NAGASAT KEN NABUNGA A BARO A TAWENYO AMIN!!!
Sunday, December 31, 2006
Sunday, December 24, 2006
Friday, December 22, 2006
PARA ITI REKORD (ken reserts)
Ne, 40nan ti Literatura Ilokana iti Baguio
Wen, maika-40 a tawennan idi Nobiembre 14. Daytoy ti nakapuy kadagiti daduma pay nga etniko, iti saanda a panangusar ti bukodda a dila ken literatura iti sadinoman a papananda. Ngem kabaliktad ni Ilokano. Uray dinno a paset ti lubong, pagtuboan man ti saluyot ken saan, awitna ken parangrangennanto latta ti bukodna a dila ken literatura.
Mai-4 a dekadanan, sipud idi immuna a nabuangay ti gunglo dagiti mannurat nga Ilokano idi Nobiemre 14, 1966. Dagiti napili nga opisial: Rodrigo Manongdo, presidente; Luis D. Corpuz, bise presidente; Orlando B. Cabotaje, sekretario; Alselmo M. Corpuz, tesorero; Lorenzo Cacanindin, PIO; adbayser ni Flora C. Manongdo.
Dua tawenen ti gunglo dagiti mannurat iti Siudad Dagiti Saleng idi naangay ditoy siudad ti kaunaan a panagsapata ti GUMIL Filipinas idi Oktubre 19, 1966, ken napasamak sadiay Baguio Technical School, nga itan ket University of Baguio.
Idi dekada 70 ken pakauna ti 80, limtaw dagiti kabarbaro a nagan ti mannurat nga Ilokano: Jaime Luzano, Pedrito Sanidad, Bagnos Cudiamat, Peter La Julian, Peter La. Guardia, Francisco Quitazol, Pete Aromin ken dadduma pay.
Maika-29 ti Hunio 1987 idi nareorganisa ti gunglo dagiti mannurat nga Ilokano babaen iti salinong ti GUMIL Filipinas. Naawagan iti GUMIL Baguio, babaen iti panangidaulo ni Bagnos G. Cudiamat, presidente; Pedrito L. Sanidad, bise presidente; Josephine Iwatani, sekretaria, Marietta Ramolete, tesorera; Myrna Rodrigo, auditor; Clarita Sumahit ken Eusebio Tanicala, Business Managers; PIO ni Reynaldo Cadangen. Mammagbaga da Peter La. Julian, Atty. Aurelio Galacgac, Tolentino Opiniano, Beth Opiniano, Jun Biniegas at Oscar Tibayan. Kameng da Jaime M. Agpalo, Jr., Junie Cowat, Elvira Iwatani, Jaime Luzano, Charlie Pinto, Arlene Soriano, Alvin Tanicala, Art Tibaldo at Elma Valdez. Aktibo ti gunglo iti panangparangpaya ti Literatura Ilokana ken campus journalism babaen iti panangangayda kadagiti seminar workshop, ken dinar-ayan dagiti nadumaduma nga estudiante ti Baguio City National High School, Baguio Colleges Foundation (High School at College Department), University of Baguio, Baguio Central University (college at high school department).
Maika-28 ti Hulio 1988 idi nareorganisa ti GUMIL. Nairaman dagiti agnanaed iti Probinsia ti Benguet. Isu a nawagan iti GUMIL Baguio-Benguet. (Saan a paset ti Benguet ti Baguio City. Ti siudad ket addaan iti kabukbukodan a charter.) Dagiti opisial: Rogelio Salibad, presidente; Reynaldo Cadangen, bise president para iti Benguet; Pedrito L. Sanidad, bise presidente para iti Baguio City; Avelina Jackie Acoba Ver, sekretaria; Tolentino Opiniano, tesorero; Bagnos Cudiamat, auditor; Domiciu Cimatu, Jr., PIO; dagiti dirtektor, Peter La. Julian, Jaime Agpalo, Jr., Nonoy Pizzaro, Atty. Ruben Corpuz, Atty. Nap Fernandez, Primo Agatep, Delfin Pacio, Bobby Gutierez, Carol Gamiao ken ni Oscar Tibayan a mammagbaga. Aktibo ti GBB. Nangiruar pay ti presidente iti maysa a magasin ti TRIBU MAGAZINE ken maysa a pagiwarnak, ti TRIBU NEWS tapno adda iti pagipablaakan dagiti kameng kadagiti sinuratda. Ngem iti ipupusay ti presidente, naisurot iti tanemna ti magasin ken pagiwarnak. Nanglaylay met ti gunglo.
Idi maika-9 ti Abril 2000, iti Room 203 ti Baguio Colleges Foundation, nareorganisa ti GBB. Dagiti opisial: Clarito de Francia, presidente; Reynaldo Cadangen, bise presidente; Cecil Peta-Kuan, sekretaria; Dr. Priscilla S. Macansantos, tesorera; Alexander Quitoriano, Auditor; Bagnos Cudiamat, Bus. Manager; PIO si Jaime Agpalo, Jr; direktor da Francis Macansantos, Tolentinio Opiniano, Avelina Jackie Acoba-Ver, Jimmy Laking, Jenny Agpalo, Rodrigo Manongdo. Mammagbaga da Peter La. Julian, Jaime Luzano, Atty. Renato Fernandez at Judge Rodolfo Manzano. Naaddaan iti monthly news letter ti GBB a naawagan iti “PASIKING.”
Kalpasan iti lima a tawen, 2005, nareorganisa manen ti GBB, babaen iti panangipangulo ni Zaldy Galuz. Malaksid ken Rodrigo Manongdo a kameng ti direktor, buklen ti agdama ita a GBB dagiti drama scriptwriters ken dramatista iti radio. Dagiti dadduma pay nga opisial: Luvimin T. Aquino, bise presidente; Lety A. Aquino, sekretaria; Lolita J. Mananes, tesorera; Remedios Balderas, oditor; Teresita Calay, PRO; Mary Jean Castro, Virginia Alasaas ken Claire Sabiano dagiti Business Managers; Fernando R. Alvarado ken Lilia D. Sato ti kameng ti direktor; da Jena C. Almoite ken Daisy Lou Caburnay ti muses; mammagbaga da Clarito de Francia ken Peter La. Julian; ken mammagbaga legal ni Hues Rodolfo Manzano. (Nasao ni Peter La. Julian itoy nagsurat, a nagikkaten a kas mammagbaga ti gunglo.) ##
Friday, December 15, 2006
DANIW
Dagiti Dumandanog iti Angin
babawikon a timmamdag
di laeng nasulek no di ket nakidag
kadagiti ebanghelio a naidasay-napasag
ti paitna, imbaagdat' ipusda dagiti tayaktak
dagiti awanan rupa a kutak a kutak,
naladaw a bimmangon, saradat’ nagluptak
awan serbi ti ibabatok iti estero,
no marugitan met laeng dayta ulo
iti awanan kaimudinganna a senakulo
ta kasano koma nga ambingam ti diaya
a kalpasanna nga awatem koma ket isakmolna
wenno isalakanna met laeng a kanen sarwana
iti sumsumiag a panawen ti haytek
di maturog ken paudi dagiti inigges nga utek
a di makaamiris iti badang a nagballatek
kadagiti balikas nga inibbatan
ti katatao a nailamina-nailadawan
di ngarud naimbag agespeho iti narikian
ala, wen, makaipasda iti nakem
kas iti beinte nuebe, addaan dua a tadem
ngem di mabtak ta ulom no bumatokka iti adalem
agrupsa ti lasag, agkitemda iti malem
ngem ti kinabalasubas itugot iti tanem
ket dikanto masinit no adaywam ‘ta temtem
ay, ania la ketdin aya, dumandanogda iti angin
dagiti inangin a tuktok a di makailasin
iti puraw a darat ken naapgad nga asin
di makaamiris, di makaawat, agkalkallautang
dina ammo nga agnanayon ti lawag ti tangatang
ken agpukaw ti anniniwan ti langalang
Monday, December 11, 2006
GAWAT
No Nabussogen Ti Salamagi, Awanen Gawat
Idi naminsan a siak iti naglako iti pagtagilakoanmi iti nateng ken prutas, maysa kadagiti sukimi iti gimmatang iti lima a pisos a salamagi.
“Ne, nabubussogen ti salamagi, awanen ti gawat,” kunana man. Sana pay impaggaak. Wen, maragsakan la unay a. Saanak a nakauni. Nupay naynay a mangngegko ti gawat, “a panawen ti gawat”, “kagawgawatanna,” “lanti, gawat natan,” ngem ita a laeng a nangngegko a naikonektar ti salamagi iti gawat. No ania ti koneksion dayta a gawat, awan la a pulos iti ammok. Isu a nabayag met bassit a, nga impampanunotak iti koneksionna.
Ta ania ngamin aya ti gawat? Panahon ng tag-gutom iti Tagalog. Kairut ti kuarta, makan wenno pagbiag. Nairut iti aangsen. Kamkamten ti anges. Ginawgaw-at a panangbiag. Ken dadduma pay a mangngeg a metaphor ken personification ken euphemism maipapan itoy. Mangrugi daytoy iti bulan ti Agosto agingga iti pakauna ti Oktubre. Karigat a talaga dagitoy a panawen. Siguro, manipud iti balikas a gaw-at, a nasken a agagawa, doble a panagagawa tapno magaw-at ti anges. No mangrugi metten ti gapas wenno panagaani, agngudo metten ti gawat.
“Naimbag kenka, kumari, ta naramanamon ti baro a bagas,” masansan a mangngeg no kua. No isipen ken paliiwen a nalaing, dayta a pannangan iti baro a bagas ket kayatna a sawen a nagultimon kenkuana (ti nangan) ti gawat.
Ania ti koneksionna dagita nay, masansan met a kunaen dagiti pilosunggo. Wen met piman, ta ania koma ti koneksionna nay? Ngem agdadata met nga adda ngarud dagitoy nga aramid, pammati ken kultura ni Ilokano. (Karaman met ni Pangalatok, ta mamati met itoy a banag.) Isu a bay-am lattan ni pilosunggo.
Apay a naikonektar ti salamagi itan ti gawat? Awan man ti makitak a rason, malaksid nga iti bulan ti Agosto agingga iti pakauna ti Oktubre, (a panawen ti gawat) ket awan ti bunga ti salamagi, no adda dagiti nasapa, kuddapitda pay laeng. PhP120.00 ti sangalimon wenno PhP60.00 ti sangakilo, sapay no di kakasla siksik laeng ti bangus ti kadakkelda. Ngem adu latta met ti aggatang, ta kasda la met damon a makakita iti naalsem. Iti taraudi Oktubre, nabubussogen dagiti bunga ti salamagi. Ngata a, isu a no nabussog metten ti bunga ti salamagi, awanen ti gawat? Ania pay ti gawat ket panaggagapas metten? Panagaanin. Iti aldaw iti Domingo, agudong metten dagiti nabayag a saan a nagudong piman.
Nairanrana a pasamak? A kas iti pannakairanrana a no mangrugi metten ti bulan a “BER” ket agruar metten ti ipon? Nairanrana a kas iti panagsabong ti kayo a bangar, ket kaadu met iti panagruar ti pusit?
A, saan a mailadawan ti kinadatdatlag ti lubong. Ngem adda amin dagitoy. Ket adda amin ti nagtaudanda. Ket adda amin iti nangisagana sakbay a dimteng kadatayo. Isu a napateg met iti biag iti naipukpukkaw idi ken maipukpukkaw pay la agingga ita a panagsagana.
Ken ni Ilokano, lalo dagiti lallakay ken babbaket idi un-unana, ammoda a sakbayan ti gawat. Napaliiwko idi ubingak. Agiburnaydan iti asin, bugguong ken agidulinda pay kadagiti dinaing. (Ken ni inangko, itag, kiniing ken inasin a karne ti idulinna iti burnay wenno putik.) Maikabil met iti garong ti bagas, (a masansan nga umanay a kanen iti tallo a bulan), ken saan a makuti daytoy ta nairanta laeng iti panawen ti gawat. Kadagiti dadduma, agidulinda kadagiti bagas ti kamotit ken kamoteng kahoy abut. Napapaut ti biag ti kamotit no maidulin daytoy iti uneg ti abut, iti sirok ti balay, wenno iti sirok ti kamalig, wenno sadino la ditan a di madanon ti danum no panagbabagio. Kasta met ti kayo a pagtungo, maurnong iti adu idiay kamarin (idi awan pay ti LPG a pagluto). Dagitoy a dulin ket sadanto la mairuar no panawen ti gawat. A, nasakbay ni Ilokano!
Ammona iti agsalimetmet. Nasakbay unay. Kasla ugali ti kuton ni Ilokano. Nasalimetmet. Managurnong. A masansan a daytoy nga inna panagsalimetmet ket mapagbiddutan pay isuna a naimut.
Mamati pay laeng ni Ilokano ti gawat. Kasta met ken ni Pangalatok. Ngem kadagitoy a panawen, diak la ammon no adda pay la dagiti naiburnay nga asin ken bugguong. (A kas iti kaawanen ti itag, kiniing ken inasin a karne ni inang.) Dagiti naikali a kamotit ken kamoteng kahoy. Manmano ngatan ti agidulin iti kayo, ta addan ti LPG a pagluto. Those were the days?
Saturday, December 02, 2006
LABAW!!!
LABAW: TI GAMENG ITI KAMALIG TI GLU
(Maysa a Rebiu)
AWAN katukadna a gameng iti kamalig ti GUMIL La Union ti libro a LABAW. Maysa a gameng a dinto umagen ti panawen, no di ket agnanayonda a maikamalig iti puso ken isip iti asinoman a makabasa. Wen, naisangsangayan a gameng daytoy a libro a nasken a mabasa ti amin nga Ilokano, lalo dagiti agtutubo. Ngamin dagiti linaonna pabaroen ken papigsaenna pay ti bara ti pammateg iti puli, ti pannakkel iti kinaasino, ti naidumduma a ladawan ti kaindaklanan a Malayo – ni Ilokano.
Saan laeng a namsek kadagiti adal ken sursuro no dipay ket nagameran kadagiti nakail-Ilokano a kannawidan, kukltura, pammati, aramid ken ugali lalo kadagiti pagteng iti away. Ti away a taeng ni Ilokano ket sibibiag a nailadawan kadagiti sarita. Ket no sika iti adda iti siudad, mariknam la ketdi ti gagarmo met nga agawid iti dinakkelam nga away. Ket dayta a panagawid, mabasa ditoy a libro a nailadawan iti panangkammet ti gagar ti puso ken rikna.
Nagduduma dagiti nailadawan: arapaap, balligi ken pannakapaay, ayat ken liput, panangitag-ay ken panangimameg, irurukuas ti bileg iti bileg, ti prinsipio a killo ken ti naamnut, ti pantasia a kapipintasan. Ti Ilokano ket Ilokanonto latta, uray sadino ti papananna, awitna ti bukodna a literatura.
Asino ti nangibaga a naudi ni Ilokano no maipapan iti pantasia? Nagbiddut ti asinoman a mangipagarup. Ta adda ditoy a libro ti “Harry Potter” ni Ilokano. Napintas pay nga ibasa ta addaan iti naidumduma a wagas ti pannakaisurat dagiti binatog, isu dayta ti naindaniwan a panangiyablat.
LABAW, ti libro a naisurat babaen iti naannad nga ima ken nawada a panunot, iti ayat ken pammateg. LABAW, ti daton ti GLU iti puli ni Ilokano.
Intay man taldiapan ken ramanan ti imas dagiti linaonna a sarita. Ket saggayasaentayo nga ibinsabinsa iti awan kadapada a raman.
1. CHECKPOINT, ni Pelagio A. Alcantara. Ababa ngem namsek dagiti balikas. Sarita a nakailadawanan ti agruprupsa a gimong ti Kailokoan. Lalo kadagidi a panawen, a di mabalin nga ilako iti sabali a probinsia ti birhinia ni taga-Ilocos Sur. Adda ti ‘checkpoint’ iti beddeng ti probinsia. Asinoman a mangibiahe ti tabakona, makumpiska ket dinan maala pay. Adda ngamin ti red drying ti tabako iti probinsia. Mapukawan kano iti buis ti gobierno probinsial no mailako iti sabali a probinsia dagiti produkto a tabako.
Maysa a ‘nakaam-amak’ a sarita, a di laeng nangdillaw ti alingasaw ti agruprupsa a kinabuyok no dipay ket binaringkuasna ti agdudungsa a rikna; rinubrobanna ti apuy ti barukong dagiti nakariing iti parbangon; ken linuktanna dagiti mata a simumulagat. Napapanawen la unay iti pannakaipablaakna idi 1970.
Ti sarita ket nagameran kadagiti metapora a nangpabileg iti mensahe a diayana, “ti panangirupir ti kalintegan.” Kas kuna ni Nemesia, a kangrunaan nga agakem, idi gamsawenda ti sangakarton a tabakona: “Ikarik a salaknibak daytoy a karton ingganat’ patayko. Daytoy a karton nilaonna ti ling-et, lua, tuok ken ragsakko. Nabalkot ditoy ti masakbayan dagiti annaktayo, ti gasat ken arapaapda. Naipisok ditoy ti kalinteganda a mairanud iti daga nga imparabur ni Apo Dios a pagraramanantayo. Gapu itoy a karton, mapantayo iti simbaan a mangidaton iti panagyaman, itedtayo met dayta a panagyaman iti uneg ti biombo. Wen, itakderko, natan-ok a Soldado, daytoy nga imet a kas iti panangitakder ni Gabriela Silang ti kalintegan dagiti naadipen idi napasag ni Diego Silang iti saklotna. Diak itulok a gamsawenda. Namanta ipukkawda a ‘bayanggudaw’…”
Ladawan dayta ti Ilokana. Babai a natibker ken di paikuspil. Babai a sidadaan a mangsalaknib ti karbenganna agingga iti patayna. Kadaytoy a sarita, naipasngay manen ti Gabriela Silang. Daytoy a sarita, palpalagipanna manen ti tunggal umili maipapan kadagiti karbengan ken kalintegan, kas umili, kas tao. Maysa a dramatiko a sarita a nasken la unay a mabasa ti amin, lalo dagiti agtutubo, ta itayokna ti kaunggan – iti lubong ti panagpapada ken wayawaya, iti hustisia ken kappia, iti panagayat ken pammateg.
Nakaam-amak a sarita, a nangdillaw iti di makatao a turay, ngem saan a nagamak ti author a nangirakurak iti agdadata a kinapudno. Ti kinapudno, inakem ni author ti naipakumit kenkuana a sirib ken talugading, nga isu dayta iti panagpaayna a kas konsiensia ti gimong iti panawenna. Inyikkisna iti lubong (babaen itoy a saritana) ti kasasaad dagiti taga-Ilocos Sur kadaydi a panawen. Daytoy a sarita ti timek dagiti agmulmula iti Birhinia.
2) IDI INYAWID NI MANONG LEON TI ASAWANA, ni Manuel E. Arguilla. Ti sarita a nakailadawanan ti pudpudno a puso ken kararua ni Ilokano. Manmano ngata iti agduyos iti literatura a saan a makaam-ammo ken ni Manuel Arguilla. Daytoy a saritana ket imparangna ti kabibiag iti away, iti Brgy. Naguillian, Bauang, La Union.
Kadagiti immuna a sinursurattayo a rebiu, kritika ken panirigan, kanayontayo latta a dakamaten ti kinaadda ti sarita nga awanan iti risiris. Isu daytoy ti maysa. Saan a commercial story dagiti kakastoy a sarita ta rukodenda ti intelektualidad dagiti agbasbasa. Adtoy dagiti makagapu no apay a dakkel ti kidagna daytoy a sarita:
a) makaay-ayo a basaen
b) ababa ngem namsek
c) naisupadi
d) nalaokan iti adbentura
e) agdiskubre wenno agsukisok a sarita
Iti panangaramat ni Arguilla ti tekniko a horizons of expectation iti nangtengngel kadagiti dear readers ti ganasda nga agbasa. Ti panangay-ayo ni author kadagiti readers nga agbasa iti sinuratna. Kangrunaan ngamin daytoy nga ipakat ti mannurat iti sinuratna iti panangawisna kadagiti readers a mangbasa iti sinuratna. Ta no dina maawis, ania ngarud ti serbina a sarita ti sarita no awan ti agbasa? Kas nakunatayon kadagiti immuna a rebiu, kritisismo, komentario ken analysis, maysa a performative art ti sarita iti nagbaetan ti author ken reader.
Ti kapintasan iti amin amin itoy a sarita ni Arguilla ket ti pannakarespeto ti otoridad ti ama, ken ti respeto iti tunggal maysa, karamanen ni Labang ket iladladawanna ti nakadakdakkel nga ayat dagiti agbibiag. Ti nakadadakkel a puso ni Ilokano. Nagpintas ketdin ti agbiag ditoy lubong a napno iti ayat! Isu daytoy ti maysa kadagiti tema ti sarita. Pasig nga ayat ti masarsarita. Ayat ken ayat lattan, awanen ti sabali pay. Kadagitoy a panawen, manmanon ti mabasa a kastoy, a pasig nga ayat ken ayat laeng iti masarsarita awanen iti sabali pay. Awan ti laokna nga ulpit, liput, danes ken gundaway. (Mabasa iti http://www.kamalig.blogspot.com ti pakabuklan ti rebiu.)
3) NAPINTAS NI MAMA--- Sarita ni Dionisio C. Dacanay. Natiliw ti author ti biag ti maysa a pamilia nga aginnaddayo – adda iti Saudi. Wen, saan a nailaksid ken nagpaudi ni Ilokano ti taray ti panawen. Tipanawen a nakaiyuritan ti arapaap, sam-it ken pait, isem ken saibbek, ti maysa nga overseas contract worker. Ken kangrunaan ti amin, ti bunga a nagsagaba iti nakana unay a pannakaapekto.
Napintas ni Mama, ti paulo, a nakailadawanan iti kinapintas iti maysa nga ina. Ina a nasapa a pinuros manipud iti sanga. Wenno nasapa a “nag-ot-otso” no iti termino ti author. Napintas nga ina, a saan a nakabael a simmango iti iliw ken sulisog ket sinapulna iti bara ti lasag iti sabali a lalaki. No sapulen iti namsek a panangiladawan kadagiti karakter a managayat, narasi ken managpaliiw, ken liput, napintas iti pannakailadawanda kadaytoya sarita.
Iti maysa a diskusion, dinamagda kaniak, no umno kadi ti paulo? Ta kaano pay a nagbalin a napintas ti ina a maysa a mangliliput? Napaillekak la ket ngarud. Kas maysa nga agan-analisar ken kritiko iti Literatura Ilokana, nasken nga inlawlawagko: saan a mapasamak ti maysa a liput no awan iti kinapintas. Adda koma ngarud dayta a liput no saan a napintas ti ina? Agsipud ta napintas, inaremda ket napasamak ti liput. Ngem no kasla ubet ti pariok koma ti langa dayta nga ina, amangan no awan pay iti mayat a tumaliaw kenkuana ket di met mapasamak ti liput. Ti kinapintas, aniaman nga interpretasion ket umip-ipus latta no di man makisallabay ti liput. Napintas ti ina, isuna laeng ta saanna a nabaelan nga imbalat ti sulisog. Ngem no di napintas ti ina, nalabit nga awan koma met ti sulisog.
Ti sarita ket nasken a mabasa ti amin tapno mahusgaan no apay a kuna ti author: “Oh, napintas ni Mama! …kasla bituen a natnag iti daga…!” Wen, napintas, nakapimpintas ni Mrs. Matilde Sudaquen, alias Tilde, alias Til, alias Tilling, ken addaan iti utek a tililing. Basaenyo…
4) NO NATIBKER TI PAKINAKEM --- Sarita ni Dionisio C. Dacanay. Uray iti pamilia ni Ilokano, saan a nailakasid ti saan a panangayat dagiti dadakkel iti naikamang, lalo no daytoy ket nakurapay. Ngem, natibker ni agkabanuag nga Ilokano a sumango kadagiti allawig ti biag. Ammona a panunoten dagiti umno ken saan iti kanito ti rupir ti kalintegan ken kapanunotan.
Makainspirar kadagiti damo nga agpamilia, iti panangbangon iti kabukbukodan nga umok. Inladawan ti author ti kinapateg ti pannakaawat dagiti nataengan inga asitgan ti agkasapulan. Nailadawan ti kultura ti ‘ammoyo’ a talugading ni Ilokano iti panawen ti panagkasapulan. Adda pay dita a nairapit ti pammati a nasken ti ‘panaganglem a pangpaksiat kadagiti atros’ ken dadduma pay a ladawan iti nakail-Ilokano.
Wen, pudno la unay, ken sangkakuna, ken nagtaud dayta iti puso ni Ilokano no kunana: “’Ray bassit ti balay no pamuyaan, ken saan a sunggo ti bumalay.” Isu a kadagiti gumanat a mangrugi, mangrugida iti bassit, sadanto in-inut nga agpadakkel. Nailasag ni Ilokano iti saana naparammag. Nailsag ni Ilokano nga ammona iti umuli iti agdan ket mangrugi iti baba.
Iti maysa kadagiti tema ti sarita, kunana man: “adda dagiti lakay a di makaawat iti biag, isuda dagiti ung-ong…” Ngem agkurno latta met ti lawi dagiti kawayan a dinalapus ti angin.
Iti kapamitlo a panangpabain ti ama ti manugang iti sango ti ‘pammigat’, kuna ti anak: “Tumutop kad’ ti sasaw-enyo, Amang?...” Ania ti mailadawantayo kadaytoy a linia wenno eksena? Daytoy ti rugi ti risiris ti sarita. Inladawanna ti ama nga ung-ong, manugang a napakumbaba (ta di nagtimek), anak a natibker ken nadayaw ken nabileg ta ammona a timbengen ti riknana, nga isu ti ladawan ti napudpudno nga anak ti Ilokano: nabileg ken nadayaw.
Mabasa iti tumukno sadi langit a gura ti ama iti manugang kabayatan iti pannangan, ngem natanang-a-natangken ti sungbat ti anak, dinto ta a gagangay di matimtimek ti naikamang. Nupay adda ti kubuar a timmaud, awan ti kinadangkok a napasamak.
Anian a nagbaked a sarita. Nupay nagrisiris iti gura ken panagibales (ti ama), iti udina, maallangon met laeng daytoy babaen iti panagbalbaliw. Ketdi, kas iti ugali ni Ilokano, isu man iti magurgura wenno pagibalsan, iti kaanoman, dinanto subadan ti gura ken panagibales. Ta narimrimbaw ti kinaimbag iti puso ni Ilokano. Iti daytoy kadagiti kapipintasan amin a nabasak a sarita ti author.
Dayta panagibales ti ama, ket maysa a nakakatkatawa a paset, ta mabalin a kunaen: “inrugi dagiti nagannak, ginibusan dagiti annak” a labistori. Ow, madika pay dayta a kinabileg ti balabala ti sarita?
5) PANAGSUBLI ITI AWAY A NAGPANAWAN. Sarita ni Herminio C. Calica. Anian a nagbaked a sarita. No sapsapulem iti makapnek ken makapikapik a panagiladawan (babaen iti naratibo a wagas), nasken a dimo liwayan a basaen daytoy a sarita. Maipapan iti panagsubli iti away, kalpasan iti naunday a panawen. Away a pinanawan gapu iti nasaem a pannakasudak ti barukong. Iti panagsubli, ginamgam ti bida a sapulen ti retaso ti pinanawanna bagi ken ayat, ngem napaay manen, ta ti agdadata a kinapudno ket natakuatanna nga adda met la gayam ti ayat ken ti bagina iti abayna – iti siudad.
Napintas ti pannakailaga ti determinasion a mamaglupos ti biag. Saan laeng a ti bida ti naglupos, no dipay ket ti sangapurokan ken ti purok. A rumbeng laeng a napasamak. Napintas a sarita a mangipalagip iti ibabangon kn pannagna manen kalpasan iti pannakaitublak.
Sarita a nasken a basaen ti tunggal mangipatpateg iti away---- nalaing nga agiladawan ti author. Nagsamay ti juxtaposing technique ti inaramatna, ---agiddan a mailadawan ti panawen nga idi ken ita. Maysa nga epektibo a comparison ken makapatik-ab. Dagiti laeng managimutektek iti aglawlaw ken panawenna iti makaisurat iti kastoy a tekniko.
Ta ania aya ti ayat, mabasa man dayta iti sarita. Ket nailawlawag a kastoy: “no daniwam ti bulan ken dagiti bituen, ayat dayta!” Anian a nagbaked a panangiladawanen! Ket nalabit, iti pamaliiwan ken ni Ilokano, no agdandaniw daytoyen maipapan iti bulan ken bituen, ay, ne, nainlab sika! mabalinmon a kunaen. Isu a nalatak la unay dayta kansion nga O, Naraniag A Bulan ta kansion dayta ti nainlab ken agrayo nga Ilokano. Dayta a figure of speech ken dadduma pay iti nangitag-ay ti sarita iti kalidad a naidumduma.
Panagsubli ti Away. Iti panagsubli ti bida, natakuatanna, a sabalin ti lubongna; awanen iti away ti ayat nga agpaay kenkuana no di ket adda iti siudad a pinanawanna.
Isu a kuna ti maysa a di am-ammo: “Rummuarka iti pagbaludan ni Napalabas tapno makaunegka iti wayawaya ni Agdama.” Napintas la unay a figure of speech personification, a parupa ti sarita, nga isu metten ti temana. Nga isu ti nagtarayan ti sarita --- gapu iti nagulib nga ayat, rimuar ti bida iti pagbaludan ti sanaang ket sinapulna ti wayawaya ni agdama. Saan laeng a nawayawayaan iti pannakaibaludna iti sanaang no dipay ket nasarakanna ti masakbayanna ket nagsubli manen iti away a kas nagballigi…iti panagsubli, sabalin ti langa ti lugar, kas kenkuana—a naglupos iti biagna. Natakuatanna a sabalin ti lubongna, sabalin ti ayatna, addada aminen iti siudad. Basaenyo…
6) SAAN A SUMUBLI TI PANAWEN. Sarita ni Pelagio A. Alcantara. Apay nga adda dagiti nabaakan a baro? Adu dagiti rason. Kuna ti authore iti saritana, ket ti di nairupir a karbengan. Ta karbengan ti asinoman iti mangasawa. Ngem no naparitanka, pinaritannaka dagiti dadakkelmo, a kas iti napasamak iti bida, dakkel la ketdi a parikut ti dumteng kenka iti masakbayan.
Ania kadi ti rikna ti maysa a baak a baro? Naliday a, siempre. Saan laeng nga iti uneg ti balay ti kawaw no di pay ket pati biag. Napno kadagiti no koma, a nagipus iti no saan a sennaay ket sakuntip. Ti lubong ket pasig nga arapaap. Iti panagmaymaysa, makapatay ti kinaulimek.
Ania ti rikna ti agayat a baak? Ket kas met laeng a, tay agayat a bumaro. Saan nga agsusurot ti tignay. Lumasbang ti rikna. Agtubo dagiti nabubun-as a namnama. Tumpuar ti isem, ket maaramid ti saan pay nga inaramid. nakaay-ayat la unay, wen! No basbasaem ket nakagtengka ditoy a paset ti sarita, no dika immisem, naggarakgakka la ketdi! Nagpintas iti panangiladawan ti author iti nainlab a baak.
Ania ti rikna ti baak a rinabak ti ayat? Kasla napak-olan a bisukol. Kasla narebba a kasuoran ket nadepdep amin nga apuy ti namnama. Nasakit. Nakasaksakit. Ngem, saan a maisubli ti panawen, kuna ti author. Ket nasken a basaem nga umuna daytoy a sarita tapno maarakopmo ti kaipapanan daytoy: ti lalaki nga awan iti kabukbukodanna a daga ket kasla mannalon nga awan talonenna.
No iti reader response theory a siripen, napintas la unay ti panagbaliw ti rikna a napasamak. Ti sarita ket pinaisem wenno pinagkatawanaka iti damo, ngem iti udina ket malidayanka gapu iti bida. Daydiay mood wenno rikna ti agbasbasa ket nagbaliw. Narigat ti mangsurat iti kastoy, agpakatawa santo agpaliday iti gibusna, wenno vice versa. Dagiti laeng makuna a managimutektek ken eksperto iti bukodna a pagsasao iti makasurat.
7) TI ELIGIO NI MAESTRA ONOR. Sarita ni Crescensia R. Alcantara. Kayatmo iti agbasa maipapan iti nagrupsan a sistema ti edukasion? Ti edukasion a binekkel dagiti dagiti makabael a mangisubo iti pirak ken bileg iti muging dagiti awanan gaway? Basaem daytoy a sarita. kastoy ti nagtarayanna.
Sapsapulem ti sarita a nakaipusingan wenno nakabalusingsingan ti karbengan dagiti nakurapay nga ubbing iti nagan ti edukasion? Ta kuna ti tema ti sarita: “Dagiti babassit ti gundawayna iti sidong ti biag, ad-adda koma ti karbenganda iti sidong ti linteg.”
Kayatmo a taldiapan ti sistema ti edukasion a binatekan dagiti addda naganna ken dagiti adda kuartana? Basaem daytoy a sarita. Adda alingasaw a buyok iti panagpili iti agtakem iti departamento ti edukasion, kunam, mabasam kadaytoy a sarita dayta. Nakitam ti balete, saan a makatakder no awan ti kaptanna saan kadi? Ngarud kasta met ti mensahe daytoy a sarita!
Ania ti kunam, sapsapulem ti titser nga addaan iti sursuro ken puso? Basaem daytoy a sarita ket saanka laeng a makasangit iti pannakalukat dagita matam iti kinapudno no di ket ikalintegam met ti riknam a kas tao.
Unprofessional and unethical ti sapspulem iti educational system? Adda ditoy dayta a termino. Saan a nakalasat iti natadem a pluma. Takuatem a. Basaem nga umuna ti sarita. Adda amin ditoy ti sapsapulem. Makitam met ditoy ti napudpudno ken pagwadan a titser, ni Maestra Onor. Addaan honor ti panagbiag daytoy a maestra. Maipannakkel daytoy a maestra. Koma kastoy amin a maestra tapno maruk-atan ti kararua ti sistema ti edukasion a balud dagiti didiosen. Yik-ikkis daytoy a sarita, ti irurukuas iti pannakabalud. Maysa daytoy a sarita, a panglukat ti nakamulagat a mata iti teaching profession.
8) TI KINANUNONG A SANGA. Sarita ni Crescencia R. Alcantara. Gapu iti inuugma a pammati, nagsalip dagiti agama – ket maysa a napateg kadakuada a dua ti nagsagaba. Naganas nga ibuksilan dagiti rupir iti tunggal maysa kadakuada. Nakapimpintas ti pannakailadawan dagiti eksena. Iti laengen parupa ti sarita ket makatukayen iti immatang. Makapagagaren.
Sarita maipapan iti umno ken saan. Pampamilia a rikiar ti kalintegan ken panangisuro kadagiti saringit. Kayatmo ti maipapan iti kannawidan wenno panagagas a pammati ni Ilokano? Adda ditoy a sarita. Kas iti panangsayo iti nakatnagan ti ubing. Ken panangkarkarma iti sumipnget. Amin dagitoy a pammati ket nailasag ni Ilokano idi un-unana a panawen. Kultura ni Ilokano daytoy. Nakail-Ilokano a sarita.
Gagangay no kua, a naturturay ti ama. Lalo kadagiti banag nga isuda iti nakaikumitan wenno agaywan. Gagangay met a salaknibanda dagiti namnamaenda a pakairanudan. Ngem kasanon no saan nga agtunos ti kapanunotan ti amak ken ti anak? Ania ti mapasamak? Maibalakad a basaen daytoy a sarita tapno maamuan. Napintas ti dramatiko a tekniko a pannakasurat. Makapnek.
9) TI MAUDI NGA ENGKUENTRO. Sarita ni Rufino Re. Boadilla. Maysa a mini-sarita maipapan iti maysa a napeklan a kriminal a nangilako iti kararuana ken ni Satanas tapno bumileg ken adda a kabuteng ti tao ti anniniwanna, nangited ni Satanas kenkuana iti babato, nangisit a bato nga anting-antingna. Maysa a tao a biktima ti kinadangkok ti ama. Ngem ketdi, addaan iti naidumduma a panagayatna nga ina.
Iti pannakaanup ti kriminal, isu met ti pannakapasamak ti maudi nga engkuentro. Ababa ngem makapnek. No mabasam daytoy, palagipannaka ti maysa a met a nakapimpintas a daniw ni Christopher Marlowe. Ket no awan iti naliwayam kadagiti nobela ti author, itayabna ti mugingmo sadiay Brgy. Maoasaoas, Tubao, La Union.
Makapnek ti impluensia ti sarita: ti panagbalbaliw ti managbasol. Nga agingga adda anges ti tao, adda latta kenkuana ti panawen nga agsubli iti ikub ti Namarsua. Ti mensahena ket san laeng nga agpaay ken ni Ilokano, no dipay ket amin a tattao.
Dayta laengen positive insight a mensahe, ket dakkelan a banag a nangpapintas ti sarita. Ta adu met dagiti managbasol a tattao a nadakdakamat iti Biblia ken nagsublida iti ikub ti Namarsua, a kas kada: Dimas ken Maria Magdalena. Ti tao, agingga umang-anges, isu man daytoy ti kadadaksan, mabalinna latta iti agsubli iti ikub ti Namarsua.
Nangabak daytoy iti Maika-3 a Gunggona iti Salip ti Mini-Sarita iti COVLLA. Maysaak kadagiti tallo a hurado kadaytoy a salip.
10) TI SAGUT. Sarita ni Purisimo O. Lazaga. Paskua manen. Sapsapulem kadi iti espiritu ti paskua? Ayat, wen, kasta.
Wenno kayatmo nga isubli ti pakasaritaan dagiti babaknang ken ti napanglaw ken di “mairamraman” a naikamang? Nagpintasen a sarita iti paskua, kunam la ketdi no mabasam daytoy! Adda ti naun-uneg a kaipapanan ti sagut itoy a sarita a ‘Ti Sagut.’
Namsek a panangiladawan ti kinaay-ay ken kinapiman. Iti laksid ti kinapiman ken kinay-ay, ti panangirupir ti karbengan ket umno la unay. Ket iti udi ti sarita, nabileg ti espiritu ti paskua. Kasla naisuyat ti ayat kadagiti natikagan a rikna.
Daydi sagut ti naipasngay iti kulluong, narikna dagiti amin nga agbibiag. Kasta metten dagiti makabasa daytoy a sarita. Tapno marikna dayta a kinapateg ti sagut, basaem daytoy a sarita.
11) TUBAL – Sarita ni Rufino Re. Boadilla. Maysa folklore. Maysa daytoy a sarsarita. Sarilaw-as ti pangawag ti author kadaytoy a piesana.
Maysa nga Ilokano superhero a timmao idi 1002 aginggga 1942. Anak ti angin. Impasngay ti nakapimpintas a birhen a balasang. Dimmakkel ken nabuner iti puseg ti kabambantayan. Addaan iti nadumaduma a bileg, a kas iti bileg ni Lastikman a mamin-innem a daras a paatiddogenna dagiti takiagna; kasla angin nga agtignay. Ay, adu a kinabileg iti naikawes iti kakaisuna a superhero nga Ilokano. Ngem natay idi panawen ti hapon. Nakakasi a pannakatay ta di nasarakan ti bangkayna.
Ti pagpintasanna daytoy a sarita ket naindaniwan dagiti binatog ket nakamaymayat a basaen. Makapaganas a denggen no adda mangbasa. Rekomendado daytoy para iti story reading. No maipelikula daytoy a sarilaw-as, amangan no atiwenna pay ti Harry Potter series. Adda met ditoy dayta higante a dragon a tumayab a mangit-ited iti riribuk kadagiti umili iti Amburayan, ngem linaklaka laeng a pinarmek ni Tubal.
Kabaelanna a tiliwen ti ipus ti kimat sana ibalatbat. Gammatanna ni gurruod sananto ibaltog. Pagsilaw iti nasipnget a rabii ti lawag manipud kadagiti matana. Kaiyanak pay laeng ammonan ti agsao, isu daytoy ti kakaisuna nga Ilokano superhero, ni Tubal!
No agsapsapulka iti ibasam a sarita, isu daytoyen ti kapipintasan iti amin a para kadagiti ubbing.
Napintas nga ilibro nga addaan iti ladawan.
12) UNGTO TI LUBID. Sarita ni Pelagio A. Alcantara. Kayatmo a ragpaten ti arapaapmo? Makatulong daytoy a sarita. Nalaklaka a ragpaten ti arapaap no awam ti pammatibker. Maysa a sarita a pammatibker daytoy a sarita.
Inyarig ti author ti ullaw a kas arapaap. Dua a kita ti arapaap. Dua a kita ti ullaw. No angin ken langsot ti nangiduron ken ni Gola iti tangatang, annad ken ayat ti mangitayok ken ni Gikgik!
Ngarud, ammomon no asino ti nagballigi iti udina. Ngem napimpintas met laeng no basaem ta mainspirarka a manggaw-at kadagiti arapaapmo iti biag babaen iti napintek a determinasion, panagtalek iti bagi ken umno a garaw ken tignay.
DAGITOY dagiti sangadosena a sarita iti kamalig ti GLU. Gameng a dakkel la unay a nayon a lebben ti Literatura Ilokana. Gameng nga umno la unay nga ipannakkel ni Ilokano. Mabasa pay iti nasao a libro dagiti nasurok a tallopulo a dandaniw, dua a saribitniw ken maysa a drama. ##
ilo_Latn eng_Latn eng_Latn eng_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn eng_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn eng_Latn ind_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn eng_Latn ceb_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn