Salaysay ni JOSE EDWIN S. SAJONIA
KADAGITI sinigsiglo a nakapasamakan ti gubgubat nanipud idi punganay, ti pay laeng World War 1 ken World War II ti kadadamsakan ta maibatay iti rekord ti historia, umabot ti dandani 38 miliones a tao ti naapektaran (9 miliones ti natay ken 29 miliones ti nasugatan) iti World War I idinto ta 186 biliones a doliar ti balor ti amin a nadadael kadayta a nasaknap a gubat a nagpaut manipud idi 1914 agingga iti 1918 – karkardayona pay laeng idi ti kaaddatayo ditoy lubong.
Iti pakasaritaan ti tao a nagbiag idi punganay, ti gubat ti pakarukodan ti balligi ti maysa a pagarian, monarkia, dinastia a dangadang wenno risiris iti indidbidual versus indibidual a manggun-od iti balligi ti maysa a panggep. Dayta ti gapuna a ti napigsa ken nabileg kadagidi a panawen ket isuda ti nalatak – uray nakunengda – ta saan pay met nga iti sirib ken isip ti pagrukodan idi. Napasamak ti nakaam-amak a salisal dagiti gladiator ken uray pay iti dangadang ti tao ken ayup kas iti bullfight iti Espania ken Europa.
Tinawid dagiti simmaganad a kaputotan kas iti panagwerret ti monarkia a turay, dinastia, imperio (empire), demokrasia, republika, commonwealth, socialist ken dadduma pay a kaarngina a panangituray ti maysa a pagilian, kolonia wenno kongkista. Dagiti nasakup a pagilian a kas iti Pilipinas ket nariknada ken naimula iti isipda ti pannakaadipen, pannakairurumen ken nagundawayan, nailupeklupek ti karbenganna. Naglabasen ti kaaduan kadagitoy ta simminadan a maysa a nasion/pagilian ket binigbig ti mother country malaksid kadagiti minoridad a di maikankano ti kalikagumda ket isuda ita ti mangriribuk kadagita a pagilian kas idiay Russia – ti riribuk ti Kiev iti Ukraine, ti Jewish Extremist ken Palestinian Hamas iti Israel, dagiti Separatists iti Northern Ireland – Great Britain, MNLF, Abu Sayyaf, BFF iti Mindanao, Philippines. Agiwayat dagitoy ti riribuk kas maudi a kamangda no saan a mapatgan wenno mapagustuan iti kayatda. Naruamda iti tension, panic, ken risiris ti gubat ta adda posibilidna a tinawidda kadagiti appoda ti galadda a mannakigubat/geriliero wenno mersenario.
Nupay kasta, saan met a nagbaybay-a ti gobierno ta inur-urnosna met dagitoy a problema ket indauluan ti US iti nangbuangay iti Liga dagiti Nasion (League of Nation) kalpasan ti WW I babaen ti panangiwardas ni US President Woodrow Wilson. Ngem nalappiokot ta saan a pinagplastar dagiti Axis powers kas iti Nazi Germany ni Adolf Hitler, Fascist Italy ni Benito Mussolini ken Totalitarianist Japan ni Hideki Tojo! Nupay kasta, saan a nagballigi ti Axis Powers iti World War II ta imbalat ida ti Allied Forces a nagkakaduaan ti US, Great Britain, France ken USSR ket ad-adda la ket a pinaigetanda ti dusa dagiti nasion a naabak ti gubat nga indauluan ti Germany babaen iti inkapilitan a panangisublida dagiti kinamkamda a teritorio (colonies), nalimitaran ti panagaramidda ti amin a kita ti armas, pannakilangen iti negosio (trade and investments) ken nagbayadda ti dakkel a danios gapu iti nadadael a biag, sanikua ken panangabaruanan ti maysa a nailupek a nasion.
Kabayatanna, rumsua latta ti risiris malaksid iti nalatak a Cold War ti US ken Russia ta uray aglislisi dagiti babattit a nasion ket mairamramanda latta met iti gidiat dagitoy a higante a nasion. Am-amang ngamin a nagdakkel ti pannakaitalida iti utang mainaig iti panangsurayda iti ekonomiada, panagnayon iti armas, bilateral trade agreements ken dadduma pay a pakaseknan a narigat a soluen nga itakder ti agassinuso a nasion! Kayariganna ngamin ti agtantan-ay a maladaga dagiti naipasngay a nasion gapu ta itakderdanton iti bukodda a saka apaman a pinalugodan idan ti nangadipen kadakuada a nasion a kas iti Britania, Espania, Pransia, Russia ken dadduma pay nga adda iti ekker ti Imperialista.
(Adda tuloyna)
ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn