Nupay Saan A Nailak-am
SAAN pay unay a nakaadayo ni Albino iti inuloganna a balay idi rugian a taulan dagiti aso a kasla ammoda ti kinapeklanna nga agsida iti kalaslasagda. Iti balay da komparina nga Oscar ti ammona laeng ita a yan ti naimas a pangmalem ta nagkuyogda itay a nagpaili. Ngem nabayagen a dina naitured ti nakipangan sadiay. Manipud idi simmangpet nga umay makiani ni Adela a kasinsin ti asawa ni Oscar.
Idi mabatoganna ti balay ni Mang Siano a kayongna, natimudna ti karasakas iti kosina. Simrek iti inaladan ket sangkakitana ti dua nga aso a kasla adda pagin-innagawanda iti sirok ti kosina.
Nasabatna ti kakana nga umulog. Nagtimkanna ngem di nagsardeng ni Mang Siano. Nupay kasta, saan a napariknaan ni Albino. Nagtarus iti kosina. Apagisu a nasambotna ni Manang Rosa a nagturong iti pagsareban. Nailemmengna ngatan, nakuna ni Albino.
"Aniat' masida, manang?" agluklukaten kadagiti banga ken tayab.
"'Nia kad' met... awan, a."
Ammon ni Albino a saepen ti awan ken adda. Ngem namrayanna la ti rimmuar a siuulimek. Addanto la aldawyo met, nakunana.
Timmangepen ti sipnget. Saan pay met ketdi a mabisin ta kasla nannanamenna pay laeng ti sitsaron a pinagpulotanda ken ni Sarhento Rubio a naginum itay iti uneg ti ili. Isu nga agsapul manen ti ngiwatna iti arak. Nagturong iti tianggi. Kas panangipapanna, nasarakanna ditoy ni komparina nga Oscar a kain-inninumen dagiti agtutubo. Sangkaamilna dagiti bibigna a naitipon.
"Pari," inrukobna lattan ti pimmidut iti basona iti bangko, "nakasaom met la dagitoy
ubbingen?"
"Ay, ania ket ni babaakan a baron, 'ya," inlaaw ni Roming. "Kasasaonakam la ngarud."
"Kua, ti kunak, Roming," insamira ni Albino nga intumba ti naibasonan nga arak, "no adda mainum... a, ammoyon ti kayatko. Uray no aroskaldo laeng, a."
"Padapadatayo nga adda bolsana, Mang Albino," kinuna ni Roming. "Yantangay inuman daytoy yanmon, bagim metten ti agdiskitar iti manok."
"Uray bagik payen ti niog ken diket," kinuna ti sabali pay nga agtutubo.
"Roming," inyarasaas ni Albino, "mayaremdaka pay no kasta?"
"Ania ket ni babaakan a baron, 'ya," inkatawa ni Roming. "Narigat met ket no bagim la ti mamikpikar ken makiam-ampit."
"Agdayawka man, adik."
"Ne, ta sika pay ketdin ti makarurod, manong?"
"Saan a gapu ta nakainumtayon," inyagaw ni Oscar. "Agsisinatay' pay ketdi ta panagkakaan metten. Madamdamatayto manen."
Nakibiang payen ti dadduma nga agtutubo iti pagsasaritaan ta adda riknada a saan a nasayaat ken ni Albino ket ayonanda ni Roming. Ngem sakbay a rimmaba dayta, impanawen ni Oscar ni Albino.
"Kaska la agul-ulimek nga awan namnamaenna, pari," kinuna ni Oscar bayat ti nabannayat a pannagnada.
Namrayan laeng ni Albino ti immanges iti dakkel. "Makitam, pari," kinunana, "adda kad' isusukmonmon a nagbayadka manipud idi adda ditoy ni Adela? No dimo tinungpal 'di kunak, adda kad' kastoy a parabur? Isu a dimo pay palubosan nga agawid ni Adela."
"Saanmo a sawenen, pari, mapnekakon."
Ngem ania ti maaramidmo no siak ti makadesgrasia iti sangailim, nakuna ni Albino iti nakemna. Sakbay a nakaasidegda iti balay da Oscar, indukit ni Albino ti panagawidna metten.
"Mangantanto idiay balayen," inyawis ni Oscar.
"Adda met la diketyo?" sinaludsod ketdi ni Albino.
"Uray no niog, abunadoak ita, pari. Dagitoy nga ubbing, a, ta..." nagkatawa ni Oscar, "awan met ti mayat a madaeranen iti laingda nga agbalor. Nakitam met, nakakaanayda lattan a nagdulse ken nagbibingka idi Domingo. Nagimbag ket ti adda balasangnan, aya, pari?"
Nagdanggayda a nagkatawa a nanggapuandan a nagsina. Nakapagkameten a naimbag ti sipnget ngem nalawag a makita ni Albino ti dalanna. Ta bin-ig a dangla dagiti alad a nangellekelleng kadagiti paraangan ket nagaaddayo dagiti mula a santol ken sua. Agkirkirayen ti tangatang.
Naisagud ni Albino iti ummong dagiti agkabannuag a sangkailutda laeng dagiti saka dagiti iggemda a baud. Pagsasaritaanda no asino kadakuada ti mailamawto ti manokna a maitadi. Adda nalimed a gandat ni Albino a gapu ti dina nangipasnekan iti dimngeg iti pagaangawan dagitoy. Pinalpaliiwna laeng ni Mang Siano a sisasakruy iti manok. Idi mausig ni Albino a naganas unay ti pannakisamsampitaw ti kayongna iti rabrabak, pimmanawen a kasla awan ti nakadlaw kenkuana.
Sangkasaruno manen dagiti aso a nalaing a tumaul. Ket sa la sarabuenen ti ulimek idi umuli iti balay da Manang Rosa a pagtaenganna metten. Ta nauma met ngamin kenkuana ti kabsatna a nagyananna idiay Bauang. Kasla awanen ti siririing kadagiti nadanonna a kabbalayna iti laem. Awan timtimekna, pinidutna lattan ti maysa a paglamparaan sa nagpakosina. Idi lukatanna ti tayab, nakalang-ab iti nagimas a sang-aw. Saan la ketdi a nagbiddut, nagsida dagiti kabbalayna iti manok. Intan-awna ti silaw iti uneg ti tayab. Sangkabassit la a sotanghon ti nagyan. Linuktanna ti banga.
"Ania ketdin a laingyo a mangan," intabbaawna. "Uray ittip la koma a nateddayo."
"Ne, asinoka, aya?" Siririing gayam ni Manang Rosa. "Asino ti makaammo a manganka ditoy? Saanka met a tao ti balay."
Iniddep lattan ni Albino ti silaw iti kosina sana pinanawan. Dinagasna ti diaketna a landing iti laem sa immulog. Nagtugawanna ti napakleb nga alsong iti paraangan. Saan a nabayag, inasitgan ti aso ni kayongna. Pinagtugawna ti aso iti sangona. Iti daytoy a kanito a panagindurog iti ulimek ken sipnget ti sardam, naipigketen dagiti matana iti nakasamsamek ngem pandek a kamantiris iti abagatanna. Kasla kinaay-ayona a buybuyaen ti nagadu a kulintaba a di makapanaw iti aringgawis ti kamantiris.
Naigiddato iti yaangesna iti napaut ti itatakderna. Tinangadna ti namituen a tangatang sana dinumogan ti aso. Ita laeng a saktanka, kinunana iti nakemna. Nagdisso ti iking ti dakulapna iti pispis ti aso. Nagangek ti aso. Dimmang-es pay ti takong nga adda iti sirok ti kosina. Saan a nagtaktak ni Albino, sipapardas a napan simmirok iti kamantiris.
Ania ketdin a kinasiglatna. Ngem kasta la ketdi dagiti nasanayen iti kastoy nga aramid--pulos a di nakapagtimek ken nakapagkayab ti manok a tiniliwna. Insakibotna sa pimmanaw. Kadagitoy a kanito, umas-asug pay laeng ti aso a pinalekna. Tagtaguoban met iti dadduma nga aso.
"Uray maammuanyonton no masidak la ketdin," naitanamitimna idi makaadayon.
Nabiit laeng a nakadanon iti balay da Oscar. Ngem saanna a naitured ti nagdarasudos nga immuli ta nakaunan da Roming a simmarungkar. Mapaspasakalyen ti gitara dagiti babbaro iti laem. Simmirip laeng ni Albino iti ridaw. Saan a nagbiddut, nakadalupisak ni Oscar ken nagsanggir iti taleb iti asideg ti ridaw. Timmaldiap daytoy ket tinung-edan ni Albino. Inyawisna ti panagpakosinada. Addadan iti kosina idi iruarna ti manok.
"Pari, kalubam pay laeng," kinuna ni Albino a kinagiddan ti panangawat ni Oscar iti manok.
"A, wen la ketdi, pari. Datayto lattan ditoy balay ti manglaspar tapno mapnektay man nga agsida iti aroskaldo."
"Ania ngarud, pari, ipakitatayo, a, ken ni Adela nga adda met kabaelantayo."
"Dayta ngarud ti pampanunotek."
Nagliad ni Albino ket inil-ilutna ti tianna. "Pari," kinunana, "no adda pay killabbanyo, kitaem man ta mangipaunegak 'ti uray bassit laeng."
"Umasidegka ditoyen ta igaw-anka. Nasidami kad' amin ti tiniendak itay."
Simngaw ti maraumel a katawa ni Albino. Nagdalukappit pay a simmango iti dulang. Idi nakadaya ti komparina, kimmammet lattan a di nagbuggo. Siaagawa a nangan. Amangan ta maikawa ni Adela a sumrek iti kosina.
Kabayatanna, nagtuloy met ti ragragsak iti laem. Pasaray maipaspasurot dagiti agkompari nga umisem no adda rumsua a pagkakatawaanda iti kadaklan.
"Ti nasayaat, pari," kinuna ni Oscar, "saanko unay a pagrabrabien unay dagitoy arem-mata a bumabbaro tapno maisapsapatayo ti mangluto iti aroskaldo."
"Husto ti kunam, pari. Ba'am ta bilinek ni komadrem."
Naklaatda iti iseserrek ni Adela. Namrayan la ni Albino ti immisem ket rimmukma dagiti matana iti mapaglailuan a kinasippukel ti balasang.
"Ala, napalaluam san ti nagkanta, adingko," kinuna ni Albino idi tumaktakon ni Adela iti inumen.
"Wen la ketdi, a, manong."
"Dika unay, a, ading, ta addanto pakisaliptayo no piesta."
"Dayta pay ketdi ti gapu ti saanna pay a pagawidan, a," insalingbat ni Oscar.
"E, Adela, ud-odanka kadi, a. Naispelanak metten."
"A, danum, manong?" Timmakon ni Adela sa immasideg iti dulang.
"Saanen, saanka nga agrukoben ta---" Siagawa ni Albino a nangallawat iti ungot idinto ta naipetpetna ti dina pagkammet nga imana iti takiag ti balasang. Saan met ketdi a ti barukong a sinarapa ni Adela ti kinitana. Sineggaanna ngamin ti panagpinnerengda koma ngem namrayan la ti balasang ti immisem. Sinam-it ni Albino ti panagkiray dagiti timmaldiap la kenkuana a mata. Nariknana a naglailo ti pusona.
"Arasaasamto man ni manangmo, Adela, ta umay biit ditoy," imbilin ni Oscar idi agsubli ni Adela iti kadaklan.
Inkirkirem laeng ni Albino nga insursurot ti simmibeg a panagkitkitana iti nasukog a likud ti balasang. Nalpas met laengen a nangan. Timmakder a napan nagbuggo iti pagsareban. Pagpumpunasannan ti maysa a rigis idi sumrek ni komadrena nga Itang a nangkalungkong iti nangananna.
"Mangyuperkan iti diket, baket," kinuna ni Oscar sana intudo ti napakleb a labba nga inaddaganna iti langdet.
"Nangalaanyo?" sinaludsod ni Itang.
"Inud-odak ken ni kayongko. Inkarik payen, a, a teksasto ti pangsandik. Ta no makapanak idiay Bolinao, adu la ketdi ti mayawidko a babauden. Adda kad' saan kadagiti katalonanmi idiay."
"Adut' dagayo, a, idiay, kompari?"
"Adda met bassit," linamlamuyot laeng ni Albino ta ania ngarud ket dina met panggep nga ipudno a nalaklakonan dagiti matagikuana koma a talonda idiay Bolinao.
Immunan ni Albino a rimmuar. Saan a limmaem. Nagdeppaanna ketdi a nagsammakedan ti ridaw.
Nakiangaw dagiti matana a nangsaggaysa a nangkita kadagiti adda iti uneg. Nagpatingga ti panagkitana iti baro a mapaspasakalyean.
"Aglemlemmeskan sa met iti bainmon, adik," impaggaakna. "Danogdanogem 'ta barukongmo. Kitaem no dika agbalin kasla abuyo."
"Umaynak la isunon, manong," kinuna ti managbabain a baro.
Namrayan la ni Albino ti nagkatawa sana kinuna: "Sabali laeng ti agpaay kaniak, adik. Saan a kasta, Adela?"
"No isut' pagtutulagan, dakes kadi?" imparato met ti balasang.
"Ala, pamakpakawananyo ti isisingak," inggiddato ni Albino ti pimmanaw iti ridaw ket kinamakamna ni Oscar iti diskanso. Nagbaybayda nga immulog.
Inyawis ni Albino ti pannakitiponda iti ummong a nangpanawanna itay ken ni Mang Siano a kayongna.
Awanen ti tao iti paraangan a naturongda. Nagsalidada ket intuloyda ti nakabambannayat a pannagnada.
Tinaldiapan ni Albino ti nagkalikepkep a komparina.
"Nausawanka kadin?" sinaludsod ni Albino. "Inta uminum, a, no adda naitugotmo dita."
Tinaliawda ti tianggi iti masanguananda. Nasilnag pay laeng ti paraangan ti tianggi. Imparpardasda bassit ti nagna. Ngem saanda pay a nakaarubayan iti tianggi idi makangngegda iti ariwawa. Iti balay da Oscar.
"Ni komadre daydiay, pari," kinuna ni Albino.
"Aniat' ngiwngiwatanna ita?"
Saandan a nagtuloy nga umasideg iti tianggi. Nagsublidan iti balay da Oscar.
"Nagawan ket a bain dayta a lalakin," nabigbig a dagus ni Albino ti timek ni Adela. Kasla adda naipalok iti barukongna ket nabatin.
"Ania dayta?" Sumalsalpa pay laeng ni Oscar iti diskanso.
"A, addakayon, 'ya?" Kasla nasiwak ti lapayag ni Albino a simrekan ti timek ni Itang. "Ti ket awan a bainyo nga agyuli ditoy balay iti tinaktakaw laeng. Datao pay ketdin ti pagtatakawenda."
"Sino?"
"Sino pay no di ti kayong dayta a komparim."
Kasla nakapigpigket ti subsob ni Albino nga inammusayanna idinto ta kasla anniniwan laengen a timmaraigid iti inaladan ken sipapardas nga immadayo.
Nakidiables, nakunana iti nakemna. Sadino man ngata itan a lubong ti mapan pakikabbalayan?
Iti pagsanaan (pagaramidan iti asin) a rinugian ni BIENVENIDO C. CABRAS ti nagputar kadagiti sariugma idi agtawen iti sangapulo ket lima. Nagsursurat iti drama iti radio idiay Dagupan City. Nobelista ken master iti sarita, Bucaneg Awardee ni BCC. Innem ti annakda ken ni sigud nga Erlinda Soria, taga-Bani, Pangasinan. Tubo ti San Pedro, Narvacan, Ilocos Sur.
ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn war_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn spa_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn