Siak ni Imeldo Okingan, inaywanan ken sinappuyot ti kabakiran ti bambantay, pinadakkel ti bakras ti aw-away, ken tinenneb ken minuli ti sursurong. Ti abalbalayko ket ti panagkulambitin kadagiti lanut iti darakkel a kaykayo. Ti ray-awko ket ti panangkamat kadagiti alingo ken abuyo.
Ti tawenko? Diak ammo! Kuna ni Amang Bannua a dina kaugalian ken nagtaktakan ti panangipapel iti kanagananmi iti Local Civil Registry, agraman ti sabsabali pay a sangapulo a kakabsatko. Bukbukodko ti nangi-rehistro iti bagik ta kinasapulak idi agadalak iti sekondaria. Pinugpugtuak lattan ti tallopulo a tawenkon. Kuna ngamin ni Amang nga addan tallopulo a layus a pinalabeskon iti karayan Amburayan.
Karayan Amburayan? Kuna ti mistrak iti Social Studies a dagiti lugar nga adda iti igid iti karayan ti ad-adda a dumur-as, kas koma iti karayan Tigris ken Euprates ti nangpadur-as iti Babilonia ken Sumeria. Ngem diak mamati! Ta apay? Apay ngarud a di met dimmur-as ti lugarmi a Sugpon?
Natakkuatak nga adda dua a lubongtayo: lubong iti patad wenno baba; ken lubong iti ngato wenno bantay. Ti lubong iti patad ket ‘yan ti agdama a panawen. Iti lubong iti bantay ti ‘yan ti nabati a panawen… lubong ti kina-inosente.
Kastoy ti pakasaritaan a naabel iti kaykayo, turturod ken pantok ti banbantay, iti ikkis dagiti billit ken atap nga animales. Ti tema ket di agbalbaliw—kinanengneng—kinainosente iti lubong a nangibati kadakami iti isasagpatna iti baro a panawen. Ket amin dagitoy, ti lugar a naiwawa iti agdama a lubong—Nacneng. Ket dakami dagiti agbibiag a gumawgawawa iti simple ken tradisional a pakasaritaan. A malukatan koma ti matami iti baro nga agsapa.
Ket maysaak met a mannurat iti bukodko a wagas, mannurat iti arapaap. Kayatko ti mangputar iti pakasaritaan, pakasaritaan a mangitunda kadakami iti di nabati a kasasaad. Mannurat a manglukat kadagiti nakamulagat a mata tapno sanguenmi ti realidad ti panagdur-as, saan laeng iti ugali agraman ti panakaammo.
Kayatko a matakkuatan ti baro a langa ti lubong ken iyeg iti lubong iti kabanbantayan. Saan laeng para kaniak, no di ket para iti Nacneng.
————- o ———- o ———-
Nasakit ti ubetko. Nalulon sa metten iti panakaisalsaltekna iti datar a kawayan a tugaw ti dyip a nagluganak manipud Poblacion. Agdua oras a pinanurnorna ti bimmituka desdes iti nalawa a karayan Amburayan. Awan ti sabali a dalan nga agpa-Danak a barriomi, ti Nacneng a lugarko ket maysa a sitiona— masarakan iti pantok ti banbantay. Makunkuna a nagbebeddengan ti Ilocos Sur, La Union ken Benguet.
Kalgaw ita, ket adda dyip a maminsan makalawas nga agbiahe iti Danak vice versa Poblacion iti Sugpon. Ngem iti panagtutudo, ipupoknakami ti karayan iti tallo agingga lima a bulan, ta awanen ti makaaway pay kadakami. No adda koma landok ti lugarmi, baludkamin.
Nagtugawak iti karuotan iti likod ti maysa a pagtaengan iti Sawwangan—ti umuna ken maudi a sitio a labsak iti panagawidko iti Nacneng. Adda ngata pito a bantay ti baetna iti Nacneng, ken tallo nga oras sakbay a makadanonka—ket daytoy ti makunkuna a kaasitgan a kaaruba ti Nacneng.
Nasayya-sayya ti agduapulo a pagtaengan a nabangon iti tabla ken kawayan. Nangato ti sirokna nangruna iti bangsalna a nataytayag ngem iti maysa a tao, gapu ngata ta addada iti igid ti karayan ket no aglayus ket saanen a masalpa pay ti datarda. Pangaldaw, awan unay tao a masirpatak.
Timmaliawak iti likudan idi mangegko ti karasakas ti naibuyat a danum manipud iti nangato a bangsal. Adda gayam baket nga agin-innaw ti pinggan ken malukong.
Bayat nga agin-innaw, ti adda iti kanawanko ti kitkitaenna. Idi kitaek ti sikiga, adda panteon. Agingga ita, kadawyan pay laeng ditoy daydaya a dagiti minatay ket maitanem iti arubayan ti pagtaengan. Saan a kas iti baba nga adda nagkaysa a sementerio. Ditoy ket maipateg la unay nga iti arubayan ti panangikalian kadagiti minatay.
“Makitugawak iti abayna, Apong!” Kinunak iti natangken a bengngatmi iti daydaya. Ti panteon nga adda iti abayko ti kayatko a sawen. Ipagarupko a kabagianna ti nakatanem ditoy.
“Ay wen, Apok. Asawak isu… ni Unding.” Impukkaw ti baket. “Pagturongan, ‘ya?”
“Agawidak idiay Nacneng, Apong.” Insungbatko kagiddan iti itatakderko. Inkaratayko iti abagak ti bag. “Innak pay ketdin, Apong.”
“Wen, Apok. Annad koma ti adda kenka.”
Ammo ti baket ti rigat a daliasatek ita. Awan sabali a transportasion: di mabalin uray ania a de-makina a lugan, uray pasagad wenno karison, ultimo kabalio ken nuang ket di maaramat. Maymaysa laeng ti maaramat, saka; ken maymaysa laeng ti aramiden, magna.
Immaddangak—napateg daytoy damo nga addang iti rinibu pay a sumarsaruno. Kasla kararag a kabinnadang iti panangulik iti bakras, panangdarusdos iti teppang, ken panagkalipkip iti bimmato a bantay.
Maymaysaak—ket maymaysaak met laeng a sumangpet sadiay. Nupay ti gurongko ket bimmaton iti adu a padasna ditoy a desdes, ngem tuok ti agmaymaysa a magmagna. Matitilengak latta.
Kalpasan ti lima minutos, naipasabet ti desdes iti bantay a masapul nga uliek. Pakpakauna pay laeng daytoy, amang a nangatngato ken narigrigat dagiti sumarsaruno—ta ti pagkaptan ti ima nga umuli ket isu met laeng ti pagbaddekan ti saka a sumikkad. Adda pay kalipkipan a bato a bantay. Narisgo! Daytoy ti dalan nga agturong iti Nacneng.
Kaniak a patanur ti Nacneng, sagsagawisiwak. Kadagiti tagababa, ti umuna a ‘yuumayda ket isun ti maudi a panakakitada iti Nacneng.
Liniwliwak ti bagik kadagiti naduma-duma nga orkidias nga addaan iti namamaris a sabong a kimmalipkip iti kaykayo, batbato ken teppang. Nabayagen daydi naudi a panakakitak ti kinapintasda. Ti naunday gayam a panakawalay iti bukod a daga ket mangrubrob iti lailo iti kaunggan tapno maamiris ti kinasangsangayan ti nakaparsuaan. Nangruna ta natakkuatak a dagitoy nga ordikias ket ti pagmamauyongan dagiti taga-patad—dagiti tao a mangum-umsi ti kinabanbantayko.
Dinigosnak ti ling-et idi aginanaak iti linong ti dalipawen.
Kasla immariwawa ti aglawlaw idi aginanaak—pimmigsa ti riaw dagiti sungso, sagawisiw dagiti billit, ken ti karasakas ti danum iti karayan. Uray ti banugbog ti barukongko ket mangegko. Saanen kas maysa a musika dagiti di agpabatubat nga uni dagiti kakok, salaksak, ken pagaw ken tagguob dagiti sunggo.
No isu la nga isu ti mangeg, makatitileng met!
Makatitileng—kas kadagiti puera delos buenos a kaadalak iti ISPSC, ta didak man laeng ikabkabilangan kas padada… kas manongda. Manangumsida. Managtagibassit.
“Bullakayankan, Imeldo. Apay nga agad-adalka pay laeng? Ken taga-sursurongka, apay nga addaka ditoy patad?”
“Ken apay nga Okingan ta apeliedom… nagdakes!”
“Ala, ag-Itnegka man ngarud!”
“Saankami nga Itneg idiay Nacneng, Igorot ti pulimi. Ngem maibilangkami a Kankanaey.”
“Igorotka gayam. Ayanna ngarud ti iposmo.” Apirasenda ti ubetko. “Awan met…” Apirasenna ti sangok. “Adda gayam ditoy sanguananna!”
Agkakatawada. Makipagkatawaak met.
“Nagkuna nga agkatawaka. Nagngisit dayta ngipenmo. Makapuling pay dayta dikkim.”
“Wen man, maiparit nga agkatawaka. Awanka koma ditoy baba. Inka idiay sursurong ta dika maibilang a tao ditoy. Inka agkulambitin iti kaykayo idiay kabanbantayan.”
Idurondak nga urayak la mapasanud. Awan ti maaramidak no di umadayo, ta ti ‘yaadayok ket ti ibabayagko iti baba.
——————— o ————- o ——————–
Tinangadko ti pantok ti nawasnay a bantay iti sanguanak, iti kinaadayo ken kinangatona, diak pay mailasin dagiti ubbing, nga ammok, agur-uray itan kaniak. Uray dagiti pagtaengan a makitak ket kas pay laeng kadarakkel ti posporo, ngem no ar-arigen ket addan iti sanguanak. Kasla nakataltalna ti Nacneng no kitaen iti adayo. Diak ngamin mangeg dagiti arimbangaw dagiti agaayam nga ubbing, ken saritaan dagiti natataengan.
Kinarawak ti bag iti likod, ti bag a kasla awan pategna iti kinadaanna ngem napno ti pammateg. Diak malipatan ti kapatgan a sarabok kadagiti ubbing: kendi, popcorn, kornik ken dadduma pay a saramsam.
Ikarigatak latta ti gumatang iti makunkuna a junk foods iti baba ta daytoy ti kaimasan ken karamanan iti dila dagiti taga-sursurong.
Umas-asidegak ket kumarkaro met ti iliwko kadakuada. Makitkitakon dagiti pagtaengan, ken dagiti ubbing nga aglalagto. Dagitoy nga ubbing, ti puon ken gapu iti panagan-anusko iti patad. Ket wen, dagiti nataengan a mangur-uray met iti quadro quantos ken type D a bateria a bilinda kaniak idi naudi a bimmabaak ditoy Nacneng.
Awan ti nadagsen nga awit iti mail-iliwan a rikna. Ti mabayag koma ket agbalin a napartak. Makitkitakon dagiti ubbing nga aglulumba nga umay kaniak: dapan-dapan ken awanan sapin ti sakada. Ngem nupay kasta, nasalun-atda ken aktibo ta prutas ken bagas iti daga a taraonda.
Nakadungdungritda! Saan a kas dagiti ubbing iti baba a nabanglo ken makaay-ayo ti langada. Ngem awanen ti kasam-itan a panangpasangbay kaniak no di manipud kadagiti kakaanak a nabayag a diak naar-arakup. Tunggal maysa ket kayatna ti umarikap: iti ima, saka, bagi, bado ken dadduma pay a mabalinda a pagkaptan. Saan a kaugalian ditoy ‘yanmi ti umagek iti pingping wenno subil no adda sumangbay a patpatgen. Ngem ammok a ti panangiliwda ket saan a masubadan.
Idi makitak ti agdua tawenna a ni Alicia, nga anak ti kabsatko a ni Saniata, isu ti inkaratayko iti tengngedko.
“Ankel, ti pasarabomi?” Insaludsod ni Tito, ti kalukmeganda.
“Aguray, pasangpetendak pay tapno makainanaak. Adda ti pasarabok kadakayo. Mabalin ‘ya met a malipatak.” Insungbatko sa’k ginelgel ti nasikkil a buokna.
Uray dagiti babbaro ken babbalasang, nataengan ken naasawaan ket nagu-ummong a nangpasangbay kaniak. Kastoy ditoy ‘yanmi; ti patad ket Amerika, ti makabulan ket makatawen, ti junk foods ket isu ti Jollibee ken McDo, ti bagko ke kasla balikbayan box. Ngem ti nagsupadian, sibubukel a Nacneng ti mangpasangbay kaniak, no dida man amin, dua laeng ngata ti awan.
“Ala, padanonenyo ni Imeldo, ubbing.” Kinuna ni Ina Saling, ti inak. Addan iti liebo sisenta ti tawenna, ngem awan pay kubbona wenno osteoporosis a kas kunada iti baba. Nalinteg a magna ken nakaragting ti gargarawna. Awan mangatiw iti panaglaga ti labba a pagikabkabilanmi ti kamoti no agkalikami. Sipud adda puotna, dina pay napadasan ti kinaptan ti sakit.
Kininniten ti init ti kudilna, manglaylaylayen ti dadduma a paset ti lasagna. Ti rupana ket naarkosanen ti uged ti panawen. Ngem iti dayta a panawen, dinan sa pay napadasan ti nagismagel, wenno nagshampoo iti pangatiddogen a buokna. Dakkel a banag ti arutang kas kasukatna. Iti puotko, namindua laeng a nagturong iti baba, ti damo ket idi nagtestimonia mainaig iti boundary dispute no asino iti Benguet, Ilocos Sur ken La Union ti makinkukua iti Nacneng. Maikaddua ket idi iniyabak iti pagadalan tapno umatendar iti naisangsangyan a pasken para kadagiti agad-adal ken nagannak. Maikatlonto ngata iti panagturposko iti kolehiyo.
“Napalalo nga iliwko ditoy Nacneng, Inang.” Kinunak bayat a magmagnaak. Pinerrengko ti inak, adda iliw ken ragsak a naarikapko manipud kadagiti matana.
Nagsardengak iti dap-ayan a naibangon iti tengnga ti nakurang duapulo a pagtaengan. Iti ‘yuunak iti dap-ayan, simmaruno amin a nalabsak. Nagtugawak iti papag ket tinaliawko dagiti kasla namagneto a simmurot. Mabainak koma nga umisem ta nakakitada amin kaniak, ngem daytoy ti kapatgan a pangiburayko iti iliw kadakuada.
“Kumustakayo amin?” Daytoy ti nakarawak nga imbalikas.
“Agur-uraykami kenka, Imeldo.” Kinuna ti maysa kadakuada. Ammok ti kayatna sawen, ti panagadalmi iti banbanag a kail-iliw ti riknada. Mawaw ngamin ti panunotda iti sursuro nga inpaidam kadakuada ti gundaway.
Umarimbangaw dagiti ubbing.
Linukatak ti bag, nangpidotak iti dua a kendi, kornik ken pulboron, inyawatko iti ubbak a ni Alicia. Idi naawatna, nariknak ti panagpadagsenna tapno bumaba. Imbabak. Winayaan dagiti ubbing tapno agturong kenni inana a ni Saniata a masikog man gayamen.
Nasiputak ti pananglukat ni Saniata iti kendi sana ginuddua babaen iti ngipenna. Insubona ti kaguddua kenni Alicia, sana insubo ti kaguddua. Imbulsana ti maysa, impabagina iti ubing ti pulboron ken kornik. Ti piman nga adingko, ammok nga uray isuna ket mangil-iliw iti naidumduma a raman.
No dinak kinalbit ti ubing iti sangok, naimayengak man koman iti ladawan ti kina-inosente. Nangalaak iti kas met laeng iti inyawatko kenni Alicia, inpaimak iti nakasango nga ubing. Kasta met laeng iti simmaruno.
Kadagiti naikkak iti kankanen, ad-adu ti insigida a manglukat iti saramsamda sada aguummong nga agpipinadamag no ania’t raman ti kankanenda.
Idi naipaayak amin nga ubbing, nadlawko dagiti babbaro ken babbalasang agraman dagiti nataengan a kasla mangur-uray iti bagida.
Kinitak ti bag. Adu pay ti menthol candy ngem di umanay kadakuada amin.
“Adda pay umanay ngem panagkunak, kadagiti laengen babbai. Haan a bale, adda naisangsangayan a sagutko kadagiti lallaki ‘ton rabii.” Kinunak.
Nagi-iriagda iti ragsak.
Narigat nga aklonen, ngem kastoy ditoy banbantay. Maipaigid ti aniaman a karne no adda ti sardinas, kasla awan serserbinan ti diro ken naduma-duma a prutas no kendi ken kornik. Ti dila ket narwam iti nalab-ay a taraon, gapuna a kasla balitok ti kayarigan ti asin ken betsin.
“’Ton rabii, naisangsangayan a gundaway dagiti lallaki.” Kinunak. Sa’k inparang ti dua a quatro quantos.
Anian a ragsakda.
“Adda pay.” Kinautko ti dua a bateria ti radio a ginatangko kadagiti negosiante a Muslim idiay Tagudin.
Ti bateria ti kapatgan a paset ti bisiomi. Daytoy ti mangitunda kadakami iti sabali a dimension ti lubong. Kas koma iti lubong ti drama ti Bombo radio a ‘Pagsarmingan’ ken ‘Doming… Doming, Mabalin Amin’.
No awan ti kabarbaro a bateria, uray agrarrareken ti kakaisuna a radio ditoy Nacneng a kukua ni Amang, an-anusanmi. Mangegmi laketdi dagiti makatignay-rikna ken makaparay-aw a drama iti radio. Ti bateria, no dadduma, dandani di agbalikas ti timbukelnan ta pitpit amin a sikigannan. Uray agburbureken ti ulona, no maipainit ket mapaunina ti radio, naragsakkamin. No mangisangpetak iti bateria nga aramid ti Tsina, anian a ragsakda, ta maganasda ti awan rarekna a drama.
———— o ——– o —————–
Rabii.
Nagpaanginak iti bakras ti bantay nga ‘yan ti maysa a dalumpinas a bato a mabalin a pagiladan. Magustuak ti nalayang a buya ti aglawlaw a ti mangranraniag laeng ket ti simple a lawag ti kabus a bulan… kasla awan patinggana ti kabanbantayan nga itan ket kinumutan ti nalabnaw a sipnget.
Nakuridemdem a makitak ti aglawlaw. Ar-arikapek ti abstrak ti kinapintasna.
Inyiladko ti bagik iti nakersang a dalumpinas a bato. Naipasabet iti matak ti awanan ulep a langit. Nakadaldalus. Malaksid kadagiti saggaysa a bituen a nakaandur iti lawag ti bulan, nagwayasen ti matak iti awan patinggana a law-ang.
Nabaringkuasak idi maallingagko ti arimpadek nga umas-asideg iti ‘yanko. Ni Amang Bannua. Nagsardeng a nagmasngaad iti abayko. Nalang-abko ti angot ling-et a pay-odna nga inwaras ti nalamiis nga angin iti alas dies ti rabii. Itak la manen malang-ab ti pay-od a nakairuaman ti agongko.
“Dua a bulan pay, aggraduarkan, Imeldo. Tagtagibassitendaka pay laeng kadi dagiti tao iti baba?” Timmaliaw kaniak.
Awan inlimedko kadakuada, inpulongko ti nakaro a diskriminasion kaniak iti patad. Didak ibilbilang kas kapadada
“Naandurak ti adu a tawen, nakarkaro a maanusak ti dua a bulan, Amang.” Inlawlawagko.
“Ammok, Imeldo, adda ngamin naindaklan a gagem dita barukongko. Gagem para iti Nacneng. Sika ti bulan a mangidandanon ti lawag iti nalengleng a lugartayo.”
“Dagitoy ket pannubok laeng tapno nasamsam-it iti pananggun-odko iti arapaap… arapaap dagiti taga-Nacneng. Ket agingga nga adda apuy a makitkitak iti mata dagiti kalugarantayo, dayta ti manginudo kaniak tapno di aglamiis ti addangko. Kayatko nga isagot ti langa, ayamuon ken kasasaad ti baro a lubong. Nauditayo iti addang, ngem dina kayat a sawen a ditayon kumamakam. Diakto maupay.”
“Sika ti rangtay ti lubongtayo a taga-banbantay iti lubong iti patad…” kinuna ni Amang ket mariknak ti nagpaiduma nga ipasimudaagna.
“Diakto paayen ida, Amang. Kalpasan iti panagturposko iti BEED, ditoy Nacneng ti umuna a panangisagotak ti nagaw-atko a sirib ken panakaammo… kayatko ti mangipatakder ti monumento ditoy, saan a bato no di ket panakaammo. Saan laeng ti panangisurat iti naganda iti papel ken panagbasa iti libro. No di ket maawatanda a ti nagan ket napatpateg iti aniaman a papel, ken ti libro ket makaisalakan iti biag ken kararua.”
Saan a nagtagari ni Amang ngem agtungtung-ed idi kitaek. Nakataktakneng ti rupana.
“Ti pagay, Amang. Adda madawanan?” Malagip nga indamag. Kayatko mayaw-awan ti talna a nangbalaet kadakami. Ti ibagbagak ket ti uppat a kinelleng a pinadasmi a linutlot tapno talonen. Saan a problema ti padanum gapu ta uray naisaadkami iti nangato a paset ti bantay, adda tallo a sibibiag nga ubbog nga agayus agingga iti karayan iti baba.
Idi maudi a sarungkarko ket awan pay naganabmi a bunga ti pagaymi. Saan gayam umanay ti nabalusbos a danum tapno pumintas ti pagay iti bantay. Adu ti manglapped iti panagbun-as iti pagay. Ti daga iti bantay ket kasapulanna ti ganagan, ngem iti kinaadayo ti paggatangan ken iti kinanginana, maysan daytoyen a pannuboken iti panangtakkuatmi iti napintas a panagtalon ti pagay.
“Problematayo latta dagiti utot. Abusta la ngaruden a di makadakkel ti pagay, no agsabongen ket rugian metten ti panangkutib dagiti utot. Awan la maal-alimadmadmo iti baba a napintas a pangpaksiat kadagiti peste ti talon.”
“Adda, Amang. Ngem napinpintas latta kano ti panangkali kadagiti pagum-umokanda sa patayen.”
“Aduda unay a makali manipud iti umokda.”
“Dika madanagan, Amang. Addanto gundaway a makapatanortayo ti napintas nga irik. Saanto laengen dagiti kamote, buga ken dadduma pay a bagas ti daga ti taraontayo.”
“Sapay la koma, Imeldo.”
“Tallo tawen pay laeng met a pinadastayo ti nagtalon iti irik. Inton bumaybayag a naan-anayton ti panakalutlot ti daga, ken maadaltayo ti panangpaksiat kadagiti utot, agapittayonto iti nalabon nga irik.”
Ket kinitanak ni Amang nga immisem.
—————- o ——— o —————
Nakatakder a kasla bannuar, nakatangar a kasla soldado, nakadeppel ti kanawan nga ima iti barukongda. Sipapanakkel a mangitantandudo a maysada met a Filipino. Isuda dagiti ubbing ti Nacneng iti panagkantada iti nailian a kanta.
“Ba— Bayang Magiliw… Handa Awit!” Pinangiyunak.
Iti sanguananda ket bandera ti pagilian a Filipinas. Naaramid iti rigis a lupot a ti kadakkelna ket dose iti innem a pulgada. Saan a natinggaw ti labbassit ken asul a marisna, ket iti kinakusnaw ti amarilio ket dandani di mailasinen ti init ken bituenna. Ngem saan a daytoy ti mangibaga a dida ipagtangtangsit ti daga a nakaiyanakanda. Ta no adda man agkuna a Filipinoda: iti panunot, sao ken aramid… isuda ti umun-una a mangitag-ay ti imada.
“Bayang Magiliw, Perlas ng silanganan
Alab ng puso, sa dibdib mo’y buhay.
Lupang hinirang, duyan ka ng magiting
Sa manlulupig, di ka pasisiil.
Sa dagat at bundok, sa simoy at sa langit mong bughaw…
Mabalin a di nga aggigiddan ti timekda iti tunggal binatog, ngem ammok maanagda ti kayat nga ipasimudaag ti kanta. Mariknada a di nailaksid dagiti taga-banbantay
May dilag ang tula at awit sa paglayang minamahal
Ang kislap ng watawat mo’y tagumpay na nagniningning
Ang bituin at araw niyang kailan pa ma’y di magdidilim…
Sintado ken ngalngangalenda dagiti balikas ta narigatda a baliksen, puted-puted ken di maaw-awatan… ngem dina kayat sawen a tallikudan ken ibainda ti dagada.
Lupa ng araw ng luwalhati’t pagsinta
Buhay ay langit sa piling mo
Siak ti nangrikna iti inosente nga ipasimudaag ti panagkantada. Makasagid-rikna ti kinapasnekda bayat a kitkitaenda ti ngumatngato a rigis a bandera.
Aming ligaya na pag may nang-aapi
Ang mamatay ng dahil sa’yo.
Iti pakabuklan ti kanta, uppat laeng a balikas ti nalawag a nangegko: ti damo a ‘Bayang Magiliw’ ken ti maudi a balikas a ‘Dahil Sa’yo’. Ngem nakaay-ayatda.
Nagtugawda iti pasaplak a kawayan iti ruar ti dap-ayan. Nagtitinnaliawda ket nangrugin ti arimbangawda. Agpipinadamagda no kasano ti kinapintas ti panagkantada. Maragragsakannak a nalimed.
Iti likudanda ket adda dagiti nataengan a mangimutmutektek iti isurok kadagiti ubbing. Maawatak no apay nga addada ita. Napateg kadagiti ubbing ti isurok, ngem napatpateg pay kadakuada. Uray isuda ket maibilang nga ubing pay iti lubong ti kinasirib.
“Ubbing, agulimekkayon. Mangrugitayon.” Kinunak. Ket naminpinsan a nagtalnada. “Ngem sakbayna, agtakderkayo ta agkantatayo.”
Awan sintagari a nagtakder, inurayda no ania ti idaulok a kanta.
“Tallo a pato, aglagto-lagto… read… sing!” Panangiyunak.
Tallo a pato aglagto-lagto
Dadakkel, babassit, agsisinnango
Diay maysa adda dutdot ti ubetna
Kuak! Kuak! Kuak! Umadayokayo kaniak.
Pangay-ayatak kadakuada, nagsarangsang ti natinggaw a timekda. Makaay-ayo ti panangwagesda iti imada kas paset iti panangkompasda iti kanta.
Kalpasan ti kanta, umariwawada manen.
“Ti isurok ita kadakayo ket no kasano ti agbasa.” Kinunak. Ti turong ti matak ket dagiti ubbing, ngem natukay ti konsentrasionko idi umariwawa dagiti nataengan. Nagdidinnippit nga immasideg, nangruna dagiti babbaro ken babbalasang. Pinidotko ti pisi nga uging sa’k rinugian nga insurat iti natabla a narra ti ‘a-e-i-o-u, ba-be-bi-bo-bu, ka-ke-ki-ko-ku’. Inalak ti burarawit nga insaganak itay ket intudok dagiti letra.
“A… e… i… o… u!” Impigpigsak ti timekko. “Ulitenyo ti imbagak!”
“A… e… i… o… u!!!” Naggigiddanda. Ngem napigpigsa ti timek dagiti adda iti likodda, dandani diak mangeg dagiti ubbing.
“Ba… be… bi… bo… bu!”
“Ba…be… bi… bo… bu!!!” Insungbatda manen.
“Ka… ke… ki… ko… ku!”
“Ka… ke… ki… ko… ku!!!” Indagullitda manen iti imbagak.
Kayatko koma dillawen dagiti nataengan, ngem nagpangadduaak ta mariknak ti gagarda nga agbasa. Binaybay-ak lattan ida, ta ammok nga isu ti karbenganda.
Nangalaak iti uging ket nagsuratak manen iti letra: A-ba, a-bo, a-ko, ba-ka, bi-ko, ba-ba-e.
“Marisol, tumakderka… basaem daytoy!” Ni Marisol ket isu ti makunak a kasiriban kadagiti ubbing ta iti tawenna a pito ket kabaelannan ti agbasa. Intudok tunggal maysa dagiti insuratko.
“A-ba… aba, a-bo… abo, a-ko… ako, ba-ka… baka, bi-ko… biko, ba-ba-e… babae!” Naballigi a panangibasana kadagiti balikas.
“Mario, sika met!” Timmakder ti agwalo tawenna a kaanakak.
“A-ba… aba, a… a… be…” Nagkudkod iti ulona.
“A-be kano, ket no ‘bo’…” Indillaw nga insigada ni Mayyang, ti balasang nga adda iti likudanna. “A-bo… abo, kasdiay a.”
Naglingalingak. Diak kayat a pabainan ti kasinsinko a balasang, numona ta nagado ti tao. Ngem dina koma dillawen ni Mario, ta kas kenkuana, agsursuro pay laeng nga agbasa.
Binay-ak lattan. Di met ti umuna a daytoy ti gundaway a makibiangda iti panangisurok kadagiti ubbing. Tunggal addaak ditoy Nacneng ket surruak dagiti ubbing, addada met iti likudan.
Idi damo, dagiti nataengan ti kayatko nga adalan, ngem inkeddengko a dagiti ubbing tapno marubroban ti barukongda nga agbasada iti baba iti pormal nga edukasion. Kas kaniak.
—————- o ———- o ———————-
Kas katulnog dagiti ubbing itay bigat dagiti nataengan a nakatugaw iti pasadia a pasaplak iti panangurayda kaniak iti dap-ayan. Mabainak koma a sumungad ken agpasango iti dap-ayan ta ammok a nupay alas dos ti imbagak a panangrugimi, ala una pay laeng ket addadan iti dap-ayan. Kastada kasegged iti panagadal.
Batang ita dagiti nataengan agraman dagiti lallakay ken babbaket. Nakaan-anusda a nakatugaw iti pasaplak iti ruar ti dap-ayan a nairanta iti kastoy nga okasion.
Dida mabain nga isurok ida nupay naub-ubingak. Naduma-duma nga asignatura ti ibingbinglayko kadakuada. Kas koma iti agrikultura, science, teknolohia, pulitika ken uray relihion.
“Imeldo, ania ti adalentayo ita?” Insigida nga insaludsod ni uliteg Kardo apaman a nagpasangoak. Mayat ti payubyobna iti pinadis a kalinga.
No iti baba ket adda ti majong, panagdubla ngata metten ti kaibatuganna ditoy ngato a kas maysa a pagpalabasan ti oras, daytoy ket panangliwliwa iti bagi. Ti pinadis a kalinga ket bisio dagiti babbaket ken lallakay nga iti agmalmalem ket isun lattan ti nakasakmol iti bibigda. Ngem di kas iti sigarilio, naingetda a kontraen a makagapu daytoy iti kanser a mangitunda iti nasapa nga ipapatay. Pudno met ngamin. Ni Ama Salingbay, kinubbon ti panawenna ditoy rabaw iti daga. Manipud idi ubing agingga ita ket isu pay laeng ti paypayubyobenna, ngem apay nadanonna dayta a tawen a manmano a makadanon dagiti taga-baba. Ket agingga ita ket natadem pay laeng ti isip ken panagdengngegna. No marugianna ti mangisarita iti panagdappatda idi ubbing isuna manipud kabanbantayan ti Montanosa tapno makaliklik kadagiti agpugot nga Igorot, itugawanna, ket iti unos iti dua nga oras, isalaysayna ti pinagteng agingga a nakadanonda ditoy Nacneng.
Malaksid kenkuana, tabako laeng met ti igpilda Ama Wagayen ken Ina Senyang, a no ar-arigen ket kasla selpon dagiti agtutubo iti patad a dida pay maibbatan. Isuda kano ti sibibiag a lamina no apay nga agpapan kadagitoy ket nasalun-atda. Gapu iti kalinga, awan maarikapko a panangilawlawag kadakuada idi naminsan nga inadalmi dagiti sakit iti bagi ken dagiti gapuna.
“Mamatikayo ngata a daytoy lubongtayo ket agtaytayyek ken agrikrikos?” Panangirugik.
Nagrungiit ni uliteg Kardo. “Kasus, di pay ket matinnagtayon iti law-ang no mabaliktad ti pagtaktakderantayo!”
“Daytoy ti importansia no apay nga adalentayo ti science.”
“Sayans?”
“Wen, tapno maammuantayo no apay nga adda aldaw ken rabii. Ken no apay a ditayo mat’nag uray nakabalinsuektayo.”
“Kasus, mayat! Sige ngaruden…”
“Kas maibasar iti insuro ti mistrak iti science, ti lubongtayo a maaw-awagan iti earth, ket agtaytayyek bayat a rikrikosenna ti init wenno sun!” Intudok ti init. Pimmigsa ti arimbangaw.
“Nagtimbukel pay met,” adda ti nagkuna. Dida patien… ta ti ammoda ket patad.
“Diak pay laeng maawatan, ilawlawagmo pay, Imeldo.” Kinuna ni Nana Senyang.
“Kastoy ngay,” inalaak ti bunga ti niyog nga insaganak itay sa’k inkabil iti rabaw iti nadataran a lamisaan. “Daytoy koma ti init!” Simmaruno a nangalaak iti bunga ti bayabas. “Daytoy met ti lubongtayo. Agrikos daytoy iti inittayo… kastoy!” Pinagrikosko. “Daytoy nakasango a paset iti init… ‘su ti aldaw ta nakasarang iti lawag. Ti likodna a nasipnget ket isu ti rabii. Masapul nga agrikos ti lubong tapno daytoy adda iti likod ket lumawag, ket daytoy aldaw nga agtayyek nga agpalikod ket isu met ti agrabii. Agtayyek ti lubong iti 24 oras, maysa nga aldaw daytoy. Agrikos met ti lubong iti uneg iti 365 nga aldaw… isu ti maysa a tawen.”
“Agurayka, apay a nagdakkel ti init ket nagbassit met ti lubong?” Insippaw ni Anti Mayyang. “Amang met a dakdakkel ti lubong ngem init.” Intakder ni Anti Mayyang.
“Wen, kasla bassit ti init ta adayo.” Pinagwarasko ti matak, “kitaenyo daydiay dalipaoen dita bangir ti bantay, kasla nagbassit, di ketdin.”
Nagtung-edda.
“Ta ngamin, adayo. Ngem kinapudnona, maminsangagasut a dakdakkel ti init ngem ti lubong.”
“Kasta!”
Timakder ni Manong Selyong. “Maawatakon… ta no di agtayyek ti lubong, saanen nga agpatingga ti aldaw, saan metten a lumawag ti nasipnget. Ngem kunam sa itay a nagtimbukel ti lubongtayo, di pay ket matinnagtayon no addatayo iti baba. Ket nee, kitkitaek ket nagwayat met a patad.”
“Iti kinalawa ti lubongtayo ket kasla patad. Ditayo maipurwak iti law-ang, gapu iti gravity.”
“Gravity?”
“Gravity… kasla adda magnet ti lubongtayo.”
“Magnet?”
“Kasla pigket—napigsa a sultop tapno ditayo lumaw-ang.” Nataliawko ti puon ti anangka, nangalaak iti pigketna, inpilotko iti bayabas. Nangalaak iti ruting ket inpigketko. “No datayo koma daytoy ruting, ditayo mat’nag ta nakapigkettayo.” Panangilawlawag.
Nagtung-edda. Ammok maawatandak. Ngem ti panangilawlawagko ket paset laeng iti ad-adu pay a saludsod. Ket masapul a sungbatak amin dagitoy.
Kastoy a kanayon. Kanayon a narubrob ti interesda iti panangammo iti banag a dida ammo. Ket naragsakak, ta saan a nakarikep ti isipda iti panangammo iti banbanag. Ken agdardarasda a kumamakam iti nakapanawanmi.
———– o ————– o ——– o ———-
Nadanon ti aldaw nga isasalogko manen. No dadduma ket mapanpanunot daytoy a metapora ti biagmi; kasla baliktad: no iti literatura koma, dakami nga adda iti ngato ti rumbeng koma nga agnumnumbar iti grasia ti baro a panawen, ta kas kunada ngaruden, asidegkamin iti langit. Ket dagiti adda iti baba ti marigrigatan ken agsagsagaba. Ngem ngata, ti pudno a biag ket saan a literatura.
Adda naisangsangayan a rikna nga imapay kaniak iti kitaek dagiti nagu-ummong a kalugarak iti Nacneng tapno ituldodak iti isasalogko. Addada amin, manipud kenni Alyssa a dua bulanna nga ubba ti inana, agingga kenni Ama Salingbay nga iti tawenna ket mabasam iti uged iti muging ken naduma-duma a paset ti bagina.
Nakataltalnada a mangkitkita kaniak. Ket malunag ti pusok.
Tunggal maysa kadakuada ket adda arapaapna, ket dayta nga arapaap ket nagkaysa a naiturong amin kaniak. Adda met maysa nga arapaapko, ket daytoy nga arapaapko ket isu ti arapaapda.
Kinitak manen ti Nacneng… dagiti bantay a nanglapped tapno makitana ti agdama a lubong. Adda laeng iti baba ti baro a lubong ngem kasla nakaad-adayo.
Iti sangok ket lima a sako ti kamote, sangapulo ket lima a bulig ti naduma-duma a saba, lima a sako ti dadduma pay a prutas, ken nagduma-duma a kita ti orkidias. Adda billit ken abuyo. Dagitoy ti napagmaymaysa a kontribusionda iti panangsuportarko iti panagadalko. Ilakok dagitoy iti merkado publiko ti Bangar.
“Innakon!” Ket inngatok ti kanawan nga imak.
“Agan-annadka koma iti baba, Imeldo!” Insungbatda.
Sumagmamano kadagiti lallaki ti immasideg ket binagkatda dagiti isalogko. Ituloddak agingga idiay Sawwangan.
Timmalikodak ket diakon a timmaliaw kadakuada. Ammok a nakasipot kaniak ti matada. Ket kasingin ti ikikitada kaniak ket ti a kararag iti panagballigik. Agsubliak iti baba ta ditoy ti ‘yan ti baro a lubong, baro a lubong a masapul nga iyegko iti Nacneng.
g i b u s
ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn smo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn smo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn smo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn smo_Latn ilo_Latn tgl_Latn ilo_Latn tgl_Latn tgl_Latn tgl_Latn min_Latn tgl_Latn ilo_Latn tgl_Latn tgl_Latn tgl_Latn ilo_Latn tgl_Latn tgl_Latn ilo_Latn tgl_Latn tgl_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn nus_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn bam_Latn bam_Latn mri_Latn mri_Latn ilo_Latn bam_Latn ilo_Latn tsn_Latn ilo_Latn nso_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn smo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn luo_Latn ilo_Latn ind_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn lug_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn lug_Latn ilo_Latn bjn_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn smo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn hrv_Latn