Ti lingguistika ket isu ti sientipiko a panagadal ti pagsasao ti tao.[1][2][3][4][5] Ti lingguistika ken mabalin a nawatiwat a mailasin kadagiti tallo a kategoria wenno subpaset iti panagadal: porma ti pagsasao, kaibuksilan ti pagsasao, ken pagsasao iti kontesto. Ti kasapaan a naam-ammuan a tignay iti deskriptibo a lingguistika ket naigupit idi kenni Pāṇini idi agarup a 500 BCE, iti panagusigna iti Sanskrito iti Ashtadhyayi.[6]
Midia a mainaig iti Lingguistika iti Wikimedia Commons
Ti Ethnologue: Dagiti Pagsasao iti Lubong ket naibatay ti web apablaak nga aglaon kadagiti estadistika para kadagiti 7,105 a pagsasao ken dagiti dialekto iti maika-17 nga edision, a naipablaak idi 2013. Aginggana idi maika-16 nga edision idi 2009, ti pablaak ket naiprenta idi a tomo. Ti Ethnologue ket mangited kadagiti pakaammo iti bilang dagiti agsasao, lokasion, dagiti dialekto, dagiti lingguistiko a pakainaigan, pannakagun-od ti Biblia iti pagsasao, ken ti maysa a karkulo iti nakarkulo a biabilidad ti pagsasao nga agus-usar ti EGIDS. Manipud idi Hulio 2013, daytoy ti kaaduan a komprenhesibo ken maserrekan a katologo ti pagsasao, urayno adda met dagiti pakaammo a baak wenno madi a pakaammo. Ti proyekto nga adda met ti kapada a gandat a naiparparang-ay pay laeng ket ti Rehistro ti Obserbatorio ti Linguaesperio.
Ni William Bright, ti editor idi ti Pagsasao: Warnakan ti Lingguistika a Kagimongan ti Amerika, ket nangisurat iti Ethnologue a daytoy "ket naserbi para kadagiti ania man a reperensia a samang dagiti pagsasao iti lubong." Segun kenni Ole Stig Andersen iti Radio Danmarks, urayno ti "Ethnologue ket dimmakkelen a nagbalin a kakompletuan iti lubong ken autoratibo a panagsukimat kadagiti pagsasao iti lubong," ti datos ket adu kadagiti biddut. Kas pagarigan, ti panangipada a reperensia ket mabalin a mangisilpo iti madi a kodkodigo ti ISO 639, bayat a dagiti puon ti pamilia ket automatiko a napataud, a pagresultaan ti problematiko a mabalin a manbakkawen dagiti pannakaikabagian ti pagsasao.Indonesia
Ti Indonesia, opisial a ti Republika ti Indonesia (Indones: Republik Indonesia), ket ti naturay nga estado idiay Abagatan a daya nga Asia ken Oceania. Ti Indonesia ket maysa a purpuro a buklen dagiti rinibu nga isla. Daytoy ket sakupenna dagiti 33 a probinsia ken 1 nga Espesial nga Administratibo a Rehion (para iti panangituray babaen ti sakbay ti kolonia a monarkia) nga addaan iti nakarkulo a populasion iti sumurok a 252 a riwriw a tattao, ken mangaramid daytoy iti maikapat a kaaduan ti populasion a pagilian iti lubong. Ti republika a porma ti gobierno ti Indonesia ket buklen ti nabutosan a lehislatura ken presidente. Ti kapitolio a siudad ti pagilian ket ti Jakarta. Ti pagilian ket makibinningay kadagiti daga a pagbeddengan iti Papua Baro a Guinea, Daya a Timor, ken Malaysia. Dagiti dadduma pay a kaarrubana a pagilian ket mairaman ti Singapur, ti Filipinas, Australia, Palau, ken ti Indiano a teritorio ti Is-isla ti Andaman ken Nicobar. Ti Indonesia ket ti nagpundar a kamemng ti ASEAN ken kameng dagiti nangruna nga ekonomia ti G-20. Ti ekonomia ti Indonesia ket isu ti 1maika-16 a kadakkelan babaen ti nominal a GDP.
Ti purpuro ti Indonesia ket nangruna idin a rehion iti panagtagilako manipud idi maika-7 a siglo, idi ni Srivijaya ken kalpasanna ni Majapahit ket nakipagtagilako iti Tsina ken India. Dagiti lokal nga agturturay ket nagin-inutda a nangala kadagiti ganganaet a modelo ti kultura, relihion ken politika manipud kadagiti nasapa a siglo, ken nagrang-ay dagiti pagarian ti Hindu ken Budista. Ti pakasaritaan ti Indonesia ket naimpluensian babaen dagiti ganganaet a bileg a nagay-ayat kadagiti masna a rekursona. Dagidi Muslim a nagtagtagilako ket nagiyegda ti kaaduan nga Islam, bayat a dagidi bileg ti Europa ket nagiyegda iti Kristianidad ken naglalabanda tapno bukbukodanda ti panagtagilako kadagiti Is-isla ti Rekado ti Maluku idi las-ud ti Panawen ti Pnagduktal. Kalpasan ti tallo ket gudua a sigsiglo iti Kolonialisno nga Olandes, ti Indonesia ket nakaala met iti pannakawayana kalpasan idi Sangalubongan a Gubat II. Ti pakasaritaan ti Indonesia ket nariron kalpasanna daytat\, nga adda met dagiti karit nga inyeg dagiti masna a didigra, adu a panagpapatay, panagbalintungeg, separatismo, ti proseo ti demokratisasion, ken dagiti paset ti panawen iti napardas a panagbaliw iti ekonomia.
Ti Indonesia ket buklen dagiti ginasut a naisangayan a patneng a grugrupo ti etniko ken lingguistika. Ti kadakkelan – ken katurayan iti politika – ket ti etniko a grupo ti Habanes. Napadur-as met ti nagbibingayan nga identidad, a naipalawag babaen ti nailian a pagsasao, dibersidad ti etniko, kaadu ti relihion iti kaunegan ti kaaduan a populasion ti Muslim, ken ti pakasaritaan ti kolonialismo ken iti rebelion a naisuppiat iti daytoy. Ti nailian a sasao ti Indonesia ket ti, "Bhinneka Tunggal Ika" ("Panagkaykaysa iti Dibersidad" literall a, "adu, ngem maymaysa met"), ket mangibagbaga ti dibersidad a nangsukog iti pagilian. Uray ti dakkel a populasianna ken dagiti rehion a napusek iti populasion, ti Indonesia ket addaan iti nawatiwat a luglugar iti kaatapan a mangsuporat ti maikadua a kangatuan nga agpang iti biodibersidad iti lubong. Ti pagilian ket addaan iti adu a masna a rekurso, ngem adu pay met laeng dagiti napanglaw.Ipupusay ti pagsasao
Iti lingguistika, ti ipupusay ti pagsasao ket ti proseso a mangibanag kadagiti komunidad ti bitla iti agpang iti kalaing iti lingguistika a tagikua dagiti agsasao iti naited a karuay ti pagsasao ket mapabassit, ken kanungpalan a pagresultaan iti kaawan iti patneng wenno dagiti nalaing a mangisao iti karuay. Ti ipupusay ti pagsasao ket mabalin a mangibanag iti aniaman a pagsasao, ken mairaman pay dagiti dialekto ken dagiti pagsasao.
Ti ipupusay ti pagsasao ket nasken a saan a maiyallilaw iti pannakapukaw ti pagsasao, a mangipalawag met ti pannakapukaw iti kinalaing iti maysa a pagsasao iti agpang iti maysa a taow.Kaipuleohone
Ti Kaipuleohone ket ti arkibo ti dihital nga etnograpiko a mangibalay kadagiti papeles ti manggeg ken makita, dagiti ladawan, ken dagiti pay ginasut a material ti teksto a kas dagiti nota, dagiti diksionario, ken dagiti transkripsion a mainaig kadagiti bassit a naisagmak a pagsasao. Ti arkibo ket naipenpen iti repositorio ti ScholarSpace iti Unibesidad ti Hawai‘i idiay Mānoa ken tinartaripato babaen ti Departamento ti Lingguistika ti Kolehio ti Sasao, Lingguistika ken Literatura iti Unibersidad. Ti Kaipuleohone ket kaemng ti Digital Endangered Languages and Musics Archiving Network (DELAMAN). Ti kayat a sawen ti termino a kaipuleohone ket 'tabungaw ti nasam-it a balbalikas' ken mangisimbolo iti impresion iti maysa a panagurnong iti material ti pagsasao.Buklen ti Kaipuleohone dagiti nadumaduma nga urnong dagiti Papeles ti Audio ti Kaipuleohone, ti Urnong ni Bickerto, ti Urnong ni Blust, ti Urnong ni Bradshaw, ken ti Urnong ni Sato.Malcolm Ross (lingguista)
Ni Malcolm David Ross (naiyanak idi 1942) ket ti maysa a propesor emeritus ti lingguistika iti Australian National University. Isu ket nakaipablaak iti obra iti Austronesio ken sasao a Papuano, historikal a lingguistika, ken pannakaiyasideg iti pagsasao (a naipangpangruna ti metatipia). Isu ket nabutosan a kas Fellow iti Australian Academy of the Humanities idi 1996.Obserbatorio dagiti Pagsasao
The Obserbatorio dagiti Pagsasao wenno Obserbatorio ti Linguaesperio (wenno "Observatoire", kapadpada ti kasisigud a nainkalintegan a titulona iti Pranses: Observatoire Linguistique) ket isu ti transnasional a network ti panagsukisok ti lingusitika. Napartuat idi daytoy idiay Quebec idi 1983 ket nabangon ken nairehistro idi idiay Normandy a kas maysa a saan nga agganganansia a gunglo, babaen idi ti honorario a presidensia ni Léopold Sédar Senghor, ti mannaniw ti pagsasao a Pranses ken ti immuna a presidente iti Senegal. Ti nangibangon a direktorna ket ni David Dalby, dati a direktor iti International African Institute ken emirato nga agbasbasa idiay Unibersidad ti Londres, ken ti immuna idi a sekretariona ti panagsukisok ket ni Philippe Blanchet, ti maysa a mannaniw ti pagsasao a Provençal ken agdama a propesor iti Sosiolingguistika idiay Unibersidad ti Rennes. Manipud idi 2010, ti deputado a direktor ken webmaster ti obserbatorio ket ni Pierrick le Feuvre, ken ti mangipangulo iti konsilo ti panagsukisok ket ni Roland Breton, emerito a propesor idiay Unibersidad ti Paris VIII. Ti sentro a pagsukisokan ti Obserbatorio ket agdama a naikuartel idiay Kappon ti Europa, idiay Carmarthenshire, Gales (UK) ken idiay Paris. Ti titulona iti Gales ket Wylfa Ieithoedd, literal ti a kaibuksilan ti "Obserbatorio dagiti pagsasao", ken ti agipabpablaak a kumaduanna (idiay pay Gales) ket ti Gwasg y Byd Iaith, kas iti "Linguaesperio a Pagmalditan" wenno literal a "Pagmalditan iti lubong dagiti pagsasao".Pagsasao a Hapon
Ti Hapon (日本語, Nihongo, [nihoŋɡo] ( denggen)) ket maysa a pagsasao a naisasao ti sumurok a 130 riwriw a tattao idiay Hapón ken dagiti imigrante a komunidad iti Hapon. Maysa a kameng daytoy ti Haponiko (wenno Hapón-Ryukyuan) a pamilia ti pagsasao, nga adu dagiti naitukon a mainaig kadagiti sabsabali a pagsasao, awan kadagitoy ti nakaala ti adua apanakaawat kadagiti lingguistika (kitaen ti Panakaidasig iti Haponiko).Ti Hapon ket maysa a aglonatibo a pagsasaso ken maysa a naorasan ti mora a pagsasao. Addan laeng daytoy ti bassit a panaguni, ken maysa a nagruna a resina a panagayug a sistema.Pagsasao a Korwa
Ti Korwa, wenno Kodaku/Koraku (Korku), ket ti maysa a pagsasao a Munda ti India.
Ti adda a lingguistika a dokumentasion ti Korwa ket mairaman ti Bahl (1962), a naibatay iti dialekto a Korwa iti Purok ti Dumertoli, Bagicha Block, Tehsil Jashpurnagar, Distrito ti Raigarh, Chhattisgarh (inadministro idi a kas parte ti Madhya Pradesh).Pagsasao a Kroata
T Pagsasao a Kroata (en-hrvatski jezik), ket maysa a naurnong a nagan para iti pagalagadan a pagsasao ken dagiti dialekto a naisasao babaen dagiti Kroata, naipangpangruna idiay Kroasia, Bosnia ken Herzegovina, ti probinsia ti Serbia a Vojvodina ken dagiti dadduma pay a kaarubaan na a pagpagilian. Dagitoy ket sabsabali a kita iti Pagsasao a Serbo-Kroata, a mairaman ti Serbio, Bosnio, ken Montenegrino.Ti pagalagadan a pagsasao ken literario a Kroata iti tengnga a dialekto, ti Shtokavian (Štokavian), ken kaaduan a naisangayan iti Akindaya a Herzegovinia, nga daytoy ket isu ti nagibatayan ti pagalagadan a Serbio, Bosnio, ken Montenegrino.Pagsasao nga Abun
Ti pagsasao nga Abun, ammo pay a kas Yimbun, A Nden, Manif, wenno Karon, ket ti pagsasao a Laud a Papuano ti Baro a Guinea. Daytoy ket saan nga asideg a kabagian iti ania man a pagsasao, ken uray no inkeddeng ni Ross (2005) iti pamilia a Laud a Papuano, a naibatay kadagiti pannakaipada kadagiti pangsandi, ti Ethnologue ken Glottolog ket ilistada daytoy a kas isolado a pagsasao.Ti Abun ket addaan idi kadagiti tallo a tono ti leksiko, ngem dua leng dagiti maammuan itan a kas dagiti bassit a paris ken uray dagitoy ket mabirukan iti limitado a bokabulario. Isu a ti Abun ket makunkuna a makapukpukaw iti tonona gapu iti panagbaliw iti lingguistika.Pamilia ti pagsasao
Ti pamilia ti pagsasao ket isu ti grupo dagiti pagsasao a maikabagian babaen ti tinaudan manipud iti maysa a puonan, a tinawtawagan ti proto-pagsasao iti dayta a pamilia, ti termino a 'pamilia' ket nagtaud manipud iti puonan a modelo iti taudan ti pagsasao iti naipakasaritaan a lingguistika, nga agus-usar iti insasao a mangpada kadagiti pagsasao ti tao iti bilolohiko a puonan ti pamilia, wenno iti maysa a sumarsaruno a panagbalbaliw, iti sebbangan iti maysa a pilohenetiko a puonan iti ebolusionario a taksonomia. Awan ti pudno a biolohiko a pannakaikabagian a baetan dagiti agsasao a maibagbaga iti daytoy nga insasao.
Manipud idi 2009, ti SIL Ethnologue ket nangikatologo kadagiti 6,909 a sibibiag a pagsasao. Ti "sibibiag a pagsasao" ket isu ti nawatiwat a naus-usar a kas nangruna a porma iti pannakisinnarita babaen ti naisangayan a grupo dagiti sibibiag a tao. Ti apag-isu a bilang dagiti sibibiag a pagsasao ket aggigiddiat manipud iti 5,000 aginggana ti 10,000, segun ti sapasap a kasayaat ti panangipalpalawag ti maysa a tao iti "pagsasao", ken iti maysa a naisangayan no kasano ti panangidasig kadagiti dialekto. Adu pay dagiti natayen ken awanen a pagsasao.
Ti pannakaikameng dagiti pagsasao iti isu met laeng a pamilia ti pagsasao ket maipatakder babaen ti komparatibo a lingguistika. Dagiti anak a pagsasao ket naibagbaga nga adda dagiti henetiko wenno henelohiko a pannakaikabagian; ti immuna a termino a naibagbaga ket ad-adu a moderno , bayat a ti naudi a naibaga ket ad-adu a tradisional. Ti ebidensia ti linguistiko a pannakaikabagian ket makita iti mapalpaliiw a pakabingayan a panakailasin a saan a naigupit iti panagbulod.
Ti henelohiko a pannakaikabagian dagiti pagsasao nga adda ket makibinningayda ti pannakatalinaay, dagitoy dagiti langa iti proto-pagsasao a saan a maipalawag babaen ti pannakairana wenno panagbulod. Ti pannakaikameng iti maysa a sanga wenno grupo iti kaunegan ti pamilia ti pagsasao ket nabangon babaen dagiti pakibingayan a panagbaparo, isu daytoy dagiti sapasap a langa kadagitoy a pagsasao a mabirukan iti sapsap a puonan iti intero a pagsasao. Kas pagarigan, dagiti Hermaniko a pagsasao ket dagitoy ti "Hermaniko" a nakibinningay ti bokabulario ken dagiti gramatiko a langa a naipampamattian nga adda iti Proto-Indo-Europeano a pagsasao. Dagitoy a langa ket naipammatian a dagiti baro nga panagpabaro a napasamak iti Proto-Hermaniko, ti tinaudan ti Proto-Indo-Europeano nga isu idi ti tinaudan kadagiti amin a Hermaniko a pagsasao.Pannakaisilpo (lingguistika)
Iti naipakasaritaan a lingguistika, ti maysa a pannakaisilpo ket ti maysa a grupo dagiti agkakabagian a pagsasao a anabukel no ti maysa a proto-pagsasao ket agsisina kadagiti network dagiti dialekto nga agin-inut a maigiddiat kadagiti sabali a pagsasao.Ti termino ket inpayammo babaen ni Malcolm Ross iti panagadalna iti sasao nga Akinlaud nga Oceaniko (Ross 1988). Daytoy ket maigiddiat iti maysa a pamilia, a rumsua no ti komunidad ti bitla ti proto-pagsasao ket maisina kadagiti grupo nga isolado manipud iti tunggal mausa kaniada, imbes a mangbukel iti maysa a network.Sasao a Filipino
Iti lingguistika, ti sasao a Filipino ket ti insingasing idi 1991 babaen ni Robert Blust nga amin dagiti pagsasao ti Filipinas ken akin-amianan a Sulawesi—malaksid ti Sama–Bajaw (sasao dagiti "Dagiti Sitano ti Baybay") ken dagiti sumagmamano a pagsasao ti Palawan—ket mangporma ti subpamilia ti sasao nga Austronesio. Urayno ti Filipinas ket asideg iti sentro ti Austronesio a panagpadakkel manipud iti Formosa, adda laeng bassit a linguistiko a pagdumadumaan dagiti agarup a 150 a pagsasao ti Filipinas, a mangisingasing a ti nasapsapa a dibersidad ket napunasen babaen ti pannakaiwaras ti puonan ti moderno a sasao a Filipino.
Ti sasao a Filipino ket mangbukel ti kaduogan a saan a sasao a Formosano iti pamilia ti pagsasao nga Austronesio, nga agraman kadagiti nadumaduma a pagsasao a mangpreserba ti proto-Austronesio a schwa ken asonante ti d–r a napukaw iti sasao a Sunda–Sulawesi.Sasao a Gorontalo–Mongondow
Ti sasao a Gorontalo–Mongondow ket dagiti grupo ti sasao nga Austronesio a naisasao idiay akin-amianan a Sulawesi, Indonesia.
Dagiti pagsasao ket dagiti sumaganad:
Gorontaliko: Bolango, Buol, Bintauna, Gorontalo, Kaidipang, Lolak, Suwawa
Mongondowiko: Mongondow, PonosakanIkabil ni Blust (1991) ti Gorontalo-Mongondow iti subgrupo ti Kalatakan a Tengnga a Filipino.Sasao a Madang
Ti sasao a Madang wenno Kabambantayan a Madang–Adelbert ket ti kadakkelan a pamilia ti sasao a Trans–Baro a Guinea (TNG). Daytoy ket naidasig idi a kas Trans–Baro a Guinea babaen ni Stephen Wurm, ken sinaruno babaen ni Malcolm Ross. Timmunos ni William A. Foley a daytoy ket "nasayaat a mabalin" a ti sasao a Madang ket parte ti TNG, uay no dagiti pangsandi, ti kadawyan a batayan ti panangidasig ti TNG, ket nabaliwanen iti Madang.
Ti pamilia ket nanaganan manipud iti Probinsia ti Madang ken ti Kabambantayan Adelbert.Sasao a Minahasan
Ti sasao a Minahasan ket dagiti grupo ti pagsasao nga insasao babaen dagiti tattao a Minahasa idiay akin-amianan a Sulawesi. Dagitoy a pagsasao ket naisangayan manipud iti pagsasao a Malayo Manado.Sasao a Sangiriko
Ti sasao a Sangiriko ket dagiti grupo ti pagsasao a naisasao idiay akin-amianan a Sulawesi ken dagiti nadumaduma nga isla iti amianan a tagikua ti Filipinas.
Dagiti pagsasao ket ti Sangir ken ti akin-abagatan a grupo ti Bantik, Ratahan, ken Talaud.
Indasig da Adelaar ken Himmelmann (2005) ti Sangiriko a kas sanga ti sasao a Filipino.Sasao nga Akinlaud nga Oceaniko
Ti sasao nga Akinlaud nga Oceaniko ket ti pannakaisilpo ti sasao nga Oceaniko, nga insingasing ken inadal babaen ni Ross (1988).Sasao nga Aru
Ti sasao nga Aru ket dagiti grupo ti sangadosena a sasao nga Austronesio a naisasao idiay Is-isla Aru iti Indonesia. Awan dagiti naisasao babaen ti ad-adu ngem sangapulo a ribu a tattao. Urayno heograpiko nga asideg iti sasao a Tengnga a Maluku, saanda a lingguistiko a parte iti dayta a grupo (Ross 1995).
Dagiti pagsasao ket mairaman ti Barakai, Batuley, Dobel, Karey, Koba, Kola, Kompane, Lola, Lorang, Manombai, Mariri, Daya a Tarangan, Laud a Tarangan, UjirSasao nga Indo-Europeano
Ti sasao nga Indo-Europeano ket isu dagiti pamilia (wenno pilo) dagiti ginasut a mainaig kadagiti pagsasao ken dialekto. Adda dagiti agarup a 439 a pagsasao ken dagiti dialekto, segun ti 2009 a karkulo ti Ethnologue, agarup a kagudua (221) ket tagikua ti apo a sanga ti Indo-Aryan. Daytoy ket mangiraman kadagiti nangruna nga agdma a sasao iti Europa, ti banak ti Irani, ken ti Indiano a Subkontinente, ken adu pay daytoy idi iti taga-ugma nga Anatolia. Daytoy ket addaan kadagiti napasingkedan a pannakaisurat a naiparangen manipud idi Panawen ti Bronse iti porma iti Sassao nga Anatolia ken Miseniko a Griego, ti pamilia ti Indo-Europo ket kaaduan iti pagobraan ti naipakasaritaan a lingguistika ken agtagikua ti maiakdu a kapautan a nairehistro a pakasaritaan, kalpasan laeng ti pamilia ti Apro-Asiatiko.
Ti sasao nga Indo-Europeano ket insasao babaen dagiti gangani a 3 bilion a patneng nga agsasao, ti kaaduan a bilang kadagiti ania man a mabigbig a pamilia ti pagsasao. Kadagiti 20 a pagsasao a kaaduan ti bilang kadagiti patneng a mangisasao segun ti SIL Ethnologue, 12 kadagitoy ket Indo-Europeano: ti Espaniol, Ingles, Hindi, Portuges, Bengali, Ruso, Aleman, Lahnda, Marati, Pranses, Urdu, ken Italiano, dagitoy ket pakainayonanna para iti sumurok a 1.7 a bilion a patneng a mangisasao. Adda met dagiti sabali a naisuppiatan a singasing a mangisilpo ti Indo-Europeano kadagiti sabali a nangruna a pamilia ti pagsasao.
This page is based on a Wikipedia article written by authors
(here).
Text is available under the CC BY-SA 3.0 license; additional terms may apply.
Images, videos and audio are available under their respective licenses.
ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn bjn_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn eng_Latn sna_Latn eng_Latn eng_Latn