Monday, February 17, 2014
Ti namsek a karakter ken ti pungan a kas behikulo ti nangrugian ken naggibusan ti sarita ken nagsakayan ti palimed, ti panangliklik a mangiladawan iti nalaad a pagteng, ti tema ti sarita, dagiti nagpintasan ti “Ti Palimed ni Katugangak” a sarita ni Aileen D. Serrano, ken nangabak iti Maika-3 a Gunggona, Salip iti Sarita iti Ilokano, 2013 Carlos Palanca Memorial Awards for Literature, Ilocano Category. Adu pay iti nakitami a nagpintasanna ngem dagiti nainaganan laeng ti inkam trataren ken bukitkitan.
Simple laeng ti sarita. Gagangay. Namin-adun a nakabasatayo iti kastoy a sarita. Naulit-ulit, nupay kasta, adda met pangabigna nga isu iti mangipaay iti pannakapnek kalpasan a nabasa.
Lalo ti kaimudingan ni Celia Rodriguez ken ti pungan ti Nanang Ipang, nga isu pay ti nangibun-ay ti isem ken panagtung-ed, naisalsalumina dagitoy a nangpapintas.
No agbasaka iti sarita, lalo no sika ket maibilang nga agpalpaliiw iti panagtulid kadagiti babasaen, sapulen wenno urayen nga adda ti pakaisagudan wenno adda ti banag a mangipaay iti pannakaisab-it iti immatang.
Ania ti signipikante ni Celia Rodriguez iti sarita?
Nadakamat laeng iti apagapaan. Dayta ti rumbeng a mapasamak iti panangiyarig. Isu nga ababa laeng met. Ababa ngem dakkel ti kaipapananna wenno akemna iti sarita.
“Minatmatak ti rupana. Uray agkurkuretreten dagiti pingping ken mugingna, saan a mailibak a napintas ni Nanang Ipang idi kabambanuaganna. Naingpis dagiti bibigna, pangmaratiddogen dagiti kurimatmatna, ken kimmampuso ti rupana. Saan a paatiw ken ni Celia Rodriguez nga artista...”
Inyarig ti autor ti kangrunaan a karakter ti saritana ken ni Celia Rodriguez. Iti pelikula, maysa a signature a kontrabida ni Celia Rodriguez. Saanen a nasken nga iladawan ti kinaasinona ta dayta ti iladladawan ti kangrunaan a karakter, ni Nanang Ipang. Ala-Celia Rodriguez ni Nanang Ipang.
Kangrunaan a karakter, kunatayo manen ta ni la ngarud Nanang Ipang ti masarsarita. Isu ngarud a napauloan iti “Ti Palimed ni Katugangak” ken ti secondary character ket ni Odette, nga isu iti manarsarita.
Ni Odette ket addaan iti karakterisassion a di pulos agbaliw, no ania daydiay inkawes ti autor kenkuana, isun dayta, a saanen a pulos nga agbaliw, natural laeng dayta ta secondary character wenno supporting role. Kastoy ti panangilawlawag ti About.com maipapan kadagiti minor a karakter iti sarita.
A flat character is a minor character in a work of fiction who does not undergo substantial change or growth in the course of a story. Also referred to as “two-dimensional characters” or “static characters,” flat characters play a supporting role to the main character, who as a rule should be round.
Ni ala-Celia Rodriguez a Nanang Ipang, ti addaan iti round character.
A round character is a major character in a work of fiction who encounters conflict and is changed by it, kuna met laeng ti reperensiatayo.
Ni Nanang Ipang, nga addaan iti kababalin a managuyaw, managtagibassit iti manugangna nga ni Odette. Ngem iti udina, agbalbaliw daytoy. Ta timmaud met laeng dagita a negatibo nga aramidna gapu iti frustrations iti arapaapna iti biag. Dayta ngamin pannakapaay ken pannakakeltay iti arapaap ti biag ti gagangay a mamagbaliw iti maysa a tao; ket no saan a maalwadan isu daytoy iti mangikarangukong wenno mangitinnag iti tao iti abut nga awan patinggana.
Kastoy man iti panagbabawi ni Nanang Ipang ken ti pannakaidatag ti frustrations-na iti biag ken isu iti rason no apay a nag-ala-Celia Rodriguez iti tratona ken Odette.
“Dakkel ti nagkurangak kenka, nakkong. Inrantaka a pinaspasakitan idi ta no mabalbalin ket saan koma a sika ti kayatko a maasawa ni Ronnie.” Nakigtotak a nakangngeg iti kinapudno manipud iti katugangak. “Inrantak a pinagsaksakit ti nakemmo ta kayatko koma idi nga agtalawka sakbay a nagkasarkayo iti anakko. Adda Hawayana a yasawami koma ken ni Ronnie ta kayatko koma met a maalanakto idiay Hawaii tapno idiaykamin nga agnaed. Ngem iti panagpaut ti panagdendennayo, nakitak no kasano nga inaywanam ti pamiliayo. Dimmakkel a nasisingpet ken masisirib dagiti annakyo a babbai. Awanen ti mabalinko pay a dawaten.”
Nasayaat laeng ta balitok ti panagpuspuso ni Odette. Balitok a manugang ken ammona a tarabayen ken aywanan ti pamiliana, dayawen ken asikasoen ti nataengan a nakaikamanganna.
Karakter a naibugas iti kababalin dagiti Ilokano. Maysa a tagipatgen (values) a rumbeng laeng a taginayunen ken saluadan. Naisalsalumina ken nanakem a talugading.
Nupay mangrugin iti pannakaisawsawna iti nagduduma a tibnok iti nagduduma a puli ken bunga iti aglawlawna, natayengteng pay laeng daytoy a galad ken ugali ni Ilokano, nga inladawan ti sarita. The gem of the story. Ti tagipatgen nga ibati ti sarita iti muging dagiti riders. Ta no awan daytoy iti sarita, ti literatura ket awan met iti kaimudinganna malaksid iti entertainment. Ti bunga ti arte ket adda latta nga adda ibatina a pagsayaatan, pagdur-asan, mangitag-ay iti kabibiag, mangirugi iti panagbalbaliw no di man isu ti ingpen a ladawan ti humanidad. Ken kanayon nga ipalagip dagiti agpakontes iti panangiladawan iti napipintas nga ugali ken kababalin ni Ilokano. Ket maysa daytoy a sarita a nangiladawan iti manakem a kababalin.
Ket ti met nadungrit a pungan? Ania met ti kaimudinganna iti sarita?
Sizzling hot. Ti pangpaimas iti panagkaldo, nangpananam iti sarita. Nangiruangan iti sarita ken dayta metten a punto iti ayan ti rugi ti nangigibusanna. Isu ti nangipasakayanna ti redeeming quality ti sarita—ti panangallangon, panangsubbot iti nagbiddutan, ti panagbabawi—a rumbeng laeng a mapasamak. Adda subad ti kinaimbag nga aramid. Affirmation ti flat character ni Odette. Affirmation ti round character ni Nanang Ipang—ta no maminsan, saan laeng nga ibaga, ipakita, ken dadduma pay dagiti pammaneknek iti kinasiken ti karakter no di ket maipasango met iti pannakatingiting wenno pannubok ti ikutna a saguday.
Iti panangiparang ti pungan ket lukat, bagi, ken paggibusan ti sarita wenno iti direkta a pannao, ti palimed ni Nanang Ipang. Kastoy man ti pannakaiparang ti eksena.
“Kinepkepanna ti paggugustona a pungan a dina pulos kayat a palabaan uray no kasano iti panangal-allukoymi. Nakarugrugit ken nakaang-angsegen ngem kasla isu ti duayyana no makepkepanna daytoy. Ibagana a saan a makaturog no saanna a rakeprakepen. Apaenna amin a mangig-iggem.”
Iti utek ni managpaliiw a rider, damagenna met iti bagina no ania ti kaipapanan dayta nakarugrugit ken nakaang-angseg a pungan. Dagiti addaan iti mata a panagpaliiw, sublianna ti paulo. Ti ngamin paulo, usually a pakakitaan no ania ti masarsarita. Ania ngamin ti masarsarita?
Ta ania ngamin ti masarsarita? Ti palimed ni katugangak. Ania dayta a palimed? Nasken nga ituloy a basaen tapno maammuan. Isu daytoy iti agserbi a kas sima ti immatang tapno ituloy a basaen ti sarita ta naimulan iti panunot iti kinaadda ti palimed, ken no ania ti relasion dayta a palimed iti pungan. Addan ti sisiimen wenno palpaliiwen ti rider.
Iti panagtultuloy a pannakaibukirad ti palimed, mabasa daytoy nga ad-adda pay a mangpikapik kadagiti agbasbasa.
“Agurayka, anakko,” kinunana. Inyawatna ti nadungrit a salladayna kaniak. “Alaem daytoy ta isu laeng ti mabalinko nga isubad iti adu nga an-anusmo kaniak.
Saanko nga impadlaw ti pannakaalumiimko. Timmakderak a nangawat iti pungan. Immisemak a nagyaman.
Ti balikas a laba ti kangrunaan nga aramiden ti Odette ta dayta la ngarud ti rumbeng koma a maaramid, a kas nadakamat iti pannakailukat, ti kinaadda ti palimed; nga isu iti pannakawarwar ti palimed no ania dayta. Aramiden ngarud ni Odette iti pananglaba iti pungan—iti panangsukatna iti paneksekan wenno seksek.
Ti pannakalukat ti palimed.
“Ngem napaumelak iti naimuttalat kadagiti matak. Maysa a pareha ti balitok nga aritos nga addaan iti bato a diamante a kas kadadakkel dagiti kuko ti kikitko. Adda pay dua a balitok a pulseras, maysa a balitok a kuentas, ken maysa a singsing a diak ammo no ania a klase ti batbato dagiti naimula iti aglawlaw daytoy ta agsasabali met ti maris no maipasir iti lawag ti bombilia. Naglaok a silver ken balitok ti mismo a singsing. Nalabit nga awan ti makaammo maipanggep kadagitoy. Idi mangrugin nga agkapsut ni Nanang Ipang, maysaak a nakaimatang iti panagpengnget dagiti dua nga annakna a babbai. Pinaginnagawan dagitoy ti jewelry box-na a naglaon kadagiti antigo nga alahas a tinawidna pay laeng kano kadagiti dadakkelna.
“Alaem daytoy ta isu laeng ti mabalinko nga isubad iti adu nga an-anusmo kaniak.”
Iti lennekan, naulimek. Ngem no adda maulinigan a babassit nga asug ken unnoy, isu dayta ti araraw ti parsua a sitatakder iti nagbaetan ti aldaw ken rabii, a sakbay a dumteng ti transition mapanawanna koma ti lubong a natalinaay, nga awanan laok a nangisit a babak—ta segun dagiti addaan nawada a muging, dagiti nangisit a babak ti mangpadagsen iti panaglayag nga agturong iti nakaimudingan. Ket ti panagbabawi kadagiti inar-aramid a di maiparbeng lalo iti pada a tao, kadagiti kameng ti pamilia ket adda pay laeng kaimudinganna, a kas ibasar iti pannursuro iti nariingan a pammati; iti sarita, adda daytoy nga araraw-panagbabawi...
“Apo, dimo kadin paatiddogen ti panagtutuokko. Mabainakon ken ni Odette a manugangko a nakaan-anus kaniak uray no saan a nasayaat ti panangtratarko idi kenkuana. Naimbag pay ket isuna ta maserbiannak, ngem dagiti annakko a babbai a di pay makaitured nga umay mangsirip kaniak, ken mangkita no sibibiagak laeng wenno saanen. Idawdawatko laengen, Apo, a saanmo koma a pukpukawen daytoy a kakaisuna a nakemko, ta diak kayat a marigatan dagiti mangtaraken kaniak. Alaennak kadin, Apo, iti kabiitan a panawen...”
Nasaksian ni Odette iti panagkararag-pannakisao ni Nanang Ipang iti Namarsua ket nanggegna ti araraw daytoy. Maysa nga eksena a mangsubok manen ti kabaelan ti Odette nga agdesision iti maiparbeng...
Matukay ket maaringan ti addaan nalukneng a panagpuspuso ta ngamin ti kararag ket personal nga unnoy ken pannakisao iti Namarsua.
No personal a komunikasion, ti kayatna a sawen ket kabukbukodan a preperensia, nga awanan iti inpluensia nga agtaud iti sabali a tao wenno iti banag a nakaited iti motibo a nangigutugot a mangaramid kadayta a banag.
Maitutop laeng iti pannakisarita ti asinoman iti Mannakabalin a Namarsua, aglalo no kaaddan iti ngangitingitan iti panagtabon ti init wenno twilight zone. Aramid daytoy dagiti dadduma pay a relihion a saan a sakupen ti Kristianismo.
Daytoy a paset ti istoria degdeganna ti pammati iti asinoman a napasnek a makabasa. Makaimpluensia ken makapatignay rikna a situasion.
Ta saan kadi a daytoy ti tarigagayan ti amin, ti kinaadda iti kinatalinaay inton dumteng ti panungpalan?
Nabaknang a kapanunotan.
No taldiapan met ti ugali ken tabas ti naretor, ni Odette, adda makita a rason no apay a saan nga agbaliw ti riknana iti nakaikamanganna ta ammona a tingitingen ti mapaspasamak nga isu iti gamuloenna iti inaldaw-aldaw.
“...Impariknana idin kaniak a saannak a kayat a manugang ngem saanko met sinubadan iti gura. Dinayawko ketdi babaen ti panagayat ken panangasikasok ken lakayko.”
Saan a sinubadan ni Odette ti negatibo a nariknana ken ni Nanang Ipang no di ket impariknana, impakitana a natakneng a naikamang. Awan kenkuana ti balikas a ngipen iti ngipen ken kaarngina.
Ammona a basaen ti situasion ken pagsasaadanna isu a kabaelanna a timbengen dagiti pasamak. Nabasana no apay a nadagsen ti rikna ni Nanang Ipang kenkuana ta gapu daytoy iti frustrations wenno arapaapna a makaturpos koma met iti kursona ni Ronnie nga anak daytoy. Gagangay a marikna ti maysa a nagannak dayta ket pabasolenna ti naikamang wenno agdas-al iti naikamang ti gura. Ngem agbaaw met laeng dayta inton maipakita ti panagayat ken panangipateg iti pamilia.
Saan a nagimula iti sakit ti nakem ken saan a nagibalbales.
“Nagpangngaduaak no sumrekak iti kuarto wenno saan. Inkeddengko a baybay-ak ni Nanang Ipang tapno makapagwayas a mangipeksa kadagiti im-impenna. Maawatak a kasapulanna ti sumagmamano a kanito a panagwaywayas tapno makapagpanunot ken mangutob iti nagbanagan dagiti nasayaat ken dagiti madi nga inar-aramidna iti padana a tao. Adu pay dagiti simmaruno a sinasaona ngem saankon a dinengngeg. Kasla inalasko ti bagik a mangsiim ken manguray kadagiti dadduma pay nga isawangna. Umanayen a naamuak nga agbabbabawin kadagiti panangin-insultona kaniak idi nabiitak pay a naikamang kadakuada.”
Ti maysa pay a nakitami a naisangsangayan iti sarita ket ti point of view. Maysa a first person participant. Partisipante wenno supporting role laeng ti akem ti narrator (ni Odette).
Ti maysa pay a first person point of view ket ti “I” wenno “siak” ti kangrunaan a bida. Ni “siak” ti kangrunaan nga agakem, ni “siak” pay ti narrator.
Iti pammaliiwtayo, ti point of view a first person participant ket manmano a mausar iti Ilocano literature. Saan nga ammo no apay. Nalabit a saan a papolar wenno makatikaw. Dagiti laeng makaidasig ti kaipapanan ken pagdumaan ti flat character ken round character dagiti nagballigi itoy a nangusar itoy point of view.
Well written a sarita. Maikari ti naipaay a pammadayaw.
Nabara a kablaaw iti autor! #
Posted by Ka Iddo at 11:43 AM 0 comments
Subscribe to: Posts (Atom)
eng_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn eng_Latn ilo_Latn eng_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn eng_Latn eng_Latn