Nasurok a sangapulo a kilometro ti kaadayo ti barangayda a San Leonardo iti ili ti San Manuel, dayta ti rason a mabilbilang iti ramay no agudong. Agudong laeng no adda gatangenna a kasapulanna kas estudiante ti Lumintang National High School, maysa a pampubliko nga eskuelaan nga agserbi kadagiti akindaya a barbarangay tapno saandan a makisinneksek iti San Manuel National High School iti puseg ti ili. Isu nga ita nga aldaw, mariknana met ti regget a mangpadas ti ragragsak iti karnabalan.
Nupay naruay met dagiti pampasahero a dyip nga agudaod kadagiti makindaya a barbarangay, ti parikutna, saan a komportable no ti combat shoes wenno ti leader shoes ti isuotna, napudot unay. Di met mabalin nga agtsinelas, ta napagsilpo ti iipitan dagitoy babaen iti barut, ket sumangbay ti aripapa nga amangan no mapayatan ket mapugsat la ket ngarud. Dina kayat a mapasamak dayta, ta no bilang, dipay ket nakababainen?
Napudpod ken nalukkab ngaminen dagiti suelas ti imitasion a rubber shoesna, saanen a kinabaelan a ritubaren-tapalan ken ipigket babaen iti rugby, isu nga idi nagpuor kadagiti nagango a ruruot ken bulbulong iti arubayanda, inramanna metten nga impuor. Iti kabayagna metten nga us-usarenna a mapan agiskuela, no saan nga agtsinelas, nagpatinggan ti serbisiona; ti combat shoes ken leader shoes ket usarenna laeng kadagiti pagteng a kasapulan a mausar. Igatangan met ketdi ni nanangna, kas inkari ken impanamnama daytoy, ngem into pay la kano dandani panagseserrek ta agsueldo pay, addanton isuna iti maika-grade 9 iti Lumintang National High School.
APAGSANGPET iti paradaan ti naglugananna a pampasahero a dyip, tinaldiapanna pay naminsan ti suotna a sapatos, mariknana manen ti nadagsen a kulding iti barukongna, a kas iti kulding ni ay-ay ken asi para iti billit iti uneg ti tangkal a gumawgawawa iti wayawaya. Binulosanna ti nauneg a sennaay, nasken a patibkerenna pay ti pakinakemna, kalpasanna, nagturongen iti karnabalan. Narway ti agbuya, iti makipinnusta wenno agtaya, ta iti karnabalan adu no diman kaadduan ket pinnustaan.
Itay agsapa, a sakbay mapan agtrabaho ni nanangna, pinatigmaanan daytoy a dina itaytaya ti kuartana, ti urnongna a naglakuanna iti natnateng, dagiti tarakenna a manok ken pato. Maitutop ken rumbeng a makipagragragsak iti karnabalan ngem saan a makibiang kadagiti banag a pakailuodan. Dina koma ibarayuboy ti nagbanbannoganna, ti naurnongna a kuarta iti awan kaes-eskanna. Rumbeng nga isaganaanna ketdi ti gastusenna nga agiskuela. Nasken a sursuruenna iti agbalin a responsable ken manakem tapno saan a bakubako ken lasonglasong ti taluntunenna a dana ti biag. Nasken a nainsiriban iti pananggastosna ti urnongna a kuarta tapno saanto nga agbabawi iti kamaudianna.
Nagkari met ni Poldo a tungpalenna amin a balakad ni nanang. Imbagana pay, igatangannanto laeng dagiti dua nga adingna a babbai iti saramsamenda.
Immuna a natuparna ti game cards – adda innem nga innipis iti baba: dos nga spade, kuatro a diamond, sais a heart, alas nga spade, king a diamond ken queen a heart, dagitoy iti tayaan a naiwaras iti paradipad; adda met ti dakkel nga imbudo a pangitinnagan ti bola ti pingpong a no sadino iti papanan ti bola kadagiti innem nga innipis isu ti mangabak. Dagiti lima a tinedier, a nalabit a kataeban ni Poldo, naragsakda nga agtaya ta tunggal panagtinnag ti bola, adda latta maysa, dua wenno tallo a mangabak, agkikinnantiawda – makantiawan ti awan a pulos ti abakenna. Ipalubos met ti agpatpataya nga uray isudan a mismo iti mangitinnag ti bola iti imbudo.
Umis-isem ni Poldo, a kasla kayatna met iti tumaya aglalo ket maarikapna iti bulsana dagiti sensiliona, ngem kasla mangngegna ti timek ni nanangna: Dika makisugsugal, ta dikanto ket mailuod; awan bimmaknang iti sugal, ta mangabakka iti maminsan, maabakka met iti maminsiam. Isu a nalapdanna ti bagina a tumaya.
Madamdama pay, nagbalawen dagiti padana a tinedier, naibusen ti kuartada ket didan matimtimek nga inmalud-od a pimmanaw. Naggayad met ti isem ti agkabanuag nga agpatpataya.
Immadayo metten ni Poldo. Napan iti ayan ti naariwawa nga announcer. Adu dagiti tumaytaya, babbai, ubbing ken agtutubo ken sumagmamano a nataengan. Immaratiddog ti plataporma, addaan iti adu a bombilia, nga iti batog dagitoy ket addaan numero nga isu iti pangikabilan ti lima pisos a taya; iti laksid ti silaw, iti met laeng batog dagiti numero, adda sadiay ti sangasupot a tsitseria wenno eight ounce a soft drink. Iti naminsan nga adu iti natayaan a numero ken siraragsak dagiti timmaya, nagsardeng ti silaw iti numero nga awan iti timmaya, ngarud, amin a nagtaya ket naabak.
Pimmanawen ni Poldo. Binay-annan dagiti agpatpataya. Napan laengen iti naariwawa nga agaw-awis, uray no adu la ngaruden iti sanguananna, lalo dagiti nararagsak nga ubbing. Maysa a kiddie rides, ubbing dagiti agsakay iti sinankabalio ket aglikuslikos daytoy. Ngem saan a nagbayag, naawis ti immatangna iti kanawanna, agkatkatawa-agiikkis dagiti ubbing a nakalugan iti tren-tren a roller coaster, nagbuya apagbiit, sa naglikus. Linabasanna ti ferris wheel, iti agpabpabuya iti horror, ken dadduma pay; awan sabali nga inubrana no di iti naglikuslikus a nanglawlaw ti karnabalan.
Sangkataliawna met ti suotna a sapatos, ti nakamulagat nga init a kunam la no mangipakpakdaar iti kinaadda iti sungsungbatanna wenno maysa a responsibilidad? Nariknana manen iti pannakakulding ti barukongna ngem inyaw-awanna.
Sinaludsodna iti mugingna: awanen dagiti pabuya kadagiti naisangsangayan nga adda rangkapna, ti mangan ti sibibiag a manok, ti penguin child a nalaing nga aglangoy, agsala ken agkanta ken dadduma pay; simmeksek dagiti rason a panagpukaw dagiti pabuya nga adda rangkapna agsipud iti nalawlawan ken ad-adun iti pagkalapan iti impormasion a masagap ti tao wenno epekto iti kampania ti gobierno ken dagiti mangisakit kontra panagaramat iti depektibo a paset ti bagi a kas ipabuya ken panguartaan. Mailaksid daytoy iti kalintegan ti tao.
Nagturong iti paset nga adu iti agririmmuok ken nakatakder. Immasideg, agsipud ta di makaseksek, simmiripsirip laengen ket naammuanna ti agpatpataya iti chess, iti mamintallo-mamindua laeng a gunay, mamaten ti ari. Ngem agsipud ta malingdan kadagiti adu nga agbuya, napan laeng nagtugaw iti sementado a bangko a yan dagiti agdadama a lallakay.
Madamdama pay, napalabasna dagiti uppat nga agtutubo a babbai a mangmangan iti saggaysada nga empanada a naisupot iti plastik; iti pattapata ni Poldo, dakdakkel nga adayo ngem sangadakulapan ken nabubussog a mangipasmudaag iti kinalabon ti kargana nga ingridientes. Maysa kadakuada iti nagbitbitbit iti naisupot nga empanaditos wenno babassit nga empanada, a kas iti panangidasig ni Poldo. Tinangadna ti init, madamdama pay, panangaldawton.
Nariknana ti panaggaradugod ti buksitna. Gumatang man met iti empanada. Umanay daytoyen a pangaldawanna, nasapa a panangaldaw. Iti dakdakkel pay ngem iti dakulapna ken nabussog, mabsog la ketdin no makakaan iti maysa. Ngem sadino iti nagpuestuan ti aglaklako? No naggapu dagiti limmabas iti amianan, nalabit nga iti taratar dagiti karinderia ken aglaklako iti naluto a masaramsam. Nasken a sadiay met iti papananna.
No agudong ni nanangna, pasaray mangisangpet iti saggaysada nga agkakabsat iti empanada wenno saan met, empanaditos wenno ‘tay basbassit nga empanada. Iti muging ni Poldo, uray no daytoy laengen iti iyawidna a para kadagiti addina.
Iti taratar dagiti karinderia ken aglutluto iti nadumaduma a masaramsam, iti maikatlo a puesto iti nakakitaan ni Poldo iti aglutluto iti empanada. Nagtugaw iti bangko ken nagorder met iti maysa: dakdakkel ngem ti dakulapna, nagudua ken naiparabaw iti plato a plastik, adda plastik a kutsarita ken adda iti bassit a plastik a tasa a nakaikabilan iti suka. Dinamag itay ti agserserbi no ania ti kayatna, ‘tay sukat’ sili wenno saan; ngem mas kaykayat ni Poldo ti immuna, ta managsili met daytoy ken adda tallo kapuon a silit’ sairo a mulana iti arubayanda a pagal-alaanna iti inna artemen.
“Ania ti usaryo, manang, ta naidumduma ti raman ken sarangsang ti lakoyo?” Ti kayat a sawen ni Poldo ket ti arina a nangbalkot kadagiti ingridientes.
“Rice dough. Dakami met laeng iti mangaramid.” Insungbat ti serbidora.
Inimasna ti empanada, nagduduma ti ingridientesna a kas iti giniling a karnet’ baboy, tinadtad a repolio, sumagmamano a napatubo a balatong, patatas a naiwa iti babassit ken liningta nga itlog. Iti muging ni Poldo, mamutiktiktik la ketdi iti bussog. Mapneken iti inna panagudong itoy a piesta. Kalpasan a nakanna ti orderna, nagorder pay iti tallo nga impaisupotna ta iyawidna a para kaadagiti addina ken ni nanangna.
Sakbay a pimmanaw iti pag-empanadaan, minirana pay maminsan ti suotna a sapatos, sa nagsaltek dagiti matana iti nakamulagat nga init. Iti panagrikna ni Poldo, kasla isu ti palpaliiwen ti init? Saan a maliklikan ti panagwerret ti panunot no nakaaramid iti maikanniwas; ti tao a sisasango itoy, saan a daydiay biddut nga inaramid iti makitkita no di ket ti bukod a bagi a nakaaramid iti basol. Makulding latta ti rikna a simmiasi wenno impalais ti sutil nga angin. Nakarikna iti dina mailadawan a kulding iti barukongna. Saanna nga ammo, saanna met a mailadawan, ngem mariknana, iti kaungganna a masagsagid iti kulding. Agsipud ta saanna a matiliw ti sungbat dagiti aglalabbet a saludsod iti mugingna, binulosanna ti nauneg a sennaay, sakbay a timmakder. Insimpana ti backpackna, a nangikabilanna kadagiti pasarabuna.
Iti muging ni Poldo, mapanen aggatang kadagiti usarenna iti eskuelaan, sa kalpasanna, agawidton. Umanay met daytan sangkabassit a panawen a panagaliwaksayna iti karnabalan, naragsak met daytoy nga aldaw ti panagudongna. Mapneken iti padasna.
Iti pannagnana, dinumuganna dagiti suotna a sapatos. Mariknana latta ti naidumduma a kulding ti barukongna, a dina ammo no ania dayta, awan iti sabali a pagpilianna no di mangibulos manen iti nauneg a sennaay ket pinartakannan iti nagna tapno nadardaras a makadanon iti yan ti San Manuel School Supply.
Notebook, ballpen, pad paper, eraser, ken dadduma pay iti sinakruyna nga inpila iti ayan ti cash register wenno kahera.
Segun ken ni nanangna, isudanto kanon iti aggatang dagiti kasapulan dagiti adingna tapno makapasiarda met sadiay ili. Isu a dagiti kukuana laeng iti gatangenna.
Tartarentengennan ti kalsada nga agturong iti paradaan ti dyip a paglugananna nga agawid idi mataldiapanna dagiti aglaklako iti bagain sale. Immasideg. Mapanna man kitaen no ania dagiti tagilako. Iti pattapattana, adda pay nakurang a sangaribu pisos iti bulsana.
Kunam pay, kasla nasulek dagiti pamulagatenna idi matuparna dagiti aglaklako iti bargain sale a sapatos. Ti suotna a kupas ken pudpod a sapatos ket adda kapadpadana la unay!
“Sagmamano, manong?” Nagdamag ni Poldo iti aglalako.
“Nalaka laeng, five hundred fifty. Bagaymo unay dayta pinidutmo ta kaparparis la unay dayta suotmo a sapatos. Gatangemon, maymaysanan dayta a klase. Seven hundred fifty iti lakomi, ngem agsipud ta maudin nga stock, bargain a talaga!” Inkatawa ti aglaklako.
Pudno la unay a kapadpada ti suotna, kasta met ti maris daytoy a puraw. Maysa met laeng a synthetic. Inamirisna a nalaing dagiti suelas, idi masiguradonan iti kinapulido daytoy, nangbilangen iti pagbayadna kabayatan a gimmaw-at met ti aglaklako iti karton a pagikabilanna. Gimmatang pay iti sangaparis tsinelas ta nasken nga agpabaro metten, lalo ket agtsinelas a mapan agiskuela no panagtutudo.
BITBITNA ti kanawanna ti supot a plastik a naglaon iti naikarton a sapatos ken naisupot a tsinelas, adda iti backpackna dagiti dadduma pay a ginatangna. Bitbit ti kanigidna ti naisupot nga empanada. Maganatanen a makadanon iti kabangkagan a nangpidutanna itay bigat ti suotna a sapatos.
Idi makadanon iti bangkag ni Tang Ignas, impalawlawna ti panagkitana. Awan iti tao a makitana. Pinidutna ti indissona a yellow pad paper itay bigat ken pinadaganna iti babassit a bingkol. Binasana manen ti nakasurat, napaisem, kinupinna iti apagkawalo, sana imbulsa iti likud ti pantalonna a maong; iti sabali pay a bulsana iti likud, inruarna ti sabali pay a yellow pad paper, linukipna iti pannakakupin daytoy, binasana. Napaisem.
Iti mugingna, nasayaat la unay ta nangsurat pay iti sabali a mensahe, nga isu daytoy, a kas kasukat iti imbatina itay bigat. Pinandaganna met laeng iti babassit a bingkol, sa kalpasanna, nagtugaw iti tambak, inikkatna ti suotna a sapatos, sana insuot ti kagatgatangna. Nakarikna iti nalamuyot ken makapnek a kulding iti barukongna, saanen a kas iti kinaadda kitebkiteb. Minirana pay naminsan ti yellow pad paper, ket immisem ta masaripatpatanna dagiti dadduma nga insuratna. Insublatna a minatmatan ti insuotna itay a sapatos: “Agyamanak unay iti adu…” naitanamitimna. Ket siisemen a nagna iti tambak nga agturong iti balayda. Tinangadna ti init, kasla isu ti is-iseman daytoy. Inamirisna ti bagina, immisem ta dinan marikna ti sidir ti konsensiana, kasla nawayawayaanen a billit a nakapupok iti tangkal.
Kalpasan iti maysa nga aldaw, nagpuor manen ni Poldo kadagiti nagango a bulong ti saba ken dagiti kinuraidna a bulbulong ti kawayan. Ti imbulsana a yellow pad paper idi kalman, inramannan nga impuor, ta nalpas metten ti kaitutupanna. Nupay kasta, dina magawidan ti isemna ken agngilngilangil, ta kasla makitkita ti bagina, nga idi kalman ket magmagna iti bakubako ken lasonglasong a kalsada.
Kalpasan iti dua nga aldaw, dimteng ti dugudog, insuyat a pirpirmi ti bayakabak. Saanna laeng pinabellad ti kabangkagan no di ket ket nanglayus pay. Ti imbati ni Poldo a yellow pad paper iti kabangkagan, natenneb pirpirmi ket nagaburan pay iti luyak. Ti sangaparis a sapatos, nga iti naminsan ket inusarna, a binulod a di-met-binulod, naiyanud, nagsina ti paris a sapatos: ti kanigid ket naisalat iti karemmengan ti bagbagutot ket nagaburan iti adu a lamen, bulbulong, rutruting ken dadduma pay; ti kanawan ket nagtultuloy nga inanud ti danum… #
ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn