Dagiti kanton iti Suisa
Dagiti 26 a kanton iti Suisa ket isu dagiti naikameng nga estado iti pederal nga estdo iti Suisa. Ti tungngal maysa a kanton ket napno idi a naturay nga estado[1] nga adda dagiti kabukbukodanda apagbeddengan, buyot ken kuarta manipud ti Tulag iti Westphalia (1648) aginggan ti panakabangon ti Suiso a pederal nga estado idi 1848. Ti kinaudi a napartuat a kanton ket ti Kanton iti Jura, a datoy ket simmina manipud ti Kanton iti Berna idi 1979.[2]
Ti nagan ket naala manipud ti Pranses a balikas a canton a kayatna asaoen ket suli wenno distrito (a nakaalaan pay ti termino nga akantonamiento).
[urnosen] Pakasaritaan
Idi maiak-16 a siglo, ti Daan a Suiso a Konpederasia ket binuklan idi dagiti 13 a naturay a kanton,ken adda dagiti dua a sabali a kita: dagitii innem a daga (wenno kabakiran) a kanton ken dagiti pito a siudad (wenno urbano) a kanton. Ngem dagitoy ket teknikal idi a parte iti Nasantuan nga Imperio a Romano, dagitoy ket nagbalinda a de facto a nawaya idi dagiti Suiso ket inabakda ni Emperador Maximillian idi 1499.[3] Dagiti innem a kabakiran a kanton ket demokratiko a republika, a dagiti pito nga urbano a kanton ket oligarkiko a republika a tinengtengngel babaen dagiti natakneng a pamilia.
[urnosen] Batay linteg
Ti tunggal maysa akanto ket adda ti bukodna a batay-linteg, lhislatura, gobierno ken dagiti korte.[4] Kaaduan kadagiti lehislatura dagiti kanton ket adda dagiti agmaymaysa a kamara a parlamento, adagiti kadakkelda ket nadumadumaan a nagbaetan dagiti 58 ken 200 a tugaw. Adda dagiti bassit a lehislatura ket sapasap ng aasemblia a makunkuna a kas ti Landsgemeinden. Dagiti kanton a gobierno ket buklen dagiti lima wenno pito a kameng, depende iti kanton.[5] Para kadagiti nagan ti intituto, kitaen ti Listaan dagiti lehislatibo ken ehekutibo a konsilo dagit kanton iti Suisa.
Ti Suiso a Pederal a Batay-linteg ket mangirangarang adagiti kanton ket naturayda iti panakagayat a dagiti kinaturayda ket saan a patinggaan babaen ti pederal a linteg.[4] Dagiti kanton ket makataginayonda pay kadagiti amin a bileg ken dagiti kaannongan a saan anaidelegado iti Konpedeasion babaen ti Batay-linteg. Ti kaaduan a kaimudinagn, dagiti kanton ket akinrebbengda para iti panagaywan ti salun-at, nam-ay, panagipatuungpal ti linteg ken publiko nga edukasion; mangitaginayonda pay ti bileg iti panagbuis. Dagiti kanton a batay-lnteg ket mangikeddeng ti gatad iti autonomia a maited kadagiti munisipalidad, a dagitoy ket agdumaduam ngem kankanayon a mangiraman ti bileg ti panagbuis ken mangparur kadagiti munisipal a linteg. Ti kadakkel dagiti kanton ket nadumaduma manipud ti 37 km² aginggan ti 7,105 km²; ti populasion ket agdumaduma manipud ti 15,471 aginggana ti 1,244,400.
[urnosen] Dagus a demokrasia
Iti pederal a lessaad, amin a kanton ket mangited para iti (gudua-) a dagus a demokrasia. Dagiti umili ket mabalinda a kumiddaw ti maysa anadayeg a butos tapno mapasayaat ti kantonal a batay-linteg wenno linlinteg, wenno mangi-beto dagiti linteg wenno panag-gasto a a linteg a naiparuar babaen ti parlamento. Dagiti sapasap a nadayeg nga asemblia (Landsgemeinde) ket napatinggaanda tattan kadagiti kanton ti Appenzell Innerrhoden ken Glarus. Dagiti demokratiko a karbengan dagiti amin a sabsabali a kanton ket maipasanay babaen ti sekreto a balota.
[urnosen] Listaan
Dagiti kanton ket nailista iti urnos a naited iti pederal a batay-linteg.[1]
Ti dua a letra a pangyababaan para kadagiti Suiso a kanton ket kanayon a maus-usar, a kas dagiti plata a lisensia ti karro. Maus-usar pay dagitoy idiay ISO 3166-2 a kodkodigo iti Suisa nga dda ti pangsaruno a "CH-" (Confœderatio Helvetica, Suisa), a kas ti CH-SZ para iti kanton iti Schwyz.
[urnosen] Dagiti gudua a kanton
Innem kadagiti 26 a kanton ket tinawtawid, ngem saanen nga opisial, a nakunkuna a "gudua a kankanton" (Aleman: Halbkanton, Pransés: demi-canton, Italiáno: semicantone), a mangipakita ti maysa a pakasaritaan ti agsinnaranay a panakikaduaan wenno panakasina.
Dagiti gudua a kanton ket nailaslasinda iti umuna nga artikulo iti Suiso Pederal a Batay-linteg iti 1999 babaen ti panakaisilpo kadagiti sabali a "kaguduada" nga adda tipangsilpo a "ken":
DagitiTattao ken dagiti Kanton iti Zurich, Berna, Lucerna, Uri, Schwyz, Obwalden ken Nidwalden, Glarus, Zug, Friburgo, Solothurn, Basel-Stadt ken Basel-Landschaft, Schaffhausen, Appenzell Ausserrhoden ken Appenzell Innerrhoden, San Galo, Graubünden, Aargau, Thurgau, Ticino, Vaud, Valais, Neuchâtel, Hinebra, ken Jura ket mangporma dagitoy ti Suiso a Konpederasion.—Artikulo 1 iti Pederal a Batay-linteg iti Suiso a Konpederasion (maipalpalagip a daytoy ket saan a kas ti kasisigud)[17]
Ti 1999 a panagbalbaliw ti batay-linteg ket nagtagtaginayon iti daytoy a panakailasin, iti panagkiddaw dagiti innem a kantonal a gobierno, a kas ti waya a panagmarka ti naipakasaritaan a panakikadua kadagiti gudua a kanton iti tunggal maysa kaniada.[18] Iti panakaigiddiat, ti umuna nga artikulo dagiti 1848 ken 1874 a batay-linteg ket nangibukbukel ti Konpederasion a kas ti panagkaykaysa dagiti "duapulo ket dua a naturay a kanton",[19] a mangibagbaga kadagiti kagudua a kanton a kas "Unterwalden (ngato ken sirok kadagiti kakaykayoan)", "Basel (siudad ken pagilian)" ken "Appenzell (dagiti dua a Rhoden)".[20] Bayat ti nadadaan a batay-linteg ket mangibagbaga kadagitoy nga etado a kas "gudua akanton", ti maysa a termino a natagtagunayon iti nadayeg a panag-usar, ti 1999 a rebision ken opisial a terminolohia manipud idin ket agus-usar ti panaginagan a "dagiti kanton nga adda ti gudua a kantonal a butos".[21]
Nga adda dagiti pannakisaranayda a panakikadua ket puro a naipakasaritaan laeng a banag, dagiti gudua a kanton manipud idi 1848 ket kapadpada dagiti sabsabali a kanton malaksid ti dua:[22]
- Agpilida laeng ti maysa a kameng iti Konsilo dagiti Estado embes a dua (Cst. art. 150 par. 2).
- Iti nadayeg a referendums a maipanggep kadagiti panagpasayaat ti batay-linteg, a kasapulan para iti panag-ampon ti nailian a nadayeg a kaaduan ken ti pay panakaingato ti kaaduam kadagiti kanton (Ständemehr / majorité des cantons), ti nagbanagan dagiti nadayeg a butos dagiti gudua a kanton ket maibilang laeng a kas gudua a butos no maipada kadagiti sabali a kanton (Cst. arts. 140, 142). Ti kayatna a saoen daytoy ket para iti pamay-an iti maysa a batay-linteg a reperendum, nasken a 12 iti dagup dagiti 23 a kantonal a nadayeg a butos ket nasken a mangsuporta ti panagpasayaat.[23]
Dagiti rason para iti panakikadua a nagbaetan dagiti tallo a paris dagiti gudua akanton ket agdumaduma:
- Ti Unterwalden ket saan uray kaanoman a nangbukel iti maysa a nagkaykaysa a masakupan. Iti kasisigud, ti Obwalden, Nidwalden, ken Abadia iti Engelberg ket nangporma kadagiti nisalsalumina a komunidad. Ti naurnong a termino a Unterwalden ket agtagtaginayon a maus-usar, nupay kasta, para iti lugar a nakiraman ti panagpartuat kadagiti kasisigud a Suiso a konpederasion idi 1291 iti Uri ken Schwyz. Ti Pederal a Dokumento ti Linteg iti 1291 ket tumawtawag para kadagiti representatibo manipud ti tungngal maysa kadagitoy tallo a "lugar".[24][25]
- Ti kanton iti Appenzell ket biningayna ti bagina kadagiti "akin-uneg" ken "akin-ruar" a gudua ("Rhoden") a kas nagbanagan ti Panakaporma manen idiay Suisa idi 1597:[26] Appenzell Innerrhoden (Katoliko) ken Appenzell Ausserrhoden (Protestanta).
- Ti kanton iti Basel ket biningayna ti bagina a kas nagbanagan iti gulo idiay away ti Basel idi 1833, tapno maikapatakder ti panagpapada dagiti umilina, a nanggubgubat kadagiti panagituton a nagbaetan dagiti nagtataeng ti rural ken siudad kadagiti maipanggep ti panagipangpangruna a kasasaad:[27] Basel-Landschaft ken Basel-Stadt.
[urnosen] Nagnagan dagiti nailian a pagsasao
(Dagiti nagan ket agparang a napuskol no maiparis iti kantonal nga opisial a pagsasao)
[urnosen] Panangawat dagiti baro a kanton
Ti panagpadakkel iti Suisa babaen ti pamay-an a panangawat kadagiti baro a kanto ket nagpatingga idi 1815. Kalpasan ti napaay a panagpadas iti Vorarlberg a tumipon iti Suisa idi 1919, ti kapanunotan ti Suiso a panagpadakkel ket naipabiag manen idi 2010 babaen ti parlamentario a tignay a mangpalubos ti panakaipangato dagiti rehion a mangibedbeddeng ti Suisa.
[urnosen] Paammo
- ^ Daytoy ti bilin a sapasap a maususar kadagiti Suiso a dokumento. Iti immuna iti listaan ket dagiti tallo a siudad kanton a nainakman a preeminente iti Daan a Suiso a Konpederasia; dagiti sabali a kanton ket nailistada iti urnos ti panakaipangato iti Konpederasion. Daytoy nga tinawtawid nga urnos ti panagsasruno kadagiti kanton ket awan ti kasayaaatan a banagna iti moderno a pederal nga estado, a dagiti tunggal maysa a kanton ket agpapadada, nupay daytoy ket mangkedkeddeng pay laeng ti pormal a panagsasaruno dagiti opisial ti kanton (kitaen ti Suiso nga urnos ti panagsasaruno).
- ^ manipud idi 5 Abril 2009[pabaroen]
- ^ km²
- ^ Tungngal maysa a km², a naibatay ti 2000 a populasion
- ^ Manipud idi 31 Disiembre 2007, Bundesamt für Statistik (Pederal a Departamento dagiti Estadistika) (2008). "Amtliches Gemeindeverzeichnis der Schweiz" (Microsoft Excel). Naidulin manipud ti kasisigud idi 11 Hunio 2008. http://web.archive.org/web/20080611153041/http://www.bfs.admin.ch/bfs/portal/de/index/regionen/thematische_karten/maps/uebersichtskarte.html. Naala idi 11 Nobiembre 2008.
- ^ Ti tugaw iti gobierno ken parlamento ket Herisau, ti tugaw dagiti turay ti hustisia ket Trogen
- ^ Ti tugaw iti parlamento ket tinawen nga agsinnublat ti innem a bulan idiay Frauenfeld ken Weinfelden
[urnosen] Pinagibasaran
- ^ Dagiti kanton, Iti Daan aKonpederasion aginggan idi 1798 iti Aleman, Pranses ken Italiano iti online a Naipakasaritaan a Diksionario iti Suisa.
- ^ Jura (Canton) iti Aleman, Pranses ken Italiano iti online a Naipakasaritaan a Diksionario iti Suisa.
- ^ "Suisa". Encyclopædia Britannica. 26. 1911. pp. 251. http://en.wikisource.org/wiki/1911_Encyclop%C3%A6dia_Britannica/Switzerland/History/Shaking_off_the_Empire#Shaking_off_Dependence_on_the_Empire_.E2.80.94_up_to_1499_.281648.29. Naala idi 2008-11-11.
- ^ 4.0 4.1 Dagiti kanton, Iti Pederal nga Estado manipud idi 1848 iti Aleman, Pranses ken Italiano iti online a Naipakasaritaan a Diksionario iti Suisa.
- ^ Sapot a pagsaadan ti Suiso a Gobierno nga adda dagiti panilpo ti tunggal maysa a gobierno ti kanton, naala idi 11 Nobiembre 2008
- ^ 6.0 6.1 6.2 6.3 nagbangon ti kabakiran a kanton, ti panakabangon apetsa ket tinawtawid a naited a kas dagiti 1307, 1304 or 1291 (kitaen ti Panakabangon iti Daan a Suiso a Konpederasion).
- ^ paset iti Basel aginggana idi 1833/1999
- ^ 8.0 8.1 paset iti Appenzell aginggana idi 1597/1999
- ^ Tignay iti Mamagkappia, naporma manipud iti Kanton iti Säntis ken ti akin-amianan a gudua iti Kanton iti Linth.
- ^ Tignay iti Mamagkappia; dati a ti Kanton iti Raetia, a binuklan dagiti nasapsap a Tallo a LIga.
- ^ kaabay ti kanton iti Thurgau iti Helbetiko a Republika (1798), dati a kondominio.
- ^ naitiptipon dagiti dati a kanton iti Bellinzona ken Lugano; kitaen ti Ennetbirgische Vogteien.
- ^ Tignay iti Mamagkappia, dati a Kanton iti Léman.
- ^ Restorasion, dati a ti Simplon département
- ^ tinunton babaen ni Frederick William III iti Prusia aginggan ti Neuchâtel a Didigra iti 1857–1857.
- ^ nakisinnina manipud ti Berna
- ^ Plantilia:Cite swiss law
- ^ Felix Hafner / Rainer J. Schweizer in Ehrenzeller, Art. 1 N 2; Häfelin, N 966.
- ^ Duapulo ket tallo kalpasan ti panakapartuat ti Kanton iti Jura idi 1978.
- ^ Bundesverfassung der Schweizerischen Eidgenossenschaft vom 29. Mai 1874, Bundesverfassung der Schweizerischen Eidgenossenschaft vom 12. Septiembre 1848 (Alemán); patarus ti mannurat.
- ^ Felix Hafner / Rainer J. Schweizer iti Ehrenzeller, Art. 1 N 10; Häfelin, N 963
- ^ Häfelin, N 963, 967
- ^ Häfelin, N 950
- ^ Pacte fédéral du 1er août 1291] sur Admin.ch "vallée inférieure d'Unterwald" signifie Nidwald.
- ^ Pacte fédéral du 1er août 1291 sur Cliotexte
- ^ Réforme catholique, Contre-Réforme et scission Article du dictionnaire historique de la Suisse
- ^ De la République helvétique à la division du canton (1798-1833) Article du dictionnaire historique de la Suisse
- Bernhard Ehrenzeller, Philipp Mastronardi, Rainer J. Schweizer, Klaus A. Vallender (eds.) (2002). Die schweizerische Bundesverfassung, Kommentar. ISBN 3-905455-70-6. (Alemán). Nadakamat a kas ti Ehrenzeller.
- Häfelin, Ulrich; Haller, Walter; Keller, Helen (2008) (iti Aleman). Schweizerisches Bundesstaatsrecht (Maika-7 ed.). Zürich: Schulthess. ISBN 978-3-7255-5472-0. Nadakamat a kas ti Häfelin.
[urnosen] Kasilpo iti ruar
Dagiti midia a mainaig ti Dagiti kanton iti Suisa idiay Wikimedia Commons
- Swissworld.org – Dagiti kanton iti Suisa
- GeoPuzzle – Agaramid kadagiti Suiso a mapa
- Badac – Datos a batayankadagiti Suiso a kanton ken siudad (Pranses/Aleman)
ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn lmo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn eng_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn eng_Latn lim_Latn ilo_Latn deu_Latn lim_Latn fin_Latn fin_Latn fra_Latn fra_Latn fra_Latn fra_Latn ltz_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn