Rumbeng Kadi nga Agparang ti Nagan a Jehova iti Baro a Tulag?
NAPATEG kadi nga agparang ti nagan ti Dios iti Biblia? Nalawag a kasta ti kayat ti Dios. Ti naganna, nga irepresentar ti uppat a letra a Hebreo a maawagan iti Tetragrammaton, ket agparang iti dandani 7,000 a daras iti orihinal a Hebreo a teksto a gagangay a maawagan iti Daan a Tulag. *
Bigbigen dagiti eskolar iti Biblia nga agparang ti personal a nagan ti Dios iti Daan a Tulag, wenno Hebreo a Kasuratan. Nupay kasta, adu ti agkuna nga awan dayta iti orihinal a Griego a manuskrito ti Baro a Tulag.
Ania ngarud ti mapasamak no ti mannurat iti Baro a Tulag agadaw kadagiti teksto manipud iti Daan a Tulag a nagparangan ti Tetragrammaton? Kadagita a gundaway, kaaduan a managipatarus usarenda ti sao nga “Apo” imbes a ti personal a nagan ti Dios. Dayta a kadawyan nga aramid ket saan nga inannurot ti Baro a Lubong a Patarus ti Nasantuan a Kasuratan. Inusarna ti nagan a Jehova iti 237 a daras iti Kristiano a Griego a Kasuratan, wenno Baro a Tulag.
Ania dagiti parikut a pakaipasanguan dagiti managipatarus iti Biblia no ikeddengda nga usaren wenno saan ti nagan ti Dios iti Baro a Tulag? Adda kadi pangibatayanda iti panangusarda iti nagan ti Dios iti daytoy a paset ti Nasantuan a Kasuratan? Ken ania ti epektona kadakayo ti pannakausar ti nagan ti Dios iti Biblia?
Parikut iti Panagipatarus
Saan nga orihinal dagiti magun-odan ita a manuskrito ti Baro a Tulag. Masansan idi a nausar dagiti orihinal a manuskrito nga insurat da Mateo, Juan, Pablo, ken dadduma pay isu nga awan duadua a nadaras a narunot. Gapuna, naaramid dagiti kopia ket tunggal marunotda, maaramid manen dagiti baro a kopia. Kadagiti rinibu a kopia ti Baro a Tulag a magun-odan ita, kaaduan ti naisurat agarup dua a siglo kalpasan a naisurat dagiti orihinal. Agparang nga iti dayta a tiempo, dagiti agkopkopia kadagiti manuskrito mabalin a sinukatandan ti Tetragrammaton iti Ku′ri·os wenno Ky′ri·os, ti Griego a sao para iti “Apo,” wenno nagkopiada kadagiti manuskrito a nasukatanen dayta a nagan. *
Gapu ta ammo dayta ti managipatarus, masapul nga ikeddengna no adda dagiti ebidensia a talaga a nagparang ti Tetragrammaton kadagiti orihinal a manuskrito a Griego. Adda kadi kasta a pammaneknek? Usigenyo dagiti sumaganad nga argumento:
Idi nagadaw wenno nagbasa ni Jesus iti Daan a Tulag, inusarna ti nagan ti Dios. (Deuteronomio 6:13, 16; 8:3; Salmo 110:1; Isaias 61:1, 2; Mateo 4:4, 7, 10; 22:44; Lucas 4:16-21) Idi kaaldawan ni Jesus ken dagiti adalanna, nagparang ti Tetragrammaton kadagiti kopia ti Hebreo a surat a masansan idi a naawagan iti Daan a Tulag, ket kasta met laeng ita. Nupay kasta, iti adu a siglo impagarup dagiti eskolar nga awan ti Tetragrammaton kadagiti manuskrito ti Griego a Septuagint a patarus ti Daan a Tulag, agraman kadagiti manuskrito ti Baro a Tulag. Ngem idi ngalay ti maika-20 a siglo, adda nakaskasdaaw a natakuatan dagiti eskolar—natakuatan ti dadduma kadagiti kadaanan a pirsay ti bersion a Griego a Septuagint a maus-usar idi kaaldawan ni Jesus. Naisurat kadagitoy a pirsay ti personal a nagan ti Dios a naisurat iti karakter a Hebreo.
Inusar ni Jesus ti nagan ti Dios ken impakaammona dayta iti sabsabali. (Juan 17:6, 11, 12, 26) Nabatad nga imbaga ni Jesus: “Immayak iti nagan ni Amak.” Inyunay-unayna met nga amin a nagapuananna ket inaramidna ‘iti nagan ni Amana.’ Kinapudnona, ti mismo a nagan ni Jesus kaipapananna “Ni Jehova ti Pannakaisalakan.”—Juan 5:43; 10:25.
Agparang ti nagan ti Dios iti napaababa a pormana iti Griego a Kasuratan. Iti Apocalipsis 19:1, 3, 4, 6, ti nagan ti Dios ket paset ti ebkas nga “Aleluya,” a ti literal a kaipapananna “Idaydayawyo ni Jah!” Ti Jah ket napaababa a porma ti nagan a Jehova.
Dagiti immuna a surat dagiti Judio ipamatmatda a dagiti Judio a Kristiano inusarda ti nagan ti Dios kadagiti suratda. Ti The Tosefta, maysa a koleksion dagiti nayebkas a linteg a nakompleto idi agarup 300 K.P., kunana maipapan kadagiti surat dagiti Kristiano a napuoran iti Sabbath: “Dagiti libro ti Ebanghelisador ken dagiti libro ti minim [a maipagarup a Judio a Kristiano] ket saan a nasalakniban manipud iti puor. Nabaybay-an dagitoy a mauram, . . . agraman ti linaonna a Nadibinuan a Nagan.” Daytoy met laeng a surat inadawna ni Rabbi Yosé a taga-Galilea, a nagbiag idi rugrugi ti maikadua a siglo K.P., a nagkuna a kadagiti dadduma nga aldaw iti lawas “adda mangkartib iti nadakamat a Nadibinuan a Nagan nga adda kadagitoy [sursurat dagiti Kristiano] ket idulinda sa puoranda ti dadduma.” No kasta, adda nabileg a pammaneknek a dagiti Judio a nagbiag idi maikadua a siglo K.P. patienda a dagiti Kristiano inusarda ti nagan a Jehova kadagiti suratda.
Ania ti Inaramid Dagiti Managipatarus?
Ti kadi Baro a Lubong a Patarus ti kakaisuna a Biblia a nangisubli iti nagan ti Dios idi impatarusna ti Griego a Kasuratan? Saan. Maibatay kadagiti naibaga nga immuna a pammaneknek, adu a managipatarus iti Biblia ti nakabigbig a masapul a maisubli ti nagan ti Dios iti nagparanganna no ipatarusda ti Baro a Tulag.
Kas pagarigan, adu a bersion kadagiti lenguahe iti Africa, America, Asia, ken kadagiti isla iti Pacifico ti namin-adu a nagusar iti nagan ti Dios iti Baro a Tulag. (Kitaenyo ti tsart iti panid 21.) Dadduma kadagitoy a patarus ti nabiit pay a nagparang, kas iti Biblia a Rotuman (1999), a nagusar iti nagan a Jihova iti 51 a daras iti 48 a bersikulo ti Baro a Tulag, ken ti bersion a Batak-Toba (1989) iti Indonesia, a nagusar iti nagan a Jahowa iti 110 a daras iti Baro a Tulag. Nagparang met ti nagan ti Dios kadagiti patarus a Pranses, Aleman, ken Espaniol. Kas pagarigan, ti Baro a Tulag nga impatarus ni Pablo Besson iti Espaniol idi rugrugi ti maika-20 a siglo. Iti patarusna, inusarna ti nagan a Jehová iti Judas 14, ket dandani 100 a footnote ti mangipakita a Jehova ti pannakaipatarus ti nagan ti Dios.
Makita iti baba ti dadduma a pagarigan ti Ingles a patarus ti Biblia a nagusar iti nagan ti Dios iti Baro a Tulag:
A Literal Translation of the New Testament . . . From the Text of the Vatican Manuscript, ni Herman Heinfetter (1863)
The Emphatic Diaglott, ni Benjamin Wilson (1864)
The Epistles of Paul in Modern English, ni George Barker Stevens (1898)
St. Paul’s Epistle to the Romans, ni W. G. Rutherford (1900)
The Christian’s Bible—New Testament, ni George N. LeFevre (1928)
The New Testament Letters, ni J.W. C. Wand, Obispo iti London (1946)
Iti nabiit pay, kastoy ti komento ti 2004 nga edision ti nalatak a New Living Translation iti pakauna a saona iti sidong ti paulo a “Ti Pannakaipatarus Dagiti Nadibinuan a Nagan”: “Agpapareho ti panangipatarusmi iti tetragrammaton (YHWH) kas ‘ti APO,’ nga inusarmi ti dadakkel a letra a puro babassit ti pannakaisuratda a gagangay nga us-usaren dagiti Ingles a patarus. Daytoy ti mangiduma iti nagan nga ′adonai, nga impatarusmi kas ‘Apo.’” Ngem idi nagkomento maipapan iti Baro a Tulag, kinunana: “Kanayon a naipatarus ti Griego a sao a kurios kas ‘Apo,’ ngem no nalawag a nakotar dayta iti Daan a Tulag ken ti pannakaisuratna sadiay ket nagusar iti dadakkel a letra a puro babassit ti pannakaisuratda, naipatarus dayta kas ‘APO.’” (Dakami ti nangitaliko.) Ngarud, bigbigen dagiti managipatarus iti daytoy a Biblia a ti Tetragrammaton (YHWH) masapul nga agparang kadagitoy a teksto nga inadaw ti Baro a Tulag.
Makapainteres ta iti sidong ti paulo a “Tetragrammaton iti Baro a Tulag,” nagkomento ti The Anchor Bible Dictionary: “Adda dagiti pammaneknek a ti Tetragrammaton, ti Nadibinuan a Nagan a Yahweh, nagparang iti dadduma wenno amin a naadaw iti Daan a Tulag idi damo a naisurat ti Baro a Tulag.” Kinuna ti eskolar a ni George Howard: “Tangay nagparang ti Tetragram uray kadagiti kopia ti Griego a Biblia [ti Septuagint] a nagserbi idi kas ti Kasuratan nga us-usaren ti nagkauna a relihion, nainkalintegan a patien a dagiti mannurat iti Baro a Tulag inusarda ti Tetragram kadagiti teksto ti Biblia no agadawda iti Kasuratan.”
Dua a Makakombinsir a Rason
Nalawag ngarud a saan a ti Baro a Lubong a Patarus ti immuna a Biblia a nangilanad iti nagan ti Dios iti Baro a Tulag. Kas iti maysa nga ukom a naayaban a mangikeddeng iti maysa a kaso nga awanen ti sibibiag a testigo, ti New World Bible Translation Committee siaannad a sinukimatna ti amin a mainaig a pammaneknek. Maibatay kadagiti natakuatanda a kinapudno, inkeddengda nga iraman ti nagan a Jehova iti patarusda iti Kristiano a Griego a Kasuratan. Usigenyo ti dua a makakombinsir a rason no apay nga inaramidda ti kasta.
(1) Patien dagiti managipatarus a tangay ti Kristiano a Griego a Kasuratan ket naipaltiing a kanayonan ti sagrado a Hebreo a Kasuratan, kasla saan a mayanatup a kellaat a napukaw ti nagan a Jehova kadagiti teksto.
Apay a nainkalintegan ti kasta a komento? Idi agarup ngalay ti umuna a siglo K.P., kinuna ni adalan a Santiago kadagiti panglakayen iti Jerusalem: “Ni Simeon insalaysayna a naan-anay no kasano a ti Dios iti umuna a gundaway inturongna ti asikasona kadagiti nasion tapno mangala kadakuada iti ili a maipaay iti naganna.” (Aramid 15:14) Nainkalintegan kadi nga ibaga ni Santiago ti kasta no awan ti makaammo wenno nagusar iti nagan ti Dios idi umuna a siglo?
(2) Idi adda natakuatan a kopia ti Septuagint a nagusar iti nagan ti Dios imbes a Ky′ri·os (Apo), nalawagen kadagiti managipatarus nga idi kaaldawan ni Jesus, dagiti kopia ti immuna a Kasuratan a naisurat iti Griego—ken siempre dagiti kopia iti Hebreo—naglaonda iti nagan ti Dios.
Agparang a nabiit pay a napasamak ti panangikkat iti nagan ti Dios kadagiti manuskrito a Griego, maysa nga aramid a mangibabain iti Dios. Ania ti makunayo? Imparegta ngata ni Jesus wenno dagiti apostolna ti kasta nga aramid?—Mateo 15:6-9.
Umawag “iti Nagan a Jehova”
Talaga a dagiti Kasuratan a mismo “paneknekanda” a dagiti immuna a Kristiano inusarda ti nagan a Jehova kadagiti suratda, nangnangruna no agadawda kadagiti teksto iti Daan a Tulag a nagusar iti dayta a nagan. Awan duadua ngarud a ti Baro a Lubong a Patarus adda natibker a rasonna a mangisubli iti nagan ti Dios a Jehova iti Kristiano a Griego a Kasuratan.
Ania ti epektona kadakayo daytoy nga impormasion? Iti panagadawna iti Hebreo a Kasuratan, pinalagipan ni apostol Pablo dagiti Kristiano idiay Roma: “Tunggal maysa nga umawag iti nagan ni Jehova maisalakanto.” Kalpasanna inimtuodna: “Kasano ti panangawagdanto iti daydiay a kenkuana saanda a naaddaan iti pammati? Kasta met, kasano a maaddaandanto iti pammati iti daydiay saanda a nangngeg?” (Roma 10:13, 14; Joel 2:32) Dagiti patarus ti Biblia a nagusar iti nagan ti Dios no maitutop ket makatulong kadakayo nga umadani iti Dios. (Santiago 4:8) Talaga a nagdakkel a dayaw ti pannakaammotayo ken iyaawagtayo iti personal a nagan ti Dios a Jehova.
^ par. 2 Ti Tetragrammaton tuktukoyenna dagiti uppat a letra a YHWH, a mangirepresentar iti nagan ti Dios iti Hebreo. Iti Iloko, gagangay a maipatarus dayta kas Jehova wenno Yahweh.
^ par. 7 Agpaay iti ad-adu pay nga impormasion maipapan iti kastoy a panangsukat, kitaenyo ti panid 23-27 ti broshur a Ti Nasantuan a Nagan nga Agtalinaed iti Agnanayon nga impablaak dagiti Saksi ni Jehova.
ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn eng_Latn bam_Latn eng_Latn luo_Latn yor_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn