By Christine Ma. Verzosa
“Uray no agtudo iti brreta…” Iti pagsasao ni Ilocano, nalabes unay a pannakapaay ti kaipapanan daytoy. Nabantot la unay ti bakbaklayen a dagensen. Iti kastoy a pagsasao, saan a daydiay ibagbagana ti direkta a kayatna a sawen no di ket adda sabali a pakaitarusanna. Kasta ngamin dagiti tayutay. Kas kadaytoy, no maisawang ti maysa a tao a “no agtudo iti barreta” wenno “di pay la agtudo iti barreta”, agsagsagaba daytoy iti nalabes la unay a pannakapaay (frustrations) wenno agsagsagaba iti nadagsen unay a pakarikutan.
Ngem pudno la unay a napasamak iti kallabes dagiti karkarna a panagtudona, kas iti panagtudo ti sibubukel a baka manipud langit wenno panagtudo ti lawwalawwa. Karkarna a pasamak wenno meteorological phenomena. Saanen a tayutay dagitoy. Nupay kasta, adda ketdi lohika a pannakailawlawag dagitoy a napasamak.
Aktual a napasamak dagitoy. Wen, pudno la unay. Adda met dagiti posible a rason no apay a napasamakda. Saan a bunga ti pammati (belief) no di ket kas bunga ti nakaparsuaan (nature) ti kaasitgan ken kalawagan a sungbat. Nupay adda latta dagiti nangisikkir iti pammatida kadagiti saan a mailadawan a paspasamak, ad-adda a limtaw ken patien ti eksplanasion dagiti agrebbeng.
Itay laeng nabiit, nagtudo iti ikan sadiay ili ti Loreto, Agusan del Sur. Iti panagtudona iti napigsa, nairaman metten dagiti kakasla sigarilio ti kadakkelna nga ikan. Agdagup iti walopulo dagiti naurnong nga ikan ket naikabilda iti aquarium tapno buyaen dagiti mayat. Kangrunaanna, mausisa ken mapagadalan dagitoy ti Bureau of Fisheries and Aquatic Resources (BFAR).
Iti panangamiris-panagadal ti BFAR, natakuatanda a maysa a kita ti dalag dagiti inkuyog ti tudo a masarakan met laeng kadagiti karayan iti Agusan; addaan iti scientific name a channa striata wenno iti English a snakehead murrel.
Saan laeng a ditoy Agusan del Sur ti nakapasamakan ti kastoy a karkarna a pagteng. Napasamak metten daytoy sadiay Agusan del Norte sumagmamanon a tawen ti napalabas.
Nalawag ti eksplanasion dagiti agrebbeng mainaig iti daytoy a napasamak. Kas kuna ni Engr. Lolit Binalay ti PAGASA, bunga ti cummulu-nimbus clouds a nagbalin a water spout ti napasamak. Iti pannakaigop ti danum-baybay, nairaman met a naigop ti ikan nga adda idi sadiay ket naipanda sadiay kaulpan. Idi saanen a kabaelan nga awiten ti ulep ti danum, insuyatnan ti bayakabak ket nairaman metten dagiti ikan iti tudo iti probinsia ti Agusan del Sur ken del Norte.
Kapadana dagitoy ti napasamak sadiay India idi 2006, sadiay Wales idi 2004, ken dadduma pay a lugar a kas iti Honduras.
Ngem makapaisem ken makapakudkod iti di met nagatel a tuktok ti reaksion ken komento dagiti agindeg sadiay Lajamanu, Australia iti panagtudona iti ikan. Nagyaman unay dagiti tattao ta nagtudo iti masida nga ikan, saan ketdi a narurungsot ken mabisin a buaya ti natnag manipud sadi langit. Sense of humor! Lalo ket sadiay Australia ti ayan ti kaatiddogan a salt water crocodile, sakbay ti pannakatiliw ni Lolong itay nabiit sadiay Agusan.
Wen met nga agpayso, kasanon no dagiti kas kaatiddog ken kadakkel ni Lolong dagiti buaya nga itudona? Lalo no mabisin unayen dagitoy, di pay ket dakdakkel a desgrasia ti pataudenna, saan? Ay, uray ti aglingling-et a kilikili ket makudkod iti panagisem!
Sadiay probinsia ti Salta, Argentina, nagtudo iti lawwalawwa idi Abril, 6, 2007. Ti rason dagiti meteorologist, posible a tornado met ti makagapu itoy. Rinuros ken inakop ti agpuspusipos nga angin dagiti bulong a nakaurnongan ken kimpetan dagiti itlog ti lawwalawa, ket idi napessaandan, natnagda iti daga.
Ngem sadiay Japan ti makapalibbi, ta baka ti natnag manipud iti tangatang. Posible a whirlwind wenno tornado ti nangitayab iti baka, ket idi nagpukaw ti bileg daytoy a meteorological phenomena, natnag metten iti daga.
Sadiay Cambodia, nagtudo met iti dara. Kadagiti sabsabali pay a lugar, adda nagtinnag a polar bear, jelly, candies ken dadduma pay.
Dagitoy a meteorological phenomena ket natural laeng a mapasamak. Saan laeng a ti tornadic water spout ti makaited kadaytoy no di pay ti ipo-ipo wenno tornado. Akupenna dagita a banag nga ipan iti tangatang sananto met laeng itinnag, ket nairana met a naibatog kadagiti luglugar a nainaganan. Isu a saan ngarud a nakakaskasdaaw dagitoy a pasamak.
Ngem no agtudo iti bareta, hmm, posible met nga ibasar kadagiti eksplanasion a nadakamat ta awan ti imposible iti sirok ti init. Amin ket posible.
Ngem ketdi, ad-adda a mangngegan daytoy a “panagtudo iti bareta” iti panawen ti dagensen wenno panawen ti panagilunod ti addaan iti nasipnget a panunot.#
knc_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn