Buya ken karit ti panagtignay ti elders iti agdama
Ni BENEDICT SOLANG
www.nordis.net
A. Pakauna
Naimbag nga aldaw ken sipupuso a panang sarabo kadatayo amin nga mangisayangkat iti maikatallo nga Assembleya ti Cordillera Elders Alliance. Ti panag assembleya ket maysa nga pakakitaan ti nataraki ken agpayso nga timpuyog. Okasyon daytoy nga entay pagistoryaan, pagbiningayan ken pag-adalan ti nabaknang nga kapadasan iti panagtignay dagiti Elders, nga mangipursigi iti karbengan ken pagsayaatan ti umili. Ti kasasaad iti agdama, kas iti napalabas, ket adu ti peggad ken maka alilaw. Numanpay kasta ket agtuloy latta ti tignayan nga mangilaban iti karbengan kas tao ken karbengan iti bokod nga panagkeddeng ti nainsigudan nga umili. Ka nayon ditoy ti karbengan iti nagtaudan nga daga ken iti Nainsigudan nga Istruktura ken Sistema iti Pulitika (NISP), nga napateg ti panag akem dagiti elders iti ili, tribo, wenno komunidad nga pagna edan da. Kas Elders ket ituloy nga takderan, ipalawag ken iyawis, irisiris ken iyabante ti karbengan ken agpayso nga pagsayaatan ti umili.
Ngarud, kasapulan nga buklen ti natured, determinado ken napinget nga kapanunutan. Ditoy nga nakapegnad ti aktibo ken pursigido nga panaggaraw dagiti Elders. Kas iti napalabas nga panaggaraw dagiti napipinget nga Elders ket kumprehensibo ti tignayan-para ti nagtaudan nga daga ken bokod nga panagkeddeng kas particular nga karbengan ti nailyan nga minoridad wenno nainsigudan nga umili, ken para ti nailyan demokrasya nga gimong kas umili nga Pilipino. Iti kasta nga progresibong pulitika laeng mabalin nga matungpal ti agpayso nga pagsayaatan ti umili, magun-od ti agpayso nga hustisya ken panagpapadapada.
B. Ti sigud-nainsigudan nga gimong, ti NISP ken ti panagbalbaliw
1. Dagiti Ugali Ti Sigud ken Nainsigudan nga Gimong ditoy Kordilyera
Sakbay ti kolonyalismo, ti gimong ditoy Kordilyera ket sigud ken nainsigudan. Ti ekonomya ket (subsistence) para iti makan ti tunggal pamilya ken kasapulan para kadagiti (life cycle) ritwal kas iti maiyanak, kasal, patay ken pang umili/tribu nga aktibidad kas iti begnas, bodong, hidit, tungtong. Iti pulitika ket organisado iti tukad ti pamilya, clan, ili/tribu; kas iti porma ti dap-ay/ator wenno ti bodong/vochong. Komunal ti galad ti kultura-dagiti ugali, pammati, kinala-ing, kondukta ken praktika para iti naurnos/nasalun-at ken naan-anay nga panag-biag; ken husto nga panangiturong iti ili wenno tribu. Dagitoy sigud nga buya iti ekonomya – pulitika – kultura ti makuna nga NISP, wenno Nainsigudan nga Istruktura ken Sistema iti Pulitika. Kanayon dagiti ugali, kinalaing ken pammati. Iti kabuklan ket umanay, umannatop ken husto dagitoy para iti ekonomya nga sigud (traditional subsistence) ken para iti tukad ti gimong nga klan/angkan, ili, wenno tribu.
Iti kasta nga komunal nga buya ti pulitika ken kultura ket direkta ti praktika ti demokrasya, na uneg ti arapaap ken praktika ti panagpapadapada, ken ti disiplina ti panagdaulo ket agpayso nga panagsilbi para ti umili – saan nga para iti bagi.
Dagitoy NISP, ugali ken pammati ket gagangay iti sigud nga komunal a gimong sakbay ti panagbalbaliw iti panagserrek ti kolonyalismo. Ngem uray iti agdama ket napateg nga eggeman ken padur-asen dagitoy para masigurado ti pagsayaatan ti umili. Uray ita ket mabuya dagiti paset ti NISP, kas kadagitoy:
a) Aditako Bokodan di Gawis” ya, Ipeyas nan Gawis – Anyaman nga pagsayaatan ket saan tayo nga pag imutan, iwaras para iti kaaduan. Daytoy ket maiyadal iti dap-ay. Dagiti sos uwa wenno luwalo tunggal ritwal ket malpas iti kastoy nga panangi bagbaga.
b) Alaen Laeng iti Kasapulan, Bantayan ken Aywanan ti Aglawlaw ken Kinabaknang para ti agdama ken dagiti sumaruno nga henerasyon.
c) Ayyew – Awan ti masayang. Kasapulan daytoy iti agdama nga kampanya iti waste management ken climate change.
d) Inayan /Paniyew – Ugali ken pammati daytoy nga saan agaramid iti dakes/pagdaksan ti sinuman pati ti ili ken aglawlaw. Kas iti pammati ti karma – “Anyaman nga aramid mo ket agsubli kenka”.
e) Betad/Fetad – Daytoy ti panaggaraw ti amin iti ili/tribu para iti anyaman nga kasapulan- kas panagbirok iti tao uray pay nuang, mangpasardeng iti puor, depensa ti daga/tribu iti sinuman nga mang agaw/mang sakop, ken iti tribal war ti napalabas nga panawen.
1. Ti agtultuloy nga proseso ti Panagnaed ken Panagpukaw (Persistence and Disintegrasyon) ti NISP ken Nainsigudan nga Kultura iti Kordilyera
Iti panagbaliw ti gimong iti ekonomya – pulitika- kultura, ket adda panagbalbaliw ti NISP iti Kordilyera. Nagrugi daytoy iti kolonyalismo (ti Kastilla iti naudi nga 50 tawen ti 1800s, ken ti Amerikano iti 1900 -1947). Limitado ti epekto ti kolonyalismo ti Kastila (dagiti gubat nga depensibo iti panagsakop ti Kastila kangrunaan iti Benguet ken serrek ti Christian relihiyon ken kasilpo ti panagminas). Ti kolonyalismo ti Amerikano ti nasaknap ken agresibo nga nangbaliw iti ekonomya (minas-cash crop-komersyo- empleyo), pulitika (panagsentralisa iti gobyerno, panagcoopt iti NISP), ken kultura (relihiyon, edukasyon, salun-at ken dagiti symbolo ti nainsigudan nga kultura). Dagitoy panagbalbaliw ket nagtuloy iti uneg dagiti Pilipino nga panaggobyerno- agrugi iti panawen ni Quezon enggana ita.
Manipud idi kolonisasyon, ti NISP iti Kordi ket adda iti proseso ti panagnaed (persistence) ken disintegrasyon (panagpukaw). Iti panagbalbaliw ti gimong ket gagangay nga mapukaw wenno agbaliw dagiti atrasado wenno saanen nga umannatop (kas iti subsistence nga ekonomya, ti limitado nga tukad ili/tribo iti pulitika, ti tribal war, superstition, kdpy). Iti panag naed dagiti positibo nga aspeto ti NISP ken nainsigudan nga gimong iti Kordilyera ket napateg ti panangiturong ti Nailyan Demokratiko nga tignayan. Paset ti panangbigbig iti karbengan kas Nailyan nga Minorya (NM) wenno Nainsigudan nga Umili (NU), ti panag respeto ken panangbigbig (respect and uphold), panag-asikaso ken panagpadur-as (nurture and develop), kadagiti positibo nga aspeto ti NISP ken kultura. Paset met ti panagdil-law (discourage) enggana mapukaw dagiti negatibo nga aspeto ti NISP ken kultura babaen iti aktibo nga innadal ken kampanya, kas iti anti-tribal war campaign ken panagbaliw kadagiti rekisitos ti ritwal tapnu saan nga madagsenan la unay ti maseknan.
Iti panangiturong ti progresibo nga tignayan ket mabigbig ti partikularidad kas nainsigudan nga umili, ma isigurado ti demokratiko nga karbengan ti umili, ken tumulong iti panagpatibker ti gimong nga addaan panagpapadapada. Iti gimong nga addaan agpayso nga demokrasya ken hustisya ket saan nga husto ti saan panangbigbig iti partikularidad ti nainsigudan nga umili, ken parehas met nga saan husto ti saan panangbigbig iti panagbalbaliw ken lugar ti NISP iti kabuklan (kas ti kamali ti CPLA nga ti pulitika da ket limitado iti NISP ken iti Kordillera laeng). Ti progresibo nga tignayan iti pulitika ti nailyan a demokrasya ti pursigido nga nangibirok iti husto – balansyado nga lugar ti nainsigudan nga gimong ti kordilyera iti kabuklan nga gimong ti umili nga Pilipino- nga addaan koma agpayso nga demokrasya ken panagpapada pada.
Iti praktika ket makita ti kumbinasyon dagiti positibo nga aspeto ti nainsigudan nga kultura ken NISP, kadagiti prinsipyo ken praktika dagiti aktibista ti nailyan demokratiko nga tignayan, kas iti sumaganad:
a) Adda integridad ti Elders ken ti Aktibista – gapu ta agsakripisyo ken agsilbi da para ti umili saan nga para iti bagi (for common good not for individual gain)
b) Ti panagdepensa iti daga/kinabaknang ket prayoridad nga sangwen.
c) Pareho iti Elders ken ti Aktibista ket napateg ti demokrasya, ti hustisya, ken ti panagpapadapada.
2. Ti NISP ken elders iti tignayan para ti partikular ken para ti kabuklan nga panagbalbaliw ti gimong
Ti umili nga Pilipino ket nagduduma (diverse) kas adda ti Nailyan nga Minorya wenno Nainsigudan nga Umili (NU). Ngem maymaysa daytoy nga umili (nasyon) nga adda komon nga tarigagay iti soberanya –demokrasya –panagpapadapada (social justice). Magun-od dagitoy babaen iti panagtignay ti umili tapnu maawan dagiti pangkabuklan nga problem ti umili nga Pilipino – ti imperyalismo, pyudalismo, ken burukrata kapitalismo.
Ti NM/NU kas ti umili iti Kordilyera ket adda nasken wenno particular nga parikut, ti Nailyan nga Panangidadanes (NP) wenno National Opression (NO). Daytoy ti panangidadanes dagiti agar ari nga dasig ti Pilipinas ken dagiti kakumplot da nga imperyalista iti Nainsigudan nga Umili babaen iti: a) development aggression wenno panagsakop/panagkontrol kadagiti nagtaudan nga daga ken kinabaknag, b) saan nga panangbigbig ken panagpakapoy iti NISP (epekto ti Local Government Code) ken panangipagna iti bogus nga otonomiya, c) diskriminasyon, d) panagbaybay-a ti gobyerno e) panagkomersyo iti kultura, ken f) militarisasyon.
Dakkel ken napateg ti lugar ti NISP ken dagiti elders iti paglaban ti Nailyan a Panangidadanes (NP), ken iti agtultuloy nga praktika ken panagpadur-as pay ti NISP tapnu epektibo nga agsilbi para iti pagsayatan ti umili.
C. Paka istoryaan ti panagdepensa iti daga ken tignayan nga labanan ti nailyan a panangidadanes ket napateg ti panag akem ti elders
1. Makasaysayan nga panagdepensa iti daga, kinabaknang ken nainsigudan nga biag
Iti adu nga insurat ni William Henry Scott iti pakaistoryaan ti Kordilyera, ket nalabaga ti pakaistoryaan iti panagdepensa ti umili ti Kordilyera laban iti panagsakop ti Kastila, nangruna iti paset ti Benguet. Kadagita nga panawen ket NISP ti pulitika nga napateg ti akem ti Elders.
Kas met ti nalawa nga panaglaban ti umili iti Chico dams, Cellophil, Mainit mines idi panawen ti Martial Law- diktadura ni Marcos. Napinget ti NISP kas ti bodong ken dap-ay/ator iti panagdaulo dagiti Elders. Nasapa pay idi 1982 ket naibangon ti umuna nga inter tribal/ili nga organisasyon dagiti elders iti Chico valley – ti Kalinga Bontoc Peace Pact Holders Association (KBPPHA) idi 1982. Daytoy ti sumilpo nga organisasyon ti Elders idi maibangon ti Cordillera People’s Alliance idi 1984. Napalawa daytoy idi 1985 ket nagbalin nga Cordillera Bodong Association nga mangsakop iti intero nga Kordilyera. Idi panawen ti CPLA ket nag split daytoy iti paksyon nga sumurot iti CPLA- ti CBAD (Cordillera Bodong Administration) ken dagiti nabati iti CBA, da: Ngayaan, Mangatam, Marcelo, Domin-eng, Biswilan, kendaddumapay; nga napabaro iti Binodngan Pungor Organization (BPO) idi 1992.
2. Dagiti kampanya ti progresibo nga tignayan ken ti napateg nga panag akem ti Elders
Kadagiti kampanya ti progresibo nga tignayan iti Kordilyera ket napateg, saan nga matawaran ti panag akem ti Elders, kas iti sumaganad:
-“Regionalization and Beyond”- umuna nga nangibalikas iti Regional Autonomy
-Lobby iti Constitutional Commission: linteg iti RA para ti Cordillera ken Mindanao
-Taloy Ibaloy Ancestal Land Recovery
-Communal pastureland in Tadian
-Ancestral land kas People and Area Specific –a nangsolbar iti gulo ti aplikasyon
-Itogon Open Pit Mining (OPM)
-San Roque Dam (SRA)
-Militarisasyon ken ethnocide
– Genuine Regional Autonomy
– Panangilawag iti Baro nga Pulitika tunggal eleksyon ken suporta iti Makabayan
– Panangiruswat iti Party List ti nainsigudan nga Umili –ti Katribu/Sulong Katribu
3. Dagiti Nasken nga Kampanya iti panagtameng ti Elders
– Panag expose iti krimen ti CPLA (Ngayaan, Gardo, kdpy) ken iti bulok nga linya da iti pulitika – ti “Cordillera Nation” ken “bodong kas gobyerno iti Cordillera”
Mediation dagiti kaso iti pagbaetan dagiti tribu, adda met dagiti resiris iti clan
Anti tribal war campaign: saan nga umannatop/mausar nga mangburak iti inter tribal unity/buklen ti nalawa nga inter tribal unity para kadagiti komon nga probelma
Kampanya nga ilaksid ti AFP ken NPA iti bodong. Ti sakop laeng ti bodong ket iti baet ti tribu. Saan na nga masakop ti gubat ti umili (people’s war) iti baet ti gobyerno/ag-arari nga dasig ken ti umili, nga isu ti galad ti panag gubat ti AFP- NPA.
D. Ti agdama a kasasaad ken karit para iti nalawa ken naregta a panagtignay
Ti dyaryo ken radio ket panay ti pablaak nga nasayaat ken nginmatu kanu ti kasasaad ti Pilipinas iti ekonomya iti uneg ti “matuwid na daan” ni Pangulong Aquino. Ngem saan met nga makita iti tukad ti masa gapu ta dagita nga panagsayaat ken panag ngatu ket iti benneg laeng dagiti agar ari nga dasig ken imperyalista nga mangkontrol iti ekonomya ken pulitika ti Pilipinas. Ti 99% ngarud nga panagsayaat iti ekonomya ket napan kanyada nga 1% nga elite ket 1% laeng ti para iti 99% ti umili nga Pilipino. Ken iti pulitika ket patuloy ti panagbabangga ken innagaw iti poder dagiti agar-ari nga dasig ken pasurot da. Kumaro pay dayta iti madama nga panagposition para iti 2016 eleksyon. Ken ti korapsyon nga sakit ti burukrasya iti mala pyudal ken malakolonyal nga gimong kas ti Pilipinas ket saan nga masolusyunan nu di ket kumaro pay; kas ti PDAF ken DAP mismo iti gabiniti ni Aquino, Binay korapsyon, kdpy. Ngem adda positibo ditoy ta kumarkaro ti panag expose iti sakit ti agdama nga sistema, karit nga ma ipursigi –mapalawa-maparegta ti tignayan para iti rumbeng ken mapangeddeng nga panagbaliw ti gimong – para iti sigurado nga pagsayaatan ti umili ita ken iti masakbayan.
Agtultuloy latta ti adu nga aspeto ti nailyan nga panangidadanes – development aggression kadagiti proyekto ti minas-geothermal-hydro, militarisasyon ken OPlan Bayanihan nga iti nabiit lang ket nakatayan da Ligiw/Bugatti ditoy Kordillera ken nakaro ita para kadagiti Lumad ti Mindanao, ken panangipagna iti bogus nga otonomiya ken panag usar iti NCIP nga mang traydor iti interes ti nainsigudan nga umili.
Reyalidad met ti madama nga gubat ti umili, ti civil war iti baet ti AFP ken ti NPA. Karit nga iduron ti panagtuloy ti saritaan iti kapia (Peace Talks) iti baet ti gobyerno (Gph) ken ti NDFP (National Democratic Front of the Philippines ). Narugyan daytoy idi rehimen ni President Corazon Aquino ket nagun-od met ti umuna nga agenda –ti Comprehensive Agreement on Human Rights and International Humanitarian Law (CAHRIHL). Naisardeng idi panawen ni GMA enggana ita nga rehimen ni Benigno Aquino. Imbes nga ipagna ti Peace Talks ket mas pay Oplan Bantay Laya nga programa iti counter insurgency ti ipatungpal ti gobyerno, target kanu a maparmek ti NPA sakbay malpas ti termino ni Aquino. Ngem kas iti damdamag ken kas makita dagiti agna-ed iti sul-sulinek ti Pilipinas uray pay ditoy Kordilyera ket dowa ti gobyerno ken army. Iti kasta nga realidad ket karit kadatayo iti naparang nga tignayan nga iduron ti GPH ken NDFP nga ipagna manen ti Peace Talks. Sangwen koma ditoy dagiti batayan nga problema ti umili nga Pilipino ka nayon ti Nailyan a Panangidadanes nga parikut tayo nga nainsigudan nga Umili.
Ngarud, kas ti naibalikas iti umuna ket adda peggad ken mabalin nga maka alilaw ti adu nga pasamak ken itsura ti kasasaad. Ngem kas met iti buya ti napnuan pakasaritaan makasaysayan nga panagtignay ti Elders iti napalabas, inspirasyon ken karit daytoy para iti panagtignay iti agdama. Saan tayo nga agkamali nu pag puonan tayo dagiti pundamental ken postibo nga aspeto ti NISP ken nainsigudan nga ugali nga sigurado nga para ti umili – for the common good. Iti kumbinasyon daytoy ken iti progresibo nga nailyan demokratiko nga pulitika ken prinsipyo iti panagbalbaliw, sigurado ti balligi.
Agadal, agbiningay, ken agtignay.
Agbiag ti Cordillera Elders Alliance! # nordis.net
(Keynote address, CEA 3rd General Assembly, Baguio city. October 3-4, 2015.)
ilo_Latn bug_Latn kab_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn lim_Latn eng_Latn ilo_Latn eng_Latn bam_Latn ilo_Latn eng_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn eng_Latn