Ni Jaime M. Agpalo, Jr.
Sainnek ti Maysa a Mannaniw, paulo ti maysa kadagiti daniwtayo nga addaan kaipapanan, saan laeng a maipanggep iti kalikasan no di pay ket maipapan iti bukod a biag. Daniw a naparut iti adalem a kaunggan. Daniw a nangiladawan ti masakbayan—ti lugar—ti maysa a paraiso, ti maysa a sitio a buklen ti sangapulo ket pito a balbalay dagiti mangngalap, sitio nga ayuyang dagiti simple nga arapaap… idi 1992, kasapulan a nangeddengak a panawakon ti lugar, ti Bangayao.
Ket sipud idin, saanak metten a nagsubli ken dimmap-aw koma sadiay, per-sonal a banag dagiti rason. Mabasa iti daniw a kas emphasis—call to attention—kadagiti readers wenno asinoman a saanakon nga agawid sadiay. Naulit-ulit a “Saanakon nga agawid idiay Bangayao” iti maminwalo a daras. Pangatiddogen a daniw. Ket idi masursurat daytoy, adda met a sumekseksek iti muging ti Paradise Lost ni John Milton. Nangaramidak iti bersionna a sarita, ngem saanko a masarakan iti dagumpon dagiti file. Ta kadagidi a panawen, saan pay nga uso ti kompiuter.
Nagsubli manen ti lagipko kadaytoy a daniw gapu iti news report a nabuyak itay naminsan nga aldaw manipud iti telebision ken nabasak iti internet maipapan ti pannakadadael dagiti mula dagiti mannalon iti Brgy. Pangascan, Sual, Pangasinan. Nangruna dagiti mula a pagay, nadadael ti ipida ken awanen ti agbagas pay. Tuduen dagiti mannalon a ti agregreg a dapo manipud iti 1000 megawatt a coal-fired power plant sadiay a ba-rangayda ti rason. Ti lugar nga intay pinananawan ti nagsaadan ti coal-fired power plant.
Epekto ti planta ti mapaspasamak ita a panagdadael dagiti mula. Nasirmatatayo ken nakitatayon dayta a banag idi. Isu nga intay met insurat a kas pakauna a balikas ti daniw: “Saanakon nga agawid idiay Bangayao [1]/ ta natayen ti kalgaw; dimteng ti nakabutbuteng nga al-allia/ ti Pantabangan, Calaca, Ambuclao, Binga…”
Immunan a nagpasaran ti Pantabangan, Nueva Ecija; Calaca, Batangas; Ambuclao, Bokod, Benguet; ti Binga, Itogon, Benguet ken dadduma a yan ti planta a mamataud ti kuriente ti panagdadael dagiti mula ken exploitation ti lugar ket a saan laeng nga iti epekto ti nabangon nga agsarsarua iti gita no di ket ti mistreatment ken exploitation ti lugar ken dagiti lumugar.
Umayonak met iti development ken improvement ngem nasken a kitaen koma dagiti maseknan dagiti madangran kalpasan nga agan-andaren ti proyekto, no ania dagiti ibunga daytoy iti tao ken kalikasan, ti implikasion a parnuayna, ti intedna a pagdaksan kadagiti lumugar. Rimkuas ti gil-ayab iti barukong ket naikur-itda tapno agtalinaed nga agnanayon ken kas pakalaglagipan a kas tugot ti panawen.
Insalipko ti putarko iti Salip ti Daniw 1995-1996 a pasalip ti GUMIL Pangasinan—kas maitutop a pangiyebkasan ti nagmanto a sainnek. Nangabak daytoy a kas Umuna a Gunggona. Kunada idi, adda gayam nadalapus a mannurat. Immisemak latta. Nupay adda ti lubuag iti barukong, nairuarda babaen kadagiti sinurat. Ti politikatayo ket babaen ti pluma. Ti politika ni mannurat ket dagiti sinuratna. Ti pannakaiyebkas ti an-anek-eken babaen ti pluma ket maysa a dangadang a dinto a pulos maibalat ta timmanor dagita nga awan kasallabayna nga anniniwan (string attached).
A, wen, adda dagiti awis a tumipon iti isusupring—namin-adu a daras ti sugsog, dagiti am-ammo ngem ad-adu dagiti saan nga am-ammo a nagawis. Ngem adda personal rason ti ikakayakay. Nupay kasta, inyaramidantayo manen daytoy iti maysa a sarita a nauyos dagiti dadduma a paset iti irurukuas ti dangadang ti masa ket nangabak met iti maikatlo a gunggona iti isu met a pakontes ti probinsia iti isu met la a tawen—a kagiddan ti nasao a daniw. Ti kanayonan a sainnek ti pannakabangon ti planta ti kuriente ket inusartayo nga epilogo iti sarita nga impangabaktayo iti Umuna a Gunggona iti Palanca Awards. Dagitoy dagiti sinurat a nangiyebkasak iti dangadang ti sainnek.
No maminsan tumaud ti baringkuas iti parbangon—dagiti di magawidan nga iririing iti parbangon. Kayattayo a sindian ti lampara ket isaknap ti panggep. Ngem iti panangtingitingtayo iti pagbatbatayan a situasion, ti sibilidad iti pagrebbengan ti pamilia, iti nakaikamangan, dagiti kapurokan, dagiti naayat a dumdumngeg kadagiti sursuratentayo a drama iti radio, ket maitutop a rumimbaw—saan a panangliklik iti diktar ken rukuas ti rikna ken ti gimong no di ket bunga ti nainsiriban a panangutob.
Wen, adda panagdur-as iti panagtulid ti panawen. Ngem adda met alingaas dagiti lugar a naidaton iti altar ti panagdur-as. Adda dangadang a timek ti masa. Adda met dangadang ni mannurat. Ket lagipen, uliten ken igibustayo man ti paggibusan ti daniw: “Saanakon nga agawid idiay Bangayao/ ti paraiso a naidaton/ iti rawet nga altar ti panagdur-as…#
ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn