Kolum ni Jobert M. Pacnis
(Umuna a Paset)
NADAMAGMON dayta Benham rise a kunkunada?
Idi damok a mabuya ti damag a maipanggep itoy, naglabbet a siddaaw ken ragsak ti immapay a riknak. Adda gayam kasta iti Filipinas? nasaludsodko iti bagik. Apay nga ita laeng a mairakurak? Sadino dayta a Benham rise?
Wen, siddaaw ti maysa nga immapay kaniak ta kadagitoy laeng nga aglatak daytoy idinto a nabayag gayamen nga adda iti ikub ti pagilian. Ken nagpaiduma met a ragsak ta mabalin a daytoyen ti sungbat iti parikuttayo iti suplay ti enerhia kangrunaan iti taraon gapu iti di latta panagsarday ti panaglobo ti populasion ti pagiliantayo.
Ta ania, ken pakasarakan, ngamin daytoy a Benham Rise?
Am-ammo pay ti Benham rise a kas Benham plateau. Aglawa iti 13 a riwriw nga ektaria wenno addaan iti diametro a 250 kilometro. Agasem dayta a kalawana? Nalawlawa payen ngem iti napagtitipon nga isla ti Luzon, Samar ken Leyte!
Masarakan daytoy iti uneg ti baybay a ti kaababawan a pasetna, umabot laeng iti 35 a metro. Adda daytoy iti dayaen ti Philippine trench ken iti asideg ti abagatan a paset ti East Luzon trench. Iti ababa a pannao, iti baybay iti dayaen ti Sierra Madre, wenno iti dayaen ti isla ti sibubukel nga amianan a Luzon.
Tapno nalawag, kastoy dayta:
Kasla maysa daytoy a komunidad iti uneg ti danum. Manipud iti datar ti baybay, agpuskol dagiti koral ken batbato iti dua ribu a metro (2 km). Mapan a 3 kilometro manipud iti rabaw ti danum (wenno ti kaunegna), malaksid dayta naababaw a pasetna (35 metro). Ta kas met laeng iti daga, adda dagiti nangato a pasetna (bambantay) dayta a komunidad. Isu daytoy ti narabaw a makuna ta natural iti rabaw ti danum ti pagbasaran.
Uray pay nakaas-asideg iti pagiliantayo (adda iti uneg ti 200 nautical mile) daytoy a komunidad, saan a nairaman kas gamengtayo iti kallabes. Daydi Admiral Andrew Ellicot Kennedy Benham, maysa a geologo ken surbeyor nga Amerikano, ti nakadiskubre idi kabayatan nga agserserbi kas opisial dagiti navy nga Amerikano idi panawen ti American Civil War. Ni Benham ti blockading squadron iti West gulf ken South Atlantic kadagidi a panawen.
Ngem idi Abril 8, 2009, impila ti Filipinas iti United Nations Commission on the Limits of the Continental shelf ti panagtagikuana iti nasao a komunidad ta masakupan daytoy iti 350 kilometro a constraint line. Ti panagtagikua ti pagilian iti komunidad, sinusopan ti maysa a linteg iti kongreso (RA 9522) a mangikalkalukag iti pannakabigbig dagiti territorial waters ti pagilian kas koma ti Scarborough Shoal ken Kalayaan island (Spratly’s).
Nupay awan kainnagaw a pagilian kadaytoy a panagtagikua, adu latta dagiti rimsua a parikut, saludsod ken lapped sakbay a nabigbig ti pagiliantayo kadayta a kalinteganna. Pagsayaatanna, inaprobaran met laeng ti UNCLOS (UN Convention of the Law of the Sea) ti petision idi Abril 2012. Gapu itoy, nagbalin a 43 a million nga ektaria itan ti sakup ti pagilian manipud iti dati a 30 milion nga ektaria.
Pattapatta dagiti eksperto, dakkel ti pakainaigan ti Benham rise iti napasamak a ginggined idi Hulio 16, 1990 sadiay siudad ti Baguio. Patienda a daytoy ti makagapu ti panagpalpalaud ti Central Luzon ken Philippine Fault System. Kayatna a sawen, no pumalpalaud dagitoy a fault line, umas-asideg ngarud iti daga. Ket no kasta, napigpigsa ti epekto ti maparnuay a ginggined a kas iti napasamak idiay Baguio.
(Adda tuloyna)
cat_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn