KAMALIG
DAGITI SALUDSOD KADAGITI PASALIP ITI SARITA
ni JAIME M. AGPALO, JR.
(for: DUYOG)
Bababaen iti text messages, iti land line telephone, iti email address, wenno iti chance conversation, masansan a damagen kaniak dagiti kamannurat dagiti isyus maipapan kadagiti pasalip. Dagiti isyu a nasken a malawlawagan ken maibuksilan ken maipaawat a nalaing iti maseknan tapno di dumiken ti panagduadua no di man ket pannakaulaw wenno posible a panagsanud iti dangadang ti pluma. Dagiti isyus a saan koma nga agpaay a lapped wenno tubeng ti nasayaat a panggep no di ket isyus nga ad-adda pay a mangiduron ken ni mannurat nga agpursigi ken sipipinget a mangsibbol ti arapaapna a mangabak. Ni mannurat a tumunton iti pantok ti balligi.
Adtoy ngarud dagiti isyus a naynay a madamdamag kaniak:
1. Ti nagduduma a bersion ti maipapan iti agdadamo ken beterano a mannurat. Iti ababa a pannao, adda ti agdadamo ken adda met ti beterano a mannurat.
SUNGBAT: Iti pakabuklan ti amin, agpada a mannurat dagiti dua. Amin a sinurat (sarita/daniw) ket bunga ti panunot ken sirib ti maysa nga indibidual. Ngarud, agpapada met amin nga addaan iti sirib ken panunot tunggal maysa.
Iti laeng nagdumaan ti nabayagen nga agsursurat ken ti damona pay laeng iti agsurat ket ti PROSESO ITI PANAGSURATAN.
“…carefully written and edited.” Kuna ni R. P. Vallejo, iti sinuratna a Preface iti libro ni Ramon R. Marcelino maipapan iti Scripwriting.
Iti nagbaetan ti nabayagen nga agsursurat ken damona pay laeng ti agsurat ket daytoy ti diperensiada.
Ni nabayagen nga agsursurat ket naannad ti panangsuratna ken panangeditna ti aramidna, banag a saan kadagiti damona pay laeng a mannurat.
Ni damona pay laeng iti agsurat, no malpasnan a nasurat ti saritana, basaenna manen daytoy ket editenna no adda met laeng ti kamali iti PANNAKAISURATNA. Kalpasan dayta, awanen. Sisasaganan a makirupak.
Ken ni nabayagen nga agsursurat, mabusisi daytoy iti sinuratna. Saan laeng a ti spelling, sentence, punctuation marks ti inna kitaen no di ket ipangpangrunana a kitaen DAGITI RAMEN TI SARITA iti saritana. No adda met laeng dagitoy ken no sadino ti yan dagitoy, ken no maiparbeng met laeng dagitoy.
Kas koma dagitoy a sumaganad:
1) ania ti mensahe ti sarita? sadino ti yanna? multiple kadi wenno maymaysa laeng?
2. sadino ti yan ti paripirip (foreshadowing/prefigure)? agtutunnal kadi wenno nakalemmeng met laeng a nasayaat? husto kadin ti kadagsen ken kalag-anna dayta a paripirip? nasken kadi ilaglag-an tapno mapataran ti intelektual ti common readers? nasken kadi nga idagdagsen tapno tumbokenna laeng dagiti makunkuna nga intellectual readers?
3. nagsuratak kadi ti simbolismo? tumutop met la kadi dagitoy?
4. kasano ti pakabuklan dagiti dayalogo? idur-asna kadi ti sarita ti dayalogo ti bida ken lappedanna met ti panggep ti bida ti dayalogo ti kontrabida? nagusarak kadi met kadagiti subtext?
5. ania ti panirigan nga inusarko? maymaysa kadi? dua? wenno chop suey?
6. ania ti driver ti sarita? (presentation: plot, character, theme, local, etc.)
7. husto met laeng ti kaatiddog dagiti eksena? adda kadi ti atiddog unay wenno ti ababa met unay? nasken kadi ti panagragas wenno panagiseksek?
8. makatengngel met la kadi ti immatang ti lukat ti sarita? ti gibusna nay?
9. makapagagar met laeng kadi dagiti eksena wenno boring la ngaruden, makapasuyaab pay?
10. kasano ti taray ti sarita: nabuntog? sadino ti pagbuntoganna? napaspas la unay? sadino ti pagpaspasanna? umno kadi ti kabuntogna? umno kadi ti kapaspasna?
11. umno kadi met laeng dagiti karakterisassion a naikawes iti tunggal karakter?
12. bambanti kadi dagiti karakter wenno pudno a tao nga agbibiag nga addaan iti bukod a panawen ken lubong?
13. ken adu pay! saankon a nga inaganan amin.
Basta, mabusisi, naannad ken editenna a nalaing ti sinuratna ni nabayagen nga agsursurat. No nasken a sabalianna ti naisuratna iti uray no ikkatenna ti sibubukel a kagudua wenno ti balbaliwanna amin amin a panid ti sarita, aramidenna daytoy, no daytoy iti nangpapintas ti sarita. No nasken a baliwan dagiti rumbeng a baliwan, baliwanna.
Iti ababa a pannao, naanus ken saan a managsulsulit ti nabayagen nga agsursurat lalo dagiti kanayon a mangabak.
Ngem no aramiden ni damona pay laeng iti agsurat dagiti ar-aramiden ni nabayagen nga agsursurat, nalabit a mapukaw dayta katkategoria a beterano ken agdadamo.
2. Nasken kadi nga itandudo ti makisalip ti disso a nakayanakan/dimmakkelanna iti manuskritona?
Saan. Bukod a keddeng ti mannurat daytan. No kayatna, nasayaat met a, ngamin ad-adda pay a maidayaw ti lugarna iti pannakapadayawna met. Nupay awan ti propeta a nalatak iti lugarna, at least, adda ti mannurat a nalatak iti lugarna, saan?
No apay nga adda ti agaramat ti bukodda a lugar a kas lugar ti saritada ket ti kinapapolar ken pannakaammo iti karakteristiko ti lugar ken dagiti lumugar kasta metten ti klima ken ti aglawlaw. Ammon ni mannurat ti sasawenna. Kabisadonan daytoy. Ammonan dagiti ugali, aramid, katatao, ken ti mangbukel ti lugarda. Isu a saanen nga agkarkarawa pay laeng kadagiti ramen nga iramenna no daytoy ket agimbento pay la iti lugar. Mas kombiniente no ti bukodmo a lugar ti pagsuratam. Ngem saan laeng met a ti bukodmo a lugar no dipay ket amin a lugar a kabisadom ti features, langa, klima, katatao. ugali, aramid, etc, kadayta a lugar.
No parikutmo ti kinapapolaren ti lugar gapu ta dayta ti nabayagen nga aramidmo, aramidem latta. Ngem sabaliamton a ti naganna no ageditkan. Uray no dimonton editen ti features daytoy. No kayat nga editen uray ti features daytoy, mabalin latta, uray ta nalaklakan iti inka panagsurat ta nalpasen ti pakabuklan ti sarita.
Ngarud, kinakombiniente ti rason itoy. Saan a suraten dagiti lugar a saan nga ammo ta amangan no agtutunnal ket lalo la ket ngarud a saankan a mangabak ta agsalsalawasawka metten iti dimo ammo.
3. Kasano ti kinaorig ti maisalip a sinurat a kas iti alagaden kadagiti pasalip?
Iti bukodko nga opinion, ti original ditoy a maawagan ket putar ti author. No ti author ti maysa a sarita ket imbasarna dayta a saritana kadagiti wenno iti salaysayna, daniwna, monologona, dramana, makuna latta nga orihinal ti author dayta. Wenno naibasar ti saritana iti maysa nga orihinal a saritana (modified version), mabalin latta nga awagan iti orihinal ti author daytoy gapu ta isu ti nagtaudan dagitoy.
Iti ababa a pannao, NOT A SECONDARY DERIVATIVE OR IMITATIVE FROM SOMEONE’S WORK.
Saan a kinopia wenno nagtaud iti trabaho ti sabali a mannurat.
Iti pakasaritaan ti Literatura Ilokana, adun dagiti sarita a nagtaud kadagiti daniw ken salaysay, kasta met kadagiti nobela nga immuna a nasurat a sarita, a kas iti nangabak a sarita daydi Mario Albalos nga inaramidna a a nobela; kasta met ti impangabak ni Danilo Bautista a saritana a napauluan iti “Ramot ti Kaputotan” ket sinuratna manen a nobela, ti kaudian a nobelana iti Bannawag.
Maysaak kadagitoy a mannurat. Adu met dagiti saritak a naaramid nga immuna iti drama iti radio, salaysay, daniw, naisurat a premise, ken n aisurat nga outline.
Ngamin, lastog ti maysa a mannurat no awan iti nangpag-otanna kadayta nga aydeana. A pasig a bunga ti panunotna dayta a banag. Adda nga adda latta ti nangpag-otanna ti emosion ti saritana. Ket dayta ket posible met dagiti dadduma pay a bukod a putar.
Kadagiti salip, adda kadi ti sinalungasing ni mannurat nga annuroten ti salip? Awan, saan kadi?
Kadagiti mannurat a kakastoy ket VERY PROLIFIC. Mapanlikha. Kabaelanna a balbaliwan ti rupa dagiti suratenna. Kabaelanna nga agputar iti adu (a genre) iti maymaysa laeng nga aydea.
No di la ket nagsalungasing kadagiti pagannurotan, apay ketdin a saan a mapalubosan daytoy?
Kasapulantayo la unay dagiti PROLIFIC WRITERS iti Iluko Literature.
4. Mapalubosan kadi a maisalip dagiti na-workshop?
Apay, adda kadi aya iti pagannurotan ti pasalip a maiparit a maisalip ti maysa a naworksiap a sarita? No adda, wen, maiparit a ta adda la ngarud dayta a pagannurotan. Ngem no awan, apay ketdin a saan a mapalubosan?
Ti isyu a makitak a tumaud ditoy ket ORIGINALITY. Ngem sakbay a naworksiap dayta a sarita ket orihinal a konsepto ti author. Isu a maawagan pay laeng nga orihinal ti author dayta a banag. Ti worksiap dita ket saan a nabalbaliwan ti konsepto ken aydea ti author no di ket ti wenno dagiti laeng nabalbaliwan ket dagiti ramen ken no kasano iti pannakapintas dayta a sarita. Iti worksiap, sinapul ti posible a pagpintasan ti sarita. Ngem adda latta dayta a awag nga orihinal a konsepto ken aydea ti author dayta a sarita. Iti worksiap, natulongan laeng a nangpapintas daytoy.
Iti bukodko a paliiw, ta adu met dagiti nangipabasa ken nangkiddaw iti posible a pagpintasan ti saritada sakbay a maisalip, saan nga agbayag daytoy a situasion. Iti maminsan laeng a nangabakton ti author ket dinanton ipabasa wenno ipaworksiap pay ti saritana sakbay nga isalipna ta makatakderton daytoy iti bukodna a saka.
Agitedakto pay iti aydea a suraten ti author, ket ibagak a mangabak. Mangabak. nagtaud kaniak ti aydea ken konsepto, ngem isuna ti nangsurat. Isu ti author. Saan a maawagan a siak ti author dita. Saan a maawagan a siak ti orihinalna dayta. Mabalin daytoy ket mapalubosan kadagiti pasalip, ngamin awan iti nasalungasing a pagannurotan.
Idi 1990, iti panaglektiur ni apo Juan S. P. Hidalgo, Jr. iti seminar-workshop ti GUMIL La Union sadiay Provincial Capitol, kunana a suratek ti itedna nga aydea ket mangabakak iti pasalip. Inaramidko, ket presto! nangabakak nga agpaysu. Isu a no dadduma, kadagiti kamannurat nga agdamdamag no ania ti napintas a suraten nga isalip, ikkak ida iti aydea. Adda ti mangabak ket adda met ti saan. Dependen ditan a no kasano iti kinalaingna a mangabel iti sarita. Ta ti nalaing a mannurat ket AMMONA ITI AGISTORIA KEN AGABEL KADAGITI PASAMAK.
NGEM, SAAN AMIN A MANNURAT KET EKSPERTO ITI PANAGABEL KADAGITI PASAMAK. Ngem saan laeng a ni mannurat ti nalaing nga agsitoria no dipay ket ngata amin a tao, ket ammona iti agistoria. No kuestion dita ket no kasano ti panagestoriana, makaay-ayo wenno saan?
No awan la ketdi iti nabalusingsing a pagannurotan ti salip, apay ketdin a saan a mapalubosan dagiti naworksiap? total, saan met nga agbayag wenno kanayon nga aramiden ti mannurat dayta a banag no di ket maysa laeng a booster wenno pammaregta kenkuana ket iti sumaruno agsolonton daytoy a magna iti bukodna a saka.
5. Iti Judge Vivencio Baclig Awards for Iloco Literature. Innem dagiti beterano iti nagdamag kaniak kadaytoy a tawen ti salip. Ti saludsod:
MABALIN KADI NGA ISALIP TI NAIPABLAAKEN?
Ti sungbatko: Apay ket a saanen? Mabalin!
Adda pay laeng dagiti agduadua. Idinto ta adda met ti nagkuna a maysa kano a loop hole iti pagannurotan.
Diak a patien met a maysa a loop hole.
Kastoy ngamin ti pagannurotan a mabasa kadagiti sumaganad:
4. Maysa laeng a sarita ti mabalin nga isalip ti kada mannurat. Ipatulod ti sarita iti uppat a kopia. Parbo a nagan ti usaren ti autor. Pakuyogan ti pakisalip iti narikpan a sobre a naglaon iti paulo ti sarita, pudno ken parbo a nagan ti autor, kompleto nga adres iti pagtaengan wenno iti pagtrabahuan, maysa a nalawag a ladawan, ken ababa a pakasaritaan iti biag.
5. Nasken nga orihinal, di naipatarus manipud iti ania man a lengguahe, ken di pay nangabak iti ania man a pasalip, ti isalip a sarita. Kadagiti amin a pasalip, masansan a mabasa iti number 3- 5 a pagannurotan a saan a mapalubosan a maisalip ti naipablaaken ken nangabaken iti sabali a pasalip.
No ti sarita a naisalip ket naipablaak, apay ketdin a saan a mapalubosan? Basta la ketdi BUKOD A PUTAR ti author ti sarita. Ta no saan, sinalungasingna met daytoy ti paglintegan ti ORIGINALITY. Original met ti author dayta, uray no naipablaak!
Kadagiti salip, agtungpaltayo laeng kadagiti pagannurotan nga ited ti nagpasalip. Surotentayo amin nga ibagada.
Saanen a basol ni mannurat no nangisalip ti naipablaak. Ngamin awan met ti sinalungasingna a paglintegan. Awan ti basol ni mannurat ditoyen a. Ken nalabit, a palubosan ti sponsor ti naipablaaken ta adda met dagiti napipintas a naipablaak a maikari met a mangabak iti salip.
Saan laeng met a Baclig iti mangpalubos kadagiti naipablaaken no dipay ket ti Palanca Awards.
Speaking of Palanca Awards. 48 years a nagpaspasalipdan, sakbay a nairaman ti Iluko Category. 48 years a ti pagannurotanda ket awan iti nakasurat a MAYSA LAENG ti mabalin nga isalip ken ti NANGABAKEN ITI SABALI A SALIP ket saanen a mabalin a maisalip.
Ania ti inaramid ni Manong Reynaldo A. Duque?
1. Nangisubmitar iti dua a sarita nga Iluko ket nangabak iti 1st ken 2nd Prize!
2. Ti saritana a “Ti Dana nga Agpa-Kalibugtong” a nangabak iti salip ket insalipna manen iti Palanca a pinauluanna iti “Ang Daan Patungo ng Kalibugtong” ket nangabak iti special prize.
Adda kadi sinalungasing ni Reynaldo A. Duque a paglintegan? Awan! Sinurotna amin a paglintegan, di kadi?
Ket iti sumaruno a tawen a pasalip ti Palanca, iti maika-49 years a pasalip, binalbaliwandan ti paglinteganda, ket ninayunandan ti MAYSA LAENG TI MABALIN NGA ISALIP ken TI NANGABAKEN ITI SABALI A SALIP KET SAANEN A MABALIN NGA ISALIP.
Kaniak a biang, nasken a tungpalen amin a pagannurotan ti salip. Amin amin. Ngem no adda ti banag nga awan iti pagannurotan, nalabit a mapalubosan daytan a banag, ta no saan koma a mapalubosan, naikabil koman iti pagannurotan a maiparit.
6. Apay ni kastoy ket nangabak idinto ta dina pay ammo ti agsurat iti A ken NGA? ti ITI ken TI? Dina ammo ti agsurat iti nalinteg nga Iluko? Apay nga inabakna dagiti nalinteg ti panagsuratna? Ket ngimmato pay met a, dagiti kidayko, sanak naglibbi, hehehe!
Ania ket daytan a saludsod?
Ngem kapilitan latta met a sungbatak dagiti nagdamag. Sungbatak ida iti makapnek tapno iti kasta ket maikkat kadakuada ti duadua lalo dayta awag a “lutong makaw” iti pasalip.
Iti pasalip ti Literatura Ilokana, ket very lenient la dagiti hurado. Naynay a maited kadagiti mannurat ti indulhensia. Umuna a masirip ti nagsalungasing kadagiti pagannurotan, no adda, ket no adda, maikkaten daytoy. Sumarunon ti pannakaamiris.
No ni mannurat ket dina ammo ti agsurat iti nalinteg nga Iluko nasken laeng a maipaay kenkuana dayta leniency ken indulgence. Saan a basol ni mannurat iti dina pannakaammo iti agsurat iti nalinteg nga Iluko. Dumtengto a ti panawen a masursurona.
Iti tunggal ti salip ti sarita, ad-adda a maibasar ti SUBSTANCE ti sarita no apay a nangabak. Timbangen dagiti hurado dagitoy a substance ti tunggal sarita. No asino iti nadagdagsen ti SUBSTANCEna, isu ti mangabak.
Saan a kuestion ditoy iti pannakaisurat ti sarita no di ket ti kinabaked ken kinabileg ti sarita.
Kontes ti panagaramidan ti sarita daytoy a saan ket a kontes ti grammar ken composition.
Ti LENIENCY ken INDULGENCE a maited kadakuada ket maysa a pammaregta ken bileg ti durog nga ad-adda pay nga agsuratda. Ngamin, ad-adda a dakdakkel ti pukaw ti Literatura Ilokana no maparitan dagiti nalalaing ken nakalalaing a mannurat iti sarita a dina ammo iti agsurat iti nalinteg nga Iluko. Sayang ti sirib dagitoy no maiyetsepuerada lattan. Di bale, ta no maipablaak ket maeditto metten. Di isu met la nga isu, saan?
Well, kailian, kadagiti salip, importante a surotem dagiti pagannurotan ken dimo panunoten dagiti banag nga awan dita pagannurotan. Isu ket daytan ti pakarikutam? Dika pay la ket ibukbok iti panawenmo nga agpampanunot kadagita a banag (a kas iti nadakamt nga innem iti ngato) iti panangpapintasmo pay ti saritam.
Ala ngarud, kailian, sapay koma ta makatulong dagitoy a panangilawlawag kadagiti timmaud nga isyu.
Thursday, April 07, 2005
KAMALIG
KAMALIG
3 comments:
- ANIB said...
-
makapatigab dagitoy nga imburaymo, ka iddo. anian! itagayanta man iti aglaplapunusan a tigab!
mano ti delegasion ti gumil baguio?
dimo liplipatan nga itugot ni ka bagnos?
- 10:31 AM
- jim agpalo, jr. said...
-
tinkio, ka anib...wen, itagayta iti basi ti san nicolas...tay nagtaud iti karabukob a tik-ab, hehehe...muztakan? na-retainka met laeng dita LPI?
- 6:43 AM
- jim agpalo, jr. said...
-
ni pari bagnos, kunayo?
saan a makaumay idiay kombension, ta madama nga agar-aramid iti haiku idiay langit...agkuyogdanto kano ken ni toribio de palaca nga ag-R&R...
- 6:46 AM
tgl_Latn ilo_Latn ilo_Latn ceb_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn eng_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn eng_Latn tgl_Latn tgl_Latn eng_Latn eng_Latn unk ilo_Latn ilo_Latn ceb_Latn ltz_Latn eng_Latn unk ilo_Latn ltz_Latn eng_Latn unk ceb_Latn ilo_Latn ltz_Latn