Makan a la Pinoy: Basi Revolt
Ni BRENDA S. DACPANO
www.nordis.net
Ti basi (bá.si) ket arak nga aramid dagiti Ilokano manipud iti bennal (sugarcane juice) ti unas. Mailambong daytoy kakuyog ti lomboy wenno aniaman a mailaok a prutas wenno ubbak/ukis ti kayo a pampabanglo ken tapno agmaris kayumanggi, malaokan iti bubod ken mayadi iti burnay. Kadawyan maikali ti burnay iti daga nga apag-tangwa ti ngarab ken kalubna.
Gapu ta bulan ti Setiembre itatta, intay’ lagipen ti pannakilaban dagiti nagkauna a rebolusyonario nga Ilokano gapu iti panangilabanda iti pangkabiagan dagiti Ilokano idi panawen ti kolonialisasion dagiti Español. Setiembre 16, 1807 idi bimtak ti Basi Revolt.
Agrarairan ti industria ti basi iti rehion ti Ilocos sakbay pay ti panawen ti kolonial nga Español ditoy pagilian. Nagtultuloy a dimmur-as daytoy uray idi panawen ti panagturay ti Español aginggana inistriktuanda ti panaginum ti basi dagiti Ilokano. Daytoy ket gapu ta kayat ti España nga agganarda babaen iti panaglakoda iti bukodda nga arak kadagiti Ilokano. Inaramidda a maysa kadagiti sentro iti galleon trade-da ti Villa Fernandina (Vigan itatta), a kabesera ti probinsia ti Ilocos.
Ngem nagtultuloy latta a naregta ti produksion ti basi iti Ilocos agingga iti ungto ti maika-18 a siglo. Gapu ditoy, maysa a pangta iti negosioda nga arak ti panagdur-as ti industria ti basi. Isu nga idi 1786, indeklara ti España ti monopolio iti arak ken imparitda ti panagaramid ken panaginum ti basi. Arak ti España laeng ti adda a magatang kadagiti tiendaan ti gobierno.
Kalpasan ti dua a dekada a disgusto ditoy a diktar iti ekonomia, kasapulan a lumaban dagiti Ilokano. Idi Setiembre 16, 1807, dagiti umili ti Piddig, Ilocos Norte nga indauluan ni Pedro Mateo, a cabeza de barangay ken ni Salarogo Ambaristo, maysa a Tingguian, ket nangiwayat ti panagbaringkuas laban iti monopolio iti arak. Sinerrekda ti Sarrat, Laoag ken Batac, nagrekrutda ti adu a rebelde, ken inaramidda a base ti operasionda dagiti nawayawayaan nga ili. Immabante dagiti rebelde iti laud agturong iti Badoc ken Sto. Domingo, agingga iti panggepda a makaptiur a Villa Fernandina. Tunggal ili a labsanda ket maalada ken makarekrutda ditoy iti ad-adu pay a makitipon kadakuada.
Ngem kalpasan ti dua a lawas, nangidaulo ti alcalde mayor ti puersa a regular a tropa ti Español. Idi Setiembre 28, 1807, dinarup ken inabakda dagiti rebelde iti maawagan itatta a Barangay Gongogong iti abagatan ti Karayan Bataoay iti ili ti San Ildefonso. Ditoy a nagsardeng ti 1807 Basi Revolt. Naibangon ti pakalaglagipan a monumento iti deppaar ti kalsada ti Pidding.
Mabuya met ti interpretasion ti Basi Revolt kadagiti debuho ni Esteban Villanueva a 14 kuadro a painting-na idi 1821. Makuna a dagitoy a debuho ket kaunaan a historical paintings iti Southeast Asia. Naipakita ditoy dagiti balligi ken kinabannuar dagiti rebolusionario. Makita dagiti paintings iti Museo ni Padre Burgos iti tengnga ti Siudad ti Vigan. # nordis.net
bam_Latn sot_Latn kab_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn