ITI DANIW, ARTE WENNO IDEOLOHIA?
"Form and form alone. Poetic form produces meaning. Poetry is a form of art, not of ideology or religious belief..." kuna ni Konitsky, pasurot ni Jan Mukarobsky iti Russian Formalism.
Dakkel a debate agingga ita no ania ti panggep ti maysa a daniw. Ti maysa a mannaniw, kas pangarigan, ania ti panggepna nga agsurat iti daniw? Adu a teoria. Nagsusupadi. Nagparikut dagiti Pormalista idiay Russia idi 1920’s gapu iti reaksion dagiti Ruso kadagiti sursuratenda. Napudot idi ti debate sadiay gapu iti komunismo a nangrugi kada Karl Marx ken Lennin.
Ania ngamin ti sursuraten dagidi Pormalista? Eksperimentasion iti porma ken artistiko a panagdaniw. Ti "arte" ti ipangpangrunada, saan nga ideolohia wenno un-unnoy iti rikna. Isu a "formalism," kunada. Nababalawda iti kasta unay. Ania ti maitulong ti ar-arte no di makatulong iti social a pilosopia dagiti umili? kuna dagidi bimmusor kadakuada. Kapudotan idi ti panagsurat dagidi ideolohista a Marxismo kadagiti sinurat a politikal wenno pilosopikal. Awan lugar ti "ar-arte" idi a panawen sadiay Russia. Ta kunada: Ti makuna nga arte, diay adda mensahe wenno ideololhiana a sinurat! Maibellang koma ti gapuanan dagiti pormalista ta awan maitulongda iti pannakabalbaliw ti sosiedad!
Nawara dagidi pormalista ti Russia idi arinunos ti 40’s ket nagkallautangda iti Amerika. Sadiay a rimmangpaya ti obra-maestra dagidi Pormalista nga isuda itan dagiti estrakturalista (structuralist) ken postmodernista (postmodernist) a di mamati iti tradisional a kombension ti panagsurat. Saludsod: kasano’t kasasaad ti Structural Formalism ditoy Pilipinas? Saan nga epektibo ti pormalismo nangruna kadagiti Ilokano. Kas kuna ni Apo Rey Duque ken Jimmy Agpalo Jr, "pasig nga un-unnoy, angot-simbaan, ken ideolohia" ti ad-adda a pampanunoten dagiti mannurat. Adayo ngarud ti pampanunotda iti eksperimentasion iti porma. Wenno "formal eksperimentation," kas kunami iti akademia. Kayatna a sawen, agsurat ti maysa a mannurat, tapno ipakitana no ania ti makunkuna a "napintas" babaen ti artistiko a pamuspusan. Kitaenyo, agsurat ti masya a mannaniw ta ipakitana no "ania ti napintas nga arte" ket saan a no "ania ti pammati wenno ideolohiana." Asus, dakkel la ketdi a debate daytoy. Kuna dagiti dadduma, "masapul nga agtipon ti arte ken mensahe wenno idelohia." Ngem saan a mabalin daytoy. Ta rumingbawto latta ti maysa: no saan a ti naidumduma nga arte ti maipangruna ti mannurat, isu ti idelohia wenno mensahe. Kas iti kunada: ditay mabalin ti agserbi iti dua a dios. Maysanto latta kadakuada ti maipangruna ti mannurat. No saan nga agbalin a mensahero, agbalin nga artista.
Iti paliiwmi kadagiti mannaniw iti Iluko, nabaybay-anda ti makunkuna nga experimental poesy. No maisuratda it kayatda a mensahe (pammati, ideolohia, wenno luksaw), huston. Didan pakaseknan no ania a porma-poetika (poetic form) ti aramatenda. Iti kasta, no awan eksperimentasion iti estraktura ti daniw, awan ngarud ti makuna a daniw no di diay mensahe wenno pammati a kayat ti autor nga ibaga. Daytoy ti kadaanan a dogma-poetika (poetic dogma). Kas maysa a met a mannaniw iti Iluko, daytoy ti kayatmi a rippuogen! dimi man maaramid daytoy iti bukodmi a daniw, tumulongkami kadagiti mamati iti postmodernismo a panagpampanunot iti arte tapno dumur-as koma dagiti agtutubo a mannaniw ita a panawen.
Ne, apayen ta kastoykami? Wen, ta ti pakaseknanmi, kas mannaniw a Pilipino, saan a ti politika, kultura, wenno relihion. Ania ngarud? Maseknankami iti pannakaudi ti daniw-Ilokano no idilig kadagiti obra-maestra dagiti progresibo a nasion! Awan ti orihinal a panagdaniw dagiti nagadu a mannaniw nga Ilokano ita a panawen! Iti agdama, agpapadatayo a nakalubnak iti tradisional ken nabanglesen a sistema ti panagdaniw!
Panawen koman tapno ipangruna ni mannaniw nga Ilokano a biruken ti orihinal a panagdaniwna. Ket no pasig a pammati ken politika ti adda iti ulotayo, malipatantayo ti makunkuna nga "artistic form" iti daniw. Nauditayon. Kas kuna ni J. K. Brien, kiritko iti Pransia, " Only the Chinese has original poesy in Asia..." #
(The Valley Journal - Setiembre 6-12, 2005)
The Editor's Side ni John B. Buhay)
ilo_Latn eng_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn eng_Latn