TI PAGGIBUSAN TI SARITA
Saan a nasayaat a paggibusan ti sarita. Daytoy ti maika-5 a dinakamat ni apo Juan SP Hidalgo, Jr. iti komentona.
Saan nga umno a sulosion ti parikut ti sarita. Saan nga umno a sungbat ti kidkiddawen ti pasamak a mapasamak. Wenno saan a bunga ti arte ti naiparang a sungbat ti parikut wenno ti kiddaw ti pasamak.
Daytoy ngarud ti isapulan ti sungbatna.
“Adda latta ti plausibility ti sarita,” daytoy man ti inlektiur ni Peter La. Julian iti napasamak a seminar workshop ti GUMIL La Union sadiay Don Mariano Marcos Memorial State University, San Fernando, La Union itoy a tawen 2005.
Kabilangak met kadagiti lektiurer itoy a workshop.
Ta ania ngamin aya daytoy plausibility?
Nakapappapati.
Posible a napasamak wenno mapasamak.
Konektado ti daytoy a plausibility iti gibus ti sarita. Lalo no ti solusion ti sarita ti pagsasaritaan.
Nasken ti logical a solusion. Daytoy a logical ket isu met laeng dayta a plausibility. Nakapappati.
Komplikado ngamin ti pagggibusan ti sarita. Ta daytoy a paset ti karirigatan iti amin a suraten. Saan a basta igibus lattan ti sarita segun ti pagayatan. Adda dagiti paglintegan wenno pagannurotan a suroten.
Addan dagitoy a pagannurotan uray idi saanka paya naiyanak. Saan met ngarud a nasayaat a salungasingan dagiti paglintegan agingga saanka nga umuna nga agtungpal. Nasken iti panangmaster nga umuna dagitoy a paglintegan sakbay a salungasingen wenno mangputar met iti bukod a wagas.
Ngamin ti sarita ket maysa nga arte, addaan ngarud daytoy kadagiti wagas ken pagannurotan iti amin a panagiparang tapno iti kasta ket napigsa ken madlaw ti danogna kadagiti agbasbasa. Tapno iti kasta ket naurnos iti pannakaipresentarna: a saan a kas karrakarra a trampo a kalpasan iti inna panagindurog ket di unay makaadayo iti papananan no agsardengen nga agtayyek.
No saan a madlaw ti panangigibusmo ken saan a masurot dagiti wagas ti panangigibus, adda ti posibilidadna a ti sarita ket nalaklaka a lipaten agsipud ta daytoy ket kasla silulukat a gungugong.
“Adda nga adda, saan a mapukaw ti pagkanaigan ti nangirugian iti paggibusan. Kasda la singin dagitoy a dua.” Daytoy man ti pammagbaga ni apo Reynaldo Duque kadakami a dimngeg kenkuana iti maysa a tengnga ti aldaw iti napasamak a tinawen a kombension ti GF. Gapu ta awan pay ti programa idi, gagangay nga asitganmi, (wen, karamanak, ta idi diak pay nangab-abak ket managsaludsodak kadagiti ammok a makasungbat kadagiti ngatangatak).
Ta ania ngamin aya ti kinapateg ti gibus a kas ti panangirugi?
Ti kasayaatan amin a sungbat daytoy ket ipalagipna ti iti nagbasa no ania ti binasana.
No dumtengen ti gibus ti sarita, saan a basta gibusna lattan no di ket akem ti paggibusan a mangipalagip ken ni nagbasa no ania ti binasana.
Daytoy a paggibusan ti mangipalagip no di man ket mitsa iti panangailisar ti nagbasa iti binasana. A sublienna iti mugingna no ania ti kaipapananna ti binasana. No adda met laeng ti maitedna a para kenkuana, iti gimong wenno iti lugar wenno iti pisikal, mental ken ispiritual a bagi.
No ania ti inrugi isu met laeng iti igibus. No ania ti inlukat isu met laeng ti iserra. Agkanaig nga agkanaig ti rugi ken gibus. Saan a mabalin a nangirugika iti maysa a banag, nga isu ti risiris wenno konsepto ti sarita, ket iti gibusna ket sabali metten iti inka inggibus.
Adtoy dagiti sumagmamano a wagas ti panangigibus ti sarita manipud iti libro ni Reynaldo A. Duque a napauloan iti: No Agsuratka Iti Sarita. Adawentayon dagitoy nga imbagana:
1. Nagkaysa. Summation ending. Isu daytoy ti panangigibus a pagkaykaysaem amin a napasamak iti sarita, a kas isu ti summary.
Nabaked daytoy a panangigibus agsipud ta sublianna dagiti nabasamon a pasamak wenno pagteng iti sarita. Ket iti mata ti agbasbasa, maigibus no kua iti panangamirisna iti mugingna ti imas ken ganas iti inna binasa.
Manmano a mannurat iti agigibus ti kastoya paggibusan. Nupay kasta, adda met dagiti sumagmamano a sinuratko iti ingibusko iti kastoy. Ngamin, saan laeng a ti nagbasa no di pay ket ti nagsurat, a naganas a sublian ti insurat iti maysa a balikas wenno binatog iti tunggal eksena. Dagitoy ti mitsa ti isem ti nagbasa no maipalagip kenkuana dagiti eksena a binasana.
2. Antenna ending. Saan narisut ti pariklut, ngem ketdi nangiparipirip ni author iti namnama a marisut ti parikut iti masakbayan wenno dumtengto dayta a pannakarisutna iti umno nga aldaw. Kadagiti dadduma, maimarka iti muging ni agbasabsa nga ammona daytoy a paggibusan ngem saan a dayta a panawen, basta ammona lattan nga aggibusto – itoy a punto ti pakakitaan ti inalat ti mannurat nga agibati iti pakalaglagipan ti putarna kadagiti agbasabsa. Ngamin, no saan nakaibati ti putarmo kadagiti agbasbasa, malipatan dayta a sarita, ngem no nakaibati iti pakalaglagipan, malaglagipto nga agnanayon dayta a putar.
3. Antiklimatiko. Anti-climax – kalpasan a naggibus ti sarita ket adda pay tay innayon ni author a sangkaballing a paset wenno parapo nga iti masanguanan wenno iti masakbayan ket mangiparnuay dayta nga imparaipus iti sabali manen a paset ti sarita, wenno iti panangituloy iti sabali manen a tsapter, balaba ken risiris. Napateg la unay ti kastoy kadagiti agngayangay nga agnobela, kailian. Ngamin no kastoy a kanayon iti inka panangibus ti sarita, makuna ngaruden a kabaelamon iti tumapog iti nobela, ngamin tunggal aggibus ti tsapter ti nobela ket adda tay makuna a pangay-ayo ti author tapno maallukoyna ti interes dagiti agbasbasa para iti sumaruno a tsapter. Agibunga daytoy a kita ti panangigbus iti pagpampanunotan dagiti agbasabsa. Ti maysa nga ehemplo a patiek a malagipmo pay, kailian, ket Ti Kumpay ni Patay, a Nobela iti Komiks ni Cles Rambaud, nga iti udina ket naisublin kenkuana, ngem inikkan ni Patay ti nakakabasbassit a kumpay a kasla kadakkel ti rakem ti bida . Iti pelikula nga Ice Age, nairugi iti bassit a parsua a mangiparparang iti maysa a panawen – ti ice age, ket iti udina met, naiparang manen daydiay a parsua a mangiparparang manen iti sabali a panawen. Ken adu pay, kailian, dagiti nakalalagip a panangibus iti kastoy a wagas.
Kadagiti sarita ni Prescillano N. Bermudez, Sr., kaadduan kadagitoy iti naggibus iti kastoy. Naggibus la ngaruden ti sarita, adda pay la ti sangkabassit nga inayonda, no saan a palawag, pakamakam a balikas wenno posible a kasilpo ti naisarita no di man met sabali manen a parang a iti masakbayan.
5. Reversal ending. Kabaliktad ti rugi. No agginginnurada idi rugina, aggayyemdanton iti udina. No nagpalaud idi, nagpadaya met iti gibusna. No pimmidut idi, idissona met ita. No nagikasa iti paltog, inikkatna iti udina ti magasin daydi a paltog. No bimmaknang iti rugi, pumanglaw gibus. Basta kabaliktad ti panangirugi, kailian. Mausar daytoy kadagiti plotted stories wenno dagiti de-kahon a sarita.
6. Surprise ending. Daytoy ti aw-awaganda iti twist ending. Mausar daytoy a panangigibus kangrunaanna kadagiti lying triangle structure. Igibus a makapakigtot wenno makapangato iti kiday, ket no dadduma, mangipaay iti panagngatangata ti nagbasa kalpasan a nabasana ti sarita, ta ti naimula iti panunot ti mensahe wenno ti tema a kayat ti author nga iyallawat.
Kabayatan ngamin iti panangbasa ti sarita, adda daydiay marikna ti agbasbasa a kas pattapattana wenno ingpenna a paggibusan ti sarita.
“Horizons of expectation, Jim,” kastoy man ti panangawag ni Dr. Ariel Agcaoili kadaytoy a banag babaen iti emailna kaniak kalpasan a nabasana ti rebiuk ti “Idi Inyawid ni Manong Leon ti Asawana” a sinurat ni Manuel Arguilla. Diak ngamin nga ammo dagitoy terterminolohia iti akademia. Expectation lattan ti imbagak. Saanda met ketdi nga agadaddayo a.
Itoy a paggibusan, baliwan wenno kellaat a baliwan ti buya dayta a horizons of expectation.
7. Ideological ending. Saan a nailawlawag no ania wenno kasano ti naggibusan ti sarita, kailian. Ngem, babaen iti panangusig wenno panangusisa a nalaing ti binasa, maawatamon no kasano a naggibus.
8. Gimik. Daytoy a gimik ket simbolo ti sarita, nga isu iti naiparang iti gibusna. Nga idi rugi ti sarita, ket narugian metten a mabukel daytoy a gimik, nga inton aggibusen ti sarita ket nalpas metten a naaramid dayta a gimik ket maiparangen.
9. Ironic ending. Panagballatek nga aramid ti kastoy nga ending, kailian. Ikararagna a matay koman ti kalabanna, ngem ti met anakna wenno asino la ditan iti pamiliana ti matay. Basta agballatek kenkuana ti aramidna, kailian. No agsusuitik, masuitik met ti kabbalayna wenno asino la ditan nga asideg kenkuana. Maibilang met ditoy dagiti agmadimadi. Maiparit ti agsao iti dakes, kunana ngem isu met ti nakadakdakes ti ngiwatna iti udina. Maiparit ti agtatakaw, kunana ngem isu met ti wakananam iti udina.
10. Di naggibus. Open ending a kunada, kailian. Aggibus ti sarita nga awan ti solusion ti parikut nga indatag ti author, ngem ketdi, adda dagiti sumagmamano nga imparangna a suhestion no kasano nga aggibus dayta sarita babaen iti bukod a keddeng ti nagbasa. No ania dayta a keddeng, marespeto la unay.
Ken adu pay a wagas iti panangigibus iti maysa a sarita, kailian, ngem ti nasken ditoy ket igibus nga adda latta pakainaiganan iti pannakairugina wenno no ania ti inrugi, siempre, isu ti igibus.
Sangapulo amin dagitoy a posible a pangigibusan iti sarita.
Napalo met no dika pay la makapili met iti maysa a kadakuada.
“What is art?” Kastoy ket ti umuna a damagen ni apo Peter La. Julian no sarita iti pagtutungtongan.
Wen met ketdi a, ti sarita a kas bunga ti arte.
Isu a nasken ngarud dagiti sarita a pakaibuksilan kadagiti bunga ti arte.
Ket ti panangibuksil ti bunga ti arte, nasken ngarud nga ipakita a saan ket nga isawang.
Kadagitoy a sangapulo, no dika makapili, mabalinmo latta met iti mangaramid iti bukodmo basta la ketdi adda relasion ti rugi iti gibusna.
Kasano ti agigibus iti dua a paggibusan?
Anus. Di mabilang ti rewriting ti mapasamak. No saan a kompiuter ti aramatmo, masadutka nga agaramid. Ta nasken ti komparison kadagiti bersion a timpuar.
Adda pay ti dayalogo a nabasak:
1) dayalogo ti rugi, ket isu met laeng dayta a dayalogo ti gibus.
2) dayalogo a rugi, maysa a saludsod, ket ti gibus, sungbat dayta a saludsod.
3) dagiti development a panangigibus.
Kas iti sarita ni Fernando Sanchez a nangabak iti Umuna a Gungguna iti umuna a pasalip ti RFAAFIL. Nupay maibilang a reversal ending ti inaramidna, (ta pimmanaw iti lugarda a nakapangpanglaw, ken nangawiden a nabakbang), maibilang met a development daytoy ta nagdur-as. Pinadur-asna ti sarita.
Iti komentok iti sarita ni Marcelino Tablizo a napauloan iti “Kalgaw” ken ti sarita ni Arnold Jose a napauloan iti “Ina” iti isu met laeng a kontes, (agpada a nangabak), dagiti gibus ti sarita ti nagkamtudanda.
Ti “kalgaw” ni Tablizo, a rugi ti sarita, kalgaw pay laeng a naggibus. Idinto ta nasolbar metten ti parikut ti sarita. Ngarud, saan a nagbaliw wenno kinaawan ti development ti sarita. No di koma nasolbar ti parikut iti sarita, wen, umno laeng a “kalgaw” pay laeng ti panawen. Ngem nasolbar met ti parikut iti sarita, isu a nasken laeng met nga iti gibusna ket katutudon wenno dimtengen ti tudo. No addan ti tudo iti Mayo, agrusing metten dagiti rettab, a mangiladawan ti baro a biag. Baro a biag dagiti agbibiag a “nakalgawan.”
Iti met laeng paggibusan ti nagkamtudan ni Jose iti sritana nga “Ina”. Napukaw ti reyalidad wenno kinapudno. Ta awan ti narikna a heavy dramatic iti gibusna. Sapsapulen ti bida ti inana ta sipud pay idi ubing ket dida nagkita, sipud pay idi “naipaampon” ket didan nagkita. Nabayag a tawen a dida nagkita. Iti panagkitada, saan a madlaw ti nakana nga emosion.
Makuna ngarud a saan a nasayaat a panangigibusna. Isu a kinunak iti komentok a mas dramatic pay a, daytoy a sarita ngem ti 2nd Prize, in terms of subject matter. Ngem saan a napasamak.
Ti ngayed ti sarita ket kunaen a dakkel a banag ti bagtinen ti gibus.
Kas iti sarita ni Jaime Raras, iti isu met laeng a kontes, binagtin ti gibus ti sarita ti ngayed ken pammigbig iti author. Gapu ti umno a panangigibusna ti sarita, nangabak iti maika-4 a puesto.
Ngarud, ti panangigibus ti sarita ket saan a barengbarengen. Maysa datoy a napateg a banag.
Kitaen koma nga umuna no ania ti inrugi ket isu met laeng iti pangigibusan. Basaen dagiti tekniko, lagipen dagitoy a tekniko ti panangigibus ket amirisen a naimbag no ania iti maitutop kadakuada.
Iti kontes, napateg a banag ni umno a gibus. Makissayan ti puntos ti sarita no di umno ti gibus.
Napia no para pablaak ta posible a maipablaak a kastanan.
Ngem iti kontes, masirip a masirip daytoy ti maysa wenno dua wenno isuda amin a hurado.
Igibustayo ngarud metten….padaananan ti sumaruno nga isyu, ti “awan masnop a turongen ti pasamak.” Isuratko ditoy ti bukodko nga eksperiensa no apay a katosannak no kua ni apo Jose A. Bragado tunggal agsarakkami ti national convention ti GF gapu itoy a biddutko. “Awan ti turongen ti pasamak…” #
Friday, June 16, 2006
KOMENTARIO KEN PANIRIGAN #5
TI PAGGIBUSAN TI SARITA
Thursday, June 15, 2006
KOMENTARIO KEN PANIRIGAN #4
HIDALGO - 4
MAKAPASUYAAB A TALDIAP NAPALABAS --- daytoy ti maikapat a dinakamat ni apo JSPH, Jr.. Maipapan iti taldiap-napalabas wenno flashback.
Ta ania ngamin aya ti taldiap napalabas?
Backstory, ti pangawag dagiti dadduma. Maysa a pasamak a panangtaldiap iti napalabas iti apagbiit laeng a kanito tapno maestablisar a nalaing ti lawlawaten iti agdama. Maysa a napalabas a pagteng a kanaig ti agdama. Maysa a pagteng a pagibasaran iti agdama a mapaspasamak.
Ngem saan a mabalin iti atiddog ta talaga a makapasuyaaben no kua.
Saan laeng nga iti sarita iti pakasarakan iti taldiap-napalabas no di pay ketdi kadagiti dadduma pay a kas iti sine, drama (ti radio) nobela (at-atiddog ngem ti sarita) ken dadduma pay.
“If a character in a story suddenly starts remembering events in the past, the memory described is referred to as a flashback. This is useful in showing how past events are related to present ones, and is often used to fill in the backstory. Flashbacks can give insights into character or offers hints about what might happen. Because flashbacks tend to deal with people in the past looking further back in the past.”
Maysa wenno dua wenno uppat a parapo daytoy. Saan nga atiddog. Ngamin sabali met ti agdama ken ti napalabas. Dayta a napalabas ket suporta laeng wenno panangilawlawag laeng iti agdama a pasamak.
Iti maysa a dinar-ayak a seminar workshop sadiay Cagayan, adda ti maysa a naipresentar wenno naworkshop a sarita nga atiddog ti taldiap-napalabas.
Nupay napintas ti konsepto wenno ti mensahe a kayat a yallawat ti author kadagiti agbasbasa ken napintas met ti subject matter, saanak a nakontento gapu iti kinaatiddog ti taldiap napalabas.
Kadagiti kakaduak a nagpanel da (daydi) Meliton Brillantes, (daydi) Antonio Pascua ket nadlawda iti kinabaked ti sarita. A kas kadagiti dinakamatko a kinabakedna.
Ngem siempre, iti workshop, saan laeng a nagpigsaan ti sarita ti mailawlawag no dipay ket ti nagkapsutanna.
Nga isu ti inlawalwagko.
“Itoy a sangapulo ket uppat a panid a sarita, agbalin laeng a walo a panid daytoy...” panangilawlawagko.
Ket nagulimek ti tallaong. Lalo ti makinsarita.
“Atiddog la unay ti taldiap napalabas a naaramat. Ket saan a maikanatad...” Ket dandanikla nga imbaga nga isu nga agtutuglepsan ni apo Joe Yere a dimngeg iti pannakaibasana. Ni apo ti kaunaan a nangpadagus kaniak ket inawisnak sadiay balayda, sakbay a napankami iti eskuelaan a yan ti seminaran.
Alusiisen ti makinsarita. Idi pinerrengko, kasla kayatna iti sumao, isu a pinatakderko.
“Apay a kunayo a saan a maikanatad, adik?” kuna ni manong, wenno tatang pay ket koma a, ta nataenganen.
“Iti panangamirisko iti saritam, nangrugi ti taldiap napalabas iti maikatlo a panid ken naggibus iti maikawalo a panid. Atiddog la unay, ket saan a naikonektar iti parikut ti dagiti dadduma a nadakamat. Awan ti relasion ti agdama wenno ti parikut ti sarita ti dagiti dinakamatmo iti taldiap napalabas.”
Ulimek. Ket kasla awan ti mayat a mangburek kadayta nga ulimek.
“Ania ti balabala ti sarita? Ti parikut ti sarita?” dinamagko.
“Maipapan ti parikut dagiti mannalon a danum ti pasayak.” Insungbatna a dagus.
“Isu laeng koma a ti naisurat. Kadagiti nadakamat iti taldiap napalabas, saanen a mainaig pay iti parikut ti sarita, ti pikpiknik, ti ang-angaw ti gobernador, ti panagkalkalapyo tapno adda ti isangailyo ken ti gobernador. Ti laeng koma parikut ti sawenyo ken no kasanoyo a solbaren dayta a parikut...” Inlawalwagako.
Ket lalon a nagulimek ti tallaong.
“ Maipablaak daytoy, ikkatento met laeng ti editor. Ikkatenna dagita a panid. No mangadaw man, bassit laeng. Dagiti laeng banag a makatulong iti agdama a situasion. Dagiti banag a makatulong iti dur-asan ti sarita...” panangilawlawagko.
Iti met sinuratko a kritisismo iti maysa a nangabak a sarita iti Carlos Palanca Awards 2002, kastoy man met laengen ti sinaok. Nagatiddog ti flashback. Nupay nag-italics iti pannakaisuratna, saan nga epektibo. No usigen ket kagudua ti flashback nga inaramatna. Kasla dayta flashback ti importante iti sarita a saan ket ti agdama a mapaspasamak.
Inayunan daytoy dagiti dadduma pay a kritiko.
Isu a ti flashback ket nasken nga ababa laeng ken kanaig ti panunot ti agbibiag wenno pasamak a konektado iti agdama.
“In short, the flashback is the most misused and overused tool in the writer’s toolbox. As a result, you may find editors telling you to rewrite you golden prose because you used a flashback and he doesn’t like them, or thinks readers don’t like them. While the flashback should not be considered taboo, it should be used sparingly. Your writing will always be stronger when told chronologically because readers want to know what happens next, not what happened the day before yesterday. Before flashing back to an event in the recent past, make sure there is an anchor in the present, otherwise your reader will find himself hopelessly adrift in a sea of memories that have no bearing on the story., verb tenses can be difficult to work with when writing extended flashbacks...”
Daytoy ti inlektiur ni Hollie Snider, Founding Member ti Colorado Spring Writer’s Group ken mabasa iti http://csfw.henrysnider.com/members/hollie-snider/index.htm.
Kastoy pay ti innayon ni Snider: “Memories are quick, usually no more than a paragraph or two, and are written in past perfect tense. Keep memories short for this reason. Past perfect tense gets very tedious very quickly. The good news is past perfect tense only needs to be used in the first and last sentences of the memory, serving as a time signal. That’s it. Simple...”
Ngarud, agsipud ta manglaglagip wenno maysa laeng a lagip ti taldiap napalabas, rumbeng laeng ngarud nga ababa laeng.
Ket no porma ti sarita ti kayatmo a paruaren, a pasig a laglagip, suraten ngarud ti sarita a pabaliktad, a kas iti kadagiti sarita a: “Meditasion: Apay Ngata Sabong, A Naisalumina?” nga impablaak ti Bannawag ken nangabak iti Umuna a Gungguna iti maysa a Salip ti Sarita, ken ti “Baggak (Ti Amianan)” nga impablaak ti “Sirmata Magazine” Maiden Issue ken nakaposte iti www.rfaafil.com ken sinurat toy numo toy biang.
Ngem dagitoy a sarita ket manglaglagip, a nangrugi iti agdama agingga sadiay kabayagan. Isu a pabaliktad a sarita. Ket uray irugim a basaen ti gibusna agingga iti rugina ket isu nga isu a mapnekka. Maysa a tekniko no dipay ket porma ti sarita daytoy.
No luto koma, ta nasken met a lutoen ti sarita, betsin laeng laeng ti flashback, betsin nga adu met iti di mangayat a mangaramat, betsin a nasken a sangapirit laeng ti ikabil, tapno saan a “lasang betsin” ti lutoen nga idasar. No sobra, agbaliwen no kua ti ramanna. Saanen a naimas ...
Nasken ngarud ti panagannad iti panangaramat....#
Wednesday, June 14, 2006
KOMENTARIO KEN PANIRIGAN # 3
JSP HIDALGO, JR --3
AWANAN ITI RINNISIRIS
Daytoy ti maikatlo a dinakamat ni apo Hidalgo, kinaawan iti rinnisiris iti sarita.
Risiris. Conflict situation.
No awan ti risiris, awan met ti plot, kuna dagiti dadduma a kritiko.
Idinto ta adda met dagiti mangipapilit a no pagsuratem iti narisiris, saanda laengen nga agsursurat.
Adda dagiti mangayat iti narisiris unay.
Adda met dagiti mangayat iti uray nakapsut ti risiris no la ketdi napigsa dagiti characterization.
Conflict versus characterization.
Ngem saan koma nga isu daytoy ti pakaulawan. Agpada dagitoy a korek. Nagdumada laeng iti wagas iti panangiparang ti rinnisiris.
Ulitentayo manen nga ibaga ni Karen Bernardo: “An important component of modern fiction is characterization. Historically, realistic characterization has only intermittently been considered an essential part of good writing; in eras when allegory and didacticism become more important than realism, characterization generally goes out the window.”
Ta ania ngamin aya ti risiris? Isu daytoy ti mamaggunay ti balabala. Daytoy ket maargumento iti man berbal wenno iti pisikal. Mabalin met daytoy a rinnisiris iti tao kontra iti bagina: iti kapanunotanna, iti panggepna, iti kayatna a mapasamak, iti pangngeddengna, iti sakit a marikriknana, iti riknana, ken dadduma pay.
Adtoy dagiti dua a tipo ti RISIRIS:
INTERNAL --- risiris a tao kontra iti bagina, a kas iti nadakamat. Kadagiti agsursurat iti sarita a napigsa ti characterization, isu daytoy ti ad-adda a rinnisiris iti saritada.
EXTERNAL --- risiris a patauden iti makinruar a puersa a kas iti: tao, ayup, bileg ti nakaparsuaan, ken dadduma pay
Adtoy dagiti lima a klase ti risiris:
1. TAO KONTRA TAO --- maaksion daytoy no di man iti argumento iti berbal. Labanan daytoy iti pisikal: dinnanogan, gabbo, pinnaltogan ken no ania a la ditan a wagas a pakaaramatan iti bileg kontra bileg ti tao. Mabalin met daytoy a pakaaramatan dagiti balikas: panagsinnungbat iti nabara a tungtongan wenno saritaan wenno panagpinniltak ti rupa
2) TAO KONTRA ITI BAGINA -- The leading character struggles with himself/herself; with his/her own soul, ideas of right or wrong, physical limitations, choices, urges, overcome fear, etc. Karinnisiris a mismo ti karakter ti bagina.
Ehemplo: no kasanona a rupiren ti pampanunotenna, no kasano a dasigenna ti umno ken saan; no kasanona a dasigen ti dakes ken naimbag; no kasanona a lappedan ti pagayatan ti bagina ken kayat ti bagi ken panunotna; no kasanona a labanan ti impluensia ti sabali; no kasanona a labanan ti kinaay-ayna ken kinapimanna; no kasanona nga idur-as ti kasasaadna iti biag; no kasanona nga idur-as ti kararuana;
3) TAO KONTRA GIMONG --- ti karater ket sisasango iti risiris kadagiti sumaganad: pammati, ugali, aramid, buya iti aglawlawna.
4) TAO KONTRA PASAMAK -- ti karakter ket sisasango iti dimteng kenkuana a pasamak: ti gasatna, ti kasasaadna iti biag, ken dadduma pay a pasamak a dimteng ken simrekanna a pasamak.
Ehemplo: ti nagsakit iti kanser, kasano a karinnisirisna ti bagina a mismo ti karakter; no ti maysa nga asawa wenno anak ket sisasango iti nakana a sakit, kasano a karinnisirisna ti bagina; ken dadduma pay a dumteng a pasamak
5) TAO KONTRA BILEG TI NAKAPARSUAAN -- kas iti bagyo, ginggined, tsunami, layus, flash flood ken dadduma pay.
Mabalin met a kunaen a risiris ti pokus ti sarita. Ditoy a nakatuon ti amin. Iti man direkta a panangiparang ken indirekta.
Ditoy a patarayen ti sarita. Kadagitoy a rinnisiris nga agtaray ti sarita awanen iti sabali pay malaksid iti ababa ken namsek a taldiap napalabas wenno taldiap masakbayan no kasapulan.
No direkta a no kuna -- saan a panagaramat iti device (symbol wenno image) iti daytoy a rinnisiris. Maibaga lattan no ania ti mapaspasamak. Idetalie iti nalawag, ababa ken namsek.
No indirekta, mai-shift ti pasamak iti literary device, ket maiparang ti rinnirisis babaen iti symbol wenno image wenno idilig iti sabali santo isubli iti realidad no napasamaken ti panagbalbaliw.
Ehemplo iti maysa a sarita: Sisasango iti krisis ti lalaki, no tutopanna wenno saan ti sexual urges ti babai. Nagshift ti risiris iti device, ket kastoy ti naiparang: inarakop ti babai ti puon ti niog, ket nagbunga daydiay a niog. Iti panagsubli ti realidad, addan anak ti babai ken ti lalaki. Iti mugingmo nga agbasbasa, ammom lattan a tinutopan ni lalaki ni babai.
Iti maysa pay a sarita, tugkitugkiken ni manang balasang ti uleg a nakatangkal, sa pagamuan, timmaray ket nagiregreg iti kabibe agingga simrek iti uneg ti gukayab.
Ti risiris, ket nasken a mangeddeng kadayta a gundaway. No pidutenna dagiti inregreg ti balasang a kabibe, agsarakdanton ti balasang iti uneg ti gukayab, ket duada laeng. In-inut a pinidut ti lalaki dagiti kabibe. Uray no saan nga imbaga ni author, ammon ni reader nga agtutot ti petalo ti sabong santo agtinnag iti rengngat ti iti dayta a gundaway.
Agpada a sarita dagitoy ni JSP, Hidalgo, Jr.
Apay a mapasamak iti panag-shift iti device ti risiris?
1) kas bunga ti arte
2) panangliklik a panangiparang ti saan a nasayaat a pagteng para iti pagimbagan dagiti ubbing nga agbasa ken kadagiti moralista ken konserbatibo, ta saan met nga agpapada ti kayat ken nakem amin a readers
3) maysa met nga istilo wenno wagas
4) mas kombiniente iti author ti author itoy a wagas
Tapno nalawawag, nasaysayaat no mangdakamattayo kadagiti nalawag nga ehemplo no ania ti simbolismo, image ken pangidilig.
No ti sarita ket maipapan iti biag ken patay.
1. SIMBOLISMO -- adda daydiay OBJECT nga imbagana, ngem saan nga isu ti kayatna a sawen
a) no sigagangat ti kandela -- PATAY
b) no awan apuyna-- BIAG
OBJECT -- kandela
2. IMAGE -- awan ti OBJECT ngem nalawag a maawatan ti ibagbagana
Ehemplo:
a) no nalagda -- PATAY
b) no narasi – BIAG
Ania ti kayatko a sawen iti ehemplo? Adda, naglawag nga imahe ngem diakon nga ibaga
3. SIMILAR, SIMILARE, SIMILITUDE-- panangidilig no kunam, isu met la nga isu -- daydiay banag a sasawenna ket idiligna iti maysa a banag babaen iti panagaramatna iti KAS, KASLA, KASKALA
a) kasla mannanakaw a dumteng iti aniaman nga oras -- PATAY
b) kasla tanubong ti sabali manen nga uggot iti sangam -- BIAG (literally kaipaspasngay nga anak)
4) PARADOX -- panangiladawan a saan a nakapappapati ngem isu ti agdadata a kinapudno; wenno panag-shift iti device.
Iti Biblia, no adda agdamag ken ni Jesus, agaramat daytoy iti pangngarig a kas sungbat. Iti sarita, applicable met daytoy a device.
Ehemplo: Iti Lucas 12:3 “ ...aniaman a nasaoyo iti kasipngetan, mangngegto iti lawag; ket amin nga inyarasaasyo kadagiti tattao iti siririkep a siled, maipukkawto manipud iti tuktok dagiti balbalay.
Daydiay tsismis a risiris ket di nakapappapati a mawaragawagto kadagiti tuktok dagiti balbalay, ket ti agdadata a kinapudno ket ‘awan ti palimed a di maibutaktak.’
Ken adu pay a, wagas. Sumagmamano laeng dagitoy nga ehemplo.
Kadagitoy nga ehemplo, makitatayo ti nagdudumaanda.
Saan laeng a ni apo Hidalgo, Jr. ti nagaramat kadagiti kakastoy a devices tapno maiparang ti risiris wenno pannakamata ti sarita.
Narigat kadi nga iladawan ti maysa nga agtutubo a kayatnan iti sumagpat iti naan-anay a kinabaro? Kasano? Daydiay ti risiris ti sarita, babaen iti panagaramat ti author iti urges wenno kayat ti bagina. No aramidenna, agbalin a naan-anay a baro. Ngem no kabainna ti bagina...saan a naan-anay a lalaki. Nasken a paneknekanna iti bagina, nga isu ket baron. Ket kastoy ti napasamak nga eksena iti sarita: “Simrek iti kalapaw. Nanguyos. Imasnan. Sangabaso pay koma. Idi nakaruar iti kalapaw, naan-anayen a baro.”
Sarita daytoy daydi apo Pelagio Alcantara, maipapan iti panagbaro.
Maysa nga IMAGE, nga adda ti kayat nga ibaga ti author ngem dina met imbaga. Ngem uray no dina imbaga ti kayatna nga ibaga, ammon da readers a dayta kayatna nga ibaga; addan iti muging dagiti readers. Kas kadayta ehemplo a sarita ni Apo Pelagio Alcantara, uray no dina imbaga ti inaramid ti agtutubo, ammotayo no ania dayta nga inaramid ti agtutubo a saanen a nasken iti panangilawlawag ta nalawlawag a maawatan.
Ammoyo ti inaramid ti agtutubo?
Ti risiris a napasamak ket ti kangrunaan a karakter ket kontra iti bagina met laeng no aramidenna wenno saan daydiay nga inaramidna. Nasken a MANGEDDENG. Ket dayta a pangngeddeng a sarunoen iti tignay ken pasamak ket maysa met nga INTERNAL CONFLICT. ##
Tuesday, June 13, 2006
KOMENTARIO KEN PANIRIGAN # 2
SUNGBAT ITI PALIIW NI JSP HIDALGO, JR. --part- 2
Kas nayon a seknan para iti BALABALA, adtoy dagiti nagduduma a plot pattern a nasken manen a maipalagip nupay naisuraten daytoy kadagiti naglabas. Uliten ta dagiti saan a nakabasa ket maikkanda met iti pagpampanunotan.
Plot pattern – ania ti plot pattern. Isu man daytoy dagiti naynay a balabala ti sarita a maar-aramat. Kas dagitoy sumagmamano:
1. Boy meets girl wenno girl meets boy, vice versa – No nagam-ammo ti baro ken balasang a ket sumaruno metten ti arem-arem. Nagballigi man ken saan ti baro wenno agimbabaro, isu a ti gibusna.
2. Love triangle – trianggulo nga ayat wenno adda ti sumapit a sabali a persona iti maysa nga ayan-ayat. No ania ti banagenna dayta, naladingit man wenno saan, isu a ti gibusna.
3. Vengeance – panagibales wenno binnales ti taray ti sarita, iti man direkta a panagibales wenno iti indirekta a wagas. Basta maipapan iti bales ken binnales.
4. Whodunit – no asino iti nangaramid wenno akimbasol dayta a naidaya a parikut, isu ti takuaten daytoy a sarita, a kas iti crime story, ken dadduma pay.
5. Ship of fools – dagiti met di maiparbeng nga aramid: no mannanakaw, matakawan met ti asawana wenno asino la ditan a kasingedna; no aglako iti shabu ti nalimed a trabahona, agbalin met a drug addict ti anakna, ken dadduma pay: nagtema iti “no ania ti inaramidmo iti padama tao, isu met laeng iti mapasamak kenka.”
6. Journey --- dagiti sarita a kas kadagiti Ugly Duckling, Cinderella ken dadduma pay ken dadduma pay.
7. Alice in Wonderland plot pattern - balabala par a iti surealism stories. Dagiti sarita a nagpasamak iti tagainep:
8. Panagballigi --- dagiti balabala para iti succes ken didactic stories
9. surealism -- bunga ti tagainep wenno parmata
10. stream of consciousness --- agtaud dagiti pasamak iti isip ti karakter
Sumagmamano laeng dagitoy dagiti plot pattern. Ngem, ti importante ket LOGIC, a kayatna a sawen ket ti author ket ammona ti mapaspasamak, kabisadona dagiti agbibiag, ti lugar, ti panawen ken ti dayalogo ken no ania dagiti iladladawanna.
TI MAIKADUA A PALIIW
2. SINANTATAO NGA AGBIBIAG --- Naa, daytoy ti kangrunaan a sakit ti mannurat, mangrugi man nga agsurat ken uray dagiti bangolanen. Wen, uray dagiti bangolan ket daytoy met ti sakitda. Uray siak ket daytoy ti kangrunaan a sakitko met, lalo no naisarwag ti sadutirissen a ket, nalpas. Uray dagiti nangab-abak a sarita kadagiti pasalip, ket adda latta dagiti sarita a sinantatao dagiti agbibiagna. Nagadu ketdin dagiti bangolan a daytoy ti sakitna. At least, inramanko ti bagik ditoy; ket adtoy dagiti natakuatak a rason:
1. naimasan a nagistoria kadagiti pasamak, a kas iti risiris, ti aglawlaw, iti trick and ploy,
2. atiddog a rugi, ket idi agbalaw, adun a panid ti naisurat.
3. agkurang iti pannakaammo iti kinaasino dagiti agbibiag: iti ugali, langa, edad, kasasaad iti gimong, ken dadduma pay.
4. saan a naipangruna ti kinaadda ti sabali nga agbibiag
5. ken dadduma pay.
Intay ngarud adalen dagitoy naidatag no apay a timpuar dagitoy a sakit:
1) NAIMASAN A NAGISTORIA:
A) kadagiti pasamak --- nagistoria lattan a kasla impasalaysayna ti pasamak. Basta naibagana a ni Pedro ti bida, isu lattan a ni Pedro ti bida. Ket kontrabida met ni Atong ken ni Illo.
Ket nagadu ketdin, dagiti sarita, uray kadagiti nangabak kadagiti pasalip a nagisalaysay lattan kadagiti pasamak ngem nalipatanna dagiti bidana. Nakapokus ti immatang ti author iti pasamak ket nalipatanna dagiti agbibiag, importanten kenkuana ti nagan ken propesion ken estado iti gimong ti agbibiagna:
“Ania ti langana? Dangkaw? Butiog? Ania ti edadna? Napudaw kadi? Diak nakita a kas tao ti agbibiag,” kuna ni Reynaldo A. Duque, iti komentona iti sarita a naworkshop (nagsisinnublatan a binasa dagiti naki-workshop ti sarita) iti Carlos Palanca Literary and Seminar Workshop a napasamak iti St. Louis University, Baguio City. “Nadlawyo?” sanakami sinaggaysa a minatmatan.
Ni RAD ti nag-moderator.
Da Clarito de Francia, Bagnos Cudiamat, Pedrito Sanidad iti nangsirip iti nagkapsutan ti sarita idinto a siak ti nangsirip iti nagpigsaan sarita. Kalpasan a indatag ti moderator ti analysisna kadagiti nadatag a komento (nagpigsaan ken nagkapsutan) impasarunona a dinamag no ania ti langa dagiti karakter. Ket awan iti nakatimek kadakami. Uray dagiti nangsirip iti nagkapsutan ti sarita ket dida nasirip dayta a banag. Siakto pay ket nadlaw dayta, ngamin makaay-ayo dagiti pasamak ken nakabilbileg ken naidumduma dagiti balikas ti author a taga-Abra ken propesora iti English iti SLU.
Itoy a kaso, nairayo ti author iti pasamak ket nabay-an ti ladawan dagiti agbibiag.
B) naituon iti/kadagiti risiris -- kalpasan a naiparipirip ti risiris (conflict situation) iti main plot, sinaruno a dagus dagiti risiris iti sub-plot. Isu a nagangayanna, pasig a risiris nga umatipukpok daytan. Ket urayka la maangsanen nga agbasa iti irut ken makapagagaren a risrisiris. Urayka nagtik-ab iti kinaadu ti risirisna.
Ngem no adda ti nagdamag no ania ti langa ti dagiti karakter, no napudaw wenno dimmalem ti kudilna, dangkaw wenno pandek, kasla tukak bunton wenno bat-og. ket saanen a maibaga. Ngamin ket nakatuon iti risiris ti sarita ket nalipatan ti langa ken kababalin ti/dagiti agbibiag. Basta sinubuan lattan ni author dagiti dear readers iti “madaydayaw ken mararaem” ti bida.
C) Naimamasan ngamin ti author a nagiladawan iti aglawlaw, a sinaruno ti pasamak, ken ti risiris. Panagiladawan daytan nga umatipukpok ngem nalipatan ladawan ken kababalin dagiti agbibiag.
D) Ket no ti trick and ploy nga usaren ket nailukat babaen kadagiti ladawan ti aglawlaw, sa naisaruno ti panangiparipirip ti trick an ploy, sa manen isaruno ti risiris, malipatanen ni author ti bida ken dagiti agbibiag.
Iti ababa a pannao managlipat met ti author, ken adda ti sakitna a sadutiris ken sulitis.
2) ATIDDOG A RUGI -- no ti rugi ket awan a dagus ti “malutluto” a balabala, kasla fishing espeditionen ti napasamak. Iti panagbalaw iti kinaatiddog ti rugi, siempre, agkamat daytoy iti espasio ket pagangayanna, saanen a narukod dagiti eksena ket naisakripisio ti langa, kababalin ken ugali dagiti agbibiag.
3. AGKURANG ITI PANNAKAAMMO DAGITI AGBIBIAG --- ngamin, sakit ti mannurat ket umanayen a ni Pedro ti bida, a nakidinnanogan ken Juan a kontrabida, a naabak idi un-una ni Pedro. Inabuso ni Juan ni Pedro, ngem iti udina bimmales ni Pedro, impakatna ti kinalaingna iti karate ket kakaasi ni Juan. Agingga laengen dita, ta gibusnan ti sarita. Saan a naiparang ti laing, kababalin, langa, ken kasasaad iti gimong ti bida wenno dagiti agbibiag.
Iti dagup dagitoy, a kinakurang, makuna met ngarud nga agkurang iti CHARACTERIZATION ti sarita.
Apay a kastoy ti napasamak? Malipatan ni author dagiti agbibiag?
Impluensia daytoy ti napalabas, kuna man ni Karen Bernardo iti napintas a salaysayna a napauloan iti “Characterization in Literature” a mabasa http://www.storybites.com/characterization.htm:
“An important component of modern fiction is characterization. Historically, realistic characterization has only intermittently been considered an essential part of good writing; in eras when allegory and didacticism become more important than realism, characterization generally goes out the window.”
Napakarealistiko itan dagiti sarita-Iluko. Manmanon dagiti mangtaming didactic ken humanism.
Importante ngaminen iti panangibaga ti pasamak, risiris ngem nalipatan nga agdadata met a kinapudno wenno tao dagiti agbibiag. Ngamin kadagiti un-unana a sarita ket mabalin nga agtaud iti outside world wenno deux machine ti solbar ti parikut ti sarita. Ngem kadagitoy a panawen a naipangruna ti realismo saanen a maikantad a kastoy ti pannakataming dagiti agbibiag. Nasken met nga ipaayan ida iti atension tapno agdadata ti kinapudno. No pudno a tao ti agbibiag, uray metten dagiti pasamak ket agdadata metten a nakapudpudno ken nakapappapati.
Ta kasano aya ngamin agiparang ti characterization kadagiti character?
Kastoy man ti masursurot a napaliiwko:
1) ipakita ken ideskribir ti katataona.
Ehemplo:
Nabun-as nga agtutubo, iti edad ni Marinelle a sangapulo ket lima, addaan iti namsek a barukong, nasippukel a luppo ken patong ken addaan met iti atiddog a buok nga agingga iti siketna. Agtayag iti lima a kadapan ken innem a pulgada iti immal-o a pammagi. Nasam-it ti isemna. Adda ti nagabay a sallapiding ken bugtong a kallid iti kanigid a pingpingna iti simmantamaria a rupana. Lumabaga dagiti mukodna. Sakasaka a magmana ita a bigat iti igid ti baybay.
2) panangiparang a kabuyog ti aksion
Ehemplo: Usaren met laeng daydiay immuna nga ehemplo.
Kasla nakakikitaak iti diosa nga immulog iti aplaya ita a bigat, a ti bimmalitok a darang ti init ket makitak iti pagasiket a buok ni Marinelle, nga ay-ayamen ti puloy manipud iti nakaturog a baybay; diak nagawidan iti nagtilmon, iti edadko nga innem a pulo, kinaykayatko a baroak kamman ta essemak ti awis dagita aginiin a namsek a patong ken luppo ken binegkes ti nakipet ken nakiting a puraw a siorts ken dagita nay awis ti karit ti kakasla marasua a barukong wenno siak kamman daytoy puraw a kadararatan nga agpappapas a mangag-agek kadagiti dumerosas a labus a dapanna; iti panagsabat dagiti matami iti itatalliawna, kasla inikutan ti simmantamaria a rupana ti amin amin a kinadaeg iti panagsalip ti dayag ti bugtong a sallapiding ken ti bugtong a kallid iti kanigid a dumrerosas a pingpingna; saanen a mailangaan iti edadna a sangapulo ket lima iti tayagna a lima a kadapan ken lima a pulgada iti lap-it ti widawid dagiti nawasnay ken muldotan a takiagna; ket sutil a talaga ti pul-oy ta yar-arsaasna kadagiti sarangko a kasla magmagna a fried chicken iti lap-it ti immal-o a pammagi; iti mugingko, binang-esak ti agatpinadis...!
Adda ti aksion ti karakter a ni Marinella ken ti sumarsaruno kenkuana a lakay. Maibugasan ditoy a ti ni Marinelle ti kangrunaan a karakter ket nararrator (1st person participant) ti akem ti lakay. Maibugasan pay ditoy a mannabako ti asawa ti lakay
3) panangdeskribir ti linaon ti muging karakter --- wenno agtaud a mismo iti karakter ti characterization --- iti eksena met laeng da Marinelle ken ti lakay, ituloytayo laeng:
“Sinalbagka met! Awan ti modom a lakay, durgi!” Ket tinupraan pay ni Marinelle ti sangok, “’Pay a sarsarunoennak, ha? Kayatmo ta idarumka iti act of lasciviousness?” Napasardengak ta diak masabat dagiti kumilaw a matana iti inna panagbaniekes.
Iti laksid iti kinapintas iti panangiladawan ti narrator (lakay), nalaad gayam ti kababalin ni Marinelle. Uray dinto ibaga ti lakay daytoy a kinalaad ti ugali ni Marinelle ta mismon a nagtaud kenkuana dayta a characterization.
4) babaen iti sabali a persona -- wenno reaksion ti sabali
Ehemplo: (iti met laeng eksena da Marinelle ken ti lakay)
Kasla appan ti banniit ti panagkitak ken ni Marinelle ita a bigbigbigat a magmagna a nakasiorts iti nakipet ken nakiting a puraw ken sakasaka iti bibig ti danum. Kasla appan ti banniit nga allilaw ti ngaretnget.
“Uray pintasna amin a pintas, apong, no matapobrento met laeng, agbaakak laeng!” Kuna ni Ilong nga apokok, a diak payen nadlaw iti yaasidegna, ken kaedadan ni Marinelle. Saan a kinabaelan ti bimmalitok a raya ti init a paraniagen dagiti mata ti apokok ket pinekkelko ti kanawan nga abagana.
Itoy nga ehemplo ti characterization, adda ti sabali a nangibaga iti kababalin ken ugali ti character. Uray saan metten nga ibaga ti lakay iti panagayonna iti baro ta umanayen dayta pekkel a kas panangayon ti reaction ti sabali a characterization
Ket iti ababa a pannao, no sumaen dagitoy a panangilatag ti characterization dagiti agbibiag ti sarita, kasatoy dagiti wagas: ideskribir ti narrator, ideskribir ti narrator a kabuyogna ti aksion, nagtaud a mismo iti karakter, ken adda ti nangibaga dayta a characterization.
Ngarud, babaen man iti direkta ken indirekta a panangiparang, ti characterization ket wagas wenno tekniko tapno maliklikan a dagiti karakter ket sinantatao.
Termino kadagiti agbibiag:
1. STATIC CHARACTER--- saan a pulos nga agbaliw iti katataona, prinsipiona ken paniriganna iti biag agingga iti gibus ti sarita. Naynay a masarakan dagitoy kadagiti character stories a nangiladawan iti kinatakneng.
2) DYNAMIC CHARACTER --- agbaliw ti katataona, prinsipio ken paniriganna iti biag iti gibusna. Naynay daytoy a character kadagiti plot pattern a ship of fools
3) ANTAGONIST -- kontrabida
4) PROTAGONIST -- bida: ti makinsarita, masarsarsarita, sarsaritaen,
5) STEREOTYPE -- kasla mannequin wenno sinantatao
6) CONFIDANTE -- katalek, pagtalkan, pangitalkan ti bida ti linaon ti mugingna
7) SYMPHATETIC -- makaay-ayo ti impluensia ti karakter
8) UNSYMPHATETIC -- di makaay-ayo iti impluensia ti karakter
9) VIEWPOINT CHARACTER --- ti sarsariaentayo (kas iti ehemplo, ni Marinelle), ket aglabas amin ken ni Marinelle a saritaentayo, awanen iti sabali pay ta isu ti FOCUS ti sarita.
SALUDSOD: maiyaplikar kadi met ti arte iti characterization? Ti arte a kas show don’t tell?
SUNGBAT:No kabaelam la ketdi, aramidem a. Ngem napeggad daytoy no agtutunnal ta mangulaw laeng. Nupay kasta, inaramid daytoy da JSP Hidalgo, Jr. ken ni Agustin DC Rubin
Ken ni Hidalgo, napintas ti karakterna a ni Jaime Castro: ti dina pannagna iti nadaras -- a kayatna a sawen, naannad, agpanunot nga umuna, natakneng ti karakter..
Ken ni Rubin: kastoy man idi inladawanna ti langit: awan ti makitak a nagango a bulong, a kayatna a sawen, biag nga agnanayon wenno awan ti matay
Dagiti laeng makuna a managimutektek a mannurat iti makaaramid daytoy. Dagiti naannad kadagiti balikasda: a no agiladawanda ket adda ti sabali a kaipapanan dagiti ibagbagada, nga isu dayta ti bunga ti arte.
Ti sarita a kas bunga ti arte. ##
(adda pay tuloyna)
Sunday, June 11, 2006
Komentario ken Panirigan
iseriek man dagiti sinuratko iti kolumko iti TawidNews... adda ngamin dagiti sumagmamano an agkiddaw...ala ngarud a...
(NOTE: singasing laeng dagitoy ket saan a nasisita a suroten ta adda met laeng iti mismo nga author nokasanona a pasayaaten ti sinuratna, ta ti sinurat nga addaan iti puso ken kararua ket ladawan dayta ti nagsurat...)
==============================================
Panangamiris Kadagiti Duktal ni JSP Hidalgo, Jr.
Kasano, aya, ti agsurat iti sarita?
Agsublitayo manen a iti never ending a panagadal no kasano iti agsurat iti sarita. Ta pudno met nga agnanayon a panagsursuro iti panagsuratan iti sarita.
Ngem daytoy a sinurat ket intay amirisen dagiti duktal ni apo JSP Hidalgo, Jr. nga impablaakna iti Bannawag idi Pebrero 12, 1968, ken mabasa iti www.mannurat.blogspotcom. Kastoy man iti insuratna:
Saan nga agsarday ti panagsangpet dagiti sarita iti BANNAWAG. Kaaduanna ti aggapu kadagiti agdadamo a mannurat. Ngem iti duapulo a sarita, nagasaten no adda maysa a maagsaw a mabalin nga ipablaak. Adu ti gapuna a saan a mabalin nga ipablaak dagiti gapuananda. Nakapsut a balabala, sinantatao dagiti agbibiag, awan ti rinnisiris, makapasuyaab ti taldiap-napalabas, saan a nasayaat ti pannakarisut ti parikut, awan masnop a turongen dagiti pasamak, bassit ti ammo ti mannurat iti banag a sursuratenna, saanna nga ammo ti agsurat iti nasayud nga Iluko, ken dadduma pay. Nabatad nga agkurang iti ammo maipapan iti panagsurat iti sarita ti nangipaw-it iti manuskrito nga inawaganna iti sarita.
Isu man daytoy ti pakabuklan ti amin:
1. Nakapsut a balabala
2. Sinantatao dagiti agbibiag
3. Awan ti rinnisiris
4. Makapasuyaab ti taldiap-napalabas
5. Saan a nasayaat ti pannakarisut ti parikut
6. Awan masnop a turongen dagiti pasamak
7. Bassit ti ammo ni mannurat kadagiti banag a sursuratenna
8. Sanna nga ammo iti agsurat iti nasayud nga Iluko
9. Anag ti biag iti sarita
10. Kinakurang dagiti babasaen
Nga isu met iti intay adalen a saggaysa. Intay isapulan iti sungbat. Nupay nabayagen, tallopulo ket pito a tawenen iti napalabas, panagkunak ket mabalin pay laeng nga isaang daytoy agsipud ta dandani isu no dipay ket ngata isu la nga isu iti parikut iti agdama ken idi no kasano iti agsurat iti napintas a sarita.
Saggaysaentayo ngaruden:
1) NAKAPSUT A BALABALA
Apay ngata nga adda ti nakapsut a balabala?
Ania, aya, ti PLOT? Adtoy ti sumagmamano a singasing no kasano a papintasen ken papigsaen ti balabala. Isu met laeng dagitoy ti kaipapanan ti balabala.
1) PLAN --- plano. No ania ti pakabuklan a plano iti sarita. No kasano nga irugi ken igibus, ken no kasano nga ikapet dagiti paset ken device iti sarita. Naplanon no kasano nga ikapet dagitoy a paset ken device, a kas iti pannakaplano iti pannakaipatakder iti maysa a pasdek wenno rangtay tapno saan a marpuog. Awan dumana iti agaramid iti plano iti pasdek weno rangtay iti plano no kasano nga agaramid iti balabala iti sarita. No agpadada a nakapsut, marpuog daytoy ket malpay met ti abaga iti pannakaburak iti ingpen. Iti ababa a pannao, ARRANGEMENT wenno PREPARATION ti kayatna a sawen. No kasano nga INURNOS (arrangement) ken INSAGANA (preparation) ti inka indatag a sarita.
2) SCHEME ---a program of action. Nagsasagannad a programa iti aksion. No adda daytan plano, adda ngarud met ti programa no kasano nga ipatungpal dayta plano. Masapul nga adda ti programa iti panangipatungpal kadayta a plano. Porke, adda plano, sakayam latta kadin ti plano? Saan met a! Kas met laeng iti agbangon iti pasdek. Adda ti programa iti pannakaipasdekna. Saan nga umuna nga ikabil ti atep, ta maudinton ti adigi ken diding. Pangikabilam ngarud dayta atep no awan ti adigi ken diding? Kastoy met laeng iti PROGRAM OF ACTION iti saritam. Adda ti programa a nasken a surotem. Adda ti yunam nga ikabit, ket sumarunon dagiti umno a sumaruno.
3) STRATAGEM -- isu daytoy ti TRICK and PLOY. Masapul nga adda ti stratagem iti plot. Adda ti mailaok a trick wenno ploy. Yantangay, ta ti sarita ket maysa a bunga ti arte, nasaysayaat ket ngata no daytoy nga stratagem ket SHOW DON’T TELL. Kasla daytay simbolismo daytoy. Kinaadda ti trick ken ploy. Ken napintas siguro nga aramaten dagiti figure of speech tapno bumileg. Panangpabileg ti balabala ti kinaadda ti trick and ploy.
Iti maabut iti panunotko kabayatan a sursuratek daytoy, adtoy man dagiti sumagmamano a trick and ploy a naaramat iti sarita nga Iluko.
A) iti rugi ti sarita, adda daydiay siniglot ti baket a tali, ken agtultuloy iti inna panangsiglot iti tali iti pannakawarwar ti sarita. Iti panaggibus ti sarita, nabukel metten dayta a sigsiglot iti tali (Santo Rosario) iti maysa kadagiti sarita ni JSP Hidalgo, Jr.
B) Naidumduma a narrator. Gagangay a tao, latta ti narrator iti sarita. Ngem ti trick and ploy nga inaramat ni Prodie Garcia Padios iti maysa a saritana a nangabak iti maika-5 a premio iti salip ti makapakatawa a sarita ket RUNGRONG ti narrator.
iti rugi ken iti tengnga ti sarita, dumlawkan iti kinaasino ti narrator. Ammona amin ta nakadekket latta met iti bida. Ngem madlaw a saan a tao daytoy. Ket segseggaan ti agbasa ti kinaasino daytoy a narrator. Iti gibus, inyam-ammo ti narrator ti bagina a kas RUNGRONG TI PINADIS a nakaipit iti payabyab ti bida isu nga ammona amin a pasamak. Maysa a trick and ploy.
C) Dagiti Christ figure ken dadduma pay a figure, a saanen a nasken nga ibaga, ta ti sarita, kas bunga ti arte ket SHOW DON’T TELL. Saanen a nasken nga ibaga ngem ammon dagiti agbasbasa nga isu dayta ti lawlawatem.
D) ken adu ken adu pay dagiti trick and ploy, ngem saan laeng a naikkan iti importansia a nabileg met a pangpabileg iti PLOT daytoy nga stratagem wenno trick and ploy.
4) “what’s cooking up, man?” Kuna man dagiti umiingles. Ania kano dayta malutluto iti sarita? Kayatna a sawen a saanka nga agluto, no di ania ti MAPASPASAMAK. Manipud iti rugi agingga iti gibus. Ti nasken ket no nangrugi ti sarita, nangrugi metten ti luto, ket no nawarwar ti plot, malutluto metten ti pasamak. Adda daydiay mabukbukel, bukbuklen, iti man nalimed wenno saan, basta adda ti bukbuklen a mapasamak nga isu dayta ti suroten.
Kadagiti dadduma, damagenda laeng ti: “Ania ti balabalana?”
Ket no no ti isungbatmo ket: “Mayor a kinagat ti aso.”
No ti nagdamag ket kontra partido, wenno timmallikud ti lapayagna kadagiti damag, kunana la ketdi nga isungbat: “Ania ti bibiangko dita nay!” wenno, “Ahu, ania la ket ti anusmon a mangbasa kadagita awan serserbina!”
Wen met piman, ta awan met ti pilpilien ti aso a kagaten, saan? Uray asino ket kagaten ti aso. Mayor man weno saan. Baknang wenno napanglaw wenno ania ti edad ken ania man a gender. Isu a di makaay-ayo dayta a PLOT. Nakapsut dayta a PLOT. “Mayor a kinagat ti aso?” Amangan no dipay kayat a kanen ti baboy dayta a PLOT.
NGEM, no kastoy ti insungbatna: “MAYOR A KIMMAGAT ITI ASO”
Medio manglangit met a, daydiay nagdamag ket kunana pay nga uliten: “Asino ti kimmagat?”
“Ni mayor, kimmagat iti aso.”
Baliktaden ti pasamak, saan? Daydiayen tao iti kumagat iti aso. Ngarud, sumrek metten ditoy ti intriguing.
5) INTRIGUING- to arouse the interest, desire or curiosity
Daydiay arigna, dipay umanges ket iti imasna no kua, ken uray no aggugubaten iti aglawlawna ket sige latta iti inna panagbasa. Daydiay adda kenkuana iti imasna iti panagbasa ken gagar a mangammo iti sumaruno a mapasamak. Ta uray no awaganda a mangan ket saan a sumungbat, wenno makasi-CR ket itugotna pay laeng dayta a basbasaenna idiay uneg ti comfort room.
6) CONTRIVE---no asino iti mangkontrol iti situasion; daydiay nay ipresentarmo a saritam ket adda ti DRIVER, nga isu ti makaammo a mangiturong ti manibela ti balabala wenno isu ti makaammo ti dalan, desdes, kalsada, riles wenno ania la ditan. Nagduduma dagitoy a klase ti presentation. Adawentayon ti naimaldit iti DUYOG TI SINGASING II.
A) CONFLICT DRIVEN PRESENTATION– ad-adda a dagiti CONFLICT ti maiparang iti plot. Narisiris, kayatna a sawen, maaksion ken madrama ken maargumento la unay. Narisiris iti man pisikal wenno iti berbal. Umno laeng daytoy a para iti risiris a tao kontra iti tao wenno tao kontra iti puersa ti nakaparsuaan wenno tao kontra ayup. No daytoy ti usaren, saan a laokan iti sabali a taray wenno presentasion ta agbaliwen ti taray ti sarita no kua, ket amangan no kunaen ti reader: nagpintas ken makaay-ayo, ngem idi nakatenganga, boring metten!
B) CHARACTER-DRIVEN PRESENTATION-- maipapan laeng iti character ti maysa a tao ti labidem, awanen iti sabali pay. Ti laeng ugali ken aramid ti maysa a tao iti ibagam, awanen iti sabali pay.
C) THEME-DRIVEN – manmano a rumuar ti kastoy iti sarita nga Iluko, kailian. Diak met patienen a saan a kabaelan ni mannurat nga Ilokano. Lalo a diak a patien a dimo kabaelan, kailian! Para laban daytoy, kunamsa!
Ad-adda a ti tema ti idurduron daytoy a plot a saan ket a ti risiris ti tao kontra tao, tao kontra puersa ti nakaparsuan, tao kontra ayup, karakter, kababalin, kapanunotan ken dadduma pay no di ket ti tema, awanen iti sabali pay. Ti maipapan laeng iti TEMA ti inka lawlawaten. Nga isu a maawagan iti theme-driven presentation.
Ehemplo ti theme-driven a sarita, kailian: Ni Paran ken ti Unibersidad ti Carmen, a sinurat ni Juan S. P. Hidalgo, Jr. ken ti Nadara ti Aldaw ni Eba, a sinurat ni Jimmy M. Agpalo, Jr. ken impablaak ti Bannawag. Dagitoy a sarita, kailian, awan ti mabasam a risiris ta ad-adda a ti tema ti idurduron ti pasamak. Ngamin dagiti sarita a kastoy symbolical stories. Iti sinurat ni apo J.S.P. Hidalgo, Jr., ni Paran ket iladawanna ti biag dagiti tattao iti lubong, idinto ta ti sarita ni J. M. Agpalo, Jr. ket iladawanna ti biag dagiti babbai.
D) LOCAL COLOR-DRIVEN – dagiti maipapan iti aglawlaw, kabibiag, mapaspasamak iti maysa a lugar ti masurat, kailian, awanen iti sabali pay. Manmano iti rumuar a kastoy iti sarita nga Iluko, kailian
PANAMAGDILIG: no maipapan iti aglawlaw, kabibiag, ugali, aramnid, trabahom, etc, iti MAYSA A LUGAR, local color-driven. Ngem no MAYSA A TAO, character-driven.
E) Napagtipon a theme ken character driven – no namastermon ti theme-driven ken ti character-driven, kailian, napimpintas manen ti suratem no paglaokem dagitoy a dua. Ket ti malagipko nga ehemplo daytoy ket ti sarita ni Manuel S. Diaz a napauloan iti Diorama ti Biag ken impablaak ti Sirmata Magasin idi siak ti Literary Editor.
7) FUNCTIONAL DESIGN -- the creative art of executing aesthetic and to indicate with a distinctive mark, sign or name.
Isu met laeng daytoy dagidiay STRUCTURE a kunkunatayo. Ngamin kasapulan ti maysa a PLOT ti STRUCTURE. Masapul nga adda pagnaan, pagluganan, desdes, riles, basta adda ti structure a pangikabilan ti plot tapno saan a maiyaw-awan. Ket tunggal structure, adda met ti bukodna nga annuroten. Sumurot daytoy a Plot iti structure. Adtoy dagiti sumagmamano nga structure:
A) traditional -- maiparang a dagus ti parikut, no masolbar, gibusnan
B) circle -- no sadino iti nangirugianna, isu met laeng iti nangigibusanna
C) counter-circle -- pabaliktad a sarita, nangrugi iti gibusna. Retrospective story.
D) linear -- nangrugi iti close symbolism, naggibus met la iti close symbolism. Naisimboloan a sarita. Straight line.
E) lying triangle wenno mountain --- adda ti sarsaritaenna ngem dimo ammo dayta a banag, samonto la maammuanen ti puon ken gapu ti amin no naggibusen daytoy.
F) patterned --- naipadron ii maysa a pasamak wenno pakasaritaan
G) ken dadduma pay, a kas iti ladder, rolling, hour glass
Ala ket, adu pay a dagiti wagas a saankon a dakamaten a pangpapintas ti PLOT a kas iti kinaadda iti SYSTEM, METHOD, FORMAT ken dadduma pay. Ti importante ket makaay-ayo ken LOGICAL daytoy a plot tapno saan a NAKAPSUT.
No illogical, amangan no ipalapalto pay la ketdi ni dear reader ti binasana sanakanto pay la pagsasaw-an iti di malamot ti aso, todas! Daytay nakapappapati ken agsusurot, agsasagannad a pasamak.
(adda tuloyna)
Saturday, June 10, 2006
daniw latta
Link
mabasa pay daytoy DITOY...
Iti Ngalay ti Dalan, Nailibay ni Aran
My Dearest, Apong Censio
Aggargarakgak kadi pay aya ti nangladam
Kadagiti kassulbod ken karrusing nga iseman
Iti puraw a kadaratan sadiay Kunnotan
Tangad kadi latta ti timid ti gikgik
Ta ti magaw-at ti atiddog nga ima ti mangmangkik
Agtupa latta dagiti bileg ti karbengan
Ken agasug dagiti naparsiakan iti rissik
Ngem ania kadi ti kaipapanan dagita a gita
A pugtit dagiti nagduduma a kita ti mata
Pugsatenda ti puseg-arapaap
Maibbatan napidut a nabirokan
Koma, sadoren ti petpet ken ketket
Dagiti ngariet ken rupanget
Itar-ap dagiti itta iti bigao
Tapno dagiti natudoan iti Mayo awan inda masao
Apong, diak maaninaw ti maris ti dapo
Ti nangisit a napuoran
Ngem iti pinagayan, agkanta la ketdi ti alukap
Iti panagsabat manen dagiti dakulap
Ngem no dinto latta maigup ti digo
Iti puni ti kallaysa ti nakaabungot a nobio
Kumisang ti makaam-ammo ken ni Aran
A nailibay iti ngalay ti dalan…
Friday, June 09, 2006
mabalinen...!
Link
...muztakayon, kakadua? mabalin manen... kassimpak laeng toy pck ket...nagbaliw ti os..ngem ne, apay a di mabalin ti linkna, yos...guray man ... mabasa pay dayta a daniw DITOY
daniw man...
Link
testing man...mabasa pay daytoy a daniw DITOY
Layap Ya Bilay**
simmabi kan layap
ed panaon ya natilor
tan unkukurong ed kabilongetan
say inter mo ya liwoawoa
ya inasolan palbangon
et limmiingak tan inmakarak la met
say marakep ya bilay amantsaan ed imis mo
tan maliwoawoa ya matam say nansalmingak
pian dukdoken say laman kon abetag-betag
say elek mo nilaok ed dagem
niliing toy naugip ya likna
ta pian undengel ed kansion na labi
et say nan-akbay na imista
mas makapanyari nen say manlapud dila
tan alikas koy kapnekan
mapalpalarak, on, mapalpalarak
ta simmabi kan layap
ed panaon ya unkukurong
ed sayan agew na puso
iter kod sika balon aro
maliket ya agew-puso, bilay ko…!
ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn eng_Latn ilo_Latn ilo_Latn eng_Latn ilo_Latn ast_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn eng_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn eng_Latn ilo_Latn eng_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn eng_Latn ilo_Latn ltz_Latn ilo_Latn ilo_Latn eng_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn eng_Latn ilo_Latn eng_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn eng_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn pap_Latn ilo_Latn war_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn eng_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn eng_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn war_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn fur_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn eng_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn unk ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn eng_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn eng_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn eng_Latn ilo_Latn eng_Latn ilo_Latn ilo_Latn vec_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn war_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn eng_Latn ilo_Latn eng_Latn ilo_Latn ilo_Latn eng_Latn ilo_Latn pag_Latn kab_Latn pag_Latn pag_Latn pag_Latn pag_Latn pag_Latn pag_Latn pag_Latn pag_Latn pag_Latn pag_Latn pag_Latn pag_Latn pag_Latn pag_Latn tur_Latn kab_Latn pag_Latn pag_Latn pag_Latn pag_Latn