i: Tawa Iti Agdama
ASINO ti agkuna a dika naragsak?
Sika… ni Mr. Benjamin Garcillano, ti mararaem a presidente ken Chief Executive Officer ti Net Holdings Group of Companies, Inc. Ti pamilia ket manggungundaway iti bileg ti pirak a mangipapaay iti amin a material a banag. Ti mansion ket nakalinia iti Greenhills idiay Ortigas. Senador, congressman, bankers, ken businessmen ken uray dagiti artista ket kabaddungalam…
Kasano koma ti panangibagada a dika naragsak?
Dagiti anakmo: da Randolf ken Veronica ket agbasbasa iti Brent International School. Dagiti lugan ket nakaparada: manipud iti modelo a VTEC ti Honda agingga iti Mark III ti Ford.
Di kasapulan ni Marian nga asawam nga agtrabaho iti balay ta adda ti tallo a katulonganyo. Propesora iti Ateneo, ipasnekna laengen ti kina-psychologistna.
Masansan da Randolf ken Veronica (nga anakmo) iti sanguanam iti Pcda. Dida masapul nga agangat iti panagay-ayam iti Ragnarok wenno Zuno ta saggaysada. Dida masapul a makiinnagaw kadagiti ubbing iti kalsada a nakadungdungrit la ngaruden, nakaar-ariek pay. Addanto pay maalada a mikrobio. Nupay kabaelam nga uray iti Makati Medical Center ti pangipanam ngem nasaysayaat met laeng no adayoda iti sakit.
No makalagipda nga agpasiar, paitulodda laeng idiay Megamall wenno idiay Ayala Center ta gatangenda ti kayatda. Namin-anon ‘ya a nagturongkayo idiay Disneyland ti Hongkong.
Dika kayat a mapadasanda ti rigat nga inka pinasar idi ubbingka. Rigat iti pisikal ken sikolohikal a no mabalbalin ket dimo kayat a kumolding iti panunotmo. Kababain kadagiti business associatesmo no mammuanda ti nagtaudam.
Nakababain!
ii: Desdes Ti Napalabas
“BENING, agriingkan! Intayon idiay taltalon. Dimo manen urayen a malunag dayta mukatmo saka bumangon.”
No ar-arigen, di pay nakariing ni Apo Init, mangririingen ni Amang Inso tapno agsibog ti bunubon ti tabako. Kas inunaan, sika kano ti kangrunaan a maturturan iti panangtulong kenkuana tapno adu ti maapityo.
Agtawenka iti sangapulo ket maysa. Ubing pay iti panunot ken pisikal a bagi…di koma pay maturturan iti trabaho iti taltalon. Apay ketdin nga itiltilnaka iti nadadagsen a trabaho?
Kadaywanen ti panagintuturog no kasta a mangegmo ti agallangugan a bosesna.
“Bening… maysam!”
Masapul kano nga agriingka iti nasapsapa iti ngem alas singko, ta isu laeng ti gundaway a panangtulongmo kenkuana. Iti alas siete ket pagawidennaka tapno kumamakam iti pagadalan.
“Dua!”
Ngem ania ngarud ti maaramidam, ti bilang ni amang ket palab-og a no di italek ket sumarsarunon ti basnot a sanga ti siitan.
Ket nupay agkurkuridemdem, igusgusugosmo ti imam iti matam tapno mamunawanka. Aglaladutka a bumangon, agturong idiay karamba tapno mangala iti pagmulugmog.
Arigna ket saggaysa ti addangmo, agkarkaratukot ti sakam a bumaba iti kawayan nga agdan ti balayyo. Aglalatoy a mangala iti kumpay ken kuribot manipud iti nakaisab-itanna a puon ti dalipaoen nga adda iti likudan ti balay. Inton agawidka, masapul nga addan pammigat ti tarakenyo a nuang. Imbag pay ni Putot!
No kastoy ti makitkita kenka ni Amangmo, ammonan ti aramidenna tapno pumaragsitka. Ket ti dika mapupuotan a panangalana iti bislak ket ipanabsiitna iti ubetmo. Ket iti kigtotmo, urayka la mapalagto iti apges. Ipaminduana pay ket aglagto-lagtokanton tapno maikkat ti ut-otna.
“Langgong, dayta ketdin kas pag-ong a garaw ti ipakpakitam kaniak. Ala, agawaam!”
Alas siete iti bigat, madardarasan nga agawid tapno kumamakam iti panagbasam. Dika pay maalan ti agdigos. Pagangayanna, nakadungdungritka… agat-taltalon ti pay-odmo nga agbasa. Awan met ketdi kaadalam ti mangdillaw kenka, ta ania ngarud, agpapadakayo met. Saan nga uso iti surong ti agbasa a nakabangbanglo. Agpapariskayo la a naangdod.
Nupay kasta, dika paatiw kadakuada. Saan nga umanay kenka a maikabisa laeng ti ABAKADA; wenno ti one plus one equals two. Adda ti arapaapmo.
Iti panagawidmo iti pangaldaw, nasayaat koma no makaramanka met iti manok a nalaokan ti papaya. Ta makauma metten ti kanayon nga uggot ti kamotit, saluyot ken sabong ti karabasa.
“Dikayo agmisugsog, anakko,” kuna no kasdiay ni Inangmo Insiang. “Nasayaat daytoy iti bagi, tapno kanayonkayo a naalibtak ken naganaygay.”
Ngem naumaka ngaruden. Ti dilam ket marimonen iti kanayon a nagalis wenno naartem a bulbulong. Di pay ket ngatan gilingen ti bitukam.
Sa kayo laeng makaraman iti ikan no panagtutudo. Ta ado ti maala a karpa, dalag, paltat ken dadduma pay iti taltalon ken karayan. Ngem, no dika pay agipakat ti lawin, ti saggaysa a mapak-ilan ni Amang iti taltalon no kasdiay nga agsuyod ti taraonyo. No dadduma ket adda dagiti tukak a maalana. Ti kengkeng ket adu met, ngem anian, ta ultimo paggatang koma iti suka ken soy tapno ma-adobo ket narigat pay a maisapulan.
Ubingka pay laeng ngem addan ti nabukel nga arapaap iti mugingmo… a dika kayat nga iti agnanayon ket maselselselan lattan ti kukom iti pitak iti taltalon. Dika kayat nga iti agnanayon nga agalunos iti saluyot, wenno pagingat ti tulang ti tukak. Kayatmo met makaraman iti letson a baboy, cake a kunada ken agpuyot ti kandela iti kasangaymo.
Naamo kenka ti gasat. Maysa kadagiti sangaili nga addaan iti scholarship foundation ti nakaala iti interes iti panakangegna iti valedictory addressmo a nangipeksaam iti sakit ti nakemmo iti biag iti naginget a lugar. A kayatmo a matun-onay ti arapaapmo iti biag.
Madi ni Amang ken Inangmo idi impakadam a kayatmo a gundawayan ti scholarship nga ipaay ni Mr. Alejendro Garces, a maysa gayam a nabakbang a negosiante ti tabako. Ngem awan ti naaramidanda ta addaakan iti ruangan ti arapaap. Ket iti umuna a gundaway, nagladingit ni Amangmo, inlingedna ti panangluana. Pinalubosanaka agraman ti pammagbagana kenka:
“Agsingsingpetka, wen!”
Iti panagrubbuatmo a pumanaw iti surong a kabanbantayan a lugaryo, ken ad-addakem ti nagalis a desdes, nagay-ayam iti panunot ti maysa a kari.
“Saannakton nga agsubli pay iti daytoy a lugar nga umok ti rigat ken kinaawan-gasat ken arapaap.”
iii: Iti Agdama a Lubong
ITA, sikan ti presidente ken CEO iti negosio ti tao a nangipaay kenka iti arapaap. Addaan iti maymaysa nga anak, ni Marian Garces, nga isu ti asawam. Dika met kunaen a pananggundaway ti panangasawam kenni Marian tapno laeng maimatonam ti nalawa a negosio. Ta talaga met nga ay-ayatem. Maikaddua, sikan ti maysa kadagiti vice presidents iti kompania idi agasawakayo. Nadaras ti promosion, ta dakkel ti naitulongmo iti panakaallangon ti negosiona nangruna idi nagtunglab gapu iti dimmakes a kasasaad ti ekonomia. Babaen iti feasibility study ken iti proposalsmo, rimmangen manen.
Maysa kadagiti natakkuatam a nagkapsutan ni Mr. Garcillano no apay a limmanay ti negosiona nangruna idi pimmigsa ti kampania kontra panagsigarilio ket ti kinaanusna ken kinamanagayat iti pagimbagan dagiti empleado. Pabus-oyanna ida iti kalikagumda, ket gapu iti daytoy, sumagmamano kadakuada ti naglablabes. Iti negosio, masapul nga adda sangim, natangken a sumaranget kadagiti naduma-duma a problema manipud kadagiti empleado a mangbutbuteng ti strike, picket ken panagalsa.
Ket idi agkakapsuten ti katugangam, sika ti nangipaimaanna iti panangturay iti negosiona. Nairana a napintas ti panaglukuan ti stocks. Naki-tie-up iti darakkel a kompania. Ket ita, gatgatangenyo laengen dagiti babassit ken mab-mabroke a kompania.
Kasta ti dangadang iti negosio, gundawayan ti panagkakapsut ti maysa tapno sika ti pagrang-ayenna.
Ngem saan amin a kanito ket napintas ti damag. Inpasabet ti secretarym ti damag a nangparupanget iti rupam. Nangnayon iti stress ken tension a marikriknam.
“Sir, ag-strike kano ti union dagiti empleado. Masapul kanon a maited ti nayon a sueldo ken dadduma pay a benefits a kalikagumda. Kayatda ti 14th month pay, hazard pay, death benefits, productivity pay ken dadduma pay.”
“Shit, do what they want to do! Get their names and submit it to our legal department.”
Inpa-cancelmo amin a meetings ken concessions nga scheduled koma iti daytoy nga aldaw. Nadadaelen ti konsentrasionmo. Inkeddengmo ti agawid a nasapa tapno aginana.
Ngem ti nasangpetam a balay ket kas met laeng iti pinanawam nga opisina. Agkibkiborda Randolf ken Veronica. Pagbarbaraanda dagiti katulonganyo.
“Apay, Olang?” Ni Olang ket maysa a kadduayo manipud iti Ilocos. Taga-igid ti baybay kano.
“Di’k ammo, sir. Biglada laeng a nagmaktol.”
“Randolf, nag-hang manen kadi ti connections ti internetmo?”
“Awan, Daddy!” Ngem nakamisugsog met.
Daytoy ti dimo pagayatan a mangala iti Ilocana a kaddua, makasursuro iti iluko dagiti ubbing. Ita, aglaoken a tagalog ken iluko ti panangsungbatda kenka. Ngem napigsa met ngamin ti convincing power ni Marian.
“How about you, my little baby.”
“Nope, Dad. Kayatko laeng ti agpasyal.”
“Okay, let’s go… McDo!” Pinaragsakmo ti boses.
Ngem immatidog ti subsob dagiti anakmo. Kasla dina pakaragsakan ita ti imbalikasmo, ket idiay met ti kanayon a pappapananyo no kayatda ti agaliwaksay iti ruar.
“Dad, naumaakon iti raman ti hamburger, fried chicken ken fries. I like something new a diak pay napadasan.”
“Ano nga?”
“I don’t know!”
Sinarungkaram ni Dr. Larry Lapuz, ti gayyemmo a neuro-toxicologist. Madanaganka ti panagsakit-sakit ti ulom, amangan no sabali ket daytoyen. Inyunegnaka iti CT scan, endiscopy magnetic resonance imaging, electromyography ken dadduma pay. Na-checked ti pusom, dara, bato dalem ken bara. Makatuok ken makapadanagak ti sumaruno a gundaway a pananguray iti resulta. Normal met. Naiyunegka iti neurologic scans ken hormonal evaluations. Nagkarkaragka a negatiboka koma iti tumor, tumor, kanser ken ALS.
“Negative, amigo.” Naragsak nga imbagana kenka.
Imbagam kenkuana ti problema iti kompania. Agraman ti behavior dagiti ubbingmo a diak maaw-awatan. Nga agbirbirokda iti banag a dika met ammo.
“Stress… tensions, amigo!” Kinunana.
“Anything to take, amigo!”
“You just need a rest. Give yourself a break. Magbakasyon ka. In a place that is something refreshing.”
“Iti beach?”
“Maybe,” kinunana. “But, suggestion lang, amigo. Why not try spend a vacation in… like, sa probinsia.”
“Probinsia!”
“Why not?” Inliadna ti swivel chairna. “In my case, I seldom go to Bicol. You know, Bicolano ako… the place, ang mga puno, the mountains. Nakakatanggal ng sakit ng mata. Sa ulo… ng stress!”
ADDA panagtukkiad ti riknam iti imbalakad ni Dr. Larry. Ti maymaysa a probinsia nga ammom a papanan ket iti Ilocos, a puonmo… a no mabalbalin ket dika kayaten ti agsubli. A kas inkarim iti bagim idi.
Kasapulan ti second opinion. Ket ni baketmo ti immuna a simrek iti panunotmo. Kas maysa a psychologist, ammom a dakkel ti impluensiana iti parikutmo. Maikaddua, barbareng adda ammona a sabali a probinsia a mabalinyo a pagpallailangan. Adu met ketdi ti maibalakad dagiti naduma-duma a travel and tours agency, ngem adda ti riknam no kabisadoda ti lugar.
“Ammom met a pure Tagalogak. Why not sa inyo? You know, nabayag a kayatko nga ibaga kenka nga agbakasiontayo koma met iti probinsiayo.” Kinuna ni Marian. Daytoy ti maysa kadagiti galad ni Marian a dimo ammo no kasuronmo wenno dayawen. Naalana la unay ti ugali daydi Mr. Garcillano a managayat la unay iti probinsia ken nalukneng ti pusona iti tattao.
“No!”
“Please, look at your children. Adda ti behaviorda a di maaw-awatan. And you know, I think, they’re missing something like your place though they haven’t got there. The green leaves, the high mountains and the whiz of the river is also a therapy of the weary mind.”
Iv: Ti Dalan Nga Agsubli Iti Surong
KET dim’ ammo no nalaing a talaga a mangguyugoy dagiti psychologist, ta pinagtung-ednaka. Ket kabigatanna, nagsaganakayon. Pinagbatiyo ti dua kadagiti kadduayo iti balay. Ni Olang ti nagasat nga insurotyo.
Sakay iti Mark III Ram, nagrubbuatkayo a nagpa-amianan… iti Ilocos. Pinagbatim ti family driver tapno adda kaddua dagiti katulonganyo a mangbantay iti balay. Dika agtalek unay iti guardia ti subdibision. Sikan ti driver.
Apaman a nagdaliasatkayo iti North Luzon Expressway, nangrugin ti panagalikuteg dagiti ubbingyo. Di pay ketdin maigawid ni Olang iti panagtan-awda iti tawa ti lugan.
Dika ammo no itada laeng a nakakita ti kataltalunan wenno daga a nagtubbuan ti naduma-duma a mula. Kasla ketdin ignorante da Randolf ken Veronica iti panakaay-ayoda iti lantag.
“Naumada ngaminen iti buya iti kalantangan a building iti Metro Manila ken dagiti billboards a gumilap-gilap iti rabii.” Kasla ketdin ammo ni Marian ti adda iti panunotmo ta sinungbatanna.
Dikan sinungbatan ti asawam. Idi limmabaskayo iti Petron Treats, nag-Jollibeekayo. Ngem ngata, nabannog iti panagtala-talangkiaw dagiti ubbingmo ta dandani dida ginaraw ti order. Ad-adda ti panangdagdagda iti panagbiaheyo.
Iti panagbiaheyo manen, masiputam ti ikikitana iti ruar sa kumita iti rupam.
“Ilang years na ba, Pa?”
“What?”
“… na dika dumaan dito?”
“I tell you, no addakan idiay. You’d wish you did not come.”
“Kaya,” tinaliawnaka. “You did’nt know, I love nature.”
Dika nagtagari, siniputam ketdi ti tunggal lugar a malabsanyo. Adun ti nagbaliwan dagitoy a lugar. Saanen a kas idi nga awan ti progresona. Ita ket bimmangonen dagiti nagkaado a negosio. Siudad metten ti Urdaneta, San Fernando ken Candon.”
“From this point, hold your breath guys. Mangrugin ti kalbariotayo!”
Awan sintagari dagiti kakadduam iti panagpadayayo. Malagipmo a Galimuyod ti ili a masungadyo. Kas maysa a Kankanaey, dimo latta met malipatan ti kayatna sawen ti naisurat iti arko: Umali Kayo! Wenno… Sumangbaykayo… Simmaruno ti ili nga aw-awaganda iti Baugen nga itan ket Salcedo. Sementadon ti kalsada, ket awan mangegmo a riri manipud kadagiti kakadduam. Malaksid iti pandek a bantay a ‘yan ti nagkunikon a kalsada, awanen ti narigat pay a dinaliasatyo.
Ngem idi bimmabakayon iti Quinibor River, inunaamon ti panagririda ta kabatbatuan ti karayan a ‘yan ti kakaisuna a dalan nga agpa-Concepcion.
“Don’t look at me no maitim-ogkayo… sikayo ti nagpilit nga umay ditoy.”
Ngem dim’ ammo no al-allilawennaka ti lapayagmo, ta agpayso nga umariwawada, ngem saan a gapu iti siudotda iti kabatbatuan a pagdaldalanan, wenno iti panagwalin-walin ti lugan iti desdes iti karayan; no di ket iti ray-awda. Dikan sa pay nangngeg a nagannay dagiti ubbingmo iti panakatim-ogda no kasdiay a makapilidkami iti dakkel a bato. Umariwawada gapu iti ray-awda iti pumurpuraw a bantay a bato a pinalanas ti danum a tumtumpuak ditoy no tiempo ti panagtutudo.
Uray la aglagto dagiti ubbingmo idi makakitada iti ikkan nga aglanglangoy iti karayan. Ayatdan a bumaba idi makitada ti kappi tapno kammelenda kano. Sangkatudoda ti makitada a nuang nga agdigdigos iti karayan.
“Nagsurong met gayam ditoy ‘yanyo, sir?” Kinuna ni Olang. “Ita laeng a mapadasak ti agturong ditoy. Taga-igid baybayak ngamin.”
Immisem ni Marian. Maawatanna ti kayat a sawen ni Olang: a nakarkaro gayam ti rigat iti lugar ngem iti dimmakelanna. Mabalin a dina ipagarup a kastoy a lugar ti nagtaudam. Mabalin nga impagarupna a nagtaudka iti baba.
Maikabisam pay laeng ti dalan, uray kaskasano. Awan met sabali a dalan nga agturong iti Concepcion. Malaksid iti nagsanga a dalan a ti maysa ket agturong idiay Sigay. Ti sumaruno a nagsanga ket agturongen iti barangayyo kabayatanna a ti maysa ket iti Poblacion area ti del Pilar.
Iti isusungad ti Ram, tumanaliaw dagiti tao. Ket asino ti mangipagarup a sumang-at ditoy ti kastoy a lugan?
“Yehey, nagganda naman ditoy, Daddy.” Parang nagganas maglaro ditoy.” Kinuna ni Randolf idi makitana dagiti ubbing a nagsardeng iti panagay-ayamda iti siatong iti ilalabasyo.
Iti panunotmo, mabalin a kastoy pay laeng ita ti reaksionda. Ngem inton mapadasanda ti rigat ti biag ditoy surong, aglalo inton birokendan ti ganas ti siudad, ken ti lammiis ti air-conditioned room, ken ti ganasda a mangkudit-kudit iti internet gamesda, amangan no dida pay maala ti makalawas ditoy.
Kalpasan iti abot-abot ken kibba-kibbakol a dalan, nagtungpalkayo iti batog ti maysa a kubo a naaramid iti natablon nga akasya a nailansa kas diding, nagatep iti pan-aw. Dimo kayat nga idasig iti pinanawam a mansion idiay Greenhills, ta iti daytoy a balay: ti kusina, salas, kuarto, ken dining room ket maymaysa. Isu ti pagtaenganyo.
Saan a kastoy ti namnamaem a masangpetan a balay.
Iti panangisardengmo iti lugan, awan ti bimmaba. Agpipinnaliiwkayo. Uray idi mangrugin nga umaribungbong dagiti tao iti lugan. Pinawilam a bumaba dagiti ubbing. Binay-am nga umarikiak dagiti tao a mangap-apros iti Mark III. Sumagmamano kadakuada ti mairupaam la unay. Mairupaan ni Arsing nga inunaanyo; ken ni Maring a simmaruno kenka.
Idi rummuar iti pagtaengan ti dua a rupa a saanen nga adayo kenka; rupa ti maysa a baket ken lakay nga aggudgudadog iti panangsirpatda iti lugan.
“Sila ang lolo’t lola ninyo!” Kinunam kada Randolf ken Veronica.
“Ha!” Nakigtotda. Impagarupda ngata a di agkurkuribetbet ti kudil dagiti apongda, a kas iti grandma ken grandpada idiay Mandaluyong a napudaw.
Dimo naigawid ti pettat nga iruruarda iti Mark III, naginunada nga immarakop iti apongda. Uray dagiti dadakkelko ket nakigtotda iti itataray dagiti dua nga pamudawen nga ubing a sumangbay ken umarakop kadakuada.
Di mailibak ti panakakigtot da amangmo Inso ken inangmo Insiang. Ngem idi immarakop kadakuada dagiti ubbing, inarakopda iti kasta la unay dagiti apokoda. Maamirisda ngata a putotko dagiti ubbing. Ket adda pay ketdin nagubbog manipud iti suli ti matada.
“Dagiti appokok,” naiyesngawda. “Kumusta na ang biag ninyo. Ang pupudaw ninyo, naggaganda ken nagpopogi kayo.” Kinuna ni Inang iti natangken a naglaok nga iluko ken tagalog.
“Mabuti met, Apong!” Kinuna ni Randolf. Banag a nakasdaawanda. Ginelgelda ti buokda.
Idi rummuarka iti lugan, umarimbangaw dagiti tao. Ammom a masdaawda ken agngata-ngata no asino daytoy lalaki. Nangruna ket nakakurbataka. Sumilsileng ti sapatos a naiterno iti awan lukotna nga slacksko. ‘Bag ket ta dika insuot ti coatmo.
“Good morning, sir.” Kinuna ti kabsatmo a ni Arsing nupay malemen. Ayatna la a mapadayawanka.
Ngem dika nagtagtagari. Insukibotmo dagiti imam iti bulsa ti pantalonmo. Immasidegka iti ‘yanda Amang ken Inangmo. Sinarunonaka ni Marian sa kimpet iti takiagmo.
“Nasayaat met si…, barok, ta nakabakasionka ditoy surong.” Nakuna ni Amangmo iti agngadngadal a timekna. Dandaninaka pay ketdin inagawan iti ‘sir’. Ni Inangmo ket aglulua a timmaliaw ken nangmatmat kenka. Kayatnaka ngata nga arakupen ngem naunaan ti alikaka idi makitana a nakaporpormalka. Pinagkapetna lattan dagiti dakulapna.
Immasideg ni Marian. Nagmano kenni Amangmo, sa kenni Inangmo. Idi kuan, inarakupnan ti baket. Awan man laeng ti panagalumiimna nupay tinaraken isuna ti siudad. Malagipmo ket ngarud ti naanus a katugangam a lalaki. Nakarkaro manen ti saebbek ni Inangmo.
“Apay a diyo inpasimpa daytoy balay? Adda met dagiti inpaw-itko tapno masimpa daytoy.” Kinunak, sa’k minira ti daan a balay.
“Kua, barok, dimi ngamin ammo nga isupli ti inpatulodmo.” Kinuna ni Amangmo. “Inka alaen, baket. Darasem!” Inmandarna kenni Inangmo.
Nagdardaras ni Inangmo nga immuneg. Idi rimmuar, imetnan dagiti lima a tseke nga inpatulodmo a pangpasimpada koma iti balay. Inyawatna kenni Amang. Inyawatna met kenka.
Adda nariknam a panagbain idi maipaima kenka dagiti tseke. Dadakkel ti gatad dagitoy, ngem dida man laeng pinadas nga inyen-cash iti bangko. Ammom a dida met unay nengneng tapno dida ammo ti aramidenda kadagitoy a tseke. Rasonda laeng ti imbagada.
“Ala, no kayatyo ti umuneg, sumrekkayo, Benjamin. Tapno ditayo ditoy dalan nga agsasarita.”
“Mandiak!” Kunam koma ta danagem nga iti panangadakmo iti balay ket marpuog. Ngem simmurot metten da Randolf ken Veronica. Sumangkautro met ni Marian nga inasibayna pay ketdin ni Inangmo Insiang. Ni Olang ti nasiputam nga immatiddog ti subsobna.
“Dimon iruar dagita ramittayo.” Inmandarmo.
RABII, uray kasano nga nga ipapilit ni Marian a maturogkayo iti uneg iti balay ngem inpatangkenmo met ti panagkedkedmo. Ti natangken ken nadugol a datar a kawayan a pagdissuan ti likodmo ket ibilangmo a penetensia. Saan laeng kenka, no di ket agraman ti
pamiliam. Sanaykayo iti nalamuyot a kutson ken waterbed iti air-conditioned a kuarto. Amangan no aggagatelkayo no maturog iti datar.
Ni Olang ti nagmissuot, ta dikayo met umanayen iti Mark III. Isunan ti inkapilitan a naturog iti uneg iti balay.
Daytoy ti gapuna no apay a daytoy dakkel a van ti inalam. Namnamaem lattan nga awan ti maturoganmi. Imbag ditoy ta air-conditioned ken adda pay LCDna.
Kabigatanna, nariingam a maymaysakan iti uneg iti van. Da Marian, Randolf ken Veronica ket addan iti ruar nga agal-ala iti uggot ti kamotit ken saluyot iti arubayan. Ni Marian, uray nakangato ti kikitna ket mayat ti panagkettelna iti uggot. An-anusanna ketdin ti agrukrukob bayat a sursurruan ni Inangmo.
Danagem dagiti ubbing ta amanganto ketdi ta maakaranda iti mikrobio, nangruna ket inikkatda payen ti sapatosda… saka-sakadan a nakaaddak iti daga. Di ngata maarriek ti dapanda?
Binay-am ida. Awan riknam a mangtubngar ita kadakuada. Inliadmo ti bagim iti nalamuyot a tugaw ti van. Iniddepko ti air-con ket linukatam ti tawa. Naipasabet iti rupam ti natural a lammiis nga angin iti agsapa. Itam laeng manen mananam ti imnas ti presko nga angin iti kabanbantayan… nga awan ti polusionna.
Nangpilika iti maysa kadagiti DVD. Pinidotmo ti pagbidaan ni Tom Hanks iti Cast Away. Insunilmo iti DVD player ti luganmo, di nagbayag ket nagparang ti lawagna iti LCD iti luganmo. Ginanasmo ti nagbuya. Magustuam ti kastoy a gundaway a maipapasmo ti agbuya, ti awan mangsenga kenka. Ngem nagsiudotka ta kalpasan ti sumagmamano a kanito, saggaysan dagiti umaribongbong iti igid ti lugan. Idi ‘yabannaka ni Randolf a mammigat, iddepem koman ngem nagadoda metten a tuman-aw. Rimmuarka iti van ngem dikan ineddep ti buybuyaem.
“Mangantayon, Daddy!”
“’Nia’t breakfast?”
“Dinengdeng kano, Dad!”
Nagkatay ti ngiwat, ta kasla maarriek. Pawilam koma ni Randolf nga umuneg tapno inkayo la’ngen mammigat idiay Jollibee-Candon ngem inagawaannan ti immuneg. Inkapilitan a sinurotmo.
Nasungadam a nakadalupisak a nakasango iti dulang ti pamiliam. Ket ne’, agkamkammmet ni Marian a nakangato ti kikitna a mangisubsubo. Nakakutsara dagiti dua nga ubingmo ngem awan ti tinidorda. Idi simmangoka, awan sintagari da Amang ken Inangmo.
“Kain na,” indiaya ni Marian ti latokmo a lata nga iti panagkitam ket adda pitpitna, ken kasla adda latina. Inawatmo ti latok ket inmasngaadam ti simmango. Nangalaka iti kutsara ket nanggaoka iti inapoy. Induron ni Marian dinengdeng a naikabil iti sabut.
Kasla maarriekka a mangan iti saluyot, nangruna idi agdissu iti dilam. Dandanika naltukan gapu iti panagdiretsona iti karabukobmo iti panangsul-oymo. Ngem idi kitaem dagiti ubbing, magustuanda la unay ti sidaen. Awam ti reklamoda iti pammigat.
“Awan sabali?” Indamagko kenni Inang.
“Pasensiakan, nakkong. Haan a bale, iti pangaldaw, ipatiliwko ken Amangmo ‘tay kawitan.”
“Masarap naman ‘to, a.” Insungbat ni Marian.
Dika nagtagari, inanusam ti ramanna. Nga idi bumaybayag ket dika napupuotan ti ‘yaado ti kinanmo. Sika ti naudi a timmakder iti dulang. Idi imminunka, impagarupmo no mineral water ti danum a nakaud iti karamba. Nagatiddog ti tig-abko.
DIKA maallilaw ti matam, nakadungdungrit ti rupa ken bagi dagiti anakmo. Daytoy ket iti panagay-ayamda iti paoay kadagiti padada nga ubbing. Dida ammo ngem nakipasetda latta. Ngem nakaragragsakda. Naragragsakda ngem iti panagay-ayam iti Ragnarok.
Kadduada ni Apongda lakay ita, agsibsibbol iti kamantiris iti arubayan iti balay. Dida kabuteng dagiti siit a mabalin a mangsugat kadakuada. Idi agangay, isudan ti agsibbol. No mapulinganda, igusugosda ti imada iti matada. Awan ti riri!
Nagdanagka idi makitam nga immuli ni Randolf iti sarguelas a kaabay ti kamantiris. Ngem binaybay-am, uray ket adda ni apongda a mangtartarabay. Itam laeng naamiris a kabaelanda gayam ti umuli iti kayo. Idi bimmabada, inyawatda dagiti naalada kenni Olang. Ni Olang pay ketdin ti yaw-awatanda bayat a nakatugaw iti ramut iti sarguelas.
“Dad, ligo daw kami idiay karayan.” Impakada ni Veronica. “Sama ka?”
Nagmayengka ta amangan no malmesda, ngem gapu iti rimat iti matada. Pinalubosam.
“Sige, kayo na lang, ingat ha!”
Naglagto dagiti ubbing iti ragsak bayat a bumabbaba nga agturong iti karayan. Siniputam ida agingga nga inlingeden ti puon ti kaykayo agraman ti yayada ken ni Amang.
Rimmuarka iti lugan. Binay-am ti presko nga angin nga umarakop iti bagim. Nag-inhale-exhalenka. Idi limmabas ti maysa a bunggoy ti tao, naggiinnaraasda a nangpaludip kenka, ngem dida umasideg kenka. Mabainda!
Itan, mariknam ti kinapudno ti imbalakad ti kompadrem a duktor. Limmamiis ti ulom ken limmukay ti riknam. Talaga a dakkel a banag ti isisiasi sagpaminsan iti makarimon a siudad.
Paangaldaw idi agsasangokayo manen, di maputpot ti panangipadamag da Randolf ken Veronica kadagiti nagbalin nga aktibidadda: ti panakaabakda iti paoay. Panagkammel ti kappi idiay karayan, ti panakaidarusdos iti bakras ken dadduma pay. Dida pay ketdin napupuotan a ti insakmolda a karne ti native a manok ket batikuleng gayam. Nabayag a dikan nakaraman iti manok a ti nailaok ket parya’t-bakir. Nangruna no luto ni Inangmo, sabsabali ti ramanna.
“Ammom, Dad, naglugankami ti carabao. Ay, nagkati gayam. Ngem nagsarap met isu nga ayoko ti bumaba.” Panangipadamag ni Randolf.
“Siak met, Dad, ket nagalaak iti leddeg. Sabi ni Apong, ulam daw natin mamayang gabi. Nagimas daw ‘yon!” Kinuna met ni Veronica.
“Kaya pala marami kayong bruises!” Kinunam.
Ngem dida inkankano ti imbagam, ket iti panagkitam, kasla awan aniaman kadakuada ti sugat ken garunggiad iti bagida. Uray ni Marian a kasta la unay ti panangaywan kadakuada ket awan man ti mariknam a panangiyalikakana ita.
Ah, dagiti ubbingmo, di mailibak nga adda darada iti kasurongan. Adda mariknam a panakapnek iti panagtalinaedda ditoy. Ket nalimed a naragsakankab.
NARANAANNAKA ni Amang a nakatugaw iti papag iti sirok ti puon ti kamantiris nga adda iti paraangan ti balay. Naulimek a nagtugaw iti abaymo. Natik-em sakbay a nagsao.
“Maragsakannak iti agdama a kasasadmo, anakko.” Saanen a kas idi ti timekna; naalumamay itan ti bosesna. “Ammok nga adda pay laeng sakit ti nakemmo kaniak. Nagsagabaka ngamin iti naulpit a balikas ken imak. Ala, anakko, nupay siak ti amam, dumawatak iti pammakawanmo. Ngem sapay koma ta naawatamon no apay nga inaramidko dagidiay a saplit kenka.”
Di ketdin, daytoy ti ur-urayem: ti panagpakumbaba ti tao a nangparparigat kenka idi ubingka. Ti namagrusing iti gura iti barukongmo tapno pumanawka iti daytoy a lugar. Ngem apay itan ket
kasla ubbaw, kasla mabainka a makangek iti idadawatna iti pammakawan. Kasla dimo mairusok ti kastoy a situasion.
“Ammom, mabain kenka dagiti kalugarantayo; dagiti kataebmo ken barkadam idi, dagiti kaadalam ken uray dagiti uppat a kabsatmo. Nangatoka kano unayen, kasla kababain kano a kapatangdaka. Amangan kano no ipagarupmo a kuartam ti kayatda kenka, gapuna a dida umasideg.” Immanges iti nauneg. “Ket ammom, uray dakami ken Inangmo, adda kasdiay a riknami. Ngem siempre, imulami iti panunotmi nga anakdaka… ket sikami pay laeng ti Amang ken Inangmo.”
Awan ti makarawam a sawen. Kayatmo nga ilawlawag a di rumbeng ti panpanunotenda. A nupay nakakurbataka a simmangpet a naglugan iti Ford Ram… taga-Sursurongak pay laeng.
“Ngem dika agdanag, barok. Uray adda nagbaliw iti langam, mariknak nga agsubsublin ti sigud a kina-apsaymo. Madlawko dayta bayat iti panaglabas ti orasmo ditoy banbantay. Maimasam manen ti dinengdeng, ken ti luto ni Inangmo. Ket ammom, dagiti anakmo… dagiti apokok, impagarupko a kasda kadagiti ubbing ti Menila a natangsit ken nangato ti purruana. Sabsabalida, ta natural ti garawda kas dara iti kabanbantayan. Masdaawanak, ni Marian a baketmo a di sanay iti biag iti banbantay, ngem ne, uray nakangato ti kikitna ken naka-kuteks ti kukona, maituredna ti aginnaw iti latok. Impagarupko a sabsabalida… kayo.” Innigamanna ti abagam. Timmakder.
“Ala, dika singaenen, aginanakan.”
v: Ti Nakairuaman-
DAGITI balikas ni Amangmo; saanen a maakkal iti panunotmo. Kayatmo ti mangipaduyakyak iti rikna ngem dika maala ti gundaway. Kasla di umanay ti balikas a pangilawlawag iti agdama a kaririknam.
Pudno ti kinunana, uray adda sabali a rummuar balikas iti bibigmo, agsublika latta iti nanipudanm a sao. Idi damona nga immadak manen ditoy, adda sabali nga ugalim. Ngem dim’ ninamnama nga inpalab-ognaka ti pudpudno a kinataom.
Kunada a nangatoka kano. Wen, iti kasasaad ken ugali, saan a mailibak. Ngem mabalinmo ti bumaba tapno maisubli ti singedda kenka. Maituredto pay ti nalayog a kawayan ti agrukob, sikanto la ketdin. Maituredmo pay met ti umaddak iti daga.
Madama gayam ti panagtudtudok ti bulong ti tabako iti pugon ti kabsatmo a ni Arsing. Umalas saisen ti malem, ket umado dagiti umarob, saan laeng tapno makitudok no di ket makisango iti sammigel.
“Dikayo man la agiyab, Manong Arsing. Padasek mammet ti makitudok, no ammok pay laeng. Mano ti maysa? Ngem maymaysat sa’, no inkayo nayunan daytoy naipatakder a puraw ditoy tengnga.”
Nasiputam ti panakasdaawda, dida impagarup ngata. Ngem nakagin-awaak idi makitam ti panagbingngi ti isemda.
ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn fij_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn eng_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn eng_Latn ilo_Latn sot_Latn ilo_Latn ilo_Latn war_Latn eng_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn eng_Latn eng_Latn ilo_Latn eng_Latn ilo_Latn tgl_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn twi_Latn eng_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn tgl_Latn eng_Latn tgl_Latn eng_Latn eng_Latn ilo_Latn eng_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn tgl_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn eng_Latn pag_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn tgl_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ceb_Latn ilo_Latn tgl_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn tgl_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn