Dagiti Oda Manipud Iti Pinas
Idi napan a Setiembre, ti Chilean Ambassador to the Philippines Dr. Roberto Mayorga ket napanunotna iti pannakaangay ti salip ti daniw kadagiti agbasbasa iti tertiary level wenno iti kolehio. Nakisinnarak ngarud kadagiti opisial iti Unibersidad ti Pilipinas babaen ken ni Wendell Capili, UP Assistant Vice President for Public Affairs ket binalabalada dagiti annuroten ti salip. Pinauloanda ti pasalip iti “Chile: Odes from the Philippines.”
Maysa a napateg nga addang daytoy tapno ad-adda pay mapairut iti sinninged dagiti dua a pagilian.
Ti pasalip ti daniw ket agserbi pay iti pannakaselebrar ti Bicentenary of Independence of the Republic of Chile ken ti naballigian a rescue operation kadagiti 33 a minero a napupok iti San Jose, Chile. Ti rescue operation ket sigagagar a pinaliiw ken inobserbar ti sibubukel a lubong. Amin ket nagrukbab iti naannayas a rescue operation ken ti moderno a teknolohohia a naipakat iti pannaka-rescue kadagiti napupok a minero.
Ta ania ngamin aya ti makunkuna nga oda wenno ode?
A lyric poem, typically addressed to a particular subject, with lines of varying lengths and complex rhythms. A poem meant to be sung. Odes are long poems which are serious in nature and written to a set structure.
Iti ababa a pannao, maysa a panangidayaw, panagraem, panangitandudo, ken panangibayog ti tema wenno pakabuklan ti daniw.
Iti bukodko nga eksperiensa kadagiti poetry reading nga innak nakiparpartisiparan, adda no kua ti mangipresentar ti Oda. Kas ken ni Francis Macansantos, ti daniwna ket saannan a basaen no di ket ikantana. Ta kas iti definition ti daniw, kunana, a poem meant to be sung. Ta dandaniw met dagiti kankanta, saan kadi? Ti laeng nagdumaanda ket nalaokanen kadagiti nota wenno notes dagiti kanta.
Kadagiti agpangpanggep a makisalip, maysa a dakkel nga opurtunidad daytoy aglalo no mangabak ti insalip. Ta malaksid a panakkelen dagiti premio, wenno isunsan iti kadakkelan iti premio a pasalip ti daniw kadagiti agad-adal iti kolehio. US$ 1000 ti 1st Prize; agpada a sag-US$ 500 ti 2nd ken 3rd prize; ken dua nga Honorable Mention Winners ken umawatda iti sag-100 US$. Umawat dagitoy a lima napagasatan iti round trip tickets a mapan iti Cebu wenno iti Boracay, a sagut met ti Air Philippines ken La Isla Magazine. Maipablaak pay dagiti mangabak iti tallo a lenguahe, English, Spanish ken iti Filipino. Maipablaak dagitoy iti antolohia dagiti dandaniw a mai-launch sadiay Chile ken iti pagilian. Dakkel ngarud nga oportunidad daytoy kadagiti mannaniw nga agtutubo.
Ken saan la a dayta, maiyabay no kuan dagiti putar ni Pinoy iti putar ni Chilean. Ta iti Chile ti nagtaudan a pagilian ti maysa kadagiti kalalaingan a mannaniw iti lubong, ni Pablo Neruda, a nagpaay a subject kadagiti immun-unan a sinurat.
Ni Pablo Neruda ti 1971 Nobel Prize for Literature. Kas kuna ni Gabriel Garcia Marquez, "the greatest poet of the 20th century in any language.” Ni Marquez a taga-Columbia ti immawat met iti Nobel Prize for Literature idi 1982 ken nangipauso ti sinurat a magical wenno magic realism.
Mabigbig ni Pablo Neruda iti benneg ti literatura iti sangalubongan. Ngem ti Pablo Neruda ket maysa laeng a nome de plume wenno pen name ni NeftalĂ Ricardo Reyes Basoalto. Ta kasta ngamin dagiti dadduma a mannurat a kaykayatda iti agaramat iti pen name ngem ti pudno a naganda.
Napintas dagiti synaesthesia dagiti dandaniw ni Neruda. Ket nasayaat la unay no daytoy met ti ikkan ti dakkel a preperensia iti asinoman a makisalip. Mausar met ti synaesthesia. Adu ti mannaniw, ngem manmano dagiti agdandaniw iti ikub ti synaesthesia.
Aggibus ti pasalip inton Nobiembre 30 daytoy a tawen.
Ket pudno met makainspirar daytoy a pakontes kadagita a bambanag. Ket karamanak kadagiti agpalpaliiw ken agobserbar itoy.@
Friday, October 29, 2010
Odes from the Philippines
Dagiti Oda Manipud Iti Pinas
Wednesday, September 22, 2010
Natarnaw latta ni lagip
Natarnaw latta ni lagip.
Nagkalkalak man kadagiti napempem a files. Dagiti dadduma, sobra wenno tedda dagiti anay a diak nadlaw iti irarautda. Nagduduma a hard copy files. Dagiti nakakallalagip ken saanen a malagip wenno nalipatanen..Ti regget a nangdurog kadatao nga anusan a saggaysaen a miraen dagiti sinurat a tedda dagiti anay ket ti kinaadda ti daniw a sapsapulek iti nabayag a diak malagipen iti nangidulinak. Saanko nga ammo no sadino ti nangisekseksekak. Daniw a nangilukat iti ridaw ti panagsuratan. Wenno nangiduron no apay a mannuratak. Nga idi agangay, nasarakak daytoy a daniw a nairagpin kadagiti files dagiti daan a dandandiw. Isu man daytoy.
Tallo A Sarindaniw Ti M/V Don Juan
I. SIAK KEN DAGITI PASAHEROS
wen kunak, saan kunada
saan kunak, wen kunada
wen kunak, wen kunada
saan kunak, saan kunada.
Ah, nagduduma a kapanunotan,
Nagduduma a prisipyo!
Iti maysa a suli;
“Anak, aganuska ta awan kuarta tayo…”
Panunot ti anak; “Diosko, kaasiannakami!”
Iti sabali a suli;
“’Nia boss, ikkakon?”
Nakaisem lang ti boss, ngem adda palimed kadagiti matana…
Ah, adu pay dagiti sayangguseng;
dagiti nakadidillaw ken mailimlimed
dagiti maawatan ti kaaduan ken saan
dagiti manglalais ken mangal-allukoy
No dadduma, malaokan ti saibbek ti aglawlaw;
ti ngayemngem, kemkem ti sangi
dagiti ikkis ken garakgak
ken di maungpot agayus a lua…
Ngem adda isem tunggal tugot ti lua
Ta adda dagiti Narra a pasaheros
A sidadaan a mangiyawat ti imada, isuda
Dagiti mangipatpateg ti M/V DON JUAN.
II. KENKA PILOTO
Tengliem ta timon, dimo baybay-an
Kitaem, tanangem iti pangiturongam
Dimo iseman dagiti uwak a makitam
Laisem ti inda ikaskasaba
Ta ditayto maidungpar tangrib iti masanguanan
Dika agpungtot kibor daluyon
Ta pasetda iti nakaparsuaan
Anusam, pakirdem ta panunotmo, ta sikat’ piloto
A mangitunda kadakami iti PARAISO NI JUAN.
III. M/V DON JUAN
Kayarigam baggak iti agsapa…
ta adu ti mangisem kenka
ti mangdayaw kenka
ta ngamin dagiti rimatmo agraraira!
Kayarigam maysa a kulalanti…
nga addaan silaw iti kasipngetan
(iti deppaar sika lang ti addaan)
adu ti mayat a mangikot kenka
gapu kadagiti natakuatanda kenka
ta uray bassitka man, addaanka
kadagiti gameng ti Namarsua!
Ngem ita, kayarigam sikat nga artista…
addaka iti sirkulasyon iti amin a pagiwarnak
(iti uneg ken ruar ti M/V Don Juan)
adu unay ti intriga kenka
(dagiti parbo ken saan)
matmatmatandaka, buybuyaendaka
iti pananglayagmo.
Ngem ti kinapudno…
dagiti met lang naglugan kenka
dagiti pasaheros ken dadduma a mangimaton
ta mangbutaw ta bakrangmo
tapno maitanemka iti lansad ti taaw!
Ket kunami…
Diosko, tulongam koma ti M/V DON JUAN!
Enero 27, 1986
Banco Filipino
22-24 Session Road
Baguio City 0201
Makaisemak. Agraraay ti tinagapulotan nga isem ta addan iti nasurok a duapulo uppat a tawen daytoy a daniw. Nabayag metten a nakapempen. Nagmaris news print ti sigud a nakapudpudaw a kopun ban a nakaimakiniliaanna. Maris Milo ti sigud nga Alaska a papel. Kasta kadin ti kapaut ti naglabasanna a tawen? Makapaisem a talaga, aglalo no ita, no intay amirisen a nalaing dagiti binatog ti daniw, lukagenna met ti napalabas. Amintayo ket pasaheros ti M/V Don Juan.
Natarnaw latta ni lagip, lalo no sublian no apay a naisar-ong datao iti lubong a saanko a ninamnama, a saanko a kiniddaw ken lalo a saanko nga inarapaap. Natarnaw ni lagip ta kaiyariganna man dayta a daniw ti nakalawlawa a ridaw a nangpastrek kaniak tapno agbasakbasakak man iti saanko a lubong. Iti ababa a pannao, naisar-ongak laeng. Wenno aksidente ti napasamak a simrekak iti lubong a diak inarapaap.
Kinopiak a kastan ti pannakaisuratna ti daniw. Diay pannakaisuratna idi iti makinilia, isu lattan. Ania ti kayat a sawen ti daniw? Saan a daydiay ibagbagana ti talaga a kayatna a sawen. Adda sabali ken central idea ti daniw. Adda ngamin ti daniw a daydiay ibagbagana ket saan nga isu ti direkta a kaipapananna. Naidalan iti pangngarig wenno pangiyarigan iti kayatna a sawen. Ta kasta ngamin dagiti dadduma a daniw. Saanda nga ibaga a diretso ti kayatda nga ibaga no di iyarigda laeng. No utoben, uray met ti gagangay a panagpapatang ket maisapit daydiay panangiyarig ti kayat nga ibaga. Saanda nga isawang a direkta no di ket iyarig laeng.
Kas koma dagitoy, adda tallo a nadakamat iti daniw: siak ken dagiti pasaheros, ti piloto, ken ti M/V Don Juan. No amirisen a nalaing, M/V Don Juan ket dakdakamatenna ti pagiliantayo. Isu ti kaipapananna. Ti “Siak Ken Dagiti Pasaheros” ket dagiti mismo nga umili, ket ti piloto ket ti mangidaulo ti pagilian. Naaramid daytoy a daniw, a dagiti dandaniw Iluko ket kaaduan a dagiti pay laeng nalaka a maawatan wenno direkta ti dakdakamatenna.
Nupay saan a daytoy ti kaunaan a sinuratna a daniw ti author, ta nagputputar met idin iti dandaniw ngem saanna impaipablaak (siguro a ket ti rason, dina ammo iti agimakinilia, he-he!), ta kalpasan a nakaputar ket umanayen ‘diay nariknana nga inyebkasna laeng ti marikriknana, kapanunotanna, sirmata, kdp. Naisurat dagita iti short hand. Isu a daytoy kaunaan a daniwna a naikontes ken naimakinilia. Ti author ket saan a mannaniw wenno mannurat. Pinadasna laeng iti nagsurat a tinugketugkelan nga in-inut ti makinilia pangpalabasanna met ti oras kalpasan a nagbasabasa iti nagduduma komiks, nagduduma a magazine ken kangrunaanna ti Bannawag. Imbusonna ti kopia, kalpasanna, awanen. Kasla awan aniamanna no adda man banagenna wenno awan. Ti importante, ti author ket naiyebkasna ti riknana, kapanunotanna, paliiw, panirigan, kdp.
Naklaat laengen ti author idi nakaawat iti surat, a daytoy a daniwna, nangabak iti maikalima a puesto. Nangabak? Ania kasano a napasamak? Saan a makaidna. Kasla di mamati. Kasla di nakapappapati ngem pudno. Ket tapno pumudno, immatendar iti GUMIL Convention 1986 sadiay Suso Beach, Sta. Maria, Ilocos Sur. Inawatna ti premio ken ni Apo Romulo G. Basuel. Mano? PhP150.00. Dakkel a gatad daytan idi a panawen kunam sa, ngem saan nga importante ti gatad ti premio no di ket ti surat a nakailanadan a nangabak. Ken nanglukat ti ridaw a makigamulo iti GUMIL ken agbalin a premiado a mannurat.
Kangrunaanna, nangited iti panagbalbaliw iti biagna gapu kadagiti panirigan a nasken a saluadan. Nailamina iti dayta a surat ti makagutugot rikna a kinuna iti udina: I am looking forward, in the future, that you will be participating more contest in at any professional category. And, of course, I wish you luck of your writing undertakings.
Pinirmaan ni Amado I. Yoro, Founder & Chairman, Dakilang Ugat Awards. Ti nasao a pasalip ket babaen iti pannakitinnulong ti GUMIL Sinait babaen iti panangidaulo ni Romulo G. Basuel.
Ita, addaanen iti sumagmamano nga awards ti author, a pakaibilangan ti 1st Prize a Paligsahan sa Tula 1998 ng Homelife Family Magasin ken 1st Prize Palanca Awards 2000 iti Ilokano category.
Natarnaw latta ti lagip. Iti agdama, siak daytoyen…ti manglaglagip. @
Monday, June 14, 2010
Interbiu wenno Lektiur?
Interbiu Wenno Lektiur?
Idi Domingo, Hulio 24, 2005, nasangailik dagiti estudiante ti Anthropology ti University of the Philippines Baguio nga indauloan ni Paul Domingo ti Mangatarem, Pangasinan. Nakaduakon naminsan ni Paul iti Poetry Reading sadiay met laeng UP Baguio ken inesponsoran ti National Commision for the Culture and the Arts ken ti UPB. Tallo a lenguahe dagiti indaniwna, Iluko, Tagalog ken English. Iluko ken Tagalog met kaniak. Napintas dagiti daniw ni Paul.
Sakbayna daytoy, adda ti maysa kadakuada nga immay iti balay a nangipakaammo iti yuumayda aginterbiu. Awanak idi isu nga imbilinko lattan kadagiti annakko, nga umayda latta. No adda ti umay, umayda lattan ket umawagda nga umuna iti selponko.
Total, tinawen met nga umay dagiti estudiante iti UP, UC-BCF, SLU nga aginterbiu. A no dadduma ket agtinnag laeng a lektiur ti maipapan iti literatura wenno journalism wenno maipapan kadagiti sinurat.
Kas iti sigud, ti Propesora ti UP Baguio iti nangibaon kadakuada, ni Madam Maan Campued, a maysa kadagiti napasig a gayyem iti unibersidad. Kanayonnak ngamin nga ayaban ni UP Baguio Chancellor Dr. Priscilla S. Macansantos nga agdaniw iti unibersidad no adda ti pasken. Mapanak latta met a, ta nalaka met laeng ti agibasa, santo maysa ket isu pay a, ti isobreda, ta mabayadanna met ti makabulan a bill ti telepono, kuriente ken danum. Dakkel a banag daytoy kaniak a padre de pamilia nga awan trabahona.
Adtoy man dagiti sumagmamano a saludsodda ken ti sungbat:
1) Kaano kayo a nangrugi a nagsurat?
Idi pay la ubingak a. Agsuratsuratakon kadagiti dandaniw, sarsarita ngem diak nagipablaak. Managbasaak kadagiti magasin, pagiwarnak, libro ken uray ania ditan uray no nagbungonan iti tinapa wenno nateng wenno nagbalkotan ti karne uray no daradara basaek latta. Kaay-ayok a manayunan ti muging iti aniaman nga impormasion. Saan a bale nga awan ti sagaysay ken panio iti bulsa ti pantalonko basta la ketdi adda ti pocketbooks: Harlequin, Mills and Boon, dagiti libro ni Perry Mason, Ian Flemmings ken adu ken adu pay. Kaykayatko iti agbasbasa iti libro ngem ti aglakuatsa.
2) Ania a tawen idi damoyo a nagipablaak? Sadino?
1982 sa agingga 1985. Sumungbasungbatak met kadagiti kulkulom iti Bannawag Magasin. Nagipatulod kadagiti opinion. Dayta laeng. 1986 idi damok iti nangpadas iti makisalip iti daniw nga esponsoran ti GUMIL Hawaii ken GUMIL Sinait. Ne, ket nangabak ketdin iti Maika-5 a Gungguna. Kunkunak iti bagik idi, a siguro a ket kabaelak met ngata a, iti agdaniw, ta apay a nangabakak?
Daytoy ti nangited iti reggetko a makasursuro nga agsurat. Pers istep, nasken a makipagkamengak met iti GUMIL wenno Gunglo Dagiti Mannurat nga Ilokano. Addaak iti Baguio, isu a nasken nga iti Baguioak met laeng nga agkameng. Husto met ti pannabuangay ti GUMIL Baguio. Maysaak ngarud kadagiti 14 a nakipagbuangay. Idi napanko inawat ti premiok iti national convention ti GF, isu met daydin ti kaunaan a yaatendarko iti anual kombension ti GUMIL. Sadiay Suso Beach Sta. Maria, Ilocos Sur. Ditoy a naam-ammok dagiti nalalaing a mannurat. Kunkunak iti bagik kastaakto met kadakuada.
Naikappengak iti GUMIL Baguio. Dimmar-ayak kadagiti seminar. Nakiramanak kadagiti workshop. Ngem nadismayaak. Dakkel a dismayak. Damo a maworkshop ti daniwko, ket nakaad-adu ti gusogosna! Impalapalda pay. Dida ketdi imbasura a. Impasayagda lattan. Napanko a pinidut. ta asino ngarud ti mangisakit ti sinurat no di mismo a nangsurat? Binasak. Nasukatan pati punctuation marks! Kasla naglugnakan ti nuang ti dua a panid a daniw iti doble espasio a kopunban. Sapay no di tallonsa nga oras a tinugtugkelak iti makinilia daydi a daniw? Ti bainkon! Nateppelak laeng ket ti bagik, ta kasla kayatko ket idi iti makidinnanogan. Umis-isemak lattan a, uray no agdardaran ti pusok. Kinnana ketdi, ti la ketdi nasarsarakanen! kunkunak lattan iti unegko. Mangnginumak met iti arak isu a nagbartekakon a. Idi simmangpetak iti dagusko impalapalko iti basuraan naikuadro a plake Dakilang Ugat Awards ti GUMIL Hawai, a nangabakak iti salip iti suronko. Nabainanak iti pirmi. Kasla ice cream a naibilag kadaydi a kanito.
(Nagkakatawa dagiti estudiante. Adda ti nagdillaw no apay a kasdiay ti napasamak. Adda ti nagtanabutob iti suronna ken adda met ti nangibaga a dina kayaten iti agsurat no kasta ti mapasamak. Adda met ti nasdaaw ta Hawaii, international kano. )
Wen, nasakit iti nakem ti kasta a napasamak. Isu nga insardengko iti nakigumgumil. No ituloyko, amangan no makidinnanogan wenno makigabboak pay kadagiti mannurat. Uray man ket no agpipinnaltogkami no isu ti kayatda, kunkunak idi a, iti bagik. Isu a diak nakimitmiting iti linawas a miting ti GUMIL Baguio iti mismo nga opisina ti Philippine Information Agency iti Burnham Park. Ni Peter La. Julian idi ti OIC Regional Director ti PIA-CAR ken isu ti nangilungalong iti pannakabuangay ti GUMIL Baguio. Ngem inay-ayodak dagiti naam-ammok a mannurat a kas kada Pedrito Sanidad a maysa a surveyor ken ti titser iti University of Baguio a ni Bagnos Cudiamat ken dagiti dua nga estudiante a kas kadakayo, a da Charlie Pinto ti UB (nga itan ket maestro ken korresponsal ti Balita) ken Josephine Iwatani ti SLU nga isunsa idi ti Miss GUMIL kadaydi a tawen (ken itan ket maysan a koresponsal ti Washington Post idiay US of A.) Ni Pedrito Sanidad iti nangsursuro kaniak nga agsurat iti sarita. Ni Bagnos Cudiamat iti daniw. Da Charlie Pinto ken Josephine Iwatani iti nangawis kaniak nga agkameng iti TRIBU MAGAZINE ken TRIBU NEWSPAPER. Ni Pedrito Sanidad ti nangawis kaniak nga agdaniwdaniw iti Baguio Daily Vibrations. Nagsasaruno dagiti impablaak ti Bannawag a sinuratko.
(Ania ti napasamak ti imbasurayo plake? Nagkakatawada pay.)
Pinidut ti anakko nga indulin. Mahilig met daytoy nga anakko nga agbasabasa. Bambantayannak no agsursuratak, lalo no agar-aramidak iti drama scripts ti radio. Nagsuratsurat met ken nakaipablaak kadagiti nadumaduma a magasin. Nangabak pay iti salip ti daniw. Itan no damagenda no ania ti kapintasan amin a premio ti inawatko, saan a dayta medallion ti Carlos Palanca Awards wenno dayta plake ti Home Life Magasin no di ket daydiay kaunaan a plake, ti Dakilang Ugat Awards.
3) Ania ti paulona ken balabalana ti kaunaan a saritayo a naipablaak?
“Meri Krismas, Sta. Claus,” ti paulona ken impablaak ti Bannawag. Maipapan iti maysa a nakarupay nga ubing a nakatakuat iti pudno a kinaasino ni Sta. Claus. Natural iti maysa nga ubing iti mamati ken ni Sta. Claus. Ngem itoy a sarita, agsipud ta masirib ken kanayon a pers honor ti klaseda ti ubing, natakutanna no asino a talaga ti Sta. Claus.
4) Adda particular a writer a nangited kadakayo iti inspirasion?
Ni Guy de Maupassant. Ti saritana a “The Necklace”. Nabasak iti maysa a bassit a libro a sagut kaniak daydi tatangko. Isu ti naynay a pagtataudan kadagiti libro a ken magasin a basbasaek. Agisangpet no kua idi ket siak iti kaunaan a pangiyawatanna. Siguro immabut iti dua nga estante iti kaadu dagiti libro ken magasin. Nagduduma a libro. Basaek amin dagiti maisangpet. Ngem maysa laeng ti iparitna a basaek, ti Agatha Christie. Ket nagnunogak iti Mills and Bonn (kastoy ti spellingnan?) kada ania dagidiayen a pocket books a mapanko gatangen idiay Vigan. Uray dagiti inspirational, educational, mystical ken nadumaduma nga “how to books” ket saan a napakawan.
Ti sarita ni Maupasant ti nangispirar kaniak nga agsurat iti sarita. Kinaagpaysuna, dagiti kaunaan a saritak a naipablaak iti Bannawag ket agpapadada iti structure, a kas iti structure ti sarita ni Maupassant.
4) Ania ti structure a kunkunayo? Ken ania dagiti us-uraenyo pay malaksid iti kas ken ni Maupassant?
Iti sinuratko a libro a napauluan iti “Duyog ti Singasing II” inanaganak daytoy ti Lying Triangle. (Impakitak kadakuada ti libro.) Iti Singapore Literature, awaganda daytoy ti Mountain Structure. (Indrowingko iti kopunban tapno makitada). Nakaidda a trayanggulo. Adda ti sarsaritaen ditoy a maysa a banag, a saan nga ammo dagiti agbasbasa. Sadanto laengen maammuan daytoy inton aggibus ti sarita. Maysa a twist ending. Iti “Meri Krismas, Sta. Claus”, mamati ti ubing ken ni Sta. Claus, isu nga agdawat iti regalo. Gagangay ti ubing a mamati ken ni Sta. Claus. Napintas ngamin dagiti ay-ayam dagiti gagagayyemna a remot controlled a kotsekotse. Isu a nagibitin met iti medias iti tawada tapno dumawat met. Ngem napaay laeng ti ubing piman ta kawes ken prutas ti inted ni Sta. Claus ken maysa a pammaregta a surat. Idi mangmamangan iti prutas ti ubing, napanunotna a kasla agpadpada ti penmanship da Sta. Claus ken ni tatang. Pinagkomperarna ti daily time record ti kaminero a tatangna ken ti surat ni Sta. Claus. Ditoy a naamuan ti ubing ti kinaasino ti mismo a Sta. Claus. “Iti Tulongannak, Ma’am”, maipapan met iti masirib nga estudiante iti hayskul, a bimmaba ti gradona idinto ta isu ti kasiriban. Di matimtimek ken kanayon nga agsangsangit iti eskuelaan. mariribukan ti maestrana isu a tinakuatanna no ania ti makagapu. Natakuatan ti maestra a masikog ti estudiante ket ti ama ti im-imetenna ket ti step fatherna. Iti “Ti Naidumduma Nga Ayat” ket maipapan met iti babai a makikallaysa. No kallaysa koma ket pasig amin a naragsak. Ngem ti naiparang ditoy ket pasig a liday. Agsangsangit ti nobia ken uray ti tallaong nga eksena ket agsasangit. kabaliktad iti eksena a pudno a biag, a naragsak no kallaysa. (Itoy a punto , magagaran dagiti estudiante no apay a kasta ti napasamak) Ngamin, ti nobia ket makikallaysa iti maysa a bangkay a nakaidda iti lungon. (Adda ti nagdamag no mabalin aya ti kasta?) Apay ket a saanen? Naibasar dayta a sarita iti Marlon Manalac Story iti Caloocan City. Anak ti police major a biktima ti salvage. Masikog ti nobia ni Marlon ken nasken a suroten ti sikog wenno ti maipasngay a maladaga ti apeliedo ti amana. Isu met laeng daytoy ti ramen ken argumento ti sarita. Isu nga isu ti situasion. In-compile-ko dagiti isyu ti “Tempo” sakbay a sinuratko. Daytoy a sarita ti kapartakan a naipablaak a sinuratko. Bulan no di man tawen ti urayen iti Bannawag sakbay a maipablaak ti sinurat. Ngem daytoy a saritak ket awan pay iti makabulan kalpasan nga impatulodko, naipablaaken.
5) Ania ti purpose ti structure?
No ti tren ket adda ti rilesna, adda ti runway ti eroplano, desdes ti pugo ken alingo, kali ti karayan, ti structure ket isu met ti dalan wenno pangipasakayan ti plot ti sarita. No awan ti structure ti sarita, dakkel ti posibilidadna a maiyaw-awan daytoy ket ti la ketdi ngarud pappapanan ti sarita wenno sabali ti lawlawatenna iti umno koma nga ibagana. Simmari. Isu a no adda ti structure, adda ti pagnaan ti sarita wenno masurot a dalan.
6) Ania pay dagiti dadduma nga structure nga us-usarenyo?
a) Traditional. (Indrowingko tapno mabuyada). Daytay kasla pana nga adda ti puntiriana a mansanas. No naibiat ti pana, napaspas ken puntaanna metten ti mansanas. Ti pagiggeman ti pana isu ti parikut ti sarita. Ti mansanas ti solusion ti parikut. Ni naibiat ti pana, napaspas. isu a napaspas met ti sarita no naibagan ti parikut a mapanen iti solusion.
b) Linear. (Indrowingko). Nalinteg. Straight line. Laeng ta mangrugi daytoy iti close symbolism ken aggibus iti close symbolism. No Close symbolism no kuna, daydiay laeng addaan iti maymaysa a meaning wenno kaipapanan. Saan a rekomendado daytoy a para kadagiti agdadamo a mannurat. Ngamin para laeng daytoy iti pangngarig a sarita wenno ad-adda a ti tema wenno ti importante ditoy ngem ti sibubukel a sarita. Adda sabali a kayat a sawen ti sarita a saan a daydiay ibagbagana.
c) Clockwise circle. No ania ti naggapuan ti sarita isu met laeng ti naggibusan ti sarita.
d) Counterclockwise. Kabaliktad ti counter. Para kadagiti retrospective story. Mab
e) Patterned. Dagiti naipadron iti maysa a pakasaritaan: kas iti banuar, malalaki, pasamak iti maysa a lugar, ken dadduma pay.
7) Mas importante kadi daytoy nga structure ngem ti conflict situation ti story?
Ti structure ket isu ti dalan wenno pangipasakayan ti plot. Whether ti plot ti sarita ket nakaro wenno saan ti conflict wenno awanan iti conflict situation, ipasakay nga ipasakay latta ti sarita iti structure tapno adda ti turongen ken dalan ti plot. Maysa nga aramid ti arte ti addaan iti structure a sarita.
8) Kunayo, adda ti sarita nga awanan ti conflict situation?
Wen, adda met. Depende ngamin ti classification ti story. No daytoy ket it falls under the classification of realism, wen, nasken a nakaro ti conflict situation. Ngem no kadagiti dadduma, uray ngatan awanen wenno nakapsut ti conflict situation, napintas latta ti sarita.
(Itoy a punto, nadlawko a kasla saan nga ammo wenno dipay napagadalan dagiti estudiante daytoy a banag.)
Iti panaglektiurko idi June 18, 2005 sadiay Don Mariano Marcos Memorial State University, nakanganga dagiti mannursuro ken estudiante ken dagiti agngayangay ken mannurat ti GUMIL La Union idi kinadebatek dagiti dua Bucaneg Awardee (Peter La. Julian ken Edilberto H. Angco), nag-editor ti Bannawag Herminio Calica. Iti lektiur dagiti tallo, ket naipangpangruna kadakuada ti conflict situation idinto ta kaniak ket saan. Diak a dinakamat. Imbagak a daydi Pelagio Alcantara ti nangisuro kaniak, nagulimekda. No apay a diak unay iti conflict situation, adtoy dagiti classification ti story ken kasano iti pannakaisuratda. A kas iti inlektiurko idiay DMMMSU. (Inruarko manipud iti folder ti nakaisuratnan tapno ibasak).
A) REALISM. Itoy a klase a nakasentro ti tignay babaen kadagiti mapaspaspasamak iti gimong wenno agdadata a mapaspasamak iti gimong; daytay nay mapaspasamak, napasamak ken mapasamakto a kinapudno ken agdadata a kinapudno, ken nakapappapati a kinapudno. Mapaspasamak iti realidad weno pudno a biag. Ngarud, rumbeng laeng daytoy nga addaan iti risiris wenno conflict situation nga agbatay iti kinapudno a mapaspasamak iti gimong. Ngarud, nabatad nga adda ditoy ti ARGUMENTO ken PANANGISTORIA kadagiti pasamak wenno pagteng a maipapan iti tao iti gimong. Ngarud, no adda ti ARGUMENTO ken PANANGISTORIA kadagiti pasamak wenno pagteng, nalawag ngarud iti KINAADDA ti risiris daytoy a kas pangpaimas ti situasion iti dayta nga ES-ESTORIAEN. Kadagiti kakastoy a klase ti sarita ket nabileg dagiti risiris a tao kontra tao ken tao.
Dagiti sarita a maaksion ken madrama, a kas kadagiti sumaganad:
1) panagaapa dagiti karakter babaen iti BERBAL
2) panagaapa dagiti karakter babaen iti PISIKAL
3) panagtupa kadagiti kapanunotan, kayat, ken essem dagiti karakter
4) nabara a diskusion dagiti karakter
5) nagsasagannad, nagsasaruno a di panagkikinnaawatan dagiti karakter
6) tinnagibassitan dagiti karakter iti sangonsangon wenno iti liklikudan wenno iti ummong
7) ken dadduma pay
Dagiti ngarud karakter ti pagtaudan dagiti risiris. Isuda ti pagtaudan ken mangsolbar dayta a risiris babaen iti panagtignayda iti bukodda a kapanunotan, wagas ken pamuspusan. Iti sabali pay, mabalin met nga inayon ditoy dagiti nagtema iti kinaganggannaet, a pakakitaan kadagiti risiris a tao kontra iti gimong. A dagiti wenno ti maysa a tao ket ganggannaet iti lubong a pagnanaedanna. No kasano a risuten ti karakter ti parikutna daytoy laeng iti maisurat.
B) 2) HUMANISM --- iti bukodko a panirigan, saan nga importante kadaytoy a klasipikasion ti sarita ti nakaro a risiris. Kadagiti dadduma a sarita nga innak nabasbasa itoy a klasipikasion, awan pay a pulos ti makuna a risiris iti sarita.
Ta ania ngamin aya ti makunkuna a HUMANISMO? Isu daytoy ti pangibaskagan kadagiti ideals ken idealism, pilosopia ken pammati. Ti klase itoy a sarita ket ad-adda nga idur-asna ti pagsayaatan ti tao ken ti kararuana. Nakasentro ditoy ti idudur-as ti tao ken ti kararua a saan ket a para iti entertainment.
Pasaray iparangda ti maysa a sarita a kas pangngarig para iti dur-as ti kararua ti tao. Maibilang dagiti sarita iti Iluko dagiti pangarig a sarita a kas kadagiti sinurat ni Juan S. P. Hidalgo, Jr,. Lorenzo Tabin, Agustin DC Rubin, Reynaldo A.Duque ken dadduma pay.
Dagiti pangngarig a sarita dagiti kakastoy. Pangngarig a saan nga importante ti risiris ta naipangpangruna ti kararua. Isu a makuna nga agkabaliktad ti humanismo ken realismo. Iti realismo, makita dagiti negatibo a parang iti maysa a sarita. Idinto ta iti humanismo ket awan a pulos iti negatibo a maisurat. Pasig amin a dur-asan ti karararua no dipay ket ti sangkataw-an.
Iti ababa a pannao, dagiti sarita a kakastoy ket maipapan iti ideals ken idealismo, philosopia, sikolohia a sarita wenno pangngarig. Bassit no dipay ket awan ti risiris wenno conflict situation ti sarita.
Adtoy ti ehemplo a sarita:
1) Ti Bituen Ni Namnama - ni Juan SP. Hidalgo, Jr.
2) Ni Paran ken ti Unibersidad ti Carmen -- Juan SP Hidalgo, Jr.
3) Ti Dana Nga Agpa-Kalimugtong -- ni Reynaldo A. Duque
4) Ti sarita ni Agustin DC Rubin nga impangabakna iti umuna a pasalip to Premio Andel
5.) The Great Stoneface -- ni Nathaniel Hawthorne
6) The Balloon -- nangabak a 1st prize iti Palanca (?)
7) The Kite --ni Kerima Pulotan -- 1st iti Palanca wenno Panorama itayen?
8) Nadara Ti Aldaw ni Eva -- toy numo toy biang
9) ken adu pay
D) NATURALISM -- kapada met laeng ti realismo ngem adda dagiti nagdumaanda. Dua a klase daytoy. 1) Masurat ditoy dagiti kababalin, aramid, ugali, pammati ti MAYSA A TAO - wenno maysa a CHARACTER STORY. 2) Masurat dagiti aramid, ugali, kababalin iti maysa a lugar (i.e., purok, barangay, kdp.). --local color story. Ti local story a makunkuna ket isu met ti aw-awaganda iti PROVINCIALISM. Dagiti buya, kabibiag dagiti agindeg AS A WHOLE iti rural areas (ken ita ket addan dagiti sumagmamano nga agkuna nga uray dagiti depressed urban.) Nakapsut no dipay ket awanan ti risiris dagiti sarita a kakastoy. No adda man ti maiparang a negatibo a parang ket agdalanen nga agdalan daytoy a kas kiddaw a karakterasassion ti/dagiti karakter.
Nakisang iti Iluko dagiti kakastoy a klase ti sarita. Ngamin nagnunog dagiti mannurat iti realismo.
Iti agdama, ni laengen Prescillano Bermudez ti agsursurat iti kakastoy a sarita, kalpasan a nagtallopulo ti pluma ni Bagnos Cudiamat. No adda man dagiti mannurat a makaisurat itoy a klase, saanna a maulit a saan a kas kadagiti nadakamat a dua a kunaek a daytoy ti paboritoda a suraten. Ni Marcelino Tablizo ti pasaray adda met maisuratna a kastoy.
Makuna a risiris itoy a klasipikasion ket nalag-an no dipay ket awan a ti risiris.
No ti inka insurat ket ti maipapan iti kababalin, ugali ken kapanunotan ti maysa a tao, daydiay laeng met ti inka insurat nga awanan iti argumento ta maysa la ngarud a character story daytoy. Kasano koma a laokam ti argumento ti maysa a character story?
No maipapan met iti lugar ti inka suraten, awan ngarud ti makuna nga argumento ditoy no di laeng dagiti buya ti inka imparang. Ania ngarud ti isuratmo a risirisna dita? Malaksid no kabilangka kadagiti agindeg ken sika a mismo ti naretor ket kayatmo kayatmo a balbaliwan ti situation ta adda bassit verbal argument kadagiti dadduma ngem awanmet kadagiti dadduma. Segun ti pannakasuratna daytan. Isu a nalag-an wenno awanan iti risiris. Malaksid no iti depressed urban area ti sinuratmo ket maysa kadagiti maton ti karaktermo, natural nga adda ti napisikalan a risiris. Ngem mabalinmo met a liklikan no kayatmo? Ngem no dimo maliklikan, nasken ngarud iti panangikabilmo iti redeeming quality ti sarita wenno ti suhestion iti posible a panagbalbaliw ken dur-as.
Dakkel a factor ti Bannawag iti panagbaliwbaliw ti taray dagiti Iluko produced story. Depende ti editor. Kadagiti immuna nga editor sakbay ni Jose A. Bragado, timmaud dagiti sarita a humanism, naturalism ken stream of consciousness. Idi nagtakem nga editor ni Jose Bragado, mas kaykayatna dagiti sarita a narisiris, ti realismo. Ngarud, adu dagiti mannurat nga agkabanuag iti agdama a patienda a nasken ti narisiris a sarita gapu iti impluensia ti editor’s factor. Maaksion, madrama, ken maargumento.
4) STREAM OF CONSCIOUSNESS -- ti kapanunotan, rikna ti MAYSA a karakter ti maisurat nga awanan a pulos iti ARGUMENTO ken PANAGISTORIA iti maysa a pasamak. Daytoy a klase ti panangiparang iti sarita ket immuna nga imparang ni Edouard Dujardin iti nobelana a Les Lauriers Sont Coupes idi 1888.
Ti stream of consciousness kayatna a sawen ket ti panagtaray ti marikrikna, ti makin-uneg a marikrikna a saan ket nga iti makinruar a marikna, makita, maangot , mangngeg ken mananam. Inner feelings daytoy. Inadaptar daytoy dagiti nalatak a mannurat iti lubong a kas kada William James, James Joyce, Virginia Woolf ken William Faulkner. No tumpuar ti conflict situation ditoy ket ti man against self wenno against society ngem nalag-an laeng a risiris no dipay ket awan a. Depende ti panakaisuratna.
Kadagitoy a nadakamat, makuna a ti risiris nupay paset ti sarita, ket dagiti tallo a naudi a klasipikasion ti sarita ket NALAG-AN no dipay ket AWAN ti risiris a mabasa. Ngamin dagitoy a sarita ket awanan iti ARGUMENTO.
Ngarud, iti ababa a pannao, adu met dagiti sarita nga awanan iti argumento wenno posible a risiris nga inka iparang.
Iti ababa a pannao, no nagsuratka iti narisiris, wenno ti addaan iti argumento, ekspektarem ngarud dayta a sinuratmo ket addaan iti negatibo a parang. Ket tapno mabalanse dayta a negatibo a parang, nasken ngarud a mangikabilka iti redeeming quality ti sarita. Ta ti argumento ken risiris ket maysa a negatibo a parang.
Ngem no ti sinuratmo ket maipapam laeng iti nasin-aw a pilosopia, kapanununotan, prinsipio ken marikrikna iti kaunggan, awan ngarud ti maisurat dita nga argumento. Ket no awan iti maisurat nga argumento, awan ngarud met ti maisurat a risiris.
Iti paliiwko, no aglaban dagiti dua a sarita a narisiris ken ti idealismo iti maysa salip ti sarita, ad-adda a mangabak dagiti idealismo.
Ngarud, no kadagiti agdadamo pay laeng a mannurat iti pangibagaan kadagiti banag iti panagsuratan iti sarita, no kasano iti agaramid iti sarita, ad-adda ngarud nga irekomendak dagiti sarita nga awanan iti argumento.
Uray idi rinugiak iti nagsuratsurat, ad-addan a dagiti awanan iti argumento iti innak basaen. Masadutak laeng a mangbasa kadagiti sarita a napnoan iti argumento ta karrugik pay laeng a basaen addan ti pamalpalatpatak a gibusna. Ken posible pay nga awan ti mapidutko a dur-as ti mental, spiritual ken intellectual ta ngamin ti intension dagiti naargumento a sarita ket para iti entertainment.
(Binasak a paset ti inlektiurko isu a kasla napaksuyan dagiti estudiante a dimngeg. Isu a dinamagko no ania ti sumaruno a saludsodda.)
9) Ania dayta redeeming quality?
No nangisuratka iti negatibo a parang, nasken nga allangonem, sakaem, subbotem daytoy babaen iti positibo a parang wenno suhestion iti panagbalbaliw ken dur-as.
10) Ania ti paboritom a sursuraten?
Base iti librok a “Kayabang” (impakitak ti listaan dagiti datos), iti duapulo ket uppat a linaonna, sangapulo ti socio-political, tallo ti maipapan ti history and culture, lima ti love story, dua ti fantasy ken uppat ti family-oriented stories.
No apay nga adu ti socio-political, ngamin napintas nga aramiden dagiti pakasaritaan ti tao ken ti politikana iti agdama a gimong wenno iti panawenna.
11) Ania ti akem ni mannurat iti agdama a mapaspasamak a politika ti pagilian?
Nasken a makiraman ni mannurat iti agdama a mapaspasamak a politika ti pagilian. Ngem saan a ti sistema ti panagturay no di ket ti panangiparangna met ti bukodna a political platform in form of short stories, poems, features and other writings. Ti politika ti maysa a mannurat ket saan a no ania ti sistema ti gobierno ti rumbeng ken umno, saan a no asino ti kappengam a partido political no di ket agnanayon nga adda iti tengnga. Kanayon a makiramraman ken makibibiang ni mannurat, ngem awan iti ayunanna, no di ket ibagana dagiti agdadata a parikut ti gimong ken ti politika ket mangidatag met iti suhestion ken posible a solusion dagitoy a parikut ti gimong wenno politika. Saan a basta ipukkawna ti agruprupsa a lasag ti tao iti ngiwat buaya no dipay ket apay a tao ti sinda ti buaya ken no kasano a malapdan ti panangsida ti buaya ti tao ken no kasano nga iliklik ti tao iti buaya wenno kasano a parmeken wenno iti kasayaatan iti amin amin ket paammuen ken gayyemen ti tao ti buaya tapno saanen nga agdangran pay iti tao ken iti gimong. Kastoy ti makunak nga ideal a politika ni mannurat: saan a daydiay kinaadda ti partidona political ta addaan met iti bukod a partido, nga isu daytoy ti plumana, ti plumana nga isu koma ti pagtaudan dagiti solusion ti panagbalbaliw ti tao, ti gimong ken ti lugar a pagnanaedan iti bukodna a panawen. Saan koma a makaadministration wenno makaopposition no di ket adda a kankanayon iti tengnga nga agsapsapul iti posible a panagkappia ken panagsinnallabay dagiti dua a partido politilal a para iti dur-as ken ibibileg ti pagilia ken ni Filipino a mismo; agtultuloy a panagsapul iti wagas a sungbat dagiti agdama a parikut ti gimong ken ti agdama a politika ken ekonomia ti pagilian.
12) Ngem patayenda met dagiti mannurat, lalo dagiti adda iti media? Ania ti makunayo itoy?
Nakaam-amak. Lalo kaniak nga editor ti pagiwarnak. (Impabasak dagiti sumagmamano nga isyu ti TAWID NEWS MAGASIN). Dagiti makuna a mannurat a nakaiggem iti sigagangat a candela ken insegida a dinepdep dagiti saan a mangayat iti lawag. Maysa pay a parikut ti mannurat daytoy a nasken nga ikkanna iti sungbat ta ne nasuroken a 50 wenno 58sa dagiti natay a media sipud iti panawen ni Presidente Cory. Isu a no daddumna, no adda ti nasken a pitiken ken ikkan iti suhestion iti maysa a parikut ti gimong ken iti politika, nasken nga agaramatak pay ti pen name.
12) Ania dagiti pen nameyo?
(Intedko ti listaan dagiti pen name nga aramatko. Diak a mabalin nga idatag ditoy, ta maysa a sekreto.)
13) Apay nga ad-adu ti nagan ti babai a pen nameyo?
Ania ngamin aya ti kaykayat ti lalaki, saan kadi a babai?
(Nagkakatawada.)
Kidding aside, dagita a nagan iti immuna a simrek iti panunotko iti agarikapak iti pen name.
13) Ania ti makunayo kadagiti literary produce iti agdama?
Nadur-as no ti Philippine Literature as a whole. Napipintas agsipud ta adu dagiti pasalip a pagtaudan dagiti napipintas nga apit.
14) Iti Iluko Literature?
Napintas met ta adu dagiti pasalip iti Literatura Ilokana. Adda ti aktibo nga organisasion a mangpabpabileg itoy. Adu met dagiti Ilokano magasin ken pagiwarnak a lalo pay a mangpabileg. Saan laeng nga iti Ilocandia no dipay ket iti amin a paset ti lubong ti pagtaudan dagiti mangisakit iti bukodda a literatura ken bukodda a dila.
15) How about the quality?
Quality pay laeng dagiti produce. Nupay ad-adu nga amang dagiti agtutubo a mannurat, adda pay laeng dagiti sumagmamano a bangolan a pagtaudan dagiti de kalidad a sinurat lalo iti sarita.
16) Ania ti diperensia dagiti sinurat dagiti agtutubo ken dagiti bangolan?
Nupay napipintas ti sinurat dagiti agtutubo, adda pay laeng dagiti dadduma a malipatanna no kua dagiti dadduma ramen ti sarita. Ket ti napaliiwko kadagiti naglabas a pasalip, kas maysa a komentarista ken kritiko (impakitak kadakuada ti librok maipapan iti kritisismo, ti KRITIKA KEN PANIRIGAN), nakurang dagiti agtutubo ti karakterisasion, ti focus ken dadduma a ramen ti sarita. Nupay adda dagiti nangabak iti salip, ta kaadduan ti inikkantayo iti komento ket dagiti nangabak kadagiti nadumaduma a pasalip, saan pay laeng a makuna a perpekto ti aramid dagiti agtutubo no idilig kadagiti bangolan.
17) No saan a perpekto ti sinurat dagiti agtutubo, nupay nangabakda, saan kadi a daytoy ti rason a nababa ti kalidad dagiti sinurat?
Posible met a dayta ket maysa a factor. Ngamin, agpukaw no kuan dagiti bangolan wenno nalalaing a mannurat. No lumaingdan ket addan ti sabali a pangisangratanda ti plumada, nga isu daytoy ti bukodda a propesion ken ti pamiliada. Maysa met a nobela a dipay naggibus ti propesion. Maysa met a nobela a dipay naggibus ti mangtaming ti pakaseknan ti pamilia. Daytoyen no kua ti pangibukbukan ni batidon a mannurat ti panawenna. Tumaud met dagiti agtutubo. Ket dagiti agtutubo, dumtengto met kadakuada iti panangipamaysada ti propesionda ken ti pamiliada ket maidissoda ti plumada. Daytoy no maipapan iti sarita-Iluko. Ngem no iti daniw, ad-adda a nalalaing dagiti agtutubo ita ngem dagiti immuna a mannaniw. Sabali ti istiloda ken adu dagiti wagasda ken ammoda no ikompara iti daan a dandaniw-Iluko. Adu idi ti daniw iti naisurat iti achmeismo. Itan ket nagduduma, adda ti simbolist, imagist ken constructivist.
18) Ania ti acmeist?
A poet who writes with clarity, precision and conreteness. Nalawag, ababa ken namsek. No ania daydiay sasawenna, isu lattan ti kayatna a sawen. Awanen iti sabali pay a meaning ti dandaniwenna. Isu lattan daydiay ibagbagana.
Ti symbolist ket daydiay agdandaniw iti nakaun-uneg a nasken a basabasaem a mamin-adu sakbay a maawatan ti ibagbagana. Kaadduan ket dimo maawatan, ket no dimo maawatan saan a para kenka dayta a daniw no di ket adda iti naikari a para dayta ket saan a sika. Ngamin ti daniw ket maysa nga eklusibo a komunikasion ti mannaniw ken iti nakaisangratanna. No saan a sika iti nakaisangratanna dayta, saan ngarud a para kenka ket dimo met ngarud maawatan gapu ta saan a para kenka dayta.
Ti imagist ket adda ti ibagbagana met a maysa a banag, tao, lugar, puersa ti nakaparsuaan ngem dina met ibaga a direkta no di ket pingilpingilenna laeng wenno yarigna wenno saan met palikawlikawanna ngem iti panunot ti agbasbasa, ammona a dayta ti ibagbagana uray no dina imbaga.
Ti constructivist ket isu met laeng dagiti futurist. Ti maipapan iti masakbayan ti kararua, ti tao, ti gimong, ti nakaparsuaan iti inda met lablabiden iti man nalawag a wagas ken iti narigat a maitugotan. Adu dagiti mannaniw iti Iluko a kastoy ti kaay-ayoda a daniwen. No saan a mammagbaga, adda ti ibagbagana.
Iti bukodko a kapanunotan, intag-ay pay ni agtutubo a mannurat ti kalidad ti achmeism a daniw. Dagiti achmeism a daniw da Lawrence Decena Martin, Roy V. Aragon, Clesencio Rambaud, Daniel Nesperos to name a few, ket simmina iti achmeism iti napalabas. Adayo a napimpintas, nabakbaked ken mas makatotohanan ti agdama a daniw nga achmeism. Kasla adda nakakadaldakkel a diperensia, ngem diak pay laeng maibaga dayta. Panggepko a sukisoken iti masakbayan. Ngem maysa laeng ti ammok, mas de kalidad ti achmeism iti agdama ngem iti napalabas. Adtoy ti dagiti dua a klase ti achemism, basaenyo, maysa a Tagalog ken maysa nga Iluko.
19) Napagadalanmi dagita a termino malaksid kadayta achmeist ken achmeism. Bukodyo kadi a termino daytoy?
Saan. Manipud ken ni Borris Pasternak. Maysa a nalaing a Russian writer.
(Inukradko ti libro ti Pasternak a napauluan iti “I Remember”, maysa nga autobiography. Impabasak ti panid. Ket nadlawko a saanda nga am-ammo no asino ti Pasternak. Idi dinamagko kadakuada, talaga nga awan iti makaammo kadakuada ‘toy nalaing a Russian writer!)
Dagiti dadduma termino ket manipud met laeng ken ni Pasternak. Inadaptarko laeng. (Impakitak dagiti panid tapno basaenda.)
21) Adda kadi pamalpalatpatanyo no apay nga addaanda iti diprensia dagita nga achmeism? In your mind lang…
What do you think, no ni Dr. Jose RIzal ket sibibiag ita a panawen, agbalin ngata a hero? or national hero? Wenno no nagbiag ngata ni Ninoy Aquino idi panawen ti Kastila, nagbalin ngata a mitsa ti rebulosion?
(Itoy a pagteng ket alusiisen dagiti estudiante. Nadlawko a dida unay maawatan dagiti pangngarig. Isu a binaliwak manen.
May be, ti time factor ket maysa a rason. Sabali ti mapaspasamak idi a panawen no ikumpara iti agdama a panawen. Nalabit a daytoy ti maysa a nagdumaanda. Ta ngamin dagitoy a daniw ket agdadata a ladawan ti panawen. Saan laeng a napapanahon, no dipay ket panlipunan a makunkuna. Ti society wenno lipunan ti napalabas ket naisabali iti agdama. Kitaen dayta daniw ni Roy Aragon, a nangbasnotanna ti maipapan iti sistema ti edukasion. Napolitikaan a daniw. Daniw a makiramraman ken makibalballaet kadagiti parikut ti gimong. Ta ngamin ket ti maysa nga akem ni mannurat ket ti panagbalinna a mata ken lapayag iti lugar a pagnanaedanna iti panawenna. Dayta daniw Daniel Nesperos a “Panagawid” ket mariknam dita ti saem ken rikriknaen ti maysa a balik-probinsia. Kinopia ni Nesperos dayta a daniw iti mismo a nature -- iti nature ti agbalik-probinsia. Agpada dagita daniw da Nesperos ken Aragon nga addaanda iti kararua.
Kadagiti daan nga achmeism, konserbatibo la unay, nalmes iti nakaro a leddanag, sennaay, mangaskasaba, adu a lua ngem daniw met nga awanan iti kararua. Dagiti daniw nga agatsang-aw ti relihion wenno ginnubal ti pammati. Importante dayta kararua “soul” iti daniw.
(Adda nagdamag no ania dayta a “soul”)
Something beautiful a no di man marikna, makita, nangngeg, naramanan, naangot ni reader ammona nga adda ti “datdatlag a banag a nagtaud iti dayta a daniw nga nga ikkanna iti importansia ken panangipateg ken appreciation.
21) Kasano aya ti agsurat iti napintas a daniw?
(Inruarko manipud iti envelop ti maysa a koponban a naglaon iti Notes On Poetry ken imbasak kadakuada)
Kunak, kastoy ti agsurat iti daniw, masapul nga adda dagitoy a tallo a paset ti daniw. Talloda laeng. Isuda dagitoy ne, imbasak:
1. COHERENT --
a) Commonsense
b) Commonsensical
c) Valid -- suitable, applicable, convincing, compelling (undeniable and forceful), legitimate, official, legal, legally binding
d) Lucid --clear, thought through, logical, simple
e) Rational -- balance, normal, based on reasoned
f) Consistent --- reliable, steady, dependable, constant, unswerving, unfailing
g) Articulate -- eloquent, fluent, expressive, communicative
2) IMAGING -- means a symbolism or reorientation -- through figure of speech
3) FOCUS -- center, heart, focal point, hub, center of attention, meeting point
a) center -- an axis, where the idea revolve or discuss--sometimes they called this as central metaphor
b) heart -- spirit, mind, compassion, sympathy, empathy, feeling, sensitivity
c) focal point - sense of important
Nangipabasaak kadagiti nagduduma nga ehemplo.
22) Mabalin iti dumawat iti kopia kadagiti sinuratyo nga inkam pagadalan idiay eskuelaan?
(Seniales daytoy iti panagngudon ti interbiu wenno lektiur?) Tinaldiapak ti relo iti diding ket pasadon alassiete iti rabii!)
Mabalin. Ikkankayo kadagiti sumagmamano a daniw ken sarita iti Iluko, dagiti nangab-abak ken kasta met iti daniw ken sarita a Tagalog. No iprintatayo, abutentayo ngata iti tengnga ti rabii. Isu a nasaysayaat no idisketko laengen iti floppy disk.
(Ket napanak nangidisket iti intedko kadakuada.) ###
(Impablaak ti Tawid News Magasin iti dayta met la a tawen)
Wednesday, April 21, 2010
Ti Maikadua a Premio Reynaldo A. Duque
Napipintas dagiti sarita a nangab-abak iti Maikadua a Premio Reynaldo A. Duque Para iti Literatura Ilokana. Adda kabukbodan tunggal maysa a gupit. Tunggal sarita ket awitna ti bukodna a kinapintas. Makapnek. Rumbeng a maikari ti tunggal maysa ti ginun-odna a pammadayaw. Namaris ti magubuay a pannakapnek.
Kadagiti tallo a nangabak a sarita, kasla awan iti naisalumina kadakuada iti ngayed ta aminda ket trinatarda ti maipapan ti parikut ti pamilia. Ti parikut a saan a pinataud iti ruar ti pamilia wenno nagtaud wenno pinataud ti sabali a tao. Saan met a bunga ti rissik ti gimong. Saan met a rason ti alienation. Wenno ania ditan a rissik a pinataud manipud iti ruar ti pamilia. Dagiti parikut a natratar ket mismo a dagiti kameng ti pamilia ti simmango wenno dagiti maseknan a mismo iti nagtayyekan ti sarita. No kasano a sinango dagiti agbibiag ti limtuad a parikut, maitugkel met dita ti immatang dagiti agbasbasa ket gubuayenda ti kabukbokodanda nga ekspektesyon a manggutugot kadakuada a mangsurot ti agus ti sarita manipud rugi agingga iti gibus.
Kalpasanna, agtinnag a mauyos ti isem ti pannakapnek. Kadagiti addaan iti alikuteg unay a panunot, ibulosna ti panagwerret ti isip ket sumallukob iti panunot iti panagaramid met ti kabukbokodan a bersion. Naimpluensiaan. Nainspirar. Isu daytoy ti impluensia ti binasa. Marikna laeng dayta nga impluensia kalpasan iti panagbasa iti napasnek.
Mayat man ti nagtartarayan dagiti topiko a naidatag kadagiti tallo a nangabak. Dua kadagitoy ti nangtratar maipapan kadagiti agassawa nga awan anak ken dagiti parikut a simmangbay kadakuada. Maysa ti nangtratar iti prinsipio ken takder ti asawa a babai ken asawa a lalaki; idinto a ti maysa ket gapu ta saan a makaanak, isu a mapasamak iti panagsina. Ti maysa met ket ti sentro ti sarita maipapan kadagiti parikut a sangoen ti “itta” nga anak. Makapaisem ket daytoy uray no dagiti linabag dagiti balikas ket marikna ti semsem ket muriot ti “itta.” Nabileg ken naannayas iti ikakapet dagiti balikas kabayatan iti panangbasa.
Ti ketdi nakadidillaw ken makapaisem ket dagiti mannurat wenno dagiti author ket ammoda ken kabisadoda ti inaramatda a lenguahe kas maitutop iti pinutarda a sarita. Nabibileg dagiti lenguaheda, maitutop la unay.
Nagbibibileg dagiti inaramatda a paulo ket marikna kadagitoy ti gutad ti natratar a pakasaritaan. Adda kadagitoy a paulo ti anges ti sarita. Saanen nga inlawlawag dagiti author ti kayatda a sawen, ti kayat tunggal author a sawen iti paulo ti saritana, ta uray no saanda nga imbaga, kas kalawag iti agmatuon nga aldaw ‘diay Laoag a maawatan ti kayatda a sawen.
Ta kasta ngamin ti pinutar a bunga ti arte, ipakitam uray saanmon nga ibagbaga ta impakitam la ngaruden. Apay nga ibagam pay laeng? Isu met laeng ti kasunganina, a no imbagamon, saan ngarud a rumbeng nga ipakita ta imbagam la ngaruden. Apay nga ipakitam pay laeng? Daytoy ti nangipaay iti siken ken bileg dagitoy a paulo ta marikna ti/dagiti agbasbasa/nagbasa ti gutad iti panagpitik ti binasana. Ket nariknana ti bileg ti nanggubuay ti tik-ab ken isem nga aglaplapusanan.
Ngarud, kadagitoy a nangabak, umno laeng ti rinagpatda a pammadayaw. Rumbeng laeng a maipaayanda iti tung-ed a kas panangayon ken yaallukoy.
Ala ngarud, rugiantayo a siripen dagiti sarita ket idatagtayo ti kapaliiwantayo, kas maibatay iti pannakaawattayo ken panangikutektek iti intay binasa. Sumagmamano laeng dagitoy a maibagak a pagpintasan dagiti sarita.
Kas iti maikatlo a gungguna, ti “Subeg” a sarita ni Jake F. Ilac. Marikna la unay ti bara ti lumlummuag a ngayemngem ti bida a lalaki gapu iti saanna a maisikkir ti takderna a kas asawa wenno uray maimdengan koma ti takder ti paternal a gupit. Dina magun-od ti kayatna mapasamak wenno ibaga a dina maipapilit ti takder, panggep ken kapanunotanna, kas asawa a lalaki. Saanna laeng a pinagarko dagiti kiday iti pannakarikna iti kinaawan ti bileg wenno ti saan a naisikkir wenno saan nga inimdengan a pannakabalin ti maysa nga asawa a lalaki. Kasla nalipit ti lalaki iti nagbaetan dagiti naparnuay a parikut ket saan a makakuti wenno sisasango iti awanan mamaayna nga irurukuas wenno awanan tulangna a pagtaktakderan
Ket naawan ti mamaayna ken kaimudingan ti sinirmata a masakbayan ta napukaw ti essem ti kasimpungalan. Saan ketdi a basta napukaw lattan no di ket tinaneb ti naparnuay a parikut a nakaipasungalngalanda. Dayta a pannakaipasungal ket inakasna ti pigsa ti pakinakem ti asawa a babai ket nagbirok iti pakaiyaw-awanan iti sangsangoen a dagensen. Kinamangna iti liklik a mangiyikay kenkuana a sisasango iti dakkel a parikut.
Narikna ti kinabileg ti paulo ti sarita a naidatag ta pulos a saan a naunnat ti nabagkog a kapanunotan ken pagtaktakdderan asawa a babai. Posible met a kunaen a pananglisi dayta iti aramid a naipabasol – ti basol a saan met a basol no usigen a nalaing. Ngem gapu iti pagtaktakderan a kapanunotan, a posible pay a kunaen a dayta ti prinsipio a saan a dimngeg iti suhestion ti paternal a gupit. Pagangayanna, limmuag ti ngayemngem iti saan a naikaskaso a bileg. Isu a dayta a ngayemngem, uray di naibaga, yebkasna met, iladawanna pay ti kinasubeg gapu iti saan nga idedengngeg, saan a panamati iti paternal a biang.
Kasla insarado a komunikasion ti pinarnuay ti kinasubeg. Saan a maited wenno maala ni Gerry ti numero ti telepono ti asawana, saan met a mapatulodan iti visa ta bumisita koma. Kaarignan tay linuktan a ridaw iti nakalawlawa ngen saan nga umuneg ti indiayaan ti tarabay ken panangisakit. Naimula iti paulo ti karirikna ni Gerry, ti bida a lalaki. Sadiay ti pakariknaan ti marikriknana a dagensen. Ingarngaretnget ti kaungganna ti “subeg.” Napigpigsa met ngarud ti gutadna ti nagngaretnget a kaunggan ngem ti balikas a naisawang.
Nabileg ketdi a katatao ti naikawes iti bida a lalaki ta tinakderanna ti karina iti matrimonia, nupay posible met koma ti itatalliaw iti sabali – ti panangsapulna ti ayat iti sabali a sidong. Apay ketdi a saanen? Ngem saanna nga inaramid dayta ta kas iti kunana – asawa laeng ti asawa. Posible a sublianna koma ti babai a nakarelasion sakbay a nagasawa wenno ti babai nga immawag ti telepono a ni mismo asawana ti nakasungbat ngem saanna nga inaramid dayta. Ken posible pay a bulosanna ti tiptipdenna a rikna ken essem iti sekretariana a makabatombalani iti rikna ta uray ni attorney ket adda pay ti agragut nga essemna, ngem saanna nga inaramid dayta gapu ta asawa laeng ti asawa.
Iti legal nga aspeto, kas iti balakad ti abogado, mabalin a mangipilan iti annulment ti kasarda ken asawa a babai ngem saan latta nga inaramid ti lalaki. Nupay kinunan ti asawa a lalaki a dinan masinuo no ania ti marikriknana, iti dayta a punto, kabayatan a masemsem ni Gerry iti panagsubeg ti asawana, agsubli met dayta rikna kadagiti riders ket apunan ida iti nagudua a reaksion – mangayon kenkuana ken saan.
Saan a naan-anay a rason ti kinaawan iti kabukbokodan nga anak iti yiibbet kadaytoy tinakderanna a prinsipio. Banag a nanangipaay iti napigsa a karakterisassion wenno kababalin a naikawes kenkuana. Banag a nangipaay iti kinasiken ti sarita.
Ti karakterisassion a pulos a di nagbaliw, ti paulo ti sarita, ti semsem a marikna dagiti riders a nangited ti apuy ti naglalaok a pagtaktakderan, ti trinatar a topiko, ti kinaurnos dagiti balikas kadagiti binatog dagiti sumagmamano laeng iti inkam inaganan a pagpintasan ti sarita. Adu pay dagiti pagpintasanna, dagiti makagutugot iti rikna a kunam la no agtultulid a bola dagiti naiparang a pasamak.
Para iti author, yebkasmi ti nabara a kablaaw!
===========================================================
Itta
Sarita ni Jovito F. Amorin
Maika-2 a Gunggona
Maikadua a Premio Reynaldo A. Duque Para iti Literatura Ilokana
Dagiti Hurado: Dionisio S. Bulong, Jusn S. P. Hidalgo, Jr., Cles B. Rambaud
Dagiti pagpintasan ti sarita ket sumagmamano laeng ti innak dakamaten. Isuda dagitoy sumaganad:
Ti sentro ti sarita ket maipapan kadagiti parikut a sangoen ti “itta” nga anak. No “itta” no kuna, naisupadi kadagiti amin. Wenno kabaliktadna iti isu amin. Kas itoy a sarita, isuda amin nga agkakabsat ket deadal ken makuna nga addada iti nangato nga agpang iti gimong ket aglaplapusananda iti panagbiag, ngem, isuna, a buridek, ket saan a nakapagturpos iti adal ken awan ti maipagpannakkelna kadagiti kakabsatna. Awitna ti bunga ti saan a maikanatad nga aramid idi isuna iti naikkan iti tiansa a maaddaan iti nabunga a masakbayan. Isu dayta ti nakapanagananna iti “itta” iti ipagna a doktora.
Nupay sisasango iti saan a pagduaduaan a parikut ti “itta” saanna nga inaramat ti kinabababana a mangubor ti nangato nga ipag. Ti ipag a napalanguad ken “awan babainna” a naikamang ta dina ammo iti agdayaw wenno agraem. Itoy a punto, maibaskag dagiti parikut a sangoen ni Marcos, ti “itta.” Ket no kasanona a solbaren dagitoy a simmangbay a parikut, isu met iti nagtartarayan ti sarita. Dagiti parikut a buklen ti ipag a palanguad, ti regaloda iti kasangay ni mamang, ken ti gastosen iti debut ti bugtong nga anakda. Dagita dagiti kangrunaan a solbaren ni Marcos.
Awan ketdi iti makita a rissik kadagiti agkakabsat. Amin dagiti kakabsat ni Marcos ket ipapaayda amin ti supotarda iti kabsatda, nangruna la unay ti asawa ti doktora ta dina binay-an ni Marcos lalo iti financial a pagkasapulanna. Makuna a binalanse dagiti naidatag a susik babaen iti kinaawan iti nagubsang ken saan a naitaoan nga aramid a maikontra iti tao ken iti gimong. Daytoy ti nagpigsaan ti sinurat ta naiparang ti makatao ken maiparbeng nga addang. Naipakita iti daytoy a sarita ti umno a kaipapanan ti ladawan ni Ilokano, a kas addaan iti nangato a galad ken kababalin. Ni Ilokano iti mararaem a gimong. Naisangayan a puli.
Makapaisem ket daytoy uray no dagiti linabag dagiti balikas ket marikna ti semsem ket muriot ti “itta.” Nabileg ken naannayas iti ikakapet dagiti balikas kabayatan iti panangbasa. Saan ketdi a kunaen a napisikalan ti rissik ti parikut. Saan a napisikalan a parikut no di agubbog laeng dayta a parikut iti marikrikna gapu iti kinaawan. Ngem iti laksid itoy, naakemna pay laeng ti akemna nga isu ti angin babaen dagiti payak ti inada. Naaramid ni Marcos, nga isu ti sammaked iti panagtabon ti init ti inada. Makuna met a nangited daytoy iti dakkel a merito iti karakterissasion. Ta iti pannakaikuspil ti karbengan ket saan a sinubadan iti kinadamsak, iti baet iti panagburburek a marikrikna.
No kasano a sinango ni Marcos ti situasion a pannakapaay ni palanguad iti essem nga alahas, ti saan a panangisuko ti asawa a babai ti naited a karbenganna ket dakkel ti naitulongna iti dur-asan ken yiirut ti panagpikapik dagiti pasamak. Ngem iti kawada iti panunot ni Marcos wenno kinapraktikalna, ken ti kinasuporta ken kinamannakaawat nga anak nga agdebut, nasulosionan ti amin. Kas kuna ti anak, para iti pamiliada – umayon kadagiti panggep ti daddyna ken kasta metten ti ulitegna.
Ti ketdi maysa pay pagpintasanna, daydiay alahas a saan a pagan-ano ni palanguad ket isu gayam ti addaan dakkel a kaipapanan iti inada. Ta usar ti inada dayta idi isu met iti nagdebut. Kaipapananna ti maitutop nga agpaay iti asinoman, lalo ket karuprupa pay ni Markie ti baket. Kasla naipatawid ti kinapintas ni mamang idi agtutubo ken ni Markie.
Gapu iti kinaawan iti kinadamsak nga aramid, ti pagtaktakderan ni Ilokano iti gimong ket intag-ay daytoy a sarita.
Nabara a kablaaw iti author!@
===============================================================
Tiket
Sarita ni Mighty C. Rasing
Umuna a Gunggona
Maikadua a Premio Reynaldo A. Duque Para iti Literatura Ilokana
Dagiti Hurado: Dionisio S. Bulong, Juan S. P. Hidalgo, Jr., Cles B. Rambaud
Ti paulo ti sarita ket kaunaan a termino nga inaramat wenno maibilang a kaunaan a nangusar kadaytoy a termino. Kaubingan nga idea. Nausar met dayta nga idea a kas pakabuklan ti amin – a ti kinapudnona, ti asawa a lalaki, ni Amerikano a Roger, ti nagbalin a tiket ti asawa a babai tapno makadanon iti kinasaliwanwan a panagbiag. Ti asawa a lalaki ti tiketna iti inna panagdalliasat ti biag nga agturong iti kinanam-ay. Isu met, ti bida a babai, ti tiket ti pamiliana no apay nga adda iti USA. Saan a kas gagangay a pakaitarusanna ti balikas a tiket no ket addaan pay iti sabali a pakaitarusan. Ti tiket ti nam-ay. Ngem kas iti pakabuklan iti amin, adda pagpatinggaan ti kaipapanan ti amin. Ta kas nakunana: “Wen, ni Roger ti tiketna iti nasaysayaat a biag. Isuna met ti tiket ti pamiliana iti napimpintas a masakbayan.”
Nakunak a kaubingan, ta iti suli ti panunotko, adda sadiay ti sabali pay a termino a naaramat para itoy nga anggulo. Saanko laeng a malagipen ti nangaramat iti sabali a bersion, ken ti paulo ti sinurat a nangaramatan ti awtor ti pasaporte (passport). Daytoy a pasaporte ket kas met laeng iti tiket. Ngem pasaporte man wenno tiket, addaanda iti kabukbokodan a gupit a kas sarita. Maibilang ngarud a kas orihinal a bersion ti awtor ti balikas a tiket. Ken mamatiak a daytoy a termino, ti tiket, a maaramat kadagiti sumarsaruno a sinurat a kas pangitutopan iti kayat nga ibuksilan wenno kapadana. Nupay kasta, saan met nga awanen ti posibiladad a lumtawto manen ti sabalinto manen a bersion itoy. Ta kadagiti balikas, agnanayon nga ubing dagiti putaren a termino a kas mangpabaknang ti kabukbukodan a lenguahe.
Naisabali ken naisangayan ti sarita gapu iti kinaawan iti makita a kinagubsang a panagsasao. Awan iti nailaok a mantsa kadagiti balikas. Ta umanay met a risiris ti sarita nga awanan iti kinagubsang wenno napisikalan a maiparang. Makuna, wenno kunaek, a panawenen ita dagiti sarita a mangpasin-aw ti puli; a kas panagsapul ti panangipakita ti kinaasino ni Ilokano. Panawen a panangiyibbet dagiti napisikalan ken di naintaoan nga aramid ken gandat nga ilaga kadagiti risiris. Ket, daytoy a sarita, ti “Tiket” ket maysa nga ehemplo wenno modelo kadaytoy a panagbalbaliw dagiti sinurat wenno panangpasin-aw kadagiti putaren nga idiaya a kas nasin-aw a kapanunotan.
Napintas ti istraktura ti sarita. Ababa ngem namsek. No utoben a nalaing, napan laeng nakipunsion ti bida, ket idi agawid, gibusen. Kasta laeng. Ngem iti dayta nga ipapanna makidaya ket mawarwar met ti prefigure ti sarita. Ti saanna a pannakasurot ti dalanna, “kanayonak a maiyaw-awanen, nakunana iti bagina” ipasimudaagna ti kinaadda ti dagensen iti barukongna a nasken a mauksot kabayatan iti pannakawarwar ti pakabuklan ti sarita. Dita a punto, ti nangimulaan ti awtor ti “horizon of expectation” wenno sisiimen ti/dagiti riders no matungpal dayta nga expectation wenno saan. No saanna a nasurotan ti dalanna iti umno a biag, “talaga a kanayon a maiyaw-awan” ti bida ken lalo la unay ti awtor ta kalpasan nga indatagna ti expectation ket awan met indiayana a pannakapnek. Ngem itoy a sarita, “Tiket,” ti horizon of expectation ket nasurot. Saan laeng a basta nasurot no dina pay ket intag-ay, inpangato ti kalidad ti kababalin ti puli ni Ilokano. Ta idi agawiden ti bida a babai, nasurotanna metten ti pudno a dalanna iti biag, isu dayta iti panangawatna a sipupudno ken sipupuso nga agpatingga laeng dita ti tiketda nga agassawa. Awatennan ti kinapudno a saanda wenno saanna a maipaayan iti anak ni Roger. Agpatingga laeng dita ti panagtipon ti ayan-ayatda. Nasakit a kinapudno, ngem isu ti kinapudno a nasken nga awaten ti bida a babai.
Ngem saan a nagpatingga sadiay ti horizons of expectation. Adda pay laeng a masisiim agingga adda daytoy. Ti panangipakita ti kababalin, tabas, ken ugali ni Ilokano. Itoy a sarita, impakitana ti nasin-aw a panagug-ugali, nga isu dayta iti saan a kinamaterialistiko ti puli. Saan a materialistika ti bida babai. Saan a materialistika ni Ilokana. Dayta ti kayat nga ipukkaw wenno yikkis, ti sarita, idi nabasa iti udina, nga isu ti maitutop nga udina, ti rason a saan a materialistika ni Ilokana:
“Inton agsapa,” kinunana iti bagina nupay aglulua, “pirmaakton ti divorce papers. Ibatik metten ti tulbek ti balay ken Rav4.”
No sabali laeng a puli, diak la ammon, lalo ket nangina met ti lugan ken ti balay, aminda ket nainagan ken iti bida. Kukuanan dayta. Ngem sanna a tinagikua. Saan a pinanunot ti bida a babai dayta. Saan a materialistiko. Uray no nagaramat iti “tiket” iti irarang-ayna, saan pay a napukaw ti nasin-aw a kababalin ni Ilokana. Isu dayta ti nagpintasan ti karakterisassion ti bida.
Wow! Intag-ay daytoy a sarita ti nasin-aw a kababalin dagiti Ilokana. Lalaki ti awtor, ngem nabalinanna a sinurat ti kabibiag ken rikna ti babai. Impresibo! Impresibo a kas mighty, a kas Mighty a nagan ti awtor. Nabara a kablaaw! @
Saturday, March 27, 2010
Ti Pugot iti Kayo a Bangar
UBING pay laeng ti kidem a rabii. Karugrugi pay laeng dagiti kuriat, riari ken andidit iti agkonsierto. Tumanaguob met ni Labang. Namintallon a binugtak ni Tinay nga asawa ni Siso ngem saan nga agsardeng nga agtaguob.
“Papanam kadi Siso, lakay? Isagsaganam met dayta lampam?”
“Innak man agsilaw idta igid ti baybay, baket. Napia la a sidaen no bigat ti madilamotan. No adda ti kawadwadanna, di adda ti inka isursor nga ilako.”
“Igid ti baybay, kunam?”
“Wen. Apay ngarud a dimmakkel dayta mulagatmo?”
“Dika mapmapaniti batog ti dakkel a bangar, lakay. Delikado sadiay. Isarsarakmo dayta karadkadmon!”
“Apay ket a delikadon nay? Ket no sadiay ti yan dagiti adu a pusit! lalona no kastoy a panagsasabong ti bangar, kaaduna pay ti kurita ken laki!”
“Adda kano pugot nga aggigian idiay!”
“ Pugot?Mamatika met! Napugot amin a mangngalap a! Adda ketdin napudaw a bumabatok met?”
“Dika mamati?”
“Natural! Minamauyong laeng dayta, ania?”
“’Su a no dimo kayat ti pabagbagaan.”
“Ammom, baket, adda ti suspetsak a parnuay laeng dayta.”
“Ania koma ti rason a parnuay, aber?”
“Ket tapno masolo ti nangparnuay dayta a saosao ti agsilaw ken agkalap sadiay batog ti bangar. Ta sadiay ngamin ti yan ti apon dagiti ikan, kurita, pusit ken laki!”
“Ket no nakita kano da Pari Andong ken Pari Mario idi rabii! Nagbato kano pay!”
“Ket daydiay agipadpadamag a ti naginpupugot, ania la ketdin. Binatona ida, ket kustonay met ti tarayen dagiay dua a kikiok, he-he!”
Saanen a naigawid ni Tinay ti asawana.
Awan pay ti maysa nga orasna ket dandanin napno ti alat ni Siso. Kunkunana iti bagina a nakatiamba. Dadakkel dagiti rugso ken malaga a nasilawanna. Panaenna dagitoy no saan a mabalin nga usaren ti takkabanna.
Nakaangot iti kasla nakadangdangro. Ngem dina inkaskaso. Ad-adda ketdi ti ragsakna nga agsilaw.
“Agawaam lalaki ta ibingayannakto.” Nabangag ti timek.
Tinaliaw ni Siso ti naggapuan ti timek. Limmabba ti ulona. Dimmakkel dagiti mulagatna. Timmakder dagiti dutdutna. Maysa a dakkel a parsua. Dutdutan. Adda ammalna tabako. Nagaatiddog ti kuko dagiti ramay dagiti saka ken imana. Kasla kadakkel ti putan ti kumpay dagiti matana a nakalablabbaga a kunam la no kuneho. Nakadangdangro.
“M-maysa a pugot?”
Naggarakgak ti datdatlag a parsua.
Ket simiagen ni Siso.
“No kunakto met ngamin kenka! Dikanto met ngamin mamatpati ita, ania nay?” Masemsem ni Tinay ta nalukag ti pannaturogna. Simmangpet ni Siso nga agpaypayegpeg ti butengna. Naiyawidna ketdi ti lampa ken ti nakalapanna ngem dina malagipen no dinno ti nakabatian ti takkaban ken ti panama.
“Apay met itan nga adda ti agparparang a di katatawan iti igid ti baybay?”
“Kuna ni Apong Ullang a no kastoy a panagsasabong ti bangar, ket agparang dagiti pugot. Kaay-ayoda ngamin dagiti pugot a pagapunan ti agsabsabong a bangar.”
“Kasta?”
“Wen. Ket kuna pay ni Apong Ullang a mangngagas ket kaay-ayo kano dagiti pugot ti angot ti sabong ti bangar.”
“Ket no nagbangsit!”
“Nabangsit met dagiti pugot, saan kadi? No nabangsit ti parsua, di kaay-ayona met ti bangsit!”
Iti sumaruno a rabii, maysa pay a kapurokan ni Siso ti saan met a mamati. Igawgawid met ni Lita ni Milio a lakayna. Ngem nagpilit latta ti ama dagiti tallo nga ubbing.
“Imbag la a balonen dayta anakmo a mapan agiskuela.”
“Ngem saan nga idiay yan ti bangar a! Nagdinamag la ngaruden ti kinaada ti agparparang sadiay!”
“Ket saanak met a mapan sadiay!”
Ngem nagulbod laeng daytoy iti asawana. Nagderetso ketdi a napan iti batog ti bangar. Ket sadiay, nagpiesta iti inna panagpana ken panagtakkab iti ikan, pusit ken kurita ken laki.
Ngem kabayatan iti ganasna nga agkalap, nagparang kenkuana ti pugot. Uray la agtigerger ti butengna a simmangpet iti balayda.
“Pagdaksanna ket ti bangad ken ulbod, ta maisarsarak ti karadkadna!” Indillaw ni Lita ken ni Milio.
Nagdinamag iti pannakasarak da Siso ken Milio ti pugot. Aminen ket mabuteng nga umasideg pay iti yan ti bangar. Uray iti tengnga ti aldaw ket likliklikanen dagiti pumurok ken dagiti amin a makaammo iti umasideg iti bangar.
“Nakatugaw iti tangrib iti igid, pari Siso! Adda pay ti ammalna a tabako.”
“Kasta met ti pannakakitak kenkuana, Pari Milio.”
“Mabutengakon nga agsilaw iti rabii. Amangan no ilemmesnak pay.”
“Uray siak. Iti laengen aldaw nga agkalapak.”
“Ania ngata iti nasayaat nga aramiden tapno mapapanaw daydiay a pugot, pari? Sayang, nakalamlames pay ngarud sadiay a lugar!”
“Ngarud a.”
“Ania ngata pari no kasaota ni Apong Ullang?”
“Nga?”
“Agdamagta a no kasano a patakiasen daydiay a pugot!”
Sinarak da Siso ken Milio ti baket a mangngagas.
“Pugot, kunayo?”
“Wen, apong.”
“Iti yan ti bangar?”
“Wen, apong. Nakalamlames pay ngarud sadiay.”
“Ania a bulan ita aya?”
“Lenned, apong.”
“Ti nagan ti bulan ti kayatko a sawen.”
“Nobiembre, apong. Agtapos pay ketdin a”
“Panawen ngarud ti panagsasabong ti bangar. Isu nga adda manen dagita a pugot.”
“Kasano a papanawen, apong?”
“No kayatyo la ketdi ken kabaelanyo, isurok kadakayo ti aramidenyo.”
Nagtinnaliaw dagiti agkumpari.
“No siak laeng a bukbukod, mabutengak!”
“Lalo kaniak a.”
“Di dakayo a dua a!”
Nagpinnerreng manen dagiti agkumpari.
“Rabii wenno aldaw, apong?”
“Agsapa. Iti eksakto a sumingising ni apo Init iti panangiwayatyo ti kontra pugot!”
Nariwet pay ngem nagsaraken dagiti agkumpari. Inturturedda ti napan iti igid ti baybay. Sumingising ti init idi immasidegda iti puon ti bangar. Eksakto a masilnagan ti raya ti init ti puon ti bangar idi inwayatda ti medios iti panangpapanaw iti pugot.
“Naimbag la ketdin, Pari Siso ta adda pay la ti iduldulinko a kuadrado a lansa.”
“Wen ngarud pari. Naimbag la unay a.”
“Tallo kano, pari. Ket patrayanggulo iti panangipalokta.”
“Ipalokmo ngaruden dagita, pari, ta irugik metten a pintaan iti iti krus ti puon. Puraw ti ipintak. Napalalo no agparangto pay laeng ti pugot!”
Nagtulagan dagiti dua nga agkumpari iti agkalap iti karabianna. Nangitugotda iti sagduduada nga alat a pagikabilan iti masilawanda. Adda pay ti supotda.
Naragsakan unay dagiti agkumpari ta adu ti nakalapanda. Napnapno dagiti pagikabilanda.
Saan metten a nagparang ti pugot.
Idi kinasao ni Siso ni apong Ullang no apay a saan nga nagparang kadakuada ti pugot, kuna ti baket a mangngagas: “Kabuteng ti pugot ti kuadrado a lansa. Ken ti puraw a krus. Saanyo kadi a mapaliw a dagiti duduogan a kayo ket makakitakayo iti naipalok a kuadrado a lansa?”
Nangtungtung-ed ni Siso.
“Daytoy ti rason no apay a makakitatayo iti kuadrado a lansa a naipalok kadagiti dadakkel a pinuon ti kayo. Nalabit nga adda ti naggigidian dita a pugot ket pinapanaw dagiti umili.”
Nakakitakayo kadi metten iti kayo a napalokan iti kuadrado a lansa? Saankayo itan a masdaaw kadayta . #
Thursday, March 18, 2010
Dagiti Sarsarita-parparaangan
Saan a nakaskasdaaw iti pannakangngeg kadagiti sarsarita-parparaangan. No sadino ti nagtaudan dagitoy, awan ti masinuo a direkta a nagramotanna. Awan ngarud ti establisado a sungbat. Daytay nalaka a matarusan dagiti palawag no apay nga adda ken timmaud. Ngem nalawlawag pay ngem iti nakamulagat nga agmatuon ti kinaadda dagitoy. Saan a masungbatan no sadino ti nagtaudanna ngem agsipud ta Ilokano dagitoy a sarsarita, pasetda ngarud kadagiti Ilokano piksion wenno paset dagiti nagtitinnawidan iti dila a sarsarita idi ugma wenno ti oral literature.
Nabaknang ni Ilokano kadagiti Oral Literature. Pagarigan laengen ti Bago Oral Literature nga inadakan dagiti agsuksukisok ken kaaduanna iti nagsaad kadagiti research papers ken journals kadagiti nadumaduma nga eskuelaan. Sumagmamano metten iti intay sinurat maipapan kadagitoy.
Ngem itoy a sinurat, isu man iti panagtaldiap kadagiti sarsarita-parparaangan. Saan siguro a naimaldit, ta ngamin nagtitinnawidan dagitoy a sarsarita babaen iti dila. Saanko nga ammo no apay nga adda dagitoy a sarsarita-parparaangan. Ngem maisarita dagitoy kadagiti ummong (okasion man wenno saan) a kas paset iti tungtongan. Kas paset ti topiko wenno isu a mismo ti topiko a pagsasaritaan. Kadagiti inuman, pasaray maawagan dagitoy iti sarsarita iti ubet ti baso, masansan a mangngeg kadayta a termino. Sarsarita laeng iti tungtongan ngem tunggal madakamat agserbida met a lasag ken dara ni Ilokano.
Ta ania ngamin aya ti rason a timmaud dagitoy a sarsarita-parparaangan? Saanko latta a masinuo, ngem adda dagiti sumagmamano a nadakamat a tuodan dagitoy wenno sumagmamano nga ispekulasion no apay nga adda dagitoy iti dila ni Ilokano. No apay a mailaok dagitoy a kas paset iti tungtungan. Wenno kas tungtongan wenno kas sungbat kadagiti limtuad a situasion. Nupay dagitoy ket paset ti tungtongan saan met a maawan iti kinapreseteda a kas paset iti panagsasarita.
Ti kapintasan iti amin isu iti panangadaw iti sumagmano kadagitoy ket padasen a taldiapan ti kinapategda a kas paset ti lasag ken dara ni Ilokano. Mangiparang iti sumagmamano a pagadawan iti intay panagadal tapno iti kasta ket maamiris dagiti tagipatgen (values) dagitoy ken kasanoda a mangipaay iti dur-asan ken imahinasion tapno nasidsidap pay ti panmagimutektek.
Rugiantayo man a tingitingingen daytoy maysa. Kas koma iti panawen a timmangken ti initna a napattopattoakan iti nangisit nga ulep ti tangatang. Kabarana la unay ket uraymo la iruar nga ipunas iti rupa ken tengngedmo ta paniom. Pug-awam ti barukongmo. Ipaid ti panio. Ngem biglaka a napasardeng iti ar-aramidem, napangangaka pay idi madlawmo nga agarbis metten. Atinnag dagiti dadakkel nga arbis. Agin-init-agar-arbis! No paliiwen ti aglawlaw, dagiti tao siempre, agpalpaliiw. Agidasdasig. Manglagip. Dumteng ti saritaan no apay nga agar-arbis-agin-init. No ania ti balido a rason? Adu nga ispekulasion. Agingga sumngat iti tungtongan ti sarsarita-parparaangan. A no kastoy nga agar-arbis ken agin-init ket adda ti agkallaysa nga ansisit. Simmapit iti saritaan dayta fairy tales. Ti kapaut a sakopen dayta nga arbis ken init isu met ti panawen ti kallaysa dagiti ansisit. Happy ending, siempre! Tumpuar dagiti isem. Pagweretenna dagiti panunot. Kadagiti ubbing rebulosionanna ti andar ken taray ti creative mind. Dumteng ti panaggutugot ken panangidasig ti kinapudno.
Apay a naikonektar dayta a fairy tales iti saritaan? Kas paset ti sarsarita-parparaangan. Kas mangbiag ti saritaan wenno tungtongan. Saanko a masinuo ti nangrugian kadayta sarsarita-parparaangan. Ngem masirok a no la ketdi agarbis ken agin-init, mairapit a rason wenno sungbat no apay a mapaspasamak dayta a phenomenon ket gapu iti kinaadda iti kallaysa ti ansisit.
(Gagangay a dagiti puraw nga ansisit ti pakaipaayan daytoy nga aplikasion. Dagiti ngamin puraw nga ansisit ket isuda dagiti saan nga agdangran kadagiti tao wenno banag a napateg iti tao. Dagiti ngamin nangisit nga ansisit ket isuda dagiti mangirurumen iti tao.)
Ngem sa met la mapasamak dayta a sarsarita-parparaangan no agin-init ken agar-arbis. Adda ti ispesiko a detalie ti panawenna. Saan a mapasamak no agin-init laeng. Saan a mapasamak no agar-arbis laeng. Masapul nga agar-arbis-agin-init.
Ta ania kadi ti signipikante a kaipapanan daytoy a sarsarita-parparaangan? Adda ti naisangsangayan a relasion ti nakaparsuaan iti tao. Ti nakaparsuaan ket paset iti inaldaw-aldaw a panagbiag ti tao. Ti nakaparsuaan a pagadawan ti tao kadagiti signipikante nga istoria. Saan laeng a makaited iti linglingay ken ray-aw, mangbiag ti tungtongan no dipay ket ad-adda pay nga ipateg ti nakaparsuaan. Iti daytoy a punto, ti panangipateg ti nakaparsuaan ket maimula iti panunot ti asinoman lalona dagiti ubbing. Wen met a, nasken nga ipateg ti tao ti nakaparsuaan tapno ti nakaparsuaan ipategna met ti tao ken ti aglawlawna.
Ti relasion ti tao ken Ina Naparsuaan ket umamnut ken addaan iti kaimudingan. Daytoy a kinapateg ti relasion ti tao ken Ina Nakaparsuaan ket nasken a masaluadan. Isu a no tunggal dumteng ti panawen nga agar-arbis ken agin-init, lumtuad dagitoy a sarsarita-parparaangan a kas pangpaamnut ti nasao a relasion. Lumtuadda a kas lasag ken dara ni Ilokano.
Ti maysa pay ket dagiti sarsarita-parparaangan dagiti aso. Kas mapaliiw, tunggal agsasarak wenno adda ti aguummong a dua wenno ad-adu nga aso iti kalsada wenno sadino ditan, no paliiwen a nalaing ida, adda latta daydiay panagiinnangotda ti ubet ti tunggal maysa. Kasla napateg unay dayta a kababalin kadakuada a pangidasiganda no ti damo a pannagkita wenno iti panagsarak manen ket kabusor wenno gayyem dayta a kinasinnarak, nairanrana a kinasinnarak wenno aksidental a panagsinnarak wenno bunga laeng iti nangubuay a tiansa ti panagsinnarak. Ngem apay nga ubet ti umuna nga angoten ti aso iti padana nga aso? Apay a mapasamak iti kastoy a pagug-ugali dagiti aso? Ti rason ket maibuksilan iti maysa a sarsarita-parparaangan.
Nga idi un-unana nga aldaw, naguummong dagiti aso. Aduda a nairana a nagsasarak. Pinnadamag iti panagbiag. Linnaingan ken pinnalastog iti kinaasino iti agdama. Pagammuan, adda ti naangotda a nabangsit. Makasael a bangsit. Maysamaysa ket dimlaw. Asino ti immuttot? Awan iti mayat a mangipudno. Agtultuloy ti pinnabasol. Agsipud ta awan iti mayat a mangipudno, nginnernger. Napasamak iti panagipangta. Maysamaysa nangipangta a masapul a mammoan no asino ti ulbod. No asino dayta nga ulbod, nasken a madusa.
Sipud idin, agingga ita, no adda ti dua wenno ad-adu nga aso nga agsasarak, paliiwen a nalaing ket agiinnangotda iti ubet, a kas panangtakuat no asino daydi naulbod. Ket agsipud ta dipay natakuatan no asino daydi naulbod, agtultuloy latta met dayta nga aramid dagiti aso nga angoten ti ubet ti padada nga aso.
Ta ania kadi ti signipikante a kaipapanna ti sarsarita-parparaangan? Iparangarangna a ti kinaulbod ket agnanayon nga aglak-am a pagatapan. Ti kinaulbod ket katukadna ti nalabusan a panagtalek. Apaman a nalabusan dayta a panagtalek, nalangto latta ti panagduadua.
Isu a napateg la unay ti kinapudno iti pada a parsua tapno saan a mauksob dayta a panagtalek. Dagitoy dagiti sumagmamano laeng a nakitatayo a signipikante dagitoy a sarsarita-parparaangan.
Sarsarita-parparaangan laeng dagitoy, ngem makapaisemda met! @
Tuesday, March 09, 2010
Panawen a naariangga
Napartak la unay ti taray ti panagbalbaliw ta iti apagbiit laeng a panagtulidtulid ti tawen, binaliwanna met a naminpitla ti agus ti panagbiag. Ti sigud a lumlumoten ken agrakrakaya a panawen simmurot iti napegges nga agus. Ti rupa ti panawen ket kunaen a dimmur-as a kas ipamatmat kadagiti naglupos a panagbiag. Iti panagpayagpag ti dur-as ken pannakaibbet ti nariingan nga ulimek, nairaman met a niruros ti napegges nga agus ti panagbalbaliw. Timpuar dagiti naarriangga ken saan a nakairuaman a pannakasinga. Simmurot a namalbaliw ken nagpayagpag. Awanen daydi inkaubingan ken nariingan nga ulimek. Daytoy ti panawen iti agdama, ti panawen a naariangga, ti panawen a sinallukoban ti speed of change.
Ti nakadidillaw ita a panawen, ket ti panagraira dagiti naariangga a tokar wenno panagpatokar a manglapped ti imas ti inana ken posible pay a ganas ti pumanerper nga urok wenno irut ti bekkel ti kawiwit iti awan ririna a salladay iti nalam-ek a parbangon wenno ti namoskiterioan a bagi a tumtumbogan ti ling-et iti nadagaang nga agpatnag. Nagrairan dagiti videoke kadagiti pagtaengan ken pinnapigsaan ket saanen a maikaskaso ti alimbasagen a rabii. Videoke nga idi damo ket masarakan laeng kadagiti balay-pagliwliwaan. Ita, addan kadagiti residensia. Iti ababa a pannao, simmurot iti panagbalbaliw ti panagbiag iti pannakasinga ti pannaturog iti rabii. Gapu kadagiti naarriangga a panagpatokar, nabanugbog a panagpatugtog, masansan a saanen a maragpat ti nairut a turog iti agpatnag. Masansan ti pannakasinga. Pagangayanna, ti sigud a nakaranting a panagririing iti parbangon wenno nasapa nga agsapa ket nairaman a namalbaliw. Masansan nga iseserek ti panaglaladut a bumangon gapu ta saan a nananam a pannakapnek a turog. Dita metten a sumrek ti nangudel nga aldaw. Masansan a makissayan ti kinaproduktibo gapu iti kinaadda ti awit a di maawatan a dagensen. Masansan ketdi nga agresulta iti panangsubbot ti napukaw babaen iti ridep a saan a naipakadaywan nga aramid. Pagangayanna, bimmassit ti naaramidan iti agmalem. Pasaray kamkamaten ti oras.
Apektaranna ti amin a nagbiag daytoy. Saan laeng nga iti aglawlaw wenno environment no di ket kangrunaanna ti salun-at ti tao. Isu daytoy ti aw-awaganda iti noise pollution. Saan laeng a ti salun-at ti maapektaran no dipay mairaman a madidigra ti tabas ti ugali wenno behavioural in nature. Dayta naarriangga a tokar iti agingga iti dis-oras ti rabii, wenno agingga iti parbangon wenno agpatpatnag ket madadael physiological ken psychological a salun-at. Ti masansan a pannakasinga ti turog iti rabii ket kangrunaan a taudan iti pannakadadael physiological ken psychological a salun-at. Pagangayanna, mariknan iti epektona iti pisikal a bagi. Tumpuaren dagiti saan a kinalikaguman a nasakit a kas ti stress ken hypertension. Sabali laeng ti tinnitus wenno panaglilipat ken ti depression. Taudan met ti adu a komplikasion dagiti nadakamat a sakit.
Dagitoy a saan a nasalun-at a marikrikna ket bunga ti napartak a panagbalbaliw. Bunga ti naariangga a panagbalbaliw. Bunga ti nalabes nga essem, ket saanen a maikaskaso ti ulimek ti sangakaarrubaan wenno sangkapurokan. Rimmimbawen ti para iti bukod laeng nga interes isu a nalipatan ti ikut a saguday ti sabali. Napintas ti dumngeg iti musika a saan a naariangga. Napintas ti musika no kumutukot iti kaunggan. Napintas ti musika no ipaayna ti linak ken talna. Napintas ti musika a saan a makasinga. Ngem nalaad a denggen ti makasinga a musika.
Isu a kadagiti addaan iti naariangga a videoke, saan kadi a maiparbeng la unay a lagipen ken ipangpangruna met ti saguday nga ulimek dagiti kaarruba?. Ti panangpanunot kadagiti sabali a saan laeng a ti bukod a bagi ket maikanatad. Ti panangpanunot ti pagimbagan ti amin imbes a ti kabukbukodan laeng. Utoben koma a saan laeng dakdakayo ti agindeg dayta a lugar. Adukayo. Ket ti panagparbeng ket aramid a maikanatad iti addaan naan-anay a nakemna.
Iti Section 5 ti Philippine Environment Code (wenno Presidental Decree 1152) mabasa a kastoy: “appropriate standards for community noise levels shall be established considering, among others, location, zoning and land use classification.” Ti Executive Order 192 idi 1987 ti nangited daytoy a bileg. Ti Section 8 of the Philippine Environment Code ti nangited iti mandato ti National Pollution Control Commission (nga itan EMB-DENR). Kadagiti saanen a makaibtur iti arriangga, kamangen laeng ti National Pollution Control Commssion, ket posible nga idatag ti kaso kriminal a panaglabsing ti Article 153 ti Revised Penal Code (public disorders). Kalaksidan itoy, posible pay iti panaglabsing ti ordinansa ti barangay wenno ti ili no addan naaramid a kastoy a linteg a mangisakit ti kinatalinaay ken kappia ti kaadduan nga umili. @
.
Monday, March 01, 2010
Ti Kontra Tsiks ni Ipag
MARIPARKO, a dagiti laengen tuktok dagiti nalalayog a kayo nga arosip iti lulonan ti Bantay Catayagan ti nakaipintaan ti mulagat ni apo Init. Madamdama pay agtabonen. Addaakon iti kabalbalayan a baklayko ti sangabag-oy a nagango a kinayok iti dayta a bantay a pakatannawagan ti kinangayed ti aglawlaw ken ti sangagasut a puro ti Alaminos.
“Lasi ka! Simmangpetka pay laeng! Dika pay la nagnaed iti balay ti kulasisim!” Ni ipag Reming a kasinsin ni Ada a baketko.
Immaddangak pay iti lima, nakaampirakon iti abulog ti kalapawda.
“Laklakayankan, ita pay ti pannakapanunotmo nga agaramid iti linoloko! Balasangen dagiti dua a putotmo!”
“Tagari!” imbikag ti lalaki.
“Alaemon dagiti badom ket pumanawkan!”
“Ania la ket ti kastoyen, aya? No sumangpetka, agungetda. No dika sumangpet agungetda latta! Ania la ti pangiluglugaranen iti bagi!”
“Pumanawkan! Uray dikan sumangsangpet!”
“Wen, panawankan, bungangera!”
Kanalbaag a kasla nakugtaran a palangka. Kanalbaag ti bulong ti ridaw.
Nagtignayak metten, amangan no adda pay makasiput kaniak nga agbuybuya ti live show dagiti agassawa. Ngem kaskasdi latta a nagsabatkami ken ni bilas Colas nga umul-ulog iti lima a pangal ti agdan a putek ti kalapawda a nagatep ti pan-aw, nagdiding iti pinaud ken nagdatar iti ginisla a kawayan. Naynay a mangngegko ti panagsubangda a dua ta agabay laeng ti kalapawmi.
Kimmidday ken kasla nakatumbok-sahod iti hueteng ni bilas idi agsabat dagiti matami.
Naa, maragsakan ti inda panagsina? Isemanna ti panangpapanaw ni ipag kenkuana? Sabagay, seksi ni Millete a Bisayana a kabbalayna. Serbidora daytoy iti Seaside Beer Garden idiay ili.
Uppat a pulon ni bilas. Nataer, naguapo, napustura iti lima kadapan ken walo a pulgada. Nalaing a sumao ken manglamiong. Armendo a talaga. Iti lima a tawenen a panagnaedko ditoy Bangayao, isu ti kaalibtakan amin, atiwenna dagiti babbaro iti purok no panagarman. Diak la maispeling, ta babbalasangen dagiti annakna, nga agtawen iti sangapulo ket siam ken sangapulo ket pito ngem agtsiks pay laeng.
NAKAULOGAKON iti lima a pangal ti agdan a putek ti kalapawmi iti igid ti baybay idi masaripatpatak ni ipag Reming. Siguro, agudong met, nakunak. Huebes ita. Lunes ken Huebes laeng ti panaguudong dagiti bumarangay iti Pangascasan, Baybay Norte ken Baybay Sur ta isu laeng ti kaadda ti lugan nga umaway ta aldaw ti tienda ti kastoy nga aldaw. Kastoy met la nga aldaw iti panagudongko ta innak ag-LBC kadagiti sinuratko a drama ti radio a mapan idiay MPBC Baguio a pagtartarabahoak a kas iskriprayter.
Kellaat a napasarimadengak. Apay a nakabado iti nangisit ni ipag Reming? Ngem awan ti sungbat ti insanapsapko a saludsod iti asul a langit.
“Aggiddantan, bayaw,” kinuna ni ipag a nakabitbit iti bay-on.
“Wen a, ipag. Ngem, ne, apay a nakamangisitka met? Ket no nagpudot?”
“Agpanesak, bayaw.”
“Agpanes? Asino ti panesam?” dandani natnag ti sangaenbelop a sinuratko.
“Ni Colas…”
Napaumelak a nangdengngeg ti ganikgik dagiti pipiit ken panal iti bakras ti bantay, ken dagiti arasaas dagiti babatting nga agburak a dalluyon kadagiti kabatuan iti babaen ti desdes a naibarikes iti agpamaruten a bantay.
“Innak ngarud yawatan iti misa para inton Domingo.”
“Ngem di pay met natay ni bilas Colas, ipag?” insintirko.
“Natayen. Imbilangkon a natay, isu nga ipanesak.”
Nalpas! Ipanesandan ti sibibiag, he-he, inkurimedko ti marabettak nga isemko iti kalapnokan a desdesdesenmi.
“Agingga a saan nga agbaliw daydiay a babaero, diak ikkaten toy panesko!”
“Dikay la mabainen dayta nga ar-aramidenyo, ipag? Panesanyo ti tao a sibibiag?”
“Pagbainak nay?” intingngaagna iti rupak. “Dinto pay nagbain ni Lady Godiva a silalabus a nagsakay iti kabalio iti panagprotestana! Anianto la ket kaniakon nga agpanes laeng iti panagprotestak iti babaero nga asawak?”
Wen met ketdi a, intalukatik ti mugingko. Isu a no tok, saylens.
“Agkatawa dagiti agkatawa. Saan a siak iti makatawaan no di ket daydiay a Colas Balasubas!”
Malabasanmin ti kalapaw da Nang Iling nga eksakto a rummuar iti inaladanda a nakabitbit iti bay-on. Siguro, agudong met ngata.
“Ne, mari Reming, nakapaneska met? Asino ti natay?” inamad ni Nang Iling kalpasan ti panangibagana nga agkukuyogkamin a tallo a mapan idta sentro a pagluganan.
“Saan a kabagian, mari.”
“Tarakenyo a pusa?” inyellek ti kuttongit a baket nga agtawen iti innem a pulo ngem naparagsit uray agtayag laeng iti lima kadapan ngata wenno nakurang pay. Agkumarida a dua ta inanak toy kuttongit ti inaudi da ipag.
Impalawagko.
“Pay naungkelen ‘ya?”
Din sa naawatan ti baket isu nga inulitko a gapu iti kinababaero ni bilas ti puon ti panagpanes ni ipag.
“O, saan kadi a nasayaat daytoy nga ar- aramidek, mari?”
“Madi a!” inggarikgik ni Nang Iling.
“Ahu! Uray sibibiag no maibilangen a natay, ipanesan no kayat!”
Nagrinnikkiar dagiti agkumari. Isu’t laikna, yu tits? kunak koma nga isagpaw iti saritaanda ngem nagteppelak.
Nagdinamag iti sibubukel a barangay ken kadagiti kabangibang a barangay ti panagpampanes ni ipag. Adu ti mangkatkatawa ken ipag, idinto ta adu met ti mangayon nga ad-adda a ni bilas ti makatkatawaan. Masemsem metten dagiti dua nga annakda.
Dua a lawas kalpasanna, nasarakak ni bilas a mangpakpapak iti hamburger ken spaghetti iti sango ti munisipio ti Alaminos. Imbagak ti ar-aramiden ni ipag, ngem di mamati. Siguro di pay nakadanon kenkuana ti damag.
“Imbilangnakan a natay iti ipapanawmo iti balayyo isu nga ipanesannakan.”
“Ti sinalbag a babain!” kinusilapanna ti kitkittabenna a hamburger. “Makaramanto la ket ngata keniak daydiay nga agat-alhambra ti sang-awna…!”
Mannigarilio ngamin ni ipag. Daytoy ti di kayat ni bilas? Ta nagkupasen ti pusaksakna isu nga agsapul iti mas seksi?
“Katkatawaandakayon dagiti tao iti daytoy a counter chicks nga ar-aramidenna. Amangan no tungpal biagen nga aramidenna daytoy. Isu nga agpanunotka koma, bilas,” patigmaanko.
DA MANUEL, Ago, Junior Kelit, Andong Tukadog, Iloy Batok ken Arsing Singkol dagiti kaduak nga agtugtugaw iti papag a kawayan iti sirok ti madre kakaw iti abagatan ti kalapawmi ita a bigat. Mangngalap amin dagitoy ngem dida dimmulong ta umatiberret ti sueste – ti napigsa nga angin nga agturong iti abagatan-a-laud, a katukad ti kasaur iti Ilocos Sur.
“Uliem man dagidiay nagango a niogmi, Andong uray ta nababa met,” ni ipag a dimi napuotan ti yaasidegna gapu iti imasmi nga agsaramsam iti darangidangan a papaya nga inkam isawsaw iti suka’t sili.
“Dagidiay adda iti batog ti kusinayo, baing?”
Baing wenno bae kunami a taga Pangasinan iti lola. Laking wenno laki met ni lolo.
“Wen, ta agpalualoak man.”
Nagkikinnitakami. Awan ti arimekmek.
“Inton malem no bigat. Umaykayto amin. Adu ti aramidek a kankanen.”
Simmuroten ni Andong ken ipag.
“Asino ngata ti ilualoanna?” kinuna ni Iloy.
“Pebrero aya idi natay daydi laking Iliong?” sinaludsod ni Ago, a ti tatang ni ipag ti kayatna a sawen.
Nasungbatan dayta a ngata-ngata iti kabigatanna. Daydi tatay Iliong nga agpayso ti malualoan ngem nairaman ni bilas Colas!
Siempre, mapilpilit ni baing Sianang a mangibaga iti nagan ni bilas iti kada kararag.
Ket idi aggibus ti kantada, bigla a nagkanta ni ipag: Ti kararua ni Colas/indengam, Apo/ Ti as-asugna a napalalo…
Awan ti nakatimek kadagiti babbaket ken lallakay. Ageellekkami metten iti nalimed iti likud.
AGPUPULOTANKAMI a lallaki iti tinadtad a bidawbidaw a naupran iti suka’t sili ito’y a malem a kassangpet ni Iloy a nagsigay.
“Yaay! Al-alia! Adda zombie, kakuada!” ni Manuel a kunam la no mabuteng ta pang-FAMAS ti artena. Idi taliawek ti likudak, nagmayat ti widawidan ni bilas Colas iti puraw a kadaratan a bibig ti matmaturog a Sual Bay.
“Kaarruba! Mangrikepkayo! Iliktadyo dagiti agdanyo! Adda sumungad a zombie!” pinagimbudo pay ni Manuel dagiti dakulapna iti inna panaglaaw.
“Hu, salbagka met, Manuel, ania ti sasawem aya?” inkusilap ni bilas Colas a nagtugaw iti napagabay a dua a wasnay a kawayan a tugawan ti papag.
Kunwari, simmalipengpeng kaniak ni Manuel iti butengna ket nagkakatawa dagiti kakaduami. Ad-addan ti paggaak ti ummong.
“Bayaw Edu, adda zombie. Nagungar a bangkay. Ayyapo, nakabutbuteng! Awwooo! Awwooo!” tinuladna pay ti taguob.
Ad-addan ti garakgak. Di nakateppel ni bilas Colas ket kellaat a dinarupna ni Manuel nga induron ket naiparusisi ni sutil.
“Agiduron ti zombie, kaarruba!” uray no sipaparusisi iti puraw a kadaratan, pinagimbudo pay laeng ni sutil dagiti dakulapna a nagpukkaw.
“Anak na lasi ka!” inlayat ni bilas ti kugtarna, ngem dina intuloy ket madamdama, nakipagkatkatawa metten.
Timmakder ni Manuel. Immasideg ken ni bilas a singlot a singlot.
“Nabanglo met. Agat-Jovan. Saan met nga agatpormalin?”
“Ne, ta pasubsubankan…” immusiig ni bilas.
Kinuddot ni sutil iti bakrang ni bilas. “Sibibiagka, insan?” inkiremkiremna.
“Natural!”
“Ow!”
“Lasika!”
“Ket no ipampanesannaka ni ipag Reming!”
“Agpadakayo a dagmel!” induronna ti apagapaman ti sutil. “Ti kuttongit met nga agat-alhambra ti sang-awna, di la ketdin agbain iti ar-aramidenna,” inngayemngem ni bilas.
“Ket sika, loko, dika agbain ti inka panagbabai? Babbalasangen dagiti dua a putotmo, agaramidka pay la iti linoloko!” imbales ni katugangak a lakay.
Di nakatimek ni bilas.
“SIGEN a, angkel. Bagbagaamon da tatang ken nanang,” impakaasi ni Marilyn, ti inaunaan kadagiti dua a babbalasang da bilas.
Uray pay ket ni baket, sangkaibagana a bagbagaak ni bilas bareng patiennak. Ngem kinunak nga agingga a saan a sitatallugod nga agbabawi ni bilas iti inna ar-aramiden, dinto dumteng ti pammagbaga kenkuana.
“Diay kano Paitan ti pagnanaedanna, angkel,” kinuna manen ti balasang ket tinangadna ti mangalastres nga init iti nganga ti tawa.
“Naglawa ti Paitan…” kinunak.
“Agpakuyogkan a ken Jerson, angkel.”
Kasla krismas tri ti pampasahero a Sarao. Agsisinnakloten dagiti babbai ken babbaket iti uneg, napnon dagiti lallaki iti kargadera iti tuktok, piton sa ti nagkalumbitin iti kutit, uppat iti hood ket iti tapalodo iti asideg ti drayber ti ayanko.
Mabalin met ketdi ti aglugan iti motor boat, ngem no kastoy a kadawel ti baybay, naslepkanton a sumagpet idiay ili, isu nga inanusakon ti aglugan iti dyip. Pito a kilometro ti kaadayo ti ili ditoy lugar a nakaikamangak. Nasken a makasaritak ni bilas. Ngem diak masigurado no ipangagnak.
Nabirokak ni bilas iti igid ti baybay, kaduana ti barkadana. Madama ti panagiinumda iti nasanger. Inkissiimko ti panagsaritami.
“Agpanunotka koma, bilas. Saan laeng a ti Pangascasan ti pagdinamagan ti panagpampanes ni ipag no di pay iti sibubukel nga ili. Impalualloannaka payen.
Dinomingo pay a yawatannaka iti misa idta simbaan.”
Mababain iti panangipudosko kenkuana idi perngek ta nagdumog.
“Bilas, no natayka man iti pangibilanganna kenka, nasken a, nga agungarka met babaen ti panangabaruanam.”
“Mabainak ngarud, bilas. Kayatko metten ti agawid ket namimpaten a napanak diay balay ngem pinakayabannak iti pagpampana iti ikan. Saan laeng a pana ti isagsaganana kaniak no di pay tarapang.”
Tarapang kunami tay kasla gayang ni Satanas.
Imbagak a kuyogek a dumatag. Immannugot met ta tinarayan kanon ni Bisayana kalpasan a naugotanen ti singkuenta mil a bangkoda.
Kabigatanna, nagturongkami iti balayda. Panaen koma ni ipag ni bilas ngem nagpatngaak.
“Reming, baket, nautobkon ti amin. Pangaasim ta pakawanennak koma. Saanakon nga agtsiks pay, pramis. Kros may hart,” pinagkinnawwet ni bilas dagiti tammudona.
“Diak mamati iti sasawen ti nagungar a bangkay!” bales ni ipag a nangpetpet iti tarapang.
“Ipag, pakawanemon. Napudno ti panagbabawi ni bilas.”
“Pudno dayta, baket. Nangabakka. Katkatawaandakon dagiti tao. Isu a pakawanennak koma metten a.”
Naglibbi sa nagmisuot ni ipag.
“No natay man ni bilas, ipag, ita, naipasngay met manipud iti basol. No pakawanem, maipasngay manen ti sabali pay a ragsak ken linnangen ti pamiliayo.” Kiniddayak ni bilas a lamiongenna ni ipag.
Napatit ti dakulap idi gandatenna ti umapros. Timmalikudakon. Adda nangegko a kalimbatog. Nagriaw ni ipag. Ngem in-inut a kimmapsut ti iriagna ket madamdama, naulimeken iti uneg ti balay.
Napaisemak. Inton bigat, sigurado, agwaksi ni ipag!#
(naipablaak a kas sinurat ni Eduardo B. Martinez, ti maysa kadagiti pen name-ko)
(Manipud iti Tawidnews)
ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn eng_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn eng_Latn eng_Latn ilo_Latn eng_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn srd_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn pag_Latn ilo_Latn grn_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ayr_Latn grn_Latn eng_Latn ind_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn eng_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn eng_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn tgl_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn eng_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn nld_Latn eng_Latn mos_Latn eng_Latn eng_Latn eng_Latn eng_Latn fra_Latn eng_Latn eng_Latn eng_Latn eng_Latn eng_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn eng_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn unk fuv_Latn slv_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn unk ind_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn eng_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn luo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn war_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn hun_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn pag_Latn ilo_Latn ilo_Latn eng_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn eng_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn unk eng_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn pag_Latn ilo_Latn fij_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn quy_Latn ilo_Latn ilo_Latn kac_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn hau_Latn ilo_Latn ast_Latn hat_Latn fij_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn tgl_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn