BUIS kunam?
BUMARA la ketdi ti piditpidit ti dadduma no mapagpapatangan daytoy nangruna no
maipapan iti income tax (wenno buis para iti natgedan). Makapuling a
kitaen dagiti tax deduction iti ‘pay slip,’ kunada man. Wenno makapadagsen iti rikna
ta awan met maar-aamidan piman.
Ket
segun iti report a rimmuar itay nabiit, agsobsobra ti buis a baybayadan dagiti
adda iti middle class.
Makuna
a “middle class” ti grupo nga adda iti nagbaetan ti lower (wenno working) class
ken upper class, a pakaibilangan dagiti propesional ken dagiti adda negosioda
agraman pamiliada. No agbataytayo iti kaudian a report ti National Statistical
Coordination Board (NSCB), mairaman kadagiti middle class dagiti mangmangged
nga agaw-awat iti manipud iti P328,000 (wenno mapan a P27,000 iti tunggal
bulan) agingga iti P4 million a tinawen a sueldo.
Nangpakaro
pay iti isyu iti buis ia naiballaet a nabara a patangan wenno kaso iti panangibolsa
dagiti kameng ti Kongreso ken kakumplotda a nangangato nga opisial ti gobierno kadagiti
PDAF-da nga aggapu iti buis dagiti umili.
Dakkel
ngarud ti mapaspastrek ti gobierno manipud kadagiti middle class. Ngem saan laeng
met a dagiti propesional ti maapektaran, ta uray dagiti nababbaba ti sueldoda
(malaksid dagiti minimum wage earner ta mailisida iti income tax kas sagudayen
iti linteg), pakadagsenan unay ti riknada ti maleklekkab a pangbayadda iti buis
idinto a nakabasbassit la ngaruden ti mayaw-awidda a matgedan.
Segun
iti Bureau of Internal Revenue (BIR), agtaud kadagiti agsusueldo a mangmangged
ti 82% ti kadagupan ti nasingir manipud iti individual income taxes nga umabot
iti P246-bilion idi napan a tawen. Kaaduanna ditoy ti automatiko a maikissay
kadagiti propesional nga agsusueldo iti manipud P150,000 agingga iti P800,000 iti
uneg ti makatawen.
Awan latta met ti
pagdur-asan ti pagilian
Ngem
pappapananna dagita a buis? Apay nga agsagsagaba latta met dagiti marigrigat
iti kaawan wenno kinakurang ti serbisio ti gobierno kadakuada, wenno apay a
kadaanan latta ti sistema ti transportasion, ken apay nga adu kadagiti kalsadatayo
ti di met mamanmantener a nasayaat?
Makaunget
ti adu a netizen kadagiti kakastoy a patangan iti buis (asino met ti saan?), nangruna
iti kinaregregget ti BIR nga agiwayat kadagiti pamuspusan tapno makasingir iti
dakkel a buis a para iti administrasion ni Presidente Noynoy Aquino, ngem awan
latta met ti pagdurdur-asan ti pagilian. Kanigid-kanawan met latta ti korupsion
iti gobierno a pakapukpukawan ti pondo nga aggapu iti buis.
Segun
iti panagadal ni Romulo Virola, dati a secretary general ti NSCB, nasurok a
74.7% iti populasiontayo wenno 14-milion a pamilia ti mangbukel iti lower
class, idinto nga awan pay maysa a porsiento (0.1%) wenno 21,200 a pamilia ti
adda iti upper class. ’Tay natedda a 25.2% wenno 4.7-milion a pamilia, isu dagitoy
ti aggapu iti middle class.
Ngem
ti rigatna, kadagiti adda iti middle class nga agsusueldo iti agingga iti
P500,000 iti tinawen (wenno mapan a P41,670 iti tunggal bulan), kapada met
gayam ti baybayadanda a tax rate wenno porsiento ti buis iti baybayadam met dagiti
chief executive officer (CEO) wenno direktor dagiti multinational company,
karamanen dagiti nababaknang a tattao iti pagilian ken dagiti artista ken nalatak
a celebrity nga agaw-awat iti agingga iti P12-milion iti tunggal bulan.
Apay
a kasta? Iti ngamin agdama a paglintegan, manipud iti 5% agingga iti 32% ti tax
rate a bayadan dagiti mangmangged depende iti sueldoda. Kadagiti ngarud agaw-awat
iti sueldo iti agingga iti P500,000, masingir dagitoy iti kangatuan a tax rate a
32%, nga isu met ti tax rate dagiti nangatngato nga adayo iti sueldoda ngem isuda!
Ken uray pay palubosan ti linteg ti basic personal exemption (para kadagiti
minimum wage earner) ken adda pay P20,000 a deduction iti tunggal anak wenno
dependent, saan met unay a marikna daytoy a pakalag-anan dagiti mangmangged ta
dakkel latta ti malekkab iti sueldoda a kas pagbayadda iti buis.
“Bracket creep”
Ngem
dayta gayam a paglintegan iti tax rate ken tax bracket ket idi pay laeng 1997 a
nangrugi a naipatungpal, wenno mapanen a 17 a tawen a saan a nabalbaliwan
idinto nga adun ti bimmabaan ti gatad ti piso gapu iti inflation (wenno ti
agtultuloy nga ingingina ti presio dagiti magatgatang ken serbisio iti maysa a panawen).
Kayatna a sawen, uray dimmakkel ti sueldo ti maysa a mangmangged, sumursurot
met kenkuana ti nangato a tax rate. Ti rigatna, bumasbassit met ti balor ti
sueldona iti panaglabas dagiti tawen. Kas pagarigan ti sueldo iti maysa a
manager 15 a tawenen ti napalabas, katukad laengen ti agdama a sueldo ti
mangrugrugi pay laeng a call center agent. Ngem iti laksid dayta, dakdakkel ti
tax rate ti sueldo ti naud-udi.
Aw-awagan
dagiti ekonomista daytoy a situasion iti “bracket creep.” Ditoy, dagiti
agbaybayad iti buis a saan met a makategtegged iti dakkel, wenno uray pay saan a
naibasar iti inflation ti mateggedanda, mapilitanda nga agbayad iti dakkel a
buis a kaibatogan ti tax rate ti sueldoda. Saan met ngamin a nabaliwan ti tax
rate tapno mayannatup iti epekto ti inflation iti panaglabas dagiti tawen.
Segun
ken ni Ronald Mendoza, propesor ti Asian Institute of Management, saan laeng a
dagiti agbaybayad iti buis ti agrabiado ditoy, ta uray pay ti sibubukel nga
ekonomiatayo. Gapu iti bracket creep, kunana, bumaba ti purchasing power dagiti
mangmangged; ta ania ngarud, awan met ti ania a maurnongda iti masapulanda. Ket
no awan ti aggastos (gapu ta awan wenno agkurang ti gastuen), dakes la ketdi ti
epektona daytoy iti ekonomiatayo ta saan metten nga aggaraw ti pisos tapno
pakagansiaan met koma ti asino man nga agkasapulan. Kas kanayon nga ibagbaga
dagiti ekonomista, masapul nga aggastos dagiti tattao tapno pumartak ti
panagdur-as ti pagilian.
Napintas
ngarud a damag ti kaadda dagiti gakat iti Senado nga agpangpanggep a mangibaba
iti income tax rate, kas iti Senate Bill No. 2149 ni Senador Sonny Angara nga agpangpanggep
a mangibaba iti 25% ti agdama a 32% a tax rate. Kapada daytoy ti immun-una a
kiniddaw ti World Bank tapno maliklikan ti “over-taxation” wenno sobra a
pannakabuis dagiti adda iti middle class. No makalusot ti gakat ni Angara,
agbalinton a P1-million ti kangatuan a gatad a mabuisan iti agingga laeng iti
25% mangrugi inton 2017.
Adda
pay kapadana a gakat iti Senado a mangpalag-an ti bayadan a buis dagiti adda
iti middle class ken kasurotna a reporma
iti sistema a kas ti Senate Bill 716 ni Senador Ralph Recto ken ti Senate Bill
1942 ni Senador Bam Aquino IV.
Kangatuan iti
Southeast Asia?
Kinapudnona,
maysa ti income tax rate ti pagilian kadagiti kangangatuan iti Southeast Asia.
Segun ken ni Angara, mabuisan ditoy Filipinas ti P500,000 ($11,000) a sueldo
iti tinawen iti agingga iti 32% idinto nga iti Singapore, saan a mabuisan iti agingga
iti dayta a gatad; ket iti Thailand, mabuisan ti kapadana a gatad iti 10%
laeng, 11% iti Malaysia, ken 20% iti Vietnam.
Segun
ken ni Karl Kendrick Chua, senior economist iti World Bank Philippines,
kasapulan a bennaten ti Filipinas ti kasla akikid a tax base idinto nga ibabana
ti tax rate no kayat met laeng ti gobiernotayo ti makiginniddan kadagiti kaarrubana
iti Asia iti agpang ti panagdur-as ti ekonomia. Kasapulan met a rugianen nga
ipada wenno yannatup ti sistema ti panagbuistayo iti sistema dagiti
kakaarubatayo a pagilian a kas panagsaganatayo metten iti pannakaipakat ti
ASEAN integration a mangrugi inton umay a tawen.
Saanen
a mapagduduaan a nasalsaliwanwan ti panagbiag dagiti kaaduanna a mangmangged
kadagiti kaarrubatayo a pagilian. Daytoy ti maysa a dakkel a rason nga adu
latta kadagiti kakailiantayo ti mapan kadagitoy a pagilian ken dadduma pay a paset
ti lubong ngem ti aganus iti nagbassit a pakaurnongan ti sueldona, uray pay
nangato ti sueldona, no agtalinaed nga agtrabaho iti pagiliantayo.
Ngem
ti saludsod: ipalubos ngata ti Malakanyang a makissayan ti tax rate?
Uray
pay adda gakat a naidatagen iti Kongreso, no saan met a dagitoy ti kasapulan ti
administrasion tapno maipakat ti reporma iti panagbuis, awan lat’ namnamaentayo
nga agtung-ed ti Malakanyang. Ti personal income tax ti kadadakkelan a
mangipapaay iti pamastrekan ti gobierno. Ket no makissayan ti masingir a buis
babaen ti pannakaibaba ti tax rate, maapektaran ti programa ti DBM ken BIR a
mangikabassit iti deficit wenno pagkurkurangan ti masingir a buis wenno ti
addang dagitoy a mangsupusop ti pagkurkurangan ti masingir a buis babaen ti
panangipamuspusanda a makasingir iti ad-adu pay buis a pangpondo iti gastuen ti
gobierno.
Ti kondision ti
Malakanyang
Umannugot
laeng ngarud ti Malakanyang a mangibaba iti tax rate no la ketdi saan a pakakissayan
ti pondo ti gobierno. Segun ken ni BIR Commissioner Kim Henares, saan pay a
panawen tapno mapagpapatangan ti panangibaba iti tax rate. Ad-adda kano ita a
tamtamingen ti gobierno dagiti mabalin nga addang tapno maikadakkel latta ti
masingir a buis para iti agtultuloy nga operasion ti gobierno.
Wen,
kayattayo amin a bumaba ti buis, ngem napateg met kano a kitaen ti kasapulan ti
gobierno tapno saan a malugi daytoy, segun pay ken ni Henares.
Ken
maysa, kunana a sumaysayaat ti taray ti ekonomia babaen ti agdama a polisia ti
gobierno iti panagsingir iti buis, isu a narigat a maallukoy ti liderato wenno
kasta lattan ti kapartakna nga ayonan ti Presidente iti aniaman a singasing a
reporma iti panagbuisan.
Ngem
uray pay ngata saanen a maibatay iti Konstitusion ti sistema, madi kadi lattan
ti gobierno? Segun ken ni Angara, rumbeng nga iti aniaman a sistema ti panagbuis,
agpaay a padapada ken umisu iti amin a maseknan, wenno awan ti maysa a
maat-atiw laeng. Segun pay iti senador, rumbeng a mayurnos metten ti daanen nga
alagaden iti panagbuis tapno maliklikan ti panagsagaba pay dagiti mangangged,
nangnangruna dagiti adda iti middle class. Maysa ditoy ti panangikabil iti
automatic adjustment kalpasan ti sumagmamano a tawen iti linteg tapno iti kasta
makigiddan daytoy iti inflation.
Kasapulan
la ketdi ti reporma iti panagbuis wenno dagiti baro a linteg tapno maurnos
dagiti pagkurkurangan ti agdama a sistema ti income tax. Ta ania pay ti papananna
no bumakbaknang ti gobierno ngem agtultuloy met a rumigrigat ti kasasaad dagiti
mangmangged ken pamiliada?
No
saan a kayat ti administrasion, awanen ti mabalintayo no di ti agkamang iti
Langit tapno malawlawagan man laeng ti panunot dagiti lidertayo.
(Basaen ti orihinal a bersion daytoy iti Bannawag, Septiembre 15, 2014.)
ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn pap_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn pap_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn eng_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn lim_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn pap_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn grn_Latn ilo_Latn ron_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn pap_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn spa_Latn ilo_Latn tgl_Latn scn_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn dik_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn twi_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn