Padasentayo man met a taldiapan ni national artist Jose Garcia Villa. Naitan-ok isuna a national artist idi 1972 idi panawen ni nagpresidente Ferdinand E. Marcos.
Ngem kunaen met dagiti daddumaa kritiko nga in absentia kano dayta a kina-national artistna ta ad-adda naglatak isuna sadiay Amerika, Kadagiti dadduma kunada a dina inaramat ti kina-Filipinona kadagiti sinursuratna.
Mailadawan kadagiti sinuratna a maysa nga isuna a modernista.
Naiyagus dagiti daniw iti panawen ti Anglo-Saxon.
Ad-adda a nagnunog iti estetika (aesthetic) ken elistista a porma ti daniw.
Saanna a kinayat dagiti tema a mangsagid ti social relevance ken aktibismo. Inlungalongna ketdi a ti arte ket para laeng iti arte.
Liniklikanna a sinurat dagiti local color a mangiladawan koma ti kina-Filipinona wenno kinaorientalna. Ngamin nagnaed isuna sadiay America, a sadiay ti ad-adda naglatakanna. Ngamin iti kinaaddana iti Pinas, naikkat iti unibersidad gapu laeng iti daniwna maipapan iti niog, a maysa kano a sexual poem. (A diak met patien daytoy a banag. Depende ngamin ti interpretasion ken dekonstruksion ti maysa a daniw. Kas koma iti The Tree ni Alfred Joyce Kilmer, adu met iti mangibaga a maysa met daytoya sexual poem no iturong iti dayta a wagas dekonstraksion. Tratarentayto laengen no sumaruno ta ilawlawagko babaen iti tunggal linia.)
Kadagiti sinuratna a dandaniw ken sarita ket maibilang a modernista ta saan pay laeng wenno awan pay laeng kadagita a sinurat iti Literatura Filipiniana idi nasuratnan dagitoy.
Ngem itoy a sinurat, sagidentayo laeng ti bassit a linabag ti pakasaritaanna, ken ti kinaestetika dagiti daniwna.
Ket alaentayo a nga ehemplo daytoy a daniwna a nangilawlawaganna no kasano ken ania ti maysa a daniw segun iti kinaestetiko a parang ken pannakaisurat. Daytoy ti daniwna A:
First, A Poem Must Be Magical
Itoy a daniwna, impaganetgetna no kasano ken kinania ti maysa a daniw.
Daytoy a daniw, inkumparana a ti maysa daniw ket kasla met laeng ti nakaparsuaan.
Madlaw kadagiti binatogna, a no ikumparana ti daniw iti maysa a buya kadagiti nakaparsuaan ket adda ti inkabilna a mangsegunda itoy nga imparangna a kas nayon a gutad ti panangiyaspingna.
Napintas dagiti kakastoy a parang ti daniw. Ket iti literatura Ilokana, maibugasan kadagiti dadduma a dandaniw da Prodie Gar. Padios, Honor Blanco Cabie, Johmar Alvarez, Roland Cabanero, Antonio Yukee, (daydi) Meliton Brillantes ken dadduma pay.
Iladladawan dagitoy a daniw ti nakaparsuaan a kas pakabuklan wenno mangbukel iti maysa a daniw.
Nalabit nga idi un-unana ket mainyannatup la unay ti kakastoy a dandaniw. Pannakaiparang ti buya wenno panangibaskag ken panangipaay iti respeto ti kinapintas ti nakaparsuaan.
Ngem iti panaglabas ti panawen, nagbalin a kasla gagangay laengen dagiti simile ken panangiyasping ti nakaparsuaan iti maysa a daniw ken ti panangdaniw ti pintas ti nakaparsuaan.
Dumur-as met ti daniw.
Agbaliw met ti langa ti daniw.
Agbaliw met ti tema ti daniw.
Nakigamulo ti daniw iti gimong iti pannakigamulo ni mannaniw.
Ket ti estilo ken porma, tema ken ken istraktura ti daniw, lalo iti Dandaniw Ilokana ket simmurot iti taray ti eksena ti daniw Filipiniana, nga isu dayta ti pannakigamulona iti mapaspasamak iti gimong.
Itoy a punto, ti “ti arte ket para iti arte laeng” nga impaganetget ni Villa ket saanen a nasurot ken naikankano.
Uray kadagiti kritiko ket saanda a inanak ti kapanunotan ni Villa. Lalo kadagiti nagserbi a kas pannakamata daytoy a panawen.
Kuna ni Salvador Lopez: “One doesn’t bring the charge against Villa that his poetry lacks social significance—that would be pointless, since he long ago begged to be excused from those preoccupations that today absorb the attention of other writers everywhere. One is bound to complain rather that, after a while, Villa becomes somewhat of a bore…There is something effete and bloodless in the lines of Villa, something that smells of the study and the parlor. There is no wind to it, no sun, no saltiness of earth.”
Kuna ni Lopez a nasken kano iti pannakiramraman ken pannakigamulo ni mannaniw kadagiti mapaspasamak iti gimong.
Kastoy met ti kinuna ni Dr. Ariel Agcaoili, maysa kadagiti kritiko ti dandaniw Iluko:
“Ti daniw, kas aramid, kas panagimutektek ni mannaniw, ket maysa nga aramid a politikal… amin a daniw, amin nga arte, ket addaan iti politika, addaanda iti diskurso maipapan iti bugas ti biag segun ti panirigan ni mannaniw, ni adipen ti arte a di mamingga a mangiparparipirip kadagiti mensahe ti uniberso a makitana.”
Bunga ti biag, kinunana. Ket ania aya ngamin ti bugas ti biag? Saan kadi a dagiti inaldaw-aldaw a mapaspasamak iti gimong ken iti tao? Innayonna pay:
"Awan arte a neutral, nga amin a kita ti arte ket adda latta iti tengnga ti pagbabalubalan, kankanayon a makibibiang, di agsarday ti inna pannakiramraman.”
Anansata, iti biang dagiti dadduma a kritiko a nangiyasping ken nangikompara kada Villa ken Carlos Bulosan, a maysa met laeng a Filipino (Ilokano pay ketdi) a naglalatak sadiay USA a kas maysa a Filipino writer ket ad-adda a makainspirar dagiti sinurat ni Bulosan ta ngamin dagitoy a sinuratna ket napolitikaan wenno maipapan iti kasasaad dagiti imigrante sadiay USA. Kadagiti sinurat Bulosan, saanna laeng nga intag-ay ti kina-Filipinona no dipay ket nailadawan pay ti kinaoriental dagiti sinuratna a naiduma la unay iti tema ken wagas ti pannakaisurat kadagiti literatura iti lumaud.
Nupay kasta, kunada pay a maysa a modernist experimentalist ken maysa nga avant-gardist ni Villa. Pudno la unay daytoy no ikumpara dagiti sinuratna idi ken kadagiti mannurat idi iti pagilian kadagidi a panawen. Ta saan pay la ngarud a mabasa iti pagilian idi dagiti wagas ti panangisuratna kadagiti daniw ken saritana. Isu ngarud a naawagan a modernista iti mannurat a Filipino.
Ngem sadiay met ngarud USA a naglatak ken nakaipablakaan dagiti sinuratna. Ken awananda dagitoy iti mangiladawan iti kina-Filipinona. Nalabit a ginagarana daytoy a wagasna tapno mapataranna ti estetika literatura a kayatna a tun-oyen. Ken nalabit a saanna ngata a kayaten ti masaktan a kas iti napasamak kenkuana a pannakaikkta iti unibersidad. Isu a no agbakasion idi kalatakna iti pagilian ket linklikanna dagiti awis ti inna panaglektiur ken panagsarita iti seminar.
Amin dagitoy nga isyu ket konektado iti panagnunogna iti daniw, imbes a sarita. Ta iti daniw nalaklaka nga ilemmeng ti kinaasino babaen kadagiti metapora. Ngem iti prosa wenno sarita ket tumpuar latta dagiti pagilasinan ti maysa nga oriental writer ken saan.
Ngem sadino man a disso ti ayan ti maysa a Filipino ket Filipinonto latta. Sinuratna man wenno saan ti maipapan ti pagilianna wenno sinuratna man wenno saan ti kina-Filipinona, isu latta nga isu a maitag-ay ti nasion a nagtaudandna.
Kas kinuna ni Timothy Yu, a maysa met kadagiti nangadal kadagiti sinursurat ni Villa:
“…Villa’s rejection of “localism” and social realism in favor of a modernist experimentation with form and syntax that had not been seen before in Filipino letters was the centerpiece of his claim to greatness…”
Ngem iti kangrunaan iti amin sa lamina iti pannakabigbigna a kas mannurat iti USA ket iti itataud ti makunkuna nga Asian American Literature a kas dinakamat met laeng ni Yu, a kunana:
“Villa’s work does seem to exist at the intersection of many of these concerns—national vs. transnational, aesthetics vs. politics, and the like. At the very least it would seem that trying to incorporate him into the discourse of Asian American literature disrupts, for better or worse, our notions of what Asian American literature is or should be…” ##
Saturday, October 23, 2004
NI VILLA KEN TI DANIW-ILUKO
Posted by Ka Iddo at 3:42 PM
No comments:
Subscribe to: Post Comments (Atom)
ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn eng_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn eng_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn eng_Latn ilo_Latn eng_Latn eng_Latn ilo_Latn eng_Latn eng_Latn eng_Latn