Naraniag latta ti kaipapanan ti babato iti literatura ken di pulos kumudrep, narangrang. Agkiddiakiddiap, kumutikutitap latta ti silnag—raniag a dinto agkupas a kas mangiturturong wenno giya ti tao iti pagturonganna a masakbayan; ta ti tao nga addaaan iti babato ti lawag adayo a sumallukob kenkuana ti sipnget. Ti babato ket di magatadan a gameng.
Agnanayonto latta ti kaipapanan ti konteksto ti babato, saan laeng nga iti nariingan a pammati no di ket maitugotan kadagiti amin a relihion ken kadagiti naindaklan a bunga ti literatura ti lubong.
Babato—iti nagdumaduma a termino: gingginammol, anting-anting, kabal ken dadduma pay a pangiparangan iti agtultuloy a dangadang ti sipnget ken ti lawag. Ti konteksto ti babato ket saan a nagpaudi ken nagpaatiw ni Ilokano. Saan laeng a kadagiti babasaen a rimmukbos no di ket uray kadagiti oral literature wenno dagiti nagiinnallawatan babaen iti dila a sarsarita—a gagangay idi un-unana a panawen a maisarita iti taripnong dagiti ubbing ken agtutubo sakbay a mapug-awan ti apuy ti lampara wenno maikuridemdem ti pabelo iti umadalemen a sardam wenno uray aniaman a tungtongan a naisentro kadagiti ubbing ken agtutubo.
Adu dagiti bunga ti Literatura Ilokana ken iti oral literature a nangibudi ti babato, a nagserbi a direkta wenno indirekta a nakaiyebkasan iti kadagiti tagipatgen (values), pammagbaga, palagip ken dinto maumag a pannursuro. Dinto agkupas ti ideals a rumbeng nga ikutan ti asinoman, dagiti galad ken talugading ket isuda ti maitugotan a konteksto ti babato.
Saan laeng nga iti literatura ni saluyot no di pay kadagiti nadumaduma a literatura a kas iti Tagalog; kadagiti drama iti radio ken kadagiti pelikula lalo dagiti nagbidaan ni Ramon Revilla ken dadduma pay.
Maibilang a maysa kadagiti kapipintasan a nobela ni Ilokano maipapan iti babato ti pakasaritaan ni Valentin ken ti trianggulo a libro idi early 1970s; ti babato ti aba, ti babato ti sabunganay, ti babato ti pusa, ken adu pay a nagduduma a klase ti babato—a kaay-ayo nga esseman ti tao.
Iti literatura Kristianismo, saan koman a naidalimanek dagiti gameng ti lubong no saan a linagidaw ni Apostol Pedro ti panggep ni Apo Jesus nga ited kadagiti tao dagiti balitok a bambantay, karayan, kapanagan ken amin amin ditoy rabaw ti daga. Kunana: “Apo, saanmo nga ited dagita, ta amangan no saanda a kabaelan a salakniban no agawen ti nabileg…” Nasungbatan met iti: “Wen, saanko nga ibati dagita no di laeng dagiti kankanta, dandaniw ken pannursuro tapno dagiti makaawat ti uminum iti ubbog ti sibibiag a danum…”
Isu a ti pudpudno a kinabaknang ken ni Kristiano ket naibudi kadagiti kankanta, dandaniw ken pannursuro—in short, iti bunga ti literatura. Saan laeng nga iti Kristianismo no di ket amin a relihion ken dagiti mystical order wenno dagiti nalimed a pagsisipan iti sirib ta naibudak dagitoy a principles ken morals a pannursuro.
Dakkel ti immilgatan ti kultura-babato ta maibilangen a paset ti panagbiag. Uray no saanen a mailawlawag ta mapillasanen ti kaimudingannna a kas nabaludbod a bunga ti literatura. Tukoden ti literatura ti intelektualidad.
Ti babato met laeng ti konteksto ti “Midas Touch” nga amin a maiggamanna ket agbalin a balitok. Ngem kas iti pammagbaga, ania ti serbina ti kinabaknang no mapukawmo met ti kararuam? Maitugotmo aya ti kinabaknangmo iti pagturongam iti masakbayan? Imbalakad ni Apo Jesus iti naminsan: “Ibatim dagita kinabaknangmo ket surotennak.”…
Iti napalabas a 62nd Palanca Awards, naitukit manen ti kaipapanan dagiti babato a kas agserbi a palagip ti dangadang, lalo ti gimong a dandanin makalipat. This time, dagiti babato ket naibudi met kadagiti pakasaritaan dagiti mamaingel iti Pangasinan. Ti “Babato” a sarita ni Fernando B. Sanchez iti San Nicolas, Pangasinan, ken nangabak iti maikadua a gunggona. Maipapan iti bileg, kinabaknang, pannakalipat ken palagip ti tema ti sarita ni Sanchez—ti konteksto ti babato.#
ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn