Kinamannurat: Naisangayan A Lubong
I
MANANGADTANGAD. No kuan, mulmulenglengannan wenno mutmuttalenganna iti nakabaybayag ti daan a makinilia a pakisinsinnublatanna. No awan latta dita ti karkarawaen ti isipna, tumakder ket sapulenna ti kaha ti sigarilio ket no adda pay sangkadubla a nabati, sindianna ket lukotenna ti kaha sana ibarsak iti uray no sadino ditan a suli. No rungrongen ti ip-ipiten ti lumitlitemen a tammudo ken pattungaganna, idennetna ti kanigid (wenno kanawan) a matana iti regkang sana isunel dita ti rungrong--no awan daytay umisem-isem a sursurnadanna idiay bangir a tawa. Aguldag iti lapiukoten a kama ket bilangenna dagiti lawwalawwa a nagbalay iti nalitem a bobeda. No manen taliawenna ti agkaraiwara a papel a kinunesna--sayang pay ti inggatangna, intarayna la koman iti daing idiay tianggi, nga ipasangona kadagiti kaduana!
Pagam-ammuan ta agkulibagtit a bumangon ket kurang la a tarayenna a sanguen ti makinilia ket arig la nga angsen ti panagayus dagiti balikas. Ngem kayatna kamman a tarayen a pagngarietan a bekkebekkelen daydiay simmangpet a nakarungiit nga agkuna, "Dimo unay ket di pay mabalin dayta a yeskediulda 'diay Bannawag!" ta timmayab a namimpinsan dagitay agpaspasaklot a balikas ket dina ammo no pangkarkarawaannanto pay kadakuada!
No apay ket ngamin a kasla nakasagid iti sabawil wenno agtuttutot a tigitigi no di makatulnek iti tekla ti makinilia. No adda pakasagidan ti riknana pamrayanna ti agkamang iti makinilia ket ipeksana ti sasaibbeken ti kaungganna. Daytoy ti kaasitgan a pangikamanganna iti ir-irukenna.
No manen agukag iti kopia ti magasin. Wenno libro. Ket ad-adda a tumayok ti seggar la ngaruden a buokna no mabasana ti gapuanan dagidiay pagtamdanna a mannurat. Adda dita ni Hemingway. Ni Tolstoy. Ni Villa. Ni Gonzalez. Ni Faulkner. Ni Siak, kaanonto ngata a mayabay kadakuada? (He-he! Sipatenna pay ti rupana iti bainna). Apay a diak agbalin a kas kadakuada? kunkunana iti nakemna. Pagam-ammuan, kurang la a yikkisna: Kabaelanda, diak ketdin kabaelan!
II
Saanda a nagkakaubingan. Saanda nga agkakailian, malaksid ti dua. Uppatda a taga-Norte. Maysa ti taga-Sur. Maysa ti taga-Pangasinan.
Ngem nakitkitada idin ti nagan ti tunggal maysa kadagiti panid ti Bannawag. Dinaydayawda. Inap-apalanda pay ket ngata ta kanayon a rummuar ti nagan ni daydiay--di la ngata maib-ibusan 'ti suraten daydiay a lokdit (lokdit ti pagsasao daydi mabigbig a Tang Ben Pascual--dina kayat nga awaganmi iti attorney!)
Idi kuan nagsasarakda iti Bannawag idiay Soler. 'Dadakkel' ti ulona. 'Babassit' ti ulona. Ngem maymaysada ti ab-ablen: balikas! Sika gayam! Sika gayam!
No kuan masansandan iti opisina. Agisubmitirda iti sinuratda. No dadduma pabayadanda pay ketdin uray dida pay nasursurat! No dadduma, no agsukot ti gapuananda, agusardan iti parbo a nagan. Nagan iti sirok ti latok! Pagbagasandan ti magasin! No dadduma, wenno masansan, abuten ida ti panagmemerienda. Intay' pay agmerienda, yawis dagiti kameng ti editorial. Saanen, kunada, ngem kunkunada laeng! Ala, intayon. Wenen, a, ta agkirkiraos metten 'diay sinalbag a boksit--di pay ngamin nangaldaw; ta nabayag bassiten a di nakasingir iti bayad ti sursuratenna. Idi kuan 'maranranaanna' metten ti merienda. No dadduma, addan kaduana a 'rumana'. Ket saan laengen nga is-isu ti 'mairanud' iti sueldo nga agtaud iti panid ti magasin! (Ammo payen no ania ketdin ti makunkuna piman dagiti masansan a dandanonenda--wenno paset ketdi met ti pangawisda nga agsuratdanto manen.)
Naminsan, nangisubmiti iti nobela nga inukopanna iti mano a rabii ken aldaw, ken bulan sa pay ketdi, a kurang la a matukkol ti naganus pay a durina. Iti panangur-uray ti nobelana iti pangngeddeng ti editor, nairana a nagpasiar met ti maysa a dayag a mannurat, ket kastoy ti kinunana: Ayna, naglaing nga ubingen! A dinanogna kano pay (indanonda kenkuana) ti lamisaan ti ay-ayek-eken nga editor. Di ninamnama daydi a balasang a ti inawaganna iti ubing, nupay in-inauna ngem isu, nagbalin a katakunaynayna a nagaramid iti ubbing!
Idi kuan, no ania a gapu, napan nagpasaklot iti anil-il ti dalluyon. A dina ammo no agkikitadanto pay kadagiti naranranaanna a nakipagmerienda. Inukopanna ti sumaruno a nobelana. A dina ammo no ania met ti ar-aramiden dagidiay a nakipagmerienda iti bukodda a lubong.
Di nagbayag, nakaawat iti awis ti sabali pay a mannurat, ket pagsubsublienda iti Manila tapno makipaggamulo iti bangonenda a magasin.
Gundaway daytoyen! kinunana a kasla nakatukno iti atang. Nagremedio a dagus iti pinagpletena. Bitbitna ti nangisit nga standard nga Underwood a makinilia a binulodna iti maysa nga ikitna ket rinabrabiina ti nagpa-Manila a napnuan iti arapaap.
Ilokano ti impanaganda iti binangonda a magasin. Ni Clemen Uclaray (ti Magsingal, Ilocos Sur) ti nangipangulo. Nagaduda a napusgan nga editor! Ti imasna laeng ket sabali a nagan ti inusarda, tapno saan a pawilan ida ti Liwayway nga agsurat iti Bannawag. Manmano laeng ti nagusar iti pudno a nagan: dagidi di nagbuteng!
Impagarupna no agsueldoda. Ngem nagangayanna a nakidagdagus, ken nakipangpangan iti gayyemna nga agnagan iti Cristino I. Inay (ti Sinait, Ilocos Sur), iti Felix Huertas, iti sumagmamano a lawas. Kasla marunrunaw nga asin iti bainna—di pay nakapagsubsubad agingga ita!
Nagsapulda iti upaanda nga 'opisina'. Nakasarakda idiay Cataluna, iti agabbaboy! Ken awan met gayam pagbayadda!
Awan sa pay makalawas, inkeddengda a mangalada laengen iti kuarto a pagdagusanda.
Ta saanen a nasunotan ti immuna a bilang ti Ilokano Magasin...
III
Ammoyo no ania ti nainsangayan a kalye iti Quiapo tallopulo-ket-uppat a tawenen ti napalabas (1967 idi)? Wen, 1967 idi. Uray ngamin no sursorem ti sangabukel a Quiapo, awan masarakam a kas itoy naipangruna a kalye.
Ala, dumaw-askayo iti Quiapo ket kitaenyo no adda pay kalye a dumna iti Quezon Boulevard iti daya, a nagtunged iti Claro M. Recto iti amianan. Kitaenyo no adda pay pagbiliaran ken pagtagilakuan iti libro a nangipit itoy akikid ken ababa a kalye. Kitaenyo no adda pay ti Samson Technical and Fashion School iti laudna, ken ti National Radio School and Institute of Technology iti amianan nga inuluananna. No awanen dagitoy, nalabit a kinnanen ti panawen iti panaglupos ti teknolohia.
No adda pay dayta a kalye, isu ti Coromina Street, no dida pay binuniagan iti sabali; ta agasem met ngamin ti tallopulo-ket-innem a tawen a nangan? Kibkibkiban idin ti lati ken ngumisiten dagiti balbalay ken dadduma a pasdek. Adda idi tianggi iti sikigan ti pagbiliaran. Adu ti agisaw-isaw nga uksob ken nabaduan iti tato, ngem adu latta ti natured nga estudiante nga agdagus kadagiti kakasla tangkal a kuarto, wenno manglinteg nga agpaamianan/abagatan a tantan-awan dagiti nalitem a balaybay a lalailuen ti polusion a yang-anges ti naalunapet a dagaang. Adu ti agaayaw nga ubbing a kurang la ray-awda dagiti sumanengseng a bingraw kadagiti pagbasuraan idinto a makumikom dagiti inna kadagiti puestoda nga aglako iti nalibeg a pagpalamiis ken nalitem a barbekiu iti igid ti kalsada.
Iti ngalay dayta a kalye, iti sikiganna iti daya, adda dua kadsaaran a balay a no serken iti bassit a paraangan, no masao a paraangan, no iti naladaw nga agsapa, di bumurong a makita ti labus, nakanganga a baseng a nagbado iti tato a nakadeppa iti bassit a bangko iti abay ti ridaw. Masay-op ti agannabangles nga arak wenno beer, ket iti sirok ti bangko, nanukunok dagiti masikog a lamok a saanen nga agkutkuti—-nalabit a nabartekda iti panagrennekda a nagsusop iti dara daydiay a nakanganga.
Iti ngatuen ti ridaw, dadakkel ti naisurat iti dungrit a karatula: ROOM FOR RENT.
Padasentayo dita, kinuna ti kapudawanda a tallo.
Nagsarimadeng dagiti kaduana a nakakita iti nakanganga iti bangko.
Amangan no ditayo mabigatan dita! kinuna ti maysa.
Impalikmutda ti panagkitada: naipit-ipit dayta a balay iti padana a ngumisiten.
Nabannogakon a magmagna, kinuna ti napudaw. Padasentayo.
Nagparang ti bassit a baket a pumurawen ti buokna kalpasan a nakapagdaydayawen ti tallo. Binugtakna ti nakanganga nga idi la a nakariing.
Ababa laeng ti saritaan. Makasapul unay dagiti agsapsapul iti pagturogan; makasapul met unay ti agpaupa iti agupa.
Taltalloda idi damo. Ngem nakasimpalongda iti sabali pay a tallo a kaduada nga agupa—-tapno bumassit ti bayadan ti tunggal maysa!
IV
Ti naganda:
Peter La. Julian, iLaoag.
Prescillano N. Bermudez, iPangasinan–Isabela.
T(eresito). Gabriel Tugade, iMarcos, Ilocos Norte.
Benjamin C. Chua, iLaoag.
Constante Al. Domingo, iBacarra, Ilocos Norte.
Ken Siak, iSan Juan, Ilocos Sur, kdpy.
No diyo am-ammo ida: mannurat dagitoy nga Ilokano.
Isu a kagasatan a kalye iti Quiapo ti Coromina, iti 720-A. Uray balibaliktadem ti sangabukel a pakasaritaan ti lubong, uray man ket no ringudam ni PNB, wenno ni PLJ (saanen da TGT ken BCC ta narigaten a sapulen ida), wenno ni CAD (sapulem ti e-mailna ken ni Amado I. Yoro), no adda sabali a grupo ti Ilokano a mannurat a nagpipinnalumba/nagsisinnublat iti dudua a makinilia, a nagsurat iti maymaysa a kuarto!
Isuda idi ti sarut ti Bannawag! Ta kanayonda a mapan agsingir (malaksid sa ni CAD) uray no dida pay naisursurat ti singirenda!
Nagtutulagda. Nasken nga adda aldaw a 'pannakatagabo' ti tunggal maysa! Para Lunes, Martes, Mierkoles, Huebes, Biernes, Sabado. Sasa ti Domingo isu nga adda agpidua a patagabo iti makalawas. Isu ti para luto, innaw, makitienda, ken agdalus iti kuarto iti agmalmalem--naimbag ta saan a para laba ta di ket koman agkamata nga agur-uray iti sarsaripiten a danum iti gripo!
Awan ketdi ti agmammandar. Awan ti agpilpili iti kanen wenno sidaen. No ania ti maipasango mayat lattan ti kabukab dagiti mapasanguan. Agbirawbiraw a dinengdeng/inabraw, naangset/nakset nga inapuy--linugaw la ngaruden nakset pay laeng!
Kurang la nga agpiesta ti innem no ni PNB ti tagabo. Naimas la ngaruden ti potahena, di pay magesdan ti kaaduna. Di maaw-awanan iti sagpaw a karne. Ken nakintal ti inapuy. Ken addan sa idi gatas ti pakapena iti agsapa, ken adu ti pandesalna.
No ni Siak met ti mairana, ala, agumada nga aglangoy iti sangataawan a digo ti agtatapaw a bulong ti marunggi/marunggay wenno galunggong; wenno ti nalitnaw a baraku a kape, ken sagdudua bukelda a pandesal (dadakkel pay idi!).
No ni TGT, idi damona ti agapuy (agluto iti inapuy), isu daytay nakset a linugaw! A ta damona kano idi ti agapuy--piman!
Ti Sabado ti naisangayan! Uray no tagtagainep pay laeng, ammon dagiti kadua ni BCC ti ipasangona: misua a nasagpawan iti ligo! Pulos a di nagbalbaliw!
Naminsan, napan ni CAD iti tianggi. Nalipatanna ti awag iti Tagalog ti kayatna a gatangen nga ipasango.
Pabili pong laki, kinunana.
Anong laki?
'Yong may ganong-gano'n, kinunana kano nga intukolna ti dua a tanganna kadagiti pispisna sana pinagkutikuti ti walo a ramayna a kasla agkayaw-at a kurita.
'Ay, pusit!' kinuna kano ti tindera.
No naibusan daydiay maysa (bay-anyon ti inisialna tapno masalakniban kadagiti aburoyna a lallaki) iti balikas iti sursuratenna a nobela, mapan iti regkang ti diding ket sakbay nga isunelna ti rungrongna, ibatogna pay ti kanigid wenno kanawan a matana, bareng adda daytay agkutikuti idiay bangir a tawa!
Naragsakda ketdi. No iti sardam a ti la adda a pakaisabsab-itan ti saritaanda, no nakasangpeten ni TGT a nangkiwkiw iti lakuanna iti encyclopaedia, mapunno ti nailet a kuarto iti katkatawa--maysa a double deck, maysa a kama, maysa ti agidda iti paradipad ti tawa, dua ti agidda iti basar a tabla. Adda idi piman a Sally--da la BCC ken CAD ti makaammo no asino daydi a dayag. Inar-aremmo, kinuna ti maysa. Lokdit, no sika! kinuna ti sabali. Idi kuan aglinnayatdan iti gemgem. Piman a Sally, ania ngata, aya, ti langana ta kasuron pay met ti tunggal maysa kadagidiay dua a masao nga inaremda?
Simngat ti dadduma ket naalep-ep ti apuy iti nagbaetan ti dua.
Ket nagari manen ti katkatawa. Sa la awan no agturay ti tarakatak dagiti tekla.
Kaasi dagiti makinilia a pagsisinnublatanda. No dadduma, adda pay arug, aduda, a makipagad-adu idiay Bannawag! Ininaw ni PLJ sadiay ti nobelana a Casa Fernandez. Lineppas ni PNB ti Billit-tuleng a nobelana; ti Puraw a Balitok a nobela ni TGT, ti Agus a maikatlo a sequel ti Pupoy ni Siak, ken ti sarita ni Siak a Dadakkel a Mata iti Babassit a Tawa. Ken adu pay a sarita ken salaysay, daniw, ken no ania ditan a mapanunotda a suraten. A nakapaspasurotan ni BCC.
Dagiti arog:
Edilberto H. Angco - Sta. Lucia, Ilocos Sur.
Eldorado E. Licos - Alcala, Pangasinan.
Genaro R. Sumaoang - Sta. Ignacia, Tarlac.
Esmenio B. Galera - La Paz, Abra
Feliciana J. Abril - Binalonan, Pangasinan.
Jose Castillo Galbis - Lallo, Cagayan.
Reynaldo A. Duque - Bagani Ubbog, Candon, Ilocos Sur.
Jaime Lozano - San Nicolas, Pangasinan.
Ken adu pay a kinnanen ti panawen ti nagnaganda.
Immarog pay dagiti taga-Bannawag:
Juan S. P. Hidalgo, Jr. - Rosales, Pangasinan.
Dionisio S. Bulong -Sta Teresita, Cagayan (sarsarigsigannan sa pay la idi ni Eden Cachola ti Narvacan, Ilocos Sur.)
Herminiano C. Calica - Aringay, La Union.
Juan A. Alegre - Banna, Ilocos Norte.
Guillermo R. Andaya - Bacarra, Ilocos Norte.
Jose A. Bragado - Santa, Ilocos Sur.
Uray daydi Editor David D. Campañano ti Burgos, Ilocos Norte.
Awan ketdi ti artek, isu nga uray no kanayon ti garikgik, di agunget daydi Apo Marta.
Naminsan, nagsakit ti tian ni TGT. Naidaw-as ni Eldorado. Inap-aprosanna ti tian ni TGT. Kasla kano nagpukaw nga angot ti lugit ti sakit. Isu a tunggal sumarungkar ni Eldo, doktoren ti awag kenkuana.
Naminsan, adda imnas a sangaili/indagas ni PNB.
Kasinsinko, inyam-ammo ni PNB.
Bimmabada. Nabati ti sangailina ti key chainna.
Mercedes Pascua.
Nangnangngegko daytoy a naganen! nalagip ni Siak.
Saan a bimmasol ta nagkompadre/komadreda idi agangay.
V
Nabileg ti babbai, ken panagdur-as, ta dagitoy ti namagsisina iti innem. Sakbay dayta, nagtutulagda a mangangaydanto iti reunion kalpasan ti no mano a tawen.
Nagsubli ni PLJ iti probinsia.
Nakastrek ni PNB iti sabali a trabaho--sumsumrek idi iti Katas magasin--ken nagasawa, isu a pimmanaw.
Nakastrek ni Siak iti pagablan idiay Manggahan, Pasig, ket nagkadagusanda ken ni Genaro R. Sumaoang sakbay a nakasarakda iti padada met la a mannurat a nagbalin a kasimpungalanda. Daydi Lina Lorenzo ti nakagasat ni Genaro. Ni met Sinamar A. Robianes ti nagasatan ni Siak.
Ni TGT, nagkatuloyanda iti sigud a kaayan-ayatna ket nagturongda iti America.
Ni BCC, naigasatanna met ti nakapan iti America, a kaduana ti kaingungotna (saan a ni Sally!).
Ni CAD, nagpa-Hawaiida iti kaingungotna, ket ti naudi a damag: ammo ni Amado I. Yoro ti e-mail addressna.
Awanen ti damag kada BCC ken TGT ngem maipagarup nga addada pay la iti America (nalabit a nagaborandan iti doliar!).
Da PNB, PLJ, ken ni Siak ti adda pay la iti sirkulasion ti naganda. Agpapadada a tallo a naikkanen iti medalia ni Pedro Bucaneg.
Gumatangkayo iti Sagumbi tapno maam-ammoyo ni PNB a boss ti PIA Bangued, Abra. Iti naudi a suratna ken ni Siak, awan kano pay ti manugangna.
Nagpaay met ni PLJ iti PIA.
Ni CAD, no di mariro ti lagip ni Siak iti inyarasaas ni Amado, kasosion ti maysa a bupete idiay Hawaii.
Dandanin agbalin a lelong ni Siak ti kagudua ti Puraw. Addan iti Utah, U.S.A., a kaduana daydi nagkuna: Ay, naglaing nga ubingen! Ken dua nga ubbingda--nabati pay iti Pinas ti tallo nga ubbingda. No dadduma mail-iladoda iti isno (Ingles ti isno; Kastila ti niebe), a kunana. Kas kada PNB ken PLJ, dekareran dagiti ubbingda.
Saludsod sakbay a mangrikeptayo:
Akinladawan kadagitoy:
a. misua/ligo
b. naimas a sagpaw
c. birawbiraw a dinengdeng/inabraw
d. naangset a linugaw
e. rungrong iti regkang
f. ganon-ganon
No ammoyo ti sungbatda, nalaingkayo a mannurat!
No ammoyo ti yan ti Coromina, nalalaingkayo manen!
No makitkitayo pay ita dagitoy innem, dakayon ti kalaingan!
Ket pakisaludsodyo: kaanonto ti reunion?
Pagunianyo man ketdi da BCC, TGT, ken CAD.
ilo_Latn tpi_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn fin_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn fin_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn fin_Latn ilo_Latn swh_Latn pag_Latn ilo_Latn zsm_Latn ast_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn tgl_Latn tgl_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn vec_Latn glg_Latn vec_Latn cat_Latn pag_Latn ilo_Latn glg_Latn hat_Latn ilo_Latn ilo_Latn ast_Latn ilo_Latn vec_Latn grn_Latn grn_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ast_Latn ilo_Latn ilo_Latn slk_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn twi_Latn ilo_Latn pag_Latn ilo_Latn mri_Latn ceb_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn