Impideg ti lallaki
ti de-pilid a tugaw
iti puraw a diding
idinto nga inuraymi
ti naituding nga oras.
Siak a mararit
addaak met iti trono
ti naparmek.
Nagsasaruno nga immagibas
dagidi dimmaga
iti daan nga ili, uray
daydi darepdep a nagkunaak,
bayadak ti utang
ti kasimpungalak.
Ama, mangngaasika
O Apo, mangngaasika
Ket nalang-abko
ti nalabaga a rosas
nga am-ammalan ti umis-isem
a timman-aw iti yanna.
Ama, mangngaasika
O Apo, mangngaasika
Inggalutdan dagiti imak
iti padeppa
a nangipaiddaanda kaniak.
Ingatom ta saka, kinuna
ti siaabbong ti agongna
ken nagkawes iti berde
a kas kadagiti dadduma.
Ngem agbibinegakon
kadagiti tudok ken sapsapo.
Linuktandak iti asideg
ti sellang ken lamiis
ti kaipapasngay a parbangon
ti tarimbangon.
Dagiti lallaki a nagabito
gineppasda dagiti pempen
ken basolko.
Nalpasen, inyarasaas ti Bibig
a ti inyangesna
isu ti sang-aw
ti agturay a di makita.
Baguio General Hospital
Abril 9, 1997
PETER LA. JULIAN
PIA-Region ISan Fernando City, La Union
Nobelista, mannaniw, sumasarita, sumasalaysay, agiwarwarnak, maysa ni PETER LA. JULIAN, tubo ti Laoag City, a nangipatarus iti Santa Biblia iti Iluko. Saluyotenna ti agsurat iti Iluko ken Ingles. Adu a libro ti GUMIL Filipinas ti nakairamanan dagiti gapuananna. Masansan nga aghurado kadagiti salip iti sarita ken daniw. Asidegen nga agretiro iti PIA Rehion Uno a pagpapaayanna. Lider ti GUMIL Filipinas ken Bucaneg Awardee. Naikamang ni PLJ iti Ramon, Isabela.
Sarita ni F. SIONIL JOSE
DUA nga aldaw sakbay ti Paskua idi umay ni Apong Lakay ditoy Rosales tapno alaennak a mangadkadua kenkuana iti talonna idiay Carmay. Nagawid kano ngamin ti lalaki a katulonganna ta mapan maki-Paskua iti taeng dagiti kabagianna idiay ballasiw ti Agno.
Simmangpet a managsaggaysa ti addangna iti nabisilan a dalan idinto nga itektekkenna ti ballatinaw a bastonna, maysa a pakalaglagipan iti panaggobernadorsiliona idi kabambannuaganna. Naiparaut ti palloka kadagiti sakana. Iti ulona, saan a naannad ti pannakaitakkab ti kadaanan a kallugongna a buntal. Adu a rigatna a manglinteg iti takderna, ngem dina latta malapdan ti pannakaitibkolna.
Idi sumardeng iti arsadanan ti agdan, madlaw unay ti pannakabannogna nupay asideg ti pinagnana manipud iti estasion ti trak. Pinukkawannak ni nanang iti pagay-ayamak tapno atibayek ni apong nga umuli.
Immagepak iti kuribetbeten a bukot ti dakulapna, ngem idi tulongak iti yuulina, kinitanak, kinitana ti bassit nga imak a mangteng-tengngel iti takiagna sana kinuna: "Agyamanak, apok… Ngem ala, inka agay-ayamen. Kabaelak ti umuli."
Ngem saan a nagwaywayas nga umuli ta sinabat a dagus da tatang ken nanang ket inassibayda. Maysa daytoy kadagiti narasay nga isasarungkar ni apong, a mapasamak laeng iti las-ud ti dua wenno tallo a tawen. Nagtaltalinaed idiay talonna, iti nagbaetan ti Waig Andolan ken Karayan Agno, a binakirna idi kallabes a limapulo a tawen. Iti dayta a disso ti nangipaduyakyakanna kadagiti mannalon kadagiti siribna maipapan iti panagtalon, a sa laeng masinga no mapan mangopisina idiay ili, kas gobernadorsilio.
Idi bassitak pay, sangkakuna ni nanang nga ipannak iti 'yan ni apong no agsubegsubegak. Nupay dakkel ti panagtamedko ken ni apong, saan met a tao a nakabutbuteng iti panangipagarupko, ket idi natakuatan ni nanang a saanak a mabuteng ken ni apong, sinublianna ti sigud nga ar-aramatenna--ti pagbaut.
Iti maysa a lakay nga agtawen iti nasurok a sangagasut, natibker pay laeng ni apong nupay sunganien ti masansan a pannakaitibkolna a magna dayta. Nagsakit iti naminsan ket malagipko pay laeng daydi nasipnget a rabii ti Setiembre a panagkabaliomi kada manong a maysa a doktor a nagpa-Carmay. Nasarakanmi ni apong a sidadata iti papag ket dina kayat ti agas nga ipainum ti mangngagas. Kas maysa a lakay a nakapagpapasen iti biag, kinunana a no dumteng ni patay kenkuana, awan ti makaigawid.
Ta naisaganaannan ni patay. Idiay ili, saan a pa-limed ti lungon a pinaaramidna idi nasurok laeng a siam a pulo ti tawenna. Ngem inlako ni tatang daytoy napintas a lungon a nakalupkopan iti pirak idi isardeng ni apong ti panagsaludsodna maipapan itoy.
Nakakaskasdaaw, kinuna ni tatang, nga iti nagmalem iti dayta nga aldaw, saan a dinamag ni apong ti nasao a lungon, idinto a sangkasaludsodna no maisarsar-ong idi, wenno no umaway met da tatang ken nanang idiay Carmay.
Adu ti masdaaw idiay ili iti gasat ni apong a mangipapas iti panagluom ti biagna. Nakitana amin nga annakna a dimmakkel ken nangasawa, nagpamilia ken natay, ket isu, napigsa pay laeng nga agdakiwas kadagiti talon idiay Carmay a kas man makipinnaut iti daga a dinalusanna.
"Ibagak kenka ti palimed ti napaut a biag," kinunana iti nabatad a timek idi sarungkaran ni manong idiay Carmay, idi kasangsangpetna iti panagadalna iti medisina idiay siudad. "Naynay a panagtrabaho, nadalus a panunot ken nalinteg a panagbiag."
Ngem sabali ti panangipapan dagiti kaarrubana, nangruna dagiti manamati iti an-anito. Mabalin, kunada, a nangngegna ti uni dagiti kampana iti Paskua, ta atiddog kano ti biag dagiti makangngeg iti dayta naisangsangayan nga aweng ti kapatgan a rabii.
Saan a patien ni apong a dayta ti gapu ti napaut a biagna. Saan a relihioso nupay nasinged unay ti pannakainaigna iti daga, ti daga a patienna unay nga agbunga gapu iti pannakabalin ti Dios. Nabayagen daydi idadap-awna iti simbaan; idi pay laeng panawen ti rebolusion, nangrugin ti pannakatippuog ti pammatina kadagiti padi, ket nagangayanna, napukaw ti pammatina iti Simbaan.
Iti sardam a panagsasangomi a mangrabii, natalna unay ti langa-na. Naulimek iti naimas a panna-nganna. Nabayag a nangan, ket isu ti naudi. Idi malpas, kinitanak ket kinunana: "Boy, sika ti inaudian. Sumurotka kaniak idiay Carmay inton bigat, kas inaramid amin dagiti kakabsatmo idi ub-bingda. Kadkaduaennak agingga iti sumangpet 'diay katulongak."
Diak ammo ti isungbatko ket kinitak da tatang ken nanang tapno paidalanak. Kinuna ketdi ni nanang nga innawak dagiti pinggan ta isaganana dagiti ma-sapulko a sumurot ken ni apong.
NAULIMEK nga away ti Carmay. Lumasat ti kalsada probinsial iti maysa a pingirna. Maysa a disso a nagaarimuto-ngan dagiti balay a nagatep iti pan-aw ket ti balay ni apong ti kadakkelan. Kadagiti sumagmamano a rabii sakbay ti Paskua, malagipko ti panagaramid dagiti nataengan iti sinuman ken dudomen kadagiti paraanganda. Ngem naragragsak idiay ili. Adda ti Misa Aginaldo ket mangngeg dagiti musiko iti plasa, a mangriing kadagiti tattao. No makariingkamin, ituredmi ti lam-ek ket mapankami makimisa, ngem uminumkami pay nga umuna iti napudot a taho idiay kombento sakbay a sumrekkami iti simbaan. Iti saan a mabayag, buyaenmin dagiti sipapasged a kandela iti sanguanan ti altar ken denggenmi dagiti nasam-it a kanta ti Paskua. 'To no kuan, sumiripen ti init kadagiti kakaykaywan ti Bantay Balungao. Ket iti karabiyan ti Paskua, agsasalip dagiti bungbongmi ken mangbuangaykami iti sibakong orkestra a pakiPaskuami iti binalambalay.
Ngem iti balay, ni apong, linteg met ti kaipapanan ti tunggal balikas ni apong. Ta ania kadi ti Carmay iti panawen ti Paskua, no saan a nalawa a kataltalonan a naluom kadagiti dawa ti pagay a bayag; awan ti makasinga iti ulimek no saan a ti natinggaw a pukkaw ti lakay a mannalon a mangawag kadagiti annakna nga agdidigos iti karayan, wenno dagiti martines a maringgoran a mangduol kadagiti piekda iti tuktok dagiti silag.
"Saanta a maturog ditoy balay no rabii," kinuna ni apong iti sumuno nga agsapa bayat ti panamigatmi. "Maturogta idiay taltalon tapno mabantayanta dagiti maani."
Dakkel ti nagbaliwan ti panawen, masansan a kuna ni apong. Idi un-unana, no panagaani, mapatpat ti pagay, mareppet a mapempen iti kataltalonan ket santo laeng mayawid no madanon ti panagiirik.
Dakami ti miningmingmingan dagiti tattao iti agsapa a panagturongmi iti estasion ti trak; siak a maysa nga ubing a mangiturturong iti lakay a nganngani saan a makapagna gapu iti kasikkil ti pannakaalmidor ti pantalonna. Ngem maysa met a dayawko ti pannakiku-yogko ken ni apong, ta isu ti maysa kadagiti nakipagbangon iti ilimi banag nga ammo ti amin nga umili.
Idi lumabaskami iti simbaan, kinu-nak: "No saanak la a sumurot kenka, apong, agkantaak koma dita simbaan no rabii… 'ton bisperas ti Paskua…"
Nagrupanget ni apong ket iti pannakaimatangko iti pannakasuronna, saanakon a nagtimek.
IDI sumangpetkami idiay away, napintas ti panagsaknap ti lawag ti init kadagiti kataltalonan. Manipud iti bit-ang nga agturong iti balay ni apong, nalayang a maimatangan dagiti bumalbalitok a pinagayan.
Simrekkami iti dakkel a ridaw. Dagiti nabunton a mais ken napempen nga iket ti immuna a nakitak. Iti kosina, sumagmamano a manok ti agtuktuktok kadagiti naiwara a mais. Linutok ti pangrabii, ket idi agsaknap ti salemsem ti angin ti Disiembre iti sardam, imbaga ni apong a balkotek ti ules ken sumagmamano a pungan. Di nagbayag, napanna ginuyod ti ulnas ket daytoy ti nagikargaanmi kadagiti alikamenmi a maturog idiay kannag.
Saankami a nairidep a dagus idi maaplaganmin iti garami ti ulnas a pagiddaanmi. Iti 'yanmi, mangngegmi ti kanta dagiti ubbing ken ti arimbangaw dagiti agragragsak a pumurok iti asideg a kabalbalayan. Adayo ditoyen ti ili ti Rosales. Awan ti mangngegmi nga uni manipud sadiay; uray ti kanalbuong dagiti bungbong ken dagiti rebentador a masansan a sindian dagiti ubbing.
Naulimek ti aglawlaw. Ket di nagbayag, rinugian ni apong ti agsarita: dagidi aldaw a pasig pay laeng a kapan-awan daytoy a disso; dagidi aldaw a kaadda ti uleg iti tunggal regkang; dagidi aldaw a panagsalog dagiti pagayamna a Bago iti Cordillera ket umayda agisukat iti karne ti ugsa iti arado; dagidi aldaw a di pay laeng unay napegges ti Karayan Agno ken kaadu ti ikan idiay Waig Andolan, ken dagiti panawen a panagkamkamatna iti ugsa ken alingo iti paraangan ti balayna.
"Ngem nagbaliw ti panawen," kinu-nana idinto nga impug-awna ti asuk ti pinadisna, "ket naikuyog ti panagbaliw ti daga."
Sinaritana dagiti napanen a Paskua, nupay dina malagipen dagiti kangrunaan a napasamak. Sinaritana met dagiti adu a rabii a panagmaymaysana nga agbantay kadagiti pagay iti kataltalonan.
"Boy," kinunana, "makaipaay iti nasayaat a pampanunot ti ulimek iti kannag. Ditoy, a saan ket nga iti sabali a disso, no maymaysaka, as-asidegka ken ni Apo Dios."
Diak maawatan idi ti kayatna a sawen ta maysaak a sakristan idiay simbaan ket adda naisigud a pannakaawatko iti Dios ken iti relihion. Ngem siuulimek latta a dimngegak kenkuana -kadagiti di agsisilpo a saritana, maipapan iti rebolusion, agingga iti panagpukaw iti panagdengngegko ti anabaab dagiti tattao iti labes ti kalsada ket dimmagsen ti kalub dagiti matak.
Nakadungsaak ngata ta idi ma-kapuotak, saanen nga agsarsarita ni apong. Iti tangatang, nakitak ti agwaywayas a bulan; awan dagi-ti bituen. Iti rabaw ti silulukas a daga, kasla naipatugaw a pusa ti Bantay Balungao ket awan ti makasinga iti ulimek no di laeng ti areng-eng dagiti kuriat. Nalam-ek ket binalkotko ti bagik iti ules, ngem idi taliawek ni apong, awanen iti sikigak.
Nagmasngaadak ket nagtaltalangkiawak. Kinitak ti sirok ti kamantiris ken ti 'yan ti nuang nga agar-arab. Iti saan a mabayag, nakitak ni apong iti aruba-yan ti karison, tumangtangad iti nalitnaw a tangatang ket agsamsammaked iti bastonna.
Nagtaktakder sadiay iti naba-yag; diak malagip itan no kasano a kabayag. Ngem nalinteg ti panagtakderna, kas iti pika ken napnuan bileg. Timmakderak, pinukkawak ngem kasla dinak nangngeg. Idi maasitgak ket makitak ti rupana, adda agtedtedted kadagiti matana ket agay-ayus iti kirriten a pingpingna. Ngem adda naisangsangayan nga isem kadagiti apagbingngi a bibigna.
Nalagipko nga adda tultuleng-na ngem ammona nga addaak iti sikiganna ta idi agangay, kinu-nana, "Dumngegka, Boy."
Nagulimekak. Iniggamak ti nakersang nga imana.
"Dumngegka, Boy, dumngegka." Nainayad ti panagsaona.
"Ania dayta, apong?"
"Dumngegka."
Iti adayo, iti labes ti kataltalonan a 'yan ti purok dagiti mannalon, agtagtaguob ti maysa nga aso; nagbanesbes ti nalamiis nga angin; nagbanang-es ti nuang iti asidegmi ket nakabatbatad ti baresbes ti danum iti asideg a pakyas.
"Mangngegko laeng ti baresbes ti danum, ti taguob ti aso, ti angin ken ti uni dagiti kuriat," kinunak.
Kasla adayo unay ni apong. "Dagiti kampana, Boy," kinunana ket nagrimat ti lawag ti maysa nga agsapa iti rupana. "agpatpatit dagiti kampana ti Paskua!"
Ket ditoy, iti tengnga ti kataltaonan a lima a kilometro ti kaadayona iti ili ken kadagiti kampana iti simbaan, nalagipko ti sarsarita maipapan kadagiti kampana: no kasano ti panagtalinaed ti tibker ti bagida, no kasano ti pannakipinnaut ti gasat kadakuada, ta iti maysa a rabii ti Paskua, nangngegda ti aweng dagiti kampana. Ket adtoy daytoy lakay a saan a mamati iti sarsarita maipapan kadagiti kampana, a madama ita a mangal-allingag a sipapasnek iti uni dagiti kampana.
Kinitak manen ti rupana, dagiti agkurkuribetbeten a bibigna. Kinabutengko ti langana, ket iti apagkanito, nagtarayakon, kadagiti nalawa a talon, iti kapagayan, iti nagbabaetan dagiti natayag a silag, agingga idiay Carmay iti dayta nalamiis ken nasellag a kannag. Immuliak iti balay ni apong ket agrikrikab ti barukongko iti panagkurini-konko kadagiti pungan iti siled a diak tinaltaliawen ti naggapuak; ngem binabalawko ti bagik no apay a diak pinati ti kinuna ni apong maipanggep iti nangngegna tapno aglak-amak koma met iti parabur.
Idi agbannawag ti init iti Carmay ken idi dumteng ti Nasantuan nga Aldaw ti Paskua, maysa a kaarruba ni apong ti kaduak a napan iti kataltalonan. Ninamnamak a pagungtannak gapu iti panangpanawko kenkuana, ket awan ti nangibagbagaak iti naaramid agingga idi mapalabas ti sumagmamano nga oras - idi sumangpet ti kabsatko a mangngagas a nangipaneknek a daytoy apongmi a lakay a nasarakanmi a siuulimek nga agid-idda iti rabaw ti ulnas, natay gapu iti kinalakayna.
(Immuna a naipablaak iti Bannawag ken nairaman iti antolohia a Napili a Sarita Dagiti Ilokano, 1968 nga inedit ni Juan S.P. Hidalgo, Jr.)
Ni F(rancisco) SIONIL JOSE, tubo ti Cabugawan, Rosales, Pangasinan, ti Mannurat dagiti mannurat a Filipino. Naawatnan dagiti kangatuan a pammadayaw a mabalin nga ikutan ti maysa a mannurat iti Filipinas: ti Cultural Center of the Philippines Award for Literature, Ramon Magsaysay Award for Literature, ken National Artist Award for Literature, ni Apo Sionil Jose ti umuna ngata a Filipino a makagun-od iti Nobel Prize for Literature iti asideg a masakbayan. Malaglagip ni Manong Frankie kadagiti naisangsangayan a sarita ken nobelana maipapan iti Rosales.
Sarita Ni PACIFICO D. ESPANTO
NAKEM ngata ni Apo Dios, 'Mari. Pinadasko idi nga aturen ti kababalin ni Pondong, ngem awan ti nagmamaayan dagiti panangaskasabak. Idi agangay, siak pay ketdin ti napasurotna. Naimbagka ketdi, a, ta naitultuloymo ti nagpaay iti Apo; saanka a nakiasawa a kas kaniak.
Ket daytat' nakapanunotak a nagsurat itay napan a lawas ta, 'di kunakon, kasla kawaw idin ti panagriknak iti panagbiagko. Umayak koma idiay pagdagusam, ngem kasano kadi ket dagitoy met ubbing? Ta no adda ar-aramiden ni Lelangda-kas ita, isut' napan nakitienda-'sino kad' pay ti agaywan? Inton sumangpet, pagsinnublatanminto ti aglaba, agluto, agpirinsa…. Ah, ngem nasdaawka ngata idi kalman, idi makitanakami idiay kapilia. Ala, sapay koma ta mataginayon ti kasdiay nga urnosmi….
Agyamanak iti panagkunam a kasta, 'Mari, ngem nakem ngata ni Apo Dios, diak kad' kuna ket, ne, kitaem laengen: adda, 'ya, panangipagarupko a sumangpet ni Pondong idi rabii ti Sabado? Manipud idi nayalisen iti destinona-ta dita ngarud Tutuban idi ti pagopisinaanna-iti laeng agtapos ti bulan ti isasarungkarna. Agasem ngamin ti kaadayo ti Kabikolan: agmalem ken agpatnagka nga agbiahe iti tren.
Mangmangankami a kasta idi naminsan a rabii; subsubuak daytoy anaktayo. Pagammuan, naitubong iti lapayagko ti ranitrit dayta ruangan. Siripek a kasta… ne, ni Pondong!
Inubbakon ni Boy. "Ni Daddy, Boy, simmangpet ni Daddy!" Dinarasko a napan linuktan 'ta ridaw. "Apay, Daddy, ita man pay?"
"Ayan ni Baby?" kasta met ti sungbatna. Pinagsinnublatnakami nga inagkan. Ne, ket immalingasaw manen ti angot ti arak.
"Adda idiay ngato. Patpaturogen ni Lelangda. Mangmangankami ken Boy. Sige, mapanka agsukat biiten ta makigiddankan."
Ngem idi makaulin, 'Mari, naimayengak: ania ngarud ita ti idasarko? Ah, ket inalawko met la ti bagik, inton madamdama laengen ti pannangan ni Nanang, bareng no…. Ket kabayatan ti panagidasarko, pinugtuak no aniat' gapuna a simmangpet a kellaat ni Kompadrem. Di la ngata pakagin-awaan, aya, daytoy inayanna, Apo? nakunak iti nakemko, 'Mari. Kasta unay ti talagutog ti barukongko, idinto nga indasarko ti agpaay koma ken ni Nanang.
Numona ta nalagipko pay met ngarud ti napasaranmi idi Paskua ken Baro a Tawen. Ay, kunam kadi, 'Mari, ket-nakababain koma a saritaen daytoy ngem isut' pudno: naimbag ketdi ta adda daydi pusi nga utong a naggaput' Ilokos ta adda ket inang-angermi. Wen, manipud idi nayadayon ni Pondong, 'tay kunadan, pairutkami la a pairuten iti barikesmi. No dadduma, mapanunotmi ti mapan koma la agtitiponen idiay destinona, ngem pagangayanna, maublagkami met laeng a, ta kasano, agallaallakami lattan? Di met ammo no sadino wenno kaanonto manen ti pannakayalisna!
Ket idi makaidasarak, intuloyko a sinubuan ni Boy. A, ngem napukawen ti ganasko a mangan. Kasla aleng-alengko pay ketdin ti panangsubsubok itoy anaktayo, 'Mari. Diak man nagawidanen nga indilig ti panagbiagmi idi kakamkamangmi pay. Wen, naimbag ket idi ta, nupay bassit pay ti aw-awaten ni Kompadrem, bassit pay la ti pagbusbosanmi. Umuna unay, nalaka pay la ti pagabangmi idi iti balay ta agtaengkami pay la ngarud idiay Project 4.
Ah, napalusposanmi daydi a balay, 'Mari. Wen, awan lat' gasatmi a makabalay koma iti bukbukodmi. A, ta 'tay kunak, idi nayadayon iti destino ni Kompadrem, nangrugi metten ti utangmi iti pagabang. Numona ta kasta unay a kinainget met dagiti taga-Homesite Office! Tallo a bulan laeng ti utangmi, nagkakamakamen ti panagsingirda.
Kastoy ngata ti mabilang itay napan a tawen idi pagtalawendakami idiay Project 4. Kapilitan, 'Mari, a pimmanawkami ta awan met ngamin ti "kapetmi" kadagiti taga-Homesite.
Ngem, ala, naiwakas met laeng daydi a parikut. Ket naimbag ketdi ta adda met la sangkabassit a naagsawmi iti daydi a balay. Kas pangliwliwa met piman daydiay simmublat, impulangna daydi nayab-abangmi iti unos ti dua a tawen, ket isu, 'Mari, ti namadpadaganmi iti makatawenen a panagyanmi ditoy Manila. Agasem kadi ti busbosen ditoy: pagabang iti balay…. Ne, agurayka bassit ta innak mangala iti pagpalamiista. Ay, ania la ket ti awan ti katulongannan, aya, 'Mari…?
Ala, ket maituloyko ngarud. "Ket," inamadko apaman a nakasango ni Pondong iti lamisaan, "aniat' napagtengmo, Daddy, ta kellaatka met a dimtengen? Addan sa ket nakaikissiim kenka… wenno agparpariknan sa ketdi a sabali ti ar-aramidenen 'toy baketmo, kasta kadi?" Kastat' angawko, 'Mari, idinto a dandani diak mateppelanen ti panagluak, ta maluyaanak man ketdi iti kasdi a kasasaadmi.
"Hus, daytoy met, ne," inkatawana ket inggaw-atna nga impatay ti dakulapna iti tumengko. "Adu unay a sasawem. Agawaam kad' ketdi ta bareng maigatanganta dagitoy ubbing iti isibboda."
Nagkullayaw ti unegko. Igatangan? Nangalaan daytoy iti kuarta? Amangan, Apo, no ania ti napampanunot daytoy asawakon, kas 'tattan, 'Mari. A, ket diak met nakatimeken; nakamulenglengak met la a kastan.
"A-a!" intudonak a kasta, sa nagsakuntip. "Ipagarupmon sa ketdi a napanak nagtatakawen? Ay, saan, Mommy, nadalus a kuarta ti insangpetko."
Idi madlawna a kasla diak pay la mamati, "Pagrigatanna ngamin ket ta awan lat' mabasbasamon a pagiwarnak," kastat' kunana. "Naikkankami iti bonus, isut' gapuna nga itay maawatko ti bingayko, dimmawatak a dagus iti ababa a bakasionko. Domingo de Paskua no bigat, saan kadi?"
Namak pay, diak nasaban ti ragsakko. "Boy," daytat' nambarak a nangilinged iti panagluak, "makapantayto met laengen idiay kapilia."
Ngem apaman a naisawangko dayta, nagkullayaw manen ti unegko. Nalagipko daydi pangta ni Pondong idi mapagtalawkami idiay Project 4: awan ti umawag-awag iti Dios, awan ti sumrek iti simbaan!
Nakain-inaka ti panagulimekna. Pagammuan, nagsakuntip. "Ti la adda nga isalsalpikam," indayamudomna. "Dimo ket darasen ta bareng maka-gudta pay a silulukat dagiti pagtagilakuan."
"Ket sika, apay a dika sumubo bassit?"
"Nanganak bassit itay idiay tren. 'Mo ta siakon ti mangpainum ken ni Boy, uray ket al-alistoak nga agpelles."
Isu, a, kinartingakon ti napan nagpelles.
Sakbay nga immulogkami, adda inyarikapna. Kimmarasakas dagiti papel de banko kadagiti ramayko. Tallo a saglilimapulo!
"Idulinmo 'ta dua," kuna ni Kompadrem, 'Mari.
"Ket sika?" kunak, a, ta di kad' naalas met a magmagna ti maysa a lalaki nga awan la pulosen ti nagyan ti bolsana? Kunak daydi, ngem sabali ti adda idin iti panunotko.
"Adda. Umanayto pay la daytoy a busbosek nga agsubli idiay Bicol."
A, ket ad-adda a nagatapakon, 'Mari. "Apay, mano kad' ti bonus a naited kenka, Daddy?" inuntonko.
"Kas iti sueldok iti makabulan - adu unay a salsaludsodem! Dimo ket agawaan. Rabiin!"
Ala, ket napankami nag-shopping dita Avenida, 'Mari. Mangrikrikep idin dagiti sumagmamano a pagtagilakuan. Awanen ti panawenmi a nagsursor. Numona ta idi kumitkitakami iti sa-patos ni Boy, daytay agpaay iti agtawen iti tallo, kunak iti aglaklako, ket kas met la dakkel unay ti panagkitak iti inruarna. Sumangkaotro met ni Kompadrem ta daytay koma dakdakkel, kunana met. Isu, a, daydi inruaren ti aglaklako ti innalami.
RABIIN idi agawidkami. Nagserran dayta kaarubami a tiendaan dita akin-amianan a suli, ket mangrikrikep metten daytoy adda iti abaymi. Sumag-mamano a lallaki ti agsarsarita pay laeng dita sango ti akinpungto a ridaw daytoy apartment.
Ngem siririing pay laeng dagiti ubbing idi nakaulikami. Kasta unay ti paragsit ni Boy a simmabat. Kinibin ni Kompadrem. Inyawatko ti maysa a karton ket pimmusingdan nga agama; nagdalupisakda iti datar. Immasidegak met kadagiti agapo tapno ipadasmi ti sapatos ni Baby.
Pagammuan, "Aniatta!" imbettak ni Kompadrem, "no kunak ngamin itay a dakdakkel ti pairuarta!"
Dinumogak latta ti nangtiliw iti saka ni Baby. "Hustonto no agngasangas," insaridatko, idinto a pilpilitek met a yusong ti dapan daytoy inaudi.
"Ala, ket kitaem, a, no adda pakabalinanna!"
Timmaliawak iti 'yan dagiti agama. Tumaptapuak ti mukod ni Boy!
"Mabalin sa met ket a pasukatan. Uray ta dida pay met la naibugar," kastattan ti kunak a sialumamay, 'Mari.
"Kayatmo a sawen, saan met a lumbot 'ta sapatos ni Baby? Anak ti… kailala pay ket ti…." Inuksotna ti sa-patos iti dapan daytoy lalaki, ket nagsalidaak ta kunak no ibarsaknan. Ngem inaramatna ti sapatos a pina-ngiduron nga impauyas iti kalub ti karton. "Addayta, basaem ti naimarka!" indag-esna.
Kasla adda nagkarayam a nalamiis iti unegko idi mabasak ti "No Return, No Exchange."
Inalikumkom ni Nanang dagiti sa-patos, impisokna ida kadagiti karton, ket napanna impalunipin ida iti sirok ti lamisaan a bassit. "No dikayto met rinukod nga immuna dagitoy dapanda," indayengdengna.
Awan ti nagtimek bayat ti panagsukatmi. Napan nakikaidda ni Boy apaman a nakayaplag ni Lelangna. Bayat ti panangpaturogko ken ni Baby, nagyaplag metten ni Pondong sa nagidda. Pagammuan, bimmaringkuas. Napan iti 'yan ti lamisaan ket ginuyodna ti uyosen. Inuksotna ti relos iti pungupunguanna sana impisok.
Saludsodek koma ti oras idi makasubli iti ikamen, ngem pagammuan la ta bimtak lattan ditoy batogmi ti "Balut!"
"Ne, ita man pay nga adda aglako iti balut iti kastoy nga oras," insaridatko a panggutugot kenkuana a tuman-aw koma bassit.
Ngem awan ti naurayko a sungbat ni Kompadrem. Namrayak laengen nga intuloy ti nangitulod iti indayon ni Baby.
NALAWAGEN idi makariingak idi bigat kalman. Dagiti sapatos ti simmiplot a dagus iti panunotko. Aya unayen, nakunak iti nakemko, 'Mari, ta no saan la koma nga agserra dagiti pagtagilakuan iti Domingo, innak koma padasen a pasuktan ida, uray mangnayonak bassit. Tinaliawko ni Pondong: matmaturog pay laeng. Nabannog ngata unay piman a nagbiahe, naitanamitimko. Sa ket… nakainum…. Tinarimaanko nga inulsan ni Baby saak nagin-inayad a bimmangon.
Apagisu met a natimudko ti panagsay-a ni Nanang, ket pinattapattak a bimmangon metten, "Ne, apay, Insiang, nangipanam kadagidi sapa-tos?" kinunana.
"Sapatos?" Nagsidduker ti unegko. "Diak met ket sinagsagid ida."
Kas met la nakangngeg a tuleng ni Pondong. "Apay, naan-ano dagiti sapatos?"
"Masdaawak ngarud ta… ditoy sirok ti lamisaan ti nangipalunipinak idi rabii ket… awanda metten!"
"Awan?" Bimmaringkuas metten ni Kompadrem. Nagtarus iti 'yan ti lamisaan. Sinarunok. Nagsarimadeng iti sango ti lamisaan. Nagbannikes a nagwingiwing. Pagammuan, ginuyodna ti uyosen. "Nalpas!" Nanalpaak ti panangiduronna, ket nagbaw-ing a mangkudkudkod iti teltelna.
"Ti… ania dayta?"
"Ti relosko," intanabutobna. "Kasano la ti iseserrek ti anak ti diantre a mannanakawen?" Sinukimatna dagiti rikep ti tawa.
Nagturongak met iti 'yan ti lababo dita likud -- ta adda ngarud sabali a lababo idiay ngato, 'Mari. Mapanak koma agmulumog. Ay, ket agkaiwarangen dagiti daan a lupot a naipempen iti karton. Idi ilukatko daydiay tawa, ne, nagtarus metten ti panagkitak iti baba!
"Ditoy, Daddy, linikiatna ti lababo!"
Timmaray ni Pondong iti 'yanko ket imbuangna a namimpinsan ti tawa. Sinukimatna dagiti nakaparutan dagiti lansa. Simmiripkami iti baet dagiti rehas a landok. Agarup tallo a katao ti katayag dagiti yero a nayabulog iti baba. Asino kad' met ti mangipagarup a sadiay ti pagnaan ti mannanakaw?
"Nakaskasdaaw ti kinasiglat daydiay anak ti- Awan lat' nariing kadatayon." Induron ni Pondong ti rikep.
"Kasla natimudko ti karadukod dita idi maadawko ni Baby iti indayon, ngem impagarupko la no agkikinnamat a marabutit. Namindua pay a bimmangonak a nagtempla iti gatas."
Minulenglengannak. Pagammuan, napanna pinidut ti karton. Binaluk-nogna a pinampag. "Ay, anak ti-- ket daydi iduldulinko ditoy a bunengen?"
"Buneng? Isalakannakam Apo! Ket no- ay, Diosko a manangngaasi!" Tinaraykon nga inarakup ni Kom-padrem, 'Mari. Indalubdobko ti rupak iti barukongna, ngem kaskasdi laeng a nagaligagawak. Ta no nairana, kas pangarigan, a bimmangonak kabayatan ti panangbukbukitkit ti mannanakaw kadagiti lupot iti karton; no nakitak a nagiggem iti buneng, ket nagikkisak… ay, 'Mari, aglulok pay laeng dagitoy tumengko!
Diak nadlaw a nakariing gayam idin dagitoy ubbing agingga iti nangngegko ti sarungikngik daytoy inaudi. Rim-muk-atak ken ni Pondong. Al-allukodenen ni Nanang dagitoy nga umas-asideg kadakami. Inallawat ni Kom-padrem 'toy anaktayo; inubbak met ni Baby. Immulog metten ni Nanang a napan nagluto.
Immanges ni Pondong iti dakkel. "Baro a biag," insennaayna, idinto a pinagsisinnublatnakami a minatmatan, ngem inlisina met laeng a dagus ti iki-kitana, a kasla adda palimed a kayatna a bukodan.
Immapay iti lagipko daydi panangyarikapna iti papel de banko a saglili-mapulo a pisos, ngem diak ammo no apay a diak nakatimek; no kas iti kallabes, daydi koman ti gundawayko a nangaskasaba koma manen kenkuana. Idi agangay, impudnona nga inabakna met laeng iti sugal.
"Nasaysayaat sa no umaykayo idiay Bicol," inkeddengna, ket isu pay ti nangisingasing iti yaaymi idiay kapilia idi kalman.
Sibsibetna itay sumangpetka, 'Mari. Napanna kinamakam 'tay Bicol Express. Ala, nasayaat ta immayka sakbay a makaaliskami. 'Tay kunakon, nakem ngata ni Apo Dios, 'Mari.
(Immuna a naipablaak iti Bannawag)
Sakbay nga inagaw ti akademia ni PACIFICO D. ESPANTO, tubo ti San Esteban, Ilocos Sur, mabigbigen a mannurat iti Bannawag. Malaglagip iti nobelana a Lanut ken Pakalatkat (1958), ti uppat a nobelita ken agarup duapulo a saritana, ken adu a salaysay iti Ingles maipapan iti siensia bayat ti panagpaayna a propesor iti Department of Humanities, College of Arts and Sciences, UP Los Baños, Laguna.Ni Manong Pat ti maysa kadagiti pundador ti Kutibeng, bassit a grupo dagiti mannurat iti Manila, iti arinu-nos ti 1950s, sakbay a nairusuat, idi 1961, ti dakkel a tignay nga am-ammo itan a GUMIL Filipinas. Maysa a Pedro Bucaneg Awardee, nagretiro ni Manong Pat a kas Professor IV iti UP idi 1996.
ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn pag_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn sun_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn grn_Latn glg_Latn oci_Latn oci_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn