Ti politikal nga ekonomia ti taxi ken ti nangina a plete
NI BRENDA S. DACPANO
www.nordis.net
BAGUIO CITY — Ngimmaton ti plete iti taxi iti Siudad ti Baguio agsipud Marso, bulan a narugian ti panagpa-calibrate ti metro ti taxi ditoy. Manamnama a malpas ti calibration ti amin a taxi iti siudad ita a bulan. Implementasion daytoy ti Land Transportation Franchising Regulation Board (LTFRB).
Ngem iti katengngaan ti calibration ket nagpetision iti online dagiti komyuter idi Abril gapu ta dakkel kano unay ti inngato ti plete ket saanen a kabaelan ti nababa a sueldoda. Ti gagangay a mangmangged iti Baguio ket agsuelsueldo laeng iti P285-300 kada aldaw.
Iti napan a lawas ket pinaayaban ti City Council ni Deparment of Transportation Cordillera Director Jose Eduardo Natividad maipanggep kadagiti reklamo laban iti nangato a plete iti taxi. Insigurado met ni Natividad a ti dawat ti City Council a pannakaibaba ti plete iti taxi ket maidanon iti central office.
“Namin-adun a ngimmato ti presyo ti krudo ken gasolina, kagiddan met daytoy ti panagngina dagiti pyesa ti lugan ken kangrunaan a gagatangen,” sungbat ni Mang Ben, driver-operator ti maysa a taxi idi sinaludsod ko no ania ti makunana iti panagngato iti flagdown. “Iti las-ud ti tallo a tawen, naminsan laeng a naingato ti flagdown manipud P25 naingato iti P35. Naminsan a nakissayan iti P5.00 ken naingato iti P10,” intuloyna.
Ni Mang Ben ket dua dekadan nga agpaspasada iti taxi. Tagikuana ti maysa yunit a taxi nga isuna met laeng ti mangmanmaneho ngem adda pay dua a drayber a karelyebona. Impalawagna no ania ti nagdumaan ti sigud a kuenta ti plete iti dati ken iti baro nupay parehas a P35 ti flagdown. Idiay dati, P35 ti flagdown iti umuna a 400 metro ken manayonan ti P2.00 kada 200 metro a running time ken P2.00 waiting time kada maysa a minuto ken 30 segundo. Iti baro a kuenta, P35 ti flagdown + P2.00 kada minuto a running time + P13.50 iti kada kilometro. Kas pagarigan maysa kilometro laeng ti kaadayo ti papanan, ti average a patak ti metro ket mamintallo kada kilometro iti regular wenno saan a natrapik a kalsada. Iti dati a kuenta: P35 (flagdown) + 6.00 (2.00×3 patak) = P41 ti plete. Iti baro: P35 (flagdown) + 13.50 (per km.) + 6.00 (2.00 x3 patak) = P54.50 ti plete. Aggiddiat iti 13.50. Makita ti dakdakkel a nagiddiatan no ad-adayo ti tarayen ti lugan ta malaksid nga agnaynayon ti dos pisos kada minuto agnaynayon pay ti 13.50 kada kilometro, doble-kabig.
Inyangaw ko kaniana a doble-kabigda met ngarud iti pastrek, “Saan met ta nagadu met ti gastos iti panagpa-calibrate ken adda pay regular a gastos iti baro a rekisito tatta a gadgets, ken agtultuloy latta met a ngumatngato ti presyo ti krudo ken dagiti gagatangen” insungbatna.
Ti gastos iti calibration ken resealing iti metro ket P1,500 ken P500 ti fare increase tariff. Ngem sakbay iti calibration adda dagiti rekisitos a gadgets: global positioning system P3,000 – 5,000; dashboard camera/cctv P2,300 – 5,000; WiFi device 1,500 – 2,500. Dagiti laeng accredited ti LTFRB a suppliers ti GPS ti mabalin a paggatangan. Isu nga agbayad ti operator iti maminpinsan a P11,800 – 14,500 para iti calibration ken gadgets.
“Para kadagiti dadakkel nga operator ket kabaelanda dayta ngem ti kas kaniak a maymaysa ti unit-na, nadagsen unay,” kinunana. Nakalaka pay kano ni Mang Ben kadagiti gadgetna ta tinulungan isuna ti kooperatiba no sadinno ket miembro isuna. Tumultulong ti koop-na kadagiti miembro a drivers/operators tapno maka-discount iti GPS device ken mabalinda pay ti umutang para iti kas kadagitoy a paggastosan.
Adda pay gastos ti operator a binulan: buwis P657; SSS P560; GPS ken WiFi load P500; change oil, minor repair & maintenance P3,000; voluntary smoke emission test P50; receipt tape P50, agdagup iti P4,817 kada bulan. Adda met ti tinawen a gastos iti registration a P6,500.
Sinaludsodko ni Mang Ben no mano met ti birok ti makipaspasada a drayber. Kinunana nga adda met ti maiyaw-awidda kumpara idi a no dadduma ket saan a makumpleto ti boundary ta bassit ti napasadaan diay drayberna. Kinunana a ti kadawyan a boundary idi 2017 ket P900 – P1200 kada aldaw. Itatta ta naimplementar ti Tax Reform for Acceleration and Inclusion (TRAIN) Law ket 1,400 – 1,800 gapu ta dakkel met ti nginatuan ti presyo ti krudo. Agnayon iti 300-500 iti gastos ti krudo iti inaldaw, dakkel daytoy a guyod iti pastrek ti drayber.
Ti gross a mapasadaan ti drayber iti 24 oras ket 3,500 – 4,000 idi 2017; itatta ket 4,500 – 5,000. Daytoy a gatad ket dandanin awan turog ti drayber, maximum daytoy ken manmano ti agar-aramid ti kastoy ta kasapulan met ti turog, kas kinuna ni Mang Ben. Iti estimate, P250 – 300 kada oras ti gross income. Adda met ti half set laeng nga iskema wenno 12 hours a panagpasada. Agboundary ti P750 ti agpasada iti aldaw ken P700 met iti rabii. Dakdakkel ti pastrek iti aldaw ngem iti rabii.
Segun ken ni Mang Ben dakkel met ti gastos iti krudo, P900 – 1,200 idi 2017; 1,000 – 1500 itatta iti kada aldaw. Ti panagtantya, adda neto a pastrek ti drayber a 1,900 – 2,000. Ngem saan met nga inaldaw ti panagpasada ti maysa a drayber, kadawyan a mamintallo laeng iti makadominggo wenno 12 aldaw iti makabulan. Agdagup a 22,800 agingga 24,000 ti makabulan a pastrek ti maysa a drayber nga addaan regular a pasada (12 aldaw/bulan). “Adda met ti maminsan wenno mamindua laeng nga agpasada iti makadominggo ta adun dagiti drayber nga awan met ti maipasadada,” kinuna ni Mang Ben.
Ti regular a drayber ni Mang Ben a ni Jun ket kas met laeng kenni Mang Ben nga adda pagad-adalenna a dua nga anak. Iti agdama, ti baket ni Jun ket adda met pamastrekanna a P5,000 kada bulan a para bantay iti maysa a puesto idiay tiendaan. No pagnayonen ti pastrekda nga agassawa, adda met 27,800 nga income-da iti makabulan. Ti kabuklan a gastosda iti binulan ket agarup 28,000 para iti abang ti balay, kuryente, danum, pagluto, taraon, toiletries ken pagdalus/paglaba, balon a kuarta dagiti ubbing, school fees (para iti public school ken junior high school ti dua nga anakna), school supplies ken plete. Saan pay a nairaman dita ti maintenance nga agas ni Mang Jun, badbado ken sagpaminsan a pagliwliwaan nga aktibidad ti pamilia. Ti family living income-da Jun ket P926 iti inaldaw ken P933 ti gastosda, agkurkurang iti P7.00 kada aldaw wenno 200 iti makabulan.
Ni Mang Ben ket tallo ti putotna, nagturposen nga agadal ti maysa ken dua pay ti pagad-adalenna iti kolehio. Adda P36,400 a binulan a net income-na manipud iti boundary ken 14,000 manipud iti panagpasadana, agdagup ti pastrekna iti P50,800 kada bulan. Awan ti pamastrekan ni baketna ta managsaksakit kano daytoy isu a simmardengen a mangup-opisina. Aggasgastos ti pamiliana iti P35,700 (abang ti balay, utilities, taraon, plete, toiletries, balon ti ubbing, ken dadduma pay); tuition/schooling P12,000; ammortization ti lugan (taxi) P14,000; maintenance/gastos iti taxi P4,187; agdagup ti P65,887 kada bulan. Agkurang ti pastrekna iti 15,087, saan pay a karaman ditoy ti binulan a maintenance nga agasna ken ni baketna a dumanon iti P8,000. Tumultulong kenkuana ti inaunaan nga anakna (ta agsusueldo metten) iti binulan a bayad iti ammortization ti lugan ken para iti agas.
Iti apagtaldiap, kasla doble-kabig ti pastrek ti operator ken taxi driver ngem idi imbingay ni Mang Ben ken ni Mang Jun ti aktual a kasasaadda iti ekonomia, agkurkurang pay gayam ti birokda kumpara iti gastosda. Imbaga ni Mang Ben a dakkel ti epekto ti panagngato ti presyo dagiti gagatangen ken uray pay ti tax ken panagpaeskuela. “No awan ti tulong diay inaunaak ket diak ammon no kasanok nga isakad ti pamiliak,” kinuna ni Mang Ben.
Adda ti inruar ti LTFRB a Memorandum Circular No. 2017-033 idi Disiembre 2017 kasilpo iti modernisasion iti transportasion. Kabilang ditoy ti modernisasion ti jeep, taxi, bus, transport network vehicle service ken dadduma pay.
Kas met laeng iti jeep, mai-convert iti fleet dagiti unit ti taxi. Kayat a sawen, patarayen ti maymaysa nga operator ti maysa a fleet wenno adu a units ti taxi (minimum 10 units). Adda dua a pagpilian iti panangiwanwan iti fleet, babaen ti kooperatiba wenno korporasion. Iti kooperatiba, mabalin nga agtitipon dagiti babassit nga operator ket mangbukelda iti kooperatiba nga isuda mismo ti mangiwanwan ken agbibingay iti pastrek. Iti korporasion, kumpania wenno kaptalista ti akinkukua ken mangmanehar ken agnomar iti pastrek.
Sinaludsodko ni Mang Ben no ania ti makunana ditoy. “Awan pay met ti kasta ditoy Baguio ngem adda mangmangngegko a maikkat kano ti 2010 ken dadaan pay a model ti taxi, ken adda metten ti memo,” insungbatna. “No maipatungpal dayta, kakaasikamin a saggaysa ti unit-na. Di pay dagiti dakkel ti puonanna laeng ti mabalin nga operator,” innayonna. “Ngem no kasapulan nga agpiliak, piliek ti koop ta ad-adu met laeng ti mairanud iti ganansia. Masapul laeng ti panagkaykaysa dagiti small operators.”
Kas met laeng iti jeep, mai-phaseout dagiti daan a modelo. Segun iti nakuna a memo, ti model ti lugan ket kasalupan a current wenno iti agdama para iti aplikasion iti franchise ti taxi.
Segun iti pannakiuman iti sumagmamano a grupo ti transportasion ditoy Baguio, adu dagiti bassit nga operator wenno addaan maysa, dua wenno nababbaba ngem sangapulo a bilang ti taxi unit. Adda laeng sumagmamano nga operators nga addaan 10 wenno nasurok pay a units: Erra taxi (25 units) a tagikua ni Racquel Bustamante; Dragon Panda/ Rooster taxi tagikua ni Tirso Tan; 2Star/ 3Star/ 4Star taxi ni Estrella; Hamero/ RamV taxi ni Cabradilla; Mamasita taxi ni Rufo Gayoso; Jeannuard taxi; Uriah taxi ni Jocelyn Panayo; ken Darly taxi ni Jovito Orfano.
Iti agdama, adda nasurok 3,000 a rehistrado a taxi ditoy siudad ngem adda met dagiti maipaspasada a kolurum.# nordis.net
ilo_Latn sot_Latn kab_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn