SUNGBAT ITI PALIIW NI JSP HIDALGO, JR. --part- 2
Kas nayon a seknan para iti BALABALA, adtoy dagiti nagduduma a plot pattern a nasken manen a maipalagip nupay naisuraten daytoy kadagiti naglabas. Uliten ta dagiti saan a nakabasa ket maikkanda met iti pagpampanunotan.
Plot pattern – ania ti plot pattern. Isu man daytoy dagiti naynay a balabala ti sarita a maar-aramat. Kas dagitoy sumagmamano:
1. Boy meets girl wenno girl meets boy, vice versa – No nagam-ammo ti baro ken balasang a ket sumaruno metten ti arem-arem. Nagballigi man ken saan ti baro wenno agimbabaro, isu a ti gibusna.
2. Love triangle – trianggulo nga ayat wenno adda ti sumapit a sabali a persona iti maysa nga ayan-ayat. No ania ti banagenna dayta, naladingit man wenno saan, isu a ti gibusna.
3. Vengeance – panagibales wenno binnales ti taray ti sarita, iti man direkta a panagibales wenno iti indirekta a wagas. Basta maipapan iti bales ken binnales.
4. Whodunit – no asino iti nangaramid wenno akimbasol dayta a naidaya a parikut, isu ti takuaten daytoy a sarita, a kas iti crime story, ken dadduma pay.
5. Ship of fools – dagiti met di maiparbeng nga aramid: no mannanakaw, matakawan met ti asawana wenno asino la ditan a kasingedna; no aglako iti shabu ti nalimed a trabahona, agbalin met a drug addict ti anakna, ken dadduma pay: nagtema iti “no ania ti inaramidmo iti padama tao, isu met laeng iti mapasamak kenka.”
6. Journey --- dagiti sarita a kas kadagiti Ugly Duckling, Cinderella ken dadduma pay ken dadduma pay.
7. Alice in Wonderland plot pattern - balabala par a iti surealism stories. Dagiti sarita a nagpasamak iti tagainep:
8. Panagballigi --- dagiti balabala para iti succes ken didactic stories
9. surealism -- bunga ti tagainep wenno parmata
10. stream of consciousness --- agtaud dagiti pasamak iti isip ti karakter
Sumagmamano laeng dagitoy dagiti plot pattern. Ngem, ti importante ket LOGIC, a kayatna a sawen ket ti author ket ammona ti mapaspasamak, kabisadona dagiti agbibiag, ti lugar, ti panawen ken ti dayalogo ken no ania dagiti iladladawanna.
TI MAIKADUA A PALIIW
2. SINANTATAO NGA AGBIBIAG --- Naa, daytoy ti kangrunaan a sakit ti mannurat, mangrugi man nga agsurat ken uray dagiti bangolanen. Wen, uray dagiti bangolan ket daytoy met ti sakitda. Uray siak ket daytoy ti kangrunaan a sakitko met, lalo no naisarwag ti sadutirissen a ket, nalpas. Uray dagiti nangab-abak a sarita kadagiti pasalip, ket adda latta dagiti sarita a sinantatao dagiti agbibiagna. Nagadu ketdin dagiti bangolan a daytoy ti sakitna. At least, inramanko ti bagik ditoy; ket adtoy dagiti natakuatak a rason:
1. naimasan a nagistoria kadagiti pasamak, a kas iti risiris, ti aglawlaw, iti trick and ploy,
2. atiddog a rugi, ket idi agbalaw, adun a panid ti naisurat.
3. agkurang iti pannakaammo iti kinaasino dagiti agbibiag: iti ugali, langa, edad, kasasaad iti gimong, ken dadduma pay.
4. saan a naipangruna ti kinaadda ti sabali nga agbibiag
5. ken dadduma pay.
Intay ngarud adalen dagitoy naidatag no apay a timpuar dagitoy a sakit:
1) NAIMASAN A NAGISTORIA:
A) kadagiti pasamak --- nagistoria lattan a kasla impasalaysayna ti pasamak. Basta naibagana a ni Pedro ti bida, isu lattan a ni Pedro ti bida. Ket kontrabida met ni Atong ken ni Illo.
Ket nagadu ketdin, dagiti sarita, uray kadagiti nangabak kadagiti pasalip a nagisalaysay lattan kadagiti pasamak ngem nalipatanna dagiti bidana. Nakapokus ti immatang ti author iti pasamak ket nalipatanna dagiti agbibiag, importanten kenkuana ti nagan ken propesion ken estado iti gimong ti agbibiagna:
“Ania ti langana? Dangkaw? Butiog? Ania ti edadna? Napudaw kadi? Diak nakita a kas tao ti agbibiag,” kuna ni Reynaldo A. Duque, iti komentona iti sarita a naworkshop (nagsisinnublatan a binasa dagiti naki-workshop ti sarita) iti Carlos Palanca Literary and Seminar Workshop a napasamak iti St. Louis University, Baguio City. “Nadlawyo?” sanakami sinaggaysa a minatmatan.
Ni RAD ti nag-moderator.
Da Clarito de Francia, Bagnos Cudiamat, Pedrito Sanidad iti nangsirip iti nagkapsutan ti sarita idinto a siak ti nangsirip iti nagpigsaan sarita. Kalpasan a indatag ti moderator ti analysisna kadagiti nadatag a komento (nagpigsaan ken nagkapsutan) impasarunona a dinamag no ania ti langa dagiti karakter. Ket awan iti nakatimek kadakami. Uray dagiti nangsirip iti nagkapsutan ti sarita ket dida nasirip dayta a banag. Siakto pay ket nadlaw dayta, ngamin makaay-ayo dagiti pasamak ken nakabilbileg ken naidumduma dagiti balikas ti author a taga-Abra ken propesora iti English iti SLU.
Itoy a kaso, nairayo ti author iti pasamak ket nabay-an ti ladawan dagiti agbibiag.
B) naituon iti/kadagiti risiris -- kalpasan a naiparipirip ti risiris (conflict situation) iti main plot, sinaruno a dagus dagiti risiris iti sub-plot. Isu a nagangayanna, pasig a risiris nga umatipukpok daytan. Ket urayka la maangsanen nga agbasa iti irut ken makapagagaren a risrisiris. Urayka nagtik-ab iti kinaadu ti risirisna.
Ngem no adda ti nagdamag no ania ti langa ti dagiti karakter, no napudaw wenno dimmalem ti kudilna, dangkaw wenno pandek, kasla tukak bunton wenno bat-og. ket saanen a maibaga. Ngamin ket nakatuon iti risiris ti sarita ket nalipatan ti langa ken kababalin ti/dagiti agbibiag. Basta sinubuan lattan ni author dagiti dear readers iti “madaydayaw ken mararaem” ti bida.
C) Naimamasan ngamin ti author a nagiladawan iti aglawlaw, a sinaruno ti pasamak, ken ti risiris. Panagiladawan daytan nga umatipukpok ngem nalipatan ladawan ken kababalin dagiti agbibiag.
D) Ket no ti trick and ploy nga usaren ket nailukat babaen kadagiti ladawan ti aglawlaw, sa naisaruno ti panangiparipirip ti trick an ploy, sa manen isaruno ti risiris, malipatanen ni author ti bida ken dagiti agbibiag.
Iti ababa a pannao managlipat met ti author, ken adda ti sakitna a sadutiris ken sulitis.
2) ATIDDOG A RUGI -- no ti rugi ket awan a dagus ti “malutluto” a balabala, kasla fishing espeditionen ti napasamak. Iti panagbalaw iti kinaatiddog ti rugi, siempre, agkamat daytoy iti espasio ket pagangayanna, saanen a narukod dagiti eksena ket naisakripisio ti langa, kababalin ken ugali dagiti agbibiag.
3. AGKURANG ITI PANNAKAAMMO DAGITI AGBIBIAG --- ngamin, sakit ti mannurat ket umanayen a ni Pedro ti bida, a nakidinnanogan ken Juan a kontrabida, a naabak idi un-una ni Pedro. Inabuso ni Juan ni Pedro, ngem iti udina bimmales ni Pedro, impakatna ti kinalaingna iti karate ket kakaasi ni Juan. Agingga laengen dita, ta gibusnan ti sarita. Saan a naiparang ti laing, kababalin, langa, ken kasasaad iti gimong ti bida wenno dagiti agbibiag.
Iti dagup dagitoy, a kinakurang, makuna met ngarud nga agkurang iti CHARACTERIZATION ti sarita.
Apay a kastoy ti napasamak? Malipatan ni author dagiti agbibiag?
Impluensia daytoy ti napalabas, kuna man ni Karen Bernardo iti napintas a salaysayna a napauloan iti “Characterization in Literature” a mabasa http://www.storybites.com/characterization.htm:
“An important component of modern fiction is characterization. Historically, realistic characterization has only intermittently been considered an essential part of good writing; in eras when allegory and didacticism become more important than realism, characterization generally goes out the window.”
Napakarealistiko itan dagiti sarita-Iluko. Manmanon dagiti mangtaming didactic ken humanism.
Importante ngaminen iti panangibaga ti pasamak, risiris ngem nalipatan nga agdadata met a kinapudno wenno tao dagiti agbibiag. Ngamin kadagiti un-unana a sarita ket mabalin nga agtaud iti outside world wenno deux machine ti solbar ti parikut ti sarita. Ngem kadagitoy a panawen a naipangruna ti realismo saanen a maikantad a kastoy ti pannakataming dagiti agbibiag. Nasken met nga ipaayan ida iti atension tapno agdadata ti kinapudno. No pudno a tao ti agbibiag, uray metten dagiti pasamak ket agdadata metten a nakapudpudno ken nakapappapati.
Ta kasano aya ngamin agiparang ti characterization kadagiti character?
Kastoy man ti masursurot a napaliiwko:
1) ipakita ken ideskribir ti katataona.
Ehemplo:
Nabun-as nga agtutubo, iti edad ni Marinelle a sangapulo ket lima, addaan iti namsek a barukong, nasippukel a luppo ken patong ken addaan met iti atiddog a buok nga agingga iti siketna. Agtayag iti lima a kadapan ken innem a pulgada iti immal-o a pammagi. Nasam-it ti isemna. Adda ti nagabay a sallapiding ken bugtong a kallid iti kanigid a pingpingna iti simmantamaria a rupana. Lumabaga dagiti mukodna. Sakasaka a magmana ita a bigat iti igid ti baybay.
2) panangiparang a kabuyog ti aksion
Ehemplo: Usaren met laeng daydiay immuna nga ehemplo.
Kasla nakakikitaak iti diosa nga immulog iti aplaya ita a bigat, a ti bimmalitok a darang ti init ket makitak iti pagasiket a buok ni Marinelle, nga ay-ayamen ti puloy manipud iti nakaturog a baybay; diak nagawidan iti nagtilmon, iti edadko nga innem a pulo, kinaykayatko a baroak kamman ta essemak ti awis dagita aginiin a namsek a patong ken luppo ken binegkes ti nakipet ken nakiting a puraw a siorts ken dagita nay awis ti karit ti kakasla marasua a barukong wenno siak kamman daytoy puraw a kadararatan nga agpappapas a mangag-agek kadagiti dumerosas a labus a dapanna; iti panagsabat dagiti matami iti itatalliawna, kasla inikutan ti simmantamaria a rupana ti amin amin a kinadaeg iti panagsalip ti dayag ti bugtong a sallapiding ken ti bugtong a kallid iti kanigid a dumrerosas a pingpingna; saanen a mailangaan iti edadna a sangapulo ket lima iti tayagna a lima a kadapan ken lima a pulgada iti lap-it ti widawid dagiti nawasnay ken muldotan a takiagna; ket sutil a talaga ti pul-oy ta yar-arsaasna kadagiti sarangko a kasla magmagna a fried chicken iti lap-it ti immal-o a pammagi; iti mugingko, binang-esak ti agatpinadis...!
Adda ti aksion ti karakter a ni Marinella ken ti sumarsaruno kenkuana a lakay. Maibugasan ditoy a ti ni Marinelle ti kangrunaan a karakter ket nararrator (1st person participant) ti akem ti lakay. Maibugasan pay ditoy a mannabako ti asawa ti lakay
3) panangdeskribir ti linaon ti muging karakter --- wenno agtaud a mismo iti karakter ti characterization --- iti eksena met laeng da Marinelle ken ti lakay, ituloytayo laeng:
“Sinalbagka met! Awan ti modom a lakay, durgi!” Ket tinupraan pay ni Marinelle ti sangok, “’Pay a sarsarunoennak, ha? Kayatmo ta idarumka iti act of lasciviousness?” Napasardengak ta diak masabat dagiti kumilaw a matana iti inna panagbaniekes.
Iti laksid iti kinapintas iti panangiladawan ti narrator (lakay), nalaad gayam ti kababalin ni Marinelle. Uray dinto ibaga ti lakay daytoy a kinalaad ti ugali ni Marinelle ta mismon a nagtaud kenkuana dayta a characterization.
4) babaen iti sabali a persona -- wenno reaksion ti sabali
Ehemplo: (iti met laeng eksena da Marinelle ken ti lakay)
Kasla appan ti banniit ti panagkitak ken ni Marinelle ita a bigbigbigat a magmagna a nakasiorts iti nakipet ken nakiting a puraw ken sakasaka iti bibig ti danum. Kasla appan ti banniit nga allilaw ti ngaretnget.
“Uray pintasna amin a pintas, apong, no matapobrento met laeng, agbaakak laeng!” Kuna ni Ilong nga apokok, a diak payen nadlaw iti yaasidegna, ken kaedadan ni Marinelle. Saan a kinabaelan ti bimmalitok a raya ti init a paraniagen dagiti mata ti apokok ket pinekkelko ti kanawan nga abagana.
Itoy nga ehemplo ti characterization, adda ti sabali a nangibaga iti kababalin ken ugali ti character. Uray saan metten nga ibaga ti lakay iti panagayonna iti baro ta umanayen dayta pekkel a kas panangayon ti reaction ti sabali a characterization
Ket iti ababa a pannao, no sumaen dagitoy a panangilatag ti characterization dagiti agbibiag ti sarita, kasatoy dagiti wagas: ideskribir ti narrator, ideskribir ti narrator a kabuyogna ti aksion, nagtaud a mismo iti karakter, ken adda ti nangibaga dayta a characterization.
Ngarud, babaen man iti direkta ken indirekta a panangiparang, ti characterization ket wagas wenno tekniko tapno maliklikan a dagiti karakter ket sinantatao.
Termino kadagiti agbibiag:
1. STATIC CHARACTER--- saan a pulos nga agbaliw iti katataona, prinsipiona ken paniriganna iti biag agingga iti gibus ti sarita. Naynay a masarakan dagitoy kadagiti character stories a nangiladawan iti kinatakneng.
2) DYNAMIC CHARACTER --- agbaliw ti katataona, prinsipio ken paniriganna iti biag iti gibusna. Naynay daytoy a character kadagiti plot pattern a ship of fools
3) ANTAGONIST -- kontrabida
4) PROTAGONIST -- bida: ti makinsarita, masarsarsarita, sarsaritaen,
5) STEREOTYPE -- kasla mannequin wenno sinantatao
6) CONFIDANTE -- katalek, pagtalkan, pangitalkan ti bida ti linaon ti mugingna
7) SYMPHATETIC -- makaay-ayo ti impluensia ti karakter
8) UNSYMPHATETIC -- di makaay-ayo iti impluensia ti karakter
9) VIEWPOINT CHARACTER --- ti sarsariaentayo (kas iti ehemplo, ni Marinelle), ket aglabas amin ken ni Marinelle a saritaentayo, awanen iti sabali pay ta isu ti FOCUS ti sarita.
SALUDSOD: maiyaplikar kadi met ti arte iti characterization? Ti arte a kas show don’t tell?
SUNGBAT:No kabaelam la ketdi, aramidem a. Ngem napeggad daytoy no agtutunnal ta mangulaw laeng. Nupay kasta, inaramid daytoy da JSP Hidalgo, Jr. ken ni Agustin DC Rubin
Ken ni Hidalgo, napintas ti karakterna a ni Jaime Castro: ti dina pannagna iti nadaras -- a kayatna a sawen, naannad, agpanunot nga umuna, natakneng ti karakter..
Ken ni Rubin: kastoy man idi inladawanna ti langit: awan ti makitak a nagango a bulong, a kayatna a sawen, biag nga agnanayon wenno awan ti matay
Dagiti laeng makuna a managimutektek a mannurat iti makaaramid daytoy. Dagiti naannad kadagiti balikasda: a no agiladawanda ket adda ti sabali a kaipapanan dagiti ibagbagada, nga isu dayta ti bunga ti arte.
Ti sarita a kas bunga ti arte. ##
(adda pay tuloyna)
Tuesday, June 13, 2006
KOMENTARIO KEN PANIRIGAN # 2
SUNGBAT ITI PALIIW NI JSP HIDALGO, JR. --part- 2
Sunday, June 11, 2006
Komentario ken Panirigan
iseriek man dagiti sinuratko iti kolumko iti TawidNews... adda ngamin dagiti sumagmamano an agkiddaw...ala ngarud a...
(NOTE: singasing laeng dagitoy ket saan a nasisita a suroten ta adda met laeng iti mismo nga author nokasanona a pasayaaten ti sinuratna, ta ti sinurat nga addaan iti puso ken kararua ket ladawan dayta ti nagsurat...)
==============================================
Panangamiris Kadagiti Duktal ni JSP Hidalgo, Jr.
Kasano, aya, ti agsurat iti sarita?
Agsublitayo manen a iti never ending a panagadal no kasano iti agsurat iti sarita. Ta pudno met nga agnanayon a panagsursuro iti panagsuratan iti sarita.
Ngem daytoy a sinurat ket intay amirisen dagiti duktal ni apo JSP Hidalgo, Jr. nga impablaakna iti Bannawag idi Pebrero 12, 1968, ken mabasa iti www.mannurat.blogspotcom. Kastoy man iti insuratna:
Saan nga agsarday ti panagsangpet dagiti sarita iti BANNAWAG. Kaaduanna ti aggapu kadagiti agdadamo a mannurat. Ngem iti duapulo a sarita, nagasaten no adda maysa a maagsaw a mabalin nga ipablaak. Adu ti gapuna a saan a mabalin nga ipablaak dagiti gapuananda. Nakapsut a balabala, sinantatao dagiti agbibiag, awan ti rinnisiris, makapasuyaab ti taldiap-napalabas, saan a nasayaat ti pannakarisut ti parikut, awan masnop a turongen dagiti pasamak, bassit ti ammo ti mannurat iti banag a sursuratenna, saanna nga ammo ti agsurat iti nasayud nga Iluko, ken dadduma pay. Nabatad nga agkurang iti ammo maipapan iti panagsurat iti sarita ti nangipaw-it iti manuskrito nga inawaganna iti sarita.
Isu man daytoy ti pakabuklan ti amin:
1. Nakapsut a balabala
2. Sinantatao dagiti agbibiag
3. Awan ti rinnisiris
4. Makapasuyaab ti taldiap-napalabas
5. Saan a nasayaat ti pannakarisut ti parikut
6. Awan masnop a turongen dagiti pasamak
7. Bassit ti ammo ni mannurat kadagiti banag a sursuratenna
8. Sanna nga ammo iti agsurat iti nasayud nga Iluko
9. Anag ti biag iti sarita
10. Kinakurang dagiti babasaen
Nga isu met iti intay adalen a saggaysa. Intay isapulan iti sungbat. Nupay nabayagen, tallopulo ket pito a tawenen iti napalabas, panagkunak ket mabalin pay laeng nga isaang daytoy agsipud ta dandani isu no dipay ket ngata isu la nga isu iti parikut iti agdama ken idi no kasano iti agsurat iti napintas a sarita.
Saggaysaentayo ngaruden:
1) NAKAPSUT A BALABALA
Apay ngata nga adda ti nakapsut a balabala?
Ania, aya, ti PLOT? Adtoy ti sumagmamano a singasing no kasano a papintasen ken papigsaen ti balabala. Isu met laeng dagitoy ti kaipapanan ti balabala.
1) PLAN --- plano. No ania ti pakabuklan a plano iti sarita. No kasano nga irugi ken igibus, ken no kasano nga ikapet dagiti paset ken device iti sarita. Naplanon no kasano nga ikapet dagitoy a paset ken device, a kas iti pannakaplano iti pannakaipatakder iti maysa a pasdek wenno rangtay tapno saan a marpuog. Awan dumana iti agaramid iti plano iti pasdek weno rangtay iti plano no kasano nga agaramid iti balabala iti sarita. No agpadada a nakapsut, marpuog daytoy ket malpay met ti abaga iti pannakaburak iti ingpen. Iti ababa a pannao, ARRANGEMENT wenno PREPARATION ti kayatna a sawen. No kasano nga INURNOS (arrangement) ken INSAGANA (preparation) ti inka indatag a sarita.
2) SCHEME ---a program of action. Nagsasagannad a programa iti aksion. No adda daytan plano, adda ngarud met ti programa no kasano nga ipatungpal dayta plano. Masapul nga adda ti programa iti panangipatungpal kadayta a plano. Porke, adda plano, sakayam latta kadin ti plano? Saan met a! Kas met laeng iti agbangon iti pasdek. Adda ti programa iti pannakaipasdekna. Saan nga umuna nga ikabil ti atep, ta maudinton ti adigi ken diding. Pangikabilam ngarud dayta atep no awan ti adigi ken diding? Kastoy met laeng iti PROGRAM OF ACTION iti saritam. Adda ti programa a nasken a surotem. Adda ti yunam nga ikabit, ket sumarunon dagiti umno a sumaruno.
3) STRATAGEM -- isu daytoy ti TRICK and PLOY. Masapul nga adda ti stratagem iti plot. Adda ti mailaok a trick wenno ploy. Yantangay, ta ti sarita ket maysa a bunga ti arte, nasaysayaat ket ngata no daytoy nga stratagem ket SHOW DON’T TELL. Kasla daytay simbolismo daytoy. Kinaadda ti trick ken ploy. Ken napintas siguro nga aramaten dagiti figure of speech tapno bumileg. Panangpabileg ti balabala ti kinaadda ti trick and ploy.
Iti maabut iti panunotko kabayatan a sursuratek daytoy, adtoy man dagiti sumagmamano a trick and ploy a naaramat iti sarita nga Iluko.
A) iti rugi ti sarita, adda daydiay siniglot ti baket a tali, ken agtultuloy iti inna panangsiglot iti tali iti pannakawarwar ti sarita. Iti panaggibus ti sarita, nabukel metten dayta a sigsiglot iti tali (Santo Rosario) iti maysa kadagiti sarita ni JSP Hidalgo, Jr.
B) Naidumduma a narrator. Gagangay a tao, latta ti narrator iti sarita. Ngem ti trick and ploy nga inaramat ni Prodie Garcia Padios iti maysa a saritana a nangabak iti maika-5 a premio iti salip ti makapakatawa a sarita ket RUNGRONG ti narrator.
iti rugi ken iti tengnga ti sarita, dumlawkan iti kinaasino ti narrator. Ammona amin ta nakadekket latta met iti bida. Ngem madlaw a saan a tao daytoy. Ket segseggaan ti agbasa ti kinaasino daytoy a narrator. Iti gibus, inyam-ammo ti narrator ti bagina a kas RUNGRONG TI PINADIS a nakaipit iti payabyab ti bida isu nga ammona amin a pasamak. Maysa a trick and ploy.
C) Dagiti Christ figure ken dadduma pay a figure, a saanen a nasken nga ibaga, ta ti sarita, kas bunga ti arte ket SHOW DON’T TELL. Saanen a nasken nga ibaga ngem ammon dagiti agbasbasa nga isu dayta ti lawlawatem.
D) ken adu ken adu pay dagiti trick and ploy, ngem saan laeng a naikkan iti importansia a nabileg met a pangpabileg iti PLOT daytoy nga stratagem wenno trick and ploy.
4) “what’s cooking up, man?” Kuna man dagiti umiingles. Ania kano dayta malutluto iti sarita? Kayatna a sawen a saanka nga agluto, no di ania ti MAPASPASAMAK. Manipud iti rugi agingga iti gibus. Ti nasken ket no nangrugi ti sarita, nangrugi metten ti luto, ket no nawarwar ti plot, malutluto metten ti pasamak. Adda daydiay mabukbukel, bukbuklen, iti man nalimed wenno saan, basta adda ti bukbuklen a mapasamak nga isu dayta ti suroten.
Kadagiti dadduma, damagenda laeng ti: “Ania ti balabalana?”
Ket no no ti isungbatmo ket: “Mayor a kinagat ti aso.”
No ti nagdamag ket kontra partido, wenno timmallikud ti lapayagna kadagiti damag, kunana la ketdi nga isungbat: “Ania ti bibiangko dita nay!” wenno, “Ahu, ania la ket ti anusmon a mangbasa kadagita awan serserbina!”
Wen met piman, ta awan met ti pilpilien ti aso a kagaten, saan? Uray asino ket kagaten ti aso. Mayor man weno saan. Baknang wenno napanglaw wenno ania ti edad ken ania man a gender. Isu a di makaay-ayo dayta a PLOT. Nakapsut dayta a PLOT. “Mayor a kinagat ti aso?” Amangan no dipay kayat a kanen ti baboy dayta a PLOT.
NGEM, no kastoy ti insungbatna: “MAYOR A KIMMAGAT ITI ASO”
Medio manglangit met a, daydiay nagdamag ket kunana pay nga uliten: “Asino ti kimmagat?”
“Ni mayor, kimmagat iti aso.”
Baliktaden ti pasamak, saan? Daydiayen tao iti kumagat iti aso. Ngarud, sumrek metten ditoy ti intriguing.
5) INTRIGUING- to arouse the interest, desire or curiosity
Daydiay arigna, dipay umanges ket iti imasna no kua, ken uray no aggugubaten iti aglawlawna ket sige latta iti inna panagbasa. Daydiay adda kenkuana iti imasna iti panagbasa ken gagar a mangammo iti sumaruno a mapasamak. Ta uray no awaganda a mangan ket saan a sumungbat, wenno makasi-CR ket itugotna pay laeng dayta a basbasaenna idiay uneg ti comfort room.
6) CONTRIVE---no asino iti mangkontrol iti situasion; daydiay nay ipresentarmo a saritam ket adda ti DRIVER, nga isu ti makaammo a mangiturong ti manibela ti balabala wenno isu ti makaammo ti dalan, desdes, kalsada, riles wenno ania la ditan. Nagduduma dagitoy a klase ti presentation. Adawentayon ti naimaldit iti DUYOG TI SINGASING II.
A) CONFLICT DRIVEN PRESENTATION– ad-adda a dagiti CONFLICT ti maiparang iti plot. Narisiris, kayatna a sawen, maaksion ken madrama ken maargumento la unay. Narisiris iti man pisikal wenno iti berbal. Umno laeng daytoy a para iti risiris a tao kontra iti tao wenno tao kontra iti puersa ti nakaparsuaan wenno tao kontra ayup. No daytoy ti usaren, saan a laokan iti sabali a taray wenno presentasion ta agbaliwen ti taray ti sarita no kua, ket amangan no kunaen ti reader: nagpintas ken makaay-ayo, ngem idi nakatenganga, boring metten!
B) CHARACTER-DRIVEN PRESENTATION-- maipapan laeng iti character ti maysa a tao ti labidem, awanen iti sabali pay. Ti laeng ugali ken aramid ti maysa a tao iti ibagam, awanen iti sabali pay.
C) THEME-DRIVEN – manmano a rumuar ti kastoy iti sarita nga Iluko, kailian. Diak met patienen a saan a kabaelan ni mannurat nga Ilokano. Lalo a diak a patien a dimo kabaelan, kailian! Para laban daytoy, kunamsa!
Ad-adda a ti tema ti idurduron daytoy a plot a saan ket a ti risiris ti tao kontra tao, tao kontra puersa ti nakaparsuan, tao kontra ayup, karakter, kababalin, kapanunotan ken dadduma pay no di ket ti tema, awanen iti sabali pay. Ti maipapan laeng iti TEMA ti inka lawlawaten. Nga isu a maawagan iti theme-driven presentation.
Ehemplo ti theme-driven a sarita, kailian: Ni Paran ken ti Unibersidad ti Carmen, a sinurat ni Juan S. P. Hidalgo, Jr. ken ti Nadara ti Aldaw ni Eba, a sinurat ni Jimmy M. Agpalo, Jr. ken impablaak ti Bannawag. Dagitoy a sarita, kailian, awan ti mabasam a risiris ta ad-adda a ti tema ti idurduron ti pasamak. Ngamin dagiti sarita a kastoy symbolical stories. Iti sinurat ni apo J.S.P. Hidalgo, Jr., ni Paran ket iladawanna ti biag dagiti tattao iti lubong, idinto ta ti sarita ni J. M. Agpalo, Jr. ket iladawanna ti biag dagiti babbai.
D) LOCAL COLOR-DRIVEN – dagiti maipapan iti aglawlaw, kabibiag, mapaspasamak iti maysa a lugar ti masurat, kailian, awanen iti sabali pay. Manmano iti rumuar a kastoy iti sarita nga Iluko, kailian
PANAMAGDILIG: no maipapan iti aglawlaw, kabibiag, ugali, aramnid, trabahom, etc, iti MAYSA A LUGAR, local color-driven. Ngem no MAYSA A TAO, character-driven.
E) Napagtipon a theme ken character driven – no namastermon ti theme-driven ken ti character-driven, kailian, napimpintas manen ti suratem no paglaokem dagitoy a dua. Ket ti malagipko nga ehemplo daytoy ket ti sarita ni Manuel S. Diaz a napauloan iti Diorama ti Biag ken impablaak ti Sirmata Magasin idi siak ti Literary Editor.
7) FUNCTIONAL DESIGN -- the creative art of executing aesthetic and to indicate with a distinctive mark, sign or name.
Isu met laeng daytoy dagidiay STRUCTURE a kunkunatayo. Ngamin kasapulan ti maysa a PLOT ti STRUCTURE. Masapul nga adda pagnaan, pagluganan, desdes, riles, basta adda ti structure a pangikabilan ti plot tapno saan a maiyaw-awan. Ket tunggal structure, adda met ti bukodna nga annuroten. Sumurot daytoy a Plot iti structure. Adtoy dagiti sumagmamano nga structure:
A) traditional -- maiparang a dagus ti parikut, no masolbar, gibusnan
B) circle -- no sadino iti nangirugianna, isu met laeng iti nangigibusanna
C) counter-circle -- pabaliktad a sarita, nangrugi iti gibusna. Retrospective story.
D) linear -- nangrugi iti close symbolism, naggibus met la iti close symbolism. Naisimboloan a sarita. Straight line.
E) lying triangle wenno mountain --- adda ti sarsaritaenna ngem dimo ammo dayta a banag, samonto la maammuanen ti puon ken gapu ti amin no naggibusen daytoy.
F) patterned --- naipadron ii maysa a pasamak wenno pakasaritaan
G) ken dadduma pay, a kas iti ladder, rolling, hour glass
Ala ket, adu pay a dagiti wagas a saankon a dakamaten a pangpapintas ti PLOT a kas iti kinaadda iti SYSTEM, METHOD, FORMAT ken dadduma pay. Ti importante ket makaay-ayo ken LOGICAL daytoy a plot tapno saan a NAKAPSUT.
No illogical, amangan no ipalapalto pay la ketdi ni dear reader ti binasana sanakanto pay la pagsasaw-an iti di malamot ti aso, todas! Daytay nakapappapati ken agsusurot, agsasagannad a pasamak.
(adda tuloyna)
Saturday, June 10, 2006
daniw latta
Link
mabasa pay daytoy DITOY...
Iti Ngalay ti Dalan, Nailibay ni Aran
My Dearest, Apong Censio
Aggargarakgak kadi pay aya ti nangladam
Kadagiti kassulbod ken karrusing nga iseman
Iti puraw a kadaratan sadiay Kunnotan
Tangad kadi latta ti timid ti gikgik
Ta ti magaw-at ti atiddog nga ima ti mangmangkik
Agtupa latta dagiti bileg ti karbengan
Ken agasug dagiti naparsiakan iti rissik
Ngem ania kadi ti kaipapanan dagita a gita
A pugtit dagiti nagduduma a kita ti mata
Pugsatenda ti puseg-arapaap
Maibbatan napidut a nabirokan
Koma, sadoren ti petpet ken ketket
Dagiti ngariet ken rupanget
Itar-ap dagiti itta iti bigao
Tapno dagiti natudoan iti Mayo awan inda masao
Apong, diak maaninaw ti maris ti dapo
Ti nangisit a napuoran
Ngem iti pinagayan, agkanta la ketdi ti alukap
Iti panagsabat manen dagiti dakulap
Ngem no dinto latta maigup ti digo
Iti puni ti kallaysa ti nakaabungot a nobio
Kumisang ti makaam-ammo ken ni Aran
A nailibay iti ngalay ti dalan…
Friday, June 09, 2006
mabalinen...!
Link
...muztakayon, kakadua? mabalin manen... kassimpak laeng toy pck ket...nagbaliw ti os..ngem ne, apay a di mabalin ti linkna, yos...guray man ... mabasa pay dayta a daniw DITOY
daniw man...
Link
testing man...mabasa pay daytoy a daniw DITOY
Layap Ya Bilay**
simmabi kan layap
ed panaon ya natilor
tan unkukurong ed kabilongetan
say inter mo ya liwoawoa
ya inasolan palbangon
et limmiingak tan inmakarak la met
say marakep ya bilay amantsaan ed imis mo
tan maliwoawoa ya matam say nansalmingak
pian dukdoken say laman kon abetag-betag
say elek mo nilaok ed dagem
niliing toy naugip ya likna
ta pian undengel ed kansion na labi
et say nan-akbay na imista
mas makapanyari nen say manlapud dila
tan alikas koy kapnekan
mapalpalarak, on, mapalpalarak
ta simmabi kan layap
ed panaon ya unkukurong
ed sayan agew na puso
iter kod sika balon aro
maliket ya agew-puso, bilay ko…!
Saturday, November 19, 2005
Nalawlawag a Taldiap!
sakada: kayumanggi a gurong
kas iti agbukar nga agsapa, makitaka iti rawis
ti panawen a pinasangbay dagiti panagibtur
dagiti man saniit ti init, ken bayakabak ti tudo
ket dagiti kinatudio, kinaandur ken kinaanus
a tinenneb ti adu a kayaw ken regta
yaskawmo manen ala ti saka
ta maysa nga addang ti kaibatogan
ti balligi nga inted ti panawen...magnaka
ket ituloymo a gun-oden ti sabali a balligi
a saan pay a nasarakan iti panagtakuat
iti nalabaga a daga; dagiti baybay
ti taaw ken karayan kas iti urat dagiti
panagbirok ti tumrem a ling-et iti muging
ti takiag ken dakulap kas iti sitatanggaya a
manggaw-at ti balangat wenno korona
dagiti tinegged a pammadayaw ti riniwriw
nga addang iti sab-ok ti talon ken ti pagunasan
ken dagiti panagbaniaga
ti sangasiglo a panagsukimat iti rimat
ti riniwriw a bitek ti pagorasan a pannakigasanggasat
taliawem: ti maysa a ladawan ti naggappuan
ti ramut nga inut inut a nagkarayam
a simmagepsep iti sirok ti daga
timmuboda a kas nakidser a pondasion
ti pakasaritaam, sika ti punnuot
ti amin a panagbaniaga ken panagsagana
ti adayo a masakbayan......
tumakderka: maysa a kayumanggi,
puli a pinatanor ti Perlas ti Taaw ti daya;
dagiti dalluyon nga agpangato-agpababa
umay met ti linak kalpasan dagiti atab
denggem: dagiti samiweng iti rawis ti angin
ti tudo ken ti rawis ti bullalayaw
agisem dagiti agsapa
kantaan dagiti tumaytayab, dagiti sallapingaw
tumarektek ti pagaw iti padana a pagaw
dagiti sonata a mangipasimudaag ti sam-it
dagiti puyupoy ken payapay ti kappia
ken sudi ti mainaw a darepdep
kitaem: dagiti isingising ti rinibu nga arapaap
matubayda iti regta ken ganaygay ti rikna
ken panagem a mangragpat ti tampok ti agmatuon
ti init a rumayrayray; parmekenna ti ulep
ket dagiti rayosna igaw-atna a yasideg
dagiti nasudi a namnama, uray kadagiti umas-asideg
a panagligsay ket umay dagiti malem
a panagisem ti sardam ngem nalawag latta ti silaw
ket mayallatiwda iti maysa a rabii ken
maysa nga agsapa iti ibabangon.......
ti askawmo idi kalman, idur-asna latta ti sabali
nga addang no umay ti bigat iti sabali a panagbaniaga
ken panagsangal: ti biag agrikus kadagiti matda a kaputotan
agbiagka, sakada, ruknoyanka. adtoy ti sangasiglo
a katawa, a ray-aw, tampokka ti 2006
a napno iti kaipapanan dagiti naglasatam a dalan
ket inasak ti kayumanggi a gurong iti agtultuloy
a panagbiahe ken panagbirok iti kaibatogan
a langit; dagiti biag a mainaw ken pannakipasngay...
----------------------------------------------------------------------------------------
wen, magna met dagiti puli, agdakiwas, agdur-as ken agramot iti sabali a lugar. ngem iti panagramot ti dagiti sakada, napnoan iti isem ken namnama ket tinallikudanda dagiti ulila a dulang iti Kailokoan...
sakada, maysa a pakasaritaan ti gurong ni Ilokano, maysa a natakneng ken makainspirar a kinapudno...
Thursday, November 17, 2005
Hawaii Update Manen!
Saludo para kadagiti Immuna a Sakada itoy a Selebrasion ti Sentenario, Maluktan iti Disiembre 10, 2005
Salaysay da Amado Yoro ken Melchor Agag
“Napateg unay ti kaipapanan ni Sakada iti biagko,” kinuna ni Mrs. Nenita Diga, maysa kadagiti imigrante a nakaumay met ditoy Hawaii gapu iti panangibilangna a ti gundawayna nga immay ket maigapu kadagiti immuna a nagdappat a kadaraan. Dati a maestra idiay Sta. Maria, Ilocos Sur..” No awan ni Apo a Sakada, mabalin nga awanak koma met ditoy Hawaii ita. Ni Sakada ti nanglukat ti ruangan ti kaaddak ditoy. Saan koma a kastoy ti biagko no awan ni Sakada. Nagtrabahoda a sipapasnek, nagrigatda iti plantasion dagiti kaunasan ken pinia. Inturedda ti pudot, ken bannog iti agmalem. Ti dadduma a matgedanda ket ipaw-itda iti ilida tapno adda nayon ti pagadal dagiti annakda a napanawan….”. kasla saan a mauma ni Nana Nenita a mangipeksa iti nalaus a panagyaman ken panangbigbigna iti napalabas a gapuanan dagiti kadaraan iti pannakadasdas ti dalan ti panagrang-ay iti Hawaii. Naandur, nagaget, naanus, saan a nasukr ngem natudio ngamin dagiti Ilokano iti pannakitegged. Iti sabali a pannao, saanda a basta sumangdo a dagus, ngem inurayda ti pannakabigbigda iti aramid ken kabaelan, ket pagangayanna, isudan ti daulo.
Adu pay dagiti sabsabali a nangipeksa iti panagraemda kadagiti sakada iti daydi naangay a seminar nga inangay ti Gumil Hawaii idi Setiembre 5, 2005 iti pagtaengan ti presidenteda ni M/M Brigido Daproza iti Waipahu.
Kas tema ti on the spot iti brief essay writing contest: “Ania ti Kaipapanan ti Biagmo Itoy Selebrasion ti Maika-100 a tawen dagiti Sakada”. Nakipartisipar dagiti kameng ti GH ken dagiti nakiseminar/workshop. Nagpili da Mrs. Pacita Saludes, Cleo Bala Casino ken toy nagsurat.
Iti agdanggay a ganetget ken panagsagana ti selebrasion, umayen ti opisial a pannakalukat ti maikasangagasut nga anibersario dagiti Sakada. Disiembre 10, 2005 babaen iti Filipino Centennial Celebration Commission [FCCC] a pannakidanggay ti First Hawaiian Bank [FHB], a maluktan ken maangay iti Hawaii Convention Center. Atendaran dagiti nangato a turayen iti gobierno a pakairamanan dagiti delegasion ti Hawaii idiay US Congress, dua a senador, da Senador Deniel Inouye, Daniel Akaka, dua a Congressmen da Neil Abercrombie ken Ed Case, Gobernador Linda Lingle, Mayor Mufi Hannemann, iti Honolulu, ken dadduma pay a turayen.
Maaramid ti opisial a proklamasion, adda met mangibagi ti gobierno ti Filipinas nga aggapu iti Philippine Consulate General, Honolulu, ket iti karabiyanna, Commemorative Dinner nga agpateg iti $75.00 tunggal maysa. Ni Dr. Serafin Jun Colmenares ken kakaduana ti mangimaton itoy a panaglukat.
Disiembre 17, 2005 ti pannakalukais [unveiling] ti Sakada Statue & marker, idiay daan nga Olaa Sugar Plantation, idiay Big Island. Ipanguluan ni Governor Linda Lingle dagiti dadduma pay nga opisial ti gobierno, dignitario, lider ti komunidad. Ni Dr. Fred Soriano iti Hilo ti nangaramid itoy nga estatua a naggapu iti solid, hard “blue-rock” ket ditoy met a maikitikit dagiti 15 a Filipino nga immuna unay a nagsangpet iti Hawaii da:1. Antonio Gironella, 14; 2. Francisco Gironella, 18; 3. Vicente Gironella, 19; 4. Celestino Cortez, 19; 5. Julian Galmen, 20; 6. Mariano Cortez, 21; 7. Martin de Jesus, 22; 8. Mariano Gironella, 23; 9. Apolonio Ramos, 26; 10. Emiliano Dasulla, 26, naasawaan; 11.Cecilio Sagun, 27, naasawaan; 12. Prudencio Sagun, 28,naasawaan; 13. Marcelino Bello, 28; 14. Filomeno Rebollido, 30; 15. Simplicio Gironella, 56, naasawaan. (Ni Simplicio Gironella ti ama da Antonio, Francisco, Vicente, and Mariano Gironella) Following the first arrival, here came the different waves of Filipino Immigrations: 1. First Waves – December 20, 1906- 1919; 2. Second Waves – 1920-1929 In 1925 about 50% Filipinos –sugar plantation workers. Pablo Manlapit led a fight for higher pay and better home; 3. Third Waves – 1930- 1934. The Tyding McDuffie Independence Act/Commonwealth; 4. Fourth Waves – 1946. Mass migration (Gran Exodus). Port Salomague, Cabugao, Ilocos Sur. Vigan, Ilocos Sur as a Recruiting Center via SS Maunawili and SS Falcon 5. Fifth Waves – 1965.
Kas paset ti pananglukat, adu dagiti nadumaduma nga aktibidad a pakairamanan iti cooking demonstration, lechon, fashion show contest. Mairaman met a mabigbig dagiti kangrunaan a Filipino iti Big Island a maipangpangruna gapu kadagiti propesion, tay-ak iti pagsapulan wenno pagsiriban.
Dagiti kameng ti Big Island Filipino Centennial Celebration Commission mairaman da Mayor Harry Kim, Honorary Chair, Commissioner Cornelia “Coco” Anguay, Chair; Mildred Asuncion, sekretaria; Thelma Merino, tesorera; Dagiti mangibagi kadagiti nadumaduma a distrito: Lito Asuncion, South Hilo; Lorraine Mendoza, Wainaku-Pepeekeo; Romel Dela Cruz, Laupahoehoe-Waimea; Gilbert Pagat ken Rose Bautista, Kohala; Dr. Dominador Genio ken Alan Salazar, Kailua-Kona; Rusty Obra ken Hilaria Panglao, Ka’u-Ocean view-Pahala; Estrella Balbag, Keeau-Pahoa; Elmer Gorospe, ILWU; Roxcie Waltjen, City Parks & Recreation.
Standing Committee: Margarita “Dayday” Hopkins, Lito Asuncion, Toni Lambayan, Carol Brown, Lorraine Godoy, Edwin Ranan, Elmer Gorospe, Adrel Vicente, Dr. Barbara Arthurs, Nick Los Banos, Romel Dela Cruz, Dr. Dominador Genio, Jr., Mildred Asuncion, Christina Ranan, Rose Bautista, Jeremy Agag, Melchor Agag, Jr.
Maangay met ti Centennial Kick-off iti Maui iti Disiembre 17, 2005 babaen iti Centennial Committee nga ipanguluan ni Vince Bagayo ken kakaduana iti Maui. Ni Judge Artemio Baxa ti commissioner a mangibagi iti Maui
Kalpasan daytoy a grand opening, agtultuloy dagiti aktibidad iti makatawen ti selebrasion babaen iti adu nga aktibidad a pakipartisiparan ti adu a gunglo iti komunidad. Aggibus no Disiembre 17, 2006.
Saluduantayo dagiti appo a sakada nga immuna a nangdana ti dalantayo.
Sangagasut a tawen ti napalabas, dagiti immuna a nakontrata a trabahador ti simmangpet iti daga a Hawaii. Intugotda ti pateg ken balor ti daan a lubongda ken tinarakenda a nasayaat ti kari ti darepdep ken arapaap ti America.
Dagiti nga immuna a simmangpet ti makuna a sakada.
Umaykayon…….tumipon ken padasen ti naragsak a seremonia daytoy selebrasion ti sentenario ti panagsanglad dagitoy a sakada.
Sabado, Disiembre 10, 2005
Nabaknang a pakasaritaan, serbisio dagiti nadumaduma a, proklamasion, paglinglingayan addanto ni Jordan Segundo. Addanto pangaldaw. Adda libre a Bus kadagiti mapili a lugar. Silulukat iti publiko. Iti ad-adu nga impormasion, awagan da Ethel Ward 235-8589 wenno JP Orias 387-8297. awagan ni Lynne Gutierrez maipapan iti libre a Bus a pagluganan.
Panglagip a panangrabii, Hilton Hawaiian Village Hotel, Coral Ballroom. Adda maiparang a Video, Pannakabigbig dagiti sibibiag a sakada, pananglinglingay ti ABS-CBN, adu a salsala. $75.00 ti maysa a tiket. $2000.00 no esponosran ti maysa a lamisaan a sangapulo ti laonenna. Para iti tiket ken dadduma nga impormasion, awagan ni Jun Colmenares 485-0390 wenno 349-9319 wenno Leo Gozar iti 230-0088
Sabado, Disiembre 17, 2005
Malukaisan ti Estatua ti Sakada iti Keeau, Big Island iti alas nuebe iti bigat agpatingga iti alas dos iti malem. Maawis ti publiko. Panangwarwar ti abbong, pangngaldaw, pananglinglingay. Para iti ad-adu nga impormasion, kontaken ni Margarita Hopkins 961-0319, Lito Asuncion 959-2255 wenno Coco Anguay 982-9023
Para iti ad-adu nga impormasion itoy agmakatawen a kalendario dagiti aktibidad, bisitaen ti website filipinosinhawaii100.org
Daytoy ti maysa a taldiap ti nabasami: Babaen ti “An Act for Government of Masters & Servants” Hawaii Legislature of 1850 naaprobaran ti linteg a mapalubosan dagiti agpategged wenno kompania tapno agalada kadagiti trabahador iti ganggannaet a pagilian. Sakbay ti panagsangpet dagiti Filipino iti Hawaii, addan dagiti sabali a nasion wenno rasa nga immuna kas iparang dagitoy nga urnos iti panagsangpetda:
- Chinese, 1852;
- South Sea Islanders, 1859-1865;
-Japanese, 1868;
- Portuguese, 1878;
- Norwegians, 1881;
- Germans, 1881;
- Puerto Rican, 1900;
- Korean, 1903;
- Filipinos, 1906;
- Spaniards, 1907.
Inkeddeng ti Hawaii Sugar Planters Assn (HSPA) ti mapan agrekrut ti trabahadorna iti Filipinas babaen iti pannakabagina nga agnagan A. F. Judd a napan iti Manila, ket adda dagiti sangapulo ket lima [ 15 ] nga immuna a naurnosna ken bin-ig nga Ilokano ken bin-ig a lallaki a naglugan iti SS Doric nga immuna a simmanglad iti Honolulu port idi Disiembre 20, 1906 ket kalpasanna naitarusda iti Ola’a Sugar Plantation iti Big Island. Dagiti kinse a lallaki: Antonio Gironella, 14 Francisco Gironella, 18 Vicente Gironella, 19 Celestino Cortez, 19 Julian Galmen, 20 Mariano Cortez, 21 Martin de Jesus, 22 Mariano Gironella, 23 Apolonio Ramos, 26 Emiliano Dasulla, 26 Cecilio Sagun, 27 Prudencio Sagun, 28 Marcelino Bello, 28 Filomeno Rebollido, 30 Simplicio Gironella, 56 (Ni Simplicio Gironella ti ama da Antono, Francisco, Vicente, ken Mariano Gironella)
Disiembre 17, 2005 ti pannakalukais [unveiling] ti Sakada Statue & marker, idiay daan nga Olaa Sugar Plantation, idiay Big Island. Kalpasanna, makatawen ti selebrasion babaen iti adu nga aktibidad a pakipartisiparan ti adu a gunglo iti komunidad. Aggibus no Disiembre 17, 2006.
Sumagmamano a rason no apay a nagpa-Hawaii dagiti Filipino. Nupay adda idi panagkedkedda nga umay iti Hawaii, ngem gapu ta adda met dagiti napintas a madamdamagda a kasla Gloria ti Hawaii, kas paraiso ti ragsak ken kinasaliwanwan. Immayda ngarud tapno agurnong ti adu a kuarta ket no makaurnongda, mabalin nga agsublida met la iti pagilian tapno mabalinda ti gumatang iti nalawlawa a daga a pagsanikuaanda. Mabalinda ti aggatang iti daga ken lote sa bangonanda iti balay.
Sumagmamano ken kangrunaan a rason no apay a kaayatanda dagiti trabahador a Filipino aglalo dagiti Ilokano:
Malaksid a kaaduanna ti addaan iti padas iti talon, patien dagiti agpatarabaho a ni kadaraan aglalo ni Ilokano ket:
Nagaget
Naanus
Natudio
Naandur
Managtungpal
1981 idi maigamgamuloak met iti Sakada affairs, iti 75th Anniversary nga indauluan ni Ambassador Juan Dionisio, sa ti 46 Sakada nga indauluan ni Cisco Ugale para iti 50th anniversary ken ni Rep Jun Abinsay. Nasken koma a pagbalinen a balligi daytoy maika-100 a tawen. Adu ti kaipapanan ti selebrasion. Dagiti nagduduma a padas, pannakigasanggasat dagiti nagkauna. Adda pay-balligi. Adda lagip iti kaunasan-kapiniiaan iti pannangged ken pannakatrato iti pannakitrabaho. Itan ti intayo met panangipakita ti panagyaman ken panangbigbig kadagiti amma, inna ken kakabsat a nangdesdes ti agdama a Hawaii. Maminsan la a mapasamak iti biagtayo iti las-ud ti sangagasut a tawen.
Tema: Filipinos in Hawaii: 100 years and Beyond
Dagiti kameng ti komision
1. Mr. Elias Beniga – Chairman
2. Mr. Jake Manegdeg – Vice Chairman
3. Mr. Eddie Agas, Sr. – Oahu Community Liaison
4. Ms. Cornelia Anguay – Big Island Community Liaison
5. Dr. Belinda Aquino – Chair, Global Conference & Trade Expo
6. Judge Artemio Baxa – Maui Community Liaison
7. Mrs. Leticia Castillo – Lanai Community Liaison
8. Dr. Serafin ‘Jun’ Colmenares –Chair, Opening & Closing Ceremonies
9. Mr. Leo Rojas Gozar – Chair, Festival & Cultural Arts
10. Dr. Raymund Liongson – Chair, Logo/Theme & Commemorative Book
11. Mr. Oscar Portugal – Kauai Community Liaison
12. Mr. Homer Rabara – Chair, Historical
13. Mr. Ben Saguibo – Treasurer & Finance Chair
14. Mr. Anacleto “Lito” Alcantra - Member
15. Mr. Amado I. Yoro – Chair, Media, Communication & Publicity
Umawag iti 845-3100 no adda kayatyo nga ammuen maipapan iti sentenario. Adda met toll free 1-866-509-FCCC [3222], ket madadaan toy kabsatyo a mangala ken mangsungbat iti saludsodyo.
***********
adda nayonna
ni Ben Saguibo kas naisangsangayan a lider dagiti mangmangged
Maikadua a paset
Ben Saguibo: naidumduma a lider dagiti mangmangged
Amado I. Yoro
Gapu iti aglaplapusanan a panagserbina iti komunidad ken kangrunaan iti Union dagiti mangmangged iti man construction ken non-construction industry iti Hawaii, naikkan ni Ben Saguibo, mabigbigbig a lider iti pammadayaw [standing ovation] kenkuana idi Oktubre 19, 2005, Fairmont Orchid Hotel iti North Kohala a nakaangayan ti maika-23 nga agtinawen a kombension ti Laborers’ International Union of North America [LIUNA] AFL-CIO idi Oktuber 18-22, 2005.
Aganay a limagasut dagiti timmabuno a gagayyem, kameng ti LIUNA, Local 368, ti pamilia ken dagiti agraem kenkuana.
Nupay nayanak ni Ben idiay Bacarra, Ilocos Norte, immay nagubing ken dimmakkel iti kampo ti kaunasan iti Waialua Sugar Plantation iti Waialua. Inkaubingna ti panagnegosio ket no kasdiay a saan a sumrek nga agtrabaho iti kapiniaan, makategged ni Ben iti kuartana babaen iti panagideliberna iti aginaldaw a pagiwarnak. Idi agadal iti Waialua High School, napaliiw a dagus ti maestrana a malaksid a naasintar ken sumrek iti klasena iti umisu nga oras, managdayaw ken napasnek iti panagbasa ni Ben.
Idi nasapa a paset ti 1950’s nga isu metten a bumangbangon a mangpasubli ti dati a kasasaad ken itatakder ti Hawaii gapu iti epekto nga imbati ti sangalubongan a gubat a maikadua [ WWII] nasarakan laengen ni Ben ti bagina nga addan nga agtrabaho iti construction, project by project, paycheck to paycheck. Gapu ta adda met kenkuana ti puso a kinapatriota, inkeddeng ni Ben ti sumrek iti National Guard Reserves tapno agserbi iti pagilian. Nagretiro a kas Sergeant First Class idi 1989.
Simnek met ti pana ni Kupido ket idi 1950, inkallaysana ti kaayan-ayatna a ni Eleanor ket aginggana ita, iti nasuroken a limapulo a tawen a kallaysada, naparaburanda iti tallo nga annak da Alan, Clayton, ken Cynthia.
Idi agbalin nga Estado ti Hawaii idi 1959, isu met ti pannakadutok ni Ben a kas job steward babaen ken ni Elmo Samson, teddek ti Local Union 368.
Agtrabaho nga inaldaw iti konstraksion iti ania man a panawen, tudo, init. Iti rabii, agboluntario a mapan kadagiti balbalay dagiti tattao tapno agawis kadagiti agbalin a kameng ti Union. Rinagpat ni Ben ti agdama a puestona babaen iti anep, agawana ken saldet nga agtrabaho ken mangidaulo.
Iti nasayaat a kababalin ken galadna nga agtrabaho ket nadaras a nabigbig ken nagunggonaan. Nadaras a naikkan ti gundaway a mangidaulo kas porman a mangkita kadagiti kakaduana a mangmangged. Intedna ti panawenna ket kinuna: “idi maikkanak ti akem, innalak a serioso ket saanak a nagpamayan tapno magun-odko ti panagtalek ti pakitrabahuak kasta met dagiti idauluak.”
Gapu ti balligi ni Ben a nangpasayaat ken nangpaadu ti kameng ti union, idi 1961, naikkanen ti full time organizer, ken mabayadan payen saanen a gratis a serbisio. Pagsayaatan unayen ti dumakdakkel a pamiliana para iti agserbi kadakuada.
Binusbos ni Ben dagiti saan a mabilbilang nga oras kas “talking story” a mangam-ammo kadagiti tattao, ti man grupo dagiti agpatpategged ken mangmangged, tapno agiserrek iti adu a kameng.
Nalaing nga agluto ni Ben. Saanna a sanudan ti panagisagana iti nasayaat a kanen para kadagiti awaganna iti “da bruddahs”
Iti uneg ti union, ammona ti ar-aramidenna tapno maguyugoyna dagiti kakaduana a mangisagana kadagiti estrahedia ti politika ken iti panangipakaammona iti mapaspasamak iti union. Napagbalinna ida nga aktibo.
Nangrugi ni Ben a timmapog iti politika ti union idi nasapa a 1970 kas auditor, simmaruno nabotosan a Recording Secretary ket nagangayanna a nagun-odna a a kas Business Manager idi 1987 ket nainayon a kas pagrebbenganna iti nagtipon a saad ti Secretary-Treasurer idi 1993, ks kangatuan a puesto iti Local 368. Malaksid iti union, nagserbi wenno agdama nga agserbi pay ni Ben iti nadumaduma a puesto iti community trusts, boards, committees, executive councils and alliances. Saan a makideman ngem bigbigen dagiti nadumaduma a lider adda iti gobierno kas iti senador, gobernador, mayor, dagiti adda iti militaria, dagiti dagiti gagayyem ken kameng, dakkel ti panangbigbig ken panagraemda itoy Ilokano a lider
Ibilangna a kangrunaan a nagpuonanna iti balligi ti pigsa ti suporta ti pamiliana. Tallo nga annak, pito nga appoko ken maysa nga apo a babai iti tumeng.
Binigbig ken naikkan ti pammadayaw babaen iti panangyawat kenkuana ni Rocco Davis, Special Assistant to the General President Terry O’Sullivan. Iti komperensia kinablaawan met ni Terry O’Sullivan ni Ben Saguibo, babaen iti teleconference call a nagkunaanna: “the best labor leader in Hawaii Local 368”.
Malaksid iti regular a trabaho ni Ben a kas Business Manager, Secretary-Treasurer, Local 368 AFL-CIO, maited pay la ni Ben ti panawenna nga agserbi iti komunidad. Isu ti agdama a tesorero iti Filipino Centennial Celebration Commission ad-adda nga am-ammo nga Act 159 ti komite a mangisagana iti pannakaplano, pannakaisagana iti makatawen a selebrasion ti maikasangagaust nga anibersario ti panagsangpet dagiti immuna a sakada a kinontrata ti Hawaiian Sugar Planter Assn nga agtrabaho kadagiti plantasion ti unas iti Hawaii. Isu pay ti agdama a Chairman ti Finance Committee iti nasao a komision.
Daytoy ti surat ni gobernador Benjamin J. Cayetano idi dutokanna ni Ben Saguibo a kas maysa kadagiti 15 a komisioner ti Filipino Centennial Celebration Commission:
November 2002
“It is my pleasure to appoint you to FCCC until December 31, 2006. You have a vital role to perform which will place many demands your time and energy. I am confident, however, that your background and expertise, you will contribute significantly as a member of the Commission. I thank you for your willingness to serve in this capacity.
(SGD) Benjamin J. Cayetano
Governor of Hawaii
Idi 1996, maysa kadagiti pinadayawan ti United Filipino Council of Hawaii a kas Progress Awardee, Labor and Construction Category. Pinullo metten dagiti sertipiko ken plake kas mangpaneknek nga adun ti nagapuananna a saan a para kenkuana ngem para iti sapasap a Local 368.
Saturday, November 05, 2005
HAWAII UPDATE
Publicity & Communication
Filipino Centennial Celebration Commission In partnership with First Hawaiian Bank “Filipinos in Hawaii: 100 years and Beyond”
The Filipino Centennial Celebration grand opening is coming near, please help us inform the general public by posting, printing, circulating, announcing and publishing these summarized informations of the various events.
Your assistance is greatly appreciated.
Mahalo,
Amado I. Yoro, Publicity
IMMEDIATE RELEASE
Contact persons: Dr. Serafin Colmenares, Chair, Opening and Closing Committee 586-7305and Leo Gozar, Chair, Program/Festival/Culture Arts Committee, 2300088
--------------
CELEBRATING 100 YEARS OF FILIPINOS IN HAWAII
The Filipino community of Hawaii and the Filipino Centennial Celebration Commission in partnership with First Hawaiian Bank invite you to celebrate the rich culture of Filipinos in Hawaii over the past 100 years and beyond.
Listed below are samples of the many events scheduled throughout the centennial year. We look forward to sharing the Filipino traditions of the hospitality and graciousness with you.
December 10, 2005 - OAHU
8:30 am Opening ceremonies at the Hawaii Convention Center
7:00 pm Commemorative dinner at the Hilton Hawaiian Village Hotel
$75.00 per person
December 17, 2005 - BIG ISLAND
Unveiling of Sakada Statue/Marker - Keeau, Old Ola'a Sugar Plantation
December 17, 2005 - MAUI
Maui Centennial Celebration Kick off
January 14, 2006 - LANAI
Lanai Opening Parade and Ball
January 21, 2006 - KAUAI
Kauai Opening and Commemorative dinner - Radisson Hotel
January 28, 2006 - OAHU
Santo Nino Festival at the Kapiolani Park
February 12, 2006 - OAHU
Aegis Band in Concert at the Shan Sheriff Center
February 19, 2006 -OAHU
Living Cultures of Central Cordilleras Art Exhibit - East West Center Gallery
March 18, 2006 - OAHU
Ramon Obusan Folkloric Group at the Blaisdell Concert Hall
April 15, 2006 - OAHU
Lenten Practices in the Philippines
April 17-22, 2006 - OAHU
Filipino Independent Film Festival
May 13, 2006 - OAHU
Filipino Fiesta Parade at the Kapiolani Park
May 26-28, 2006 - MAUI
Maui Barrio Fiesta and Parade
July 12, 2006 - MOLOKAI
Molokai Centennial Celebration
July 29 to Aug 5, 2006 - STATEWIDE
Integrated Performing Arts Guild, Kauai, Oahu, Big Island and Maui
Sept 9, 2006 - KAUAI
Unveiling of Hanapepe Massacre Marker
Sept 25 to Oct 1, 2006 - OAHU
National Federation of Filipino American Associations (NaFFAA) Global Conference
Oct 1, 2006 to January 7, 2007 -OAHU
Philippine Cultural Exhibit at the Bishop Museum
November 4, 2006 - BIG ISLAND
Big Island Filipino Fiesta & Parade at the Edith Kanakaole Stadium
December 3, 2006 -LANAI
Christmas Tree Lighting
December 13-16, 2006 - OAHU
Hawaii International Centennial Conference/Trade Expo
December 16, 2006 - OAHU
Closing Ceremonies
Morning: Kasaysayan ng Lahi [History of the Race] Parade Waikiki
Afternoon: Pamaskong Handog, Kapiolani Park
December 17, 2006 - OAHU
Gabi ng parangal [Recognition Night] at the Hilton Hawaiian Village Hotel
submitted for the Opening and Closing, and Program, Fesitval Committees -FCCC
by AMADO I. YORO & Committee on publicity 845-3100,toll free 1-866-509-FCCC [3222]
ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn eng_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn war_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn fur_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn eng_Latn ilo_Latn ilo_Latn eng_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn unk ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn eng_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn eng_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn eng_Latn ilo_Latn eng_Latn ilo_Latn ilo_Latn vec_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn war_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn eng_Latn ilo_Latn eng_Latn ilo_Latn ilo_Latn eng_Latn ilo_Latn pag_Latn kab_Latn pag_Latn pag_Latn pag_Latn pag_Latn pag_Latn pag_Latn pag_Latn pag_Latn pag_Latn pag_Latn pag_Latn pag_Latn pag_Latn pag_Latn tur_Latn kab_Latn pag_Latn pag_Latn pag_Latn pag_Latn eng_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn unk ilo_Latn ilo_Latn eng_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn zho_Hans ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn zho_Hans eng_Latn sot_Latn shn_Mymr pol_Latn cat_Latn knc_Latn fin_Latn pag_Latn fao_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn pap_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn eng_Latn ilo_Latn eng_Latn eng_Latn eng_Latn eng_Latn eng_Latn eng_Latn eng_Latn eng_Latn eng_Latn eng_Latn eng_Latn eng_Latn eng_Latn eng_Latn eng_Latn ilo_Latn unk ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn bam_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ltz_Latn eng_Latn fra_Latn eng_Latn ilo_Latn eng_Latn yor_Latn eng_Latn eng_Latn eng_Latn eng_Latn sot_Latn bam_Latn eng_Latn eng_Latn unk eng_Latn eng_Latn eng_Latn twi_Latn eng_Latn eng_Latn lmo_Latn eng_Latn eng_Latn mri_Latn eng_Latn som_Latn eng_Latn eng_Latn eng_Latn twi_Latn srd_Latn twi_Latn eng_Latn twi_Latn eng_Latn twi_Latn eng_Latn twi_Latn eng_Latn twi_Latn eng_Latn twi_Latn eng_Latn tgl_Latn grn_Latn sot_Latn eng_Latn eng_Latn eng_Latn fij_Latn eng_Latn fon_Latn eng_Latn twi_Latn eng_Latn eng_Latn eng_Latn hun_Latn eng_Latn twi_Latn eng_Latn twi_Latn eng_Latn eng_Latn eng_Latn twi_Latn eng_Latn eng_Latn eng_Latn