Kolum ni Jobert M. Pacnis
(Umuna a paset)
ITI sibubukel nga Abagatan-A-Daya ti Asia, ti pagilian a Pilipinas ti kaaduan ti agsigsigarilio, kas kuna ti maysa a panagadal. Saan ngarud a nakakaskasdaaw ti kinaadu ti kailian nga agsagsagaba kadagiti sakit a mainaig itoy kangrunaan ti kanser ti bara. Segun iti Departamento ti Salun-at (DOH), 85% kadagiti kanser ti bara ket maigapu iti panagsigarilio.
Iti kasta, saan nga adayo nga adda am-ammotayo nga agsagsagaba iti nasao a sakit. Mabalin a kabagian wenno kameng ti pamilia. Ti nakas-ang ditoy, in-inutdan a mapukpukaw iti naubing pay nga edadda.
Saan a palimed kadatayo dagiti bunga ti nakaro a panagsigarilio. Nayad-adal dagitoy idi addatay’ pay laeng iti eskuela. Ramen pay kadagiti pammagbaga dagiti nagannak. Uray iti social media ken internet, mabasa dagiti epekto ti panagpayubyob.
Ngem makapadanag latta ti resulta ti panagadal. Umad-adu latta dagiti mailuluod itoy a bisio. Pammaneknek dagiti umad-adu nga agsagsagaba iti kanser ti bara gapu iti panagsigarilio. Ti pay adatna, naladawen no maduktalan. Irreversible, saanen a maisubli, ti epekto dagiti kemikal ti sigarilio iti bagi. Awanen ti mamaay uray dagiti agkakangina nga agas.
Tapno makatulong ti gobierno a mangtiped kadaytoy a bisio, nagbalin a paset ti World Health Organization Framework Convention on Tobacco Control idi Setiembre 4, 2005. Ditoy a napagpapatangan no ania ti makunkuna a public places, smoke free places, no kasano ti pannakayanunsio, ken pannakaipakete ti sigarilio.
Kas makita iti agdama, nakamaldit kadagiti pakete dagiti ladawan dagiti nakain-inaka a sakit nga ibunga ti awan ressatna a panagsigarilio. Mamati ti gobierno a babaen itoy, mabalin nga agpangadua dagiti mayat nga agpayubyob wenno agsigarilio. Makariknada iti panagbuteng a mabalin a mapasamak kadakuada dagiti nailadawan.
Maysa pay nga addang, isu ti pannakaingato ti buis ti sigarilio kas sagudayen ti Sin Tax Bill. Daytoy met ti mangingato (kas met laeng kadagiti arak) iti presio ti sigarilio. Pagpampanunotan ni mannigarilio no gumatang pay laeng tapno mapagustuanna ti bisio a nangadipen kenkuana. Mabalin nga agkuenta iti panunotna. Ket saannan a patuloyen ti gumatang wenno agsigarilio. Para laengen iti pamiliak ti busbosek a pagbisio, kunaenna la ketdi.
Idiay India, kanayon a maipalagip a makapatay ti sigarilio. Mabasam: Smoking Kills. No adda artista a masapul nga agpayubyob iti eksena ti pelikula, maikkan a dagus iti pakaammo iti baba (kasla subtitle) a saanna nga iprompromot ti panagsigarilio.
Ngem ti yanna nga adat, umad-adu latta dagiti agsigsigarilio ditoy pagilian iti labes dagitoy nga addang. Ken umub-ubing dagiti mailuluod. Addada payen dagiti agad-adal laeng iti elementaria a kasta unay ti panagpayubyobda.
Masaludsod la ket ngarud: ania la unayen ti adda iti sigarilio ta pagaayat dagiti dadduma?
Status symbol, kunada. Kasla adu latta ti makukuartam; saan a maib-ibusan. No nalaingka pay a pumayubyob, okeyka iti grupo. Adda dayta marikna a panagpannakkel. Pogi points, kunada pay. A kasla ketdin manayonan ti kinalalaki no nalaingka nga agsigarilio.
Pangikkat kano pay iti stress. Iti panagpayubyob, palag-anenna kano ti rikna ket makaikkat iti panagdandanag. Pakalmaenna ti rikna, kasta.
Isu a saanen a nakakaskasdaaw nga amin lattan a suli, lugar ket makakitaka iti agpaypayubyob. Awanen dayta nakalanad iti Tobacco Regulation Act of 2003.
Nalawag a maiparit ti agsigarilio iti lugar a kas iti pagadalan, elebeytor wenno agdan dagiti pampubliko ken pribado a pagagasan, parke, airport, terminal ken uneg dagiti lugan, panganan ken sadino man a dupudop ti tao. Kadagiti public places a makuna. Maipawil koma pay ti panaglako ti sigarilio iti uneg ti sangagasut a metro manipud kadagiti pageskuelaan.
Yanna nga adat, saan a maipatpatungpal dagitoy. Aglalo dayta mapawilan koma a lakuan dagiti menor de edad (uray pay nabaonda laeng). Ngem kas kapaliiwan, nawaya dagiti ubbing (nga annak wenno kabagian ti mannigarilio) a mapan gumatang.
Kadagiti dadduma a pasdek, adda ‘tay makunkuna nga Smoking Area. Ngem saan latta koma a maipalubos daytoy no rummuarto met pay laeng ti asuk ti sigarilio a mapan iti yan dagiti tao. Kas koma iti uneg ti restaurant, adda daytay area wenno lugar a nailatang a pagsigarilioan. Ti dakesna, saan a kubong daytoy. Ngarud, agdakiwas ti asuk ket makadanon kadagiti inosente a tao.
Pagaammotay’ met ngarud nga ad-adda a delikado ti second hand smoke.
(Adda tuloyna)
cat_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn