KAPITULO 7
Ipatpategmo Kadi ti Biag a kas iti Panangipateg ti Dios?
“Adda kenka ti ubbog ti biag.”—SALMO 36:9.
1, 2. (a) Ania a napateg a sagut ti inted ti Dios kadatayo? (b) Apay a nangnangruna a napateg ita ti panangtarus ken panangyaplikar kadagiti prinsipio ti Biblia?
ADDA di magatadan a sagut nga inted kadatayo ti nailangitan nga Amatayo—ti biagtayo kas adda panunotna a tattao a makabael a mangyanninaw kadagiti galad ti Dios. (Genesis 1:27) Gapu iti dayta a nagpateg a sagut, maawatantayo no kasano nga agpaay iti pagimbagantayo dagiti prinsipio ti Biblia. No iyaplikartayo dagita, agbalintayo a naespirituan ti panagpampanunotna a tattao a mangay-ayat kenni Jehova ken ‘masanay dagiti pannakabalin ti pannakaawattayo a mangilasin agpadpada iti umiso ken di umiso.’—Hebreo 5:14.
2 Nangnangruna a napateg ita ti panangtarus ken panangyaplikar kadagiti prinsipio ti Biblia. Ngamin, nagbalinen a narikut unay ti lubong isu a saan a masaklaw dagiti adda a linteg ti tunggal kasasaad a mabalin a rumsua iti inaldaw a panagbiagtayo. Pudno unay daytoy no iti benneg ti medisina, nangruna no mainaig kadagiti produkto ken proseso a mausar ti dara. Napateg daytoy a banag kadagiti amin nga agtultulnog ken Jehova. Ngem no matarusantayo dagiti nainaig a prinsipio ti Biblia, makaaramidtayo kadagiti nainsiriban a desision a maawat ti konsiensiatayo ken mamagtalinaed kadatayo iti ayat ti Dios. (Proverbio 2:6-11) Usigentayo ti dadduma kadagitoy a prinsipio.
SAGRADO TI BIAG KEN DARA
3, 4. Kaano ti damo a panangdakamat ti Biblia iti kinasagrado ti dara, ken ania dagiti prinsipio a nakaibatayan ti kinasagrado ti dara?
3 Damo nga impalgak ni Jehova ti panagkanaig ti biag ken dara, agraman ti kinasagradoda, kalpasan unay ti panangpatay ni Cain ken Abel. “Imdengam!” kinuna ti Dios ken Cain. “Ti dara ni kabsatmo um-umkis kaniak manipud iti daga.” (Genesis 4:10) Iti imatang ni Jehova, ti dara ni Abel irepresentarna ti biagna, a siraranggas a nakettel. Maikuna ngarud nga um-umkis iti Dios ti dara ni Abel ket dumawdawat iti panagibales.—Hebreo 12:24.
4 Kalpasan ti Layus idi kaaldawan ni Noe, pinalubosan ti Dios dagiti tattao a mangan iti lasag dagiti animal ngem saanda a kanen ti dara. Kinuna ti Dios: “Ti laeng lasag agraman ti kararuana—ti darana—dikay kanen. Ken, malaksid iti dayta, singirekto ti dara dagiti kararuayo.” (Genesis 9:4, 5) Agpaay daytoy a bilin kadagiti amin a kaputotan ni Noe agingga iti kaaldawantayo. Pasingkedan dayta ti kababagas ti imbaga ti Dios ken Cain—a ti dara irepresentarna ti kararua, wenno biag, ti amin a parsua. Paneknekan met dayta a bilin a ni Jehova, ti Gubuayan ti biag, singirennanto dagiti amin a tao nga awanan panagraem iti biag ken dara.—Salmo 36:9.
5, 6. Kasano nga impakita ti Mosaiko a Linteg a sagrado ken napateg ti dara? (Kitaem met ti kahon a “ Panangraem iti Biag Dagiti Animal.”)
5 Naibatad met iti Mosaiko a Linteg dagita a dua a nagpateg a kinapudno. Kuna ti Levitico 17:10, 11: “No maipapan iti asinoman a tao . . . a mangan iti aniaman a kita ti dara, pudno unay nga iturongkonto ti rupak maibusor iti kararua a mangmangan iti dara, ket pudno a gessatekto iti tengnga dagiti kailianna. Ta ti kararua ti lasag adda iti dara, ket siak inkabilko dayta iti rabaw ti altar maipaay kadakayo tapno mangaramid iti panangabbong maipaay kadagiti kararuayo, agsipud ta ti dara ti mangaramid iti panangabbong babaen ti kararua nga adda iti dayta.” *—Kitaem ti kahon a napauluan “ Ti Mangabbong a Bileg ti Dara.”
6 No saan a mausar iti altar ti dara ti naparti nga animal, maibukbok dayta iti daga. Iti ngarud simboliko a wagas, maisubli ti biag iti Gubuayanna. (Deuteronomio 12:16; Ezequiel 18:4) Ngem imutektekam ta saan a naibilin kadagiti Israelita a masapul a siertuenda nga awan a pulos ti mabati nga uray sangkabassit laeng a dara iti lasag ti animal a kanenda. No la ket ta umiso ti pannakaparti ken pannakapadara ti animal, nadalus ti konsiensia ti maysa nga Israelita no kanenna dayta yantangay naipakita ti umno a panagraem iti Gubuayan ti biag.
7. Kasano nga impakita ni David ti panagraemna iti kinasagrado ti dara?
7 Ni David, ‘maysa a lalaki a naanamongan iti puso ti Dios,’ naawatanna dagiti prinsipio a nakaibatayan ti linteg ti Dios maipapan iti dara. (Aramid 13:22) Naminsan, idi mawaw unay ni David, sinarakusok ti tallo kadagiti taona ti kampo dagiti kabusor, simmakdoda iti bubon ket impanda kenkuana ti danum. Ania ti reaksion ni David? “Inumekto kadi ti dara dagiti lallaki a napan nangirisgo kadagiti kararuada?” insaludsodna. Iti imatang ni David, kasna la inumen ti dara dagiti taona a nangirisgo iti biagda no inumenna ti danum. Uray ngarud no mawaw, “imbukbokna [ti danum] nga agpaay ken Jehova.”—2 Samuel 23:15-17.
8, 9. Idi naipasdek ti kongregasion Kristiano, nagbaliw kadi ti panangmatmat ti Dios iti dara ken biag? Ilawlawagmo.
8 Agarup 2,400 a tawen kalpasan ti bilin a naited ken Noe maipapan iti dara ken agarup 1,500 a tawen kalpasan a napatalgedan ti Linteg ti tulag, pinaltiingan ni Jehova ti bagi a manarawidwid ti nagkauna a kongregasion Kristiano a mangisurat iti kastoy: “Ti nasantuan nga espiritu ken dakami inanamonganmi ti saanen a panangnayon pay iti dadagsen kadakayo, malaksid kadagitoy nasken a banag, nga itultuloyyo ti umadayo iti bambanag a naisakripisio kadagiti idolo ken iti dara ken iti bambanag a nabekkel ken iti pannakiabig.”—Aramid 15:28, 29.
9 Nalawag a naawatan ti nagkauna a bagi a manarawidwid a sagrado ti dara ket kas iti idolatria wenno pannakiabig, maibilang a basol ti di umiso a panagusar iti dara. Kasta met laeng ti takder dagiti pudno a Kristiano ita. Maysa pay, gapu ta agpapaiwanwanda kadagiti prinsipio ti Biblia, makaay-ayo ken Jehova dagiti desisionda no kadagiti banag a mainaig iti panagusar iti dara.
MEDIKAL A PANNAKAUSAR TI DARA
10, 11. (a) Ania ti panangmatmat dagiti Saksi ni Jehova iti panangyalison iti dara ken kadagiti kangrunaan a paset ti dara? (b) Mainaig iti dara, maipapan kadagiti ania a nalabit agduduma ti kapanunotan dagiti Kristiano?
10 Maawatan dagiti Saksi ni Jehova a ti ‘iyaadayo iti dara’ kaipapananna ti di panagpayalison iti dara ken di panagdonar wenno panagidulin iti bukodda a dara a mausar iti panangyalison. Gapu iti panagraemda iti linteg ti Dios, saanda met nga awaten dagiti uppat a kangrunaan a paset ti dara: red cells, white cells, platelets, ken plasma.
11 Kadagitoy a tiempo, dagiti uppat a kangrunaan a paset ti dara ket mabalin a bingay-bingayen pay iti babbabassit a paset a mausar iti nadumaduma a pamay-an. Mabalin kadi nga awaten ti maysa a Kristiano dagiti kasta a babbabassit a paset ti dara? Ibilangna kadi dagita kas “dara”? Adda iti tunggal maysa a mangikeddeng iti dayta. Kasta met laeng no maipapan iti hemodialysis, hemodilution, cell salvage, ken dadduma pay a medikal a proseso a mausar ti bukodmo a dara, no la ket ta saan a naidulin dayta.—Kitaem ti artikulo iti Apendise a “Babassit a Kapaset ti Dara ken Dagiti Pamay-an ti Panagopera.”
12. Kasano ti rumbeng a panangmatmat ken panangtamingtayo kadagiti banag nga agpannuray iti konsiensia?
12 Napateg kadi ken Jehova dagiti banag nga agpannuray iti personal a desision? Wen, ta maseknan unay iti pampanunot ken motibotayo. (Proverbio 17:3; 21:2; 24:12) Gapuna, kalpasan a nagpaiwanwantayo kenni Jehova ken nagsukimat a naimbag maipapan iti maysa a kita ti agas wenno pamay-an ti panangagas, nasken nga ipangagtayo ti konsiensiatayo a sinanay ti Biblia. (Roma 14:2, 22, 23) Siempre, saan a rumbeng nga idesisionandatayo dagiti dadduma ken saantay met nga isaludsod, “Ania ti aramidem no sika ti adda iti kasasaadko?” Kadagita a banag, ti tunggal Kristiano rumbeng nga ‘awitenna ti bukodna nga awit.’ *—Galacia 6:5; Roma 14:12; kitaem ti kahon a napauluan “ Ibilangko Kadi a Sagrado ti Dara?”
DAGITI LINTEG NI JEHOVA IYANNINAWDA TI NAAMAAN NGA AYATNA
13. Ania ti ipalgak dagiti linteg ken prinsipio ni Jehova maipapan kenkuana? Iyilustrarmo.
13 Dagiti linteg ken prinsipio a masarakan iti Biblia ipalgakda a ni Jehova ket masirib a Lehislador (Managipaulog iti Linteg), ken naayat nga Ama a maseknan unay iti pagimbagan dagiti annakna. (Salmo 19:7-11) Nupay saan a naited kas reglamento medikal ti bilin nga ‘umadayotayo iti dara,’ salaknibannatay dayta kadagiti komplikasion a mainaig iti panangyalison iti dara. (Aramid 15:20) Kinapudnona, sigun iti adu a doktor, ti panagopera a di agusar iti dara ti kasayaatan pay laeng a moderno a wagas ti panangagas. Kadagiti pudno a Kristiano, paneknekan laeng dagiti kasta a panagrang-ay ti di matukod a sirib ken naamaan nga ayat ni Jehova.—Isaias 55:9; Juan 14:21, 23.
14, 15. (a) Ti ayat ti Dios kadagiti tattaona ket nayanninaw kadagiti ania a linteg? (b) Kasanom a mayaplikar dagiti prinsipio a nakaibatayan dagita a linteg maipapan iti kinatalged?
14 Ti pannakaseknan ti Dios iti pagimbagan dagiti tattaona iti nagkauna nga Israel ket nayanninaw iti adu kadagiti lintegna. Kas pagarigan, imbilinna kadagiti Israelita a no mangbangonda iti balay, barandiliasanda ti atepna tapno maliklikan dagiti aksidente, yantangay adu idi ti pakausaran ti atep. (Deuteronomio 22:8; 1 Samuel 9:25, 26; Nehemias 8:16; Aramid 10:9) Imbilin met ti Dios a saanda a bay-an a nakabulos dagiti napeggad a toro. (Exodo 21:28, 29) Ti di panangikankano kadagitoy a bilin ket nakaro a kinaawan panagraem iti pagimbagan dagiti sabsabali ken mabalin a makabasol ti maysa iti pammapatay.
15 Kasanom a mayaplikar dagiti prinsipio a nakaibatayan dagitoy a linteg? Panunotem a naimbag ti maipapan iti luganmo, panagmanmanehom, dagiti animal a tarakenmo, ti pagtaengam, ti pagtrabahuam, ken ti paglinglingayam. Iti dadduma a pagilian, dagiti aksidente ti kangrunaan a pakatkatayan dagiti agtutubo, masansan a gapu ta irisrisgoda ti biagda. Nupay kasta, dagiti agtutubo nga agtarigagay nga agtalinaed iti ayat ti Dios ipatpategda ti biag ken saanda a pagpalpaliwaan dagiti napeggad nga aktibidad. Saanda a simamaag a panunoten nga awan ti pakaan-anuan dagiti agtutubo. Imbes ketdi, tagtagiragsakenda ti kinaagtutuboda babaen ti panangliklikda iti peggad.—Eclesiastes 11:9, 10.
16. Ania a prinsipio iti Biblia ti mainaig iti aborsion? (Kitaem ti footnote.)
16 Napateg iti imatang ti Dios uray ti biag ti di pay naipasngay nga ubing. Iti nagkauna nga Israel, no madangran ti masikog a babai a pakaigapuan ti ipapatayna wenno ti ubing nga adda iti saklulona, ti Dios ibilangna ti tao a nangdangran iti babai kas mammapatay ket madusa iti “kararua iti kararua.” * (Exodo 21:22, 23) Kada tawen, di mabilang dagiti di pay naipasngay nga ubing a maketkettel ti biagda, a ti adu kadagitoy ket gapu iti personal nga interes ken nalulok a moralidad. Panunotem laengen ti rikna ni Jehova a makakita iti kasta a mapaspasamak!
17. Kasanom a maliwliwa daydiay nagparegreg idi dina pay ammo dagiti pagalagadan ti Dios?
17 Ngem kasanon no ti maysa a babai ket nagparegreg wenno impaikkatna ti sikogna idi saan pay nga agad-adal iti Biblia? Pa kawanen pay ngata ti Dios? Wen! Ti tao nga agbabawi a naimpusuan manamnamana ti pammakawan ni Jehova maibatay iti naiparukpok a dara ni Jesus. (Salmo 103:8-14; Efeso 1:7) Kinapudnona, kinuna a mismo ni Kristo: “Immayak agayab, saan a kadagiti nalinteg a tattao, no di ket kadagiti managbasol tapno agturongda iti panagbabawi.”—Lucas 5:32.
IWAKSIM TI GURA!
18. Kasano nga ipalgak ti Biblia ti mismo a pakaigapuan ti adu a pammapatay?
18 Saan laeng a ti di panangdangran kadagiti sabsabali ti kalikaguman ni Jehova no di pay ket ti panangiwaksi iti pusotayo iti mismo a pakaigapuan ti adu a pammapatay—ti gura. “Tunggal maysa a manggura iti kabsatna mananggudas [wenno, mammapatay],” insurat ni apostol Juan. (1 Juan 3:15) Ti kasta a tao ket saanna laeng a basta kagura ti kabsatna no di ket kayatna a matay koman. Mabalin a maiparangarang ti gurana babaen ti nagdakes a pammardaya wenno pammabasol a no koma ta pudno ket maikari iti panangukom ti Dios. (Levitico 19:16; Deuteronomio 19:18-21; Mateo 5:22) Anian a nagpateg ngarud nga iwaksitayo ti aniaman a gura nga adda iti pusotayo!—Santiago 1:14, 15; 4:1-3.
19. Kasano ti panangmatmat ti maysa a tao nga agpapaiwanwan kadagiti prinsipio ti Biblia kadagiti teksto a kas iti Salmo 11:5 ken Filipos 4:8, 9?
19 Dagiti mangipatpateg iti biag a kas iti panangipateg ni Jehova ken agtarigagay nga agtalinaed iti ayatna liklikanda met ti amin a kita ti kinaranggas. Kuna ti Salmo 11:5: ‘Asinoman a mangay-ayat iti kinaranggas pudno unay a guraen ti kararua ni Jehova.’ Saan laeng a maipapan dayta iti personalidad ti Dios no di ket naglaon iti prinsipio a mangiwanwan kadatayo. Gutugotenna dagiti mangay-ayat iti Dios a mangliklik iti aniaman a paglinglingayan a mangitantandudo iti kinaranggas. Kasta met, gapu ta ni Jehova “ti Dios ti talna,” dagiti adipenna masapul a punnuenda ti panunot ken pusoda kadagiti makaay-ayo, nadalus, ken nadayaw a banag, a mangyeg iti talna.—Filipos 4:8, 9.
ADAYWAM DAGITI ORGANISASION A NAKABASOL ITI DARA
20-22. Ania ti takder dagiti Kristiano no maipapan iti lubong, ken apay?
20 Iti imatang ti Dios, nakabasol iti dara ti intero a lubong ni Satanas. Riniwriw a tattao, a pakairamanan ti adu kadagiti adipen ni Jehova, ti pinapatay dagiti napolitikaan a sistemana, a nailadawan iti Biblia kas narurungsot nga animal. (Daniel 8:3, 4, 20-22; Apocalipsis 13:1, 2, 7, 8) Dagita nga arig animal a napolitikaan a sistema ket tultulongan dagiti negosiante ken sientista nga agar-aramid kadagiti nakaam-amak nga armas, ket dakkel ti makuartada iti panangaramidda kadagita. Pudno unay a “ti intero a lubong adda iti pannakabalin daydiay nadangkes.”—1 Juan 5:19.
21 Gapu ta “saan a paset ti lubong” dagiti pasurot ni Jesus no di ket salsalimetmetanda ti neutral a takderda no maipapan iti politika ken kadagiti gubat, saanda a pumatay a mismo ken saanda a makipaset kadagiti organisasion a nakabasol iti dara. * (Juan 15:19; 17:16) Ken kas panangtulad ken Kristo, saanda nga agibales a siraranggas no idadanes ida dagiti sabsabali. Imbes ketdi, ipakitada ti ayat kadagiti kabusorda, nga ikararaganda pay ketdi ida.—Mateo 5:44; Roma 12:17-21.
22 Kangrunaan iti amin, saan a makikalam-it dagiti pudno a Kristiano iti “Babilonia a Dakkel,” ti sangalubongan nga imperio ti palso a relihion ken ti kangrunaan a nakabasol iti dara. Kuna ti Biblia a “nasarakan kenkuana ti dara dagiti mammadto ken dagiti sasanto ken dagidiay amin a napapatay ditoy daga.” Dayta ti gapuna a napakdaarantayo: “Rummuarkayo kenkuana, tattaok.”—Apocalipsis 17:6; 18:2, 4, 24.
23. Ania ti kayat a sawen ti iruruar iti Babilonia a Dakkel?
23 Saan laeng a basta panagikkat iti palso a relihion ti kayat a sawen ti iruruar iti Babilonia a Dakkel. Kaipapananna met ti pananggura kadagiti dakes nga aramid a pampanuynoyan wenno sipapanayag nga itantandudo ti palso a relihion—kas iti imoralidad, pannakibiang iti politika, ken panagragut a bumaknang. (Salmo 97:10; Apocalipsis 18:7, 9, 11-17) Anian a masansan a mangituggod dagitoy nga aramid iti pammapatay!
24, 25. (a) Maibatay iti ania a kaasian ti Dios ti agbabbabawi a tao a nakabasol iti dara? (b) Ania ti ipalagip kadatayo daytoy nga urnos idi panawen ti Biblia?
24 Idi saantayo pay nga agdaydayaw ken Jehova, naibilangtayo a nakabasol iti dara gapu iti panangsuportatayo iti sistema ni Satanas. Nupay kasta, nagun-odtayo ti asi ti Dios ken ti naespirituan a pannalaknibna gapu ta nagbalbaliwtayo, impakitatayo ti pammati iti daton a pangsubbot ni Kristo, ken indedikartayo ti biagtayo iti Dios. (Aramid 3:19) Dayta a pannalaknib ipalagipna kadatayo dagiti siudad a pagkamangan idi panawen ti Biblia.—Numeros 35:11-15; Deuteronomio 21:1-9.
25 Kasano ti pannakaipatungpal dayta nga urnos? No saan nga inggagara a nakapatay ti maysa nga Israelita, mapan agpakni iti maysa kadagiti siudad a pagkamangan. Kalpasan a mausig ken makedngan dagiti kualipikado nga ukom ti kasona, ti tao nga aksidente a nakapatay ket masapul nga agtalinaed iti siudad a pagkamangan agingga iti ipapatay ti nangato a padi. Kalpasanna, mabalinnanton ti agnaed iti sadinoman. Anian a naisangsangayan a pakakitaan iti asi ti Dios ken iti dakkel a panangipategna iti biag ti tao! Umasping dagita a siudad a pagkamangan iti probision ti Dios, maibatay iti daton a pangsubbot ni Kristo, a mangsalaknib kadatayo iti ipapatay gapu iti di inggagara a pananglabsing iti bilin ti Dios maipapan iti kinasagrado ti biag ken dara. Ipatpategmo kadi dayta a probision? Kasanom a maipakita ti panangipategmo? Ti maysa a pamay-an ket babaen ti panangawismo kadagiti sabsabali a mangawat iti pannalaknib ti Dios, nangruna gapu ta sipapardas nga umad-adanin ti “dakkel a rigat.”—Mateo 24:21; 2 Corinto 6:1, 2.
IPATEGMO TI BIAG BABAEN TI PANANGIKASABAM ITI PAGARIAN
26-28. Kadagiti ania a pamay-an nga umasping ti kasasaadtayo ita iti kasasaad ni propeta Ezequiel, ken kasanotayo a makapagtalinaed iti ayat ti Dios?
26 Ti kasasaad ti ili ti Dios iti kaaldawantayo ipalagipna ti kasasaad ti nagkauna a propeta a ni Ezequiel, nga insaad ni Jehova kas agwanawan a mangipakaammo kadagiti pakdaar ti Dios iti Israel. “Masapul a denggem ti sao ket ipaayam ida iti pammakdaar manipud kaniak,” kinuna ti Dios. No baybay-an ni Ezequiel ti rebbengenna, sungsungbatanna ti dara dagidiay mapapatay no madusa ti Jerusalem. (Ezequiel 33:7-9) Ngem natulnog ni Ezequiel ket awan ti dara a sungsungbatanna.
27 Iti kaaldawantayo, asidegen nga agpatingga ti intero a lubong ni Satanas. Gapu ta kasta, ibilang dagiti Saksi ni Jehova nga obligasion ken pribilehio ti panangiwaragawag iti “aldaw ti pammales” ti Dios bayat nga ipakpakaammoda ti mensahe maipapan iti Pagarian. (Isaias 61:2; Mateo 24:14) Naan-anay met laeng kadi a makiramramanka iti daytoy a nagpateg a trabaho? Sipapasnek nga intungpal ni apostol Pablo ti trabahona a panangasaba. Dayta ti gapuna a naikunana: “Nadalusak iti dara dagiti amin a tattao, ta saanko a minedmedan ti panangibaga kadakayo iti isuamin a pammatigmaan ti Dios.” (Aramid 20:26, 27) Anian a nagsayaat nga ulidan a tuladentayo!
28 Siempre, tapno agtalinaedtayo iti nabara ken naamaan nga ayat ni Jehova, saan nga umdas ti basta panangtulad iti panangmatmat ni Jehova iti biag ken dara. Nasken met nga agtalinaedtayo a nadalus, wenno nasantuan, iti imatangna, kas makitatayo iti sumaganad a kapitulo.
^ par. 5 Maipapan iti kuna ti Dios a “ti kararua ti lasag adda iti dara,” kastoy ti komento ti pagiwarnak a Scientific American: “Nupay agpayso a ti dara irepresentarna ti biag, pudno dagita a sasao uray iti literal nga anag: ti tunggal kita ti selula ti dara ket nasken iti biag.”
^ par. 12 Kitaem ti Agosto 2006 nga Agriingkayo!, panid 3-12, nga impablaak dagiti Saksi ni Jehova.
^ par. 16 Kuna dagiti agad-adal kadagiti sao a naaramat iti Biblia a “saan laeng a ti pannakadangran ti babai ti tuktukoyen ti sasao” a mabasa iti Exodo 21:23. Imutektekam met nga awan ti ibagbaga ti Biblia maipapan iti no mano nga aldawnan ti sikog a pangibatayan ni Jehova iti pangngeddengna.
^ par. 21 Kitaem ti Kapitulo 5, “No Kasano ti Agtalinaed a Saan a Paset ti Lubong.”
^ par. 70 Kitaem ti artikulo iti Apendise a “Babassit a Kapaset ti Dara ken Dagiti Pamay-an ti Panagopera” para iti detalyado nga impormasion.
Ammuem ti Ad-adu Pay
No Apay a Masapul nga Agbalintayo a Nasantuan
Makatikaw wenno makauma kadi kenka ti libro a Levitico? Adda napapateg a gameng a linaon ti Levitico a makatulong kenka nga agbalin a nasantuan iti panagdayawmo.
pag_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn