Tapno Saan a Matungro Dagiti Raep Reynaldo E. Andres
Di ipalubos a pagbalayan dagiti berde a legleg ti talonmo.
TI tungro ti maysa kadagiti kangrunaan a sakit ti pagay a kadawyan a mangdiddidigra kadagiti pagtatalonan iti patad iti panagtutudo. Dua nga organismo ti akimbasol no apay a matungro ti pinagayan— ti Rice Tungro Bacilliform Virus (RTBV) ken ti Rice Tungro Spherical Virus (RTSV).
Maymaysa met a peste ti agyakar kadagitoy dua a bayrus— ti berde a legleg. Karegget la unay dagitoy a peste ti umatake iti panawen ti panagbubunubon agingga nga aggipi dagiti pagay. Sepsependa ti tubbog ti puon, bulong ken dawa dagiti pagay, nangruna dagiti barayti a maimula iti rugrugi ti kalgaw wenno iti panawen ti second cropping.
Kadagiti pinagayan a kinapet ti tungro, sigurado a bumaba iti agarup 50 a porsiento ti manamnama a kaadu ti maapit nangruna no nagmula kadagiti barayti a di naandur iti daytoy a sakit.
Narigat a paksiaten ti tungro aglalo no nakapangrugin nga immatake kadagiti pagay. Agtalinaed ti bayrus iti talon agingga iti sumaruno manen a panagtalon. Kadagiti pinagayan nga immunan a nabiktima iti tungro, dakkel ti gundaway a mabiktimada manen iti daytoy a sakit kadagiti masungad a panagtalon nangruna no mangrugi manen nga agraira ti berde a legleg. Nasapa ngamin nga umatake daytoy a peste ket gagangay nga umuna a biktimaenna dagiti raep.
Maala ti berde a legleg dagiti bayrus ti tungro iti kanito a nakapangan daytoy iti naimpektaran a pinagayan ken nakasepsep iti tubbog dagiti naggapasan a garami manipud kadagiti talon nga immuna a nagsakit iti tungro.
Mayakar pay ti sakit manipud kadagiti naimpektaran a bunubon, kadagiti nagrusing a pinuon (ratoon), ken kadagiti naapektaran a talon a saan a naarado a nasayaat kalpasan a naani dagiti pagay.
Mangrugi nga umatake ti tungro manipud iti panawen a panagtubo dagiti bunubon agingga nga aggipi dagiti pagay. Agmilatmilat dagiti naganus a bulong ti pagay a kinapet ti sakit, idinto nga agamarillo met ti kolor dagiti natangkenan. Narigat a dumakkel dagiti naapektaran a mula ken bassit ti bilang dagiti tumanor a gipida.
Kuna dagiti agsuksukisok manipud iti Philippine Rice Research Institute (PhilRice) nga uray nasalunat dagiti kairaraep a bunubon, dakkel ti gundawayda a matungro no mangrugin nga agdakiwas dagiti berde a legleg iti pinagayan. Kalpasan ti sumagmamano nga aldaw a panagsepsepda iti tubbog dagiti mula, mangrugin nga agitlog dagiti babbai a peste iti nagbabaetan dagiti bulong ken gipi.
Iti unos laeng ti manipud maysa agingga’t dua a lawas, sigurado a nayakaren dagiti berde a legleg ti bayrus ti tungro kadagiti pagay nupay di pay laeng madlaw ti kaadda ti sakit. Kumarkaro ti panangdidigra ti berde a legleg bayat nga agungungar dagiti raep ken agtultuloy met ti panagitlog dagiti babbai a peste.
Kalpasan ti sumagmamano nga aldaw, agpessa dagiti itlog ken mangrugin nga agwaras ti impeksion ti bayrus kadagiti mula iti uneg ti manipud 3 agingga’t 4 a lawas. Kalpasanna, mangrugin a makita dagiti pagilasinan ti tungro iti sapasap a pinagayan.
Agtultuloy met latta nga agdakiwas dagiti urbon ken nataengan a berde a legleg iti pinagayan ket yakarda ti bayrus kadagiti dadduma pay a mula ken kaarruba a sinilong. No nakapagwarasen ti bayrus ti tungro, makitan dagiti batekbatek a banag iti rabaw dagiti bulong.
Kuna dagiti taga-PhilRice a saanen a maagasan dagiti natungro a pagay isu a nasaysayaat ti wagas a panangpaksiat iti berde a legleg tapno makontrol ti pannakaiwaras ti bayrus manipud kadagiti apektado a pinagayan.
Tapno Masalakniban Dagiti Pagay Adda kanito a kasapulan ti kemikal tapno mapaksiat ti berde a legleg ken ti bayrus a kimpet iti bagina. Ngem kapintasan pay laeng ti natural ken nakaisigudan a wagas a panangpaksiat iti peste tapno saan a mairisgo ti salunat ken ti aglawlaw.
Maysa kadagitoy ti panaggigiddan dagiti mannalon iti maymaysa a lugar nga agraep iti unos ti makalawas tapno bumassit ti bilang dagiti peste nga agyakar iti sakit. Adda rekomendado a panawen ti panagraep iti maysa a lugar nangruna no nababa pay laeng ti populasion dagiti peste. Nasaysayaat no makiuman iti kaasitgan nga opisina ti Department of Agriculture (DA) dita lugaryo tapno maammuan no ania ti kapintasan a panawen a panaggigiddan dagiti mannalon nga agraep. Kasapulan ngarud ti panagtitimpuyog dagiti mannalon iti daytoy a panggep.
Saan met sobsobraan ti agganagan iti Urea tapno di matignay ti ganas dagiti peste a dumarup iti pinagayan. Kaay-ayo ngamin ti berde a legleg nga atakaren dagiti pinagayan a sobra ti laklak-amenda a nitroheno.
Kalpasan ti panagani, dagus nga araduen ti talon tapno madadael dagiti nabati a pinuon dagiti pagay. Iti kasta, mapaksiat dagiti nabatbati a peste ken dagiti itlogda, agraman dagiti dadduma a mula iti talon a nagpaay nga alternatibo nga apon dagiti peste ken bayrus.
Ikkaten met dagiti laok a bin-i (off types). Makatulong daytoy tapno bumassit ti insidente ti tungro. Ngem laglagipen a saan nga epektibo daytoy a wagas nangruna no nangaton ti insidente ti panagatake ti bayrus iti pinagayan.
Ipakat pay ‘tay direkta a panagmula (direct seeding). Nababbaba ti insidente ti tungro kadagiti bin-i ti pagay a direkta a maiwaris iti talon ngem kadagiti mairaep.
Inaldaw a sarungkaran ti pinagayan tapno nasapa a maduktalan no kinapet ti tungro dagiti pagay. Iti kasta, maamiris no kasano ti kalawa ti sinakup ti peste ken ti bayrus. Siputan ti kaadda ti peste kadagiti kaarruba a taltalon. No adda sumagmamano a pinuon ti pagay a kinapet ti sakit, ipakaammo iti maseknan a mannalon ket ibalakad kenkuana a nasaysayaat no parutenna laengen dagitoy, imbes a bay-anna nga agramaram ti sakit kadagiti kakaarrubana a pinagayan.
Kangrunaanna, agmula kadagiti barayti ti pagay a naresistensia iti berde a legleg ken pilien dagiti barayti a saan a naapektaran iti sakit kadagiti napalpalabas a panawen ti panagmula.
Naandur ti BPI Ri10 ken IR62 kontra iti berde a legleg ken dadduma pay a peste. Adda pay walo a barayti ti Matatag a pagay a mabalin a pagpilian— ti Matatag 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, ken 8. Saan nga agraraep iti IR36, IR42, IR54, ken IR65 kadagiti pagtatalonan a kanayon a matungro ta saanen a naandur dagitoy a barayti kontra iti berde a legleg.
No masurot dagiti umno a sistema ti panagmula ken panangtaming kadagiti nadakamat a barayti ti pagay, makaapit iti di nakurkurang ngem 92 a kaban nga irik (4.6 a tonelada) iti kada ektaria uray kadagiti kanayon a matungtungro a talon. Kadagitoy a barayti, ti Matatag 6 ti napaneknekan a kaaduan ti maitedna nga apit nga umabot iti 116 a kaban nga irik (5.8 a tonelada) iti tunggal ektaria uray kadagiti falon a kinapet ti berde a legleg.
Kabaelan dagitoy a barayti a lapdan ti panagraira ti bayrus ti tungro ta saan a kayat ti berde a legleg ti raman dagitoy a pagay.
Adda met epekto ti panangbaliwbaliw iti klase dagiti imula. Ti awan sardayna a panagmulmula iti talon ket agresulta iti saan a mapulsot a suplay a taraon dagiti peste nga insekto iti unos ti makatawen. Nasken nga aginana met ti talon iti lasud ti makabulan kalpasan a naani dagiti mula tapno bumassit ti bilang dagiti peste ken ti suplayda a taraon.
Agaramat iti insektisidio no kasapulan ngem saan nga ulit-uliten ti panagusar iti kemikal tapno umadu ti bilang dagiti kabusor dagiti peste kas iti lawwalawwa, billubillo, ken dadduma pay nga organismo a mangpaksiat kadagitoy.—O
Bumaba iti 50 a porsiento ti manamnama a kaadu ti apit no matungro ti pinagayan.
Ti urbon ken nataengan a berde a legleg. Agpada dagitoy a napeggad iti pinagayan.
Araduen ti talon kalpasan ti panagani tapno mapulsot ti siklo ti biag dagiti berde a legleg a nagapon kadagiti garami.
Dagiti naganus a palakay a biktima ti tungro.
ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn