TI “BASSIT” A SARITA NGA ADDAAN “DAKKEL” A MENSAHE**
(FOR: Duyog, kolum, Tawid Newsmagasin)
JM Agpalo, Jr.
**DAGITI NALUSAK A KARABASA KEN TABUNGAW
Sarita ni BAGNOS CUDIAMAT
Maika-5 a Gungguna, RFAAFIL 2004
Maysa a karakteristiko a buya iti away ti sarita.
Ti author ditoy ket nagballigi la unay a nangiparang iti maysa a tipikal a buya ken pasamak iti away. Nupay nasurat ti sarita a kas maysa a gagangay ken makaparay-aw, adda ti awit ti sarita a nakabilbileg la unay a mensahe a naglinged iti sikolohia. Psychological approach.
SIKOLOHIA.
No intay iladawan iti kambas ti mugingtayo ti sibubukel a sarita, makitatayo dagiti tagipatgen wenno values a kayat nga iyallawat ti author kadagiti agbasbasa. Mailadawan ditoy ti tekniko ti author a panangiparang iti negatibo a situasion a sinolbar babaen iti positibo a panunot. Inladawan ti author ti maysa a negatibo wenno saan a nasayaat a pagteng ken kababalin ngem nagaburan amin dagitoy a saan a nasayaat a pagteng ken kababalin babaen iti iririmbaw ti positibo a panunot ken pagteng.
KARAKTER KEN KARAKTERISASION
Wen, nakapatpatak, nakalawlawag a nupay saan a dinakamat ti author daytoy a banag babaen iti berbal wenno naisurat babaen iti narration, isu daytoy ti mapik-ap a ladawan dagiti agbibiag.
Awan iti perpekto a tao. Amin ket adda ti pakapilawanna. Nupay adda dagiti aramid ken panagpampanunot iti saan a maikanada, marimbawan amin dagitoy babaen iti pannakaiparangen ti positibo a panunot ken tignay.
Adtoy dagiti puntos ti KARAKTER ken KARAKTERISASION a nasken unay nga intay siripen ken ikkan iti dakkel nga atension ta isuda iti dakdakkel a nangukopar iti sarita:
1) IKIT SIMANG---iti rugi ti sarita, agsangsangit ken makapungtot la unay. Gapu ngarud kadagiti nadadael a mulana.
Ti sangit ken ti pungtot ditoy ti negatibo a banag iti kinatao. Iti kinatao ni Ikit Simang. Iti pannakaiparang daytoy a kas opening ti sarita, dagiti agbasbasa ket dakkel la unay nga ekspektarendan ti banag a negatibo ket aggibus iti negatibo met laeng. Tumaud kadagiti isip dagiti agbasbasa daytoy a banag: A) ASINO TI NANGDADAEL KADAGITI MULA B) ANIA TI ARAMIDEN NI IKIT SIMANG NO MAAMUANNA TI KINAASINO TI/DAGITI NAGBASOL?
Ket agsipud ta maysa a negatibo a banag ti opening ti sarita, ken maysa a negatibo a banag ti naiselsel nga immuna iti isip dagiti agbasbasa, natural laeng metten nga agpanunot dagiti dear readers iti negatibo. Ngamin iti panunot dagiti dear readers ket adda pay laeng a naipigket iti situasion a negatibo—nga isu dayta basbasaenna a paset ti sarita. Isu a natural met ti readers nga umuna a mapanunotna ti negatibo. Isu a dumteng met iti isip da dear readers kadaytoy: APA LA KETDI NGA UMATIPUKPOK DAYTOY!
Apa la ketdi nga umatipukpok daytoy. No daytoy iti umuna a simrek iti isip ni dear readers, isu daytoyen ti ekspektarennan a mapasamak iti sibubukel a sarita ken iti paggibusanna.
Ti makunkuna nga ekspektesion iti biang dagiti dear readers ket isu daytoy ti gagarda nga agbasa. Isu daytoy ti ganasda. Ket no ti sarita a saan a makapataud iti gagar nga agbasa, agtuglep, agsuyaab, ken di palpasen ni dear reader ti basbasaenna, lalo no adda ti nangayab kenkuana a, impalapalnan dayta a basbasaenna iti suli no di ket iti basuraan. Isu nga adu met dagiti libro iti literatura a nangdakdakamat no kasano a tiliwen ken ipupok ti interest dagiti dear readers.
Itoy a kaso, no addan ti gagar, naappananen, nabanniitanen ni author dagiti dear readers iti sima ti gagar iti impakatna a tekniko.
Ket kabayatan iti pannakaiyanud da dear readers kadayta nga ekspektesionda ken iti pannakaray-awda (klase ti sarita a makaparay-aw) inton aggibus iti sarita ket saan met gayam a dayta nga ekspektesionda iti mapasamak iti sarita.
Agbalawdanton dagiti dear readers ngem naladawen ti amin ta naggibusen ti sarita.
Ngamin inaramat ti author ditoy ti makunkuna a twist ending.
Ti twist ending, ket no ania daydiay dakkel unay nga ekspektesion dagiti dear readers kabayatan a basbasaenda ti sarita ket saan nga isu ti napasamak. Sabali ti napasamak. Makuna a nalib-at dagiti dear readers.
(Magustuak man dagiti kakastoy nga estilo a bubugenna dagiti dear readers iti banag a posible a mapasamak nga isu dayta iti panangikulongna iti interest dagitoy tapno ituloyda ti basbasaenda. No addan ti 75% nga interest da dear readers, nasayaat la unayen daytoy. Ngem no 100% nay? Di kad’ agtaleken no kua da dear readers kadagiti sursuratem?)
Ngem kinapudnona, saan a nalib-at dagiti dear readers. Babaen met laeng iti KARAKTERISASION a naikawes ken ni IKIT SIMANG, imparangen ni author ti positibo a kababalin ni Ikit Simang. Itoy a positibo a kababalin ni Ikit Simang, a saanna a maaramid iti makiaapa ta maysa a naasi. Ti ibagbagana a “dangranna” dagiti nangdadael kadagiti mulana ket maysa laeng dayta nga arkos dagiti bibigna wenno arkos ti dilana. Ta kasta la ngarud ti gagangay ken tipikal a tao iti away: no makapungtot ket ti la isawsawangnan. Nabara a talaga lalo no kabarbaraanna la unay. Ngem no nagnadnaden dayta, awanen. Addan a mailadawan ti ayat kadagiti tignay. A ti gura ken pungtot ket adda laeng iti “ngiwatna” ngem awan iti pusona.
Kapada man ni Ikit Simang ti karakter ti daniw-surat ni Cles Rambaud a napauluan iti “Dear Inang” (?) a nangabak iti salip iti daniw iti COVLLA. No arkos ti dila laeng ti pagsasaritaan a karakterisasion iti karakter, “ni Inang” ti maysa kadagiti kababakedan iti Literatura Ilokana. A kas met ken Ikit Simang.
Kastoy ti inaramat ni author a paripirip (foreshadowing/pre-figure) a mabaw-ing ti ekspektesion dagiti dear readers iti gibus ti sarita. Babaen met laeng iti karakterisasion:
“Hoy, “ indil-ag ni ikit idi nariparna dagiti pato iti likudanna. “Inkayo iti inayo. Adda dita kulluong ti baboy a mangmangan,” inwagisna. Nagbuelta dagiti pato.
Iti karakterisasion ni Ikit Simang kadaytoy a pagteng ket saan laeng nga adda ti dakkel a tendensiana nga agbaliw ti riknana. Ngamin kabayatan iti kapantokan ti pungtotna ket adda pay laeng panangiyalikakana kadagiti pato. Concern pay laeng kadagiti pato. Ngarud, maysa daytoy a pagpapatunay wenno mangipaneknek a saanna a kabaelan nga aramiden ti adda a maisawangna. Di kadi?
Ken itoy met laeng a kaso, isu daytoy ti pre-figure/foreshadowing a makuna. Panangiparipirip ni author ti mapasamak nga agbaliwto ti sarita.
Kadagiti met tumitiliw iti foreshadowing/pre-figure, kunaendan a maysa a DE-KAHON TI BALABALA TI SARITA a basbasaenda. Ammodan nga agkatkatawa kennaragsak ni Ikit SImang iti gibusna. Ket no apay nga ituloyda a basaen, kayatda a maammuan no apay nagbaliw ti yabayab ti angina iti uneg ti sarita. Kayatda a paneknekan no husto ti atapna, nga isu met laeng daytoy ti gagar a kunkunak wenno interestna.
Ti DE KAHON a makunkuna ket maysa kadagiti nagkaadu a PLOT PATTERN. A no ania ti maiparang iti rugi ti sarita ket kabaliktadna iti gibus.
Kitaenyo a:
Rugi---agsangsangit ken makapungtot ni Ikit Simang. (negatibo a karakterisasion)
Gibus—agkatkatawa ken napnuan iti ayat ni Ikit Simang. (positibo a karakterisasion)
Rugi—nasadut (sadsadutiris), mannukmon ken mannaya iti hueteng ni Uliteg Sergio (negatibo a karakterisasion)
Gibus—maysa a peacemaker ni Uliteg Sergio (positibo a karakterisasion)
Di met imbagak itay rugina a sinubuan ni author ti negatibo a parang ken karakterisasion dagiti dear readers?
Natural, a kas sagudayen ti linteg ti PLOT PATTERN A DE-KAHON, subuan a subuan ni author dagiti dear readers iti positibo a parang ken karakterisasion iti udina. Bugbogenna ida. At least, 75% a maawisna ti gagar wenno interest. Sanato biglaen a baw-ingen nga igibus a maisupadi iti ekspektesion wenno sabali a pagteng.
(Paboritok man ni Ronnie Halos itoy a wagas wenno estilo.)
Kastoy dagiti makunkuna a PLOT PATTERN A DE KAHON.
(Ispiking of PLOT PATTERN, adda dagiti sumagmamano dinakamatko ken ehemplona iti librok a DUYOG TI SINGASING II. Mabalinyo latta ti agorder.)
Kas ninamnama a wagas ti panangiparang, napinpintas nga amang a maaramat ti DE-KAHON a balabala ti sarita iti makaparay-aw a sarita. Maiyaplikar lalona kadagiti vices and follies.
Nupay kasta, adda met dagiti sumagmamano a sarita a nasagangko a nangaramat itoy a de-kahon a balabala, ngem dagiti biography ken first person story. Dagiti ngay sarita a marigrigat iti rugina ngem baknang iti gibus. Dagiti baknang iti rugi ngem panglaw iti gibus. Basta agkabaliktad a pagteng. Ken dadduma pay.
Dagiti ubbing iti sarita. A, natural ti panangiparang ti author. Ubing la ti ubing, aya?
Dagiti dadduma a karakter wenno dagiti amma dagiti ubbing: mannukmonda ngem addaanda met iti karakterisasion a mannakaawat la unay. Ammoda ti agpakumbaba.
TEMA TI SARITA:
Ti tema ti sarita ket isu ti makunkuna a mensahe. Ti mensahe ni author kadagiti dear readers.
Adtoy man dagiti sumagmamano a natiliwko a tema:
1) Gagangay a napudot ti apuy no madama ti gil-ayab. (Ni Ikit Simang.)
2) Saan nga agkikinnaawatan ti asinoman no awan iti dumngeg. (Ni Ikit Simang a dimngeg ken niUliteg Sergio idi rumaut koma daytoy a mapanna dangran dagiti ubbing. Ken dagiti naggannak dagiti ubbing a dimngeg ken nagpakumbaba iti madi a naaramidan dagiti annakda.)
3) Maala met iti nasayaat a saritaan ti problema. (Insawang ni Uliteg Sergio.
4) Ken adu pay…
Kadagitoy a mensahe ti author ket nakabilbileg a mensahe iti agdama a panawen. Apay nga adda ti panagsususik? Apay nga adda ti panagaapa?
Ngamin AWAN TI AGPAKUMBABA.
Ngamin AWAN TI DUMNGEG KADAGITI POSITIBO A PANUNOT.
Ngamin AWAN ITI PANAGSASARITA KADAGITI PROBLEMA.
Pasig a psy-war. Pasig a cold war. No ania la ditan a war. Wenno saan, inikkisan iti langalang, iti ummong, iti diario, iti radio ken iti telebision. Kasla dagita adda dita senado ken kongreso, kadagiti city hall, municipal hall ken provincial capitol a pinnulitika ken pinnartiduan ti mapaspasamak ket awan iti nasayaat a tungtongan ken panagsasarita ken rekonsiliasion isu a mapaspasamak met iti panagrigat dagiti umili.
Ispiking op pulitikal situasion, nalabit a karaman daytoy a solusion wenno suhestion dagiti mensahe ti sarita nga indatag ti author: panagkikinnaawatan, panagpakumbaba, panagsasarita iti naalumamay, panangadal kadagiti problema a saan ket a binnabalaw ken pinniltakan iti dugyot.
Kas kuna dagiti grupo ti Asin: “Masdan mo ang mga bata / ang sagot, doon mo makikita…”
Itoy a sarita ti author, nakapatpateg la unay ti akem dagiti ubbing—ti apada, ti panagkikinnaawatanda, ti panagpakumbaba ti tunggal maysa, ti ragsakda.
Kasta met kadagiti nagannak kadakuada.
Isu a makuna a nakabilbileg a mensahe ti sarita.
PALIIW:
1) nagasat daytoy a makaparay-aw sarita, ta nangabak iti salip iti serioso a sarita.
2) nasuroken a tallopulo a sarita ti maipapan ken Uliteg Sergio, Ikit Simang ken Celin. Daytoy ti kaudian iti amin. Ken isu met ti kakaisuna a nakaiyalat iti gungguna kadagitoy a Uliteg Sergio series. Isu pay ti kaudian a sinurat a sarita ti author sakbay nga inawagan ti Namarsua.
3) Agsipud ta maysa a makaparay-aw a sarita daytoy, adda dagiti makuna a hyperbole nga inaramat ti author. Well, nupay kasta, talaga a hyperbole ti maysa kadagiti karakteristik ti maysa a makaparay-aw a sarita. Ngem saan koma met a labsen unay a kas itoy: “winagisan ni Ikit Simang dagiti pato ket nagtungpalda a dagus?” Itoy a kaso, diak a masinuo no umno wenno saan daytoy a banag. Gapu kadagitoy a kapanunotan:
a) Mabalin met ngata a, ta humorous ti sarita? Nayon a ray-aw.
b) Nalabit a tekniko ti author daytoy tapno ad-adda pay a maray-aw dagiti dear readers ket dida mapanunot ken madlaw nga inkulong laeng ni author ida iti situasion a mangbaliktadto ti ekspektesionda?
c) Bukod a disposision dagiti editor daytoy a banag. Isudan iti ad-adda a makaammo itoy. Mapalubosan man ken saan dayta a binatog, isu latta nga isu ti pintas ti sarita a di man la napukisan.
4) Panagkunak, saanen a makatulong iti eksena iti panagala iti tukmem ken lagdaw da Celin ken inana. Nangpaatiddog daytoy eksena. Makuna a padding. Mabalin met latta nga imbaga koma ti author a naggapuda nagala ti tukmem ken lagdaw iti maysa a sentence sada nalabasan dagiti ubbing nga agpipinnaangat iti lawalawa. Nupay kasta, maysa a minor a biddut daytoy a nalaka laeng nga editen
5) Yan ti sakripisio ditoy a tema a kas iti napagsasalipan?
a) Ken Ikit Simang. Nasken nga “isakripisiona” wenno alay-ayanna ti pungtotna gapu iti kappia dagiti agkakaarruba. No saan a matungpal daytoy mapataud met ti riribuk.
b) Ken Uliteg Sergio. Maysa met a sakripisio iti umno, pagwadan a panagserbi iti takem a kas kagawad.
c) Kadagiti amma. Maysa met a panagsakripisio ti tao a napakumbaba. Saan a ma-pride a makuna.
6) Saan a pudno a “nalusak dagiti karabasa ken tabungaw” itoy a sarita, no di ket maysa a nabalitokan a “karabasa ken tabungaw” a naidasar iti puni ti Literatura Ilokana.
Kas maysa a mannaniw ken maysa nga agsursurat kadagiti local color a sarita ti author, ti “nalusak a karabasa ken tabungaw” ket inaramatna laeng a simbolo dagitoy no ania ti sarsaritaenna iti sarita.
Literally, ti karabasa ken tabungaw ket taraon ti pisikal a bagi.
Idinto ta dagiti tagipatgen wenno values nga ikut ni Ilokano ket isu met ti taraon ti panunot ken kararua. Ti panangdengngeg iti patigmaan, panagpakumbaba, panagsasarita kadagiti problema ket saan a maibilang a “nalusak a karabasa ken tabungaw” (NEGATIBO A PANUNOT) no di ket nabalitokan a “karabasa ken tabungaw. (POSITIBO A PANUNOT.”
7) Gagangay iti away dagiti kababalin a panagsabong no kua ti dila. Ngem iti laksid itoy ket addaan iti nakatartarnaw a puso. Daytoy a karakterisasion a naikawes ken ni Ikit Simang ket ad-adda pay a pinapigsana ti bileg ti sarita. Natural a natural a karakter. Tao. Pudpudno a tao a saan ket a bambanti.
8) Napintas ti inaramid ti author a panangiparang a dagus parikut ti sarita. maysa pay daytoy a nabileg a pananglawin ti interest dagiti dear readers. Daytoy nga imparangna a parikut iti sarita ket nasolbar met laeng iti wagas nga umno ken naintaoan, solusion iti parikut a maapresiet iti amin. ## jimagpalojr.
Monday, October 18, 2004
Anallisis iti RFAAFIL2004
TI “BASSIT” A SARITA NGA ADDAAN “DAKKEL” A MENSAHE**
ilo_Latn ceb_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn min_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn tgl_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn eng_Latn ilo_Latn ilo_Latn