MAILAGIP inton bigat, Hunio 12, 2018, ti maika-120 nga anibersario ti Aldaw ti Wayawaya ti Pilipinas iti kolonia ti España.
Marikna kadi pay dagiti Pilipino iti agdama a panawen ti nauneg a kaipapanan ti pannakarambak daytoy a naindaklan nga aldaw? Adda pay kadi kadagiti Pilipino ti karirikna a nasionalismo ken madadaanda pay ngata a mangipaay ti panawen, pigsa ken biagda a mangsalaknib iti pagilian kadagiti ganggannaet a manggandat a mangsakup manen iti Pilipinas?
Iti sango dagiti nagduduma a selebrasion sadiay Rizal Park; kadagiti ili, probinsia ken siudad; ken kadagiti napnuan-pakasaritaan a lugar iti Pilipinas; nga agalimpatok iti pannakakanta ti “Lupang Hinirang” kagiddan pannakayisa ti bandera ti pagilian, umanay kadi dagitoy a mangipaduyakyak ti napudno a panagayat iti pagilian, kas ti impaneknek dagiti Pilipino idi panawen dagiti Kastila idi situturedda a nagalsa kadagiti ganggannaet a nangadipen kadagiti Indio iti nasurok nga uppat a siglo? Dara ken ling-et ti imbuis dagiti adu a Pilipino a bannuar tapno magun-od ti wayawaya a sagsagrapen ita ti agdama a henerasion.
Nayuriten iti pakasaritaan ti Pilipinas ti kinamaingel ken kinatured dagiti Pilipino manipud pay idi Tawen 1521 idi nangrugi a sakupen dagiti Kastila ti Pilipinas, agingga idi 1898 nga indeklarar ni Heneral Emilio Aguinaldo ti panagwaywayas ti pagilian iti tengngel dagiti ganngannaet babaen ti tulong dagiti Amerikano. Kalpasan ti panangsakup dagiti Kastila iti Pilipinas, simmaruno met a nangtengngel dagiti Amerikano a nakapasamakan ti nadara a Filipino – American War idi Pebrero 4, 1899 agingga idi Hulio 2, 1902, ken ti Moro Rebellion idi 1899 – 1913, a nakaibuisan dagiti rinibu a biag nangruna dagiti Pilipino.
Dimmanon iti nasurok a 16,000 a Pilipino ken nasurok a 6,000 nga Amerikano dagiti napapatay kadagiti ranget iti nagbaetan dagiti dua a tropa. Dumanon met iti agarup maysa a million dagiti natay gapu iti bisin ken sakit kas bunga ti gubat.
Idi adda iti Pilipinas iti kolonia ti Estados Unidos idi panawen ti Commonwealth, rinaut dagiti Japanese Imperial Forces ti pagilian idi Disiembre 8, 1941, kalpasan ti sangapulo nga oras a panangrautda iti Pearl Harbor. Nagtinnag daytoy iti napaut ken nadara a gubat sadiay Bataan Peninsula agingga a napasamak ti isusuko dagiti soldado a Pilipino ken Amerikano kadagiti Hapon idi Abril 9, 1942.
Nasurok a 76,000 a masaksakit ken mabisbisanan a Pilipino ken Amerikano dagiti simmuko iti Bataan ken nairaman iti nadangkok a Death March. Kabayatan ti panangsakup dagiti Hapon iti Pilipinas agingga idi pormal nga isusukoda idi Setiembre 2, 1945, ket dumanon iti agarup maysa a million dagiti natay a Pilipino.
Kalpasan ti gubat iti nagbaetan dagiti Pilipino ken Hapones, nagtultuloy dagiti riribuk iti pagilian kontra kadagiti sigud a gerilia a nagbalin a komunista a puersa ti Hukbo Laban sa Hapon wenno Huks nga indauluan ni Luis Taruc. Kalpasan ti pannakapaksiat dagiti Huks, nabukel ti Communist Party of the Philippines ken New People’s Army a nangituloy ti rebellion agingga ita. Sadiay Mindanao, rimsua ti nadara a gubat idi Dekada 70 iti nagbaetan ti gobierno ken Moro National Liberation Front a nagsubual iti dadduma pay a grupo kas ti Moro Islamic Liberation Front. Nabukel pay dagiti terorista a grupo nga Abu Sayyaf Group, Maute Group, Bangsamoro Islamic Freedom Fighters ken dadduma pay a grupo a pangta iti pagilian.
Mainayon kadagiti nadagsen a problema kadagiti lokal a komunista, rebelde ken terorista, dumagdagsen ti parikut iti South China Sea wenno West Philippine Sea gapu ti panangsakup ti China iti teritorio ti Pilipinas nga indeklaran ti International Tribunal for the Law of the Sea a paset ti soberenidad ti pagilian ti kamkamkamen ti China. Ngem iti laksid ti desision ti Permanent Arbitration Court ket saan a bigbigen ti China ken agtultuloy ti panagaramidda kadagiti artipisial nga isla ken panangbangon kadagiti military facilities, ken panangpabilegda ti puersada.
Iti agdama a panawen, agpeggad ti Pilipinas iti panangsakup manen dagiti ganggannaet. Ngem agamak ti agdama nga administrasion a mangtubngar kadagiti Insik nga agtultuloy a mangsakup iti teritorio iti pagilian.
Iti sango daytoy a pangta ti panagsakup dagiti ganggannaet, nasken nga ibiag manen dagiti Pilipino ti espiritu ken kaipapanan ti Aldaw ti Wayawaya ti panangipakita iti napudno a panagayat iti pagilian. Maipaneknek daytoy no nakasagana manen dagiti adu a Pilipino a mangidaton para ti pagilianda ti ling-et, dara ken biagda nga awan ti yur-urayda a kasukatna. (Eden A. Alviar)
ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn