AGARUP siam a gasut a metro ti kangatona iti lebel ti baybay (above sea level), masarakan ti Tirad Pass, lugar a nakapasagan ti kaubingan ken kamaingelan a Pilipino a heneral a ni Gregorio del Pilar. Masarakan daytoy iti ili ti Gregorio del Pilar, Ilocos Sur. Dati a Concepcion ti nagan daytoy nga upland municipality ti Ilocos Sur ngem nasukatan idi 1955 babaen ti linteg nga impasa daydi Diputado Ricardo Gacula.
Tapno madanonmo ti lugar, agluganka iti pampasahero a dyip manipud iti siudad ti Candon. Agarup dua nga oras a daliasatem ti Karayan Buaya (mamin-13 a daras a ballasiwem) samonto madanon ti sentro ti ili. Manipud ditoy, magmagnaka iti agarup dua manen nga oras a kumalipkip iti bakras ti bantay tapno makitam ti lugar a nakigubatan dagiti katipunero nga idauluan ni 22 ti tawenna a heneral a ni Gregorio del Pilar kontra kadagiti puersa dagiti soldado nga Amerikano idi Disiembre 2, 1899 wenno ag-108 a tawenen ti napalabas.
Ditoy a maimatangan ti rebulto (shrine) ti natured a heneral a nakasakay iti kabalio. Maysa daytoy nga historical park kas indeklara ti National Historical Institute. Nupay adu a rigat ti mapasaran sakbay a mabaddekan ti lugar, paggugusto daytoy a bisitaen dagiti turista, lokal man wenno ganggannaet, ta malaksid a makitada ti rebulto, addaan pay ti lugar iti naisangayan a pul-oy ti angin a kuna dagiti lumugar nga addaan iti napintas nga epekto iti salun-at.
Saan met a baybay-an dagiti lumugar ti asinoman a sangaili nga agessem a manguli iti Tirad Pass. Adda dagiti pinusgan ti lokal a gobierno ti ili a tourist guides (kasla sherpa iti Mt. Everest) a mangkadkadua kadakuada. Kadagiti nadaras a mabannog, adda pito a kubo a malabasan iti dalan a mabalin a paginanaan. Agserserbi pay dagitoy a paglinongan no maranaan ti napigsa a tudo.
Manipud iti shrine, madanon ti sniper’s site (922 a metro above sea level). Ditoy a nagpuesto ti Amerikano a nangpaltog ken nakapatay ken ni Hen. Del Pilar. Insuro daytoy ti nagtraidor a Pilipino a ni Hiluario Galut a segun iti historia, maysa a komersiante manipud iti Candon. No mairana nga awan angep, makita manipud ditoy ti sentro ti ili, ti Siudad ti Candon ken ti simbaan ti Sta. Lucia.
Malaksid ti Tirad Pass, adda pay dagiti sabali a paset ti ili a napintas a pasiaren dagiti abenturoso a turista. No pagdandanagan itan ti posible a pannakadadael ti rice terraces iti Banaue, Ifugao, nakataltalged dagiti natukadtukad a kataltalonan iti del Pilar. Ditoy ti pagmulmulaan dagiti tattao kadagiti taraonda nangruna ti pagay. Kalpasan ti rice season, isublatda met nga imula iti rice terraces ti tabako. Nupay naak-akikid daytoy ngem iti adda iti Banaue ken naipattopattok, nadaeg a kitaen aglalo no apagsingising ti init iti agsapa nga addaka iti kababaan a paset.
Iti met sitio Dannaaw iti Barangay Bussot a masarakan ti Sibol Hot Spring. Aganay maysa nga oras a taraigiden ti karayan ken taltalon manipud iti sentro sakbay a madanon ti lugar. Iti sakaanan ti bantay, agayus ti napudot a danum. Wen, saan laeng a basta napudot ta mabalin a paglingtaan iti itlog ken paglamawan iti manok. Paggugusto met daytoy a pasiaren dagiti turista aglalo dagiti addaan sakit iti kudil. Iti testimonia dagiti agindeg, mapanda laeng agdigos wenno agsapsapo iti danum ti Sibol Hot Spring ket maimbaganen ti sakitda iti kudil kas iti kamanaw ken kurikong. Adda dagiti agkuna a sulfuric ti danum nga aggapu ditoy isu a mapatayna ti mikrobio iti kudil.
Iti ngatuen ti hot spring, masarakan met ti nakakaskasdaaw nga aramid ti nakaparsuaan. Daytoy ti aw-awaganda iti 7 Bowls. Pito a ban-aw a pagtintinnagan ti danum manipud iti baresbes. Adda daytoy iti bakras ti bato a bantay. Kakasla malukong dagitoy a mapmapno iti danum ken pagaayat a pagpipiknikan dagiti taga-del Pilar. Makapabang-ar ti nalamiis a danum daytoy a mabalin a paglalangoyan. Narigat ketdi a danonen dagiti bisita uray ti laeng makinbaba a ban-aw gapu iti kangato ti slope ken kinagalis ti bato a bantay aglalo no panagtutudo.
Masarakan met iti Sitio Ul-olong, Barangay Poblacion Norte ti gamangan wenno lugar a nakaipuestuan dagiti agamang (kamalig) a pakaidulinan dagiti irik nga apit dagiti agindeg. Segun kadagiti lallakay, nagbubukel ti nagkauna nga agamang. Naaramid daytoy iti natidtid a kawayan. Gapu ta serken dagiti dadakkel a bao, pinagbalinda a kuadrado ken nagusarda iti nalagda a kayo a didingna. Ngem kaskasdi a serken ti bao. Ditoy ngarud a napanunotda ti agdama a porma ti agamang, nalawlawa ti ngatuenna (slant) ken addaanen iti nangato nga adigi tapno saan a makalay-at ti bao. Iti agdama, galban ti dadduma nga agamang. Bumasbassit metten ti bilangda gapu ta ilako metten dagiti agindeg kadagiti umuli a taga-patad. Dagiti met dadduma, iyalisdan nga ipaabay iti balayda.
Maysa pay nga ipampannakkel ti ili ti komunal a paggianan dagiti tarakenda a native a baboy iti sitio Burbor, Barangay Tubalina. Ditoy ti ayan ti amin a taraken dagiti bumarangay. Kasano ngarud a malasinmo ti tarakenmo kunam? Awagan iti naganda. Wen, kas pangarigan “Memong” ti nagan ti baboymo, awagam laeng no inka pakanen wenno bisitaen ket presto, umasideg ni “Memong”. Dagiti met dadduma, uray taniktik la ti bote wenno timba, umasidegdan ta isu ti tandaan dagiti amoda.
Ala, talaga nga adu pay laeng dagiti napipintas a lugar ditoy Ilocos Sur nga agtaltalinaed a silelemmeng iti imatang ti lubong ket masapul a maipadamag tapno maam-ammo ken masarakan. Apay a dimo padasen a pasiaren ti ili a Gregorio del Pilar itoy umadanin a panagpiestada inton Disiembre 2. Malaksid a mapasiarmo dagiti nadakamat a disso, sigurado a bussogendaka dagiti agindeg iti tinungbo wenno tay bagas a naluto iti uneg ti kawayan nga ibulonmo iti digo ti nasilian a pinikpikan a manok wenno baboy. Kalpasanna, nanamem ti tapuy nga ipasangoda. Awan ti pagdanagan iti seguridad ta 0% crime rate ti lugar. Uray sadino ti pangibatiam ta gamigammo saan a magaraw. Sige, rugiamon ti agwatwat iti agsapa, kaka, ta addanto pamigsam a kumalay-ay.#
ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn