Ti umalut-ot ken pannakawayawaya iti pinansial a pagbaludan ket maibilang a maysa kadagiti karirigatan a solbaren. Ta ngamin, sa la mariknan ti kammet ti gamat no daytoyen ket addakan nga agtungtunglab iti gayunggayong. No saanka nga eksperto, nakurang wenno awan a pulos ti pamalpalatpatam iti panangaywan iti mateggedan wenno awananka iti ammo maipapan iti financial literacy a makunkuna, sumiag a di mapupuotan ti nagbanbannogan. Inton agbalawka, nakangangaka ken agkamkammaulawkan a mangam-amiris no ania ken kasano a napasamak. No sirmataem ti masakbayan, nangruna kadagiti annak, nakuyem ti makitam a tangatang.
Iti dayta a sasaadem, umasideg met dagiti loan shark tapno sikbabenda ti posible a pagtaudan ti bread and butter. Pasaray agiinnuna pay ketdi dagitoy. Dimo pay la nga imbaga dayta riknam a padasem man met iti umutang, bilbilangandakan iti utangem, a dobliem ketdi iti utangem ta inka agsiaping ta one week a sale, nagpipintas ti tagilako sadiay ken idiay, lalo ditoy ken dita nay, agpaudika ngarud? Titser kunam man a nagdakkel ti sueldona, paabakka ngarud? Kasta man a birada, kas iti panangistoria ti maysa nga ahente ti agpapautang ti istratehiada a pannakipulapol kadagiti klienteda wenno posible nga agbalin a kliente.
Iti kanito a kimminnitka, nabanniitanka metten; ditan nga in-inutka a maikarangukong iti abut ket marigatankanton nga umalut-ot wenno mawayawayaan, inton agbalawkan nga agkamkammaulawkan. Dayta ti narikut unay a solbaren.
Dagiti dadduma, kadagiti met money lending a nakautang. Iti rigatna, nagbalin a collateral ti ATM card ti empleado, ATM card kadagiti agpenpension ti SSS ken GSIS, a sa la maiyawat kadagiti agtagikua no mapandan agwithdraw. Iti rigatna ditoy, ad-adda pay a gaburandaka iti kuarta-nga-utang, ta ammoda nga adda pagtaudan ti pagbayad ken iggemda ti pakaiturongan dayta a kuarta.
Kas iti kaarrubami nga agpenpension iti SSS iti tallo a ribu pisos kada bulan, ngem naiyutangnan iti innem a bulan a pensionna, iggem ti money lending ti ATM cardna. Dipay la nakabayad, ik-ikkanda manen, wenno dandanin makabayad, sumarungkarda manen nga adda awitda a kuarta nga ipautang. Mabain nga agkedked, siempre, ta nakautang ngarud. Wenno kas iti rason dagiti dadduma, kuarta daytan nay, kittatam pay laeng? Dumanon payen iti balaymo. Dayta ket a rason. Ngem saanda a mautob, a ti kuarta nga inutangda ket agan-anak met.
Kadagiti pensioners a debit card holders, a kas iti Master card ken dadduma pay, kadagiti met groseria ken dadduma pay a pagtagilakuan iti inda nakaisalatan. Dagiti debit card holders ket gagangay a dagiti PWD a saan a makapagpirma ket maidalan laeng ti pensionda iti maysa nga account iti debit card wenno dagiti nataenganen a nakapsuten lalo ti panagkitada. Total, annual wenno tinawen met iti panagparang iti opisina SSS wenno GSIS tapno maberipika no sibibiag pay wenno kualipikado a benipisario. Daytoy a sistema ket addan uray idi saan pay la nga uso iti card transaction, agbayad iti utang iti groseria babaen iti naawat a tseke. Dayta a paliiw ket agdadata a mapaspasaran iti sosiedad sipud pay idi punganay wenno since time immemorial.
Ti pannakibiang iti bukod a pangngeddeng ket arintukiadennak a mangsurat wenno liklikak ta ibilangko a pannakibiang iti mangipaduyakyak ti personal a banag ken pangngeddeng. Nupay kasta, adda met dagiti mabasbasa a naiyurit maipapan itoy a banag, paliiw, kas para-tignay ken pagpampanunotan. Ngem kangrunaanna ti paliiw a panangaywan iti pinansial a banag iti nangiduron iti essem a suraten met daytoy kapaliiwan, nangngeg ken nadamag.
Ti financial literacy wenno panangaywan ti nateggedan ket napateg la unay. Iti ababa a pannao, sueldo, honorarium, per diem, ken dadduma pay a pamastrekan wenno resources ket napateg la unay a saluadan. Ti pannakaammo no sadino ken ania ti pangigasgastusan ti natgedan ket suruannaka a mangaywan ken agsalimetmet, ken ti posible nga urnong ken idadakkel daytoy a savings wenno panangitapog daytoy a savings iti negosio.
Alaentayo man nga ehemplo dagiti dua nga am-ammomi. Dua a professional, titser ken nars. Ti titser, agsueldo iti P19,000.00 iti binulan. Ni nars, agsueldo met iti gobierno ospital a pagtrabahuan iti P8,550.00 iti binulan, wenno minimum a sueldo. Ngem saan a dagiti sueldo iti pakaintregaan wenno pakaituonan ti immatang, no di ket ad-adda a ngumayemngem-aburido ni titser. Idinto a ni nars, uray no dipay nakagudua iti sueldona, paisem-isem laeng no pinansial ti pagsasaritaan. Ne, apayen?
Addansa ket human interest a topiko dita a suraten, saan? Dayta ti nangiduron ti kursiosidad a mangtakuat no apay ken no ania ti adda iti likud ti nangisit nga ulep a nangabbong ti tangatang. Saan laeng a takuat, no dipay kangrunaanna dagiti paliiw, nangnangngeg ken naobserba.
(ADDA TULOYNA)
ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn