Ti nars, ti kakaruan unay a nabaybay-an a professional iti agdama, iti laksid a tinawen a narway dagiti aggreduar itoy. Maymaysa laeng met iti motibo itoy no apay nga aduda iti agbasa itoy, ti makapagtrabaho iti ballasiw taaw, tapno dakdakkel iti mateggedan ket maiyaon ti pamilia iti nairut a panaganges. Adun a sinurat ti maipapan iti narikut a sasaaden dagiti nars. Isu a mapaspasamak pay daytoy a profession iti career shift wenno itatapog iti sabali a profession, adu iti sumrek iti AFP, PNP, BJMP, BFP ken dadduma pay. Nupay kasta, adda met latta dagiti agan-anus iti minimum a sueldo. Dagiti dadduma, nagtrabahoda iti abroad, a kas daytoy am-ammomi, ngem saanda a nakapagpaut ket nagsublida iti sigud a trabahoda. Dagiti dadduma pay, addada iti babaen iti contractual basis. Adda met dagiti adda iti babaen iti superbision ti agency nga agserserbi a kas private nurse nga agsueldo iti P420 agingga P520 iti inaldaw iti dose oras. Pagimbaganna, gagangay a libre pannangan ken meryenda, maisurot iti uray no sadino a papanan ti bantayanna, iti conference ken seminar, iti sosialan ken dadduma pay a taripnong, sumurot latta a kas iti am-ammomi. Ti karelibona, ket mayat met, ta no makapatomar, maalana ti blood pressure, maturogen, uray no santo la bumangon no kaykayatna, uray nasangpeten ti karelibona, agkukot latta. Iti agency, adda met dagiti aw-awaganda iti reliever, nga isuda iti sumukat no agbakasion wenno aginana wenno ag-day-off ti kangrunaan a naka-assign wenno isuda iti prayoridad a maawat no adda aglusulos. Dagiti dadduma pay a private nurse ket contractual a mangsuperbays ti medikasion wenno umno nga oras ken doseds ti tomaren nga agas segun iti instruction ti doktor, ngem no masursuron ti caregiver dayta, isun iti mangakem, gudbay metten nars. Ngem kaaduan ketdi a doctor, ad-adda a talkenda ti nars a nagadal itoy a banag ngem ti caregiver; itoy a kaso, addaan iti tallo, lima a pasiente ti nars a bukodna a kliente. (Itoy a paliiw, ti mapapati a nangrugian dagiti nursing agency, ngem nasken iti ad-adu pay a panangammo ken panangamiris ti maipapan itoy, a saan laeng a dagiti sao ken eksperiensa manipud kadagiti mismo a narses nga agtartrabaho ken nagtrabaho babaen iti agency.) Adda ketdi napaliiwmi, a nasayaat a relasion ti nars ken physical therapist: no ti pasiente ni PT ket kasapulanna ti nars, irekomendana ni nars; no ti pasiente ni nars ket kasapulanna ti PT, irekomendana ni gayyem; itoy a kaso, agpadpadada a mairanud.
Intay met ken titser. Ti isyu a sangkadagullit wenno naynay nga arungaing ket nababa ti sueldo, ti kinaadu dagiti deduction, puera pay ti loan wenno utang. Adda pay ti saan la a maymaysa ti nakautanganna, no di ket dua, tallo wenno ad-adu pay. Ngem daytoy a rason a kinaadu ti deduction ken personal a bayadan ket saanen a maitutop a rason. Ngem apay ngarud, nga iti kadakkel ti sueldo dagiti titser ket adu pay laeng iti nailuod iti utang?
Maymaysa laeng iti rason dita, saan nga ammo a saluadan ni titser ti ganaren wenno sueldona, dina ammo iti agbadiet, nabarayuboy. Uray no sangkadagullit dagiti financial advisers a duapulo a porsiento iti binulan a sueldo iti rumbeng nga idulin para iti emergency needs. Iti makatawen, dua wenno tallo, dakkelen a pagpawayway dayta a savings. No adda insuksuk, adda met makaut. Panunoten a, P3,800.00 ti duapulo a porsiento iti binulan a savings ti agsusueldo P19,000.00, dakkel a banag dayta nga agpaay iti masakbayan.
Iti panagadal ti DepEd, addaan dagiti titser iti P123 billion nga utang iti GSIS ken P178 billion kadagiti lending institution. Isu a kasapulan a maisuro kadagiti titser iti maipapan iti financial literacy tapno dida mailumlum iti utang.
Ti ngamin mangmangegmi a rason, no kasapulan ti kuarta, tumaray laeng iti nakautangan. Maragsakanka a, siempre, ta saanka a napaay ken iti kaanoman saaandaka a mabalin a paayen, no di ket ad-adda pay a gaburandaka iti kuarta tapno dakdakkel met iti masapulanda.
Ngem ammom kadi, a dakkel met ti anaken ti inutangmo? No dakdakkel ti utangmo, dakdakkel met ti ganarenda, isu a kaykayat dagitoy nga agpapautang a dakdakkel ti utangem. Itedda nga ited ti utangem, inton agbalawka, apagisu laengen wenno kurang payen a pagbayadmo iti masueldom. Sueldo a makunkuna ngem awan a pulos iti maiggamam? Narikut unay a panunoten dayta a banag.
Pangalaam ngarud iti para iti pamilia? Umutangka manen iti sabali? Narigatka a bumangon daytan a kasasaad. Agsapsapulka ngem saanmo a maiggaman ti sueldom no di ket agpaay amin a pagbayad iti inka inutang. Daytoy a kapadasan ket nagpasaran daytoy am-ammomi a titser. Naimbag ta dakkel ti panagpuspuso dagiti katuganganna, ket isudan iti nangbayad kadagiti amin nga utangna, ipagpagapuda laengen iti masakbayan dagiti appoda. Ngem kasano koman no saan a natulongan dagiti katuganganna? Wen, awan iti maibalud maipapan iti utang basta la ketdi takderam a bayadan, ngem ti madadael dita a banag ket ti reputasion. Kabaelam ngata a talliawen amin a sikigan ken likudam no asino dagiti agkikinnissiim wenno agkikinnuldit kada agngingilangil?
Adda isyu a timmaud ditoy, no legal wenno saan ti “salda-ATM” ngem kunaen met ti Banko Sentral a legal a kas collateral ti ATM ngem dakkel ti implikasion itoy. Saan kano pay, a makuna a natalged unay a kas collateral ta mabalin met a kunaen wenno ireport iti banko a napukaw-nadukot, natakaw, nauram ket masukatan met a dagus. Iti dayta a banag, agkammaulaw met ti money lender nga awan metten iti maikarga iti ikutna nga ATM; awan pay met ketdi iti nadamagmi a nakaaramid itoy, a nalabit nakabayog ti kina-propesionalismo. Ngem adda ketdi daydi damag-nasional nga agsalsalda kadagiti ATM card, adu met ketdi iti mangsaka ngem ad-adu iti saanen; adda ti madi a perception ditoy, a dagiti saanen a masaka ket saan a kukua iti nangisalda no di ket nagtaud iti sariling sikap ken sariling sikwat. Kadagiti banko, ti PIN (personal identification number) ket isuda iti akinresponsibilidad, ken saanda nga ayunan ken tubngarenda iti pannakaisalda dagiti ATM card wenno ti debit card. Ti kangrunaan a rason ket ti panagpeggad ti depensa ti cyber-security. Dagiti dadduma nga agpalpaliiw, saanda met nga ayunan nga agbalin a wallet ti debit card, pagbayad iti uray ania a gatangen ken sadino a gumatangan wenno panganan, ta adda tendensiana a ma-clone wenno makopia daytoy, a kas kadagiti naipadpadamag nga isyu maipapan itoy. Nupay kasta, nataltalged itan dagiti debit card nga agus-usar iti chip.
Agsublitayo iti nasaomi a nars. Ammona a saluadan ti matgedanna. Saan a nabarayuboy. Responsible itoy a banag, isuna laeng, ta no napanda iti nalatak a fastfood chain, agngilangil a nadadael kanon ti badiet, kunana man. Kuripot, kunami met nga imbales, ngem rasonna, a saan a kinakirmet iti agsalimetmet. Wa na ako sey, ditan. Respetarek ti bukodmo a pangngeddeng, ken dayawen dayta a kapanunotam.
Ti financial literacy wenno panangammo no sadino ken ania iti pangigasgastusan iti natgedan ket napateg ken nasisita la unay iti panangsirmata iti natalged a masakbayan. Ti maidulin a kuarta iti banko ket agan-anak met. Kas tay kunadan, ti panagkukot kabayatan nga ababa ti kumot ket maiparbeng la unay. Ilokano a kababalin dayta. #
ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn