Pananglagip ken ni Carlos Bulosan
Ni Carlos Bulosan ti mabigbigbig a mannurat a Ilokano a nangiyikkis iti sangalubongan ti kasasaad dagiti immuna a nagdappat sadiay America babaen iti semi-autobiographical a sinuratna, “America Is in the Heart.” Iti aldaw ti Setiembre 11, maselebraran ti maika-53rd nga anibersario ti ipapatayna ken malagip kadagiti nagapuananna, lalona unay iti nakaiyanakanna nga ili, ti Binalonan, Pangasinan ken dagiti Ilokano a mangipatpateg kenkuana sadiay Seattle, Washington, USA a nakatayan ken nakaitabonanna. Dagiti sinuratna ket saan a magatadan. Inlamina iti pantok ti panagsuratan ti nagan ni Ilokano, ti Kailokoan, nangruna ti ili a timmaudanna.
Kinuna ni Efipanio San Juan, Jr idi 1999, “Of the million Filipinos who found themselves in the United States in the two decades before and after World War II, Carlos Bulosan, his entire life & works, represents the heroic struggles and sacrifices of the Filipino community as a colonized and an emergent national agency in world history.”
Dagiti sinuratna a “America Is in the Heart” (1946 ), “The Laughter of my Father” manipud iti librona idi 1944 ken naipablaakda iti The New Yorker ken iti Harper’s Bazaar, dagiti koleksion ti dandaniwna a, “Letter from Amerca” (1942), “Chorus from America” (1942), “The Voice Bataan” (1943); dagiti nobelana a “The Cry and the Dedication” a sinuratna idi 1950s ken naipablaak idi 1995 ken ti “The Sound of Falling Light” (1960). Kinomision ni Pres. Franklin Delano Roosevelt idi 1945 a mangsurat iti salaysay (essay) maipapan iti Federal Building ti San Francisco ket pinauloanna iti “Four Freedoms.” Amin dagitoy a sinuratna ket naisangsangayan ken saan a magatadan a putar ni Ilokano a mannurat. Dagitoy a sinuratna a sarita, dandaniw, drama (plays) ken salaysay ket naidulin iti pito a kahon, maysa a folder ken 17 a microfilm reels iti University of Washington Libraries in Seattle, Washington.
Naipatarus iti Iluko idi 1997 ti “America Is in the Heart” babaen iti paulo a “Adda iti Puso ti Amerika” babaen ken ni mabigbigbig a mannurat nga Iluko ken English ken Bucaneg Awardee Manuel Diaz ken impablaak ti Bannawag Magasin. Ni Diaz ket maysa met laeng a patneg nga Ilokanao manipud iti Brgy. Nagsaag, San Manuel, Pangasinan ken agdama a presidente ti Gunglo Dagiti Mannurat nga Ilokano (GUMIL) Pangasinan. Ti pannakaipatarus ti sinurat ni Bulosan ket nangipaay iti inspirasion a nasken nga ipateg dagiti gapuanan ken putar dagiti mannurat nga Ilokano.
Maysa a paset ti nobelana a “America Is in the Heart” ket mabasa a kastoy:"The old world is dying, but a new world is being born. It generates inspiration from the chaos that beats upon us all. The false grandeur and security, the unfulfilled promises and illusory power, the number of the dead and those about to die, will charge the forces of our courage and determination. The old world will die so that the new world will be born with less sacrifice and agony on the living ...”
Napintas ti makapasidduker a pangiladawanna ti nakaay-ay-ay a kasasaad nga immuna a nagdappat, ngem iti laksid dayta a kinarigat, adda pay laeng iti natibker a namnama ti panagbalbaliw ti amin a mangitunda iti arapaap. Pudno la unay daytoy a sinurat a napnoan iti pannakidangadang iti biag ken maawagan iti Literature of Hope and Growth. Iti laksid ti saan a nasayaat a kasasaad, saan a naawan dayta namnama ken panagdur-as dagiti immuna a nagdappat ditoy a deppaar. Ti kinapinget a mangtunton ti kaipananan ti ambision ken panangingato iti sasaaden iti biag ket makuna a ladawan iti kinapinget, kinagagaet ken kinaanus. Isu dayta ti pudno a ladawan ni Ilokano.
“We in America understand the many imperfections of democracy and the malignant disease corroding its very heart. We must be united in the effort to make an America in which our people can find happiness. It is a great wrong that anyone in America, whether he be brown or white, should be illiterate or hungry or miserable." Mabasa pay daytoy a paset ti sinurat.
Dayta a panagiladawan ti gumawgawa iti wayawaya manipud iti inhustisia, exploitation ken oppression. Iti laksid ti USA a lugar ken dadaulo ti demokrasia ken siwawaya a lubong, nakita pay laeng ni Bulosan, nariknana, nagpasaranna ti saan a kompleto a demokrasia. Nakitana ti sakit, nagpasaranna ken imbibiagna dayta a sakit ti gimong. Isu nga inawaganna ti asinoman para iti panagkaykaysa a pannakidangadang.
Daytoy a timek ket iladawanna nga agsapsapul ti kararua iti pannakaadda koma iti nawaya a panagtigtignay ken pannakapasarda iti gimong nga aglaplapusanan iti taraon, lupot, pagnaedan, edukasion ken biag a nawaya ken agbalin a creative a kas badang iti gimong ken humanidad.
Dagiti kakastoy a sinurat ti kasapulan ti gimong a mitsa ti ingpen a panagbalbaliw, namnama ken panagdur-as. Ket dayta a panggep ken ingpen, isu pay laeng ti dangadang iti agdama. Ti biag ket napnoan iti dangadang. Ti biag ket saan a bunga iti kinanam-ay no di ket napnoan iti regget a sumango ken pinget a mangbukkual dagita a bangen ti namnama ken idudur-as.
Ti historical nga experiensa dagiti immuna a nagdappat iti USA ket nagamayan iti kinaganggannaet, naiduma la unay iti lugar a nagtuboan ti kinaasinoda. Iti dayta a kasasaad, iliwenda ti nawaya a panagtignayda, ngem saan a mabalin ta saanda a kabukbukodan ti nakaipadpadanda a gimong. Isu a simmangoda iti ad-adu pay a pannakidangdang. Isu dayta ti nangbukel ken nangpapintek ti kinataoda.
“A truck came and carried some of the men but most of them walked with us on the highway. They were very serious. I glanced at Jose who was talking to three Filipinos ahead of me, and felt something powerful growing inside me. It was new heroism: a feeling of growing a huge life. I walked silently with the men, listening to their angry voices and to the magic of their marching feet…” Kastoy ti pangiladawanna ti padasna a kas obrero ti talon, iti panagburasan ti ubas, asparagus, ken dadduma pay a trabaho ken obra iti talon iti katay-akan ti California.
Literature of hope and growth, kunatayo, ta aniaman a marikriknana, aniaman a pannakidangadang, aniaman a pannubok ken pannakapaay ken saan a mapukaw a ladawan ti kinaaddda latta ti nanama ken panagdur-as. Mariknana dayta a bileg ti ingpen iti kinataona, nga imbilangna a naindaklan iti nagan ti nalawlawa a pannakidangadang iti biag. Ket kas iti talugading ti maysa a mannurat, managpaliiw iti mapaspasamak iti aglawlawna, kadagiti kapulapolna, ti kasasaad, ti biag ken panagbiag ken kangrunaan ti amin ti bagina—no ania ti marikriknana, no ania ti kapanunotanna a mangidur-as ken mangitan-ok dayta a kasasaadna.
Dagitoy a kapanunotan ket saan a laeg, no di ket produktibo a mangitag-ay ti kinaasino. Saan a lapped ti kasasaad no di ket isu pay ti nagbaddekan a mangtunton iti inar-arapaap.
Dayta ni Carlos Bulosan, dayta ni Ilokano, dayta ti puli a panuli ti dur-as ken namnama. Sipapannakkeltayo ta maibilangtayo ditoy a puli, nga iti agdama a panawen, addan isuna nga aggargaraw iti uppat a suli ti lubong, a makita isuna a dadaulo iti pinget ken namnama. Puli a maipagpannakkel. Puli a tinagiben ni Carlos Sampayan Bulosan.
Ni Bulosan ket naipasngay sadiay Binalonan, Pangasinan idi Nobiembre 24, 1913 kadagiti dadduma a sinurat ken masansansan kano a naisurat maipapan iti biagna ken kinaasinona ngem iti baptismal certificate a masarakan sadiay Binalonan ket nakasurat a naipasngay idi Nobiembre 2, 1911. ken natay idi Setiembre 13, 1956 sadiay Seattle, Washington, USA. Setiembre 11 ti indeklara ti konseho municipal a Carlos Bulosan Day iti ilina a Binalonan. Masarakan ti marker a kas pakalaglagipan kenkuana sadiay Brgy. Sto. Nino @
Tuesday, February 09, 2010
Pananglagip ken ni Carlos Bulosan
Friday, December 18, 2009
Ti Kaipapanan ti Paskua
“Paskua koma amin nga aldaw…” Ta iti paskua napno iti ayat, panagited iti ayat, (wenno panangidiaya iti naawat a parabur wenno sobra ti naawat a parabur). Kararagsakan nga aldaw, saan laeng a kadagiti ubbing no dipay ket iti sangalubongan iti sangsangkamaysa a pammati ti Kristanismo.
Ngem kasanon no awan koma iti paskua? Ania mapukaw kadatayo?
Ania aya ti pudno a kaipapanan ti paskua?
No masungbatan dayta naudi kadagiti tallo a saludsod nasungbatanen amin a panagduadua maipapan iti paskua.
Ta ania ngamin aya ti pudno a kaipapanan iti paskua?
Kadagiti ubbing ken kadagiti agtutubo ken sumagmamano ket nalabit a dida pay natiliw no ania ti pudno a kaipapanan ti paskua.
Agingga saan a silulukat ti pusom a kas ama wenno ina a pagdamagan ti ubing nga anak no ania ti kaipapanan ti paskua, saan a sumeksek iti panunot dayta.
Ngem no ti anakmo wenno ti apokom, ket damagenna kenka, nga “ania koma no awan iti paskua?” Ania ti maisungbatmo?
Iti nagkaysa a konsepto, no ilawlawag laeng dagiti addan nga abalbalyen iti dila ken muging ti anak wenno apo, saan met a sumagepsep kenkuana ti pudno a kaipapanan ti paskua.
Ta ania aya ti pudpudno a kaipapanan ti paskua?
1. Ipalagipna ti pannakaipasngay ti Mesias.
2. Akem ti nagannak.
3. Ti relasion ti anak iti nagannak.
4. Ti akem iti kaarrubam.
No pagkaykaysaen manen dagitoy nga uppat, isu met laeng iti nagkaykaysa ken pakabuklan ti 10 a Bilin: ayatem ti Dios, ayatem dagiti kaarrubam ken ayatem dagiti naganak kenka.
Ti pannakaipasngay ti Mesias. Ania ti kayatna a sawen iti pananglagip a tinawen ti pannakaipasngay ti Mesias? Panangpapigsa ti pammati. Ta ammon a lagipen ti Mesias. Ta nasken kadi a papigsaen ti pammati? Wen met a, ta daytoy ti pundasion ti wagas ti panagbiag. Ngem no ti pundasion ti biagmo ket naibasar laeng kadagiti regalo, ragragsak ken dadakkel a krsimas tri ken gilap dagiti nagduduma a maris ti bombilia wenno komersialismo, nalipatam met ti kaipapanan ti selselebraram iti kada paskua.
Nasken met a patibkeren ti pammati. Ta no saan a natibker ti pammati, kaiyarigam ti naipuruak a bukel iti igid ti kalsada, nga idi limmabas ti manok ket tinuktoknan. Agingga laengen idiay ti pagpatinggaan dayta a pammati.
Isu a ti paskua ket panangipalagip ti pannakaipasngay ti Mesias. Ket agtalinaed koma dayta a kinatibker iti agnanayon wenno agtalinaed koma pammatibker ti pammati.
Isu nga adda paskua tapno mapatibker ti pammati iti Mesias. Tapno maliklikan iti saan a “pannakatuktotok” ti manok wenno saan a pannakabalang.
2. Akem ti nagannak. No iladawan ti isip ti pakasaritaan ti “Natividad” agingga iti pannakaipasngay, sa manen ti panagubing ni Jesus agingga iti ipapatay ken yuulina sadi langit, mailadawan met ti akem ken responsibilidad da Jose ken Maria a naintaoan a nagannak ni Jesus.
Itoy a punto, dagiti met nagannak ti mapalagipan. Ti kinaadda ti dakkel a responsibilidadda kadagiti annakda. Kas ken ni Jose ken Maria, nasken a saluadanda ken taripatoenda ti anakda (Jesus) iti baet dagiti damsak ken kinapiman. Ni saanda man laeng a nagreklamo iti sinangoda a kinadamsak (natividad) ken kinapiman (pannakaipasngay iti kulluong).
Kadagiti nagannak, no maipasungalngal iti kinadamsak ken maigapu iti anak, maakem kadi dayta? No maipasungalngal ti nagannak iti kinapiman gapu iti anak, maakem kadi dayta? Isu daytoy ti palagip ti paskua kadagiti nagannak. Ti panagbalin a natibker a nagannak iti baet ti damsak ken kinapiman.
3. Ti relasion ti anak iti nagannak. Kasano nga iladawanmo ti relasion ni Jesus kadagiti naintaoan a nagannak kenkuana? Ti sungbatna isu ti pudpudno a kaipapanan ti paskua kadagiti annak. Isu dayta ti tagipatgen (values) ti paskua a para kadagiti annak no apay a selebrarantayo ti paskua. Mapalagipantayo ti responsibilidadtayo ken akemtayo kadagiti nagannak kadatayo. Kasano kadi iti pannakilangenmo kadagiti nagannak kenka?
Kasano aya iti pannakilangenmo kadagiti dadakkelmo? Isu daytoy ti palagip ti paskua kadagiti annak. Ti sungbat ket adda a mismo iti anak.
4. Ti akem iti kaarruba. Siasino dagiti kaarrubak? Amin a tao ket kaarrubam. Kabusormo man ken saan, kaarrubam latta.
Ayatem ti kaarrubam a kas iti panagayatmo iti bagim. Isu ngarud dayta ti pundasion ti panagsisinnukat ti regalo wenno panangited ti regalo ta idiaya ti ayat. Ken no inawatna dayta a regalo (ayat), kaipapananna iti pannaakaisaknap ti ayat.
Kadagiti ubbing? Apay a nasken nga ikkan iti regalo dagiti ubbing? Wenno apay a dumawat ti regalo dagiti ubbing? Lalo kadagiti ninong ken ninangda?
Ti panangited ti regalo kadaiti ubbing ket panangisuro no kasano iti agayat. Panangimula iti panunotda ti ayat. Panangisuro kadakuada no kasano iti agayat – babaen iti panangidiaya no ania iti adda kenka: Material a banag. Ispiritual nga ammo. Kinasirib.
Daydiay laengen panangited iti regalo wenno card, iti ubing, am-ammo wenno kabagian ket saan a daydiay card ti importante kadaydiay no di ket ti mensahena nga adda ti “mangipatpateg kenka”. Sadinoman a suli ti lubong ti yanna, iti baet ti minilmilia a taaw, iti baet ti adu a pakakumikoman, saannaka a nalipatan agsipud ta ay-ayatennaka.
Ala, wen, no awan koma ti paskua. Awan met ti panawen a panangipalagip ti panangpatibker iti pammati iti Dios, ayat ti nagannak iti anak, ayat ti anak kadagiti nagannak ken ayat kadagiti kaarruba…
Ngem adda ti paskua. Adda ngarud ti palagip…
NAIMBAG A PASKUAYO AMIN!##
Ti Kaipapanan t
“Paskua koma amin nga aldaw…” Ta iti paskua napno iti ayat, panagited iti ayat, (wenno panangidiaya iti naawat a parabur wenno sobra ti naawat a parabur). Kararagsakan nga aldaw, saan laeng a kadagiti ubbing no dipay ket iti sangalubongan iti sangsangkamaysa a pammati ti Kristanismo.
Ngem kasanon no awan koma iti paskua? Ania mapukaw kadatayo?
Ania aya ti pudno a kaipapanan ti paskua?
No masungbatan dayta naudi kadagiti tallo a saludsod nasungbatanen amin a panagduadua maipapan iti paskua.
Ta ania ngamin aya ti pudno a kaipapanan iti paskua?
Kadagiti ubbing ken kadagiti agtutubo ken sumagmamano ket nalabit a dida pay natiliw no ania ti pudno a kaipapanan ti paskua.
Agingga saan a silulukat ti pusom a kas ama wenno ina a pagdamagan ti ubing nga anak no ania ti kaipapanan ti paskua, saan a sumeksek iti panunot dayta.
Ngem no ti anakmo wenno ti apokom, ket damagenna kenka, nga “ania koma no awan iti paskua?” Ania ti maisungbatmo?
Iti nagkaysa a konsepto, no ilawlawag laeng dagiti addan nga abalbalyen iti dila ken muging ti anak wenno apo, saan met a sumagepsep kenkuana ti pudno a kaipapanan ti paskua.
Ta ania aya ti pudpudno a kaipapanan ti paskua?
1. Ipalagipna ti pannakaipasngay ti Mesias.
2. Akem ti nagannak.
3. Ti relasion ti anak iti nagannak.
4. Ti akem iti kaarrubam.
No pagkaykaysaen manen dagitoy nga uppat, isu met laeng iti nagkaykaysa ken pakabuklan ti 10 a Bilin: ayatem ti Dios, ayatem dagiti kaarrubam ken ayatem dagiti naganak kenka.
Ti pannakaipasngay ti Mesias. Ania ti kayatna a sawen iti pananglagip a tinawen ti pannakaipasngay ti Mesias? Panangpapigsa ti pammati. Ta ammon a lagipen ti Mesias. Ta nasken kadi a papigsaen ti pammati? Wen met a, ta daytoy ti pundasion ti wagas ti panagbiag. Ngem no ti pundasion ti biagmo ket naibasar laeng kadagiti regalo, ragragsak ken dadakkel a krsimas tri ken gilap dagiti nagduduma a maris ti bombilia wenno komersialismo, nalipatam met ti kaipapanan ti selselebraram iti kada paskua.
Nasken met a patibkeren ti pammati. Ta no saan a natibker ti pammati, kaiyarigam ti naipuruak a bukel iti igid ti kalsada, nga idi limmabas ti manok ket tinuktoknan. Agingga laengen idiay ti pagpatinggaan dayta a pammati.
Isu a ti paskua ket panangipalagip ti pannakaipasngay ti Mesias. Ket agtalinaed koma dayta a kinatibker iti agnanayon wenno agtalinaed koma pammatibker ti pammati.
Isu nga adda paskua tapno mapatibker ti pammati iti Mesias. Tapno maliklikan iti saan a “pannakatuktotok” ti manok wenno saan a pannakabalang.
2. Akem ti nagannak. No iladawan ti isip ti pakasaritaan ti “Natividad” agingga iti pannakaipasngay, sa manen ti panagubing ni Jesus agingga iti ipapatay ken yuulina sadi langit, mailadawan met ti akem ken responsibilidad da Jose ken Maria a naintaoan a nagannak ni Jesus.
Itoy a punto, dagiti met nagannak ti mapalagipan. Ti kinaadda ti dakkel a responsibilidadda kadagiti annakda. Kas ken ni Jose ken Maria, nasken a saluadanda ken taripatoenda ti anakda (Jesus) iti baet dagiti damsak ken kinapiman. Ni saanda man laeng a nagreklamo iti sinangoda a kinadamsak (natividad) ken kinapiman (pannakaipasngay iti kulluong).
Kadagiti nagannak, no maipasungalngal iti kinadamsak ken maigapu iti anak, maakem kadi dayta? No maipasungalngal ti nagannak iti kinapiman gapu iti anak, maakem kadi dayta? Isu daytoy ti palagip ti paskua kadagiti nagannak. Ti panagbalin a natibker a nagannak iti baet ti damsak ken kinapiman.
3. Ti relasion ti anak iti nagannak. Kasano nga iladawanmo ti relasion ni Jesus kadagiti naintaoan a nagannak kenkuana? Ti sungbatna isu ti pudpudno a kaipapanan ti paskua kadagiti annak. Isu dayta ti tagipatgen (values) ti paskua a para kadagiti annak no apay a selebrarantayo ti paskua. Mapalagipantayo ti responsibilidadtayo ken akemtayo kadagiti nagannak kadatayo. Kasano kadi iti pannakilangenmo kadagiti nagannak kenka?
Kasano aya iti pannakilangenmo kadagiti dadakkelmo? Isu daytoy ti palagip ti paskua kadagiti annak. Ti sungbat ket adda a mismo iti anak.
4. Ti akem iti kaarruba. Siasino dagiti kaarrubak? Amin a tao ket kaarrubam. Kabusormo man ken saan, kaarrubam latta.
Ayatem ti kaarrubam a kas iti panagayatmo iti bagim. Isu ngarud dayta ti pundasion ti panagsisinnukat ti regalo wenno panangited ti regalo ta idiaya ti ayat. Ken no inawatna dayta a regalo (ayat), kaipapananna iti pannaakaisaknap ti ayat.
Kadagiti ubbing? Apay a nasken nga ikkan iti regalo dagiti ubbing? Wenno apay a dumawat ti regalo dagiti ubbing? Lalo kadagiti ninong ken ninangda?
Ti panangited ti regalo kadaiti ubbing ket panangisuro no kasano iti agayat. Panangimula iti panunotda ti ayat. Panangisuro kadakuada no kasano iti agayat – babaen iti panangidiaya no ania iti adda kenka: Material a banag. Ispiritual nga ammo. Kinasirib.
Daydiay laengen panangited iti regalo wenno card, iti ubing, am-ammo wenno kabagian ket saan a daydiay card ti importante kadaydiay no di ket ti mensahena nga adda ti “mangipatpateg kenka”. Sadinoman a suli ti lubong ti yanna, iti baet ti minilmilia a taaw, iti baet ti adu a pakakumikoman, saannaka a nalipatan agsipud ta ay-ayatennaka.
Ala, wen, no awan koma ti paskua. Awan met ti panawen a panangipalagip ti panangpatibker iti pammati iti Dios, ayat ti nagannak iti anak, ayat ti anak kadagiti nagannak ken ayat kadagiti kaarruba…
Ngem adda ti paskua. Adda ngarud ti palagip…
NAIMBAG A PASKUAYO AMIN!##
Tuesday, December 08, 2009
Nakakaapal a Kinapudno
Nakakaapal ti kinapudno dagiti umili kadagiti kaarruba a nasion. Gapu iti kinapudnoda, iti bagbagida, iti padada a tao, iti gimong a pagnanaedanda ken ti pulida, isuda met laeng iti nangimula ti bukel ti panagraem kadakuada. Nakakaapal dayta a nagapuananda. Naibayog ti kinaasinoda. Nakakaapal dayta a kinapudnoda, a kunatayo a saan a limtuad iti gimongtayo iti laksid iti kinaadda iti nakadakdakkel a namnama.
Pagarigan laengen dagiti mangidadaulo kadakuada, no nagbasolda iti graft and corruption awan iti sawsawirna iti pannakadusa. Pasaray makonsensiada pay nga agtinnag iti saan a nasayaat a damag, a kas ti dati a pangulo iti South Korea. Ti dati a pangulo ti Taiwan a ni President Chen Shui-bian ken ti asawana a ni Wu Shu-chen ket naidarum ken nasentensiaanda iti kurapsion ket naibilin ti pannabalud tungpal biagda. Iti Japan, aglusolosda iti puestoda dagiti naakusaran iti panagkusit ken iti graft and corruption. Dagiti saan a makabael a mangatipa ti kuddot ti konsensia ket puon ti pananggibusda ti bukodda a biag. Ti Singapore, iti agdama, ket isu ti kangrunaan ladawan ti kinapudno a panagserbi. Nakangatnagto ken maraem la unay ti kinapudnoda nga agserbi iti gobiernoda. Ti Vietnam, iti agdama, ket rimmangpaya manipud iti “dapo” ti gubat gapu iti kinapudnoda.
Ngem ti Pinas, ti dati a tigre ti Asia ket nagbalin a gusgusin a kuting. Apay a napasamak iti kastoy? Apay a kasla limmakay a pasanud iti pannagnana? Ti makita a rason ket saan a kinapudno dagiti agserbi—dagiti makuna nga inawagan ken nangipresentar ti bagbagida nga agserbi. Ta imbes a ti nasion ti rumang-ay ket isuda a mismo iti rimmang-ay ket nabati ti ilida a mangmulmulagat iti natuktukkol a siit ti ikan iti latok kabayatan iti panagrebulosion ti buksitna. Kadagiti muging, saludsoden a kanayon ti kaipapanan ti panagserbi.
Yanna kadi ti anag ken kaipapanan ti panagsaerbi? Yanna kadi ti umalingawngaw nga ikkis nga isu ti “napili” a mangiyuna iti altar ti panagdur-as? Yanna kadi ti anag ti makunkua a napudno a panagserbi?
No kadagiti kaarruba a nasion, no matakuatan a nagbasol ti asinoman, isu man daytoy ti pangulo ti nasion, nangato nga opisial, ordinario nga umili ket nawaya ken saan a mapagduaduaan a madusa. Ngem iti Pinas, no makombiktar man ti maysa a pangulo, awan pay iti makalawas, maidurduronen ti nabileg la unay a presidential pardon, ket saan man la a pulos a nagsagaba ti nakabasol iti kas iti sinagaba a narikna dagiti kailianna. Nababa kadi unayen aya ti kinapudno iti panagserbi?
Maiduma iti gimong a nariingantayo a pinalidem nalabes unay a pinnolitika nga agibunga iti saan a nasayaat nga aspeto ti biag. Ti nalabes unay a graft and corruption ket nagbalin a kanser ti gimong a paggargarawan ngem saan a maikaskaso nga agasan agsipud iti kinaawan iti kinapudno nga agserbi. Saan a daydiay maaramid para iti pagsayaatan ti gobierno ti importante no di ket no ania ti maala iti gobierno para iti bukod a pagsayaatan.
Kas makitatayo nga ebidensiya kadagiti naisurat kadagiti SALN wenno statement of asset, liabilities and network ket madlaw unay a saan a agsusurot ti napastrekda, ti kinitada babaen iti sueldoda ta kellaat man iti ingangato wenno ilolobo dagitoy a bilang ti kinabaknangda. Saan a nakapappapati dayta a banag ket saan a maikkat a nabalkot la ketdi iti misterio dayta a banag. Dayta ti kinapudno a makita.
“Too often than not, however, due to loopholes in the law and flaws in the way the forms were crafted, the corrupt are able to evade detection,” kuna ni Civil Service Commission Chairperson Karina David. Kabayatanna, dagiti babassit nga empleado a bassit iti inda ideklara a pangrugianda ken agtungtungpal laeng kadagiti annuroten ket isuda iti potentensial nga agsagrap iti asunto a perjury. Iti ababa a pannao, awan ti dakkel nga ikan a matiliw a makarsel. No adda man, once in a blue moon laeng. Ta ti nalinteg agbalin a killo no masipngetan. Adu dagiti anniniwan iti kasipngetan a di makitkita..
Iti laksid a ti laeng Pinas ti makunkuna a nangarakop ti Kristianismo iti Asia, kabaliktad ti turturongen a rumbeng koma a pagturongan. Adayo unay iti panggep ken anag ti kinaasinona. Daydiay nagtaud iti ngiwatna ken pinarintumenganna ket maigidiat iti aramidna. Saan a maikanatad dayta a banag.
Isu a kinuna naminsan ni Mahatma Gandhi ti India, saan a Kristiano ngem managbasa iti Bilia, idi sinaludsod ti maysa a missionero, a masansan nga ibasarna dagiti sinaona iti Biblia ngem apay a di ag-Kristiano? Kunana: “Oh, I don’t reject Christ. I love Christ. It’s just that so many of you Christians are so unlike Christ.” Innayonna, “If Christians would really live according to the teachings of Christ, as found in the Bible, all of India would be Christian today.” No koma ta agbibiag amin a Kristiano a kas iti pannursuro a kanayon a maiyeb-ebkas, adayo koma ti graft and corruption.
Ngem kas iti natakuatan ni Tony Kwok, ti nangadal taray ken kasasaad ti gobierno, idi 2007, kinunana a: “Weak laws, a slow judicial system, and public cynicism. Those are the reasons corruption thrives in this country…” Ni Kwok ti experto iti graft and corruption manipud iti pagilian a Hong Kong. Isuna ti responsible iti panangdalus ti pagilianna iti kurapsion ken burukrasia.
Ania kano ti natakuatanna? Dagiti nakapsut ken awan durina a linlinteg—adu a linteg ngem awan ti mangipatungpal ken di matungtungpal wenno naaramidda laeng a kas nayon ti buntuon dagiti immunan a naigabsuon a di pulos maikaskaso iti kinapategda. Nabuntog a judicial system—nga abutenna iti mano a tawen a mangresolbar ti simple laeng a kaso, a no dadduma ket minadyik dagiti makunkuna hoodlums in robes, ken kangrunaanna amin ti saan a masapulan nga anniniwan ti kinapudno a panagserbi.
Kuna pay ni Kwok: “…here lawmakers failed tremendously because the corruption law is terrible and inadequate. They also failed miserably in providing the Office of the Ombudsman investigative powers.” Linagidaw unay ni Kwok dagiti agar-aramid iti linteg iti saanda a panagaramid ken panangipasa kadagiti linlinteg a mangkontra iti kurapsion. Pudno la unay ti kinuna ni Kwok, no adawem ti naaramidan ti kongreso ken senado iti agdama, awan sabali a lumtuad a makitam no dagiti privileged speech, panagaapa ken panagsisinnubang, panangipapilit iti kayat a panagtalinaed ti adda iti poder uray no saanen a kayat ti kaaduan—a kasla ketdi kabaelanda pay laeng a ballikugen ti timek dagiti umili. Iti ababa a pannao, awansan ti namnamaen a napudno panagserbi dagiti makunkuna nga agserserbi?
Daytoy ti kurapsion, ti sakit ti gimong a saan a pulos a maag-agasan. Nupay makitkitan ti kinabilegna, marikriknan ti impalayna a babantot, saan a maikaskaso a sarangten wenno ipaayan iti sulosion. Saan a daydiay kinaawan iti masarakan nga agasna no di ket kinaawan iti kinapudno dagiti mangagas koma.
Pudno la unay iti kuna ken pammaliiw ni kolumnista Conrado de Quiros maipapan itoy a banag: “This is corruption in every sense of the word, the kind that has to do not just with adulteration but with rottenness and decay. This is pillage of the deepest, fiercest, most terrifying kind, the kind that doesn’t just turn people into paupers but into zombies.” Adda ngamin iti makagapu itoy nga imbagana: “Power corrupts, and absolute power corrupts absolutely.”
Di nakaskasdaaw no karaman ti Pinas kadagiti pinakakurap a pagilian iti Asia. Iti scale of 10, immabuten ti 9 segun ti survey nga inwayat ti Hong Kong-based Political and Economic Risk Consultancy (PERC). Daytoy a kurapsion ti puon ken gapuna iti panagrigrigat ti kaadduan nga umili ta bumakbaknang dagiti nabaknang ken pumangpanglaw met dagiti napanglaw. Lalo ket dipay masibbolen ti kinangina dagiti gagatangen. Lapdanna daytoy ti panagdur-as. Iti laksid a maibilang daytoy nga immoral nga aramid, naruay latta dagiti parintumeng ken panagakkob kadagiti dua a dakulap a buyogan ti kidem iti man dumog wenno tangad no di man iti dir-i dagiti amen ken alleluia iti adu a makaimatang.
Kinapudno. Dayta ti manmano a masarakan lalona iti ngarab ti panagserbi. @
Thursday, December 03, 2009
Mañana Habit
Mañana habit? Ti balikas a narigat a masarakan iti English dictionary. Uray kasano ti panangukag-ukag ti diksionario, agtinnag laeng nga upay. Uray no iklik ti built-in dictionary ti MS Word, ubbaw laeng iti agparang. Ta apay a napasamak iti kastoy? Ta ngamin daytoy a balikas ket naadaw manipud kadagiti Kastila. Maysa kadagiti nagkaadu nga Spanish word a nailaga kadagiti lenguahetayo a Pinoy. Nainayon a termino nga idi agangay ket naitiponen, ket isun ti agaon a balikas iti dila. Iti ababa a pannao, inadaptar.
Ta ania aya ngamin ti mañana habit? Balikas a kayatna a sawen ket inton bigat. No koma adda ti aramidem ita ket ipabigatmo. Itantan. Ti makadakes ket no dayta a bigat ket maipabigat manen ken manen santo manen ta saan met nga aggibus ti inton bigat. Adda latta kabigatanna kadagiti managitantan.
Ngem saan a makatulong iti dur-asan daytoy nga aramid, no di ket ad-adda pay nga imamegna ti kasasaad ken saan a pannakatungpal ti wayat ket kayat nga iringpas wenno palpasen. Nupay adda met ti panawen a naan-anay nga aramiden ti kayat nga iringpas, gapu ta nasurot daytoy nga aramid ti managsulsulit, dimteng ti panawen a napukaw ti tiansa gapu dayta a panagitantan. Ti tiansa a dumur-as ket naitantantan. Pagangayanna, napukaw wenno naiyaw-awan dayta a tiansa.
Makapamisuot pay ti kastoy a tabas wenno aramid. Makaali wenno makapasurot pay. Kas pagarigan koma ta adda ti papanam, naayabanka: “Inton bigat a daytan, umayka ketdi ditoy…” No ania rason no ania dayta ket isun ti rimmimbaw iti panggep nga aramiden wenno iringpas. Naipabigat nga aramid. Naitantan. Naituntunkua. Ken adu pay a termino ken bersion iti saan a tinungpal nga aramiden iti agdama.
Adda daydiay pagsasao a kunana: Dimo aramiden inton bigat ti maaramidmo iti agdama. Maysa a napintek a palagip. Isu dayta ti agdadata a sursuroten dagiti addaan iti nasinop ken organisado nga aramid. Kadagiti addaan iti nasinop ken organisado nga aramid ket awan iti inda pakaburiboran a kamkamaten, lalona iti panagkamat ti panawen. Adayo a mapasamak dayta a banag ta nailasagdan nga aramid dayta kinasinop wenno kinaorganisado.
Apay nasken kadi nga organisado dagiti aramid? No saan a nasurotan, nasken a surotenen tapno saan a maitawtaw wenno maiyaw-awan dagiti rumbeng nga agus, tapno naannayas latta ti sursuroten a dana iti biag.
Itay nabiit, adda ti makapamisuot a pasamak a naipadpadamag. Ti registration dagiti botante. Nagdudupudop dagiti tao a mapan agrehistro iti maudi nga aldaw. Pagangayanna, saan laeng a dagiti mangimaton iti COMELEC ti nabannog no dipay ket dagiti usarenda a machine ken devices. Ti makadakes, dagiti pay agserserbi ti napabasol iti saan a pannakarehistro. Ne, saan kadi aya nga immabut iti sangapulo a bulan ti kaundayna dayta a registration ken validation dagiti botante? Kadagiti immun-una a bulan a maiwarwaragawagen a nangrugin ti registration ngem ania ti napasamak? Nginilaw ti nakatapaya ken agdudungsa nga empleado. Sa ita ta kaaldawan ti deadline, sada aggigiddan a mapan? Mañana habit!
No koma ta awan dagita a panagintuntunkua iti aramiden, nawaya koma ken nasimbeng ti nakem iti panawen a panaggibus ti aldaw a naituding. Awan koma dagita a dawat nga ekstension. Makaited laeng dagita iti saan a naannayas a panagtrabaho. Isturbo.
Ngem mapasamak latta met mañana habit. Kunada ngarud, a nailasagen ni Pinoy daytoy nga aramid. Saanen a maikkat. Saanen a maiwagat.
Isu a naginad ti idadateng ti asenso. Wenno awan ti panagbalbaliw. Ta no dadduma, ti opurtunidad ket maminsan laeng nga agtuktok iti ridaw ket saanton nga agsubli pay iti kaano man no inkaso saan a sinunggaban. Kadagiti manglislisi a kanayon iti mañana habit, isuda iti naasenso ken nalukay ti aangsanna iti daytoy nailet a lubong. @
Thursday, November 12, 2009
Ti Makunak Iti Sarita A ‘Ti Sarukod Ni Moises’ Ni Juan S. P. Hidalgo, Jr.
PAKAUNA: Maysa daytoy a pasintawi. Wenno legend. Agsipud ta awan ti awan ti naputar a balikas maipapan itoy, sursuroten lattan ti leyenda a kas panangipatarus. Ngem itay nabiit, nangsurattayo iti artikulo maipapan itoy ket sinurottayo ti pasintawi a termino ni Reynaldo A. Duque ken nangabak iti Umuna a Gungguna iti maysa a pasalip. Daytoy met a termino ti sinurot ni apo Juan S. P. Hidalgo, Jr. itoy a saritana. Ania aya ti pasintawi wenno legend? A story that has been passed down for generations, especially one that is presented as history but is unlikely to be true. Dayta ti agdadata a kababalin ti pasintawi. Naipresentar a kas pakasaritaan wenno historia a dimmalan iti no mano a henerasion ngem awan ti kinapudnona wenno mapagduaduaan ti kinapudnona. Ngem kadagitoy a sarita, uray saan a nakapappati, wenno mapagduaduaan ti kinapudnona, adda saan a nadakamat a tagipatgenna. Nakadulin wenno nailemmeng. Adda daydiay expressive force a naisawang apagaman laeng ngem saan a nailawlawag wenno saan a pulos a nadakdakamat ngem ammomon nga isu dayta ti masarsarita no matiliwmo ti kababagasna. Maala laeng dayta ni agbasa. Isu daytoy ti mangpapintas iti sarita. Nasken a tiliwem pay nga umuna no ania dayta a pangabig ti sarita sakbay a patayyekem. Wenno patayyekennaka pay nga umuna nga agpanunot no ania ti ‘ibagbagana’ ken inton matiliwmon isunto metten iti panagpatayyekmo.
Kas kadaytoy “Ti Sarukod Ni Moises” ni Juan S. P. Hidalgo, Jr., ken impablaak ti Bannawag Magasin Setiembre 21, 2009. Ammotayo a maipapan iti sarukod ni Moises ti masarsarita ngem ania kadi ti kayat a sawen ti sarukod ni Moises? Kalpasan iti duagasut a tawen, nasken nga isaganana naimbag ti bagi, isip, ken kararuana ni Peter Santiago tapno saan a mapaay “manen” a mangala iti sarukod ni Propeta Moises. Ania ti kayat a sawen dayta, apay a “manen?” No masungbatan dagita, ammom metten no ania ti pangabig wenno ti nakadulin a “kinabakbang” ti sarita, a kas maysa a pasintawi.
Legend comes from the Latin adjective legenda, “for reading, to be read,” which referred only to written stories, not to traditional stories transmitted orally from generation to generation. Ngamin no istoriaen laeng adda ti tendensiana daytoy a di ‘maiggaman wenno matiliw’ dayta nakadulin a kinabaknang ti sarita. Isu nasken a mabasa. Kas kadaytoy a sarita, no saanmo basaen ken analisaren ti basbasaen saan a matarusan ti aplikasion ti “sarukod” ken ti balikas a “manen” nga isu ti behikulo ti nangiluganan ti author no ania ti ibagbagana a maipapan itoy a saritana. Nasayaat la unay itoy a sarita ta adda pay impasagidna a pamkuatan ti ibagbagana, ngem kadagiti dadduma a sarita, kapadanan dagiti dadduma daniw a no dimo naawatan saan a para kenka ta adda nakairantaanna dayta; dayta a sarita wenno daniw, ket agpaay laeng kadagiti makaawat. Isu ngarud a kunana, a ti pasintawi ket “for reading, to be read.”
Isu a binasak. Inulitko pay. Ken manen a, ta amangan no nagbiddutak ti interpretasionko. Ngem saan a nagbaliw. Immapay pay ketdi iti muging tay pelikula da Jacky Chan ken ni Jet Li a “The Forbidden Kingdom.” Nasken nga isaganana ti bagina, isip, ken kararuana ni bida nga agtutubo (nalipatak ti nagannan) tapno maikari nga agiggem kadaydiay naisangsangayan a sarukod. Immapay pay ti sarita ni Nathaniel Hawthorne a “The Great Stoneface” Iti general term, nasken nga isagana ti bagi, isip, ken kararua ti asinoman sakbay a maikari iti “sarukod” a kaindaklanan.
Ket tapno, naan-annayas ti saritaan, padasentayo man ngarud a pasadaan ti sibubukel a pakabuklan ti sarita a “Ti Sarukod Ni Moises” ni Juan S. P. Hidalgo, Jr. Ta iti panagsurat iti rebiu (review) ket maysa met nga arte. Arte a pangiyebkasan kadagiti kapaliiwan, ken kabukbukodan ken inadaptar nga opinion wenno kapanunotan maipapan iti sarita. Nasken nga intay anagen ken imutektekan dagiti paset ti sarita a mangited iti pannakailawlawag ti pakabuklan ti sarita.
Ala ngarud, rugiantayo man daytoy a rebiu.
BALABALA: Ti balabala ket buklen iti tallo a paset: ti umuna ket ti agdama a buklen a maminsan iti makatawen nga estoriaen ni maestro Jorge Rabara Sanchez ti pasintawi ti datdatlag a Sarukod ni Propeta Moises kadagiti estudiantena iti Maikapat a Tukad iti Rosales National High School. Segun ti maestro, napasamak ti estoria adu a tawenen ti napalabas sakbay a nagbalin a munisipalidad ti Rosales, Pangasinan, idi Marso 16, 1852.
Ti maikadua a paset ket ti napalabas a dua a gasut a tawen, ken maipapan ken agtutubo a Pedro Malong, nga agum-uma iti abagatan a paset ti agdama a Barangay Salvacion nga asideg iti amianan nga igid ti dan-aw. Agindeg ni Pedro iti asideg ti simbaan. Nangipatakder iti kalapaw a paginanaanna ken umiananna no kua. Naminsan, immian ni Pedro iti kalapawna ken al-alaennan ti turogna idi agparang kenkuana ti maysa a datdatlag a lakay. Nakasingsingpet ti langa ti lakay ket saan a nagbuteng ni Pedro. Imbaga ti lakay nga inton rabii ti Biernes Santo, umianto manen ditoy. Iti tengnga ti dan-aw addanto rumuar a sarukod. Sakbay a tumengnga ti rabii makangngegto ni Pedro iti adu nga uni ti kampanilia nga aggapu iti ngato. Sarunuen dagiti kampana. Aglawag iti tengnga ti dan-aw, ket manipud iti tengngana, rummuar ti immadigi a lawag, agpalangit. Kalpasanna, rummuar ti sarukod, sa agpundo ii rabaw ti danum iti sumagmamano a kanito. Kayat ti lakay nga alaento ni Pedro dayta a sarukod. Saan a kayat ni Pedro ta mabuteng ken dina kabaelan. Ket kuna ti lakay a nabileg ti sarukod, kabaelanna a parmeken dagiti dakes a tao ken dagiti adipen ti Impierno. Naallukoy met la ti lakay ni Pedro. Isu a pinadasna, ngem napaay a mangala iti sarukod. Dinayaw ketdi ti lakay ta impakatna amin a kabaelan. ket agparangto manen dayta a sarukod kalpasan iti dua a gasut a tawen. Idi damagen ni Pedro no ania daydiay a sarukod, kuna ti lakay a ti Sarukod ni Propeta Moises. Ket nagpukawen ti lakay.
Ti maikatlo a paset ket maipapan iti kinaadda iti estudiante ni maestro Jorge Rabara Sanchez a mamati iti pasintawi ti datdatlag a sarukod ni Propeta Moises. Isu daytoy ni Peter Santiago, taga-Brgy. Salvacion, anak ti agdama a barangay chairman, masirib nga agtutubo, ken maysa kadagiti nakaruar iti eksamen tapno makastrek nga agadal iti Unibersidad ti Filipinas iti Diliman. Iti naminsan a bakanteda, kinuna ni Peter Santiago ken maestro Jorge Rabara Sanchez a mamati nga adda kinapudno a nakaibasaran ti aniaman a pasintawi. ket dinamagna no kaanonto ti sumaruno a panagparang manen ti datdatlag a sarukod. nagkatawa laeng ti maestro, ngem idi maamirisna a serioso ti agtutubo, imbaganan nga agparang inton 2009. Nagsanay ni Peter iti langoy. Sinansanna ti nagsanay. Agingga naitagtagainepna ti datdatlag a lakay. Immay ti lakay iti siledna. Ibaga ti lakay nga isagana ni Peter ti bagi, isip ken kararuana tapno saan a mapaay “manen” a mangala ti sarukod no Propeta Moises. Kalpasanna, nagpukawen ti lakay. Pinampanunot ni Peter ti sao ti lakay a “manen.” Apay a manen? Napaay kad idin? Nagsanay ngarud a naimbag ni Peter. Nagpabalakad kadagiti swimming instructor iti umno a panaglangoy. Nadumaduma iti mapanna pagsanayan agraman iti baybay. Orasanna met ti panaglangoyna. Napatanor a managkararag, nagay-ayuno pay, ket inggiddanna iti Ramadan dagiti Muslim a gagayyemna. Iti bakasion iti klase iti Marso 2009 iti maikapat a tawenna ti kolehio, nagawid sadiay Brgy. Salvacion. Kayatna a padasen ti pardasna nga aglangoy iti dan-aw. Inkuyogna ni ading a Danny nga isu ti mangoras. Idi agawidda, impudnona iti panggepna a mangala ti datdatlag a sarukod ni Propeta Moises iti tengnga ti rabii inton Biernes Santo. Iti Huebes Santo, nagparang manen ti datdatlag a lakay iti tagainepna. Imbilin ti lakay a di mangikuyog iti kaduana a mapan iti dan-aw. Ket uray ania ti mapaspasamak iti panaglangoyna, ituloyna latta. Iti rabii ti Biernes Santo, Abril 10, pinadas ni Peter nga innala ti sarukod, nagsagrap iti adu a lapped, nakiinnuna iti langoy, urayla inlagtona a ginammatan ti sarukod, apaggammatna, timayaben daytoy. Naisurot ni Peter iti law-ang. Nagparang kenkuana ti datdatlag a lakay a nabalkot ti lawag ket kimmablaaw iti balligina. Maited met kenkuana ti pagrebbenganna nga agaywan iti Daga ken iti Sangkataoan. Agingga nga adda kenkuana ti sarukod awanto iti puersa iti rabaw ti daga a makabael a mangparmek kenkuana. Bilinen laeng ti sarukod ket agtungpal kenkuana.
KARAKTER: Ni Pedro Malong ket nadayaw ken napakumbaba nga agtutubo. Uray no isu ti naynay a mangabak iti salip ti linnangoy dina impasindayag kasta met dina impasindayag ti abilidadna, ti kinataona. Ammona nga isagana ti bagina, isip ken kararuana.
Ni Peter Santiago ket nadayaw ken managpakumbaba. Masirib. Napintek ti pannakirelasionna iti Mannakabalin. Ammona nga isagana ti bagina, isip ken kararuana. Mamati iti pasintawi, ket isu dayta ti insaganaanna.
Ti datdatlag a lakay ti nangibunannag a da Pedro Malong ken Peter Santiago ket maymaysa a tao babaen kadaytoy nga imbalikasna: “Saganam a naimbag ti bagi, isip, ken kararuam tapno saankan a mapaay “manen” a mangala iti sarukod ni Propeta Moises.” Napasamak ti proseso ti reincarnation, uray no saan nga imbaga ti author dayta a banag.
LUGAR: Napasamak iti dan-aw iti Brgy. Salvacion, Rosales, Pangasinan. Nupay nagdumada iti panawen dagiti agbibiag, maymaysa ti nakapasamakanda a lugar.
PACE wenno PACING: Nagtaray ti sarita a kas kidkiddawen nga akem ken panawen dagiti agbibiag. Diredirekta ti pasamak, ababa ken namsek. Saanen a kasapulan ti taldiap napalabas ken dadduma pay a tekniko ken devices iti panagiparang kadagiti pasamak iti maysa a sarita.
TEMA: 1. Ti relasion ti tao iti Mannakabalin.
2. Ti reincarnation
ANALYSIS: Nupay saan a nadamat, ti relasion ti tao iti Mannakabalin ti maysa kadagiti tema a nadependaran itoy a sarita. Ta adda pay aya naim-imbag a pasamak iti biag iti tao no di ti naannayas a pannakiresionna iti Namarsua. Daytoy laeng ti pakariknaan iti napudpudno a pannakapnek ken pagubbogan ti ragsak a di mabubos. Iti daytoy a nariribuk a lubong a nagpuniponan ti nagduduma a basol, ti panagtalinaed a kankanayon iti salinong ti Mannakabalin ket umno la unay tapno maiyadayo iti pakaisagmakan, pannakapukaw iti dana ti biag, ken pannakaiyaw-awan iti panggep no apay nga agbibiagka. Adda panggep ken rason no apay a dumalantayo iti daytoy a biag, ket dayta a rason ken panggep ket saan a rumbeng a baybay-an ken yaleng-aleng wenno isukat kadagiti agpukaw a gatad.
Nupay saan a naibaga dayta a banag wenno nadakamat iti istoria, ammom latta a ti masarsarita wenno masasao iti sarita ket panangisagana ti bagi, isip ken kararua wenno panangliklik iti agdidiaya a nagkaadu a basol iti lubong. Ta adda kadi pay nasinsin-aw nga aramid bayat iti kaadda iti daytoy a lubong no ti panagtalinaed iti ikub ti Namarsua? Adda ngamin tendensiana a tumapog ti tao iti nainlubongan, aguper ket tumipon iti puersa a saan a naikumit kenkuana. Dayta nga ititipon ket maysa a pannakalipat iti kinaasino. Naiyaw-awan.
Ti panagayuno ket pannursuro met laeng ti dandani isu amin a relihion. Isu daytoy ti panangpasidap ti isip ken panangpasin-aw ti kararua. Napateg daytoy a pannursuro. Kadagiti Muslim, umabot pay iti makabulan no agayunoda. Estrikto unay dayta a masurot. Mas lalo dagiti white witchcraft wenno kameng dagiti nadumaduma a “nalimed a timpuyog” ta malaksid iti nairut a panagayuno, maipatungpal pay a nakarkaro iti kinaawan wenno panangliklikda iti aramid a sexual. Nainget a protektaranda ti Lubong ken Sangkataoan iti bileg iti “nangisit a pagsiriban” wenno dagiti addaan iti nangisit a pagsiriban. Ti panagayuno ti aramiden a mangpasidap ti isip ken mangpasin-aw ti kararua. Daytoy a sarita ket panangisagana iti maysa a parsua tapno maikari nga agaywan ti Lubong ken Sangkataoan.
Ti historical a paset ti sarita ket manipud idi un-unana agingga iti agdama. Manipud idi damo a naadakan agingga nagbalin a kumonidad ti Barangay Salvacion. Nupay maysa daytoy a bunga ti panunot, naipaayna ti napudpudno a pannakaiparang ti maysa a sarita, lalo ti pasintawi. Pinagandarna ken pinagwerretna ti panunot kas nakabasa.
Nupay saan a nadakamat, wenno saanen a nasken a dakamaten ta impakitan, maitugotan itoy a sarita a nagtema ti reincarnation. Panangungar babaen iti sabali a bagi. No imurian a nalaing dagiti isu amin a relihion ken pammati ket makita kadagiti pannursuro a maiyad-adal iti dandani isu amin daytoy ket naibugas. Ti Kristianismo idi un-unana ket addaan kadaytoy a pannursuro. Isu a ti aplikasionna kadagiti sinurat ket mairapit ket madakamat latta a paset ti kapanunotan no diman bugas ti pammati.
Kas iti interpretasion ti kayat a sawen ti pasintawi, a di nakapappati wenno mapagduaduaan, addan iti nangbasa no patienna wenno saan ti nabasana. Balido amin a rason maipapan itoy a banag, mamati man wenno saan. Ngem napinpintas a patien dagiti dinton maumag a pannursuro, a no dadduma, nairamenda kadagiti sinurat. Ta isu dagita ti rason no apay nga adda dagiti sinurat.
Ti panangisagana ti bagi, isip ken kararua ket maysa a naindaklan a ramen kadagiti sinurat. Apay nga adda iti nagtaud iti ngato ken iti baba? No ania ti makita iti baba makita met iti ngato wenno agpadpada. Daytoy a ramen ti sinurat ket saan nga itoy a sinurat iti pakaadawan. Saan laeng met a ti author ti pagtaudanna. No ania ti adda iti baba ket isu met laeng iti ngato. Saanak pay laeng a mannurat idi naitugotak daytoy a ramen kadagiti sinurat ti author.
Panagkunak, daytoy a sarita ken kapadana, ket saan laeng a para kadagiti ubbing no dipay ket kadagiti nanakman. Wenno para iti amin. Sapasap. No ngamin anagen a nalaing, no saan nga ilawlawag ti kaipapanan ti sarita, adda met ti tendensiana a dagiti ubing ket saanda a maawatan wenno matarusan ti basbasaenda. Numona itoy a panawen ti cyber-age a dakkel nga ilgat kadagiti ubbing iti nangawis ti immatangda, ket adda ti potensial a di maikaskaso dagiti tagipatgen a ramen iti binasada. l
Ad-adu koma pay iti rumuar a kastoy a sinurat a nagbugas kadagiti dinto maumag a pannursuro. Itag-ayna ti intelektualidad. Saan laeng koma nga iti pasintawi no dipay ket koma kadagiti mitolohia ken dadduma pay a genre. Adakan koma ni Ilokano amin dagitoy a genre a pangibugasanna kadagiti kapanunotanna, linaon ti pampanunotna, eksperiensa, dagiti tagipatgen (values) nga inikutan ken sinalsaluadan, ken dadduma pay. Ala ngarud, naimbag a panagbasa ken nabara a kablaaw iti author. @
Tuesday, October 13, 2009
Ti Basi Festival sadiay San Ildefonso, Ilocos Sur
Napateg la unay iti biag ni Ilokano ti basi. Uray idi di pay simmangpet dagiti Kastila, naigameren ti basi iti panagbiag dagiti nagkauna a kaputotan. Napateg daytoy nga inumen iti ania man nga okasion. Uray iti gagangay a panagtitipon, adda latta basi a maipasango.
Nadumaduma ti klase ti basi. Adda tay nasangsanger, adda met ‘nalaglag-an’ ti ingelna. Basi-lalaki, kunada iti nasangsanger, Basi-babai kunada ‘tay nasamsam-it ti ramanna, ta naisangrat a para kadagiti babbai. Nailasagen kadagiti Ilokano ti kinapateg ti basi.
Ipasimudaag ti kalkalpas a Basi Festival ‘diay San Ildefonso, Ilocos Sur ti pannakatagiben ken pangipateg iti daytoy a produkto ni Ilokano. Uppat nga aldaw ti parambak a nangrugi idi Septiembre 15 ken naggibus met laeng iti Septiembre 18. Pinangayed ti tinawen a selebrasion dagiti nagduduma nga aktibidad, kas ti street dancing, burnay painting competition, sarzuela, battle of the bands, barbecue revolt ken dadduma pay a kompetision a nakisalipan saan laeng dagiti lumugar no di pay dagiti bisita a timmabuno a makipagragsak.
Nalatak unay ti Basi Festival. Kagiddan ti San Ildefonso a nagpiesta ti Piddig, Ilocos Norte. Basi met ti kangrunaan a produktoda ditoy. No taliawen ti historia, ditoy ti namunganayan ti Basi Revolt ket nagramaram iti Ilocos agingga iti San Ildefonso a nakapasamakan ti nadara a ranget dagiti nagrebelde ken dagiti Kastila.
Uray sadiay Naguilian, La Union, addaanda met itoy a festival a maselselebraran iti tinawen, kada tunggal umuna a lawas iti bulan ti Mayo. Pangayeden ti parambak dagiti tampok a pabuya kas iti street dancing ken nadumaduma pay nga aktibidad. Babaen daytoy a festival, maipromot ti pannakapadur-as daytoy maysa kadagiti kangrunaan a produkto ni Ilokano.
Ngem naidumduma ti Basi Festival ti San Ildefonso, Ilocos Sur ta saanna laeng nga ipromot ti bukodna a produkto no di pay lagipen ti kinamaingel dagiti Ilokano. Iti panang-selebrarna iti festival, maigiddan metten ti pannakalagip ti basi revolt, wenno yaalsa dagiti Ilokano maikontra kadagiti Kastila.
Nangrugi ti basi revolt gapu iti panangiparit dagiti Kastila iti panagpartuat dagiti Ilokano iti basi. Ngamin, kayat dagiti Kastila a gumatang laengen dagiti Ilokano kadagiti arak a produkto dagiti Kastila. Ngem saan met a kayat dagiti Ilokano daytoy a mandar dagiti Kastila a koloniador. Isu a nasilmutan ti yaalsa. Nangrugi dayta a yaalsa sadiay Piddig, Ilocos Norte ken naggibus sadiay San Ildefonso, Ilocos Sur.
Indauluan ni Pedro Ambaristo ti Piddig ti yaalsa. Napasamak ti kaunaan a dangadang iti isu met laeng nga ili a nangabakan dagiti kadaraan. Simmaruno a rinibbuotda dagiti ili ti Sarrat, Laoag, Batac ken Badoc. Tunggal panagballigi da Ambaristo, mapasamak latta ti nasaknap a panagrekrut kadagiti kailianda a tumipon iti dangadang.
Gapu iti panagballigida kadagiti ranget, napanunot ni Ambaristo a rauten ti Villa Fernandina wenno Vigan itan. Nagdanag met ti alcalde mayor ti Villa Fernandina iti mapaspasamak. Nangibaon iti tallopulo ket innem a guardia civil ken nangitugotda pay kadagiti kanion a mangribbuot kadagiti immalsa ngem napaayda. Insaruno da Ambaristo a rinibbuot ti Santo Domingo, Ilocos Sur.
Inkeddeng ti alcalde mayor ti Vigan nga idauluanna dagiti guardia civil a mangsango iti puersa ni Pedro Ambaristo. Napasamak sadiay Barangay Gongogong, San Ildefonso ti nakaam-ames a rinnupak idi Setiembre 28, 1807 sadiay Karayan Bantaoay. Daksanggasat ta naabak ni Ambaristo ken dagiti kakaduana. Daytan ti nagpatinggaan ti Basi Revolt.
Maysa a kalsada sadiay Barangay Gongogong ti napanaganan iti Ambaristo Street a kas pammadayaw iti daytoy a maingel a nangidaulo iti rebolusion maikontra kadagiti Kastila.#
Friday, October 02, 2009
TI LITERARY AWARD KEN LITERARY REWARD
Salaysay ni Jaime M. Agpalo, Jr.
Kasano aya ti kinapateg ti pammadayaw iti literatura? Masungbatan ngata babaen ti mismo a panangawat iti award? Saanko a masungbatan dayta. Ngamin, ibilangko a maysa a misterio ti biag ti maysa a mannurat. Napnuan iti kaipapanan. Saan a matukod ti kinaadalem ti pampanunot a pagsaksakduan kadagiti imahinasion. Saan a matukod ti kinaasino.
Kas daytoy rinaraemtayo a nalaing a mannurat a Tagalog, maysa a misterio ti biagna gapu iti saanna a panangayat wenno saanna a panangawat iti naminduan a daras dagiti literary awards a rumbeng a maipaay iti kas kenkuana a namsek iti imahinasion ken arte. Rinaraem ti kaaduan gapu kadagiti putarna. Saan a magatadan nga aramid ken bunga ti imahinasion.
Kadagiti dadduma, ti award ti pammaneknek wenno pakakitaan iti kinaadda ti nagapuanan. Iti dayta a punto, makita a kangrunaan nga ingpen ti pammadayaw. Ngem no maminsan, aronan dayta sangsangkamaysa nga ingpen dagiti agsususik a kapanunotan. Ti panagsususik ken saan a panagkikinnaawatan ti mangipaay iti panagiinnadayo imbes a panagtitipkel. Daydiay panggep, malaokanen iti saan a maikanatad.
Dakkel unay ti impluensia dagiti sinurat toy rinaraemtayo a mannurat iti Tagalog. Ngem saanna nga inawat dagiti awards a rumbeng laeng a maipaay iti kas kenkuana, kas panagraem iti nabileg a gapuananna iti tay-ak ti panagsuratan. Idi 1991, saanna nga inawat ti pammadayaw a Gawad Francisco Balagtas. Dagiti laeng makuna a maikari ti pakaiyawatan dayta a pammadayaw. Ita, dina manen inawat ti pammadayaw nga inted ti Komisyon ng Wikang Filipino. Patienna a saan a maikari a mangawat kadayta a pammadayaw.
Kinunana: “Literatura? Wala naman akong naiintindihan d’yan. Ako nama’y pinabili lang ng suka. Kaya lang naman ako napasok sa pagsusulat, e, dahil ito ang mas magaan-gaang trabaho na nakita ko mula sa pagiging tubero. Kaya kung tatanggap man ako ng ganyan kalaking award, dapat, e, alam kong kumpleto na ako. Hindi pa ako kumpleto. Hanggang ngayon, e, tuluy-tuloy pa rin ako sa pag-aaral, sa pag-iisip ng mga bago, kung paano ko mas mapagbubuti ang mga sinusulat ko.”
Wen, husto ti kunana. Awan ti makuna nga agbalin a master iti panagsuratan. Amin ket agnanayon a panagsursuro. Maysa laeng nga addang tunggal gapuanan wenno sinurat para iti adayo pay laeng a papanan, para iti di pay nadanon wenno saan pay a naadakan nga ungto. Maysa laeng a kinapudno iti bagina, iti padana a mannurat ken kadagiti tattao ti impakitana wenno impamatmatna. Saan a magatadan dayta a kinapudno. Saan a masubalitan ta awan ti maikanatad a subalitna.
Iti daytoy nga inaramidna, lalo pay a nangibunga iti awanan patinggana a panagraem. Nupay adu ti agkuna nga isu ti ayan ti parikut, impamatmatna laeng ti kinapudnona iti bagina ken iti padana a mannurat. Ta ania koma no maukkonmo amin a pammadayaw? Maibilang kadin a maysaka a master iti panagsuratan?
Saan a kadagiti pammadayaw ti ungto ti pannakapnek. Ti panagaramid kadagiti kinapudno ket maysa laeng nga addang iti pannakapnek.
No utoben a nalaing, limmasattayo laeng ditoy, saantayo nga agbayag. Manipud iti abut a simrekantayo agingga iti abut a rumuarantayo, urnongentayo ti dagup dagiti inaramidtayo a kinapudno. Isunto dayta ti pakalaglagipan, nga iti naminsan, limmasattayo ditoy nga addaan iti imbati a kinapudno.
Itoy naminduan a daras nga ikikitakitmo nga awaten dagiti pammadayaw, mas lalo pay a dimmegdeg ti pagaraemmi kenka kamannurat, Edgardo M. Reyes, ti author ti nalatak unay iti ballasiw taaw a “Maynila: Sa Kuko ng Liwanag.”#
ilo_Latn ilo_Latn eng_Latn ilo_Latn ilo_Latn eng_Latn ilo_Latn eng_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn eng_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn eng_Latn ilo_Latn eng_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn eng_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn eng_Latn ilo_Latn ilo_Latn eng_Latn spa_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn eng_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn sag_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn eng_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn eng_Latn eng_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn tgl_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn