PROLOGO
INYULDAGKO ti bagik iti nalukneng a kama, ket babaen iti silnag ti init a simmarut manipud iti awanan kurtina a de-jealousy a tawa, nakitak dagiti tapok a nagalikubeng a nagtaud iti kutson. Nabayag gayamen a saan a nadaldalusan. Kasla nabannog ti bagik ket agkakapsuy, nupay iti nagmalem ket awan met ti inobrak no di nagpagnapagna ken nagpanunot.
Ngem kawaw ti isipko. Kayatko koma ti agriaw tapno lumag-an bassit ti dagensen iti barukongko.
Naisentro dagiti matak iti ngato ti balay. Adda gayamen lawa-lawa ti balay nga agtataengen. Makumikom a mangab-abel iti balayna. Dinan inkankano ti nasipnget nga aglawlawna. Diak pay gayam nasindian ti bombilia tapno rumaniag koma ti balay. Ngem apay ngata, kasla kaykayatna man ti nasipnget nga aglawlaw.
Kas kaniak, panagriknak ket nakasipsipnget ti lubongko. Kasapulan ti silaw iti panunotko, kas met laeng iti panagkasapulak iti silaw iti pagtaengak.
Pinagkarayamko ti matak, saan la gayam maymaysa a lawa-lawa ti adda balaynan. Nakasapsapot met gayamen ti dandani amin a suli ti balay. Manon, aya, nga aldaw a di nadaldalusan ti balay. Nabayagen. ‘Su met la nagpupuniponen dagiti lawa-lawa ditoy.
Ket nagkarayam ti panunotko iti sala, iti bangsal, iti kusina. Itay limmabasak, karaiwara dagiti alikamen ken ramramit ti balay. Awan urnos.
Ayna, Romero, naminsan laeng ti panakasapot ti panunotmo. Dimo ngarud itulok nga agnanayon nga ibaludnaka iti gitana: kinunak iti bagik.
(a)
AGTALNAKAYO, ubbing! Agpatpaturogak!” Inlaawko kadagiti ubbing nga aga-ayam iti kalsada ti barangay. Tinan-awak pay ida iti tawa ti balaymi a semi-bungalo. Umarikiakda iti panagay-ayamda iti sango iti balaymi. Agsipud ta adda iti igid iti kalsada ti balaymi, a sentro pay met ti sitio Nalasin iti barangay San Pedro, ditoydan a nagpupunipon.
Limada a nagu-ummong: ni Sofia, 6; Cedric, 7; Amboy, 6; Racquel, 5; ken Aj, 6. kakaanakak met laeng ida. Nagmayat ti panagrikosda a nakamasngaad. Nakadumogda amin, ket pakaringgoranda ti diak ammo nga adda iti tengngada.
Diak nga inpasada ti Yamahak, na-flat tire itay bigat. Mulmulenglenganda pay laeng idiay vulcanizing shop. Ni Anabel nga asawak ket nakitienda. Inkapilitan a siak ti nagaw-awir iti tallo bulanna a kimmutmi— ni Tricia. Ti inunaanmi a ni April ket inkuyogna, tallo ti tawenna.
“Kunak… agulimekkayo, no makariing ‘toy adi’yo, sikayo ti pagaw-awirek!” Indagullitko, dida la maalan iti maysa a sao. “Ania, ‘ya, da’ta pakaringguranyo?”
“Pangat ti lawa-lawa, Ankel!” Kinuna ni Sofia. Putot ni kapid Gardo a padak met laeng nga agtraytraysikel.
“Pangat ti lawa-lawa?”
“Pinasapot ti lawa-lawa, Ankel!”
“Nangal-alaanyo ti lawa-lawa?”
“Idiay balay da Apong Caring!”
“Ala, isardengyon. Makariing ‘toy adi’yo. Inkayo dita daya, idiay barangay Hall.”
“Wen, Ankel!”
Timmakder ti tunggal maysa kadakuada. Nasiputak ti iggem ni Aj nga iit, agarup iti lima a pulgada ngata ti kaatiddogna. Adda pay balay ti posporo a nabatida.
Umariwawada bayat a pumanpanawda. Ubbingda la nga agpayso.
“Oy, ‘tay inabakko, ‘modtoyen.” Indusag ni Cedric kenni Amboy.
Nee, adda pay gayam pustaanna. Ket dakes ti sugal. Iti nakemko, masapul a mabagbagaan dagitoy nga ubbing. Sabali ti masumsumokdan.
“Piso laeng met,” insungbat ti naub-ubing. “Itedko inton Lunes, alaek pay ti balonko!”
“Intayo agala ati lawa-lawa.” Insampitaw ni Sofia.
“Sadino?”
“Idiay balayda Apong Ansang. Daan daydiay, adu ti lawa-lawa idiay.”
“Intayon!”
“Awan innagaw, a!”
“Wen!”
Bayat nga umad-adayoda, kumapkapsot met ti maallingagko a timekda.
(b)
LUNES. Alas dies iti bigat.
Nakaparada ti traysikelko iti amianan ti plasa ti ili. Ditoy ti parkingan ti rotami a kameng iti SANTODA (San Pedro Tricycle Operators and Drivers Association). Iti kastoy nga oras, naikayen ti pasaheros. Mabalin nga ‘yil-ilad iti uneg iti sidecar kabayatan nga ur-urayen ti batang.
Ti plasa ket adda iti sentro ti ili. Iti amiananna ket ti ginasut a tawennan a simbaan-Katoliko, ken iti abayna ket ti kakaisuna a pribado a pagadalan iti elementaria ken sekundaria. Iti deppaar iti laud ket ti national highway ken dagiti kasla uong a pasdek ti negosio-establisemento.
Iti bigat ti kaburnok ti pasaheros: dagiti estudiante ken dagiti empleado nga agturong iti pagadalan ken pagopisinaan. Iti kastoy nga oras, dagiti saggaysa laengen a makitienda ti namnamaenmi.
Inuksotko ti periodiko a naiseksek iti linong ti sidecar, ginatangko itay bigat. Namnamaek nga iti kastoy nga oras ket kasapulak ti pagliwliwaan. Numona ta adayo pay ti batangko.
Ukradek koman ti periodiko idi masiputak dagiti tao nga agu-urnong iti plasa. Kaaddduan kadakuada ket dagiti padak nga agtraytraysikel ken dagiti ballog nga estudiante.
“Apay?” Dinamagko kenni Gardo a sumarsaruno kaniak iti rota. Intudok ti agdupualo ngatan a tao a nagrikos iti amianan-a-laud ti plasa.
“Pangat ti lawa-lawa, sika!” Ket timmapuaken manipud iti traysikelna.
“Para ubbing la dayta!”
Nagkudkod iti ulona. “Saan a pang-ubbing dayta; panglakay!”
“Kasta!”
“Wen,” iti itatakderko, kinumparenakon nga inturong iti ‘yan dagiti ummong ti tattao. “Umayka agbuya tapno dika agsalsaludsod a kasla grade one.”
Idi makadanonkami, dandani diak metten makatan-aw iti tengngana iti kaaddun ti tattao. Naglaka ketdin nangawis ti pangat ti lawa-lawa.
Iti tengnga, adda maysa a lalaki a nakaiggem iti iit, mangilawlawag iti pagannurotan ti ay-ayam.
“Agkikinaawatantayo,” inbullaawna. “No namitlon a natinnag iti daga, naabaken. No nasaputan, naabak latta.
Dua a lalaki ti nangiruar iti lawa-lawa manipud iti posporo nga ig-iggamanda. Nasdaawak ta darakkel met ti lawa-lawada. Ti maysa ket dakkel ti buksitna nga ak-akikid dagiti ramayna, kabayatanna a ti maysa ket naglatak ti nagdakkel ti sidingna iti bukotna, basbassit ti bagina ngem ak-akaba dagiti ramayna.
Pinagsinublat a kinita ti lalaki dagiti lawa-lawa. Sinirpatna a nalaing. “Agkalaanda.” Kinunana.
“Asino da’ta?” Kinidagko ni Gardo, insungok ti nakatakder a lalaki.
“Isu da’ta ti sentensiador ken kasador payen!”
“Sentensiador?”
“Sentensiador,” inbanang-esna, “no pallot koma, isu’t mangikeddeng iti mangabak ken maabak.
Nagtung-edak, ngem diak latta naawatan. Kasano koma a maawatak ket diak met makipalpallot.
Sineniasan ni Gardo ti maysa a lalaki. Nagthumps-up sana inngato ti tamudona. Ingngato met ti lalaki ti tamudona sa nagthumbs-up.
Kinidagko ni Gardo. Naawatanna ngata ket immisem.
“Nagpinnustakami—sangagasut.” Kinidagnak met. “Sika ngay?”
“Madamdama,” inrasonko. Ngem iti kinapudnona, awan ti planok. Maawatak a daytoy ket maysa a sugal. Kayatko laeng a buyaen ti makunkuna a pangat ti lawa-lawa. No malpas daytoy, agsubliakon iti paradaaanmi.
“Rugiantayon!” Impukkaw ti sentensiador.
Inalana dagiti lawalawa, saggaysa nga inpakarantayna iti agsumbangir nga ungto ti iit, inneggamanna iti tengnga ti iit. Ngem idi agkarayamen dagiti lawalawa, napartak dagiti ramayna a nangiyales iti panangiggemna. Idi nagsabat dagiti dua a lawalawa, nagginarakup-nagsiniplag-nagpinnadas a nagsinnapot. Ngem nakaruk-asda met laeng iti tunggal maysa.
Nee, mayat met gayam: nakunak iti bagik.
Nagsinnabet manen dagiti lawalawa. Iti panagkunak, mangab-abak ti adda sidingna ta ak-akaba dagiti ramayna ket maarakupna a nasayaat ti kapangatna. Ngem nakigtotak idi bigla a natinnag daytoy iti daga, ket nagbati iti iit ti dakkel ti buksitna.
Inala ti sentensiador ti sidingan a lawa-lawa, inpatayna manen iti iit, ket kasla saan a nagbaliw ti pigsana ta isu payen ti immuna a dimmarup. Ngem agsipud ta dakkel ti tian ti kapangatna, dina daytoy kinabaelan a mapulipolan ti sapot. Ti dakkel ti buksitna ket nagsanud iti apagbiit ket bigla met laeng a dinungparna ti kadangadangna. Natinnag manen iti iit ti adda sidingna a lawalawa.
Naglaaw manen dagiti agbuybuya.
“Buksitan, kunam man!” Inkidday kaniak ni Gardo, maawatak nga isu ti pinustaanna.
Inpakarayamna manen ti sentensiador. Agsipud ta agkakapsut ngatan ti sidingan iti namindua a panakatinnagna, awanen ti gawayna pay a makabales. Iti panangsapot kenkuana ti buksitan a lawa-lawa, saanen a nakaruk-aten.
“Yes! Yes!” Uray la nga ingato ni Gardo ti gemgemna.
Pimmigsa ti kinantiaw iti aglikmot, di met makatagari dagiti naabak.
“Buksitan, kunam man. Ania ti banagen dayta ramay-ramayan. Lugit!” Imberkak ni Gardo. “O, ania? Pumustaka metten. Saan met a sugal daytoy, ay-ayam laeng!”
Diak ammo ta kasla maallukoy metten ti riknak, nangruna iti imbaga ni Gardo a saan a sugal ti pangat ti lawalawa— ay-ayam laeng. Makamaymayat-a-makamadmadi ti riknak. Ngem nagsayaat met a buyaen ti pangat.
“Mabalin ngata ti sangapulo pisos?” Inpadpadasko nga imbaga. Adda ngamin panangsuppiat ti riknak; ngem no mayat, uray ket sangapulo a pisos laeng met.
Immisem ni Gardo. “Isurotmo laengen iti pustak!”
“Sige, maabakak, mandiakon!”
“No maabakta ditoy, inta idiay pilaanen.” Iti paradaan ti traysikel ti kunana.
Gasat ngata wenno sulisog, nangabak ti lawa-lawa a pinustaanmi. Idi naipaima kaniak ti kuarta, gimmanas metten ‘toy riknak. Nagkuenta iti panunotko: ti sangapulo ket agbente; ti bente ket agkuarenta; ti kuarenta ket agotsenta… Adda karkarna a nariknak. Nagad-adu ketdin a pirak ti namnamaekon. Iti maikatlo nga ay-ayam, nangabak manen ti pinustaanmi: kaskasdi iti maikapat; maikalima; maikainnem…
Idi kitaek ti dakulapko, nasurok tallogasut gayamen. Diak pay napadasan ti naabak.
“Adda siguro bonetem idi naipasngayka.” Kinuna manen ni Gardo.
Mangrugi koma manen ti sabali pay a pangat idi adda mangikissiim nga adda kano pulis a sumungsungad. In-inut, tunggal maysa kadagiti adda iti rikos ket pimmanaw, agingga a naan-anay a nawaknitan ti sigud a naburnok a tattao.
“Apay a pimmanawtayo?” Dinusagko ni Gardo.
Inaprosan ni Gardo ti ludingasna. “Maiparit ngamin ti sugal!”
Kayatko koma a saludsoden: apay a sugal itan ket itay ket imbagana nga ay-ayam. Ngem saannak a nagtagarin, nangruna idi mamingmingak ti kuarta iti dakulapko.
“Naalan’ ti pasada iti maysa nga aldaw, ania?” Intagarina. “Adda met nakurang a sangaribo kaniak.”
“Ania?” Nagmulagatak pay.
“Intayo idiay Apple?” Inkiddayna. Ti Apple a kunana ket beerhouse. Naglingalingak lattan nga umis-isem.
©
NAGNGINA met. Singkuenta laeng, a!” Kinunak.
Timmangad ni Roel, ti barito a kaarubami. Ilaklakona kaniak ti dua a ramay-ramayan a lawa-lawa. Sangagasut kano ti maysa. Idi kitaek dagiti lawa-lawa, magustuak ti maris amarilio ti maysa nga adda uppat babassit a sidingna iti bukotna. Ngem kaykayatko ti agmaris brown, a ti sakana ket maris brown ken amarilio. Dagiti kastoy a kita ti pang-derbi. Ket isu ti panggepko nga isanay.
“Manong met, inusokko pay ti panteon idiay kamposanto idi rabii, ayatko laeng a maala dagita.” Inrasonna.
“Panteon?” Tinapikko ti abagana. “Sinirigmo laeng idiay taltalonda lakay Ikoy daytoy, ket!”
Ngem mamatiak iti kinuna ni Roel, ta nakitak pay ti panagkukuyogda kada Intong ken Roland a kataebna. Naka-iggemda iti flashlight. Nalaklaka ti agala ti lawa-lawa iti rabii ta agandap ti sapot no mpasarangan ti raniag ti panagbalayda. Ket maymayat manen ti maala iti kamposanto ta nau-uyongda.
Ilakoda daytoy kadagiti nalaing makipangat. Ket nangina, ta manipud singkuenta agingga tallogasut ti maysa.
“Handrid pipti ngarud ti dua, tapno agsabetta,” kinunana manen. “Tallokami pay nga agbibingay.” Intawarna.
“No diak la ngata maassian kadakayo…” naginkukunaak met, kagiddan iti panangasutko ti pitakak iti akinlikod a bulsak. Inuksotko ti maysa a bioleta ken nalabaga.
Idi ‘yawatko ti kuarta kenni Roel, rimmuar la ketdin ni Anabel ket nakitanan ti pananggatangko iti lawalawa. Nagpangato ti maysa a kidayna.
“Kunak man no ay-ayam laeng da’ta, lakay?” Nagmirduot. Immuneg iti balay, ngem impakamakamna, “… naaddikan sa metten.”
Malagipko, isu met laeng ti rasonko kenkuana idi mangrugin ti panakaigamerko iti lawa-lawa: ay-ayam laeng, kunak idi.
“Ket, wen met, baket.”
“Lakay, inaldawka a pumusta iti da’ta a pangat ti lawalawa—ay-ayam pay laeng. Gumatangka payen— ay-ayam latta. An-annuem ngarud dagita, ikirogmo a pangrabiim.” Kumaribuso dagiti pariok, pinggan ken kaldero a kasla maigagara a maitupak.
“Dika kad’ madanagan. Awan pay pimmanglaw iti lawalawa.”
“Awan pay, a, ta napanglawkayo metten. Ngem agbanagkayonto a mamirmiraot. Ken dagita kasugalyo: estudiante, walay a tattao, ken padayo nga agtraytraysikel. Makonsensiakayo met, a, kadakuada, no di man kadagita bagbagiyo.”
No kastoy a bumarbara ti piditpidit ni Anabel, agar-arudokak a pumanawen.
(d)
PIRMI iti panangtarakenko iti ramay-ramayan a ginatangko kenni Roel. Panggepko nga ipangat daytoy iti sumarsaruno a derbi.
Ti pangat ti lawa-lawa ket saan laengen nga ay-ayam dagiti ubbing; ken saan laengen a pustaan dagiti padak a bullakayan. Dakkel a sugal daytoy nga uray dagiti prominente a tattao kas koma dagiti negosiante ken pulitiko. Derbi ti lawa-lawa: ay-ayam dagiti babaknang. Ket no mailaokka kadakuada, sikatka metten.
Ket iti daytoy a pangat, saan a dagiti asi-asi a lawa-lawa ti maisango. Agsipud ta no iti pallot ket adda ti teksas, kasta met iti lawa-lawa. Nasayaat a nataraken, naaywanan, mapapigsa, mapakan ken maikondision kas maysa a warrior.
Idi damo, panpanunotek no kasanoda a taraknen a kasla teksas ti lawalawa. Ngem bayat iti panakaigimongko kadakuada, naalak ti sekretoda. Nga isu ti aramidek ita iti ramay-ramayak.
Inalak manipud iti kahon ti posporo a nangipabalayak iti lawa-lawa, inpakarayamko iti iit. Inalak ti obispo a lawalawa a kadakdakkel ti tarakenko, pinagpangatko dagitoy. Agsipud ta ti tarakenko ket naikondision a pang-derby, nalakana a sinapotan daytoy. Diak metten nasdaaw ta napigpigsa ken nakarkaranting ket ngarud ti nataraken. Idi nasaputanna ti obispo a kinasangona, kinninkinnitna daytoy. Idi mauma, pinanawannan.
“Mabalinkan nga a pang-derby,” kinunak iti lawalawa.
Nangalaak iti platito ket kinargaak iti ebaporada a gatas, inpakarayamko ditoy. Ket ditan a makitak a timtimtimannan ti gatasna. Daytoy ket tapno lumukmeg ken pumigsa.
Idi mauma, inalak ket inkabilko iti balayna. Inton malemton a patimtimmak ti Tiki-tiki, isu daytoy ti mangpatibker iti resistensiana ken istaminana. Pamparagsit pay daytoy, kas met laeng iti panangpatimtim iti gatas iti panangited kenkuana iti energy drink, bale isu daytoy ti bitaminanan.
Inton malem, pasanguakto manen iti dakdakkel a lawa-lawa, masapul a kanayun ti panangipasangok kenkuana iti kadangadangna tapno ma-ensayona dagiti teknik a kasapulanna iti derbi. Lumaing-pumaragsit-tumangsit ken pumigsa. Ma-ensayo a nalaing tapno di nalaka a matinnag iti iit, makasursuro iti umno a panagkinnit ken panagsapot. Ket no naan-anay daytoy a galadnan, bilbilangekton ti ipaayna a pirak kaniak iti panangabakna.
Iti derbi ti lawa-lawa, kasapulan ti panangabak iti umuna a round iti sangapulo a dangadang, tapno mairaman iti maikaddua a rikos. Ket iti maikatlo a rikos, no isunto pay laeng ti nangabak, isun ti naan-anayen a champion iti derbi.
(e)
INSAN, adda derbi idiay Caburao, adda entrytayo?” Kinidagnak ni Bhoyet a kasinsinko, padak met laeng nga agtraytraysikel.
Nakaparada ti traysikelmi iti sanggaan ti Barangay San Pedro, Paras, ken Paypayad. Agur-uraykami iti pasaheros. Ni Gardo ket kaitultulodna met.
“Adda ti ginatangko idi kenni Roel, ramay-ramayan. Naikondisionen.”
“Tiope sa met daydiay?”
Iti pangat ti lawalawa, maawagan a tiope ti lawalawa a naabaken iti pangat. Ilaw-an nga ilako dagiti akinkukua tapno maipangat manen. Bassit ti gundawayna a mangabak ta napabutnganen iti napalabas a dangadangna.
“Sigurado a mangabak, naala iti panteon. Pagbibingayantayo laengen ti entry fee. Sangsangaribo ti kuartak.”
“Aprob!” Inngato pay ni Bhoyet ti tanganna.
Nagsasaruno a simmangpet dagiti pasaheros, uppatdan a nakalugan iti traysikelko, masapul nga itulodkon.
Mayat pay laeng ti andar ti Yamahak, awan pay dua a tawenna. Regalo daytoy kaniak ti katugangak, pia la kano a pagsapulko.
Bayat nga agtartaray ti traysikel, simmingit iti isipko ti panagrikiarmi kenni Anabel. Binigbigatmi ti nagapa iti sangkabassit a gapu… asukar. Dumawdawat kaniak iti igatangko iti pagtimplana kano iti kapena. Diak inyawatan ta nabukel met a sangaribo ti kuartak, adda met sangkabassit a sensiliok ngem agkurang. Nagmurioten. Tila tinaltalanggutangnan, inramramanna payen ti pangat ti lawalawa. Manipud kano nasumokko ti sinal-it a sugal, manmano kanon ti panangtedko kenkuana iti mapasadaak.
Sinungbatak: nga adda met ti irimrimitko kenkuana. Ket no bimmassit man, ania ngarud, matagamtamko metten ti dadduma. Basolko pay no naabakak idi kalman. No dadduma a nangabakkak ket ‘yawatko kenkuana, por dios met ti ragsakna.
Binaybay-ak lattan a sao-a-sao. Diak pay nagkapen.
(f)
ADUN ti tao idi simmangpetkami kada Gardo ken Bhoyet iti pakaisayangkatan ti derbi. Adda ti maysa a dap-ayan a nabangon a nairanta para iti pangat ti lawalawa. Ti dap-ayan ket naatepan ti pan-aw, naaladan ti nabislak a kawayan nga agarup maysa a metro, eksakto laeng a pagtan-awan dagiti nakatugaw afficionados a nairanta nga agtugaw ditoy. Dagiti padak a saan nabaknang ket adda iti likudanda a mangtantannawag.
Siniripko iti unegna, addan ti sentensiador ken kasador a nakatakder. Iti tengnga ti suelo ket adda ti pariok a nakargaan ti bumegbeggangen nga uging. Ditoy a maibatog dagiti agpangat a lawa-lawa, no adda ti matinnag, siguradon ti panakatustana. Iti dadduma a derbi, saan nga uging ti aramatenda, no di ket danum a naikarga iti palanggana. No matinnag ti naabak a lawalawa, agbiag pay laeng. Daytoy ti pakaalaan iti lawa-lawa a tiope.
Inpalista ni Bhoyet ti entrymi, agraman ti nagsusugponan a kapitalmi. Idi nagsubliak iti ‘yan ni Gardo, adda metten ni Bhoyet. Maikasangapulo kano ti lawalawami. Kutit metten. No mabalbalin koma ket diak kayat a kutit, kaykayatko nga umuna koma wenno agingga iti maikalima, ta dakdakkel ti gundawayna a mangabak no kasdiay.
“Amangan no makiputton ti kuartak.” Kinunak.
“Dika pay pumusta, a.” Kinuna met ni Gardo.
Kayatko koma nga ibaga nga aggagatel ti dakulapko, ngem diakon nga insawang.
“Mangrugin! Mangrugin!” Impukkaw dagiti adda iti dap-ayan.
In-inut a naga-aribungbongkami iti aglikmot ti dap-ayan. Arigna diak payen makatan-awen iti kaburnok dagiti tao. Imbag pay dagiti afficionados a VIP ta mayat ti sisikkawelanda iti tugawda.
Umariwawa dagiti tao idi mangrugin nga agsenias ti kristo. No kasano iti pallot, kasta met laeng iti pangat.
Maysa kadagiti VIP a nakitak ket ti butiog a lalaki, maysa a prominente a tao, ken mabigbigbig iti kinalaingna iti pallot. Nalukmeg a napudaw, nakinis ti kudilna a naibagay iti rupana a barbasan. No saan a butiog ken nalukmeg, nataraki koma uray kalbo. Kas iti sigud, nakakallugong manen iti paboritona a kattokong.
Gayyem ti adu a pulitiko. Masdaawak laeng ta uray gayam pangat ti lawalawa ket sinerrekna metten. Mangipaneknek a saan laengen a sensilio ti ay-ayam ditoy.
“Limaribo ti baet, sir!” Kinuna ti kristo iti butiog a lalaki.
Inngatona ti imana. “Larga!” Kinunana.
Diak pay pimmusta, pangpalpalliiwak iti bagik no gasatko iti daytoy nga aldaw. Ngem iti panunotko, pinilik ti obispo— kampay, sangaribo ti pustak.
Idi nagsinnabet dagiti dua a lawa-lawa, ginanasko a binuya ti panagrinakepda, kunam la no judo. Sabsabali a talaga no dagiti naikondision a lawa-lawa ti agpapangat. Makapnek. Adda ti matinnag ngem makakapet met laeng iti sapotna. Makaulinto manen. Ngem idi bumaybayag ket mabannogdan— natinnag ti gammatan, diretso iti beggang.
Nangabakak koma!
Iti maikaddua a pangat, diakon napengdan ti riknak. Sineniasak ti kristo, lima a ramay— lima gasut. Adda ti pakuyogna a kararag a sapay koma ta mangabakak. Ket ita man pay a mariknak ti nerbiosko. Kumarkaro met ti gagatel iti dakulapko, kunada, suerte kano. Barbareng koma, kuna ti panunotko.
Adda nariknak a rag-o idi natinnag ti kalabanna a sidingan ti pinustaak. Ngem sayang, ta nakakapet iti sapotna. Natusta koman a dina oras. No mabalin koma ket mandarek ti pinustaak a sarunnuennan ti umul-uli a kalabanna. Ngem anian, inurayna ketdin a makasagpat. Idi nagrinakepda manen, kasla napigpigsa ti pinustaak ta adda iti rabaw iti iit. Ngem naklaatak ta bigla metten a natinnag iti iit.
“Sinal-it, insan, timmayaben ti lima gasutko.” Inyarungaingko kenni Bhoyet.
“Aysus!” Natapikna ti mugingna.
Malagipko ket ngarud ti panagririmi kenni Anabel itay nagrubbuatak. Nabara ta uray la limmabaga ti lapayagna. Indawdawatnan sa ket a maabakak ita.
Diak ammo no rabrabakennak ti gasatko ta idi pimmusda Gardo ken Bhoyet, nangabakda met.
Umapalakon.
Iti simmaruno a pangat, inyappakon ti nabatbati pay a kuartak. Saan ketdi napintas ti gasatko kas maysa nga Aries ita… ta naabakak manen.
Awan kuartakon. Diak makaidnan, numona ta nangabak manen da Gardo ken Bhoyet.
“Gardo, awan ti ammom a bumolodan?” Kinudkodko ti imak nga itay pay laeng nga aggagatel.
Nakigtot pay ni Bhoyet, ket napataliaw kaniak.
“Adda, a, ngem…” dina intuloy, agdudua ngata.
“Sino?”
“Kasapulan ti kolateral!”
“Agawidta laengen, insan!” Sinnallabaynak ni Bhoyet.
Diak nagtagtagari, nagpagnapagnaak, nakabatog ti tammudok iti bibigko. Talaga a desperadoak a mangabak. Nagsardengak iti sanguanan ti traysikel, nataldiapak ti tulbek a nalipatak gayam itay. Iti panakakitak iti tulbek, kasla adda nagpaltiing iti panunotko.
Nagtarayak nga immasideg iti ‘yanda Gardo ken Bhoyet.
“Maala itan?” Kinissiimak ni Gardo.
“Adda isaldam, ‘ya?”
“Mabalin ti traysikel?”
Naggiddan a timmalliaw da Bhoyet ken Gardo kaniak.
“Agang-angawka, insan?” Kinudkod ni Bhoyet ti tugargar a buokna.
“Mano?” Ni Gardo.
“Uray lima laeng.”
“Siguradoka?”
“No mangabakak, isublik met laeng!”
Sintagari a pinanawannakami ni Gardo. Immasideg iti maysa a kaddua ti butiog a lalaki. Adda inyarasaasna. Kinitanak met ti lalaki. Nagtung-edak. Immisem. Immasideg iti bossna a butiog ket adda inyarasaasna. Kinitanak ti butiog a lalaki. Intudok ti traysikelko. Inarasaasanna ti batana a lalaki. Linukatan met ti lalaki ti igpilna a bag, nangiruar iti kuarta. Inyawatna kenni Gardo. Immasideg iti ‘yanmin ni Gardo.
“Kasta kalaka mangala ti kuarta kenkuana?” Inawatko ti kuarta. Binilangko. Eksakto.
“No adda kolateral.”
“No ngay tumarayakon?”
“He-he, maassianka iti bagim ken iti pamiliam!”
Maawatak ti ipasimudaag ni Gardo.
“Mangabakka koma ngarud, insan.” Indawdawat met ni Bhoyet.
Insigida a pimmustaak iti simmaruno a pangat, dua a ramay, patudo iti baba ti inseniasko iti kristo. Ngem kas kunada, adda aldaw a malas ti maysa a tao. No idi ket diak mamati iti petsa nga a-trese, mamatiak itan. Di pay naorasan ti lima a ribuk. Kanayon a makset iti beggang ti pustaak.
Kinissiimak manen ni Gardo. Sangapulo a ribu a pesos. Awan sintagarin ni Bhoyet ngem aglinglingaling a nangkita kaniak.
Agkalinduosannak tunggal pumustaak. Iti namnamak a naparparak a makasubbotak no dakdakkel ti ipustak ket saan a nagkurri. Nupay iti tunggal pangat ket adda pakuyogna a kararag ket saan met a mapatgan. Agsipud ngata ta sugal ti ikarkararagak.
Sakbay a nadanon ti batang ti lawalawami, ima-imaak manen.
Iti maikatlo a gundaway, kinsel mil ti inkuldingko kenni Gardo. Intupakko amin daytoy iti pangat ti lawa-lawami. Pinalagipannak ni Bhoyet ngem nagkulpa idi ngumato ti bosesko.
Siak ti nangiggem iti lawa-lawami. Kasla diak mangeg ti ariwawa iti aglawlaw. Patit-pattitek ti ubet ti ramay-ramayan tapno kumaragting. Kasla di met maungpot ti kararagko:
Mangabakak koma
Mangabakak koma, Apo.
Pangaasim, pangabakennak…
Idi sakbay a mangrugi ti pangat, naglugit ti lawalawa. Napaangesak iti nalukay, naaddaannak iti namnama. Napintas a partaang. Nakaisemak pay a nangited ti lawalawa iti sentensiador.
Adda iti dua nga ungto ti iit ti dua a lawalawa. Buksitan nga adda dakkel a sidingna iti bukotna ti kapangat ti lawalawami. Ket naammuak, a daytoy gayam ket kukua ti butiog a lalaki a nakabulodak iti trenta mil.
In-innayad dagitoy a nagpatengnga. Magustuak ti tignay ramayramayak ta kasla nakaan-annad. Dagiti uppat nga akinlikod a sakana ket natanang ti addangna kabayatan a dagiti uppat nga akinsango ket kasla nakasagana iti aniaman a dangadang.
Nagdanonda iti tengnga. Kasla kimat ti bigla a panagrinakepda. Dagiti sakada nga addaan iti burbor ket inpadasda nga inyarakop iti tunggal maysa. Ket agsipud ta umabot iti sangapulo a sentimetro ti kaatiddog ti ramay ti lawalawami kontra iti agpatingga la ngata iti walo a sentimetro ti buksitan, nagbalin a liamado ti bagimi.
Pagat-lapayagen ti isemko idi nakitak nga immarakupen ti ramayramayak iti buksitan. Sinapotanna. Ngem nagasat pay laeng ti kalabanna ta nakaruk-at, ket nagpaigiden iti iit. Ditoynan nga inuray ti lawa-lawami.
Saan met a nagpagunggan ti ramayramayan, pinatganna ti kalikagum ti kadangadangna. Nagrinakepda manen idi nagdanonda. Kasla slow motion ti panagkitak kadakuada. Ket uray la naipangatok ti gemgemko idi natinnag ti kabalubalna a buksitan. Agragrag-on ti riknak. Ngem sayang, ta nakakapet pay laeng iti sapotna ket nagbitinen, ket kasla awan gandatna nga umuli. Panggepna koma pay ti bumaba iti sapotna ngem pinatit-patit ti sentensiador ti sapotna. Ket maiparit koma daytoy, ta agdiretson iti beggang. Agsuitsuitekda metten. Nakauli ket ngarud manen daytoy iti sapotna, ngem saan a dimmanon iti iit. Adda ngata sangapulo a pulgada manipud iti iit nga agbitbitin daytoy.
Matuokan ngata metten ti lawa-lawami, daytoyen ti bimmaba babaen iti panagbitinna met iti sapotna. Ket idi mabatoganna ti buksitan, nagsardeng.
Bayat nga agbitbitinda, nagpangatda. Nagrinakep ket nagpinadas a nagsinnapot. Iti daytoy a gundaway, agdependen iti katibker iti sapotna tapno di matinnag ti lawa-lawa; tibker nga agbitin; ken padas kadagiti immun-unan a pangatna. Ket iti panagriknak, daytoy ti kurang iti ramay-ramayak. Natibtibker ti sapot ti lawalawa a dakdakkel ti buksitna ta napuspuskol, ken damona laeng ita iti derbi ti lawa-lawami. Dehadon ti ramay-ramayan.
Bayat iti panaggubalda iti panagbitinda, diak ammo no apay a nasiputak la unay ti pananginganga ti buksitan iti bibigna ket inpatademna ti pangilna iti tian ti ramay-ramayan. Uray ti panagriknak a panakapasakit ti lawa-lawami ket kasla isu met ti nariknak.
Naappotko ti bibigko idi nasiputak ti panakatinnag ti lawalawami manipud iti nagsat a sapotna. Nagbannayad ti panagkitak ta masiputak pay ti panakaingato ti karaykayna ken ti panaggarawgaraw dagiti walo a sakana. Kayatko a tarayen ken sarapaen nga isubli iti iit tapno diak a maabak, ngem kasla nagpipikel metten dagiti sakak.
Bayat iti panagpababa ti lawa-lawa iti beggang nga agur-uray kenkuana. Kasla nakitak ti ladawan ditoy ni Anabel ken dagiti dua nga ubbingmi nga agsangsangit. Ket nalagipko manen ti panagririmi maigapu iti panakipangpangatko iti lawalawa.
No kasano nagdissu iti beggang ti bukot ti lawalawa, bimmaligtad ket ginandat a tumaray koma iti beggang, ti panakapaayna agingga a nanguret, ken ti panagngisitna agingga iti panakaksetna ket kasla naitapkal amin iti matak.
(g)
BENTE MIL ti adda iti imak idi agawidkamin. Bumanorbor ti tambutso ti Yamaha a paglugluganak— ngem saanen a ‘tay kukuak, no di ket ‘tay ipaspasada ni Bhoyet. Ti traysikelko ket ginuyoden ti butiog a lalaki. Suplik kanon ti bente mil. Inkalikagumko nga uray trenta mil laeng koma ti itedna, ngem nagkedked.
Inikkanak iti makalawas a pawayway tapno mangiremedio iti kuarta tapno maalak kano met ti traysikelko. Ngem no kas pangarigan alaekton, addan bente porsiento a tuonnan.
Aglinglingalingak lattan. Kasano a makaremedioak iti singkuenta mil? Nagdakkelan a gated. Malaksid ngata no pumustaak manen iti pangat ti lawa-lawa. Ngem no maabakak manen, kasanon?
Nangabakda Bhoyet ken Gardo, ta uray naabakda iti derbi ti lawalawami, nakapuonandan iti immun-unan a pinustaanda. Ngem naulimekda, awan ti nasarangsang a katawada.
EPILOGO
ITA, agmaymaysaak ditoy balay. Pimmnaw da Anabel, intugotna dagiti dua nga ubbingmi. Nagawidan idiay San Esteban, ‘yanda katugangak a pagbabainak la unay.
Awan naaramidak a mangigawid kenkuana. Ilawlawagakko koma, ngem ania ngarud ti ipalawagko? Agulbodak koma, ngem dakkel met unay ti naaramidak ket narigat a makalluban. Agkariak koma… ngem ammok, nakasarado pay laeng ti lapayagna iti aniaman a palawag. Saan pay ita ti umno a tiempo para iti daytoy a gannuat.
Agpanunotak kano a nalaing para iti bagik ken para kadakuada. Iliwliwagna kano ti inaramidko, ket iliwliwagko met ti panunotko.
Maawatak ni Anabel. Gapuna a diak met itulok a kastoy lattan ti pagbanaganmi. Nagbiddutak— diakon a maisubli ti napalabas. Ngem mabalinko nga ilinteg ti killo iti daytoy nga aldaw ken masungad pay.
Sinapotan ti lawalawa ti kinataok ken pamiliak, rinugitanna ti panunotko, ngem saan lattan a kastoy karugit ti nakemko. No nasapot-narugit, masapul nga agdalusak tapno makastrek ti makagin-awa nga angin ket gumin-awa met ti aglawlaw, nangruna ditoy uneg iti balay. Kasta met iti puso ken isipko. Masapul nga ikkatek dagiti sapot a naikullapot.
Tumakderak, alaek dagiti sagad ken dust pan. Agdalusak iti balay, ikkatek dagiti sapot ti lawa-lawa ken patakyasek dagiti agbalbalay a lawalawa. Barbareng maay-ayok iti mabiit ni Anabel no makitana a nadalus ti balay. A kas kaniak, a dimmalus metten ti panunot ken isipko.
G I B U S N A
nso_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn tso_Latn tso_Latn tso_Latn ilo_Latn ilo_Latn dik_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn sag_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn dik_Latn ilo_Latn mos_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn pap_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn pag_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn unk ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn kab_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn smo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn fao_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn bem_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn spa_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn knc_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn luo_Latn ilo_Latn war_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn deu_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn slv_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn kab_Latn