ILUKO CREATIVE WRITING FORUM
Function Hall, Ground Floor, Open University System
Don Mariano Mariano Marcos Memorial State University
Siudad ti San Fernando, Nobiembre 27, 2004
7:00 am to 8:45 am Panagrehistro dagiti Delegado
9:00 am to 10:00 am Panglukat a Programa
PROGRAMA
I. Kararag --Mrs. Leonora T. Corpuz, BOD, GLU
II. Nailian a Kanta GUMIL La Union
III. GUMIL-Aweng -- Dir. Jaime P. Lucas, Presidente, Association of Writers and Authors for Regional Development (AWARD)
IV.Pammasangbay --Dr. Concepcion O. Bederio, Direktor, Open University System, DMMMSU
V. Kablaaw ---Mr. Herminiano C. Calica, Presidente, GUMIL La Union
VI. Panangiyam-ammo kadagiti Bisita ken Delegado ---Ms. Djuna R. Alcantara , Sekretaria-Heneral, GUMIL La Union
VII. Panangiparang kadagiti Nangabak iti Saribitniw ‘04 Sir Pelagio Alcantara Development
(SPADE) Foundation, Inc.
VIII. Pannakaiyawat iti GLU dagiti Sertipiko ti kina-Autor ken KinaMannurat ---Epifania T. Gacayan
National Book Development Board ,Bayabayen da Peter La. Julian ken Cres R. Alcantara, Mamagbaga ti GLU
IX. Panagsapata dagiti Baro nga Opisial ti Gunglo dagiti Mannurat nga Ilokano iti La Union (GUMIL La Union, 2005-2006 ) ken ti Association of Writers and Authors for Regional Development (AWARD) --Mayor Mary Jane C. Ortega, Mamagsapata nga Opisial a bayabayen ni Judge Joven F. Costales
Umuna a nag-Presidente ti GUMIL La Union
X. Mensahe ti Naisangsangayan a Sangaili --Apo Mary Jane C. Ortega, Mayor, Siudad ti San Fernando
Dagiti Mangiturong ti Programa
Bert G. Bautista Fely S. Dumaguin
************************************Dagiti Bisita ken Mangbisita nga Autor ken Mannurat
Espiker ti Creative Writing
Tema: Bileg ti Pluma, Talged ti Kabukbukodan a Kultura
Dr. Edilberto H. Angco Mr. Prescillano N. Bernudez
2004 Pedro Bucaneg Awardee 2004 Carlos Palanca Awardee
Panelista ti Iloko Literary Forum
Topic: Dep. Ed.’s “All-English” Policy and Other Iloko Literary Concerns and Issues
Mr. Peter La. Julian Judge Joven F. Clostaes
Dir. Jaime P. Lucas
Dir. Washington M. Agustin Dir. Concepcion O. Bederio
Dir. Abrahan Libadia Mr. Pete Duldulao
Manarawidwid ken Mangassibay ti Forum
Herminiano C. Calica
Col. Rufino Re. Boadilla Dr. Rogelio Es. Tangalin
Dagiti Mangtarawidwid ti Dukomentasion
Ms. Djuna R. Alcantara
Prof. Fely S. Dumaguin Ms. Epifania T. Gacayan
Mangmonitor nga Agiwarwaragawag
SBM Eddy Al. Almodovar Capt. Roland A. Almoite
Abraham N. Ocasion Mr. Bert G. Bautista
Hunta ti Hurado ti “On-the-Spot” Poetry Writing Contest ken Mangiturong
Cres R. Alcantara Ms. Teresita V. Antonio
SPADE Foundation RFAAFIL
(Mapilinto dagiti mangbukel ti Hunta ti Hurado manipud kadagiti Dumar-ay a Bisita)
Mangiturong ken Mangassibay iti “On-the-Spot” a Pasalip ti Daniw
Milagros L. Renon Purisimo O. Lazaga
Leonora T. Corpuz Zaldy G. Galuz
Henry R. Tangalin Judith F. Mercado
10:00 am to 12:00 am Panagsarita ken Panaglektiur Dagiti Awardee
Panagsurat iti Ababa a Sarita Lecturer : Prescillano N. Bermudez
Facilitator : Rufino Re. Boadillla
Panagsurat iti Daniw Lecturer Edilberto H. Angco
Facilitator: Roger Es. Tangalin
12:00 am to 3:00 am Pangaldaw ken Forum
Topic: Dep. Ed.’s “All-English” Policy and Other
Iloko Literary Concerns and Issues
(Adda iti umuna a panid ti kompleto nga impormasion maipanggep itoy a forum)
1:00 am to 3:00 am “On-the-Spot” a Pasalip ti Daniw (Beterano ken Agdadamo)
ON THE SPOT POETRY-WRITING CONTEST
1:00 pm – 1:15 pm Registration of Contestants
(Beterano ken Agdadamo)
1:15 pm -1:30 pm Mechanics of the Contest
1:30 pm - 3::00: pm On-the-Spot Contest
3:00 am - 3:45 am Meeting Dagiti Hurado/Resulta ti Pasalip
4:00 am – 5:00 pm Pangrikep a Programa
Panagiwaras kadagiti Sertipiko ti Panagyaman ken Itatabuno --Ni Herminio Calica ken dagiti opisial ti GLU
Closing Remarks Col. Rufino Re. Boadilla
Kameng ti Hunta Direktiba, GLU
PRIZE DONORS AND SPONSORS FOR THE
ON-THE-SPOT POETRY-WRITING CONTEST
Reynald F. Antonio Award for Illuko Literature (RFAAFIL)
Gunglo dagiti Mannurat nga Ilokano iti La Union (GUMIL-LU)
Sir Pelagio Alcantara Development Foundation (SPADE)
National Book Development Board (NBDB)
*******************************************************
*impatulod ni Djuna Alcantara, sekretaria-heneral ti GLU
Saturday, November 27, 2004
Ti Programa ti GLU
ILUKO CREATIVE WRITING FORUM
Monday, November 15, 2004
Nag_GUMIL La Unionda idtoy Baguio (guest writer)
TI URBANIDAD ITI PLUMA NI MANNURAT
Ni Djuna R. Alcantara
GUMIL La Union
Oktubre 23, 2004. Alas dies iti agsapa a dimmanon dagiti makimiting a kameng ti GUMIL La Union iti maika-21 a regular meetingda ken umuna nga out-of-town trip ti Gunglo iti agdama a liderato.
Iti terminal ti Eso-Nice mini-bus a naggapu iti siudad ti San Fernando, simmabat ti berde a Pregio. Adda streamer iti sangona a nakailanadan iti “Umalikayo, Appo a Mannurat!” A ti kayatna a sawen, dumanonkayo, Apo. Tinurongmi ti Loakan Road a kumamang iti Voice of America, ti pakaangayan ti GLU meeting. Iti iseserrek ti lugan iti inaladan ti VOA, agur-urayen da Apo Peter La Julian, Zaldy Galuz ken Herminiano Calica agraman dadduma pay a sangaili. Bimmaba dagiti kassangpet a delegado a pakairamanan da Appo Roger Tangalin, Abe Lazaga, Pablito Alcantara manipud iti Abra, Joseph Sermonia, Mila Renon, Fanny ken Hanna Gacayan, Roland Almoite ken ti autor. Ni Richie a baro ni Apo Galuz ti immay simmabat kadakami manipud iti terminal ti bus a naglugananmi nga immuli iti Baguio.
Iti sirok dagiti saleng, naidasar ti adu a parabur iti lamisaan. Agas-asuk a kamote a naaspingan ti lumabaga nga asukar ken napudot a kape ti Ifugao ti gimmuyod a dagus iti imatangmi. Naimas ti especialty ti host a lipak-libong! Wenno ‘tay nilubian a kunada iti Ilocos Sur a lugar ni tatangko. Nagpataud daytoy a saramsam iti nadumaduma nga angaw dagiti humorista iti grupo, manipud al-o agingga iti alsong. Ngem kinaagpaysona, naisangsangayan daytoy a nilubian ta kolor-ube ket nananam pay. Adda pay maris-balitok a makan a nakaay-ayo a kittaben. Adda pay maysa a dakkel nga styroporm a naglaon iti presko a buko juice ken ice cream a produkto ni Apo Galuz, kameng ti GUMIL La Union ngem addaan iti dakkel a balay ken nawadwad a negosio iti siudad ti Baguio. Kabayatan iti nawadwad a merienda, simmungad ni Apo Lito de Francia, ti nangabak iti Carlos Palanca Award iti maikadua a daras, ket nawadwad dagiti bitbitna a pasarabo: magasin ken nabungon a regalo para kadagiti kassangpet a bisita. Kalpasanna saan a makatutor ti grupo nga agkokodak ngem daksanggasat ta saan a nagkorre ti napintas a kamera ni Apo de Francia. “Nabulabogtay’ dagiti agbanbantay ditoy a disso”, inyangaw ni Apo Galuz. Ngem naimbag laengen ta always ready gayam ni adingmi a Mila Renon.
Nangrugi ti miting iti alas onse ti aldaw ket napagsasaritaan ti maed-edit a draft ti antolohia ti GLU. Addakamin iti katengngaan ti miting idi mapasungadanmi ni Apo Rudy Manongdo ti Baguio, ti abalayan ni Apo Peter. Kalpasan ti miting ken babaen iti singasing ni Pres. Hermie Calica, nangted iti ababa a lektiur ni Apo Peter La Julian maipanggep iti pannakailibro ti sinurat dagiti mannurat iti GUMIL Hawaii nga ineditna. Kalpasanna, naikkan ti gundaway dagiti immatendar a mannurat a maki-fellowship kadagiti dinanonda a taga-GUMIL Benguet iti nalamiis ken makaguyugoy a lugar. Itoy a taripnong, nadakamat dagiti dadduma pay a napagsasaritaan a kas iti akem ti GUMIL iti panangsaluad iti bukod a kultura ken ti maitutop nga aramiden tapno makatulong ti gunglo a mangpabileg iti panagusar iti Ingles kadagiti pagadalan tapno agbalin a globally competitive ti dila ni Ilokano saan laeng nga iti pagsasao nga Illuko ngem iti pay lengguahe nga Ingles.
Idi agmatuonen, inyawis ni Apo Galuz iti pannakaituloy ti fellowship iti balayda kabayatan iti pangaldaw. Iti uneg ti van, imburburtia ni Fanny Gacayan ti naisalsalumina a pul-oy ken damgis ti angin a dimmagas kenkuana manipud iti pagtugtugawan ni Dr. Roger T. ken ti kaabayna a sangaili nga adda iti sanguananna. Agkaranalbuong gayyem!, inyarasaasna kano ken ni Mila a nangidanon met kaniak. “Ay ket ‘tay kamotiten a kaad-adaw dayta!” Bimtak dagiti naglalaok a garakgak.
Nadanonmi ti nawadwad a taraon iti pagtaengan dagiti Galuz a masarakan iti Loakan, Baguio City. Sakbay ti pangaldaw, nangidaton ti autor iti panagyaman a kararag. Kalpasanna, napnek manen ti bunggoy kadagiti kattuno a tilapia a napaabayan iti bugguong a makamatisan nga adda pay laokna a nalabbaga a sili-labuyo. Makabsog ti pansit ken chopsuey ni Pearlie, ti seksi ken naasikaso a kaingungot ni Zaldy. Rimmuar manen dagiti ice cream a natudok ken nalamiis a buko juice.
Idi agangay, itangtangaden dagiti kaputotan ni Bukaneg ti Remy Martin a balon ni Manong Abe Lazaga a dinagasna kano pay iti San Fernando sakbay nga immuli. Isu ti kaladawan a simmangpet iti Baguio. Adda met dagiti apostoles ni Gabriela Silang ken busel ni Aran iti laem nga an-andingayen ni Mrs. Pearlie Galuz. Naragsakankami a nakaammo a paset gayam ti biag ti pamilia Galuz ti magasin a Bannawag. Makita a dagus dagiti binunton a daan a Bannawag iti sikigan ti lamisaan ti uneg ti dakkel a balay. Adda pay libro ni Apo Rey Duque a napauluan iti No Agsuratka iti Sarita agraman iti naisurat a dedikasionna. Saanen a pinalusposan ni Fanny Gacayan a dumadaniw ti libro. Bulodenna kano ta ipaseroksna.
“Isublikto no sumaruno a panagkikitatayo, Apo”, impisok a sigud ni Fanny ti libro iti bagna. Immisem ni Apo Galuz.
Kalpasan iti makapnek a pangaldaw, inyawis ni Apo Zaldy Galuz ti panagpasiar ti bunggoy ti GUMIL La Union kadagiti naduma-duma a paset ti siudad ti Baguio.
Kabayatan iti pananglawlawlawmi ti siudad ti Baguio, saan a mamingga ni Apo Galuz nga agpakpakatawa iti uneg ti lugan. Impakatna ti laingna nga agsao iti Ibaloi ken Ifugao. Sinippaw met ni Manang Fanny Gacayan iti angaw ti taga-La Union. Nagpennek a a nagel-ellek da Appo a Roger Tangalin, Rudy Manongdo, Peter La Julian, Mila Renon ken ti autor. Adda iti bangir a lugan da Appo a Herminiano Calica, Roland Almoite, Joseph Sermonia, Pablito Alcantara ken dagiti sangaili a timmabuno iti miting.
Naserrek ti GUMIL La Union ti Camp John Hay a libre. Iti gate ti Camp John Hay, sinabatnakani ni Apo Joey Bello, ti agkabanuag nga opisial ti John Hay Management Corporation (JHMC) a mangtartarawidwid iti Historic Core ti uneg ti kampo. Nariknan sa ni Apo Joey Bello ti naragsak a panagba-bonding dagiti mannurat iti La Union ta pagammuanen, ibagana metten a taga-San Fernando City kano ti mommyna idinto a taga-Santa, Ilocos Sur ti daddyna. Innayonna pay nga agnaedda iti Capitol View Hills, Poro, San Fernando City. Iti dayta a kanito, ammomin a kumbinsido ni Apo Bello nga agkameng iti GUMIL La Union. Kas maysa a development planner, adu kano dagiti mabalin nga aramiden sektor pribado a proyekto iti siudad ti San Fernando a kas iti madama a maar-aramid iti uneg ti Camp John Hay. Anian a siddaawmi idi ipakaammona a mapan mangibatbati kadagiti napipintas a ken exotic a mula iti La Union Botanical Garden iti siudad ti San Fernando uray awan ti pangiyawatanna! Itukitna kano lattan dagitoy. Inrabakmi a makadanon daytoy napintas a duktal kadagiti lokal nga agturay iti siudad. Inkaritmi pay a no adda Camp John Hay iti pantok ti bantay, adda met maipagtangsit a Poro Point iti igid ti baybay. No iti ngato matannawagam ti nalamiis a tangatang, iti baba batokem ti danum no nadagaang. Anian a nagpintas a geographic mix ti bantay ken baybay! Nangisingasing ni Joey iti umuna a proyekto a mabalin a pagbuligan ti Camp John Hay Management Corporation ken ti GUMIL La Union: Maysa a live-in seminar-workshop para kadagiti young artist a maangay iti tanap ti Baguio wenno iti igid ti baybay ti San Fernando.
Ngem saan laeng a nagpatingga dita ti nasayaat a duktal. Iti iseserrekmi iti Bell House a nakaidulinan itan dagiti memorabilia daydi John Milton Hay, ti heneral nga amerikano a nakaipanaganan ti Camp John Hay, maysa a nabaked a lalaki ti simmabat kadakami, ni Apo Reynaldo Fangan a mangmanmanehar iti museo. Iti pannakaammona a taga-La Union dagiti mannurat ken periodista iti sanguananna, inyam-ammona a sigud ti bagina a taga-Rosario, La Union. Impasingkedna nga iti kanito nga umulinto manen ti bunggoy a bumisita, basta GUMIL La Union, most welcome latta! Ngem ti ad-adda a nagsiddaawanmi, managbasa gayam iti Bannawag ni Manong Reynaldo Fangan, sipud pay kano kinaubingna. Ket ti kano benneg ti daniw ti umuna nga ukagenna. Rinugianna nga imbiat ti marindaniw a panangi-tour guidena kadakami. Idi imtuodenmi no sino ti paboritona a mannaniw, saannan a nagulpe ta aduda kano a raemenna. Kinitami ni Apo Peter La Julian a sipapasnek a dumdumngeg iti mannaniw a tour guidemi.
Intuloy ni Apo Joey Bello ti nangipasiar kadakami nadumaduma a paset ti John Hay a kas iti Historic Core a pakasarakan iti Negativism Park, ti Bell House iti Siudad ti Baguio, Secret Garden, Happy Prison Park ken ti Ampitheater Fountain Garden. Iti ruar ti Camp John Hay, tinurong ti van a naglugan dagiti mannurat iti La Union a sinaruno ti back-up a lugan ni Apo Calica dagiti dadduma a pagpasiaran iti siudad a kas iti Wright Park, Masion House, Igorot Hill, Baguio Botanical Garden ken ti Haunted House nga addaan iti tunnel iti uneg ti daga a kumamang kano iti Katedral, Naitudo pay ni Apo Zaldy Galuz a nagpaay a host ken city tour guide ti bunggoy ti Philiex Mining Corporation agraman ti dalan a a sumalpot iti San Manuel, Pangasinan.
Kalpasan iti nawatiwat a panagpasiar iti siudad ti Baguio, inyawis ni Apo Archiemildo Pablito a mapanmi pasiaren ni Apo Jaime Agpalo sakbay nga agawid ti bunggoy. Ngem anian ta idi bumabakami manipud iti nagluganmi a van, saan metten a masarakan ni Manong Pablito ti balay ni Apo Jimmy Agpalo ta sabali kano metten ti nagnaanmi! Sus, naiyaw-awan metten ti naulaw a tour guidemi a nangiwanwan iti dalanmi nga agturong iti balay da Apo Jimmy Agpalo iti Engineer’s Hill. Epekto ngata daytan ti botelia nga imbalon ni Manong Abe iti San Juan, La Union ti pannakaiyaw-awan ni Manong Pablito ti Abra.
Ngem nagangayanna, nasapulanmi met laeng ti birbirokenmi. Idi addakamin iti sango ti balay da Apo Jimmy iti Engineer’s Hill, nagtext ni Manong Peter La Julian a nangitimbre nga adda kami iti sango ti balayda ngem saan sa a namati nga adda a talaga dagiti taga-GUMIL La Union iti gateda ta saan a rimmuar a sigud. Naguraykami. Ngem idi tuman-aw ti maysa a nalapsat a dayag iti tawa, a kaingungotna gayam, inyayabna a dumanonkami ta adda iti uneg ni Apo Agpalo. Idi ammomin nga adda ti rinantami iti uneg, impakatmi ti nangkanta iti maysa a kanta ti paskua iti naglalaok a tempo a nagtinnag a sintonado! Iti ilalaemmi, naklaat sa ti nalatak a mannurat iti GUMIL Benguet ta saan a nakatagari a sigud. Ngem idi madlawnan ngata a saan a tagtagainep ti kellaat a kaadda bisitana a taga-baba, immisem ket pinagtugawnakami. Kataktakderna kano ngamin manipud iti sango ti computerna. Nalabit, kalkalpasna a bimmisita iti bukodna a blogsite: http://kamalig.blogspot.com. Impakaammomi kenkuana ti kaaddami iti Baguio ket anian a ragsak dagiti umis-isem a matana! Saankamin a nagbayag ta sumipngeten.
Intulodnakami dagiti agama a Zaldy ken Richie Galuz iti terminal ti mini-bus a bumaba iti Siudad ti San Fernando. Ket iti isasagpat dagiti kameng ti GUMIL La Union iti Eso-Nice mini-bus, naggigiddankami a nangpayapay kadagiti agama, “Dios unay ti agngina, Apo!.” #
***********************************************************************************
Maragsakan a mangipakammo ti GUMIL La Union a mangangay iti Iluko Creative Writing Forum iti Function Hall iti uneg ti Graduate School Compound, Don Mariano Marcos Memorial State University, Gov. Ortega St., Siudad ti San Fernando (abay ti La Union National High School) intono Nobiembre 27, 2004. Mangrugi ti panagrehistro dagiti agsangpet a delegado iti alas 7:00 agingga iti alas 8:45 iti agsapa, kalpasanna sarunuen ti panglukat a programa iti alas 9:00.
Naisangsangayan a sangaili ken espiker, da Appo Edilberto H. Angco, 2004 Pedro Bukaneg Awardee ken Prescillano N. Bermudez, 2004 Carlos Palanca Awardee, maipanggep iti panagsurat iti maisalip a sarita ken daniw. Ni Apo Ernesto G. Gapasin, presidente ti DMMMSU a bayabayen ni Director Concepcion O. Bederion, ti mangpasangbay kadagiti bisita. Emcee ni Bert G. Bautista ti GLU. Agpaayto a forum facilitators dagiti kameng ti GUMIL La Union.
Adda registration fee a P150.00, Apo. Dawatenmi iti nasapsapa a panangipakaammoyo iti idadar-ayyo tapno mairamankayo iti madama a maisagsagana a participants’ profile ken visitor’s profile.
Ket no adda pay dadduma a saludsodyo maipanggep iti adda iti ngato, mabalinyo a kontaken dagitoy a numero: tel. (072)5755, (072)7107284, CP 09215337599 ken 09196906662. Mabalin met ti agsurat kadagiti sumaganad nga e-mail address: gumilaunion@yahoo.com wenno spade_bulletin@yahoo.com.
(ala wen, umaykamto ngata... intayo, kablagan, ta iblagtrayonto dagiti nagsasaritaanda...!)
Tuesday, November 09, 2004
RE: SALINONG NEWSLETTER/COVLLA REVIEW
Analisis Ken Panirigan Kadagiti Naisubmitar A Patarus Ti “Hall of Fame” SALINONG NEWSLETTER/COVLLA REVIEW.
Ni JIMMY M. AGPALO, JR
Brgy. San Antonio, Narvacan
Ilocos Sur
Narigat-a-nalaka ti agipatarus iti Iluko manipud iti English. Nalaka no dagiti gagangay a balikas. Ngem dagiti terminolohia, figure of speech, ethnic jargon ken lingo kasapulanen ditoy ti panangtimbang kadagiti tumaud a nawaya a patarus (free translation).
Iti nasuroken a maysa a dekada nga eksperiensak a kas agipatpatarus kadagiti anunsio, research, thesis, pamphlets fliers, ken dadduma pay, ti nalawag a maawatan dagiti target audience wenno nakaisangratan dayta ti kangrunaan nga ikkan iti importansia. Importante pay ditoy ti lugar daytoy nga audience. Pagarigan laengen, idi impatarusko ti Organic Act of Cordillera Autonomous Region (Constitution), ad-adda a naaramat ti Cordilleran-Iluko ngem ti Lowland-Iluko. Ket tapno saan met maparigatan nga agipatarus, kaw-iden ti kalakaan amin a panglakagan nga isu dayta ti Iluklish wenno Iluko-English.
Nailasagen ni Ilokano ti Iluklish a kas iti panangilasagna iti Naespaniolan nga Iluko. Uray iti agdama, saan a mailibak iti kinaadu dagiti espaniol a balikas iti Iluko. Kas iti baso (manipud iti vaso, baka iti vaca, kdp.).Saan met a mailibak ti Iluklish. (potbol, basketbol, basket, kdp.)
No dadduma, mas dominante pay ketdin dagiti Iluklish ngem kadagiti orihinal nga Iluko argot. Pagarigan laengen, ti balikas nga agtutubo, manmanon a mausar daytoy ta ad-adun ti mangusar ti balikas a tinedier; ti mangisursuro ket nasukatan iti titser; ti agyamanak iti tenkio; ti good bye iti gudbay; sori iti sorry. Gagangay ngamin a mangmangngeg dagitoy isu a nalaka a maawatan ken maakseptar. Ta saan met a nengneng ni Ilokano a di makaaw-awat.
Dumur-as met ti lenguahe. Ti lenguahe ket kanayon nga agsapsapul iti mangpabaknang kenkuana babaen iti pannakaitipon manipud iti sabali a lenguahe. Ta ngamin isu daytoy ti tulbek ti panagkikinnaawatan dagiti puli. Ti lenguahe.
No usigentayo, maysa nga idiom ti “HALL OF FAME.” Maysa nga expression a kaitutopan a kas balangat iti saan laeng a kalaingan no dipay ket karaniag iti bituen.
Napakaeksklusibo la unay ti idiom. Nairanta laeng kadayta a lenguahe a timmaudanna. No ipatarus iti sabali a lenguahe, awan iti siento porsiento nga eksakto a patarusna.
Iti lenguahetayo nga Iluko, adu met dagiti idiom a saan a kabaelan nga ipatarus ti asinoman a lenguahe iti siento porsiento a patarus.
Kas koma daytoy nga Iniiluko a balikas: DI MAKALAWLAW KILLEB.
Iti tekniko ti verbiage translation (word for word), kastoy ti patarusnan iti English: CAN NOT ENCIRCLE THE POT COVER. Saan a mabalin a kastoy ti patarusna, saan?
Ngarud no intayo iti tekniko ti thought translation, ket kastoy ti kaasitgan nga ammok: TWISTED PERSONALITY. No usigen, madi latta, saan? Nupay adda ti pagkaarngian ti TIRITIR A PERSONALIDAD (kababalin) ken ti DI MAKALAWLAW KILLEB, agduma met ti turongen ken kaipapanan.
No iti lohika, op kors, napateg la unay iti panangidasig no ania daytoy a balikas a kas “naig ti sarita” (parts of speech). A kas kadagiti sumaganad:
Pangnagan—noun
Sandinagan—pronoun
Tarabay—adjective
Kudit—verb
Bayabay—adverb
Pasakbay—preposition
Singgalut—conjunction
Salpika—interjection
Hall of Fame—adjective
Hall of Fame awardees—noun (wenno hall of famer?)
Ngarud, no maysa nga adjective, natural nga intay ngarud ipatarus daytoy a kas adjective wenno tarabay. Ta saan met ngarud a mabalin nga ipatarus ti adjective iti mays aa noun.
Dagitoy dagiti naisubmitar a patarus:
BALAY TI DAYAW
SARUSAR TAGIPATGEN
SALARAGUPAN NI KINALATAK (manipud iti salas kenpagraragupan)
PEDESTAL TI BALLIGI
SALINDAYAW (manipud iti salinong ni dayaw)SARINDAYAW (manipud iti sarusar ni dayaw)TAENG A BALANGAT TI
NAGSIRIBANPASDEK DAGITI TEDDEK
SALINONG-TALIMENG TI
NAINDAKLAN A TALUGADINGSAGUMBI TI TAN-OK
DAP-AYAN DAGITI TEDDEK
LAEM TI DAYAW
HULOPPEYM
AGAMANG TI KINATAN-OK
TAENG NI DAYAW
BENNEG TI KINAINDAKLAN
PAKARSO NI DAYAW
TAENG DAGITI MARAEM
BUBONG TI KINALATAK
TEMPLO TI TAN-OK
SALINONG TAGIPATGEN
SALINONG TI KINATAN-OK
DULIN (manipud iti Dagiti Umuna iti Literatura Ilokana Nangruna)
Malaksid ti HULOPPEYM nga Iluklish, amin ket noun (pangnagan) dagitoy a naisubmitar.
Apay a napasamak iti kastoy? Ngamin naipangpangruna a nakita dagiti kontribiutor dayta HALL ngem daydiay FAME. Isu a makita a dagiti patarus ket nakasentro iti dayta a HALL, isu a nagbalin a salinong, templo, bubong, taeng, pakarso, benneg, agamang, pasdek, sagumbi, kdp.
Awan iti nakadlaw ken nakasirok a mas importante dayta a FAME ngem dayta a HALL. A dayta a FAME ti kangrunaan nga ipatarus a saan ket a dayta a HALL.
Ta ania ti kayat a sawen ti HALL OF FAME? Isu daytoy ti KANGATUAN A PAMMADAYAW.
Ngem ti Hall of Fame ket maysa nga idiom. Ngarud, nasken ngarud nga ipatarus met sa kas idiom. Ti KANGATUAN A PAMMADAYAW ket too prosy. Isu a nasken a poetic ti linia. Sukatan dayta balikas a KANGATUAN iti mas poetic:
Iti verbiage translation technique:
Kapantokan
Kaaringgawisan
Katuktokan
Iti thought translation technique (in metaphor):
Karaniagan
Kaaduan iti Bituen
Iti verbiage translation technique, kaykayatko ti KAPANTOKAN A PAMMADAYAW.
Iti thought translation technique, kaykayatko ti KARANIAGAN A PAMMADAYAW.
Kadagiti naisubmitar, no choice, awan ti sabali a piliek no di ti HULOPPEYM. Ta isu laengen iti saan a noun. Otsenta porsiento ngata kadagiti Ilokano iti makaawat no ania ti kayat a sawen ti hall of fame, nga isu met laeng dayta huloppeym, a kas kadagitoy a balikas: tisiert, saidkik, akseptar, piriod, kdp.
Ken siento porsiento ngata nga amin nga Ilokano iti makaammo, a dayta a hall of fame ti KANGATUAN ken KARANIAGAN iti amin a pammadayaw. Ket asinoman a pakaibalangatan itoy, mabigbig a kas katan-okan (most noble). ##
Monday, November 08, 2004
Panagamiris iti Daniw nga Ekspresionismo
Panagamiris iti Daniw nga Ekspresionismo
(kolum,duyog)
Maysa kadagiti karirigatan nga amirisen a daniw ti ekspresionismo. Makapatunglab a batoken ti perlas nga ikutna.
Mabatok kadi? Wen, apay ket a saanen.
Maala kadi ti perlasna? Wen, apay ket a saanen.
Mabatok ken maala ti perlasna ngem saan amin. Saan a naan-anay a matagikua dayta a perlas a gameng, ta kukua dayta ti nangputar. Insangrat laeng ni nangputar ti putarna a kas behikulo tapno iruarna ti adda nga ir-iruken ti riknana. Iruarna no ania dayta a kayatna a daniwen. No ania man daytoy, nawaya a kas kawaya ti ulep nga agbaniaga iti law-ang.
Ta ania ngamin aya ti makunkuna nga ekspresionismo?
Expresionism--- works of art and literature in which the representation of reality is distorted to communicate an inner vision. The expressionist transforms nature rather than imitates it.
EKSPRESIONISMO----panangidatag ti kapanunotan, marikrikna, ken panirigan ti author iti maysa a banag, buya, langa ken dadduma pay a siwawaya la unay ken saanna a bigbigen dagiti nainsigudanen ken nalalataken a porma wenno presentasion. Daytoy a klase ti panagiparang ket sinarina ti alad ti realismo wenno ti nagbiag a panagiparang. Nakawaywaya ni author ditoy a nangiyebkas ti aniaman a kayatna a yebkas babaen iti daniw iti wagas a kayatna. Kastoy daytoy a teoria.
Ket tapno matiliw ti kaaasitgan amin a kaipapanan ti daniw, nasken ti panangaramat ti nauneg a panagamiris ken panagimutektek.
Nupay saan a matiliw ti eksakto a kaipapanan ti daniw ngem iti biang ti kritiko ken nangamiris, isu met daytoy ti ammona a kaaasitgan iti amin nga interpretasion ti kinaania ken kinaapay ti daniw.
Iti relasion ti kritiko ken ti author, agpadpadada a dua nga addaan iti nawaya a panirigan. No nakawaywaya ni author a nangisurat ti kayatna nga insurat, kasta met ti nangamiris ken nangimutektek. Isu a saan a makuna a sangagasut a porsiento nga eksakto nga interpretasion, ngem makuna met nga isu ti kaasitgan iti amin. Ta ti laeng mannurat ti makaibaga iti eksakto a kaipapanan ti daniwna.
Saan nga agdadamo kaniak daytoy a wagas ti panagiparang iti daniw. Uray idi saanak pay laeng a mannurat ket maysa kadagitoyen a porma ti daniw ti kaykayatko a basbasaaen ken tiltiliwen dagiti ipusda. A, saanak a nagarapaap nga agbalinto met a kas iti author no di ket umanayen ti pannakapnekko a mangiyebkas met iti bagik a “kasta ti ammok a kaipapanan dayta a daniw.”
Iti kaudian a National Convention ti GUMIL Filipinas sadiay Sto. Nino Beach, Santa, Ilocos Sur, adda ti maysa a nangikontes ti kastoy a porma a daniw. Siak ti maysa kadagiti hurado iti On the Spot Poetry Writing Contest. Nabayag nga inamirisko ti daniw. Nasken ti panagpagnapagna tapno matiliw ti “baddek” ti tunggal linia. Pangatiddogen ti daniw, sa ket up-uppat laeng a letra met ti inaramatna, dagiti letra A, B, C, D.
Kastoy man ti malagipko a grupo dagiti binatog ti daniwna:
ABCD
ABCD
A
A
A
AB
AB
ABC
ABCD
ABCD
A.
Iti pangatioddogen a daniw, naganasansa ti author adda dagiti linia a nasobraanna. Adda met nagkurang wenno limmagto. Adda ti nagappigud.
Kalpasan a nammuan ti resulta ti kontes, inasitgannak ti author ket dinamagna no ania ti kapanunotak iti daniwna. Inlawlawagko kenkuana a kontodo pay demonstrasion, uray isuna ket simmurot iti ar-aramidek. Kalpasanna, naamiris ngata ni author a talaga a nagbiddut ta kinudkodnan ti teltena, a diak ammo no nagatel wenno saan ket immisemen. Naraniag latta dagiti matana ta uray no saan a nangabak daytoy a daniwna, inyalat met ti sabali pay a daniwna (dua ti entrina) ti Maika-2 a Gungguna ti On the Spot Poetry Writing Contest nga inesponsoran ti Matshushita Corporation babaen ken ni apo Angel Calso a PR man.
Iti kabayagkon nga agam-amiris kadagiti daniw ken sarita, a diak man ammo no apay mas mas gustok pay ti agamiris ngem ti agsurat uray idi saanak pay laeng a mannurat. Natakuatak a ti kaasitgan a “pangtiliwan” ti ipus dagiti makunkuna nga ekspresionismo a daniw ket ti cadence, rhythm, beat, half-cadence, half-beat, half-rhythm ken kaarngida. Makita dagitoy babaen iti kanta.Ta daniw met dagiti kanta, kunayonsa! Daniw a nakawesan laeng iti nota.
Kadagiti dadduma, kaarngina dagitoy dagitay man ipapaeksamda nga ABSTRACT REASONING. A nasken a tiliwem ti ipusda. Ta talaga a makuna nga atap dagitoy a bunga ti panunot. Ngem no matiliw, ken ammomon ti pasikutsikut daytoy, maam-ammon metten dagiti nalalatak a mannurat iti lubong a “nagay-ayam” ti isipda ditoy a wagas, a kas kada: iti daniw, nalatak ditoy ni Arthur Rimbaud ken Charles Baudelaire ken dadduma pay; iti nobela, da Fyodor Dostoevsky, James Joyce, Virginia Woolf, and William Faulkner, kdp; iti painting, da Vincent Van Gogh, Paul Gauguin, ken Edvard Munch, kdp; iti drama, da Kaiser, Toller, ken Wedekind, kdp; a, aduda, kailian!
Maysa laeng met daytoy kadagiti a Principles of Psychology. Pagarigan laengen, kuna ni Friedrich Nietzsche: “God is Dead!” Ket wen a. No ti Dios ket Kappia. Ti Kappia ket Dios. No natay ti Dios, di natay met ti kappia? Iti literal, kayatna a sawen, no saan a nabigbig ti Dios, awan ti kappia, ta ti Dios ket isu met laeng ti kappia. Dayta man a lohika!
Ta adda met lohika dagiti sinurat.
Ta adda met sikolohia dagiti sinurat.
Dagiti kakastoy a sinurat ket saanna laeng a batoken ti kinauneg ti isip dagiti dear readers no di pay ipaayna ti rangtay ti naun-uneg a pannakaawat kadagiti ad-adu pay nga agur-uray a sinurat a nasken nga awaten ken ibagasan.
Kastoy ngamin ti makunkuna nga arte iti literatura. Nasken nga ibagasan samonto kanen, a kas iti kinaimas ti mangan iti tsokolate no ikkaten ti ukisna wenno balkotna. No dimo maukkisan, saan a para kenka. Para iti sabali. Bay-an ngarud nga agtungpal daytoy a sinurat para iti nakaisangratanna.
Ket nasken ti pannakidanggay iti allon ti daniw babaen kadagitoy a “pangtiliwan” tapno maibuyog ti rikna kabayatan iti panangamiris. No saan a maibuyog ti rikna, wenno saan nga itulok ti rikna a maiyagus iti agus ti daniw, makuna a saan a makaparnuay iti makapnek a resulta ti panagamiris. Saan nga umanay dayta buya a naibaskag. Saan nga umanay dayta buya a naisurat, ta saan a dita ti yan ti kinapintas ti daniw ta adda iti unegna. Nasken ngarud a serkem dayta a daniw iti unegna tapno mabuyam ti kinapintasna. Ditoy metten a maamirismo ti kinaania ken kinaapay dayta a daniw.
Iti napalabas a sinurattayo maipapan iti daniw, nadakdakamattayon daytoy a banag. Naisuratda payen iti libro a DUYOG TI SINGASING I. Dagidiay ngay daniw a kas iti maysa a tulnek (period) iti tengnga ti koponban, dagiti dandaniw a naputar babaen kadagiti panagay-ayam kadagiti tutulnekan ti makinilia (keyboard itan kadagiti haytek) ken adu pay a panagay-ayam ti author ken ti isip ti author ket pagamuan nakaputaren iti daniw a naisupadi kadagiti kaadduan no dipay ket isu amin a daniw.
Ti pannakaputar ti daniw ditoy ket kabayatan nga agay-ayam ti utek ti author. No ania dayta nga ay-ayamen ti utekna, nawaya met daytoy a nangisurat. Ti resulta, isu dayta ti maaw-awagan iti ekspresionismo—nawaya a panangibaskag iti no ania dayta nga “inay-ayam” ti utek.
Isu a nasken met ti “pannakiay-ayam” iti kararua ti daniw tapno maammuan ken makatiliw kadagiti palimedna. Nasken nga ag-binding-kayo met a dua, sakayto agay-ayam iti bending. (Adda latta a ti bending ko kayatyo nga ay-ayamen.)
Mangitedak ngarud man ti maysa nga ehemplo ti daniw. Daniw ti maysa kadagiti mabigbigbig a mannaniw iti Iluko iti agdama a panawen, ni Roy Aragon. (dinawatko ti pammalubosna a mausar daytoy daniwna).
annay
1) ay!
2) naa...
3) naa...
4) naa...
5) naay... naay!
6) ay!
7) ay, ay, ay, ay!
8) naay... naay... naay!
9) ay!
10) aya? naa... ay!
11) ay, ay, aya? aya? naay!
12) ay... naa... naa... naay, ay, ay, ay...
13) ayna... ayna... ay... ay... AYYYYY...
14) ayna, ayna, ayna, ayna, ayna, ayna!!!
15) annay..! annanay... ayna, ayna, annay..! annay!!! annay!!!
16) naa! naa! naay! ay! ayna... ayna! nanay! nanay!!!
17) ayna!!! ayna!! ayna! ayna, ayna... ayna aya!
18) aynaaynaaynaaynaaynaaynaaynaaynaaynaaynaaynaaynaaynaaya.....
19) ayaaynaaynaaynaayna.. ayna, aya, AYNAAAAA... ay... ay... ay...AYYYYY!
20) ayna... ay, ay, ayna...
21) ay...
22) ay...
23) ay...
24) ay... aya... aya...
25) yanna?
26) yanna? yanna?
27) yanna? yanna? yannan?
28) yanna? yanna?
29) yanna?
30) yannan!
Daniw ni:Roy V. Aragon
Mabasa, Dupax del Norte
Nueva Vizcaya
Adda dagiti tallo dita a balikas a nakapital. Iti linia 13 ken 19. Siak iti nangkapital kadagita. Saan a nakapital iti orihinal a manuskrito. Kinapitalko ta dayta ti nakitak ken naamirisko a kabayatan ti panagay-ayam ti isip ti author ket “nasubraanna” wenno bileg ngata ti pulso ti ket dina napuotan a simmubra ti litek dagiti letra. Makuna a maysa typo error. Ta ngamin no pumitik no kuan ti pulso ti mayso a mannurat ket no dina maaguantaran ti pulsona ket mapasamak ti panagsobra no diman ti panagkamtud.
Wenno dayta ngata met ti nagkamtudak iti panangamiris ken panangimutektekko? Ti laeng author ti makaibaga.
Kapada met laeng daytoy a daniw dayta nay ABCD a daniw nga immuna a nadakamat.
TI INTERPRETASIONKO ITI DANIW NI ARAGON.
Talo a letra ti inaramat ti author ditoy: A, Y, N.
No mano ti bilang ti letra, isu a talaga ti bilangna ken bilang nga irepresentarna, a kas koma kadagitoy a linia:
1) ay!
2) naa...
3) naa...
4) naa...
5) naay... naay!
6) ay!
7) ay, ay, ay, ay!
Interpretasion:
1) 1-1!
2) 1-2…
3) 1-2…
4) 1-2…
5) 1-2-1…1-2-1!
6) 1-1
7) 1-1, 1-1, 1-1, 1-1!
No agaramat iti exclamation point, natural a nangato a timek daytoy a kas iti sagudayen dagiti linteg ti diacritical marks in writing. No comma, aggudeng, no ellipses met (dagiti grupo ti tulnek) normal a pannakaibalikas.
No suroten daytoy nga interpretasion agingga iti gibus, madlawtayo a ti narrator ditoy ket maysa a command leader wenno platoon leader wenno adjutant wenno asino la ditan a makabael a mangkoman wenno mangimando ti maysa a martsa wenno parada.
Tapno matiliwmo ti imasna dear readers, nasken ngarud a kompasam dagiti diktar wenno ti ibagbaga ti command leader, nasken nga agmartsaka met. No maturposmo ti martsa ket maapresiarmo ti naited kenka a command, maapresiarmo metten ti kinapateg ti daniw. Makuna metten a natiliwmo ti kayat a sawen ti daniw.
Saan laeng nga iti marsta ti pakaaramatanna ti command, no dipay ket iti diaging. Padasem nga ikabesa ti command daytoy a daniw ket isu ti kompasam a command kabayatan iti inka panadiaging ket saanka unay a mabannog ta maysan daytoy a CHANT.
Ti CHANT ket katukadna met laeng ti kanta.
Ket no limmansad iti puso ken riknam ti command ti daniw, itayoknaka metten iti yuyeng ti kinadayag ti daniw. Ti daniw a kas arte. Ti daniw a kas ekspresion.
Ti daniw a kas expressionismo.
Ti daniw a nawaya a dinaniw ti author.
Ti daniw a nawaya nga inamiris ken immutektekan dagiti managayat nga agamiris ken agimutektek. ##
Tuesday, October 26, 2004
TSOKOLATI TI BIAG
TSOKOLATE TI BIAG
Padasentay’ man nga ikkan ti kaipapanan dagiti nagduduma a maregmeg ti balitok a nasagapko iti maysa nga electronic mail a dimteng iti inboxko.
Ti maregmeg ti balitok a kunkuna ket dagiti pagsasao manipud iti sabali a nasion. Pagsasao dagiti lumaud a nasion. Dagitoy a pagsasao a mangipaay iti pagpampanunotan ti asinoman tapno ad-adda pay a magaw-idan ti balligi iti biag.
Adtoyda ngarud:
1. TAPNO MAPALAG-ANANKA, MANGLIPATKA
Babantot met ngamin ti biag ti gumurgura wenno a adda ti kagurgurana. No aw-awitem dayta a gura saan a nawaya ti baddekam no agkuros manen iti dana. Kasla dagsen ti biag ti kastoy. Isu a tapno mapalag-anan ti dagsen ti barukong, nasken a mamakawan, saan?
2. PAKANEM DAYTA PAMMATIM TAPNO MATAYEN DAYTA PANAGDUADUAM.
Mayat met a word play. Isu met la nga isu daytoy daytay---NO KABAELANDA, KABAELAK MET! Wen met a. No kayada a ket kayam met. Apay awan kadi ti panagtalekmo dayta bagim? Apay a dimo tuladen dayta nay sangkabaga a “kayang-kaya!” Ti panagpanunot iti positibo a banag ket isu ti tulbek ti yaasenso ken ingangato ti moral ken itatanor dagiti naraniag nga inar-arapaap
3. KAYKAYAT TI DIOS TI NAESPIRITOAN A BUNGA NGEM TI NARELISYOSOAN A LAMUT
Nasaysayaat ti aramid ngem ti sao. Uray no amenka nga amen dita, wennio alleluyaka nga alleluia, wenno praise the Lord a praise the lord, no dika met ammo a taliawen ti padam a tao, awan ti serbina dayta a panamati. Uray no rosarioka a rosario no rumuarka iti simbaan ket bugkawam ken pagsawsaw-am met laeng dagiti katulongmo wenno ti agpalpalama kenka, aysus!
Santong kabayo, banal na aso, nanginginig ako, hi-hi-hi-hi!
Mabalin met a yaplikar daytoy iti adda iti tao ti aramid, adda iti Dios ti kaasi. Isu a nangnangruna met laeng ti tignay ngem ti sao. Napigpigsa ti aramid ngem ti sao. Nasaysayaat ti agtrabaho ngem ti sao a sao.
4. ADDA DAGITI SUMAGMAMANO A NAIRUT TI PANANGIKAWESDA TI LIMBODA
Kuna dagiti Anggalog: huwag mong dibdibin, lilipas din yan! Husto met saan? Masyadona a sinersyoso ti parikutna ket nagtinnag la ket ngarud a nadadael ti utekna.
No maminsan, ti nadagsen a parikut ket dadaelenna met ti emosion, panagpampanunot ken yaw-awanna ti trabaho.
Ad-adun no kua ti panawen a ti la agpampanunot ti ubraen no apay a dimteng dayta.
Ngem no ipaigidmo pay la dayta, ket sangoem ti agdama, wenno sangoem no kasano nga ibalat dayta, mapukaw.
5. SUMAGMAMANO A KALLAYSA TI NAARAMID SADIAY LANGIT, NGEM NASAYSAYAAT NO AMIN A KALLAYSA KET AGTALINAED DITOY DAGA.
Saan a ti engrande a kallaysa ti kangrunaan iti panaglantip ti dua a puso no di ket ti panagdennada iti tungpal biag.
Adda dagiti sumagmamano a nalalatak a tattao nga engrande ti kallaysada ngem nagtinnag met laeng iti inda panagsina. Adu met dagiti nanumo ti kallaysada ngem nagtalinaedda a naurnos ken nabunga ti binangonda a pamilia.
`
6. URAY NGATA KABAELAM A PARSUAEN TI SIBUBUKEL NGA UNIBERSO ITI LAS-UD TI LIMA NGA ALDAW, SAAN LATTA A NAPINTAS A BAGBAGAAM TI DIOS.
Dua nga interpretasion ti masiripko. Umuna, adda ngamin dagiti agtutuok, marigrigatan, a mangdillaw iti Dios no apay a madusdusa. No apay a dumteng kadakuada dayta a pannubok ti biag. Ngem dida man la ammo a saan a suboken ti Dios ti pinarsuana a saan a kabaelan dayta a pinarsua. Dagiti pannubok ket saan a pannusa no di ket sabali pay nga addang iti nasaysayaat a klase ti panagbiag. Ngarud, saan koma a pabasolen ti Dios no adda ti dumteng a pannubok, didigra ken aminen a tuok.
Maikadua, kas maysa a co-creator ti nagannak, ta isuda la ngarud iti nangipasngay iti anak, well, saan siguro a napintas a dagiti annak ti masurot ti kayatda lalo no dagitoy ket menor de edadda pay laeng. Ken saan siguro a napintas a buyaen nga ipatom a nalalaingka nga adayo nga anak ngem kadagiti nagannak kenka. Ken kangrunaanna, saan a napintas a buya no dimo dayawaen da inam ken amam.
7. TUMALIAW ITI LIKUDAN TI LADINGIT, ITI AGLAWLAW KEN NI DANAG, IDINTO TA ITI NGATO NI PAMMATI
Inladawanna met laengen, saan? Kadagiti agladladingit, pampanunotenda no apay a dimteng dayta iti biagda. Isip nga isip dayta. Panunot a panunot. Lagip a lagip.
Kastoy met laeng ti panagdandanag.
Iti kadadanag wenno kalalagip, malipatan no kua iti tumangad sadi langit. Malipatanda iti umararaw iti tarabay manipud iti Mannakabalin. Iti itatangad, posible a lumag-an ti aw-awiten ta awan iti asinoman nga agtuktok iti puso ti Mannakabalin a saan a mapatgan.
8. TI AGTAKDER ITI TENGNGA ITI KALSADA KET PUDNO LA UNAY A NAPEGGAD. MABALIN A MADUNGPARKA TI LUGAN MANIPUD ITI AGSINNUMBANGIR A PUNGTO.
Isu met laeng daytoy daytay pagsasao Iluko a DIMO IPAET DAYTA BAGIM ITI BAET TA DIKANTO KET MALANGDET.
Daytoy dagitay biangot. Dagiti mannakibiang la unay. Uray no saan a maiparbeng a sumngat ket sumngat latta. Pagangayanna, isun ti madaksan. Saan a panagpanunot iti umno ken saan ti kastoy nga aramid.
9. DAGITI BALIKAS TI TAWA TI PUSO.
Isu met laeng daytoy daytay nay, NO ANIA TI LINAON TI NGIWATNA, ISU MET TI PUSONA.
No ania dagiti balikas, termino ken wagas ti panangibalikas, mabasa ditoy ti katatao ken kinaasino ti maysa a tao.
10. TI MANAGDUADUA A TAO, URAY TI SURAT ITI PADER KET IBAGANA A TINULAD.
Dagitoy dagitay awan ti panagtalekna iti padana a tao? Mabalin a kasta.
Mabalin met a dagitoy dagitay a managimon la unay nga asawa, saan?
Kinaawan ti panagtalek ti tumtumboken daytoy a pagsasao. Ket natural laeng a ti tao nga awan iti panagtalekna iti padana a tao, awan met ti panagtalekna iti bukodna a bagi. Di kadi?
11. SAAN A NARIGAT ITI MANGARAMID TI BANTAY MANIPUD ITI BUNTON TA DAGIDIAY RUGIT INKA LA ITUONTUON.
Mayat man a metapora, saan?
Ti kayatna a sawen, ket ti panangpadakkel iti bassit a banag.
Kas koma dagiti apa dagiti ubbing, no timmipon dagiti nagannak, gulo dayta nga umatipukpok.
Wenno, adda la ti nakasagid kenka ket nakidinnanogankan wenno nakipinnatayankan, aysus.
Ken adu a babassit laeng a banag a pinadakkel a nagbunga iti saan a nasayaat. Ta adu met dagiti riri a nangrugi laeng iti bassit a banag, saan? Lalo dagiti atap laeng a dipay napaneknekan, naku, dagita ti puon ti riri.
12. DAYTA NALAYOG A KAYO KET MAYSA LAENG IDI A MANI NGA UMAG-AGEP ITI DAGA
Ti nasalukag, agbiag, dina pay la kunaen. Wenno adda iti panagsalukag ti tulbek ti nasayaat a panagbiag.
Siempre, no naagawa, nasalukag, ken nasalimetmet ti maysa a tao, uray no daytoy ket nakurapay, dinto masasaan a bumaknang met, saan?
Panagsalukag ken panagsalimetmet ti kaipapanan ngarud daytoy nalayog a kayo ken mani.
13. TI PANAGBALLIGI ITI PANAGASAWA KET SAAN A TI PANNAKATUMPONGMO ITI NASAYAAT NGA ASAWA NO DI KET ITI PANAGBALINMO A NASAYAAT NGA ASAWA.
Adda kenka ti tulbek ti naragsak a pamilia. No naragsakka ken managparagsakka kadagiti pamiliam, natural laeng a maaddaankayo iti naragsak a pamilia.
Ngem no managapaka, ket apaem amin a kameng ti pamiliam, ania ngarud ti ibungana dayta nga aramidmo, di apa nga agnanayon ti adda iti taengyo, saan?
Maiyaplikar daytoy nga agpada iti ina ken ama. No makita ti ragsak dagiti nagannak, naragsak met dagiti annak.
14. NAKAAD-ADU DAGITI ADDAAN ITI LEMMA TI KUKO A KARARAG A MADATON ITI DIOS.
Ne, kasla daydiay naisurat iti Taraon ti Panunot daytoyen. Daydiay ngay sa la mapanunot ti tao ti Dios no daytoy ket agkiddaw ti tulong ken kaasi, hehehe!
Wen met, di kadi? Kaadduan a talaga dayta. No agkararag ti tao ket dumawat iti tulong, kaasi ken pabor.
Ngem no matungpal daytoy a kiddawna, dina pay malagipen iti agyaman!
Kastoy a talaga ti tao!
Manmano ti agkararag nga agyaman laeng ti intensionna.
15. NASAYSAYAAT NGA AGPAYSU NO NADAGDAGSEN TI DILA TAPNO AWAN ITI MAKAIGGEM KENKUANA.
Nabileg a dila? Nabileg a balikas? Addaan iti maymaysa a sao? Kasta ti kaipapananna, kailian, di kadi?
Nasken ngamin nga annadan ket ti dila. Ti dila a kayatna a sawen ditoy ket maysa a figure of speech a SYNECDOCHE. Dila, kayatna a sawen ket balikas.
Nadagsen a dila. Nadagsen a balikas.
Nadagsen a balikas. Maysa manen a metapora.
Nadagsen a balikas, kayatna a sawen, nabileg a balikas.
Dagiti nabibileg a balikas ket dagiti balikas a nainsiriban.
Dagiti nainsiriban a balikas ket naisawang a naalumamay ken addaan iti kaipapanan. Nabileg ken nabagas a balikas.
Ket no dagiti balikas nga agtaud iti ngiwat ket dagiti laeng addaan iti kaipapanan ken nainsiriban, makuna ngarud a nadagsen dayta dila, ket awan a pulos iti makagemgem wenno mangeksploit kenkuana.
16. TI MAMAKAWAN KET WINAYAWAYAAM TI BALUD , KALPASANNA NADISKUBREM A SIKA MET LA GAYAM TI BALUD!
Isu met la daytoy daytay nay maipapan iti pammakawan ken gura.
No mamakawanka, natural a mapalag-ananka agsipud ta maikkat dayta a gura iti barukongmo.
No maikkat dayta a gura. Napukaw ti guram iti sabali.
Iti dayta a ginuram, kasla met nawayawayaan iti balud ti guram.
Ngem agpadakayo a nawayawayaan a ta agpadakayo met ngarud a nawayawayaan iti pagbaludan a gura.
17. NAKAKASKASDAAW A TALAGA TI TAO, TA IBAGADA A NATAYEN TI DIOS IDINTO TA SIBIBIAG NI ELVIS PRESLEY!
Ne, sabali met ti wagas ti panangibaga dagiti lumaud ti maipapan iti HERO-WORSHIPER.
Dagitoy dagitay nalabes unay iti panagraemda iti padada a tao, lalo dagiti nalalatak a tao, a kas kadagiti artista, kumakanta, etcetera.
Dagiti idolo. Isu a maawagan no kua iti IDOLATRY.
Dagiti makuna a nalabes unay a panatiko.
Dagitoy a panatiko ket ad-adda pay ti panagraemda iti idoloda ngem ti Dios.
Iti makadakes, malipatanda no kua ti Dios, ngem saan a maeres iti panunotda ti idoloda.
Isu a kasla natayen ti Dios kadakuada, idinto ta sibibiag ti idoloda.
Isu ngata daytoy a pagsasao ti nagadawan ni Nietze iti kinunana a GOD IS DEAD?
Wenno naadaw met daytoy a pagsasao babaen itoy a kuna ni Nietze?
18. SANTO LA AGPROGRESO TI PAG-ONG NO IRUARNAN TI ULONA.
No usarennan ti ulona, kunam a.
Panagagawa met ti kayat a sawen daytoy.
No iruarmo dayta ulom. No aramatem dayta ulom nga agagawa, ania la ketdin no di pay la met rumang-ay ti panagbiagmo.
Ngem saan a daytay saliring sikwat a, no di ket sariling sikap!
19. NO NARANRANIAG TI BALAY TI KAARRUBAM, AD-ADU TI BAYADANNA ITI KURIENTE.
Ania ngata ti kayat a sawen daytoy? No ad-adu ti kita ti maysa a tao, ad-adu met ti gastosenna?
No basbassit ti kita, basbassit met ti gastosenna? (natural)
Isu a no kayatmo iti adu ti gastosenna, di agtrabahoka nga agtrabaho, saan?
Di kasla panagagawa met laeng daytoy a, saan?
Ken maibilang payen a ti panagsalimetmet.
Panagsalimetmet ta no dumteng ti panawen ti “panagbabayad” iti paggastosan, adda ti pagbayad, saan?
Nauneg ti kaipapanan daytoy narabaw a binatog dagiti lumaud, kailian!
20. URAY NO KANAYONEM A TUGAWAN TA URINOLAM, BASTA LAGLAGIPEM NGA IBELLENG.
Wen met piman! Ngamin no maminsan ket history repeats itself. Nasayaat la unay a subliasublian dagiti failures wenno nagbiddutan iti biag, ngem saanmo ketdi nga awiten dagitoy a kasla extra baggage no di ket isuda ti agserbi a medida wenno pagsarmingan iti biag.
Dagiti pannakapaay, biddut, pannubok, allawig ti biag, bagyo ti biag a dimteng ket nasayaat met ida a lagipen ngem saan ida nga awiten. Isu ketdi ti pagibasaran tapno ad-adda pay iti panagballigi.
21. PAYAK TI INTED TI DIOS KADAGITI ANGHEL, KADATAYO A TATTAO, TSOKOLATE!
A, wen a! Life is beautiful and sweet! Talaga a napintas ken nasam-it ti agbiag ditoy lubong.
Lalo kadagiti mangakseptar ti kinapintas ti lubong.
Ta tsokolate (nasam-it ken napintas) ti inted ti Dios iti tao.
Ala ngarud, “tsokolate” a panagbasa! ###
Monday, October 25, 2004
HOW DO I LOVE THEE
How Do I Love Thee?
(maysa a SARILAYSAY)
Iti maysa a labistori nga innak nabasa, adda dagiti nagayan-ayat, sa nagtinnag a panagasawa. Ket agingga iti baket ken lakaydan, awan ti nangngeg kadakuada wenno iti maysa kadakuada a nangibalikas ti ‘I Love You’ wenno ‘Ay-ayatenka’. Ngem ti ayat iti nagbaetanda ket maysa a natibker a pader a namagmaymaysa kadakuada.
No iti damom a taldiap, mabalin a kunaem a maysa a boring. Ta kasano ngarud nga inarem ni lalaki ni babai, kunam? Well, babaen kadagiti tigtignayda ken panangilala iti tunggal maysa. Nagrugi daytoy a kas napateg a gayyem, agingga nasarakanda laengen ti bagida a kas maymaysa-maymaysa a rikna, maymaysa nga arapaap iti maymaysa a puso.
Idi agayan-ayatda awan man laengen kadi ti nangibalikas iti uray maysa ti ‘I Love You’ wenno ‘Ay-ayatenka’? Awan, ta ti ayat a nagubbog kadagiti pusoda ket imparikna, naiparikna ken narikna iti tunggal maysa a saan ket a nangngeg.
Ket nagbiagda a napudno ken agpinnateg iti tungpal biagda agingga iti sabali a biag.
Iti sabali a bangir, adda met dagiti napaliiwko a kaay-ayo la unay ni babai a mangngeg ti balikas nga ‘I love you’ wenno ‘ay-ayatenka’ wenno ania la ditan a nasam-it a balikas a mangpabukar ti kaunggan. A mangiyaon iti nasam-it nga isem. A makapabaknang iti puso. A pudno met daytoy, a no maminsan ket ad-adda pay a maited ti panagtalek iti lalaki a kanayon a mangibaga ti panagayatna.
Ngem kasanon no ti lalaki ket saan a kasta ti tipona? A saanna nga iyebkas ti nalaus unay a panagayatna no di ket ipariknana?
Adtoy ti maysa a pakasaritaan ni ayat. Idi pay laeng agar-arem ni manong baro, maysa a nasingpet ken natakneng ken addaan iti nasayaat a trabaho.
Balasang: Apay a kayatnak ket adu met dagiti napimpintas ngem siak?
Baro: Diak a maibaga dagiti rason. Ngem maipasiguradok dikanto agbabawi.
Balasang: Ania dimo maibaga dagiti rason? Kasano a maibagam nga ay-ayatennak?
Baro: Awan ti maibagak a rason, ta ti balikas ket agtaud laeng manipud iti ngiwat idinto ta ti pudno nga ayat ket agubbog manipud iti puso.
Balasang: Dagiti gagayyemko, imbaga dagiti bofrienda dagiti rason. No dimo maibaga dagiti rason no apay a kayatnak, diak met awaten ti ayatmo, siempre. Ken uray asino a babai, siempre, dina maayat ti maysa a lalaki no awan ti wenno dagiti rason no apay a ‘you love me!’
Immanges ti nauneg ti lalaki. Limmidem ti rupana a nangibakal kadagiti matana iti nganga ti sliding window. Iti binulosanna a sennaay, kasla immadaw kadagiti balikas iti ayug-ayat kadagiti madama nga agraraep kadagiti talon; kasla nanggurnot ti ayug-ayat iti asul a langit a napattopattokan ti agsasala a napudaw nga ulep; kasla inawidna ti ayug-ayat iti nalamuyot a sang-aw ti puyopuy ken mangay-ayam ti rimmosas a kurtina; ket manipud iti ayug-ayat a maipatpatayab iti radio cassette ti balasang, nagwingiwing ti baro…
Balasang: Ania? No awan ti maibagam, mabalinmon iti pumanaw. Dikanto metten agpakita kaniak ta awanen ti namnamaem pay.
Baro: Ok..ok…no pilitennak. Ibagak ngarud ngem saanakto metten nga agpakita pay kenka:
Naklaat ti babai. Ket iti panunotna, napaka-weird metten daytoy a tao! Nagimasen a katosan, hmp!
Baro: Kayatka, ngamin napintaska a kas iti sabong ti rosal nga apagbukar – agayamuom ti banglona ken makaenkangto kadagiti mata; kayatka, ngamin nasam-it a musika ti timekmo; ti isemmo ket ules ti nalam-ek a rabii….
Ken adu pay dagiti nasabongsabongan a balikas nga imbaga ti lalaki sakbay a nagpakada.
Ngem sipud idin, saanen a nagpakpakita pay ni manong baro ken ni ading balasang.
In-inut met a natnag ti rikna ni ading balasang ken ni manong baro, saan a ti kina-weird-na, no di ket dagiti nasasam-it a balikas a dina maiturturog. Ket no makaturog, kanayonna met a matagtagainep ti ladawan dagiti imbalikas ti baro.
Ngem di met agparangen ni manong baro, ta imbagana ngarud a daytan ti maudi a panagsarakda a dua.
Aldaw ti Domingo. Napan nakimisa ni ading balasang, a nangkiddawanna iti Namarsua a sumarungkar koman kenkuana ni manong baro, ta kailiwna metten daytoy. Saan a ti kina-weird ti lalaki, no dipay ket mariknana, wen, mariknana nga agayat metten daytoy. Mailiw unayen. Dinan maiturturog ken maipangpangan. No mabalin la koma ket isun a mismo iti mapan iti balayda manong baro. Ngem iti dayta a panagawidna, nadungpar ti traysikel a naglugananna. Naibaltog ti ulona.
Napakaruan la unay ni manang balasang. Na-comatose. Awanan ti puot.
“No saan a makapuot iti uneg ti pitopulo ket dua nga oras, milagro laengen ti makaispal kenkuana. Isaganayon ti bagbagiyo iti aniaman a mapasamak…”Imbalakad ti doktor.
“Saan! Saan, doktor! Saanka koma nga agsao iti kasta, pangaasim! Biagenyo ti anakko, biagenyo…” inyanug-ogen ti ina. Naisurot dagiti kakabsat ken dadduma pav a sangaili ti pasiente. Napno ti ospital ti sangsangit.
Simmarungkar ni manong baro kalpasan iti dua nga aldaw. Nakabusbuslon ti agayus a luana, ngem saan nga agsangsangit. Nairut ti panangkagatna ti makimbaba a bibigna, kabayatan nga idengdenggepna ti petpetpettanna a kanawan nga ima ni manang balasang iti pingpingna. Idi agawid ni manong baro, adda ti imbatina a sobre a linen iti sikigan ni manang balasang. Kinautna pay daytoy manipud iti uneg ti tisiertna iti batog ti pusona.
Ti gagar no ania ti linaon dayta a surat ti nangiduron ti ina ni manang balasang a nanglukat. Imbasa ti ina ti linaon ti surat iti asideg ti kanawan a lapayag ni manang balasang.
Ay-ayatek,
Ipatpategka la unay, nalablabes pay ngem bagik agsipud ta musika ti timekmo.. Ngem kasano pay ita, saankan a makasao?.
Gapu iti panangipateg ken panangilalam la unay isu nga inayatka.Ngem dimon maiparikna daytoy.
Gapu iti isemmo ken tigtignaymo a nakaibaludan ‘toy pusok isu nga inayatka. Ngem itan, saankan a makaisem pay ken makagunay.
Ngarud, saankan a maayat pay ita, saanen ay-ayatek, saankan nga ay-ayaten pay ita, no ti ayat ket addaan iti rason no apay nga ay-ayatenka.
Kas nakunak kenka idi naudi a nagkitata, ti panagayatako ket saan a mailadawan.
Ket agsipud itan saankan a makasao pay, saaankan a makaisem pay ken saankan a makagunay pay, saanmo ngaruden a mailadawan ti panagayatko.
Nupay kasta, kas iti kunak kenka idi, ipariknak ti ayatko kenka, uray no dimon marikna…agsubliakto…
NAGSUBLI nga adda ti awitna a sangareppet a sabong sabong ti rosas ni manong baro.
Nalpas ti pitopulo ket pito nga oras, saan pay a nakariing ni manang balasang. Madanaganen dagiti nagannak ken tallo a kakabsat ni manang balasang.
Maika-100 nga oras, nalidemen ti tiansana a makariing kuna dagiti dodoktor. Agbiag laengen ti balasang babaen ti artificial respirator.
Maika-266 nga oras. “Doktor, diakon kabaelan pay a buyaen ‘toy anakko, ikkatenyon ti artificial respirator!” insangit ti agpakpakaasi ina iti sanguanan dagiti mangngagas.
Saan met a nagsarday ti panangbisita ni manong baro ken ni manang balasang. Adda latta awitna a sabong tunggal sumarungkar Nupay kasta, saan a limmidem ti rupa ni manong baro. Siraragsak latta a kanayon. Saan nga agtimtimek, punasanna laeng ti rupa ti balasang wenno petpetanna ti ima daytoy kabayatan iti naulimek nga inna panagkararag. Adda awitna a gitara ket kantaanna ti balasang.
Maika-366 nga oras. Kinunsultan dgiti nagannak ti abogadoda nga agpetision daytoy iti korte tapno ikkaten dagiti dodoktor ti artificial respirator ni manang balasang
“Masaksaktanak. Makasangitak iti kasasaadna, apay ketdin a saan? Ngem nagsapatakami a biagenmi ti pasientemi a saan ket patayen,” makalulua ti doktor a nangiwaragawag ti takderna iti maysa a press conference.
Maika-466 nga oras, nangbirok dagiti nagannak ti sabali nga abogado a mangilaban ti kaso, ta prinangka ti abogadoda nga adda ti sinapataan dagiti dodoktor a mangbiag iti pasienteda a saan ket a pumatay.
Maika-566 nga oras. Nagrugin a nagbalin a sensational a damag ti maipapan ken ni manang balasang ken ti arungaing ti ina a kayatnan a maikkat ti artificial respirator iti anakna ta dinan maanusan pay daytoy a buybuyaen. Nabingay ti kapanunotan ti umili iti right to live ken right to die.
“Masaksaktanak. Makasangitak iti kasasaadna, apay ketdin a saan? Ngem nagsapatakami a biagenmi ti pasientemi a saan ket patayen,” makalulua ti doktor a nangiwaragawag ti takderna iti maysa a press conference.
Saan latta met nga agsardeng ni manong baro a sumarungkar ken kanayon daytoy a siraragsak. Saan pay a pulos a limmidem wenno malidayan la unay iti kasasaad ti ay-ayatenna. Kantaanna latta ti balasang.
Maika-666 nga oras. Dimteng ti demonio iti eksena. Iti kasasangit ti ina dayta a gundaway ken agmaymaysa daytoy a mangbambantay ken ni manang balasang, limmidem ti panagkitana. Simrek ti demonio iti utekna. Wen! Apay ketdin a saan? Kinuna ti ina ti bagina. Siak a mismon ti mangikkat ti artificial respirator ti anakko! Timmakder ti ina tapno gursotennan dagiti hose ti oksiheno a pagang-anges ni manang balasang. Diosko, gursotennan, dear readers! Gursotennan!
Naimbag ta dimteng ti anghel. Ni Manong baro ket naigawidna ti ina.
“Saan! Saan, nana, pangaasiyo koma!”
“Saankon a kabaelan a buybuyaen lattan a kastoy ti anakko! Siak ti masaksaktan!”
“Amintayo ket masaksaktan unay ti mapaspasamak kenkuana.”
“Dinak igawid! Ibbatannak! Ibbatannak! Gibusanen ti panagrigrigat ti anakko ket aggibus metten ti panagtutuokko!”
“ Basol dayta nga aramidenyo! Kasla dakayon iti mangpatay kenkuana!”
“Sidadaanak a maibalud basta la ketdi agpatinggan ti panagrigrigat ‘toy anakko!”
“Saanyo koma pukawen ti panagtalekyo iti Namarsua, ken Jesucristo!” Impakaasi ti baro, ket inarakopna iti nairut ti ina.
Uray sadino ti ayanmo, iti aniaman nga oras, iti didigra man ken ragsak, no kumatokka iti puso ni Jesus, maluktanka. Sadino ti nakabsaak daytoyen? Hmp, well, aminekon, dear readers, mananglilipatak a talaga sipud pay idi naatakeak iti altapresion, nu! Sublianta laengen ti sarita, okey?
Kellaat a dimteng ti nalimbong a panunot ti ina iti pannakangngegna iti nagan ni Jesucristo. Ken ngata a, timmakiasen dayta aggargaralgak a demonio a limmugan iti utekna gapu iti nagan ni Jesucristo. Wen, saanna a kabaelan a patayen ti bukodna nga anak! Rimmukkuas iti arakop iti baro ket immasngaadnan iti nagsangsangit iti suli.
Agsangsangit pay laeng ti ina idi nalpas a nag-Santo Rosario ni manong baro. Ket nagkanta ken naggitara…
“The Lord, is my sheperd…”
Naklaat ti ina iti nangngegna. Inyad-addanan ti nagsangit. Ta isu, a mismo nga ina ket naawananen iti namnama nga agbiag pay ni manang balasang. Ngem adtoy ni manong baro, a saan man la a pulos a naawanan iti namnama. “Ania ti klasem nga ina?” Sinidir ti konsensiana.
“There’s nothing I want…”
Saan pay a nalpas ti kanta ni manong baro idi kellaat a nagbipbip dagiti instrumento a nakakabit ken ni manang balasang. Dimmakkel ti uged a mailadawan iti electrocardiogram.
Timmakder ti ina. Nagmulagat iti nakadakdakkel. Kasla ngiwat ti sumikbab a buaya ti ngiwatna. Kasla saan a mamati.
Nalpas ti kanta ni manong baro. Ket inagkanna ti bibig ni manang balasang. Apagdeppel.
Nagareng-eng ni manang balasang.
“Nakariingen ti anakko! Nakariingen ti anakko!! Ti anakko! Ti anakko!” Inyikkis ti ina. Kunam no mabagbagtiten.
“M-mawawak!” kuna ni manang balasang iti nakapsut a timek.
“Ti anakko! Makasaon ti anakko!” Ket timmarayen ti ina nga agik-ikkis a nakariingen ken makasaon ni manang balasang a nangkamang iti physician’s station.
In-inut a nagmulagat ni manang balasang. Umuna a nakitana ni umis-isem ni manong baro. Nakasangit iti ragsakna ni manang balasang kasta met ni manong baro.
Hello! Hi, dear reader! Nakulding kadi ti riknam? Wenno nakasangitka a nakabasa daytoy? Hmp, salayrita laeng daytoy, ania! Nagtipon a salaysay ken sarita! Nagkornika metten no nagluaka, he-he-he!
Haynaku, agpakadaak man laengen amangan no uborennak pay ti adu a babalaw, babayu! #
Sunday, October 24, 2004
MOZART EFFECT? ADDA AYA!
NO DUMTENG ti alasdos iti malem, samo patokaren dagiti instrumental da Bhaler, Mozart, de Bussy ken dadduma pay a klasikal a, ket napalo no di umapay ti naimas a turog. Kas kaniak.
Ngem saan a dita ti puntok no apay a sinuratko daytoy a salaysay. Ti naipadamag iti maysa kadagiti kalatakan a magasin iti lubong, iti kinaadda kano ti Mozart Effect!
Ania aya ti makunkuna a Mozart Effect? Isu daytoy ti panagsidap wenno tumadem ti panunot ti maysa a tao nga agdengdengeg iti kanta ni Mozart!
Wow, ha! Ket no agdengngeg amin a tao ti kompos ni Mozart a kanta, di kad’ nakasirsirib aminen a tao iti lubong?
Ala, ket pinadasko met a! Asino met ti saan a mangayat a sumidap ti panunotna? No sumidap ti panunot ti maysa a tao, kayatna a sawen a sumirib! Ket asino met ti saan a mangayat a sumirib nay?
Ket gapu itoy a damag manipud iti nalatak a magasin iti lubong, minillion met a tattao a ti namati!
Sadiay estado ti Georgia, nagiwaras payen ni Governor Zell Miller (maysa itan a senador iti US) iti libre CD a para kadagiti amin a kayyanak. Patokaren dagiti nagannak ti CD a naglaon ti kadagiti kompos ni Mozart, tapno amin kano a taga-Georgia ket agbalin a masirib! Ngamin iti panagdengngeg kano iti musika ket dakkel la unay ti epektona ti spatial ken temporal reasoning ti maysa a tao.
Namati ngamin ni Gov. Miller iti naireport iti magasin, a simmirib dagiti estudiante a dimngeg iti Mozart 10 minutos sakbay ti eksaminasionda.
Ket gapu ta minillion dagiti tattao a gumatangen ti CD ni Mozart ken dadduma pay a klasikal, naalarma dagiti agsuksukisok iti kababalin ken ugali dagiti tattao.
Nangiwayat dagitoy nga agsuksikisok iti nainget a reserts, panagadal ken panagpaliiw. Ket natakuatan dagitoy a nagsukisok a ti laeng writer ti magasin ti simmirib ta nasiribanna dagiti minillion a tattao a gimmatang iti CD. Ket siempre, adda ngata a ti komissionna kunada pay.
“Awan iti sientipiko a rason a nasiribto ti maladaga no agdengeg ti musika,” kuna ni Frances Rauscher, PhD, maysa a psychologist ti University of Wisconsin a nangidaulo iti panagsukisok.
“Mapraktis ti mental ken behavioral processes, cognitive development, language learning, reading ability, creativity, motor skills ken social adjustment ti ubing a nasapa a maisubo iti musika,” imbales met ni Norman Weinberger, PhD, professor ti neurobiology ken behavioral science ti ti University of California, sadiay Irvine.
“Pudno dayta!” imbales ni Sandra E. Trehub, PhD, professor ti psychology iti University of Toronto. “Ngem, saan koma nga iti CD ti pakasursuruan ti maladaga wenno ubing ti musika, no di ket koma kadagiti naganak nangruna ti ina tapno umirut pay ti relasionda a dua. Ta asino aya ti ad-adda a karelasion ti maladaga, ti CD wenno dagiti dadakkel nangruna iti ina?”
Iti musika, maaam-ammo ti ubing ti agbilang, nagan dagiti ayup, uni dagiti ayup, mangibaga kadagiti pigura, ngem nasaysayaat no dagiti nagannak ti umuna a pakasursuruan dagiti ubbing daytoy a banag ngem kadagiti CD. Nair-irut nga amang ti relasionto ti ubing iti dadakkelna agingga tungpal biagna, innayon ni Trehub.
“Kantaenyo latta dagiti kansion nga awan ti paulona a mamagkatawa ken pakasursuruan dagiti annak,” ginuyogoy ketdi ni Trehub dagiti inna.
Pudno met ti kuna ni Trehub. Saan a Mozart, Bahler, de Bussy ti intay kankantaen no di ket daytoy:
Maysa, dua, baduya!
Tallo, uppat, patopat,
Lima, innem, dinengdeng,
Pito, walo, ginao,
Siam, pullo, mangantayo,
Ti aroskaldo!
Kadayta a kansion-Iluko, isursurotayo metten dagiti annaktayo nga agbilang, saan kadi?
No maminsan nga agpakpakatawa dagiti inna a mangaw-awir iti bebina, pasaray mangngegman daytoy:
Tugtug-o, napanan ni nanangmo
Napan timmakki idiay adayo
Ania ti pinagilona
Sangareppet nga espada
Ania ti pinagbuggona,
Sangaburnay a suka!
Diak a masinuo no apay a kastoy ti kansion. Apay a dina pay la imbaga a sangakunikon a barb wire wenno sangakamalig a rubie bled wenno Gillette? Ngem no usigen dayta, wen, makaparay-ay nga agpaysu, ket no pang-famas wenno Manila Film Fest ti arte ti ina, gumarikgiken ti maladaga.
Kas kuna ni Trehub, uray ania ti ikantam a saan met a kanta a pakaragsakan ti anaktayo, kantaen kano ta dayta ti maimula iti panunot ti ubing a dinanto pulos a malipatan.
Isu ngarud a nakuna, a dagiti nagannak ti umuna a titser ti ubing.
Isu a dimon gamgamen pay dayta a mosmosart a kanta, no di ket agkantaka laengen iti kadagiti kansion a pinidpidut iti kisame wenno iti sigpit ti taleb ti lirikona basta la ketdi makapagkatawa ni beybi, makasursuro ti naimbag ni beybi ken idakkelna dayta naimbag a sursuro.
Ken, oh, yes! Kabayatan nga innak panangsurat kadaytoy a salaysay, dumdumngegak, siempre, iti classical a musika manipud kada Mozart, Beethoven, de Bussy, Bahler, ken dadduma pay, manipud iti impapaskua kaniak ti Reader’s Digest a CD idi 2001. Ngem, saan a simmidap ti utekko kalpasan a nalpasko a nasurat daytoy a salaysay, no di ket sinaguyepyepnak iti nakaro! Ket inturogkon, a, ania pay. #
Saturday, October 23, 2004
NI VILLA KEN TI DANIW-ILUKO
Padasentayo man met a taldiapan ni national artist Jose Garcia Villa. Naitan-ok isuna a national artist idi 1972 idi panawen ni nagpresidente Ferdinand E. Marcos.
Ngem kunaen met dagiti daddumaa kritiko nga in absentia kano dayta a kina-national artistna ta ad-adda naglatak isuna sadiay Amerika, Kadagiti dadduma kunada a dina inaramat ti kina-Filipinona kadagiti sinursuratna.
Mailadawan kadagiti sinuratna a maysa nga isuna a modernista.
Naiyagus dagiti daniw iti panawen ti Anglo-Saxon.
Ad-adda a nagnunog iti estetika (aesthetic) ken elistista a porma ti daniw.
Saanna a kinayat dagiti tema a mangsagid ti social relevance ken aktibismo. Inlungalongna ketdi a ti arte ket para laeng iti arte.
Liniklikanna a sinurat dagiti local color a mangiladawan koma ti kina-Filipinona wenno kinaorientalna. Ngamin nagnaed isuna sadiay America, a sadiay ti ad-adda naglatakanna. Ngamin iti kinaaddana iti Pinas, naikkat iti unibersidad gapu laeng iti daniwna maipapan iti niog, a maysa kano a sexual poem. (A diak met patien daytoy a banag. Depende ngamin ti interpretasion ken dekonstruksion ti maysa a daniw. Kas koma iti The Tree ni Alfred Joyce Kilmer, adu met iti mangibaga a maysa met daytoya sexual poem no iturong iti dayta a wagas dekonstraksion. Tratarentayto laengen no sumaruno ta ilawlawagko babaen iti tunggal linia.)
Kadagiti sinuratna a dandaniw ken sarita ket maibilang a modernista ta saan pay laeng wenno awan pay laeng kadagita a sinurat iti Literatura Filipiniana idi nasuratnan dagitoy.
Ngem itoy a sinurat, sagidentayo laeng ti bassit a linabag ti pakasaritaanna, ken ti kinaestetika dagiti daniwna.
Ket alaentayo a nga ehemplo daytoy a daniwna a nangilawlawaganna no kasano ken ania ti maysa a daniw segun iti kinaestetiko a parang ken pannakaisurat. Daytoy ti daniwna A:
First, A Poem Must Be Magical
Itoy a daniwna, impaganetgetna no kasano ken kinania ti maysa a daniw.
Daytoy a daniw, inkumparana a ti maysa daniw ket kasla met laeng ti nakaparsuaan.
Madlaw kadagiti binatogna, a no ikumparana ti daniw iti maysa a buya kadagiti nakaparsuaan ket adda ti inkabilna a mangsegunda itoy nga imparangna a kas nayon a gutad ti panangiyaspingna.
Napintas dagiti kakastoy a parang ti daniw. Ket iti literatura Ilokana, maibugasan kadagiti dadduma a dandaniw da Prodie Gar. Padios, Honor Blanco Cabie, Johmar Alvarez, Roland Cabanero, Antonio Yukee, (daydi) Meliton Brillantes ken dadduma pay.
Iladladawan dagitoy a daniw ti nakaparsuaan a kas pakabuklan wenno mangbukel iti maysa a daniw.
Nalabit nga idi un-unana ket mainyannatup la unay ti kakastoy a dandaniw. Pannakaiparang ti buya wenno panangibaskag ken panangipaay iti respeto ti kinapintas ti nakaparsuaan.
Ngem iti panaglabas ti panawen, nagbalin a kasla gagangay laengen dagiti simile ken panangiyasping ti nakaparsuaan iti maysa a daniw ken ti panangdaniw ti pintas ti nakaparsuaan.
Dumur-as met ti daniw.
Agbaliw met ti langa ti daniw.
Agbaliw met ti tema ti daniw.
Nakigamulo ti daniw iti gimong iti pannakigamulo ni mannaniw.
Ket ti estilo ken porma, tema ken ken istraktura ti daniw, lalo iti Dandaniw Ilokana ket simmurot iti taray ti eksena ti daniw Filipiniana, nga isu dayta ti pannakigamulona iti mapaspasamak iti gimong.
Itoy a punto, ti “ti arte ket para iti arte laeng” nga impaganetget ni Villa ket saanen a nasurot ken naikankano.
Uray kadagiti kritiko ket saanda a inanak ti kapanunotan ni Villa. Lalo kadagiti nagserbi a kas pannakamata daytoy a panawen.
Kuna ni Salvador Lopez: “One doesn’t bring the charge against Villa that his poetry lacks social significance—that would be pointless, since he long ago begged to be excused from those preoccupations that today absorb the attention of other writers everywhere. One is bound to complain rather that, after a while, Villa becomes somewhat of a bore…There is something effete and bloodless in the lines of Villa, something that smells of the study and the parlor. There is no wind to it, no sun, no saltiness of earth.”
Kuna ni Lopez a nasken kano iti pannakiramraman ken pannakigamulo ni mannaniw kadagiti mapaspasamak iti gimong.
Kastoy met ti kinuna ni Dr. Ariel Agcaoili, maysa kadagiti kritiko ti dandaniw Iluko:
“Ti daniw, kas aramid, kas panagimutektek ni mannaniw, ket maysa nga aramid a politikal… amin a daniw, amin nga arte, ket addaan iti politika, addaanda iti diskurso maipapan iti bugas ti biag segun ti panirigan ni mannaniw, ni adipen ti arte a di mamingga a mangiparparipirip kadagiti mensahe ti uniberso a makitana.”
Bunga ti biag, kinunana. Ket ania aya ngamin ti bugas ti biag? Saan kadi a dagiti inaldaw-aldaw a mapaspasamak iti gimong ken iti tao? Innayonna pay:
"Awan arte a neutral, nga amin a kita ti arte ket adda latta iti tengnga ti pagbabalubalan, kankanayon a makibibiang, di agsarday ti inna pannakiramraman.”
Anansata, iti biang dagiti dadduma a kritiko a nangiyasping ken nangikompara kada Villa ken Carlos Bulosan, a maysa met laeng a Filipino (Ilokano pay ketdi) a naglalatak sadiay USA a kas maysa a Filipino writer ket ad-adda a makainspirar dagiti sinurat ni Bulosan ta ngamin dagitoy a sinuratna ket napolitikaan wenno maipapan iti kasasaad dagiti imigrante sadiay USA. Kadagiti sinurat Bulosan, saanna laeng nga intag-ay ti kina-Filipinona no dipay ket nailadawan pay ti kinaoriental dagiti sinuratna a naiduma la unay iti tema ken wagas ti pannakaisurat kadagiti literatura iti lumaud.
Nupay kasta, kunada pay a maysa a modernist experimentalist ken maysa nga avant-gardist ni Villa. Pudno la unay daytoy no ikumpara dagiti sinuratna idi ken kadagiti mannurat idi iti pagilian kadagidi a panawen. Ta saan pay la ngarud a mabasa iti pagilian idi dagiti wagas ti panangisuratna kadagiti daniw ken saritana. Isu ngarud a naawagan a modernista iti mannurat a Filipino.
Ngem sadiay met ngarud USA a naglatak ken nakaipablakaan dagiti sinuratna. Ken awananda dagitoy iti mangiladawan iti kina-Filipinona. Nalabit a ginagarana daytoy a wagasna tapno mapataranna ti estetika literatura a kayatna a tun-oyen. Ken nalabit a saanna ngata a kayaten ti masaktan a kas iti napasamak kenkuana a pannakaikkta iti unibersidad. Isu a no agbakasion idi kalatakna iti pagilian ket linklikanna dagiti awis ti inna panaglektiur ken panagsarita iti seminar.
Amin dagitoy nga isyu ket konektado iti panagnunogna iti daniw, imbes a sarita. Ta iti daniw nalaklaka nga ilemmeng ti kinaasino babaen kadagiti metapora. Ngem iti prosa wenno sarita ket tumpuar latta dagiti pagilasinan ti maysa nga oriental writer ken saan.
Ngem sadino man a disso ti ayan ti maysa a Filipino ket Filipinonto latta. Sinuratna man wenno saan ti maipapan ti pagilianna wenno sinuratna man wenno saan ti kina-Filipinona, isu latta nga isu a maitag-ay ti nasion a nagtaudandna.
Kas kinuna ni Timothy Yu, a maysa met kadagiti nangadal kadagiti sinursurat ni Villa:
“…Villa’s rejection of “localism” and social realism in favor of a modernist experimentation with form and syntax that had not been seen before in Filipino letters was the centerpiece of his claim to greatness…”
Ngem iti kangrunaan iti amin sa lamina iti pannakabigbigna a kas mannurat iti USA ket iti itataud ti makunkuna nga Asian American Literature a kas dinakamat met laeng ni Yu, a kunana:
“Villa’s work does seem to exist at the intersection of many of these concerns—national vs. transnational, aesthetics vs. politics, and the like. At the very least it would seem that trying to incorporate him into the discourse of Asian American literature disrupts, for better or worse, our notions of what Asian American literature is or should be…” ##
eng_Latn eng_Latn zho_Hans ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn por_Latn cym_Latn ilo_Latn eng_Latn isl_Latn vec_Latn ilo_Latn ilo_Latn zho_Hans ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn fao_Latn ilo_Latn pag_Latn ilo_Latn zho_Hans zho_Hans ilo_Latn eng_Latn eng_Latn ast_Latn cat_Latn vec_Latn ilo_Latn bem_Latn cat_Latn ilo_Latn jav_Latn eng_Latn ilo_Latn ltz_Latn lim_Latn ilo_Latn jav_Latn zho_Hans ilo_Latn ilo_Latn fin_Latn srd_Latn zho_Hans ilo_Latn ilo_Latn plt_Latn ilo_Latn oci_Latn eng_Latn eng_Latn eng_Latn ilo_Latn ilo_Latn eng_Latn eng_Latn ilo_Latn eng_Latn eng_Latn ilo_Latn ron_Latn ilo_Latn eng_Latn ilo_Latn eng_Latn eng_Latn eng_Latn ilo_Latn zho_Hans eng_Latn unk ilo_Latn eng_Latn ilo_Latn eng_Latn eng_Latn ilo_Latn ilo_Latn bjn_Latn fur_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn unk ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn eng_Latn eng_Latn ilo_Latn swh_Latn glg_Latn pag_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn bam_Latn lij_Latn kin_Latn kon_Latn cat_Latn pag_Latn ilo_Latn sun_Latn eng_Latn eng_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn fra_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn tgl_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn pag_Latn war_Latn ilo_Latn eng_Latn tgl_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn eng_Latn ilo_Latn ilo_Latn ceb_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn eng_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn grn_Latn grn_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn tur_Latn tur_Latn grn_Latn grn_Latn grn_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn kab_Latn tgl_Latn yor_Latn yor_Latn yor_Latn ilo_Latn tgl_Latn tgl_Latn ilo_Latn tgl_Latn som_Latn kab_Latn wol_Latn som_Latn som_Latn kab_Latn fuv_Latn som_Latn som_Latn som_Latn som_Latn tgl_Latn tgl_Latn tgl_Latn kab_Latn knc_Latn knc_Latn ilo_Latn knc_Latn knc_Latn hau_Latn oci_Latn ast_Latn ast_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn tgl_Latn yor_Latn yor_Latn yor_Latn ilo_Latn tgl_Latn tgl_Latn vec_Latn unk unk unk unk unk unk unk ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn eng_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn war_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn unk ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn eng_Latn eng_Latn eng_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn eng_Latn ilo_Latn eng_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn eng_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ceb_Latn ilo_Latn sag_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ceb_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn eng_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn eng_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn eng_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn eng_Latn ilo_Latn eng_Latn