Amianan, umilgatka met!
Ti turismo ket maysa a multi-billion dollar industry. Nasken ngarud nga umilgat, iti saan laeng koma sangkailgat a bassit no di ket dakkel nga apag ta di met agpaudi dagiti probinsia iti amianan no maipapan iti destinasion dagiti turista. Nasken ti pannakaala iti dakkel nga apag para iti bukod a dur-as.
Ngem sakbay a makailgat iti dakkel, nasken koma iti pannakaited iti naan-anay a pokus no kasano a padur-asen ti turismo ti amianan. Nasken a maited ti siento porsiento a pokus no kasano a baw-ingen ti tengnged tunggal sumangpet a turista tapno umayda met ditoy amianan a saan laeng nga idiay abagatan iti kangrunaan a turongenda. No ania iti aramiden, isu daytoy ti nakadakdakkel a ‘karit’ iti kinaalikuteg ti panagpampanunot kadagiti turism managers and parliamentarian iti amianan.
Ti pakasaritaan ti turismo iti lubong ket nakapokus iti agdama iti Pinas. Iti napasamak (Oktubre 22-25) a 6th UN International Tourism Forum for Parliamentarians and Local Authorities sadiay Cebu, no saan nga agkuti ti amianan, no matmaturog laeng iti pansitan, amangan no uray ittip iti kaldero ket awan iti mabagina.
157 a nasion ti nagatendar kadaytoy a forum, a nakapokos kadagiti kangrunaan nga isyu iti turismo: climate change, peace building, sustainable development, poverty alleviation, role of women in tourism ken dadduma pay. Nainlubongan a forum daytoy. Inorganisa ti United Nations World Tourism Organization (UNWTO). Dinar-ayan dagiti agkakangato nga opisial ken eksperto iti turismo iti sangalubongan. Dakkel la ketdi manen a grasia ti itdenna iti abagatan. Karbengan met ti amianan ti kas iti kapada ti abagatan.
Ngem kasano, ania ti aramiden ti amianan tapno maalana met ti apagna a karbengan? Dayta ti dakkel a karit.
Sakbay ti 2010, nakaprograman ti Japan ti 20 million nga outbound travelers. Agedad dagitoy a travelers iti 50-60 group ken maaw-awagan iti “the highest spenders.” Mapasamak daytoy babaen ti programa ti Japan a Visit World Campaign ken inyam-ammo iti Japan Association of Travel Agents (JATA) World Tourism Congress sadiay Tokyo idi Setiembre 18.
Saan laeng a dagiti nataengan, no dipay ket buklen pay dagiti uubbing nga agedad iti 20-30 group a maaw-awis iti inda panagkallaysa iti ballasiw taaw. Ket kangrunaan iti amin, ti Pinas ti kaay-ayo a turongen dagiti Hapon.
Itoy a kaso, nasken nga agriingen ni amianan no nakaturog pay. Nasken nga agmurmurayen no agtutuglep. Nasken nga agtignay, sakbay a bukodan ti abagatan, particular ti Cebu, Aklan, Palawan ken Bohol ti amin nga apag dagitoy nga outbound travelers.
Saan laeng a Hapon iti manamnama a sumangpet. Ti DOT ket pinapigsana pay ti kampaniana iti panagawis kadagiti dadduma pay a pagilian a kas iti Vietnam (study program), ti Russia ken dadduma pay a pagilian.
Kasapulan ti amianan ti panagtignay. Kasapulan a mapabileg dagiti amin a probinsia ti amianan babaen iti panagkaykaysada a manggerret ti apagda kadagiti agsangpet a turista. Ania ti serbi dagiti nagkaadu a heritage sites, agkakapintas nga aplaya, dagiti naisangsangayan a buya iti kapanagan ken kabambantayan a buyogan ti naidumduma a kultura ken ugali ni Ilokano no saan a maapresiar dagiti agsangpet a turista? No saan man laeng a dumap-aw iti amianan ti uray no kagudua laeng kadagitoy? #
Tuesday, October 28, 2008
KOMENTARIO
Amianan, umilgatka met!
Friday, October 24, 2008
Iti Ngalay ti Dalan, Nakamisuot ni Aran
Apong, diak maamiris ti maris ti dapo
Ti nangisit a napuoran
Lalo no aggargarakgak ti nangladam
Kadagiti kassulbod ken karrusing nga iseman
Lalo no dayta salinong ti anniniwan ni Pin Lu
Ti namagtangad ti timid ti gikgik
Iti panagtupat’ bileg ti karbenganda
Agasug dagiti narissikan
Ania aya ti anag dagita a diskursoda
Iti pannakalaylay ti mabaddekanda
Wen, apong, naisuyat iti kadaratan
Ti getta ti Kunnotan
Nageppas ti puseg-arapaap
Ken narabsut ti napidut a nabirokan
Isador koma ti petpet ken ketket
Dagiti ngariet ken rupanget
Ken itar-ap dagiti itta iti bigao
Tapno dagiti natudoan iti Mayo awan inda masao
Ta iti pinagayan, agkanta la ketdi ti alukap
Iti panagsabat manen dagiti dakulap
Ngem no dinto latta maigup ti digo
Iti puni ti kallaysa ti nakaabungot a nobio
Ad-adunto pay a, ti di mangtaliaw ken ni Aran
A nakamisuot iti ngalay ti dalan…
*sabali a bersion ti naipablaak iti Bannawag
Dungdungoenkanto, Unay Unay
“DIKA la ketdi umay ditoy nanumo a pagtaengak, Atty. Gonzales, no saan a napateg ti gagaram…” kalpasan a pinagtugawna ti sangaili iti immaratiddog a sopa iti salas.
“Wen, Noli. In fact, binaonnak ni papam…” imbitin ti abogado ti sumaruno a sawenna ket tinaliawna ti naulimek ken nakadumog iti wheelchair, immanges iti nauneg, sana pinerreng ni Noli.
Naawatan ni Noli ti italtalukatik dagiti mata ti abogado. Pinukkawan ni Noli ti caregiver . Kayat laket daytoy nga agsoloda nga agsao nga awan iti makangngeg. Daydiay duada laeng. Napateg la ketdi ti gagara daytoy abogado.
“Trisha, isurotmo man ni manangmo iti panagpurosmo kadagiti sabong ti rosas. Makatulong kenkuana no mainitan ken makalang-ab iti sadiwa nga angin.” Binilin ni Noli ti balasang a caregiver. Nagtung-ed ti balasang nga umis-isem ta kasla maayatan ti naka-wheelchair iti nangngegna. Insurot dagiti dua lallaki iti likudan ti dagiti rumrumuaren iti ridaw sadanto kamangen ti sementado nga alley nga agturong iti kamasetasan. Maleggakan ti init hardin. Dagiti nagduduma a masetas ket mula ti asawana idi dipay naibalud iti wheel chair.
Apaman a nakaruar dagiti dua iti salas, linukatan ti abogado ti nangisit nga attaché case a nakaparabaw iti sarming a center table. Nangiruar kadagiti papeles. Iniddep met ni ti stereo kalpasan a nagpatinggan ti sonata a “Dungdungoenkanto…”
“Please sign these papers, Noli.”
“Ta ania dagita a papeles, Atty?”
“For annulment papers iti kasaryo…”
“What?!” Naingato pay ni Noli ti timekna. Napanganga ken nagmulagat. Sanna a ninamnama dayta nga ibaga ti sangailina nga abogado. “What annulment are you talking about, attorney?”
“Look, Noli, imbaonnak laeng ni papam to do this. Ipa-annul ti kasaryo iti asawam. That’s it!” Dua nga ima iti nagkumpas, a buyog ti libbi ti agbogado a nakuttong ken agedad iti nasuroken nga innem a pulo. Iti tayagna a lima a kadapan ken siam a pulgada, bagayna la unay ti terno nga amerikana a suotna.
“To hell with that, attorney! I didn’t file any annulment case or intend to do so!”
“But this is what your father wants you to do.”
“Then tell I won’t! Kunak la no ania itayen ti napateg a gagaram, attorney, ngem gayam, kaskala aso nga agtungtungpal iti bilin ti amona.”
“I’m just doing my job, iho. Uray no agsinakayon iti asawam, agtultuloy latta met ti sustentom kenkuana ken iti anakmo. Adda iti linteg dayta.”
“Saanko a magustoan daytoy a saritaanta, attorney. No awanen iti naimbag pay nga ibagam, mabalinmon iti pumanaw. Dimo koma gamden nga uliten daytoy. Pangaasim…” Timmakder ni Noli. Nakalawlawa ti nganga ti inlukatna a ridaw. napait ti isem ti abogado a mangur-urnos kadagiti papeles sana insubli iti attaché case.
“MAMA, ala wen, aminek a saanak naimbag nga anak, ngem ikarik, agbalinak a naimbag nga asawa ken ama…” Nakadumog ni Noli a nangisawang kadayta a malem a sangailina ti inana, dua nga aldaw iti napalabas kalpasan a nasangailina ti abogado ni papana.
“Dayta ngamin ti pagayatan ni papam. Obsessionna a mamanugang ni Renely. Diak a maawatan no dadduma ti amam, anak. Diak met kabaelan a dupiren ta linteg dagiti saona?”
“Mama, ti ayat ket saan a magatadan ti kuarta. Saanko a basta lattan panawan ken isina ti asawak iti daydiay a kasasaadna. Uray kadi sika, mama, ket dinak maawatan.”
“Ladingitek iho. Agtungtungpalak laeng iti pagayatan ni papam.”
“Addaanak iti bukod a pangngeddeng, bukod a rikna, mama…”
“Ay-ayatennaka ni Renely, iho…”
“Isu laeng ti agay-ayat, mama, awan iti uray maysa a dutdotko a sumgar kenkuana!”
“Kitaem dagiti tallo a kakabsatmo. Narang-ay ti biagda ta ni papam ti nagpili iti asawada.”
“Ngem dida naragsak, mama!”
“Kuna ni papam, laksidennaka ken dinakanto ikkan iti tawidem kadagiti negosiotayo?”
“Diak pagan-ano ti kinabaknang no saanak met a nawaya ken naragsak, mama. Ladingitek unay, ngem nakaruarakon iti tangkal ni papa. Diakon kayat iti agsubli nga agpupok iti uneg. Naragsakakon nga agtaytayab iti bukodko a langit, mama. Nawaya nga agtayab ken mangbuya ti kinapintas iti ruar ti tangkal ni papa. Ay-ayatek ti asawak, mama. Ay-ayatek ti anakko. Sika ti nangisuro kaniak nga agayat, ngem apay itan a sabidongam metten ‘toy panunotko? Mama, please, ammok, mariknak, masaksaktanka iti ar-aramidem. Dimo la ketdi kayat ti mapaspasamak. Ngem awan ti timekmo…”
Saan a nakatimek ti ina nga agngilngilangil.
Inkallaysa ni Noli idi ni Adora a di immatendar dagiti dadakkelna. Ni laeng manangna a Minda ti nangbayabay kenkuana idi nagkallaysada ken Adora sadiay St. Joseph Church. Nadekket ken nasaranay ni Minda nga inaunaanda. Ni Manangna ti mangpatpataray kadagiti negosio ni papana a maysa a three star hotel ken uppat a logging house. Ti maysa pay a manangna iti mangpatpataray kadagiti beach resortda iti La Union ken Pangasinan. Ti manongenna lalaki iti kadua ni papana manarawidwid kadagiti negosioda iti Metro Manila, Clark ken iti Cavite. Nangipatakder ni Noli iti bukodna a negosio, ti Amazing Grace Travel and Tours. Immutang ken ni ninongna iti buniag iti pinangnayonna iti inutangna iti bangko a nagpuonan.
Naragsak da Noli ken Adora. Ngem kalpasan nga impasngay ni Adora ti umuna nga anakda, nagsakit ti ina iti amniotic fluid embolism. Kasla agedaden iti limapulo iti edadna a tallopulotallo. Pinalaylay ti karkarna a sakit dagiti babbai. Ngem, kasano pay itan? Balud iti wheelchair ni Adora: saan a makasao no di ket agareng-eng sana isenias dagiti agkakawweng a ramramayna; saan a makapangan no di suboan; saan a makarugit no di tulongan; nasken a digosen ken pellesan.Ti nalangto ken ni Adora ket ti isemna ken dagiti naraniag a mata; ti pingetna a makidangdangadang iti sakitna; ti reggetna nga agbiag. Saan a manhid ni Noli tapno dina marikna ti sagsagabaen ti asawana.
Ngem apay, a kayat dagiti dadakkelna a pagsinaen ida? Saan kadi nga umanay iti pannakailunodna a kas sukir nga inanak, no maawagan iti kinasukir ti inaramidna?
“AMMOK a nalidayka, Noli. Adtoyak. I love you…” nalanay dagiti mata ni Renely, ket kasla inrantana nga inikkat ti dua a butones ti nalabaga a blusana tapno ipakitana ti nabaknang a barukong daytoy. Daytoy ti dina nagayatan iti balasang, nadursok. Agkataytayagda iti lima a kadapan ken pito a pulgada. Pamudawen ti balasang ken addaan iti makaay-ayo a rupa ken immal-o a pammagi. Agkasusio ti ama ti balasang ken ni papana iti maysa a negosyo. Tapno maadaywanna idi ti balasang, nagkolehio ken nagnaeden ni Noli iti Baguio. Ngem sinurot ti balasang ket nangipatakder met iti travel agency.
Saan a nakatimek ni Noli. Saan a kinabaelan ti aircon ti opisinana ti bara a marikriknana. Masansan nga itugotna iti opisinana ni Adora. Adda pay laeng ti tugaw ken lamisaan daytoy. Ngem itay agsapa, nariinganna nga aguy-uyek ti asawana isu a dina insurot. Inliadna iti executive chair.
“Don’t tell me, a colorful ti sex life-mo iti asawam, a kasla nalaneten a petsay?” Nasarangsang ti manutsutil a katawa ti sangaili.
“Do you think is healthy to have sex with physically handicapped?” Mabusor ni Noli.
“Of course, not! Isu nga ammok, you’re a hungry horse, boy! Adtoyak. Nawayata nga aramiden no kayatmo...”
“I love my wife...”
Naggarakgak ni Renely. Timmakder. Nagpalikud daytoy sa immarakop daytoy.
Nabara ti marikrikna ni Noli. Inwadagna ti balasang. Minisuotanna.
Duuut!!! Duuutttt! Duuuuutttttt!!!
“Shit met daytan nga isturbo!” Nagtabbaaw ni Renely idi ginaw-at ni Noli ti intercom.
“Okey, please come in, Rizza…” insungbat ni Noli.
“Excuse me, Miss Buencaflor. Kasapulan a kasaritak ni sir. Mabalin?” Pinerreng ni Rizza ti sangaili. Pormal ‘toy assistant ken talken ni Noli. Best friend ni Adora.
“Renely, please, mabalin kadi?”
“Okey! Innak iti parking. Nabatik ti cigarette case.” Kunam la no pato ti iniin ti patongna a rimuar.
“Ania nga importante dayta, Rizza?”
“Sir, narigat ti makibiang, ngem apektadokami met. Imbilangmi a kabsat ni Adora. Nasao idi ni Adora ti kinaasino daydiay a babai. Umaynaka la ketdi gargarien…”
“No! Nagbiddutka…”
“Amman, sir! She’s trying to seduce you in order that our agency and her agency will merge together!”
Napaliad iti tugawna ni Noli. Nagsakuntip idi nalagipna ti nabayagen a business proposal ni Renely. Nakaangot iti nalaes nga ikan.
“What’s wrong with merging, Riz?”
“Of course, not favorable, sir! Ngingilawen ti agencyda. Nakaad-adu klientetayo. Iti merging, isu ti mangrienda ti agency ta ad-adda met nga addaka iti sibay ni Adora. Mapadakkeltayo met a bukod ti agency, sir. Intedkon kenka ti feasibility study ti expansion program. If you believe…. and trust…” Saan a nakasungbat ni Noli. Awan ti raniag dagiti mata ni Rizza a nagpakada.
Nailukat ti ridaw. Simrek ni Renely.
“How about dinner, honey?”
“Sorry, my wife and my child are waiting for me. Dinak koma metten a singaen. I need some space, please…” ket nagdardarasen ni Noli a rimmuar. Natinnag ti nakapipa a sigarilio a dipay nasindian iti ngiwat ni Renely. Nagpakada ni Noli ken Rizza ket imbilinna nga isu pay laeng iti makaammo iti agency.
“I trust you, Riz, do the best no ania ti kasayaatan iti agency. Rugiamon ti expansion program iti kabiitan a panawen…”
“Yes, sir… thank you, sir! And please take good care iti gayyemko. We love her…”
“Aramidek dayta, Riz. Saanka laeng a mapagtalkan nga empleado no di ket napateg a kabsat. Thanks, bye…!”
AMNIOTIC fluid and debris enter the maternal circulation; this may trigger a massive anaphylactic reaction, activation of the complement cascade, or both. Progression usually occurs in 2 phases. In phase I, pulmonary artery vasospasm with pulmonary hypertension and elevated right ventricular pressure cause hypoxia. Hypoxia causes myocardial capillary damage and pulmonary capillary damage, left heart failure, and acute respiratory distress syndrome. Women who survive these events may enter phase II. This is a hemorrhagic phase characterized by massive hemorrhage with uterine atony and DIC; however, fatal consumptive coagulopathy may be the initial presentation…Nagrupanget ni Noli ta dina naawatan ti basbasaenna iti monitor. Immanges iti nauneg. Nagsennaay. Minatmatanna ti asul-langit a bobeda.
“Love, it feels good to have a baby!” Kumukurikor kadagiti panarangenna daytoy kaudian a balikas a nagaon iti ngiwat ti asawana. Umis-isem idi ni Adora a nangisawang kadayta idi naipasngayna ti anakda. Kalpasan iti dua nga oras, nagkumbulsion ti ina. Comatose iti makabulan. Kastoynan idi makariing. Makatawen itan ti napalabas.
Kinaem ni Noli Sandoval dagiti sangina ngem napaay nangtiped ti nagragot a bara iti nasabang a barukongna. Kinagatna ti makimbaba a bibigna. Pinerrengna ti ladawan ti Miraculous Heart of Jesus iti bassit nga altar iti kanigidna iti computer and music room iti dua a kadsaaran a balayna. Saan! Saanak nga agsangit! Napigsaak… napigsaak! Ingngarietna pay. Ngem nakabulos latta ti paris a nagtulid kadagiti pingping. Mariknana ti panagmaymaysana ita a malem ti Domingo. Awan iti kasallabayna itoy a parikutna. Nangapput, sa dinumoganna ti keyboard.
Naitubong kadagiti sarangna dagiti kanaktuol ti sapatos iti puraw a tiles ti basar. Nataranta. Dinan kinaut ti panio iti likudan ti nangisit a pantalonna, inagawaanna a pinunas dagiti matana babaen kadagiti dakulapna. Ngem naladawen, nakastreken ti sangaili…
“Agsangsangitka?”
“N-no… nakaluaak ta nabayagakon iti sango ti kompiuter. Nabannog ngatan dagiti matak, manang.” Dina nalapdan iti nagraed.
“Dinak maallilaw, ading, I know you’re crying…” Nakatakderen ni Minda iti kanigid ni Noli ket inrukobna pay daytoy a nangmatmat kadagiti nalabaga a mata ti ama nga agsasainnek.
Saan a nakontrol ni Noli ti bagina. Lalo a bimmara ti barukongna. Naginnuna ti paris a nagtulid iti pingping. Saanen a makapaglibak. Natiliwanen. Ania pay koma ti ilibakna? Ania koma no agsangit? Apay babai laeng aya ti agsangit? Uray dagiti lallaki ket makariknada met iti saem ken panaas. Adda maitedna a bang-ar ti panagsangit.
“I-I’m alone, manang…”
“No! Adtoyak a kanayon, adingko. Dikanto baybay-an.”
“I am losing my hope…”
“Don’t give up! Lumabanka. Kabaelam. Natibkerka. Kinabaelam pay a dinupir ti bileg ni papa. Kabaelam met daytoy. Kabaelam amin, ading…” Immapungol ni manangna.
“Karma? Karma kadi daytoy iti lunod ni papa?”
“No, it is not! Maysa laeng a pannubok daytoy. Laglagipem koma, saan a suboken ti Dios ti tao iti dina kabaelan. You can…!”
“But how? Buyaek lattan ni Adora nga in-inut a matay iti inaldaw, kasta kadi, manang? I can’t help her! It hurts, manang, it hurts…!” Pinampagna ti nasabang a barukongna a binungon iti puraw ken nakipet a tisiert. Athletic ti pammagina ta atleta idi agad-adal iti kolehio.
“It hurts? Lalo a nasaksakit no dika agtignay itan. Awan ti sabali a mangtulong kenka no di met laeng dayta bagim. Bring her to life!” Inradies ti manang dagiti balikasna.
“Kasano, manang, kasano?”
“Rumuarka iti tangkalmo. Kinabaelam iti rimuar iti tangkal ni papa, patiek a kabaelam met daytoy. Iramanmo ni Adora kadagiti aramidmo iti inaldaw. Daytoy, gimmatangak ti CD, adda anag ti biag dayta umuna a kanta.” Ket timmalikuden ni manangna. Adda bitbit daytoy a makan ken mainum a naikabil iti tallo a supot a plastic a namarkaan iti Jolibee. Agturong la ketdi daytoy iti siledda ni Adora tapno pakanenna. Naynay nga aramiden ti kabsatna daytoy sipud pay nagsakit ni Adora. No dadduma, agmalmalemda ti asawana ken tallo nga annakda ditoy balayda.
Inseksekna ti CD iti combo CD/DVDRom Re-writable. Inanagna ti kansion: Minsan madarama mong kay bigat ng problema/Minsan mahihirapanka at masasabing “di ko na kaya”
Tumingin ka lang sa langit baka sakaling may masumpungan/O di kaya ako’y tawagin, malalaman mong kahit kalian
Hawak kamay, di kita iiwan sa paglakbay/Dito sa mundo ng walang katiyakan/Hawak kamay, di kita bibitawan sa paglalakbay/Sa mundo ng kawalan...
Athletic ken cycling idi isportsna. Ni Adora ti numero uno a fan daytoy. Sa la nagsardeng nga agay-ayam idi nagasawadan ta inggaedda a parang-ayen ti Amazing Grace Travel and Tour.
Nangemkem. Pinunasna dagiti luana babaen kadagiti bangad dagiti dakulapna. Nagbang-es kalpasan a pinalabsanna manen ti monitor. Tinalliawna ti altar. Dinanogna ti kanawan a dakulapna idi adda naggilap a flashbulb iti mugingna. Nairut ti kaemna a nangeddeng.
“KABAELAM? Are you serious?”
“Yes, I am, p’re…” Insungbta ni Noli. Ngem iti unegna, agduadua no kabaelanna wenno saan. Nabayagen a saan a nagtaray. Dinam malagip daydi naudi a panagtarayna.
“Nabayagen daydi naudi a panagtaraymo,” nabagas ti perreng ni Leonard, ti organizer ti 10 KM fun run ken kaduana idi nga athtletic player iti University of Baguio. Manipud iti Burnham Park Lake Drive aglikos iti Mines View Park, sa agsubli met laeng iti Burnham Park Lake Drive. Saanen a mabilang no namin-anon a tinarayna idi daytoy iti marathon ken masansan a pangiyawidanna iti tropeo.
“Saanak pay a nagkupas. Diak nga insardeng ti panagdiaging.” Naglibak.
“Good.”
“Palubosannak koma a kaduak ni Adora.”
“A-ania? What’s the big deal?” Nagmulagat pay ni Leonard. Napanganga pay.
“I’m bringing her to life…”
Bigla a nagpaggaak ni Leonard: “You…!” Napigsa pay ti panagtinniplak dagiti dakulap ti organizer ken dipay simmardeng a nagkatawa, sa pagamuan tinugkikna ti barukong ni Noli ket dina inikkat ti kanawan a tammudo iti barukong.
“What’s so funny with my idea?”
“There’s no funny with your idea. Maragsakanak la unay, p’re! You redeemed yourself!” Immarakop ni Leornard a nangpikpikpik ti likodna. “Dayta ti Noli nga am-ammok, di sumuko!”
Immanges iti nauneg. “Thank you… Thank you, p’re. Kasapulak a talaga ti tulongyo a gagayyemko.” Ket naginnibbetda.
“Life is beautiful, p’re! Grieving is out of this world!” Intanggaya ni Leonard ti kanawan a dakulapna. Ket nairut ti panagsabat dagiti dua a dakulap.
“WEN, Ka Jimmy! Addaak ditoy Burnham Park Lake Drive iti start ken isu met laengen ti finish line ti 10Km fun-run ti Saturday Circle Club. Nakasaganan dagiti makisalip iti tinnarayan a pakairaman ti kampeon idi ti marathon iti siudad, ni Mr. Noli Sandoval ken iduronna iti wheel chair ti asawana. Adda ditoy abayko dagiti agassawa.”
“Damagem man Ka Limuel no apay nga aramidenna dayta?”
“Sir, live daytoy iti DZWT Radio Patrol. Ilawlawagyo man no apay aramidenyo daytoy?”
“Agsakit ti asawak iti amniotic fluid embolism kalpasan nga inyanakna ti umuna a bungami. Agsagsagaba iti sakit a dipay masinuo no ania ti gapuna ken no kasano a maagasan. Simmaliak ta I want to bring her to life!”
“Dayta man, Ka Jimmy! Saksiantayo ita ti naidumduma a pasamak. Makasubli ngata ni Mr. Sandoval iti finish line, Ka Jimmy? Daytoy man ti saludsod dagiti adu agbuybuya.”
“Damagem, a, Ka Limuel!”
“Sir, ti panagkunayo, mangabakkayo? Kabaelanyo iti makasubli iti finish line?”
“Ti finish line ket kasla maysa laeng a tinukel ti darat iti panunot a nasken a makapanka dita iti amin a kabaelan. Ngem ti pannakisalip ken ti panagdaliasat manipud iti start agingga iti finish line ket maysa a napateg unay a kinapudno…”
“Dayta man, Ka Jimmy, ti nabagas a kapanunotan ni Mr. Sandoval!”
“Koberam, Ka Limuel! Urayek ti update!”
“Roger, Ka Jimmy…!”
Nagtanamitim ni Noli a naan-anay koma ti pigsana sakbay nga induronna ti wheel chair ni Adora. Pasang-at ti Governor Pack Road ngem nakarkaro manen iti Sunshine Park Drive. Idi makasagpatdada iti UP Drive, immanges ta agingga iti Pacdal Circle ket pataden ti kalsada. Iti pasang-at a Gibraltar Road, aglima a kilometron ti natarayda idi narikna ni Noli ti dagsen dagiti sakana. Kasla agbetted dagiti gurongna. Agkupit ti barukongna. Kasla naugotanen iti anges ket arignan aguyaoy ti dilana. Nagmagan ti karabukobna. Naibusnan ti danumna. Iti isem ni Adora nga umadaw iti pigsa ken kired kada taliawen ti asawana nga umis-isem. Naragsakan idi pinalakpakan dagiti agbuybuya idi nabatoganda Mines View Satellite Market. Ragsak a nangnayon iti kired ken pigsana. Sumagmamano a turista ti nangretrato kadakuada idi nabatoganda ti Ti Mansion.
“Water for you,” sinabat ti panukmegan nga ubing a babai idi palpalakpakanen dagiti agbuybuya iti kabalioan iti Wright Park. Nagsardeng ni Noli. Nangtung-ed ti baket a natayag ken nakuttong iti abay ti ubing idi pinerreng ni Noli.
“Thank you!” ket linukatanna ken intangad ti naibotelia a danum. Ti lamiis ti danuma dimmalan iti karabukobna ket nangipaay iti bang-ar ken lukay iti panagangesna. Pinainumna met ni Adora. “Thank you again,” tinung-edanna ti ubing ket ginandatnan nga iduron ti wheel chair.
“Wait!” ti ubing ket inabrasana ni Adora ket kinunana, “I Love you, tita. Ganyan din po, ang sasakyan ng mommy ko. Ambilis niyang tumakbo kung naglalaro kami ng habolan!”
“Do you love your mom?” kinuso ni Noli ti buok ti ubing.
“Very much po!”
“Kahit physically handicapped?”
“Kahit po! Mahal na mahal ko siya. Pati na rin si daddy at si kuya! ”
“Pabayaan mo na sila,” nagsaon ti baket. “Pasensiya na, madaldal talaga ang apo kong ito. Ipagpatuloy n’yo na. Marami na ang nagdaan.”
“Sige na, iha, thank you, ha? Babay na. Maraming salamat sa inyo!” Winagisanna dagiti agbuybuya a nagpalakpak kadakuada ket induronna manen ti wheel chair.
Dua a kilometro laengen iti kaadayoda iti finish line idi kellaat a nagpakanawan iti Jungle Town ti nalabaga a Toyota Fortuner, nagsardeng ket binalangananna ti dalanda. Nagsardeng ni Noli. Inukasna ti nalabaga a labakara a naiputipot iti tengngedna sana impunas iti rupana. Naslepen ti makin-uneg a tisiertna a pinarabawanna iti asul sweat suit ken nabasan marisan a siortna. Agay-ayus ti ling-et kadagiti simmabunganay a gurongna. Nariknana ti kinnit ti init a di napaidan ti puyupoy. Nagsig-am idi nakitana nga imbuang ti ridaw ti lugan ni papana.
“So, it’s you…!” Kuna ti ama a nagduanna iti nagbaniekes kalpasan nga inikkatna ti butones ti nangisit nga amerkana. Natadem dagiti matana a naibagsol ken ni Noli.
Nagdumog ni Noli. No mabalin dina kayat a mangngeg ni Adora ti panagsusikda nga agama lalo no maipapan iti asawana iti pagsusikanda. Tiptipdenna ti lubuag ti barukongna.
“Ania ti panangipagarupmo iti bagim, ha? Tell me!”
“Papa, please… leave us alone…” arig dina naiyesngaw.
“Bullshiit! Dika kadi mabain?”
“A-ania koma ti pagbainak, papa?” Ngimmato pay dagiti kiday ni Noli. Idinto ta nataldiapanna a nakadumog laeng a naulimek ni Adora a nangsaklot kadagiti imana.
“Bobo! Ti ar-aramidem a!”
“You mean, ibainko ti asawak, papa? No papa! I never ashamed to take my wife out in public! How can you not feel uplifted with someone like her around? If she can still manage to laugh and smile at life's simple pleasures despite her condition, all the more a person like me who can still move around and express myself freely…” Pinerrengna ti amana. Kinaemna dagiti sangina. “Asinoman a mangibain iti asawana nga addaan an-annayen, ibainna met ti kinataona, papa…”
“Sukirka ketdi nga inanak!”
“Yes, ‘pa! Sukirak no maawagan a kinasukir ti ar-aramidek. I admit it! But this time, nasken nga agbalinak a naimbag nga asawa ken ama!” Ingngatona ti timekna, ngem nagbabawi idi nagareng-eng a nagwingiwing ni Adora a nangtaltaliaw kenkuana.
“Natangken a talaga ti panagul-ulom!” Nangemkem ti ama, nalukot dagiti imana.
“Huston, dad!” Bimmaba ti panukmegen a naka-evening gown iti asul-langit.
“M-mama…!”
“Dad, please, pakawanem idan. They suffered a lot….!”
“A, bay-am ida! Saanka a makibiang!”
Inapungol ti ina ni Noli.
“I-Iove you, anak…I love you…”
“Husto daytan a drama! Let’s go!” Ket ginuyoden ti ama ti ina nga inserrek iti lugan. Kinaem ni Noli ti sangina a nangisurot kadagiti matana iti simmalogen iti laud a Toyota Fortuner. Nariknana a kasla immukrit ti bara dagiti nagtulid kadagiti pingpingna. Nginarietanna a pinespes ti labakara.
“Unggg….ungg….unggg!” agsensenias ni Adora nga agtignayen ni Noli.
Pinunas ni Noli dagiti luana babaen iti labakara. Nairut ti petpetna ti wheelchair ket impenneknan ti timmaray. Impapasna ti sakit ti nakemna iti inna panagtaray. Iti duagasut ket innem a limmaok iti tinnarayan, maika-sangagasut limapulo ket pitoda a simmangpet. Adu iti nagpalakpak kadakuada iti finish line.
“Some comments, sir,” dinamag ti crew ti local television, a nangala ti photage iti isasangpetda, “narigat kadi ti sasaaden iti addaan iti asawa a kas kenkuana?”
“No! Apay ketdin a narigat? Ti narigat ket no maiyaguskami iti liday ta sigurado la ketdi a maidissuorkami nga agpadpada iti nasipnget a lubong…”
Ni Leonard, dinillawna ni Noli: “Diak nakita ti determinasionmo a nagtaray, p’re…”
“Kurang ti praktis…” inaminna iti race organizer.
“No addanto manen fun run, will you join again?”
“Yes, please…Rugiak manen ti agsanay. Uray iti bisikleta. Kas iti sigud… ”
Kadagiti local a pagiwarnak, naikabil iti sports page ti pannakisalipda nga agassawa ken iti isasalipdanto manen kadagiti sumaruno a fun run.
KADA Domingo, no nakimisadan sadiay Pink Sisters Church iti Brent Road, itarapnos ni Noli ni Adora iti kadakkelan a mall iti siudad. Agay-ayamda kadagiti video games. Iluganna iti bump car. Saklotenna no aginternetda: online ken LAN games, chat, and surfing.Agiposteda a dua kadagiti notes, dandaniw ken ladawanda nga agassawada iti blosgsiteda, ti www.kamalig.blogspot.com. Mangaldawda ditan, sadanto agawid.
Inunnat ni Noli ti wheel chair nga innalana iti likudan ti berde nga Adventure nga imparkingna iti lower ground level, sa kalpasanna, naannad nga inubbana ti asawana sana impatugaw ken induronen ti wheel chair daytoy a nangkamang ti elevator. Sumursurot iti likudanda ni Mariel a nakaubba ken ni Rochelle. Iggem met ni Trisha dagiti dadduma pay a gamigamda. Caregiver dagitoy dua a babbalasang a susueldoan ni Noli. Kasla napespes ti pusona idi naglukat ti elevator. Innuna ti simrek, dinnuron agingga napekpek. Dida nakastrek. Nangrikep ti elevator, a kunam la no ti ridaw ti gimong iti nangrikep iti biagda.
“Thoughtless people…!” tinaliaw ni Noli ti nagtanabutob a baket a nakapantalon iti gimmatas, puraw a blusa ken gimmatas a blazer. Nagduaan pay ti baket iti nagbaniekes ken arigna iti makaunget. Pamudawen a kas ken ni Noli ken agkataytayagda ngata iti walo a kadapan ken pito a pulgada.
“Mommy, your mouth…!” nagmulagat ti lakay iti kanawan: nakapolo iti sabongan, nangisit a pantalon ken nagsapatos iti lalat. Naipinas ti pumurawen a buokna. Nasabang ti barukongna iti edadna ngata a nasurok a sisenta. Kataytayag met laeng ti baket.
“Look, dad, nakitada la ngaruden a naka-wheel chair, unaanda pay laeng!”
“No, it’s okey, nana. Nairuamkamin iti kastoy.” Insampitaw ni Noli.
“You mean, kanayon a mapasamak daytoy?”
Immisem ni Noli. Kinaykayatna iti nagulimek. Ta pudno met a kanayon a kastoy ti eksenada elevator. Yalikakana ni Adora isu a dina kayat iti makiinnuna ken makisinneksek.
Idi naglukat manen ti elevator, timmulong ti lakay ken ni Noli idinto ta ti baket ti nagpakaasi kadagiti padada nga agur-uray nga ikkanda koma iti espasio ti nakawheel chair.
“Thank you, sir, ma’am…” .
“'Niat’ naganmo, iha…”
“Ungg…ungghh..!” nagsenias ni Adora nga umis-isem.
“Adora, nana…” ni Noli ti simmungbat.
“Your sister?” binagi met ti lakay.
“No, sir, she’s my better-half. Agsakit amniotic fluid embolism kalpasan nga impasngayna ti umuna nga anakmi, ni Rochelle…” inaprosanna ti ulo ti anakda nga agsussuso iti bote ken ubba ni Mariel. Nadlaw manen ni Noli a naiturong kenkuana dagiti adu a mata. Ngem nairuamen kadagiti kakastoy nga eksena.
“AFE, the most dangerous and untreatable condition in obstetrics, right, dad?”
“Right. A rare and a very complicated maternal illness. A serious and even fatal maternal complication of delivery. While its cause is unknown, it is one of the leading causes of maternal mortality in developed countries, accounting for seven of 44 direct maternal deaths in Canada in the period 1997-2000. We need miracle to survive…” Insennaay ti lakay a nangapros iti tuktok ni Adora a naulimek a dumdumngeg, nakadumog ken nangsaklot kadagiti imana.
“Oh, there are so many miracles in every second, dad!”
“I always pray for miracle, sir, ma’am. I've never felt ashamed to take Adora out in public.”
“You should do that, iho…!” Nagduaan pay ti baket a pinekkel ti kanawan a takiag ni Noli sa nagtung-ed. Nabagas ti perrengna..
Third Level. Naglukat ti elevator. Timmulong ti lakay iti iruruarda. Nagyaman manen ni Noli kadagiti ganggannaet.
“It’s just only a mountain, son. Awan ti bantay a di mauli…” Pinekkel ti lakay ti kanawan nga abaga ni Noli.
“You know, son, nakalawlawag iti bangir ti lenned a rabii. Dika koma maawanan iti namnama,” kuna met ti baket, kalpasan nga imbesobesona ni umis-isem nga Adora.
“N-no, ma’am! Diakto maawanan iti namnama. Thank you very much for your support.” Tinipedna ti riknana ta bimmara dagiti matana. Adda pay laeng sumagmamano a mangisakit kadagiti addaan an-annayen. Dagiti kakastoy a pammakired ti kasapulanna. Thanks, Jesus Christ, I know, addaka iti sibaymi… tinangad ni Noli ti puraw a bubongan.
AUGUST 30, 2006.
“THE RACE TO UNDERSTANDING!” Banner ti sports page ti kangrunaan a weekly iti Baguio City ken iti Cordillera. Maipapan iti isasalipda iti 10Km Baguio Day Run ken ti pannakisalipda iti napalabas a fun run.
SEPTEMBER 1, 2006. Baguio Day.
“COUPLE RUNNING FOR HOPE AND MIRACLE!” Nai-box iti front-page ti local daily. Adda pay ti ladawanda nga agassawa: idurduron ni Noli ti wheelchair a kunam la no kalumlumbada ti nakakabalio iti nangisit a lalaki a nakapetpet iti kumpay a nalabit a mapan mangruot. Addaan iti caption: This is the courage of young hunband showing the world that physical disability is not a hinder but hope!
“Leonard, ania ti kayat a sawen daytoy?” Naimatangan ni Noli dagiti nakauniporme iti orange a tisiert a nagmarka iti TEAM ADORA. Iti likod daytoy naisurat ti: "Let's make room for the physically handicapped in our society by sharing with them what we enjoy."
“Your team. And our friends!”
Sumagmamano laeng kadagiti nairupaanna nga am-ammona ti nakasuot ti Team Adora, ad-adu dagiti dina am-ammo. Agtutubo ken nataengan.
“Who’s the organizer?”
“Balikbayan. Agassawa a doktor and philanthropist from Canada. Dagitoydan… Dr. Jose Reyes, and Dra. Mildred…”
“Hello, son.! Nabasadakayo kadagiti pagiwarnak ken nabuya iti telebision. Kumustakayon? ” inawat ni Noli ti kanawan nga ima ni Dr. Reyes.
“How are you, Adora?” Inarakop ti doktora ni Adora nga agar-areng-eng iti ragsakna a nakakita iti baket a nangtulong kadakuada iti mall.
“Sir, ma’am, kunak no saantayon nga agkikita!”
“Addakami ditoy tapno sumuporta kadakayo, iho. Dagitoy tisiert ne,” inyawatan ni doktora ni Noli ken imbagana nga isu iti mangbado ken ni Adora.
Saan a nakatimek ni Noli. Pinikpik ni Leonard ti abaga daytoy, sa immadayon ken nangipukkaw iti megaphone iti panagsagana dagiti partisipante ta rugiandan iti agtaray.
“Inkunsultak kadagiti gagayyemko idiay Canadian Institutes of Health Research ti kasona. Ti director ti Institute of Human Development, Child, and Youth Health agreed to help Adora. Minimal laeng ti bayad. Don’t worry, dimmawatakon iti tulong kadagiti Filipino community iti Canada. Sumagmamanon ti nangited iti pledges. Kas kuna ni nanam, nagadu ti milagro in every second!”
“Isurotdakayo idiay Ontario. Dakami iti makaammo. Agyankayo idiay balay.” Badbaduanen ti doktora ni Adora.
“Apay nga aramidenyo kadakami daytoy, sir, ma’am?”
“Agsipud ta maysaak nga ina and a physician, iho!”
“Maysaak met nga ama and a doctor, son…” Saan a nagawidan ni Noli nga inarakop ti lakay. Nakalua. Napia pay dagiti ganggannaet ta maawatanda ti kasasaadda. Dagiti dadakkelna, sadino ti yanda? Papa! Mama! imkis ti kaungganna ket lalo a bimmaa dagiti matana.
SEPTEMBER 26, 2006.
Ni Noli ti nangdigos ti asawana, kalpasan a nakarugit daytoy. Nakaemna itay dagiti bibigna iti impatugawna ti asawana iti bathtub. Templado iti nalamiis ken napudot ti danum. Imres ti asawana. Naannad dagiti imana a nangipasada ti bimpo a nasabonan iti amin a paset ti bagi ni Adora. Naannad ken nabanayad ti pananggulgolna iti siampo. Sa kalpasan a napunasanna iti tualia, inubbana manen daytoy. Pinellesanna: pink a leotard ken nalayak a sabongan a bestida. Binagtinna manen daytoy nga impatugaw wheel chair sana inturong iti sango ti tokador tapno urnosenna ti buok daytoy.
Itay pay laeng a napaliiw ni Noli a kadarato talliawen ni Adora ti nangisit a planner iti rabaw ti bassit a nagtimmukel a lamisaan iti siledda nga agassawa. Ngem saan nga ikaskaso ni Noli, ta ti mugingna, nakatuon iti panangpamagana ti buok ti asawana babaen iti hair dryer ken panangalaingagna ti kansion manipud iti IPod iti bulsana: Dungdungngoenkanto, unay unay/indayonenkanto ti sinamay/ Tultulodenkanto, naalumamay pagamoanen, inkanton mailibay…
Nagbalaw ni Noli idi itudtudo ni Adora ti planner. Madaman nga isuysuyodna ti sagaysay.
“Apay, Love?”
Isensenyas ni Adora nga alaenna ti planner. Pinidutna. Linukibna. Iti batog daytoy a petsa, nakasurat iti “It’s Family Day today!”
Nagsabat dagiti matada. nagareng-eng ti asawana. nagsenias.
“Ania, mapantayo idiay yanda manang?” Nagtung-ed ti asawana. “Ngem amangan no adda sadiay ni papa…” Insenias ni Adora ti telepono iti yan ti bassit a lamisaan iti sirok ti lampshade. “Agurayka ngarud ta awagak ni manang.”
“Adda ni papang. Duan nga aldawna. Saan a makatagtagari. Kasla adda ti nauneg a pampanunotenna. Dina met ibaga idi amadek. Ala wen, umaykayo ngarud ditoy…” kuna ti bangir a linia.
Apaman a nakastrekda iti nalawa nga inaladan, nataldiapandan ni papana a nakatugaw daytoy iti swing ken adda bassit a libro a basbasaenna. Nakaputot iti puraw, nakatisiert iti puraw ken nagsapatos met laeng iti puraw a goma. Balay ni manangna daytoy, ngem no agtalinaed iti Baguio toy amada ditoy nga agyan. Adda daytoy iti masungad kalpasan ti main gate ti Richgate Square Subdivision.
Dagiti laeng matada nga agassawa iti agsarsarita idi insimpa ni Noli ti wheel chair. Uray idi induronnan daytoy, nagtinnalliawda laeng ngem dida nagtimek. Marikna ni Noli ti tibbayo iti barukongna ken idawdawatna saanda koma nga agsubang iti amana itoy a gundaway.
“Good morning, p-papa. Happy Family Day…”
“Good morning…” insungbat ti ama ngem di timmalliaw. Nakapigket dagiti matana iti basbasaenna. Kasla awan iti aniamanna iti isasangbay dagiti agassawa.
Nagareng-eng ni Adora a mangiyaw-awat iti sangareppet a nalabaga a sabong ti rosas a pinurosna iti hardinna.
Timmaliaw ti ama. Saan a nalawag ti rupana a mangrugin a rugian iti karenken. Nakipinnerreng iti manugang. Nainayad dagiti imana ti ama a nangawat kadagiti sabong sa nagyaman. Inawatna, sinay-opna iti namindua, sa nainayad iti panangidissona iti tugaw.
“Sumrekkayon!” ni manangna a Minda. Nagpakadada nga agassawa. Nupay saan a nagtimek ken di timmalliaw ti ama, nagtungtungtung-ed daytoy.
Iti panangaldaw, dida nakasango a mangan ti ama ta rimuar daytoy.
MAKALAWAS pay iti palabsen, sadanto agpa-Canada. Simmalipda nga agassawa iti cycling fun race ti Cycling Club of Baguio City. Sang-atenda ti Kennon Road manipud iti Saytan, Rosario, La Union agingga iti Burnham Park Lake Drive. Insakay ni Noli ni Adora iti sango. Impakombertna ti bisikleta tapno umatiddog ken adda ti pagtugawan ni Adora. Naganaygay a nagpedal. Naragsak met ni Adora a mangitudtudo iti sarsaroenda a pick-up ti television crew.
“Al-alaandata iti photage, love. ”
“Ung...ung…!”
“Wen, partakak pay! Abutenta ti umuna a grupo!”
“Ung…ung… ” nagngilangil ni Adora, sana pinagtupa dagiti agkakawweng a ramayna, sa idi kuan, nagarte daytoy a kasla napaidda, sa nagungor.
“Wen, aya? Napeggad a sarunoen ti lead pack. No mapasamak ti spill, mairamanta. Namak payen no mapandaganka, Love? Aysus, yad-adayom Apo a Mannakabalin!”
Nagtungtung-ed ni Adora.
Camp 4. Patad. Kellaat a nagmenor iti sangoda ti nangisit a Ford Expedition sa nagsardeng. Naglukat ti ridaw iti batog ti drayber.
“O, inumenyo, energy drink…!” pormal ti rupa ti bimmaba ken nangitanggaya iti bote.
“Papa…!” Nagpreno ni Noli. Dimsaag. Nasileng dagiti kasla batobato a masel kadagit gurongna ken kadagiti takiagna a mangtengngel iti bisikleta.
“Pagpapigsam, alaemon…” naalumamay ti balikas ti ama.
“Papa, you mean…?”
“Ala wen, inabaknak. Inabaknak! Anak la ti anak…” Immisem ken nagngilangil ti ama.
Narikna ni Noli ti kayab ti nalamiis nga angin. Imbakalna dagiti matana iti bakras dagiti bantay iti daya ket nabuyana a nagkurno dagiti nalayog a kawayan. Immisem.
Manipud iti ridaw, timmaray ni mamana a nangapungol ken ni Adora. “Addakami a mangsuporta kadakayo. We always keep our eyes on you…” kuna ni mamana.
“Thank you, papa, mama…” Nagraed ni Noli a nangawat ti mainum. Nanglukat ken nangitangad. Ti lamiis ket sinebsebanna a naminpinsan ti lumlumuag a barukong; lamiis a kas iti aplaw ti angin a nangited iti bang-ar ken nayon a kired. Ti nabati nga apagkatlo iti botelia, impainumna amin ken ni Adora. Inisemanna ti panagsala dagiti duyaw a sabong ti marapait a nangkumot kadagiti abaga ti kasla binautan nga uleg a kalsada.
“Sige, rugianyo manen ti agsang-at. Adayo pay ti finish line. Be careful!” indagdag ti ama a nangpekkel ti kanawan nga abaga ti anak kalpasan a kinusona ti tuktok ti manugangna.
“Thank you, papa, mama…mangrugi ita, makaturogkamin iti nairut...”
“Umunakamin ta inkam alaen ni Rochelle. Urayendakayo iti finish line,” ti ina.
“Agyamankami manen, papa, mama…agannadkayo met iti dalanyo…”
Ganado nga agpedal ni Noli ta agluplupias ti barukongna iti kired ken namnama. Saanen nga agluag ti barukongna. Kasla landok dagiti gurongna a nagpedal.
“Si Apo Chios nan mang sufalit ken chaka isnan fachang ya layad ay inpa-ilam asawam, balok!” impasabat ti maysa kadagiti lima a nakabaag ken uksob a lallakay a nakaiggem iti pika ken gansa idi nabatoganda ti Lion’s Head. Isuda dagiti agpappapiktiur kadagiti turista.
“Idawat-dawatmi nan panang-ited si Apo Chios ya gabay ken dakayo…” ti maysa pay.
“Ania kano, Love?” naganangsab ni Noli ta nasang-at a lugar ditoy. Nagareng-reng ni Adora a nagngilangil.
“Iyaman kadakayo em-in amam-a! Adi kabayadan, nan nay manlaplapusanan ay layad yo ken dakami! Maid teken ay mangitauli isnan emin ay layad ya kina agyodyo no di si Apo Chios!” impukkaw ni Noli a nangtaliaw iti likudda. Nagkatawa ta intag-ay ken winagwag dagiti lallakay ti pikada. “Matago-tago tako em-in!” Impukkawna manen.
Nagsabat dagiti matada a dua. Manutsutil ti isem ni Adora, a kasna la kunkuna: dinno met a puon ti saleng ti nanglikkabam ti insungbatmo?
Naggarikgik ni Adora ken dinanggayanna. Naragsakda. Ngem ammo ni Noli, adu pay dagiti agur-uray a pannubok kadakuada, a kas iti panangsang-atda ita iti Kennon Road: nasken nga agridam ken agannad, ta agtinnag ti adu a ling-et (wenno lua pay ket ngata), adu a kired ken anus; nasken ti tured ken pigsa ti pakinakem ken uray maitutop ken rumbeng a pangngeddeng; nasken a di maawanan a panagtalek iti bagi ken iti Mannakabalin; nasken ti panagannad kadagiti rangkis, kadagiti teppang, kadagiti agtinnag a bato, kadagiti nagalis a disso, kadagiti kurbada, kadagiti masabat ken masaruno a lugan, ken kadagiti agballasiw a tao ken dingo.
“Love, iti kaanoman, diak tallikudan ti sinapataak nga ayat…” Naginnisemda…##
Tuesday, October 14, 2008
SARSARITA PARA KADAGITI UBBING
Dagiti kagasatan amin kadagiti ikan
No asino ti immuna, isunto met laeng iti maud-udi, ket daydiay maudi, isunto met laeng iti umuna. Ta iti lubong, inawaten dagiti aglaplapusanan iti gunggunada…
Uray iti lubong dagiti ikan, adda latta dagiti tumaud a nalalaing, naturtured ken saan a panangipaay iti respeto kadagiti kapadada. Adda daydiay ikan, ta komo isu iti kadakkelan ken kabibilgan, agpaay a taraonna dagiti babassit nga ikan. Proseso dayta iti biag dagiti ikan. Pannakailupitlupit dagiti babassit. Kas met laeng iti panagbiag dagiti tao, nabilbileg latta dagiti adda iti dakkel a natugawanda.
Ni Pembo ken Sendo, agkabsat nga ikan, saan a kayat a kakuyog dagiti kapatadanda nga ikan. Saanda nga isurot iti bunggoy nga agay-ayam kadagiti tangrib wenno umipus kadagiti agdaliasat a barko. Ti rason, ket ti kinapiman ti ul-ulila dagiti agkabsat nga ikan. Dagiti nagannak kenkuada ken dagiti kakabsatna ket nasapa a natiliw panagkalap. Isuda laeng iti nakalasat. Isu a nagbiag nga agmaymaysa. Awan iti katakunaynayda iti biag no di isuda laeng a dua. Itoy a kasasaadda, isu met ti puon ken rason no apay nga irurumen dagiti kapatadanda.
Adda dagiti panawen a kayat met da Pembo ken Sendo iti makiay-ayam. Isu nga umasidegda iti pangen. Ngem sippangolen laeng dagiti kapatadanda. Sittokenda ti bagida. Kagatenda. Aplitanda ti bagida babaen iti ipus. Katkatawaanda. Kaasi pay dagiti agkabsat a Pembo ken Sendo.
“Uray ta addaka pay laeng a kaduak, saan a rumbeng nga aglidayak, “ kuna ni Pembo iti kabsatna.
“Wen, uray ta addaka met a kabsatko, saan a rumbeng nga aglidayak,” kuna met ni Sendo.
Saan a naawanan iti namnama dagiti agkabsat nga ikan. Iti tunggal agsapa, tumpuarda iti danum ken agtata ket buyaenda iti panagsisingising ti init. Kadakuada, napintas iti isisingising ti init. Sadanto laengen umuneg manen iti danum no daytoy ket makariknada iti bara iti darang ti init. Agkinnamatda a dua, mapanda agkaan iti yan dagiti tangtangrib.
Iti malem, no mariknadan ti nalamiis, agkinnamat manen nga agtata daytoy agkabsat ket buyaenda ti ilelenned ti init. Mabuyada a no nalabaga ti lumluned nga init, ammoda, agpipiesta a la ketdi dagiti kabaddungalanda kadagiti aramang wenno kadagiti padas wenno dagiti pinangen nga ipon. Mangngegdanto manen dagiti kantiaw, suron ken surdo a maibato kadakuada.
“Liklikanta laeng ida…” insingasing ni Pembo. Inayonan met ni Sendo ti kabsatna.
Iti lugar a yanda, dimteng dagiti adu a mangngalap iti palasio iti ari dagiti tattao. Kinabogda dagiti tangrib ken kinusokusoda dagiti ruot ti baybay ket nabuak amin dagiti ikan a naiyabog iti dakkel nga iket.
Nairaman da Pembo ken Sendo a natiliw. Ngem saan latta a naikkat iti kinapangas ken kinalastog dagiti kabaddungallanda uray no daytoy ket natiliwdan. Naggagamporda amin.
“Ne, apay nga adda met dagitoy kuttongit ken mamirmiraut ditoy?” kinuada.
“Saan a rumbeng a kinalapdakayo nga agkabsat, amangan no masabidongan ti buksit ti ari!”
“Adda tetanus dagiti pigarda kunam a!” binagi ti maysa.
“Wen, saan a rumbeng. Datayo laeng iti maikari nga agpaay iti ari, ngamin dadakkel dagiti bagbagitayo ken natatabatayo,” binagi met ti maysa nga ikan.
Adu iti nangsittok kada Pembo ken Sendo. Sumagmamano pay iti nangsaplit kadakuada bababaen iti ipus dagitoy. Adda pay iti nangsikil kadakuada babaen kadagiti nagdadakkel a pigar.
Ngem, nagpasensia lattan da Pembo ken Sendo. Ammoda, nga awan iti maaramidanda no di ti agibtur. Ammoda nga awan iti kalabanlabanda kadagitoy a pangas nga ikan. Ta iti sumagmamano laengen nga oras wenno abutenna ngata iti aldaw ket awatendan ti maudi a kanitoda iti lubong.
“Pilien dagiti nababanal ta agpaay iti ari! Ilasin dagiti kullapit ti bagina, ta agpaay met bagitayo a nagkalap!” Nangngeg dagiti ikan ti bilin ti kapitan ti barko a nakakalap kadakuada.
Pinili ngarud dagiti mangngalap dagiti ikan. Amin dagiti mangsutsutil kada Pembo ken Sendo ket nailasin nga agpaay iti ari. Idinto ta isuda nga agkabsat ket nailasin a para iti maysa kadagiti mangngalap.
Ngem saan a nagpatingga ditoy ti pannakalais da Pembo ken Sendo.
“Hoy, Pembo ken Sendo, ari, reyna, duke ken nangangato nga opisial ti soldados ti mangsida kadakami! Dakayo ngay nga agkabsat?” Inlastog dagiti ikan.
“Sidaen dagiti nakurapay a!” sipapangas pay ti maysa.
“Naimbag no pagbibisinan a sidaen ti tao dagita, no di ket sidaen ti agmukmukat, tinimel ken inampas a pusa a!”
Nagkakatawa dagiti ikan.
Ngem, binay-an laeng da Pembo ken Snedo dagiti padada nga ikan.
“Ania ngata iti aramidenda kadatayo?” Adda ti naiyaw-awan a nagdamag.
“Ipritodatayo iti nangina ken nabanglo a manteka!”
“Ket da Pembo ken Sendo?” adda ti nagdamag.
“Maiprito iti sobsobra ken naagub a manteka!” inlaaw ti maysa ket nakatibtibong ti katkatawa dagiti ikan.
“Saan ngata nga aramidenda a bugguong dagita nga agkabsat?” Adda ti nagdamag.
“Ay, madi a! Badarong no aramidenda dayta kadakuada. Nagkamalidan a, no bugguongenda dagita nga agkabsat,” insalpika ti maysa.
“Agkarasakes a, no mabugguong dagita! Nabungtit a bugguong ti pagbalinanda!” inkantiaw ti maysa.
“Iggesen ti patisda kunam pay a!” binagi ti maysa.
Ket lalon a nakarkaro ti tibong ti katkatawa dagiti ikan. Timmangad laeng ni Pembo. Timulad ni Sendo iti kabsatna. Immisemda idi maimatanganda manen ti sumingsingising nga init. Binuyada laengen daytoy.
Dagiti nasutil, pangas, nauyaw ken nadangkok kenkuana, impan dagiti mangngalap iti palasio tapno taraon ti ari, reyna ken dagiti annakda.
Da Pembo ken Sendo ket dinawis ti maysa kadagiti mangngalap sana inyawid ida iti balayda.
Pudno a naiprito iti nangina a manteka dagiti naipan iti palasio. Napaksiw kadagiti baak ken nabanglo a suka dagiti dadduma. Dagiti agkabsat a Pembo ken Sendo, naituno iti nanumo a dalikan ti mangngalap a nangiyawid kadakuada.
Ngem, saan a sinda ti pamilia ti mangngalap no di ket inkabil ti ina a nagtuno kadakuada iti basket a sisasador pay laeng. Isagpawnanto kano ida iti dengdengenna no bigat.
Aldaw kabigatanna, agisagsaganan ti ina iti idengdengna idi sumangpet ti buridek daytoy nga agal-al-al gapu ngata iti panagdardarasna a nagawid.
“Innak met dumngeg ti pannursuro ti kunkunada a maestro, inang!” kuna ti ubing a lalaki.
“Ammom aya no sadino iti yanda? Amangan no marabianka, anakko?”
“Ammok no sadino ti pagsersermonan ti maestro, inang. Pangaasiyo ta palubosandak koma. Kayatko met a mangngegan ti pannursuro ti maestro.”
“Agpakadaka ngarud ken tatangmo, adda dita a nakailad sipi nga agin-inana ta mapanto manen agkalap no rabii.’
Dumdumngeg gayam ti ama, ket kinunana: “Sige, mapanka, anakko, ngem saanka koma nga agparparabii, ta dimonto ket masagang dagiti tulisan.”
“Agbalonak, inang, amang!” kinuna ketdi ti ubing.
“Ania ngarud ti sidam?”
“Itedmo dagita natunon, baket. Kilnatem laengen dagita nateng a pagbingayanta,” balakad met ti ama.
Isu ngarud ti inaramid ti ina. Intedna dagiti tinuno nga ikan, a da Pembo ken Sendo, iti anakna ken pinabalonanna daytoy iti lima a tinapay.
Naayatan ken naragsakan ti ubing a dimngeg kadagiti pannursuro ti kunakunada a maestro. Idi mumalemen, nangngeg ti ubing a kuna ti maysa kadagiti kadua ti maestro.
“Sumipngeten ket awamn matagtagitao ditoy. Pagawidemon dagiti tattao a mapan kadagiti barbario tapno gumatangda iti kanenda,” imbalakad ti maysa kadagiti kadua ti maestro iti mannursuro.
“Saan a masapul a pumanawda,” kuna ti mannursuro, “dakayo ketdi iti mangted iti kanenda.”
“Sadino ngarud ti pangalaantayo iti ipakan kadakuada?”
“Adda maysa nga ubing a lalaki ditoy nga adda awitna a lima a tinapay ken dua nga ikan.”
“Yegyo ditoy,” kinuna ti maestro.
Immasideg ti ubing a lalaki ket inyawatna iti maestro da natunon a Pembo ken Sendo ken ti lima a tinapay a balonna.
Pinagtugaw dagiti maestro, dagiti tattao iti karuotan. Innalana dagiti tinapay ken da Pembo ken Sendo, timmangad sadi langit, sa nagyaman iti Dios. Pinispisina dagiti tinapay ket intedna kadagiti adalan tapno ibunongda kadagiti tattao. Nanganda amin ket nabsogda. Aglimaribu a lallaki ti nangan, malaksid kadagiti babbai ken ubbing.
Adda sangapulo ket dua a basket a napno kadagiti natda nga inurnong dagiti adalan.
Nagsabat dagiti mata ti maestro ken ti ubing. Nakarikna iti naisangsangayan a rikna iti ubing ket siraragsak a nagpakada iti maestro tapnon agawid.
Kadagiti ikan a napangas, a naipan iti palasio, sinda ida ti ari, reyna, dagiti mamasirib ken nangangato nga opisial. Kada Pembo ken ken Sendo, sinda dagiti tattao nga awanan iti makan ken ti pudpudno nga Ari…..#
** Naipablaak iti Tawid News Magasin iti soft ken hard copy daytoy...
Monday, October 13, 2008
Kronika ti Tribal War
Sarita ni Jaime M. Agpalo, Jr.
Maika-2 a Gungguna
Salip iti Sarita 1997
UMISA-USA
Naipablaak iti BANNAWAG, Nobiembre 30, 1998.
Tribu News, Oktubre 2, 1997:
Mapagam-amkan ti pannakaburak ti pechen wenno peace pact iti nagbaetan dagiti tribu a Wang-isan ken Fichakew iti ili ti Sadanga, Mt. Province.
Nangrugi ti di panagkikinnaawatan dagiti dua a tribu idi pinenned ti Tribu Wang-isan ti Karayan Walsingi-en tapno adda pangawidanda iti danum a para kadagiti balayda ken iti nalawa a paggargardenanda iti nateng.
Saan a kinayat dagiti i-Fichakew ti naaramid ta kunada a kukuada ti karayan.
Iti record ti municipal assessor, nagbedngan dagiti dua tribu ti nasao a karayan.
Nadegdegan ti susik idi napuoran ken nadadael dagiti porma ti narugian a proyekto dagiti Wang-isan itay kallabes.
Atapen dagiti i-Wang-isan nga aramid dagiti i-Fichakew ti pammuor, a di met akuen ti naud-udi. (Jenny Osana)
-------------------------------------0O0---------------------------
Cordillera Weekly Inquirer, Oktubre 10, 1997.
SADANGA, Mt. Province --Naitaray iti health center dagiti agama a Polik-ew, 62, ken Bediong Afidchao, 35, gapu iti nakaro a pannakakabkabilda idi aldaw ti Martes, Oktubre 8.
Segun kadagiti nangarayat kadakuada, nasarakanda dagiti agama nga Afidchao nga awanan puot, daradara, adu a bukol ti rupa ken sugatda.
Iti imbestigasion, naammuan nga agturong dagiti agama iti market idi kellaat a dinarup ida dagiti ti di ammo ti bilangna a lallaki a nangkabkabil ken nangpangpang-or kadakuada agingga naawananda iti puot.
“Mailupaak ida, dagiti i-Wang-isan!” ingngariet ni Lakay Polik-ew nga inayonan ti ub-ubing nga Afidchao idi nagsaludsodan ida ‘toy reporter. (Iddo Suoc)
------------------------------------0O0--------------------------
Tribu Magazine, Oktubre 16- Setiembre 15, 1997 (Editorial):
No mausar a di maikunsolta ti kukua ti kaaduan, tumaud ti di panagkikinnaawatan gapu
iti pannakarabngis ti karbengan.
Kastoy ita ti mapaspasamak iti nagbaetan dagiti tribu ti Wang-isan ken Fichakew.
Lalo a nadegdegan ti susik iti pannakapuor ti narugian a proyekto dagiti i-Wang-isan ken
pannakakabkabil ni Ama Polik-ew Afidchao a kameng ti intugtucan (council of elders) ti
Tribu Fichakew agraman ti anakna a ni Bediong ta mabalin a daytoy ti mitsa ti panaggubat dagitoy dua a tribu.
Adda pechen dagiti dua a tribu. Ngem masansan a maburak ti katulagan no malabsing dagiti annuroten daytoy. Addan parsiak ti dara, ket masurot koma dagiti umno a wagas a pangsolbar iti parikut tapno maliklikan ti tribal war.
-----------------------------------0O0------------------------------
Tribu News, Oktubre 23, 1997:
Maysa a bangkay ti lalaki ti nasarakan a tumtumpaw iti Karayan Walsingi-en iti Sadanga, Mt. Province idi agsapa ti Biernes, Oktubre 18.
Nabigbig ti bangkay a ni Gimmu-od Wakangan, 21, baro, mannalon, ken kameng ti tribu Wang-isan.
Maatap a nakaro ti pannakaparparigat ti biktima sakbay a nagsatan ti anges ta adda sangapulo ket walo a bagsol iti nadumaduma a paset ti bagina, nasuat ti kanigid a matana, adu ti garumiad iti bagina, ken napungo dagiti imana.
Awan ti suspetsa itoy nakaam-ames a krimen. (Jenny Osana)
-----------------------------------0O0-----------------------------
Tribu News, Oktubre 30, 1997:
SADANGA, Mt. Province – Kiniddaw ti mayor daytoy nga ili nga agparbeng koma dagiti tribu ti Wang-isan ken Fichakew.
“Masurot koma ti linteg iti pannakaipagna ti hustisia a saan nga ikabil iti bukod nga ima,” impakaasi ni Mayor Jaime Ling-isen idi kalman iti miting dagiti kapitan ti barangay ken dagiti intugtucan.
Kiniddaw ti mayor daytoy gapu iti agburburek a tension iti nagbaetan ti Wang-isan ken Fichakew.
Nangrugi ti amin idi pinenned dagiti i-Wang-isan ti Karayan Walsingi-en, ngem napuoran ken nadadael ti narugian a proyekto. Atapen dagiti i-Wang-isan nga aramid dagiti i-Fichakew ti pammuor.
Sumagmamano nga aldaw kalpasanna, nakabkabil agingga iti naawanan iti puot ti intugtucan ti i-Fichakew agraman ti anakna. Atapen met ti nasao a tribu a dagiti i-Wang-isan ti akin-aramid.
Di nagbayag, bangkay met ti i-Wang-isan ti nasarakan a tumtumpaw iti nasao a karayan ket madama ita a malamlamayan. Atapen ti tribu nga aramid dagiti i-Fichakew ti pammapatay.
Kabayatanna, mabutbutengen dagiti umili iti panagbibinnales dagiti nasao a tribu iti Kaigorotan. (Jenny Osana)
-----------------------------------0O0------------------------------
Cordillera Weekly Inquirer, Nobiembre 14, 1997.
SADANGA, Mt. Province—Natambang ti walo a lallaki a pakairamanan ti dua nga ubbing idi malem ti Nobiembre 12 iti West Saddle daytoy nga ili, dua a kilometro manipud iti poblasion.
Natayen dagiti biktima nga inakop dagiti immarayat. Naglak-am dagiti biktima iti bala ti M-14, garrand, ken shotgun kas maibasar kadagiti nasarakan dagiti imbestigador a kapsula iti asideg ti nakaaramidan ti krimen.
Natatek ti naglugananda a nalabaga a Ford Fierra nga addaan iti plaka a DIE 495.
Dagiti biktima: Olsim Gaddu, 62; Imbut Gaddu, 35; Adiong Pilaksew, 28; Bintu Pilaksew, 60; Ebuk Ton-ew, 30; Kosman Dinakbe-en, 29; Pilis Gaddu, 12; ken Annut Pilaksew, 12.
Maipagarup nga agawiden dagiti biktima iti lugarda idi napasamak ti panagtambang.
Segun dagiti kabagianda dagiti biktima, naggapu dagitiy iti maysa a kaniaw idiay Barangay Mainit, Bontoc, Mt. Province.
Dipay naistablisar ti motibo ti nasao a krimen. (Iddo Su-oc)
---------------------------------0O0--------------------------------
Tribu Magazine, Oktubre 16-Setiembre 15, 1997 (Editorial):
Napasamaken! Naburaken ti pechen. Saansan a mapenned ti agus ti karayan a dara.
Binnales.Pinnatay. Innibusan ti puli. Daytoy ita ti mapaspasamak iti nagbaetan dagiti i-Wang-isan ken i-Fichakew iti Sadanga, Mt. Province.
Ngem rumbeng kadi nga agpipinnatay dagiti agkakadaraan? Nga aggiginnudas dagiti agkakapuli nga Igorot?
-------------------------------0O0----------------------------------
Tribu News, Nobiembre 27, 1997:
SADANGA, Mt. Province – Nagpipinnaltog dagiti i-Fichakew ken i-Wang-isan iti Karayan Walsingi-en itoy nga ili idi malem ti Nobiembre 25.
Nagpaut ti ranget iti agarup a lima a minuto ngem, awan ketdi iti naipadamag a nasugatan wenno napapatay.
Iti imbestigasion ti PNP, karaman iti pinnaltog dagiti kameng ti CAFGU a kabagian ken tubo kadagiti nasao a tribu.
Mainaig itoy, binabalaw ni Mayor Jaime Ling-isen itoy nga ili ti kinaawan sinseridad dagiti dua a tribu kadagiti karida a saan a dumakkel ti susikda idinto ta madaman ti konsultasion no ania iti kasayaatan nga aramiden maipanggep itoy.
Agpakpakaaasi ti mayor a solbaren koma dagiti di pagkikinnaawatan iti naikappiaan a wagas. (Jenny Osana)
------------------------------0O0-----------------------------------
Cordillera Weekly Inquirer, Nobiembre 30, 1997:
LAKE DANUM, Sagada, Mt. Province – Pinaisubli ti Batallion Commander ti 3rd IB, 5th Inf. Div., ti Philippine Army a nakabase itoy nasao nga ili dagiti armas dagiti amin a CAFGU a naidestino iti Mt. Province tapno maliklikan iti pannakaaramat dagiti nasao a paltog iti di nasayaat a wagas, kangrunaanna iti nabara a riri dagiti i-Wang-isan ken i-Fichakew iti Sadanga itoy a probinsia.
Malagip a nairaman dagiti CAFGU iti kallabes a pinnaltog iti Karayan Walsingi-en iti nasao nga ili.
Mainaig itoy, nangibaon ti commander ti Army iti maysa a tropa iti ili ti Sadanga a mangbantay iti talna ken kappia iti nasao a lugar. (Iddo Su-oc)
---------------------------0O0-------------------------------------
Tribu News, Diusiembre 4, 1997:
SADANGA, Mt. Province – Kinondena ni Mayor Jaime Ling-isen itoy nga ili ti kinaadda
dagiti kameng ti Philippine Army itoy nga ili.
Iti press conference a naangay idi kalman iti presidensia, binabalaw ni Mayor Ling-isen ti
nasao nga addang ta kayatna kano a sawen daytoy a naikkaten ti panagtalek ti military kadagiti opisial iti ili kangrunaanna iti mayor, ken ti panagtaltalek ti military kadagiti customary laws wenno bukod a paglintegan ti Kaigorotan.
Impalagip ti mayor nga addaan dagiti Igorot kadagiti costumary laws a bigbigbigen ti gobierno a pangsolbar iti kriminalidad.
“Maysa laeng a peace keeping force ti Army a katulongan ti PNP,” impalawag met ti battalion commander ti Army a nakabase iti Sagada.
Impanamnama ti commander nga awan ti pabpaboranda kadagiti dua nga agap-apa a tribu no di ket agserbida laeng a lapped ti posible a pannakaipatli manen ti ad-adu pay a biag. (Jenny Osana)
--------------------------------0O0---------------------------------
Tribu News, Disiembre 4, 1997:
BAGUIO CITY – Dua nga estudiante iti kolehio ti biktima ti pammagsol dua nga aldawen ti napalabas iti agsina a lugar itoy a siudad.
Nainaganan dagiti biktima a kas Phillip Tiotio-en, 18, baro, ken residente ti Barangay Dagsian, ken naglak-am iti pito a bagsol iti nadumaduma a paset ti bagina a puon ti nakatayanna kalpasan ti maysa nga aldaw a pannakatamingna iti Baguio General Hospital and Medical Center.
Naglak-am met ti dua a bagsol iti barukong ni Adner Pis-o, 19, baro, ken adda iti nakain-inaka a kasasaad iti SLU Sacred Heart Hospital, residente iti Barangay Honeymoon Extension.
Iti imbestigasion ti PNP, tengnga ti aldaw iti magmagna ni Tiotio-ewn iti Burnham Park a mapan agiskuela iti Baguio Colleges Foundation idi kellaat a dinarup dagiti di am-ammo a lallaki ket binagbagsolda sada nagtataray iti nadumaduma a direksion a kalpasan a naiwayatda ti panggepda.
Agawid met ni Pis-o iti sumipnget idi kellaat a binagsol dagiti nasabatna a lallaki.
Ad-adalen ti PNP ti anggulo nga adda ti pannakainaig dagitoy a dua a kaso iti tribal war iti Sadanga, Mt. Province ta agpada a taga Wang-isan dagiti biktima. (Jenny Osana)
----------------------------0O0-------------------------------------
Cordillera Weekly Inquirer, Disiembre 12, 1997:
BONTOC, Mt. Province –Namasaker ti sangapamilia babaen iti pannakatagtagbatda iti
maysa a barangay itoy nasao nga ili idi kalman.
Dagiti biktima: Pulido Kis-ingen, 44; ti asawana ni Polingay, 43; dagiti annakda a ni Wilfen,15; Danio, 12, ken Elspher, 18 balasang ken maipagarop a narames pay sakbay a napatay ta lamolamo a nasarakanda iti siledna.
Iti imbestigasion ti PNP, natakuatan ti maysa a kapurokanda a baket ti krimen idi malem kalman nga ipapanna iti naiputputong a balay dagiti Kis-ingen. Dumawat koma ti baket iti bunga ti sayote, ngem idi awan ti sumungbat iti awagna, simmirip iti regkang ti diding ti balay dagiti biktima ket nakitana dagiti bangkay.
Ad-adalen ti PNP a kanaig daytoy a krimen ti tribal war iti nagbaetan ti Fichakew ken Wang-isan ta i-Fichakew dagiti biktima. (Iddo Su-oc)
------------------------------0O0-----------------------------------
Tribu News, Disiembre 18, 1997:
BAGUIO CITY—Nangangay ti Cordillera Bodong Administration idi kalman iti miting iti Cordillera House iti Wright Park.
Napagsasaritaan iti miting ti gumilgil-ayab a susik iti nagbaetan dagiti i-Fichakew ken i-Wang-isan iti Sadanga, Mt. Province.
Nagkari dagiti uppat nga intugtucan a pannakabagi dagiti agap-apa a tribu iti pannakaisardengen ti riribuk ket solbarenda ti susik babaen iti nainkappiaan a wagas.
Indatag ti agsinnumbangir a tribu dagiti pammabasolda iti tunggal maysa ket daytoy ti ad-adalen ita tiCordillera Bodong Administration. (Jenny Osana)
------------------------------0O0-----------------------------------
Tribu Magazine, Nobiembre 16-Disiembre 15, 1997 (Editorial):
No madama ti uram, nabara ti apuy. Pudno unay daytoy a pagsasao a mayarig iti tribal war iti Mt. Province. Iti kinaadun ti negosasion nga ar-aramiden ti gobierno probinsial ken munispal, ti Cordillera Bodong Administration, ti PNP ken dagiti NGOs, ken dadduma pay a maseknan, agtultuloy latta met ti pannakalabsing dagiti napagsasaritaan maipanggep iti riri dagiti i-Wang-isan ken i-Fichakew.
Adda ti common denominator iti kaaduan a narisut a tribal war iti Cordillera, kinuna ni Prof. Sayas Pik-pikan, sociologist ken eksperto kadagiti costumary laws ti Kaigorotan. Isu daytoy ti ibaballaet a mismo ti bagi ken dara dagiti maseknan.
No kayat a palamiisen ti agburburek a dara ti tribu, nasken ti ibaballaet dagiti nalamiis a dara ti tribu wenno dagiti cooler heads.
Maibatay iti record, 87 a porsiento kadagiti tribal war ti nasolbar babaen iti ibaballaet dagiti makuna a mestiso wenno nagassawa a kameng dagiti dua a maseknan a tribu.
Ngem ti parikut ita, adda kadi nagassawa nga i-Fichakew ken i-Wang-isan? Iti record ti municipal registrar ti ili ti Sadanga, awan iti nailanad a nagassawa manipud kadagiti dua a tribu. No adda man, mabalin nga iti sabali a lugar. Ngem yanda? Apay a dida lapdan ti panagayus ti dara dagiti katriboanda?
--------------------------0O0---------------------------------------
Tribu News, Enero 9, 1998:
BAGUIO CITY – Nagrarambol dagiti i-Fichakew ken i-Wang-isan iti maysa a nalatak a
pagiinuman iti Cariño Street idi sardam ti petsa 4 itoy a bulan.
Natiliw ti PNP dagiti dadduma a karaman iti riribuk. (Jenny Osana)
-------------------------=0O0---------------------------------------
Cordillera Weekly Inquirer, Enero 9, 1998:
SADANGA, Mt. Province – Innem a katao ti nasugatan ken dua ti natay iti panagtitinnagbat ti dua a grupo dagiti lallaki iti poblasion daytoy nga ili iti tengnga ti aldaw idi Enero 5.
Saggaysa kadagiti Tribu Fichakew ken Tribu Wang-isan ti natay, idinto ta sumagmamano kadakuada ti nasugatan. (Iddo Su-oc)
-------------------0O0-------------------------------------------
Tribu News, Enero 15, 1998 (Week’s Mail):
“Makinnibuskami!” – Mulber Boting-ew, Wang-isan, Sadanga, Mt. Province.
“Agkakadalaan ni sitayo. Lumbeng ni datayo ti agkaykaysa!” – Ama Pilisen Yag-ao, Tadian, Mt. Province.
---------------------------0O0--------------------------------------
Coirdillera Weekly Inquirer, Enero 16, 1998 (Mail Box):
“Kimat laeng ti haan nga mabales-bales!” – Birtu Chacchaken, Fichakew, Sadanga, Mt. Province.
“Laglagipen ni dakayo sikami nga a-annakyo ken a-appoyo!” -- Evergreen Likyaw-en, agtawen iti 11, Bontoc, Mt. Province.
------------------------0O0-------------------------------------
Tribu News, Enero 29, 1998 (Paulo ti damag a sinurat ni Jenny Osana, karaman ti report manipud iti PIA Bontoc, CNA, ken CCNF):
WANG-ISAN KEN FICHAKEW, NAGKAPPIADAN!
---------------------------0O0--------------------------------------
Cordillera Weekly Inquirer, Enero 30, 1998 (Paulo ti damag a sinurat ni Iddo Su-oc, karaman ti report manipud iti PIA Bontoc, CCNF ken CAN):
KALPASAN TI TRIBAL WAR, GRAND CAÑAO!
-----------------------------0O0------------------------------------
Tribu Magazine, Enero 16-Pebrero 15, 1998 (“Idi Nagtimek ti Lasag ken Dara,” Salaysay ni Jenny Osana):
MAPATPATIT a gansa ti nangriing kadakami iti dayta a nakalamlam-ek nga agsapa ti Enero 27 iti tolda iti kampo ti peace keeping force ti Army a nagturoganmi kadagiti kakaduak a reporter.
“Tadek ti kappia, madam,” impalawag ni S/Sgt. Misio Pulang-iw, maysa a Kankanaey idi nagdamagak.
Nagtataraykami kadagiti kaduak a simmurot kadagiti Army. Nasaripatpatak iti teppang ti karayan a yanmi dagiti agkabannuag a babai ken lalaki ken dua nga ubbing a lalaki ken babai a pagarupek nga agtawen iti sangapulo ken mayat iti panagtadtadekda a mangrikrikus iti temtem iti tengnga ti dua a naitugkel a gayang iti kabatuan. Anian a nagdayag iti panagtadekda!
Nagpaliiwkami. Nagsangpet dagiti dadduma a tribu iti isu amin a direksion. Naggansa ken nagtadekda met iti teppang ken iti adayo ti temtem.
Iti palawag ni S/Sgt. Pulang-iw, mailiwda met ngatan iti ayug ti kappia ti Kaigorotan a nabayagen a nailibay gapu iti tribal war. Nasiputak pay a nakalua ti Kankanaey nga Army ket kasla tiptipdenna ti bagina nga agtadek.
Tantan-awannakamin ni Apo Init iti lulonan ti Bantay Giw-ing idi in-inut ti panagsangpet ti agsumbangir a grupo dagiti i-Wang-isan ken i-Fichakew. Timmibong ti aweng dagiti gansa. Rimmegta dagiti agtadtadek iti lawlaw ti temtem.
Kellaat nga ingngato ti lalaki iti temtem dagiti imana ket nagsardeng dagiti gansa. panagriknak, ti laeng banugbog ti barukongko ken arasaas ti danum ti karayan a sumsumngawan ti agtadtadek met nga asuk ti saan a simmardeng iti dayta a kanito.
Pinag-ot ti lalaki ti maysa a naitugkel a pika ket inyawatna iti ubing a babai. Pinag-ot met ti babai ti maysa pay a pika ket inyawatna iti ubing a lalaki.
Ti ubing a lalaki, kinamangna ti kanigid a yan dagiti i-Wang-isan, ket ti ubing a babai iti yan dagiti i-Fichakew.
Awan ti arimekmek. Naitugkel amin a mata kadagiti dua nga ubbing nga agturong iti dua nga ummnong. Dandani naggiddan dagiti dua nga ubbing a nangitanggaya ti pika nga iggemda iti sanguen ti dua nga ummong.
Rinuggian ti lalaki iti temtem ti naggansa, nagkimaykimay met ti babai ket linikusda ti temtem iti panagtadekda.
Siraragsak a timmipon dagiti dadduma pay a tribu a naggansa ken nagtadek iti yan ti temtem ket ti ayug ti kappia iti Kaigorotan, indaliasat ti nasalemsem a pul-oy kadagiti kabambantayan ti Cordillera.
Manipud iti ngatoen ti karayan, nasiputak ti panagampayag ti puraw a kalapati a kinagiddan ti panangawat dagiti dua a lallakay kadagiti pika a yaw-awat dagiti dua nga ubbing.
Nalagipko a nagsublisubli da Ederlyn, 30, factory worker iti Metro Manila ken anak ti i-Fichakew, ken ti asawana a ni Allit Oskinaw, 32, taxi driver iti Metro Manila met laeng ken i-Wang-isan, kadagiti tribuda tapno urnosenda ti riri iti nainkappiaan a wagas.
Iti tadekda iti daydi nga agsapa, no saan a patgan dagiti tribu ti kappia a yaw-awisda, laksidendan ti pulida agraman dagiti annakda ken dagiti sumarsaruno a kaputotanda.
Iti biang ti Kaigorotan, maibilang a kinamalas wennmo nadagsen a basol ken ni Lumauig, ti kangatuan a dios dagiti Kankanaey wenno ni Kabunian, ti kangatuan a dios dagiti Ibaloi, wenno dagiti dadduma pay a didiosen no adda katribuam a pinaguram, aglalo no maipapan daytoy iti sapasap a kappia. Sungsungbatan ti agdama a kaputotan dagiti intugtucan ken amam-a (elders) daytoy a basol.
Nabayadan ti danios perhuisio iti agsumbangir a tribu ket naisaruno ti Grand Cañao.
Matuloy met a mapenned ti Karayan Walsingi-en ket agpada a mairanud dagiti amin a tribu a magaw-idan ti karayan. ##
Sunday, October 12, 2008
Palawan Light, kapintasan a damag
Makunami a kapipintasan amin a damag ti maipapan ti Palawan Light, wenno ti light medium crude oil a maala iti Galoc oil field iti kabaybayan ti Palawan. Ti Palawan Light ket sinilawanna ti dakkel a tulong ken namnama iti masakbayan. Manamnama a maaddaan iti produksion iti agingga 20,000 barrel iti inaldaw uneg ti tallo a bulan. Indikasion nga adda ti potensial iti ad-adu pay a produksion iti masakbayan babaen iti adu-adu a tumakder nga oil field.
Nasken ngarud iti naan-anay a suporta, saan laeng a ti gobierno daytoy napintas a damag no dipay ket ti amin a sector. Kangrunaanna, ti nasken a panagmata ti gimong ta dinto ket malaokan iti puersa manipud iti bukod nga interes dagiti “mamasirib” a nakaangkla iti nagan ti negosio ken konsultasion. Lalo no daytoy ket inangklaan ti bukod nga interes dagiti nakatugaw a dadakkel ti imana.
Kunami, a kasapulan unay ti damag a makagin-awa. Iti baet ti sangalubongan nga economic slowdown, US financial crisis ken Asian meltdown adda ti makitkita a silaw iti masakbayan. Silaw a mangited met iti dakkel a tulong saan laeng nga iti bulsa ni Pinoy.
Ti kinangato ti langis ti kangrunaan a rason iti kinangato dagiti gagatangen. Daytoy ti maysa a rason a mangparparigat ken ni Pinoy. Agangkat ti pagilian iti langis nga agpateg iti $6B iti tinawen. Ket no agtultuloy ti produksion ti Galoc oil field manamnama met ti
$ 1.4B a mainut iti panagangkat iti ballasiw taaw iti tinawen. Dakkel la unay a tulong daytoy. Dakkel ti maitulong a gastosen iti para iti basic needs ken infrastructure projects ti mainut.
Ket mas lalon, no madoble wenno maiyad-adu koma pay nga oil field iti tumakder. Ta mapattapatta iti kinadakkel ti oil deposit nga agarup iti 20 million a bariles kadagiti kabaybayan ti Palawan. Ti pannakaragpat ti iti kinadakkel a produksion iti langis kadagiti oil fields ket ti pannakawayawa ti pagilian iti panagangkat. Nasken ngarud a maiyaon dagitoy nga oil deposit tapno pakairanudan. Nasken a marikna ti pannakairanod iti kabiitan a panawen.
Ngarud, sakbay a magsat ti sinturon dagiti umili iti kaiirut, wenno sakbay a makulkol dagiti bagis, ti Palawan Light ket silaw a pagkaptan ti namnama. Mangnamnamakami a makadenggep koma iti panagpayegpeg. ##
Saturday, October 04, 2008
EO 156, Port Irene ken Port Salomague
Awan makitami a loop holes iti Executive Order 156 tapno saan a yimplimentar ti Bureau of Customs (BoC). Nalawlawag pay ngem agmatuon ti pannakaisurat daytoy: “The importation into the country, inclusive of the Freeport, of all types of used motor vehicles is prohibited…” Inclusive the freeport, kunana la ngaruden. Ket saan a maawagan iti loop hole daytoy ta sapasapen, aminen a puerto ket maipariten iti agimport kadagiti used vehicles wenno dagiti second hand a lugan, lalo kadagiti van a reconditioned ken agipugso iti nangisit nga asuk. Adda commitment ti Filipinas iti sangalubongan maipapan iti nadalus nga angin ng angsen. Ti Port Irene a sakupen ti Cagayan Export Processing Zone (CEZA) ket karaman itoy a ban. Saan koma nga agimmumulagat wenno agindiadiammo iti linteg ti BoC tapno dina yimplimentar daytoy a linteg. 2002 laeng daytoy a naaramid, ngem apay ketdin a kasla nalipatan ken aginlilipat dagiti agrebbeng?
Kas kalawag ti agmatuon ti exception, a dagiti laeng personal use dagiti returning residence or immigrant, dagiti aramaten dagiti diplomatic corps babaen ti pammalubos ti Dept. Foreign Affairs. Ken mairehistroda a dagus dagitoy.
Ngem saan met a masursurot ti EO 156 a pinirmaan ni Executive Secretary Alberto Rumulo idi Disiembre 12, 2002. Umalingawngaw latta ti Port Irene a serkan dagiti luxury cars ken dagiti used cars a maiparit. Umalingawngaw latta a control dagiti dadakkel a tattao iti Cagayan ti importasion. Dagiti tattao nga addaan iti kapetna iti gobierno.
Idi agtapos ti dekada 1990s, nagraira dagiti used cars manipud kadagiti nadumaduma a nasion, lalo iti Korea ken Japan. Nagbalin a basuraan ti pagilian dagitoy a daan-a-napintaan laeng ken na-reconditioned a luglugan. Isu a naaramid ti EO 156. Ngem agingga kadagitoy nga aldaw, makakitatayo pay laeng kadagiti imported used bus iti ima dagiti pribado – a saan met a kameng ti diplomatic corps wenno returning immigrants no di ket kas tourist bus ken for hire.
Sungsungbatan ti pagilian ti commitmentna iti sangalubongan maipapan iti pollution ken iti global warming no agtultuloy ti panagraira dagitoy a used cars. Panunoten koma nga adda ti Republic Act No. 8749 otherwise known as the Philippine Clean Air Act (CAA) of 1999 ket naaramid tapno ipromot ken protektaranna ti aglawlaw ket law-angna kontra iti prolusion a manipud kadagiti asimbuyok dagiti lugar ken kaarngina (among other). Dayta kaarngina (among others) ket karaman met dagiti incinerators, a maiparit nga usaren dagiti amin a nadudur-as a nasion, ken ipappapilit dagiti sumagmamano nga investors nga aramaten ti Pinas.
Ti importasion dagitoy a luxury cars, used vehicles kalaksidan iti exemption ket patayenna ti industria ti panagaramid iti luglugan. Nagadu dagiti agar-aramid iti lugan iti pagilian. Saan laeng a dagiti dadakkel ken am-ammon a manufacturers no dipay ket ad-adu pay ti bilang dagiti small scales. Dagitoy a kompania ken dadduma pay nga agar-aramid ket matay ti productionda gapu kadagitoy nga ismagel. No matay dagitoy a kompania ditoy pagilian, makissayan met ti buis nga agtaud kadakuada. Maawanan ti trabaho dagiti nakaad-adu a trabahador kadagitoy. Adu ti agbisin a pamilia. Saantayo koma a liplipatan nga idi nagraira dagitoy a used cars a naaramid a public utility vehicles ket nagserra ti kadadakkelan a kompania nga agar-aramid ti passenger jeep, ti Sarao Motors, a maysa nga icon iti kalsada ti pagilian. Nagserra dagiti babassit nga agar-aramid kadagiti bus, ta timmaud dagiti imported a van a nagbalin a garage wenno for hire.
Iti importasion, dagiti laeng babaknang, dagiti makuna a maimpluensia iti agbibiag. Dagiti laeng makuna a babakang iti bumakbaknang idinto ta agkiraos latta ti buksit dagiti annak dagiti tattao a ‘babassit.’
Ket kunaenmi, isu ngata a sinupiatda (mararaem a diputado) ti singasing ti diputado ti Ilocos Sur a panagbalin ti Port Salomague a Freeport ta ibagada nga agbalin a kakompetensia ti Port Irene. Ania a kakompetensia nga ibagbagada? Kakompetensia iti bulsa?
Iti opinion ti Solicitor General itay nabiit, a karaman ti CEZA ti EO 156. Awan ngarud ti rason pay a saan a yimplimentar daytoy.
Aprobaranyo ti panagbalin nga export processing zone ti Port Salomague ta pagrang-ayan ti sibubukel nga umili IS, IN ken Abra. Awan ti kinnompetensiaan a makunkuna ta amin ket kayatna iti rumang-ay ti ilina ken ti biagna. ##
Friday, October 03, 2008
Sabali ti Tinurongnan, Abirat!
Napangilangilkami. Dimi kanunongan ti iseserrek (manen) ni Manny “Pacman” Pacquiao iti pulitika. Iti panagkamengna iti Kampi a partido ti pangulo, lalo nga immuneg isuna iti gayonggayong iti dina ammo a lubong. Maysa a lubong a saan a maiparberng iti kas kenkuana nga idolo ti agtutubo. Lubong a nasken koma nga adaywanna. Lubong a ditoy ngatan iti pagultimoan iti kiray ti bituenna no dina ammo iti agimutektek.
Iti laeng damo nga itatapogna iti panagbotos, saanna a naangot ti kinaadda ti nalimed nga intension dagiti nangsugsog kenkuana. Saanmi a tagibassiten, ngem mamatikami a dagitoy la ketdi anniniwan iti asidegna iti mangpataray iti gobierno nga iggamanna no inkaso nga adda gasatenna. Wen, adda dagiti a nangrienda iti local a gobierno a saan a nakadap-aw iti eskuelaan, ngem dagitoy ket nasubok iti kabaelanda a nangipangulo iti maysa a local a gobierno. Naitandudo ken nasibbolda ti respeto ken panagtalek kadagiti kailianna, a kas maysa a mabigbig ken pagwadan a lider.
Ngem ni Manny? Saan pay a nasubok iti kabaelanna a mangidaulo. Isu a dimi kanunongan iti itatapogna iti pulitika. Mas naim-imbag pay nga adayo no dagiti millionesna, panawenna, ti impluensiana ket iburayna laeng iti sports nga isu iti pudpudno a lubongna ken isu ti ‘ari’ iti boksing, Apay a saan a daytoy iti tapoganna a saan ket a ti pulitika? Nagadu dagiti agtutubo a kayatna iti agsanay nga agboksing, ngem agkurangda iti pagsanayan, agkurangda iti mangisuro kadakuada iti umno nga aramidenda. Nagadun a retiradon a boksingero a nangited iti pammadayaw iti pagilian, ngem awan man laeng iti konsueloda iti panagpampannimidda iti malem. Ti pagilian ket agsapsapul iti kas iti caliber ni Manny. Napaneknekanen nga iti boksing a naaddaan iti medalia ti Filipinas iti Olimpiada kadagitoy a panawen. Isu a nasaysayaat la koman a daytoy iti tutokanna a saan ket nga iti pulitika. Sursuroenna koma a timbangen dagiti addang ken pangeddengna ta dinto ket maikursong.
Panangtulong kadi ti panggep? Ala, wen. Napintas a panggep. Ngem ad-adda a makatulong iti panagkunami no awan isuna iti pulitika. Makatulong latta isuna uray awan iti pulitika. Nadaydaydayaw nga adayo iti itutulongna no awan isuna iti pulitika. Iti pulitika, no nangitedka, nasken met ta dumawatka. Ket ti nagpadawat, dumawat met daytoy. Gamitan ti situasion ditoy a lubong. Ket ti makuna nga itutulong ket saan a maiparbeng a termino no dayta a tulong ket pursigido iti panangnamnama iti kasukatna.
Saan koma a masisirap iti lawag ti kinalatak ken pirak. Saan koma a maay-ayo iti nasasam-it a panagdildila dagiti tattao nga umas-asibay kenkuana. Dagitoy nga umas-asibay kenkuana ket kayatda laeng met ti diro iti kalakaan a panangala nga awanen iti pannakakagat iti uyokan iti mismo a balayna. Nakikiranod. Nakikiraod.
Tuladenna koma ni Dolphy. Ni Dolphy, maibilang nga institusion iti pelikula, a kas kenkuana iti boksing. Naraniag ti bituenna a kas kenkuana. Inawis met ti pulitika ni Dolphy. Saan laeng a diputado no di ket kas senador. “Ania koma iti aramidek iti senado,” kinuna toy komedi king. Ket kunaenmi met, “Ania koma ti aramiden ni Manny iti kongreso?”
Nagadun dagiti nalalatak a tattao a simrek iti senado ken iti kongreso. Ngem ania ti ar-araamiden dagitoy? Kamengda no di ket isuda iti dadaulo iti “Committee on Silence” “Committee on Props” wenno paspasurot nga awan man laeng iti mapanunot a linteg agsipud ta saan a ditoy a lubong ti pudpudno a lubongda. Ti lubongda ket makuna nga ‘ekspertoda’ ngem iti pulitika maibilangda a kas maladaga nga agkarkaradap a magna. Husto koma ti bilang dagitoy “props’ iti kongreso ken senado. Saan koman manayunan pay. Ti gobiernotayo kasapulanna unay dagiti competent government officials, uray no isu laengen metten iti pakonsuelo dagiti agbaybayad iti buis.
Isu a kunami, mangipatakder laengen iti foundation ken adu a gym a para kadagiti boksingero – dagiti agduyos, dagiti agen-ensayo ken lalona kadagiti retirado. Ad-adda a kasapulan dagitoy a kapadpadana iti dutdot. Laglagipen koma daytoy a pagsasao: “No sadino iti yan ti apuymo, sadiay met ti yan ti lawagmo.” ###
Wednesday, October 01, 2008
Tax on text? Oh, no!
Asked our economic managers, sex should be taxed instead!
1) upon penetration -- VAT (Vaginal Access Tax)
2) if more than ten minutes inside -- Burial Tax
3) upon withdrawal -- Exit Tax
4) those who don't have sex life (anti-RH Bill) -- Idle Asset Tax (tapno agbuis met dagiti padi ken obispo)
5) those who practice withdrawal method of birth control --- Withholding Tax
6) entering other than spouse (nasa kabilang bahay) --- Road Users Tax
uray sika laeng a nangbasa kadaytoy ket mabayaaden a ti Pinas ti utangna!
innayon ni anonymous
7) diay nay mangay-ayam lang ti kukuana --- property tax
JOKE! JOKE! JOKE!
ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn eng_Latn pap_Latn ilo_Latn eng_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn eng_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn eng_Latn eng_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn eng_Latn ilo_Latn eng_Latn ilo_Latn ilo_Latn gaz_Latn ilo_Latn eng_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn eng_Latn ilo_Latn eng_Latn ilo_Latn ilo_Latn eng_Latn ilo_Latn ilo_Latn eng_Latn ilo_Latn eng_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn eng_Latn ilo_Latn eng_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn tgl_Latn tgl_Latn tgl_Latn ilo_Latn ilo_Latn eng_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn lim_Latn ilo_Latn ilo_Latn eng_Latn ilo_Latn eng_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn umb_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn yor_Latn min_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn tgl_Latn ilo_Latn eng_Latn tgl_Latn tgl_Latn tgl_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn eng_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn eng_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ibo_Latn eng_Latn ilo_Latn ilo_Latn eng_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn eng_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn eng_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn eng_Latn eng_Latn eng_Latn eng_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ltz_Latn ilo_Latn eng_Latn ilo_Latn ilo_Latn eng_Latn ilo_Latn eng_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ltz_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn eng_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn nob_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn pag_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn eng_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn eng_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn eng_Latn taq_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn sot_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn smo_Latn eng_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn smo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn smo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn smo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn smo_Latn eng_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn pag_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn smo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn smo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn smo_Latn eng_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn smo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn smo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn smo_Latn eng_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn smo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn smo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn smo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn smo_Latn eng_Latn ilo_Latn ilo_Latn smo_Latn ilo_Latn eng_Latn ilo_Latn smo_Latn eng_Latn ilo_Latn ilo_Latn smo_Latn ilo_Latn ilo_Latn smo_Latn ilo_Latn ilo_Latn smo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn eng_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn eng_Latn sot_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn eng_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn eng_Latn eng_Latn eng_Latn eng_Latn eng_Latn eng_Latn eng_Latn eng_Latn eng_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn eng_Latn