Dagiti Ilokano Epic a Koleksion ni Florentino H. Hornedo, Ph.D. (part 2)
TI DONYA ANNAGUD
Adtoy ngarud nga intay siripen ti maikadua nga epiko, ti Donya Annagud.
Naipablaak daytoy iti “Perceptions of Alien Intrussion in Bakun-Amburayan River Valley Oral Literature” a sinurat met laeng ni Dr. Hornedo ken naipablaak iti St. Louis University Research Journal, Volume XIX, Number 2, December 1988.
Ngem ti reference nga inaramattayo a nagsurat ket saan a dayta edited text wenno dayta naipablaak dita journal no di ket ti orihinal a manuskrito a sinurat ni Dr. Hornedo. No orihinal a manuskrito no kunatayo, daydiay manuskrito nga insubmitarna (Dr. Hornedo) iti editor ti journal, (daydi) Prof. Felino Lorente.
Kasano iti pannakaaddana kaniak ti orihinal a manuskrito a naisurat iti makinilia iti newsprint? Nalabit a daytoy ti masaludsodmo, kailian. Kastoy nay: idi siak ti copy writer, scriptwriter iti DZWT idi pakauna ti 1990’s, mapanak agpapirma ken ni Fr. Gaden (VP ti SLU ken ti hospital) iti voucher iti kinsenas ken katapusan a kas sueldok. Padagasennak latta met iti opisinana ni (daydi) Profesor Felino tapno agsasarita/agistoria ken kaduami ti assistantna nga isun iti simmukat kenkuana nga editor itan ken curator ti SLU museum, ni Ike Picpican. Mannurat met iti Ilokano ni Prof. Felino. Komentarista. Intedna kaniak daytoy nga orihinal a manuskrito ni Dr. Hornedo kalpasan a nabasana iti BANNAWAG ti salaysayko maipapan iti Bag-o. Kas iti immuna kinopiak as is a pannakaisuratna. Saanko nga inedit tapno mapreserba ti kinaorihinalna ti epiko.
DONYA ANNAGUD
Ay, maistoryak man ngarud
Ni Donya Annagud nga agbaboy ti putot
Nga sangagpa kan ti subbok
Sangaanep kan ti bukot.
Nagdidinnamag ngarud
Ni babae nga Annagud nga agili idiay Rimos.
Nadamag met ni Igorot
Nga agili idiay Bontoc
Ta baboy ni Annagud
Gapu’t mabirok na ti dilos
Ta pailado la ngarud
Asawana nga kaingungot.
Kinunana’t nagpanunot
Ni lalaki nga Igorot,
Ala asawaak a naanus
Nga kalinglingay ko kaingungot
Nga kaid-iddak pay no intan maturog.
Indak man la ipalubos
Ta innak man idiay laud
Ta innak paneknekan ni putot
No tagilako ket ngarud.
Ket inewenan na pay ngarud
Ngem agdardaraskan kunan baketna
Piman ket pinanpanunotna.
Ket daydi Igorot piman
Di kad’ simmalog
Pasaray tumaray, pasaray kan sumaytok
Ta kasta’ta pannagna ti Igorot
Piman aya nga sumalog.
Idi dumanon ngay idiay Inmayos
Nasarakanna ni Lakay Sagud
Aya nga manglanlanut,
Ti lanot ti bagbagotot
Nga inna kan paggalot
Piman aya iti abolog
Nga pangipopokannat’ manok.
Ket kunana diay Igorot,
Diak makabasol, atanod
Biangko man toy sumaludsod
No ania ti dalan nga agpalaud
Nga apan idiay ili ti Rimos
Kinuna di Igorot,
Piman aya ken ni Lakay Sagud.
Imbaga met ni Lakay Sagud
Nga surotenna tay agpalaud.
Ket laud met nga laud piman daydi Igorot,
Nasarakanna kan pay ni Lakay Cuanso nga bukatot
Nga nagkalalaw ti manok
Ken agguyguyod iti aso
Nga naggapu gayam idiay barrio ti Rimos
Nga in gayam nagbirbirok ti aso ken manok.
Kinuna manen ni Igorot,
Apay diak makabasol, atanod,
Biangko man la toy agsaludsod
Ta apay nagkalalawka iti manok,
Adda pay asom nga maguyguyod.
Isu ngad’d ti naggapuak, atanod,
Innak nagbirbirok ti aso ken manok
Ta isu iti paisangbok
Kinuna kan ni Lakay Cuanso nga bukatot.
Adinno, aya, atanod, ti dalan nga agpalaud
Kuna kan daydi Igorot;
Kuna kan met ni Lakay Cuanso nga bukatot,
Aglaud ka nga aglaud,
Makitamto dagitay nagbibinnatog
Nga nain-intar nga niyog.
Masarakamto daydiay ubbog,
Kuna ni Lakay Cuanso nga bukatot,
Di kad’ laud kan la nga laud
Diay lalaki nga Igorot.
Idi dumanon idiay ubbog,
Adda met gayam ni Donya Annagud,
Ket agsabetda pay ngarud
Ngem di met am-ammo ni Igorot
Gayam nga isu ni Donya Annagud.
Ket kuna daydi Igorot,
Diak makabasol, atanud,
Biangko man la toy agsaludsod
No adinnot’ dalan nga agpalaud
Nga apan idiay ili diay Rimos
Nga ayan ni Donya Annagud
Akin-baboy kan ti putot
Nga kas kan la bantay nga turod
Nga sangaanep kan diay bukot,
Sangaagpa kan diay subbok
Kunan daydi Igorot.
Kuna met ni Donya Annagud
Ta saanda nga agin-innammo ngarud
No isu ti gandatmo, atanod,
Inta man ngarud agkuyog.
Nagkuyogda di Igorot
Idi dumanonda idiay Rimos,
Inturong na met nga imbatog
Nga “Ala, siripem man idiay sirok.”
Siripen di Igorot
Adda met gayam diay baboy nga putot,
Adda ‘diay nga aglukluk-ob
Kuna kan di Igorot,
Diak makabasol, atanod,
Biangko man toy sumaludsod
No manot’ bayad ni putot.
Simmungbat ni babae Donya Annagud,
No dayta balor ni putot ti inka masaludsod
Irugi tad’ ta mukod agingga na idiay subbok
Ket kada bilang ti dutdot ket maysa nga pisos.
Ket kuna kan di Igorot
Biang na tay nagpanunot
Ala agurayka, atanod,
Ta sumubliak pay idiay barriok
Ta bareng no adda maitutop
Idiay inur-urnongko nga lagbok.
Kuna kan met ni Donya Annagud
Idi masibet daydi Igorot,
Apay maalanan sa ket datoy baboyko nga putot.
Kunkunana ngarud
Ket in metten nagbilbilin ni Annagud.
Kunanat’ nagsao ni Annagud,
O, baboyko nga putot,
Sumublinto ni Igorot
Ta mabayadannan sa ket dayta dutdot,
Daytoy ti bilin ko ngarud:
No umayto ni Igorot,
Umaydaka bayadan O, putot;
Siguro ta adayo pay ngarud
Idiay ili ti Bontoc,
Maunayandanto ti bannog,
Mabalin nga didanto makaturog,
Kunkuna ni Donya Annagud.
Siimemto, wen, diay Igorot
Nga siguro ipandakanto idiay sirok
Ta apandakanto igalot
Ket umulinto diay Igorot,
Lugarnanto ti makaturog,
Kinuna ni Donya Annagud
Idiay baboyna nga putot.
Idi saan a nagbayag nakaawiden daydi Igorot;
Kuna ni asawana nga naanus
Nga aya kaingungot iti uray ania nga parikut
Ania ngay kinunana piman,
Ania ngay ti napanam
Ta apay a nabayagka met gayam,
Apay adayo aya ti napanam?
Adayo pay nagrud aya nga barrio
Ngem isu daytoy insublik daytoy panunotko
Ta kayatko nga umay iyammo
Kenka a baketko.
Ket dakkel nga panagyaman
Kunana piman ni asawanan
Ta dagus ngad’ nga maammuan
Dayta nga napanam.
Kitaem man, baketko,
Di inur-ornongmo nga lagbo
Bareng no maipag-isu
Ta kuna ni Donya Annagud
Irugimi kan idiay mukod
Ti agbilang iti dutdot
Agingga kan idiay subbok
Pisos ken pisos, pisos.
Ay ket idi makitan di Igorot
Kinuenta diay pay ngarud
Ti kuarta nga sinupsupot
Bale pay la diay kinuribot.
Kuna kan diay Igorot
Saanko mannongan nga isalog
Mangalaak iti kargaderos
Nangala ti dua a nangawit iti kuarta
Sabali ti kinurkuribotda
Sabali pay diay sinupsupotda.
Idi ngay ta sumalogda
Idiay barrio ti Rimos
Ay dagus nga adda met ni Annagud
Gayam agpanpanunot.
Kinunana kan di Igorot,
Addaakon, atanod,
Ta umayko man matalun-od
Adda dagitoy kargaderos,
Kinuna kan di Igorot,
Ala kitaenta ngarud
Met laeng no maitutop.
Ay ket rinibu, ginasut-gasut
Ti awit ti dua a kargaderos
Nga kuarta nga kinurkuribot,
Bale pay la diay sinupsupot.
Idi agkuenta da ngarud
Ay agsobraanen iti dua gasut
Di kad sagtunggal gasut
Ti tangdan diay dua nga kargaderos.
Ay ket idi kano ngarud a naginnawatdan
Ken Donya Annagud,
Kuna kan ni Donya Annagud
Nga aguray ka, atanod,
Ta ipanko pay toy binugbog,
Ta adda ti ipigsa ni putot
Gayam nga sumang-at diay Bontoc.
A, ta kasasaona piman
Ta baboyna ta palubosannan
Iti met kinunana,”O, bilbilinenka, putot,
Imbagak manen ngem isurotko nga ipaannugot
Ta no dumanonkanto idiay Bontoc
Dagusemto, wen, ti gumarot,
Agtaroskanto ditoy sirok
Ta agbalinkanto nga alsong nga lussok.
Ay, di baboy nga putot
Inna met piman pinampanunot
Di kad inuggudan di Igorot
Piman aya ni putot.
Insang-atdan idiay Bontoc,
Naala da pay ngarud;
Diak ammo no mano nga orasda
Nga nagsang-at diay Bantay Panoktok
Aginggana’t idiay Bontoc.
Naunayanda met ti bannog,
Kasta met iti turog
Idi dumanonda idiay Bontoc.
Kuna met ni Igorot, “Ala agurayka nga putot
Ta innak ipapudot
Tay kanem nga binubog.”
Kinunan di Igorot idi ipanna ibaud
Impan idiay sirok nga naabulog
Iti tinalaksan nga kayo ngarud.
Ay, ket daydi Igorot insaangna pay ngarud
Gayam aya di binugbog
Ta kalalaingannanto nagrud man a nga pumudot
Inyedda na met nga inturog
Gayam daydi Igorot
Dakes ngay ta agurok
Ta naunayan nga’d ti bannog
Dikad’ tatta a ket naturog.
Dengdenggen ni putot,
Isu ti bilin ni Annagud,
Dinagusna met ti gimmarut
Ket ti inalupingping nga barot
Nga nangibaud ni Igorot.
Idi naminsan la nga nagdugos
Nagkatlo nga kapugsot
Di inalupingping nga barot
Sananto sinawang-sawang daydi abulog
Nga tinalaksan pay ngarud.
Idi ngay ta makapuot, di lalaki nga Igorot
“Sus, naunaayak sa ti bannog
Iyulogkon ti binugbog, kuna daydi Igorot
Idi iyulogna ngay di binugbog
Ket siniripna idiay sirok
Awan metten ni baboy nga putot.
Hay, nagdanag pay ngarud
Ni lalaki nga Igorot
“Asus, sus,” Kinunkunana ngarud,
Kailala ka’d pay diay naur-urnong nga lagbok.
Ania aya ti remediok
Yantangay ta addsa met asok nga pugot
Ta innak man la paisurot
Ta bareng ket no naisagud,
Kunkunan di Igorot.
Alaenna di asona nga pugot,
Itaboy-taboyna idiay ayan ti bakir
Nga interot’ samekna nga kullot-kullot
Di pay masuksok ti alibot
Di pay makayabkaban ti lamok
Ngem ali laeng ti pamsaakan
Di asona a pugot.
Awan met ti maikuyog
Ken baboy na nga putot.
Ay, ket agdanagen ngarud
Ni lalaki nga Igorot.
Ania ngata ti remediok?
Innak sa ket idiay laud
Amangan no nagtartarus
Kunan daydi Igorot.
Ala, idi kuan ket simmalog,
Napan idiay ili ti Rimos,
Napan met la nga dagdagus
Idiay balay ni Donya Annagud.
Idi dumanon di Igorot,
Kinunkunana ngarud,
Addaak manen, atanod,
Ta awanen a, ni putot.
Siak ngata ti nagerrado
Ta siak ti nakaliway ngarud
Ay dagus met nga gimmarut,
Isu nga immayak manen, Atanod,
Ta amangan no nagtarus ditoy aya sirok.
Kuna met ni Donya Annagud,
Ala isiripmo laeng, atanod,
Ta awan met nakitak nga simmalog.
Isirip la dita sirok
Ta no immay ditoy laud
Siguro adda dita sirok.
Siripen ngay ni Igorot,
Alsong met nga lussok
Ti agtultulid idiay sirok.
Umilika man, atanod,
Kuna ni Donya Annagud
Nga ingatngatona pay ngarud,
Kitaem man ketdi, atanod,
Daytoy napudaw nga luppok.
Ay, ket daydi Igorot,
Naay-ayo ngarud,
Ingngatona met nga ingngato ngarud,
Daydi pandiling ni Annagud.
Hay, bay-am ketdin ni putot.
Ipadasta, atanod,
Kinunkuna ni Donya Annagud;
Ay ket sinakayanna ngarud
Ni babae Donya Annagud.
Sudsod met nga sudsod.
Ay ket ni Donya Annagud,
Kunkunana ngarud, ay agsinatan, atanod
Ta apay mabegbegen toy alipuyok
Ta dayta aya batbatlog,
Ay sus, agbutuanton daytoy alipuyok
Ta danog met nga danog.
Saanak nga makarurod,
Naayot gayam ni Igorot.
Alaem laeng ni putot
Ta adda met dita sirok
Adda dita nga aglukluk-ob.
Idi siripen daydi Igorot
Adda met nga agpaysu ni putot
Nagbalin met la nga baboy a putot
Daydi alsong nga lussok.
Ala, innalanan ti baboyna
Piman ket insangpetna
Dika di ket inaramidda
Ti ugali ti inuuna.
Isu nga imbagada
Ania ti makabael ngata
Ngamin aya nga mangibaga
Ti ugali idi inuuna.
Inkay alaen ni Canuto
Ta isu ti makaammo,
Nalaing pay ti sapsapo.
Daydiay ti nagpatingaanna
Daydiay nga sarsarita.
------------------------------------------------------------------------------------------
KOMETARIO KEN PANIRIGAN
Ti trade connection iti nagbaetan ti highlanders ken lowlanders ti naipakita ditoy nga epiko. Daytoy a relasion ket napintek la unay. Addan daytoy a relasion uray pay idi un-unana a panawen gayam.
Adda laeng sangkabassit a boldiakisna ti epiko ngem nagmayat man iti panangibagana ta saan unay a nakaro. Maysa a makapakatawa ketdi iti panagramanko iti panangiparangna.
Dayta alsong a lussok, kaniak a biang ket metapora para iti saan a nadalus a babai. Lussok ngarud. No lussok referring to as nakittaban a mansanas with matching giggling igges winkling you kano met a, nga umis-isem. Ti alsong ket gagangay a metapora ni Ilokano iti aramid a sexual. Ket no nayunan pay iti sabali a karakteristik ti alsong, butbot, kayatna a sawen, awan iti mamaayna, ta butbot wenno awan ti importansia kenkuana nga ipaay.
Iti sabali a punto, no amirisen a nalaing, adda ti makunkuna nga exploitation a napasamak iti epiko. Dagitoy man dagiti sumagmamano a puntos a masirip:
1) Nabakbaknang ni highlander, ta sinaksako ken sinupsupot ti kuartana
2) Nupay donya ni lowlander Annagud, ti laeng karismana ken kinapintasna ken ti tarakenna a baboy ti gamengna.
3) Kas mailadawan, inaramat ti donia ti kinapintasna tapno maikutanna ken madiktaranna ni Igorot, iti man punto iti panaggiginnatang (business and trade) ken inaramatna ti pintasna tapno madiktaranna ti panunot ti highlander (iti punto a pinaulina ni highlander tapno agnaigda.) Ket sumursurot lattan ti highlander Igorot iti pagayatan ni lowlander Annagud.
Iti punto wenno iti pudno a biag, the lowlanders exploited the highlanders’ wealth.
Ti karakter a Donya Annagud ket nalabit a saan a patneng nga Ilokana. Ta ni Ilokana ket naemma. Nalabit a ni Annagud ket adda laok ti dara wenno maysa a kaputotan ti Kastilaloy ta maysa la ngarud a doya. Wennno maysa a Kastila, kunam pay ketdin a. Ta awan met ti donya ket a patneng nga Ilokana.
No ibasar kadagiti historia, dagiti Kastila, (nga ibagi ni Donya Annagud) ti kaunaan nga exploiter ti kinabaknang ni Igorot (nga ibagian ti bidatayo a lalaki). Agingga kadagitoy nga aldaw, dagiti pay laeng gangganaet ti exploiters iti Cordillera lalo dagiti minasan a kukua dagiti ganggannaet. Dagiti gangganaet a minasan a pagbalinenda mettem a sungkaan dagiti kalboenda a bambantay.
Ngem ti kangrunaan itoy nga epiko, ti raconteur wenno ni Lakay Canuto Bayang, kunana kadagiti Bontoc wenno ti bida a lalaki, Igorot. In this phrase, I assume that the Bag-o acclamation that they (Bag-os) are Igorot is remote idea. Dakami nga Igorot, kuna koma ni apo Canuto, no ibilangna ti bagina ken kapulina nga Igorot dagiti Bag-o. So therefore, the Bag-os, really, are the forgotten hillstribe of Northern Luzon. Why Northern Luzon? Ket no adda pay Bag-o iti Badoc, Pinili, Adams, Nueva Era, Solsona iti Ilocos Norte. Ni Apo Pacita Saludes, mabasa iti librona a pakasaritaan ti Badoc-Pinili a dagiti kaunaan a nagnaed kadagita nga ili wenno original settlers ket dagiti Bago. My good friend, Dr. Morr Pungayan, Ibaloi ace linguist and historian, iti naminsan insuratna iti kolumna nga “Ethnos Ibaloi” iti weekly Baguio Midland Courier ti kinaada dagiti Bago iti ili ti Adams, Nueva Era iti Ilocos Norte.
Intay ngarud taldiapan ti sabali pay nga epic.
TI DAGDAGIMUYO.
TI BALABALA:
Mannalon ni Dagdagimuyo. Mais kada karabasa dagiti mulana. Agnanaed iti purokda, ngem adda met a, ti pakarsona iti kalapoganna, a pagturoganna, paginanaanna no kasdiay a mabannog met iti ubrana kadagiti mulana. Iti asideg kadayta a kalapoganna, nagadu dagiti sunggo nga agtakaw kadagiti bunga dagiti mulana. Kustonay a, ti pamsakan dagiti sunggo kadagiti mulana no makalikod ni Dagdagimuyo.
Iti maysa nga aldaw, nga agid-idda ken agin-inana iti pakarsona ni Dagdagimuyo, rimmaut manen dagiti sunggo. Idi nakita dagiti sunggo a nakailad ni Dagdagimuyo a saan nga aggunggunay, nagpipinnapilit pay dagiti sunggo no natayen wenno sibibiag ni Dagdagimuyo. Tapno awan iti adu a riri, nasken a mapaneknekan no natay ni Dagdagimuyo wenno saan. Nangipabeggang ngarud dagiti sunggo iti landok, sadanto intudok iti purriit ni Dagdagimuyo. Kuna dagiti sunggo, no aggunay, sibibiag. No saan, natayen.
Ngem dengdenggen ni Dagdagimuyo dagiti pagdedebatean dagiti sunggo. Ket inkeddeng ni Dagdagimuyo iti saan nga agkuti uray no tudoktudokenda iti bumegbeggang a landok ti purriitna. Tapno ipagarupen a, dagiti sunggo, a natayen isuna.
Idi napnek dagiti sunggo a saan a nagkuti ni Dagdagimuyo, ipatodan a, a natayen daytoy. Pinagpiestaanen dagiti sunggo dagiti mula ni Dagdagimuyo a mais ken karabasa. Ngem nasikap dagiti sunggo, kunam sa! Saan laeng a nasikap no di ket siguristada pay. Adda ti maysa a sunggo a nagbati a nagbantay ken Dagdagimuyo ta amangan kano no agungar.
Idi nakapanaw dagiti sunggo, timmakder a dagus ni Dagdagimuyo, kinemmegna ti sunggo a nagbati ken para bantay. Pinagpudnona daytoy no sadino iti pagiduldulinan dagiti sunggo kadagiti kinabaknangda. Nagpudno met ti sunggo. Impatuldona no dinno ti pagiduldulinanda (dagiti sunggo) kadagiti kinabaknangda. Makapungtot metten ni Dagdagimuyo, pinatayna ketdi ti sunggo kalpasan a naalana ti kinabaknang dagiti sunggo.
Idi nadiskubre dagiti sungo ti natay a kaduada, nagtutulag dagitoy nga ibalesda met a, ti kapulida. Rinaut ngarud dagiti sunggo ni Dagdagimuyo, iti mismo a purok.
Ngem saan a nagpadlaw iti rurod ken gurana ni Dagdagimuyo kadagiti rimmaut a sunggo. Imbagana ketdi a, a dagitoy a sunggo ket umulida iti balayna tapno agiinumda ketdi iti arak. Sunggo la ti sunggo a. Kinayatda met ti arak. Ali, binartek a binartek ida ni Dagdagimuyo. Dida payen a makabangon iti baretekdan dagiti sungo ket inturogda lattan a, iti bartekda iti balay ni Dagdagimuyo.
Daytoy met ti inur-uray ni Dagdagimuyo a gundaway. Pinuoranna met ti balayna. Pinalawlawanna a ti apuy ti balay. Nakset dagiti bartek a sunggo!
Ngem adda ti maysa a nakalasat a nagkulimbitin iti nangato a di naabut ti apuy. Umap-apuyen ti pungot ni Dagdagimuyo. Pinanggepna met a patayen ti kakaisuna a sunggo a dipay nakset. Ngem dimteng met piman ti asi ni Dagdagimuyo, idi nakitana a masikog gayam ti sunggo. Isu nga ti inaramid ni Dagdagimuyo ket binay-anna laeng ti sunggo nga aglibas.
Ket kuna ti epiko iti udina, dayta kano ti rason ken gapuna nga adda pay laeng dagiti sunggo ta, ta immadu manen a, ti puli daydiay masikog.
TI LITERARY VALUE.
DAGITI SUNGGO. No usigen a nalaing ti karakter ti sunggo, naameng (greedy) ken mannibrong (thieves).
Isu no adda ti maysa a tao a naameng ken mannibrong, “Sunggo ti sinal-itta!” kunatayo.
Iti epiko, adda ti nadakamat a kinabaknang dagiti sunggo. Nabakbaknang pay dagiti sunggo ta adda ti dulinda a gameng ken kinabaknang. Ngem naameng pay laeng dagitopy a sunggo. Amenganda ken samsamenda pay laeng ti kinabaknang ni Dagdagimuyo.
In true-life, ni Dagdagimuyo (nga irepresentarna dagiti Bag-o), ket naglak-am iti pannakaameng ken pannakasamsam dagiti sanikuada babaen kadagiti “sunggo” a tattao. Dagiti naameng ken managsamsam a tattao.
Kasano?
Land grabbing. Nasaknap ti land grabbing iti Bagolandia idi un-unana ken uray kadagitoy a tiempo. Itoy a kaso, dakamatek ti maysa a pamilia. Ti pamiliada, dagiti kaputotanda ti nanguma ken nangdalus kadagiti talon, bangkag ken bakras dagiti bantay. Iti maysa nga aldaw simmangpet dagiti gangganaet a naggapu pay idiay Central Luzon ket adda metten ti iggemda a papeles a titulo dagiti daga. Kasano a kukuada ti daga a dida pay pulos naadakan? Saan laeng a namnaminsan a nasaksiak iti panagsangit ken panagngaretnget dagitoy a pamilia lalo idi madama ti hearing ti kaso iti Vigan. Lalo idi naabak dagitoy.
Iti Bagolandia, daytoy ti kadakkelan a parikut, ti land grabbing ken exploitation kadagiti sanikua. Saan laeng a sanikua no dipay ket dagiti natural ken human resources.
Wen, dagiti “sunggo” ti nangipaay iti exploitation. Nabaknang la ngaruden dagitoy a “sunggo,” amengan ken samsamenda pay laeng ti saanda a kukua.
Dayta ti pakaitarusan ti epiko a DAGDAGIMUYO. Addaan iti makunkuna a literary value gapu kadagiti metaphors and comparison kadagiti agbibiag ken napasamak ken iti mapaspasamak idi ken iti agdama iti Kabagoan.
TI EPIKO NI DONYA SENAS
Maysa met a humour ti epiko ni Donya Senas. Irony a makunkuna. Makapaisem ket makaray-aw iti pakabuklan ti epiko. Well, dagiti Bag-o ket ammoda met a, iti agpakatawa. A naragsakda met a tattao. A kabaelanda met ti mangray-aw ti bukoda a bagi, ti pulida wenno sabali a tattao babaen iti bukodda a literatura.
TI BALABALA:
Nakapimpintas a balasang ni Donya Senas, nga anak ni Lakay Bawas. Iti maysa nga aldaw, kiniddaw ti balasang iti amana, a mapalubosan koma a dumar-ay iti kallaysa sadiay Sto. Tomas. Uray ta kaduana met dagiti gagayyemna.
Ti ama, saanna a kayat a palubosan ti anakna. Agduadua ngamin ti ama. Ta amangan kano no makasagangda pay kadagiti nadangkok nga Igorot iti dalanda. Amangan kano no madangran pay ti balasang.
Ngem, agtutubo la ti agtutubo, adda bangbangadda. Impapilitna latta ti kayatna toy balasang. Ketdi, impasiguradona nga awan iti dakes a mapsamak kenkuana. Awitnan dagiti isagotna kadagiti agkallaysa isu nga awanen iti naaramidan ti ama.
Ngem, napalabas iti tallo nga aldaw, saan met laengen a sumangpet ti balasang. Madanagenen ti ama. Sinapulnan ti anakna. Nasarakanna ti bangkay ti balasang nga anakna a naisinan ti ulo daytoy. Nasagangna nga agpaysu dagiti nadangkok nga Igorot ket nakarangetna ida, ngem nagpinal laeng a napungsay ti ulo ti balasang.
Inyawid ni Lakay Bawas ti bangkay ti balasangna. Nalidayan unay ti ama. Ket iti dayta a panawen ti panaglidlidayna, saan met a naawanan iti namnama. Nagsapsapual iti nalaing a mangngagas a mangisubli ti biag ti anakna.
Adda ti maymaysa a mangngagas a makabael a mangbiag iti balasang. Agananaed daytoy iti gukayab iti bakras ti bantay. Ngem daytoy a mangngagas nga agnanaed a maymaysana ket addaan met iti nakaro a sakit, ti kurad! Napnapno, amaya, ti sibubukel a bagina iti kurad.
Nagpakaasi ti ama, ni Lakay Bawas, iti mangngagas (a dina pay maagasan ti bagina, hehehe!) a kitaenna koma met a, ti bangkay ti balasang. Nayat met a, ti mangngagas. Napanna kinita ti bangkay ti balasang.
Inaramid ti mangngagas ti amin a kabaelanna. Adu dagiti bulbulong kada ramramot ken no ania la ditan a pinatitiponna a pinangagas iti bangkay ti balasang.
Misterio iti amin a misterio! Milagro iti amin a milagro! Nagungar ti balasang!
Dinamag itan ni Lakay Bawas, no ania ti gungguna ni Gabat a mangngagas iti panangisublina iti biag ti balasang.
Asawaek, a, kuna met ti mangngagas a kinurad.
Siempre, agkedked a ti balasang. Naglaad la ngaruden ti mangngagas, kinurad pay! Ngiyaaa!
Ngem kuna met ni Gabat a mangngagas a kinurad, nga awan iti aniamanna kenkuana no saanda a patgan ti kayatna a gunggona iti panangisublina iti biag ti balasang. Asawaenna ti balasang, ngem dida met kayat. Isu a no dida kayat nga agassawada iti balasang, alaenna met laeng ngarud ti biag daytoy nga impabulodna.
Awan ti naaramidan ti balasang ken ti ama, no di umannugot. Nagasawa ti nakapimpintas a balasang ken ti mangngagas a kinurad. Nagnaed dagiti agassawa iti gukayab a naed ti mangnggagas.
Ket awan iti maaramidan ti sigud a nakapimpintas a balasang no di aramidenna ti akemna a kas asawa ti mangngagas. Masael payen a iti bagina. Masemsem unayen.
Ngem iti maysa nga aldaw, adda ti maysa a mula nga inyagas ni Donya Senas iti kurad ti asawana. Ali, agas. Ket naagasan ni Gabat. Timpuar met ti kinatarakinan. Daytay Taraki iti malalaki.
Ket nagbiag a siraragsak dagiti agassawa: ti napintas ken ti nataraki.
Ditan ti naggibusan ti epiko.
Nagpintas met daytoyen nga epiko ni Bag-o! Nagpintas ketdin ti pakasaritaanna! Mabalin nga iyabay ken idasig kadagiti klasiko a bunga ti literatura iti sibubukel a lubong. Kasla dagidiay istoria dagiti nalaad a prinsipe wenno bida a nagbalin a timmaraki wenno pimmintas iti udina.
TI NANGUNEG (content) TI EPIKO NI DONYA SENAS.
Life and death and resureccion manen. Ipapatay ken panagungar. Talaga a motif iti Philippine literature ti ipapatay ken panagungar, aya?
Ket saan a nailaksid ti literatura ni Bag-o.
Manen, ti raconteur, wenno ti nangiyebkas ti epiko, ket “Igorot a naranggas” kunana iti namitlo sakbay iti maika-80 a binatog ti epiko.
Mangipaneknek manen daytoy, ti kunatayo wenno ti perceptiontayo, nga acclamation a dagiti Bag-o ket saanda a maawagan iti Igorot no di ket adda iti bukodda met a puli.
Ti epiko ket inladawanna a dagiti Bag-o ket kristiano. Contrary to the opinion and theory of some writers ken kapanunotan dagiti dadduma a saan a kristiano wenno “bagong kristiyano”. Ngamin iti epiko, kuna ni Gabat, “Saanak a Dios, saanak met a propeta.”
“It shows familiarity with the Christian language,” kuna man ni Dr. Hornedo, kadaytoy a punto. Ket ayunak met unay.
TI TEMA TI EPIKO.
1. Panagtungpal kadagiti nagannak. Bangad ngamin ket ti balasang ditoy. Saana nga ammo iti agtungpal iti amana wenno kadagiti dadakkelna. Ti kayatna ket kayatna lattan. Di naisagmak, la ket ngarud, saan? Isu a napateg la unay iti panagtungpal dagiti annak kadagiti nagannak. Ta dagiti annak a saanna nga ammo a tungpalen ti builin ken pammagbaga dagiti nagannak kenkuana ket agsagrap wenno aglak-am iti disgrasia.
2. Tema ti ayat. Kasla tema iti maysa kadagiti sarita ni Columbian writer Gabriel Garcia Marquez, a “Love in the Time of Cholera.” Kunaentayo met, a daytoy a nga epiko ket “LOVE IN THE TIME OF RINGWORM.” (Ania ket daytan, kailian, hehehe!)
Iti kinapudnona, adda dagiti panawen a nagraira ti sakit nga scurvy. Saan laeng nga iti Bagolandia no di ket iti kapatagan.
3. Ti Ayat ni Gabat. Medio managimbubukoden laeng ni ‘kinurad’ a mangngagas. Ta napabiagna ngarud a ti natay, ngem ibabawina pay laeng met no saanna a maasawa ti napintas a balasang. Kas plot wenno balabala, isu dayta ngarud ti nangpasiken ti istoria.
4. Ti ayat ti balasang. Inakemna met ti akemna a kas asawa. Ket isu pay iti nakaagas iti asawana.
5. Ti ayat ti maysa nga ama. Manangisakit. Mammagbaga. Uray natayen ti anak ket agtultuloy pay laeng dayta a panagayat. Naidumduma ti ayat ti ama ditoy.
Well, napintas daytoy nga epiko.
------------------------------------------------------------------------------------------------------------
TI EPIKO NGA “INDAYUAN”
Naidumduma daytoy nga epiko. Maysa a migration epic. Nalabit a pudno. Ta no idilig iti historia, kapadana latta dagiti accounts iti pannakabuangay ti Amburayan River Valley Group a buklen dagiti ili Alilem ken Sugpon iti Ilocos Sur, dagiti ili ti Sudipen, San Gabriel ken Santol iti La Union.
Sinuratko met a kas maysa a sarita ti pannakabuangay ti Amburayan River Valley Group, base itoy nga epiko, ngem saanak a nagballigi “unay.” Nagballigi ngem saan unay. Apay? Maika-3 laeng a gungguna iti inayalatna iti pasalip ti “Upland Municipalities of Ilocos Sur USA” wenno “UMISA Awards” a nakabase sadiay California, babaen iti tulong met laeng ti GUMIL California.
TI BALABALA TI INDAYUAN
Maysa a nakapimpintas a balasang ni Indayuan. Anak da Sevilla ken Kapariaan. Daytoy a pamilia ket nailaok kadagiti nangpanaw ti lugarda ket immadayoda. Kasaknap ngamin kadaydi a panawen ti panagkabra wenno pannakaaramid kadagiti daldalan. Amin nga umili ket nasken nga agtrabaho kadagiti konstraksion. Kadagiti saanna a kayat iti agtrabaho, agbayad iti tallo a pisos. Nabalor met ngarud ti tallo a pisos kadagidi a panawen ta bayad daytan ti maysa a nuang. Nadangkok ti gobierno kadagidi a panawen. Ti gobierno dagiti Kastila a nangituray ti pagilian.
Bassit daytoy a grupo a nangliklik iti patrabaho ti gobierno. Nairaman ditoy ti pamilia ni Indayuan. Ni Lakay Salapang ti nangidaulo kadaytoy a grupo. Nagpaabagatan ti grupo. Nasken a ballasiwenda ti Karayan Amburayan (iti nagbaetan ti Ilocos Sur ken La Union). Kuna ti epiko nga awan pay ti rangtayna idi dayta. Pasig a balsa ti agiballasiw.
Idi ta nakadanon ti grupo iti Barrio Bio, (barangay ti Tagudin, a sungaban ti karayan), naginanada dita. Napanunot dagiti dua a panglakayen, Lakay Salapang ken Lakay Bukaen a nasken grupogrupo ti agsapul iti lugar a nakaikarianna.
Kuna ti epiko, sinurot ti grupo ni Lakay Salapang ti Karayan a nagpaabagatan-a-daya. Dagiti nagpaabagatan, a grupo ni Lakay Dawas, nakadanonda kano sadiay Cabanatuan (NE) ken sadiay Baler (Aurora) a kas nadakamat.
Naisurot ti pamilia ni Indayuan ken ni Lakay Salapang a nangsunson ti karayan. Agingga a nakagtengda iti namnamaenda a lugar a mangited kadakuada iti talinaay ken kappia iti biag. Pinanagananda ti lugar iti Dalawa. Ngem dida napnek iti Dalawa. Nagpasurongda pay a nagpaabagatan. Agingga nakagtengda manen iti paset a kalipayan. Pinanagananda ti lugar a Kalipayan. Nasamek a lugar ti kalipayan, isu a napanunot ni Lakay Salapang iti nagsapul iti nasaysayaat a disso. Nakitana ti gimmayaman a waig a nalames. Nataba ti dagana. Ket sadiaydan a nagnaed. Pinanagananda ti lugar iti Gayaman. Nagsapulda latta iti nalayang a lugar. Nakasarakda manen iti tay-ak ket tapno mapaneknekan no nataba ti daga, nangimula ni Lakay Salapang iti saba a balayang. Pinanagananda ti lugar iti Balbalayang. Ket iti sep-ang ti Cordillera, nataba ti daga. Ket inkeddengda a ditadan nga agnaed iti tungpal biagda. Kunada a pagsusugponanda dayta a lugar. Isu a pinanagananda ngarud ti lugar a Sugpon. Ti Sugpon ket maysa ita nga ili iti Ilocos Sur.
Dayta lugar nga immuna a dinappatanda, Dalawa, ket barangayen ti Alilem, Ilocos Sur. Dayta met lugar a nataba, a nangimulaan ni Lakay Salapan iti balayang, ken pinanagananda iti Balbalayang, ket isu pay laeng ti naganna iti agdama. Poblasion dayta ti ili ti Sugpon.
Makuna ngarud, a ti grupo nga indauloan ni Lakay Salapang iti nangbukel kadagiti ili ti Amburayan River Valley Group, pakairamanan ti pamilia ni Indayuan.
Ta kuna ngarud ni Dr. Hornedo, “Indayuan,” which is probably the micro version of the Ilocano migrant’s story who goes in quest of freedom and prosperity in a new land, arriving first as an alien, and then is made native by time and the community of his creative endevours.
Sana (Dr. Hornedo) innayon: Indayuan is a piece of oral history, particularly of the people of Sugpon. The poem in fact more the story of the founding of Sugpon than of Indayuan who is mention only in the early part of the story.
Kunatayo met: Ni Indayuan ket maysa a simbolismo iti panagsapul iti napintas a daga a kaikarian. Isu a saan unay a nadakdakamat ti balasang. Indayuan, iti ramot a balikas, ket dayo wenno ganggannaet. Ti grupo ket ganggannaetda ket agsapsapul iti napintas a lugar nga isu iti awaganda iti lugarda.
Ti raconteur, ni Lakay Canuto Bayang ket naiyanak idi 1898, naiyanak ken dimmakel kadagita nadakdakamat a lugar. Posible a kaputotan daytoy dagiti grupo ni Lakay Salapang. Maysa a madaydayaw a pangamaen (elder) ti lugar ni Lakay Canuto. Ti anak daytoy, ket kapitan iti Brgy. Porporiket ken Sangguniang Bayan iti Sudipen, La Union iti panawen a pananginterbiu kenkuana ni Dr. Hornedo idi Abril 2, 1986.
To attest, ti kinalaingna nga agiyebkas kadagiti epiko ni Lakay Canuto, naimbitaran nga agiyebkas kadagiti ammona nga epiko iti 6th National Folklore Congress a naangay sadiay St. Louis University idi Oktubre 23-25, 1988.
DAGITI DADDUMA PAY NGA EPIKO A SINUKISOK NI DR. HORNEDO
1. BIAG NI LAM-ANG. Indallot kano daytoy ni Baket Engracia Sang-et. Bersion ni Bag-o, kunamon.
2. POLIGANAY. Napintas met a balasang. Inarem dagiti dayo. Naggibus iti pannakailaksid ti bida ta di nagtungpal iti bilin dagiti nagannak kenkuana.
3. TI ALLUSAN. Kas met laeng iti “Da Delnagen ken Annusan Lumawig. Sabali laeng ti nagan dagiti agbibiag. Ngem isu nga isu a pakasaritaan. Dua babaro ti nagarem. Kinalinyas diay maysa a baro ti balasang ket natay. Inyanudda ti bangkay ti balasang iti karayan. Insubli ti baro ti anges ti balasang ket nagbiag.
CONCLUSION
Kailian, naisurat ken naiyebkas dagitoy nga epiko iti Iluko. Saan ngarud a mapagduaduaan a paset ti Literatura Ilokana dagitoy. Naipatarusda pay iti Inglis para iti panagadal iti akademia.
Laeng, kailian, maysa nga Ivatan ti nagsukisok. Apay ti maysa nga Ivatan ket isakitna ti Literatura Ilokana? Gapu ta napateg kenkuana dagitoy a sinukisokna ken sinurat, a kas kararua ti puli. Napateg dagitoy a sinurat a kas paganinawan ti napalabas ken pakaammoan iti kinaasino. Napateg unay daytoy a kas nayon iti kinabaknang ni Ilokano. Napateg unay daytoy a kas kinabaknang ti Amianan.
Kailian, maysa koma a wake up call, wenno pangriing kadagiti amin nga Ilokano, patneng man wenno Bag-o, a nasken nga ipategtayo ti bukodtayo a literatura. Ta ne, ipategto pay ti saan nga Ilokano, anianto la ketdin kenka nga Ilokano?
No adda pay laeng iti nabatbati a panangisakitmo iti kinaasinom, iti kina-Ilokanom, iti kina-Bag-om, nasken nga isakitmo met ti kararua ti pulim, ti literatura.
Para ken ni Dr. Florentino H. Hornedo, lugayandakayo itoy nga inaramidyo, sir! ##
Thursday, June 26, 2008
ILOCANO EPIC (part 2)
Dagiti Ilokano Epic a Koleksion ni Florentino H. Hornedo, Ph.D. (part 2)
ilo_Latn sag_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn jav_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn bam_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn war_Latn ilo_Latn mri_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn bam_Latn ilo_Latn ceb_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn war_Latn ilo_Latn ceb_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn hau_Latn ilo_Latn war_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ceb_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn kac_Latn ilo_Latn ilo_Latn ceb_Latn ceb_Latn quy_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn min_Latn ilo_Latn ceb_Latn bam_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn tgl_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn kam_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn bam_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn bam_Latn kab_Latn ilo_Latn pag_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn bam_Latn war_Latn ilo_Latn ilo_Latn glg_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ceb_Latn hau_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn dyu_Latn kam_Latn ilo_Latn ilo_Latn dyu_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn pag_Latn ilo_Latn ilo_Latn zsm_Latn ilo_Latn ilo_Latn ace_Latn bam_Latn ceb_Latn pag_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn pap_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn zsm_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ceb_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn war_Latn ilo_Latn pag_Latn ilo_Latn ilo_Latn quy_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn war_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn als_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn war_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn quy_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn kam_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn swh_Latn bam_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn kam_Latn ilo_Latn ilo_Latn tgl_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn pag_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn sag_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn pag_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn unk ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn nus_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn sag_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn sag_Latn ilo_Latn sag_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn unk ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn eng_Latn eng_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn fra_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn eng_Latn fur_Latn ilo_Latn