...manen... hmn, isturbo met ti gaganasan ti sal-it a trojan vundo... kinurapna ketdin ti nagadu a filesko...agannadkayo, kakadua... sumangnal-it met mcaffe ta dina ammo nga idelit, dalusan ken wenno ibalud...
Tuesday, June 27, 2006
Friday, June 23, 2006
PANAGRANGPAYA TI REHIONAL A DANDANIW
Ti Panagrangpaya ti Daniw Rehional
Adu dagiti daniw a nagramot kadagiti rehional a lenguahe. Sakbay a nagdaniwdaniw ni mannaniw, sakbay a nagputarputar daytoy, agdandaniwen iti bukodna a dila idi ubing pay laeng, a nalabit nga iti bukot ti nuang wenno baka, iti pagraepan wenno iti pagsikkaan wenno iti paggagapasan, iti turnokan wenno iti katabakoan, iti panagkalap iti man baybay wenno karayan wenno iti dan-aw, iti kabakiran wenno kadagiti talon ken bangkag, iti pasken ken iti taripnong...
Nabagas dagiti daniw a nagbugas kadagiti pasamak iti away. Kasapulan a parangpayaen ti rehional a dandaniw tapno ad-adda pay a bumileg ti panagkaykaysa ni Filipino ken tapno maaddaantayo iti napudpudno a nailian a lenguahe, nga isu dayta ti Filipino -- a kayatna a sawen, a saan laeng a Tagalog, no dipay manipud iti nagtitipon a rehional a lenguahe.
Daytoy ti rason ti National Commission for the Culture and the Arts (NCCA) ken University of the Philippines Baguio Educational Foundation, tapno biagenda ken idur-as ti daniw-rehional.
Ket itay napalabas, inangay ti NCCA-UP Baguio Foundation Poetry Reading iti 95.9 Big FM Radio, Baguio City, tapno ad-adda pay a maidanon ti kinapateg ti daniw kadagiti umili. Ti daniw a kas behikulo iti panagkaykaysa ken panagkikinnaawatan. Dagiti daniw a kas timek dagiti umili.
Nagkapat ti reading iti uppat a session: Pebrero 11, 14, 18 ken 28. Dinar-ayan dagiti nalatak a mannaniw iti Siudad Dagiti Saleng, a nakairamanak.
Agsipud ta ti bulan ti Pebrero ket valentine’s month, national artist month ken Panagbenga month ti siudad, nakasentro ti tema ti daniw iti ayat.
Iti umuna a session, uppatkami: nagdaniw ni Butch Macansantos iti English a nangtrataranna ti panagayat ti maysa nga ama iti anakna; idinto ta English ken Nabaloi ti indaniw ni Gaby Keith a nangtrataranna iti panagayat iti nakaiyanakan nga ili. Iluko ken Pangasinense a romantic love poem ti innak met impadigo.
Maikadua a session. Pebrero 14: “Poems are meant for teaching,” ti maysa kadagiti linia ti indaniw ni Babeth Logarta, maysa a nalaing a mannaniw iti English ken koresponsal ti Philippine Daily Inquirer. Intugotna dagiti dua a librona iti dandaniw a nangadawanna kadagiti imbasana.
“Di sinusukat ang pag-ibig, ngunit tinitimpla parang kape: di maganda kung mapait at di rin maganda kung matamis, kailangan husto ang timpla...” ti maysa kadagiti linia ti daniw ni Dr. Priscilla S. Macansantos, Presidente ti University of the Philippines-Baguio. Inyarigna ti ayat ket kas iti maysa a kape, a nasken a templaen, husto ti templana, ta di nasayaat no napait ken di met naimbag no nasam-it. Filipino ken English dagiti dandaniw toy educador a tubo ti Brgy. Marozo, Narvacan, Ilocos Sur.
Kasano nga iladawanmo ti ayat? “No anger, no hate...” kuna ni Desiree Caluza, korresponsal ti Philippine Daily Inquirer, iti linia ti maysa kadagiti dua a daniwna. Kapaminduak metten a nakagiddan iti poetry reading toy nalibnos a balasang.
Saan amin a “love poems” ket para iti romantiko nga ayat kunakon a, nga inyellek idi naibusanak iti romantic poem: ket dinaniw ni Butch Macansantos ti para kadaydi amana; para iti napateg a gayyemna ken kamannurat (daydi Carolina Malay) ti indaniw ni Babeth Logarta; daniw nga unnoy ti ama iti anak ti indaniwko (mabasa iti Bannawag Hunio 19, 2006, page 7).
Poems of various engagement ti indaniw da Joy Cruz ken Frank Cimatu idi Pebrero 18. Palanca Awardee iti daniw iti English ken Filipino ken nangabak pay iti Philippine Free Press ni Cimatu, idinto ta mannursuro ni Joy Cruz. Ni Cimatu (koresponsal ti Phil. Daily Inquirer) ket nakaduak met laeng iti poetry reading nga inangay ti NCCA-UP Baguio sadiay Baguio Colleges Foundation (University of the Cordilleras itan) idi Disiembre 20, 2000.
Kankanaey Poetry iti impadigo ni Abigael Dayaoen iti maudi a session. Napintas ti daniw ni Abby (estudiante iti sociology iti UP-Baguio). Alienation iti “panagsubli” iti nakaiyanakan nga ili. Bukodna nga eksperiensa iti panagbaskasionda sadiay Mt. Province.
(Kalpasan ti daniw ni Abby, kaslaak narunaw nga ice cream lalo idi simmeksek iti mugingko ti kangrunaan “fansko” kadagiti sursuratek, ni inangko. Imbes a siak iti sumaruno nga agdaniw, nagpasnak ta diak makatimek. Ngamin iti kaanoman, diak a kinayat no suroannak ni inang iti Kankanaey. Deskriminasion ti gapuna. Ita, agbabbabawiak. No agawidak idiay Narvacan, ipasaksakko dagiti nasikkarodko a Kankanaey, ngem ania pay nay ti maisungbat ti baketen a nabayagen a di nagsao iti bukodna a dila, ta dina naiyallatiw kadagiti annakna? Maal-alliaak! Talaga nga iti udi ti panagbabawi.)
Nangidaniw manen ni Gaby Keith iti daniw a Nabaloi. Pangasinense ken Iluko met kaniak. (mabasa ti maysa kadagiti indaniwko a Pangasinense a napauloan iti "Layap Ya Bilay" DITOY.
Ti reading ket biniagna dagiti rehional a dandaniw ken pammaregta iti panangpabileg ti makukuna a national language nga isu dayta ti Filipino.
Filipino a kas nadakamat iti 1986 Constitution. Ti Filipino language a saan laeng a buklen ti Tagalog no dipay ket dagiti dadduma pay a lenguahe.
AYYE, MADI! Madi a talaga, kailian, hehehe!
Rong mistek…!
Saan a Franklin, ti naganko, apo, Jimmy. J-I-M-M-Y...Jimmy. Typo error laeng DAYTOY mabasa iti panid 16
Ala ngaruden…!
Thursday, June 22, 2006
Mabalinen...!
ad-adu dagiti agbasbasa iti kamalig a saan a miembro iti blogger.com isu nga inlukatko man laengen...mabalindan iti agpirma...
PINAL ITI KRITISISMO KEN PANIRIGAN
Pinal iti Komentario ken Panirigan
No dadduma, saan nga agpapada ti panagraman dagiti kritiko, kailian. Depende daytoy no ania ti impluensia ti kritiko.
Wen met a, ti maysa a kritiko ket siripenna ti maysa a literary piece iti bukodna a panirigan ken panglakagan.
Ngem apay kadi a kastoy ti mapaspasamak, kunam, kailian?
Dayta impluensia la unay iti dakkel a factor ditoy, kailian.
Asino aya dagiti makaimpluensia iti maysa a kritiko ken mannurat?
Dagitoy dagiti sumaganad:
1) eskuelaan a nagraduaran
2) nakaikappengan (gunglo, relasion, koneksion)
3) bukod a panirigan
Itay laeng nabiit, nakipagdiskusion ‘toy numo iti maysa kadagiti adigi ti daniw iti pagilian; adigi a kas maysa kadagiti kangrunaan a mangitantandudo ti New Criticism Theory in Philippine Literature, nga isu daytoy ti pinalawa nga aspeto ti sigud a Formalism theory. Ti inlukatna piman a saritaan ket ti maipapan ti deconstructionism nga inrugi ni Jaques Derrida.
Makaisemak a, kailian.
Natural laeng nga agsina ti pilosopia ti deconstructionism ken new criticism. Saan nga ayunan daytoy a prospesor ti deconstructionism.
Imparipiripna a nasayaat kadagitoy a panawen ti teoria nga inda idurdur-as. Diak kinontra ti rasonna. Ta ammok a mabalin a daytoy ti bunga ti makunkunak nga impluensia.
Saan laeng nga imlpuensia, no di pay ket affiliation wenno nakaikappengan a grupo, koneksion ken relasion.
Uray kadatayo nga Ilokano. Adda met daytoy makunkuna nga influences. No asino ti nakaimpluensia ken ania ti koneksion ken gunglo ken relasion a nakaimpluensia kenkuana.
Ti mannurat ket itakderna dayta a pinidutna nga impluensia.
Alaentayo nga ehemplo, ti Bannawag: iti panawen a kas literary editor ni Juan S.P. Hidalgo, Jr. ken Jose A. Bragado ket dakkel unay iti inda nagdiperensiaan. Nagduma met ti teoria nga inda nagnunogan. Ni Hidalgo iti Humanism (idealistic) ken Realism (realistic) met ni Bragado. Agtinnallikod met ngarud dagitoy dua a teoria. Adayo iti nagdumaanda ta adda iti daya ti maysa ket adda met iti laud ti maysa.
Intay ngarud ilawlawag dagiti tallo a nakaimpluensia iti man mannurat wenno ni kritiko.
1) ESKUELAAN A NAGRADUARAN --- no ania ti insuro dagiti mannursuro iti nagraduaram, isu met ti impluensiana. Natural daytoy, saan kadi?
Iti hayskul, saan unay a naikkan iti dakkel a panawen iti panagadal kadagiti teoria. No adda iti nakasalaw wenno nangiyadal, dagiti laeng definitions ken ehemplo.
Iti kolehio, ad-adu bassit ti oras, lalo no dagiti nagmasters iti literatura.
Kas pagarigan, no naggraduarka iti UP (uray sadino a campus), maiduma iti UST.
Iti University of the Philippines Writing Center, kangrunaan nga impluensia nga agtaud itoy nga eskuelaan ket ti Marxism Theory, iti amin-amin a porma daytoy. Iti De La Salle Writing Center, amin met a klase ken kita iti engagement. Ti University of Sto. Tomas, Thomistic met daytoy. (Manipud iti kritisismo ni Dr. Cirilo F. Bautista a napauloan iti “Impact of Creative Writing WorkshopS."
Iti Siliman University sadiay Visayas, agnunogda met iti new criticism gapu kadagiti agassawa a Tiempo (Edilberto ken Edith). Ditoy a naikappeng ti kunkunak a propesor ti literatura, a kas naynay lektiurer iti tinawen a Siliman University Literary Workshop (sadiay Dumaguete City).
Kadagiti probinsia, saan unay a madlawan ti impluensia ta nalabit (ulitek, NALABIT) a saan a literary figure dagiti kaadduan nga agisursuro. Ket agdependen daytoy no ania ti impluensia ti agisuro ken ti libro nga adda iti eskuelaanda.
2) NAKAIKAPPENGAN -- gunglo, koneksion ken relasion.
Ti Linangan sa Imahen, Retorika at Anyo (LIRA), ti Rio Alma Poetry Clinic, ti Cirilo F. Bautista Poetry Repair Shop, Palihang Amado Hernandez, Writers Academy of the Philippines, ken dadduma pay a gunglo ket nagduduma ti itagtag-ay ken sursurotenda a pilosopia, istraktura ken aspeto ti daniw.
Iti Iluko, no agtultuloy ti dur-asan ti TMI, ket mangaramidda iti semseminar ken worworksiap, mamatiak nga agduma iti GUMIL.
Apay?
Maysa a kadagiti founder ti TMI-Global ket ni Dr. Aurelio Agcaoili, a kangrunaan a mangitantandudo ti Marxism Theory iti Literatura Ilokana. Ket dagiti inimpluensiaanna wenno kabaddungalanna (mas kaykayatko nga awag) itoy a teoria ket da John B. Buhay nga agdama a presidente, ni Roy V. Aragon, ken dadduma a kameng ti TMI ket awitda impluensia ni Dr. Agcaoili. Nga isu iti inawagak iti Agcaoilism iti Literatura Ilokana. Marxism Theory, kailian, ta propesor iti literatura ken sursurat iti UP-Diliman ni Dr. Agcaoili iti napalabas a nasurok a dua a dekada
3. BUKOD A PANIRIGAN -- no adda a. Ngem adda met latta a dagiti indipendiente a kritiko ken mannurat nga agbatbatay kadagiti nadumaduma a teoria ken dagiti agbatay laeng iti bukodda nga ammo ken panirigan. (a kas kaniak)
PREDIKSION KEN ANALISIS:
Iti napalabas a dekada, kellaat a panagpukaw dagiti sarita a sisiripen iti Marxism Theory.
Ta ngamin, inukopan ti historical ken idealism dagiti produkto ti pasalip, banag a dakkel nga impluensia daytoy kadagiti mannurat.
Ngem iti napalabas, adda ti nakitak a maysa a sarita a nasayaat a siripen iti marxismo a teoria.
Itoy a pagteng, lukat daytoy manen ti tawa iti itataud dagiti sarita nga agtinnag iti Marxism theory.
Aginaganak dagiti makabael nga agsurat: Martin Rochina, (malagipyo niu Cristino Juan?), Roy Aragon (ti “Bislak, Bamban…), Ed Angco (Gurroud ti Kalgaw), Rey Duque (diak inaganan), Jose Bragado, Demosthenes Mauricio, Prodie Padios, Bernardo Tabbada, Cecil Peta-Kuan, Julio Belmes ken dadduma pay.
Iti sumaruno a dua a tawen, no agtuloy ti taray dgiti sinurat, dagitoy met a nagan iti agballigi kadagiti pasalip.
Adda ti makunkuna a forte ti tunggal mannurat. Isu a panapanawen laeng dayta. Malaksid kadagiti nalawa ti ammona.
Adda met ti trend wenno taray ti sarita.
Isu a napintas met iti lumugan iti agan-andar ken dandanin tumaray.
Kaniak a biang, saanko a forte ti kastoy a sarita. Ngem madaman iti innak panagadal maipapan itoy.
Ta ania aya ti sarita a sisiripen iti marxismo?
Adtoy ti depinision manipud iti daytoy man http://www.kristisiegel.com/theory.htm#marx a website nga innak nasalaw, A sociological approach to literature that viewed works of literature or art as the products of historical forces that can be analyzed by looking at the material conditions in which they were formed. In Marxist ideology, what we often classify as a world view (such as the Victorian age) is actually the articulations of the dominant class. Marxism generally focuses on the clash between the dominant and repressed classes in any given age and also may encourage art to imitate what is often termed an "objective" reality. Contemporary Marxism is much broader in its focus and views art as simultaneously reflective and autonomous to the age in which it was produced.
Iti Literatura Ilokana, napintas asiripen nga ehemplo dagitoy a sumaganad malaksid kadagiti nainaganan asarita iti ngato:
1) Ti Kalintegan ti Suelas ti Sapatos, ni (daydi) Meliton Gal. Brillantes (1st Prize, GETSMAIL)
2) Ti kasangay ni Manang Helen, ( Dionisio S. Bulong)
3) Ti Tao ken ti Didiosen, ni Juan SP Hidalgo, Jr.
4) Colurom, ni Reynaldo A. Duque (First Prize ti…?)
5) Checkpoint, ni (daydi) Pelagio A. Alcantara
Nabalitokan dagitoy a sarita-Ilokana. Immuna a nagruar dagitoy (malaksid ti Colurom, sakbay ti panagraira dagiti historical a sarita.
(adda pay tuloyna)
Wednesday, June 21, 2006
KRITISISMO KEN PANIRIGAN # 9
HIDALGO - 9
NABATAD NGA AGKURANG ITI AMMMO MAIPAPAN ITI PANAGSURAT ITI SARITA TI NANGIPAW-IT ITI MANUSKRITO NGA INAWAGANNA ITI SARITA
Daytoy ti maikasiam a dinakamat ni apo Juan SP Hidalgo, Jr., iti kolumna a Pugon.
Kadagiti immuna lektiurtayo, nabatad nga adda dagiti paglintegan dagiti sarita klase ken tipo ken klasipikasion dagiti sarita. Dida agpapada.
Addan dagitoy a paglintegan uray idi ditay pay naiyanak.
Saan a nasayaat a salungasingen dagitoy agingga iti saantayo nga ammo iti sumurot kadagitoy a paglintegan.
Iti maysa a diskusion a nakitaripnongak, adda dagiti nagsasaritaan no kasano iti panangpapintas ti maysa a sarita.
Adda ti nangibaga a nasken ti lohika.
Wen, nasken ti lohika iti napintas a sarita.
Nasken a nakapappapati.
Wen, nasken a nakapappapati.
Posible a mapasamak wenno napasamak.
Wen, adda ti plausibility a kunada.
Wen, pudno amin dagitoy no dagiti sarita a nagtinnag iti teoria ti realism.
Kasanon dagiti dadduma pay a teoria?
No di maidasig dagiti teoria iti literatura, saan met a maidasig dagiti sinurat a binasa. No ania daytoy. No apay a kastoy iti inaramid ti author.
No agaramidak iti kritisismo idi, kitaek nga umuna no ania ti teoria a maiyaplay iti sarita. Nasken a maiyannatop ti teoria nga inaramatmo iti kritisismo.
Kuna ti maysa a nagsaludsod: “Apay a nasken nga isapulan ti teoria, a saan ket nga ibaga lattan dagiti kayat, dillaw ken pilaw, nagpigsaan ken nagkapsutan iti binasa a sarita?
Well, adda met ketdi ti puntona, a nasken nga ibaga ti kayat, dillaw ken kinayat. Ngem saanen a kritisismo daytoy no di ket komentario.
Agduma ti kritisismo ken komentario.
Dagiti sinurat a kritisismo, ket naibasar kadagiti teoria iti panangamiris ti sarita, no kasano a sinurat ti author dayta a saritana segun kadagiti literary theories.
No dagiti laeng maipapan iti personal opinion, saan a kritisismo daytan no di ket komentario.
Kadagiti eskuelaan, dagiti teoria laeng ti maisursuro iti literatura.
Diak pay nakasalaw iti nangibaga nga adda ti agisuro iti tunggal panid.
Iti komentario, nawayaka lattan a mangibaga ti kayatmo nga ibaga, pammadayaw man daytoy wenno uyaw. Total bukodmo met laeng nga opinion dayta. No adda ti mangayon iti opinionmo, di nasayaat! Ngem no awan, nuisance wenno pasalsali laeng dayta nga awan iti kaes-eskanna.
Ngem sabali ti kritisismo a naibasar iti teoria. Adda pay dagiti pammaneknek a babaen met laeng kadagiti dadduma pay a sinurat.
Isu a napateg met iti pannakaammo dagiti klasipikasion dagiti sarita tapno ammo dagiti paglintegan itoy.
Dagiti paglintegan iti teoria ti realism ket naisabali ti humanism a kas nadagdagullitatayon kadagiti immuna lektiur. Agkontrada dagitoy a dua.
Iti realism, nakapappapati.
Iti humanism, saan a nakapapapati, ta daydiay ibagbagana wenno sasawenna iti sarita wenno dagiti nabasa iti sarita ket saan nga isu ti kayat a sawen ti author. Adda ti ibagana a sabali nga isu iti takuaten. Makuna, wenno inawagan ni apo Hidalgo dagitoy a sarita a “PANGNGARIG A SARITA.”
Ti sarita ket bunga ti arte.
Ta ania ngamin aya ti sarita a bunga ti arte?
Kasano a nagbalin a bunga ti arte ti sarita?
Ania ti arte? What is art?
Simple laeng met ti sungbatna. Ipakitam a dimo ket ibaga.
Kastoy ngarud ti rumbeng a mapasamak iti sarita tapno makuna a bunga ti arte.
Kasano panangipakita a di ket ibaga?
Daytan ti parikut ti author. Adun dagiti naibagbaga a wagas, mabasa iti libro, nailektiur, ngem iti laksid daytoy ket lulot pay laeng ti pluma, husto ni kuna ni apo Hidalgo, sasaurmo iti agputar iti sarita a ninaganam iti sarita no saan met laeng a nasurot iti umno. No dimo met laeng ammo iti agaramid iti umno ken napudpudno a sarita.
Isu a nasken nga ammoen nga umuna dagiti klasipikasion ti sarita kas kadagitoy a sumaganad:
a) realism -- nakapappapati
b) humanism --- ti kararua ken kasasaad ti tao ti importante, pangngarig a sarita.
c) surrealism --- napasamak iti uneg ti tagainep ken parmata
d) futurism -- dagiti mangipakpakdaar iti masakbayan
e) naturalism -- kas met laeng iti realism, kas kadagiti sinurat ni Prescillano N. Bermudez, Sr., Bagnos Cudiamat, Casimiro de Guzman, Arsenio Ramel, ken dadduma pay...
Amin dagitoy a lima ket agsasabali ti paglinteganda.
Kasta met dagiti tipo. Nasken nga ammoen nga umuna ti paglinteganda sakbay nga agsurat.
Napateg nga ammoen dagiti tipo ti sarita ta addaan ti tunggal maysa iti paglintegan.
Amangan no agsuratak man iti mystery short story, kunam, ngem dagus met nga imparangmo ti kontrabida wenno ti kriminal, ne, saan a mystery dayta suspense!
Adda ti nagdudumaan ti fantasy ken dadduma pay.
Kasla met ti love story, nalawa nga anggulo daytoy. No laokan ti sabali nga anggulo, nasken a rumimbaw ti pakasaritaan ti ayat.
Nakalawlawa ti lubong ti panagsuratan iti sarita. Isu a nasken iti panangammo no ania ti insuratmo, wenno ania ti isuratmo. Damagen ti bagim.
A) ania ti isuratko?
B) ania a klase ti sarita?
C) ania tipo ti sarita
D) (samo isarunon, dagidiay immuna a dinakamat ni apo Hidalgo, presto, addakan iti umno a dana iti panagsuratan iti sarita.
Ala, ngarud, bagnos koma dagiti dagiti komento, teoria ken dagiti analisis. nagasat a panagsurat. ##
==================================================================================
iti sumaruno, nalabit nga isublitayonto ti constructive critisism kadagiti naipablaak a sinurat...
Tuesday, June 20, 2006
KRITIKA KEN PANIRIGAN # 8
Hidalgo -8
SAANNA NGA AMMO TI AGSURAT ITI NASAYUD NGA ILUKO
Daytoy ti maikawalo a dinakamat ni apo Hidalgo. Saan nga ammo ni mannurat iti agsurat iti nasayud nga Iluko.
Ti kaunaan a sursuroen ni mannurat sakbay nga agputar. Ti panagsurat iti nasayud nga Iluko.
No nasayud, kunana, dina kayat a sawen, a nasisita nga ammo ti alpabeto. Ngem no mabalbalin a ket, nasken met nga ammoem nga umuan no ania dagiti alpabeto, umno nga ortograpia. Kasla la napan idiay gubatanen a, nga awanan iti paltog ken bala no dina ammo daytoy.
Maysa a basics requirements iti panagsuratan iti panangammo nga umuna ti ortograpia.
Nupay kasta, adda pay laeng met ti sumagmamano nga addan naipablaakna a dina pay kabisado iti ortograpia.
Uray kadagiti nangabak iti kontes.
Ngem saan a parikut ti ortograpia. Basta adda ti nalinteg a panangisurat. Mas lamang ti nalinteg a panangisurat ngem ti ortograpia. Ania ngarud no dina pay ammo ti ortograpia? Masursuronanto a. Mabainto met ngatan a, nga agsurat inton ammonan ti biddutna, saan?
Ngem ti nalinteg nga Iluko?
Ti panangisurat ti nalinteg nga Iluko?
Sabali daytoy, kailian.
Isu daytoy daytay ibagbagatayo idi a proper words in proper places.
Uray no ditay ammo ti ortograpia-Ilokana, wenno daydiay pay laeng kadaanan ti inaramattayo, no nalinteg dagiti binatog, ay, ket napinpintas pay laeng met nga adayo a, ngem ti ammmona ti ortograpia ngem agsasallupang met dagiti ibagbagana.
Nalinteg nga Iluko. Kayatna a sawen ti umno a panangisurat kadagiti kayat a sawen. Saan nga agsasamparat. Saan nga aglalaok ti bamban, kudil, bitnong, barut ken nylon.
Kadagiti binatog, adda ti ibagbaga. Umno a panangaramat iti binatog ti kayatko a sawen.
Binatog, sentence. Daydiay binatogmo, adda met laeng dagiti ramennna a kas binatog? Ania aya dagiti ramen ti maysa a sentence?
Isu dayta ti ibagbagak. Nasken a saan nga ubbaw ti panangaramat daytoy. Uray no ababa ti binatogmo no namsek, abakenna ti nakaat-atiddog a binatog ngem awan met ti kaipapanan dagiti naisurat.
Parapo. Dagiti paragraph. Kasano aya iti agsurat iti parapo?
No agbaliw ti eksena, maysa a parapo dayta. Iti Iluko, maibilang met a parapo ti dayalogo iti tunggal karakter.
No saan a masurot ti nalinteg ken umno a binatog, makuna a saanna nga ammo iti agsurat iti nalinteg nga Iluko.
No dina ammo iti agsurat iti umno ken nalinteg a parapo, makuna ngarud a dina met ammo iti agsurat iti nalinteg nga Iluko.
Diak dakamenten ditoy no ania ti subject ken predicate, ta uray dagiti annak nga elementaria ket ammodan daytoy. Ken uray dagiti dadduma pay a mangbukel iti binatog wenno sentence.
Nalinteg nga Iluko. Kayatna a sawen, naurnos a binatog ken parapo.
Mastery of the language a makunkuna.
Ta ti maysa a mannurat ket makuna a master ti bukodna a lenguahe.
Kasano koma a maawaganka iti master iti lenguahem no dimo ammo ti agsurat iti nalinteg?
Ti sikreto ti nalaing a mannurat ket ammona nga imanipolar dagiti balikas. Baliktadenna man, pasikigenna, atras wenno ania la ditan ket saan a maikkat ti kinabilegda a kas binatog wenno balikas.
Saan laeng a dagiti binatog, parapo ken panangmaster ti lenguahe ti kayatna a sawen ti panagsurat iti nalinteg nga Iluko.
Maibilang met ditoy ti panangurnos kadagiti umno nga agsasagannad nga eksena. No naurnos dagiti eksena nga ipabasa kadagiti tao, makuna met a naurnos ken ammo ni mannurat iti agsurat iti nasayud nga Iluko. Ngem no agsasallupang dagiit eksena, aglalaok ken makaulaw, ipalapal dayta dagiti dear readers ta makaikkat iti ganasda iti inda basaen.
Nasayud. Naurnos. Naganas a basaen. Makaay-ayo a basaen.
Iti sumaruno nga isyu ken maudi a bilang daytoy a serye, tratarentayo ti maika-9 a nakuna ni apo Hidalgo, ti kinakurang ti ammo ni mannurat iti sarita nga inawaganna iti sarita.
Uray dagiti bangolan, uray dagiti nangab-abaken iti sarita, mamatiak nga adda pay laeng dagiti sumagmamano a dina ammo no ania a sarita ti sinuratna a sarita, nga inawaganna iti sarita.
Urayentayo iti sumaruno a bilang...ala ngarud! ##
Monday, June 19, 2006
KOMENTARIO KEN PANIRIGAN #7
HIDALGO -7
BASSIT TI AMMO NI MANNURAT ITI BANAG A SURSURATENNA.
Nagistoria iti dina ammo. Saan nga umno wenno palso dagiti banag a sinasaona. Nakurang ti ammo ni mannurat iti topiko a sinuratna.
Daytoy ti maikapito a dinakamat ni apo Juan S.P. Hidalgo, Jr. iti kolumna a “PUGON”.
Nupay maysa a cardinal a basol ti lapsus calami wenno slip of the pen, posible a nagbiddut laeng ti author iti panangipagarupna wenno dina laeng naamiris kabayatan iti inna panagsurat. Posible met nga adda pay laeng ti riwengna wenno agar-ariwengweng ti utekna idi madama nga agsursurat isu a dina naamiris ti biddutna. Lapsus calami dayta. Di naigagara a biddut wenno talaga a saan nga ammo a biddut.
Nupay maibilang a kinabassit ti ammo ni mannurat ti lapsus calami, nakarkaro nga amang no ti subject matter wenno ti topiko iti sinurat iti kinabassit ti ammo ni mannurat. Saan laengen a ti sinuratna iti madillaw no dipay ket ti mismo a mannurat.
Saan a mabalin nga angawen wenno baliwan ti ammo dagiti dear readers maipapan iti suraten a topiko. Lalo no dagitoy nga ammoda ket addaanda iti pagibatayan wenno agdadata a kinapudno.
Saan nga umanay a ti fiction ken fiction laeng a rason. Numan pay fiction, nagbatay met laeng daytoy iti lohika wenno kinapudno, lalo dagiti sarita a realism.
Iti napalabas a lima a tawen wenno iti agdama, naruay dagiti nangab-abak kadagiti salip a sarita iti kinabassit wenno agkarkarawa ni mannurat iti sinuratna. Lalo dagiti sarita nga historical.
Amin dagitoy ket nadillaw wenno nagsagrapda iti babalaw. Nadillaw iti kinabassit iti ammoda iti sinuratda.
Adda pay dagiti biddut a facts and figure iti historical story. Banag a saan koma a rumbeng a mapukaw daytoy. Dagiti nga impormasion ket saan a rumbeng a mabalbaliwan. Saan a maikanatad a pugpugtoan. Saan a maitutop nga ipapilit ti kayat agsipud ta agbatay laeng iti fiction iti sinurat.
Fiction no fiction. Ngem dillawen latta dagiti nakabasa ti sinurat no biddut dagiti impormasion a maidanon kadakuada; lalo no dagita nga impormasion ket ammoda ken siguradoda iti ikutda nga impormasion, sa ket binaliwan ti author, daytan ti panagsagrap iti nakaro unay a babalaw.
Tapno maliklikan ti panagkamtud iti ammo, nasken ngarud iti panagsukisok nga umuna iti suraten sakbay a suraten ti banag a napasamaken. No saan, nasaysayaat laengen nga agsuratka kadagiti banag a pamiliar kenka. Dagiti pasamak wenno eksperiensa a sika a mismo nga author iti makineksperiensa. Napalalo met no saanmo pay laeng met a kabisado a suraten wenno napalalo met ngatan no bassit pay laeng met ammom iti bukodmo nga eksperiensa.
Ti sikreto ti napintas a sarita ket ti makunkuna a mastery of the language. Kabisado ni mannurat ti bukodna a lenguahe. Ta no dina kabisado daytoy, makuna met nga agkurang ti ammona maipapan iti sursuratenna.
Maibilang met a kinabassit ti ammo iti sursuraten no saan a maitutop ti lenguahe nga inaramat iti sarita.
Usigentayo man a nalaing, lalo dagiti nangabak a historical stories. Adu kadakuada iti saan nga umno ti lenguahena.
Iti panawen ti Kastila a sarita, maitutop kadi iti agdama a bokabulario? siempre, saan! Ta saan a nakapappapati nga idi panawen ti Kastila ket ibagam “a dumtengen dagiti KALABAN!”
Dayta balikas a KALABAN, ket awan pay dayta a balikas wenno awan pay dayta iti bokabulario iti Iluko idi panawen ti Kastila.
Naulit pay dayta a pagteng. First Prize a sarita. “Natamaanak!” kunana. Ne, adda aya balikas a natamaan idi panawen ti Kastila? “Napuntaanak!” wenno “Natiruannak!” kunana koma, ta dagita ti maitutop a balikas idi panawen ti Kastila.
Na-devoid ti reality.
Napunas ti lohika ti sarita.
Napukaw ti sarita ti kinaasinona.
Naiyaw-awan iti panawen ti mannurat.
Laglagipen nga adda met ti panawen dagiti lenguahe. Ti lenguahe idi panawen ti Kastila ket adda ti gidiatda idi panawen a madama ken kalpasan ti Maikadua a Gubat Sangalubongan. Ti lenguahe idi panawen ti hippies ken maigidiaten idi panawen ti jeproks, bagets ken forgets, a kas iti pannakaidumana ita a panawen dagiti rappers, hiphops, crips ken rockers.
Nabileg ti lenguahe ti maysa a sarita. No saan nga ammo ni mannurat iti kinabileg ti maysa a lenguahe, makuna met nakurang ti ammona iti sursuratenna.
Isu a kunatayo iti immuna a topikotayo maipapan iti dayalogo:
9.) liklikan ti TRITE a balikas. Ania aya ti trite, kunam, kailian? Daytoy dagiti daanen a dayalogo a saan a maibagay iti sarita; wenno dagiti dayalogo wenno balikas a pinaglumaan ng panahon; dagiti balikas a laus wenno kimmitan idi pay la panawen a dika naiyanak? A kas koma dagiti ekspresion wenno slanguage ti hippies idi 1960s, saan a mabalin iti 1970s ta panawen dayta ti jeproks-laki sa layaw! Ket saan met a mabalin dagiti lenguahe dagiti hippies ken jeproks ita panawen dagiti bagets! O, di ba? Wenno pagkantaem ti “Pamulinawen” ni agtutubo ita a panawen idinto ta maysa daytoy a CRIP, HIP-HOP wenno ania la ditan a grupo dagiti agtutubo! Madi a, he-he! Ta itoy a tawen 2002 ket dagiti agtutubo uso kadakuada ti rap!
10. kasapulan ti authenticity, kailian! Misuotandaka la ketdi dagiti makabasa, kailian, no ti saritam ket dimo impangpangruna ti authenticity. Ta ania aya ngamin daytoy nga authenticity, kunam, kailian? Isu daytoy iti panangiresertsmo met a kadagiti lingo ken technical terms nga inlagam iti saritam. Narigaten, kailian, iti maawagan iti balasubas a mannurat! Agsipud ta agsasaoka iti di umno. Agsasaoka iti dimo met ammo, ket ti ibungana daytoy, didanton basaen a pulos ti saritam ket bay-anda lattan a ngilawen, he-he!
Kas pagarigan, ta nangsuratka iti maipapan iti ospital, ngem dika man la nagaramat kadagiti technical terms ken lingo iti uneg ti ospital! Nakapappapati ngarud dayta a saritam? Daytoy man ‘tay aw-awaganda iti drawing a sarita, kailian. Saan a live. Walang kabuhay-buhay. Rugi pay laeng, agsuyaabkan.
Wenno nangsuratka iti sarita maipapan iti Internet love affair, ngem, dimo man la naisawang wenno nadakamat dagiti lenguahe dagiti netizens, dimo man la pulos imparang no ania ti Internet. Aysus, nagdrowingka laeng iti sarita, kailian, a saan ket a nagsurat iti sarita, he-he!
Masapul ti nakapappapati nga eksena. Nakapapapati a pasamak. Nakapappapati nga agbibiag. Nakapappapati a risiris.
Kaadduan no dipay ket dandani isu amin, a sarita iti Iluko ket nagtinnag iti klase a REALISM. Once in a blue moon laeng a makabasaka iti klasipikasion iti HUMANISM, SUREALISM ken NATURALISM.
Yantangay ta nagnunog la ngarud ti literatura saluyot iti realism, wenno dagiti sarita a nagbatay iti nakapappapati a banag, maitutop ngarud met a suroten wenno isurat ti sarita a kas nakapappapati.
Nakapappapati nga agbibiag.
Daytay saan a sinantatao. Daytoy pudno a ta nga addaan iti bukodna a tignay, bukodna nga agpanunot, a saan a kas iti maysa a robot a patarayen ti mannurat a mismo. No dumteng ti kastoy a kaso, madlaw ti kinabassit ti ammo ni mannurat iti sursuratenna isu a kinawesannan dagiti karakterna iti saan nga umno wenno saan a maitutop. Nagangayanna, agtutunnal ti sarita,bambanti dagiti agbibiag.
Nakapappapati nga eksena. No la ketdi ta kabisado la unay ni mannurat ti sasawenna, saan nga agkarkarawa, makuna met a nakapappapati dagiti eksena. No no bassit ti ammo ni mannurat iti sursuratenna, uray met dagiti eksena a parnuayenna ket rumimbaw latta iti kinapudno.
No dimo ammo ti agaramat kadagiti simbolismo, nasaysayaat laengen a saanka nga agaramat. Maibilang met a kinabassit ti ammo no iparangmo ti simbolismo a saan a maitutop. ##
Sunday, June 18, 2006
KOMENTARIO KEN PANIRIGAN # 6
HIDALGO # 6
AWAN MASNOP A TURONGEN DAGITI PASAMAK
Daytoy ti maika-6 a dinakamat ni apo Juan S. P. Hidalgo, Jr. iti komentariona. Awan ti masnop a turongen dagiti pasamak.
Adtoy dagiti sumagmamano a rason a nasiripko no apay nga awan ti masnop a turongen ti pasamak.
1. Mabalin a ti author ket saanna nga ammo ti agistoria.
2. Posible met nga ammona ti agistoria ngem dina ammo ti agabel kadagiti balabala ket ti la nagturturonganen ti sarita.
3. Posible pay a dina ammo ti agistoria ken dina ammo ti agurnos iti balabala.
4. Posible met nga ammona amin dagiti nadakamat ngem ti rigatna ita ket awan ti driver ti sarita ket nagkaniakania turongen dagiti eksena no diman ketdi nagiinnagawda wenno saanen a naikaskaso dagiti dadduma pay nga esksena lalo dagiti konektado iti sarsaritaen.
5. Posible met a naimasan ti author iti panagistoriana iti flashback wenno naimasan a nagistoria iti “saan a konektado” iti topiko.
6. Posible met a nagistoria daytoy iti saan a maitutop iti topiko wenno saan a konektado iti topiko.
Kas iti immuna nga ehemplotayo: maipapan ti parikut dagiti mannalon ti topiko iti sarita, ngem ti met pikpiknik ken pakpakatawa ti gobernador kada parikutda iti ipasangoda a taraon iti gobernador ti sasawenna. Ngarud, awan ti masnop a turongen ti sarita ta saan met a topiko dagita a sasawenna. Ngarud, out of topic dayta a nadakamat iti sarita.
Saan a maikanatad a sabalian ti topiko ti nailatang a topiko. No ania ti parikut ken kayat nga ibaga iti sarita, isun dayta ti ibaga nga awanen ti adu pay a palpalikaw.
“Isunto met la nga isu ti ibagam, nagadu la ket ti imbagbagamon aya a sabali! Imakiniliam manen ket ikkatem dagita nagusugosan...!!!!” daytoy ket ti komentario ni apo Jose A. Bragado iti maysa a saritak nga insublina. Literary Editor idi ni apo Joe iti Bannawag. Uppat pay dagiti eksklamesion point nga insuratna, a mangiparangarang iti kindagsen ken kinaserioso ti ibagbagana.
Tawen 1986 idi. Awan pay laeng iti naipablaakko a sarita iti Bannawag, malaksid iti Dakami Met ken sumagmamano a partisipasion kadagiti kolum.
Naa, ket no adu a rigatko, ama, a nangtugtugkel iti makinilia sa ita, ikkatek ti dandani kaguduana? Nagkapuyo ti dua a tammudok nga inaramatko a nangtugtugkel iti makinilia.
Impabasak kada apo Pedrito Sanidad ken daydi apo Bagnos Cudiamat. Insingasingda a surotek ti balakad. Sinurotko ket buson a dagus. Eksakto a makabulan ti napalabas, naipablaaken ti kaunaan a saritak iti Bannawag! Napauloan iti Merry Christmas Sta. Claus.
Kastoy man ti balakad ni apo Sanidad:
1) Ania ti parikut? Isu daytoy ti maiparang a dagus iti sarita, kunana man.
2) Kasano a solbaren ti parikut? Isu daytoy ti yan ti risiris ken ganas ti sarita, insilpona.
3) Ania kadi ti anag ti biag a naadal dagiti readers iti binasada? Kangrunaan kadakuada, impinalna.
Apay dayta an-anag? kunak met a idi.
“Isu daytoy ti pakalaglagipan dagiti readers iti saritam. No awan dayta nga adal, sursuro, kaipapanan, impormasion, values, ken dadduma pay a yallatiwmo, malipatan dagiti readers ti saritam ta awan met ti imbatim kadakuada...!”
Ni apo Pedring Sanidad ti nangtarabay kaniak idi rugiak ti agikur-it.
Dagita laeng tallo a saludsod no masungbatan ket naurnosen a sarita.
Sungbatantayo dagiti nadakamat a posible a rason no apay nga awan ti masnop a turongen dagiti pasamak.
1) Saan nga ammo ni author ti agistoria. Ti sarita ket maysa a komunikasion iti nagbaetan ti author ken ti reader. No daytoy a komunikasion ket saanna met a patauden ti interest iti tunggal maysa, maituding ngarud a komunikasion dayta?
Narigat a maawatan ti estoriaenna. Putedputed. Pattopattok. Saan nga agsisilpo. Aglalaok dagiti ibagbagana. No saan nga agkokonektar, kasano ngarud a makakonek ti sarita iti reader?
Ti nalaing nga agistoria ket, awisenna nga umuna dagiti dumngeg kenkuana. Dayta ti kangrunaan nga isarwagna. No kasano nga allukoyenna dagiti dumngeg kenkuana. Ta no di makaallukoy, ania ngarud ti serbina dayta a panagistoriana?
Adu dagiti pamuspusan a panangallukoy kadagiti readers. Isu dagitoy dagiti pangrugian ti sarita a kas nadamakattayon kadagiti immuna a lektiur. Ket apaman a nakaallukoy iti dumngeg, ikagumaan met laeng a saanen nga agbabawi wenno dina ibaw-ing iti sabali ti immatangna. Isu a nasken a makapatengngel anges ti panagestoria tapno adda dayta interest ken ganas. No awan dagitoy, saan nga ammo ni author ti agestoria.
2) Posible met nga ammona ti agistoria ngem dina ammo ti agabel kadagiti balabala a ti la nagturturonganen ti sarita.
Adda idea ti author. Adda istoriaenna, ngem saan a naurnos iti pannakaabel dagiti pasamak. Saan a nagsasagannad. No di man adda dagiti nailaok iti topiko a saan met a rumbeng nga ibaga pay. Saan a naurnos a pannakaiparang dagiti pasamak. Saan a nalawag a pannakaiparang dagiti eksena: putedputed, baktawbaktaw, ken no ania la ditan, ket pagangayanna, boring ta awan met masnop a turongen ti sarita.
Mabalin nga ammo ti amin ti agistoria, ngem saan nga amin ket nalaing nga agurnos ti balabala. Ti naurnos a balabala, ti mangpataud ti interest ken ganas ti asinoman. Daytoy ti sekreto dagiti umaaramid ti sarita no apay a mararaemda. Ti naurnos a balabala, adda masnop a turongenna.
3) Posible pay a dina ammo ti agistoria ken dina ammo ti agurnos iti balabala.
Nasken ti panagsursuro nga umuna kadagiti tekniko ken wagas ken panglakagan no kasano ti agsurat iti sarita ti kangrunaan ken kaunaan nga aramiden. Saan a basta adda ti lapis ken papel wenno makinilia ken kopunban wenno kompiuter ket larga. Panagsursuro nga umuna. Amin ket naglabas nga umuna iti panagsursuro ken panagamiris sakbay a nakabukel iti sarita. Amin ket nagsagrap iti redieksion sakbay a nakaipablaak.
No dimo ammo ti agistoria ken agurnos ti balabala ngem agessemka nga agsurat, agsursuroka. No madim met ti agsursuro, lipatemon ti agbalin a nalatak a writer ta saan a daytoy ti lubongmo.
4) Posible met a nga ammona amin dagiti nadakamat ngem ti rigatna ita ket awan ti driver ti sarita ket nagkaniakania turongen dagiti eksena no diman ketdi nagiinnagawda wenno saanen a naikaskaso dagiti dadduma pay a nga esksena lalo dagiti konektado iti sarsaritaen.
Nadakamattayon iti napalabas no ania dagiti makunkuna a driver ti wenno mangiwanwan wenno mangipatungpal iti naurnos a balabala. Dagiti conflict driven, character driven, theme driven a presentation wenno pannakaiparang ti balabala.
5) Posible met a naimasan ti author iti panagistoriana iti flashback wenno naimasan a nagistoria iti “saan a konektado” iti topiko.
Nadakamattayon daytoy iti napalabas.
No dadduma ket ibagatayo dagiti/ti parikut. Sa kalpasanna, manglaglagipen agingga iti punget. Idi agbalaw adun dayta a laglagip ket nagangayanna, nagpatingga laeng ti laglagip ti sarita.
Malaksid iti nobela, saan a maikanatad ti atiddog la unay a flashback iti ababa a sarita. Makasali daytoy iti agdama a pamaspasamak no saan a matratar a nasayaat.
No kabaelan a liklikan, liklikan.
6) Posible met a nagistoria daytoy iti saan a maitutop iti topiko wenno saan a konektado iti topiko.
Sagursor. Adu dagiti nailaok a di met umno a mailaok. Saan a konektado iti parikut wenno iti topiko. Naisapit.
Dagitoy nga eksena, pagteng wenno ania la ditan a banag a saan a konektado iti sarita ket dagiti kaunaan nga ikkaten ti editor. Damo pay la a basaenna a, ket ginusugosannan dayta a paset ti sarita.
Pasalsali.
Tapno maliklikan ti pasalsali, mapan a dagus iti topiko/parikut.
Sungbatan a dagus dagiti tallo a saludsod: ania ti parikut, kasano a solbaren ti parikut ken no ania ti anag ti biag.
No nalpasen dagita, gibus metten ti sarita.##
ilo_Latn eng_Latn eng_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn jav_Latn ilo_Latn sag_Latn eng_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn pag_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ace_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn eng_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn eng_Latn ilo_Latn ast_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn unk ilo_Latn eng_Latn ilo_Latn ast_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn eng_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn eng_Latn ilo_Latn ast_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn sag_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn eng_Latn ilo_Latn ast_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn lus_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn