Dagiti Nagkauna nga Eksperto iti Medisina
ADU nga aspeto ti moderno a medisina ti mabalin a saanen a baro a kas iti ipagarupmo. Kinapudnona, adu kadagiti kadawyan a pamay-an ti panangagas ita ti ginasut a tawenen a maus-usar iti dadduma a pagilian. Kas pagarigan, usigem ti pakasaritaan ti medisina idi un-unana idiay Middle East.
Ni CALIPH HARUN AR-RASHID ket nangipasdek iti ospital idiay Baghdad a kabesera ti pagilianna idi 805 C.E. Manipud idi maika-9 agingga iti maika-13 a siglo, adda dagiti agtuturay a nangipatakder ken nangmantener kadagiti ospital iti intero nga imperio dagiti Muslim, manipud Espania agingga idiay India.
Dagiti nabaknang ken napanglaw, aniaman ti relihionda, ket mabalin nga agpaagas kadagita nga ospital a maawagan iti bimaristan. Saan la a mangag-agas ti ar-aramiden dagiti nalaing a doktor sadiay. Agsuksukimat ken sansanayenda met dagiti agdadamo a doktor. Adda nagduduma a siled a nairanta para kadagiti pasiente a naopera, addaan makaakar a saksakit, sakit ti lalaem, mata, tultulang, ken isip. Kada agsapa, adda dagiti umay a doktor a kaduada dagiti estudianteda tapno tsek-apenda dagiti pasiente, mangireseta iti agas, ken mangirekomenda iti maiparbeng a taraon. Adda met dagiti parmasiutika nga agtartrabaho sadiay agraman manedyer a mangas-asikaso kadagiti rekord, paggastuan, pannakaisagana ti taraon ken dadduma pay—a kas met la ita.
Ibilang dagiti historiador a dagita nga ospital ket “maysa kadagiti nagsayaat a gapuanan ti nagkauna a kagimongan dagiti Muslim.” Iti intero nga imperio dagiti Muslim, “dakkel ti rimmang-ayan ti ospital kas institusion a nakatulong iti idudur-as ti panagadal iti tay-ak ti medisina ken ti pannakaaywan ti salun-at agingga iti kaaldawantayo,” kinuna ni Howard R. Turner a maysa nga autor ken historiador.
Ni RHAZES ket nayanak idi katengngaan ti maika-9 a siglo iti nagkauna a siudad ti Rayy, a kabangibang itan ti Tehran. Isu ket naawagan idi kaaldawanna kas “iti katan-okan a doktor ken espesialista dagiti Muslim,” sigun iti Pathfinders—The Golden Age of Arabic Science. Adu ti ammona maipapan iti siensia. Tapno magunggonaan ti dadduma a doktor, insuratna dagiti pinadasna a pamay-an, inagasanna a saksakit, inusarna nga aparato, ken resulta dagita. Binalakadanna pay ti amin a doktor a masapul a makidanggayda kadagiti kabaruan a panagrang-ay iti tay-ak ti propesionda.
Adu ti nagapuanan ni Rhazes. Kas pagarigan, dagiti insuratna maipapan iti medisina ket naitampok iti 23-tomo nga Al-Hawi (Libro nga Adu ti Saklawenna), a karaman kadagiti kasayaatan a libro iti tay-ak ti medisina. Dayta kano a libro ti nakailanadan ti panangrugi ti obstetrics (medikal a panangasikaso kadagiti masikog ken aganak), gynecology (panangagas iti sakit ti babbai), ken panagopera iti mata. Karaman kadagiti 56 nga insuratna maipapan iti medisina ket dagiti kadadaanan a mapagpannurayan a pannakailawlawag ti burtong ken kamuras. Nadiskobre met ni Rhazes a ti gurigor ket maysa kadagiti panglaban ti bagi.
Adda pay dagiti ospital nga immaneharna idiay Rayy ken Baghdad. Ti panangasikasona sadiay kadagiti addaan iti diperensia ti isip ti makagapu a naawagan kas ti ama ti psychology ken psychotherapy. Malaksid iti medisina, naiwayaanna met ti agsurat kadagiti libro maipapan iti kemistria, astronomia, matematika, pilosopia, ken teolohia.
Ni AVICENNA a taga-Bukhara, iti agdama nga Uzbekistan, ket maysa pay nga eksperto iti tay-ak ti medisina. Nagbalin a maysa kadagiti nalatak a doktor, pilosopo, astronomo, ken matematiko idi maika-11 a siglo. Insurat ni Avicenna ti ensiklopedia a The Canon of Medicine a nangilawlawag iti amin nga adda pakainaiganna iti pannakaammo maipapan iti medisina.
Insurat ni Avicenna iti dayta a libro a ti sarut ket makaakar, a ti sakit ket mabalin a maiwaras babaen iti danum ken daga, a ti emosion ket mangapektar iti salun-at ti bagi, ken dagiti nerbio ket mangyallatiw iti signal a mangiparikna iti ut-ot ken mamagkuti iti masel. Dineskribir ti The Canon ti agarup 760 nga agas—dagiti pakabuklan, epekto, ken maagasanda. Nangipaay met kadagiti pagannurotan iti panangsubok kadagiti baro nga agas. Dayta a libro a naipatarus iti Latin ket nagtultuloy a nausar kadagiti eskuelaan ti medisina idiay Europa iti ginasut a tawen.
Ni ALBUCASIS a taga-Andalucia, iti agdama nga Espania, ket pagaammo kas ti ama iti panagopera ken mabigbigbig met iti pakasaritaan ti medisina. Idi maika-10 a siglo, adu ti impakaammona a baro a kapanunotan ken inyussuatna a panagbalbaliw. Nakapataud iti 30 a tomo a libro, agraman ti 300 ti panidna a detalyado nga artikulo maipapan iti panagopera. Iti dayta a dineskribirna dagiti kabaruan a pamay-an kas iti panagusar iti pino a pangdait iti uneg ti bagi, panangikkat kadagiti bato iti basisaw babaen iti instrumento a maiserrek iti pagayusan ti isbo, panangikkat iti katarata ken iti glandula a thyroid.
Tapno mapalaka ti narigat a panaganak ken maisubli dagiti napeltang nga abaga, nagusar ni Albucasis kadagiti “medio moderno a pamay-an ti panangagas,” sigun iti Science and Islam-A History. Isu ti damo a nangisuro iti panagusar iti kapas kas pangabbong iti naopera a paset ti bagi ken iti pangsemento (plaster cast) a pangsimpa iti tultulang. Dineskribirna met dagiti teknik ti panangisubli wenno panangimula manen kadagiti napusi a ngipen, panagaramid iti postiso, panangisimpa kadagiti rukapi, ken panangikkat kadagiti timmangkenen a dikki.
Iti detalyado nga artikulona maipapan iti panagopera, nailadawan iti kaunaan a gundaway dagiti aparato ti siruhano. Adda dagiti nalawag a drowing ti agarup 200 nga instrumento a pagopera ken nangipaay kadagiti instruksion no kasano ken kaano nga usaren dagita. Ti dadduma kadagiti diseniona ket nabalbaliwan bassit iti las-ud ti 1,000 a tawen.
Simmaknap iti Laud
Idi maika-11 ken maika-12 a siglo, dagiti Arabic a libro iti medisina ket rinugian dagiti eskolar nga ipatarus iti Latin, nangruna idiay Toledo, Espania, ken idiay Monte Cassino ken Salerno, Italia. Kalpasanna, dagita a patarus ket inadal dagiti doktor kadagiti unibersidad iti luglugar ti Europa nga agus-usar iti Latin. Ti ngarud pannakaammo iti medisina dagiti taga-Middle East ket “nagsaknap iti Europa kadagiti simmaganad a siglo, nalabit nasaksaknap ngem iti aniaman pay a tay-ak ti siensia dagiti Muslim,” kuna ni Ehsan Masood a mannurat mainaig iti siensia.
Nalawag a dagiti nadiskobre ken imbension dagiti nagkauna nga eksperto a kas kada Rhazes, Avicenna, Albucasis ken dagidiay padada nga eksperto idi kaaldawanda ket siuumiso a madeskribir kas ti pundasion ti aw-awagantayo ita a moderno a medisina.
ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn