Ti Basi Festival sadiay San Ildefonso, Ilocos Sur
Napateg la unay iti biag ni Ilokano ti basi. Uray idi di pay simmangpet dagiti Kastila, naigameren ti basi iti panagbiag dagiti nagkauna a kaputotan. Napateg daytoy nga inumen iti ania man nga okasion. Uray iti gagangay a panagtitipon, adda latta basi a maipasango.
Nadumaduma ti klase ti basi. Adda tay nasangsanger, adda met ‘nalaglag-an’ ti ingelna. Basi-lalaki, kunada iti nasangsanger, Basi-babai kunada ‘tay nasamsam-it ti ramanna, ta naisangrat a para kadagiti babbai. Nailasagen kadagiti Ilokano ti kinapateg ti basi.
Ipasimudaag ti kalkalpas a Basi Festival ‘diay San Ildefonso, Ilocos Sur ti pannakatagiben ken pangipateg iti daytoy a produkto ni Ilokano. Uppat nga aldaw ti parambak a nangrugi idi Septiembre 15 ken naggibus met laeng iti Septiembre 18. Pinangayed ti tinawen a selebrasion dagiti nagduduma nga aktibidad, kas ti street dancing, burnay painting competition, sarzuela, battle of the bands, barbecue revolt ken dadduma pay a kompetision a nakisalipan saan laeng dagiti lumugar no di pay dagiti bisita a timmabuno a makipagragsak.
Nalatak unay ti Basi Festival. Kagiddan ti San Ildefonso a nagpiesta ti Piddig, Ilocos Norte. Basi met ti kangrunaan a produktoda ditoy. No taliawen ti historia, ditoy ti namunganayan ti Basi Revolt ket nagramaram iti Ilocos agingga iti San Ildefonso a nakapasamakan ti nadara a ranget dagiti nagrebelde ken dagiti Kastila.
Uray sadiay Naguilian, La Union, addaanda met itoy a festival a maselselebraran iti tinawen, kada tunggal umuna a lawas iti bulan ti Mayo. Pangayeden ti parambak dagiti tampok a pabuya kas iti street dancing ken nadumaduma pay nga aktibidad. Babaen daytoy a festival, maipromot ti pannakapadur-as daytoy maysa kadagiti kangrunaan a produkto ni Ilokano.
Ngem naidumduma ti Basi Festival ti San Ildefonso, Ilocos Sur ta saanna laeng nga ipromot ti bukodna a produkto no di pay lagipen ti kinamaingel dagiti Ilokano. Iti panang-selebrarna iti festival, maigiddan metten ti pannakalagip ti basi revolt, wenno yaalsa dagiti Ilokano maikontra kadagiti Kastila.
Nangrugi ti basi revolt gapu iti panangiparit dagiti Kastila iti panagpartuat dagiti Ilokano iti basi. Ngamin, kayat dagiti Kastila a gumatang laengen dagiti Ilokano kadagiti arak a produkto dagiti Kastila. Ngem saan met a kayat dagiti Ilokano daytoy a mandar dagiti Kastila a koloniador. Isu a nasilmutan ti yaalsa. Nangrugi dayta a yaalsa sadiay Piddig, Ilocos Norte ken naggibus sadiay San Ildefonso, Ilocos Sur.
Indauluan ni Pedro Ambaristo ti Piddig ti yaalsa. Napasamak ti kaunaan a dangadang iti isu met laeng nga ili a nangabakan dagiti kadaraan. Simmaruno a rinibbuotda dagiti ili ti Sarrat, Laoag, Batac ken Badoc. Tunggal panagballigi da Ambaristo, mapasamak latta ti nasaknap a panagrekrut kadagiti kailianda a tumipon iti dangadang.
Gapu iti panagballigida kadagiti ranget, napanunot ni Ambaristo a rauten ti Villa Fernandina wenno Vigan itan. Nagdanag met ti alcalde mayor ti Villa Fernandina iti mapaspasamak. Nangibaon iti tallopulo ket innem a guardia civil ken nangitugotda pay kadagiti kanion a mangribbuot kadagiti immalsa ngem napaayda. Insaruno da Ambaristo a rinibbuot ti Santo Domingo, Ilocos Sur.
Inkeddeng ti alcalde mayor ti Vigan nga idauluanna dagiti guardia civil a mangsango iti puersa ni Pedro Ambaristo. Napasamak sadiay Barangay Gongogong, San Ildefonso ti nakaam-ames a rinnupak idi Setiembre 28, 1807 sadiay Karayan Bantaoay. Daksanggasat ta naabak ni Ambaristo ken dagiti kakaduana. Daytan ti nagpatinggaan ti Basi Revolt.
Maysa a kalsada sadiay Barangay Gongogong ti napanaganan iti Ambaristo Street a kas pammadayaw iti daytoy a maingel a nangidaulo iti rebolusion maikontra kadagiti Kastila.#
Tuesday, October 13, 2009
Ti Basi Festival sadiay San Ildefonso, Ilocos Sur
Friday, October 02, 2009
TI LITERARY AWARD KEN LITERARY REWARD
Salaysay ni Jaime M. Agpalo, Jr.
Kasano aya ti kinapateg ti pammadayaw iti literatura? Masungbatan ngata babaen ti mismo a panangawat iti award? Saanko a masungbatan dayta. Ngamin, ibilangko a maysa a misterio ti biag ti maysa a mannurat. Napnuan iti kaipapanan. Saan a matukod ti kinaadalem ti pampanunot a pagsaksakduan kadagiti imahinasion. Saan a matukod ti kinaasino.
Kas daytoy rinaraemtayo a nalaing a mannurat a Tagalog, maysa a misterio ti biagna gapu iti saanna a panangayat wenno saanna a panangawat iti naminduan a daras dagiti literary awards a rumbeng a maipaay iti kas kenkuana a namsek iti imahinasion ken arte. Rinaraem ti kaaduan gapu kadagiti putarna. Saan a magatadan nga aramid ken bunga ti imahinasion.
Kadagiti dadduma, ti award ti pammaneknek wenno pakakitaan iti kinaadda ti nagapuanan. Iti dayta a punto, makita a kangrunaan nga ingpen ti pammadayaw. Ngem no maminsan, aronan dayta sangsangkamaysa nga ingpen dagiti agsususik a kapanunotan. Ti panagsususik ken saan a panagkikinnaawatan ti mangipaay iti panagiinnadayo imbes a panagtitipkel. Daydiay panggep, malaokanen iti saan a maikanatad.
Dakkel unay ti impluensia dagiti sinurat toy rinaraemtayo a mannurat iti Tagalog. Ngem saanna nga inawat dagiti awards a rumbeng laeng a maipaay iti kas kenkuana, kas panagraem iti nabileg a gapuananna iti tay-ak ti panagsuratan. Idi 1991, saanna nga inawat ti pammadayaw a Gawad Francisco Balagtas. Dagiti laeng makuna a maikari ti pakaiyawatan dayta a pammadayaw. Ita, dina manen inawat ti pammadayaw nga inted ti Komisyon ng Wikang Filipino. Patienna a saan a maikari a mangawat kadayta a pammadayaw.
Kinunana: “Literatura? Wala naman akong naiintindihan d’yan. Ako nama’y pinabili lang ng suka. Kaya lang naman ako napasok sa pagsusulat, e, dahil ito ang mas magaan-gaang trabaho na nakita ko mula sa pagiging tubero. Kaya kung tatanggap man ako ng ganyan kalaking award, dapat, e, alam kong kumpleto na ako. Hindi pa ako kumpleto. Hanggang ngayon, e, tuluy-tuloy pa rin ako sa pag-aaral, sa pag-iisip ng mga bago, kung paano ko mas mapagbubuti ang mga sinusulat ko.”
Wen, husto ti kunana. Awan ti makuna nga agbalin a master iti panagsuratan. Amin ket agnanayon a panagsursuro. Maysa laeng nga addang tunggal gapuanan wenno sinurat para iti adayo pay laeng a papanan, para iti di pay nadanon wenno saan pay a naadakan nga ungto. Maysa laeng a kinapudno iti bagina, iti padana a mannurat ken kadagiti tattao ti impakitana wenno impamatmatna. Saan a magatadan dayta a kinapudno. Saan a masubalitan ta awan ti maikanatad a subalitna.
Iti daytoy nga inaramidna, lalo pay a nangibunga iti awanan patinggana a panagraem. Nupay adu ti agkuna nga isu ti ayan ti parikut, impamatmatna laeng ti kinapudnona iti bagina ken iti padana a mannurat. Ta ania koma no maukkonmo amin a pammadayaw? Maibilang kadin a maysaka a master iti panagsuratan?
Saan a kadagiti pammadayaw ti ungto ti pannakapnek. Ti panagaramid kadagiti kinapudno ket maysa laeng nga addang iti pannakapnek.
No utoben a nalaing, limmasattayo laeng ditoy, saantayo nga agbayag. Manipud iti abut a simrekantayo agingga iti abut a rumuarantayo, urnongentayo ti dagup dagiti inaramidtayo a kinapudno. Isunto dayta ti pakalaglagipan, nga iti naminsan, limmasattayo ditoy nga addaan iti imbati a kinapudno.
Itoy naminduan a daras nga ikikitakitmo nga awaten dagiti pammadayaw, mas lalo pay a dimmegdeg ti pagaraemmi kenka kamannurat, Edgardo M. Reyes, ti author ti nalatak unay iti ballasiw taaw a “Maynila: Sa Kuko ng Liwanag.”#
ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn eng_Latn ilo_Latn eng_Latn eng_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn tgl_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn