Nariwet ti parbangon. Naraniag dagiti bituen iti tangatang. Ngem ti natalinaay nga oras iti ala una iti parbangon iti sitio Pating a masarakan iti igid iti baybay ket pinisang dagiti ariwawa dagiti pada a mangngalap nga agsagsagana iti itatapog tapno mapan agkalap iti taaw.
Ngem no ar-arigen, tipikal daytoyen kadakami. Nasapsapa ti panagriingmi ngem kadagiti mannalon. Diak met ketdi ibagbaga a nagaggaget kami ngem kadakuada.
Manipud iti nagtugawak a pasaplak ti parawmi, nasiputak ti yaasideg da Amang Angkuan ken ni ading Kanor. Nakaiggem ti bente sais anios nga adingko iti flashlight.
Ngem kas iti sigud, agrikrikkiarda manen; ket siak manen ti puon ken gapuna.
“Mandiak no kunak, mandiak!” Umal-allangugan iti parbangon ti medio nabangag a timek ti kabsatko. Iti kanawan nga imana ket iggemna ti liwliw a pagalami ti ikan a susay.
“Maan-ano, aya, a kadduam ni manongmo Inso. Narigat ti agmaymaysa nga agkalap iti labes ti pudok-mayaman.” Sumarsaruno met kaniana ni Tang Angkuan. “No di la koma agpakaro toy rayumak ket duatan.”
“Ket no takrut met. Dina rumbeng ti agbalin a mangalap, bagayna ti agbalin a manikurista dita ili.” Indissona ti iggemna iti uneg iti paraw. Nakakita kaniak.
“Ala wen, medio bai ti kabsatmo. Ngem dimo koma iduron iti kinabaklana. Uray nalanay ti garawna, ngem dagiti met trabaho ti lalaki ti sangsanguenna.” Inkabil ni Amang Angkuan ti gaud sana insiglot iti uneg iti paraw.
Diak man ammo, ngem diak maala ti sumingngat iti saritaanda, nupay siak ti bugas ti balikasda.
Simmalpa lattan iti bilog ni Kanor. Simmarunoak. Idi nakitank nga awan gagarawanna a mang-start iti motor. Siakon ti nangiputipo iti tali iti starter ti motor. Ginuyodko. Nagpalagapag ngem nagiddep. Inulitko ngem kaskasdi a madi.
“Siak man, nakangato met ngamin ta kikitmo.” Inkidagnak ket napilitanak nga agsanud.
Inputipotna, sana ginuyod a bigla. Nagandar ket immariwawa ti 15 horsepower a motor ti parawda. Nakigiddan daytoy kadagiti dadduma pay a motor a napaandar.
Hinirit-hiritan ni Kanor tapno bumara. Idi mariknana a mabalin, pinaburbornan ket in-innut a sinarakusoknan dagiti nadawel a dalluyon a kasla manglaplapped iti dalanmi nga agpalaud.
Nagpakadaak kenni Amang babaen iti panangingatok iti imak. Nakatakder ti Amang a kasla pimpiman bayat a buybuyaennkami nga umad-adayo. Namin-anon nga inarapaapna, nga iti panagsublimi a nagkuyog baybay ket agar-arakupkamin. Nabayagen daytoy a gagemna.
Maysa a napintas a buya dagiti silaw dagiti mangalap a nakaintar iti kabaybayan. Iti adayo, maysa a linia a kasla nagsisilpo ti andap ti silaw dagiti parawmi nga adda iti taaw. Ngem iti asideg, nasurok sangagasut a metro ti baetmi. Ti dadduma ket asideg ti pagkalapanna, ti dadduma ket iti adayo. Kas kadakami kenni Kanor, iti adayo a laud ti destinasionmi a pagkalapan. Dagiti adda iti as-asideg, billit, barangan, pusit, bangus ti kalapenda. Dakami nga agturong iti adayo, dagiti ikan a susay, dorado, oriles ti alaenmi. Dagiti adda iti asideg, babassit ngem adu ti mayawidda. Dakami iti adayo, maymaysa ngem dakkel ti isangpetmi.
Kaguddua oras pay laeng nga agpatpataraykami iti paraw; ket tallo nga oras a tarayenmi ti nasurok 30 a milia nga agpalaud ti baybay-Tsina a destinasionmi. No ar-arigen, sakupenen daytoy ti international waters. Masansan a makitami ditoy dagiti lumablabas a fishing vessel, cruise ship ken cargo ship.
No kasano kaariwawa ti Barracuda a motor ti parawmi, kasta met kaulimek ti nagbaetanmi ken Kanor. Awan sintagari. Awan ti agsasao, dakes wenno nasayaat. Bangbanglesenmi ti kataymi.
No siak la ti masurot, saankami pay tumapog, kalablabas ti bagyo Karen. Nupay saan unay napigsa, ngem pinadawelna met ti baybay idi nagpalaud daytoy. Kasanon ngay no agsubli? Ngem tapno di ibagbaga ni adingna a Kanor, saanen a nagkedked idi ibaga ni Amangna a mapanda agkalap, uray ket limmabas metten ti bagyo. Maysa pay, tallo nga aldawda met a nakapamimid a mangkitkita iti baybay ta dida makatapog. Agprobproblema pay itayen ni Inangna Magda no sadino ti pangalaanna ti paggatang iti bagas. Ket isuna ti inunaan, sangapulo ket maysa ti adingna. Agpapada a mangngalap. Maymaysa pay laeng ti naasawaan, ti adingen ni Kanor a ni Imelda.
Saan met ketdi nakakadanag ti mapan ditoy labes ti pudok-mayaman, ta ditoy met ti ayan ti pakat ti fisherman’s association ti barangayda a payaw. Adu a payaw daytoy, ngem dua laeng ti kukua ti barangayda, ti dadduma pay kukua ti kaarruba a barangay. Ngem kangrunaan iti amin, adu ti maala a susay ditoy.
Ti susay, makunkuna a kaimasan nga ikkan dagiti Ilocano ditoy amianan a laud, ta nasam-it ken naraman ti karnena. Nangruna no maideppel ti kilawen lasagna iti gumasang-a-sumam-it a wasabi, tay kunada a malipatamon ni katugangam.
Napadasanmin ti nakaala iti nasurok tallo gasut a kilo ti susay. Agsipud ta dimi naisalpa iti bilog, pinaringguyodmin tapno mayawidmi.. Ikotmi pay laeng ti natarumamis a sungona. Remembrance a kas kunada iti ingles.
Dua nga oras a natitileng ti lapayagko iti ungor ti motor. Nakadanonkami gayamen iti pudok-mayaman. Ayan daytoy ti sibibiag a bato nga in-inut ti panagdakkelna. Di pay laeng limmung-aw iti danum, ngem iti patta-pattami, dinan alaen ti duapulo a tawen ket nakalung-awton ket agbalinen a maysa a tagipuro.
Adu ti maala nga ikan ditoy, ngem awan unay ti susay ken oriles. Agsardengkami ditoy tapno agala iti appan. Agbanniitkami iti buslogan ken babassit a dorado. Daytoyto met ti appanmi iti susay.
Insaganak ti banniit. Sinab-itak ti pusit ti sima. Inpauy-oyko lattan iti batogko. Pinawaywayak. Kasta met laeng ti inaramid ni Kanor iti sabali a liwliw.
“Nee, immirtengen.” Kinunak idi agangay. Ginuyodko ti banniitna, ket anian a ganasna idi makitak ti nasurok maysa a kilo a buslogan a naalana. “Naranaantan sa ti pangen, ading.” Kinunak iti kabsatko.
“Agawaam ketdi, tapno makapanaw ta ditoy.” Indir-ina ketdi. Ngem guyguyodenna metten ti liwliwna ta adda metten dimmawi.
Apagbiit a nagguduada ti styrofoam box nga intugotmi.
“Ditoy ta laengen, ading. Adu met ti dumawi. Numona nee, kasla pumigsa ti angina nga agpadaya-nga-amianan.”
“Ania ket ni Inson, tumakrot manen.” Kinuna met ni Kanor.
“Huston! Inta agalan ti susay.” Kinuna ni Kanor ket kinunikonna ti liwliw. Insarunok metten tay pawaywayko.
Pinaandarna ti motor ket nagpalaudkami manen.
Awan manen sintagari. Ngem agkarkararagak a saan pumayso ti pasimudaag ti aglawlaw ti kabaybayan.
Ngem idi agangay, adda nasabetmi a pada a mangngalap nga agsubsublin. Nii Sebastian a mangngalap iti kaarrubami a barangay, kadduna ni Pitong.
“Agsublikayon, dumawel ti baybayen!” Inpukkawna ni Sebastian.
Kinitak ti kabsatko, ngem kasla awan gandatna a mangtungpal iti balakad.
“Padam a takrot, kasano ngarud a rumang-ay dagiti mangngalap no bassit la a puyot ket agkukottayo? Hah, naturedak a mangngalap.” Kinuna ni Kanor.
“Ngem sabali ti angina, ading.” Intubngarko kenni Kanor. Idi nakitak da Wilson a kabarangayanmi nga agsubsubli ket intudok. “Nee, agsensennias ni Wilson nga agsublitan ta nadawelen.
“Dika man mangbuisit, Inso. Agsardeng daytoy, uray kitaem madamdama. Isaganama ketdi ti banniit ta addata ditoyen.”
Kas iti sigurd, naturturay latta ti kabsatko. Awan manen naaramidak ket sinurotko lattan ti mandarna a mangisaganan iti liwliwmi iti susay.
- Diak maipamaysa ti panunotko iti panagliwliw. Kanayon a riknaek ti lubid ta barbareng immirtingen.
“Uray maysa laeng kadi!” Intanamitimko.
Diak a kitkitaen ti kabsatko ngem palpaludipak. Palpaliiwek iti tigtignayna.
No ar-arigen, natadtadem ti kinapugotko ngem ni Kanor, ngem dakdakkel ti bagina ngem siak. Basbassitak isuna. Daytoy ngata ti kangrunaan a rason apay a naturturay latta ti kabsatko. Ditoy laengen napananmi, manmano ti mapmapan ditoy uray kalinak ti baybay—dagiti laeng natutured a kunada. Adayo unay ken agin-indayon ti darakkel latta ti dalluyonna. Yad-adayom, ngem no nadadael ti bilogen, aggauden nga agpatpatnag tapno makasubli iti daga iti daya.
Kamaudiananna, nariknak ti panagirteng ti pakatko, gimmuyod ti bangirna iti pigsa a kasapulan a pawaywayan ti nylon nga iggemko. No diak pawaywayan, mabalin a sugatenna ti imak wenno iguyodnak iti baybay. Nakaala la ketdi ti banniitko, ket iti panagriknak, dakdakkel daytoy ngem kadagiti napalabas a naalami.
“Ading, nakaala ti banniitko. Dakkel!” Siraragsak nga impadamagko iti kaab-abayko a kabsatko.
“Agpayso!” Kinuna ni Kanor ket indissonan ti ig-iggamanna. Riniknana ti irteng. “Bassiten ti dua gasut a kilos daytoy, Inso, amangan no umabot pay tallo gasut!” Kinuna ni Kanor iti ragsakna. Ad-addan ti ragsakna idi manipud iti adayo, limmagto ti ikan a nabanniit.
“Susay, ading!” Inriawko.
Narigat nga alaen ti ikan. No gumuyod ket palusposanda ti lubid, ket no limmukay ket guyodek. Masapul a bannogenmi ti ikan tapno iti kasta, mabalinminton nga isalpa. Ingalotko ti nylon a lubid iti nairanta a paggalutan. Bay-ak a gumuyod latta, dinanto kabaelan a parneben ti paraw.
Nagsinublatanmi kenni Kanor ti nangbannog iti susay. Idi agangay, timmakder ketdin ti kabsatko. Ket ammona met a delikado ti kastoy, ta amanganto ketdi a duyoken ti natirad a sungo ti ikan.
“Agtugawka, ading. Baka ma-Kulianka.” Inpalagipko. Ni Kulian ket kalugaranmi a mangngalap a natay idi dinugsol daytoy ti susay. Ugali ti susay ti lumagto no nabanniitan ket addan dagiti mangngalap a naduyok babaen natadem a sungona.
“Ania ket ni In…” di naituloy ni Kanor ti imbagana ta bigla a ginuyodko. Nariknak ngamin ti panagwayway ti iggemko a lubid ken ti panaglayaw ti ikkan nga agpangato iti danum.
Nagna iti ulomi ti sumurok-kumurang tallo metros a susay, apagisu la unay iti panangguyodko iti kabsatna, ta naala koman ti ulona. Idi nagdisso iti danum, nanggubuay daytoy iti napigsa a kanabtuob ken ti panagparsiak iti danum-baybay.
Nagkintayeg ni Kanor. Nagkinitami. Wen, insalakanko ni Kardo iti rupa ni patay. Ngem inyaw-awan ni Kanor ti riknana a panagyaman koma.
“Nagdakkel!” Nakunana.
Nakurang maysa nga oras a nakigubalmi iti susay agingga naan-anay a nabannog ti ikan iti gandatna a panaglibas. Idi mariknadan a saanen a lumaban ti ikkan, inin-inutmin a ginuyod.
Insagana ni Kanor ti natadem a kasla gayang nga intugotmi. Ket idi addan iti rabaw iti danum ken agdardara ti ngiwatna a nakapalokan ti dakkel a sima, insigida nga induyokna ti iggemna tapno sigurado a saanen a dumangran pay.
Maikaddua a problema, kasano nga isalpami? Ket duduakami met a mangngalapen ita. Nagawiden dagiti kakadduami. Nadagsen ken dakkel ti ikkan; saanmi a kabaelan. Ti solusion, inala ni kanor ti kasta tangan ima a lubid sana ingalut iti ayan iti ipos ti ikan. Ti bangirna ungto ti lubid ket insiglotna iti iposan ti paraw. Paringguyodenmi
“Mabalintan nga agawiden, ading. Nakatsambatan!” Siraragsakak a nangibaga.
“Wen, Inso!” Insungbatna.
Ngem naimayengak iti naimatangak, agin-indayonkami metten iti kasla dua kadsaaran a balay a dalluyon. Ket sabsabali met gayamen ti angina ta adda metten papugsonan
“Dita met narikna ti panagdawelen. Kastoy gayamen kadarakkelen ti dalluyon, Inso.” Kinunana iti kabsatna. “Inyaw-awannata metten ti panagalata ti susay.” Innayonna.
“Itayko pay laeng ibagbaga kenka, dinak met dengdenggen.” Insungbatko ketdi. “Nagsubli ngatan ni bagyo Karenen!”
Saanen a nagtagari ni Kanor, inalana ti lubid sana inputipot iti motor, ginuyodna ngem nagbanurbor laeng ti makina. Pinamindua… pinamitlo… pinaminpat. Agdanagakon. Ket iti panagkitak, kasta met ni Kanor.
“Madin sa metten.” Nakunana.
“Hamman, ading. Masapul laeng a pabaraenta.” Nupay madandanagan, pinakiredko ti kabsatko.
Inputipot manen ni Kanor ti lubid, immanges iti nauneg sa inpanna ti pigsana nga nangguyod. Nagbanurbor ti motor, lima segundo, ngem nagsardeng. Pinaminsanna pay, ginuyodna manen, nagbanurbor manen a bulonnan ti nagandar.
“Kunakto pay ket nga agandarka, ha ha.” Inkatawa ni Kanor.
Ngem idi agrubbuatkamin, dimi met ammon ti daya, ta lumingid metten ti darakkel a dalluyon. Masapul a dimi sabten dagiti kasla balay a dalluyon tapno dikami mabalintuag. Paigidanmi laeng tapno naanayas.
“Ditoy ti daya.” Ig-iggamak ti kompas. Kasla ngamin nabasak itay ti adda iti panunot ti kabsatko nga agparikut daytoy iti direksion.
Pinaburbor ni Kanor ti motor. “Agawidtan, Inso!” Kinunana.
Pinanurnor ni Kanor iti baet dagiti dalluyon ti paraw. No kitaen iti tangatang, kasla iit ti paraw a naglugananmi agsipud ta napalikmutankami iti nagdarakkel a dalluyon a kasla kayatna a manglapped iti dalanmi. Uray ti init ket kasla naglemmengen ket dinan kayat saksian ti panagawidmi.
Bayat nga agtartaray ti paraw, inalak ti maysa a ti kasla tangan-ima a lubid. Ingalotko ti bagik iti paraw.
“Igalotmo ti bagim, ading. Maniguradota, ta amangan laeng…”
“Takrot! Addad’taka manen. Kagurgurak man dayta nga ugalim, Inso.” Inyingar ketdi ni Kanor.
Saan sa naala ni Kanor ti adda iti panunotko. Ta uray uray naturedka, no kasla pasdek met ti dalluyon ti mangbangen kenka, awan serserbina.
Kagiddan ti pabigla a panagangin, bimmulos metten ti bayakabak ti tudo a nangbabasa kadakami.
Nupay agan-andar ti paraw, ngem kasla saan nga umal-alis. Agingga nga iti masungadda, adda ti maysa a dakkel a dalluyon a kasla tallo kadsaaran ti katayagna. Ginandat nga iliklik daytoy ni Kanor, ngem dinan naisikko ti bilog, agsipud ta iti panagbittak ti ambayong, iti mismo ayanmin ti naggaburan ti danum. Naguni a kasla dinamita ti panagbittak ti dalluyon ket inalun-onnakami iti naranggas nga ambayong a nangtupak kadakami.
Naipullasitak ket narnebnak iti danum, nakainomak iti naapgad. Nariknak ti panaget-et ti siglot ti lubid iti siketko.
Idi tumpawak, nasurok lima a metro ti yanko manipud iti paraw a nakadata pay. Ngem iti adatna, idi rugiak ti aglangoy nga umasideg iti paraw, guyodennak ti dalluyon nga yadayo. Adda ti gundaway nga addaak iti ngato ti dalluyon, adda met iti baba ti paraw.
Nalagipko a nakasiglotak gayam. Iniggamak ti lubid ket isun ti ginuyodko. In-inutko nga umas-asidegak. Agingga a nakasalpaak manen iti paraw. Ngem ayanna gayam ni ading? Awan met ditoy. Inpalawlawko ti panagkitak, ket nakitak ti imana a agpaypayapay kaniak. Diak pinanunot ti butengko iti dayta a gundaway, timpuakak iti danum ket pinilitko nga asitgan isuna. Ngem gapu iti dalluyon umad-adayokami iti tunggal maysa.
“Ikarigatam ti lumangoy nga umasideg, ading.” Impukkawko kagiddan iti panangipakitak iti lubid.
Ngem uray ania aramidenda, nabilbileg ti dalluyon.
“Tulongannak, Manong Inso.” Naipukkaw ni Kanor. Ket nailinged manen daytoy iti dalluyon a nadawel.
Nagsubliak iti bilog, pinawaywayak ti lubid tapno at-atiddog ti madanonna. Ket idi inngato ti ambayong ti bilog, nakitana ti kabsatna nga adda iti baba ti dalluyon ket tinappuakanna. Apagisu nga iti panagbittak ti dalluyon ket isu met ti panagtappuakko.
Idi timpawak, addan iti asidegko ni Kanor, ginaw-atko ti imana ket pinetpetak a naimbag. Inarakupko idi aginnasidegkami tapno dinakami pagsinaen ti dalluyon.
“Sika ti mangguyod iti lubid ading tapno makaasidegda iti paraw.” Kinunak nga isu met ti inaramid ni Kanor.
In-inut nga inaramidmi daytoy, umas-asidegkami met iti bilog. Idi makaasidegkami, simmalpakami iti paraw a kasta la unay ti bannogko. Mariknak ti panagapges ti karubokobko gapu iti panakainomko iti danum-baybay.
Binirokko ti galon a nangikargaanmi iti inumen a danum. Awanen iti uneg iti paraw. Uray dagiti styrofoam box a yan ti kanenmi ken naalami nga ikan ket awanen. Ti motor ket natinnag payen. Ti adda laengen ket ti nakagalot a gaudmi. Ti siglot a nakaigalotan ti ipos ti susay ket nawarwar ket awanen. Napunnon ti danum ti paraw ket no dida agkaras ket lumneden.
“Kasano daytoyen, ading, lumneden ti paraw!” Kinitak ni Kanor a nakaidda gapu iti bannogna.
“Saan a mabalin nga agmalangata lattan, matayta met laeng no lumned daytoy. Panawanta daytoyen.” Insungbatna. Timmakder.
“Ania aramidenta ngay?”
Saan a nagtagari ni Kanor, nagtalangkiaw ketdi. Nagsaltek ti imatangna iti maris amarilio a banag a tumtumpaw.
“Umasideg ta idiay pataw ti payaw. Saanta a maan-ano no maigalutda idiay.”
Saanakon a nagtagari. Ingaudmi bassit ti paraw, ket idi asidegen, limmagtoak manen iti danum ket linangoyko ti yan ti dram. Uray ket nakasiglotak iti paraw, mabalinnak lattan guyoden ni Kanor no diak kabaelan a langoyen.
Ngem kaasi ti Apo, nagaw-atko ti dram. Winarwarko ti lubid ket ingalotko iti dram. Ginuyodko idi agangay. Agsipud ta asideg, bimmalasiwen iti dram ni Kanor
Uray kaskasano ket saan a kabaelan a guyoden ti bilog ti dram kas pangarigan agpauneg daytoy. Uray pay addada iti dram, saan a lumned daytoy.
Pinetpetak a naimbag ti landok a timmingraraw iti dram. Inyarakupko ti bagik. Kasta met ti inaramid ni Kanor.
“Ania ngata orasen?” Indamag ni Kanor kaniak.
Mangrugin a mariknak ti bisin, mangrugin ti panagkakapsutko. Kasta ngata met ni Kanor isu a nagdamag ti oras. Nangruna ta nagpigsa ti angina nga adda singinna a pumalsiit a tudo nga umapiras iti bagi. Kasla agpigerger ti bagik iti lammiis.
Ti pataw a dram, uray ania ti mapaspasamak, sigurado a saan a marneb. Simmurotkami iti panagindayonen ti dalluyon. Agpababa nga agpangato. Ti paraw a nakagalot, uray napunno ti danum ket saan met a lumned. Ngem no adda taona, siguradon nga agpauneg. No dadduma, addakami iti nakangatngato a paset ti dalluyon ket makitami ti mangliwengliweng a baybay, dagiti nangato ken nababa a pasetna. Ket no dadduma, addakami iti baba unay, ket mabaludkami iti nanglikmot a dalluyon. Tumupak ti bagi a kasla mangpirsay iti laslasag.
Agarup alas otson iti rabii idi agpatangkami nga agkabsat. Diak ammo no nakaturogak wenno nailibay la ti panunotko iti panakirakepko iti pataw bayat a yin-indayonnakami ti dalluyon a aw-awengan ti apros ti tudo ken angina. Awan pay laeng nagbaliwan ti panawen. Nadursok ti angin ken naalikuteg ti danum. Itay pay laeng ti bisinmi ngem kabaelan pay laeng.
“Kimmapsut sa metten, Manong.” Nakuna ni Kanor a nakapakleb a nakaarakup iti dram.
“Wen, ading, mariknak ket addan ti nagkapsutanna.” Insungbatko. Ngem awan kinapudnona ti insawangko. Kasla pimmigsa pay ketdi ti nadawel a panawen.
“Aggurudugod ti tiankon!” Kinunana.
“Agpadata ti marikna, ading.” Isu ti nakarawak nga insungbat.
Kimmita ni Kanor. “Ngem naturedta, Manong.” Kinunana Manong. Diak ammo no namin-anon a nangegko kenkuana ti Manong—bisinko la ngata wenno bisinna. Ngem pakaragsakak.
Panpanunotek no maalak ti tuturogak iti daytoy a rabii. Kasla nalabes met ti indayon ti dalluyon ta kasla met pasdek ti kadakkelna a mangilili kaniami. Wenno denggek ngata ti sonata ti angina ken tudo a mangpaturog kaniak iti agpatnag. Diak ngata mabatibat iti daytoy a sonata ken panangilili ket diak makariingen kabigatanna.
Adda nagbaliwan ti panawen idi makariingak, kasla kimmapsuten ti saplit ti angina ken awanen ti naipatto-pattok a bayakabak. Adda dagiti gigante a dalluyon ngem addan lailona.
Nalamiis ti parbangon; ngem ad-adda a ti panagkirraos ti tian ken ti kangrunaan a kabusorko. Imbag ketdi ta adda pay laeng ti tudo nga in-inumenmi kenni Kanor.
Nakitam ni Kanor a nakaimatang met kenka. Nakaarakup pay laeng iti pataw.
“Kasla awan lisi ni patay kadata, Manong: dalluyon, kalambre, bisin, waw, pudot, buteng… rangrangkayento dagiti pating ti bangkayta.” Nakakita iti tangatang ni Kardo. Nagladingit met dagiti matana.
Pakiridek koma ti nakem ti kabsatko ngem uray ti bagik ket mangrugin nga agkulpa ti panunotko. Ngem ammona met a masapul nga adda ti agtalinaed a sibibiag ti pakinakemna.
Limmabas iti sanguanak ti berde a bulong ti aragan. Insigida nga sinig-awatko ti ti bulong ti ruot ti baybay. Naiiggamak. Miningmingak. Kasla nasarangsang ti marisna.
Malaksid laeng kadagiti nangisit a sidingna ken ti nalamuyot a siit iti bulongna a di met makasugat, awanen ti mangipawil iti panagbalinna a sidaen. Addaan iti bukel a kasla ar-aritos iti baybay ken bulbulong a kasla maysa a nateng a naimas nga ipauneg.
“Padasem daytoy, ading, uray ket saan pay met nga amarilio. Kasla ngata uggot ti kamote ti ramanna daytoy.” Inpurwakko ti aragan iti kabsatko.
Apaman a naiggaman ni Kardo, insigida nga insubona daytoy. Naramananna ti di met unay naadat a ramanna. Inaunegna ket nasayod a nagdiretso iti tianna. Nangisubo manen ket nginalngalna manen. Naibusna. Ket nagbirok iti sabali, nakakita iti tumtumpaw ket insigida nga inalana. Insubona manen.
“Naapgad ta naggapu iti danum-baybay, ngem mayat met ramanna.” Indil-ag ni Kardo.
Saannak a nagtagari. Idi lumabas iti sanguanan ti maysa raay a bulong ti aragan, inalak met. Gapu ta mabisinak ket insubok ti kabaelak. Nginalngalko. Ngem nagsagud iti karabukobko ti umadat a naapgad a ramanna. Langana met laeng gayam ti naimas. Diak kabaelan ti mangan iti kastoy a ruot ti baybay. Adayo a naim-imas ti ar-aritos. Nupay kasta, inpadasko manen ti nangisubo iti bulong. Ngem bayat a ngalngalngalek, ditan a sinabet ti tianko ket inruarko ti adda iti tianko.
“Kontraen ti tianko.” Kinunak.
“In-inut laeng, Manong.” Ni Kanor.
Ngem madi a talaga. Agkedked ti tianko a mangipauneg iti aragan.
Saanen a nagtagari ni Kardo. Imbag pay kenkuana ta kaan a kaan iti aragan. Kasla uggot ti kamote a saluyotenna nga ipauneg uray saan a naluto.
Sakbay a nadanon ti tengnga aldaw, awanen ti napigsa a tudo ket agbirbirok ti init iti sumiripanna iti ulep. Pakaragsakak ta uray kaskasano ket mabawasan ti danagmi iti nakaro a dawel ti panawen.
“Itay pay laeng nga agbibineg dagiti imak ken sakak.” Kinunak kenni Kanor.
“Dimo madlaw, kimmapsuten ti angin. Barbareng intono bigat ket awanton ket nasirnaatton.” Insungbat ketdi ni Kanor a kasla dina nangngeg ti imbagak.
“Matayak ditoyen, ading Kanor,” kinunak.
“Dika man agkasta!” Inlaaw ni Inso. Diak ammo no gapu iti rurodna wenno gapu iti butengna. Idi kitaek ti rupana ket saan met kas iti sigud nga agsabet ti kidayna. Naalumamay ti rupana idi panangtubngarna kaniak.
“Ngem no kas pangarigan, ading, adda maysa a kararagko—masarakanda koma ti bangkayko, tapno iti kasta ket mapadasak ti maipunpon ken mapasiaman. Baybay ti ayanta, ket nagrigat a panunoten nga uray matayak ditoy ket dida masarakan ti bangkayko.”
“Pangpangaasim, Manong Inso, dika agsarita iti kasta. Sibibiagta pay, ket adda pay namnama kadagiti agang-anges a parsua. Adu pay dagiti banbanag a masapulta nga aramiden. Ubingta pay.”
Saannak a simmungbat manen. Nagari ti ulimek. Ngem kalpasan ti tallo a minutos, nagtagari.
“Wen, adu pay ti masapul nga aramiden.” Nagtalna iti sangapulo a segundo sa nagsao manen. “Apay nga kastoy a kasasaad ket adu ti mapanpanunotta. Ket mapanpanunotko ita ti adu a basolko kenka, Manong Inso. Nagubsang kadi ti nagbalin a galadko kenka kadagiti napalabas nga aldaw?”
“Saan met, ading.”
“Ammok, dika inaw-awagan idi iti Manong. Nagubsang ti tratok kenka. Ngem manipud idi kalman, namindua nga insalakanmo ti biagko. Nagbiddutak idi imbagak a takrotka. Nakaturturedka, Manong. Dimo giningina dagiti dalluyon a manglapunos kenka tapno isalakannak laeng. Dimo pinanpanunot ti pananglalaisko kenka.”
“Maawatak ti riknam, ading. Awan ti rumbeng a pagdanagam. Agkabsat ta ngarud.”
“Kayatko ti dumawat iti pammakawan kenka. Hala, dimo kasapulan nga ibaga a pakawannennakon, ta ammok met a napakawannakon. Ngem sapay koma, ta adda pay gundaway nga agsubadak met kenka.”
“Maragsakanak kadagiti nangegko kenka, ading.” Insungbatko.
Maragsakanak iti imbaga ti kabsatko, ngem agtultuloy latta ti panagkakapsut ti bagik. Ket agsipud ta awanen ti tudo, malaksid iti maipauneg, birokenen ti karabukobko ti danum. Agpayso a napalawlawankami iti danum, ngem di met mabalin nga inumen.
Mangrugi payen a tumingraraw ti init. Ket nupay mayat ti pasimudaagna, ngem no napardas ti taray ti oras, amangan no makamatannak ti gundaway ti biagko. Amangan no diak malabanan ti tuding ti panagbiagko.
Adda nagpiaan ti panawen iti rabiina. Addan dagiti bituen a nangarkos iti nasipnget a rabiida. Awan ti bulan a manglawag koma iti dalanda.
Ngem kagiddan iti panakigayyem ti panawen ti ipapanaw metten ti naan-anay a pigsak. Ti nabatbati a ganaygayko ti in-inutek laengen iti kasasaadko.
“Mawawak!” Kinunak iti kabsatko.
Saan a nagtagari, ngem idi kuan, nangegko ti panagtapogna iti danum-baybay. Winarwarna gayamen ti lubidna ket linangoyna ti paraw nga adda iti asidegmi. Ginaw-atna ti nakatali a tabo a naaramid manipud iti nagpalusan ti asete. Simmalpa iti paraw ket inin-inotna a kinarasan daytoy. Bayat a makirkirasan ti bilog, in-inut met a lumunglung-aw daytoy.
Idi nalpasna, naginana bassit. Nagala manen ti aragan ket nangan manen.
Nangala ket inpurwakna kaniak. Ngem diak innalan. Kaskasdi ngamin a di kayat ti tianko. Danum ti kasapulak.
Naglangoy a nagsubli iti yanko ni Kanor. Winarwarna ti galotko.
“Kabaelan pay ti aglangoy, Manong?”
Nagwingiwingak ta dayta ti kinapudno. Aglalatoyen ti laslasagko iti panakauperna iti danum. Agkakapsuten ti bagik ta awan ti kinnankon iti uneg iti dua nga aldaw. Ket kayatko a mabasa ti karabukobko iti danum. Uray ania a danum, di la ketdi naapgad.
Ginuyodna ti paraw. Simmalpa. Insarunonak nga imbangir iti paraw. In-inayad nga inpatugawnak iti iking.
Inala manen ti tabo. Intedna kaniak.
“No makaisboka, ditoy Manong.”
Innalak ti tabo, ket immisboak. Tinungpalko ti bilinna a diak ibelbelleng. Inyawatko kenkuana idi agangay.
Ngem insublina kaniak. “Uminomka pay, Manong!”
Nakigtotak iti imbagana. Kinitak ta bareng agang-angaw laeng. Ngem nakaserserioso ti rupana.
“Awan sabali nga inumenta. Ti danum baybay ket naapgad unay. Daytoy ti kasayaatan nga inumenta.”
“Diak kayat!” Impettengko. Isbok inumek ketdin. Insimpak ti likodko iti paraw ket inyiladko. Nasiputak ti panangala iti tabo. Nasiputak pay ti panangingatona ken panangidennesna iti bibigna. Nasiputak ti panaginumna iti isbok. Makaduldul-okak.
Inkidemko laengen dagiti matak ta kuyepyepennak. Napinpintas pay ngem ti nakamulagatak nga agpanpanaas ti tianko ken agkakapsut ti riknak.
Nakariingak nga aggagaud ni Kanor. Ginandatko ti bimmangon ngem nadagsen ti bagik. Inpilitko a mayangad ulok ket maulawak metten. Insanggirko laengen ti bagik iti iking ti paraw.
“Nakalabesta met ketdin iti pudok-mayaman.” Kinunana.
“Kasanon naammuan ti daya?” Nasaludsod.
“Adda bituen idi rabii ken adda init ita.”
Nagtung-edak. Ngem kayat manen ti bagik ti agilad latta. Agay-ay-ayam iti panunotko no kasanokami makaawid. Tallo nga oras a nagmotorkami a nagpalaud iti kapartak a 50kph, sumurok-kumurang. Agarup 40 a milia ti kaadayuda iti daga. Kasano a makaawidda ita? Ngem dinan sungbatan ti kabsatna.
Insardengna ti panaggaudna. Inalalayannak iti panagiddak.
“Pilitem ketdi ti mangipauneg, Manong.” Nangala iti aragan ket inyasidegna iti ngiwatko. Kimmitabak ngem kaskasdi a rummuar latta. Insarunona ti isbo nga adda iti tabo, inbatogna iti bibig ket inyungapko ti bibigko. Ngem idi maramanak ket nagkubbuar ti tianko.
“Huwaarkk! Warkkk!” Nagsarwaak.
Nagdadagsen manen ti matak ket awisennak a mailibay manen. Ti naudi a napuotak ket ti ikikidem ti matak.
Sagpaminsan, makariingak, diak ammo no ania nga oras. Ket makitak nga aggagaud latta ni Kanor. Ngem ti maudi a napuotak a panagmulagatko ket idi nakasanggir iti parawen, saanen nga aggagaud. Ket kasla nasiputak ti nalamuyot a panagwingiwingna.
Iti rabiina, nakariingak a kasasaonak ni Kanor. Ammok lattan, uray itay awan puotko ket kasarsaritanak. Naliday ti timekna. Kas kaliday ti planetas a Venus ken Jupiter a mangmatmattider kadakami ti dayta a rabii.
“Ania ngarud, Manong, no ditan makalasat ditoy, isu ngatan ti gasatta nga agbibiag kas maysa a mangngalap… ti matay iti danum. Ngem sapay koma, ta uray bangkaytanto laengen ti masarakanda tapno iti kasta ket mapadasanta met ti maipunpon ken mapasiaman. Maymayat met laeng ngamin no makararaganta. Ta bareng mapalag-an ti basolta. Nangruna ket ngaruden kaniak. Adu unay ti nagkamtudak gapu iti panangtagtagibassit ken pananglalaisko kenka. Ti laengen awan as-asinna a panangtratarko kenka ket maysa a dakkel a basol.
“Ammok a mangmangeknak, isu a gundawayko met daytoyen a dumawat iti pammakawan kenka. Pakawannenak koma, Manong Inso. Ti laeng ikalkalikagumko ita, ti agbiag ta pay tapno maaddaannak iti gundaway a mangpunno kadagiti nagkurangak kenka. Tapno iti kasta ket ipariknak kenka ti panagayat ti maysa a kabsat, kas maysa nga adingmo.
“Aw-awaganka iti takrot, ngem namindua nga insalakanmo ti biagko. Ket ita, siak metten ti mabutengen. Mabutengak a matayka, ket agmaymaysaak nga aglayag iti baybay a kasla awan ungtona. Nabannogak metten manong, mabisin ken mawaw.”
Inkarigatak nga inmulagat ti matak. Kayatko nga iparikna a natibker pay laeng ti nakemko nga agbiag. Miningmingak ti matana. Ket idi makitana nga immisemak, immasideg. Ket iti umuna a gundaway… inarakupnak ti kabsatko.
Kayatko ti agsao, ngem awan sumngawen a timekko. Inirutak laengen ti arakupko pasimudaag a kasapulanna a dangadangen ti agdama a laklak-amen iti aglawlaw ti baybay.
Napanna inala ti tabo nga ammok lattan a naglaon iti isbo, nangala ti lupot ket inbabasana iti baso. Indapadapna daytoy iti bibigko. Kas met laeng ti inaramidna kenkuana. Idi naaramidnan, insimpanan ti bagina ta maturog metten.
“Ganasenta ti lili ti indayon ti taaw, Manong.” Kinunana ket inkidemnan.
Parbangon. Diak ammo no tagtagainep wenno us-usto, ta adda nangegko nga umariwawa nga andar ti bilog. Adda pay nangegko a balikas. Kayatna nga imulagat ti matak ngem diakon kabaelan nga ibukirad.
“Adda tao ditoy, nataydan sa!” Nangegna.
Gibusna.
ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn bjn_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn fuv_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn sun_Latn