PAKAUNA
Idi
maipakaammo ken Obispo Mariano A. Madriaga ti gandat ni Reverendo Padre
Aloysius Proust, CICM, a mangipablaak iti sinurat ni Reverendo Padre Morice
Vanoverbergh, CICM nga Iloko Grammar,
kastoy ti insurat ti obispo: “Sapay koma ta daytoy a Gramatika ket mabirokanna ti dalanna saan laeng nga iti lamisaan wenno
kaday ti kada misionerio a maibaon iti Kailokuan no di ket kadagiti nalamiis a
fiskeria ken faktoria a pagidelataan kadagiti ikan iti Alaska, kadagiti ribu a
pagtaengan nga Ilokano iti Hawaii, Guam, ken dagiti estado ti Estados Unidos
iti Pasifiko ken iti Louisiana—wenno nasaysayaat pay koma ket kadagiti amin a
suli ti lubong a pakakitaan kadagiti Ilokano, dagiti Ilokano a di mangipalubos
a manglipat kadagiti umuna nga aweng a nanglallay kadakuada iti pannaturogda a
kas maladaga, kadagiti amin a suli a sadiay ket natun-oyanda ti balligi wenno
nakabirokanda iti nasayaat a pagbiagan.”
Nasuroken
a guduat’ siglo dayta a surat-nga-araraw ni Obispo Madriaga. Idi naipablaak ti sinurat
ni Vanoverbergh, nagbalin daytoy a libro a panuli iti reflexivo a panagadal iti
pagsasao nga Ilokano.
Iti
diakroniko a pakasaritaan ti pagsasao nga Ilokano, daytoy pay laeng a libro ti maysa
kadagiti kababagasan kadagiti amin a panagpadas a mangilawlawag iti naturalesa
daytoy a pagsasao. Agingga iti dayta a panawenna—naipablaak daytoy idi 1968—adu
dagiti imbati daytoy a libro a karit ken pannubok. Ngem nangibati met iti maysa
a banag: ti panagbalin daytoy a kas gameng iti laksid ti pannakaipapaigid
daytoy a pagsasao iti aginaldaw a panagbiag dagiti Ilokano. Daytoy a fenomenon
ti pannakaipapaigid ti pagsasao nga Ilokano ket nagbalin a mitsa ti biag—a
nagresulta iti panangabandona dagiti dadduma nga Ilokano iti bukodda a
pagsasao.
Maysa
a nakas-ang a pasamak daytoy. No panunoten a ti balay ti sansanut nga Ilokano—a
ti balay dagiti uppat a kararuana—ket ti pagsasao nga inabandona ken
ab-abandonarenda, awan ngatan nakaskas-ang pay ngem iti pasamak a manmano
laengen kadagiti patneng nga Ilokano ti addaan tured a mangilablaban iti
bukodda a pagsasao.
Adu
dagiti makaigapu no apay a kastoy ti nagbanagan ti pagsasao nga Ilokano—a kasla
man laeng naudi, tinallikudan, wenno liniputan ti panawen.
A
kas man laeng naipaspasuli—wenno impaspasuli.
A kas man laeng naiwalinwalin, naipapaigid,
naetchapuera—wenno inwalinwalin, impapaigid, inetchapuera.
No
isubli, kas pagarigan ti pananglagip iti umuna unay a dokumento iti Ilokano, ti
Doctrina Cristiana nga impablaak ni
Revereno Padre Francisco Lopez, maysa a sinurat manipud iti
panangipatarusna iti ketekismo ni
Bellarmino, adda ngarud umdas a naisurat a historia daytoy a pagsasao, ket
ngarud, awan gapuna a manglipattayo.
Ti
imasna ket kasla nalipatan—liniputan—ti panawen daytoy a lengguahe ta malaksid
laeng iti pannakaipaspasulina, saan daytoy a naikkan iti nainkalintegan a
panagrespetar kadagiti institusion ti gimong, kadagiti kultural nga aparato ti
nasion-estado.
No
ti lengguahe ti maysa a tao ket saan a mabalin a maisingay kenkuana—a saan a
mabalin a maisina ti aginaldaw a panagbiagna—saan koma a nagbanag a kastoy ti
pagsasao nga Ilokano iti unos ti uppat a siglo a nasurok manipud naipablaak ti
Ilokano a version ti Doctrina Cristiana. Agarup
aglimanton a siglo manipud idi 1620, ngem agingga ita ket sangsangkabassit-usit
ti koleksion a naisurat iti Ilokano idinto a naruay dagiti naisurat iti Tagalog
nga intandudo—ken awan-ressat nga ofisial nga itantandudo—ti gobierno ti
Filipinas.
Daytoy
di-panagparejo a panagitandudo iti nivel nga ofisial ket nagbunga iti kinaawan
balanse—ti pannakaungaw ti gagantingan—iti pannakaipromover ken pannakasustenir
dagiti dadduma pay a lengguahe iti pagilian. Dagitoy a lengguahe ti mangmangted
iti umno ken umisu a pagan-anay dagiti nagkaadu a kultura daytoy a pagilian,
ngem anian ta saanda man laeng nga importante, ken saanda nga importante gapu
ta saanda a sentral nga isiu iti pannakabukel ti “nasionalisado” a
panagpampanunot ken “nasionalisado” a wagas ti panagbiag.
Iti
pannakaitandudo ti “nailian a pagsasao” ken “nailian a kultura” a nakasentro
iti hegemoniko a prinsipio ti panagipasdek iti nasion-estado a mangbigbigbig
laeng iti poder iti sentro, nagbanag a naiwalinwalin amin nga awan iti sentro.
Ditoy a nangrugi ti ofisial a seremonia ti pannakaungaw ti multilinggual ken
multinasional a karakter ti pagilian.
Ti
inestablisar ti hegemoniko a sentro a nasion-estado ket nasion-estado ti
sumagmamano. Ti hegemoniko a nasion-estado ket efektivo a dina imbilang—wenno
dina impirpirit—ti internal a bileg ken dinamismo nga adda iti realidad ti
multiplisidad.
Ti
realidad ti multiplisidad iti kolektivo a panagbiag, a realidad iti diversidad
a natural a maimatmatangan iti nakaparsuaan ken iti sibubukel nga universo, ket
inaramid ti hegemoniko a sentro nga awanan kuenta a pasamak. Iti serie dagiti
ofisial nga aksion ti nasion-estado ket ti pananginagurarna iti sistemiko ken
sistematisado a panangungawna iti multiplisidad.
Malaksid
iti ritualistiko a panangbigbigna iti daytoy a multiplisidad babaen iti panangaramidna kadagiti lengguahe ken kultura
a kas exibit, awanen makuna pay a pamendision ti nasion-estado iti
pannakaitandudo ken pannakaitultuloy koma ti kastoy a basbas ken virtud a
tagikukua ti maysa a pagilian a kas iti Filipinas.
Iti
edukasion, kas pagarigan, dimteng iti dua nga immoral a punto daytoy nga
ofisial nga aramid ti hegemoniko a sentro: umuna,
ti pannakaipawil ken pannakaiparit a maaramat dagiti nakaiyanakan, nakasanayan,
ken nainkasigudan a lengguahe—a lengguahe iti taeng, iti komunidad, ken iti
aginaldaw a panagbiag—iti publiko a domein ti edukasion, ken ti maikadua, ti sistematiko a
pannakaipasaknap ti makunkuna a “nasionalisado” a kita ti panagbiag, ti
“nasionalisado” nga ethos, ti “nasionalisado” a panagpampanunot.
Kitaentayo
ti napasamak iti edukasion, ti maysa kadagiti kangrunaan nga instrumento iti
kultura ti nasion-estado.
Ti pagalagadan
a bilinggual nga edukasion—pagalagadan nga umok ti di-moral a panagrakrak iti
utob-nakem dagiti adalan ti ili—ti nagbalin nga instrumento ti pannakarakrak
met kadagiti adalan ti ili kadagiti nakaiyanakan, nakasanayan, ken
nainkasigudan nga adal ken ammoda.
Dawdawaten—ar-aramiden
a rekisito—ti bilinggual nga edukasion ti pannakaedukar dagiti umili nga awan
iti hegemoniko a sentro iti lengguahe nga agpada nga estranghero kadakuada! No
ti justo a prinsipio ti edukasion ket ti pannakahulma ti utob-nakem ti adalan,
kasano koma a mahulma dayta nga utob-nakem no ti mangibabaet iti daytoy a
proseso ti panaghulma—ti edukasion mismo—ket dua nga estranghero nga
instrumento?
Masapul—nasken
ken rumbeng—a jusgaantayo ti kastoy: a di moral ti kastoy nga aramid, nga
immoral daytoy gapu iti efektona, no di man ketdi immoral gapu iti intension
ken dagiti wagas nga ar-aramatenna tapno maisayangkat ti makunkuna a
lobotomisasion: ti pannakasukat ti utek dagiti adalan tapno iti kasta, iti
maisukat nga utek, ket ti utek a kayat ti nasion-estado nga agam-amangaw ken di
mangipirpirit iti nainsarikedkedan a karbengan dagiti umili iti kabukbukodanda
a lengguahe ken kultura.
Iti
naglabas a walopulo a tawen manipud idi pirmaan daydi dati a Presidente Manuel
Quezon ti acta a nangideklara iti pannakaforma iti “nailian a pagsasao”, nasaksiantayo
dagiti nagkaadu a salamangka iti nagan daytoya a “nailian a pagsasao”.
Adu
a rekursos ti nasion-estado ti naipan iti pannakapadur-as kadaytoy a “nailian a
pagsasao” ket nabati nga umap-apal dagiti “nailian” a pagsasao dagiti sabali
pay nga ili, kas koma ti ili dagiti Ilokano, ti ili dagiti Bikolano, ti ili
dagiti Ilonggo, ti ili dagiti Cebuano, ti ili dagiti Kapampangan, ti ili dagiti
Pangasinense, ti ili dagiti Waray, ti ili dagiti Maranaw, ti ili dagiti Tausog,
ken adu pay.
Dandani
agduagasut a nasion-nga-ili ti mangbukbukel iti Filipinas, ngem dudua nga “ili”
laeng ti naikkan iti basbas: ti “ili” a Tagalog, ken ti “ili” nga Ingles—dua
nga ili nga agpada nga adda iti sentro ti poder, sentro ti komersio, sentro ti
pulitika, sentro ti ekonomia. Iti sabali a bangir ket ti maregmeg dayta a
basbas manipud iti nasion-estado—no adda pay nabati a maregmeg. Dagitoy dagiti
sangsangkabadding a sangsangkamurkat a maregmeg a naipuruak dagiti
naiwalinwalin nga ili no makalagip ti mangiwalwalinwalin a nafavoran nga “ili”—ken
no makalagip ti nasion-estado.
Iti
las-ud ti walo a dekada, kastoy ti pammati a naimula iti daytoy lobotomisado nga
isip: a ti salakan ti ili—a ti salakan ti pagilian—ket adda iti nagkaysa a
pagsasao, nagkaysa nga isip, nagkaysa a panunot. Ti konseptualisasion ti
‘maysa/nagkaysa’ ket konseptualisasion nga awanan variedad, fasista, maymaysa
ken maymaysa laeng, ken aminen a kontrol iti daytoy a panagkaykaysa ket masapul
iti sistema ti pannusa. Kadagiti naglabas a panawen iti sistema ti basar nga
edukasion iti Filipinas, mamulta dagiti estudiante nga agsao iti bukodda a
pagsasao, ket ti multada ket kapateg ti panggatang iti meriendada. Wenno
pangngaldaw no ad-adu pay ti kibaltangda. Anian a panaglablabes dagitoy—anian a
kinalabes!
Itan
ta naisubli ti nakasanayan a pagsasao kadagiti eskuelaan agingga iti maikanem a
grado segun iti provision ti maysa nga acta republika iti edukasion iti
nakaiyanakan a pagsasao, maikkan manen iti nainkalintegan a publiko nga espasio
ti pagsasao nga Ilokano. Maysa daytoy a kita ti panagballigi iti
pannakidangadang iti nagan ti managwaywayas nga edukasion. Ngem daytoy ket
umuna laeng nga addang. Ti pantok ti balligi ket adda iti ngato, ket dagitoy
umuna nga addang ket adda pay laeng iti arsadanan dayta a pantok.
Iti
pannakaisurat daytoy a Gramatika ti
Kontemporaneo nga Ilokano—nga iyab-ababatayo a kas Gramatika Ilokano kadagiti sabali a bensa daytoy a libro—dagitoy
nga adalan kadagiti basar nga edukasion ti adda iti panunottayo.
Kasta
met nga adda a kas buribor ti isip—buribor nga etikal ken moral, ken ngarud
buribor a mapagparnuay—dagiti adalan iti masissistematisar ita a Panagadal
Ilokano ken Panagadal Amianan, dua nga agripping a sistema ti panagammo ken
panagadal iti kontexto ti Filipinologia. Dagitoy nga adalan ket addada kadagiti
kolehio ken universidad, ngem addada nga agpampanunot kadagiti wagas tapno
maisayangkat ti sistematiko ken mapagpalnuad a programa iti dekolonisasion iti
utek. Siaammoda iti dua a wagas ti immoral a kolonisasion: (a) ti kolonisasion
nga aggapu iti ruar, ken (b) ti kolonisasion nga aggapu iti uneg, partikular ti
aggapu iti hegemoniko a sentro ken binasbasan—ken agtultuloy a basbasbasan—ti
nasion-estado.
---
Iti
bukodko a padas a kas mangisursuro ken koordinador iti Panagadal Ilokano iti
Universidad ti Hawaii iti Manoa iti Estados Unidos, adu dagiti nagbalin a
leksion kaniak.
Umuna
daytoy ti panangbigbigko nga adda dagiti fuerza a rumbeng laeng nga akseptaren,
ken no kasapulan, rumbeng laeng a sangnguen a situtured. Kadagupan dagiti amin
nga universidad iti entiro nga Estado Unidos ken iti entiro a lubong, ti laeng
Universidad ti Hawaii iti Manoa ti addaan iti kastoy a programa a mangmangted
iti panagsanay ken mangiyal-allatiw iti abilidad iti Panagadal Ilokano kadagiti
adalan iti wagas a sistematiko, sistematisado, ken formal—ken formal gapu iti
akademiko a kontexto daytoy. Ken gapu ta daytoy a formal a panagsanay ken
panagadal ket maysa nga akademiko a digri, importante ditoy ti naurnos a
pannakaiyallatiw kadagiti ammo iti panangnamnama a maiyallatiwto met dagiti
adalan dagitoy kadagiti sumarsaruno kadakuada.
Maikadua
ti importansia ti nabukel—ti holistiko—a panangasintada iti makunkuna a
Panagadal Ilokano. Masapul ditoy ti virtud—ti nabiag a babato nga aggapu iti
naingganggantingan a panaglalaok dagiti amin nga aspekto ti panagadal iti
lengguahe nga Ilokano, ti relasion daytoy iti kultura dagiti Ilokano, ti
relasion daytoy kadagiti kultura ti Filipinas agraman iti kontexto ti
diversidad, ken ti relasion daytoy kadagiti nagduduma nga exiliko ken migrante
a komunidad nga Ilokano iti uneg ken ruar ti Filipinas.
Maikatlo
ti experimentasion—ti awanan-patingga nga experimentasion—tapno iti kasta ket
makadiskubre kadagiti baro nga ammo ken sabali a laing nga iyallatiw iti
adalan.
Daytoy
a Gramatika Ilokano ket bunga ti pito
a tawen nga experimentasion iti Universidad ti Hawaii, experimentasion a
nangrugi pay laeng iti Universidad ti Filipinas idi nangisuroak sadiay iti
pagsasao ken literatura nga Ilokano iti di-graduado ken graduado a programa.
Ti kaudian
a laboratorio daytoy a libro ket ti Ilokano 451: Structure of Ilokano. Ngarud,
agyamanak kadagiti adu a rag-ok ken ragsak, kadagiti katawa ken garakgak, ken
kadagiti reklamo ken panagyaman a naggapu kadagiti amin a nagpasar iti daytoy a
kurso. Adda nagkaykaysa nga observasion dagiti nagbalin nga adalak: Narigat,
kunada. Dagiti dadduma ket intensifikado pay a reklamo: Nakarigrigat! Ngem gapu
kadagitoy a reklamoda, pinampanunotko dagiti wagas tapno mapagbalinko a
nalag-an ti babantot nga adda iti barukong, puso, ken uppat a kararuada. Saan a
rumbeng nga isuda ti agyaman kaniak: Siak ti rumbeng nga agyaman kadakuada gapu
ta nakasursuroak—adu ti nasursurok—iti panangisurok kadakuada.
Kas
kadagiti amin a libro ti gramatika, saan a final dagiti adda ditoy.
Daytoy
ti kaunnaan a libro iti gramatika iti Ilokano a naisurat iti Ilokano, ket
ngarud, expektaren dagiti adalan, kasta metten dagiti agbasa iti daytoy, ti
nagkaadu nga experimentasion, dagiti arbitrario a solusion kadagiti diskursivo
a parikut, ken dagiti tentativo a sungbat kadagiti nagkaadu a saludsod.
Nalaklaka
nga amang ti mangiyadal iti bukod a lengguahe nga aramat dagiti kolonial a
pagsasao.
Narigrigat—ken
nakarigrigat—ti mangted iti palawag kadagiti parikut iti bukod a pagsasao,
palawag nga ibabaet met laeng mismo ti bukod a pagsasao no ti edukasion a
nasagrap iti bukod nga ili, iti bukod a pagilian, ket edukasion a kolonial,
wenno edukasion a ni kaano man ket di nangted iti gundaway tapno maedukaranka
iti bukodmo a pagsasao.
Ngem
amin dagitoy ket nagbalin a karit kaniak.
Ita,
idatonko daytoy a Gramatika ti
Kontemporaneo nga Ilokano—gramatika a naisurat iti Ilokano—iti agdama ken
sumaruno a generasion dagiti iskolar iti Panagadal Ilokano.
Sors: A Solver Agcaoili, Gramatika ti Kontemporaneo nga Ilokano (Honolulu: Undertow Books, 2013).
ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn twi_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn sag_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn twi_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn pag_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn sag_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn spa_Latn sag_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn por_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn pag_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn unk ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn lvs_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn hau_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn