Monday, February 17, 2014
Ti namsek a karakter ken ti pungan a kas behikulo ti nangrugian ken naggibusan ti sarita ken nagsakayan ti palimed, ti panangliklik a mangiladawan iti nalaad a pagteng, ti tema ti sarita, dagiti nagpintasan ti “Ti Palimed ni Katugangak” a sarita ni Aileen D. Serrano, ken nangabak iti Maika-3 a Gunggona, Salip iti Sarita iti Ilokano, 2013 Carlos Palanca Memorial Awards for Literature, Ilocano Category. Adu pay iti nakitami a nagpintasanna ngem dagiti nainaganan laeng ti inkam trataren ken bukitkitan.
Simple laeng ti sarita. Gagangay. Namin-adun a nakabasatayo iti kastoy a sarita. Naulit-ulit, nupay kasta, adda met pangabigna nga isu iti mangipaay iti pannakapnek kalpasan a nabasa.
Lalo ti kaimudingan ni Celia Rodriguez ken ti pungan ti Nanang Ipang, nga isu pay ti nangibun-ay ti isem ken panagtung-ed, naisalsalumina dagitoy a nangpapintas.
No agbasaka iti sarita, lalo no sika ket maibilang nga agpalpaliiw iti panagtulid kadagiti babasaen, sapulen wenno urayen nga adda ti pakaisagudan wenno adda ti banag a mangipaay iti pannakaisab-it iti immatang.
Ania ti signipikante ni Celia Rodriguez iti sarita?
Nadakamat laeng iti apagapaan. Dayta ti rumbeng a mapasamak iti panangiyarig. Isu nga ababa laeng met. Ababa ngem dakkel ti kaipapananna wenno akemna iti sarita.
“Minatmatak ti rupana. Uray agkurkuretreten dagiti pingping ken mugingna, saan a mailibak a napintas ni Nanang Ipang idi kabambanuaganna. Naingpis dagiti bibigna, pangmaratiddogen dagiti kurimatmatna, ken kimmampuso ti rupana. Saan a paatiw ken ni Celia Rodriguez nga artista...”
Inyarig ti autor ti kangrunaan a karakter ti saritana ken ni Celia Rodriguez. Iti pelikula, maysa a signature a kontrabida ni Celia Rodriguez. Saanen a nasken nga iladawan ti kinaasinona ta dayta ti iladladawan ti kangrunaan a karakter, ni Nanang Ipang. Ala-Celia Rodriguez ni Nanang Ipang.
Kangrunaan a karakter, kunatayo manen ta ni la ngarud Nanang Ipang ti masarsarita. Isu ngarud a napauloan iti “Ti Palimed ni Katugangak” ken ti secondary character ket ni Odette, nga isu iti manarsarita.
Ni Odette ket addaan iti karakterisassion a di pulos agbaliw, no ania daydiay inkawes ti autor kenkuana, isun dayta, a saanen a pulos nga agbaliw, natural laeng dayta ta secondary character wenno supporting role. Kastoy ti panangilawlawag ti About.com maipapan kadagiti minor a karakter iti sarita.
A flat character is a minor character in a work of fiction who does not undergo substantial change or growth in the course of a story. Also referred to as “two-dimensional characters” or “static characters,” flat characters play a supporting role to the main character, who as a rule should be round.
Ni ala-Celia Rodriguez a Nanang Ipang, ti addaan iti round character.
A round character is a major character in a work of fiction who encounters conflict and is changed by it, kuna met laeng ti reperensiatayo.
Ni Nanang Ipang, nga addaan iti kababalin a managuyaw, managtagibassit iti manugangna nga ni Odette. Ngem iti udina, agbalbaliw daytoy. Ta timmaud met laeng dagita a negatibo nga aramidna gapu iti frustrations iti arapaapna iti biag. Dayta ngamin pannakapaay ken pannakakeltay iti arapaap ti biag ti gagangay a mamagbaliw iti maysa a tao; ket no saan a maalwadan isu daytoy iti mangikarangukong wenno mangitinnag iti tao iti abut nga awan patinggana.
Kastoy man iti panagbabawi ni Nanang Ipang ken ti pannakaidatag ti frustrations-na iti biag ken isu iti rason no apay a nag-ala-Celia Rodriguez iti tratona ken Odette.
“Dakkel ti nagkurangak kenka, nakkong. Inrantaka a pinaspasakitan idi ta no mabalbalin ket saan koma a sika ti kayatko a maasawa ni Ronnie.” Nakigtotak a nakangngeg iti kinapudno manipud iti katugangak. “Inrantak a pinagsaksakit ti nakemmo ta kayatko koma idi nga agtalawka sakbay a nagkasarkayo iti anakko. Adda Hawayana a yasawami koma ken ni Ronnie ta kayatko koma met a maalanakto idiay Hawaii tapno idiaykamin nga agnaed. Ngem iti panagpaut ti panagdendennayo, nakitak no kasano nga inaywanam ti pamiliayo. Dimmakkel a nasisingpet ken masisirib dagiti annakyo a babbai. Awanen ti mabalinko pay a dawaten.”
Nasayaat laeng ta balitok ti panagpuspuso ni Odette. Balitok a manugang ken ammona a tarabayen ken aywanan ti pamiliana, dayawen ken asikasoen ti nataengan a nakaikamanganna.
Karakter a naibugas iti kababalin dagiti Ilokano. Maysa a tagipatgen (values) a rumbeng laeng a taginayunen ken saluadan. Naisalsalumina ken nanakem a talugading.
Nupay mangrugin iti pannakaisawsawna iti nagduduma a tibnok iti nagduduma a puli ken bunga iti aglawlawna, natayengteng pay laeng daytoy a galad ken ugali ni Ilokano, nga inladawan ti sarita. The gem of the story. Ti tagipatgen nga ibati ti sarita iti muging dagiti riders. Ta no awan daytoy iti sarita, ti literatura ket awan met iti kaimudinganna malaksid iti entertainment. Ti bunga ti arte ket adda latta nga adda ibatina a pagsayaatan, pagdur-asan, mangitag-ay iti kabibiag, mangirugi iti panagbalbaliw no di man isu ti ingpen a ladawan ti humanidad. Ken kanayon nga ipalagip dagiti agpakontes iti panangiladawan iti napipintas nga ugali ken kababalin ni Ilokano. Ket maysa daytoy a sarita a nangiladawan iti manakem a kababalin.
Ket ti met nadungrit a pungan? Ania met ti kaimudinganna iti sarita?
Sizzling hot. Ti pangpaimas iti panagkaldo, nangpananam iti sarita. Nangiruangan iti sarita ken dayta metten a punto iti ayan ti rugi ti nangigibusanna. Isu ti nangipasakayanna ti redeeming quality ti sarita—ti panangallangon, panangsubbot iti nagbiddutan, ti panagbabawi—a rumbeng laeng a mapasamak. Adda subad ti kinaimbag nga aramid. Affirmation ti flat character ni Odette. Affirmation ti round character ni Nanang Ipang—ta no maminsan, saan laeng nga ibaga, ipakita, ken dadduma pay dagiti pammaneknek iti kinasiken ti karakter no di ket maipasango met iti pannakatingiting wenno pannubok ti ikutna a saguday.
Iti panangiparang ti pungan ket lukat, bagi, ken paggibusan ti sarita wenno iti direkta a pannao, ti palimed ni Nanang Ipang. Kastoy man ti pannakaiparang ti eksena.
“Kinepkepanna ti paggugustona a pungan a dina pulos kayat a palabaan uray no kasano iti panangal-allukoymi. Nakarugrugit ken nakaang-angsegen ngem kasla isu ti duayyana no makepkepanna daytoy. Ibagana a saan a makaturog no saanna a rakeprakepen. Apaenna amin a mangig-iggem.”
Iti utek ni managpaliiw a rider, damagenna met iti bagina no ania ti kaipapanan dayta nakarugrugit ken nakaang-angseg a pungan. Dagiti addaan iti mata a panagpaliiw, sublianna ti paulo. Ti ngamin paulo, usually a pakakitaan no ania ti masarsarita. Ania ngamin ti masarsarita?
Ta ania ngamin ti masarsarita? Ti palimed ni katugangak. Ania dayta a palimed? Nasken nga ituloy a basaen tapno maammuan. Isu daytoy iti agserbi a kas sima ti immatang tapno ituloy a basaen ti sarita ta naimulan iti panunot iti kinaadda ti palimed, ken no ania ti relasion dayta a palimed iti pungan. Addan ti sisiimen wenno palpaliiwen ti rider.
Iti panagtultuloy a pannakaibukirad ti palimed, mabasa daytoy nga ad-adda pay a mangpikapik kadagiti agbasbasa.
“Agurayka, anakko,” kinunana. Inyawatna ti nadungrit a salladayna kaniak. “Alaem daytoy ta isu laeng ti mabalinko nga isubad iti adu nga an-anusmo kaniak.
Saanko nga impadlaw ti pannakaalumiimko. Timmakderak a nangawat iti pungan. Immisemak a nagyaman.
Ti balikas a laba ti kangrunaan nga aramiden ti Odette ta dayta la ngarud ti rumbeng koma a maaramid, a kas nadakamat iti pannakailukat, ti kinaadda ti palimed; nga isu iti pannakawarwar ti palimed no ania dayta. Aramiden ngarud ni Odette iti pananglaba iti pungan—iti panangsukatna iti paneksekan wenno seksek.
Ti pannakalukat ti palimed.
“Ngem napaumelak iti naimuttalat kadagiti matak. Maysa a pareha ti balitok nga aritos nga addaan iti bato a diamante a kas kadadakkel dagiti kuko ti kikitko. Adda pay dua a balitok a pulseras, maysa a balitok a kuentas, ken maysa a singsing a diak ammo no ania a klase ti batbato dagiti naimula iti aglawlaw daytoy ta agsasabali met ti maris no maipasir iti lawag ti bombilia. Naglaok a silver ken balitok ti mismo a singsing. Nalabit nga awan ti makaammo maipanggep kadagitoy. Idi mangrugin nga agkapsut ni Nanang Ipang, maysaak a nakaimatang iti panagpengnget dagiti dua nga annakna a babbai. Pinaginnagawan dagitoy ti jewelry box-na a naglaon kadagiti antigo nga alahas a tinawidna pay laeng kano kadagiti dadakkelna.
“Alaem daytoy ta isu laeng ti mabalinko nga isubad iti adu nga an-anusmo kaniak.”
Iti lennekan, naulimek. Ngem no adda maulinigan a babassit nga asug ken unnoy, isu dayta ti araraw ti parsua a sitatakder iti nagbaetan ti aldaw ken rabii, a sakbay a dumteng ti transition mapanawanna koma ti lubong a natalinaay, nga awanan laok a nangisit a babak—ta segun dagiti addaan nawada a muging, dagiti nangisit a babak ti mangpadagsen iti panaglayag nga agturong iti nakaimudingan. Ket ti panagbabawi kadagiti inar-aramid a di maiparbeng lalo iti pada a tao, kadagiti kameng ti pamilia ket adda pay laeng kaimudinganna, a kas ibasar iti pannursuro iti nariingan a pammati; iti sarita, adda daytoy nga araraw-panagbabawi...
“Apo, dimo kadin paatiddogen ti panagtutuokko. Mabainakon ken ni Odette a manugangko a nakaan-anus kaniak uray no saan a nasayaat ti panangtratarko idi kenkuana. Naimbag pay ket isuna ta maserbiannak, ngem dagiti annakko a babbai a di pay makaitured nga umay mangsirip kaniak, ken mangkita no sibibiagak laeng wenno saanen. Idawdawatko laengen, Apo, a saanmo koma a pukpukawen daytoy a kakaisuna a nakemko, ta diak kayat a marigatan dagiti mangtaraken kaniak. Alaennak kadin, Apo, iti kabiitan a panawen...”
Nasaksian ni Odette iti panagkararag-pannakisao ni Nanang Ipang iti Namarsua ket nanggegna ti araraw daytoy. Maysa nga eksena a mangsubok manen ti kabaelan ti Odette nga agdesision iti maiparbeng...
Matukay ket maaringan ti addaan nalukneng a panagpuspuso ta ngamin ti kararag ket personal nga unnoy ken pannakisao iti Namarsua.
No personal a komunikasion, ti kayatna a sawen ket kabukbukodan a preperensia, nga awanan iti inpluensia nga agtaud iti sabali a tao wenno iti banag a nakaited iti motibo a nangigutugot a mangaramid kadayta a banag.
Maitutop laeng iti pannakisarita ti asinoman iti Mannakabalin a Namarsua, aglalo no kaaddan iti ngangitingitan iti panagtabon ti init wenno twilight zone. Aramid daytoy dagiti dadduma pay a relihion a saan a sakupen ti Kristianismo.
Daytoy a paset ti istoria degdeganna ti pammati iti asinoman a napasnek a makabasa. Makaimpluensia ken makapatignay rikna a situasion.
Ta saan kadi a daytoy ti tarigagayan ti amin, ti kinaadda iti kinatalinaay inton dumteng ti panungpalan?
Nabaknang a kapanunotan.
No taldiapan met ti ugali ken tabas ti naretor, ni Odette, adda makita a rason no apay a saan nga agbaliw ti riknana iti nakaikamanganna ta ammona a tingitingen ti mapaspasamak nga isu iti gamuloenna iti inaldaw-aldaw.
“...Impariknana idin kaniak a saannak a kayat a manugang ngem saanko met sinubadan iti gura. Dinayawko ketdi babaen ti panagayat ken panangasikasok ken lakayko.”
Saan a sinubadan ni Odette ti negatibo a nariknana ken ni Nanang Ipang no di ket impariknana, impakitana a natakneng a naikamang. Awan kenkuana ti balikas a ngipen iti ngipen ken kaarngina.
Ammona a basaen ti situasion ken pagsasaadanna isu a kabaelanna a timbengen dagiti pasamak. Nabasana no apay a nadagsen ti rikna ni Nanang Ipang kenkuana ta gapu daytoy iti frustrations wenno arapaapna a makaturpos koma met iti kursona ni Ronnie nga anak daytoy. Gagangay a marikna ti maysa a nagannak dayta ket pabasolenna ti naikamang wenno agdas-al iti naikamang ti gura. Ngem agbaaw met laeng dayta inton maipakita ti panagayat ken panangipateg iti pamilia.
Saan a nagimula iti sakit ti nakem ken saan a nagibalbales.
“Nagpangngaduaak no sumrekak iti kuarto wenno saan. Inkeddengko a baybay-ak ni Nanang Ipang tapno makapagwayas a mangipeksa kadagiti im-impenna. Maawatak a kasapulanna ti sumagmamano a kanito a panagwaywayas tapno makapagpanunot ken mangutob iti nagbanagan dagiti nasayaat ken dagiti madi nga inar-aramidna iti padana a tao. Adu pay dagiti simmaruno a sinasaona ngem saankon a dinengngeg. Kasla inalasko ti bagik a mangsiim ken manguray kadagiti dadduma pay nga isawangna. Umanayen a naamuak nga agbabbabawin kadagiti panangin-insultona kaniak idi nabiitak pay a naikamang kadakuada.”
Ti maysa pay a nakitami a naisangsangayan iti sarita ket ti point of view. Maysa a first person participant. Partisipante wenno supporting role laeng ti akem ti narrator (ni Odette).
Ti maysa pay a first person point of view ket ti “I” wenno “siak” ti kangrunaan a bida. Ni “siak” ti kangrunaan nga agakem, ni “siak” pay ti narrator.
Iti pammaliiwtayo, ti point of view a first person participant ket manmano a mausar iti Ilocano literature. Saan nga ammo no apay. Nalabit a saan a papolar wenno makatikaw. Dagiti laeng makaidasig ti kaipapanan ken pagdumaan ti flat character ken round character dagiti nagballigi itoy a nangusar itoy point of view.
Well written a sarita. Maikari ti naipaay a pammadayaw.
Nabara a kablaaw iti autor! #
Posted by Ka Iddo at 11:43 AM 0 comments
Monday, December 09, 2013
Dagiti Dandaniw Iti Radio
Maipapan iti daniw iti radio. Adu ngamin dagiti tratratarentayo nga isyo iti daniw. Isu nga adu dagiti agsalsaludsod babaen iti email ken iti text.
Iti daytoy nga isyo, sungbatantayo ti text message a naggapu ken ni Leonardo Agunoy iti Dingras, Ilocos Norte, ken dati a kolumnista ti Tawid News Magasin. Agpapada met ketdi iti pakaitarusan dagiti saludsodna iti saludsod dagiti dadduma a nagdamag maipapan kadagiti dandaniw iti radio.
Adda pay laeng aya dandaniw iti radio?
Adda pay laeng met a. Adu pay laeng met a dagiti dumdumngeg iti radio. Nupay addatayon iti computer age, saan pay a nagpukaw dayta iti air waves. Adda pay laeng dagiti sumagmamano a grupo dagiti mannurat iti radio a kas iti Pintek da Agunoy iti Ilocos Norte ken iti Tanap ti Cagayan.
Ti idatagtayo a sungbat ket manipud iti bukodtayo a panirigan ken eksperiensa. Sumagmamano a tawen (1991-1997) a mannurattayo iti radio a mangngegan kadagiti nadumaduma a radio station iti Northern Luzon, saan laeng a dagiti drama ken anunsio, agsursurattayo pay kadagiti dandaniw. Nagdandaniwtayo pay iti radio nga nga inlungalong ti UP Baguio ken NCCA.
Dagiti saludsod...
“Adda kadi makapakatawa a daniw?”
Adda met a. Adu dagiti makapakatawa a daniw. Talaga nga ipasngay dagitoy ti isem no diman garakgak a di magalem. Napipintas dagiti makapakatawa a dandaniw wenno dagiti humorous poem. Mabasa dagitoy kadagiti nagduduma a libro ken agkairawa dagitoy iti net, nadumaduma site ken weblog. I-search laeng ti humorous poem (poetry, poesy). No adda makapakatawa a sarita, nobela, novella, drama ken dadduma pay a sinurat, adda met a iti daniw. Maysa met a genre ti sinurat daytoy.
“Adda ngamin dagiti mangmangegmi a daniw iti radio a makapakatawa ngem ampaw met mensahena…”
Ti intension dagiti daniw iti radio a makapakatawa ket mangray-aw wenno mangpagragsak kadagiti dumdumngeg. Dagitoy a sinurat ket agdepende laeng iti pannakaiyebkas ken panangdengngeg, saan a kas kadagiti naimprenta wenno iti net nga adda pay iti panawenmo a mangsublisubli ken manganalisar a nalaing ti mensahena. Iti radio, maminsan laeng a mangngegan, ket no nalibtawan a naimdengan gapu iti pannakasinga, saanen a magaw-at pay ti umno ken maitutop a pangngeddeng ti kaipapanan daytoy.
Daytoy pannakaiyebkas ken panangdengngeg a behikulo iti pannakaidanon ti daniw ket kunaek nga epektibo unay kadagiti humorous poetry. Ta nalaklaka a matarusan ta nagsakayda kadagiti nalalag-an a balikas.
Ngamin narigat met iti mangparay-aw kadagiti balikas a naadalem unay wenno nasken a batoken pay nga umuna sakbay a magun-od ti perlas a linaonna. Ti agpakatawa, nasaysayaat met laeng no insigida a sumagepsep ti kayat nga ibaga nga awanen ti sabali pay a rikititos, nangruna la unay iti radio.
“Dillawenmi. Maseknankami…”
Nupay adda ti kalintegan iti asinoman a mangiyebkas ti pammaliiwna iti nangngegna, nainsiriban met iti panangamiris no apay a dayta a banag ti mapaspasamak. Wen, agdillawkayo ta maseknankayo, ngem iti itoy a banag, ti behikulo ti pannakaidanon kadagiti dandaniw ket babaen laeng iti panangdengngeg wenno pannakadengngeg—ken segun iti panangibinsabinsam, ti format ti programa ket dagiti makapakatawa a dandaniw ti maipatangatang.
Ipapanko lattan nga adda ti format a sursuroten ken iyaplikar ti programa nga isu dayta ti mangparay-aw. (Ta isu dayta ti kapadasak.) Ket asinoman a mangipatulod iti limmaksid iti format ket agbalin laengen a maikadua a preperensia wenno saan nga isu iti kangrunaan a maibasa ta adda kangrunaan a mangakem kadayta a banag.
No ti format ti radio program ket agpakatawa wenno mangparay-aw, isu dayta ti iyawis ken isingasing met ti management kadagiti sponsors ken advertisers. Dagitoy nga sponsors ken advertisers ket paliiwenda met ken sukisoken no adu met laeng dagiti dumdumngeg kadayta a programa. Ket no maammoan dagitoy advertisers nga adu ti dumdumngeg dayta a programa dita iti pangipananda kadagiti ads. Ta no adu ti dumdumngeg, ad-adu met ti pangiyawisan dagitoy nga advertisers ti produktoda. Ket no manmano iti dumngeg, manmano met ti advertisers a sumrek dita, natural laeng met a. No awan ti advertisers, ti programa ket saan nga agbayag ta matay iti natural death—saan a kimmita wenno kumitkita—awanan iti income, awanan kitaen, useless a negosio no saan a kumita.
Saan a kayat ti management iti programa a saan a kumitkita ta isuda met iti aglugi—bayad iti produksion, ti sueldo ti makinprograma, ti bayad ti kuriente, buis ken dadduma pay. Ket no saan a kumita ti programa kadayta nga oras, ti option ti management ket ti panangbaliwda ti programa wenno panangidiayada dayta nga oras kadagiti block timers. Iti block time, sigurado a kumita ti management, maksayan pay ti production cost. Ta bayadan dagiti block timers ti oras, isu a nalawag ti kitaen ti management. Kadagiti dadduma, karamanen iti kontrata ti bayad ti kuriente, panagdalus wenno maintenance ken dadduma pay.
Ngem no kumita ti programa ket adu dagiti advertisers, siguradoek met a ti oras dayta a programa ket maiyatiddog pay—no maysa laeng nga oras dayta, agbalin a maysa ket kagudua wenno dua nga oras wenno nasursurok pay. Ditada a kumita, adda income dita ket lalo pay a papintasenda dayta a programa babaen iti panangawisda kadagiti listeners—ad-adu a listeners tapno adu pay iti sumrek nga advertisers ken sponsors.
“Ti imasna ikalintegan ti agbasbasa a napintas kano met…”
Dillawenyo ti format ti programa? Natural nga idipensa ni announcer ken ti management dayta ta dita la ngarud a kumitkita. Dita nga agtaud ti income. Ket asinoman a di umayon iti format iti programa saan a maikkan iti importansia ta dayta met ti beddeng ti ipapatay ken balligi.
Ngem no saan a kumita ti programa, agkiddawda ti suhestion kadagiti listeners no kasano pay a mapapintas dayta wenno a mangpanunotda iti pamuspusan no kasano a mailako dayta kadagiti advertisers ken sponsors. No awan latta, agpukaw ti programa ket masukatan iti sabali manen a programa.
Iti daytoy a naibinsabinsa, makita a dakkel ti pagdumaan ti literatura a nagkawes iti entertainment, ta adda iti sabali nga awis a gutad ti panagsina iti ar-arapaapen a ngayed ti kinapintas.
Innayon pay ni Agunoy: “Damagek man no nasken nga agsurat ni mannaniw iti makapakatawa?”
No dayta ti forte ni mannaniw, isu a ti mapasamak. Iti panagsurat iti makapakatawa, ket preperensia ti mannaniw daytan. Iti Tagalog, magustoak dagiti dandaniw-kulom (idi) ni Senador Francisco “Soc” Rodrigo iti Philippine Star, Malaya ken We Forum. Idaniwna iti makaparay-aw dagiti dillawna iti gimong nangruna iti gobierno.
Agsurat ni mannaniw iti marikriknana, paliiw, sirmata, arapaap a di nasken nga agtulad. Nasaysayaat iti magna iti bukod a saka wenno agkarayam no awan saka ta makita dagiti bukod a tugot ngem ti agpasallabay.
Iti nasurok a dua a dekada nga eksperiensa (1986-2008) nga intay itatabuno kadagiti nadumaduma a poetry reading ken yaatendar nga agpaliiw maipapan iti dandaniw kadagiti poetry session, nangaramidtayo iti panagpaliiw, panangidasig ken panageksperimento tapno maamoan ti kinaepektibo ti behikulo nga inaramat. Nangaramidtayo kadagiti panangidasig itoy. Inalisar. Saan laeng a dagita, nagsalsaludsodtayo ti maipapan kadagiti dandaniw kadagiti respetado a mannaniw ken mangisursuro iti akademia.@
Posted by Ka Iddo at 6:01 AM 0 comments
Tuesday, October 22, 2013
Ti Sci-Fi
Nupay nagessemantayo iti nagbasabasa ti kastoy a klase ti sarita ken nobela iti English, ken nanginaw a nasken met a padasen a tapogan daytoy a kinelleng ti panagsuratan; a kabarbaro nga eksperiensa ken panangpalawa iti ammo.
Uray idi saan pay la datao nga establisado a piksionista, inam-amiristayon no kasano iti agsangal iti sarita wenno nobela a science fiction. Isu nga inggaed ti nagsukisok.
Iti intay panagsuksukisok a nabayag, naamiristayo a nakalawlawa met gayam daytoy, saan a maymaysa wenno tallo a klase no di ket nagadu. No awan nakaisigudan a talento a mangimutektek iti masakbayan, ti abilidad a mangipresentar ti naidumduma nga idea nga addaan ibati a pagpanunotan dagiti riders, ken panagkawes iti makaawis immatang, nasken a panunoten pay sakbay a rugian a suraten.
Iti bukodko a panirigan, no awan ibati a pakalaglagipan, malipatan ti sinurat kalpasan a nabasa, nagserbi laeng a kas pagpalnedan iti oras, awan iti nakaisalatan ti imahinasion.
Dayta a rason no apay a naipadpad-eng ti panangtapog daytoy a genre. Nasken a palawaen pay ti ammo maipapan itoy. Nasken a mangiyestablisar iti kongreto nga ammo itoy tapno saan a palpalawpaw ti output. Ket no awan iti pagibasaran ti suraten maipapan itoy, dumteng ket dumteng ti panagkamulaw a mangsurat, pagangayanna, malasado ti maidasar.
Ta ania ngamin aya ti sci-fi?
Futuristic fiction ti dadduma pay a pangawag itoy a sinurat. Panangimutektek ti limapulo a tawen wenno ad-adayo pay a panangsirmata, kastoy ti nakuna ti Carlos Palanca Memorial Awards, ta adda kastoy a kategoria a pagsasalipan. Future setting, maipapan iti siensa ken teknolohia, space travel, ti maipapan iti uniberso, ken maipapan kadagiti sabsabali pay a nagbiag iti sabali a planeta wenno heavenly bodies, mairamanen dagiti sumagmamano nga abilidad iti paranormal—por ehemplo, ti teleportation ket addan a pumaypayagpag iti lubong ti teknolohia—nga itay laeng nabiit, nangsurattayo iti paranormal nga idea, maysa a paranoid fiction manipulated by ghost and underworld story; a kas iti asul a bulan nga intay makabasa.
Ditoy a lumtuad dagiti banag a mangipaay kadagiti pilosopikal nga ideas, nga agkasapulan iti panagsukisok, kasapulan iti atiddog a panawen iti pananginaw itoy. Ta nakalawlawa ti linapogan itoy nga agur-uray pay laeng iti henio a mangsukisok.
Nakalawlawa ti kabangkagan ti literatura. Iti panagsapul kadagiti kabaruanan, ken saanen nga isu ti baro no di laeng pinabaro nga idea ket addada laeng iti suli ti muging ti asinoman a piksionista no la ket nailukatnan ti mata ti kinamannuratna.
Ngem nasken iti panangpili kadagiti linapogan a tapogan no ania kadagitoy iti ipamaysa nga aramiden. Dayta kadi ket gagangay nga idea? Makilaok iti desdes ti kaaduan.
No pagesman iti naisabali nga idea, sumiasi ngarud iti dana ti kaaduan ket mangtakuat kadagiti nagkalaegan a bangkag dagiti idea, pumidut iti maysa wenno sumagmanao laeng, daytay pakapnekam laeng nga awiten nga isu ti ipamaysa a suraten. Ta uray dagiti immuna a nangdesdes iti dana ti piksion ket dagiti laeng kabaelanda ibaklay , daytay no sadino ket kombinienteda, a saan ket nga agkarkaradap ken agkarkarawa iti dana—ta no ania iti ar-aramidem iti dana, isu met dayta ti output a suraten.
Maaninaw iti output iti kinalawa ti ammo ni piksionista iti inlatagna nga idea. Nalawa a kabangkagan ti science fiction, ngem kasapulan ti isip iti nalawlawa met a talento ken pannakaammo iti siensa ken teknolohia, paranormal, kdp. ##
Posted by Ka Iddo at 8:49 AM 0 comments
Monday, October 14, 2013
Panangtaldiap Kenni Frank Richard Stockton
Maysa kadagiti piksionista nga intay pagraeman ket ni Frank Richard Stockton. Nalabit a saan nga am-ammo ti kaaduan isuna, ta saan a nalatak wenno saan a pagdidinnamagan ti naganna a kas dagiti dadduma a mannurat, ngem ti maysa kadagiti saritana ti maysa kadagiti kapipintasan nga ababa a sarita at all times, sarita a para kadagiti ubbing uray nanakman. Pinulpullon a tawen ti napalabas, ngem ti saludsod iti sarita agtultuloy pay laeng a saludsod, dipay nasungbatan agingga iti agdama iti laksid a nagadun a nangpadas iti a nangibuksil iti manon a henerasion.
Agam-amirisak met kadagiti sarita, ngem itoy nalatak a saritana, aminek a nagbalinak nga appigud, awan ti pinal a masaok no di laeng mangkudkod ti di met nagatel a tuktok kabayatan iti agraraay nga isem. Imbaskagna ti parikut ti sarita ngem ti solusion itoy ket intednan kadagiti agbasbasa ta makaammodan a mangigibus.
Itay laeng nabiit, nagbasaak kadagiti saritana maipapan iti paskua—adda sumagmamano a saritana itoy. Agsapsapultayo ngamin iti naisalsalumina a sarita a maipapan iti paskua ta isu ti napapanawen. Nalagiptayo isuna, ni Frank Richard Stockton, ta kadagiti napalabsantayon a saritana, pinespesna met ti muging, iti ababa a pannao pinagpanunotnatayo iti husto.
Wen, maysa ni Stockton kadagiti mannurat a nangipasuli iti didaktiko wenno dagiti nasalimuot ken mammagbaga a sarita wenno dagiti sarita a saan nga umayon iti moralizing technique.
Ken ni Stockton, gutugotenna dagiti readers nga agpanunot iti rumbeng a mapasamak. Daytoyen ti istilona nga agsurat. Saanna nga ibaga iti sarita ti kayatna nga ibaga no di ket iladawanna ket makaammon ni agbasa a manginterpret no ania ti maitutop.
Adu dagiti sarita ni Stockton. Maysa kadagitoy ti simmarut iti immatang dagiti adu a komentarista, kritika, nalaing iti analysis, ken dadduma a teoria ken aspeto iti literatura, ti saritana a ‘The Lady or the Tiger’. Ngem kadagitoy amin a sinurat, kritika, komentario, analysis, interpretation, ken dadduma pay ket saanda unay a nakaited iti makapatik-ab a paggibusan ti sarita. Agtultuloy latta, ken agnanayon latta a sibibiag ti saludsod:The Lady or the Tiger?
Iti sinurattayo iti daytoy met la kulom ken karaman iti koleksion iti Iti Duyog Ti Singasing II, nasuroken sa maysa a dekada ti napalabas, nairaman daytoy a saritana a kas ehemplo dagiti inawagantayo iti sarita nga awan iti paggibusanna. Open ending. Saan a naggibus. Inpatudonna kadagiti agbasbasa nga isunadan iti makaammo a mangigibus ti sarita—ta kas kunana iti paggibusan ti sarita: The question of her decision is one not to be lightly considered, and it is not for me to presume to set myself up as the one person able to answer it. And so I leave it with all of you: Which came out of the opened door - the lady, or the tiger?
If you liked this story, please let others know.
Isu nga adu ti mangayat ta nagpipinnasaanen no ania iti rumbeng a rumuar iti maluktan a ridaw, ti babai wenno ti tigre. Nagpipinnasaan, nga agingga itoy nga aldaw ket agtultuloy iti panagayat itoy a sarita, ta awan ngarud ti umno ken maitutop a sungbat ti saludsod.
Dina met imbaga ita ti naggibusanna no di ket impatudonnan kadagiti agbasbasa iti umno a paggibusan segun iti pannakaawatda iti sarita. Iti rigatna wenno ganasnan a, ta dagiti nanginterpret itoy a sarita, saan a maikaited makapnek a panagtik-ab. Ta kaaduanna ket kabukbukodan nga pannakaawat, analysis ken interpretation. Ngem kaasitgan iti riknak dagiti nangilawlawag babaen iti character analysis kadagiti agbibiag. Ta logical a sungbat no ammon iti kinaasino dagiti agbibiag ken ammom ti ugali ken tabasda, isu met iti pakaammoan ti kinataoda, ti ugalida ken panagdesdesision.
Kastoy kadi dagiti open ending a paggibusan? Ay, saan laeng a mapespes ti muging iti kapapanunot iti rumbeng a paggibusan itoy no di ket saan a mabatok ti kaimudinganna ta daytan a talaga ti talugading ti sarita. Imbes a maray-awka, maganasanka, nairayoka, naimpluensiaan wenno aniaman, pinagpanunotnaka ketdi iti husto. Banag a naisalsalumina a sarita.
Isu a saan nga agkupas ti karisma ti literatura ta adda dagiti naputar iti yuyeng ti naadalem pampanunot. Ket kuna ni Brian Aldiss, “There are two kinds of writers: those that make you think, and those make you wonder.” Pinespesna ti muging amin a nakabasan kadaytoy a sarita.@
Posted by Ka Iddo at 5:23 PM 0 comments
Tuesday, October 08, 2013
Daniw
Diaspora
Ti kamote, agbiag iti kalgaw ken iti katutudo; a kas tao, iti bangkag ti biag...
Inessemak karakteristiko ti kamote ngem napaayak iti dagsen butbot a bulsa
Ta inukopan El Niño sangaputik a balitok ingpek a kalien mukod ni Bullalayaw;
Ngamin kamkamatek latta ni Anges iti pinuon berde ken puraw a balitok Kailokoan,
Maleppay a kanayon abaga, di agpulsot a panagapit iti eppes a namnama;
Isu a sinapulko nalawlawa nga umangsan iti kabambantayan ti Kafagway—
Ket iti ilalawat’ anges, sinusok sabali a dana urat-sirib iti bigaot’ bulod,
Labbat’ dawat, regget sukisok ket nalabon-nabagas inapit a bungat’ literatura.
Kas iti kamote, iti kalgaw man ken iti katutudo agdalapdapak bangkag biag,
Tapno dagiti saringit dida mapadasan agules iti tigerger ulila a dulang,
Tapno dida agkubbo iti pinuon berde ken puraw a balitok iti Kailokoan,
Dida agkurob iti tanubong butbot a bulsa; tapno agbussogda a sumuso
Iti getta balay-sirib—iti pukal unibersidad; ta dayta inessamak a gupit ti kamote,
Mana a nagtubo iti nalinteg ngem nakipet a dana—ngem adda ngudo ti amin,
Wen, agngudo ti amin, ta iti panagagawa, diak nalisian ti panagpalek ni HBP!
Ngem ammok, wen, di agnanayon ti isem, ta naisuraten a linabag ti daniw,
Nga aggibus inton magsat puseg ti angin, inton matnag naragas a bulong;
Ket iti naulimek a lennekan, wen, nakuyem ti in-inut a panagtabon ti init.
Nupay naisalakanak lib-at natadem a kumpay ni nakaabungot a Rurog
Imbaklay met nabantot a ganna-rikki ti sarming, anian, ngem kas iti kamote
Agdalapdapak latta iti kalgaw-katutudo, sadinoman a lugar, uray iti eternidad...
Posted by Ka Iddo at 8:07 AM 0 comments
Saturday, September 14, 2013
Tangken Tabungaw
Tunggal lenguahe adda naidumduma a galad ken talugading a maiduma iti sabali. Adda kabukbukodan a garit tunggal maysa. Maysa nga inalat a pakabigbigan ti nagan. Kas iti ini-Iloko a pagsasao wenno sao kuna lattan—dagiti balikas wenno grupo dagiti balikas ti kabukbukodan a dila a saan a masarakan kadagiti dadduma. Nupay addaan dagiti dadduma iti katukad wenno kaarngi dagitoy a balikas, agpatingga laeng ditoy ta aginnaddayodan iti interpretasion wenno pakaitarusan.
Ania ngarud iti pangawag dagitoy a balikas?
Ini-Iloko dayta ti malagipko a pangawag daydi Mang Pelagio Alcantara kadaytoy a termino. Kasta ti malagipko, babaen iti atiddog a tungtongan ken balitaktakan iti GUMIL seminar and workshop a napasamak sadiay Provincial Capitol ti San Fernando, La Union idi Enero 1990. Napagsasaritaan dagiti ini-Iloko, a kas maysa a nakalista a pagtutongtongan (agenda) iti dayta a taripnong. Napintas ti tungtongan ken panagsisinnukat ti kapanunotan a nagtinnag no kasano nga ipatarus dagitoy ket awan met iti katukadna.
Uray ti mismo a gobernador idi, ni Gob. Justo Orros ket naayatan met a nakipartisipar iti tungtongan. Ni Nid Anima, a taga Abra ken ni Juan S. P. Hidalgo, Jr. iti nagpaay a sangaili. Nupay seminar daytoy a para laeng iti GUMIL La Union Chapter, immatendarkami met a naggapu iti Baguio, ta kasta iti naikari idi ni Mang Pel a no agpaseminarda ket umatendarkami latta tapno manayunan ti ammo iti panagsuratan. Uppatkami nga immatendar: Bagnos Cudiamat, Pedrito Sanidad, Art Castro ken toy numo.
Nabaknang ti sao nga Ilokano iti ini-Iloko a balikas a saan a masarakan iti sabali a lenguahe wenno dayalekto. No ipatarus iti sabali a lenguahe ket nalab-ay ti ramanna sika wenno makakurikor kadagiti lapayag a mangngeg.
Kas koma daytoy nga ini-Iloko a balikas, tangken tabungaw. Kasano koma nga ipatarus daytoy a balikas nga ini-Iloko iti Tagalog wenno iti English? Tangken ti tabungaw—natangken ti ukisna wenno akinruar a pasetna ngem nakaluklukneng met iti unegna. Tangken tabungaw, maiyaplikar kadagiti agintatangken, and the likes.
Adda met ketdi katukadna a balikas—asideg a katukadna a balikas ngem saan met nga isu ti maitutop nga Ilokanona.
Saan met a mabalin a kunaen a “pulis patola” iti Tagalog ta naiduma met ti pakaitarusanna. Nupay agpada dagita a balikas a kayatna a sawen nga agintatangken, agintutured, awan lategna wenno ania ditan a kaibatoganna a termino wenno tayutay.
Isu a makuna a naidumduma dagiti ini-Iloko a balikas.
Ti maysa pay nga ini-Iloko ket ti balikas a “saan a makalawlaw iti kelleb” ta no ipatarus daytoy iti English wenno iti Tagalog, aglalo no usaren ti word for word (w4w) a translation napukawen!
No usaren ti w4w translation, “can’t encircle the pot cover” saan a maitutop ta iti kayat a sawen dayta a “saan a makalawlaw iti killeb” ket twisted personality. No kasta met ti pakaitarusanna, napellasan no di man nakayasan a naminpitla ket napukaw ti metapora.
Isu a narigat no dadduma iti agipatarus kadagiti sinurat—kas koma iti sarita, aglalo no saan a mismo ti author ti agipatarus iti sinuratna.
Da Peter La. Julian ken Manuel Diaz ket dayta ti dakkel a parikutda iti panangipatarus kadagiti sarita nga Ilokano ta awan iti kaibatoganna a balikas dagiti ini-Iloko. Iti maysa a diskusionda sadiay Session Café (formerly Dainty’s Restaurant, ti nalatak unay a watering hole iti Baguio) iti katengngaan ti 2007 napagsasaritaan idi ti proyekto a panangipatarus kadagiti sarita nga Ilokano iti English. Ket nasaoda ti parikutda maipapan kadagiti iniiloko a balikas a maamakda a mangipatarus, maysa ditan ti saritak nga impangabakko iti Palanca Awards ta adu dagiti iniiloko a balikas nga inlagak.
Kangrunaan a pagparikutanda ti saritak nga impangabakko iti Palanca ta nagadu dagiti ini-Iloko a termino a narigat nga ipatarus ta agbaliwen no kua ti kayatna nga ibaga. Uray siak a mismo ket pinadasko nga impatarus iti Tagalog ken iti English ngem saan a makapnek.
Nupay kasta, iti Filipino, (national language) mapalubosan kano dagiti termino nga awan iti katukadna a balikas nga ilaok tapno lalo a bumaknang. Kasta ti balakad kaniak idi ni Prof. Leoncio Deriada, dati a dekano iti College of Humanities iti UP in the Visayas. Isu a no nagsuratak iti Filipino adun ti laokna nga ini-Iloko a balikas wenno Kankanaey wenno Nabaloi, depende ti tema ken agbibiag. Mabasa dagitoy lalona kadagiti dandaniwko ken dagiti saritak iti Filipino (mabasa dagiti dadduma iti kamalig.blogspot.com ken biligualpen.com). Uray dagiti dadduma a regional writers ket kastoy met ti aramidda, a kas iti Bicol, Waray, Kiniray-a, ken dadduma pay. Ti purpose wenno kangrunaan nga akem daytoy ket panangpabaknang ti national language—Filipino.
Usaren ngarud dagiti ini-Iloko a balikas iti Filipino wenno Tagalog a sinurat tapno saan a maiyaw-awan ti kabukbukodan a dila iti panagdur-as ti nailian a lenguahe. No ini-Iloko a termino, kastanan, ta di ket a dagiti negatibo a balikas iti maitiptipon iti Filipino a kas iti dugyot, bwakaw, ken dadduma pay a balikas…@
Posted by Ka Iddo at 6:04 PM 0 comments
Monday, September 09, 2013
Dagiti Sarsarita Para Ubbing
Idi radio pay laeng ti kangrunaan a taudan ti impormasion, paboritotayo a denggen dagiti putar (daydi) Angkel Pete Aromin (awanan relasionmi, a kas pangawag laeng kenkuana, papolar nga awag) a napauloan iti “Dagiti Sarsarita ni Angkel Pete” a nabayag a nangilillili ti muging iti yuyeng ti imahimasion; a kunaentayo a nabayag a tinaraonanna ti mugingtayo kadagiti sarsarita. Dagitoy ket nangngegan kadagiti kangrunaan a radio stations iti Northern Luzon babaen ti produksion ti MPBC; dagiti sarsarita a nangited iti binagbag-oy a liwliwa ken impormasion a nangtaraon ti adu a muging iti dinekdekada.
Idi inayabanen ti Namarsua (daydi) Angkel Pete, sinublat ni Amor Cabaccang, ket pinauloanna met iti “Dagiti Sarsarita ni Lola Angela.” Dinekada metten daytoy iti napalabas, ket agingga iti agdama mangngegan pay laeng iti tangatang..
Saanko a mabubos a maisip iti panagwerret dagiti panunot dagiti dua a mannurat (Aromin ken Cabaccang) no kasanoda a pinagubbog ti mugingda kadagiti sarsarita a para ubbing ta immabut ti panagsursuratda iti dinekdekada, iti inaldaw-aldaw—Lunes agingga iti Sabado..
Nupay nagtrabahotayo met iti MPBC a kas scriptwriter ken copywriter iti innem a tawen, saantayo a nagsurat iti sarsarita a para ubbing. Kadagiti sangapulo ket uppat a drama a produksion ti MPBC, sangapulo ket tallo iti intay nagsursuratan, ti laeng sarsarita a para ubbing ti saan.
Nupay kasta, iti kapaliiwantayo kadagiti putar da Angkel Pete ken Amor Cabaccang, saan laeng a didaktiko no di ket simmalpada met kadagiti sensitibo a panirigan ken paspasamak naigamer iti lasag ken dara ti gimong. Dagiti sarita a saan laeng a mangbagbaga no di ket luktanna ti muging iti kabarbaro nga eksperiensa wenno mangguyugoy (persuade), iti kinainosente ken panangiladawan ti panagawat ti maysa nga ubing iti inna aglawlawna, iti biagna a kas ubing, ken panaganalisar kadagiti sumagpat a kabarbaro a banag kenkuana.
Ti kinainosente, panagtakuat, panagawat ken pannakiramraman iti mapaspasamak iti gimong ken panagiparang kadagiti sensitibo a panirigan ti ammotayo a depinision ti sarsarita.
Dagiti sensitibo a panirigan ket nabiit pay a naipasngay ta nabayag a saan a makaaliwaksay dagiti sarsarita iti pagilian ta dinominaran dagiti didaktibo a tema.
Ngem ita a panawen, nagbalbaliwen ti panirigan ti kaaduan a mannurat kadagiti sarsarita ta simmagpatdan kadagiti putar a nasken iti pannakibiangda iti gunay ti gimong ken iti panagaddang ti panawen.
Iti bukodtayo a panirigan nasken laeng a makiramraman dagiti ubbing wenno makibiang iti bukodda a gimong tapno saanda nga agkalaegan ken agtaytayyek iti maymaysa wenno sumagmamano laeng a tema. Iti ababa a pannao, nawayan ti dagiti sarsarita (para ubbing) nga agdakiwas iti sadinoman a yuyeng ti imahinasion. Nupay agdakiwasda, saanda nga umadayo iti konsepto ti kinainosente ti maysa nga ubing.
Iti Ilocano Children’s lit, dagiti konsepto maipapan iti pananggamulo dagiti ubbing iti bukodda a biag ken maaninaw kadagiti putar (daydi) Reynaldo A. Duque ken Clesencio Rambaud; iti panangiladawan kadagiti nakain-inosente a sarsarita ken makapaisem ta naigamer sadiay ti kinaubing—aramid ken kapanunotan dagiti ubbing ket masarakan kadagiti putar ni Sherma Benosa.
Ti kinainosente ket saan a maiyadayo kadagiti sarsarita uray no gamuloenda iti bukodda biag, iti man pannakiramanda iti mapaspasamak iti gimong, iti man panagtakuatda iti kabarbaro a banag, iti panangiduronda a nawaya ti kabukbukodanda a pangngeddeng, ket iti panangipresentarda kadagiti sensitibo a panirigan.
Nalawag ti kinainosente dagiti aramid ken panagpampanunot dagiti ubbing; ket iti kaanoman saan a pulos a natibnokan iti malisia ken dadduma pay a aspekto iti muging ti nataengan,
Iti pammaliiwtayo, naganus pay laeng ti literatura dagiti ubbing iti pagilian no ikompera dagiti sabsabali a nasion.
Lalona kadagiti naputar iti bukod a dila ni Ilokano. Ti makitatayo a rason ket ti kinakisang dagiti mabasa, mangngeg ken mabuya; ti limitado a panangragpat kadagitoy ket nasken a mawarwaran pay nga umuna tapno pumayagpag iti tangatang ti pannakapnek.
Nakisang ti mabasa a Ilocano Children’s lit. Nagsardengen nga agipablaak iti sarsarita ti Bannawag, nagsardengen ti pasalip iti sarsarita nga inesponsoran ni Honor Blanco Cabie ket kadagiti dandaniw a para ubbing met ita iti nakaituonan ti immatangda.
Nailadawan ti kinapudno nga ilulutuad dagiti sarsarita babaen iti pilit a panangibaklay dagiti mannurat, tagapatarus, editor ken ilustrador iti salaysay ni Eugene Y. Evasco a napauloan iti “Sitwasyon ng Panitikang Pambata sa Pilipinas (2010-2012)” a nangidataganna ti kasasaad iti agdama ti Children’s lit.
“Walang duda, hindi nagkukulang sa inisyatiba ng mga manunulat, ilustrador, at tagapaglimbag tungo sa ikauunlad ng panitikang pambata sa Pilipinas. Karamihan sa mga produksiyon ay maituturing na sugal, kapangahasan, at pakikiisa sa pagpapayabong ng anyo at nilalaman ng mga aklat pambata. Hindi maituturing na trabahong mapagkakakitaan ang paglikha ng mga aklat pambata, sa pananaw ng mga manunulat, tagasalin, editor, at ilustrador. Ngunit naglaan sila ng maraming oras sa training at pag-aaral upang matamo ang mataas na antas ng sining at propesyonalismo. Binubuhay ng mga pangunahing palimbagan gaya ng Vibal, Anvil, Lampara, Tahanan, at Adarna ang anyo ng panitikang pambata sa pagsusulong ng mga bagong anyo, gayong may mga puna’t batikos sa kalakhan ng kanilang komersiyal na mga produkto. Anu’t anuman, napapanatili nilang maunlad ang produksiyon ng panitikang pambata sa hindi laging sumasandig sa mga de-kahon, pormula, at gasgas na mga paksain”.
Pudno la unay ti kunana a saan a maibilang a trabaho a pagganaran wenno kumitaan ti panagsurat, ta kas iti nakunan iti naminsan Reynaldo Duque, dipay mabalin nga igatang iti kape. Nupay kasta, gapu dayta pannakapnek (satisfaction) sangoen latta dagiti mannurat ti talentoda nga agaramid iti sarsarita; kadagiti publisher, pudno la unay ti kuna ni Evasco a pannakisugal, kinadursok nga aramid iti agipablaak kadagiti libro a saan nga ammo wenno saan a sigurado nga agsubli pay ti puonan, nupay kasta, aramidenda latta met ti amin a kabaelanda iti panagdur-as kadagiti libro a para ubbing. Isu a kitkitaenda met a nalaing dagiti pinutar a saan a nakasanggir a kanayon kadagiti pormula, de-kahon wenno dagiti naulit-uliten nga idea nga iti kabayagnan a maul-ulit ket saanen a malagip a kaano a nangrugi wenno nangrugi idi time immemorial.
Kas iti singasing ni Evasco, kasapulan kano dagiti timek dagiti nadumaduma a rehion tapno mapabaknang ti literatura a para ubbing iti pagilian. Kastoy man iti pammaliiwna:
“May mga inisyatiba rin mula sa mga indibidwal, mga organisasyon, at mga masigasig na tinig mula sa rehiyon upang punan ang mga nakaliligtaan ng mga komersiyal na tagapaglathala.”
Wen a, an-annuen ngarud dagiti regget nga agprodius kadagiti sinurat a para ubbing no awan iti badang nga agtaud kadagiti kakailian, dagiti mannursuro iti amin nga agpang (level), dagiti estudiante ken dagiti mangipatpateg ken napinget a manartarabay iti panagsantak daytoy a benneg, ti literatura.
Isu nga iti sangaduyog a singasing ni Evasco, maitutop laeng koma a naburburnok pay koma ti bilang dagiti riders ket mangipatpateg itoy a klase ti literatura. Ti panangsaranay kadagiti mannurat, tagapatarus, editor ken ilustrador ket puon ken gubuayan iti regta nga agputar pay iti ad-adu ken narangrang-ay, de-kalidad a sinurat a mabalin met nga ipannakkel iti sangalubongan a kas kabukbukodan a literatura para ubbing. Kastoy man ti singsing ni Evasco:
“Sa lahat ng nabanggit, hinihiling ng panitikang pambata ang mas maraming mambabasa at mas masugid na tagapagtangkilik. Aanhin pa ang mga pagbabago, aanhin pa ang mga paghamon sa paksa at anyo kung hindi naman ito pahahalagahan ng mga bata at pamilyang Pilipino? Kung gayon, kailangan ng tulong ng mga magulang, guro, at ibang nagmamalasakit upang ipakilala sa mga batang mambabasa ang mga hiyas ng kasalukuyang panitikan para sa batang Filipino.”
Babaen iti irteng ken gutad ti pammailin ti Departamento ti Edukasion (DepEd Order No. 16, series of 2012) maipapan iti Mother Tongue-Based Multilingual Education (MTB-MLE), manamnama ti panagruar dagiti libro a para ubbing, dagiti literatura a mangmuli iti naimbag a pannursuro, mangguyugoy nga agtakuat kadagiti kabarbaro a banag, makipaset iti saritaan ken diskusion ken dadduma pay a mangidur-as iti kinatao ken mangpabaknang iti kapanunotan, nga amin ket nagtaud kadagiti naputar a sarsarita.
Nausaren idi ti kastoy nga approach ti edukasion. Dagiti sarsarita ti pagadalan iti umuna a grado agingga maikatlo. Ti Philippine literature (Filipiniana) iti nangatngato nga agpang a pakabasaan dagiti sinurat da Carlos Bulusan, Alejandro Roces, ken dadduma pay a mannurat a Pinoy.
Iti panangisubli manen iti sigud approach ti edukasion, manamnama iti panagsubli met dagiti marapukawen no dipay ket saan nga ammo iti agdama a henerasion a putar dagiti nagkauna a mannurat, dagiti sarsarita, pasintawi, dandaniw, burburtia ken dadduma pay. Isu a kinuna man ni Evasco iti salaysayna;
“Aasahang maitatampok sa mga aklat na ito ang panitikang-bayan gaya ng mga alamat, mito, kuwentong-bayan, epiko na hindi kadalasang naitatampok sa mga aklat na nilikha sa Metro Manila. Dagdag pa, makatutulong rin ito upang higit na pagyamanin ang mga paksang maaaring talakayin ng pambansang panitikang pambata...”
Nakaranraniag ti masakbayan daytoy a klase ti literatura ta nakasagpat payen kadagiti nadumaduma a nasion babaen iti patarus. Kas mabasa met laeng iti salaysay ni Evasco:
“Mabuting balita rin na may mga aklat pambata sa Pilipinas ang naisasalin sa mga banyagang wika sa Asya. Sinundan nito ang dating pagkakasalin ng mga piling aklat ng Lampara Books (paris ng A Spider Story, The Spectacular Tree, at Si Isem sa Bayang Bawal Tumawa) sa wikang Tamil, Bahasa, at Mandarin ng tagapaglimbag na Kumaresh Publications ng Singapore noong 2004.
Pinakamatagumpay sa larangan ng pagsasalin at paglalathala ng aklat sa ibang bansa ang premyado at isa sa nangungunang manunulat para sa bata na si Luis Gatmaitan. Sa taong 2009, naisalin sa wikang Bahasa ang aklat pambatang Dua Belas Pasang Sepatu (Sandosenang Sapatos) ni Luis Gatmaitan ng Metalexia Publishing (Jakarta). Naisalin naman noong 2010 sa wikang Thai at Ingles ang Dukdik, The Pesky Blood Cell (Si Duglit, Ang Dugong Makulit) ng Kanok Bannasan Publishing (Bangkok). Noong 2011 naman, dalawa pa niyang aklat ang naisalin at nalathala sa ibang bansa. Una ay May Mga Lihim Kami ni Ingkong sa wikang Nihonggo ng Hikumano Publishing House, Inc. (Tokyo). Pangalawa naman ang bersyong Thai na Sandosenang Sapatos ng Kanok Bannasan Publishing. Napipinto na ring maisalin sa Danish ng Melaangaard Publishing ang kababanggit na libro ni Gatmaitan.
Dagdag pa rito, naisalin din sa Swedish ng Trasten (Stockholm) noong Oktubre 2011 ang premyadong aklat na Naku, nakuu, nakuuu (Adarna 2008), kuwento ni Nanoy Rafael at guhit ni Sergio Bumatay III.
Nakalawlawag ti masakbayan ti Children’s lit, nasken laeng ti panagsalukag ken suporta iti publiko... @
Posted by Ka Iddo at 7:47 AM 0 comments
Wednesday, September 04, 2013
Saludsod Iti Pasalip
Rumbeng kadi nga awan ti mangabak iti maysa a pasalip iti panagsuratan? Daytoy i intext ti maysa a pagayam, a dina kayat a maibutaktak ti kinaasinona, a nalabit wenno di pagduaduaan iti kinaadda ti ngatangatana wenno makarikna ngata iti panagaripapa isu nga agsadag iti kinatalged agingga maragpat ti panunotna iti kongreto nga inna pagbatayan iti ibaskagna met a pangngeddeng. Tapno maguped dayta a panagduaduana, inyumanna kadatayo, a nangiddawanna iti bukodtayo a kapanunotan maipapan itoy. Imbagatayo met kenkuana ti bukodtayo a kapanunotan maipapan iti inna pakariribukan.
Ken agsipud ta maipapan iti literatura ti nakasentroan daytoy a sinurat, insurattayo met ti kapanunotan ken kapaliiwantayo ditoy; kalpasan a naibagatayon kenni gayyem ti bukodtayo a kapanunotan ken kapaliiwan.
Subliantayo ti saludsodna ken nasken nga idatagtayo ti kapaliiwantayo kadagiti naglabas a pakontes ken dadduma pay pakontes iti panagsuratan saan laeng a ti bukodtayo a dila no dipay ket iti sabsabali. Adawentayo ti kapaliiwantayo kadagitoy tapno masirok ti kapuonan ti amin wenno pagibasaran iti inyetnag a pangngeddeng.
Iti kapaliiwantayo, very lenient—tolerado, managpanuynoy unay, managpalabas unay—wen, dayta ti korek a termino ti Ilocano lit no maipapan iti aniaman a pakontes, saan unay a naestrikto a kas kadagiti dadduma pay a pasalip dagiti dadduma pay a lengguahe; napaliiwtayo daytoy kadagiti napalpalabas a komentario, analyses, kritisismo ken dadduma pay a sinurat (opinion) maipapan iti kapaliiwan kadagiti nangabak iti pakontes ken kapanunotan a naidatag, nakiddaw man wenno saan maipapan itoy.
Kas iti opinion ti maysa a panglakayen iti Ilocano lit, ti ebaluasion ti sinurat ket ad-adda nga agbatay iti substance –ania ti Ilokanonan, hmn, dagsen ti/dagiti elemento a naaramat ken/wenno ania iti topikona ken kayatna nga ibaga; kabarbaro kadi nga idea wenno nagasgasen?
No daytoy ti rason, wen, ala, kumanunongak met, ania ngarud ikidemanen a, ti motivation iti sabali lalo no agdadamo nga agsurat ket ad-adda nga ikkan iti preperensia just for the sake ti kabukbukodan a literatura; ti leniency ket maisarwag, ket dagiti sekreto ken kapaliiwan, agbatida a kas aridaed ti kalman, ta mangnamnama a dumtengto met ti panawen nga inda maragpat iti kinaumno inton maluoman ti plumada, lalo ket kaaduanna kadagiti mannurat nga Ilokano ket damoda a tumapog iti talon ti panagsuratan.
Ngem no dagiti dadduma pay a rason iti pasalip, aglalo kadagiti naidatagen a pagannurotan ken no maipapan iti definition, saanak metten nga umayon iti panangpalabas. Saanak nga umayon no daytoy ti nasukit.
Adu metten dagiti pasalip nga intay naghuradoan ket dagiti definition ken naituding a pagannurotan ket inikkan iti preperensia ngem iti sabali. Adu ken atiddog a discussion, palawag ken argumento, kontra argumento iti naidatag; saanen wenno mailaksiden iti substance iti sinurat ta ti kitkitaenen ket paglintegan—no dagiti dadduma a paglintegan a mabalin a mabinnat, wen, umayunak latta, ta dayta ngarud motivation ti rason, a kas iti maysa nga intay naghuraduan—nga inlawlawag dagiti pada nga hurados ti kangrunaan a rason.
Ngem saanko nga ayunan no naikeddengen a dayta ti paglintegan wenno dayta ti pagsasalipan.
A kas iti maysa a pasalip ti daniw nga on the spot GUMIL convention, awan a pulos ti intedko a nangabak no di laeng ti maysa nga special prize. Diak a kanunongan dagiti padak nga hurados, ti rasonko: naidatag ti pagsasalipan, ket amin—repeat, amin a nakisalip ket awan iti nakasurot ti kayat a sawen dayta a pagsasalipan.
Rumbeng kadi nga ited ti pammadayaw no awan iti nakasurot iti paglintegan? Kaniak a biang, saan, ta saanda a naragpat ti paglintegan. Ti saritaan ditoy ken ti maipapan kadagiti pagannurotan saan a maipapan iti kadagiti sinurat.
No maipapan iti sinurat, wen, kanunongak iti panangbinnat ti muging ngem dagiti dagiti rules ti malabsing, nungka, ngamin iti bukodko a kapanunotan, dagiti hurados ti mangtimon iti maysa a pasalip. Adda kadakuada, iggemda ti nagan ti pasalip ket no agkibaltangda, nagkibaltang met ti nagpasalip, mapellasan ti credentials.
Apay a mangikeddeng iti paglintegan no saan nga isu ti masurot? No awan iti nakaragpat wenno nakasurot iti pagsasalipan, apay nga ited ti gunggona?
Daytoy ti turongen ti intext ni pagayam, ti napalabas a pakontes ti sarita sadiay Cagayan ti nalabit a kayatna a malawlawagan. Awan ti nanangabak a gunggona, ngem adda ti special prize.
Ti makunak, kanunongak ti resulta no saan a naragpat dagiti agsasalip no ania ti pagsasalipan, maitutop laeng a saan nga ited dagiti gunggona. Adda naikeddeng a pagsasalipan, nga isu dayta ti maipapan iti diaspora—ti panagdappat, panagtawataw (kuna dagiti dadduma), pannakaipalais iti sabali a lugar ket sadiayen a simmantak, rimmangpaya wenno nalpay, nanglaylay no isu. Ta kas iti nabasatayo a paglintegan, maipapan iti diaspora ti pagsasalipan.
No awan iti nakaragpat kadayta nga annuroten ti pagsasalipan, natural nga awan ti maited a gunggona, saan a mabalin a pagtignayen ti leniency ditoy ta makabasol, mababalaw met ti agpakontes lalo dagiti naghurado no mabasa a saan met a maipapan iti nagsasalipan ti agparang a nangabak.
Ti maipapan iti diaspora ti pagsasalipan, awanen iti sabali pay. No awan iti nangtratar iti diaspora, maitutop a di ited dagiti pammadayaw.
Kadagiti open (awan iti naikeddeng a tema a pagsasalipan), no marikna ti hurado nga awan iti maitutop a mangabak para iti dayta a gunggona, maitutop a saan nga ited. Kas iti pammaliiwko iti pasalip iti Palanca Awards (saan nga Iluko), pasaray awan ti maited a gunggona no dida maikari iti dayta a puesto.
No iti sabali a lengguahe, nasisita a masurot (adhere) unay no ania ti reglamento wenno pagannurotan ti pasalip.
Iti maysa a pasalip, ti opinion ti maysa kadagiti hurado, a rumbeng laeng a mabakantean koma ti puesto wenno ti umuna a gunggona ta patienna nga awan iti nakaragpat. Ngem agsipud ta nakaisigudanen ti Ilocano lit a mapunoan latta amin a gunggona, isu ti sinurotda. Ket ti resulta, adda dimlaw, banag a naliklikan koma no estrikto a maipatungpal ti pagannurotan wenno estrikto iti panagpili ket saan nga ited ti gunggona no awan iti maikari nga umawat.
Iti pasalip iti sarita sadiay Cagayan, nalabit nga awan ngata iti nakapatar iti naikeddeng a tema ti pagsasalipan isu nga amin a gunggona ket naikeddeng a saan a maited.
Babaen itoy a nairugi a banag, sapay ta isu ti masurot kadagiti pay sumarsaruno nga agpasalip, nga estrikto a maipatungpal dagiti alagaden ken ti tema a pagsasalipan.
No nangikeddeng iti tema a pagsasalipan, sakanto nakabasa iti nangabak a saanna a sinurot ti tema, agsagrap la ketdi ti adu a pammabalaw; ket siguradoenmi met nga adda espasio daytoy a kolum para iti dayta a banag.
No ania ti pagsasalipan a naibaga, isu laeng koma iti pagsasalipan. @
Posted by Ka Iddo at 5:33 PM 0 comments
Subscribe to: Posts (Atom)
eng_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn eng_Latn ilo_Latn eng_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn eng_Latn eng_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn cym_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn eng_Latn eng_Latn yor_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn eng_Latn eng_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn eng_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn eng_Latn eng_Latn ilo_Latn crh_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn eng_Latn eng_Latn bjn_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn eng_Latn eng_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn tgl_Latn ilo_Latn ilo_Latn tgl_Latn ilo_Latn ilo_Latn tgl_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn tgl_Latn ilo_Latn tgl_Latn tgl_Latn tgl_Latn ilo_Latn eng_Latn eng_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn eng_Latn eng_Latn