Karit iti akem ti IP elders itatta (1/3)
Ni BENEDICT SOLANG
www.nordis.net
UMUNA ITI TALO A PASET
This is the speech of elder Benedict Solang of the Cordillera Peoples Alliance during the 6th Congress of the Metro Baguio Tribal Elders and Leaders Assembly (MBTELA) at the Ibaloi Heritage Garden, Baguio City. Agosto 8, 2017. — Ed
Nabara a kablaaw ti ipadanon ti Cordillera Peoples Alliance (CPA) iti daytoy a kongreso ti Metro Baguio Tribal Elders and Leaders Assembly (MBTELA). Naimbag nga aldaw, nakaradkad a salun-at ken kappia kadatay’ amin a dinmar-ay ditoy maika-6 a kongreso ti MBTELA.
Ti pannakaangay daytoy a kongreso ket pakakitaan ti agtultuloy a pannaka-organisa ken panagtignay dagiti elders/liders ti Metro Baguio iti tradisyon ti nainsigudan a panagakem kas Elders. Napateg ken dakkel daytoy a nagun-od para iti inanama a panagtignay ti nainsigudan nga Elders/Liders para ti pagsayaatan ti umili. Petpettan tayo ti tema ti kongreso a “Papigsaen ti akem dagiti Elders/Liders para iti panagdur-as ken bukod a panggeddeng.”
Ti kabuklan a buya ti panagakem kas elder wenno lider a nainsigudan ket ti awan kondisyon-limitasyon iti oras/panawen-bayad a panagserbi iti umili. Dagiti nainsigudan nga elder nga agserbi iti umili iti daan wenno “orig” a mangipagna iti “Serve The People” wenno ti panagserbi para iti umili. Daytoy met ti tradisyon dagiti aktibista ti Nailian Demokratiko a tignayan ti Pilipinas, karaman ditoy ti Kordilyera a nairusuat idi maudi a paset ti dekada 1960 ken agtultuloy inggana ita.
Iti met sangalubongan a pakaistoriaan, immuna nga impakat ni Mao idiay China ti “Serve the People” wenno nalawa a mobilisasyon a panagserbi iti umili tapno mabaliwan ti mananggundaway ken manangirurumen a gimong idiay China ket nagballigida.
Ti panagtignay ti MBTELA kas nainsigudan nga elders ket kangrunaan ditoy Metro Baguio gapu ta ditoytayo nga agnanaed, ken para met kadagiti naggapuantayo nga ili/tribu. Malaksid kadagiti nadanonantayo ditoy Metro Baguio nga Ibaloi ket nagaputayo iti nadumaduma nga ili ken tribu, kas met iti nagduduma nga ethno-linguistico a grupo a nakairamanantayo kas ti Kankana-ey, Ifugao, Bontoc, Kalinga, Isneg, Itneg, Kalanguya ken daduma pay. Kas nainsigudan nga umili wenno nailian a minorya, adda tradisyon iti panagakem ti elders nga agserbi iti umili – saan a para iti bukod a bagi ken para iti sumagmamano laeng. Ti panagakem ti elders ket para iti agdama a pagsayaatan ti umili ken mangipundar ti panagdur-as inggana iti masakbayan a henerasyon, babaen ti maka-umili a taray ti gimong. Daytoy a praktika ti kayattayo nga isustenir tapno ti gimong ken ti panagbaliw ti gimong ket agserbi para iti umili. Maisigurado daytoy babaen ti progresibo a panagdur-as ken panagurnos ditoy Kordilyera ken ti gimong a Pilipino.
Iti agdama, ti kabuklan a buya iti gimong ket kapitalismo. Dominante dagiti ugali (values) a para iti bukod a bagí (managimbubukodi/individualist). Sabali ti saad dagiti dasig a mangtengtengngel kadagiti daga/rekurso nga isuda met ti agturturay iti gimong. Sumagmamanoda laeng kumpara iti kaaduan a dasig a magungundawayan ken mairurumen iti gimong. Agsupadi ken bumangga daytoy iti nainsigudan a sistema ken ugali ti ili a ti kabuklan a buya ket pagsayaatan ti umili, saan a ti bukod a bagí wenno personal. Makita iti nainsigudan a gimong ti bin-i wenno maysa a tukad a buya ti sosyalista a sistema ti gimong – kas ti tradisyon ti panagserbi iti umii, komunal iti daga ken panagbinningay iti amin a kasapulan, kolektibo ken agkukuyog a panagtignay, ken panagpapadapada. Numan pay adda pannakapukaw ken panagkapuy (disintegrasyon) dagiti sistema ken ugali ti gimong a sosyalista, ti galad ket adda met panagtalinaed (persistence) gapu ta agserbi para ti pagsayaatan ti umili.
Dagitoy ti progresibo ken para iti umili a mapapigsa ken mapadur-as pay koma para iti agdama ken masakbayan a panagbalbaliw ditoy Kordilyera ken ti agtultuloy a pannakabuangay ti nailian a gimong a Pilipino (continuing Filipino nation building).
Isilpotayo ti saritaan iti nainsigudan nga elders iti panagakem para iti progresibo a panagbaliw ken taray ti gimong.
Nainsigudan nga istruktura iti socio-pulitika ken kultura
Dagiti elders iti pannarabay ti Nainsigudan nga Istruktura iti Socio-Pulitika (NISP) ken kultura kas makita iti ugali (values) ken nainsigudan nga kaamuan (indigenous knowledge)
Dagiti NISP ken kultura kas dagiti ugali (values) ken nainsigudan a kaammuan (indigenous knowledge) iti Kordilyera: 1) Bodong/Vodchong – iti nalawa a sakop ti Kalinga ken paset ti Mountain Province, Abra ken Apayao; 2) Dap-ay/Ator/Batog – iti Mountatin Province ken paset ti Sourthern Abra ken Ilocos Sur; 3) Tungtong – iti Ibaloi ti Benguet; 4) Hidit – iti Ifugao.
Dagiti nainsigudan a kultura kas ti ugali ken nainsigudan a kammuan: 1) Ayyew – iti amin a material a banag kas ti makan, pagbalayan/komunidad, aniaman nga usaren a rekurso ken kinabaknang, alaen laeng ti kasapulan, aywanan ti rekurso ken kinabaknang para iti agdama ken sumaruno a henerasyon; 2) Inayan – saan nga agaramid iti aniaman a pagdaksan ti tao ken ili, ti dakes nga aramid ket agsubli (karma).
Ti saád (status) nga elder/ panglakayen/ pangat/ mambunong/ ken dadduma pay ket para iti panagserbi iti umili. Kolektibo ti panagamiris ken panagdesisyon (direct democracy iti ili/tribu, naiduma iti pyudal-kapitalista burgis). Iti met fetad/betad, mamobilisa ti amin nga umili/tribu para iti aniaman a kasapulan kas iti tribal war idi, depensa iti teritoryo kas iti anti-dam/anti-mining, iti didigra kas ti puor/layus, no adda aksidente/nalmes ken dadduma pay. “Aditako bokodan di gawis,” ti kayat a sawen daytoy ket aniaman a pagsayaatan para iti pagbiagan ken para iti urnos ti umili ket ibingay/iwaras.
Ti panagakem ti elders babaen kadagiti NISP, kas ti bodong pangat wenno dap-ay elder a modelo kadagiti ugali ken nainsigudan a kaammuan, ti kayattayo nga ikarga iti Genuine Regional Autonomy. No saan a mabigbig ti NISP ken ti umannatup a panagakem dagiti elders kas ti panagrisut kadagit kaso/riri/risiris ket saan nga agpayso nga awtonomiya. Uray koma iti Local Government Code (LGC) ket ipuesto dagiti NISP ken dagiti elders kadagiti rumbeng a lugarda iti panaggobierno iti tukad barangay ken agpangato iti umannatup a tukad.
Elders iti nainsigudan a gimong
Ti elders iti nainsigudan a gimong, iti tradisyonal a galad ken panagtaming ken iti napadur- as wenno baro a tipo ti galad ken panagtameng kas Elder/Lider.
Traditional Elder. Dagiti mabigbig iti clan, ili, tribu gapu iti panagserbida iti umili babaen ti panagidaulo, panagakem iti ritual, panagrisut iti risiris iti nagbaetan ti umili, kas met dagiti risiris iti baet dagiti clan-ili-tribu, ken dadduma pay a panagserbi para iti pagsayaatan ti umili ken mapagtalinaed ti panagkaykaysa ti umili. Maibilang dagiti lallakay/ panglakayen ti dap–ay/ ator/ batog, pangat/ peace pact holder ti bodong/ vochong, mambunong, mangidaulo kadagiti pangkabiagan/ pangsalun-at, mingor/ maingel iti tribal war idi, kdpy. Iti sigud wenno tradisyon ket lallaki dagitoy. Ngem adda met babbai a peace pact holder, kas met ti kaadda ti babai a mabigbig iti dap-ay. Iti sigud a galad ket lakay/baket – adda edad. Napinget ti panaglaban iti aniaman a mangagaw/ mangperdi iti daga ken kinabaknang a puon ti pangkabiagan ken identidad/ pagkatao kas umili/tribu. # nordis.net
Maituloy iti sumuno a lawas
ilo_Latn bug_Latn kab_Latn ilo_Latn eng_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn