KAMALIG
GUMIL LA UNION: Pagtaudan Dagiti Masirib a Mannurat!
Saan laeng a naballigian a panggep iti tarigagay no dipay ket dakkel unay nga addang iti dur-asan ti pluma dagiti opisial ken kameng ti GUMIL La Union ti napasamak a Literary-Workshop nga inangay ti gunglo idi Hunio 18, 2005 sadiay Don Mariano Marcos State University Mid La Union (DMMSU). Nangrugi iti alas 9:00 iti agsapa agingga iti alas 5:00 iti malem.
“Panangisagana iti arapaap a pagtaudan koma dagiti masirib a mannurat ti GLU ti panggep daytoy a Literary-Workshop ” kuna ni Djuna R. Alcantara, presidente ti Gunglo ken sekretaria-heneral ti GUMIL Filipinas.
Iti bigat: Imbinsabinsa ni Herminio C. Calica ti “tema” ken ti “balabala.” Ni Calica ti agdama nga auditor ti GUMIL Filipinas, nagpresidente ken adviser ti GLU ken sigud kameng ti Bannawag Magazine.
Ti “risiris ken karakterisasion” ti inlawlawag ni Peter La Julian, kolumnista ti The Gazette Magazine. “Iti maysa a gunglo, nabileg latta ti kinaadda ti risiris ken karakterisasion,” kuna ni Julian, a kayatna a sawen, iti pananglagidawna ti resulta ti kallabes nga eleksion ti GF a nangiyaspinganna iti inlektiurna.
Ni TESDA Regional Director Washington M. Agustin ti kangrunaan a sangaili iti pasken ken nangilawlawaganna dagiti banag a maipapan iti Salip ti Sarita ti TESDA a binayabay ti GLU.
Nagsarita met Casimiro Is. De Guzman, ti probinsia ti Quirino, ti padasna iti panagsuratan, lalo iti kaaddan iti Bannawag.
Iti malem: Trinatar ni Dr. Edilberto H. Angco, Editor-in-Chief ti La Fernandina Update, ken Sirmata Magazine ti maipapan iti simbolismo, images ken paripirip.
Structure, dayalogo ken deskripsion, dagiti tipo ti sarita, paripirip, presentasion, point of view ti trinatar ni Jaime M. Agpalo, Jr., editor ti Tawid News Magasin.
Ni Joseph Sermonia, nag-editor ti The Voice, pagiwarnak ti DMMSU, ti nagsarita maipapan iti kritisismo iti literatura a nangibinsabinsaanna dagiti sinurat a nangbalbaliw ti gimong.
Dagiti nagatendar: TESDA Region I Director Washington Agustin, Casimiro Is. De Guzman, Hernie Calica, Peter La. Julian, Djuna Alcantara, Milagros Renon, Purisimo Lazaga, Ralph Irish Aguda, Eleber Jacla, Lydia Palaroan, Fely Dumaguin,
Danilo Caburian, Roland Almoite, Leonora Copuz, Tess Baltazar, Pablito Alcantara, Zaldy Galuz, Edilberto Angco, Joseph Sermonia, Dorris Mamuyac, Henry Tangalin, Jimmy Agpalo.
Ni Lydia Palaroan ti nangidaulo ti Nailian a Kanta ken Gumilaweng, idinto ta kararag ken ni Leonora Corpuz. Ni Purisimo Lazaga ti nangited ti kablaaw idinto ta ni Mila Reynon ti nangiyam-ammo kadagiti dimmar-ay.
Ti GLU ti kaaktiboan a GUMIL Chapter iti agdama, babaen kadagiti naynay a panangiganuatda iti seminar-workshop. ##
Saturday, June 25, 2005
KAMALIG
KAMALIG
Saturday, June 11, 2005
MAKISALIPTAYO, KAILIAN!
SARIBITNIW --- sarita, bitla ken daniw--- wenno declamation...
ala ngarud kailian, padasenyo, ngarud, good luck!
UMUNA A NAILIAN A SALIP TI SARIBITNIW
Maluktan ti Nailian a Salip ti Saribitniw iti bulan ti Hunio, 2005 nga iyusuat ti Sir Pelagio Alcantara Development (SPADE) Foundation babaen ti panangesponsor ti National Commission for Culture and the Arts (NCCA) ken ti pannakitakunaynay ti GUMIL Filipinas ken dagiti maseknan a probinsia.
Maysa nga eksperimental a porma ti Literatura Ilokana ti Saribitniw a buklen ti nagtitipon a sarita, bitla ken daniw maipanggep iti maymaysa a tema. Maisarita-maibitla-maidaniw ti suheto iti las-ud ti makedngan a tiempo. Minuli daydi dios-ti-aluadna a Pelagio A. Alcantara ti saribitniw ket itultuloy ita agiti kameng ti pamiliana ken nasinged a kakabsatna iti pluma. Kalikaguman daytoy a pasalip ti tumulong a mangpasantak iti panagdur-as ti Literatura Ilokana ken ti nariingan a kultura.
Dagiti pagannurotan:
1. Silulukat ti salip ti Saribitniw kadagiti amin a mannurat nga Ilokano nga agnaed ditoy Pilipinas malaksid kadagiti kameng ti SPADE Foundation ken dagiti agraman pamiliada agraman ken dagiti kameng ti sekretariat ti pakontes.
2. Maangay ti kampeonato a salip iti sigud a Wallace Air Base, Poro Point, Siudad ti San Fernando (La Union) iti maika-22 ti Oktubre, 2005 a pagbabalubalanto dagiti nangabak iti elimination round ti sangapulo a probinsia. Seminar-workshop para kadagiti dadduma a napili ti maaramid iti maikadua nga aldaw.
3. Tallo a bulan ti maited a pawayway kadagiti agregget a makisalip manipud pannakaimaldit wenno pannakaiwaragawag daytoy a pakaammo. Masapul a makadanon kadagiti SPADE-designated provincial headquarters amin a maisalip a manuskrito iti saan a naladladaw ngem Agosto 31, 2005. Saanen a mairaman iti pasalip dagiti maawat a manuskrito kalpasan dayta a petsa.
4. Addaan ti dua a paset ti pasalip – ti panagsurat (writing) ti manuskrito a maisumite kadagiti provincial SPADE headquarters ken ti panangibasa (reading/oral delivery) ti sinurat. Dagiti laeng tallo a napili a manuskrito ti maibasa iti elimination round nga atenderan dagiti lokal a hurado ken bisita iti nakaiskediul a petsa iti probinsia. Ti umuna a kapintasan a mapili a manuskrito ti mairaman iti kampeonato a salip ti saribitniw. Dagiti autor ti maikadua ken maikatlo a napili ket esponsoranto ti probinsia nga ibagian dagiti autor a mairaman kadagiti duapulo nga agseminar-workshop maipanggep iti panagsurat ti saribitniw. Piliento ti SPADE dagiti aglektiur babaen iti masurot a proseso.
5. Maipanggep iti irarang-ay ti biag (poverty alleviation) iti napudno ken natan-ok a wagas (anti-corruption) ti sentro ti tema ti saribitniw. Maibinggas iti tema ti panangipateg iti nariingan a kultura (cultural heritage) ken pannakasaluad ti aglawlaw (environmental protection).
6. Agatiddog ti sibubukel a saribitniw iti 15-25 a panid. Masapul a maimakinilia wenno maikomputer ti entry iti regular a bond paper (short) ket nasken nga adda margin a maysa a pulgada iti amin nga igid ti papel.
7. Saan a nasursurok ngem 20 a minuto ti kaatiddog ti maiparang a Saribitniw. Dagiti laeng pasetna a bitla (10 a minutos) ken daniw (10 minutos) ti maibasa iti tallaong.
8. Maiwayat ti elimination round iti sangapulo a probinsia ti Kailokuan, agraman Metro Manila manipud Setiembre 2005 agingga iti Oktubre 2005. Dagitoy ti schedule ti panagpili kadagiti naisalip a manuskrito ti saribitniw kadagiti maseknan a probinsia: Abra - Setiembre 24; Metro Manila - Setiembre 25Ilocos Norte - Setiembre 10; Ilocos Sur - Setiembre 11; La Union - Setiembre 17; Pangasinan - Setiembre 18; Cagayan - Oktubre 2; Isabela ken Quirino - Oktubre 1; Nueva Vizcaya - Oktubre 8 ken Benguet/Baguio City - Oktubre 9.
9. Maysa laeng nga entry ti mabalin a maisalip. Ipaw-it ti pakisalip a manuskrito iti uppat a nadalus ken nalawag a kopia ket masapul a maawat daytoy iti saan a naladladaw ngem alas 5:00 ti malem ti Agosto 31, 2005 dagiti coordinators ti SPADE-designated headquarters iti tulong ti GUMIL chapter nga adda iti maseknan a probinsia. Awan ti agparang a nagan ti autor iti entry. Pakuyogan ti pakisalip iti narikpan a sobre a naglaon iti Paulo ti saribitniw a pakisalip, nagan ti autor, ababa a pakasaritaan ti biag, retrato a 2”x2”. Iraman iti impormasion ti petsa ti pannakayanak, agdama nga adres ken numero ti selpon weno telepono.
10. Ikoreo, iyemail wenno idatag a personal ti pakisalip a manuskrito kadagiti sumaganad: Abra – Prescillano N. Bermudez, c/o Information Center, Bangued, Abra; Benguet/Baguio City – Clarito de Francia, c/o University of the Cordilleras, Baguio City; Metro Manila – Cles B. Rambaud, c/o Bannawag, Manila Bulletin Publishing Corp., Manila Bulletin Bldg.,, Muralla, Corner Recoletos Sts., Intramuros, Manila ken ni Angel R. Calso, c/o RIMAT, No. 58, Road 7, Project 6, Quezon City; Ilocos Norte – Elizabeth M. Raquel, Pinili, Ilocos Norte; Ilocos Sur – Edilberto H. Angco, c/o Sirmata, Marinella Complex, Metro Vigan, Ilocos Sur; La Union – Crescencia R. Alcantara, Namnama Village, San Fernando City; Pangasinan – Manuel S. Diaz, Nagsaag, San Manuel, Pangasinan; Cagayan – Vilmer V. Viloria, Provincial Government of Cagayan, Tuguegerao City; Isabela ken Quirino – Dir. Baldovino Ab. Valdez, P.O. Box 15, Alicia, 3306, Isabela ken Nueva Vizcaya - Ruperto Manuel, Agrisector Bldg., Capitol Compound, Bayombong, Nueva Vizcaya.
11. Dagiti Premio ti kampeonato a salip: Umuna a Gunggona – P10,000.00; Maikadua a Gunggona – P7,000.00 ken Maikatlo a Gunggona – P5, 000.00. Tallo ti mapili a Pangliwliwa a Gunggona a sag-P2,000.00 kada gunggona. (Mairaman iti premio ti 10% tax a maikissay kadagiti premio nga aggatad iti P10,000.00 wenno nangatngato). Malaksid iti premio a kwarta, maikkanto pay amin a mangabak iti maikwadro a sertipiko ti pammadayaw. Kas nayon dagiti maawat a premio, addanto pay maited a sertipiko ti libre nga innem a bulan a suskripsion ti Ilokano nasional magasin kadagiti mangabak ti umuna, maikadua ken maikatlo a gunggona.
12. Saan a mabalbaliwan ti nangabakan a manuskrito. Daytoy met laeng ti maisalipto nga entry para iti nasional a pakontes. Nasken ngarud a maawat ti SPADE Foundation dagiti nangabak a manuskrito iti saan a naladladaw ngem Oktubre 15, 2005.
13. Dinto maibabawi ti pangngeddeng dagiti Hurado.
14. Amin nga entries a maisalip agbalinto a kukua ti SPADE Foundation. Mailibro dagiti mangabak a manuskrito ket maikkanto ti kopia ti National Commission for Culture and the Arts (NCCA).
15. Para iti nayon a palawag maipanggep itoy a pasalip, kontaken laeng ti SPADE Foundation iti tel. blng. (072)7005755; cp no. 09215337599; email: spade_bulletin@yahoo.com. Wenno agsurat iti SPADE Foundation, c/o No. 4, Acacia St., Namnama Village, San Fernando City (La Union).
__________________
Approved for dissemination by SPADE Foundation, Inc., June 08, 2005
Tuesday, May 24, 2005
Premio Andel
PREMIO ANDEL 2003-2004
TAGILANGA
Sarita ni Noli S. Dumlao
MAIKA-2 A GUNGGONA
Salip iti Sarita ni Ayat
Dagiti Hurado: Dionisio Bulong, Juan S.P. Hidalgo, Reynaldo Duque
Napintas a sarita. Kasingin ti Umuna a Gungguna. Ngem singin man, adda latta iti nagdumaan iti tunggal maysa. Isu dayta ti rason no apay nga adda iti first prize ken second prize met daytoy.
Iti “Karayo iti Tanap” ni PN Bermudez, ket nalaokan ti sarita kadagiti mental images a makuna a napintas a produkto ti literary arts. Daytoy iti awan iti “Tagilanga.”
DAGITI PALIIW:
1. Nabileg ti naratibo a namay-an ti author. Nagballigi itoy a wagasna, babaen iti Third Person Participant a Point of View.
No Third Person Participant no kuna, karaman ditoy ti narrator a kas karakter iti sarita isuna laeng ta saan nga isu ti bida. isu laeng iti agisalsalaysay iti mapaspasamak. Isu ti ruaran ti amin.
2. CIRCLE STRUCTURE ti inusar ti author. Ditoy nga impasakayna dagiti eksena a trinatarna. Uray no saan unay a nagameran ti narisiris a situation ti inkawesna nga eksena, ta saan met nga isu daytoy ti importante ti narisiris la unay a pagteng no di ket ti panangiparang ni author dagiti ayat a naikawes.
Circle structure no kuna, no ania daydiay a nangrugianna, isu met laeng iti nangigibusanna. Kastoy man iti panangirugina:
“ADDADA amin. Nagsasangpet pay dagiti agindeg kadagiti adayo a lugar. Kangrunaanna, adda amin dagiti annak da Lelong Roque ken Lelang Rosa agraman kadakami nga appokoda. Pasken ti sangabarioan, dayta ti mangmangngegko.”
“ADDADA man aminen. Nagsasangpet manen dagiti agindeg kadagiti adayo a lugar. Kangrunaanna, adda man aminen dagiti annak da Lelong Roque ken Lelang Rosa agraman kadakami nga appokoda. Pasken ti sangabarioan, dayta ti mangmangngegko. Pasken a pangpalubosda met ita iti maysa a panglakayen. Nangaramidda iti baro a panteon iti abay ti panteon ni Lelang Rosa. Ditoy ti nakaidulinan ni Lelong Roque.”
Adda ti pagkanaigan ti rugi ken gibus ti sarita.
3. Addaan ti sarita iti positive insight, nga isu daytoy iti namagtung-ed kadagiti hurado. Kas iti mabasa, awan iti marikna ken makita iti sarita a nakausaran iti apas, gura, ken negatibo a pampanunot.
Daytoy ti nangpapintas. Ngamin maipapan iti “Ayat” ti topiko a pagsasaritaan, ngarud nasken a maipapan laeng iti “ayat” iti suraten.
Masarakan dagitoy nga AYAT iti sinurat babaen kadagitoy a paset ti sarita:
a) AYAT KEN AYAN-AYAT DAGITI AGASSAWA A ROSA KEN ROQUE--- ti panagkasar manen ti lakay ken baket, ket kaipapananna iti panangpabaro manen ti ayan-ayat iti tunggal maysa. Ayat nga agingga iti panungpalan, a kas iti nakabatbatad nga insurat ti author.
Ket daytoy nga ayan-ayat dagiti agassawa a
“ADDADA amin. Nagsasangpet pay dagiti agindeg kadagiti adayo a lugar. Kangrunaanna, adda amin dagiti annak da Lelong Roque ken Lelang Rosa agraman kadakami nga appokoda…”
Daytoy idi nagkallaysada manen. Ket iti ipapatay ni Lelang
“ADDADA man aminen. Nagsasangpet manen dagiti agindeg kadagiti adayo a lugar. Kangrunaanna, adda man aminen dagiti annak da Lelong Roque ken Lelang Rosa agraman kadakami nga appokoda…”
Ngarud, nabileg ti ayat nga immula dagitoy agassawa kadagiti annakda. Saan laeng a kadagiti annakda no dipay ket kadagiti appokoda.
Kas iti Umuna a Gungguna, ti kaadalem daytoy nga ayat ket naglabas iti henerasion iti henerasion.
b) AYAT DAGITI KAARRUBA -- wenno ti sibubukel a komonidad. Adtoy daytay kaugalianen ni Ilokano. Sinnaranay. tinnulong. Kastoy ti panangibaga ti author itoy a paset iti rugina:
“Tunggal maysa, adda yarayatna. Umarikiak dagiti maisangpet a manok. Sumarungikngik dagiti kalding a maibaud kadagiti alad. Agkakanayon ti uriris dagiti burias (a maletson) ken baboy. Adda pay nagkokontribusion tapno makagatangda iti maysa a nuang ken maysa a baka. Anian a naggarbo a pasken. Pagiinniliwan, pakaurnosan met dagiti babassit a di panagkikinnaawatan, pakarisutan dagiti babassit a parikut, pakaibingayan dagiti pampanunot.”
Kastoy ti panangiladawan ti author ti ayat dagiti kaarruba. Agbibinnadangda. Nnamin daytoy a panagkallaysa ti baket ken lakay kalpasan iti limapulo a tawen ti panagdendennada a kas agassawa ket:
Pasken ti sangabarioan, dayta ti mangmangngegko.”
Kastoy iti panangiladawan ti author.
Idi natay ti baket ken ti lakay, kastoy manen ti imbaga ti author:
“Pasken ti sangabarioan, dayta ti mangmangngegko. Pasken a pangpalubosda met ita iti maysa a panglakayen. Nangaramidda iti baro a panteon iti abay ti panteon ni Lelang Rosa. Ditoy ti nakaidulinan ni Lelong Roque.”
Nabatad ngarud, a dakkel la unay daytoy nga ayat iti puso dagiti kaarruba wenno kapurokan ti baket ken ti lakay.
c) AYAT DAGITI ANNAK ITI NAGANNA--- iti panagkallaysa manen da Lelang Rosa ken Lelong Roque, kastoy ti imbaga ti author:
“ADDADA amin. Nagsasangpet pay dagiti agindeg kadagiti adayo a lugar. Kangrunaanna, adda amin dagiti annak da Lelong Roque ken Lelang Rosa agraman kadakami nga appokoda…”
Ket idi natay ti baket ken ti lakay, isu met laeng ti imbaga ti author nga ayat:
“ADDADA amin. Nagsasangpet pay dagiti agindeg kadagiti adayo a lugar. Kangrunaanna, adda amin dagiti annak da Lelong Roque ken Lelang Rosa agraman kadakami nga appokoda…”
Nupay awan iti direkta a pannakaipakita ti nasged a panagayat dagiti annak, malaksid iti ina ti author a nangigigir ti panagnaed ni Lelong kadakuadan idi natay ni Lelang ken dadduma pay a situation, umanayen dayta balikas a dakkel la ketdi ti panagayat dagiti annak babaen dayta balikas nga “Addada amin.” Iti man panagkallaysa manen da lelong ken lelang. Ket “Addada amin.” kunana manen iti ipupusay ni lelong.
Itoy a parang, nupay adda iti adayo dagiti dadduma nga annak ken appoko, immayda latta iti kallaysa ken iti idadateng ti ipapatay.
Ti kayat a sawen daytoy ket napateg la unay dagiti dadakkel. Banag a maibaga a nangnangruna ditoy ti AYAT ngem ti amin.
Ken wen ngata a, gapu iti kinaindaklan ti AYAT da lelong ken lelang kadagiti annakda, saan pay laeng a naakaran wenno naimpluensiaan dagitoy nga annak iti makunkuna a future shock wenno “dislocating effect of the speed of change in the contemporary world…” a kuna ni Dr. Mario G. R. Rosal, iti sinuratna a “The Iloco Short Story in the 1960’s and the Theme of Alienation, St. Louis University Research Journal, 1983.
Ta itoy a panawen, agrarairan daytoy nga epekto ti speed of change wenno bunga ti napartak la unay a panagbalbaliw ti gimong.
Ken wen, gapu iti AYAT da lelong ken lelang, saan a naakaran dagitoy nga annak iti dakes nga epekto ti: “..the dislocating effect of a defective educational system...” a kuna met laeng
Ngamin, itoy a panawen, adun dagiti pasamak a baybay-an lattan dagiti nakaadal nga annak dagiti nagannak.
Itoy a sarita: ““ADDADA amin. Nagsasangpet pay dagiti agindeg kadagiti adayo a lugar. Kangrunaanna, adda amin dagiti annak da Lelong Roque ken Lelang Rosa agraman kadakami nga appokoda…”
Ngem itoy a sarita ti author, saanna nga imparang daytoy a ““..the dislocating effect of a defective educational system….”
Rumbeng laeng a naaramid. Ngamin ti iparparang ti author iti saritana ket AYAT laeng awanen iti sabali pay.
No imparang ti author daytoy, uray iti maysa laeng kadagiti annak, nadadael koma metten ti sarita, ngamin agginnuyoden ti AYAT ken “DI PANANGIPATEG”.
Idi damok a basaen daytoy a sarita, daytoy ti sisiimek, no laokan ni author ti “sabali a tibnok” ti saritana. Ngem saan a napasamak. Saan a napasamak dayta a “horizons of expectation” a namungay iti isipko kabayatan a basbasaek.
Daytoy ngamin a “horizons of expectation” iti mangited iti gagar ken ganas ti agbasbasa ta adda ti pampanunotenna a mapasamak wenno maaramid iti sarita. Matungpal man daytoy a “horizons of expectation,” ket mapnek latta iti nagbasa ta NASUNGBATAN ti kayatna a saludsoden. Nalawlawagan ti kayatna a malawlawagan.
Ngarud, no maipapan iti CONCISTENCY ti sarita, nakabakbaked. No ania dayta nga AYAT nga imparangna idi damo wenno rugi ti sarita, isu met laeng ti imparangna iti gibusna a di man la pulos a nagbaliw.
Uray ti parapo a kas pagibasaran ti AYAT ket saan a nagbaliw. Banag a makuna a naisangsangayan a panangiparang iti kastoy. Pinabilegna ti sarita a kas bunga iti maysa nga arte.
d) AYAT DAGITI APPOKO KADA LELONG KEN LELANG --- malaksid iti AYAT ti narrator kada lelong ken lelang, uray dagiti appo ket mabasa met iti nalaus a panagayatda. Addada amin a kuna ti author. Mabasa met laeng iti nangrugian ken iti naggibusan:
“Kangrunaanna, adda amin dagiti annak da Lelong Roque ken Lelang Rosa agraman kadakami nga appokoda…”
Mabasa daytoy iti rugi ti sarita kasta met la iti gibus.
4) Mapaliiw ditoy, a daydiay inrugi ni author ket isu met laeng iti nangigibusanna. No ania ti ayat dagiti nagannak, kapurokan ken appoko ket naikasakab iti maymaysa a parapo nga isu ngarud ti rugi ken gibus ti sarita.
Ti ayat dagiti annak, kapurokan, appoko ket addada aminen iti maymaysa laeng a parapo - parapo a naaramat iti rugi ken gibus ti sarita.
No apay a napasamak, ngamin kidkiddawen daytoy ti imparangna nga structure ti sarita.
Ketdi, manmano iti pakasabasaan kadagiti sinurat iti Iluko a kakastoy.
5) SUHESTION: no daytoy a parapo a nangrugian ken a ngigibusanna:
““ADDADA amin. Nagsasangpet pay dagiti agindeg kadagiti adayo a lugar. Kangrunaanna, adda amin dagiti annak da Lelong Roque ken Lelang Rosa agraman kadakami nga appokoda. Pasken ti sangabarioan, dayta ti mangmangngegko.”
Ket addaan iti sabali pay a nangtulong kenkuana, uray no maysa laeng koma a SIMILITUDE wenno ania la ditan a kaarngina a mangparnuay iti MENTAL IMAGE, agbinnitibitda la ketdi iti first prize.
Ken wen, no iti bukodko a kapanunotan, nalabit a napinpintas pay ngata ngem iti Umuna a Gungguna.
Kinaawan iti mental images a maparnuay iti nakaarusan daytoy iti Umuna a Gungguna.
Iti lektiur ni Ben Pacris itay napalabas a maika-37th GUMIL Filipinas Convention, maipapan kadagiti nangab-abak iti Umuna a Gungguna kadagiti pasalip, imbinsabinsana ti kinabaked dagiti sarita ta ngamin addaanda iti mental images.
Kaniak a biang ket lalo pay a napimpintas no ti mapataud a mental images ket ti paripirip a mismo wenno isu a mismo dayta ti prefigure ti sarita. Dayta ti pakabuklan ti sarita.
Kalpasan a nabasak daytoy, simrek a dagus iti isipko ti sarita ni apo Juan S. P. Hidalgo, Jr. a napauluan iti “Dagiti Panniki iti Montalban.”
Agpada dagitoy a dua a sarita ti “plot pattern” a nausar wenno ti panangiparangda ti balabalada. Iti sarita ti apo Hidalgo, imparangna daydiay “abut” a rumuaran iti biag, wenno “abut’ a dalan ken dalanan iti panagbiag. Iti udina, maysa man met laeng nga “abut” iti serkan kalpasan ken ni patay.
Abut iti rugi, abut met laeng iti gibusna. Pakasaritaan daytoy iti nagbaetan iti biag ken patay.
Itoy a sarita ni Dumlao, makuna met a maysa pakasaritaan ti biag ken iti patay. Iti biag a nakariknaan iti AYAT. Iti ipapatay a marikna latta ti ayat.
Ket no nangisapit la koma iti imahen wenno maysa la a parapo a kas nayon ken mangpabileg daydiay a “parapo” a nagibasaranna iti ayat patiek nga abakenna ti Umuna a Gungguna.
Adu dagiti siimbolo a mangipaduyakyak iti “biag” ken iti “patay”.
Adtoy dagiti sumaganad a pasaray maaramat:
1) abut a ruaran (biag) ken abut a serkan (patay)
2) uggot (biag) ken natnag a nagango a bulong (patay)
3) nagangtan a candela (biag), naiddep a candela (patay)
4) sumingsingising nga init (biag), nagtabon nga init (patay)
5) bato iti karayan (biag), darat iti baybay (patay)
Ken adu pay a representasion nga agibunga iti mental images ti biag ken iti patay.
Daytoy ngamin a mental images ket agserbi pay a paripirip wenno prefigure iti sibubukel a pakasaritaan nga isu iti “biag ken iti patay” a kas iti napasamak iti sarita.
Ketdi, maysa a nakabakbaked nga apit ti Litertatura Ilokana daytoy a sarita. ##
Monday, April 11, 2005
PREMIO ANDEL 2003-2004
KRITIKA KEN PANIRIGAN
Premio Andel 2003-2004
Iti bukod a Kritika ken Panirigan ni JAIME M. AGPALO, JR.
Criticism should not be querulous and wasting, all knife and root-pulling, but guiding, instructive, inspirational.
—Ralph Waldo Emerson—
KARAYO ITI TANAP
UMUNA A GUNGGONA
Salip iti Sarita ni Ayat
Premio Andel 2003-2004
Dagiti Hurado: Dionisio S. Bulong, Juan S. P. Hidalgo, Jr., Reynaldo A. Duque
AMA, AMA, NAGPINTAS KET A SARITAN!
Ita laeng a mabasak daytoy a sarita, Abril 7, 2005. Diak nga impagarup, a makabasaak pay iti kastoy a klase ti sarita.
Idi sinuratko ti Kritisismo ken Panirigan ti sarita nga “Idi Inyawid ni Manong Leon ti Asawana,” ni Manuel Arguilla ken naiserie iti TAWID NEWSMAGASIN ken mabasa iti http:kamalig.blogspot.com napukawsan ti ayat kadagiti pluma ni mannurat, kunkunak la ket ngarud.
Ngem adtoy ti ayat, a kas iti ayat a nailadawan iti sarita ni Manuel Arguilla.
TI PUNDASION TI PAMILIA NI ILOKANO.
Wen, isu daytoy ti pakabuklan a ladawan ni sarita ni apo Prescillano N. Bermudez. Daytoy a saritana, imparangna, saan laeng a dagiti tradision ken kabibiag ni Ilokano iti eksena ti kallaysa no dipay ket ti kapipintasan amin a ladawan ti pamilia ni Ilokano. Ti ideal a pamilia-Ilokano.
Naiparang ditoy no kasano a pundaren wenno bangonen ti maysa a pamilia. No kasano a pundaren ni Ilokano ti pamiliana. Napno ti ayat. nabangon iti AYATken PAMMATEG, PANANGILALA ken SAAN A MANAGIMBUBUKODEN. Nga isu daytoy ti ipannakkel ni Ilokano nga awan iti sabali a puli.
Napno iti ayat. Wen, napno iti ayat. Sarita a napno iti ayat. Parang a napno iti ayat. Imparang ti author a ti ayat a kas pundasion ti nasiken ken naragsak a pamilia. Imparang ti author ti nasiken a relasion ti tunggal kameng ti pamilia.
Iti rugi, agingga iti gibus ti sarita, saanak a nakakita iti uray sangkabassit la koma a pagilasinan ti gura, lunod, ken negatibo a panunot. Saanko a nakita daytay risiris a naynay a mismisuotak a dinnadaelan iti kinatae, este, kinatao iti tunggal maysa. Diak a nakita daytay risiris a negatibo ti ipasana a ladawan kadagiti ubbing nga agbasbasa. Diak nakita ti risiris a naiyaon iti nangisit a puso.
Ti nakitak ket pasig amin nga ayat. Isu daytoy ti rason no apay a nangabak iti Umuna a Gungguna, iti salip ti maipapan iti ayat.
Nabayag met ngamin a nagnunog ti Ilocano psyche kadagiti sarita a nagrisiris iti no saan a napisikalan a ranggas ket dagiti bileg ti nangisit a sugpeng a naiyaon kadagiti ngiwat ti naimaldit a basaen. Dagiti risiris a napnoan iti liput, gulib, ranggas ken kinadangkok, a saan laeng iti maysa nga indibidual wenno ad-adu pay no di ket pati pay nakaparsuaan ken sanikua. Iti kababayag a kababasa kadagiti sarita a nabugasan iti ranggas, ket apektaranna ti Ilocano psyche wenno kaunggan ti readers.
Ket daytoy ket saanna nga iladawan ti pudno a kabibiag ni Ilokano; ti pudno a pamilia ni Ilokano; ti ipagpanpannakkel ni Ilokano no apay nga Ilokano a kataknengan ken kadayawan amin a puli.
Puraw ti puso ken isip ni Ilokano. Puraw ti kaunggan dagiti mannurat-Iluko. Mamatiak pay laeng a saan laeng a napulpulos a pulkok ti apiten iti talon ti Literatura Ilokana.
Ket daytoy a sarita ti mangipaneknek.
TI BALABALA TI SARITA:
Nagkatlo a paset.
1. Ti panagpitik ti puso.
Bertdey ni Pedong. Ket ditoy malagipna pagraywanna a ni Milagring. Ti panaginnaddayoda ken ni Milagring. Ti irurukuas ti sabali nga ayat, kalpasan iti ipupusay ti immuna nga ayat….
Itoy a paset, inladawan ni author ti tipikal a buya iti away. Ti buya iti away a kabarbaro a nagdappatan. Ti biag dagiti babbaro ken babbalasang iti away. Ti aramid, ugali ken kultura ni Ilokano a naikawes kadakuada.
No kasano ti irurukuas ti baro a sulbod ni ayat kalpasan ti ipapatay ti immuna nga ayat. Naiparang ti pinget ti ibabangon iti namnama kalpasan iti pannakadaleb. Ket iti itatakder mulien manen ti sabali pay nga arapaap.
Daytoy a paset ti prefigure/foreshadowing wenno paripirip ti pakabuklan wenno summation wenno nagkaysa a pakabuklan ti sarita. Ti panangbangon ti maysa a pamilia. Ket daytoy ti rugina.
Nagdappat met ni Pedong tapno maaddaan met iti bukod a daga. Ti daga ditoy ket
saan laeng a napisikalan a daga no dipay ket maysa a simbolismo. Maysa a simbolo. Diak a masibbolen no asinon ti authorna daytoy a binatog: “Ti lalaki, dinto naan-anay a lalaki, agingga maaddaan iti bukod a daga.”
Isu daytoy ti suma total a lablabiden ti author itoy nga umuna a paset ti balabala ti saritana. Ti panangsapul ken pannakasapul ti “bukod a daga.”
2. Ti panangtagikua ti bukod a daga.
Iti pisikal wenno iti aktual a pasamak, addan ti bukod a daga ni Pedong. Nalawa ti nadappatanna.
Iti simbolismo ti sarita, adda metten ti daga a tagikuaen ni Pedong. Ket tapno matagikuana dayta a daga, nasken ngarud ti kallaysa a maiparang tapno “matagikua dayta a daga.”
Ket itoy a paset, naiparang ti ritual ti kallaysa. Dagiti ugali ken pammati ni Ilokano maipapan iti kallaysa a kas iti: parwad, ti innuna ti nobio ken nobia a tumakder wenno weno umaddang ken umuli, ti sala, ti panagibitor iti kuarta, tinnulong ken kinnarrubaan ken dadduma pay a nakail-Ilokano a pagteng. Ti kanta. Ti dallot ken ti dallang.
Ti dallot ken ti dallang, ket gagangay a pammagbaga. Ngem itoy a dallot ken ti dallang nga imparang ti author ket adda ti bugas ti angaw ken pantasia.
Ti pantasia a parang iti dallot ken ti dallang ket iparangna ken ibagian ti pantasia a mapasamak iti “panangtagikua” kadayta a bukod a daga. Ti author ket dina kayat nga ibaga iti direkta ti kayatna a sawen. Kas disipulo ti arte ti literatura, nasken a dagiti naalas a banag ket pamintasenna, padaegenna ken pagbalinenna a bunga ti malalaki nga arte. Arte a nakadadaeg ken pagdamdagan.
Artista ti maysa a mannurat. Kas maysa a literary artist, adda kenkuana dagiti kalidad a mangpapintas ti saan a nanakman a pagteng ken parang a dina maliklikan. Dagiti eksena a di maiparbeng iti sapasap nga agbasbasa.
Ket imbes nga indetalie ti author ti eksena, inaramatna ti dallot a kas parang ti sumaruno nga eksena ti sarita. Ti eksena a saan a nanakman nga iderekta nga ibaga. Ngem imbagana ditoy iti artistiko a wagas a mamagtinnag nga isem ti mauy-uyos a misuot. Kastoy ti panangiladawan ti author:
Ay, di babai a nasarakak napnuan gayam iti galad
Ta idi tumupra, ay, tinukel ti perlas!
Idi umisbo, Kabsat, puro nga arak!
Idi agdigos ket agis-iso-- dagiti kursingna
Ay, pasayan a rumanisak!
Ket wen a, makabartek a talaga ti “agay-ayam iti bukod a daga.” Dayta pasayan a rumanisak. (Rumanisak, kayatna a sawen: aglaglagto, agpangato-agpababa).
Ania la ket daytan! Kasla perlas ti ituprana? Kasla sago ngarud nga agtutukel a. Saan a nadaruy nga adi-adi ti isbo.
Ipasegundana pay daytoy a kanta, a kas pammasingked ti eksena:
Annay, pusok, annay, annayyy!
Nasakit, naut-ot la unay
Itdem kaniak ta pannaranay
Ta kaasiak a maidasay…!
Dayta no damo a bangkagen ti TI BUKOD A DAGA.
Kadagiti tumitiliw ti simbolismo ken paripirip iti sarita, maysa a sutil nga eksena daytoy. Eksena a mapasamak iti naan-anay a panangtagikua ti “TI BUKOD A DAGA.”
3. Ti daga. Ti eksena iti daga. Ti paynal a daga.
Agurayka man ketdi. Dagaak a daga, ditoy amangan met no sabali a daga ti adda dita utekyo?
Sus amaya, ti daga nga ibagbaga ditoy ni apo Prescy Bermudez ket PAMILIA!
Ti Daga ditoy ket ti PAMILIA.
Ti daga a pagitukitan ni ama iti bin-i ti namnama ken arapaapna.
Ti daga nga inspirasion iti biag ti ama.
Ti daga a pagrusingan wenno pagtubuan dagiti saringitda ken ni kaingungot.
Ti daga a maibilang a kabassitan a porma ti gobierno, gobierno nga iturayan ni ama ken ni ina.
Ti daga a pundasion ti nalinteg ken nanakman nga umili iti gimong.
Ti daga, nga inladawan ditoy ni apo Prescy ket daga a kapipintasan ken kasisikenan amin a daga a ladawan ti natakneng ken nadayaw nga Ilokano.
Daytoy a daga, nga inladawan ni author ket nagkaysa (summation) a daga ni Ilokano. Nagkaysa a pamilia ni Ilokano.
Daga ni Ilokano. Pamilia ni Ilokano a napno iti ayat.
Kasano iti kaadalem dayta nga ayat iti pamilia ni Ilokano?
From generations to generations!
Iti sarita: imparang ni author ti napnuan nga ayat ti asawa ken ni asawana. Ti anak ken ti nagannak. Ti apo ken dagiti apong. Isu adayta nga AYAT a pundasion ti pamilia ni Ilokano ket naadalem la unay ta uray la naglabas iti henerasion ken henerasion.
No awan ti AYAT iti pamilia ni Ilokano, masinasina daytoy. Sumiasi kadagiti tagipatgen (values). Ket saan laeng a dayta a pamilia ti maapektaran no dipay ket ti gimong. Ta ti pamilia ti kabassitan a porma ti gobierno. No ti pamilia ket awanan ti AYAT, ekpektarem met ngarud nga awan iti namnamaem nga urnos, dayaw ken kananakem.
Nalaka laeng nga iladawan ti pamilia nga awanan iti AYAT. Maamiris daytoy iti/kadagiti annak babaen iti tignay, panagpampanunot, panagsasao, ken kinaawan iti panagdayaw saan laeng a ti bukodna a bagi no dipay ket iti padana a tao. Makita dagiti pagilasinan iti saan a nanakman a pannakipulapolna kadagiti padana. Itoy a parang, ti pamilia a nagtaudanna ket saan a nabangon iti AYAT.
Ti puso dagiti annak ditoy ti daga. Daytoy a puso-daga, ti pagitukitan dagiti nagannak iti bin-i ti tagipatgen-Ilokano (Ilocano-values). Ket inton dumakkel dagiti annak, apitendanto ti bunga dagitoy a bin-i nga isu met ti indanto itukit iti padana, iti gagayyemda ken kapulapol, iti gimong ken iti sangkataw-an. No nagmulaka iti ayat, ayat met laeng iti maapit.
Pamilia ni Ilokano a napnuan iti ayat. Isu daytoy ti inladawan ni apo Prescillano Bermudez, Sr. itoy a saritana.
Kastoy ti kapintas daytoy a sarita, isu a nangabak iti Umuna a Gungguna. ##
__________________________________________________________________
**(Padaanan ti sumaruno a sarita: ti TAGILANGA ni Noli S. Dumlao, a nangabak iti Maika-2 a Gungguna)
Thursday, April 07, 2005
KAMALIG
KAMALIG
DAGITI SALUDSOD KADAGITI PASALIP ITI SARITA
ni JAIME M. AGPALO, JR.
(for: DUYOG)
Bababaen iti text messages, iti land line telephone, iti email address, wenno iti chance conversation, masansan a damagen kaniak dagiti kamannurat dagiti isyus maipapan kadagiti pasalip. Dagiti isyu a nasken a malawlawagan ken maibuksilan ken maipaawat a nalaing iti maseknan tapno di dumiken ti panagduadua no di man ket pannakaulaw wenno posible a panagsanud iti dangadang ti pluma. Dagiti isyus a saan koma nga agpaay a lapped wenno tubeng ti nasayaat a panggep no di ket isyus nga ad-adda pay a mangiduron ken ni mannurat nga agpursigi ken sipipinget a mangsibbol ti arapaapna a mangabak. Ni mannurat a tumunton iti pantok ti balligi.
Adtoy ngarud dagiti isyus a naynay a madamdamag kaniak:
1. Ti nagduduma a bersion ti maipapan iti agdadamo ken beterano a mannurat. Iti ababa a pannao, adda ti agdadamo ken adda met ti beterano a mannurat.
SUNGBAT: Iti pakabuklan ti amin, agpada a mannurat dagiti dua. Amin a sinurat (sarita/daniw) ket bunga ti panunot ken sirib ti maysa nga indibidual. Ngarud, agpapada met amin nga addaan iti sirib ken panunot tunggal maysa.
Iti laeng nagdumaan ti nabayagen nga agsursurat ken ti damona pay laeng iti agsurat ket ti PROSESO ITI PANAGSURATAN.
“…carefully written and edited.” Kuna ni R. P. Vallejo, iti sinuratna a Preface iti libro ni Ramon R. Marcelino maipapan iti Scripwriting.
Iti nagbaetan ti nabayagen nga agsursurat ken damona pay laeng ti agsurat ket daytoy ti diperensiada.
Ni nabayagen nga agsursurat ket naannad ti panangsuratna ken panangeditna ti aramidna, banag a saan kadagiti damona pay laeng a mannurat.
Ni damona pay laeng iti agsurat, no malpasnan a nasurat ti saritana, basaenna manen daytoy ket editenna no adda met laeng ti kamali iti PANNAKAISURATNA. Kalpasan dayta, awanen. Sisasaganan a makirupak.
Ken ni nabayagen nga agsursurat, mabusisi daytoy iti sinuratna. Saan laeng a ti spelling, sentence, punctuation marks ti inna kitaen no di ket ipangpangrunana a kitaen DAGITI RAMEN TI SARITA iti saritana. No adda met laeng dagitoy ken no sadino ti yan dagitoy, ken no maiparbeng met laeng dagitoy.
Kas koma dagitoy a sumaganad:
1) ania ti mensahe ti sarita? sadino ti yanna? multiple kadi wenno maymaysa laeng?
2. sadino ti yan ti paripirip (foreshadowing/prefigure)? agtutunnal kadi wenno nakalemmeng met laeng a nasayaat? husto kadin ti kadagsen ken kalag-anna dayta a paripirip? nasken kadi ilaglag-an tapno mapataran ti intelektual ti common readers? nasken kadi nga idagdagsen tapno tumbokenna laeng dagiti makunkuna nga intellectual readers?
3. nagsuratak kadi ti simbolismo? tumutop met la kadi dagitoy?
4. kasano ti pakabuklan dagiti dayalogo? idur-asna kadi ti sarita ti dayalogo ti bida ken lappedanna met ti panggep ti bida ti dayalogo ti kontrabida? nagusarak kadi met kadagiti subtext?
5. ania ti panirigan nga inusarko? maymaysa kadi? dua? wenno chop suey?
6. ania ti driver ti sarita? (presentation: plot, character, theme, local, etc.)
7. husto met laeng ti kaatiddog dagiti eksena? adda kadi ti atiddog unay wenno ti ababa met unay? nasken kadi ti panagragas wenno panagiseksek?
8. makatengngel met la kadi ti immatang ti lukat ti sarita? ti gibusna nay?
9. makapagagar met laeng kadi dagiti eksena wenno boring la ngaruden, makapasuyaab pay?
10. kasano ti taray ti sarita: nabuntog? sadino ti pagbuntoganna? napaspas la unay? sadino ti pagpaspasanna? umno kadi ti kabuntogna? umno kadi ti kapaspasna?
11. umno kadi met laeng dagiti karakterisassion a naikawes iti tunggal karakter?
12. bambanti kadi dagiti karakter wenno pudno a tao nga agbibiag nga addaan iti bukod a panawen ken lubong?
13. ken adu pay! saankon a nga inaganan amin.
Basta, mabusisi, naannad ken editenna a nalaing ti sinuratna ni nabayagen nga agsursurat. No nasken a sabalianna ti naisuratna iti uray no ikkatenna ti sibubukel a kagudua wenno ti balbaliwanna amin amin a panid ti sarita, aramidenna daytoy, no daytoy iti nangpapintas ti sarita. No nasken a baliwan dagiti rumbeng a baliwan, baliwanna.
Iti ababa a pannao, naanus ken saan a managsulsulit ti nabayagen nga agsursurat lalo dagiti kanayon a mangabak.
Ngem no aramiden ni damona pay laeng iti agsurat dagiti ar-aramiden ni nabayagen nga agsursurat, nalabit a mapukaw dayta katkategoria a beterano ken agdadamo.
2. Nasken kadi nga itandudo ti makisalip ti disso a nakayanakan/dimmakkelanna iti manuskritona?
Saan. Bukod a keddeng ti mannurat daytan. No kayatna, nasayaat met a, ngamin ad-adda pay a maidayaw ti lugarna iti pannakapadayawna met. Nupay awan ti propeta a nalatak iti lugarna, at least, adda ti mannurat a nalatak iti lugarna, saan?
No apay nga adda ti agaramat ti bukodda a lugar a kas lugar ti saritada ket ti kinapapolar ken pannakaammo iti karakteristiko ti lugar ken dagiti lumugar kasta metten ti klima ken ti aglawlaw. Ammon ni mannurat ti sasawenna. Kabisadonan daytoy. Ammonan dagiti ugali, aramid, katatao, ken ti mangbukel ti lugarda. Isu a saanen nga agkarkarawa pay laeng kadagiti ramen nga iramenna no daytoy ket agimbento pay la iti lugar. Mas kombiniente no ti bukodmo a lugar ti pagsuratam. Ngem saan laeng met a ti bukodmo a lugar no dipay ket amin a lugar a kabisadom ti features, langa, klima, katatao. ugali, aramid, etc, kadayta a lugar.
No parikutmo ti kinapapolaren ti lugar gapu ta dayta ti nabayagen nga aramidmo, aramidem latta. Ngem sabaliamton a ti naganna no ageditkan. Uray no dimonton editen ti features daytoy. No kayat nga editen uray ti features daytoy, mabalin latta, uray ta nalaklakan iti inka panagsurat ta nalpasen ti pakabuklan ti sarita.
Ngarud, kinakombiniente ti rason itoy. Saan a suraten dagiti lugar a saan nga ammo ta amangan no agtutunnal ket lalo la ket ngarud a saankan a mangabak ta agsalsalawasawka metten iti dimo ammo.
3. Kasano ti kinaorig ti maisalip a sinurat a kas iti alagaden kadagiti pasalip?
Iti bukodko nga opinion, ti original ditoy a maawagan ket putar ti author. No ti author ti maysa a sarita ket imbasarna dayta a saritana kadagiti wenno iti salaysayna, daniwna, monologona, dramana, makuna latta nga orihinal ti author dayta. Wenno naibasar ti saritana iti maysa nga orihinal a saritana (modified version), mabalin latta nga awagan iti orihinal ti author daytoy gapu ta isu ti nagtaudan dagitoy.
Iti ababa a pannao, NOT A SECONDARY DERIVATIVE OR IMITATIVE FROM SOMEONE’S WORK.
Saan a kinopia wenno nagtaud iti trabaho ti sabali a mannurat.
Iti pakasaritaan ti Literatura Ilokana, adun dagiti sarita a nagtaud kadagiti daniw ken salaysay, kasta met kadagiti nobela nga immuna a nasurat a sarita, a kas iti nangabak a sarita daydi Mario Albalos nga inaramidna a a nobela; kasta met ti impangabak ni Danilo Bautista a saritana a napauluan iti “Ramot ti Kaputotan” ket sinuratna manen a nobela, ti kaudian a nobelana iti Bannawag.
Maysaak kadagitoy a mannurat. Adu met dagiti saritak a naaramid nga immuna iti drama iti radio, salaysay, daniw, naisurat a premise, ken n aisurat nga outline.
Ngamin, lastog ti maysa a mannurat no awan iti nangpag-otanna kadayta nga aydeana. A pasig a bunga ti panunotna dayta a banag. Adda nga adda latta ti nangpag-otanna ti emosion ti saritana. Ket dayta ket posible met dagiti dadduma pay a bukod a putar.
Kadagiti salip, adda kadi ti sinalungasing ni mannurat nga annuroten ti salip? Awan, saan kadi?
Kadagiti mannurat a kakastoy ket VERY PROLIFIC. Mapanlikha. Kabaelanna a balbaliwan ti rupa dagiti suratenna. Kabaelanna nga agputar iti adu (a genre) iti maymaysa laeng nga aydea.
No di la ket nagsalungasing kadagiti pagannurotan, apay ketdin a saan a mapalubosan daytoy?
Kasapulantayo la unay dagiti PROLIFIC WRITERS iti Iluko Literature.
4. Mapalubosan kadi a maisalip dagiti na-workshop?
Apay, adda kadi aya iti pagannurotan ti pasalip a maiparit a maisalip ti maysa a naworksiap a sarita? No adda, wen, maiparit a ta adda la ngarud dayta a pagannurotan. Ngem no awan, apay ketdin a saan a mapalubosan?
Ti isyu a makitak a tumaud ditoy ket ORIGINALITY. Ngem sakbay a naworksiap dayta a sarita ket orihinal a konsepto ti author. Isu a maawagan pay laeng nga orihinal ti author dayta a banag. Ti worksiap dita ket saan a nabalbaliwan ti konsepto ken aydea ti author no di ket ti wenno dagiti laeng nabalbaliwan ket dagiti ramen ken no kasano iti pannakapintas dayta a sarita. Iti worksiap, sinapul ti posible a pagpintasan ti sarita. Ngem adda latta dayta a awag nga orihinal a konsepto ken aydea ti author dayta a sarita. Iti worksiap, natulongan laeng a nangpapintas daytoy.
Iti bukodko a paliiw, ta adu met dagiti nangipabasa ken nangkiddaw iti posible a pagpintasan ti saritada sakbay a maisalip, saan nga agbayag daytoy a situasion. Iti maminsan laeng a nangabakton ti author ket dinanton ipabasa wenno ipaworksiap pay ti saritana sakbay nga isalipna ta makatakderton daytoy iti bukodna a saka.
Agitedakto pay iti aydea a suraten ti author, ket ibagak a mangabak. Mangabak. nagtaud kaniak ti aydea ken konsepto, ngem isuna ti nangsurat. Isu ti author. Saan a maawagan a siak ti author dita. Saan a maawagan a siak ti orihinalna dayta. Mabalin daytoy ket mapalubosan kadagiti pasalip, ngamin awan iti nasalungasing a pagannurotan.
Idi 1990, iti panaglektiur ni apo Juan S. P. Hidalgo, Jr. iti seminar-workshop ti GUMIL La Union sadiay Provincial Capitol, kunana a suratek ti itedna nga aydea ket mangabakak iti pasalip. Inaramidko, ket presto! nangabakak nga agpaysu. Isu a no dadduma, kadagiti kamannurat nga agdamdamag no ania ti napintas a suraten nga isalip, ikkak ida iti aydea. Adda ti mangabak ket adda met ti saan. Dependen ditan a no kasano iti kinalaingna a mangabel iti sarita. Ta ti nalaing a mannurat ket AMMONA ITI AGISTORIA KEN AGABEL KADAGITI PASAMAK.
NGEM, SAAN AMIN A MANNURAT KET EKSPERTO ITI PANAGABEL KADAGITI PASAMAK. Ngem saan laeng a ni mannurat ti nalaing nga agsitoria no dipay ket ngata amin a tao, ket ammona iti agistoria. No kuestion dita ket no kasano ti panagestoriana, makaay-ayo wenno saan?
No awan la ketdi iti nabalusingsing a pagannurotan ti salip, apay ketdin a saan a mapalubosan dagiti naworksiap? total, saan met nga agbayag wenno kanayon nga aramiden ti mannurat dayta a banag no di ket maysa laeng a booster wenno pammaregta kenkuana ket iti sumaruno agsolonton daytoy a magna iti bukodna a saka.
5. Iti Judge Vivencio Baclig Awards for Iloco Literature. Innem dagiti beterano iti nagdamag kaniak kadaytoy a tawen ti salip. Ti saludsod:
MABALIN KADI NGA ISALIP TI NAIPABLAAKEN?
Ti sungbatko: Apay ket a saanen? Mabalin!
Adda pay laeng dagiti agduadua. Idinto ta adda met ti nagkuna a maysa kano a loop hole iti pagannurotan.
Diak a patien met a maysa a loop hole.
Kastoy ngamin ti pagannurotan a mabasa kadagiti sumaganad:
4. Maysa laeng a sarita ti mabalin nga isalip ti kada mannurat. Ipatulod ti sarita iti uppat a kopia. Parbo a nagan ti usaren ti autor. Pakuyogan ti pakisalip iti narikpan a sobre a naglaon iti paulo ti sarita, pudno ken parbo a nagan ti autor, kompleto nga adres iti pagtaengan wenno iti pagtrabahuan, maysa a nalawag a ladawan, ken ababa a pakasaritaan iti biag.
5. Nasken nga orihinal, di naipatarus manipud iti ania man a lengguahe, ken di pay nangabak iti ania man a pasalip, ti isalip a sarita. Kadagiti amin a pasalip, masansan a mabasa iti number 3- 5 a pagannurotan a saan a mapalubosan a maisalip ti naipablaaken ken nangabaken iti sabali a pasalip.
No ti sarita a naisalip ket naipablaak, apay ketdin a saan a mapalubosan? Basta la ketdi BUKOD A PUTAR ti author ti sarita. Ta no saan, sinalungasingna met daytoy ti paglintegan ti ORIGINALITY. Original met ti author dayta, uray no naipablaak!
Kadagiti salip, agtungpaltayo laeng kadagiti pagannurotan nga ited ti nagpasalip. Surotentayo amin nga ibagada.
Saanen a basol ni mannurat no nangisalip ti naipablaak. Ngamin awan met ti sinalungasingna a paglintegan. Awan ti basol ni mannurat ditoyen a. Ken nalabit, a palubosan ti sponsor ti naipablaaken ta adda met dagiti napipintas a naipablaak a maikari met a mangabak iti salip.
Saan laeng met a Baclig iti mangpalubos kadagiti naipablaaken no dipay ket ti Palanca Awards.
Speaking of Palanca Awards. 48 years a nagpaspasalipdan, sakbay a nairaman ti Iluko Category. 48 years a ti pagannurotanda ket awan iti nakasurat a MAYSA LAENG ti mabalin nga isalip ken ti NANGABAKEN ITI SABALI A SALIP ket saanen a mabalin a maisalip.
Ania ti inaramid ni Manong Reynaldo A. Duque?
1. Nangisubmitar iti dua a sarita nga Iluko ket nangabak iti 1st ken 2nd Prize!
2. Ti saritana a “Ti Dana nga Agpa-Kalibugtong” a nangabak iti salip ket insalipna manen iti Palanca a pinauluanna iti “Ang Daan Patungo ng Kalibugtong” ket nangabak iti special prize.
Adda kadi sinalungasing ni Reynaldo A. Duque a paglintegan? Awan! Sinurotna amin a paglintegan, di kadi?
Ket iti sumaruno a tawen a pasalip ti Palanca, iti maika-49 years a pasalip, binalbaliwandan ti paglinteganda, ket ninayunandan ti MAYSA LAENG TI MABALIN NGA ISALIP ken TI NANGABAKEN ITI SABALI A SALIP KET SAANEN A MABALIN NGA ISALIP.
Kaniak a biang, nasken a tungpalen amin a pagannurotan ti salip. Amin amin. Ngem no adda ti banag nga awan iti pagannurotan, nalabit a mapalubosan daytan a banag, ta no saan koma a mapalubosan, naikabil koman iti pagannurotan a maiparit.
6. Apay ni kastoy ket nangabak idinto ta dina pay ammo ti agsurat iti A ken NGA? ti ITI ken TI? Dina ammo ti agsurat iti nalinteg nga Iluko? Apay nga inabakna dagiti nalinteg ti panagsuratna? Ket ngimmato pay met a, dagiti kidayko, sanak naglibbi, hehehe!
Ania ket daytan a saludsod?
Ngem kapilitan latta met a sungbatak dagiti nagdamag. Sungbatak ida iti makapnek tapno iti kasta ket maikkat kadakuada ti duadua lalo dayta awag a “lutong makaw” iti pasalip.
Iti pasalip ti Literatura Ilokana, ket very lenient la dagiti hurado. Naynay a maited kadagiti mannurat ti indulhensia. Umuna a masirip ti nagsalungasing kadagiti pagannurotan, no adda, ket no adda, maikkaten daytoy. Sumarunon ti pannakaamiris.
No ni mannurat ket dina ammo ti agsurat iti nalinteg nga Iluko nasken laeng a maipaay kenkuana dayta leniency ken indulgence. Saan a basol ni mannurat iti dina pannakaammo iti agsurat iti nalinteg nga Iluko. Dumtengto a ti panawen a masursurona.
Iti tunggal ti salip ti sarita, ad-adda a maibasar ti SUBSTANCE ti sarita no apay a nangabak. Timbangen dagiti hurado dagitoy a substance ti tunggal sarita. No asino iti nadagdagsen ti SUBSTANCEna, isu ti mangabak.
Saan a kuestion ditoy iti pannakaisurat ti sarita no di ket ti kinabaked ken kinabileg ti sarita.
Kontes ti panagaramidan ti sarita daytoy a saan ket a kontes ti grammar ken composition.
Ti LENIENCY ken INDULGENCE a maited kadakuada ket maysa a pammaregta ken bileg ti durog nga ad-adda pay nga agsuratda. Ngamin, ad-adda a dakdakkel ti pukaw ti Literatura Ilokana no maparitan dagiti nalalaing ken nakalalaing a mannurat iti sarita a dina ammo iti agsurat iti nalinteg nga Iluko. Sayang ti sirib dagitoy no maiyetsepuerada lattan. Di bale, ta no maipablaak ket maeditto metten. Di isu met la nga isu, saan?
Well, kailian, kadagiti salip, importante a surotem dagiti pagannurotan ken dimo panunoten dagiti banag nga awan dita pagannurotan. Isu ket daytan ti pakarikutam? Dika pay la ket ibukbok iti panawenmo nga agpampanunot kadagita a banag (a kas iti nadakamt nga innem iti ngato) iti panangpapintasmo pay ti saritam.
Ala ngarud, kailian, sapay koma ta makatulong dagitoy a panangilawlawag kadagiti timmaud nga isyu.
Sunday, March 27, 2005
Tagalog man met, hehehe!
KAMALIG
Ang Kulog Ng Tag-araw
di lang matamis na orens ang inaangkat ko
kay lorinda, 30, kundi pati na rin
ang glorya ng mga matang maningning
ang sigla, sipag at sikap ng isang ina
ang pangarap ng isang balo sa anak
ang mga ngiti sa mga plantasyon ng orens
ang ginaw sa umaga ng brgy. didipio
ang kapayaan ng bayan ng kasibu
minsa’y nag-iiyak si lorinda
sinagpang daw ng minahan
ng mga dayuhang didyosen
at mga hudas na kayumanggi
ang barangay didipio
kumukulo ang dugo sa inis
at sa banta ng kulog ng tag-araw
napipi ako sa mga tanong
ang mga agam-agam ni lorinda
ang kinabukasan ng anak
ang panangis ng mga ifugao
ang pagwasak ng didipio
ang pagguho ng kapayapaan ng kasibu
dadamputin na naman sa kangkongan
ang katutubong minsa’y itinaboy
oo, itinaboy na parang baboy
maitayo lamang ang ambuclao at binga dam
at kalian lang, nagbayo ang dibdib, malakas
napakalakas, itinaas na raw ni lorinda
ang tikom na kamao, ang tikom na kamaong
kontra-puersa ng impluensiya’t pera
ng mga dayuhang didyosen
ay, ang tikom na kamao ng mga api’y
nagsilang na naman ng kulog ng tag-araw
“para sa anakko at kababayan…”
ayon sa kanyang sulat
at ang paglitaw sa balintataw
ang mga katutubong nanangis
nag-unahan ang pares na luhang
tumusok sa sahig ng pangamba
ay, paulit-ulit ang kasaysayan
ng mga maralitang katutubo
-JAIME M. AGPALO, JR.
125 Engineer’s Hill
2600 Baguio City
Thursday, March 24, 2005
Burburtia-Pangalatok
KAMALIG
Burburtia Dagiti Pangalatok: Maysa Taldiap
Sinukisok ken inamiris ni Jaime M. Agpalo, Jr.
Ti panangadal ti bukod a kultura ket makuna a nayaat nga addang para iti dur-as ti puli.
Ngem nasken met no maminsan iti panangadal iti kultura iti sabali pay a puli wenno etniko tapno intay makapidut met iti adal a kas iti napiduttayo kadagiti bukodtayo.
Intay ngarud taldiapan man dagiti burburtia dagiti Pangalatok:
1. lan, aliwan dalan
got aliwan kambing
si aliwan dayat
Patarus iti Iluko :
lan, saan met a dalan
got di met kalding
si di met baybay.
Sungbat: langotsi
Paliiw: Maysa napintas a word-play. Mayat iti inna panagay-ayam kadagiti balikas ken pananggennegenned kadagiti silaba ti balikas.
2. Dinan yan say pinalsay Dios ya
say kinan to linma ed ulo to?
Patarus iti Iluko:
Ania ti imparsua ti Dios,
a no mangan ket mapan iti ulona?
Sungbat: Kurita
Paliiw: Maysa daytoy a nauneg a panagimutektek. Ta no di maimutektekan a nalaing iti kayatna a sawen, sigurado met iti saan a pannakaammo iti sungbatna. Adda ngamin ti ngiwat ti kurita iti mismo nga ulona. Lalo ket awan ti bituka daytoy.
3. Abong ni Tia Ines
aliber na butones.
Patarus iti Iluko :
Abong ni Ikit Ines,
napalawlawan iti butones.
Sungbat: atis
Maysa daytoy a nauneg a panagimutektek. Ta no di maimutektekan a nalaing iti kayatna a sawen, sigurado met iti saan a pannakaammo iti sungbatna. Kasla ngamin nagdedekket a butones ti ukis ti atis. mayat a simile.
4. No agaw, manlamping
no ombaleg labos.
Patarus iti Iluko :
no ubing aglampin
ngem labus no lakayen
Sungbat: rabong
Paliiw: Maysa daytoy a nauneg a panagimutektek. Ta no di maimutektekan a nalaing iti kayatna a sawen, sigurado met iti saan a pannakaammo iti sungbatna. Adda ngamin ukis ti rabong. Ngem no Nagbalin a kawayanen wenno bayog, awan metten ti ukisna isu a labus.
5. Tawen ed tagey
tawen ed liksab
danum ed pegley.
Patarus iti Iluko:
Langit iti ngato
langit iti baba
danum iti nagtengnga.
Sungbat: niog
Paliiw: Maysa daytoy a nauneg a panagimutektek. Ta no di maimutektekan a nalaing iti kayatna a sawen, sigurado met iti saan a pannakaammo iti sungbatna. Ti langit ditoy ket kaibatoganna iti puraw. No puraw ngamin ket kinasin-aw, awanan mulit, nga isu ti karakteristik ti langit. mangmangngegko met daytoy a burburtia iti Ilokos.
6. Pilmiro, lingisan
pidua lakapan
pitlo, yesyesan
pimpat paltogan
Patarus iti Iluko:
Iti umuna, minnatmat,
maikadua, innapros
maikatlo, rinnakep
maikapat, pinnaltog.
Sungbat: ti panaguli iti niog
Paliiw: Maysa daytoy a nauneg a panagimutektek. Ta no di maimutektekan a nalaing iti kayatna a sawen, sigurado met iti saan a pannakaammo iti sungbatna. Wen met ngamin piman. Sakbay nga umili iti niog ket tangadtangadenna pay nga umuna. Ta nasken ngarud a kitaen nga umuna no ania dagiti purosen no mabalin a purosen wenno saan. Pasaray nabayag pay a tangad. Sananton aprosan ti puon sakbay nga umuli. Rakepennan daytoy no umuli. Iti udina, kumanabtuogen ti niog a kasla agpipinnaltog. Isu a pinnaltog kunana.
7. No balo, lupok
No daan, mallet
Patarus iti Iluko:
no kabarbaro, narukop
no daanen nalagda
Sungbat: tambak
Paliiw: Maysa daytoy a nauneg a panagimutektek. Ta no di maimutektekan a nalaing iti kayatna a sawen, sigurado met iti saan a pannakaammo iti sungbatna. Wen met ngamin, no katamtambak pay laeng, lalo no pitak a tambak ket narukop a. Ngem no bumaybayag ta timmangkenen a ket talagan a nalagda.
8. say ulo to ayep
say kabalgan to kiew
say ikol to too
Patarus iti Iluko:
ayup ti ulona
kayo ti bagina
tao ti ipusna
Paliiw: Nauneg a panagimutektek ti kasapulan tapno matiliw. Ngem ketdi, nangnangngegko metten daytoy a burburtia iti Kailokoan.
9. apatiray manbabansag
duaray singa balatyang
duaray lupay-lupay
sakey so manwasiwas
Patarus iti Iluko:
uppat ti agkukuyog
dua ti limmandok
dua ti lupaypay
maysa ti agwaswasiwas
Sungabat: nuang
Paliiw: Nauneg a panagimutektek ti kasapulan ditoy tapno matiliw ti sungbat. Napintas a panangiladawan iti sibubukel a nuang manipud ulo agingga iti ipus. Nangngegko metten daytoy a burburtia iti Ilokos.
10. dalin ya amputi
binin andeket
intanem nan lima
inani sangi tan mata
Patarus iti Iluko:
puraw a daga
nangisit a bin-i
immula ti lima
inani da ngiwat ken mata
Sungbat: lapis ken papel, insurat sa binasa
Paliiw: Kasapulan iti nauneg a panagimutektek tapno matiliw ti sungbat. Uray no kastoy a detelkiado ti amin, narigat latta nga imutektekan.
11. no bantagen ko kapontian
singeran ko kabalitokan
Patarus iti Iluko:
no adayo, kasabaan
no asideg, kabalitokan
Sungbat: kamaisan
Palkiiw: Kasapulan iti nauneg a panagimutektek itoy tapno maarikap ti sungbat. Napintas a panangiladawan iti kamaisan. Kasla ngamin sinabaan ti langa ti kamaisan iti adayo. Ngem no iti asideg wenno iti mismo a kamaisan, bimmalitok ngamin dagiti sabong, isu a kasla karuotan a naaplagan iti balitok
12. duaran balbaloto
saksakey a too lugan to
Patarus iti Iluko:
dua a banka
maymaysa a tao ti kargada
Paliiw: Ne, mayat man daytoy a panangiladawan. Nasken iti nauneg a panangimutektek tapno matiliw ti sungbat. Narigat a tiliwen dagiti kakastoy a panangiladawan.
13. pusoy balolaki
gatas na marikit
payak na andirit
no sikaray manlantip
saksakey so pansumpalanda
Patarus iti Iluko:
puso ti baro
gatas ti balasang
payak ti tuwato
no nagtipondan a dua
isudan ti maymaysa
Sungbat: gawed, apog ken bua
Paliiw: no ukkisan ti bunga ti bua, kasla ngamin sinanpuso ti kortena. Gatas a pulbos met ti katukad ti apog. Kasla payak ti tuwato ti bulong ti gawed. Ket no nagtitipondan iti ngiwat a ket ania pay laeng no di nagmaymaysadan, saan?
14. senioran ambalbalingit
walad dalem na sabit
Patarus iti Iluko:
seniora a nabanglo
nagkorona iti siit
Sungbat: pinia
Paliiw: Nabanglo nga agpaysu a ti pinia. Kasla tudoktudok ngamin ti sinusuonna a korona. Narigat met nga imutekan ti kayat a sawen daytoy. Ta sabali ti bersion ni Ilokano: nabanglo a prinsesa, nagadu ti matana! Ta adu la ngarud ti mata ti pinia.
15. senioran masansanting
walad dalem na salming
Patarus iti Iluko:
seniora a napintas
naikulong iti sarming
Sungbat: Itlog.
Paliiw: Kasla ngamin sarming ti ukis ti itlog, gapu ta nalaka a maburak. Isu a no dadduma dagiti daniw ket maysa met a panamagdilig (comparison) kadagiti dua a banag.
16. seniora masansanting
nanespada ed moling
Patarus iti Iluko:
seniora a napintas
adda espada iti mugingna
Sungbat: pasayan, padaw
Paliiw: Ta ngamin ket adda ti tudok iti ulo ti pasayan wenno ti padaw. Sabali met daydiay seniora a napintas a nagiggem iti dua nga ipit, ta udang dayta.
Kasapulan unay iti nauneg a panangimutektek dagiti burburtia dagiti Pangalatok. Ngamin napintas unay iti inda panangiladawan (description) kadagiti banag nga inda iladladawan ken iburburtia.
Kadagiti dadduma a burburtia, naisakab met dagitoy iti word-play, iti napintas unay ken makaguyugoy a panagay-ayam kadagiti balikas no diman ket dagiti silaba.
Iti panagaramatda iti panamagdilig (comparison) iti dua a banag ket banag a nangpasayaat ti kalidad dagitoy a burburtia a kas paset ti oral arts.
Ta maysa met nga oral arts ti dandaniw. Paset ti literatura. ##
Sunday, March 13, 2005
MAYSA A TALDIAP ITI ILUKO
KAMALIG
SANGKATALDIAP ITI ILUKO: IDI KEN ITA
Sinukisok ken Inamiris Ni Jaime M. Agpalo, Jr.
Apay ania ti husto? Iloko? Iluko? Iloco?
Ti husto ket Iluko.
Apay nga adda dagiti mabasa nga Iloko?
Iluko iti husto. Ti Iloko ket biddut ta iti panangibalikas ti ket nadagdagsen daydiay maikadua a silaba ngem daydiay maikatlo. I-lu-ko.
Kastoy ngamin ti standard ti pannakaisurat dagiti balikas iti Iluko. Umun-una nga umun-una daydiay letra “U” ngem daydiay letra “O” a kas iti RUOT, BUOK, DISSUOR, DURUDOR, TUOK, DUGYOT, TUGOT, BUNOT, KULOT, DUGOL, GULGOL, KUMOT, UTTOT, NAULLOM, NALUOM, PAGTUTUTTOTAN, KUTO ken dadduma pay.
Daytoy nga standard iti panangisurat, naiyaplikar met laeng iti balikas nga ILUKO, a saan ket nga ILOKO. Ti standard ket adda daytoyen uray idi sakbay nga agsuratak iti bukodko a lenguahe.
“Ti balikas nga Iloco ket maiyaplay laeng a kas English.”
Wen, a ngem adda met ti mabasbasa kadagiti sinurat nga adda met dagiti balikas nga umun-una ti letra “U”.
No “U” ti umun-una, kayatna ngarud a sawen dayta ket pinutar a sao. Saan a patneng nga Iluko no di ket PINUTAR A SAO (derivative word) manipud iti GANGGANNAET A SAO (foiregn word). Kaaduanna daytoy Iluklish wenno Iluko a nagtaud manipud iti English—naisurat a kas iti pannakabalikasna ken kas iti pannakaisuratna.
Adtoy dagiti ehemplo: KOLUM (column), PORUM (forum), KORUM (quorum), KOMUNIDAD (co0mmunity) ken dadduma pay.
No apay a nasken pay nga aramaten nga aramaten ti pannakaibalikas daytoy a saan ket koma a mangparnuay iti bukod a sao a katukad dagitoy a sao (word)?
Kas koma dagitoy:
KOLUM-- BENNEG
KOLORUM-- DI BIGBIGEN
PORUM—PAGSASARITAAN/PAGTUTUTTOTAN
KORUM—NAKITARIPNONG/DIMMAR-AY
KOMUNIDAD—PUROK, LUGAR. LAONG
Ket nasaysayaat met laeng koma a, no dagiti patneng a balikas/sao ti usaren tapno makuna a ditay bumulbulod.
Wen, husto dayta. Ngem daytoy mga isyu ket panawen pay laeng met dagiti mannurat a da , Crisologo,Pechay, Gaerlan ken kaedadna.
Idi panawenda, dida met kayat nga adaptaren no mabalbalin dagita espaniol a balikas a maitipon iti patneng nga Iluko.
Isu a napataud dagitoy a balikas:
BATON-LAGIP --- MANIPUD ITI MONUMENTO
LUPNAS –MANIPUD ITI PANIO
BUYOMING—MANIPUD ITI BUYOBOY A SARMING
ARIBAI—REYNA
DIOSARI—PRINSESA
ANGKAY- MANIPUD ITI APONG LAKAY
ANGKET –MANIPUD ITI APONG BAKET
KEN DADDUMA PAY.
Ngem saan a nagpapolar dagitoy nga inruping dagiti makunkuna a patneng nga Ilukanista ta ad-adda met laeng a nasurot dagiti gagangay ken naruay (common) a panangibalikas. Ti standardization kadagiti patneng a balikas ket rinimbawan dagiti binulod a balikas.
Isu nga adu dagiti balikas-Kastila (Espaniol).
Isu a kuna ni Sonia A. Chan, iti sinuratna a PHD. Dissertation iti St. Louis University idi 1981:
“…it is exotic…a knowledge of the internal structures and peculiarities of the language enables to enter into the fascinating psyche of the native speakers.”
Husto ti kuna ni Dr. Chan. Nasurot dagiti pagsasao a naruay nga isao dagiti agsasao. Ngamin nalaklaka a maawatan ta gagangay ken naruay dayta a sao. Ngarud nalaklaka nga awaten.
Ngem idi daytoy. Idi panawen da lilong ken lilang. Kada Angkay ken Angket.
Itoy a panawen, natural, awanen iti bumulod iti Espaniol no di ket kadagiti lenguahe a kapulpulapol a kanayon, iti man eskuelaan ken iti pagtaengan. Isu a naruay iti panangbulod iti English ken iti Tagalog.
Ta adayo unayen a generation ti nagbaetan dagiti panawen ti Kastila ken ti agdama a generation.
Iti kaso ti Tagalog, narikrikut bassit daytoy. No ibasar iti panangpaliiw kadagiti agsasarita. Adda dagiti panangsurot iti sibubukel a balikas a kas koma itoy:
Patneng nga Iluko: “ Mag-an nay, ading?”
Sungbat: “ Napia met , manong. Sika ngay?”
Nalaokan iti Tagalog: “Kumustakan nay, ading?”
Sungbat: “Okey met, manong.”
Ti balikas a mag-an ken napia ket saanen a papolar iti agdama. A kas iti saan a kinapopolar dagiti dadduma a pakaibilangan dagiti sumaganad nga ehemplo:
1) titser—manipud iti mannursuro
2) obrero—mangmangged
3) iskul—eskuela
4) sori—ladingitek
5) tenkio—agyamanak
Lalo pay a nadegdegan ti pannakapataud dagiti Iluklish gapu iti kababalin ken kapanunotan dagiti nagannak a timmaud. Ubing pay la a di makapagna ni baby ket sursuruannan daytoy ti English. Isu nga adun ti timmaud a carabao English nga idi agangay naadaptaren a kas insurat dagiti agtutubo. Iti rigatna ad-adu met ngarud ti agtutubo ken sumarsaruno kadakuada ngem ti tumubngar kadaytoy. Di lalo a dumur-as? Ket iti agangay, napukawen ti basbassit a bilang. Nasurot ti ad-adu, ta kasano koma ngarud nga ipapilit ti basbassit a bilang ti kayatda iti ad-adu ti bilangda?
Lalo pay a nadegdegan ta maakseptar met ngarud dagitoy a balikas iti literatura a kas paset ti figure of speech a MISPRONUNCIATION, INFORMAL ken COMICAL. Ket no dagitoy ti nakaaramatan dagita a Tagiluko (Tagalog a nalaokan iti prefix, infix, ken suffix nga Iluko) ken ti Iluklish a naisurat, ngarud naynayen a maaramat dayta a kas madlaw.
Isu a nagbaliwen ti patneng nga Iluko.
At least, diak pay la inusar ditoy ti PURO NGA ILUKO, no di ket patneng kunak.
Patneng means pure.
Ken dadduma pay.
Exotic, kuna ni Dr. Chan. Ket wen a, uray daydiay balikas a NAPIA, PIA ket LATIN.
Iti panaglabas ti henerasion iti henerasion adda latta dagiti mapasamak a panagbulod. Ngem saan a dagiti nataengan iti gagangay nga agbulod no di ket dagiti agtutubo. Iti rigatna, ad-adu ti bilang ti papolasion dagiti agtutubo ken ubbing ngem kadagiti nataengan. Ket iti panaglabas ti panawen, mapukawton dagiti balikas da tatang ken lelong ta sumukat ti balikas da manong ken manang.
Ngem saan a kabarbaro nga isyu daytoy. Kastoy a talaga ti panagtaray ti amin a lenguahe. Adda dagiti maitabon ken adda met dagiti maipasngay.
Uray ni Dr. Jose P. Rizal a nailian a bannuar ket napaliiwna met daytoy a banag, isu a kinuna, ken inadaw met da Vito C. Santos ke Luningning E. Santos iti sinuratnda a “New Vicassan’s English-Pilipino Dictionary:
“The Filipinos now entered a new era. Little by little, they lost their ancient traditions, their memory of the past. They forget their own system of writing…”
Idi da lilong ken lilang ti bimmulod iti Espaniol a balikas. Iti “now generation” ti bimmulod kadagiti Tagalog ken English. Ta mas papolar met ti “now generation” iti Tagalog ken English. Ti Espaniol ket natayen no dipay ket saanen a naangotan ti “now generation” nga agsasaon iti Iluklish ken Slanguage.
Ti Slanguage ket dagiti lenguahe iti agtutubo iti agdama a panawen a naglalaok a Tagalog, English, vernacular a pagsasao ken pinutar a sao.
Apay a timpuar ti slanguage?
“Tapno maaddaanda iti bukod a lubong a kas nawaya nga indibidual a maiduma kadagiti dadakkelda, no diman pay ket panangilemmeng ti banag a di maawatan dagiti dadakkel.” Daytoy ti kuna ti nalaing a mannurat ken professor iti Linguistics ken English iti St. Louis University iti research workna a naipablaak iti SLU Research Journal, the journal of the Graduate Studies. Dagiti mismon nga estudiante ti SLU ken iti komunididad ti nagpaliiwan ni Magdalena B. Catriz idi sinuratna ti “Slanguage: the Language of the Now Generation.”
Daytoy a phenomenon ket inawagan ni Catriz itoy a sinurat iti “nangpadagsen wenno pagibasaran iti kinaadda iti generation gap.”
Daytoy ti maysa a sampel ti saritaan ti slanguage:
“Naggimikkami idi rabii.”
“Super doper a talaga!”
“Dinedmak laeng isuna. So what? Sino ba ‘suna?”
“Yo’ repapips, pormada ti wheels mo a!” “Ken ni erpatko ‘to ‘tol!”
“Why ngay you make misuot?” “Dagiti katropam ‘ya, puroda met drawing!”
No dagiti oldies ken goldies a ket dida la ketdi maawatan slanguage.
Lalo a nanayunan pay daytoy babaen kadagiti balikas dagiti “three times a lady” ken dagiti “more than a woman.” Simmagpaw ti ekspressions dagiti katropa wenno barkada.
“Three times a lady” kuna ti slanguage, daytoy ket maysa a bading, badaf, mamwa, ken dadduma pay a pangawag kadakauda. Tomboy, tibo, t-bird met ti kayat a sawen ti “more than a woman.”
Apay ngamin aya a dimteng dagitoy a panagbalbaliw ti lenguahe? Ti sungbat ket manipud iti Whorfian Hypothesis a dinakamat ni Peter Trudgill iti “Sociolinguistics: An Introduction, (Great Britain: Hazell Watzon and Viney Ltd., 1974 a kunana: “tawa a pagtan-awan ti asinoman maipapan iti lubong.”
Ngarud, itoy a hypothesis, addaan iti bukod a panawen ken lenguahe iti tunggal generation. Isu a saan a maikanatad a piliten wenno ipapilit ti kayat ti napalabas a generation iti agdama a generation. Ngamin agdumada ti lubong. Amangan no ibagadanto pay la ketdi kenka: “Isut’ laikda, pilitem? Bad tripkan a!”
Iti kaso ti maibagbaga a reintelectualization, iti Iluko, diak patien iti panagballigi daytoy. Ken diak met suportaran daytoy. Ngamin agduma ti LUBONG dagiti agus-usar iti daan a otograpia ti Iluko ken iti agdama nga ortograpia. Dakkel unay ti generation gap a lapped iti panggep.
Ti panangipapilit ken panangiselsel ti napalabas a lubong iti agdama a lubong ket maysa a kaso a narikut. Saan a napapolar a panirigan (views) agsipud iti kinaadu iti parnuayenna nga isyu a pinalakay ti panawen.
Kas pagarigan, adtoyen ti nariingak nga ortograpia, isu ti ammok ken nabayagen a panagsursuratko ken panagsursurat dagiti nagannak kaniak. Sa isubli manen dagita letra a C, Q, F, J ken dadduma pay a kas panakaisurat iti daan nga ortograpia?
Agduma ti lubong idi ken ita. Adda lenguahe idi ken ita. Amin a lenguahe ket nagbaliw manipud idi ken ita. Ta no saan nga abaliw ti maysa a lenguahe, matay metten daytoy babaen iti saanen a panagsao dagiti agtutubo iti bukodda a elnguahe a kas iti napaspasamak kadagiti dadduma pay a lenguahe iti Amianan a Luzon.
Diyo kadi mapaliw: No dadduma mas kayat dagiti agtutubo iti Kailokoan iti agsao iti Tagalog wenno English wenno naglaok a Tagalog ken English. Apay a napasamak ti kastoy? Wen a ta ti Tagalog ken English ti papolar kadakuada a lenguahe! Ket dayta ti surotenda!
Saanen a suroten dagiti agtutubo ti naespaniolan a sao ta adayodan kadayta a generation.
Ket no baliwan pay laeng ti agdama nga ortograpia nga ammo dagitoy nga agtutubo iti ganggannaet kadakuada, ad-addan a dida agsurat iti bukoda a pagsasao. Ta makaulawen, e, di ba?
Ti isyu wenno kayatko a sawen ditoy ket bay-an koma dagiti agtutbo nga agsurat iti bukodda a pannakaawat ken lenguahe ta daytoy ti panangiyekspresda ti mabuybuyada iti lubongda, iti bukodda a lubong a SAAN KET A TI LUBONG DAGITI OLDIES KEN GOLDIES.
Saan a maibilang a deterioration of morals daytoy a banag no di ket maysa a pagteng a patauden ti “SPEED OF CHANGE” wenno bunga ti panagbalbaliw.
Kalpasanna, addanto manen a sumaruno a lenguahe a maisab-it, maikonek iti lenguahe ken istilo ti panagsuratan. Addanto manen ti bumulodan.
Ania ti kaasitgan a bumulodan?
A, nalabit nga iti lenguahe ti netizen ken txt? Nga isu iti kaasitgan a mapaliiwko. Iti agangay mailaokton dagitoy a balikas kadagiti sinurat. Ta napatauden ti daniw manipud iti text messages.
Ket kunanto ni kanong baro: “muzta n u, dng?”
Sungbat met ni manang balasang: “k nng. wer u goin?”
Sungbat ni manong: “cr. brb. lbas na ulo.”
Sungbat ni manang: “lol!”
Diak la maibaga no daytoy ket maawagan iti panagdur-as. Ngem ad-adda a patiek a daytoy ket panagbalbaliw. Paset ti panagbalbaliw. Ta adda aya ngarud permanente iti sirok ti init? Amin ket agbalbaliw iti panaglupos ti panawen. Ket saan a masasaan a kastoy met ti lenguahe.
Saan ketdi a naan-anay a napukaw ti Iluko iti panagbulod kada Tagalog ken ni English. Ta mas nabilbileg ita ti panagkunak ngem idi kada lelong a nagbulod iti Espaniol ket sibubukel a binagtinda ti binulodda.
Iti agdama, bimmulodda ngem binaliwanda. Adda ti makuna a bersionda.
Iti English, naisurat a kas English.
Iti Tagalog, nakabilbileg ti prefix, suffix, infix ni Iluko a saan a kabaelan a duparen ken suktan ni Tagalog. Dagiti balikas a binulod iti Tagalog ket nalaokan latta kadagiti prefix, suffix ken infix.
Paliiwen dagitoy a binatog.
1. Isu ti laikna ngarud, pigilem, bad tripkan a!
2. Pakinggam kadi met ti labko kenka.
3. Sige, ngarud, agtuluytuloyakon, babayu!
4. “Hey, yo’, taposen kenka?” “Wen, pinisen.”
5. Agpaspasalamatak kenka. Tenkio, ha?
6. Sori, no nabanggaka.
7. ken daddumapay
Ad-adda a pakangngegan ket dagiti agtutubo iti binatog a naglalaok iti Iluko, English, Tagalog.
Nalabit a kalpasan iti sumaruno ken sumaruno pay a kaputotan, dagitoyto met ti rumimbaw a naisurat a mabasa a kas gagangay ken nalaka laeng a maawatan iti kaadduan.
tgl_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn eng_Latn srd_Latn ilo_Latn ilo_Latn eng_Latn tgl_Latn tgl_Latn eng_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn unk eng_Latn eng_Latn grn_Latn grn_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn eng_Latn grn_Latn ilo_Latn grn_Latn ilo_Latn eng_Latn bem_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn grn_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn eng_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn unk ilo_Latn eng_Latn tgl_Latn tgl_Latn ilo_Latn ilo_Latn ceb_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn eng_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn eng_Latn pag_Latn tgl_Latn tgl_Latn tgl_Latn tgl_Latn tgl_Latn tgl_Latn tgl_Latn tgl_Latn tgl_Latn tgl_Latn tgl_Latn tgl_Latn tgl_Latn tgl_Latn ceb_Latn tgl_Latn tgl_Latn tgl_Latn tgl_Latn tgl_Latn tgl_Latn tgl_Latn tgl_Latn tgl_Latn tgl_Latn tgl_Latn tgl_Latn tgl_Latn tgl_Latn tgl_Latn pag_Latn tgl_Latn tgl_Latn tgl_Latn tgl_Latn tgl_Latn tgl_Latn tgl_Latn tgl_Latn tgl_Latn tgl_Latn tgl_Latn jpn_Jpan knc_Latn ind_Latn eng_Latn som_Latn tgl_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn pag_Latn ban_Latn pag_Latn ilo_Latn ilo_Latn kmr_Latn pag_Latn ilo_Latn ilo_Latn pag_Latn pag_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn lus_Latn pag_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn pag_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn pag_Latn pag_Latn pag_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn knc_Latn pag_Latn tsn_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn lus_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn pag_Latn fuv_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn pag_Latn pag_Latn pag_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn pag_Latn pag_Latn pag_Latn pag_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn pag_Latn tur_Latn min_Latn pag_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn pag_Latn pag_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn pag_Latn pag_Latn ilo_Latn als_Latn ilo_Latn ilo_Latn pag_Latn pag_Latn tgl_Latn pag_Latn pag_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn eng_Latn pag_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn eng_Latn pag_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn eng_Latn pag_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn eng_Latn ilo_Latn tgl_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn isl_Latn ayr_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn eng_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn war_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn grn_Latn ilo_Latn tpi_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn eng_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn eng_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn sot_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn war_Latn tpi_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn