AGKASAPULANDA ITI MANNURAT!!!
WANTED: scriptwriter!
For: Mt. Province Broadcasting Corporation
Contact: Kerby Rimando, cp # 09212350245
Naggaputayo met ditoy, kailian. Ken da:
Peter la Guardia
Pete Aromin
Frank Quitazol
Amor Cabaccang
Vidal Valdez
Delfin Dumayas
Ala, kadagiti interesado, kontakenna laeng ni Kerby, ti agdama nga agakakem iti KAPITAN ENTENG.... kasapulanda ti agsurat iti Kapitan Enteng ken serialized... maipatangatang dagitoy kadagiti kadadakkelana radio stations iti NL a kas iti DZCV, Tuguegarao, Cagayan; DWRV, Bayombong, Nueva Viscaya; DZWT, Baguio City, DZPA, Bangued, Abra; DZNS, Vigan City, ken posible pay kadagiti sigud a kliente ti MPBC a kas iti DZEA, Laoag City; DWDY, Isabela, ken iti maysa a radio station sadiay Alaminos City, Pangasinan...
ala ngarud...!
Tuesday, November 28, 2006
WANTED WRITERS!
AGKASAPULANDA ITI MANNURAT!!!
Saturday, November 18, 2006
REPUBLIC ACT 7942: MANGIRURUMEN!
Mamatikayo kadi nga itag-ayna ti ekonomia ti minasan?
Maysa a minamaag a kapanunotan no ayunan daytoy a banag. Adda pay dagiti sumagmamano a wagas a mangitag-ay ti ekonomia, a kas iti panangpigsa iti
panagsingir iti buis a sangagasut a porsiento ket mapan iti RP ket zero percent iti mapan iti PR. Pannakapugipog ti kurapsion iti gobierno. Pannakaiyimpliementar dagiti imprastraktura ken proyekto nga awan iti marka ti demonio nga 35 percent SOP-cut.
Ti panangaprobar ti Supreme Court idi Disiembre 1, 2004 ti implimentasion a kas linteg ti RA 7942 wenno Philippine Mining Act of 1995 ket maysa nga anti-poor, ta ti kaunaan a maapektaran ket dagiti nakakurkurapay nga umili a katutubo kadagiti kabambantayan. Papanawen dagitoy a minasan dagitoy nga agindeg. Papanawen dagiti ganggannaet dagiti agindeg iti nakaiyanakanda a daga. Sadino ti papananda dagitoy?
Daydi nagsenador Blas Ople, panunotenna amin nga anggulo sakbay nga agikeddeng. Tapno maikkat iti dakkel a porsiento ti bilang dagiti agtutubo ken umili a tumipon iti grupo a makakannigid, binuangayna ken impapilitna ken daydi Presidente Ferdinand Marcos ti panagtrabaho dagiti Pinoy kadagiti nadumaduma a nasion a kas Overseas Contract Worker, nga idi agangay nagbalin a Overseas Filipino Worker. Iti kinarigat ti biag ken iti kinabileg ti impluensia ti gumurgura iti gobierno idi panawen ni Marcos, no awan ti OCW, nalabit a nasursurok pay ngata ngem kaguduan iti papolasion iti makakannigid.
Ngem ti pannakapalubos dagiti ganggannaet nga agminminas a mangminas kadagiti kabambantayan, ad-adda pay nga awisenna ti ikakappeng dagiti umili kadagiti kabambantayan a tumipon iti makakannigid a puwersa. Awanen ti pagpilianda. Riknadan iti binaybay-an ken inlako ti gobierno kadagiti ganggannaet. Narikut a panunoten ti panangpapanaw kenka dagiti gangganaet iti nakaiyanakam a daga.
Pagarigan laengen sadiay Kasibu, Nueva Vizcaya, sangabarangay iti Didipio ti pamilia iti papanawen ti gangganaet a minasan. Saan laeng a daytoy a barangay ti madaksan no di ket ti sibubukel a Malabing Valley, a citrus bowl ti Rehion Dos a buklen iti innem a barangay. Dumanon ti sakup daytoy a minasan agingga iti Brgy. Dingasan, Cabarroguis, Quirino Province. Sakbay pay ti 1960 addan dagita nga umili dita. Dita ti naturongda kalpasan a napapanawda iti Binga ken Ambuclao gapu iti pannakabangon ti dua a dam. Ita, mapapanawda manen gapu dayta a minasan! Ket ti panangideklarada iti tribal war kontra gobierno ket maysa met nga awis iti ibaballaet ti makakannigid a tumipon kadagiti agindeg. Agbalin la ketdi a nadara ti dangadang a mapasamak kadagiti minasan.
Ti makadakes, saanen a tunnel ti usaren dagitoy a minasan no di ket open pit mining tapno makamenosda iti pangsueldo iti obreroda ta makinan iti agkali iti nakalawlawa nga abut. Ket daytoy nga abut, dadaelenna met dagiti kaykayayo, dagiti ramot ti ubbog, dagiti karayan ken ti taeng dagiti tumatayab, atap nga ayup ken ti tao.
Apay a saan a pinanunot ti rigat nga indateng dagiti minasan iti pannakadadael ti nakaparsuaan?
Apay a saan a pinanunot ti kalintegan dagiti agnanaed iti minasen a lugar?
Ket ti iseserrek manen ti siam a kabarbaro a minasan iti Cordillera ken Region I, siguradoka a mangibunga la ketdi iti adu a riribuk kadagitoy a lugar nga inaplayan dagitoy a minasan. Siempre, agkedked dagiti umili nga agindeg kadagitoy a lugar. Ket siempre, no dagitoy nga umili iti malipit ken nariknadan iti pananggulib ken panangilako kadakuada ti gobierno, saan a bumurong iti ikakappengda wenno isusuportada iti makakannigid a puwersa.
Apay a nagadu ti minasan a mayat a mangsukisok kadagiti kabambantayan?
Gapu iti kinalaka dagitoy ta agpateg laeng iti sangapulo a pesos iti maysa nga ektaria. Ti maysa a minasan, segun iti linteg ket agpatingga iti 81,000 nga ektaria iti maited kenkuana, wenno agbayad laeng iti P8,100,000.00 maaddaanen iti minasen.
Malaksid dagiti ili a sakop ti Lepanto iti Benguet, ti pannakanayon a pannakaminas dagiti ili ti Mankayan, Kabayan, Atok, and Kapangan iti Benguet ken kadagiti ili ti Manabo ken Bucay, Abra, manamnama a no dumteng ti katutudo, dakdakkel pay a layus ti sagabaen dagiti taga-Ilocos Sur ngem iti agdama a sagsagabaenda. Manamnama ti siltation a mapasamak kadagiti karayan, kangrunaanna ti Karayan Abra.
Sadiay Ilocos Norte, dakdakkel pay a layus ti sagabaenda iti pannakalukat ti minasan kadagiti ili ti Solsona ken Carasi. Ita pay laeng, agsasaibbeken ti pluma ni Leonardo Agunoy ti Dingras. Dindaelti landslides ti pakarsoda. Nagbalinen a nagpanawan ti ti sigud a paraisona. Ad-adunto pay a ti magaburan...##
Tuesday, November 14, 2006
WANTED: LIBRO!!!
Ti Nangina a Libro a Dida Kayat a Basaen?
No awan iti maisurat, ti la maisursurat met a topiko. Ngem kas maysa nga agsursurat maipapan iti literatura, maibilang met a napateg a banag daytoy. Para iti nagan ti literatura. Para iti pakasaritaan ti napalabas. Para iti ladawan ti kinasipsip. Para iti wagas no kasano iti bumaknang. Blah, blah, blah, blah!!!
Libro. Wen, husto dayta. Libro nga agpateg iti dua a million a pesos ngem dida kayat a basaen?
Dida a kayat a basaen wenno dida kayat a mabasa?
Well, no ania kadagita iti rumbeng termino saanen a nasken. Ti kaskenan ket, mabasak koma met, ania?
Kas maysa nga agsursurat maipapan iti literatura, kalikagumak man a basaen dayta a libro.
Ngem kunada met a no saan a nakadulin iti maysa a suli ti storeroom sadiay Malacañang, possible a nakadulin iti sabali a lugar. No adda man dagiti addaan iti ikut, manmano laeng daytoy. Nakadulin wenno indulin.
Hmmn, makapaisem met ania? Collectors item kunam man.
Ti kakaisuna nga ammok a makaited kaniak iti kopia, ket ti gayyemtayo a ni Dr. Florentino H. Hornedo iti Ateneo de Manila University, ngem adun iti utangko kenkuana, nga intedna a libro, sinurat ken research. Isu a mabainak metten nga agkiddaw. Sa ket ibilang dagiti dadduma a ‘kontrobersial ‘ daytoy a libro. Maysa isuna kadagiti author.
Apay a dida kayat a basaen? Wenno dida kayat nga ipabasa?
Saan a daydiay dida kayat a basaen, adu met ngata iti mayat a mangbasa ngem ti kuestion ngarud ita ket ti saanda a kayat a panangibasa. Saanda a kayat nga iruar ken mabasa ti kaadduan.
Itoy a termino, lalo la ket ngarud a gagar iti pannakapaadda iti kopiana. Lalo no sika ket adik iti libro a padak, talaga a yurnongam no kayatmo iti maaddaan.
Ti libro ket naipablaak idi panawen ti Marcos Regime. Maysa kadagiti libro a ‘naidulin’ ken saan a napalubosan a maipaima iti kaadduan.
Press freedom? Hmmn, saan met ngata nga applicable. Adda latta met a ti panggep ti libro a napintas. Ngem ti nakaisangratanna a tao kadayta a libro ket saanna a kinayat kano, I emphasized here, kano, a mabasa ti kaadduan. Ta segun ken ni Prof. Ambeth Ocampo, “embarrassed by the text and more so by the illustrations…”
Ita, possible nga adda ikut dagiti sumagmamano idi a nakagatang wenno nakaipuslit.
Dagiti author dayta a libro ket da Florentino Hornedo, E. Arsenio Manuel, ken Norma Tiangco.
Wen, maysa a libro nga addaan iti tallo a parang. Ti book 1 ket sinurat ni Dr. Hornedo, book 2 ken ni Manuel, ken book 3 ken ni Tiangco.
Immawat da Hornedo, Manuel, ken Tiangco iti PhP3000 a monthly stipend ken PhP 1000 gasoline allowance iti uneg ti tallo a tawen. Dakkelen a gatad dayta idi panawen ti 1972 a pannakaipablaak ti nasao a libro. Dies sentimo ti plete ti traysikel ken nikel (5 centavos) ti kalesa. Peseta (20 centavos) ti orange ken binting ti Coke. Nikel ti kasla tumeng a lola basyang.
Iti biang da Hornedo ken Manuel, napusganda a mangsurat iti agsina a proyekto. Nasdaawda laengen idi nagtitipon metten ti sinuratda a tallo (karaman ni Tiangco) iti maymaysa a libro. Agparparang a pammarang laengen ti sinurat da Hornedo ken Manuel tapno adu iti mangbasa kadayta a libro. Well, ti sinurat dagitoy a dua ket saan a magatadan ti literary valueda. Napategda dagitoy iti literatura. Idinto ta ti sinurat ni Tiangco ket napintas a para iti “collector’s item”, a kas kuna pay ni NHI chairman, Prof. Ambeth Ocampo.
No maipapan iti research, especially epics, mamatiak nga awan ngatan iti makagatad kadagiti sinukisok ni Dr. Hornedo. Kasta met ken ni Manuel. Isu a nabang-aran pay dagitoy a dua idi naipresentar ti libro: inawat ti nakaisangratanna, ket ditan a naidulin. Nagpatingga la ditan ti nasao a libro. Saanen a nairuar. Ti rason, ket daydiay nadakamat nga immuna.
Ti Paulo ti libro: Si Malakas at si Maganda. Nakalawlawag a maipapan ken ni Marcos (daydi strong man) ti Malakas ken ni Imelda (the former 1st lady) ti Maganda.
Isu met laeng a ti front, ti libro ket maipapan iti epiko a sinurat da Hornedo ken Manuel, ta mala-epiko met ti book 3, Si Malakas At si Maganda.
Ang Darangen ni Pamulingan, ni E. Arsenio Manuel, ken ti Ang Hudhud ni Talamuging at Sinagtala, ni Florentino Hornedo ket mamatiak a dakkel la unay koma a nayon ti kinabaknang ti Literatura Filipiniana no saanda a nairaman a ‘nailemmeng’. Sayang dagitoy a sinurat.
Bay-amon dayta Si Malakas at si Maganda, ta collector’s item la ngatan ti katukadna. Awan iti papelna iti kinapateg a kas literary value. Saan a kas iti sinurat da Hornedo ken Manuel. Lalo iti biang ti epiko.
Nagaget ni Hornedo nga agreserts kadagiti oral traditions. Nga isu ti kunak a liniana. Ti kaudian nga insagutna kaniak ket ti Ang Epiko ni Daragang Magayon a sinukisokna. Ken naipablaak iti “The Philippine Studies.”
No awan ni Dr. Hornedo, saan koma a napreserba dagiti Bago Oral Traditions iti Ilocos. Ket agsipud ta naisurat dagitoy iti Iluko, napateg met dagitoy a paset ti Literatura Ilokana.
Asino iti addaan kopia ti Si Malakas At Si Maganda? Pakiiskan man dagita sinurat da Hornedo ken Manuel. Naimbag la a nayon ti pempen iti kamaligko…. #
Tuesday, November 07, 2006
DOKTOR WENNO SOLDADO?
TI PAGILIAN DAGITI DOKTOR
Ania ti nasaysayaat, ti 1000 a doktor wenno 200 a soldado?
Filipinas, ti pagilian dagiti mamasirib a doctor. Daytoy koman ti awag ti pagilian, no napanunot ti gobierno wenno dagiti mangpatpataray ti gobierno ti importansia dagiti doktor.
Ketdi, nagbalin ti pagilian a “pagilian a pinanawan dagiti doktor.” Wenno ti pagilian ti doktor a kinaykayatna pay iti agbalin a nars.
Kabaelan ti pagilian a gastosan ti maysa nga estudiante iti 2 million pesos sadiay Philippine Military Academy agingga agreduar. Nasurok wenno duagasut nga estudiante iti tinawen. Mano a million pesos iti tinawen a gasgastosen ti gobierno tapno maaddaantayo laeng iti “soldado” ti pagilian?
Soldado a mangidaulonto ti kudeta no dipay ket maidarumto iti kurapsion, human rights violation, un-explained wealth ken dadduma pay.
Ngem saan a kabaelan ti gobierno iti agbusbos iti 400 thousand pesos para iti panagadal ti maysa a doktor agingga makagreduar.
Iti maysa laeng a soldado manipud iti PMA, katukadna daytan iti lima a doktor!
Apay a saan a doktor ti ikkan iti preperensia? Apay a saan nga ited kadagiti doktor ti naan-anay a prebilehio a kas kadagiti soldado?
Saan met a paudi ket dagiti doktor a Pinoy. Kinapudnona daydayawenda dagiti Pinoy a doktor iti sabali a pagilian, a kas masirib ken dedicated iti trabahoda.
No mangilatang koma ti gobierno iti pundo a kas iti gatad ti gasgastosenna kadagiti estudiante ti PMA, nga agpaay iti para iti eskolar dagiti doktor, nalabit nga ad-adu pay ket ngatan a, ti doktor ti pagilian ngem dagiti soldado.
Saan koman a parikut ti kinakurang dagiti doktor ti pagilian ta uray ngata sulsulineken ket addan ti doktor a mantaming iti salun-at.
Ngem makapataud ti gobierno iti nasurok a 200 a soldado iti tinawen a naggastosanna iti iti nasurok a 400, 000, 000 million pesos ngem awan man la uray maysa laeng a doktor?
No doktor koma ti nangigastosan kadayta 400,000,000 million pesos, mapan met a 1000 a doktor iti agreduar!
Nasungbatanen ti krisis ti kinakurang ti doktor iti pagilian.
Ta kadagiti 16 a rehion ti pagilian, adda pay iti awan pay 100 a doktorna, lalo kadagiti nakurapay a lugar.
Koma, nasken a panunoten met ti gobierno ti sabali pay a PMA, ti Philippine Medical Academy, a pangbusbusanna iti 400, 000, 000.00 million pesos tapno makapataud met ti gobierno iti 1000 a doktor iti tinawen.
Agtultuloy iti tinawen a panagpanaw dagiti doktor ti pagilian. Bimmassit met iti 42% ti nagadal iti medisina iti 23 a medical schools ti pagilian itoy a tawen. Iti di agbayag, mabilbilbilangton iti ramay ti agadal itoy.
Immadu ti doktor a nag-career shift iti nursing ket nagabrod.
Iti 3119 a doktor ti gobierno idi 1996, 3021 laengen idi 2002. Ket it agdama, mano ti doktor ti gobierno?
Agsubsobra ti soldado ti pagilian ta nagadu iti adda iti floating status. Idinto ta agkurkurang ti doktor.
Saan koma nga agturong ti pagilian iti nalikaw dana nga agtinnag iti pakaiyaw-awanan. Koma panunoten dagiti banag a mangipaay iti dur-as ken di panagkamtud kadagiti kasapulan lalo kadagiti human resources.
Ti panangbaybay-a ti kasapulan ken prebilehio dagiti doktor ti rason iti ipapanawda ken kinaadda iti krisis iti agdama.
Itoy a banag, nasaysayaat 1000 a doktor ngem 200 a soldado. Ti sabali pay a PMA ti sungbat ti krisis - ti Philippine Medical School.
Manipud idi 1996-2002, 3657 a doktor iti napanen nagtrabaho sadiay ballasiw taaw.
2000 met a doktor iti nagreduar iti nursing idi 2002. Amin dagitoy a nag-career shift ket nagabrodda metten a kas nurse.
Ad-adu pay ti bilang dagiti doktor iti nagenrol iti nursing iti tawen 2003 ken itoy a tawen. Agabroddanto met, siempre.
Iti tinawen ngna eksaminasion iti medisina, bassit laeng dagiti makapasa. 600 agingga iti 800 iti average iti tinawen.
Dagiti nabati iti pagilian ket dagiti laengen adda iti pribado.
Ania ti mapaspasamaken?
Binaybay-an ngamin ti gobierno dagiti doktor. Saan laeng a basta binaybay-an no di pay ket in-inuten a patayen babaen kadagiti nagduduma a wagas iti pananglipit kadakuada.
Siam a tawen a panagbasa (pakairamanan ti makatawen nga espesialista). Kalpasanna, tallo agingga uppat a tawen manen residency. Sumubra met a maysa a million iti magastos.
Dagiti government doctors, agsueldoda iti PhP 21, 000. 00 iti binulan. Wenno PhP 252,000.00 annual income. Ngem iti tax ceiling ti Bureau of Internal Revenue kadagiti dodoktor, PhP 450,000.00 gross income. Dayta pay obligatory malpractice insurance a bayadanda ken dadduma pay. Ngarud, no sumaen, saan a kumitkita wenno saan a masubbot dagiti doktor ti nagastosda a nagiskuela no addada iti gobierno.
Daytoy iti rason no apay a bumassit dagiti government doctors. Ngamin, nababa unay ti sueldoda no ikumpara kadagiti CEOs dagiti government owned and controlled corporation a nakatugaw kadagiti de-aircon nga opisina. Ti sueldo ti maysa a CEO kadagiti GOCCs iti makatawen ket suelduen iti 50 a doctors iti makatawen.
No koma ta ipada wenno ingato ti gobierno ti sueldo dagiti doktor a kas kadagiti adda kadagiti GOCCs, lalona kadagiti magmagna iti sulsulinek nga away a mangdanon kadagiti masakit, nalabit a maprebentaran iti ipapan dagiti doktor iti sabali a pagilian.
Saan koma baybay-an ti gobierno dagiti doktor.
Sunday, November 05, 2006
DOH VS. COPYWRITERS
DOH VERSUS COPYWRITERS
Ket ti nangabak, dagiti copywriters! Palakpakan! (Uray no kayariganna a pinalakpakak ti bukodko a bagi, ta maysaak met a copywriter.)
Narigat nga awaten ti kinapudno, ngem isu daytoy ti agdadata a kinapudno. Maysa a nainget a kompetetision a narigat a madlawan. Kasla higante a buaya nga agsakmal lattan iti asinoman ngem awan pay laeng iti agbalaw wenno makadlaw iti damsak nga itedna.
Nakaing-inget ti kompetision ti DOH ken dagiti copywriters dagiti advertising agencies. Maysa a kinapudno a nakakaalarma ngem saan man laeng a maikkan iti atension tapno maipaayan iti panagadal kadagiti naibunga a pagteng. Dagiti bunga a nasken a masulosionan iti kabiitan iti panawen ta no saan ket kumarkaro pay ti dagensen nga ipaayna. Maysa a nakain-inaka a kompetision a nakataya iti 16,000 a biag dagiti maladaga iti makatawen. Ket ti kanayon a maabak, dagiti inna! No ania ti mapukaw kadagiti inna, nayon nga estatistika ti DOH ken dakkel met nga addang no dipay ket adayo a lagto dagiti ad agencies para iti marketing ken promotions kadagiti produktoda.
16,000 a beybi ti matmatay iti tinawen. Dakkel a bilang daytoy a datos ti estatistika no ikumpara kadagiti matmatay kadagiti nakabutbuteng a sakit a kas iti AIDS, SARS, meningococcemia, dengue, nadumaduma a klase ti kanser ken dadduma pay a sakit a nalatak ken pinalatak babaen iti pannakadulduldolna iti tungtungtongan, lalo iti media ken gapu iti kinabilegda. Natay dagitoy nga anghel iti pneumonia ken diarrhea ken kamuras ken sepsis. Natay kadagiti sakit a gagangay a sakit dagiti maladaga. Dagiti sakit a malappedan met ket no kayat.
Asino iti mapabasol itoy nga ipapatay dagiti 16,000 a beybi iti tinawen?
Dagiti inna?
Ti DOH?
Dagiti Ads dagiti milk supplement?
Saan a mapabasol no ti maysa nga ina ket agkurang iti ammona maipapan iti colostrum, ti kangrunaan a lapped ti ipapatay dagiti beybi gapu iti pneumonia ken diarrhea ken kamuras ken sepsis. Saan a masarakan ti colostrum kadagiti milk supplement. Masarakan laeng daytoy iti gatas ti ina.
Amin nga inna ket kayatna nga agbalin a masirib ti anakna: nga agbalin a gifted child; daytay accelerated iti klasena inton agiskuela; daytay nadaras a dumakkel a saan a lumtaw ti growth gap; daytay makapabileg iti brain development gapu iti taurine ken adu pay nga ay-ayo ken sales talk kadagiti ads dagiti milk supplement.
Ket gapu kadagitoy a kinalaing dagiti copywriter nga agpanunot kadagiti pangay-ayo, sales talks, adu dagiti inna a managarapaap iti agdependar lattan kadagiti milk supplement. Pagangayanna, 16,000 a beybi ti matay iti tinawen!
Inaramid laeng dagiti copywriter ti trabahoda. Inaramid laeng dagiti agar-aramid ti milk supplement dagiti umno a wagas tapno napintas ti lakoda kadagiti produktoda. Agdepende iti marketing strategies ti biag dagiti producers ken manufacturers. Kasinnallabayda dagiti ad agencies iti promotions. Agdepende dagiti ad agencies kadagiti copywriters. Pespesen amin ni copywriter ti laingna tapno makaa-ayo kadagiti consumers.
Ngem koma, nasken met nga adda ti napintas nga addang ti DOH a mangipakaammo kadagiti inna a napinpintas nga adayo ti gatas manipud iti suso ngem iti aniaman a milk supplement. Adda koma ti sapasap a kampania ti DOH maipapan itoy a saan ket nga agpannurayda lattan kadagiti paraipus ti ads dagiti milk supplement maipapan iti gatas iti suso dagiti inna nga still best for babies up to two years old.
Wen, adda ti kampania ti DOH maipapan iti breastfeeding. Tumultulong pay dagiti sumagmamano a non-government organization. Ngem agdadata a saan a makapnek dayta a naisarwag a kampania ta dakkel la unay a bilang dayta 16,000 a beybi iti matay iti tinawen. Dakkel unay a figure dayta 16,000.
Asino iti mamati a makapnek ti kampania ti breastfeeding no adda ti matay a 16,000 iti tinawen?
No saan a masulosionan iti kabiitan a panawen daytoy a banag, dakdakkel pay ti bilang dagiti beybi a matay iti tinawen. Umad-adu met ti bilang dagiti agar-aramid iti milk supplement ket layusenda ti merkado kadagiti produkto ken layusen met dagiti copywriters ti panunot dagiti inna kadagiti agkakapintas ken agkakasayaat a banag a maala kadagiti produkto nga yendorsoda. Nalabit a saanto la ngatan nga accelerated iti eskuelaan, saanto la ngatan a maipapan iti growth gap ken brain development, no dipay ket tumayabton ti maladaga a mapan sadiay bulan wenno makikinnamatan kada Son Goku, Majin Bu, Go Ten, Go Han, Piccolo ta addanto laok dagiti produktoda a magic beans.
Nakain-inaka a kompetesion. No ania ti mapukaw kadagiti inna, nayon nga estatistika ti DOH ken dakkel met nga addang no dipay ket adayo a lagto dagiti ad agencies para iti marketing ken promotions kadagiti produktoda.
Saturday, October 28, 2006
TI PLUMA NI LORCA
Dida Kayat Sinuratna Ngem Paginnagawanda Monumentona
Kalaingan a mannaniw iti Espania iti moderno a panawen. Saan laeng a mannaniw no dipay ket artist in general. Kas mannaniw, nakalawlawag dagiti balikasna kadagiti daniwna a banag a nangited iti makay-ayo a rikna kabayatan iti inka panangbasa kadagitoy a daniwna. Nagmayat iti panangay-ayamna kadagiti balikas a mangited iti nasam-it a buyog ti rikna kabayatan iti panangnanam kadagitoy a balikas. Iti ababa a pannao, eksperto kadagiti balikas ti daniw ni Lorca.
Asino kadi ni Federico Garcia Lorca? Naiyanak idi Hunio 5, 1898. Saan laeng a mannaniw no dipay ket dramaturgo, pintor, pianista ken composer. Ubing a natay, ta agtawen idi 38 idi pinapatay dagiti kameng ti Nationalist Partisans idi rugi ti Spanish Civil War. Ita a panawen, isu ti mabigbigbig a “greatest artist of modern Spain.” Imbangonan ti gobierno ti Espania ti monumento sadiay Plaza Victoria sadiay Madrid a kas pakalaglagipan kenkuana ken kadagiti napapateg a gapuananna iti arte. Isuna laeng ta iti agdama a panawen, kanayon latta a mairamraman ni Lorca ti labanan politika sadiay Espania babaen itoy a monumentona. Kas insurat ni political philosopher David Crocker, inaldaw kano nga ikkan dagiti Makakannigid (Left Wing Group) iti Espania iti nalabaga a panio iti tengnged ti monumento ni Lorca, ngem ikkaten met a dagus ti Makakannawan (Rightist Group) a makaimatang.
Ti labanan ti Makakannigid ken Makakannawan ket paset latta ni Lorca. Maibilang ngamin ni Lorca a kas tao a saan laeng nga addaan iti makaay-ayo a karisma no di ket maimpluensia lalo kadagiti sinursuratna.
Naiyanak iti maysa a baknang ken agtagikua iti nalawa a dagdaga sadiay Fuente Vaqueros, Granada. Masirib, ket sipud pay idi ubing, naikamkamengen kadagiti nadumaduma a gunglo dagiti artist. Ti kaunaan a librona a naipablaak ket ti koleksionna kadagiti dandaniw, a napauloan iti “Impresiones Y Paisajes” a naimaldit idi 1918.
Naikameng kadagiti artist iti avant-garde, a nakailibroan manen kadagiti daniwna, ti koleksion kadagiti kapipintasan amin a dandaniwna, ken napauloan iti “Romancero Gitano” wenno “Gypsy Ballads” a kas iti pannakaipatarusna iti English. Nakapulpulapolna ti maysa kadagiti kalaingan a surrealist iti lubong, ni Salvador Dali.
No iti entablado, ti sinuratna a play a napauloan iti “Mariana Pineda” ti namaglatak kenkuana. Maysa a drama iti entablado a kalatakan iti Barcelona kadagidi a panawen.
Napadasanna met iti nagnaed sadiay New York, ket nagaramid kadagiti dandaniw maipapan iti biag ken kabibiag dagiti ganggannaet, particular kadagiti imigrante. Daytoy a librona ket napauloan iti “Poeta En New York” a kunaen dagiti kritiko a maysa nga eksperimental dagiti tekniko nga inaramatna kadagitoy a dandaniwna.
Nagsubli iti Espania idi nagpatinggan ti diktadoria a panagtakem ni Primo de Rivera ken napagbalin ti Espania a kas maysa a republika. Iti panagsublina, dinutokan ti gobierno ti Espania a mangidaulo iti maysa a teatro. Ditoy manen a naglatak dagiti putarna a kas maysa a dramaturgo.
Ngem iti panagtakem ni General Felicisimo Franco, a kas pangulo ti Espania, naiparit a maipabuya iti entablado dagiti sinuratna a drama, maiparit a basaen dagiti librona ken amin a gapuanan ni Lorca. Patien ngamin ti administrasion ni Franco a maysa a makakannigid ni Lorca. Iti ipapatay ni Franco idi 1975, nairuar manen dagiti sinuratna iti publiko. Nabigbig a kas kangrunaan nga artist iti Espania iti modern times.
Isu daytoy ti gapuna, nga agingga kadagitoy nga aldaw, ket inaldaw nga ikkan dagiti Makakannigid ti nalabaga a panio ti tengnged ti monumentona a kas simbolo iti ilablaban ti Makakannigid ti Espania.
Nasayud dagiti balikas dagiti daniwna. Naidumduma dagiti balikasna. Nalalag-an ken nakalaklaka a maawatan. Mangipaneknek a ti daniw ket saan a nasken dagiti nauuneg a balikas, no di ket ti panangipaawat ti mensahe ken pakabuklan ti daniw iti nasayud ken makaay-ayo a wagas.
Dagiti daniw, dagiti sinurat a kas konsensia iti gimong iti dayta a panawen. Ngem apay itan a mabekkel dagitoy a sinurat ken ‘mapapatay’ maparitan dagitoy a mannurat/mannaiw a mangirakurak iti kinapudno? Apay a maparitan dagiti mannaniw/mannurat a mangiyebkas iti kapanunotanda? Apay a pakatayan ti maysa a mannurat dagiti sinuratna?
Saan a patas ti dangadang. Dagiti mannurat, pluma laeng ti armasda. Ania koma ti ilabanda kadagiti paltog? Saan kadi a kinatakrot nga aramid iti manggudas iti biag ti awanan gaway?
No koma ta iti sangonsangon ket agbain la unay ti napiltakan ti rupana ket agbabawi, awan koman iti agbisin pay a Filipino, awan koman ti agpalpalama a Filipino, no di ket ti pannakaiwaras iti patas ti kinabaknang ken hustisia. Ngem itoy a panawen, ditoy pagiliantayo, nabilbileg ni Pilistino ngem ni Filipino… ##
Thursday, October 26, 2006
William Shakespeare Issue
Ania, ni Shakespeare, di pudno a mannurat?
“Dina ammo ti agsurat. Nainagan laeng kenkuana dagiti tallopulo ket pito master pieces a play,” daytoy ti ipappapilit ti maysa a literary group sadiay London, England, ti de Vere Society.
Ket ngimmato la ket ngarud ti kiday dagiti amin nga agduyos ti literatura. Pakairamanan ‘toy author. Ngamin ti kalatakan pay laeng a mannurat iti play ket talaga kano a saanna nga ammo ti agsurat iti play?
“No agtultuloy ti pammatiyo a ni William Shakespeare a taga Stratford-Upon-Avon ti nangsurat kadagiti daydayawenyo a ‘Shakespearean play’, maibilangkayo kadagiti nangkillo ti pudno a pakasaritaan ti literatura,” daytoy ti kuna ni Richard Malim, sekretario ti de Vere Society.
Ti maysa kadagiti daydayawen a linia iti Romeo and Juliet ket ti klasiko a linia a O, Romeo, my Romeo. Where art thou my, Romeo? Maysa daytoy a figure of speech nga interrogation. Iti literatura, lalo iti literatura Ilokana, naruay met dagiti kakastoy a figure of speech. Maysa a dramatic wenno rhetoric effect a paset ti sinurat.
Ngem, dagitoy a sinurat ket saan a ni William Shaklespeare ti nangsurat a kas ipetpetteng ti de Vere Society.
“Saan! Saan a pudno dayta. Naipanagan laeng kenkuana!” Ipapilit ni Malim.
Ket asino ngarud ti pudno nga author dagitoy a play?
“Ni Edward de Vere. Isu a talaga ti nangsurat kadagitoy a play. Impanaganna laeng ken ni Shakespeare dagitoy a sinuratna. Kayat ngamin ni de Vere nga ilimed ti kinaasinona,” innayon pay ti grupo dagiti mannurat.
Asino aya ni Edward de Vere?
Maysa a nga aristokrata. Maysa a nangato a tao nga agduyos iti literatura ken nangilinged ti naganna, kuna ti grupo.
Naiyanak ni Edward de Vere, a ka maika-17th Earl of Oxford, naiyanak idi 1550 sadiay Castle of Hedingham. Nagiskuela sadiay Oxford ken Cambridge ken kanayon iti panagbiahena sadiay Europa.
Idinto a ni William Shakespeare, innayon ti grupo, ket maysa laeng a gagangay nga anak ti common tao. Nagiskuela iti formal education sadiay Stratford Grammar School.
Kasapulan ngamin kano nga ilemmeng ni de Vere ti kinaasinona iti publiko, isu nga impanaganna ken ni Shakespeare dagiti sinuratna. Ngamin simmangpet kano ni Shakespeare iti London nga awan iti makukuartana. Idinto ta ni de Vere ket maysa nga aristokrata.
“Saan a nakapappapati dagita nga ibagbagada,” kuna met ni Stanley Wells. “Ti Shakespeare ket sinurat a talaga ni William Shakespeare. Imposible a makasurat ni de Vere kadagidi a panawen ket makumikom la unay.”
Kuna pay ni Wells, nga iti kinalatak ti theater play kadagidi a panawen, imposible nga adda pay ti mailemmeng idinto ta ti tsismis ket nangato unay nga agpang iti gimong.
Iti kinalatak ni William Shakespeare, adu met dagiti mannurat a nalalatak a kinabalubalna iti kinalatak a kas kada playwright Francis Bacon ken ni mannaniw a Christopher Marlowe, a makin-author iti The Tragedy of Dr. Faustus, maysa a nalatak a karakter a nangilako ti kararuana ken Satanas.
“Ti lawag ti kinapanatiko ti adda kadagiti matada, imbes nga agidatagda iti napigsa nga ebidensia iti lawlawatenda,” innayon ni Wells iti ipetpetteng dagiti grupo dagiti mannurat.
No bilang pudno ti sasawen ti de Vere, ania ngarud ita? Apay ngarud nga agririda? Susme… makaulaw!
Saan aya a nalatlatak nga adayo ni Mark Twain ngem ni Samuel Clemens? Saan aya a nalatlatak nga adayo da Dr. Christine Marie Versoza ken Psychologist Ma. Theresa Buenaventura Santos ngem ni Jaime M. Agpalo, Jr.?
Kamatem pay laeng iti inka inyuttot? Nagmawmawen a, awanen iti banglona nga inka ipreserba, saan? Hmm… kaska la limmidok met iti sangabakig a sudo a baak a basi…. Baam man laengen! ##
(copy and paste)
http://www.deveresociety.pwp.blueyonder.co.uk/authorship_subpage.html
http://www.deveresociety.co.uk/
http://www.shakespeare-oxford.com/
Link
Sunday, October 22, 2006
WHALE SHARK!!!
Hoy, Maiparit ti Agsida iti Turati, Kunam!
Sadiay Cebu, awaganda iti balilan. Kangrunaan a pamastrekan ti turismo ti Cebu, lalo kadagiti beach resort. Agawisda kadagiti agbuya kadagitoy a balilan. Adu iti turista, local man ken ganggannaet a mapmapan iti Cebu gapu iti balilan. Ti pategna iti tunggal katao: US$ 460.00! Iti uneg ti lima nga aldaw ken uppat a rabii! Sabali laeng ti upa ti diving equipment nga agpateg iti US$ 50-70 per diving session. Sabali pay ti upa ti motorboat. Adda met bayad dagiti tour guide. No kayat iti maikkan iti sertipiko (diving certificate) kadayta a whale shark session, agpateg daytoy iti US$ 35.00. Ket nagtubo a kasla uong agadu dagiti beach resort iti Cebu gapu iti balilan. Agasem dayta a pamastrekan ti turismo iti Cebu?
Ti sistema ti whale shark tour: lima a katao laeng, maikanem ti guide. Addan ti nakasagana a motorboat ken dagiti diving equipment. Ket apaman nga adda ti agparang a whale shark, agiinnunan dagiti motorboat nga umasideg iti whale shark! Adda ti sumakay, umabay a lumangoy, agpiktiur iti abay wenno sumurot iti uneg ti danum a papanan daytoy. Sadiay Cebu ken Sorsogon, addaanda iti siam agingga iti innem a pulo ket maysa a panagparang dagiti whale shark.
Daytoy man met laengen ti kangrunaan nga atraksion iti nalatak unay nga international beach resort, ti Puerto Galera, whale shark!
Sadiay Donsol, Sorsogon, awaganda daytoy iti butanding. Kangrunaan met nga atraksion dagiti nakaad-adu a beach resort iti Sorsogon. Nalatak unay ti scuba diving ditoy gapu iti butanding. Adda pay idi iti indarumda a tallo nga agkakabsat a nagparti iti butanding.
Kulit, kuna met dagiti dadduma pay a lugar iti Katagalogan. Ngamin, ugali daytoy iti “makulit” nga agsikbab kadagiti babassit a pangen, kadagiti plankton, ket no mabsogen daytoy, agsirkosirko metten daytoy. Dayta a buya ti kaay-ayo dagiti turista, lalo kadagiti beach resort a mangipatpateg ken mangsalsaluad kadaytoy nga ikan. Ala ket, yad-adda pay met daytoy nga ikan iti agpalastog no ammo nga adu iti agbuybuya ken makiangtot kenkuana. Mannakigayyem, wen kasta ni kulit!
Iti Ilocos, awaganda met iti Turati. Iti La Union, immuna a naireport iti kinaadda iti nagparang ken binuybuyada sadiay Aringay, La Union idi bulan ti Setiembre 2006. Binaybay-an laeng dagiti mangngalap ken palpaliiwen ti Bureau of Fisheries and Aquatic Resources.
Adda met ti nagsiksikbab iti pangen ti aramang idi oras ti alas:7:00 A. M. agingga iti alas 10:00 A.M. sadiay Brgy. San Nicolas, Agoo, La Union.
“Alaem ti ladawanna!” inteksko a dagus apaman a naalak ti impormasion.
“Awan kamerak!”
“Iremediom!”
Madamdama pay: “Adda sugatna iti yan ti pigarna! Adda ti mangngalap a napan nangsakay!”
“Siputam amangan no isu met laeng (mangngalap) ti nangsugat!”
“Innak met kitaen, aglunak iti bilogko!” Motorboat ti kayatna a sawen.
No adda sugatna, adda ngarud ti nangdangran daytoy. Saan ngata aya nga ammo dagiti umili a maiparit ti agparti ken agtiliw iti turati?
Section 97 of Republic Act 8550, penalizes persons capturing, killing or trading protected and endangered marine species. Maibilang ti turati, (wenno butanding wenno balilan wenno kulit) nga endangered marine species.
Adda pay ti impaulog ti gobierno a linteg, ti Fisheries Administrative Order 193, a mangiparit iti agtiliw, agilako, gumatang, agikut, agibiahe ken aglako iti ballasiw taaw kadagiti turati (wenno whale shark) ken kadagiti pagi ken dadduma pay a mangmangan kadagiti plankton. Maiparit iti sagudayen ti FAO 193 iti mangsugat wenno mangpatay ken agparti kadagitoy a nadakamat nga ikan. Asino man a naglabsing itoy a linteg ken natiliw, mamulta iti saan a nababbaba ngem PhP 500 ken/wenno maibalud iti innem a bulan agingga iti uppat a tawen. Kadagiti met komersiante/negosiante a natiliwan a nagsalungasing iti linteg ket mamulta iti PhP5000 ken maibabawi ti lisensiana nga agnegosio.
“Adda ditoy batogmin! Buybuyaek. Dakdakkel pay ngem toy bilogko!” kuna ti impormantek. Kayatna a sawen, iti batog ti Brgy. Balawarte iti ili met laeng ti Agoo, La Union.
“Paliiwem!”
“Turikan met gayam dayta a pating!”
“Whale shark dayta!”
“Turati kunami ditoy La Union!”
Diak laeng masinuo no ania ti naganna iti Ilocos Sur. In general term, yo wenno pating lattan a. Ngem masinuok nga adda met ti agparparang kadagiti ili a pagal-alaanda iti ipon. Kaay-ayo ngamin daytoy iti agsikbab kadagiti babassit a pangen ti aramang, ipon, alidengdeng, monamon, taburkik, ken uray dagiti pangen ti bulilit. No dadduma ket adda met dagiti kinarnen a lako iti tiendaan.
Ta ania ngamin aya daytoy a whale shark? Scientific name: Rhincodon typus. Natayengteng a ngumisit nga umasul ti marisna. Batekan iti puraw. No dadduma, umatiddog dayta a batekna a puraw iti bukot agingga iti tuktokna. Ti kudilna ket napuskol ken nakulbet. Pumuraw met ti karnena. Lalona pay iti ‘agpasikat ken agpalastog’ no madlawna nga adu iti mangbuybuya kenkuana. Babattit ken naurnos dagiti ngipenna. Dadakkel daytoy, ta umabut pay iti sangapulo ket walo a metros ket dakdakkel ngem nuang ti bagina dagiti natengan. Saan a napeggad daytoy nga ikan. Laeng ta ‘makulit’ kadagiti mangngalap ket pasaray dungparenna wenno sagidenna wenno langtotenna ti nakabilog.
“Nagistayankami napattog ta dinungparnakami!” intext manen ti impormantek.
“Agaluadkayo a! Ugalina dayta makiangtot. Isu ngarud a napanaganan iti ‘kulit’ iti Katagalogan, ta nakulit a makiangtot kadagiti mangngalap!” Insungbatko met.
Masarakan iti amin a taaw daytoy a turati lalo kadagiti medio napudot a taaw nga addaan iti temperature a 21 agingga iti 26 degrees centigrade. Ti kangrunaan a mangungaw kadakuada ket ti kinaimas ti karneda nga igisa iti getta (kalpasan a napaburek ken inikkat ti kimpet a darat iti kudilna), iwaan iti pias ken tadtadan iti silit’ sairo. No saan met ket iluto iti adobo a namaga ken namanteka. Nangina met dayta dalemna pagtaudan iti squalene ken daydiay pigarna a maaramid iti sharks fin soup.
Whale sharks? Whale, baliena. Shark, yo. Ano ba talaga, kuya? Baliena wenno yo? Agsipud ta addaanda ngarud iti asang, nakulbet a kudil ken cold-blooded, maysa ngarud daytoy a yo. Ta dagiti baliena (mammals) ket warm-blooded ken addaan iti bara.
“Delikado ti biagnan, manong! Pinalawlawanen dagiti managbungbong ditoy lugarmi! Namak payen ni barsakenda iti dinamita?”
Kinnana! Dida pay ket dadaelenen ti dakkel a pamastrekan ti turismo ti Agoo? Ket ti batog dayta a yanna ket ti mismo a batog ti nalatak a beach resort? Ania palusposanda ti Whale Shark Tours? Ti turismo nga agpateg iti US$ 450.00 per participants in 5 days and 4 nights a kas idiay Sorsogon ken Cebu?
“Hoy, maiparit ti agtiliw ken agparti ken agsida iti turati, kunam!” intextko met.
“Awanen, nagpataawen. Naamak ngata iti kinaadu dagiti bilog a managbungbong a nanglawlaw kenkuana.”
Immangesak pay iti nauneg… ##
Link
ilo_Latn eng_Latn eng_Latn nld_Latn ilo_Latn ast_Latn sag_Latn oci_Latn kea_Latn grn_Latn taq_Latn ilo_Latn ilo_Latn eng_Latn eng_Latn ilo_Latn eng_Latn eng_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn eng_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn eng_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn eng_Latn ban_Latn ban_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn sag_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn eng_Latn sag_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn eng_Latn eng_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn eng_Latn zho_Hans zho_Hans grn_Latn eng_Latn eng_Latn eng_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn sun_Latn pap_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn eng_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn eng_Latn