PANANGTALDIAP ITI NAPALABAS
Joseph Priestley
“Gapu iti kinasigo, kinagagar, trabaho, ken kinaimbagna; iti kasta unay a kinausiosona iti amin a pisikal, moral, ken sosial a banag; iti pasetna iti siensia, teolohia, pilosopia, ken politika; iti karkarna a panangsuportarna iti Rebolusion [dagiti Pranses], ken iti nakakaasi a pakasaritaan dagiti di nainkalintegan a panagsagabana, isu ket maikari nga agbalin a bannuar iti maika-18 a siglo.”—Frederic Harrison, pilosopo.
ANIA dagiti naisangsangayan unay a naaramidan ni Joseph Priestley? Dagiti nadiskobre ken insuratna ket nangimpluensia iti panangmatmat dagiti umili iti papel ti gobierno, iti kinasiasino ti Dios, ken uray iti angin nga ang-angsentayo.
Maipapan man iti siensia wenno relihion ti isursurat idi ni Priestley, dagiti teoria ken tradision ket dina inawat gapu kadagiti naammuanna nga ebidensia ken kinapudno. Kitaentayo no kasano.
TI PANANGBIROKNA ITI KINAPUDNO ITI SIENSIA
Pagay-ayat laeng idi ni Joseph Priestley dagiti banag a nainaig iti siensia. Ngem kalpasan a naam-ammona ti Americano a sientista a ni Benjamin Franklin idi 1765, rinugianna ti nageksperimento iti elektrisidad. Iti simmaruno a tawen, nagbilib unay dagiti padana a sientista kadagiti nadiskobrena isu a pinilida nga agbalin a kameng ti prestihioso a Royal Society of London.
Ti chemistry ti simmaganad a nangiturongan ni Priestley iti atensionna. Iti ababa a tiempo, nadiskobrena ti sumagmamano a baro a gas, agraman ti ammonia ken nitrous oxide (laughing gas). Pinaglaokna pay ketdi ti danum ken ti carbon dioxide isu a naimbentona ti carbonated water.
Idi 1774, bayat nga ageks-eksperimento idiay makin-abagatan nga England, naisina ni Priestley ti maysa a naidumduma a gas a mangparangrang kadagiti magangtan a kandela. Idi agangay, nangikabil iti 57 a gramo (60 ml) iti dayta a gas ken maysa nga utot iti maysa a garapon. Mamindua a napapaut ti biag ti utot no ikompara iti kaadda dayta iti garapon nga ordinario laeng nga angin ti linaonna! Dayta a gas ket linang-ab a mismo ni Priestley ken kinunana a “nalaklaka ti panagangesna kalpasanna.”
Nadiskobre ni Joseph Priestley ti oxygen. * Ngem pinanagananna dayta iti dephlogisticated air ta impagarupna a nadiskobrena ti ordinario nga angin nga awanan iti phlogiston, maysa a maipagarup a substansia a manglapped kano iti kombustion wenno uram. Nupay kamali ti konklusion ni Priestley, adu latta ti mangibilang iti dayta a nadiskobrena a kas ti “kasayaatan kadagiti naaramidanna iti intero a panagbiagna.”
TI PANAGBIROKNA ITI KINAPUDNO ITI RELIHION
No kasano a namati ni Priestley a dagiti datin a teoria ket makalapped iti nasientipikuan a kinapudno, namati met a ti tradision ken doktrina ket makalapped iti narelihiosuan a kinapudno. Nakalkaldaang ta bayat a birbirokenna ti pannakaammo maipapan iti Biblia iti unos ti panagbiagna, inakseptarna ti dadduma nga ideya a maikontra iti pudno nga isursuro ti Biblia. Kas pagarigan, adda idi tiempo a dina patien a ti Biblia ket namilagruan nga impaisurat ti Dios. Dina met inakseptar ti pannursuro ti Biblia a nagbiag ni Jesus idiay langit sakbay nga immay ditoy daga.
“No ti siensia ket ti panagbirok iti kinapudno, ni ngarud Priestley ket maysa a pudno a sientista.”—Katherine Cullen, biologist
Iti kasumbangirna, imbutaktak ni Priestley dagiti di umiso a narelihiosuan a pannursuro a patien dagiti nalatak a relihion idi panawenna ken uray ita. Insuratna a ti kinapudno nga insuro ni Jesus ken dagiti pasurotna ket nalaokan idi agangay kadagiti di umiso a pannursuro—agraman ti Trinidad, di ipapatay ti kararua, ken ti panagdaydayaw kadagiti imahen, nga iti kinaagpaysuanna ket iparparit ti Biblia.
Nakapungtot dagiti Ingles a kailian ni Priestley gapu kadagiti narelihiosuan nga ideyana ken iti panangsuportarna kadagiti rebolusion dagiti Americano ken Pranses. Idi 1791, adda bunggoy a nangdadael iti balay ken laboratoriona isu nga idi agangay, nagkamang idiay United States. Nupay kangrunaanna a malaglagip gapu kadagiti nadiskobrena iti tay-ak ti siensia, namati ni Joseph Priestley a ti panagadal maipapan iti Dios ken iti panggep ti Dios ket “dakkel a pakaidayawan ken nakapatpateg.”
^ par. 10 Kasakbayanna, ti Swedish a chemist a ni Carl Scheele naisinanan ti oxygen ngem dina naipablaak ti nadiskobrena. Idi agangay, ti French a chemist a ni Antoine-Laurent Lavoisier ti nangpanagan iti dayta kas oxygen.
ilo_Latn fij_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn