(sa mga taga UP Diliman, lalo na kay zig and co... sa ma lit...happy reading!)
------------------------------------
Marapait [1]
Maikling Kuwentong Pambata
ni Jaime M. Agpalo, Jr.
PINAGPALA ang kabundokan ng Benguet ng ibat-ibang uri ng mga bulaklak.
Ang Benguet Lily ay napakaputi.
Ang Petty Mini Rose ay mga mumunting rosas.
Ang Baby’s Breath ay mga mumunting bituin sa lupa.
Ang Marapait ay kulay dilaw.
At marami pang iba. Sari-saring ang kulay at bango.
Isang araw, si Manang Biday ay namasyal sa Kafagway. [2] Masayang naglalakad sa ekshipit.[3] Namataan niya ang mga bulaklak.
“Ay, ang gaganda!” Hinaplos at hinagkan ang mga bulaklak. “Iuuwi ko sa Ilocos ang pinakamaganda sa inyo!”
“Ako a pinakamaganda! Putim-puti ako. Ako ang iuuwi!” Tuwang-tuwa si Lily.
“Mahiya ka naman sa balat mo! Ako yata ang rosas ng kabundokan. At pinakamabango!” Sabi naman ni Mini Rose.
“Hoy, pwede ba, magsitigil kayo? Ako ang pinakamaganda sa inyo. Dala ko ang kagandahang ng mga bituin. Kaya tinawag akong bituin sa lupa!” Agaw ni Baby’s Breath.
“Ano? Pwede ba? Kakaiba ako sa inyo. Dilaw ako, dilaw!” Sumabad din ni Marapait.
“A, basta, ako ang pinakamaganda. Para lalo pa akong gumanda, hihingi ako ng kaputian kay Ulop!” Ismid ni Lily.
“E, ako din, hihingi ng kutitap sa mga bituin para lalo akong magkutitap!” Sabad naman ni Baby’s Breath.
“Ako din, kay Hamog ako hihingi ng pampaganda!” Sabi naman ni Mini Rose, “Para lalo pa akong bumango…”
“Kay Buwan ako hihingi ng dilaw niyang liwanag para lalong tumingkad ang aking kulay!” Agaw naman ni Marapait.
Kaya, lalong gumanda sina Lily, Mini Rose at Baby’s Breath. May nagbibigay ng kanilang pampaganda. Bigo naman si Marapait.
“Ay, pasensya na, Marapait. Hindi kita matutulongan. Kakaunti lamang ang aking dilaw na liwanag. Hiningi ko rin ito kay Araw. Kulang pa nga, e. ‘Yun ang dahilan kung bakit ga-suklay lamang ako ngayon. Kung minsan nama’y nauubusan ako liwanag, kaya di ako makikita sa mundo.” Sabi ni Buwan.
Nalungkot si Marapait. Kantiyaw pa ang inabot sa mga kasamahan.
“Kapag nasa kapatagan na ako, susundan pa rin daw ako ni Hamog para lalong pagandahin!” Sabi ni Mini Rose.
“Ako rin! Pangako ni Ulop,” agaw naman ni Lily.
“Kayo lang ba? Hinding-hindi ako iiwan ng mga bituin!” Sabad ni Baby’s Breath.
Iniuwi ni Manang Biday ang Lily, Baby’s Breath at Mini Rose.
Mas lalong nalungkot si Marapait. Nag-iiyak. Iyak ng iyak.
Hanggang sumapit ang buwan ng Nobyembre. Dumating ang tag-lamig na dala ni Andap [4] na taga-Siberia. Bakasyunan ni Andap ang Probinsiya ng Benguet. Gustong-gusto kasi ni Andap ang bango ng mga saleng. [5]
“Bakit ka umiiyak?” Tanong ni Andap kay Marapait.
“Pangit ako. Sobrang pangit…”
“Hindi naman. Maganda ka, Marapait. Huwag mong pintasan ang sarili mo. Walang pangit sa ibabaw ng mundo. Lahat ay maganda. Lahat tayo ay nilikha ng Diyos. Walang pangit na nilikha ng Diyos.”
“Hindi totoo yan!. Sina Lily, Mini Rose at Baby’s Breath lang ang maganda. Sila lang ang dinala ni Manang Biday sa kapatagan. May pinagkukunan sila ng pampaganda. Dinadagdagan ni Ulop ang kaputian ni Lily, ang mga bituin naman kay Mini Rose, at kay Hamog naman kay Baby’s Breath.”
Tumawa lamang si Andap. “Hayaan mo, ako ang magbibigay sa iyo ng pampaganda. Kakaibang kagandahan. Naiiba sa lahat ng mga bulaklak!”
“Talaga? Tutulongan mo ako?”
“Oo, gagawin ko na ngayon. Kaya huwag ka nang malungkot, ha?”
Ginaw. Sobrang napakaginaw ang kapaligiran. Umulan ng uraro – ang ga-mais na kimpal ng yelo.
“Ay, habang lumalamig, lalong tumitingkad ang aking kulay. Lalong lumapad ang aking mga petalo.” Nakuha nang tumawa si Marapait. “Maraming maraming salamat, Andap. Napakabait mo.”
Sa isang sanga ng saleng, masayang umaawit ang dalawang ulemshew.[6] Masiglang sumayaw si Marapait. Natutuwa naman si Andap.
“Mula sa buwan na ito, hanggang pagdating ni Tag-araw, ikaw ang pinakamagandang bulaklak ng Benguet! Magpakarami ka at punuin ng kagandahan mo ang buong kabundokan Kordilyera!”
Kaya, tuwing tag-lamig, napakagandang tanawin ang mga Marapait. Nagkalat sila sa lahat ng sulok ng kabundokan ng Kordilyera.
“Ay, napakaganda! Ang ganda-ganda mo, Marapait!” Sabi ni Manang Biday nang muling dumalaw sa Kafagway. Dinampihan pa ng halik ang dilaw na bulaklak.
“Maraming salamat, Manang Biday...”
“Ikaw ang pinakamagandang bulaklak dito sa Benguet!.”
“Totoo, Manang?”
“Oo, naman. Nagsasabi ako ng katotohanan. Saan ka ba kumuha ng pampaganda mo?”
“Kay Andap po, na taga-Siberia.”
Napakaganda ang ngiti ni Manang Biday.
“Iuuwi mo rin ba ako sa kapatagan, Manang?”
“Hindi.”
“Bakit?”
“Huwag kang malungkot. Dahil ikaw ang pinakamagandang bulaklak dito sa Benguet, mas nararapat ka dito.”
“Hindi ba ako nababagay sa kapatagan?”
“Hindi ka dapat mailagay sa plorera na gawa ng tao. Ang dapat sa iyo ay ang pinakamalaki at pinakamagandang plorera, ang kabundokan mismo.” Paliwanag ni Manang Biday.
Matinding ginaw ang kapaligiran. Umulan ng uraro. Alam na ni Marapait kung sino ang dumating.
“Tama ang sinabi mo, Manang Biday. Mawawala ang kagandahan niya kapag dinala siya sa kapatagan. Dito na lang siya. Mainit doon. Malalanta siya. Hindi ko siya masusundan doon. Matutunaw din ako sa sobrang init.” Paliwanag ni Andap.
Kapag buwan na ng Nobiembre, narito na sa Benguet si Andap, mula sa Siberia. Dala niya ang napakalamig na klima. Mag-uulan ng uraro.
Magsimula na rin mamulaklak ang Marapait. Nakakaayang masdan ang dilaw niyang kagandahan sa lahat ng sulok ng kabundokan. Lalo kung idinuduyan ng hangin. Parang gintong-bundok ang tingin sa malayo ang kinumotan niyang bundok.
At pag-dating ng tag-init, maglalaho ang Marapait. Mamamatay. Upang sa panahon ng tag-lamig, muli silang isilang at pagandahin ang kabundokan. Mabuti na lamang nandiyan silang nagpapaganda ng kabundokan. Isipin mo na lamang, kung wala ang mga Marapait, ano ang itsura ng mga bundok na kinalbo ng mga mapagsamantala kay Inang Kalikasan? Ang pangit tignan, di ba?
Kaya, simula noon, hanggang ngayon, sina Baby’s Breath, Lily, Mini Rose at iba pang mga bulaklak lamang ang dinadala sa kapatagan. Maiiwan ang pinakamagandang bulaklak ng Benguet, upang pagandahin ang buong kabundokan ng Kordilyera… # (30)
1. Marapait---local term for sunflower
2. Kafagway---lumang pangalan ng Baguio
3. ekshipit – Nabaloi for wilderness
4. andap--- Nabaloi term for frost
5. saleng – local term pine tree
6. ulemshew – Nabaloi term for isang uri ng ibon
Monday, January 07, 2008
MARAPAIT
(sa mga taga UP Diliman, lalo na kay zig and co... sa ma lit...happy reading!)
Walang Sugat (buod at reaksyon)
(Para sa mga naghahanap ng buod at reaksyon... thanks 4 visiting my blog...)
WALANG SUGAT
Ni Severino Reyes
I. BUOD:
Tulak ng bibig, kabig ng dibdib ang pag-ibig ni Julia kay Tenyong, taal na kulturang Pinay na kung tawagin ay hele hele bago quiere. [1]
Pinapahirapan ng mga Frayle ang mga bilanggong Pilipino, na inakusahang mga filibusterismo o kaya ay myembro ng Mason. Lalo ang ama ni Tenyong na si Kapitan Inggo.
Nilinlang ng mga Frayle ang mga dalaw ng mga bilanggo, sa pagkukunwaring nirerespeto nila ang karapatang pantao. Ngunit kabaliktaran ang nangyayari. Namatay si Kapitan Inggo at di nakayanan ni (Ina) Putin ang nangyari at hinimatay.
Nag-alsa ang mga kalalakihan. Sigaw ng patriotismo. Dahil ang inang bayang ay inaapi na nang tatlong daang taon. Sinugod ng mga Katipunero ang estacion ang Guiguinto.
Ipinagkakayari ni (Ina) Julia ang anak niyang si Julia kay Miguel na anak ni Tadeo.
Inutusan ni Julia si Lucas na ipagsabi kay Tenyong na ipinagkakayari na ng (Ina) Juana niya kay Miguel at naitakda na ang petsa ng kasal.
Hindi lamang taumbayan ang may sentimyento sa mga kolonisador, kundi mga Paring Pilipino tulad ni Pari Teban.
Inestorya ni Lucas kay Tenyong ang dalawang uri ng Pilipinong bumugbog sa kanya: ang taksil ng bayan, ang Makabebe (Macabebe Scouts) at ng mga Katipunero.
Nalungkot si Tenyong nang nalaman ikakasal na si Julia. Kasama ang mga Katipunero, bumaba sila sa bayan. Nagkunwaring sugatan si Tenyong upang makasal kay Julia. Iyon nga ang nangyari, ikinasal sila. Sila rin sa huli. At hindi sugatan ang kanilang pag-iibigan.
II. REAKSYON:
1) Ang dulang ito ay isang comediane humaine.[2]
2) Hindi humiwalay sa punto ng romantisismo [3] ang dula dahil nalulugmok sa mga sumusunod: a) pangunguna ng tungkol sa pag-ibig – nina Julia at Tenyong - masasalamin pa nga ang impluwensya ni William Shakespeare[4] dahil mas gusto pang magpakamatay si Julia (Juliet din, di ba?) kaysa mapangasawa si Miguel at ang katagang Oh, abang buhay ano? di ka pa pumulas na tila hango sa O Death, where is thy sting?; b) pagsasalaysay ng walang katiyakang balangkas – dahil ang layunin ng dulang ito ay bigyan kasiyahan ang mga nanunood; c) pagiging sobrang sentimental – nina Julia at Tenyong, ang taumbayan, ang mga bilanggo lalo na ang ama ni Julia; d) puno ng pagpapakasakit at pagmamartir – ng ama ni Tenyong at mga kasama nitong bilanggo, ang ina ni Julia ay martir din, ang mga katipunero; e) pagbabalik sa kaayusan o pagpapanatili ng kaayusan – decorum[5]; f) pagiging didaktiko o mapangaral – pagpapaalala ng mga valyus ng buhay ngunit kadalasan naman ay di nasusunod; g) pagtakas sa katotohanan o “eskapismo” – upang hindi maramdaman ang kirot at hapdi ng mga sugat ng inang Bayan; h) katolisismong bulag o panatisismo – ang irony nang dula dahil hindi lahat ng nagsasabi ng isa at dalawa ay nagbibilang; h) patriotismong hilaw – tayong taumbayan ang makabagong Lucas at nalilito at di malaman kung sino ang ang taksil ng bayan at ang bayani ng bayan dahil ang the Filipino is worth dying for [6] subalit tila mas mahalaga yung limang daan piso kung saan nakasulat ito; at i) kung anu-ano pang katangiang mailusyon lamang – hindi tayo nabubuhay sa ilusyon lamang kundi kanin at ulam.
3) Hindi ako sang-ayon na ang dulang ito ay isang monumentum aere perennius [7] dahil, ang horizons of expectation in literary interpretation ay di naganap sa dulang ito kundi inilarawan lamang (saglit) ang mga sugat ni Inang Bayan at hindi binigyan ng awtor na kaya niyang lunasan ang sakit o kahit mungkahi [8] man lamang nang mga dapat na gawin [9] at hindi naganap ang exitus acta probat. [10]
III. KATANONGAN
1) Ano ang ibig sabihin ng Walang Sugat?
Ang pangkaraniwan (o, baga, laging) katapusan ng romantisismong Tagalog, “sila rin sa huli.” Hindi nasugatan ang kanilang dalisay na pag-iibigan. (Nakakitaan nga lamang ng paglilinlang.)
2) Ano ang nais ipabatid ng kuwento?
Love conquers all? O, makapangyarihang pag-ibig, hahamakin ang lahat, makamtan ka lamang!11
3) Kung ikaw ang nasa kalagayan ni Tenyong, gagawin mo ba ang kanyang ginawa?
Oo naman.
Bakit?
Dahil may karapatan ng bawat pag-ibig.
Ano nga ba ang ginawa ni Tenyong?
Ipinaglaban ang karapatan sa pag-ibig.
Para saan?
Para sa kanilang pag-iibigan ni Julia.
Para kanino?
Kay Julia.
======
TALASANGGUNIAN:
1) ang pagtitimbang muna ng damdamin bago sagutin ang manliligaw.
2) sentimental (to) comedy
3) Romantisismo, Estilong Pilipino Itinatak sa Nobelang Tagalog, ni Ruby Gamboa-Alcantara , (lektyur sa De La Salle University) http://www.panitikan.com.ph/criticism/romantisismo.htm
4) mula sa kanyang dulang Romeo and Juliet
5) ang redeeming quality ng bawat sinulat
6) mula kay Benigo “Ninoy” Aquino
7) immortal works of literature
8) “The rise of the novel is tied to objective changes in Philippine society…” mula kay Dr. Resil Mojares sa kanyang librong “The Origins and Rise of the Filipino Novel” na hinango ni Dr. ni Dr. Mario G. R. Rosal sa kanyang salaysay “The Iloco Short Story in the 1960’s and the Early 1970’s and the Theme of Alienation,” na nalathala sa St. Louis University Research Journal (Journal of the Graduate School of Arts and Sciences), SLU, Baguio City.
9) “I hope to find in (the social critics of his time such as Dreiser, Anderson, Lewis, Hemingway, Caldwell, and Steinbeck) a weapon strong enough to blast the walls that imprisoned the American soul. But merely describing the disease – they did not reveal any evidence that they know how to eradicate it…” ayon kay Susan Evangelista mula sa kanyang thesis na “My Education” ni Carlos Bulosan, na nalathala sa Ateneo de Manila University Press, 1985.
10) the event justifies the deed
11) hango mula sa isang tulang Tagalog
12) mababasa rin ang salaysay tungkol sa dulang ito sa www.kamalig.blogspot.com
Friday, November 23, 2007
Agcaoili, pinadayawan ti UFCH
Agcaoili, pinadayawan ti UFCH;
awatenna ti Progress Award for Education
Pinili ti United Filipino Council of Hawai’i ni Dr. Aurelio Solver Agcaoili a kas naisangsangayan nga edukador iti sibubukel nga Estado ti Hawai`i babaen ti panangitedna kenkuana iti pammadayaw a Progress Award for Education.
Maiyawatto daytoy nga award kenni Agcaoili iti maysa a pormal a seremonia iti Royal Hawaiian Hotel iti Waikiki, Hawai`i, iti Estados Unidos ti Amerika inton Nobiembre 24. Kadua ni Agcaoili a mapadayawan dagiti dadduma pay a binigbig ti UFCH, maysa nga aliansa dagiti adu nga organisasion dagiti Filipino iti nadumaduma a parte ti Hawai`i.
Binigbig ti UFCH ni Agcaoili gapu iti aramidna iti edukasion saan laeng iti uneg ti Unibersidad ti Hawai’i nga agdama a pagpapaayanna a kas manursuro iti Ilokano, iti pelikula ti Filipinas ken kultura a popular, iti literatura, iti panagiyulog ken interpretasion, ken iti drama. Kaduana dagiti nagduduma civic organizations ken cause-oriented groups, kasta met ti GUMIL Hawai`i, Annak ti Kailokuan iti Amerika, ken ti Timpuyog Dagiti Mannurat nga Ilokano, inrusuat ni Agcaoili ti 2007 International Conference on Ilokano and Amianan Languages and Cultures. Isu met laeng ti nangirubuat iti Fiesta Ilokano ken Amianan a naangay iti Philippine Consulate General ken manamnamanto manen a maangay iti kada Pebrero a bulan a pannakarambak ti Philippine Arts Month.
Kinonseptualisa ni Agcaoili ti agtultuloy a pannakaedukar ti komunidad kadagiti isyu iti kanser ken iti kinaranggas iti taeng babaen ti 4K Initiative (Kur-itan Kontra iti Kanser ken iti Kinaranggas iti Taeng) ken ti 3K Initiative (Kur-itan Kontra iti Kinaranggas iti Taeng), agpada a community language program nga adda iti babaen ti Ilokano Language and Literature Program iti Unibersidad ti Hawai`i. Kadua ni Agcaoili a nangisayangkat kadagitoy nga inisiatiba ti Asian American Network for Cancer Awareness, Research and Training, ken ti Domestic Violence Clearinghouse and Legal Hotline-Pilipina Rural Project.
Ni Agcaoili met laeng ti maysa kadagiti nangirugi iti Nakem Conferences a maysa itan a tignayan ken addaanen iti country chapter iti Filipinas, ti Nakem Conference Philippines nga ipangpanguluan ni Dr. Alegria Tan Visaya, sekretaria ti Board of Regents ti Mariano Marcos State University.
Nileppas ni Agcaoili, babaen iti Presidential Scholarship, ti kinadoktorado iti Unibersidad ti Pilipinas a nangisuruanna sakbay a nagpa-Amerika. Dua pay a masterado ken dua a kurso a batsilier ti niringpas ni Agcaoili.
Mannurat ni Agcaoili iti Bannawag; kasta met nga agsursurat iti Ingles ken Tagalog. Ti nobelana a Dangadang ti maysa kadagiti napadayawan iti Centennial Literary Prize idi 1998.
Sunday, November 18, 2007
Villafania’s poetry book launched
The latest Pangasinan collection of poems by Santiago B. Villafania was launched at Urdaneta City on Friday, November 9.
Malagilion: Sonnets tan Villanelles is Villafania’s second collection of poems in Pangasinan language which was launched shortly after the 2-day Conference on “Revitalizing the Pangasinan Language and Cultural Heritage” held at the Urdaneta City Sports and Cultural Center last November 8-9, 2007.
The 390-page book includes some 300 sonnets and 50 villanelles, published through grants from the Komisyon sa Wikang Filipino (KWF) and Emilio Aguinaldo College (EAC) under the helm of Dr. Jose Paulo E. Campos.
The new collection of verses is an uplifting exploration of memories of childhood, love, history, current events, the wonders of nature, and the enrichment of the Pangasinan language, culture and literature.
KWF Chair Dr. Ricardo Ma. Duran Nolasco and UP Professor Dr. Ma. Crisanta Nelmida-Flores wrote the preface and the introduction to the book, respectively. Dr. Cirilo F. Bautista, Victor Emmanuel Carmelo D. Nadera Jr., Aurelio S. Agcaoili, Kristian S. Cordero, Jose Jason L. Chancoco, Christopher Q. Gozum, Jaime P. Lucas, Leonarda “Amor Cico” Carrera, Sergio A. Bumadilla and Melchor E. Orpilla contributed their respective blurbs.
Multi-award winning poet Cirilo F. Bautista says of the author, “Villafania is the leading poet of his generation in Pangasinan today.”
Other works of this young Pangasinan poet include Pinabli tan arum ni’ran Anlong (2003) and a chapbook, Balikas na Caboloan (NCCA, 2005). Some of his poems have appeared in local and international print and web publications such as Balon Silew, AWARD, Philippines Free Press, Philippine Graphic, ANI, Philippine Panorama, Sunday Times Magazine, The Heron’s Nest, HaikuHut’s Short Stuff, Ygdrasil, In Our Own Words 1 & 2, Picolata Review, MindFire, and other online poetry journals.
Born in Sta. Barbara, Pangasinan in 1971, Villafania graduated with a degree of Bachelor of Arts in English from the University of Pangasinan in 1991. “Sonny” as he is fondly called is an active member of the Ulupan na Pansiansia’y Salitan Pangasinan and an ardent advocate for the revival of Pangasinan as a literary language.
Villafania is currently a senior web developer/designer in Emilio Aguinaldo College – Manila.
Monday, October 29, 2007
An Open Letter To KWF & DJGT Foundation
Problems to Address in Revitalizing Pangasinan Language
We are losing our language very fast. When we lost our native tongue, we also lost our knowledge, our thinking, culture, but most of all, our identity.
We, the Ilocanos had common problem with Pangasinenses in regards to brink extinction of native tongue. This open letter is to lay propositions to answer the imperative issues. If we work together, the better chances to get rid of these pervasive tribulations.
The most common problem is more and more kabaleyan address their native tongue as impediment. Others prevail such as, in school, student or pupil fined of one peso per word who caught speaking their native tongue. Second, commercial establishments prepare to approach customers in Tagalog. Third, teenagers contributed large slice in the obstruction of their parents’ language.
There should be massive information and dissemination to boost the awareness to speak our native tongue. Produce more books, magazine, comics, journals, newsletters, and newspapers written in Pangasinense. The language would be vanished if there were no dictionary, no literature, and no text of any kind.
In school, speaking in English or Filipino in class should be sternly enforce only inside classrooms and be optional in the hallways, library, grounds and other places. To decimate the freedom of speech and expression in the institution of knowledge is paradoxical.
Creating more laws to preside over commercial establishments let our native tongue spoken freely and or presenting a Pangasinense translation in every signage and advertisement.
Address the teenagers the love of native tongue by gathering them to seminars, symposia, and round-tables. Working with the community people on this matter really helps.
The realization comes only after the strong will. The key to getting a language rejuvenated is getting fresh age band of speakers.
As said, we, the Ilocanos had common problem with Pangasinenses in regards to brink extinction of native tongue. Working together to decline extinction, the more courage, sacrifices and efforts show.
This writing is most likely to share, as a writer, a cultural worker, a grandfather, a father in helping to address our common problems…
Thursday, October 25, 2007
WHITE LADY
Ti White Lady Iti Loakan Road
PASADO alas-onse iti agsapa idi kellaat lattan a nagiddep ti Texas Instrument Philippines Shuttle Bus # 808 iti asideg ti ruangan ti Voice of America iti Loakan Road, Baguio City. Minaneho ni Mang Teroy Dolormente, mekaniko ti Regga Transport, a contractor ti transportation dagiti empleado. Kagapgapumi a nangsukon kadagiti nagobertaym. Binilinnak ni Mang Teroy, (maintenance aide ti trabahok) a butingtingek ti makina. Linukatak a dagus ngem awan ti makitak a diperensiana. Dagiti laeng matami iti agsarsarita ken ni Mang Teroy. Masdaawak iti kinaulimek dagiti nasurok a sangapulo nga empleado a pasaheromi. Mabasak kadagiti rupada ti alliaw. Ania koma ti kabutengda nay? Idi lumabas ti sabali pay shuttle bus a minaneho ti supervisormi, ni Henry Barroga, nagsardeng iti sanguanan ti busmi ket nagdardarasen dagiti pasaherosmi nga immakar.
Nagsinnublatkami ken Mang Teroy a nangbutingting ti makina ngem saan latta nga agandar. Adu ti krudona. Di man la agsaiddek ti makina.
“Dinillawnatansa metten ti white lady?” inyarasaas ni Mang Teroy a mangap-apros kadagiti nadlawko a simgar a dutdot kadagiti kayumanggi a takiagna. Pasaray aprosanna pay ti ulona. Nagtugaw lattan iti sango ti manibela ket inkidemnan.
White Lady? Patiek iti kinaadda ti al-allia ngem saanda nga agdangran. Ti welwel a tao iti mangdangran ti padana met laeng a tao. Nupay adda dagiti espiritu wenno di katawtaw-an nga agpakita, saanda nga agdangran segun ti eksperiensak. Ngamin sadiay probinsia, iti Sitio La Loma, Brgy. San Antonio, Narvacan, Ilocos Sur, dua laeng a kinelleng ti baet ti kamposanto iti balaymi. Nagganas ti agdata iti rabaw ti panteon, pagpunganan ti sapatos ti krus santo idekuatro kabayatan iti panagbasa iti libro ti dandaniw wenno sarita wenno Bannawag a pangur-urayan iti panangiyawid kadagiti pastor a baka ken kalding. Lalo ket napariir ti kamposanto a pinayungan dagiti sumagmamano a duogan nga akasia. Uray iti rabii awan iti bubutengak, agar-arbis man wenno agbayakabak, kabus man wenno lenned, saanak a mabuteng a manglinteg iti uneg ti kamposanto no kasta a maamitanak a makitegged ken ni Puraw (daydi ex-brgy. chairman Nestor Comiso wenno iti amana, ni Tang Manoling). Santo maysa, no adda ti maitabon, pasaray tangdanannak no kua ni Mang Puring Caabay, ti sepulterero ken maysa a maestro kantero-karpintero, a kadua ti barona, ni Tonio Pugpog nga agtubtob iti panteon ken agikarton kadagiti tulang no saankami nga agaramid iti kabarbaro a panteon. Kasano koma a sumga ti bubutengak iti al-allia?
Ti bateria ti inasikasok. Winarwar, insubli sa pinairutan a nalaing. Kabarbaro daytoy ket dipay nalawasan. Kasano nga isu ti yan ti depekto ti lugan? Tinuktok iti open end wrench dagiti di rumbeng a tuktoken. Ngem naupayak laeng ta di man la nagsaiddek ti makina.
Tinaliawnak laeng ni Mang Teroy.
Ditoy aya ti pagparparangan ti white lady? Dinamagko iti nakapsut. Nagtung-ed laeng ni Mang Teroy, a sigud a driver-mechanic ti Philippine Rabbit Bus Line sakbay a nagtrabaho iti Regga. Agtallo a bulannan.
Bimmabaak iti bus. Awan ti matatao iti lugar. Natatayag dagiti agaasideg a pinuon ti saleng iti agsumbangir a deppa ti kalsada. Nalam-ek ti apiras ti angin. Nagbang-esak ket nagdakiwas dagiti matak. Pagtaudan dayta a banglo? Nangkettelak kadagiti atap a sabong iti aglawlaw, sinay-opko ida ngem saan a dagitoy ti pagtaudan ti banglo. Patalgedak a di nagtaud ti banglo kadagiti sabong ti marapait a naidarnap iti igid ti kalsada ken kadagiti sirok dagiti saleng.
Idi 1986, nagkaseraak iti Tañedo Apartment iti Naguilian Road. “Adda manen taxi a linuganan ti white lady iti Loakan Road,” kasta no kua ti saritaan dagiti taxi drayber nga umay agkape iti rabii iti tiendaan ti land ladyk. Beinte kuatro oras a silulukat ti tienda, ket maysa kadagiti serbidora idi ni Miss Yolanda Osana, nga idi agangay, ket ina dagiti saringit.
White Lady iti Loakan Road? Ti Loakan Road ket manipud iti main gate ti Camp John Hay agpaabagatan a manglasat kadagitoy a landmark: kamposanto dagiti unknown soldiers, Voice of America, EPZA, NFA, Texas Instrument, TESDA, Loakan Airport, PMA a sumalpot kadagiti minasan.
Medios. Masapul iti mediosna..
“Mangankayo kadagiti atang tapno saankayo a managbuteng kadagiti al-allia ken di katawtaw-an,” balakad man ni Apong Chelong a mangngagas. Ket nagbalinak a mannangan iti atang. No la ketdi kat-atang, masindian ken masusop ti sigarilio, makabul no di man masultop ti itlog, maitangguap ti naisingkil a sammigel. Psychologically speaking, wen, nakatulong iti dakkel iti pannangan ti atang. Ti buteng ket maysa laeng met a psychological aspect, maysa a nakangisngisit nga ulep a nangbalkot ti muging. Ti lakay a taga-Laoag City a sangaili iti lugarmi iti nangisuro kadakami a sakbay a piduten ti aniaman nga atang iti langalang, nasken a mangpirit iti daga sa isakmol tapno saan a mabalsan lalo no daytoy ket kat-atang la unay. Mangitugkel iti lansa wenno aniaman a landok iti daga (imuko, kumpay, padol) wenno mangipuruak iti sensilio. Nabalkot ti kinadatdatlag ti lubong, isu a patiem man wenno saan, awan iti dakesna no aramidem dagiti medios.
Sinubliak iti tool box. Nangalaak iti didos a lansa. Bimmabaak. Nangpiritak iti daga, insakmolko, ninutnot, tinilmon, naguyekak. Makaaprad! Iti nalukneng a daga, impalokko ti lansa babaen iti kanawan a tanganko. Nangipuruakak iti sensilio iti sango ti bus, kadagiti sikiganna ken iti likudna ken iti agsumbangir a kakaykaywan ti kalsada. Magagaranak a nagsubli iti uneg ti bus. Inswitchko. Inulit. Naminlima. Di latta agandar. Di man la nagsaiddek ti makina! Sayang daydiay trentay singko pesos a sensilio a bingayko pay ken ni Mang Art, ti security guard ti Regga, iti panangwashingmi iti dua a kotse itay bigbigat. Inggatangko la koman iti banana cue, nabsogkami pay!
“Ania ti orasen?” Tinaliawnak ni Mang Teroy.
“Pasado ala-unan.”
Pampanunotenna siguro a panagsusukon ken panagitulod manen kadagiti empleado a sumrek ken rumuar iti alas-tres iti malem. Adda ti pito a drayber kadagiti walo a bus, maysa nga L200 van ken maysa a pick-up a lugan ti Regga. Ngem no adda ti di sumrek a drayber wenno off-duty (broken time ti schedule), ni Mang Teroy wenno ti supervisor ti agmaneho. Trabahok met ti mangtsek-ap kadagiti pilid, break, krudo, dagiti amin a rumuar ken sumangpet a bus. Tulongak met ti washer no awanen iti trabahoek.
Intugawko metten ket inkidemko. Alas dies idi nangankami ken Mang Teroy ta agpadakami a nabannog ket kinnanmin ti balonmi. Binalinglingko dagiti pilid dagiti uppat a bus, ta bangir ti runot dagiti pilid, idinto ta nag-change oil ni Mang Teroy. Isu nga awan pay laeng ti bibisinanmi.
“Ania ti petsa ita?”
Tinaldiapak ti bassit a kalendario iti headboard. Pebrero 11, 1992. Imbagak.
“Iturogta pay. Agandarto met laeng.”
Kasano nga agandar ket dipay agungor no istarten?
Di iturog! Intugawko metten iti likudan ti drayber.
Nagkidemak. Apay a nagiddep ti bus? Agiddep aya ti makina nga awan ti gapuna? Inukrado ti mugingko a nagsapul iti sungbat. Eksperiensa laeng ti ammok maipapan iti makina. Iti lugarmi, katulongannak ni Tang Manoling Comiso, mekaniko, no kasta nga agistimar. Siak iti para warwar ken para isubli kadagiti makina. Isurona laeng ti aramidek.
Madamdama pay, saguyepyepennak metten. Naangotko manen ti banglo – ti karkarna a banglo itay. Tinaldiapak ni Mang Teroy ngem kasla awan iti maangotna? Inkidemko manen.
Napamulgatak iti taguob ti aso. Nagalingagak. Kasano nga adda agtaguob nga aso iti tengnga ti aldaw? Ken maysa, awan met ti balay iti kasalengan a sikigan ti kalsada? Tinaliawko ti sarming. Uray la limmabba ti ulok, simgarak ken nariknak a limnek ti butillogko idi nakakitaak iti babai a nakabestida iti puraw a nalayak ken nakatugaw iti eksakto a batog ti ridaw. Taltaliawen ti babai ti agdan. Pamudawen. Naabongan ti rupana iti nagsaplak iti abagana a buok. Kalalainganna katayagna. Ania ti ar-aramiden ti babai iti uneg ti bus? Kasano a limmugan a diak nadlawan? Kayatko a pagunian ni Mang Teroy a nakaprimera ti panagurokna ngem awan iti simngaw a timekko ta kasla ketdin natali ti dilak. Linidlidko dagiti matak. Sige, lidlid. Tinaliawko, ket nakitak ti babai a nakapuraw nga umul-ulog. Kinitak ti side mirror iti kanawanko: amaya, saan nga agdisso dagiti dapanna iti karuotan nga abaga kalsada! Nagpukaw iti likud ti bus. Tinaldiapak ti kanigid a side mirror ngem diakon nakita.
Dayta kadin ti white lady? Nainayad ken naimpusoan ti panangitanamitimko ti kararag a “Mamatiak” sako insaruno ti “Amami.”
Idi nagkalma ti riknak, nagin-inayadak a timmakder. Nakaprimera pay laeng nga agsangsang-at iti horse shoe shape iti Kennon Road iti panagurok ni Mang Teroy. Pinuligosko ti tulbek.
BROOOOOMM!!!
Nagkulagtit ni Mang Teroy a natarimbangon. Nagkiremkirem. Linidlidna dagiti matana.
“Siakon,” kunana, ket pinabesbesnan ti bus.
Iti parkinganmi iti Burnham Park, ngilngilangilandakami dagiti drayber idi bumabakami.
“Basta ngamin mabatoganyo ti kamposanto ken ti Voice of America, agbusinakayon!” Impasungad ti supervisormi. Dayta kano ti aramid dagiti drayber ken amin a makaammo iti white lady iti Loakan Road.
Idi dayta met laeng a malem, maudi nga aldaw ti nobena iti Our Lady Of Lourdes. Maysaak met a Marian devotee ket nangitugkelak iti kandela ken inkararagak ti white lady.
Inestoriak ken ni baket ti napasamakmi idi sumangpetak iti dagusmi iti old forestry compound.
Kuna ni baket, a maipagarup a taksi drayber kano ti nanggundaway iti pasaherona, rineyp ken pinatayna sana pinanawan ti bangkay sadiay a lugar. Isu a kaadduanna kadagiti taksi drayber iti malugluluganan. Ket iti rabii, mangliklik dagiti taksi iti Loakan Road wenno dagiti makaammo iti white lady ket magnada iti Camp 7 – Kennon Road.
Sadiay probinsia, awan la ti bubutngak iti al-allia. Ngem ditoy Baguio, napadasak iti simgar, limmabba ti ulona ken limnek ti butillogna. Kasla diak pay la patien ti napasamak! Lima nga aldawen ti napalabas ngem di pay la naikkat iti panunotko ti white lady iti Loakan Road.
Kalpasan iti makalawas a pannaka-white ladymi, naglusulosakon iti Regga Transport Contractors. Nasurok met a makatawen a nagtrabahoak manipud iti July 8, 1991 agingga iti Pebrero 20, 2002. Inawatkon ti nabayagen nga uyot ti Mt. Province Broadcasting Corporation a kas scriptwriter, translator ken copywriter. Ti “Ti White Lady Iti Loakan Road” ti kaunaan a horror script a sinuratko para iti drama program a “Dagiti Alliaw iti Kaltaang!!!” a naipatangatang kadagiti kalatakan a radio stations iti Northern Luzon: ti DZNS, Vigan City; DZPA, Bangued, Abra; DZWT, Baguio City; DWRV, Bayombong, Nueva Vizcaya, DZCV, Tuguegarao, Cagayan, ti catholic run radio station iti Alaminos, Pangasinan.
Agingga kadagitoy nga aldaw, dipay napukaw ti damag iti limmugan a white lady iti Loakan Road, lalo kadagiti saan nga agbusina a lumabas iti batog ti ruangan ti Voice of America ken iti kamposanto. No narabianka iti siudad ket agawidka iti Loakan wenno PMA wenno iti Kias area, dika masdaaw no ibaga ti taxi driver a manglikawkayo iti Camp 7. Dimon damagen no apay. Dimo ipapilit a manglintegkayo iti Loakan Road ta amangan no dinaka ilugan…
*Naipablaak iti BANNAWAG idi Nobiembre 6, 2006
Monday, October 08, 2007
Cordillera Autonomy
Naatap ti Autonomia Ti Cordillera
Salaysay ni Jaime M. Agpalo, Jr.
Autonomia ti Cordillera? Naiggananen. Petpetpetanen. Ngem gapu iti saan a nasayaat a panangiggem, napalusposan pay laeng. No billit koma koma, ket adda daydiay panawen a nairut unay ti petpet ket uray la agtulakak, ket adda met panawen a nalukay unay ket ditan iti pannakabulosna kadagiti dakulap. Apay a saan a nagballigi iti mamindua a daras a panagbobotos ti autonomia? Ta ania ngamin aya ti autonomia?
Manipud iti Seksion 8 Artikulo 10 iti Konstitusion ti Filipinas, nasken a maaddaan iti autonomia ti Cordillera ken ti Mindanao. Panagwaywayas ti kayat a sawen ti autonomia. Sadiay Mindanao, nagballigida a nanggun-od kadaytoy. Isu itan iti maawagan ti ARMM.
Daytoy a kalintegan ket inrupir dagiti taga-Mindanao ken Cordillera. Iti Cordillera, indauloan ni Father Condrado Balweg, a pangulo ti Cordillera Peoples Liberations Army (CPLA). Kimmappon iti New Peoples Army (NPA) ni Fr. Conrado Balweg idi sinupringna ti panggep idi ti administrasion ni Pres. Ferdinand Marcos a mangrames ti kabambantayan ti Cordillera babaen ti Cellophil Resources Corporation a nakabase iti Tayum, Abra. Idi pannakapadisi ti Marcos babaen iti peoples power, simmina ni Fr. Condrado Balweg iti CPP-NPA ket pinanaganna ti grupona iti Cordillera Peoples Liberation Army. Nakitulag ni Fr. Balweg ken ti CPLAna, ken ti Cordillera Bodong Association iti administrasion ni Pres. Corazon Aquino ket naaramid ti peace pact accord wenno “Sipat” sadiay Mt Data, Bauko, Mt. Province idi 1986. Tapno naan-anay iti panagkappia ti gobierno ken ti CPLA, nangaramid ti presidente iti Executive Order No. 220 idi July 15, 1987 ket naipasngay ti Cordillera Administrative Region (CAR) a mangisagana iti pannakaratipikana.
Tapno naan-anay a magun-od ti autonomia, nasken a maratipikaran daytoy babaen iti botos dagiti umili. Ngem iti namindua a daras a panagreperendum a napasamak idi Enero 30 1990 ken idi Marso 7, 1998, namindua met a nanabtuog ti arapaap. Timmayab ti billit nga addan iti dakulap. Iti kaudian a reperendum, ti laeng probinsia ti Ifugao iti nangayat itoy. Ta ania aya dagiti rasones no apay a saan a kayat ti kaadduan ti autonomia? Dagitoy dagiti sumagmamano a rason.
Politika. Maysanmaysa kadagiti mangimaton iti Cordillera Administrative Region (CAR) ket iluglugardan ti bagbagida (positioning themselves) a kas agessem nga agtakem kadagiti kangrunaan a takem iti Cordillera Autonomous Region. Nalipatandansa ti takemda ket ad-adda a ti bukodda nga interes ti impagnada. No dadduma, ti CAR ket nalipatanna payen ti akemna nga isu iti mangipagna koma ti pannakapataud ti autonomia ket nakibiang kadagiti internal nga issues kadagiti probinsia ken ti siudad ti Baguio. Saan pay laeng a naaramid ti autonomia, mariknan ti takder ken bilegda dagiti nagtakem (iti CAR) ket nalipatanda iti kinaadda iti agdama a mangimatmaton ti gobierno a kas kada kongresman, gobernador dagiti mamayor ken kokonsehales. Limmaksidda (overlap) ti poder ket napasamak ti dakkel nga alinuno ti dalluyon. Iti lohikana, kayat ngarud met dagiti agdama a nabotosan iti takem iti gobierno nga iturayan dagiti pabotosanto pay laeng a mangituray iti autonomia? Siempre, saan. Saluadan met dagiti nabotosan a politiko ti posision a petpetdan. Saanda a kayat met a paagaw dayta a takem. Ngarud, iti ababa a pannao, kadakkelan a lapped dagiti mangitagtag-ay manen iti mamitlon a daras ti kinaadda ti autonomia ket ti dagiti politiko a nabotosan ken agdama nga agtakem iti turay. No dagiti mangipagpagna manen iti maikatlo a gundaway a pannakaratipikar ti autoniomia ket iluglugarda manen ti bagida kadagiti nangangato a posision, dakkel la ketdi a lapped iti arapaapda dagiti agdama a politiko a nakatugawen ken nabotosan.
Ti posision ti CPLA a kas peacekeeping body. Namin-adun a daras ti troops movement ti CPLA ket pasaray mapasamak iti pannakibiangda iti police matter. Awan pay laeng ti autonomia, mariknan ti bilegda. Iti baet ti pannakitipon dagiti dadduma a kamengda iti armada ti pagilian (AFP), umad-adu latta met ti kameng daytoy ket saan payen nga agsususurot iti panggepda ta nagudua metten daytoy iti dua a paksion. Ti Balweg paksion ken ti Mailed Molina paksion. Saan laengen a ti nailian nga armada (AFP) ti maul-ulaw iti mapaspasamak no dipay ket dagiti umili ta saandan nga ammo no ania ti masurot ti pannakaipagna ti iti linak ken kappia iti sibubukel a Cordillera. Maulaw pay ti AFP no ania ken asino dagitoy a dua a paksion iti bigbigenda. Iti rigatna, nangipatakder dagitoy dua a paksion iti kampoda iti nadumaduma a paset ti Cordillera ken iti Baguio. Ania ti rason dagitoy a tropa ken kampo no adda met ti AFP?
Ti depinision ti Cordilleran. Nangaramid daytoy iti dakkel nga issue iti immuna nga Organic Act of 1990. Maysa daytoy a kangrunaan nga isyu a saan a nasungbatan iti immuna a ratipikasion. Ket daytoy ti maysa pay a kangrunaana rason no apay a saan a kinayat dagiti non-native of Cordillera ti autonomia. Ket iti Organic Act No. 8438 idi 1997, napagbalinen ti depinision ti Cordilleran a kas agindeg iti Cordillera, native man daytoy iti Cordillera ken saan basta agindeg daytoy. Ngem saan latta a naan-anay ti pannakapatung-ed dagiti non-native Cordilleran itoy a depinision gapu ta nariknanan iti arigengen ti depinision iti damo a pannakaiparang pay laeng daytoy.
Iti Siudad ti Baguio, babaen kadagiti dua a reperendum, saan a kayat ti kaadduan ti autonomia. Ket timmaud pay idi ti issue a saan koma a maibilang iti autonomia ti siudad agsipud ta maysan daytoy a chartered city wenno agwaywayas a siduad. Ti maysa a chartered city ket maysan nga autonomous wenno bukodna a bagi iti mangpataray. Ti chartered city, saanen a naipasidong daytoy iti probinsia, awanen iti probinsiana, ta agwaywayasen. Saan a kas kadagiti kaaduan a siudad ti pagilian, nga iti laksid iti kinasiudadda, addada pay laeng a nakalinong iti administrasion ti probinsia a yanda.
Nagadu dagiti dadakkel a corporation ken pasdek negosio iti Cordillera. Ket no maratipikaran ti autonomia, obligadon dagitoy nga agbayad iti buis direkta iti autonomia a saanen a kas iti sigud (wenno iti agdama) nga agbaybayad dagitoy a dadakkel a negosio iti buisda babaen headquartersda a nakabase iti Makati, Cavite, Clark ken Subic. Iti autonomia, saan a mapasamak daytoy. Ngarud, ti panagbalbaliw ti set-up kadakuada ket dakkel a banag ken rikut ket nalaklaka nga amang iti saan nga umayon ti autonomia ngem ti pannakadadael ti agdama a set-up. Ngarud, dagitoy a negosio ket saanda a taliawen ti autonomia no mapasamak kadkuada ti panagbalbaliw.
Kadagiti non-native Cordilleran, nga agnanaed idi pay la angged (time immemorial) iti sibubukel a Cordillera, narigat a mapagtung-ed dagitoy ta addaanda met iti bukod a takder ken prinsipio ken panirigan itoy a banag. Saanda la ketdi met kayat a matapiasan ti posisionda a nabayagen a sinalsaluadanda.
Ti leftist group. Saan a masasaan ityi kindakkel ti bilegda iti Cordillera. Ti impluensiada kadagiti umili marikna dayta. Saan nga umayon ti leftist group iti autonomia ta addaanda met iti bukod nga ideolohia nga iruprupir ken kangrunaanna, ti isisina daydi Fr. Balweg .
Sino aya iti mairanud ti autonomia? Saan a nalawag. Nasken a masungbatan pay nga umuna dagiti napapateg nga issues. Nasken a masolbar pay nga umuna dagiti nadakamat nga issues nga isu pay laeng ti issues kadagiti dua a naglabas a reperendum. Ketdi ti nalawag a maripar ket ti kinaadda dagiti sumagmamano nga aginteresado iti takem uray no saan pay laeng a naratipikaran. Agurayda koma pay met a, sakbay nga iposisionda ti bagbagida a mangidaulo. Sungbatanda koma pay dagiti kangrunaan nga issues sakbay nga ilugarda ti bagbagida ta no saan, agtagtagainepda laeng simumulagat.
Saanto nga agballligi ti ratipikasion ti autonomia iti maikatlo a gundaway agingga tumaud ken rumimbaw dagiti interes a para iti bukod laeng a bagi ken panggep. Uray ngata tinawen a mapasamak ti reprrendum, no awan iti sinseridad iti panagserbi, mapaay ket mapaayto latta iti ratipikasionna. ##
Monday, October 01, 2007
Two-face Fungus Lover
Reminiscing the past makes me smile. Smile adds life. I should say what happened was out of the ordinary.
Ordinarily, a teenager loves to court not only one but also two or more. The feeling to engage in this juvenile manner is what now a laughing matter. For that matter, I courted so many. Three girlfriends in a row are normal. Generally, of course, there are also those I feel something especial, like Myrna, Angelina and Mercedes. With them, I feel the meaning of love. Myrna comes from the other school while Angelina is my schoolmate. Mercedes is from the neighboring town, which I met during the Inter Catholic School Athletic Association. We are all in the higher level in the secondary. Although, there was no cellular phone or internet before, the means to express love is through letter particularly during special holidays. What was the disorder?
The disorder happens three days before the Valentine’s Day of 1977. I was then preparing cards for Myrna and Angelina in one of the bench in front of Narvacan Catholic School. After signing cards, somebody shouted that one of my friends is in trouble. The shout was so serious. The call intended for me. The need to help is necessary. Putting the two letters in order was in a hurry. Closed them immediately and run to the direction of my friend in trouble. After the problem is in proper order, I decided to go to the post office. I even wrote SWAK in the backside of the two envelopes. SWAK mean, Sealed, With A Kiss. Oh, it’s a day of fun!
Finally, the Valentine’s Day, and decided to visit Myrna in their house. But to my dismay, she was crying and said she never want to talk to me anymore. I don’t know why. My feeling hurts. But I have to move on. I still have two girlfriends. So, I immediately visit Angelina in their home. But Angie was also mad at me. She even curses me and threatens to hit me with a knife. Of course, I asked her what’s happening. But she cried, shouting at the top of her voice that she hates me. She even called me a two-face fungus lover. I don’t know why. What’s happening with these two girls? So what, I still have one girlfriend, right? But the puzzle still kept me thinking. A week passed by. When I met Angie in school and asked sincere talk to settle everything, she handed me the Valentine’s card supposed to be for Myrna. To my disappointment, I sent the wrong card!
Well, since then, I settled to myself, that I should love a one woman only. And that is Mercedes, and we engaged for 12 twelve years. When she left for Hong Kong to work as an overseas contract worker I lost communications with her. To bear my loneliness, I courted again another woman, Yolanda, now the mother of my four bangad children. #
tgl_Latn unk tsn_Latn tgl_Latn ilo_Latn tgl_Latn tgl_Latn tgl_Latn tgl_Latn tgl_Latn tgl_Latn tgl_Latn tgl_Latn tgl_Latn tgl_Latn tgl_Latn tgl_Latn tgl_Latn tgl_Latn tgl_Latn tgl_Latn tgl_Latn tgl_Latn tgl_Latn tgl_Latn tgl_Latn tgl_Latn tgl_Latn tgl_Latn tgl_Latn tgl_Latn tgl_Latn tgl_Latn tgl_Latn tgl_Latn tgl_Latn tgl_Latn tgl_Latn tgl_Latn tgl_Latn tgl_Latn tgl_Latn tgl_Latn tgl_Latn tgl_Latn pag_Latn tgl_Latn tgl_Latn tgl_Latn tgl_Latn tgl_Latn tgl_Latn tgl_Latn tgl_Latn tgl_Latn tgl_Latn tgl_Latn tgl_Latn tgl_Latn tgl_Latn tgl_Latn eng_Latn tgl_Latn dan_Latn eng_Latn eng_Latn tgl_Latn eng_Latn tsn_Latn tgl_Latn tgl_Latn tgl_Latn tgl_Latn spa_Latn szl_Latn tgl_Latn tgl_Latn tgl_Latn tgl_Latn tgl_Latn tgl_Latn tgl_Latn tgl_Latn tgl_Latn war_Latn tgl_Latn tgl_Latn tgl_Latn zsm_Latn tgl_Latn tgl_Latn tgl_Latn tgl_Latn tgl_Latn tgl_Latn tgl_Latn tgl_Latn tgl_Latn tgl_Latn ilo_Latn tgl_Latn tgl_Latn war_Latn unk tgl_Latn tgl_Latn eng_Latn tgl_Latn tgl_Latn tgl_Latn tgl_Latn eng_Latn eng_Latn eng_Latn eng_Latn tgl_Latn tgl_Latn eng_Latn ilo_Latn ilo_Latn eng_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn eng_Latn eng_Latn eng_Latn eng_Latn eng_Latn eng_Latn eng_Latn eng_Latn eng_Latn eng_Latn eng_Latn eng_Latn eng_Latn eng_Latn eng_Latn eng_Latn eng_Latn eng_Latn eng_Latn eng_Latn eng_Latn eng_Latn eng_Latn eng_Latn eng_Latn zho_Hans ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn quy_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn lim_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn eng_Latn grn_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn eng_Latn eng_Latn eng_Latn eng_Latn eng_Latn eng_Latn eng_Latn