Sinursuran: Kolum ni Jobert M. Pacnis
(Umuna a paset)
IMMUNA a nakitak iti facebook daytoy a ladawan. Ngem diak inkankano. Impatok a maysa laeng a pagkakatawaan. Sa simmaruno a nasagangko iti seminar a tinabunuak itay nabiit. Makita iti ladawan dagiti sapin a nakabalaybay. Tunggal pagan-anay, adda kaibatoganna a tawen a mangipasimudaag no kaano a naglatak daytoy. Idi kano panawen da apong, agingga iti baba ti tumeng ti pagan-anay. Agingga a nagbalin nga above the knee. Idi kuan, nagbalinen ti mini; sa ita, ti t-back. Iti kano masanguanan, kuna ti lektiurer, baka panaitto laengen!
Apay a kasta?
Saanen a karkardayo kadatayo ti sangsanguen ti lubong maipanggep iti climate change. Bumara a bumara ti pagnanaedantayo. Ket dayta kano ti rason no apay a bumassit a bumassit dagiti pagan-anaytayo ta kayattayo met, uray kaskasano, ti maimengan.
Ala, mabalin nga ang-angaw laeng dayta ngem adda posibilidadna a kasta. Kitaentayo idi panawen da apong, naimeng pay laeng ti aglawlaw. Adda umbi ti arakup ti pul-oy. Makapasaguyepyep ti palayupoy ti angin uray agtindeken ti init. Saan a pakadanagan ti kinabara ti aglawlaw. Ngem ita, bigbigat pay laeng, agreklamotayon iti kinadagaangna. Ling-etentayo payen a nakasapsapa.
Ngem saan a dayta ti isyo. Maitugotan dita ti pudpudno a sangsanguentayo a parikut— ti panagbara ti lubong (global warming) a mangibunga iti panagbalbaliw ti klima (climate change).
Ania ngamin, aya, daytoy a global warming?
Ti global warming, isu ti panagbara ti lubong a bunga ti saan a pannakaruar ti pudot gapu kadagiti greenhouse gases. Greenhouse effect, kunada kadaytoy. Iti rekord ti PAGASA wenno Philippine Atmospheric, Geophysical and Astronomical Services Administration, ipakpakitana ti kinapudno nga adda talaga panagbara ti lubong.
Ania ngamin, aya, dagitoy a greenhouse gases? Maibilang ditoy dagiti water vapor/clouds, carbon dioxide, aerosols, methane, halocarbons, nitrous oxides ken dadduma pay. Dagitoy ti mangbangen iti pudot nga ipuruak koma ti lubong iti tangatang tapno saan a nadagaang. Ti dakes, kasla nakumotan ti law-ang kadagitoy a gases ket saan a pulos a makaruar ti pudot. Kapilitan nga agsubli iti daga nga isu ti marikriknatayo a nabara.
Idi un-unana, normal laeng ti kaadda ti greenhouse effect. No awan met dagitoy, mapan a -15oC (below zero dayta) ti temperatura iti rabaw ti Daga a kayatna a sawen, imposible ti biag ken/wenno panagbiag. Maysa a wagas daytoy ti nakaparsuaan a mangbalanse iti bukodna a biag.
Ngem gapu iti iseserrek ti industrialisasion iti Sangalubongan, immadu nga immadu dagitoy a greenhouses gases. Ngem saan laeng met a dagiti planta, gadgets, appliances ti pagtataudan dagitoy a gases. Agraman payen dagiti natural a pagtataudanda kas kadagiti agrupsa a rugit dagiti ayup, ruruot ken bulbulong (a pangbalanse koma ngarud ti nakaparsuaan iti bagbagina). Ken kasta metten kadagiti kemikal nga ipaspasuyottayo kadagiti taltalon. Pangungaw man kadagiti ruot ken peste wenno ganagan, adda la nga adda ipaayna a gases.
Segun iti PAGASA, sakbay ti Industralisasion, 280 ppm (parts per million) laeng ti konsentrasion ti carbon dioxide iti tangatang. Ngem rimmasuk idi 2005. 379 ppm daytoyen. Iti biang ti nitrous oxide, 270 ppm a dati. Ita, 319 ppm.
Ket kas kuna ti Fourth Assessment Report ti Intergovernmental Panel on Climate Change (IPCC), mapan a 0.74oC ti average a bimmaraan ti lubong manipud 1906 agingga idi 2005. A rumbeng laeng nga ikkan iti atension ta karkardayo daytoy a pasamak. Kadagitoy kano laeng a napasamak ti kasta iti las-ud ti sangaribu a tawen a naglabas.
Segun pay iti IPCC, 1.8 milimetro (mm) iti kada tawen ti pinagpangatuan ti level ti danum iti taaw manipud pay idi 1961 agingga idi 2003. No dagupen, 0.17 metro wenno 17 sentimetro ti ngimatuanna idi maikaduapulo a siglo (20th century). Di kad saanen a nakakaskasdaaw ti pannakaala kadagiti dadduma a paset ti sibilisasion?
(Adda tuloyna)
cat_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn