1) MANAOAG, PANGASINAN – Uray no nalipatan ni PGMA ti edukasion iti napalabas a SONA, adda pay laeng ti panawen dagitoy nga estudiante a napan nagkararag iti uneg ti simbaan. Napateg unay ti edukasion ngem awansa ketdi ti kongreto a programa ti gobierno a mangidur-as ti kalidad ti edukasion ta saan man la a pulos a nadakamat ti pangulo iti SONA? Ti edukasion ti pundasion ti human resources ti maysa a nasion. Isu a rumbeng laeng a saan a baybay-an a kas iti saan a panangbaybay-a dagitoy nga agtutubo a namnama ti pagilian.
=======================================================================
SONA-GINIP: Maysa a panagamiris
Idi 2006, nagaramat ti pangulo kadagiti karakter ken institusion a paganodan dagiti mensahena. Ngem daytoy a tekniko ket kimmitan ken limmataken idi panawen ni Pres. Ramos a nangaramatanna met ken ni Mang Pandoy a kas paepek wenno behikulo ti mensahe. Inulit ni PGMA daytoy idi 2006 ngem saan a nagballigi a nangipasagepsep kadagiti kari a naisurat iti rabaw ti danum uray no daytoy ket immabut iti 166 nga audience applause.
Idi 2007, immabut iti 55 a minutos ti kabayag ti ‘well delivered speech’ a nagtema iti “The state of the nation is strong.” Ti punch line ni PGMA - "From where I sit, I can tell you -- a President is always as strong as she wants to be" ket nagapit iti 103 nga applause ket 3 nga standing ovation ken kabayagan nga standing ovation nga agpaut iti 3 a segundos.
Iti 2007 SONA, saanen a nagaramat ti pangulo iti/kadagiti karakter wenno institusion a kas paganodan ti mensahena no di ket imbinsabinsanan dagiti programa a nakabuyaan met iti presentation. Mas epektibo daytoy a wagas a mangtiliw iti immatang dagiti amin a dumdumngeg ken agbuybuya ngem ti 2006 a SONA.
Iti suma total iti SONA 2007, nakalalaing ni PGMA a kas tourist guide wenno copywriter gapu iti panagdaliasat ken panagpasiar ti amin kadagiti inawaganna a super regions a kas ti North Luzon Agribusiness Quadrangle, Metro Luzon Urban Beltway, Cyber Corridor, Central Philippine ken Mindanao. Banag a nakapimpintas nga ehemplo iti virtual travelogue ti SONA 2007.
Isuna laeng ta kas iti 2006, ti 2007 a SONA ket maysa laeng a SONA-GINIP ken ni Pinoy nga agkirkiraos iti buksitna ken agtungtunglab iti taaw ni rigat. Napintas, wen, nakapimpintas dagiti naikari iti 2006 ken 2007 a SONA ngem agingga ita saan pay laeng a nagmata dagita a kari. Duapulo a porsiento pay laeng iti natungpal. Ngamin iti rason no apay a saan nga agmata dagita a kari ket iti no sadino iti pangalaanda iti badiet dagita a proyekto ken imprastraktura idinto ta adda payen deficit ti badiet.
Ket adtoy manen ti 2008 a SONA a makapaisem ken makapangilangil. No taraon koma daytoy ket kasla adobo a karne ti baboy a pasig amin a simumulagat a taba nga agyegyegyeg ken aglanglangoy pay iti manteka a buybuyaem iti dungrit a mallukong. Makapalimuyaw a taraon.
Ti punch line ni PGMA a “tough choices” ket di makapnek ta iti likudan daytoy a bitlana ket dagiti laeng general proclamation than needs. Saan a maawatan dagiti nakurapaay iti saan nga ispesipiko a turongen ti tungtongan a mangiyaon kadakuada iti panangsolbar ti sangsangoenda a krisis. Saan met a nasungbatan dagiti krisis a sinango ti pangulo ken ti administrasion a nasken koma nga inlawlawagna. Nalaka nga ibaga dagiti goal ngem agduma daytoy iti implementasion a lalo no kinaawan iti sinseridad ken kalakaan iti amin iti mangibinsabinsa kadagiti nagapuanan ngem saan a makapnek dagiti nalanaganad.
Nupay nagaramat manen ti pangulo kadagiti karakter, (tagabantay ti butaning, kdp) ad-adda ketdi a patienmi iti kinalaing ti ghost writerna a nangaramatanna iti dramatic effects (iti paset nga I care for…) a kas sandi iti makautoy a litania iti iti saan unay a kumidag a nagapuanan ken kas intro ken kas nangsalimuyaw iti panangisakitna iti EVAT.
Raemenmi ti pangulo iti kinalaingna nga agbitla with matching facial expressions and gestures, ken ammona iti agideliber a nalaing kadagiti punto por punto a kidag, ngem saankami a napnek iti linaon ken kababagas iti imbitlana. Kas nakunakon, kasla adobo a taba ti baboy... #
Wednesday, July 30, 2008
Tuesday, July 29, 2008
Dagiti texbuk ti elementaria, nababalaw
“Dida ammo ti heograpiada,” daytoy ti pammabalaw ni diputado ti Ifugao Gualberto Lumauig iti DECS, dagiti author ken editors ken publishers ti tallo a texbuk ti elementaria a nairanta a para iti pampubliko ken pribado nga eskuelaan, gapu iti biddut a naisurat maipapan iti probinsia ti Ifugao.
Kiniddawen ti Lumauig iti recall para kadagiti nasao a libro a naglaon iti opensibo ken insulto ken panangibabain kadagiti umili iti Ifugao. Dagiti nasao a libro ket ti “Ang Lahing Pilipino sa Nagbabagong Panahon,” a para iti grade six ken dagiti “Ang Lahing Pilipino” ken “Yakal Pabasa” a para kadagiti grade two pupils.
Mabasa iti panid 40 iti “Ang Lahing Pilipino sa Nagbabagang Panahon” a dagiti kano Ifugao ket agnanaed iti Benguet! Iti panid 41 iti nasao met laeng a libro, mabasa man daytoy a binatog a nangdeskribir kadagiti Ifugao, “kilala sa pamumugot ulo, mabalasik, at mapaghiganti.” Adda aya met kasta a banag kadagitoy a panawen.
Kuna ni Lumauig, a mabasa kano met iti panid 5 iti “Ang lahing Pilipino, “Kilala ang mga Ifugao sa pagiging mabangis, kinatatakutan ng mga Kristiyano, walang kinikilalang Diyos…” Nasaknapen TI Kristianiusmo iti Ifugao. Iti isu met laeng a libro, nailanad a ti Banaue Rice Terraces ket masarakan iti probinsia ti Benguet. Ania ket a nagdakkelanen a biddut daytoy?
Iti met libro a “Yakal Pabasa,” iti maipapan iti “Ang Alamat ng Mina Sa Baguio” ket biddut ti ilustrasionna ta ti met sibubukel a Banaue Rice Terraces ti ladawan, banag a nangpadegdeg iti napasamak iti panid 5 iti libro a “Ang Lahing Pilipino.”
Agbibiagtayon iti lubong ti cyberage. Ket awanen dagita a sarsarita idi ugma kadagitoy a panawen maipapan iti pammutol ti ulo wenno headhunting. Ket nakadidillaw unay a dagiti author ti nasao a libro, dagiti editor ken ti publisher ket saandansa ketdi a nagreserts no ania dagiti umno nga ikabkabilda wenno isursuratda kadagiti libro. Talaga a dida ammo ti heograpiada.
Laglagipen koma a ti libro ket isu iti pagadalan ken pagadawan iti naimbag a sursuro ken adal dagiti ubbing, ngem no dagiti kakastoy a maisursurat iti libro iti adalen dagiti ubbing agbalinda met a munnel ken kangel nga umili.
Ti kalidad koma dagiti maipablaak a texbuk iti kangrunaan iti amin. Tinawen met laengen nga adda dagiti mababalaw a texbuk. Nalawag ngarud a dagiti maisursurat a pagadalan dagiti ubbing ket nababa unay iti kalidadda ket dida matun-oyan ti de kalidad nga edukasion agsipud iti kinababa ti kalidad dagiti texbuk nga adalenda.
Ti edukasion iti panangitag-ay iti kasasaad ti maysa nga indibidual. Ket dayta nga edukasion a magun-odan ket behikulo ti asinoman a mangidur-as met ti ilina ken ti pagilianna. “Dagiti agtutubo ti namnama ti pagilian,” kuna ti nailian a banuar. Ngem adalan met daguitoy nga agtutubo iti di umno, ay badarong!
Ngem no dagiti kakastoy a kita ti texbuk iti adalen dagiti ubbing, ania a klase ti edukasion iti namnamaen?
Maysa laeng iti maigunamgunam, sayataenyo met a ti agaramid kadagiti texbuk daydiay adda ti sirib ken sirmata ken namnama a yallatiwyo. Iti DECS, rebisarenyo met a nalaing a dagiti mailanad ti maipablaak a libro no umno met laeng wenno saan. Rebisarenyo dagiti mailanad no maragpatda met laeng iti gagem a mangingato ti kalidad ti edukasion iti pagilian a saan ket nga ad-adda mangidagem. ##
Friday, July 25, 2008
KWF Updated
Napabaro a Pagalagadan ti Gawad Komisyon (Iluko) 2008
Daniel Lucas Nesperos
7/24/2008 11:42:03 PM
Gawad Komisyon 2008
Ti Gawad Komisyon 2008 ket salip iti panagsurat ti daniw ken ababa a sarita iti sangapulo a kadadakkelan a lengguahe iti Filipinas a pakairamanan ti Ilokano (Iluko), Pangasinan (iti pannakitinnulong ti Don Jose Tamayo Foundation), Kapampangan, Bikol, Samar-Leyte, Sugbuanong Binisaya, Hiligaynon, Meranao, ken Tausug, malaksid iti Tagalog a salip iti panagsurat iti ababa a sarita a para kadagiti ubbing. Maangay daytoy kas kas paset ti pannakarambak ti Buwan ng Wikang Pambansa tunggal Agosto. Tarawidwidan dagiti Panrehiyong Sentro sa Wikang Filipino ti pasalip kadagiti nadakamat a rehional a lengguahe iti panangiwanwan ti Komisyon sa Wikang Filipino (KWF).
Dagiti Pagalagadan:
• Silulukat daytoy a salip kadagiti amin nga umili a Filipino malaksid iti pangulo ken kameng ti Komisyon sa Wikang Filipino ken ti Panrehiyong Sentro sa Wikang Filipino ken kadagiti nangabak iti umuna a gunggona iti Gawad Komisyon 2006 ken 2007.
• Masapul nga orihinal ti pakisalip, saan pay a naisalip iti ania man a pasalip ken saan pay a naipablaak iti magasin wenno rimmuar iti Internet. Saan met a maawat ti pakisalip a na-recycle laeng.
• Awan ti ania man a pakabigbigan iti piesa uray pay parbo a nagan ti nangaramid. Adda pormulario a maala kadagiti opisina ti Panrehiyong Sentro sa Wikang Filipino. Maikabil iti naserraan a sobre ti nasungbatan a pormulario iti pannakisalip a kadua ti resume/biodata ti autor. Masapul a manotarioan ti pormulario.
• Para iti daniw:
1. Rukod ken rima: Mabalin nga adda rukod ken rima ti daniw, mabalin met a nawaya.
2. Kaatiddog: Saan nga ab-ababa ngem sangagasut (100) a linia ngem saan met a nasursurok ngem tallo gasut (300) a linia.
3. Tema: Nawaya ti autor a mangpili iti tema iti daniwna.
• Para iti ababa a sarita:
1. Kaatiddog: Saan nga ab-ababa ngem sangapulo (10) a pahina ngem saan a nasursurok ngem tallopulo (30) a pahina.
2. Tema: Nawaya ti autor a mangpili iti tema ti saritana.
• Masapul a maimakinilia wenno maikompiuter (Font 12-Arial), dagiti pakisalip iti doble espasio (ababa a sarita) iti 8 ½ x 11 a bond paper, ken addaan maysa a pulgada a margin iti ngato, baba ken agsumbangir nga igid daytoy. Masapul nga agsasaruno ti bilang dagiti panid a mailanad iti tengnga a baba ti kada panid kas iti 1 ti 20, 2 ti 20, kdpy.
• Masapul a mangisumite ti makisalip iti uppat (4) a hard copy— maysa nga orihinal ken tallo (3) pay a kopia— ken maysa (1) nga electronic file (iti format nga MS Word document; iti diskette wenno CD).
• Maysa laeng a piesa wenno sinurat iti kada kategoria ti mabalin nga idatag ti tunggal makisalip.
• Dagiti premio iti kada kategoria:
Umuna a Gunggona – P15,000.00 ken sertipiko
Maikadua a Gunggona – P10,000.00 ken sertipiko
Maikatlo a Gunggona – P8,000.00 ken sertipiko
Tallo (3) a Konsolasion – P2,000.00 ken sertipiko
• Maikkan amin a sinurat a pakisalip iti Pammaneknek ti Pannakisalip iti aldaw a pannakaited ti sinurat iti opisina ti KWF.
• Pinal ti pangngeddeng dagiti hurado ket saan a mabalin a protestaan. Agbalin a kukua ken idulin ti KWF dagiti amin a mangabak a piesa ket karbenganna nga ipablaak dagitoy ken ipablaak manen no kasapulan nga awan ti awaten a royalty dagiti nagsurat. Mabalin nga alaen ti autor dagiti saan a nangabak a sinuratna kalpasan ti uppat (4) a bulan manipud iti pannakaiwaragawag dagiti nangabak.
• Ipatulod wenno ited a personal ti pakisalip iti Panrehyong Sentro ng Wikang Filipino R-I, CETC Bldg., Mariano Marcos State University, Batac City 2906 Ilocos Norte wenno iti Komisyon sa Wikang Filipino, 2/F Watson Bldg., 1610 J.P. Laurel St., San Miguel, Manila.
• Maawat dagiti pakisalip agingga iti alas singko iti malem iti Setiembre 30, 2008. Para iti dadduma pay nga impormasion, umawag iti Tel no. (077) 792-4141 wenno ag-e-mail iti frances09nicolas@yahoo.com, anib21@gmail.com.
Sunday, July 20, 2008
Look "Ma, car-less Sunday! Ti car-less Sunday ket maysa nga experimental concern iti panaginut iti gasolina ken panangpabassit ti polusion iti kangrunaan a kalsada ti Baguio City, ti Session Road. Kaugnay daytoy a car-less Sunday iti programa a Walk, Baguio Walk, a panangilungalong iti pannagna dagiti empleado a mapan agtrabaho iti kada Lunes. Isuna laeng ta car-less ngarud, ngem agkaiwara met dagiti binuntuon a basura iti amin a suli ti kalsada ken eskinita gapu iti panagparikut ti siudad iti awan iti pagibellenganda gapu iti pannakapunnon ti dumpsite. Lalo la unay iti tiendaan, ayna, nagbangsit. Sapay koma ta masolbar daytoy a parikut iti kabiitan a panawen. Ken tumulong koma met amin nga umili itoy a parikut a saan ket a no sadino la ditan iti inda pagibarbarsakan kadagiti basurada. Di koma baybay-an a madadael ti siudad gapu iti basura.
Tuesday, July 15, 2008
Tungtongan-papolasion: Agtugawkayo ta Isut’ Maiparbeng
Agtugawkayo iti sango ti maymaysa a lamisaan ken pagsasaritaan no ania iti kasasayaatan amin nga addang ta daytoy ti maiparbeng nga aramid dagiti nanakem. Saan ketdi a maysanmaysa mangited iti opinionna a masansan a madadaddael met ngarud nga addang ken awan kaes-eskanna a pateg ti katay iti panangsolbar ti nadaras unay a panagadu ti papolasion. Idian koma dayta pinnangatoan iti kiday ken tinnallikudan iti dalikepkep ta iti mata dagiti ubbing, iladladawan laeng dagiti tignayyo iti saan nga umiso nga aramid iti manakem.
Serioso a banag iti daras a panagadu ti papolasion. Iti Asia, ti Pinas ti kanangatoan ta addaan iti 2.%. maika-12 metten ti nasion a kaaduan iti papolasion, 88.7 milion. Adu unayen dagiti matmatay nga inna iti panaganakda ta 10 iti inaldaw; dagiti kayyanak a matmatay, ti 473,000 nga abortion wenno panagpaikkat iti 1.4 million nga unwanted pregnancies. Saan a nakakatkatawa a banag daytoy. Ket saan a makatulong itoy a banag iti panangpipinnangato ti isbo dagiti pulitiko ken ti simbaan (katoliko). Agapapadakayo nga addaan iti panirigan no kasano nga imanehar ti papolasion ngem apay a saankayo nga agsango iti maymaysa a lamisaan tapno pagsaritaan ti kasasayaatan amin nga addang?
Ti kunayo ngata, dayawendakayo dagiti ub-ubbing a nakatuon dagiti matada a kadakayo iti inkay panagsusupring ken panagaramid iti saan a nasayaat nga addang nga inda tuladen?
Serioso a parikut ti panangmanehar ti papolasion. Iti mapaspasamak a surbey iti nga iwaywayat ti website ti yahoo.philippines, 84% dagiti responde (kabayatan a sursuraten daytoy) iti mamati a ti kinaadu ti papolasion iti maysa a rason iti kinakurapay ni Pinoy. Iparangarangna daytoy a serioso a banag iti pannakaipaset ken pannabiang ti sibubukel a papolasion itoy nga isyu. Ket iti saan a panagtunos dagiti addang dagiti agilinlinteg ken ti simbaan ket ipaayna laeng iti kurimed a ngayemngem ken pananakaikkkat iti panagraem iti liderato iti yaaalut-ot iti pudpudno nga isyu, nga isu dayta ti kinakurapay.
Saan koma a maaramat daytoy nga isyu a barengbareng no di ket tratoen koma a kas kangrunaan iti amin ket kitaen ken solbaren tapno maliklikan iti pannakakatay dagiti adu nga inna, dagiti adu a maladaga, ken maliklikan iti unwanted pregnancy.
Panawenen iti panagkaykaysa. Adun a danum iti limmasat iti sirok ti rangtay ngem dipay napasamak dayta panagkaykaysa iti sango ti maymaysa a lamisaan. Dagiti koma addang a saan laeng a mangibunga iti positibo a solusion no di ket addang a mangited pay iti naimbag a ladawan iti mata dagiti sumarsaruno a dadaulo iti man simbaan ken iti gobierno, kadagiti agtutubo ken lalona la unay kadagiti ub-ubbing.
Panawenen nga idian ti panagkanyakanya addang. Panawenen iti panagkaykaysa. Ta no saan a mapasamak daytoy, saan met a mapasamak iti nasayaat a pannakamanehar ti papolasion ket rumigat a rumigat latta ti biag. Umaddakayo a kas maiparbeng…
Ti ladawan ket ti MEMORIAL FOR THE UNBORN CHILD iti Pacdal Circle, Baguio City.##
Monday, July 14, 2008
Ti Kulibangbang ken ti ubing
Ti kulibangbang agsapsapul iti sabong... ti ubing, agbalinto met a sabong, ken kaay-ayonto ti kulibangbang
Saturday, July 05, 2008
July, national nutrition month
Maika-34 a tawen a selebraran wenno idarirag ti sangkapagilian ti bulan ti Hulio a kas nutrition month babaen iti Section 7 ti Presidential Decree Number 491, wenno ti ad-adda a maawagan iti Nutrition Act of the Philippines, a kunana, “The month of July shall be designated as NUTRITION MONTH, for the purpose of creating greater awareness among our people on the importance of nutrition…”
Ti termino a nutrition ditoy ket saan laeng a taraon iti bagi… “malnutrition retards mental and physical development of our children, weakens their resistance to infections resulting in unnecessary lose of human lives through high infant and child mortality rates; studies indicate the infants and young children, pregnant and lactating women and nursing mothers are most vulnerable to malnutrition;
Nakasentro ti sangkapagilian a pannakaikampania iti pagsayaatan ti nutrision iti "Wastong Nutrisyon ni Mommy, Siguradong Healthy si Baby!" Itoy a sangkapagilian a selebrasion ket maipokus iti maternal nutrition, tapno maksayan ti bilang dagiti matmatay nga ubbing.
Wastong nutrisyon ni baby. Saan ngarud a mailaksid ditoy a kas kangrunaan a pokus ket dagiti masikog ken agpaspasuso. Itoy a programa ti gobierno, maikampania iti sapasap a pagilian dagiti isyu maipapan iti pagsayaatan iti panagpasuso a mismo ti inana iti bebina babaen iti mismo a susona wenno breastfeeding. Ta itoy a panawen, inabaken ken nalatlataken dagiti naibote a gatas a kas taraon dagiti bebi ngem ti breastfeeding. Banag a dakkel la unay a biddut a panirigan dagiti inna daytoy a banag. Awan iti kas iti suso ti ina nga itaraon iti bebi. Maiyadal pay kadagiti inna no kasano ken ania iti aramiden tapno matun-oyan ti umno a nutrision iti wenno kadagiti annakna.
Dagiti dadduma pay a nakalinia a paset ti selebrasion ket ti panangilawlawag kadagiti inna kadagiti pammati maipapan iti panagsikog wenno myths of pregnancy. Karaman met itoyen dagiti rumbeng nga aramidem tapno maliklikan iti tinawen a panagsikog. Ta ngamin iti tinawen a panagsikog, apektaranna la ketdi ti programa wenno ti umno a nutrision kadagiti annak ta ad-adun no kua ti agbibingay iti taraon nga ipaay. Isu a saan laengen a nutrision iti mapagsasaritaan no dipay ket karaman iti panangsirip ken panangliklik kadagiti timmaud a rason no apay a saan a magun-od iti makapnek a resulta ti tinawen a selebrasion iti laksid iti nasuroken a tallopulo a tawen.
Nasken koma iti naqsaknap a panangsuporta kadatoy a programa ti gobierno. Saan laeng koma nga itoy a bulan no dipay ket iti amin nga aldaw iti tawen.
Ti malnutrion ket maysa a serioso a banag a nangapektar saan laeng a dagiti minilmillion a tattao no dipay ket ti mismo a gobierno. Iti sibubukel a lubong, ti pagilian ket kabilang kadagiti sangapulo a naapektaran iti malnutrition.
No agsawen ti report ti UNICEF. manipud iti 1996 agingga iti 2005, ti Pinas ket addaan iti three million a malnutrition nga ubbing. Itoy a tawen a 2008, mapattapatta nga immadu la ketdi iti unay iti bilangda.
Iti report met ti Food and Agricultural Organization, kunana, "Malnutrition in the Philippines is caused by a host of interrelated factors – health, physical, social,
economic and others. Food supply and how it is distributed and consumed by the populace have consequent impact on nutritional status…"
Lalo ita a krisis iti bagas, manamma iti itatayok ti bilang ti dagiti malnourished nga ubbing iti pagilian.
Ket tapno maksayan no di man malapdan ti bilang ti malnutrision, saan laeng koma a ti gobierno laeng iti panagidarirag itoy no di ket amin koma nga umili. Maseknan ti amin ditoy. Saan laeng a dagiti inna no di ket amin amin koma nga umili ket maited ti sangagasut a porsiento a pannakipaset tapno maikkat ti Pinas iti listaan dagiti sangapulo a kaadduan iti malnourished nga ubbing. ##
Wednesday, July 02, 2008
Ania, Kidney, Isukatmo Iti Bagas…?!
Ket wen, apay ketdin a saan? Posible a mapasamak daytoy. Ti posibilidad ket dakkel unay iti tiansana lalo kadagiti nakurapay unay a lugar iti Manila ken iti kabangibangna a probinsia, partikular iti probinsia ti Quezon a kas iti nairakuraken kadagiti nadumaduma a pagiwarnak iti napalabas. Ti tiansa ken posibilidad ket saanen a pagduaduaan pay. Saanen a nasken a pagdedebatean pay iti kinapudnona ta mismon a dagiti nagidonar ti bukodna a bato wenno kidney iti nagsao. Ti presio ket manipud iti 20 mil pisos agingga iti 160 ribu a pisos.
Adda dagiti tallo a kangrunaana rason no apay a mapaspasamak iti ikakapet iti patadem. Daytoy nga ikakapet pakakitaan iti pannakibakal dagiti adda iti tukot ti kasasaad ken pakakitaan iti kinakurang iti panangtaliaw dagiti agrebbeng kadagiti saanda a pakapidutan iti inda pakairanudan.
1. kinarigat iti biag
2. panagessem a rumang—ay ti biag
3. nababa unay nga agpang iti adal
1. Kinarigat ti panagbiag. Uray adda kidney no awan bagas? Uray awan iti kidney a maysa basta adda bagas? Dagitoy iti pakasumaan iti kapanunotan sakbay iti pannakaawis wenno dandanin panagwen iti ikakapet iti patadem. Ti 160 ribu ket maysan a dakkel a kinabaknang dayta kadagiti sangkasapulan sangkaapuyan wenno nababbaba pay nga agpang. Amangan no isu pay ket daytan a ti kadakkelan a maiggamanna iti unos ti panagbiagna. Iti punto ti pannakatingiting dagiti awis ken di pannakaawis, agtinnag no ‘ilako’ ti maysa a kidney, adda igatang ti bagas ket agbiag. Ket no saan nga ‘ilako’ awan iti igatang iti bagas. matay met a simumulagat. Awanen ngarud ti rason no di iti panangkidem iti panangikapet ti dakulap iti patadem. Survival is the name of the game. Nasaysayaat ti pannakigasanggasat ngem ti matay a simumulagat.
Ngem ti kuestion ket apay a dumteng daytoy a punto kadagiti marigrigat? Ngamin iti kinaawan iti political will a pannakidangadang turay iti kinakurapay ti rason. Awan dagiti nalawag nga annuroten. No adda man saan a nalawag no kasano ken asino dagiti agnumar.
Ti ketdi nalawag, sa laeng awiden a sallabayen dagiti nakurapay no pumudot ti tugaw. Aramaten a kas pangbaaw wenno pangadaw ti beggang tapno bumanglo manen iti panagtugaw. Nakurapay la ngaruden iti panagbiagda naibilangda pay laeng a kas nisnis. Maibilang daytoy a naalas aramid no diman isu iti kaalasan.
Hamak mang basahan,
Kung panahong ng eleksiyon
Mas mabango pa sa lotion,
Sa taong may ambisyon.
May panahon na kailangan
Ang suporta ng basahan
‘Pag nagbaga ang upuan
Walang pananggalang.
(Basahan, J. Agpalo, Jr)
Kasla peon koma iti maysa a pakaitarusanna. Nupay kasta, iti pannakaaramat iti kasasaadna, saan met ngarud a naitag-ay iti kasasaad no di ket mas lalo a naimamegda. Ket dayta a pannakaimameg ket iti nagresulta iti nakaro unayen a pannakasireut iti barikes ket dagiti dadduma awan payen a ti irutan abarikes ta awanen metten ti siket ta impesen. Ti dangadang ditoy ket ti panangsilpo iti anges isu a nasken iti ikakapet kadayta a patadem. Nasken dayta nakersang nga addang ta awanen iti pagpilian a sabali.
Idinto a makita kadagiti nakatugaw iti inda panagaapa kadagiti pidpidutenda iti rabaw ken sirok ti lamisaan, uray anniniwan la koma iti siit ket awan kadagiti awanan.
2. Panagessem a rumang-ay ti biag. Amin ket essemanna dayta a banag. No addaka iti baba kayat a talaga iti ngumato. Ket dagiti adda iti ngato kaykayatda pay nga amang met iti agpangato.
Kadagiti naireport a naglako kadagiti kidneyda, adda dagiti limtaw a rason no apay a kimpet iti patadem. Panagnegosio. Maysa a banag a nakaaw-awis dayta mil de mil a bayad. Kadagiti mayat a rumang-ay dayta a mil de mil ket nalawag a kitkitaen a puonan. Ti kinaadda iti puonan ket maysa nga agdadata iti iseserrek iti panangabaruanan. Ngem kadagiti naglako awan pay iti nalawag a resulta iti pannakagun-od iti dayta nga irarang-ay babaen itoy a panaglako iti kidney. Ngamin ti namnamaen a puonan ket naaramat met laeng iti panangpasubli ti napukaw a salun-at ti bagi. Ket kadagiti dadduma a napasnek, kinaawan ti ammo iti pasikutsikot iti negosio iti nangipababa met laeng iti sigud a kasasaad. isu ngarud a ti maikatlo a rason….
3. Nababa la unay ti agpang nga adal. Ta iti agdama a sistema ti edukasion, saanen a constitutional rights ti edukasion no di ket ad-addan a pribelehio. Pribelehio kadagiti addaan pagiskuelana
Kadagiti nakurapay saan a dumteng dayta a kalintegan kadakuada ta awan pay iti igatang iti bagasen addanto la ketdin pagenrolen?
Ti bottom line iti rason ket iti kinaawan iti sistema ti edukasion a maited a mismo kadagiti nakurapay. Kadagiti laeng makasideg iti kusina iti maugingan. Kadagiti dakulap dagiti babasaen iti pakakitaan dayta wenno kadagiti lapayag dagiti radio wenno telebision iti pakangngegan a kas addang iti tignay dagiti rumbeng nga agtignay. Ngem ti agdadata a kinapudno, dayta a tignay ket saan a mapasamak no awan iti badiet. Ngarud, ti punto itoy a punto ket gapu iti kinababa la unay ti adal dagiti awanan, saanda a maawatan ti kaipapanan iti inda panangilako iti kidneyda. Saanda a maawatan iti ibungana a saan a nasayaat kalpasan iti pasamak. Saanda a maawatan iti kinaaadda iti panagngangabit iti biag.
Iti sabali a punto, saan a met a mababalaw iti kinaawan dayta a pannakaawat agsipud iti sentro ti utek ket ti laonen ti buksit iti agdama ken ti ipalaonto manen iti kabagitanna. Ngarud itoy a punto ti saan a pannakawaat ket saan a naikkan iti importansia, ta dayta nga importansia ket dayta nadakamat nga immuna.
Kadagupan a sungbat kadagita a tallo a rason iti ikakapet iti patadem, nasken ngarud iti pannakaitadag iti solusion kadagita a naagapad.
1. Nasiken a programa a posible a solusion iti pannakaipangato iti agpang ti poverty line. Daydiay agpang nga agpangato a rumang-ay a saan ket nga agpangato nga agpang a kumaro pay iti kinakurapay. Ad-adu koma dagiti aramid ngem kadagiti waragawag laeng kadagiti annuroten wenno warawag laeng a mapaspasamaken idinto ta awan pay iti maysa a porsiento laeng iti papolasion dagiti awan iti nakatuon iti panagkuti.
Ti pananakaidanon a mismo kadagiti maseknan kadagiti basic needs wenno kangrunaan a kasapulan ket dakkel la unay nga addang. Ngem itoy nga addama a krisis a dipay masibbolen iti kinangato dagiti gagatangen nakarkaro la ket ngarud ti sasaaden ti biag. Nupay adda dagiti waragawag a tignay, saan a madlaw wenno saan a marikna ti epektona. Isu a kasapulan iti napaspasnek ken nasolsolido pay nga addang. Daydiay addang a sensirado a saan ket nga addang gapu laeng iti kinaadda iti bukod a pagimbagan.
2. Ti kadakkelan a porsiento kadagiti naglako, ket manipud kadagiti nakurapay a disso ti siudad, lalo iti Metro Manila. Kadagiti agnanaed dita a lugar ket manipud met laeng iti probinsia a nagpasiudad tapno makigasanggasat. Ti dakkel a rason dita ket ti trabaho. Kabayatan iti kinaadda dagiti permenente ken 3-6 a bulan a trabaho kadagiti siudad, nabaybay-an met iti pannakaadda iti kaparisna nga ingpen kadagiti rural areas. Saan a dimmanon idiay away dayta maulit-ulit a kinaadda ken kinaadu iti trabaho. Iti siudad laeng ti yan dagita a diaya. Iti dayta a punto, dagiti adda iti away, napan ken nagdudupudopda iti siudad. Ngem saan a nagmata dagita nga arapaapda. Nagangaynna, ad-adda la ket ngarud a kimmaro ti sasaadenda iti biag. Ta asino aya iti saan a mangayat iti irarang-ay. Lalo no dagita a waragawag iti kinaadu iti trabaho ket maysa laeng a nakaay-ayo a waragawag no diman allilaw a kas kalasag kadagiti maibarsak a nalungsot a kamatis wenno panangpabanglo iti tugaw nga agal-alingasaw. Ngarud, ad-adu koma trabaho para kadagiti maseknan nga adda iti tukot ti pilid a saan laeng a mapili dagiti makunkuna nga ikkan iti importansia ket mangipaayan iti tulong. Adda koma met ti bagi dagiti adda iti tukot a nakakukot. Adda koma met ti madilamutan dagiti awan. Ket tapno agmata dayta a banag nasken a dagiti mismo a maseknan iti makaawat kadayta a serbisio a saan ket a maidalan pay iti pinnolitakaan. Saan a kasapulan iti pinnolitikaan itoy a gundaway.
3. Baliwan ti sistema ti panangipatungpal ti panangiyawat kadagiti umili ti maikanatad nga edukasyon. Saan a dumanon kadagiti mismo a maseknan ti maipatpatungpal a sistema iti agdama. Isu nga adu latta dagiti saan a makaadal gapu itoy a sistema. Nasken ti kongreto a sistema a saan a pulos a maarang. Nupay adda ti makunkuna nga ayuda iti edukasion kadagiti nakurapay wenno subsidy saan a nagdiretso iti ima dagiti agsapulan no di ket naarang ken naawid iti sabali a direksion. Dayta lima ribu a subsidia iti tunggal estudiante ket saan pay ket ngata nga ammo ti kaaduan. Adda dayta a tinawenma naibadiet iti edukasyon ngem saan nga iti ima dagiti agsapulan iti nakatnaganna no di ket nagpatingga laeng kadagiti agipatpatungpal nga agiinnuna a mapan mangsisip iti pundo. Sukatan koma ti sistema iti kongreto a sistema a dumanon a mismo ti ayuda kadagiti agkasapulan.
Dagiti rason no apay a kaay-ayo dagiti gangganaet iti umay agpa-kidney transplant iti Pinas.
1. nababa ti bayad
2. nalaka a makasarak iti isukat
3. nalaka a sapulen ti doctor
4. live donor
1. Nababa a bayad. Manipud iti 20 mil agingga iti 160 a ribu. Kadagiti gangganaet a nangato ti balor ti kuartada, sensilio laeng dayta kadakuada. Dayta ti dakkel a rason no apay nga adu dagiti gangganaet ngna um-umay iti Pinas tapno laeng maaddaanda iti sukat ti dadael a batoda.
Ti kidney transplant ket nangrugi pay laeng idi 1970’s iti Pinas. Adda daytoy a pasamak iti nalimed laeng tignay. Nalimed laeng iti mapaspasamak a transaksion ta maiparit la ket ngarud daytoy iti alagaden ti World Health Organization Principles on Human Transplant Guidelines. Saan a mabalin nga aramaten a komesio wenno maiwaragawag iti pannakaipagnana gapu iti seguridad a rason kadagiti amin maseknan.
Kas mabasa iti alagaden ti WHO, maiparit ti commercial transaction maipapan iti organ transplant. Mabasa daytoy manipud iti Guiding Principles 5 to 8. Iti legal dayta. Ngem iti sistema iti underground, saan a mapasamak dayta. Awan dayta a prinsipio kadagiti nalimed nga aramid.
2. Nalaka a makasarak iti isukat. Isu a nalimed laeng ti transaksion. Saan a makagteng wenno dumanon iti agrebbeng itoy a banag. Nupay adda dagiti situsion a dumanon kadagiti agrebbeng itoy a banag, awan iti aksion ta kasapulanda iti nalawag a pammaneknek sakbay iti panagtignay. Ngem kadagiti nalimed a transaksion, makitam kadi ti nalawag nga ebidensia? Ngem iti mismo a lubong dagiti nagilako ken agilaklako, nagbalinen a negosio daytoy. Iti pagilian, nalaka laeng iti gumatang. Ta adu iti sources dagiti middle man itoy. Middle man, wen, saan a direkta a dagiti doctor iti pagtaudan dagiti kidney no di ket adda ti third party a mairaman. Isuda dagitoy dagiti agkalap kadagiti donor wenno agilako kadagiti kidneyda. Adda pay ti allegasion a panagkidnap a pakaaramatan iti transaksion. Sadino kadi ti napanan dagiti nagpukaw nga agingga ita ket dipay nasapulan?
Ngarud ti proseso, kastoy, manipud iti donor wenno agilako, sa middleman, ti doctor santo makadanon iti umawat wenno recipient. Nupay kasta base iti report, dagiti figure nga immuna a nadakamat ket dagiti laeng pinansial a maawat ti donor, sabali pay iti mapan iti middle man, ti doctor. Ket kadagiti dadduma, a kas iti naagapad, agsipud ta nababa ti adalna, nalaka laeng nga allilawen dagiti middleman. Bayadanada iti ababa (20 mil) ti donor wenno nangatngato. Kadagiti kurap a middleman nalaklakan iti mangaramid iti limed a krimen ngem iti agbirok iti pay iti donor. Kindaping.
3. Nalaka a sapulen ti doctor. Kas sagudayen met laeng kadagiti naiwaragawag a report, addaan met dagiti doctor iti kabukbukodanda a middleman. Wen a, alangan met nga isuda pay laeng iti agbirok. Isu a kasapulan kadagiti patudonenda.
Iti rigatna, kadagiti surgeon a mangipapaay iti transplant iti Pinas ket 21 laeng iti bilangda ngem ti operasion ket iti underground ket ad-adu nga amang ti bilangda ngem kadagitoy otorisado. Banag a saan a nasayaat a seniales dagiti iti komunidad medical. Lalo iti ballasiw taaw ta amangan no ibagada manen a dagiti doctor iti Pinas ket manipud kadagiti diploma-mill.
4. Live donor ti pagtaudan ti kidney. Saan a cadaveric. Cadaveric kunada no daytoy ket nagtaud iti bangkay wenno natay a tao. Ngem daytoy a pagtaudan ket basbassit nga amang ti tiansa iti panagbiag ti pasiente ngem ti live donor.
Agtignay koma ti gobierno a mangregulet iti mapaspasamak sakbay a tumaud iti nakana nga indulto. Agtignay koma ti gobierno a mangsolbar ti kinakurapay tapno awanen iti aglako iti kidney. Ti taudan ti kinakurapay ket ti kinaadu ti papolasion. Adda koma aksion ti gibierno maipapan itoy.
Ngarud, saan koma nga agpatingga iti ngiwat dagiti addang a ken maitutop a kasapulan a manglapped kadagiti parikut ti gimong. ##
ilo_Latn unk ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn eng_Latn eng_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn eng_Latn eng_Latn ilo_Latn kea_Latn zho_Hant tur_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn eng_Latn ilo_Latn eng_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn eng_Latn ilo_Latn ilo_Latn eng_Latn eng_Latn ilo_Latn eng_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn eng_Latn eng_Latn ilo_Latn ilo_Latn eng_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn tgl_Latn tgl_Latn ceb_Latn tgl_Latn tgl_Latn tgl_Latn tgl_Latn tgl_Latn jpn_Jpan ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn eng_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn