3/31/11
Dagiti Samiweng ti Angin
Dagiti Samiweng ti Angin
Sarita ni ARIEL S. TABAG
“O naraniag a bulan, un-unnoyko imdengam/ Dayta naslag a silawmo, dimo kad’ ipaidam…”
Nagallangogan ti nagkayammet a timek dagiti agtutubo ken ti natinggaw nga aweng ti banduria iti puseg ti Gullasing. Inlili ti samiweng dagiti nagkurno a dawa iti abagatan sa nagkamang iti barukong ti bantay ken bakir. Naginiin daytoy a nangsurot iti anasaas ti karayan iti amianan a nangbeltak iti patag ti Namunit ken Tuyo iti amianan a laud. Naipallais iti deppaar ti Masi iti laud a nagrikudo kadagiti pantok ti turod ken kaniogan. Sa nakitimpuyog kadagiti riari ken kuriat a nanglallay kadagiti ayup ken tumatayab iti kabakiran iti daya.
Umanayen ti simmagaysay a bulan a kabadang ti tallo a tambubong a nangsilnag kadagiti bumario iti arubayan da Tata Idot a panguluen. Iti tallaongda a nasurok a sangapulo nga agtutubo a nanglikmut iti dua nga alsong a pakabaybaywan ti nakilnet a kahoy ken banoog a diket ken bugbugtong a tambubong, mapattokan iti kantiaw ken katawa ti ngudo ken pakauna ti tunggal kanta. Agpipinnasagidda iti marikrikna ni kastoy a baro ken ni kasta a balasang a bulon met a mamagtarabang kadagiti naagapad.
Iti nagtugawanna a bangkito, kas kadawyan tunggal agtokar iti banduria, bukbuklen ti naganus a panunot ni Donato dagiti ines-estoria ni Ama Santos a tallaong iti sarsuela idiay Ilokos a nagtoktokaran daytoy wenno iti arubayan da Ina Isang a nagtapatanna. Malapunos iti naidumduma a rikna ta im-impenna nga inton agadalen iti kolehio iti Vigan, agkamengto metten iti orkestra nga imatonan ti kasinsin ni Ama Santos a propesor iti musika iti maysa a pagadalan sadiay. Wenno umappayaw iti darepdepna ti kari ni amangna a sumurotda iti biray nga agpa-Aparri ket padasenna ti agtokar iti ibagbagada nga estasion ti radio; no magustuanda, iplakada ti panagtokarna. Iti kastoy a gundaway a lailuen dagiti agtutubo a ramayna dagiti kuerdas ti banduria, mapukaw ti duadua iti kaungganna no kaano nga aggibus ti panagtaeng dagiti Hapon.
Iti pannakalagipna kadagiti Hapon, nataliawna ti ummong dagiti nataengan a nakatugaw iti tallo a nagsisinnango a bangko, duapulo nga agpa iti dayada iti sirok ti nataengan nga algarubo. Malagipna nga itay sangadangan laengen ti init manipud iti bantay iti laud, namalaybalay ni Tata Idot a nangipakaammo nga agtutungtong dagiti amma ita a sardam. Kas nakaisigudan, naguummong metten dagiti agtutubo tapno isaganada ti pagsasanguan kalpasan ti napateg nga innuman dagiti amma.
“O naraniag a bulan, sangsangitko imdengam/ ‘Toy nasipnget a lubongko, inka kad’ silawan tapno diak mayaw-awan…”
Naipasirna ni Manong Danilo a no kua tuman-aw iti tengnga ti bunggoy sa agsubli nga agtakder iti abay ti algarrubo. Agdindinusol dagiti piskel a tinubay ti bangkag ken talon. Nagbingngi dagiti pamuskolen a bibigna. Malagip ni Donato a manipud napadso ni manongna ti nakatalaw a toro a baka a mangdarupen iti ummong dagiti nakiani a taga-kabangibang a purok, manmanon a kumuyog kadagiti agtutubo nupay apagtapogna laeng a disiotso. Iti panagkunana, kas man ibilang ni Manong Danilo a makakissay iti kinapigsa ken kinaturedna a lalaki ti makibunggoy pay kadagiti ubbing ket ti balligina iti ayup ti nangipaay kenkuana iti karbengan a makipagamirisen kadagiti bambanag a pagimbagan.
“Manglaylayen ni ayat, inka kadi palasbangen/ Un-unnoyko darasem nga ikeddeng…”
Sakbay nga agngudo ti kanta, nadlaw ni Donato ni Manong Inso a kaarrubada a kasla makabadbaddek iti beggang. Napangilangil ta gapu la ketdi daytoy iti kaawan ni Manang Delia a kakaisuna a kabagis ni Donato a babai a nangkadua ken ni Ina Isang iti balayda. Ngem awan pay lima agpa ti barito a mangkamang iti desdes nga agturong iti balayda, nadlaw dagiti kabunggoyanda.
“Apay umaponkan, Inso? Agpakadaka met, a, kadagiti pakikamkamangam.” Nagpaggaakda.
Immisem laeng ni Donato a nangtung-ed ken ni Manong Inso. No kas pagarigan man agtungpal iti simbaan ti ilida a Buguey da Manong Inso ken ni manangna, nupay dina masinunuo no kaano, agtunged met laeng iti umno dagiti panagtapat, panagisagut, panagbalsig ken panagsakdo, panagraep ken panagtabas ni Manong Inso.
Kurengrengenen ni Donato ti “Dikanto Malipatan” idi agdardaras ni Nana Ansang nga asawa ni Tata Idot nga immasideg iti bunggoyda.
“Ay, ubbing, Apo, mangisarsarakkayo! ‘Tay koma kanta ti Hapon, a.” Kasla agbugaw iti billit-tuleng ti plastar ti baket iti panangwitwitna kadagiti agtutubo.
“Bay-annakam’ koma, Nana, ta mailiwkam met, a, iti nakaisigudan,” kinuna ti kataengan. “Sa ita man pay a kastakayo ket mayat met ti lung-ayyo no kasta nga agkakantakami? Sa no masaeptayon ti angdodda, tokarenen ni Doning ti ‘Kimigayo.’ Ne, ket kumantaak metten a: Kimigayo, aya? Kita’nyo, ne, takkiyo, ne, mabaddekanyo, ne…” Naggumintang a mangigis ti isemna a mabalin a gapu iti napidpidutna a lirika ken di agsusurot a tono.
Nagkakatawada. Ngem nagtalinaed ti irteng ti rupa ti baket a nanayonan itan iti panagkiremkirem, wingiwing ken banang-es.
“Ala, ta manglokokayo pay laeng. Mangngegdaka, sika nga ubing, ay, Apo! Iti ania man a gundaway, umayda. Ket no nagyulogda kanon dagita a Hapones dita Tuyo itay parbangon! Apo met!”
Naglamiis ti duri ni Donato iti yaagibas ti pul-oy. Immuli ti lammin a kas iti lammin iti bigat ti Mierkoles, Disiembre 14, dua a tawenen ti napalabas, a nasapa a pinagawid ida ti maestrana iti maikalima a grado iti eskuela intermedia ti Namunit; iti dalanna nga agpa-Gullasing, simmayengseng a kasla tuwato dagiti eroplano dagiti Hapon iti lulonanna.
Idi timmakder dagiti amma, nabingbingayen ti linubian ken pilipig ket agawiddan. Iti itatangad ni Donato iti law-ang, naglinged ti sangkatipping a bulan iti napuskol nga ulep. Nagtalapuagaw dagiti anniniwan iti panangay-ayam ti angin kadagiti apuy dagiti tambubong.
AGARUP naggiddanda ken manongna a bimmangon. Iti anaraar ti bulan manipud iti regkang ti tawa ti abulog, naipasirna ti panagpuraddaw ti rupa ni manongna. Pimmigsa ti anabaab manipud iti balayda iti amianan ti abulog nga immiananda.
“Agkirog san iti bagas ni inang?” nakarawa ni Donato.
“Diaske, dagitin sa met kusipet?” nagsasaruno ti panagtilmon ni manongna. Pettat ti panagsarimbaboy daytoy a nangkamang iti diding ti abulog a dumna iti kosinada. Dimket ti matana iti rinukibna a pan-aw a diding. Siaalisto met ni Donato a nangipideg iti lapayagna iti daga a basar, iti uluanan ti bilidan nga ikamen. Agan-anasaas ti amian ken ti karayan iti amianan. Nagsinnungbat ti taraok dagiti kamanokan ken abuyo. Naangotna ti anglem ken agub ti daga a nalimogan ti ayamuom dagiti bettek ti umuna nga apitda a kusag iti kusayanda.
“Sibirian! Raraki!”
Kasla nagusod iti al-o ti lapayag ken barukongna. Kasla ad-adda a limmamiis ti pul-oy; naglulok dagiti susopna. Nagtaladtad dagiti ngipenna.
“Awan taod’ta ngaton, A-Apo,” nagbanarbar ti boses ni amangna. Nagariwawa ti impapanna a tallo a Hapon. Nagpukaw dagiti anasaas, taraok ken uni dagiti tumatayab. Naganabaab kada Manong Inso, tallopulo a deppa iti laud. Naganabaab kadagiti ad-adayo pay a kaarruba. Immapon ti pammasingked a binalbalayen dagiti Hapon ti agduapulo a balay iti Gullasing.
“Ginalutandan iti palikud ni amang,” arintigergeren ti arasaas ni manongna.
“Ay, awandad’ta abulog, Apo! Pasig a pagay dita!” nagkilliit ni inangda.
“Intayon,” ni amangda. “Inkayon!” Naipigpigsa.
Tinukmaan ni manongna dagiti bellang ken talunasan iti abayna a nakapugiit. “Dakesen. Inta kanon.”
Pinidut ni Donato ti banduria iti sikigan ti ikamen. Sinarunona ni manongna. Agtamboren ti barukongna. Agtigergeren ti sibubukel a bagina ket naitingkolna ti banduria iti ridaw.
“Sibirian!” inriaw ti Hapon.
“Taray!” inriaw ni Manong Danilo.
Gimluong ti kanalbuong ken sanengseng ti aglawagen a parbangon iti Gullasing.
Nagtarukoyda a nangkamang iti nakadumogen a kapagayan. Naregreg dagiti linnaaw ken dawa. Nagkutengteng dagiti kuerdas. Naipas dagiti takiagna. Naisaplit dagiti dawa iti rupana. Addayta manen ti kanalbuong. Nagsanengseng iti lulonanda. Addadan iti maudi a kinelleng iti sakaanan ti turod iti abagatan ti purok. Naglalaok dagiti linnaaw ken ling-et a nangdigos kadakuada.
“Ditoytan! Sal-itda, karniek idan!” Aggunaygunay dagiti ramay ni manongna a nagsinsin iti nakabaina a talunasan ken pang-or a bellang.
“Manong, da amang…” Nagtilmon ni Donato. Umanges-anges.
Iti isisingising ti umuna a raya iti daya, naggil-ayab dagiti mata ni Manong Danilo.
“DIKANTO malipatan, kuna ‘toy pusok/ Uray no awan ka’t denna iti tunggal aldaw/ Uray no tawenen ti naglabasen, dimonto kunaen a malipatanka ingga’t tungpal tanem…”
Malmalmes ti timek ni Donato iti agun-unnoy nga aweng ti banduria ken ariangga dagiti ayup ken parasapas ti aruyot iti baba. Iti kasla luppo a nagrungarong a ramut ti sagat a nagtugawanna, kasla maderderder ti barukongna iti pannakaimatangna ti panagrissuod ti danum iti nagtimbukel a dan-aw. Kasla sima a naitugkel kadagiti matana ti nagballatek a rimat manipud iti raya ti agtabonen nga init a nangsalpot iti nasamek a bakir sa naigayang iti aruyot.
Nagkiremkirem. Nanaraigid dagiti lua kadagiti pingpingna. Nagsennaay a nangsaklot iti banduria. Sinurot dagiti matana ti napartak a panagayus ti danum a simpok iti napuskol a kakaykaywan a dina masinunuo no pasungadenna dagiti simmalog a gerilia wenno agparang dita ni Ama Santos a mangipakaammo a nabayagen a birbirokenna ida.
Ngem ti panagsala dagiti bulong ken panagsangpet-panagpanaw dagiti tumatayab kadagiti sanga ti naurayna. Ket iti remmeng dagiti kayo, kayatna a masukainanna koman ti pannakaawat a naitanemen ti arapaapna a makatokar iti radio iti Aparri wenno agkameng iti orkestra iti Vigan a mangkompaniar iti sarsuela. Ngem iti panagdaliasatna iti bakir, agsung-ab ti barukongna iti pannakalagipna iti pamiliana. Wen, awanen, kuna ti kaungganna, ni amangda. Manipud iti daydi parbangon a panangyulog dagiti Hapon, saannan a nadarimusmosan uray anniniwan laeng ni Ama Santos. Idi maipakaammo ti panagbakuit dagiti bumario iti Baua, kas sangsangkamaysa a purok dagiti umili ti akindaya nga amianan a Cagayan kas mayataday iti baro a rienda ti gobierno, da Ina Isang ken Manang Delia ti uloulo dagiti nagtaklay a bumario ti Gullasing. Nadakamat kano ti maysa a Hapon a nakapupok iti garison iti Baua dagiti nayulog a taga-Gullasing; adda la ket sadiay ti amayo, kuna ni Ina Isang.
Ni Manong Danilo ti akinnakem a duada a sumurot iti bunggoy dagiti gerilia: makigubat ni manongna; agluto met ti pagrebbenganna. Ni Tata Gregorio Ildefonso a sigud a soldado ti mangidaulo kadagiti nakalibas a lallaki ket agkutada iti kabambantayan iti abagatan ti Baua. Impasdekda ti kuta iti pantar ti aruyot. Nagbalin a pagtaenganda dagiti higante a ramut ken sanga dagiti kayo. Nagsursuro dagiti makabael iti panagpana, gabbo, tinnakiagan ken tinnagbatan. Iti panagbuybuyana kadagiti gerilia, awan makaatiw iti gabbo ken ni Manong Danilo, nga iti panagkitana, nakatataengen iti tawenna a disiotso.
Inamirisna dagiti takiag, ramay ken dakulapna. Imresen. Timmingra ti litem ti kudilna. Malaksid iti panagluto, agrangawda kadagiti pakpako ken ariwat ken agsiloda iti dapol ken mangngubog ken ugsa ken alingo; agmulada pay iti aba ken kammotit. Ngem gapu ta nairuam met iti taltalon, saan la ketdi a daytoy ti gapu ti in-inut a panagkuttongna. Iti dua a bulan kalpasan ti panagbakuit, dina masinunuo no addan sangapulo a daras a binisitada nga agkaka da Ina Isang ken Manang Delia iti kalapaw dagitoy iti abagatan a paset ti Baua. Iti naudi nga isusuknalda, sumagmamano nga oras a nagkubkobda iti tambak a nakabunaranda ken nakakessetanda iti darang ti init sakbay nga impayapay da Ina Isang ti puraw a lupot iti tawa kas senial nga awanen dagiti Hapon iti asideg. No makasal-it la ti rasaw, nagkuripaspasen ti rinibu a Hapon iti panagpungpungtot ni Manong Danilo.
Inarakup ti nalamiis a pul-oy a namaginiin kadagiti bulong. Nagsennaay a nangibakal iti imatangna iti dumanarudor nga aruyot. Mabekbekkel iti pannakalagipna iti panagsangsangit da inang ken manangna iti tunggal ibibisitada. Nupay agingga ita, duyduyoken ti sakit ti barukongna tunggal malagipna ti pannakapukawen ni amangda, pamrayanna laengen nga isainnek iti panagtoktokarna iti banduria ti nadangkok a nagbanagan ti amada. Iti umuna nga isusuknalda, magagaranda la unay nga agkaka a makaammo ti banag iti panangdanon da Ina Isang ken Manang Delia iti garison dagiti Hapon. Ket idi dung-aw ti isungbat dagiti dua, kasla agtaktakderen ni Donato iti rabaw ti tanem ti amana.
Ngem iti biang ti agina, kasla idi kalman laeng ti pannakayulog ni Ama Santos no agsangitda iti tunggal ibibisitada. Kas iti naudi, agarup saanen a palubosan ti inada a pumanawda pay. Ngem impetteng ni Manong Danilo a dakdakkel ti gundawayna a maibales ni amangda no kumappeng kadagiti gerilia; ad-adayo met iti pannakaisagmak ni Donato kadagiti Hapon, ta iti kinabaludbod daytoy, mabalindan nga itudo a kameng ti gerilia; ken saan a napudot ti panagsiput dagiti Hapon no awan ti maitipon a lalaki iti agina. Ket idi ibaga ni Manong Danilo iti “Kayatyo a tumpaw met ti ulomi nga agkaka dita Karayan Pateng?”, awanen ti nabalinan ti inada no di palubosan ida iti adu a bagbaga ken saninglot.
Nakigtot idi adda agsig-am iti likudanna. Ni Manong Inso. Apagapaman ti isemna ngem kasla nangisit nga ulep ti kulot a buok a nanglangeb iti kayumanggi a rupa.
“Insaangkon ‘diay aba, Adi. Pabantayak koma ta innak agrangaw iti pakpako.” Iti lulonan ni Donato ti turong dagiti nalanay a mata ni Manong Inso. Manipud iti pannakaidalit daytoy a binulbullo dagiti Hapon, iti panagrikna ni Donato, naimilkaten ti rupa dagiti kusipet iti rupana ket saanen a maitured a kitaen ni Manong Inso.
“Sige, Manong.” Immisem bayat ti nagsasaruno a tung-edna. Kas kadagiti napalabas a pannakipatang ni Manong Inso, in-inut ti panagtarabang ni Donato. No maminsan, pabasolenna ni Ina Delia ta nakipakaasi ti inada a nagpakuyog ken ni Manong Inso iti isusuknalda iti garison. Ket imbes a panagyaman ti panagrikna ni Donato ta nailisi ti asino man kadakuada ken Manong Danilo ti nagpasaran ni Manong Inso, mabain la unay ta kas man ti inada ti nangipaay iti baro iti nadangkok a pannakabulbullo.
Tinarengtengen ni Manong Inso ti desdes a bumaba iti karayan. Nalintegen ti pannagnana. Ngem awanen ti sigud a ganaygay ti baro. Napigsan, kunkuna ni Apong Samuel a baglan ken panglakayen dagiti gerilia. Sa ipasarunona ti “kaasi met ni Inso” nga agngudo iti sanaltek ken wingiwing. “Asino kad’ met ti saan a kaasi iti nakapay-anna, Apong?” itingig ni Donato iti agmammama a lakay.
Isungbat ti lakay: “Nadangkok dagiti kabusor, Apok. Ket ti ipaayda a saem, saan a mailadawan ti uray asino man a saan a nakapadas iti dayta a saem.”
Nagmalanga lattan ni Donato.
Turongenna koman ti kalapaw a ‘yan ti malinglingta a bagas ti aba idi maital-o iti lulonan ti desdes dagiti gerilia. Nakitana ti gagar kadagiti mata nupay agar-arimasa ti ling-et kadagiti rupa ken takiagda. Dandani agsaringgayad iti daga dagiti talunasan a nakasab-it iti siket dagiti gerilia. Nagbaybay da Manong Danilo ken Tata Gorio nga ulo-ulo ti bunggoy.
“Adda mano, Gorio?” Nataliaw ni Donato ni Apong Samuel nga addan iti likudanna. Kayat nga amaden ti lakay no mano a Hapon ti naungkel dagiti gerilia.
“Adda met bassit, Tata.” Inuksot ni Tata Gorio ti kipisna. Pinal-idanna ti nabayog a barukong a nawaknitan iti pannakalettat ti dua nga akinngato a butones nga unipormena.
Sabten koman ni Donato ni Manong Danilo ngem nagbanang-es daytoy a nangkamang iti puon ti bagbag. Natingra latta dagiti nalabaga a sabong nupay mangrugin a lumidem ti aglawlaw. Kinugtaran ni Manong Danilo ti naregreg a sabong. Sa pettat a tinaliawna ni Donato.
“Lukditna’tta nga Inso! Pagpaguniak ket tinallikudannak ketdin! Balattadek kamman!” Saanen a nalawag ti rupa ni Manong Danilo ngem nagsikaw ti rusok ni Donato ti nabara ken naangpep a pay-od ni manongna. Kasla nagsardeng ti uni dagiti riari ken kuriat iti panagwengweng dagiti lapayagna.
“Ba’amon, Balong…” ni Apong Samuel. Nagtarus iti puon ti bagbag ket sinindianna ti nakasab-it dita a tambubong. Nalukaisan ti nakarupanget a rupa ni Manong Danilo. “Nadagsen ti sagsagabaen ni Inso.”
“Ket adda nga’d di agsagsagaba ita, Apong?”
NAIBABA ni Donato ti isakmolna koma a liningta nga ubbak ti saba idi pagammuan la ta agduldul-o ni Manang Delia a nagturong iti banggera. Saan met a naituloy ni Manong Danilo ti panangigupna iti digo ti nagettaan a lep-ak ti aba.
“Naikontra ‘diay agurong ‘di kalman. Uray siak ket madit’ panagsaadna,” kinuna ni Ina Isang bayat ti itatakderna. Ngem iti isusurotna ken ni Manang Delia, saan a nailinged iti agkaka ti pannakawagwag dagiti abaga ken naem-eman a saibbek ti inada.
Nagkilno ti digo ti ginettaan nga aba nga indisso ni Manong Danilo. Nagbanang-es. Nawagwag ti tinidtid a kawayan a datar iti itatakderna. “Agpudnokay’ man!” immalsa dagiti pangal ni Manong Danilo ket nagkuretret ti nawada a mugingna. Nagarikiak ti sumagmamano a piek iti sirok ti kalapaw iti panagtabbuga daytoy. Nagunggon ti barukong ni Donato.
“Kusto ti kunan’ inang, Kakang.” Agsangiten ni Manang Delia. “Basol ti agurong!” Ad-adda a ngimmisit dagiti nalennek a mata; nagtalaw ti dara iti rupa ken takiag ni manangna.
“Sal-itnatta nga Inso!” Kinaw-it ni Manong Danilo ti payabyabna iti uluanan ti ridaw. Nagpallayog ti talunasan iti siketna iti pananglaktawna iti tallo kapangal nga agdan.
“Daning! Saan, Balong! Ay, apomi ta pangngaasim, Barok, ta agparbengka!” Ngem adda pay laeng iti maikadua a pangal ti agdan ni Ina Isang, nailingiden ni Manong Danilo kadagiti kabayabasan ken kakawatian iti abagatan. Timmaliaw ken ni Donato a nakaluspak iti kawayan a datar a kammetna pay laeng ti ubbak ti saba. “Doning, pangngaasim ta igawidmo ‘diay kakam! Apomi a Manangisalakan, awan basol ni Inso! Saan a ni Inso!”
Nakamattider lattan a nakanganga ni Donato iti nangngeganna.
UMANAL-AL ni Donato a nangasak kadagiti nagaarimutong a gerilia iti akintengnga ken kadakkelan iti sangapulo a kalapaw. Tengtenglen ti tallo a gerilia ni umanges-anges a Manong Danilo. Agdardaringungo ni Manong Inso a nakatugaw iti kawayan a papag.
“Pinakaruamon, Daning. Inka pay la bumatok sa tay’to agpapatang.” Tinupraan ni Apong Samuel ti dakulapna sa indengngepna iti kuppokuppo ni Manong Inso.
“Masapul nga itakderna ti kabsatko, Apong. Uray dayta laeng koma, nalpasen.” Nabatad ti timek ni Manong Danilo. “Ti adatna, dina ketdin akuen. Letsena! Pagparangennan a kasta-kasta ti adik. Pui!” Nagpugtit.
“Isu nga’d…” Nagsardeng ti lakay iti itatakder ni Manong Inso.
“Itakderko, wen, ala.” Nagpangato dagiti abaga ni Manong Inso. Pinunas ti kanawan a tammudo ken tangan a kasla buteg ti dara iti agongna. “Wen, takderak ti pannakailaw-anmi ken Delia. Ket dumawatak iti pammakawan kenka, Kaka, Apong, ken kadakayo amin ta linaktawanmi dagiti umno nga addang; darasudoskami.” Kamkamatennan ti angesna. “Ngem sakbay nga agpapatangtayo ‘ti nasken a maaramid, dawatek man koma nga ipaayyo ti panagmaymaysa iti nagbasol ken nababa unay a kabsat ken pagayamyo.”
Iti panagtung-ed ni Apong Samuel, in-inut a nawara ti ummong. Sinurot ni Donato ni Manong Danilo a nagpababa iti aruyot. Siuulimek a nagdigosda. Nagabayda a nangmalem. Nagkaatagda a nagpatnag iti baet ti higante a ramut ti algarubo ket nakiringgor ti urok ken iriag dagiti ayup iti bakir iti nakiro a panunot ni Donato.
Saan pay a nawaknitan ti sipnget ken angep ti bakir idi nabuakda iti ariangga dagiti gerilia. Kasla nagkimaw ti nalaes a lames iti boksit ni Donato iti nakitana: itaktakdang ti tallo a gerilia ti bangkay ni Manong Inso iti nagtimbukel a dan-aw.
Nupay pawilanda, agdaldalagudog ti barukongna a nangimatang iti pannakaukarkar ti tali a namagkamang iti kasla bagi a bato ken tengnged ti baro. Naimatanganna pay ti naibaskag a kinapudno: agkegkeggang ti narugos a mabagbagi ni Manong Inso.
“Pakawanenyo kadi, Apo, daytoy anakmi,” intanamitim ni Apong Samuel. “Isun ti nanggibus iti panagsagsagabana, piman.”
Iti sakbay ti pangngaldaw, kalpasan a naggapu ni Manong Danilo iti kalapaw ni Apong Samuel, nakita ni Donato ti kabsatna a nagtaray iti kabakiran ket siningta-singtawna dagiti sanga, bulong, ruot ken lanut bayat ti panagriawna iti uray la.
“ANNAY, pusok, annay, annay, Nasaem, naut-ot la unay, Itdem kaniak ta pannaranay, Ta kakaasiak a maidasay…”
Malunlunag ti nakapsut a timek ni Donato iti sumilsilap a darang ti agmatuon. Nabara ti pul-oy a sumurnasurnad iti kalapaw; kasla sumsumgiab dagiti ramay iti panagkurengrengda iti kuerdas ti banduria.
“Isardengmo man dayta!” Nagbaringkuas ni Manong Danilo iti nagluspakanna. Nagranetret ti kawayan a datar.
Kasla napandagan iti alsong ti barukong ni Donato ket namimpinsanen a nalunag ti timekna. Pimmigsa ti wirawir dagiti kawayan ken bayog iti aglawlaw ti kalapaw.
“Abusta mapisti dataon iti pudot, dayta pay lat’ kankantaem!” Nagtanupra ni Manong Danilo iti tawa. Immirut ti petpet ni Donato iti ungkay ti banduria iti pannakalagipna ti panagdanggayda ken Ama Santos iti “Duayya ni Ayat” ket agaabay da inang ken kakabsatna nga agbuya kadakuada.
“Aniat’ pakasikoram, aya, ‘ta adim?” Inyarsang ni Ina Isang ti nadubla a bulong ti kaimito a dinubla iti nagbaetan ti kawayan a datar.
“Kasla diyo mariknat’ rigat ta annaykayo pay la nga annay!” Timman-aw ni manongna. “Mangngegko pay laeng a kantaem dayta, ibilagka, loko!”
Naipas ti barukong ni Donato.
“Agtalnaka man, Daning.” Nagsasaruno ti panagnutnot ni Ina Isang iti dinubla. Kinutikot met ti kanawan a tammudo ni Manang Delia ti gayadan ti kamisetana ket nalukaisan ti natimburogen a boksitna. “Kasla agay-ayabkat’ kusipet ‘ita ar-aramidem, wen.”
“Ket umayda latta, a.” Nagbanang-es ni Manong Danilo nga immulog.
“Ne, ket papanam?” Siaalisto ni Ina Isang a nangtan-aw ken ni Manong Danilo nga agpaabagatanen.
“Innak lemmesen dagitoy an-annayek!”
“Masdoka, a…” nagngilangil laengen ni Ina Isang a kas man damdamagenna kadagiti bingkol, nagango a bulbulong ken naangrag a ruot no kasano a madeppaag ti gil-ayab iti barukong ti inaunaanna. Iti biang ni Donato, agsubli ta agsubli ti panunotna iti panaglusiaw ni Manong Danilo iti pannakaimatangna iti nalamiis a bangkay ni Manong Inso; panaglusiaw a nagkayamkam iti sibubukel a bagina a kayatna laeng a sallukoban iti gil-ayab ti barukong.
Nalukag ni Donato idi pikpiken ni Ina Delia ti gurongna. Nairidep gayam a nakaarakup iti banduria. Siaalisto a nagtugaw idi madlawna a nakatakder ti soldado a Hapon iti sakaanan ti ababa nga agdan. Dakesen, nakuna ti nakemna idi agrungiit daytoy nga iti panangipapanna, nakangirsi a nakaimatang iti pannakatiliw ti maysa a kabusor.
Yur-urayna nga ibaga ti Hapon ti “Manokko dua, adda?” bayat ti pannakaitukeng da Ina Isang ken Manang Delia. Dayta lat’ nasursuroda nga Ilokano. No kas pangarigan, adda met sumagmamano nga itlog iti bay-on iti abay ti dalikan nga itedda. Ngem immuli ketdi daytoy a nakasagana latta ti riplena.
“Geriria?” Kasla gurruod iti panagdengngeg ni Donato.
“Saan, ah, no… no… Ser…” nakarawana. “Musikero.” Intag-ayna ti banduria.
Nagtungtung-ed ti Hapones. Pinatakderna ti riple iti kanigid a sikiganna. “Pray your instrument.”
Idi pinagsinnublat ni Donato a pinerreng da Manang Delia ken Ina Isang a nakamalanga lattan, inkurengreng ti Hapon ti kanawan nga imana iti bakrangna. Nagplastar ni Donato. Napanunotna nga adda laeng iti asideg dagiti kakadua daytoy a Hapon ket di mainsasaan a mangngegda ti panagtokarna. Ket immaweng ti “Kimigayo wa.”
“No, no…” nagatipa ti Hapones. “Irokano song…”
Masmasdaaw, kinurengreng ni Donato ti “Duayya ni Ayat.” Ket iti panagallangogan ti koro ti kanta, a kas man pirpiriten dagiti ramayna ti nasugat a barukong ni Manong Danilo, nataliawna ti panagkumkumpas ti kusipet.
Ngem iti paset ti “Apaman nga inkanto makariing,” nagkiok ti banduria idi makigtot ni Donato iti panagdappuor ti uppat a Hapon iti kalapaw. Dina maaw-awatan ti patanganda. Nagtungtung-ed laeng ti immuna kadakuada. Immasideg ken ni Donato idi agangay. Sa nagrukob.
“You… good guitarist. Come with us.”
“Inang?” Kagiddan ti panangiggem ti Hapon iti takiagna ti itataliawna kada Ina Isang ken Manang Delia. Immaplaw ti nabara a pul-oy ket nagmaga ti karabukobna.
KINAMANGDA ti desdes a naipaurnos iti Karayan Pateng a kumamang iti Baybay Tsina. Dangdanggayan dagiti danapegda ti anasaas ti karayan a binuyogan dagiti uni ti tumatayab. Pakpaksiaten ti sang-aw ti karayan ti darang ti nababa pay laeng a raya a simmalpot kadagiti sanga ken bulong. Gapu ta liklikanna ti panangkusilap manen ti Hapon iti likudanna no sansanenna ti tumaliaw, pinattapatta lattan ni Donato a nasurok a sangapulo ti bunggoyda a pakairamanan ti dua a kadaraan nga “interprete” dagiti kusipet.
Tinangadna ti napudaw a pangrapisen a Socho Konji Setoguchi iti kanigidna. Limmag-an ti banduria iti kanawanna ken bay-on ti dua a paris a lupotna iti kanigid; pimmigsa iti panagdengngegna dagiti dayyeng dagiti tumatayab. Iti tallo nga aldaw a panagnaedna iti garison iti Pateng, awanen ti aliawna iti damo a panagkitada agingga nga inipigda nga inlugan iti baet ti panagsangit da Ina Isang ken Manang Delia. Nupay “don’t worry” a “don’t worry” kadakuada nga agiina, kasla nagtutulag dagiti riknada a dakes ti pagbanagan ti panangisurotda kenkuana.
Malagipna nga iti umuna a sardamna iti garison, kalpasan nga insuro ni Sarhento Setoguchi babaen ti shakuhachi ti umno a pannakatokar ti “Kimigayo Wa,” kinallabay ti sarhento ket iti ‘yanda a kalapaw iti pantok ti dakkel a turod, nawaya a natannawaganda ti anaraar dagiti bituen ken bulan iti Karayan Pateng. Agwengweng iti panunotna ti kinarkarawana a bugas ti inying-Ingles ti sarhento: Nabati idiay Okinawa ti asawa ken tallo nga annakko; kataebmo ngata ti inaunaan. Maestroak iti musika sakbay nga inkeddeng ti Imperio a makipasetak iti panangkayammet iti Asia kas maymaysa a pagarian ti Emperador…
Apagapaman a tinan-awanna ti bay-on a kas man kayatna a penken nga adda dita dagiti piesa ti tokarenna iti radio idiay Aparri. Diak koma agerrado, indawat ti nakemna ta imbaga ti sarhento a nalalaing nga agkanta dagiti agur-uray sadiay. Di naliklikan ti nakemna nga indayyeng ti “Kimigayo wa/ Chiyo ni yachiyo ni/ Sazareishi no/ Iwae to narite/ Koke no musu made.” Naglawag iti panunotna dagiti naisem a rupa dagiti kusipet iti garison bayat ti panagduetoda ken ti sarhento kadagiti aweng ti “Sado Okesa,” “Etchu Owara Bushi,” “Esashi Oiwake,” ken “Kuroda Bushi.”
Ngem iti panangibakalna iti imatangna iti alinuno ti karayan, malmalmes ti nakemna iti pannakalagipna ken ni Ama Santos. Kalpasan ti panagensayoda idi rabii, dinamag ti sarhento no ania ti kayatna a gunggona. Imbagana a kayatna a maammuan ti nagbanagan ti amana: no sibibiag, sadino a garison ti nakaipupokanna; no daksanggsat, sadino a disso wenno lengleng ti nakaikalianna. Ket nanaraigid ti luana, kalpasan a nakiinnuman ti sarhento iti opisial, idi ipakaammo daytoy nga awan ti pamalpalatpatanda iti maysa a Santos Sotelo.
Natapik sa napekkel ti kanigid nga abagana. Tinangadna ni Sarhento Setoguchi nga umis-isem. Nagkiremkirem ta agtubbogen dagiti matana. Inyamlidna dagitoy iti agsumbangir nga abagana.
Iplasplastaren ti sangapulo ket dua a lallaki ti maudi a kasla bagi a kayo iti agtallopulo metro a biray idi makagtengda iti sabangan. Lima a Hapon ti agbambantay iti igid ti baybay. Dimmarup ti kasla kalapaw a dalluyon. Naidaknir iti aplaya dagiti ukis ti kayo ken sumagmamano a sanga ken bulbulong ken kawayan. Napakidem idi immaplaw ti angin. Nagsala dagiti palatang dagiti niog ken sanga dagiti kandaruma. Nagtibbayo. Immuli ti lamiis iti bagina, saan a gapu iti itatanebna iti pagat-lansalansa a danum, no di ket iti pannakailasinna ken ni Manong Danilo kadagiti lallaki. Iti panagsabat ti imatangda, nagkidmat ni manongna a kas man kunana: “Pungtilanmi dagitoy sal-it a kusipet!”
Immulog dagiti lallaki. Ngem sakbay a makaulogda amin, nagmandar ti opisial: “Sibirian, come with us! You wirr herp in Aparri, buird the cordon!”
“Kasanotta, Apo? Awan met pulos lupotmi?” Ti kalakayan nga umul-ulog iti kalantayan.
“Awanen ti adu a sao-sao!” kuna ti maysa kadagiti interprete. “Eksaktokayo, agsinnublat ti grupo ti innem nga aggaud!”
Induron dagiti bayoneta dagiti lallaki a simmalpa manen iti biray. Bumanugbogen ti barukong ni Donato. Mangmesmesmesen ni Manong Danilo. Nagplastar ti innem iti saggatlo a gaud iti agsumbangir ti biray. Naguyas. Nagkayabkab ti bandera a puraw a napattokan iti nagtimbukel a nalabaga. Nagal-aludoy ni Donato a nagpalikud idi tung-edan ni Manong Danilo. Nagabayda nga agkabsat iti kutit. Simmiag ti imatang ni Donato iti mangliwengliweng a taaw a nangsarming iti asul a tangatang.
Aglimapulo metro ngatan ti kaadayoda iti aplaya idi pagammuan la ta nagkanabsuor ti danum. Aglanglangoyen ti maysa a sibilian. Sinirig ti maysa a Hapon. Nagallangogan ti kanalbuong ti riple.
Pettat ti panangiggem ni Manong Danilo iti kanigid a punguapunguanna a kagiddan ti arasaas nga “Intan!” Nairut ti petpet ni Manong Danilo. Inibbatan ni Donato ti bay-on. Inirutanna ti banduria. Ket nanabsuokda nga agkabsat iti baybay. Idi laeng a naamiris a dina ammo ti aglangoy. Kinepkepanna ti banduria ngem lumneden. Nagkayaw-at iti isasabuag ti dalluyon.
“Dimo ibbatan!” Tinukmaan ni Manong Danilo ti ungkay ti banduria. Nagkuy-ad ni manongna; napartak. Nagtigerger idi taliawenna ti lalaki a timmapuak. Lumned-tumpaw daytoy iti nakalablabagan a danum. Nagsabat dagiti matada: “Agawidtan! Kabaelam dayta!”
Namnamaennan ti panagkanalbuong ti paltog ngem pannakaipukkaw ti naganna ti naurayna. Ni Sarhento Setoguchi. Nagpayapay. Idi agangay, timmapuaken.
“Dika tumaliaw,” aganangsaben ni Manong Danilo. “Agkuy-adka, agpalag-anka.” Agsangapulo-agpadan iti igid idi tumaliaw manen ni Donato. Simmurot ti sarhento. No kua, agpayapay.
“Surotennat’ gibusna ti letse!” kinuna ni Manong Danilo apaman a nakagtengda iti igid. Pinidut daytoy ti dua agpa a kawayan. Iti taaw, umad-adayon ti biray.
Nagpukkaw ti sarhento. Agkaykayaw-aten. Sinubli ni Manong Danilo ti sarhento. Inyayatna ti kawayan. Kimpet ti Hapon. Impaigid ni manongna ti agkakapsuten a sarhento.
“Thank you, good sibirian.” Agsasaruno ti anangsab ti sarhento. “Donato, we stir go there. The other day, maybe.”
Apagapaman ti isem ni Donato ta naamirisna a nagbirri ti buksit ti banduria. Nagsat ti tallo a kuerdas.
“Sal-itka!” Ilaylayaten ni manongna ti kasla niog a bato iti Hapones. Nagkullayaw. Nagsarapa ti Hapon. Daras a binangenanna ti nagbaetan da manongna ken ti sarhento.
“Aglisika, Doning! Diablesnat’toy!”
“Awan basolna, Manong, naimbag kaniak. Pagtokarennak idiay Aparri.”
“’Natta! Ginudasda ni amang!”
“Saan nga isu! Sabali dagidiay.” Agtigergeren ti sibubukel a bagina.
“Lokditka, Doning! Aglisika, ne!” Umanangsaben ni Manong Danilo. “Kanunongam ida, kasta? Kanunongam dayta kadua ti sal-it a Major Kendo Tanaka a nanggundaway ken ni Delia?” Rumsiken dagiti mata ni manongna. Agluan ni manongna. “Aglisika ta rim-itek ti animal!”
Kasla nagdisso ti bato iti barukong ni Donato. Mangmesmesmesen. Tinaliawna ti sarhento. Agsangiten. Umap-apuy dagiti matana a naisabat iti nakadalupisak a Hapones.
“Major Kendo Tanaka?” Agtigtigerger ti timek ti sarhento. “He’s dead… mararia…”
NAGARAGAAG ti panagkita ni Donato ket dina naawatan ti imbaga ni Manang Delia nga “Innak bumirok ti dangla.” Uray ti imbaga ni Ina Isang nga “Ayabak ti erbolario,” kasla nadagem nga anabaab a nangkibor iti kaungganna. Agtaltaladtad dagiti ngipenna; aglullulok dagiti susuopna; umas-asuk dagiti matana. Gagangay laeng a gurigor ti panagkunana idi kalman isu a di nagpaigawid ken ni Manong Danilo. Ngem ad-adda a kimmaro iti panagtaklayna iti tallo nga oras a kinutoran pay ti nakaan-anus nga arbis ti Hulio. Nagkukot ket kinagatna ti pingir ti akinrabaw iti nagsukot nga abel-Iluko. Nagasug…
Dinengngep ti akaba a dakulap ti muging ken lengngesna. Nasarapa ti teltelna. Naungap dagiti bibigna. Tinilmonna ti tableta. Inarub-obna ti apaganem-em a danum. Nagdungsa. Nairidep.
Iti panagkunana, tagainep ti pannakakurengreng ti kutibeng iti sakaananna. Dina pay inusar ti kutibeng nupay insagut ni Manong Danilo iti maikasangapulo ket uppat a kasangayna iti kanikatlo nga aldaw. Dina man la inamiris a tallo a langking ti akimbaba a kuerdas; tallo a sag-ot met iti ngato. Dina pay inamad no sadino a ginget ti nangpukanan ni manongna iti kasla luppo a bolo a bagi ti kutibeng. Agwengwengweng iti lapayagna ti kinuna ti kabsatna apaman a nakaawidda manipud iti Pateng: “Dayta la bagim ti ammom. Uray no kanta ti ayup ken sairo, makapagpasindayagka laeng, tokarem. Ket malipatamon ti ama ken kabsatmo. Aweng ti “Sado Okesa” ti mangmangngegna. Agmulagat koma ngem naapges dagiti matana. Sinaguyepyep iti nalamuyot nga aweng ti shakuhachi; kasla nalamuyot a dakulap a nangindayon kenkuana ti agun-unnoy a “Dungdungnguenkanto, unay, unay…”
Sumarsarut ti raya ti lawag kadagiti regkang ti kalapaw. Naangotna ti makirkirog a bagas. Nakabestida iti sabongan ni inangna a nakatallikud kenkuana. Intukolna ti kanigid a sikona iti ibabangonna. Nagkuretret ti mugingna idi madlawna a kaabay ti kutibeng ti agdua-kadapan a bulo a naiparabaw iti nakupin a papel.
Pidutennan ti papel idi naguni ni Ina Isang: “Ay, yaman pay, Apo, ta nakariingkan. Yunam ‘toy kapim, a, ta aglingtaak pay ‘ti itlog. A, wen, imbati dayta ‘tay Apon nga immay. Dinto met maaw-awatan ti imbagbagana.”
Nakaem ni Donato ti akimbaba a bibigna iti linaon ti papel a nakasurat iti Ingles: Ti musika, awan lengguahena no di ti biag. Umang-anges iti laksid dagiti asug nga idateng dagiti agbettak a bomba tapno isublina laeng ti natalinaay a samiweng ti lubong. Donato, maysaka a nalaing a musiko; masirsirmatak ti nakananama a masakbayam. Ibilangmonto kaniak ti kinatan-okmo. Suratannakto: Propesor Senjo Setoguchi, Unibersidad ti Okinawa, Japon. Pakamakam: No tokarenmi ti shakuhachi, umang-angesmi. Us-usaren ti sekta a Fuke a pagdawat iti limos; ngarud, itedko met ita daytoy kenka kas pagdawatko iti pammakawan. Awatem ti panagpakawanko, iti nagan ti Imperio ti Japon.
Kinupin ni Donato ti papel. Pinidutna ti shakuhachi. “Inang, idulinyonto man dagitoy.” Timmaliaw ni Ina Isang. “Diyo ipakpakita ken ni manong, a.”
PINADSODA da Donato ken Manong Danilo dagiti pagattao a ledda, tanubong ken pan-aw iti arubayanda bayat ti panagkirkir da Ina Isang ken Manang Delia iti dua kadsaaran a balayda. Idi puoranda ti dagumpo dagiti ruot, impalagip ti gil-ayab ti agsapa a panagsuek dagiti eroplano dagiti Amerikano a nangkibor kadagiti garison dagiti Hapon. Immanges iti nauneg a nangsurot iti panagkalawikiw ti asuk a nanggaw-at iti napudaw nga ulep iti asul a tangatang.
Iti sardam bayat ti panagpayubyob ni inangna iti paladpad ti tawa ken panagtakup ni manangna iti bestida iti abay ni Amor a narnekan ken panaglaga ni manongna iti lagpi, kinurengrengna ti kutibeng a nangkompaniar iti natinggaw a “Dikanto Malipatan.”
Ngem sakbay a makagteng iti “Dimonto kunaen a malipatanka,” napugsat ti akimbaba a sag-ot.
Nagsakuntip a nangipasanggir iti diding ti kutibeng. Nabayag a tinangadna ti sallabawan. Sa ni manongna. Immanges iti nauneg. Makaammod’tan, nakunana. Timmakder. Kinautna ti shakuhachi iti bolsa ti maongna a naisab-it iti likud ti ridaw. Nagdalupisak. Puyotennan ti naputed a samiweng idi nagibit ni Amor.
Inagawaan ni Manang Delia a pinikpik ti patong ti ubing. Nasiputanna ni manongna a nangidisso iti laglagaenna. Nagsennaay ni Donato idi nagsig-am iti napigsa ni manongna. In-inayad nga imbabana ti shakuhachi. Pimmigsa ti ibit ni Amor.
“Siakton idiay bangkag, Manong, no agtabaskan idiay talon.”
Nagsig-am manen ni Manong Danilo. Timmakder. “’Tay man ‘Duayya ni Ayat’ ti tokarem. ‘Ta isalak ni Amor.”
Nagsabat dagiti matada. Kasla nagsarming kadagiti mata ni manongna ti rimat dagiti bituen. Nagsardeng iti panagnutnot iti tabako ni Ina Isang. Tinangad ni Manang Delia ni Manong Danilo.
“Tokarem amin, a.” Nagparintumeng ni manongna a nangtapaya iti teltel ken bukot ti ubing. “’Maykan, Balong.”
“Wen, ‘la, Manong.” Siaalisto ni Donato a timmakder. Ngem sakbay a maiggamanna ti kutibeng iti diding, kinuna ni manongna, “Dayta puypuyotem ti usarem, a, ket naamnut ti awengna.”
Nagsay-a ni Ina Isang. Inyarsangna ti tabakona iti paladpad ti tawa. “Dayta nga ubing ta kaykayatannat’ matoktokaran.”
Immisem ni Donato. Nagluspak. Pinidutna ti instrumento. Pinuyotna. Ket nagdanggay ti natibong nga aweng ti shakuhachi ken ti nabangag a nalamuyot a timek ni Manong Danilo a nanglapunos iti naslag a sardam ti Gullasing. Kadagiti takiag ni manongna, naimatangan ni Donato ti pannakailibay ni Amor.
(Maika-2 a Gunggona, Salip iti Sarita, 1st T. Gabriel Tugade Awards, 2006.)
Sarita ni ARIEL S. TABAG
“O naraniag a bulan, un-unnoyko imdengam/ Dayta naslag a silawmo, dimo kad’ ipaidam…”
Nagallangogan ti nagkayammet a timek dagiti agtutubo ken ti natinggaw nga aweng ti banduria iti puseg ti Gullasing. Inlili ti samiweng dagiti nagkurno a dawa iti abagatan sa nagkamang iti barukong ti bantay ken bakir. Naginiin daytoy a nangsurot iti anasaas ti karayan iti amianan a nangbeltak iti patag ti Namunit ken Tuyo iti amianan a laud. Naipallais iti deppaar ti Masi iti laud a nagrikudo kadagiti pantok ti turod ken kaniogan. Sa nakitimpuyog kadagiti riari ken kuriat a nanglallay kadagiti ayup ken tumatayab iti kabakiran iti daya.
Umanayen ti simmagaysay a bulan a kabadang ti tallo a tambubong a nangsilnag kadagiti bumario iti arubayan da Tata Idot a panguluen. Iti tallaongda a nasurok a sangapulo nga agtutubo a nanglikmut iti dua nga alsong a pakabaybaywan ti nakilnet a kahoy ken banoog a diket ken bugbugtong a tambubong, mapattokan iti kantiaw ken katawa ti ngudo ken pakauna ti tunggal kanta. Agpipinnasagidda iti marikrikna ni kastoy a baro ken ni kasta a balasang a bulon met a mamagtarabang kadagiti naagapad.
Iti nagtugawanna a bangkito, kas kadawyan tunggal agtokar iti banduria, bukbuklen ti naganus a panunot ni Donato dagiti ines-estoria ni Ama Santos a tallaong iti sarsuela idiay Ilokos a nagtoktokaran daytoy wenno iti arubayan da Ina Isang a nagtapatanna. Malapunos iti naidumduma a rikna ta im-impenna nga inton agadalen iti kolehio iti Vigan, agkamengto metten iti orkestra nga imatonan ti kasinsin ni Ama Santos a propesor iti musika iti maysa a pagadalan sadiay. Wenno umappayaw iti darepdepna ti kari ni amangna a sumurotda iti biray nga agpa-Aparri ket padasenna ti agtokar iti ibagbagada nga estasion ti radio; no magustuanda, iplakada ti panagtokarna. Iti kastoy a gundaway a lailuen dagiti agtutubo a ramayna dagiti kuerdas ti banduria, mapukaw ti duadua iti kaungganna no kaano nga aggibus ti panagtaeng dagiti Hapon.
Iti pannakalagipna kadagiti Hapon, nataliawna ti ummong dagiti nataengan a nakatugaw iti tallo a nagsisinnango a bangko, duapulo nga agpa iti dayada iti sirok ti nataengan nga algarubo. Malagipna nga itay sangadangan laengen ti init manipud iti bantay iti laud, namalaybalay ni Tata Idot a nangipakaammo nga agtutungtong dagiti amma ita a sardam. Kas nakaisigudan, naguummong metten dagiti agtutubo tapno isaganada ti pagsasanguan kalpasan ti napateg nga innuman dagiti amma.
“O naraniag a bulan, sangsangitko imdengam/ ‘Toy nasipnget a lubongko, inka kad’ silawan tapno diak mayaw-awan…”
Naipasirna ni Manong Danilo a no kua tuman-aw iti tengnga ti bunggoy sa agsubli nga agtakder iti abay ti algarrubo. Agdindinusol dagiti piskel a tinubay ti bangkag ken talon. Nagbingngi dagiti pamuskolen a bibigna. Malagip ni Donato a manipud napadso ni manongna ti nakatalaw a toro a baka a mangdarupen iti ummong dagiti nakiani a taga-kabangibang a purok, manmanon a kumuyog kadagiti agtutubo nupay apagtapogna laeng a disiotso. Iti panagkunana, kas man ibilang ni Manong Danilo a makakissay iti kinapigsa ken kinaturedna a lalaki ti makibunggoy pay kadagiti ubbing ket ti balligina iti ayup ti nangipaay kenkuana iti karbengan a makipagamirisen kadagiti bambanag a pagimbagan.
“Manglaylayen ni ayat, inka kadi palasbangen/ Un-unnoyko darasem nga ikeddeng…”
Sakbay nga agngudo ti kanta, nadlaw ni Donato ni Manong Inso a kaarrubada a kasla makabadbaddek iti beggang. Napangilangil ta gapu la ketdi daytoy iti kaawan ni Manang Delia a kakaisuna a kabagis ni Donato a babai a nangkadua ken ni Ina Isang iti balayda. Ngem awan pay lima agpa ti barito a mangkamang iti desdes nga agturong iti balayda, nadlaw dagiti kabunggoyanda.
“Apay umaponkan, Inso? Agpakadaka met, a, kadagiti pakikamkamangam.” Nagpaggaakda.
Immisem laeng ni Donato a nangtung-ed ken ni Manong Inso. No kas pagarigan man agtungpal iti simbaan ti ilida a Buguey da Manong Inso ken ni manangna, nupay dina masinunuo no kaano, agtunged met laeng iti umno dagiti panagtapat, panagisagut, panagbalsig ken panagsakdo, panagraep ken panagtabas ni Manong Inso.
Kurengrengenen ni Donato ti “Dikanto Malipatan” idi agdardaras ni Nana Ansang nga asawa ni Tata Idot nga immasideg iti bunggoyda.
“Ay, ubbing, Apo, mangisarsarakkayo! ‘Tay koma kanta ti Hapon, a.” Kasla agbugaw iti billit-tuleng ti plastar ti baket iti panangwitwitna kadagiti agtutubo.
“Bay-annakam’ koma, Nana, ta mailiwkam met, a, iti nakaisigudan,” kinuna ti kataengan. “Sa ita man pay a kastakayo ket mayat met ti lung-ayyo no kasta nga agkakantakami? Sa no masaeptayon ti angdodda, tokarenen ni Doning ti ‘Kimigayo.’ Ne, ket kumantaak metten a: Kimigayo, aya? Kita’nyo, ne, takkiyo, ne, mabaddekanyo, ne…” Naggumintang a mangigis ti isemna a mabalin a gapu iti napidpidutna a lirika ken di agsusurot a tono.
Nagkakatawada. Ngem nagtalinaed ti irteng ti rupa ti baket a nanayonan itan iti panagkiremkirem, wingiwing ken banang-es.
“Ala, ta manglokokayo pay laeng. Mangngegdaka, sika nga ubing, ay, Apo! Iti ania man a gundaway, umayda. Ket no nagyulogda kanon dagita a Hapones dita Tuyo itay parbangon! Apo met!”
Naglamiis ti duri ni Donato iti yaagibas ti pul-oy. Immuli ti lammin a kas iti lammin iti bigat ti Mierkoles, Disiembre 14, dua a tawenen ti napalabas, a nasapa a pinagawid ida ti maestrana iti maikalima a grado iti eskuela intermedia ti Namunit; iti dalanna nga agpa-Gullasing, simmayengseng a kasla tuwato dagiti eroplano dagiti Hapon iti lulonanna.
Idi timmakder dagiti amma, nabingbingayen ti linubian ken pilipig ket agawiddan. Iti itatangad ni Donato iti law-ang, naglinged ti sangkatipping a bulan iti napuskol nga ulep. Nagtalapuagaw dagiti anniniwan iti panangay-ayam ti angin kadagiti apuy dagiti tambubong.
AGARUP naggiddanda ken manongna a bimmangon. Iti anaraar ti bulan manipud iti regkang ti tawa ti abulog, naipasirna ti panagpuraddaw ti rupa ni manongna. Pimmigsa ti anabaab manipud iti balayda iti amianan ti abulog nga immiananda.
“Agkirog san iti bagas ni inang?” nakarawa ni Donato.
“Diaske, dagitin sa met kusipet?” nagsasaruno ti panagtilmon ni manongna. Pettat ti panagsarimbaboy daytoy a nangkamang iti diding ti abulog a dumna iti kosinada. Dimket ti matana iti rinukibna a pan-aw a diding. Siaalisto met ni Donato a nangipideg iti lapayagna iti daga a basar, iti uluanan ti bilidan nga ikamen. Agan-anasaas ti amian ken ti karayan iti amianan. Nagsinnungbat ti taraok dagiti kamanokan ken abuyo. Naangotna ti anglem ken agub ti daga a nalimogan ti ayamuom dagiti bettek ti umuna nga apitda a kusag iti kusayanda.
“Sibirian! Raraki!”
Kasla nagusod iti al-o ti lapayag ken barukongna. Kasla ad-adda a limmamiis ti pul-oy; naglulok dagiti susopna. Nagtaladtad dagiti ngipenna.
“Awan taod’ta ngaton, A-Apo,” nagbanarbar ti boses ni amangna. Nagariwawa ti impapanna a tallo a Hapon. Nagpukaw dagiti anasaas, taraok ken uni dagiti tumatayab. Naganabaab kada Manong Inso, tallopulo a deppa iti laud. Naganabaab kadagiti ad-adayo pay a kaarruba. Immapon ti pammasingked a binalbalayen dagiti Hapon ti agduapulo a balay iti Gullasing.
“Ginalutandan iti palikud ni amang,” arintigergeren ti arasaas ni manongna.
“Ay, awandad’ta abulog, Apo! Pasig a pagay dita!” nagkilliit ni inangda.
“Intayon,” ni amangda. “Inkayon!” Naipigpigsa.
Tinukmaan ni manongna dagiti bellang ken talunasan iti abayna a nakapugiit. “Dakesen. Inta kanon.”
Pinidut ni Donato ti banduria iti sikigan ti ikamen. Sinarunona ni manongna. Agtamboren ti barukongna. Agtigergeren ti sibubukel a bagina ket naitingkolna ti banduria iti ridaw.
“Sibirian!” inriaw ti Hapon.
“Taray!” inriaw ni Manong Danilo.
Gimluong ti kanalbuong ken sanengseng ti aglawagen a parbangon iti Gullasing.
Nagtarukoyda a nangkamang iti nakadumogen a kapagayan. Naregreg dagiti linnaaw ken dawa. Nagkutengteng dagiti kuerdas. Naipas dagiti takiagna. Naisaplit dagiti dawa iti rupana. Addayta manen ti kanalbuong. Nagsanengseng iti lulonanda. Addadan iti maudi a kinelleng iti sakaanan ti turod iti abagatan ti purok. Naglalaok dagiti linnaaw ken ling-et a nangdigos kadakuada.
“Ditoytan! Sal-itda, karniek idan!” Aggunaygunay dagiti ramay ni manongna a nagsinsin iti nakabaina a talunasan ken pang-or a bellang.
“Manong, da amang…” Nagtilmon ni Donato. Umanges-anges.
Iti isisingising ti umuna a raya iti daya, naggil-ayab dagiti mata ni Manong Danilo.
“DIKANTO malipatan, kuna ‘toy pusok/ Uray no awan ka’t denna iti tunggal aldaw/ Uray no tawenen ti naglabasen, dimonto kunaen a malipatanka ingga’t tungpal tanem…”
Malmalmes ti timek ni Donato iti agun-unnoy nga aweng ti banduria ken ariangga dagiti ayup ken parasapas ti aruyot iti baba. Iti kasla luppo a nagrungarong a ramut ti sagat a nagtugawanna, kasla maderderder ti barukongna iti pannakaimatangna ti panagrissuod ti danum iti nagtimbukel a dan-aw. Kasla sima a naitugkel kadagiti matana ti nagballatek a rimat manipud iti raya ti agtabonen nga init a nangsalpot iti nasamek a bakir sa naigayang iti aruyot.
Nagkiremkirem. Nanaraigid dagiti lua kadagiti pingpingna. Nagsennaay a nangsaklot iti banduria. Sinurot dagiti matana ti napartak a panagayus ti danum a simpok iti napuskol a kakaykaywan a dina masinunuo no pasungadenna dagiti simmalog a gerilia wenno agparang dita ni Ama Santos a mangipakaammo a nabayagen a birbirokenna ida.
Ngem ti panagsala dagiti bulong ken panagsangpet-panagpanaw dagiti tumatayab kadagiti sanga ti naurayna. Ket iti remmeng dagiti kayo, kayatna a masukainanna koman ti pannakaawat a naitanemen ti arapaapna a makatokar iti radio iti Aparri wenno agkameng iti orkestra iti Vigan a mangkompaniar iti sarsuela. Ngem iti panagdaliasatna iti bakir, agsung-ab ti barukongna iti pannakalagipna iti pamiliana. Wen, awanen, kuna ti kaungganna, ni amangda. Manipud iti daydi parbangon a panangyulog dagiti Hapon, saannan a nadarimusmosan uray anniniwan laeng ni Ama Santos. Idi maipakaammo ti panagbakuit dagiti bumario iti Baua, kas sangsangkamaysa a purok dagiti umili ti akindaya nga amianan a Cagayan kas mayataday iti baro a rienda ti gobierno, da Ina Isang ken Manang Delia ti uloulo dagiti nagtaklay a bumario ti Gullasing. Nadakamat kano ti maysa a Hapon a nakapupok iti garison iti Baua dagiti nayulog a taga-Gullasing; adda la ket sadiay ti amayo, kuna ni Ina Isang.
Ni Manong Danilo ti akinnakem a duada a sumurot iti bunggoy dagiti gerilia: makigubat ni manongna; agluto met ti pagrebbenganna. Ni Tata Gregorio Ildefonso a sigud a soldado ti mangidaulo kadagiti nakalibas a lallaki ket agkutada iti kabambantayan iti abagatan ti Baua. Impasdekda ti kuta iti pantar ti aruyot. Nagbalin a pagtaenganda dagiti higante a ramut ken sanga dagiti kayo. Nagsursuro dagiti makabael iti panagpana, gabbo, tinnakiagan ken tinnagbatan. Iti panagbuybuyana kadagiti gerilia, awan makaatiw iti gabbo ken ni Manong Danilo, nga iti panagkitana, nakatataengen iti tawenna a disiotso.
Inamirisna dagiti takiag, ramay ken dakulapna. Imresen. Timmingra ti litem ti kudilna. Malaksid iti panagluto, agrangawda kadagiti pakpako ken ariwat ken agsiloda iti dapol ken mangngubog ken ugsa ken alingo; agmulada pay iti aba ken kammotit. Ngem gapu ta nairuam met iti taltalon, saan la ketdi a daytoy ti gapu ti in-inut a panagkuttongna. Iti dua a bulan kalpasan ti panagbakuit, dina masinunuo no addan sangapulo a daras a binisitada nga agkaka da Ina Isang ken Manang Delia iti kalapaw dagitoy iti abagatan a paset ti Baua. Iti naudi nga isusuknalda, sumagmamano nga oras a nagkubkobda iti tambak a nakabunaranda ken nakakessetanda iti darang ti init sakbay nga impayapay da Ina Isang ti puraw a lupot iti tawa kas senial nga awanen dagiti Hapon iti asideg. No makasal-it la ti rasaw, nagkuripaspasen ti rinibu a Hapon iti panagpungpungtot ni Manong Danilo.
Inarakup ti nalamiis a pul-oy a namaginiin kadagiti bulong. Nagsennaay a nangibakal iti imatangna iti dumanarudor nga aruyot. Mabekbekkel iti pannakalagipna iti panagsangsangit da inang ken manangna iti tunggal ibibisitada. Nupay agingga ita, duyduyoken ti sakit ti barukongna tunggal malagipna ti pannakapukawen ni amangda, pamrayanna laengen nga isainnek iti panagtoktokarna iti banduria ti nadangkok a nagbanagan ti amada. Iti umuna nga isusuknalda, magagaranda la unay nga agkaka a makaammo ti banag iti panangdanon da Ina Isang ken Manang Delia iti garison dagiti Hapon. Ket idi dung-aw ti isungbat dagiti dua, kasla agtaktakderen ni Donato iti rabaw ti tanem ti amana.
Ngem iti biang ti agina, kasla idi kalman laeng ti pannakayulog ni Ama Santos no agsangitda iti tunggal ibibisitada. Kas iti naudi, agarup saanen a palubosan ti inada a pumanawda pay. Ngem impetteng ni Manong Danilo a dakdakkel ti gundawayna a maibales ni amangda no kumappeng kadagiti gerilia; ad-adayo met iti pannakaisagmak ni Donato kadagiti Hapon, ta iti kinabaludbod daytoy, mabalindan nga itudo a kameng ti gerilia; ken saan a napudot ti panagsiput dagiti Hapon no awan ti maitipon a lalaki iti agina. Ket idi ibaga ni Manong Danilo iti “Kayatyo a tumpaw met ti ulomi nga agkaka dita Karayan Pateng?”, awanen ti nabalinan ti inada no di palubosan ida iti adu a bagbaga ken saninglot.
Nakigtot idi adda agsig-am iti likudanna. Ni Manong Inso. Apagapaman ti isemna ngem kasla nangisit nga ulep ti kulot a buok a nanglangeb iti kayumanggi a rupa.
“Insaangkon ‘diay aba, Adi. Pabantayak koma ta innak agrangaw iti pakpako.” Iti lulonan ni Donato ti turong dagiti nalanay a mata ni Manong Inso. Manipud iti pannakaidalit daytoy a binulbullo dagiti Hapon, iti panagrikna ni Donato, naimilkaten ti rupa dagiti kusipet iti rupana ket saanen a maitured a kitaen ni Manong Inso.
“Sige, Manong.” Immisem bayat ti nagsasaruno a tung-edna. Kas kadagiti napalabas a pannakipatang ni Manong Inso, in-inut ti panagtarabang ni Donato. No maminsan, pabasolenna ni Ina Delia ta nakipakaasi ti inada a nagpakuyog ken ni Manong Inso iti isusuknalda iti garison. Ket imbes a panagyaman ti panagrikna ni Donato ta nailisi ti asino man kadakuada ken Manong Danilo ti nagpasaran ni Manong Inso, mabain la unay ta kas man ti inada ti nangipaay iti baro iti nadangkok a pannakabulbullo.
Tinarengtengen ni Manong Inso ti desdes a bumaba iti karayan. Nalintegen ti pannagnana. Ngem awanen ti sigud a ganaygay ti baro. Napigsan, kunkuna ni Apong Samuel a baglan ken panglakayen dagiti gerilia. Sa ipasarunona ti “kaasi met ni Inso” nga agngudo iti sanaltek ken wingiwing. “Asino kad’ met ti saan a kaasi iti nakapay-anna, Apong?” itingig ni Donato iti agmammama a lakay.
Isungbat ti lakay: “Nadangkok dagiti kabusor, Apok. Ket ti ipaayda a saem, saan a mailadawan ti uray asino man a saan a nakapadas iti dayta a saem.”
Nagmalanga lattan ni Donato.
Turongenna koman ti kalapaw a ‘yan ti malinglingta a bagas ti aba idi maital-o iti lulonan ti desdes dagiti gerilia. Nakitana ti gagar kadagiti mata nupay agar-arimasa ti ling-et kadagiti rupa ken takiagda. Dandani agsaringgayad iti daga dagiti talunasan a nakasab-it iti siket dagiti gerilia. Nagbaybay da Manong Danilo ken Tata Gorio nga ulo-ulo ti bunggoy.
“Adda mano, Gorio?” Nataliaw ni Donato ni Apong Samuel nga addan iti likudanna. Kayat nga amaden ti lakay no mano a Hapon ti naungkel dagiti gerilia.
“Adda met bassit, Tata.” Inuksot ni Tata Gorio ti kipisna. Pinal-idanna ti nabayog a barukong a nawaknitan iti pannakalettat ti dua nga akinngato a butones nga unipormena.
Sabten koman ni Donato ni Manong Danilo ngem nagbanang-es daytoy a nangkamang iti puon ti bagbag. Natingra latta dagiti nalabaga a sabong nupay mangrugin a lumidem ti aglawlaw. Kinugtaran ni Manong Danilo ti naregreg a sabong. Sa pettat a tinaliawna ni Donato.
“Lukditna’tta nga Inso! Pagpaguniak ket tinallikudannak ketdin! Balattadek kamman!” Saanen a nalawag ti rupa ni Manong Danilo ngem nagsikaw ti rusok ni Donato ti nabara ken naangpep a pay-od ni manongna. Kasla nagsardeng ti uni dagiti riari ken kuriat iti panagwengweng dagiti lapayagna.
“Ba’amon, Balong…” ni Apong Samuel. Nagtarus iti puon ti bagbag ket sinindianna ti nakasab-it dita a tambubong. Nalukaisan ti nakarupanget a rupa ni Manong Danilo. “Nadagsen ti sagsagabaen ni Inso.”
“Ket adda nga’d di agsagsagaba ita, Apong?”
NAIBABA ni Donato ti isakmolna koma a liningta nga ubbak ti saba idi pagammuan la ta agduldul-o ni Manang Delia a nagturong iti banggera. Saan met a naituloy ni Manong Danilo ti panangigupna iti digo ti nagettaan a lep-ak ti aba.
“Naikontra ‘diay agurong ‘di kalman. Uray siak ket madit’ panagsaadna,” kinuna ni Ina Isang bayat ti itatakderna. Ngem iti isusurotna ken ni Manang Delia, saan a nailinged iti agkaka ti pannakawagwag dagiti abaga ken naem-eman a saibbek ti inada.
Nagkilno ti digo ti ginettaan nga aba nga indisso ni Manong Danilo. Nagbanang-es. Nawagwag ti tinidtid a kawayan a datar iti itatakderna. “Agpudnokay’ man!” immalsa dagiti pangal ni Manong Danilo ket nagkuretret ti nawada a mugingna. Nagarikiak ti sumagmamano a piek iti sirok ti kalapaw iti panagtabbuga daytoy. Nagunggon ti barukong ni Donato.
“Kusto ti kunan’ inang, Kakang.” Agsangiten ni Manang Delia. “Basol ti agurong!” Ad-adda a ngimmisit dagiti nalennek a mata; nagtalaw ti dara iti rupa ken takiag ni manangna.
“Sal-itnatta nga Inso!” Kinaw-it ni Manong Danilo ti payabyabna iti uluanan ti ridaw. Nagpallayog ti talunasan iti siketna iti pananglaktawna iti tallo kapangal nga agdan.
“Daning! Saan, Balong! Ay, apomi ta pangngaasim, Barok, ta agparbengka!” Ngem adda pay laeng iti maikadua a pangal ti agdan ni Ina Isang, nailingiden ni Manong Danilo kadagiti kabayabasan ken kakawatian iti abagatan. Timmaliaw ken ni Donato a nakaluspak iti kawayan a datar a kammetna pay laeng ti ubbak ti saba. “Doning, pangngaasim ta igawidmo ‘diay kakam! Apomi a Manangisalakan, awan basol ni Inso! Saan a ni Inso!”
Nakamattider lattan a nakanganga ni Donato iti nangngeganna.
UMANAL-AL ni Donato a nangasak kadagiti nagaarimutong a gerilia iti akintengnga ken kadakkelan iti sangapulo a kalapaw. Tengtenglen ti tallo a gerilia ni umanges-anges a Manong Danilo. Agdardaringungo ni Manong Inso a nakatugaw iti kawayan a papag.
“Pinakaruamon, Daning. Inka pay la bumatok sa tay’to agpapatang.” Tinupraan ni Apong Samuel ti dakulapna sa indengngepna iti kuppokuppo ni Manong Inso.
“Masapul nga itakderna ti kabsatko, Apong. Uray dayta laeng koma, nalpasen.” Nabatad ti timek ni Manong Danilo. “Ti adatna, dina ketdin akuen. Letsena! Pagparangennan a kasta-kasta ti adik. Pui!” Nagpugtit.
“Isu nga’d…” Nagsardeng ti lakay iti itatakder ni Manong Inso.
“Itakderko, wen, ala.” Nagpangato dagiti abaga ni Manong Inso. Pinunas ti kanawan a tammudo ken tangan a kasla buteg ti dara iti agongna. “Wen, takderak ti pannakailaw-anmi ken Delia. Ket dumawatak iti pammakawan kenka, Kaka, Apong, ken kadakayo amin ta linaktawanmi dagiti umno nga addang; darasudoskami.” Kamkamatennan ti angesna. “Ngem sakbay nga agpapatangtayo ‘ti nasken a maaramid, dawatek man koma nga ipaayyo ti panagmaymaysa iti nagbasol ken nababa unay a kabsat ken pagayamyo.”
Iti panagtung-ed ni Apong Samuel, in-inut a nawara ti ummong. Sinurot ni Donato ni Manong Danilo a nagpababa iti aruyot. Siuulimek a nagdigosda. Nagabayda a nangmalem. Nagkaatagda a nagpatnag iti baet ti higante a ramut ti algarubo ket nakiringgor ti urok ken iriag dagiti ayup iti bakir iti nakiro a panunot ni Donato.
Saan pay a nawaknitan ti sipnget ken angep ti bakir idi nabuakda iti ariangga dagiti gerilia. Kasla nagkimaw ti nalaes a lames iti boksit ni Donato iti nakitana: itaktakdang ti tallo a gerilia ti bangkay ni Manong Inso iti nagtimbukel a dan-aw.
Nupay pawilanda, agdaldalagudog ti barukongna a nangimatang iti pannakaukarkar ti tali a namagkamang iti kasla bagi a bato ken tengnged ti baro. Naimatanganna pay ti naibaskag a kinapudno: agkegkeggang ti narugos a mabagbagi ni Manong Inso.
“Pakawanenyo kadi, Apo, daytoy anakmi,” intanamitim ni Apong Samuel. “Isun ti nanggibus iti panagsagsagabana, piman.”
Iti sakbay ti pangngaldaw, kalpasan a naggapu ni Manong Danilo iti kalapaw ni Apong Samuel, nakita ni Donato ti kabsatna a nagtaray iti kabakiran ket siningta-singtawna dagiti sanga, bulong, ruot ken lanut bayat ti panagriawna iti uray la.
“ANNAY, pusok, annay, annay, Nasaem, naut-ot la unay, Itdem kaniak ta pannaranay, Ta kakaasiak a maidasay…”
Malunlunag ti nakapsut a timek ni Donato iti sumilsilap a darang ti agmatuon. Nabara ti pul-oy a sumurnasurnad iti kalapaw; kasla sumsumgiab dagiti ramay iti panagkurengrengda iti kuerdas ti banduria.
“Isardengmo man dayta!” Nagbaringkuas ni Manong Danilo iti nagluspakanna. Nagranetret ti kawayan a datar.
Kasla napandagan iti alsong ti barukong ni Donato ket namimpinsanen a nalunag ti timekna. Pimmigsa ti wirawir dagiti kawayan ken bayog iti aglawlaw ti kalapaw.
“Abusta mapisti dataon iti pudot, dayta pay lat’ kankantaem!” Nagtanupra ni Manong Danilo iti tawa. Immirut ti petpet ni Donato iti ungkay ti banduria iti pannakalagipna ti panagdanggayda ken Ama Santos iti “Duayya ni Ayat” ket agaabay da inang ken kakabsatna nga agbuya kadakuada.
“Aniat’ pakasikoram, aya, ‘ta adim?” Inyarsang ni Ina Isang ti nadubla a bulong ti kaimito a dinubla iti nagbaetan ti kawayan a datar.
“Kasla diyo mariknat’ rigat ta annaykayo pay la nga annay!” Timman-aw ni manongna. “Mangngegko pay laeng a kantaem dayta, ibilagka, loko!”
Naipas ti barukong ni Donato.
“Agtalnaka man, Daning.” Nagsasaruno ti panagnutnot ni Ina Isang iti dinubla. Kinutikot met ti kanawan a tammudo ni Manang Delia ti gayadan ti kamisetana ket nalukaisan ti natimburogen a boksitna. “Kasla agay-ayabkat’ kusipet ‘ita ar-aramidem, wen.”
“Ket umayda latta, a.” Nagbanang-es ni Manong Danilo nga immulog.
“Ne, ket papanam?” Siaalisto ni Ina Isang a nangtan-aw ken ni Manong Danilo nga agpaabagatanen.
“Innak lemmesen dagitoy an-annayek!”
“Masdoka, a…” nagngilangil laengen ni Ina Isang a kas man damdamagenna kadagiti bingkol, nagango a bulbulong ken naangrag a ruot no kasano a madeppaag ti gil-ayab iti barukong ti inaunaanna. Iti biang ni Donato, agsubli ta agsubli ti panunotna iti panaglusiaw ni Manong Danilo iti pannakaimatangna iti nalamiis a bangkay ni Manong Inso; panaglusiaw a nagkayamkam iti sibubukel a bagina a kayatna laeng a sallukoban iti gil-ayab ti barukong.
Nalukag ni Donato idi pikpiken ni Ina Delia ti gurongna. Nairidep gayam a nakaarakup iti banduria. Siaalisto a nagtugaw idi madlawna a nakatakder ti soldado a Hapon iti sakaanan ti ababa nga agdan. Dakesen, nakuna ti nakemna idi agrungiit daytoy nga iti panangipapanna, nakangirsi a nakaimatang iti pannakatiliw ti maysa a kabusor.
Yur-urayna nga ibaga ti Hapon ti “Manokko dua, adda?” bayat ti pannakaitukeng da Ina Isang ken Manang Delia. Dayta lat’ nasursuroda nga Ilokano. No kas pangarigan, adda met sumagmamano nga itlog iti bay-on iti abay ti dalikan nga itedda. Ngem immuli ketdi daytoy a nakasagana latta ti riplena.
“Geriria?” Kasla gurruod iti panagdengngeg ni Donato.
“Saan, ah, no… no… Ser…” nakarawana. “Musikero.” Intag-ayna ti banduria.
Nagtungtung-ed ti Hapones. Pinatakderna ti riple iti kanigid a sikiganna. “Pray your instrument.”
Idi pinagsinnublat ni Donato a pinerreng da Manang Delia ken Ina Isang a nakamalanga lattan, inkurengreng ti Hapon ti kanawan nga imana iti bakrangna. Nagplastar ni Donato. Napanunotna nga adda laeng iti asideg dagiti kakadua daytoy a Hapon ket di mainsasaan a mangngegda ti panagtokarna. Ket immaweng ti “Kimigayo wa.”
“No, no…” nagatipa ti Hapones. “Irokano song…”
Masmasdaaw, kinurengreng ni Donato ti “Duayya ni Ayat.” Ket iti panagallangogan ti koro ti kanta, a kas man pirpiriten dagiti ramayna ti nasugat a barukong ni Manong Danilo, nataliawna ti panagkumkumpas ti kusipet.
Ngem iti paset ti “Apaman nga inkanto makariing,” nagkiok ti banduria idi makigtot ni Donato iti panagdappuor ti uppat a Hapon iti kalapaw. Dina maaw-awatan ti patanganda. Nagtungtung-ed laeng ti immuna kadakuada. Immasideg ken ni Donato idi agangay. Sa nagrukob.
“You… good guitarist. Come with us.”
“Inang?” Kagiddan ti panangiggem ti Hapon iti takiagna ti itataliawna kada Ina Isang ken Manang Delia. Immaplaw ti nabara a pul-oy ket nagmaga ti karabukobna.
KINAMANGDA ti desdes a naipaurnos iti Karayan Pateng a kumamang iti Baybay Tsina. Dangdanggayan dagiti danapegda ti anasaas ti karayan a binuyogan dagiti uni ti tumatayab. Pakpaksiaten ti sang-aw ti karayan ti darang ti nababa pay laeng a raya a simmalpot kadagiti sanga ken bulong. Gapu ta liklikanna ti panangkusilap manen ti Hapon iti likudanna no sansanenna ti tumaliaw, pinattapatta lattan ni Donato a nasurok a sangapulo ti bunggoyda a pakairamanan ti dua a kadaraan nga “interprete” dagiti kusipet.
Tinangadna ti napudaw a pangrapisen a Socho Konji Setoguchi iti kanigidna. Limmag-an ti banduria iti kanawanna ken bay-on ti dua a paris a lupotna iti kanigid; pimmigsa iti panagdengngegna dagiti dayyeng dagiti tumatayab. Iti tallo nga aldaw a panagnaedna iti garison iti Pateng, awanen ti aliawna iti damo a panagkitada agingga nga inipigda nga inlugan iti baet ti panagsangit da Ina Isang ken Manang Delia. Nupay “don’t worry” a “don’t worry” kadakuada nga agiina, kasla nagtutulag dagiti riknada a dakes ti pagbanagan ti panangisurotda kenkuana.
Malagipna nga iti umuna a sardamna iti garison, kalpasan nga insuro ni Sarhento Setoguchi babaen ti shakuhachi ti umno a pannakatokar ti “Kimigayo Wa,” kinallabay ti sarhento ket iti ‘yanda a kalapaw iti pantok ti dakkel a turod, nawaya a natannawaganda ti anaraar dagiti bituen ken bulan iti Karayan Pateng. Agwengweng iti panunotna ti kinarkarawana a bugas ti inying-Ingles ti sarhento: Nabati idiay Okinawa ti asawa ken tallo nga annakko; kataebmo ngata ti inaunaan. Maestroak iti musika sakbay nga inkeddeng ti Imperio a makipasetak iti panangkayammet iti Asia kas maymaysa a pagarian ti Emperador…
Apagapaman a tinan-awanna ti bay-on a kas man kayatna a penken nga adda dita dagiti piesa ti tokarenna iti radio idiay Aparri. Diak koma agerrado, indawat ti nakemna ta imbaga ti sarhento a nalalaing nga agkanta dagiti agur-uray sadiay. Di naliklikan ti nakemna nga indayyeng ti “Kimigayo wa/ Chiyo ni yachiyo ni/ Sazareishi no/ Iwae to narite/ Koke no musu made.” Naglawag iti panunotna dagiti naisem a rupa dagiti kusipet iti garison bayat ti panagduetoda ken ti sarhento kadagiti aweng ti “Sado Okesa,” “Etchu Owara Bushi,” “Esashi Oiwake,” ken “Kuroda Bushi.”
Ngem iti panangibakalna iti imatangna iti alinuno ti karayan, malmalmes ti nakemna iti pannakalagipna ken ni Ama Santos. Kalpasan ti panagensayoda idi rabii, dinamag ti sarhento no ania ti kayatna a gunggona. Imbagana a kayatna a maammuan ti nagbanagan ti amana: no sibibiag, sadino a garison ti nakaipupokanna; no daksanggsat, sadino a disso wenno lengleng ti nakaikalianna. Ket nanaraigid ti luana, kalpasan a nakiinnuman ti sarhento iti opisial, idi ipakaammo daytoy nga awan ti pamalpalatpatanda iti maysa a Santos Sotelo.
Natapik sa napekkel ti kanigid nga abagana. Tinangadna ni Sarhento Setoguchi nga umis-isem. Nagkiremkirem ta agtubbogen dagiti matana. Inyamlidna dagitoy iti agsumbangir nga abagana.
Iplasplastaren ti sangapulo ket dua a lallaki ti maudi a kasla bagi a kayo iti agtallopulo metro a biray idi makagtengda iti sabangan. Lima a Hapon ti agbambantay iti igid ti baybay. Dimmarup ti kasla kalapaw a dalluyon. Naidaknir iti aplaya dagiti ukis ti kayo ken sumagmamano a sanga ken bulbulong ken kawayan. Napakidem idi immaplaw ti angin. Nagsala dagiti palatang dagiti niog ken sanga dagiti kandaruma. Nagtibbayo. Immuli ti lamiis iti bagina, saan a gapu iti itatanebna iti pagat-lansalansa a danum, no di ket iti pannakailasinna ken ni Manong Danilo kadagiti lallaki. Iti panagsabat ti imatangda, nagkidmat ni manongna a kas man kunana: “Pungtilanmi dagitoy sal-it a kusipet!”
Immulog dagiti lallaki. Ngem sakbay a makaulogda amin, nagmandar ti opisial: “Sibirian, come with us! You wirr herp in Aparri, buird the cordon!”
“Kasanotta, Apo? Awan met pulos lupotmi?” Ti kalakayan nga umul-ulog iti kalantayan.
“Awanen ti adu a sao-sao!” kuna ti maysa kadagiti interprete. “Eksaktokayo, agsinnublat ti grupo ti innem nga aggaud!”
Induron dagiti bayoneta dagiti lallaki a simmalpa manen iti biray. Bumanugbogen ti barukong ni Donato. Mangmesmesmesen ni Manong Danilo. Nagplastar ti innem iti saggatlo a gaud iti agsumbangir ti biray. Naguyas. Nagkayabkab ti bandera a puraw a napattokan iti nagtimbukel a nalabaga. Nagal-aludoy ni Donato a nagpalikud idi tung-edan ni Manong Danilo. Nagabayda nga agkabsat iti kutit. Simmiag ti imatang ni Donato iti mangliwengliweng a taaw a nangsarming iti asul a tangatang.
Aglimapulo metro ngatan ti kaadayoda iti aplaya idi pagammuan la ta nagkanabsuor ti danum. Aglanglangoyen ti maysa a sibilian. Sinirig ti maysa a Hapon. Nagallangogan ti kanalbuong ti riple.
Pettat ti panangiggem ni Manong Danilo iti kanigid a punguapunguanna a kagiddan ti arasaas nga “Intan!” Nairut ti petpet ni Manong Danilo. Inibbatan ni Donato ti bay-on. Inirutanna ti banduria. Ket nanabsuokda nga agkabsat iti baybay. Idi laeng a naamiris a dina ammo ti aglangoy. Kinepkepanna ti banduria ngem lumneden. Nagkayaw-at iti isasabuag ti dalluyon.
“Dimo ibbatan!” Tinukmaan ni Manong Danilo ti ungkay ti banduria. Nagkuy-ad ni manongna; napartak. Nagtigerger idi taliawenna ti lalaki a timmapuak. Lumned-tumpaw daytoy iti nakalablabagan a danum. Nagsabat dagiti matada: “Agawidtan! Kabaelam dayta!”
Namnamaennan ti panagkanalbuong ti paltog ngem pannakaipukkaw ti naganna ti naurayna. Ni Sarhento Setoguchi. Nagpayapay. Idi agangay, timmapuaken.
“Dika tumaliaw,” aganangsaben ni Manong Danilo. “Agkuy-adka, agpalag-anka.” Agsangapulo-agpadan iti igid idi tumaliaw manen ni Donato. Simmurot ti sarhento. No kua, agpayapay.
“Surotennat’ gibusna ti letse!” kinuna ni Manong Danilo apaman a nakagtengda iti igid. Pinidut daytoy ti dua agpa a kawayan. Iti taaw, umad-adayon ti biray.
Nagpukkaw ti sarhento. Agkaykayaw-aten. Sinubli ni Manong Danilo ti sarhento. Inyayatna ti kawayan. Kimpet ti Hapon. Impaigid ni manongna ti agkakapsuten a sarhento.
“Thank you, good sibirian.” Agsasaruno ti anangsab ti sarhento. “Donato, we stir go there. The other day, maybe.”
Apagapaman ti isem ni Donato ta naamirisna a nagbirri ti buksit ti banduria. Nagsat ti tallo a kuerdas.
“Sal-itka!” Ilaylayaten ni manongna ti kasla niog a bato iti Hapones. Nagkullayaw. Nagsarapa ti Hapon. Daras a binangenanna ti nagbaetan da manongna ken ti sarhento.
“Aglisika, Doning! Diablesnat’toy!”
“Awan basolna, Manong, naimbag kaniak. Pagtokarennak idiay Aparri.”
“’Natta! Ginudasda ni amang!”
“Saan nga isu! Sabali dagidiay.” Agtigergeren ti sibubukel a bagina.
“Lokditka, Doning! Aglisika, ne!” Umanangsaben ni Manong Danilo. “Kanunongam ida, kasta? Kanunongam dayta kadua ti sal-it a Major Kendo Tanaka a nanggundaway ken ni Delia?” Rumsiken dagiti mata ni manongna. Agluan ni manongna. “Aglisika ta rim-itek ti animal!”
Kasla nagdisso ti bato iti barukong ni Donato. Mangmesmesmesen. Tinaliawna ti sarhento. Agsangiten. Umap-apuy dagiti matana a naisabat iti nakadalupisak a Hapones.
“Major Kendo Tanaka?” Agtigtigerger ti timek ti sarhento. “He’s dead… mararia…”
NAGARAGAAG ti panagkita ni Donato ket dina naawatan ti imbaga ni Manang Delia nga “Innak bumirok ti dangla.” Uray ti imbaga ni Ina Isang nga “Ayabak ti erbolario,” kasla nadagem nga anabaab a nangkibor iti kaungganna. Agtaltaladtad dagiti ngipenna; aglullulok dagiti susuopna; umas-asuk dagiti matana. Gagangay laeng a gurigor ti panagkunana idi kalman isu a di nagpaigawid ken ni Manong Danilo. Ngem ad-adda a kimmaro iti panagtaklayna iti tallo nga oras a kinutoran pay ti nakaan-anus nga arbis ti Hulio. Nagkukot ket kinagatna ti pingir ti akinrabaw iti nagsukot nga abel-Iluko. Nagasug…
Dinengngep ti akaba a dakulap ti muging ken lengngesna. Nasarapa ti teltelna. Naungap dagiti bibigna. Tinilmonna ti tableta. Inarub-obna ti apaganem-em a danum. Nagdungsa. Nairidep.
Iti panagkunana, tagainep ti pannakakurengreng ti kutibeng iti sakaananna. Dina pay inusar ti kutibeng nupay insagut ni Manong Danilo iti maikasangapulo ket uppat a kasangayna iti kanikatlo nga aldaw. Dina man la inamiris a tallo a langking ti akimbaba a kuerdas; tallo a sag-ot met iti ngato. Dina pay inamad no sadino a ginget ti nangpukanan ni manongna iti kasla luppo a bolo a bagi ti kutibeng. Agwengwengweng iti lapayagna ti kinuna ti kabsatna apaman a nakaawidda manipud iti Pateng: “Dayta la bagim ti ammom. Uray no kanta ti ayup ken sairo, makapagpasindayagka laeng, tokarem. Ket malipatamon ti ama ken kabsatmo. Aweng ti “Sado Okesa” ti mangmangngegna. Agmulagat koma ngem naapges dagiti matana. Sinaguyepyep iti nalamuyot nga aweng ti shakuhachi; kasla nalamuyot a dakulap a nangindayon kenkuana ti agun-unnoy a “Dungdungnguenkanto, unay, unay…”
Sumarsarut ti raya ti lawag kadagiti regkang ti kalapaw. Naangotna ti makirkirog a bagas. Nakabestida iti sabongan ni inangna a nakatallikud kenkuana. Intukolna ti kanigid a sikona iti ibabangonna. Nagkuretret ti mugingna idi madlawna a kaabay ti kutibeng ti agdua-kadapan a bulo a naiparabaw iti nakupin a papel.
Pidutennan ti papel idi naguni ni Ina Isang: “Ay, yaman pay, Apo, ta nakariingkan. Yunam ‘toy kapim, a, ta aglingtaak pay ‘ti itlog. A, wen, imbati dayta ‘tay Apon nga immay. Dinto met maaw-awatan ti imbagbagana.”
Nakaem ni Donato ti akimbaba a bibigna iti linaon ti papel a nakasurat iti Ingles: Ti musika, awan lengguahena no di ti biag. Umang-anges iti laksid dagiti asug nga idateng dagiti agbettak a bomba tapno isublina laeng ti natalinaay a samiweng ti lubong. Donato, maysaka a nalaing a musiko; masirsirmatak ti nakananama a masakbayam. Ibilangmonto kaniak ti kinatan-okmo. Suratannakto: Propesor Senjo Setoguchi, Unibersidad ti Okinawa, Japon. Pakamakam: No tokarenmi ti shakuhachi, umang-angesmi. Us-usaren ti sekta a Fuke a pagdawat iti limos; ngarud, itedko met ita daytoy kenka kas pagdawatko iti pammakawan. Awatem ti panagpakawanko, iti nagan ti Imperio ti Japon.
Kinupin ni Donato ti papel. Pinidutna ti shakuhachi. “Inang, idulinyonto man dagitoy.” Timmaliaw ni Ina Isang. “Diyo ipakpakita ken ni manong, a.”
PINADSODA da Donato ken Manong Danilo dagiti pagattao a ledda, tanubong ken pan-aw iti arubayanda bayat ti panagkirkir da Ina Isang ken Manang Delia iti dua kadsaaran a balayda. Idi puoranda ti dagumpo dagiti ruot, impalagip ti gil-ayab ti agsapa a panagsuek dagiti eroplano dagiti Amerikano a nangkibor kadagiti garison dagiti Hapon. Immanges iti nauneg a nangsurot iti panagkalawikiw ti asuk a nanggaw-at iti napudaw nga ulep iti asul a tangatang.
Iti sardam bayat ti panagpayubyob ni inangna iti paladpad ti tawa ken panagtakup ni manangna iti bestida iti abay ni Amor a narnekan ken panaglaga ni manongna iti lagpi, kinurengrengna ti kutibeng a nangkompaniar iti natinggaw a “Dikanto Malipatan.”
Ngem sakbay a makagteng iti “Dimonto kunaen a malipatanka,” napugsat ti akimbaba a sag-ot.
Nagsakuntip a nangipasanggir iti diding ti kutibeng. Nabayag a tinangadna ti sallabawan. Sa ni manongna. Immanges iti nauneg. Makaammod’tan, nakunana. Timmakder. Kinautna ti shakuhachi iti bolsa ti maongna a naisab-it iti likud ti ridaw. Nagdalupisak. Puyotennan ti naputed a samiweng idi nagibit ni Amor.
Inagawaan ni Manang Delia a pinikpik ti patong ti ubing. Nasiputanna ni manongna a nangidisso iti laglagaenna. Nagsennaay ni Donato idi nagsig-am iti napigsa ni manongna. In-inayad nga imbabana ti shakuhachi. Pimmigsa ti ibit ni Amor.
“Siakton idiay bangkag, Manong, no agtabaskan idiay talon.”
Nagsig-am manen ni Manong Danilo. Timmakder. “’Tay man ‘Duayya ni Ayat’ ti tokarem. ‘Ta isalak ni Amor.”
Nagsabat dagiti matada. Kasla nagsarming kadagiti mata ni manongna ti rimat dagiti bituen. Nagsardeng iti panagnutnot iti tabako ni Ina Isang. Tinangad ni Manang Delia ni Manong Danilo.
“Tokarem amin, a.” Nagparintumeng ni manongna a nangtapaya iti teltel ken bukot ti ubing. “’Maykan, Balong.”
“Wen, ‘la, Manong.” Siaalisto ni Donato a timmakder. Ngem sakbay a maiggamanna ti kutibeng iti diding, kinuna ni manongna, “Dayta puypuyotem ti usarem, a, ket naamnut ti awengna.”
Nagsay-a ni Ina Isang. Inyarsangna ti tabakona iti paladpad ti tawa. “Dayta nga ubing ta kaykayatannat’ matoktokaran.”
Immisem ni Donato. Nagluspak. Pinidutna ti instrumento. Pinuyotna. Ket nagdanggay ti natibong nga aweng ti shakuhachi ken ti nabangag a nalamuyot a timek ni Manong Danilo a nanglapunos iti naslag a sardam ti Gullasing. Kadagiti takiag ni manongna, naimatangan ni Donato ti pannakailibay ni Amor.
(Maika-2 a Gunggona, Salip iti Sarita, 1st T. Gabriel Tugade Awards, 2006.)
Impaskil ni Asseng idi 11:31 PM 3 comments: Links to this post
Maipanggep iti: ariel s tabag, ilokano fiction, japan, world war 2
3/27/11
HAIKULOKO 032211-032711
isem limmansad
nalamiis a nakem
gumilgil-ayab
* * *
alli-allinen angin
puon ken bulong
nalupoyen ti amin
* * *
dagat' agriaw, agsangit
agam-ammangaw
riingenna ti langit
* * *
agkarkaradap
panagem iti lubong
gumilgil-ayab
* * *
naynay a pasungadak
isem ni bituen
'toy nalidem a siudad
* * *
sipnget, lamiis
ugasanyo ti lubong
pudot ken rugit
* * *
nalabon a papait
pasingdatenna
bennal a sangkabassit
* * *
domingo manen
kaduamon a pimmanaw
kalman, panawen
* * *
kawayan agdaydayyeng
ipalagipna
samiweng ti kutibeng
nalamiis a nakem
gumilgil-ayab
* * *
alli-allinen angin
puon ken bulong
nalupoyen ti amin
* * *
dagat' agriaw, agsangit
agam-ammangaw
riingenna ti langit
* * *
agkarkaradap
panagem iti lubong
gumilgil-ayab
* * *
naynay a pasungadak
isem ni bituen
'toy nalidem a siudad
* * *
sipnget, lamiis
ugasanyo ti lubong
pudot ken rugit
* * *
nalabon a papait
pasingdatenna
bennal a sangkabassit
* * *
domingo manen
kaduamon a pimmanaw
kalman, panawen
* * *
kawayan agdaydayyeng
ipalagipna
samiweng ti kutibeng
Impaskil ni Asseng idi 4:56 AM No comments: Links to this post
Maipanggep iti: ariel s. tabag, ilokano haiku, ilokano poetry
3/26/11
Lifetime Achievement Award” para iti Bannawag
PAMMADAYAW PARA ITI BANNAWAG. Dagiti kameng ti Bannawag iti panangawatda iti “Lifetime Achievement Award” para iti Bannawag manipud iti Gawad Tanglaw iti seremonia a naangay idi Marso 17 iti St. Dominic College of Asia. Agpakanawan: Poetry & Entertainment Editor Ariel S. Tabag, Managing Editor Cles B. Rambaud, ken Literary Editor Juan Al. Asuncion. Iti panagsarita ni Rambaud iti seremonia, kinunana a saan laeng a para iti Bannawag ti nasao a pammadayaw no di pay ket kadagiti amin nga Ilokano a mangipatpateg iti arte ken kulturada. (Rinetrato ni Manny Llanes)
“Lifetime Achievement Award” para iti Bannawag
Naipaay itay nabiit iti Bannawag ti “Lifetime Achievement Award” manipud iti Gawad Tanglaw, gunglo dagiti mangisursuro kadagiti kolehio ken unibersidad iti Kamanilaan.
Inawat dagiti kameng ti Bannawag ti medalia ken sertipiko bayat ti seremonia ti pammadayaw a naangay iti St. Dominic College of Asia iti Bacoor, Cavite idi Marso 17.
Kadua ti Bannawag a nakaipaayan ti “Lifetime Achievement Award” dagiti kakabsatna a magasin a Bisaya ken Hiligaynon.
Naipaay met iti Manila Bulletin, kabsat a pagiwarnak ti Bannawag, ti “English Newspaper of the Year” idinto a naipaay met iti Balita nga ipabpablaak met laeng ti Manila Bulletin Publishing Corp. ti “Filipino Newspaper of the Year”. Daytoy ti maikapat a tawen nga agsasaruno a pannakaipaay ti pammadayaw iti nasao a pagiwarnak.
Naipaay met ti “Best Entertainment Columnist” ken ni Crispina M. Belen ti Manila Bulletin ken dati a mannurat iti Bannawag, ken ti “Gawad Para sa Sining at Kultura” ken ni Susan Roces, Executive Vice President for Public Relations ti Manila Bulletin Publishing Corp.
Narugian ti Gawad Tanglaw (Gawad Tagapuring mga Akademista ng Aninong Gumagalaw) a kas award-giving body para iti pelikula, telebision, radio, creative writing, dance and theater, agingga iti inramanna ti print media.
Impaskil ni Asseng idi 3:15 PM No comments: Links to this post
Maipanggep iti: award, bannawag, gawad tanglaw
Abrew, indauluanna dagiti nangabak iti Maika-13 nga AVAIL
Ni Errol L. Abrew ti Caba, La Union ti nangidaulo kadagiti nangabak iti daniw ken salaysay iti maika-13 a pasalip ti Abuan-Valdez Awards for Iluko Literature (AVAIL).
Impangabak ni Abrew ti daniwna a “Bilin” ken salaysay a “Tapno Maipakat ti Urnos ken Kappia, Tangken-Sagat ti Masapul, Atanud.”
Dagiti dadduma a nangabak iti daniw: Rolando A. Seguro, Jr. ti Bulo, Allacapan, Cagayan, Maika-2, iti daniwna a “Munson;” Elmer L. Lopez ti Brgy. 19, San Lorenzo, San Nicolas, Ilocos Norte, Maika-3, “Kararua ti Puli;” Efren A. Inocencio ti Siudad ti Batac, Maika-4, “Katikek Man ti Kutibeng;” ken Mario Adelmo P. Cabreros ti 110 Pook Pag-asa, Batasan Hills, Quezon City, Maika-5, “Ti Ilokano”.
Naghurado iti daniw da: Poetry Editor Ariel Tabag ti Bannawag; Publisher-Editor Guillermo I. Concepcion ti Vigan Chronicle; ken Barangay Secretary Rogie C. Baysa, retirado a Postmaster ti Alicia, Isabela.
Iti salaysay, maikadua ni Jobert M. Pacnis ti Ammubuan, Ballesteros, Cagayan, “Mangrugi Koma iti Pagtaengan”; maikatlo ni Emerson M. Somera ti Brookside, Pilar, Abra, “Ti Maudi a Dangadang”; ken Maikapat ni Efren A. Inocencio, “Kasano a Liklikan dagiti Kriminal”.
Maikkan met iti consolation prize da Mindo N. Aquino ti Anguluan, Echague, Isabela, “Naatap Latta ti Puraw a Kalapati; ken Rogie C. Baysa, “Naatap ‘Diay Puraw a alapati”.
Dagiti naghurado iti salaysay: Managing Editor ti Bannawag Cles B. Rambaud; PIA Chief Information Officer Benjamin P. Pacris ti Ilocos Sur; ken GUMIL Isabela Past President Rizalino V. Viernes.
Maitedto ti premio dagiti nangabak iti GUMIL Filipinas Convention iti Cabugao, Ilocos Norte iti rabii ti Abril 15.
Impangabak ni Abrew ti daniwna a “Bilin” ken salaysay a “Tapno Maipakat ti Urnos ken Kappia, Tangken-Sagat ti Masapul, Atanud.”
Dagiti dadduma a nangabak iti daniw: Rolando A. Seguro, Jr. ti Bulo, Allacapan, Cagayan, Maika-2, iti daniwna a “Munson;” Elmer L. Lopez ti Brgy. 19, San Lorenzo, San Nicolas, Ilocos Norte, Maika-3, “Kararua ti Puli;” Efren A. Inocencio ti Siudad ti Batac, Maika-4, “Katikek Man ti Kutibeng;” ken Mario Adelmo P. Cabreros ti 110 Pook Pag-asa, Batasan Hills, Quezon City, Maika-5, “Ti Ilokano”.
Naghurado iti daniw da: Poetry Editor Ariel Tabag ti Bannawag; Publisher-Editor Guillermo I. Concepcion ti Vigan Chronicle; ken Barangay Secretary Rogie C. Baysa, retirado a Postmaster ti Alicia, Isabela.
Iti salaysay, maikadua ni Jobert M. Pacnis ti Ammubuan, Ballesteros, Cagayan, “Mangrugi Koma iti Pagtaengan”; maikatlo ni Emerson M. Somera ti Brookside, Pilar, Abra, “Ti Maudi a Dangadang”; ken Maikapat ni Efren A. Inocencio, “Kasano a Liklikan dagiti Kriminal”.
Maikkan met iti consolation prize da Mindo N. Aquino ti Anguluan, Echague, Isabela, “Naatap Latta ti Puraw a Kalapati; ken Rogie C. Baysa, “Naatap ‘Diay Puraw a alapati”.
Dagiti naghurado iti salaysay: Managing Editor ti Bannawag Cles B. Rambaud; PIA Chief Information Officer Benjamin P. Pacris ti Ilocos Sur; ken GUMIL Isabela Past President Rizalino V. Viernes.
Maitedto ti premio dagiti nangabak iti GUMIL Filipinas Convention iti Cabugao, Ilocos Norte iti rabii ti Abril 15.
Impaskil ni Asseng idi 3:04 PM No comments: Links to this post
Maipanggep iti: ilokano poetry
3/21/11
HAIKULOKO (031111-032111)
031111
agtektekkab kalsada
nangisit tao
matikaw ti kararua
* * *
FORSAKEN TI DREAM THEATER
agur-urayak
rinabii siaanus
sakbay ti derraas
* * *
naktangan daga
iti riwriw a riro
yab-abagana
* * *
ti lubong, mangrittuok
tapno agsubli
ngayed, anag, indurog
* * *
maris ti rosas
waknitanna ti angep
laminat' imnas
* * *
ay umanayen
a liwliwat' rabii
lagip ti isem
* * *
binirbirokka
siudad dagiti silaw
ay, nagrimatka
* * *
matnag sampaga
lagaek nga ikamen
aginanaka
* * *
pettat a yaay
timmayab puso, rikna
natulidak, ay!
* * *
agayus ditoy urat
pangngarig ti biag
baliksen daytoy dilak
* * *
bulong ti saleng
naynay a mangpayapay
lagip ‘di isem
* * *
arbis ‘ti malem
limmabas iti angep
ila layusem
* * *
tunggal kanito
segseggaan dakulap
o paraiso
* * *
aldaw nagngudo
diak natiliw ti mutia
patgek a haiku
* * *
daliasatek rabii
mangnibinibi
makitak kad' 'ta sudi?
* * *
sika a layap
limmabaska't dakulap
apagdarikmat
* * *
agpasurongak
bumanesbes daytoy bus
makaturogak
* * *
'toy sango ti bus
nagtimbukel 'diay bulan
mangibagbagnos
* * *
naslag 'diay bulan
nakitak dayta rupam
masmasnaayan
* * *
'diay bulan nagsalsala
inaprosanna
murdong dagiti dawa
* * *
rosas ti saleng
agmaris, agsampaga
ili agdayyeng
* * *
sinippit sal-it a wak
'toy nagyan ulo
samiweng ken sinurat
* * *
nakettelak a bulong
agrupsa't daga
ket lumangto ti lubong
* * *
agrumrumekak
amin a batonlagip
kinamannurat
* * *
sal-it, adtoyak
timmangkenak a rugit
ay, gungtobannak
* * *
o bayakabak
umayka, punasennak
tapok, rugit: siak
* * *
032111
bulong kamiring
naisagid barukong
kasla am-amling
agtektekkab kalsada
nangisit tao
matikaw ti kararua
* * *
FORSAKEN TI DREAM THEATER
agur-urayak
rinabii siaanus
sakbay ti derraas
* * *
naktangan daga
iti riwriw a riro
yab-abagana
* * *
ti lubong, mangrittuok
tapno agsubli
ngayed, anag, indurog
* * *
maris ti rosas
waknitanna ti angep
laminat' imnas
* * *
ay umanayen
a liwliwat' rabii
lagip ti isem
* * *
binirbirokka
siudad dagiti silaw
ay, nagrimatka
* * *
matnag sampaga
lagaek nga ikamen
aginanaka
* * *
pettat a yaay
timmayab puso, rikna
natulidak, ay!
* * *
agayus ditoy urat
pangngarig ti biag
baliksen daytoy dilak
* * *
bulong ti saleng
naynay a mangpayapay
lagip ‘di isem
* * *
arbis ‘ti malem
limmabas iti angep
ila layusem
* * *
tunggal kanito
segseggaan dakulap
o paraiso
* * *
aldaw nagngudo
diak natiliw ti mutia
patgek a haiku
* * *
daliasatek rabii
mangnibinibi
makitak kad' 'ta sudi?
* * *
sika a layap
limmabaska't dakulap
apagdarikmat
* * *
agpasurongak
bumanesbes daytoy bus
makaturogak
* * *
'toy sango ti bus
nagtimbukel 'diay bulan
mangibagbagnos
* * *
naslag 'diay bulan
nakitak dayta rupam
masmasnaayan
* * *
'diay bulan nagsalsala
inaprosanna
murdong dagiti dawa
* * *
rosas ti saleng
agmaris, agsampaga
ili agdayyeng
* * *
sinippit sal-it a wak
'toy nagyan ulo
samiweng ken sinurat
* * *
nakettelak a bulong
agrupsa't daga
ket lumangto ti lubong
* * *
agrumrumekak
amin a batonlagip
kinamannurat
* * *
sal-it, adtoyak
timmangkenak a rugit
ay, gungtobannak
* * *
o bayakabak
umayka, punasennak
tapok, rugit: siak
* * *
032111
bulong kamiring
naisagid barukong
kasla am-amling
Impaskil ni Asseng idi 12:45 PM No comments: Links to this post
Maipanggep iti: ariel s tabag, ilokano haiku, ilokano poetry
3/14/11
CCP launches Ani 36, Disaster and Survival Issue
Pasay City – The Literary Arts Division of the Cultural Center of the Philippines (CCP) will launch Ani 36 on April 1, 2011, 7:00 p.m. at the CCP promenade. Ani is a publication that showcases the varied literary traditions in the country and the vibrant creative writing by Filipinos in other parts of the world. Ani 36, themed Disaster and Survival, has sections on prose, poems, children's literature, an essay on a CCP activity in response to a disaster in the regions, and art reviews.
The art reviews section is composed of three winning essays in a competition spearheaded by the Liongoren Gallery at the CCP dubbed Walong Filipina 2010: Sa Ngalan ng Kalikasan III from October 14, 2010 to November 28, 2010. Works outside the issue's theme are in the section titled “Malayang Haraya”.
“Ani 36 mirrors the writers' reflections on and responses to experiences in confronting disasters,” says Herminio S. Beltran, Jr., Literary Arts Division Director. “Although the works express untold suffering, destruction to life and property, nightmares and folklore, they also speak of courage and heroism, which inspire imagination, literature and art,” adds Beltran, the Ani 36 editor.
Ani 36 features the works of 43 authors namely, Angelo B. Ancheta, Rebecca T. Anonuevo, Mark Joseph Z. Arisgado, Edgar Bacong, Miguel Balboa D'Mendoza, Abdon M. Balde, Jr., Gil S. Beltran, Herminio S. Beltran, Jr., Catherine Candano, Ayn Frances dela Cruz, Jun dela Rosa, China Pearl Patria M. de Vera, Raul Esquillo Asis, Luis P. Gatmaitan, Genaro R. Gojo Cruz, Joscephine Gomez, Melanie Joy Gunio, Nestor Librano Lucena, Elyrah Loyola Salanga, Scott Magkachi Saboy, Perry C. Mangilaya, Shur C. Mangilaya, Francisco Arias Montesena, Wilhelmina S. Orozco, Will P. Ortiz, Melba Padilla Maggay, Loreli Pama, Ma. Christina Pangan, Jasmine Nikki C. Paredes, Chuckberry J. Pascual, Ferdinand Pisigan Jarin, Ian Rosales Casocot, E. San Juan, Jr., Priscilla Supnet Macansantos, Ariel S. Tabag, Christian Tablazon, Vincent Lester G. Tan, Ludwig Jan Tauro Batuigas, J.I.E. Teodoro, Enrico C. Torralba, Santiago B. Villafania, Nonon Villaluz Carandang and Bernadette Villanueva Neri.
Betty Uy-Regala is the managing editor of Ani 36 while Rommel Manto did the graphic design and layout.
--
The Ani 36 cover depicts the volcanic eruption of Mount Pinatubo in 1991. The eruption, which caused massive damage to Central Luzon and outlying regions, inspired creativity among the citizenry in harnessing resources that the disaster brought in its wake. The Mount Pinatubo havoc posed challenges that served as impetus for strategies of recovery and growth.
Impaskil ni Asseng idi 10:13 PM No comments: Links to this post
Maipanggep iti: ani, cultural center of the philippines, disaster, poetry, survival
18 a Gumiliano/Gumiliana, karaman iti Tagnawa 2011
Sangapulo a mannurat nga Ilokano, wenno Gumiliano ken Gumiliana, ti karaman iti Tagnawa 2011, antolohia dagiti napili a sarita dagiti Ilokano, a proyekto ti GUMIL Filipinas.
Maipablaak iti sistema ti tagnawa, laonen ti libro dagiti sarita a nangtratar iti kultura wenno kannawida ni Ilokano. Manamnama a mayalnag ti libro bayat ti Maika-43 a Kombension Nasional ti GUMIL Filipinas, pagtitinnulongan nga editen daytoy da Bannawag Literary Editor Juan Al. Asuncion, Joel B. Manuel a maysa a principal ti pagadalan sekundaria iti Banna, Ilocos Norte, ken Ariel S. Tabag a pangulo ti Editorial Committee ti GF.
Dagiti sumaganad ti autor a nairaman iti proyekto: Federico Ilac Jr. (“Idi Agawid ni Ka Marta”), Francisco T. Ponce (“Ti Ayat ni Loreta”), Mancielito S. Tacadena (“Antokoy, Para Mayor”), Vicenta P. Palcong (“Dagiti Arapaap ni Lakay Belong), Ben Pacris (“Apo Annu, Ma-king”), Julio V. Belmes (“Ti Ated”)
Jake F. Ilac (“Ti Payong”), Freddie Pa. Masuli (“Ti Lubong ni Catalina”), Jovito F. Amorin (“Ti Lalaki a Pakaikamangak”), Efren A. Inocencio (“Ti Napili, Makapili’t Durgi”), Norberto Bumanglag Jr (“Ti Janitor”), Ariel S. Tabag (“Karapote”), Roy V. Aragon (“Bannuar), Mighty C. Rasing (“Dagiti Doliar ni Ben”),
Joel B. Manuel (“Desgrasiado”). Sherma E. Benosa (“Dagiti Assideg a Tugot”), Jaime Raras (“Ti Panaglabus”), ken Clarito G. De Francia (“Rissik ti Sipnget iti Kaltaang ti Immuging a Rabii”). (GF Secretariat)
Maipablaak iti sistema ti tagnawa, laonen ti libro dagiti sarita a nangtratar iti kultura wenno kannawida ni Ilokano. Manamnama a mayalnag ti libro bayat ti Maika-43 a Kombension Nasional ti GUMIL Filipinas, pagtitinnulongan nga editen daytoy da Bannawag Literary Editor Juan Al. Asuncion, Joel B. Manuel a maysa a principal ti pagadalan sekundaria iti Banna, Ilocos Norte, ken Ariel S. Tabag a pangulo ti Editorial Committee ti GF.
Dagiti sumaganad ti autor a nairaman iti proyekto: Federico Ilac Jr. (“Idi Agawid ni Ka Marta”), Francisco T. Ponce (“Ti Ayat ni Loreta”), Mancielito S. Tacadena (“Antokoy, Para Mayor”), Vicenta P. Palcong (“Dagiti Arapaap ni Lakay Belong), Ben Pacris (“Apo Annu, Ma-king”), Julio V. Belmes (“Ti Ated”)
Jake F. Ilac (“Ti Payong”), Freddie Pa. Masuli (“Ti Lubong ni Catalina”), Jovito F. Amorin (“Ti Lalaki a Pakaikamangak”), Efren A. Inocencio (“Ti Napili, Makapili’t Durgi”), Norberto Bumanglag Jr (“Ti Janitor”), Ariel S. Tabag (“Karapote”), Roy V. Aragon (“Bannuar), Mighty C. Rasing (“Dagiti Doliar ni Ben”),
Joel B. Manuel (“Desgrasiado”). Sherma E. Benosa (“Dagiti Assideg a Tugot”), Jaime Raras (“Ti Panaglabus”), ken Clarito G. De Francia (“Rissik ti Sipnget iti Kaltaang ti Immuging a Rabii”). (GF Secretariat)
Impaskil ni Asseng idi 8:03 AM No comments: Links to this post
Maipanggep iti: gf books, ilocano books
3/13/11
Banna Blend
100% Rice coffee. No caffeine. Organic Rice.
Bang-ina latta ti napakset a bagas. Apagisu a lumtaw ti nanamna no malaokan iti brown nga asukar.
Manipud iti Brgy. Sinamar, Banna, Ilocos Norte.
Daytoy ti bambanatak ita bayat ti panangileppasko iti 5 pay a pakaseknan.
Impaskil ni Asseng idi 9:15 AM No comments: Links to this post
Maipanggep iti: banna blend, coffee, no caffeine, organic rice, rice, rice coffee
Ti Sarsuela Maipanggep iti Dua a Bannuar a Babbai
DI PAY NALUTO, NAIBUSEN
Ni ANGELO 'ELOY' PADUA'
Naipablaak iti Bannawag, Marso 21, 2011
Ti Sarsuela Maipanggep iti Dua a Bannuar a Babbai
MAIPANGGEP iti kinalaing nga agkanta dagiti Ilokano ti imbambandodatayo kadagiti napalabas a bilangtayo, Kabagis,
Ita, ti met laingda iti akting.
Adda padamag ni Kabagis FREDDIE G. LAZARO a taga-Ilocos Sur.
Siempre, no ibagam ti Ilocos Sur ken akting, sarsuela ti damo a sumrek iti panunotmo. Di kadi, Kabagis?
Adtoy man ti surat ni Kabagis Freddie:
“Iti sabali manen a gundaway, naipamatmat manen ti bileg ni ayat para iti panakasaluad ti biag ken tawid.” Daytoy ti kangrunaan a bugas ti sarsuela a napauloan iti “Babae ng Digmaan” nga improdius ti gobierno ti siudad ti Vigan nga idauluan ni Mayor Eva Marie Singson-Medina babaen ti panangurnos ken panangidirihe da mabigbig a mannurat ken kompositor Sonny Cristobal ken Ato Del Rosario.
Dagiti met agkakalaing nga artista iti Sarsuela Ilokana iti probinsia ti Ilocos Sur ti nagakem.
* * *
Babai iti Gubat. Agpaut iti maysa nga oras ken uppat a pulo ket lima a minuto, namsek iti estoria ti sarsuela nga ang “Babae ng Digmaan”.
Iti nasao a sarsuela, naiparang no kasano a naispal iti arinunos ti Maikadua a Gubat ti Sangalubongan dagiti ag-dua gasut nga antigo a balay a nabangon pay laeng idi panawen dagiti Kastila. Naikeddeng ngamin a bombaen ken puoran dagiti soldado nga Amerikano idi WWII. Ngem saan a natuloy gapu iti panangibaga ni Fr. Joseph Klecamf, agdama a kura paroko iti Saint Paul Metropolitan Cathedral, nga awanen dagiti soldado a Hapon nga aglemlemmeng sadiay. Ta ngamin, kalpasan a naideklara a mabomba ti siudad ti Vigan, dagus a napan nakisarita ken ni Father Klecamf dagiti dua a kangatuan nga opisial ti soldado a Hapon a da Major Sakae Narioka ken Major Fujiro Takahashi sakbay a panawanda ti lugar a nagkiddawan dagitoy dua a lider dagiti soldado a Hapon a saanna koma nga itulok a madadael ti siudad gapu iti gubat para kadagiti panawanda a pamiliada nga agnanaed kadagiti antigo a balay.
Wen, agsipud ta nayasawa ni Major Narioka iti maysa a Filipina a ni Belen Catillo; idinto a ni Major Takahashi, nayasawa met ken ni Adela Tolentino, sabali pay a Filipina.
* * *
Ayat ti Nangispal. Iti ababa a pannarita, daydi ayan-ayat ti dua a lider dagiti soldado a Hapon kadagiti dua nga Ilokana ti agparparang a rason no apay a nasalbar dagiti antigo a balay iti Vigan. A dagitoy nga ayat ti nagbalin a tulbek tapno panawan dagiti Hapon ti nasao a lugar tapno masalbar dagiti pamiliada. Ket pinanawan dagitoy a Hapon ti Vigan nga awan ti kinadamsak a naar-aramid, a kas kadawyan nga ar-aramidenda no panawanda ti maysa a lugar idi panawen ti WWII.
* * *
Gameng ti Vigan. Ita, dagitoy nga antigo a balay ti kangrunaan a gameng ti Vigan, nga isu ti nakaigapuanna a binigbig ti UNESCO a Heritage City iti sangalubongan.
Iti panakaselebrar ti Nailian a Bulan Dagiti Babbai (National Women’s Month) itoy a bulan ti Marso, naipabuya ti nasao a sarsuela iti Vigan Culture and Trade Center (VCTC) idi Marso 5 nga inatendaran ti kakaisuna nga anak da Major Sakai Narioka ken Belen Castillo a ni Mrs. Emiko Castillo Narioka-Lim.
Kuna ni Mayor Medina a ti pannakaipabuya ti sarsuela ket maysa a pammadayaw ken panagyaman dagiti amin nga umili iti Vigan iti pamilia da Major Narioka ken Mrs. Narioka; ken iti pamilia da Major Takahashi ken Mrs. Takahashi ta ti ayan-ayatda ti nangsalbar iti Siudad ti Vigan idi panawen ti Maikadua a Gubat.
Kinuna ni Mayor Medina a dagiti dua a Filipina-Ilokana a nayasawa kadagiti dua a nadakamat nga opisial a Hapon, dua a babbai a bannuar idi panawen ti WWII.
Iti met biang ni Mrs. Emiko Castillo Narioka-Lim, inyebkasna iti napalaus a panagyamanna iti inted ti Vigan a pammadayaw kadagiti nagannak ken ti pamiliana. Impanamnamana pay a mapandanto buyaen a sangapamilia ti nasao a sarsuela inton maipabuya iti Metro Manila.”—O
TI LADAWAN: Maysa nga eksena iti nadakamat a sarsuela.
(No adda kayatyo a maitandudo a talento iti AMianan, agemail laeng iti bannawag.mb@gmail.com.--AST)
Impaskil ni Asseng idi 7:44 AM No comments: Links to this post
Maipanggep iti: amianan talent, sarsuela ilokana
Kurso iti lluko, silulukaten iti DMMMSU
Mabalinen ti agenrol iti espesial a kurso nga Iloko Creative Writing nga idiaya ita a kalgaw ti Don Mariano Marcos Memorial State University-Open University System (DMMMSU-OUS) iti Siudad ti San Fernando, La Union.
Impakaammo daytoy ni Dr. Remedios M. Corpuz, direktor ti DMMMSU-OUS, a nagkuna pay a silulukat daytoy a kurso para kadagiti agkalikagum a mangasa iti laingda nga agsao ken agsurat iti Iluko (Iloko, Ilokano), nangruna dagiti mannursuro kadagiti pagadalan iti elementaria.
Inlawlawag ni Dr. Corpuz a maysa kadagiti leksion a maisuro ti maipapan iti gramatika Iluko. Malaksid itoy, maisuro pay no kasano ti agputar iti daniw ken sarita a para ubbing, agraman ti ababa a saribitniw (sarita, bitla, daniw a napagtitipon), maysa a porma ti literatura Iluko a makaparay-aw a buyaen no mayentablado.
Maangay dagiti klase iti malem ti tallo nga agsasaruno a Sabado ti Abril 30, Mayo 7 ken 14. Ket amin nga agturpos, maikkandanto iti sertipiko a kapadpad met la ti diploma.
Para iti dadduma pay nga impormasion, kontaken ni Dr. Ophelia Cardenas wenno ni Dr. Buenaventura Caloscusin II ti Research and Extension Office, DMMMSU-OUS babaen ti telepono blng. 7001616 wenno 2423608 wenno ag-email iti dous-dlc@yahoo. com. (SPADE Foundation)
Impakaammo daytoy ni Dr. Remedios M. Corpuz, direktor ti DMMMSU-OUS, a nagkuna pay a silulukat daytoy a kurso para kadagiti agkalikagum a mangasa iti laingda nga agsao ken agsurat iti Iluko (Iloko, Ilokano), nangruna dagiti mannursuro kadagiti pagadalan iti elementaria.
Inlawlawag ni Dr. Corpuz a maysa kadagiti leksion a maisuro ti maipapan iti gramatika Iluko. Malaksid itoy, maisuro pay no kasano ti agputar iti daniw ken sarita a para ubbing, agraman ti ababa a saribitniw (sarita, bitla, daniw a napagtitipon), maysa a porma ti literatura Iluko a makaparay-aw a buyaen no mayentablado.
Maangay dagiti klase iti malem ti tallo nga agsasaruno a Sabado ti Abril 30, Mayo 7 ken 14. Ket amin nga agturpos, maikkandanto iti sertipiko a kapadpad met la ti diploma.
Para iti dadduma pay nga impormasion, kontaken ni Dr. Ophelia Cardenas wenno ni Dr. Buenaventura Caloscusin II ti Research and Extension Office, DMMMSU-OUS babaen ti telepono blng. 7001616 wenno 2423608 wenno ag-email iti dous-dlc@yahoo. com. (SPADE Foundation)
Impaskil ni Asseng idi 7:39 AM No comments: Links to this post
Maipanggep iti: dmmmsu, ilokano, ilokano course
3/10/11
HAIKULOKO (03/8-10/11)
iti porma laeng a haiku wenno haiga dagiti sumaganad (palusot). inusarko daytoy a porma tapno nasiken a maipakaammok met ti marikrikna ken mapampanunotko kadagiti gundaway a magmagna wenno nakaluganak-- daytay estado nga adda kayatmo nga aramiden ngem limitadoka; wenno tay kanito nga adda marikriknam para iti maysa a tao a dimo met madagdagus a maipakaammo.
ken pammaneknek a siak, awatek ti ania man a wagas a nalaka ken nawaya ken nabatad a maipakammo ti marikrikna wenno mapampanunot.
itoy a gundaway, agsinnublat ti 5-7-5 (hapon) ken 7-5-7 (filipino) a rukod. pammaneknek met a japanese style wenno filipino style man dayta, kasla agduduom laeng iti mani ni ilokano.
inawagak iti haikuloko ta haiku iti iloko. mabalin met a gapu ta sablay a haiku-- isu a haikuloko. :-)
DAN-AW TI PAOAY
rabaw ti dan-aw
nagsarming ti tangatang
nakitak rupam
--
ay, dakkel-danum
adda iti kaunggam
ti agnanayon
* * *
DUOGAN A NUANG
yanud karayan
rurog ken kinalangto
aginanat' nuang
* * *
AGEK TI ALIMBUBUYOG
agek alimbubuyog
iti sampaga
ungkay nagpalpallayog
* * *
ITI SIROK SALAYSAY
anasaas ti baybay
im-imdenganka
iti sirok salaysay
* * *
AY, NAGRUPSAN TI BAGBAG
nagrupsan nalabaga
ken amarilio
ngem, ay, rinnupak latta
* * *
NALABAGA A DAGA
urat ti puli
pimsuak nagayus dara
malmes ti ili
* * *
ay, ariwanas
isagutmo kad' lawag
di manasanas
* * *
agmaymaysaak
nalam-ek a parbangon
agdaldaliasat
* * *
agung-ungor dalluyon
agisubsubli
riniwriw a sabidong
* * *
umab-ababa
ti biag, umat-atiddag
nagbaetanta
(p.s. mabalinkon nga ibaga nga adda sangaribu a haikuk-- 990 pay ti di nasurat.)
ken pammaneknek a siak, awatek ti ania man a wagas a nalaka ken nawaya ken nabatad a maipakammo ti marikrikna wenno mapampanunot.
itoy a gundaway, agsinnublat ti 5-7-5 (hapon) ken 7-5-7 (filipino) a rukod. pammaneknek met a japanese style wenno filipino style man dayta, kasla agduduom laeng iti mani ni ilokano.
inawagak iti haikuloko ta haiku iti iloko. mabalin met a gapu ta sablay a haiku-- isu a haikuloko. :-)
DAN-AW TI PAOAY
rabaw ti dan-aw
nagsarming ti tangatang
nakitak rupam
--
ay, dakkel-danum
adda iti kaunggam
ti agnanayon
* * *
DUOGAN A NUANG
yanud karayan
rurog ken kinalangto
aginanat' nuang
* * *
AGEK TI ALIMBUBUYOG
agek alimbubuyog
iti sampaga
ungkay nagpalpallayog
* * *
ITI SIROK SALAYSAY
anasaas ti baybay
im-imdenganka
iti sirok salaysay
* * *
AY, NAGRUPSAN TI BAGBAG
nagrupsan nalabaga
ken amarilio
ngem, ay, rinnupak latta
* * *
NALABAGA A DAGA
urat ti puli
pimsuak nagayus dara
malmes ti ili
* * *
ay, ariwanas
isagutmo kad' lawag
di manasanas
* * *
agmaymaysaak
nalam-ek a parbangon
agdaldaliasat
* * *
agung-ungor dalluyon
agisubsubli
riniwriw a sabidong
* * *
umab-ababa
ti biag, umat-atiddag
nagbaetanta
(p.s. mabalinkon nga ibaga nga adda sangaribu a haikuk-- 990 pay ti di nasurat.)
Impaskil ni Asseng idi 7:10 AM 2 comments: Links to this post
Maipanggep iti: haiga, haiku, ilokano haiku
Milion a sensilio para iti edukasion
Immaboten iti nasurok a P35 a milion ti naur-or iti “Tulong Barya Para Sa Eskwela” (TBPSE) a programa ti Department of Education (DepEd) ken ti Bangko Sentral ng Pilipinas (BSP).
Segun iti DepEd, usarenda ti nasao a gatad iti panangbangon kadagiti siled-pagadalan ken dadduma pay a pasilidad ti eskuelaan.
Ti TBPSE ket paset ti national coin recirculation program ti BSP, a gagem a mangurnong kadagiti sensilio, a kas iti P10, P5, P25 para iti pagimbagan ti edukasion iti pagilian.
Segun iti DepEd, usarenda ti nasao a gatad iti panangbangon kadagiti siled-pagadalan ken dadduma pay a pasilidad ti eskuelaan.
Ti TBPSE ket paset ti national coin recirculation program ti BSP, a gagem a mangurnong kadagiti sensilio, a kas iti P10, P5, P25 para iti pagimbagan ti edukasion iti pagilian.
Impaskil ni Asseng idi 6:57 AM No comments: Links to this post
Maipanggep iti: coins, department of education, philippine currency
Amianan Talent
DI PA NALUTO, NAIBUSEN
Ni ANGELO 'ELOY' PADUA
Amianan Talent
WEN, Amianan Talent ti pangawagtayo kadagiti itandudotayo a talento.
Saan a Talentadong Ilokano laeng.
Uray pay dagiti kakabagistayo a Pangasinan, Ibanag, Ibaloi, Kankanaey, Ifugao, Gaddang, Itawes ken dadduma pay.
Amin a taga-Amianan nga entertainer, kumakanta, mannaniw, artisano, sarsuelista, musiko, welcome ditoy kolumtayo.
Masapul a maipakaammo iti Filipinas, ken sadino pay a paset ti lubong a dumanonan daytoy magasintayo, nga iti Amianan a Filipinas, wenno dagiti tubo iti dayta a disso, aglaplapusanan iti talento.
Di ketdin, Kabagis?
* * *
Iti maysa nga ili iti Amianan, mano ti mapatanorna a kumakanta, a musiko, nga aktor iti entablado?
Di man isu amin a dinakamattayo ket adda iti maysa nga ili.
Ngem adda latta tumanor a naisangsangayan nga anakna.
Iti Pinili, Ilocos Norte laengen, nakapatanoren kadagiti nalalatak a nagan iti tay-ak ti kinaagiwarwarnak, militaria, politika, literatura, musika.
Ita, adda manen maysa a maestra ti umaw-aweng ita ti naganna gapu iti laingna nga agkanta.
Isu ni Ludilyn Ely Bravo.
* * *
Pito pay laeng ti tawen ni Ading Ludy, nasumoknan ti agkantakanta.
Wenno, natakuatandan nga adda timekna.
Ket kas met kadagiti aglatlatak ita a kumakanta a kas kada Sarah Geronimo ken Charice, inkakaubingan met ni Ludy ti nakisalsalip.
Kadagiti programa iti radio, kadagiti piesta kadagiti ili ti Ilocos Norte.
Ay, ta nakadandanon pay iti Ilocos Sur a nakisalsalip.
Ket masansan a no di umuna, maikadua ti yalatna a premio.
Ala, sumaremon, Kabagis, no mano itan ti nagyan ti balayda a tropeo.
* * *
No kasta nga awan ti pasalip, awisenda met latta nga agkanta a pangpagarbo iti piesta, coronation program, kadagiti kasaran, Christmas ball, ken dadduma pay a pasken iti Ilokos.
Idi haiskul, nagkameng iti Pinili Jazz, maysa a nalatak a banda iti ilina.
Indakdakkelmo ngarud ti nagkankanta, kinunami.
Saan kano met. Imbakbaketna laeng.
Wen, ta agarup agkakaingasda laeng ken ni Nora Aunor—iti height.
* * *
Joking aside a kunada, Kabagis, uray itan ta maysa a maestra ni Adi Ludy iti Pugaoan-Bungro Elementary School iti ilina a Pinili, saan latta a nauma iti musika.
Wenno saan a nauma ti musika kenkuana.
Ta maysa isuna a kompositor.
Adu nga Ilokano a kankanta ti pinutarna a mismo. Samiweng ni ayat ken espiritual. Ken panagayat iti pagilian.
Isu ti nangputar iti himno ti Pugaoan-Bungro Elementary School a pangisuruanna. Uppat a tawenen a kankantaen dagiti ubbing iti nasao nga elementaria.
Saan la ngarud a sagut iti napintas a timek ti ibingbinglayna, no di pay ket ti laing nga agputar iti kanta.
* * *
Kas iti nadakamatmi iti napalabas, mapaspasangasangan ti panagirekord ni Ading Ludy iti albumna— ket puro Ilokano a samiweng ti laonenna.
Iti agdama, masansan latta a maaw-awis ni Ading Ludy kadagiti pasken, babassit man ken dadakkel.
Napadasanna metten ti nag-guest iti konsierto ni Prince of Ilocano Songs Vhen Bautista iti Narvacan, Ilocos Sur.
Kaudian a nakipartisiranna a dakkel a programa ti inwayat ti gobierno probinsial ti Cagayan iti pannakarambak ti Nailian a Bulan ti Arte itay napan a bulan.
Kuna dagiti Cagayano a gagayyemtayo a nakabuya, nagsam-it ti timekna.
* * *
Di met tinignaytayo itay napan a lawas ni Ralph Recto Calube, maysa nga ubing iti ili ti Currimao (Ilocos Norte), nga ipabideona ti panagkantana ket ipanna iti Youtube?
Tapno amangan laeng ta madiskobre met a kas kada Charice ken Maria Aragon.
Ne, ta adda met gayamen, Kabagis!
Isuda ken Ading Ludy met laeng iti nadakamattayo iti ngato a pasken iti Cagayan, naibideo ti performance-da.
Ket ita mabuyada iti Youtube iti channel ni mannurat iti Bannawag Mighty C. Rasing.
Wen, ni Mighty ti cameraman-da.
Ala, sirpatenyo man ida ditoy: www.youtube.com/user/penstalker.
Happy viewing ngarud, Kabagis!—O
(No adda dagiti am-ammoyo a performer iti barangay wenno iliyo, agpasigkayo ken ni Kabagis Eloy Padua; i-e-mail-yo kenkuana ti padamagyo agraman ladawan dayta ipagpampannakkelyo a performer iti lugaryo. Iturong iti bannawag.mb@gmail.com.—AST)
Impaskil ni Asseng idi 6:23 AM No comments: Links to this post
Maipanggep iti: amianan talent, angelo padua, ludilyn ely bravo
3/7/11
9TH Gawad TANGLAW Lifetime Achievement Award para iti Bannawag
Ne, ta nairaman met daytoy ing-ingutek la unay a Bannawag kadagiti padayawan ti 9th Gawad Tanglaw. Sabalinto man a post no apay.
Kabayatanna, maangay ti awarding daytoy a Gawad TANGLAW wenno Gawad Tagapuring mga Akademisyan ng Aninong Gumagalaw inton Maso 17 iti St. Dominic College of Asia in Bacoor, Cavite.
Kompleto a listaan ti 9TH Gawad TANGLAW winners:
Best Films
• Presa
• Sa 'Yo Lamang
• Tarima
• Donor
• Sigwa
Best Directors
• Adolf Alix, Jr., - Presa
• Neal "Buboy"Tan - Tarima
• Mark Meily - Donor
• Laurice Guillen - Sa 'Yo Lamang
• Joel Lamangan - Sigwa
Best Actresses
• Tetchie Agbayani
• Ina Feleo
• Liza Lorena
• Perla Bautista
• Daria Ramirez
• Rosanna Roces
• Jodi Sta. Maria
• Anita Linda
Best Actors
• Coco Martin - Noy
• Fanny Serano - Tarima
Best Supporting Actors
• Rocky Salumbides - Muli
• Joem Bascon - Noy
Best Supporting Actresses
• Gloria Romero - Tarima
• Rustica Carpio - Tarima
Best Cinematography
• Dalaw
• Noy
Best Editing
• RPG Metanoia
Best Story
• Presa
Natatanging Gawad
Presidential Jury Award
- Bb. Ai Ai delas Alas for Tanging Ina film series
-Laurice Guillen for Film Director
Gawad Tanglaw para sa Sining ng Telebisyon - Boy Abunda
Gawad Tanglaw para sa Sining ng Mass Media - Bb. Kris Aquino
Gawad Tanglaw para sa Sining at Kultura - Bb. Susan Roces
Natatanging Gawad Inobasyon sa Pelikulang Pilipino - RPG Metanoia and Noy
Lifetime Achievement Award - New Vista Theatre
Lifetime Achievement Award - Bannawag / Hiligayon / Bisaya
Lifetime Achievement Award - Eat Bulaga!
Natatanging Gawad para sa Sining ng Pamamahayag
- Bb. Ces Drilon
- Bb. Tina Monzon Palma
Natatanging Guro - Dr. Merlinda Ureta
TELEVISION ARTS
1. Station of the Year
• ABS-CBN
2. Best Drama Series
• Magkaribal
3. Best Drama Anthology
• Maalaala Mo Kaya
4. Best Performance by an Actress (Single Performance)
• Ms. Gretchen Barretto for Maalaala Mo Kaya ("Larawan")
5. Best Performance by an Actor (Single Performance)
• Gerald Anderson for Maalaala Mo Kaya
• Zanjoe Marudo for Maalaala Mo Kaya
6. Best News program
• 24 Oras
• TV Patrol
7. Best TV Anchors
• Bernadette Sembrano
• Alex Santos
• Mike Enriquez
• Vicky Morales
8. Best Showbiz Field Reporter
• Mr. Mario Dumaual
9. Best Educational TV Program
• Y Speak
• Matanglawin
10. Best TV Documentary
• Earth
• Story Line
11. Best Public Affairs Program
• Failon Ngayon
12. Best Public Service Program
• Reunion
• OFW
• Wish Ko Lang
13. Best Gag Show
• Loko Mo Ko U
• Goin Bulilit
• Bubble Gang
14. Best Investigative Program
• Imbestigador
• XXX
• Itanong Mo Kay Tulfo
15. Best Morning Show
• Umagang Kay Ganda
16. Best Game Show
• Panahon Ko 'To
17. Best Travel Show
• Travel Time ANC
18. Best Sports Program
• Sports Unlimited
19. Best Variety Show
• ASAP XV
20. Best Talent Search Program
• Showtime
• Talentadong Pinoy
21. Best Christmas Campaign/Station ID
• ABS-CBN
22. Best Lifestyle Program
• ANC Executive Class
• Urban Zone
23. Best Lifestyle Show Host
• Mr. David Celdran
24. Best Magazine Show
• Rated K
• Landmarks
25. Best Magazine Host
• Jessica Soho
• Korina Sanchez
26. Best Election News Coverage
ABS-CBN
27. Best Cinema
• SHANG Cineplex
RADIO ARTS
1. Radio Station of the Year
• DZMM
2. Best AM Station
• DZMM
3. Best FM Station
• Love Radio
• Yes FM
4. Best Radio DJ
• DJ TBONE - Star FM
5. Best Radio Anchors
• Ted Failon
• Pinky Web
• Winnie Cordero
• Dr Love (Bro. Jun Banaag)
• Ms. Lisa Macuja
6. Best Educational Radio Program
• Art to Art DZRH
PRINT MEDIA
1. Newspaper of the Year (English)
• Manila Bulletin
• Philippine Daily Inquirer
2. Newspaper of the Year (Filipino)
• Balita
3. Best Newspaper Columnist (Opinion)
• Conrado De Quiros
4. Best Entertainment Columnist
• Ms. Dolly Ann Carvajal
• Mr. Ricky Lo
• Ms. Crispina Martinez-Belen
5. Best Magazine
• YES! Magazine
6. Best Fashion Magazine
• GARAGE
TV AD of the Year
NESCAFE (Para Kanino Ka Bumabangon)
Development Communication Campaign of the Year
ABS-CBN: Boto Mo, Ipatrol Mo, Panahon ng Pagbabago (Ako Ang Simula ng Pagbabago)
Kabayatanna, maangay ti awarding daytoy a Gawad TANGLAW wenno Gawad Tagapuring mga Akademisyan ng Aninong Gumagalaw inton Maso 17 iti St. Dominic College of Asia in Bacoor, Cavite.
Kompleto a listaan ti 9TH Gawad TANGLAW winners:
Best Films
• Presa
• Sa 'Yo Lamang
• Tarima
• Donor
• Sigwa
Best Directors
• Adolf Alix, Jr., - Presa
• Neal "Buboy"Tan - Tarima
• Mark Meily - Donor
• Laurice Guillen - Sa 'Yo Lamang
• Joel Lamangan - Sigwa
Best Actresses
• Tetchie Agbayani
• Ina Feleo
• Liza Lorena
• Perla Bautista
• Daria Ramirez
• Rosanna Roces
• Jodi Sta. Maria
• Anita Linda
Best Actors
• Coco Martin - Noy
• Fanny Serano - Tarima
Best Supporting Actors
• Rocky Salumbides - Muli
• Joem Bascon - Noy
Best Supporting Actresses
• Gloria Romero - Tarima
• Rustica Carpio - Tarima
Best Cinematography
• Dalaw
• Noy
Best Editing
• RPG Metanoia
Best Story
• Presa
Natatanging Gawad
Presidential Jury Award
- Bb. Ai Ai delas Alas for Tanging Ina film series
-Laurice Guillen for Film Director
Gawad Tanglaw para sa Sining ng Telebisyon - Boy Abunda
Gawad Tanglaw para sa Sining ng Mass Media - Bb. Kris Aquino
Gawad Tanglaw para sa Sining at Kultura - Bb. Susan Roces
Natatanging Gawad Inobasyon sa Pelikulang Pilipino - RPG Metanoia and Noy
Lifetime Achievement Award - New Vista Theatre
Lifetime Achievement Award - Bannawag / Hiligayon / Bisaya
Lifetime Achievement Award - Eat Bulaga!
Natatanging Gawad para sa Sining ng Pamamahayag
- Bb. Ces Drilon
- Bb. Tina Monzon Palma
Natatanging Guro - Dr. Merlinda Ureta
TELEVISION ARTS
1. Station of the Year
• ABS-CBN
2. Best Drama Series
• Magkaribal
3. Best Drama Anthology
• Maalaala Mo Kaya
4. Best Performance by an Actress (Single Performance)
• Ms. Gretchen Barretto for Maalaala Mo Kaya ("Larawan")
5. Best Performance by an Actor (Single Performance)
• Gerald Anderson for Maalaala Mo Kaya
• Zanjoe Marudo for Maalaala Mo Kaya
6. Best News program
• 24 Oras
• TV Patrol
7. Best TV Anchors
• Bernadette Sembrano
• Alex Santos
• Mike Enriquez
• Vicky Morales
8. Best Showbiz Field Reporter
• Mr. Mario Dumaual
9. Best Educational TV Program
• Y Speak
• Matanglawin
10. Best TV Documentary
• Earth
• Story Line
11. Best Public Affairs Program
• Failon Ngayon
12. Best Public Service Program
• Reunion
• OFW
• Wish Ko Lang
13. Best Gag Show
• Loko Mo Ko U
• Goin Bulilit
• Bubble Gang
14. Best Investigative Program
• Imbestigador
• XXX
• Itanong Mo Kay Tulfo
15. Best Morning Show
• Umagang Kay Ganda
16. Best Game Show
• Panahon Ko 'To
17. Best Travel Show
• Travel Time ANC
18. Best Sports Program
• Sports Unlimited
19. Best Variety Show
• ASAP XV
20. Best Talent Search Program
• Showtime
• Talentadong Pinoy
21. Best Christmas Campaign/Station ID
• ABS-CBN
22. Best Lifestyle Program
• ANC Executive Class
• Urban Zone
23. Best Lifestyle Show Host
• Mr. David Celdran
24. Best Magazine Show
• Rated K
• Landmarks
25. Best Magazine Host
• Jessica Soho
• Korina Sanchez
26. Best Election News Coverage
ABS-CBN
27. Best Cinema
• SHANG Cineplex
RADIO ARTS
1. Radio Station of the Year
• DZMM
2. Best AM Station
• DZMM
3. Best FM Station
• Love Radio
• Yes FM
4. Best Radio DJ
• DJ TBONE - Star FM
5. Best Radio Anchors
• Ted Failon
• Pinky Web
• Winnie Cordero
• Dr Love (Bro. Jun Banaag)
• Ms. Lisa Macuja
6. Best Educational Radio Program
• Art to Art DZRH
PRINT MEDIA
1. Newspaper of the Year (English)
• Manila Bulletin
• Philippine Daily Inquirer
2. Newspaper of the Year (Filipino)
• Balita
3. Best Newspaper Columnist (Opinion)
• Conrado De Quiros
4. Best Entertainment Columnist
• Ms. Dolly Ann Carvajal
• Mr. Ricky Lo
• Ms. Crispina Martinez-Belen
5. Best Magazine
• YES! Magazine
6. Best Fashion Magazine
• GARAGE
TV AD of the Year
NESCAFE (Para Kanino Ka Bumabangon)
Development Communication Campaign of the Year
ABS-CBN: Boto Mo, Ipatrol Mo, Panahon ng Pagbabago (Ako Ang Simula ng Pagbabago)
Impaskil ni Asseng idi 5:45 PM No comments: Links to this post
Maipanggep iti: 9TH Gawad TANGLAW
3/6/11
FB STATUS
(ti naduktalak itoy panangpadaspadasko nga agsurat iti adda bilangna, makasursuro a mangpasiken iti linia ken mangpasingdat iti imahe)
berso iti marso 6-- ken apaglabesna bassit
anasaas ti baybay
im-imdenganka
iti sirok salaysay
* * *
nasipngeten ti malem
puraw a sarming
narigat a bettaken
* * *
ket nagkidemak
lidem malaksid isem
nakarimrimat
* * *
kulibangbang immagep
iti sampaga
ungkay nagarigenggen
* * *
nailibay nga away
apo, lumabasak pay
siak nga agdaldaliasat
agturong iti siudad
di matmaturog uray
rabii agtartaray
* * *
duduogan a dungon
saksit' agrusing
langto iti parbangon
berso iti marso 6-- ken apaglabesna bassit
anasaas ti baybay
im-imdenganka
iti sirok salaysay
* * *
nasipngeten ti malem
puraw a sarming
narigat a bettaken
* * *
ket nagkidemak
lidem malaksid isem
nakarimrimat
* * *
kulibangbang immagep
iti sampaga
ungkay nagarigenggen
* * *
nailibay nga away
apo, lumabasak pay
siak nga agdaldaliasat
agturong iti siudad
di matmaturog uray
rabii agtartaray
* * *
duduogan a dungon
saksit' agrusing
langto iti parbangon
Impaskil ni Asseng idi 4:40 PM No comments: Links to this post
3/3/11
Dumidinallot, Dumidinallang!
Iti panangrambak ti Cagayan iti Nailian a Bulan ti Arte
“Dumidinallot, Dumidinallang!”
Da AILEEN R. RAMBAUD ken LUDILYN ELY F. BRAVO
MARAMRAMBAKAN ti Pebrero a kas Nailian a Bulan ti Arte a kas ituyang ti Proklamasion Presidensial 683 a naipaulog idi 1991. Naisentro ti selebrasion iti pannakaitandudo ti kultura ken arte ti pagilian tapno mapabileg ken maisaknap ti kinamanagparnuay ken imahinasion ni Filipino iti naintimpuyogan a wagas.
Pinarungbo ti National Commission for Culture and the Arts daytoy a selebrasion idi 2009 ket naaw-awagan iti Philippine International Arts Festival. Nabirngasan daytoy a piesta iti “Ani ng Sining” a nagbalin a pammaneknek iti napaglilinnaga a saguday ti arte ken kultura a nangted pay iti naidumduma a panangsaripatpat ti pannakayebkasna.
Kas paset ti napasnek a pannakaparang-ay ti arte ken kultura iti probinsia, tinawen a rambakan ti Cagayan babaen ti Cagayan Museum and Historical daytoy a pasken. Mamati ti probinsia a babaen dagiti kakastoy a gannuat, maigunamgunam ti pannakayabel ti arte ken kultura a kas napateg a ramen ti panagdur-as.
Iti daytoy a tawen, naiturong ti panagrambak iti kultura dagiti Ilokano a nagdapdappat iti Tanap. Naawagan iti “Anasaas iti Karayan”, naisentro ti pabuya iti pannakayebkas dagiti daniw, dayyeng, samiweng ken lunglung-ay a tawid ni Ilokano a pinaregta ti anasaas ti danum ti karayan. Maipalagip a kaaduan kadagiti Ilokano, ken uray pay kadagiti dadduma a puli, ti nagnanaed iti asideg ti baybay, karayan, baresbes, ken ubbog. Pinaregta dagiti babassit nga allon ken anasaas ti danum ti pannakayebkas dagiti rikriknaenda iti napnuan iti kaipapanan a balikas. Babaen ti pammaregta nga impapaay ti nakaparsuaan, nakaparnuayda kadagiti daniw, samiweng ken lunglung-ay a nayab-abel iti inaldaw-aldaw a panagbiagda.
Iti daytoy a pabuya, nakitinnulong ti Bannawag, Departamento ti Edukasion, Gunglo dagiti Mannurat nga Ilokano iti Filipinas, ti grupo a Basi ken Daniw, ken sumagmamano a gobierno lokal. Mismo a ti presidente ti GUMIL Filipinas, ni Elizabeth M. Raquel ken direktor ti hunta direktiba Rosario A. Bingayen ti nangidaulo kadagiti kameng ti gunglo a nagpabuya iti Kammaranan Hall, Capitol Hills, Siudad ti Tuguegarao iti panangawis ni Jim P. Domingo, Production Coordinator ti pabuya. Nagpaay ni Cles B. Rambaud, Editor ti Bannawag, a consultant.
“Anasaas iti Karayan”
Kaaduan kadagiti dimmar-ay iti pabuya ti nakaaruat ti Filipiniana. Naggapu dagitoy kadagiti nagduduma nga ahensia ken dagiti mangsupsuportar iti pannakaitandudo ti arte ken kultura iti Tanap.
Nairugi ti pabuya iti pannakapuyot ti tangguyob ken iti panangkanta ni Jaima J. Pineda, mangisursuro iti Caliguian National High School, iti Kararag ti Apo. Naisaruno ti pangararag a dallot nga inyayug ni Ariel S. Tabag, Entertainment ken Poetry Editor ti Bannawag, sakbay ti pannakaipatayab ti “Lupang Hinirang” ken “Himno ti Cagayan” iti panangidaulo ti Cagayan Provincial Capitol Choir.
Kas paset ti tradision ti kinamanagsangaili dagiti Cagayano, sinarabo dagiti mangisursuro ti Calaoagan Dackel National High School babaen ti maysa a pammasangbay a samiweng dagiti dimmar-ay iti pabuya bayat ti pangipurpuruakda iti sabsabong. Ni Primitiva C. Talla, Curator ti Cagayan Museum and Historical Research Center, ti nangyam-ammo kadagiti dimmar-ay ken isu pay ti nangilawlawag iti kaipapanan ken panggep ti “Anasaas iti Karayan”.
Ni Board Member Ma. Olivia B. Pascual ti nangibagi iti gobierno probinsial ti Cagayan a nangpasangbay kadagiti sangaili. Iti panagsaritana, dinaydayaw ti bokal dagiti gannuat ti panakapasantak ti kultura a kasapulan unay iti panagkaykaysa ken panagdur-as ti ania man a puli.
Nabusatan ti pannakayebkas dagiti daniw babaen ti daniw a para kadagiti ubbing nga inyebkas ni Ralph Recto O. Calupe, agad-adal iti Bimmanga Elementary School, Currimao, Ilocos Norte. Kinadua ni Head Teacher Rowena V. Cabinian ti Bimmanga E/S ni Calupe. Kalpasan ti panagdaniwna, nangipatayab pay daytoy iti sumagmamano a kanta a nangkulding iti rikna ken panagraem dagiti agbuybuya. Maysa kadagiti kantana a maipanggep iti isisina ti maysa nga ina iti anakna ti namaglua iti adu nga agbuybuya.
Inyebkas met ni Efren A. Inocencio, mangisursuro iti Quiling Elementary School, Batac, Ilocos Norte (a naisubli manen a siudad) ti maysa a daniw iti parparaangan. Mangmangngeg ti daniw iti parparaangan no agsasarak dagiti agkakaarruba sakbay wenno kalpasan ti pangrabii kabayatan ti isisimsimda iti basi. Ni Aileen R. Rambaud, mangisursuro iti Mariano Marcos Memorial School, Pinili, Ilocos Norte, ti nangibasa iti maysa a daniw a para radio. Maipatpatayab dagiti daniw a para radio nga ipatpatulod dagiti agdengdengngeg. Ti nalaka a pannakaawat dagiti agdengdengngeg ti maysa kadagiti kalatakan a saguday daytoy a daniw.
Ni Mighty C. Rasing, mannurat iti Bannawag, iti panangkompaniar ti gitara ni Tabag ti nangdayyeg iti pagpabuyaan babaen ti danirak (daniw a rock), Maysa kabaruanan a daniw ti danirak ng umarngi iti rap a kadawyan nga idaydayyeng dagiti agtutubo.
Iti daniw a pangorona, nagmartsa nga immuna ti makoronaan a dayag, ni Angelina D. Vanderlipe ti Gattaran, Cagayan, iti salinong ti maysa nga arko a naisursurot agingga iti entablado. Kas iti kadawyan a pannakabalangat dagiti reyna iti piesta, nabandaan, nakagayan iti kapa, nayawat ti setro, ken naisaad ti korona sakbay a nadaniwan. Binandaan da Prinsipal Jose M. Matammu ken Master Teacher Corazon G. Lumelay ti Calaoagan Dackel National High School ti aribai. Da met Cagayan Provincial Tourism Officer Jennifer J. Baquiran ken Provincial Information Official Joemar Avena ti nangikagay iti kapa. Nagduaan da Cagayan General Services Chief Leopoldo Caronan ken GUMIL Filipinas President Elizabeth M. Raquel nga inyawat ti setro. Da Philippine Information Agency Regional Director Purita S. Licas ken Piddig, Ilocos Norte Sangguniang Bayan Secretary Mario T. Tejada ti nangbalangat iti mutia. Ni met laeng Tejada ti nangdaniw iti reyna.
Iti bukanegan, nagsalipan da Sherma E. Benosa, maysa a free-lance writer/editor ken sigud a kameng ti National Commission for Culture and the Arts, ken Leilani G. Adriano, Senior Reporter ti Ilocos Times, ti tema no asino ti rumbeng a pilien a kasimpungalan: ti lakay a masirib ken adu ti kuartana wenno ti maysa a baro a naguapo, nakapuy ti ulona ken nakurapay. Nagpaay ni Rambaud a panginaen wenno moderator.
Maysa a dallot ti panagarem ti imparang da Tejada ken Avelina Fe C. Camacho, Prinsipal ti Pulangi Elementary School, Bacarra, Ilocos Norte. Kaaduanna kadagiti agnanaed iti Tanap ti damo a makangngeg iti dallot ket nalinglingayda iti pannakaipabuya daytoy.
Imparang ti dua nga estudiante iti Calaoagan Dackel National High School, da Graciel C. Melchor ken Darwin S. Manuel, ti arikenken. Maysa a napagtipon a panagkanta ken panagsala ti arikenken.
Kalpasan ti pannakayebkas dagiti daniw, naipatayab dagiti samiweng a pagaayat dagiti Ilokano. Da Pineda ken Ludilyn Ely F. Bravo, mangisursuro iti Pugaoan-Bungro Elementary School, Pinili, Ilocos Norte, ti nangipatangatang kadagiti di maumag a kankanta.
Dua a tradisional a sala ti impabuya dagiti mangisursuro iti Aparri School of Arts and Trade, Aparri, Cagayan: ti “Mangaramang” ken “Panagdaklis”. Masalsala dagitoy iti igid ti baybay kabayatan ti pannakaur-uray ti isasangpet dagiti nagbannuar (mangaramang) ken pannakaguyod ti daklis. Pinatugotan met ti sala dagiti mangisursuro iti Caliguian National High School, Burgos, Isabela dagiti tigtignay iti panagtalon manipud iti panagpili iti bukel agingga iti panagibilag iti irik.
Narikpan ti pabuya iti panangkanta amin a dimmar-ay kadagiti kankanta ni Ilokano.
Naisaruno ti pannakalukat ti maysa nga eksibit a napauluan iti “Apit: Dagiti Maris ti Cagayan”.
Makuna a naballigian ti pabuya ta nagbalin daytoy a maysa a wagas tapno maimutektekan ti kinangayed ti kultura ni Ilokano. No amirisen ti kaipapanan dagiti naipabpabuya, maipakita nga iti pannakaidaydayyeng, pannakayebkas dagiti daniw ken panaglunglung-ay, ipasimudaagda ti panangipateg ni Ilokano iti pannakamuli ti nasayaat a kababalin iti pamilia ken iti komunidad a paggargarawanna. Daytoy ti kangrunaan a rason no apay a maitan-ok koma dagitoy a kannawidan ta dagitoy ti dana ken pakasaritaan ti biag ni Ilokano. Dagitoy a tawid ti mangited kadatayo iti bukod a kinaasino a rumbeng unay nga ipateg ken rambakantayo.
Ni Emma C. Gammad, Administrative Officer ti Cagayan Museum, ti nangiturong iti pabuya iti tulong da Museum Researcher Lorie D. Malbog, Liaison Officer Rosemarie B. Gutierrez, Museum Artist-Illustrator Paul D. Agustin ken dadduma pay nga opisial ken empleado ti gobierno probinsial ti Cagayan. –O
DAGITI LADAWAN, AGPABABA:
1. Dagiti mangisursuro iti Caliguian National High School, Burgos, Isabela iti panangisalada kadagiti addang ti panagtalon manipud iti panagpili iti bukel sakbay ti panagbunubon agingga iti panagyaman kalpasan ti panagaapit.
2. Da Darwin S. Manuel ken Graciel C. Melchor, agpada nga estudiante iti Calaoagan Dackel National High School, Gattaran, Cagayan iti panangiparangda iti arikenken, maysa a tradisional a panagsala kabayatan ti panagkanta.
3 & 4. Maysa a dallot ti panagarem ti imparang da Mario Tejada, Sangguniang Bayan Secretary ti Piddig, I.N. ken Avelina Fe C. Camacho, Prinsipal ti Pulangi Elementary School, Bacarra, I.N.
5. Nakipartisipar met dagiti kameng ti Cagayan Provincial Capitol Choir iti pannakaipatangatang dagiti kankanta iti Kailokuan.
NAIPABLAAK ITI BANNAWAG, MARSO 7, 2011 A BILANG.
Impaskil ni Asseng idi 12:59 PM No comments: Links to this post
Maipanggep iti: bukanegan, cagayan, dallot, danirak, folk dances, ilocano performing arts, ilocano poetry, ilocano rock poetry, poetic joust
3/2/11
AGGAY #1
AGGAY, TI MAINGEL ITI CAGAY-AN
#1
Nobela ni ARIEL S. TABAG
Inladawan ni LOUIE CELERIO
Gapu ta dandanin aggibus, in-inutek man nga ipaskil ditoy daytoy nobelak a komiks, ti "Aggay, ti maingel iti cagay-an". Diak pay la bukod nga idea daytoy a nobela-- napagtitinnulongan gapu iti ayat a makapanunot iti karakter a pumatok kadagiti reader.
Inton sumaruno, barbareng no maaprobaranen 'tay maysa a karakter nga in-inawek ken agbibiag iti agdama-- tay-ak nga iti panagkunak, maikkak iti naan-anay a hustisia.
Kabayatanna, adtoy ti pannakidangadang ni Aggay kadagiti langgong idi panawenda:
Impaskil ni Asseng idi 6:57 PM No comments: Links to this post
Maipanggep iti: aggay, ariel s tabag, ilocano comics, ilocano graphic novel, louie celerio, nobela a komiks
DI PAY NALUTO NAIBUSEN
Impakadak ken ni Apo Angelo ‘Eloy’ Padua ket nayat nga ipaskilko ditoy ti linawas a kolumna iti Bannawag. No apay a kayatko, gapu ta ipromotna kano dagiti talent iti Amianan, siempre, kangrunaan dagiti Ilokano. Wen gayam, ni Apo Eloy ti putot daydi Apo Art “Malutluto Maib-ibus” Padua. Isu a kasta ti paulo ti kolumna. Kasla idolona la unay daydi tatangna. Tinawidna pay ti kina-presidente ti Famas :-)
Asino ti Sumaruno kada Maria ken Charice?
NANANAM nga orasyo, Kakailian. Sapay koma ta mayat latta ti saadna.
Sakbay ti amin, kablaawanmi man amin a kameng dagiti pamilia Aragon iti Amianan.
Wen, a, ta bayat ti pannakasursurat daytoy, buybuyaenmi met ti panagkanta ni Maria Lourdes Aragon iti programa ni Ellen Degeneres— babaen ti Youtube.
Ayna, ta naglaing man nga ubing daytoy. Kasla putotmi met lattan a ta 10 aniosna laeng.
Wen, adda atapmi nga adda darana nga Ilokana. Nasimgat a kayumanggi ni Maria Lourdes.
Isu a masagid ta masagid met ti riknami.
* * *
Kaano laeng a naipadamag nga in-Tweet ni Lady Gaga ni Maria Lourdes kalpasan ti pannakaipaskil iti Youtube ti panangkanta ni Maria Lourdes ti maysa a kanta ni Lady Gaga?
Kunam pay, timmayok a dagus iti milion ti nagbuya itoy nga ubing.
Kasta ti kabileg itan daytoy Youtube nga agpalatak.
Saanen nga agdalan iti telebision wenno recording company.
Kitaenyo laengen ni Charice.
* * *
Isu a kadagiti annaktayo iti Amianan, awan dakesna no padasenyo met ti agipaskil kadagiti performances-yo iti Youtube.
Ditay la ammo no sarunuenyo met da Charice ken Maria Lourdes.
Apay, kapuy?
* * *
Ken malaksid iti Youtube, padasentayo man met nga itandudo dagiti talento dagiti Ilokano babaen daytoy a kolumtayo.
Siempre, ad-adu latta met nga Ilokano ti agbasa iti Bannawag ngem iti
agbuya iti Youtube.
Aya?
* * *
Nadamagmi, Kailian, a mapaspasangasanganen ti panagirekord ni kumakanta Ludy Ely Bravo iti albumna.
Siempre, Ilokano nga album dayta.
Congrats, Ading Ludy.
* * *
Adda dagiti pada a mannurat a nangipadamag kadakami a naimatanganda ti kabaelan ni Ading Ludy iti kinnantaan.
Maysa ngamin isuna kadagiti mannurat-performer a nagpabuya iti “Anasaas iti Karayan” a pinangrambak ti gobierno probinsial ti Cagayan iti Nailian a Bulan ti Arte.
Wen, mannurat iti Bannawag ni Ading Ludy.
Makaabbukay ti timek ni Ading Ludy, kunada man.
* * *
Saan kano met a nagpaudi ni Ralph Recto Calube, ti 11 anios a kumakanta iti Currimao.
Agasem ta adda kano pay maestra a nagpumpunas iti luana iti pannakasagidna iti kanta ni Ralph.
Siempre, Ilokano met laeng ti kinanta ni Ralph a kaaduan kadagitoy ti naipalaon iti albumna.
Wen, addan album ni Ralph.
Ay, ta maysan sa ketdi nga ubing nga Ilokano ti sumaruno iti tugot da Maria Lourdes Aragon ken Charice Pempengco.
Ala, ibideoyo man ni Ralph, Kakailian, sa i-upload-yo iti Youtube.—O
(No adda dagiti am-ammoyo a performer iti barangay wenno iliyo, agpasigkayo ken ni Eloy Padua; i-e-mail-yo kenkuana ti padamagyo agraman ladawan dayta ipagpampannakkelyo a performer iti lugaryo. Iturong iti bannawag.mb@gmail.com.—AST)
NAIPABLAAK ITI BANNAWAG, MARSO 7, 2011 A BILANG. NI RALPH RECTO CALUBE TI NAILADAWAN
Impaskil ni Asseng idi 6:18 PM No comments: Links to this post
Maipanggep iti: amianan talent, angelo padua, ilocano talent, ludy ely bravo, ralph recto calube
Manipud ken ni BANNAWAG EDITOR APO CLES RAMBAUD
NAIPABLAAK DAYTOTY ITI MARSO 7, 2011 A BILANG TI BANNAWAG:
Manipud iti Editor
ITI panid 10, mabasatayo ti maysa a daniw iti Pangasinan, maysa kadagiti adu a lengguahe iti Amianan, ken ti patarus daytoy iti Iluko. Panangirubuat daytoy iti pannakayam-ammo dagiti mannurat iti Amianan (malaksid dagiti Ilokano) ken dagiti daniwda iti bukodda a lengguahe a kas maysa nga addang a pangitandudo met kadagitoy a pagsasao.
Iti biangtayo nga Ilokano, mapadasantayo met ita a mangngegan ti aweng dagitoy a lengguahe, ken babaen ti patarus dagitoy a daniw, makipasettayo met iti an-anek-ek, ar-arapaap, ken pampanunot dagitoy a kakabsat a mannaniw. Matakuatantayo met a no kasano ti mariknatayo iti ditay pannakaawat iti lengguahe dagitoy, kasta la ketdi met ti rikna dagiti di makaawat iti lengguahetayo nga Iluko wenno Ilokano. Matakuatantayo met ngarud nga awan ti nababa wenno nangato a lengguahe; nga agpapada dagitoy a makabael a mangipeksa iti adda iti kaunggan ti pusotayo. Ngarud, mapatan-ay iti tunggal puli ti panangraemna iti sabali a puli.
Babaen met itoy a panid, manamnama a makatulong daytoy iti pannakalukat ti pampanunottayo iti kinamaris dagiti nadumaduma a lengguahe ken kultura; a rumbeng laeng a mapagtalinaed ken mapasantak dagitoy ta dagitoy ti nakailakasaan dagiti tradision ken laglagip ti tunggal puli.
Itoy a lawas, ipadigomi kadakayo ti maysa a daniw (anlong iti lengguahe a Pangasinan) ni Santiago B. Villafania, ti mabigbig a kangrunaan a mannaniw iti henerasionna iti Pangasinan iti agdama. Sumagmamanon kadagiti daniw ni Sonny (birngasna) ti naipablaak iti ganggannaet. Ti koleksion dagiti daniwna iti Pangasinan a ti Balikas na Caboloan ti maysa kadagiti impablaak ti National Commission for the Culture and the Arts (NCCA) idi 2005 iti babaen ti UBOD New Authors Series, ken napili met ti maikadua a libro dagiti daniwna, ti Malagilion: Sonnets tan Villanelles, a finalist para iti Best Book of Poetry iti maika-27 a National Book Awards. Kas maysa kadagiti 11 nga Outstanding Pangasinense iti umuna unay nga Agew na Pangasinan ken maika-430 a Foundation Day ti Pangasinan idi Abril 5, 2010, naipaay ken ni Sonny ti 1st ASNA Award (for Arts and Culture).
Mainaig itoy, awisenmi dagiti mannaniw iti Ivatan, Gaddang, Ibanag, Kankanaey, Ibaloi, Ifugao, kdp. a lengguahe iti Amianan nga agidatagda iti daniwda iti Bannawag, para iti posible a pannakaipablaakda, agraman ti patarus dagitoy iti Iluko (nupay mabalin met ti Ingles wenno Filipino a patarus). Ipatulod ti/dagiti daniw iti: bannawag.mb@gmail.com agraman ti ababa a pakasaritaan ti biag ken numero ti selpon.
Itoy met laeng a bilang a maluktan ti kolum ni Angelo “Eloy” Padua (panid 40), maysa a Saluyot nga agpapaay iti agdama a presidente ti Film Academy of Arts and Sciences wenno FAMAS, ti “Di Pay Naluto, Naibusen”. Malagipyo ti “Malutluto, Maib-ibus” a kolum daydi Apo Arturo M. Padua? Wen, tatang ni Eloy ni Apo Padua. Ipangruna met ni Eloy ti mangipromot kadagiti lokal a kumakanta, artista, ken dadduma pay a personalidad iti lubong ti entertainment.
--Cles B. Rambaud
Manipud iti Editor
ITI panid 10, mabasatayo ti maysa a daniw iti Pangasinan, maysa kadagiti adu a lengguahe iti Amianan, ken ti patarus daytoy iti Iluko. Panangirubuat daytoy iti pannakayam-ammo dagiti mannurat iti Amianan (malaksid dagiti Ilokano) ken dagiti daniwda iti bukodda a lengguahe a kas maysa nga addang a pangitandudo met kadagitoy a pagsasao.
Iti biangtayo nga Ilokano, mapadasantayo met ita a mangngegan ti aweng dagitoy a lengguahe, ken babaen ti patarus dagitoy a daniw, makipasettayo met iti an-anek-ek, ar-arapaap, ken pampanunot dagitoy a kakabsat a mannaniw. Matakuatantayo met a no kasano ti mariknatayo iti ditay pannakaawat iti lengguahe dagitoy, kasta la ketdi met ti rikna dagiti di makaawat iti lengguahetayo nga Iluko wenno Ilokano. Matakuatantayo met ngarud nga awan ti nababa wenno nangato a lengguahe; nga agpapada dagitoy a makabael a mangipeksa iti adda iti kaunggan ti pusotayo. Ngarud, mapatan-ay iti tunggal puli ti panangraemna iti sabali a puli.
Babaen met itoy a panid, manamnama a makatulong daytoy iti pannakalukat ti pampanunottayo iti kinamaris dagiti nadumaduma a lengguahe ken kultura; a rumbeng laeng a mapagtalinaed ken mapasantak dagitoy ta dagitoy ti nakailakasaan dagiti tradision ken laglagip ti tunggal puli.
Itoy a lawas, ipadigomi kadakayo ti maysa a daniw (anlong iti lengguahe a Pangasinan) ni Santiago B. Villafania, ti mabigbig a kangrunaan a mannaniw iti henerasionna iti Pangasinan iti agdama. Sumagmamanon kadagiti daniw ni Sonny (birngasna) ti naipablaak iti ganggannaet. Ti koleksion dagiti daniwna iti Pangasinan a ti Balikas na Caboloan ti maysa kadagiti impablaak ti National Commission for the Culture and the Arts (NCCA) idi 2005 iti babaen ti UBOD New Authors Series, ken napili met ti maikadua a libro dagiti daniwna, ti Malagilion: Sonnets tan Villanelles, a finalist para iti Best Book of Poetry iti maika-27 a National Book Awards. Kas maysa kadagiti 11 nga Outstanding Pangasinense iti umuna unay nga Agew na Pangasinan ken maika-430 a Foundation Day ti Pangasinan idi Abril 5, 2010, naipaay ken ni Sonny ti 1st ASNA Award (for Arts and Culture).
Mainaig itoy, awisenmi dagiti mannaniw iti Ivatan, Gaddang, Ibanag, Kankanaey, Ibaloi, Ifugao, kdp. a lengguahe iti Amianan nga agidatagda iti daniwda iti Bannawag, para iti posible a pannakaipablaakda, agraman ti patarus dagitoy iti Iluko (nupay mabalin met ti Ingles wenno Filipino a patarus). Ipatulod ti/dagiti daniw iti: bannawag.mb@gmail.com agraman ti ababa a pakasaritaan ti biag ken numero ti selpon.
Itoy met laeng a bilang a maluktan ti kolum ni Angelo “Eloy” Padua (panid 40), maysa a Saluyot nga agpapaay iti agdama a presidente ti Film Academy of Arts and Sciences wenno FAMAS, ti “Di Pay Naluto, Naibusen”. Malagipyo ti “Malutluto, Maib-ibus” a kolum daydi Apo Arturo M. Padua? Wen, tatang ni Eloy ni Apo Padua. Ipangruna met ni Eloy ti mangipromot kadagiti lokal a kumakanta, artista, ken dadduma pay a personalidad iti lubong ti entertainment.
--Cles B. Rambaud
Impaskil ni Asseng idi 5:53 PM No comments: Links to this post
Maipanggep iti: amianan poetry, angelo padua, bannawag, cles b rambaud, ilocano magazine, santiago villafania
Subscribe to: Posts (Atom)
unk ilo_Latn ilo_Latn fij_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ayr_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn eng_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn eng_Latn ilo_Latn ilo_Latn sag_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn fij_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ayr_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn eng_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn eng_Latn ilo_Latn ilo_Latn sag_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn eng_Latn ilo_Latn unk ssw_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn unk quy_Latn ilo_Latn ilo_Latn unk tgl_Latn min_Latn ilo_Latn unk ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn unk pag_Latn ilo_Latn ilo_Latn unk ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn unk mri_Latn ilo_Latn ilo_Latn unk ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn unk ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn unk quy_Latn ilo_Latn ilo_Latn unk tgl_Latn min_Latn ilo_Latn unk ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn unk pag_Latn ilo_Latn ilo_Latn unk ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn unk mri_Latn ilo_Latn ilo_Latn unk ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn unk ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn eng_Latn ilo_Latn unk ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn eng_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn eng_Latn ilo_Latn unk ssw_Latn unk ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn unk lmo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn unk ilo_Latn ilo_Latn lug_Latn unk ilo_Latn ilo_Latn war_Latn unk ilo_Latn ilo_Latn ind_Latn unk kab_Latn ilo_Latn ilo_Latn unk ilo_Latn ilo_Latn tgl_Latn unk ilo_Latn ilo_Latn ayr_Latn unk wol_Latn ilo_Latn tgl_Latn unk ilo_Latn ilo_Latn sun_Latn unk ilo_Latn ilo_Latn kab_Latn unk ilo_Latn ilo_Latn kam_Latn unk ilo_Latn pag_Latn war_Latn unk ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn unk ilo_Latn fij_Latn kon_Latn unk pag_Latn ilo_Latn ilo_Latn unk ilo_Latn ilo_Latn war_Latn unk ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn unk ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn unk ilo_Latn gle_Latn ilo_Latn unk ilo_Latn pag_Latn ilo_Latn unk pap_Latn pag_Latn ilo_Latn unk ilo_Latn hau_Latn ilo_Latn unk tso_Latn ilo_Latn ilo_Latn unk mlt_Latn ilo_Latn ilo_Latn unk smo_Latn ilo_Latn ilo_Latn unk unk ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn unk lmo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn unk ilo_Latn ilo_Latn lug_Latn unk ilo_Latn ilo_Latn war_Latn unk ilo_Latn ilo_Latn ind_Latn unk kab_Latn ilo_Latn ilo_Latn unk ilo_Latn ilo_Latn tgl_Latn unk ilo_Latn ilo_Latn ayr_Latn unk wol_Latn ilo_Latn tgl_Latn unk ilo_Latn ilo_Latn sun_Latn unk ilo_Latn ilo_Latn kab_Latn unk ilo_Latn ilo_Latn kam_Latn unk ilo_Latn pag_Latn war_Latn unk ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn unk ilo_Latn fij_Latn kon_Latn unk pag_Latn ilo_Latn ilo_Latn unk ilo_Latn ilo_Latn war_Latn unk ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn unk ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn unk ilo_Latn gle_Latn ilo_Latn unk ilo_Latn pag_Latn ilo_Latn unk pap_Latn pag_Latn ilo_Latn unk ilo_Latn hau_Latn ilo_Latn unk tso_Latn ilo_Latn ilo_Latn unk mlt_Latn ilo_Latn ilo_Latn unk smo_Latn ilo_Latn ilo_Latn unk unk ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn eng_Latn ilo_Latn unk eng_Latn eng_Latn eng_Latn eng_Latn srd_Latn eng_Latn unk eng_Latn eng_Latn eng_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn eng_Latn ilo_Latn unk nso_Latn eng_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn eng_Latn eng_Latn ilo_Latn ilo_Latn cjk_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn unk ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn unk ilo_Latn unk ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn eng_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn eng_Latn ilo_Latn unk ssw_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn unk ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn unk ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn unk ilo_Latn dik_Latn ilo_Latn ilo_Latn unk ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn unk ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn unk ilo_Latn ilo_Latn min_Latn ilo_Latn unk ilo_Latn ilo_Latn taq_Latn unk ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn unk ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn unk bem_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn unk ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn unk ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn unk ilo_Latn dik_Latn ilo_Latn ilo_Latn unk ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn unk ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn unk ilo_Latn ilo_Latn min_Latn ilo_Latn unk ilo_Latn ilo_Latn taq_Latn unk ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn unk ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn unk bem_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn eng_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn eng_Latn eng_Latn ilo_Latn pap_Latn cjk_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn unk ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn unk ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn unk ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn unk ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn unk ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn unk ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn eng_Latn ilo_Latn unk ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn eng_Latn ron_Latn ceb_Latn bug_Latn uzn_Latn lug_Latn eng_Latn szl_Latn ceb_Latn eng_Latn ceb_Latn lug_Latn eng_Latn ibo_Latn smo_Latn xho_Latn pap_Latn sun_Latn bos_Latn fur_Latn vec_Latn eng_Latn bug_Latn bug_Latn eng_Latn bem_Latn mos_Latn eng_Latn grn_Latn lmo_Latn eng_Latn bam_Latn mos_Latn eng_Latn yue_Hant eng_Latn ron_Latn tgl_Latn eng_Latn jav_Latn eng_Latn tgl_Latn tgl_Latn tgl_Latn tgl_Latn eng_Latn sot_Latn eng_Latn tgl_Latn fra_Latn sun_Latn tgl_Latn fur_Latn eng_Latn zsm_Latn eng_Latn tgl_Latn eng_Latn tgl_Latn eng_Latn tgl_Latn eng_Latn tgl_Latn tgl_Latn eng_Latn ilo_Latn eng_Latn eng_Latn ita_Latn zho_Hans spa_Latn spa_Latn eng_Latn eng_Latn eng_Latn cym_Latn ceb_Latn eng_Latn eng_Latn eng_Latn eng_Latn tgl_Latn eng_Latn pap_Latn luo_Latn ceb_Latn eng_Latn tso_Latn eng_Latn eng_Latn eng_Latn srd_Latn bho_Deva tgl_Latn eng_Latn tgl_Latn eng_Latn tgl_Latn eng_Latn eng_Latn eng_Latn eng_Latn eng_Latn ace_Latn eng_Latn eng_Latn plt_Latn eng_Latn zsm_Latn eng_Latn eng_Latn fur_Latn eng_Latn eng_Latn eng_Latn ces_Latn nno_Latn eng_Latn zho_Hans swh_Latn eng_Latn zsm_Latn eng_Latn kac_Latn fur_Latn eng_Latn pol_Latn eng_Latn pol_Latn fao_Latn eng_Latn sun_Latn eng_Latn fao_Latn eng_Latn kor_Hang ces_Latn sot_Latn zsm_Latn est_Latn eng_Latn pol_Latn eng_Latn eng_Latn ilo_Latn eng_Latn eng_Latn pag_Latn eng_Latn glg_Latn eng_Latn gla_Latn vec_Latn hau_Latn eng_Latn eng_Latn eng_Latn ltz_Latn eng_Latn tgl_Latn eng_Latn tgl_Latn ilo_Latn ilo_Latn eng_Latn ron_Latn ceb_Latn bug_Latn uzn_Latn lug_Latn eng_Latn szl_Latn ceb_Latn eng_Latn ceb_Latn lug_Latn eng_Latn ibo_Latn smo_Latn xho_Latn pap_Latn sun_Latn bos_Latn fur_Latn vec_Latn eng_Latn bug_Latn bug_Latn eng_Latn bem_Latn mos_Latn eng_Latn grn_Latn lmo_Latn eng_Latn bam_Latn mos_Latn eng_Latn yue_Hant eng_Latn ron_Latn tgl_Latn eng_Latn jav_Latn eng_Latn tgl_Latn tgl_Latn tgl_Latn tgl_Latn eng_Latn sot_Latn eng_Latn tgl_Latn fra_Latn sun_Latn tgl_Latn fur_Latn eng_Latn zsm_Latn eng_Latn tgl_Latn eng_Latn tgl_Latn eng_Latn tgl_Latn eng_Latn tgl_Latn tgl_Latn eng_Latn ilo_Latn eng_Latn eng_Latn ita_Latn zho_Hans spa_Latn spa_Latn eng_Latn eng_Latn eng_Latn cym_Latn ceb_Latn eng_Latn eng_Latn eng_Latn eng_Latn tgl_Latn eng_Latn pap_Latn luo_Latn ceb_Latn eng_Latn tso_Latn eng_Latn eng_Latn eng_Latn srd_Latn bho_Deva tgl_Latn eng_Latn tgl_Latn eng_Latn tgl_Latn eng_Latn eng_Latn eng_Latn eng_Latn eng_Latn ace_Latn eng_Latn eng_Latn plt_Latn eng_Latn zsm_Latn eng_Latn eng_Latn fur_Latn eng_Latn eng_Latn eng_Latn ces_Latn nno_Latn eng_Latn zho_Hans swh_Latn eng_Latn zsm_Latn eng_Latn kac_Latn fur_Latn eng_Latn pol_Latn eng_Latn pol_Latn fao_Latn eng_Latn sun_Latn eng_Latn fao_Latn eng_Latn kor_Hang ces_Latn sot_Latn zsm_Latn est_Latn eng_Latn pol_Latn eng_Latn eng_Latn ilo_Latn eng_Latn eng_Latn pag_Latn eng_Latn glg_Latn eng_Latn gla_Latn vec_Latn hau_Latn eng_Latn eng_Latn eng_Latn ltz_Latn eng_Latn tgl_Latn eng_Latn tgl_Latn eng_Latn ilo_Latn unk bos_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn unk ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn unk ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn unk ita_Latn ilo_Latn ilo_Latn unk ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn unk war_Latn ceb_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn unk ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn unk ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn unk ita_Latn ilo_Latn ilo_Latn unk ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn unk war_Latn ceb_Latn ilo_Latn eng_Latn unk plt_Latn ilo_Latn plt_Latn kab_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn eng_Latn ilo_Latn unk kab_Latn ilo_Latn tha_Thai fij_Latn bam_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn eng_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn unk ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn unk ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn unk ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn sun_Latn unk ilo_Latn ilo_Latn szl_Latn unk ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn unk ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn eng_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn sna_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn sna_Latn eng_Latn ilo_Latn eng_Latn