Thursday, November 11, 2010
Antokoy, Para Mayor
“Kayatyo kadi a naisem dagiti minatayyo? Daytoy naisangsangayan a serbisio, ipaay kadakayo ti Sleep Forever Funeral Homes. Agserbida duapulo ket uppat nga oras iti inaldaw ken uray iti katengngaan ti super typhoon. Nalaka dagiti agkakapintas a lungon a pagpilian. Saan laeng a dayta, adda pay libre a bingo cards ken baraha a karaman iti funeral package. Ti Sleep Forever Funeral Homes ket kukua ken imatonan ti international licensed embalmer a ni Jose “Antokoy” Madriaga.”
Napaisem ni Antokoy a nakangngeg iti anunsio ti punerariana iti DZPT Manso Radyo iti dayta a malem ti Martes. Kalkalpasna a nangtaming iti naudi a “pasientena,” maysa a lakay a naatake gapu iti panagtomar daytoy iti Viagra. Nupay isu ti akinkukua iti puneraria, ad-adda nga isuna ti makakaammo a mangasikaso iti amin a bangkay a mabalsamar.
Madi idi ti inana a mangala iti embalming a kurso. Impangta pay daytoy a dinan pagtuloyen nga agbasa. Saanna la ket ngarud a nalpas ti kursona a Management. Idi nakapagabrod, inkanayonnan nga intuloy ti “immuna nga ayatna” agingga a nakaala iti internasional a lisensiana. Nagsubli iti ilida a Calungonan idi kanikatlo a tawen ket impatakderna ti Sleep Forever Funeral Homes, ti kaunaan a puneraria nga addaan iti world class a serbisio iti lugarda.
Baro pay ni Antokoy iti tawenna a tallopulo ket lima ta nupay adda met kupkupikopanna a kinataraki iti laksid ti kinakuttongna, agtukiad a dagus ti balasang a sabsabongenna no maammuan daytoy ti kinaembalsamadorna.
Ngem ita, kitaenna man no adda maitulong dayta a pagsapulanna iti panagbalinna a mayor ti Calungonan.
Napaisem ketdi ta malagipna daydi panangipilana iti kandidaturana.
Disiembre 1 daydi. Mayat ti pakuyegyegna iti de kutson a tugawna idi mataldiapanna ti dakkel a kalendario iti diding ti opisinana a nayapiring iti morge. Pagammuan lattan ta kasla nasukit iti aluten ti patongna. Kayatnan a pagtuloyen ti planona a panagkandidatona a mayor. Ngem iti wall clock iti diding, alas kuatron iti malem.
Kinautna lattan ti drawer ti lamisaanna ket inruarna ti nasuratannan a Certificate of Candidacy. Idi pay laeng kalkalpas ti Piesta ti Natay nga inkeddengna nga itan ti kapintasan a panawen nga iseserrekna iti politika. Ta apay ketdin a saan? Duada laeng nga aglaban iti anak ti mayor. Awan makaitured a lumaban. Ngem no kualipikasion laeng, adayo ti pangitarayanna iti anak ti “aggraduar” a mayor. Aggraduar, kunada iti makalpas iti tallo a termino a politiko iti gobierno lokal. Adda kurso a naileppasna idinto a no husto ti nasagapna a damag, naggapu iti Recto University ti ipangpangas ti anak ti mayor a diplomana isu nga agingga ita, empleado pay aleng iti PAL wenno Palamunin. Ita ta malpasen ti termino ti amana, isun ti iduron ti mayor a papili a kas mayor ti Calungonan.
Kangrunaan a rason, patienna a nakasaganan.
No pundo ti pagsasaritaan, umdas met ngatan ti urnongna a pagkampaniana.Padasennanto pay ti umasideg iti asosasion dagiti lisensiado nga embalsamador iti pagilian a nakaikappenganna.
Maysa pay, awan met ti dakes a pakasarsaritaanna iti kinaembalsamadorna. No awanan ti natayan, adda met ‘tay funeral package-na para kadagiti indigents, siete mil kinientos laeng kompleton a serbisio. Mabalin pay ti “hulugan” wenno tintinnagan iti punerariana. Three gives iti uneg ti innem a bulan. Isu ngarud a pinadayawan ti Provincial Social Welfare and Development Office iti panangipatungpalna iti 20% a diskuento kadagiti maustel a kameng ti senior citizens no la ketdi adda ipakita ti kabagian daytoy nga ID. Agpaitulod pay iti mummy card, sangabotelia a kape ken sangalata a biskuit iti minatayan.
Napaisem iti bangbangir a nakalagip iti dayta nga estratehiana. Uray kaskasano, sinakbayannan daytoy nga itatapogna iti politika.
Napanunotna met ketdi ti makikappeng koma iti partido yantangay eleksion nasional met ita; tapno adda sindadaan a mangtulong kenkuana. Ngem naamirisna idi agangay a maymayat no agtaray a kas independiente tapno saan a mairamraman iti basol dagiti mabalin a makaduana a trapo. Kakaisuna a napanunotnan ti kasayaatan nga estratehia.
Idi mapan idiay opisina ti Comelec, isu ti nakaiturongan ti imatang dagiti nadanonna nag agtutungtong iti sango ti opisina. Kasano ket ‘tay Mercedes-Benz nga us-usarenna pay a karro ti naglugananna; ken makaduayya ti “Hindi Kita Malilimutan” nga ipatpatayab ti trumpa daytoy. Style-na dayta. Isunton ti kanayon a malaglagipda.
Masansan met a maipatayab ti anunsio ti negosiona iti radyo. Style manen dayta. Isuna
ti immuna a nangaramid iti dayta, saan ket a dagiti tumaray a para senador, wenno dagiti para presidente. Ania ketdin, mapagbiagan ni patay, saan ketdin ti karadkad?
Sinabat a dagus ti dua a mediamen idi maipilana ti kandidaturana. Nalasinna a dagitoy ‘tay aw-awaganda iti Tusong Twosome iti ilida ta ‘ta la agrakraket ti ammoda; ken nalaingda nga agpauyo no di ida mapagustuan. Didan kayat nga ipatangatang ti estoria no mapasugkian ida iti interbiuda. Nadamagna nga itay laeng napan a bulan, napanda ininterbiu ti maysa a retirado a soldado a pinaltogan ti nakasubangna a bombero. Pinapetpetan laeng ida ti retirado iti nakatapaya, didan impatangatang ti damag. No namin-ano metten a dina pinagustuan ida no umayda uyotan nga aganunsio iti estasionda gapu ta di met nalawag ti signalda. Adda pay ket mangibaga a saanda a mapagtalkan. Ngem ita ta agkandidaton, masapul a lamlamuyotennan dagitoy ta uray no limlima laeng ti makamonitor iti estasionda, makatulongto daytoy iti kandidaturana.
“Apay a napanunotyo, Apo Antokoy, ti tumaray a para mayor iti Calungonan?” insarang idi ti reporter ti mikropono iti batog ti ngiwat ni Antokoy idinto a sinirig ti maikadua ti lente ti video camerana. Dandani naidugsol ti mikropono iti ngiwatna ngem tineppelanna ti nagmuriot. Immisem ketdi.
“Ah... e, kua, ammotayo met a kualipikadotayo a kumandidato. Addanto pay no asino la ditan a timmaray a presidente...” medio nagbeddal pay a simmungbat ni Antokoy.
“Isu laeng ti makagapu?” immulagat ti reporter ta kasla di mamati iti kinarabaw ti panagpampanunot ni Antokoy.
Kasla nataoan ni Antokoy. “Dakayo met,” inkatawana. “Siempre, tapno maaddaan met iti alternatibo a pagpilian dagiti umili.”
“Ania kadi ti rantayo itoy a panagkandidatoyo?” Inimtuod latta ti reporter.
“Kayatko met ti agbalin a mayor,” inkatawa manen ni Antokoy, “tapno naan-anay a mapagserbiak dagiti ay-ayatek a kakailiak ditoy Calungonan.”
“No mangiparuardanto iti black propaganda kontra kadakayo aglalo ket maysakayo nga embalsamador, kasano a sungbatanyo? Impasaksak manen ti reporter.
“Umuna, awan ti dakes nga aramidtayo. Adu dagiti natulongantayon. Natan-ok ti pagsapulantayo. Sapay la koma ta suportaranyonto ti kandidaturak para iti pagsayaatan ti ilitayo,” inggibusen ni Antokoy ti interbiu ta marigatan met nga agsungbat.
Agsaludsod koma pay ti reporter ngem impausok ni Antokoy ni “Ninoy” iti bolsa ti reporter.
“Para meriendayo. An-anusanyo pay laeng ta ‘imbagto la no makapuestotayo,” inyarasaasna iti reporter nga umaboten iti lapayag ti isemna. Impatangar pay daytoy ti tammudona ken ni Antokoy a kayatna a sawen a sigurado a rummuar ti interbiuna iti estasionda.
Rimmuar nga agpayso ti interbiuna. Ngem saanen a nagpainterbiu pay iti sabali. Kaykayatnan ti aganunsio. Makapagkampanian, mayam-ammona pay ti negosiona.
Nasapa a rimmuar ni Antokoy tapno agkampania. Ken adda miting de abanseda a maangay iti covered court ti ili. Nalawag ti rupana a nakakita a nakapigketen dagiti posters-na iti igid ti kalsada. Adda pay dagiti nakaibitin iti pinuon ti kayo ken poste ti koriente. Nagbannikes a nangdaydayaw iti campaign sloganna: “Antokoy Madriaga: Mapangnamnamaan Agingga ken ni Patay.”
Alisto a talaga dagiti disipulona.
Nagdiretso iti plasa ti ili a nakaummongan dagiti tao. Apagisu nga alas dies iti bigat idi makadanon. Dagus a sinabat ti election officer ti ili ken ti dadaulo ti PPCRV a
nangorganisar iti pasken. Impatuldoda a dagus ti nairanta a pagtugawanna idinto a wagis a wagis metten ti anak ti mayor kadagiti tattao a naitallaong. Immuna a nagsarita dagiti agpaidasig a kokonsehal ken bise mayor. Adda dagiti bibo idinto nga adda met dagiti kasla bulbullagaw ken agbeddabeddal a sumarita a kasla saan a nag-Grade One. Iti kaadu dagiti agpaidasig a konsehal, immabot iti nasurok a dua nga oras sakbay a nabatangan dagiti para mayor. Immuna a nagsarita ti anak ti mayor.
“Umuna unay, kablaawankayo iti naimbag a bigatyo nangruna ken ni Apo Embalsamador,” inkita pay daytoy dagiti naruar a matana ken ni Antokoy a kasla manglais ti idiarna. Sinaggaysana nga inwaragawag dagiti kayatna a maaramid tapno agtuloy kan’ ti progreso nga inrugi ti amana. Maileppasto kanon ti baro a tiendaan a linumot iti panagtakem ti amana. Addanto kano latta nakasagana a relief goods a nodels, sardinas, kape ken asukar no adda dagiti sumangbay a bagyo. Awanto kan’ payen ti makalibas a trak dagiti ag-quarry iti igid ti baybay a kasla nalipatanna a ti amana ti akinkukua iti kompania ti konstruksion nga agbumbunag iti graba iti coastal area ti ili a nangitunda iti layus a kinuyog ni Bagyo Pepeng. Maawanto kanon dagiti armado a grupo dagiti politiko gapu ta surotennanto ti kuna ti Zenarosa Commission a pannakarippuog dagiti goons, banag a nagtatanabutoban dagiti naitallaong ta nasursurok sa ngem sangapulo dagiti guardia ti anak ti mayor nga adda iti likud ti entablado, ken saandan sa met ngarud a kameng ti PNP ngem nakaiggemda iti nasisileng a baby armalite. Kamaudiananna, inkarina a pameriendaenna amin a naitallaong apaman a malpas ti programa, a nagsisipatan dagiti tao a naayat iti libre a makan.
Kalpasan ti bitlana, kasta unay ti ngirsina a limmabas iti sango ni Antokoy idinto a permi latta ti panangwagwagisna kadagiti tattao.
Nainayad ti panagpasango ni Antokoy idi isuna ti maawagan. Sipapakumbaba a kimmablaaw sa inlitaniana dagiti kayatna a mapasamak iti ilida nga immabot iti makabulan nga insaganana.
“Ammoyo ay-ayatek a kakailian,” kinunana, “adu dagiti naisangsangayan iti lugartayo a mabaybay-an. Bumaknangtayo no mataming dagitoy. Ti ilitayo a Calungonan ti paggappuan dagiti napipintas ken nalalaka a lungon, saan? Ngarud, no mapagasatan ‘toy numo nga agtakem a kas ama daytoy nga iii, ilungalongkonto ti pannakaangay ti tinawen a Lungon Festival a pakaitanduduan dagiti produktotayo. Addanto salip iti kinnapintasan iti disenio ti lungon, kinnapaspasan a mangsangal iti lungon, ken dadduma pay. Babaen itoy a parambak, adu ti umay a turista ken agbiag met dagiti adu a negosio dagiti umili. Agayabtayto kadagiti kameng ti media tapno umayda i-coverage ti parambak a makatulong iti panagballigi ti festival.”
Nagpapalakpak dagiti tattao. Nagkumkumbawa ni Antokoy gapu iti ragsakna.
“Dayta, a, ti mayor, panay a lungon ti nagyan ti ulona!” adda nangipukkaw ket bimtak ti nakapigpigsa a gargarakgak.
Dandani napunas ti isem ni Antokoy ngem pinilitna latta ti immisem manen.
“Tapno matagiben dagiti mapukpukawen a literatura, maangayto pay ti salip ti panagdung-aw para kadagiti agtutubo tapno agtuloy dagitoy a kannawidan ni Ilokano. Kas proyektotayo para kadagiti out of school youth, makipinnirmatayo iti TESDA para iti pannakaisayangkat ti short course ti panagembalsamar. Isu a kasapulantayo ti TESDA tapno isuda ti mangsertipikar kadagiti agturpos kadagitoy a kurso. Ditoy ayantayo,
katkatawaanda ti embalsamador. Ngem ibagak kadakayo, sadiay ballasiw-taaw, dakkel ti sueldo dagiti kas kaniak a lisensiado nga embalsamador.”
Pagammuan la ta timpaw ti katawa ti anak ti mayor. “Ket inka agyan sadiayen, Apo Embalsamador, ania pay laeng ti kukueem?”
Kinusilapan ni Antokoy ti mayat ti ayek-ekna a kalabanna sakbay nga intuloyna ti nagsarita. “Dagiti inna? Agpatulongtayonto met iti DTI ken DOST para iti pannakasanayda nga agaramid iti kandela, agmula ken agurnos iti sabsabong tapno adda makuna a livelihood dagitoy ket makatulongda kadagiti assawada. Iti benneg ti pannakasalaknib dagiti kabambantayan, mangisayangkattayo iti panagmula kadagiti kaykayo tapno masukatan dagiti napukan. Itoy a wagas, malapdan ti pannakakalbo dagiti kabambantayan ken pannakapukaw dagiti ubbog. Pilientayo dagiti agro-forestry a kayo nga imula tapno iti masanguanan addanto pagalaantayo iti aramidentayo manen a lungon.”
“Para kadagiti napanglaw nga umili, agbalinton a paset ti programa ti Municipal Social Welfare and Development Office ti panangipabulod iti lungon bayat ti massayag ken ti pannakaited ti libre a kape ken biskuit tapno maksayan ti panunoten dagiti agminatay.”
“Padasentayto met a kapatang ti simbaan tapno maikkat ti espesial a misa para iti nabaknang a simmina. Kasapulan nga agpapada ti pannakatrato, napanglaw man ken adda mabalinna, ta kastatayo iti imatang ti Namarsua. Idawattayonto pay a saanda nga agpabayad iti pannakaimisa ti minatay ta isu pay a pakalag-anan ti pamilia a nagminatay...”
Imbattaway ni Antokoy ti bitlana ta nasiputanna ti in-inut a panagpapanaw dagiti tattao. Impigpigsana ti timekna. “Dagiti naanus, maikkanda iti kuarta!” Bigla a nakagat ni Antokoy ti bibigna ta bigla a nagsusubli dagiti tattao. “Kayatko a sawen, dagiti naanus a tumulong, dagiti volunteer barangay workers a kas kadagiti tanod, Barangay Health Workers ken Barangay Nutrition Scholars, maikkandanto iti libre a life insurance.”
“Kamaudiananna, mangipasdektayto iti apartment-type a panteon tapno masolbar ti parikut iti panagkurang iti lote iti kamposanto. Kunayo ngata nga adda limmukay a turnilio ti ulok, ngem ipasiguradok a dagitoyto ti mamagbalin itoy ilitayo kas 1st class municipality. Diyo ngarud liplipatan ‘toy nanumo nga embalsamador nga anak ken kabsatyo Jose ‘Antokoy’ Madriaga, para mayor!”
Nagpapalakpak dagiti nabati a naitallaong. Nalasin ni Antokoy a dagitoy dagiti pagor-orderanna iti lungon a lakona ken dagiti natultulonganna bayat ti panagminatayda ti kapigsaan iti sipat. Adda pay plakard dagiti dadduma a kasla addada iti maysa a rali.
“Agbiag ni Mayor Embalsamador!” inriaw met ti kuttongi a presidente ti Association of Coffin Makers of Calungonan.
Napaisem ni Antokoy iti reaksion dagiti tattao. Uray kaskasano, ammona nga adu ti sumuporta kenkuana.
“Sir, adda parikut!”
Inuray ni Antokoy a makaasideg ti campaign ni Batongol nga agserserbi a manager-na. Agan-anangsab. Malemen. Kagapgapu daytoy a napan nagronda kadagiti barabgay iti daya ti ili. Ditoy ti ayan dagitay agar-aramid iti lungon.
“Apay?” inamad ni Antokoy a madam,a a mangsirsirig iti dakkel a tarpaulin a naibitin iti sango ti balayna a pianagbalinna a headquarters na bayat ti kampania.
“Kua, Sir. Nagpainum ni Mayor Pallot kadagiti barangay iti daya sa pinaikkatna dagiti poster-mo. Tunggal poster a naidatag, sinukatanna iti tallo’t ulona,” kinuna ni Batongol. Mayor Pallot ti awagda iti agdama a mayorda.
“Ania?” napasanamtek ni Antokoy iti dayta a naammuanna. Uray la nakagatna ti akimbaba a bibigna.
“Ken, Sir, inwaragawagna nga agibunong iti ramit ti allawagi tapno adda usaren dagitoy. Butos ti kasukat dagidiay, Sir!” kinuna manen ti campaign manager.
”Saan sa metten a patas ti laban, Batongol? Dadaelendatayo metten kadagiti tattao.”
“Talaga a kasta, Sir. Agasem ti kuna ti mayor a natay laeng ti paglaingam ket amangan no balsamaremto ti ili no sika ti agtugaw a mayor.”
Nagkuretret ti muging ni Antokoy. Napan nagpusot iti maysa kadagiti tugaw iti paraangan. Talaga nga aramiden ti mayor ti amin nga ammona a pamuspusan tapno ti anakna ti mangabak. Numona ta asidegen ti kaaldawan ti eleksion. No agtultuloy ti ar-aramiden ti mayor, sigurado a maabak. Ita a maamirisna a nagbiddut a nangipagarup a nasaganaannan. Saan gayam. Ti laeng estratehia ti panagkampania iti radyo ti nasaganaanna. Masapul met gayam a masaganaan dagiti di mapakpakadaan a pagteng a kas iti indanon ni Batongol.
Nabayag a nagpampanunot. Naikeddengna idi agangay nga ilataknan ti dakes nga aramid ti mayor ken anakna. Kinasaritana ni Batongol. Pinaayabanna ni Pakol tapno isu ti agbalin a pannakangiwat ti nabukelna a plano. Padagasnanto metten dagiti Tusong Twosome. Pasukibannanto dagitoy iti medio nabengbeng a sobre tapno sigurado ti panangipadamagda iti estoriana.
Ni Pakol ti sigud a ghost writer ti agdama a mayor. Ngem manipud idi saan a ginarantoran ni Mayor Pallot idi mapan umutang iti feeds a pagpakanna kadagiti tarakenna a takong ken bula, immayen immapon kenkuana. Inestoria daytoy dagiti palimed ti sigud nga amo daytoy. Ita a masubokna no talaga a kaduana daytoy wenno pakawala laeng ti mayor. Nadamdamagna ngaminen a kasla daldaligan daytoy. Kaduana no asino ti nakaipaay kenkuana iti grasia.
“Saannak met ngata nga allilawen,” nakuna ni Antokoy iti bagina a ni Pakol ti kayatna a sawen.
Awan pay ti tallopulo a minuto, addan ti napaayaban a nakasakay iti agkinud-kinod a Suzuki 125 a motorna. Naisem daytoy a nagturong iti ayan ni Antokoy a kasla nakapon a baka iti nagtugawanna.
“Sir, ania ti parikut ta nasidungetka?” impasungadna.
“Saan a nasayaat ti ar-aramiden ti sigud nga amom, sika,” insennaay ti agdadamo a politiko.
“Kasla ammok san ti inaramidna,” kinuna ni Pakol. “Sika, a, no yaramidantan iti black propaganda,” sipaparagsit a nangisingasing.
“Dayta ngarud ti ar-aramidenna ita. Isu a masapul sa ti counter punch. Ket sika dayta a knock-out punch-ko,” kinuna manen ni Antokoy.
“Awan danag, Sir. Ania ti aramidenta?”
“Umay ditoy dagiti pinaayabak a reporter. Kayatko nga isalaysaymo dagiti inestoriam idi kaniak nga aramid ni Mayor Pallot,” uray la nga inridis ni Antokoy ti nakitana a Korean bug iti rabaw ti lamisaan.
“Aregleyted, Sir, basta sika. Ngem ag-cash-advance-sak koma pay laeng ‘ti para sukmon no adda,” inyumbi ni Pakol.
Kapilitan a dimmutdot ni Antokoy iti dua a tallo ti ulona manipud iti petakana. Dina koma kayat ti mangdadael ngem isu metten ti isupotda no saan a makasiput. Saan a bale ta pudno met amin nga itanawtawto ni Pakol.
Kalpasan ti panagbulallek dagiti dua a taga-media iti aglima kilo a maritangtang nga impaisagana ni Antokoy, inrugin dagitoy ti ekslusibo nga interbiu.
”Maysa a maseknan nga umili ri nakasarsaritami,” panangirugi ti reporter. “Kayatna nga ibinglay kadatayo dagiti nakitana iti sigud a pagserserbianna.”
Implastar ni Antokoy ti panagtugawna. Addada iti opisinanan iti headquarters-da. Kaabayna nga agbuybuya iti telebision ni Pakol, ni Batongol ken ti Tusong Twosome. Agbuybuya met iti ruar dagiti supporters-na.
Simmukat ti rupa ni Pakol iti screen ti telebision.
“Siak ni Pakol,” inyintro ni Pakol. “Sigud a para aramidak iti press release ni Mayor Pallot. Diak koman kayat ti agsao yantangay awanak metten iti poderna ngem kaasinto manen ti ili a Calungonan no agtalinaed iti isu met laeng a pamilia ti turay.
“Ania ti kayatmo a sawen?” sinaludsod ti reporter.
“Adda ngamin nangnangngegko a sayangguseng maikontra iti maysa a panagkunak ket naimbag ken maikari unay nga agbalinto koma a mayortayo...” inulod ni Pakol ti saona.
Nakiinnapir ni Batongol ken ni Pakol. “Ayos!” kinunana.
Insarang met ni Antokoy ti pinatakderna a tanganna kadagiti Tusong Twosome.
“Ibagbagada a saan a maikari ti maysa nga embalsamador nga agmayor. Ngem kaykayatko laengen ta saantayonto a maalumiim a sumango kenkuana uray pay pitakpitak wenno nalang-es ti imatayo. Ngem dagiti sa laeng kayatna ti makiabrasa no tiempo ti eleksion...”
“Agurayka,” imballaet ti reporter. “Kasla kayatmo a padaksen ti sabali tapno mangabak ti kunkunam nga embalsamador?”
“Saan a kasta. Idi ngamin addaak pay laeng ken ni Mayor Pallot, kanayon a maisursurotak kadagiti derby a pappapananna sadiay Manila. Milion ti maipapaabakna iti maysa a rabii. Adda pay daydi innem a bulan a saan a pulos a nangabak dagiti itapogna a manok, ngem saan man laeng a naibusan ti bolsana. Baknang nga agpayso, ngem pangal-alaanna iti minilion iti rinabii? Makitayo met nga agingga ita, saan pay a nalpas ti pasdek ti tiendaan...”
Adu pay ti sinasao ni Pakol a bin-ig a makadadael iti mayor a kas koma iti peke a diploma ti anak ti mayor.
“Nalaing, nalaing!” intakder pay ni Antokoy ti ragsakna kalpasan ti interbiu.
Saanen a nagbayag dagiti Tusong Twosome. Nagpakadadan a dagus apaman a nayawat ni Antokoy ti nayon ti impaunana a “pagsayaatan”.
Naisem met ni Antokoy a nanglabas kadagiti dua a disipulona ta ammona nga awanen ti pannakaabakna.
Kadagiti simmarsaruno nga aldaw, nadamag ni Antokoy a kasta unay ti pungtot ti mayor. Saanna kano a maawat a nasikapan ti maysa nga embalsamador. Paspasapul kano payen ti mayor ni Pakol ken dagiti Tusong Twosome. Segun ken ni Batongol,
adun ti napagbaliktadda a botante. Kasta met ti kinuna ni Pakol ken dagiti Tusong Twosome.
Isu nga iti bisperas ti panagbubutos, pinaginananan dagiti coordinators-na tapno mabantayandanto a naimbag dagiti alaenda a watchers.
Iti kaaldawan ti panagpipili, nagtarusen ni Antokoy iti Sleep Forever Funeral Homes kalpasan ti panagbutosna. Kayatna ti aginana. Napaksuyan iti makabulan a panagkampaniana. Maysa pay, nataltalged no ditoy ti pangurayanna iti resulta ti eleksion. Amangan no agbabara dagiti agama a kabalubalna no maabakda ken gudasenda.Bay-annan da Batongol ken Pakol nga agrikurida kadagiti barangay uray ta automated metten ti eleksion. Saan itan a masuitik ti resulta uray pay pasuksokanda ti manggamulo iti makina.
Nakasamsam-it ti isemna a nagliad iti tugawna. Sumagmamano laengen nga oras, mayorton!
Ket napanunotna, asino itan ti mangmanehar iti punerariana? Kayat ngata ni Baket Jovita nga inana? Napateg kenkuana ti puneraria ta daytoy ti pagbibiaganna. Ken, wen, isu ti nagpangalanna nga agbalin a mayor. Kinapudnona, sipud pay nagubing, ti agbalin a mayor ti arapaapna, saan ket a kinaembalsamador. Kayatna met ti adu ti baonbaonenna. Kayatna met ti maawagan iti mayor. Dayta ti gapuna nga impapatina ti nagbalin nga embalsamador ken agtagikua iti puneraria ta isu ti ammona a kaalistuan a paglatakanna.
Ita, kas ipasingked dagiti liderna, mayorton.
Ket uray no maymaysana, binulosanna ti katawana. Nakapigpigsa. Ngem napasardeng idi makangngeg iti tokar ti karro.
Nagdardaras a rimmuar ni Antokoy. Nakitana ni Batongol a dimsaag iti Mercedez-Benz. “Sir,” insungad daytoy nga agal-al-al. Simmabat iti ridaw. “Delikadon sa ti kasasaadtayo. Maabaktayon sa.”
“Pagkunaam? Ket no kunayo a siguradotayon!”
“Nagaradasda kano idi rabii, Sir! Saglilima a ribu kano ti intedda kadagiti botante. Simmurot kano pay ni Pakol. Imbagana kano kadagiti botante a binutbutengyo a singirenyo ti utangna nga inggatangna iti feeds no dina perperdien ni mayor.”
“Salawasaw ti...! Balsamarek kad’ man ti...” dandani di masbaalan ni Antokoy ti pungtotna. Kumarkaremkem. “Ket dagiti Tusong Twosome?”
“Kimmaduada siguro met, a, Sir,” siaalumanay manen nga insungbat ni Batongol.
Nakugtaran ni Antokoy ti hamba ti ridaw ket napariaw iti sakit.
“Ti Sleep Forever Funeral Homes ket imatonan ni licensed embalmer Batongol,” iniddep ni Antokoy ti radiona apaman a nalpas ti anunsiona. Wen, ni Batongol itan ti mangimaton iti puneraria. Nakalpasen daytoy iti embalming course.
“Pabaliwanyo metten, a, dayta nga anunsio,” kinuna ti inana.
“Saan, Inang,” kinunana. “Kakaisuna nga adu latta ti kustomer da Batongol.
“Wenno rantamto manen a pagkampania? Ay! Antokoyka!”
“Saanen a nasken, Inang, dakayo met. Nasisiriben dagiti botante. Iti kadakkel ti kuarta nga imbunong ni Mayor Pallot, saan koman a siak ti imbutos dagiti tattao no saanda a nalaing!”
Pagammuan ta immasideg ni Batongol. “Mayor, adda pasiente,” kinunana.
“Sikan ti mangimaton iti puneraria, Batongol. Sikan ti makaammo a mangdiskarte no awan dagiti kakaduam.”
“Amangan ngamin ni kayatyo ti sumubbot, Mayor.”
“Sumubbot? Asino kadi ti natay?”
“Ni Pakol, Sir, pinaltoganda.”
Kasla limmaba ti ulo ni Antokoy. Naimbag laengen ta nasapa a naammuanna ti kinatuso ni Pakol. “Inka sanguenen,” imbilinna ken ni Batongol. Yad-adum ti agasna tapno masiguradok a di agungar! kunana koma ngem kinuna met laeng: “Saysayaatem a tamingen tapno awan ti pakasasawantayo kadagiti tattao!”-O
Sunday, February 28, 2010
Ti Palimed Ni Nico
ALAS TRES iti malem, igid iti baybay. Makumikom dagiti mangngalap iti panangidessaag iti bilog dagiti lames a naalada iti panagkalapda iti daytoy nga aldaw. Narwayen daytoy a buya no kastoy nga oras. Dagiti lallaki ket makipagguyguyod kadagiti bilog tapno bumalusbos iti maysa nga ikkan. Dagiti met negosiante ti makitintinnawar kadagiti angkatenda lames.
Dida namnamaen ti maysa a lalaki a mangbugkaw kadakuada. Nabangag ti timek a kunam la nakaturtured ken malalaki.
“Dakayo amin! Aguuyongkayo amin! Bagtit! Ha-ha-ha!”
Nakigtot ti tunggal maysa. Dandani naggigiddanda a nangtaliaw iti malalaki. Ngem idi mabigbigda, naglingalingda laengen sa immisem.
“Ni Ikong met gayam,” kinunada. Ket nagsublida manen iti pakakumikomanda.
Ni Ikong, nakakawes iti t-shirt nga amarilio, daan ngem nadalus, nakasapin iti putot a maong. Nakapidas ti kapukpukis a buokna. Dapan-dapan, nakabonete. Nakasakmol iti sigarilio nga awan sindina.
Isu ni Ikong, adda luklukay ti turnilio ti ulona, kas kunada. Ngem kas makita, kasla awan diperensia iti panunotna. Nadalus ken naurnos ti panagar-arruatna, inaldaw nga agdigos. Ngem no nagkatawa sa nagsangit; naglaaw sa nagngayemngem… masnaayan laengen dagiti makakita kenkuana.
“He-he! Aguuyongkayo amin,” ket saggaysana nga itudo dagiti tattao iti igid iti baybay. “Malmeskayo, ala!”
Narapis ngem natayag. Napudaw koma ngem ado ti garungiad ti bagina. Agtawen iti duapulo ket lima. Tallo tawennan a kastoy.
Masansan a mabugbog nangruna kadagiti di makaam-ammo kenkuana. No laawanna dagiti agpalpallailang iti igid iti baybay, ti dadduma kadakuada ket ma-bad trip ket kabilenda.
Ngem kadagiti makaam-ammo, kaassianda. Ultimo dagiti ubbing a kalugaranna ket kaay-ayoda a kaay-ayam. Ta di met agkabil, dina ammo ti mangdarangran kadagiti tattao. No madanog wenno matungpa, dina ammo agibales… agsangit lattan.
Nangruna no malagipda ti nakaap-apal a panaggayyem da Nico ken Bong. Maawatanda ni Ikong.
“Isu a sika, Bong. Agsingsingpetka, dika agsuksukir.” Inngatona ti kanawanna a kasla adda salsalabayenna. “Ngem tumarayak, a, ‘pren, no isbuannaka ni lakay Oski a mannirip.”
(a)
“HA-HA! Kapuyka latta Nico. Saan a pagbalinen ‘toy bilogko ‘ta bilogmo. Uray la umuttoten iti pananghiritmo ngem pulos a di makakamat.,” Inlaaw ni Bong kabayatan a nakaluganda iti bukodda a bilog iti panaggapuda iti tengnga iti baybay.
Agaw-awiddan kenni Nico manipud iti laud iti baybay a nagkalapanda. No kastoy nga agawiddan, aglinumbadan iti bilog. Agsagsaganada ngamin iti umadanin a lumba ti bilog iti panag-fiesta ti barangay Apatot.
“Kabarbaro ngamin ti makinam, ngem uray kasta, dika met makaadayo. I-overhaulko laeng daytoy ken mangibusak iti lima a litro, atiwenkanton ‘pren.” Inlaaw met ni Nico, agsipud ta napigsa ngamin ti ungor ti tallo kabalio a motor ti bilogda.
“’Pren, no dika agsanay, pakanenka ti tapok inton fiesta.”
“Danum, kunam, a. Baybay ti paglulumbaantayo.”
“Asidegtan, paburburonta pay tapno maasa ti karburadorko.” Impukkaw ni Bong. Ti asideg a kunana ket lima a kilometro iti pagsangladanda.
“Saanen, agpugakpugak ‘toy makinakon. Panalbaagenakto manen ni Amang, agsilaw pay ti pusit inton rabii.”
Nakarkaro pay ngem agkabsat ti relasionda. Agpada a naipasngay iti kabus a bulan ti Mayo, oras laeng ti nangiyunaan ni Nico. Kas kuna ti kabarangayanda, immun-una laeng ti eddek ti nanang ni Nico. Agkabagisda pay iti buniag.
Nagkaubinganda ti agbarkada. Riri ti maysa, riri ti dua; balon ni Bong, kanenda kenni Nico. Dayta nga ugali ti tugotda agingga a nagbaroda.
II
Tumanabutob ni Ikong ngem awan met kasarsaritana kabayatan iti panagpagnana iti igid iti baybay. Nupay adda iggemna a tsinelas ngem ti met imana ti pinagtsinelasna. No adda makitana a tarukoy nga agay-ayam iti danum, kamat-kamatenna. Awan pay dagiti ubbing a kaay-ayamna ta addada pay iti pagadalan.
Iti masungadanna, adda agnobio nga agtutubo nga agpalpallailang iti igid iti baybay. Napintas ti babai ngem di met unay nataer ti lalaki. Naglaga ti ramayda kabayatan ti panagnada iti kadaratan. Aginnisemda no kasdiay nga agtinaliawda.
Idi makita ni Ikong, kinitana ti balasang a makapaalino ti luppona iti kinapudaw nangruna ket naka-shorts laeng. Saanen nga inbaw-ing ni Ikong ti panangkitana kabayatan nga umas-asideg ti balasang ken ti boyfriendna.
Kasla awan aniamanna a linabsanda ni Ikong a nakamulengleng latta kadakuada.
“Marivic?” Intagari ni Ikong.
Nagsardeng ti dua. Iti panangtaliaw ti balasang, nakarupanget ti rupana a nagpangato ti maysa a kidayna.
“Saan a Marivic ti naganna,” kinuna ti lalaki.
“Hamman. Marivic… am-ammok unay.” Immasideg ni Ikong, di pay agkirem iti panangmatmatna iti balasang.
“Hoy, saan a Marivic ti naganko… Mary-anne!” Natangsit a kuna ti babai.
Nagkudkod iti apsay a buokna ni Ikong. Linikosna ti agnobio.
“Aniaka metten, Marivic? Apay nga imbatinak? Saanka gayam a mapagtalkan… kalpasan ti amin kadata!”
“Ha!” Nakigtot ti balasang.
Uray la nagmulagat ti lalaki iti nangegna, kinitana ti nobiana.
“Nee, manong. Dika agsalawasaw, a.”
Bimmistrad ti ngiwat ni Ikong iti panagkatawana, sana pinangato-a-pinababa a kinita ti babai.
“Sika met, ilibaknak manen. Ay-ayatenka met unay-unay. Peksman.” Ket pinagkirem-kiremna dagiti matana. “Apay, nalipatamon ti panaglinlinnailota iti sirok iti kamatis. Naitiblokka pay iti panagkinnamatta ket nagsangitka, ngem idi agkak ti bibigmo ket nagkatawakan.”
Limmabaga ti balasang. Mariribukan no ania’t aramidenna.
“Dika mamati kenkuana, Thony. Inta ketdin sakbay a matungpak daytoy agraraman a kalantangan.” Ginuyodna ti ima ti nobiona ngem di nagkir-ing ti lalaki. Indalikepkepna dagiti imana sana pinagkaem dagiti bibigna.
“Thony, let’s go!”
“Tapno ania? Tapno diak mangeg ti ibagbaga daytoy a tao… a maysaka a gatel.” Imberkak ti lalaki.
“My goodness, Thony. Dinak atapan iti kasta, inaldawta nga agsarsarak.” Arimbasaenen ti mata ni Mary-Anne.
“Ti kunam ketdi, double timerka.” Inapungotna ti buokna. “Mano kami nga agbibingay dita, ha!” Inlaaw ti baro nga uray la timmaliaw dagiti mangngalap.
Iti panaglaaw ni Thony, nagbaliw metten ti reaksion ti rupa ti balasang. No itay ket nakaam-ammo ngem itan ket nagbalin a nakauy-uyong. Sinangona ti nobiona a nakabannikes.
“Hoy, no patiem daytoy a pang-og, adda kenka. Ngem dimo ibagbaga a sumayetak, ta no adda man nakagaraw kaniak ket sika laeng… ammom dayta.” Nupay natangken ti timek ngem saanna a nailinged dagiti lua iti matana a nagubbog sa nagaruyot iti pingpingna.
“Daytoy a lalaki ngarud ti mangipaneknek iti kinasayetmo. Ita, pagbalinenak pay a tanga!” Ti tammudo ti lalaki ket nakatudo kenni Ikong ngem ti nobiana ti kitkitaenna.
Maysa a tungpa ti nagdisso iti rupa iti lalaki.
“Diak ammo no apay a kastaka. Mary-anne ti naganko saan ket a Marivic.” Ket naapotna ti rupana babaen iti dakulapna.
Ni Ikong a nakamalanga nga agbuybuya iti dua ket mariribukan met. Pagsinnublatenna a kitaen ti agkasimpungalan iti panagrirririda. Idi makitana a panawanen ni Mary-Anne ni Thony, kinamakamna daytoy.
“Marivic, apay nga agsangsangitka?” Ket naglibbi ni Ikong.
Saan a nagtagari ti babai, nagsardeng. Ket inurayna a makaasideg ni Ikong. Idi makaasideg, agasawa a tungpa ti indissuna iti rupa ni Ikong.
“Maysaka met nga agraraman!”
“Nee, apay a tinungpanak metten?”
Saanen a simmungbat pay ti balasang. Kinusilapanna sa nagtaray a pimmanawen nga agsangsangit.
“Apay? Apay a tinungpanak metten? Kinamatna iti matana ti umad-adayon a balasang. Nagkuribibi. Idi kuan, inrungaabnan ti nagsangit.
“HU! HU! HU!”
Ti baro a nakaabbungot pay laeng iti buokna ket nakigtot iti panagsangit ni Ikong. Nakarkaro manen ti siddaawna idi nagdalupisak daytoy iti kadaratan ket kasla ubingen a nagkusay-kusay sa nagliad iti panagrungaabna.
Nairana a lumabas ti maysa a mangngalap nga adda bitbitna a sabuag. Pinaludipanna ti baro a nakamulengleng kenni Ikong.
“Dika madanagan, barok. Kastana no kabus ti bulan!”
“Ha!” Nagmugalat ti baro.
“Napintas ti nobiam. Sayang.” Ket nagdiretson ti mangngalap iti panagnana.
(b)
Ni Marivic, maysa a bakasionista manipud idiayHawaii. Mabain sapay nga agdisso ti lamok itia kudiln ta awan pay mantsana. Numona tadinanggayan daytoy ti kasla tinubay a pammagina. Saanen nakaskasdaaw no apay nga ado ti agrayo kenkuana. Pakairamanan da Nico ken Bong.
Adda tulagda a no asinoman ti ayaten ti Hawaiian awan ti sinakit ti nakemda.
“Marivic, umayak koma pumasiar kenka,” panangikablaaw ni Nico iti dayta a sardam nga isasarungkar.
“Nico! Oh, comin’. Please, sumrekka.”
Umuneg koman ngem nagsarimadeng idi makitana iti salas ni Bong a mayat ti sikkawilna.
“Bong?” Inpennekna.
“’Pren, umunegka.” Nagrungiit ti gayyemna a kasla mangsursuron. Immisem lattan ni Nico ngem bangbangir. Inyawatna kenni Marivic ti kurita a kasla kadarakkel ti piso ti uloda.
“Wow, thank you!” Inawatna ti kurita. Inpanna iti kusina.
“Agtugawka, ‘pren.” Diaya ni Bong, nagdesdes daytoy iti tugawna iti sofa.
Nagtugaw ni Nico iti espasio. “Apay a dinak dinagas?” Inyarasaasna.
“Kunam a dika pumasiarka ita.” Inrason met ni Bong. “Sika, kunak man no dika pumasiar ita?”
Ngem sumungaden ni Marivic,saanen a nasungbatan ni Nico ti saludsod ti gayyemna. Maay-ayoda la unay iti umas-asideg iti balasang, dida pay ‘yalis ti panagkitadan iti puseg ti balasang ta naka-hanging shirt daytoy nga addaan iti nakatatak a Hang Loose Hawaii.
Nagtugaw iti sanguananda. Nangala iti pungan sana insab-ok iti batog iti pus-ongna. Ngem idi nagliad, nagparang ket ngarud ti girdle ti brana, nakarkaro manen ti pigerger ti aggayyem.
“So, ania ti ibagayo?”
Nagkinnita da Nico ken Bong. Nupay kanayon a mangegda daytoy kenni Marivic, ket kanayon latta met ti panakaklaatda. Maymaysa met ti sungbatda.
“Kua… Marivic, ti idardariragmi a panagayat kenka. Asino kadi ti nagasat kadakami?” Ni Bong.
“Oh…” nagtung-ed. “… you know, I like you both. Cute kayo ngamin ken kanayon ti regalo a lames kaniak. Kayatka Nico… kayatka met Bong.It’s hard; you know… ngem adda suhestionko. No okay laeng kadakayo?”
“Ania dayta a singasing?”
“Di ba, adda lumba ti bilog iti daytoy fiesta. This is just a proposal. What if… sumalikayo. No asino ti mangabak, then… he’s my boyfriend.”
Nagkatawa ni Bong iti nangegna. Immisem met ni Nico.
“Ammom, gandatmi talaga to sumali iti lumba ti bilog…” kinuna ni Bong.
“Then, that’s great!” Nag-thumbs up ni Marivic.
“Kasta ngaruden, agawidkamin kenni Nico.”
Minulagatan ni Nico ti gayyemna. Nabiit pay laeng isuna ket itay pay laeng ni Bong. Istrokan manen ngatan ti gayyemna tapno di maikkan iti gundaway kenni Marivic.
Ngem awan ti naaramidanna ta timmakderen ni Marivic. “Oh yeah. Sige. Wish you luck. Maysa koma kadakayo ti agkampeon, saan laeng iti bilog race… uray iti pusok.” Ket immisem a napnuan sam-it.
Agkudkudkod a napilitan a timmakder ni Nico, agngudeng-ngudeng a nangiyaddang iti sakana. Idi rummuarda, sinnalabay ni Bong. Idi makaadayoda, immukas ni Nico ket kinatusanna ni Bong.
“Apay?” Kinudkodna ti teltelna.
“Suitikka. No makaaw-awidkan, dinak iramraman, wen.” Dinanogna iti nakapsut ti braso ni Bong.
“Agkaribalta ngarud, alangan met a pagbigianka. Numona ta dika pay agkirem a mangkitkita iti pusegna.” Inwitwit ni Bong. “Ngem ammom, kasla makitkitakon ti panagluganko iti eroplano.” Tinapikna ti abaga ni Nico.
Ngem no ammona la koma ti adda iti panunot ni Nico, dina ipalubos a maatiw iti daytoy a bilog race. Aramidenna ti amin, mangabak laeng.
FIESTA ti barangay, alas dies iti bigat. Aldaw iti Biernes. Nalinak ti baybay a kasla makipagmaymaysa iti ragragsak iti bulan ti Abril. Naintar dagiti tao iti igid iti baybay nga agbuya iti panaglilinumba ti bilog dagiti sangapulo ket lima a mangalap. Karaman ti Blowing Bubbles ni Bong ken Baby Kissmark ni Nico.
Nawatiwat ti turposenda, agarup sangapulo a kilometro a daytoy ket agrikos iti kabaybayan. Nakasaganan dagiti aglulumba, bumanurbor dagiti bilog. Uni ti paltog laengen ti maur-uray.
BANG!!!
Kasla buli a naipasiag dagiti bilog iti panagarangkadada. Malasin a mayat ti panakakondision dagiti bilogda.
Ti sigud a natalna nga allon a baybay ket dimmakkel maigapu iti panagpayasyas dagiti sangapulo ket lima a bilog. Ngem adda annad iti panunotda, nangruna ta sumagmamano iti paset ti kabaybayan ket addaan kadagiti tangrib wenno dagiti simmirip a natatadem a bato.
Adda iti maikalima a puesto ti aggayyem. Dagiti adda iti sangoda ket da: Poldo a kalaingan nga agkalap ti buslogan iti barangayda; Ayong a pumapana; Berto a lumiliwliw; ken ti agkasinsin a Gardo ken Ikko a kumakalap ti billit. Tsinambaanda ti panagsikko sada sinalig ni Poldo tapno mapilitan nga agmenor. Sumabay koma ti lakay ngem nalipit metten. Nagmenor, immabante ti aggayyem.
Naplano daytoy nga aramidenda. Masapul nga agabayda ta no adda ti umun-una kadakuada ket pagtengngaanda sada saligen tapno mapilitan nga agmenor.
Kasta ti inaramidda uray kadagiti uppat a sabsabali pay. Saan a nagbayag, umun-una ti aggayyem.
“Daytoyen ‘pren. Duduatan!” Inlaaw ni Bong. “Ipennekmon ti paspas ta bilogmo ta daytoy ti lumba para kenni Hawaiina.”
Nasurok singkuenta a metros ti mangip-ipos kadakuada. Adda tulagda, no asino ti maabak, awan sakit ti nakemna. Mayat kenni Bong, ngem kenni Nico… ket saan.
Insimpa ni Nico ti sunglassesna, pinetpetanna a nasayaat ti paghiritan ti bilogna. Ammona a napigpigsa ti guyod ti bilog ni Bong ta kabarbaro ket ngarud. Ngem ti panangabak ket depende iti plano a pangpanggepenna.
Uray la lumagto iti dalluyon ti bilogna gapu iti bumanesbes a paspas ti bilog ni Nico. Agtigerger met daytoyen iti pananghiritna.
“Ania ‘pren, kabaelan pay ti bilogmo,” impukkaw ni Bong. Napintas ti panagbinnatog ti sungo ti bilogda. Ngem mariknana a saan pay nakasaltek ti hirit ni Bong.
Akinlaud ni Nico, adda met iti daya ni Bong… iti ab-ababaw a paset ti baybay, yan dagiti nakatingraraw a katangriban. Sumursurot daytoy iti planona.
Pinaikinganna ti bilog ni Bong, nagdikket dagiti pasaplakda. Nakigtot ti gayyemna. Inulitna manen.
“Madi dayta aramidmo ‘pren,” hiniritanna ti luganna ket immungos.
Ngem pinadungparan manen ni Nico ti bilog ni Bong. Napilitan nga agpadaya bassit ti gayyemna.
“’Pren, dinak padungparan, madisgrasiata. Katangriban ditoy dayak.”
Ngem dayta a talaga ti plano ni Nico, pilitinna nga ipaigid ni Bong tapno mapilitan nga agmenor tapno di maaksidente iti katangriban. Pinagsasarunona manen a dinungpar ti pasaplak ti bilog ti gayyemna.
Ngem saan a nagmenor ni Bong, desidido met a mangabak gapuna nga hiritanna latta met. Tinaliawna iti likudanna ni Nico, ket nakitana a dandani mapugsat ti siglot iti pasaplakna iti panangdungdungpar ni Nico. Ngem idi kimmita iti sangona ket adda dakkel a bato, bigla a nagmenor. Apagisu met nga umarangkada ni Nico. Naiserrek ti sungo ti bilog ni Bong iti pasaplak ni Nico. Nagdanagda a dua ta didan makontrol ti direksion ti bilogda. Ket naldawen tapno lisianda ti nakatingraraw a bato. Ilisi koma ni Bong iti panakaidungparna ngem di metten makaruk-at ti bilogna. Idi mapanunotna ti tumapuak, naladawen.
Iti panakaidungpar ti bilog iti natingraraw a bato, simiag daytoy kagiddan ni Bong, ditan a naikkaten ti panakaisab-it ti sungo ti bilog iti pasaplak iti bilog ni Nico.
Nakamulagat ni Nico, dina namnamaen a kastoy ti pagtungpalan ti panggepna. Ti namnamaenna ket agmenor ni Bong tapno saan a madisgrasia iti kabatuan.
Agarup sangapulo a metros ti nakaipurruakan ni Bong. Tinakuban daytoy ti bukodna a bilog.
Inbueltana ti bilogna tapno alawen ti gayyemna. Nabaligtad ti bilog iti panakaipasiagna. Atapna a timapuak ni Bong ngem naladawen ket iti ababaw ti nagdissuanna… a yan pay dagiti natatadem a bato.
Inakopna ti gayyemna a dara-dara. Insigida a nakitana ti maysa a dakkel a sugat iti ulona, malaksid laeng kadagiti sugat iti bagina.
“Bong! Bong! Agriingka!” Ginunggonna. Agtigtigerger ti imana a nangpunas iti muging daytoy a namantsaan ti dara.
In-inayad nga inridam ni Bong ti matana. Iti agkakapsut a bagina, inngatona ti kanawan nga imana nga inyapros iti rupa ni Nico. Immisem.
“Ti gayyemko.” Inyarasaasna. “Aluadam ni Marivic, ay-ayatek met isuna.” In-inayad a nagkidem met laeng ni Bong. “Diak koma pay kayat ti matay ‘pren!”
“Bong, agurayka… pangaasim!” Ginunggonna ti gayyemna. Ngem nanglukayen ti ima ti gayyemna, ti ulona a sarsarapaenna ket nagsalungayngayen. Ti bibigna nga addaan iti dara ket nagkaemen.
“Bong! Bong!”
IV
ALAS TRES, iti malem, aldaw iti Biernes. Addad’ta manen ni Ikong iti igid iti baybay. Agkatkatawa. Naragsak kabayatan iti panakiay-ayamna kadagiti ubbing.
Saanen a baro daytoy a buya iti malem iti Apatot. Naruamdan.
“Kaasi met ni Ikong, ania? Tawenen ti napalabas ngem dina pay naaklon ti napasamak kadakuada kenni Bong. Nasakit ti nakemna iti ipupusay ti gayyemna.” Kinuna ti maysa a panglukmegen a babai nga agnanaed iti dayta a barangay.
“Wen ngarud. Kasta pay ti nagbanaganna. Talaga nga inpategna ngamin ti gayyemna.” Kuna met ti kaarubana a babai.
“Isu a maawatak ni Ikong. Nakaap-apal ti panaggayyemda. Natay ti maysa… nagbagtit ti maysa. Naidaddaduma.” Ket masarmingan iti matana ti ladinget maigapu iti napagteg ti aggayyem.
Ngem dayta ket iti pagrukodan ti panunotda. Nagasat pay laeng ni Ikong ta iti imatang ti tao, nadalus isuna.
Awan ti makaammo: ni Nico ken Bong laeng. A ti panakaipatli ti biag ni Bong ket nagramut iti nangisit a panggep ni Nico nga agpapan kadagitoy a gundaway ket aw-awitenna pay laeng iti konsensia ken panunotna.
G I B U S N A
Tuesday, January 26, 2010
Subang
NABARA ti subangmi idi rabii kenni Dennis--- inunaan iti tallo nga anakko. Addan iti asawana ken duan ti putotna… nga apok. Da Angelo ken Christine.
Agsipud ta awan pay laeng ti pagsapulanna ken naipundarda nga agassawa. Makikabkabbalayda pay laeng kadakami iti balaymi ditoy Paras.
Sakbay a nagpinnalatipat ti nabara a balikasmi, nagsasangokami pay kada Arsing ken Eddie a kaarrubak iti minalem a bisiomi. Dimi ngaminen maliwayan ti minalem a sesionmi iti lammisaan a ti agendami ket sammigel.
Sigud a saan a sumungsungbat ni Dennis no kastoy a sumro ti kinatarabitabko nangruna no nabartekakon. Diak met ngarud maigawid ti dilak iti kayatko nga ibaga. Tarabitab a mammartek, kas kuna ngarud ni Jelly nga asawak.
No agrikiarkami, ti kaawan latta iti trabahona ti derderrek. Iti tunggal balikasko ket adda pammasagid… nga ammok nga umukuok iti riknana. No dadduma, ammok a nagubsang ti maisawangko. Gatas, diaper, agas, para pammigat, pangaldaw ken pangrabii--- nakadepende pay laeng kadakami. Diak met ketdi ikaskasir, ngem no marugiak ket narasawen ti dilak kadagiti ibalbalikasko. Ket no kasdiay a sumro ti ungetko: “Palamlamutkayo lattan!” Makunak pay.
Ti dua nga adina ket adda metten asawada. Ni Edith, ti kakaisuna a babai; ken ni Bong a kimmutda ket agdadagsen met ti asawana.
Nasingpet met ketdi ni Dennis. Bayat nga agbirbirok pay laeng iti trabahona ket nagaget a mangilepleppas kadagiti trabaho iti balay. Tultulonganna ni Sally nga asawana. Kas pammaneknek, nadalimanek ti balay. No nakasangpetak iti malem, nakalutodan. Mangan langen ti kuaenmi ken baket a naggapu met iti naglakuanna.
No adda pagpletena ket agturong idiay ili tapno agbirok iti trabaho. Suknadanna dagiti inpasana nga application letter. Nakaipasa payen iti resumena idiay city hall. Urayenna kano laengen ti ‘yabda.
Diak met gagara a pasaktan ni Dennis, makitak met ti pingetna. Ngem no dadduma, nangruna no makitak a nakailad wenno mabaybay-anna ti putotna a nakadungdungrit a masangpetak manipud iti shop. Agsiudotak met. Ket no nakainomakon, diakon maigawid ti dilak.
No adda pangay-ayona kaniak, isu da Angelo ken Christine. Ni Angelo, iti tawenna a dua, nakaay-ayat ti kinagarawigawna. Numona ta nagdungngo kaniak. Adda laeng bengbengegna nangruna no saan a matungpal ti kayatna. Napanuynuyan ngamin.
Ngem kunada, maymayat ti ubing a naalikuteg ngem iti natalna. No sumangpetak iti malem manipud iti machine shop a panggedak, adda latta pasarabok a siopaw wenno banana que. Sumabet lattan kaniak uray nakaas-aseteak. No lemmengak wenno liklikak. Ayna, agdalupisak ket irungaabnan. Kaid-iddami kenni baket iti pannaturogna iti rabii. Liwliwamin ti panakigantil kenkuana agingga a mabannog sakbay a maturog.
Iti maysa a malem, nasangpetak ni Angelo nga agsangsangit, nakaduldulpet a nakailad iti daga. ‘Yabak koma ni Sally a manugangko ngem nangegko met ti panagsangit ti maladaga nga ubbana a ni Christine… innem a bulanna.
“Apay nga agsangsangitka, balong?” Intimekko.
Apaman a nangegna ti bosesko, insigida a bimmangon ket inarakupnak. Kunam la no kanayon a mail-iliwan.
“Dede… dede…” inlailona kaniak.
Maawatak a mabisin, kayatna ti agpatimpla iti gatasna. Pinunasko babaen iti gayad ti badok ti pingpingna. Tinurongmi ti kusina a nakaubban kaniak. Nangalaak iti maysa a naugasan a tsupon, pinabbuak ti napudot a danum manipud iti termos. Inalak ti Lactumna, nangkaudak iti namitlo a daras. Kinulog-kulogko ket nagpusisit gapu iti bara ti danum.
“Ipalamiista pay, wen.” Kinunak.
Ibabak koman ta innak gumatang ti sigarilio ngem dina kayat paidissu. Immirut ketdi ti arakupna. Kapilitan nga inkuyogkon iti tiendaan ni Tessie.
“Gumatangak man iti vitaminsko, Tessie!” Intimekko.
“Liquid wenno kapsula,” insaludsodna. Ti liquid a kunana ket arak ken sigarilio met ti kapsula.
“Kapsula, kaguddua’t kaha.” Diakon imbaga ti brandko ta ammonan. Inyawatko ti singkuenta pisos.
Bayat a kuenkuentaen ni Tessie ti suplik, indagsen ni Angelo ti bagina tapno makaasideg iti tawa a nakabitinan dagiti chitchitria. Idi kuan, nagitudon kadagiti kayatna a kanen.
“Yam--- yam!” Intudona ti kendi.
“Ayna, balong… madadael ti ngipenmo.”
“Endi, yam--- yam!” Ipapilitna. Nagkuribibin.
Ania pay ngarud ti mabalinak. “Mangtedka man, Tessie.” Inkissiimko.
“Narigat ti agapo, ania, manong?” Inyisim ni Tessie bayat a mangkakaut iti kendi.
“Wen ngarud. Palalo pay ti kinabengegna.” Insungbatko.
“Paboritonaka ngamin ni Amang, ania, Angelo?” Kinitana ti ubing.
“Ay wen, dina pay kayat a taliawen ti amana no addaak. Bautenda met.” Insungbatko iti kinuna ni Tessie kenni Angelo.
Insigida nga inpalukat ni Angelo ti maysa a kendi apaman a naiggamanna. Idi nakadanonkami idiay balay, ibabak koman ta maktanganak metten ngem madina. Daytoy ti rigatna iti ubing a nairuam kenni apona. Adda met apok kenni Edith. Adda pay ni Christine a simmaruno kenkuana ngem diak la mailawlawag ti kinadekketko kenkuana. Mabalin a ti maysa a rason, ta isuna ngamin ket inunaan. Manipud idi naipasngay, addaakon iti sibaynan. Ket diak ngata kabaelan no maipanaw kaniak daytoy nga apok.
Umanay la a pang-black mail kaniak daytoy ni Dennis no agsubangkami. No ibaganan nga umalatiwdan idiay San Esteban, diakon makatagari.
Ngem no maawatannak la koma ni Dennis. No apay a kanayon a pasagidak isuna. Mariribukanak met iti agdama a kasasaadna. Kayatko a madagdag isuna a maaddaan iti trabaho a pangsanggiran ti pamiliana. No adda man ti maibagak a nakarkaro, bunga ngata daytoy iti kinabartekko. Ngem no ammona la koma, nga uray siak met masaktanak met iti ibagbagak kenkuana.
ALDAW iti Sabado.
Inleppasmi kada Domeng ti ubong ti baboy da Magsing. Kaarubak ida. Iti nagmalem, nagplastaren ti ubong. Umudong kano inton bigat ni Soling a baket ni Magsing tapno gumatang iti burias.
Ngem itay pay laeng nga ipilpilami ti hollow blocks, nakatakderen ti energy drinkmi… ti sammigel. Imbullaawmi ti inommi idi naileppas ti trabaho.
Kas kunada, dinto pulos kabaelan ti mammartek a tuangen ti botelia ti sammigel. Alas otso iti rabii, baribar ti panunotmi. Nagawiden ni Domeng ket nagkiboren idiay balayda kabayatanna a ni Magsing ket adda metten iti kalsada a karitenna amin a makitana. Agraman ti nuang ni Tilyong.
Nagawidak metten, inyiladko lattan iti kawayan a datarmi. Aglalatoy ti lasagko. Nakakidem ti matak ngem diak makaturog. Ket ne, immagibas manen iti panunotko ni Dennis.
“Ammom, baket, mangurattanton nga agtrabtrabaho, ngem daytoy inunaam ket agpalpalamonto lattan kadata.” Inpasagidko. Ammok a mangmanganda kenni Sally idiay kusina.
Awan nangegko a sungbat iti imbagak manipud kenni Dennis. Ngem ammok a nangegna ti kinunak, nagintutuleng laeng. Wenno agtepteppel. Ngem agsipud ta sabali manen ti espirituk, ti imbagak a damo ket isu lattan ti dinudogko.
“Sadut ngamin, mangnamnama lattan kadata. Di la agbain.” Kinunak. Nakapsut ti panangdengngegko iti bosesko ngem ammok nga umal-allangugan daytoy. Ta kasta ngarud ti boses ti nabartek.
Adda nanalbaag a kaldero idiay kusina. Ingagara nga intinnag ni Dennis. Mangrugin nga agsiudot. Dita metten a simmungbat ni Jelly.
“Mangrugika manen, Pedro.” Kinunana. Pinasarunnuanna iti nalag-an a sipat. “Agbirbirok met iti trabaho ‘ta putotmo.”
“Kaaanonto, baket… mausteltanton. Agyaman ketdi ta adda pagsanggiranna. Imbes koma a sita ti taraknenna, isu ketdin ti patartaraken. Agasawa a dina kabaelan, di la mabain.” Mariknak nga islang ti panagibalikasko.
Nangegko nga immasideg ti danapeg ni Dennis a nagturong iti ‘yanko. “Apay a kanayon met laengen a maikaskaser kaniak dagita?” Nangato ti bosesna. Nupay nakakidemak ngem kasla maan-anninawak ti agsabet a kidayna.
“Agasawaka, dakami met ti mangbiag kadakayo.”
“Pedro, uston!” Ni Jelly.
“Wen, bayadakto amin dagita nga ikaskasermo.” Inpungerna.
“Ahooo, nagpangaskan… awan pay pagbiagmo.”
“Dika madanagan, ultimo sentimo a nagastom. Isublikto amin kenka.” Inngarrietna. “Imbes koma a sika ti mangtulong kaniak ngem sika met ti mangidagel.”
“Sika met ti anak nga awan riknana… awan bainna!”
Awan nangegko a sungbatna. Inkarigatak nga inmulagatak ti matak. Nakudrep ti panagkitak, nailasinko a nakatakder pay laeng iti sanguanak. Kitkitaennak. Nakair-irot ti gemgemna. Nagkidemak met laeng.
“Agimpakekan, Sally. Umalatiwtayon idiay San Esteban.” Inmandarna iti asawana. Nangegko ti umad-adayon ti arimpadekna.
“Uray ket itan. Dimo la ket itugtugot ni Angelo.”
“Shhhh!” Inyanawa ni baket.
Namin-anon metten a nangegko daytoy a blackmailna kaniak. Tunggal agsubangkami, ibagana daytoy. Ti ammok pay ketdin , dina kabaelan nga aramiden.
Kabigatanna, iti malem, namnamaek nga iti panagawidko ket addada pay laeng. Namanamaek a ti napasamak kadakami kenni Dennis ket kasla awanen. Naragsakak a nagawid ta kaaw-awatko ti sueldok agraman ti porsientok iti in-overhaulko a diesel truck. Adda awitko a siopaw.
Ngem awan ti mangpasungad kaniak nga Angelo. Uray idi simrekak iti balay ket natalna. Impagarupko a nakikaarruba ni Sally ket intugotna dagiti dua nga ubing.
Agsipud ta mayat met ti aldaw, kalpasan a nakadigosak, nangisaangak iti pangrabiimi. Sigurado nga inton madamdama ket pukkawandak dagiti padak a lallakay iti minalem a sesionmi.
Ngem nakalutoakon ket awan pay laeng da Sally, ket nalam-ek pay met ti tiempo. Numona ta nalaka nga agangkit ni Angelo. Simmangpet ni Jelly.
“Apay da Angelo? Agkarayamen ti sipnget.”
“Nee, kunak man no ammomon. Nagpa-San Estebandan.”
Kasla naimayengak iti nangegko.
“Inpaypayso ni Dennis ti kinunana?”
“Mauma ngata metten iti talabutab ti bibigmo, a!”
“Wen, a, ngem sao la ti nabartek daydiay.”
“Ket rinabiika met a mabartek.”
Diak nagtagtagarin. No sumungbat ni Jelly, kasla dina maawatan ti riknak. Apay, dina ngata kailiw ni Angelo ita? Agsangsangit pay ket ngatan kadagitoy a gundaway nga awankami iti dennana.
Agsipud ta diak metten mauray ti pukkaw da Domeng, siakon ti nangsarak kadakuada.
“Papanam?” Impakamakam ni Jelly.
“Agkasangay kano ni Domeng.” Inyulbodko.
Saan nga agkasangay ni Domeng, ngem kayatko laeng ti agbartek ita. Sigurado ngamin nga inton madamdama ket umagibas iti lagipko ni Angelo. Nangruna inton maturogak. Maikawaak la ketdi nga awan isuna iti sibayko. Kaasi pay ti ubing; ta kunada a no sangkalagipmo ti maysa a tao ket di makaidna. Ket ni Angelo, agsangsangit ngata itan.
MAKALAWASEN nga awan ditoy balay ni Angelo, kumarkaro met ti iliwko iti apok. Nangruna no kastoy a maturogkamin. Isu ti mangrayray-aw kaniak: agkaba-kabalio iti barukongko wenno aglagto-lagto iti tianko.
No kastoy a rabii, kasla mangmangegko ti natinggaw a garakgakna. Nangruna no ikkirraodna ti karabukobna iti panagkatawana. Dagiti matana a nakain-inosente ngem napnuan met iti ragsak. Di agsarday ti panagay-ayammi agingga a mabannog. No nabannogton, agbirokton iti dedena. Agtimplaak. No naiyawatkon, agiddan… agsusonton agingga a mairidepna. Papaidakto metten ta naglaing nga agling-et.
“Kumusta ngatan ni Angelo, baket? Mayat met la ngata ti turogna?” Intimekko kenni Sally nga adda iti abayko. Nakaidda ngem manarimaan nga agbasbasa iti Bannawag a pangal-alaanna iti turogna. “Amanganto ketdi nga agsangsangit ita. Kaasi met ti apokok a mangbirbirok kaniak.”
“Agsangit, a, ta sangkalagipmo met.”
Nagbalikidak. Tinalikudak ni baket.
“Talaga ngata a din ipasiar ditoy ni Dennis.” Intagarik manen, simmangoak kenkuana.
Nariknak ti panangkudkod ni Sally iti ulona, ngem awan ti nangegko a sungbatna. Mauma ngata metten iti isu met laeng a salsaludsodek kenkuana. Ngem basolko ngarud no diak maliklikan a lagipen ni Angelo. Di mailibak nga isu ti paboritok nga apok. Adda pay ketdi kari a nabukel kaniak a no agsublida ditoy Paras, diakon nga uminom pay iti nasanger.
“Baket?”
Ummm!”
“Ania ngata no pasiarek inton bigat.”
“Nagpintas daytan a kinunam tapno mapnekmo ti kaaldawam.” Kinunana. Pinanguretna ti mugingko iti maudi nga imbalikasna.
“Dinak ngata katawaan ni Dennis?”
Ginuyodnak a pinasango ni Jelly. “Saan met a kasdiay ti anakmo. Maituredna laeng ti sumungbat no dadduma ta rinabii met ti sermonmo kenkuana. Nasingpet ni Dennis. Kas makitam ket di met agsarday ti panagsapulna iti trabaho.”
Nakaangesak iti nalukay iti imbaga ni Jelly. Kasla adda kullapot a naikkat iti riknak a nanglukag iti panagangesko.
“Mapanak ngarud ‘ton bigat?”
“Wen,” kinuna ket timmakder. “Mangitugotka payen iti ikkan a pagsanguanyo kenni abayan.” Ket iniddepna ti flourescent lamp. “Maturogta ngaruden.” Immabay kaniak.
Kabigatanna, nakasaganaakon nga agpa-San Esteban. Ngem dumasak pay idiay ili tapno gumatang iti regalo para kadagiti apok. Ngem idi kitaek ti relo pungo-punguak, nasapa pay. ‘Yiladko pay iti papag a naaramid iti sirok iti mangga iti paraanganmi. Agpayubyubak man pay sakbay a mapan.
Ngem iti panagiladko, diak napuotan iti panakailibayko. Ngem nagmulagatak idi kasla adda mangegko a garakgak ti ubing… ni Angelo. Nagmulagatak ket tinaliawko ti aglawlaw. Awan met. Tagtagainep lang siguro.
Nagkidemak manen, ngem adda manen nangegko a garikgik ti ubing. Iti panangipagarupko a tagtagainep lang, diakon inkaskaso. Ngem idi kuan, nariknak nga adda dimmagsen iti bagik. Naglag-oy-lag-oy pay, kagiddan iti natinggaw a katawa.
Nagmulatak manen.
Apagisu laketdin ti panakaipasabet iti matak ti nagsam-it nga isem ni Angelo. Dagiti natinggaw a matana a mangmatmatmat kaniak. Saannak nga agtagtagainep ta mariknak ti dagsenna iti tianko.
“Ti apok…” naiyarasaasko. Bimmangonak ket insigida nga inarakopko, kagiddan iti panagarimasa ti matak. Kasla adda panunot ni Angelo ta inyirotna met ti arakupna kaniak.
“Tay… tay…” Kinunana ket tinudokna ti agongko.
“He-he-he, ti apok!” Ginelgelko ti buokna. “Apay nga itaka laeng.”
“Kayatdaka ngamin a sorpresaen,” kinuna ni Dennis. Adda gayam a nakatakder iti sanguananmi.
“Addaka gayam dita, nakkong.” Kinuna. “Ni Sally?”
“Addan dita uneg iti balay.”
Kasla adda ilenglengedna iti likodna. “Ania dayta adda dita likodmo.” Insaludsodko.
Mababain a nangiruar iti maysa a Fundador sana inyawat kaniak. “Happy Birthday, ‘Tang!”
Naimayengak, kanaganak gayam ita, diak pay ammo. Maawatak itan no apay ti kinuna ni Jelly idi rabii.
Kinitak ni Dennis, ‘yaw-awatna pay laeng kaniak ti botelia. Naimas ti Fundador ngem adda naisangsangayan a simmangbay ditoy riknak.
“’Mayka man ditoy abayko, nakkong.” Inyawisko.
Natulnog nga immasideg kaniak. Nagtugaw iti abayko. Immarakup a kasla ubing. Arakup nga itana laeng nga aramiden manipud idi ubing.
“Pasensiakan, ‘Tang! Diak ingagara dagiti inbabak.” Kinunana.
“He-he,” inyesngawko. Pagpaglak ti luak nga agarubos. Kasla di maiyanatup ngamin iti maysa a lakay a kas kaniak ti agsangit. “A-ala, ‘ray siak ket adda met nagbiddutak. Pasensiaannak met.”
Rimuk-as ni Dennis iti arakupna idi mangrugin nga aggulagol ni Angelo maigapu iti panakalipitna.
“Naawatakon kas empleado ti city hall.” Impadamagna.
“Nasayaat, a, nakkong.”
“Inton umay a tawen. Ditoyto nga ag-Day Cate ni Angelo.”
No saan la ngata a naalas iti maysa a lakay ti agsangit, nagnguraabak ngatan iti ragsak. Ket ad-adda manen ti ragsakko idi sumungad dagiti dua nga adina nga adda met sagutda kaniak. Daytoy ngatan ti kagagasatan kaniak.
G I B U S N A
Monday, October 19, 2009
Ni Kanor Ken Siak Iti Taaw
Nariwet ti parbangon. Naraniag dagiti bituen iti tangatang. Ngem ti natalinaay nga oras iti ala una iti sitio Pating a masarakan iti igid iti baybay ket pinisang dagiti ariwawa dagiti pada a mangngalap nga agsagsagana a tumapog nga agkalap iti daytoy nga aldaw.
Ngem no ar-arigen, tipikal daytoy nga eksena. Nasapsapa ti panagriingmi ngem kadagiti mannalon. Diak met ketdi ibagbaga a nagaggaget kami.
Manipud iti nagtugawak a pasaplak ti parawmi, nasiputak ti yaasideg da Amang Angkuan ken ni ading Kanor. Nakaiggem ti bente sais anios nga adingko iti flashlight.
Ngem kas iti sigud, agrikrikkiarda; ket siak manen ti puon ken gapuna.
“Mandiak no kunak, mandiak!” Umal-allangugan iti parbangon ti medio nabangag a timek ti kabsatko. Iti kanawan nga imana ket iggemna ti liwliw a pagala ti ikan a susay.
“Maan-ano, aya, a kadduam ni manongmo Inso. Narigat ti agmaymaysa nga agkalap iti labes ti pudok-mayaman.” Sumarsaruno met kaniana ni Amang Angkuan. “No di la koma agpakaro toy rayumak ket duatan.”
“Ket no takrut met. Dina rumbeng ti agbalin a mangalap, bagayna ti agbalin a manikurista dita ili.” Inggararana nga insarang kaniak ti raniag ti flashlight.
“Ala wen, medio bai ti kabsatmo. Ngem dimo koma iduron iti kinabaklana. Uray nalanay ti garawna, ngem dagiti met trabaho ti lalaki ti sangsanguenna.” Inkabil ni Amang Angkuan ti gaud sana insiglot iti uneg iti paraw.
Diak man ammo, ngem diak maala ti sumingngat iti saritaanda, nupay siak ti bugas ti balikasda.
Simmalpa lattan iti bilog ni Kanor. Simmarunoak. Idi nakitak nga awan gagarawanna a mang-start iti motor, siakon ti nangiputipot iti tali iti starter. Ginuyodko. Nagpalagapag ngem nagiddep. Inulitko ngem kaskasdi a madi.
“Siak man, nakangato met ngamin ta kikitmo!” Inkidagnak ket napilitanak nga agsanud.
Inputipotna, pettat a ginuyodna. Nagandar ket immariwawa ti 15 horsepower a motor ti paraw. Nakigiddan daytoy kadagiti dadduma pay a motor a napaandar.
Hiniritan ni Kanor tapno bumara. Idi mariknana a mabalinen, pinaburbornan ket in-innut a sinarakusokna dagiti nadawel a dalluyon a kasla manglaplapped iti dalanmi nga agpalaud.
Nagpakadaak kenni Amang babaen iti panangingatok iti imak. Nakatakder ti Amang a kasla pimpiman bayat a buybuyaennkami nga umad-adayo. Namin-anon nga inarapaapna, nga iti panagsublimi ket agar-arakupkamin. Nabayagen daytoy a gagemna.
Maysa a napintas a buya dagiti silaw dagiti mangalap a naintar iti baybay. Iti adayo, maysa a linia a kasla nagsisilpo ti andap dagiti silaw dagiti paraw nga adda iti baybay. Ngem iti asideg, nasurok sangagasut a metro ti baet dagiti parawmi. Ti dadduma ket asideg ti pagkalapanna, ti dadduma ket iti adayo. Kas kadakami kenni Kanor, iti adayo a laud ti destinasionmi. Dagiti adda iti asideg, billit, barangan, bulilit, pusit, bangus ti kalapenda. Dakami nga agturong iti adayo, dagiti ikan a susay, dorado, oriles ti alaenmi. Dagiti adda iti asideg, babassit ngem adu ti mayawidda. Dakami iti adayo, maymaysa ngem dakkel ti isangpetmi.
Kaguddua oras pay laeng nga agpatpataraykami iti paraw; ket tallo nga oras a tarayenmi ti nasurok 30 a milia nga agpalaud ti baybay-Tsina. No ar-arigen, sakupenen daytoy ti international waters. Masansan a makitami ditoy dagiti lumablabas a fishing vessel, cruise ship ken cargo ship.
No kasano kaariwawa ti Barracuda a motor ti parawmi, kasta met kaulimek ti nagbaetanmi ken Kanor. Awan sintagari. Awan ti agsasao, dakes wenno nasayaat. Bangbanglesenmi ti kataymi.
No siak la ti masurot, saankami pay tumapog, kalablabas ti bagyo Karen. Nupay saan unay napigsa, ngem pinadawelna ti baybay idi nagpalaud daytoy. Kasanon ngay no agsubli? Ngem tapno awan makunkuna ni Kanor, diak a nagkedked idi ibaga ni Amang nga agkalapkami. Maysa pay, tallo nga aldaw a nakapamimidkami a mangkitkita iti baybay ta awan makatapog. Agprobproblema pay itay ni Inang Magda no sadino ti pangalaanna ti paggatang iti bagas Saan met ketdi nakakadanag ti mapan iti labes ti pudok-mayaman. Adda dagiti um-umay ta ditoy ti ayan ti pakat a payaw a kukua dagiti fisherman’s association ti barangay.
Dua nga oras a natitileng ti lapayagko iti ungor ti motor sakbay a nakadanonmi ti pudok-mayaman. Ayan daytoy ti sibibiag a bato nga in-inut ti panagdakkelna. Di pay laeng limmung-aw iti danum, ngem iti patta-pattami, dinan alaen ti duapulo a tawen ket nakalung-awton ket agbalinen a maysa a tagipuro.
Adu ti maala nga ikan ditoy, kas koma ti buslogan, dorado ken oriles. Ngem appan ti alaenmi ditoy. Buslogan ken babassit a dorado ti banniitanmi. Daytoyto ti appanmi iti susay.
Ti susay, makunkuna a kaimasan nga ikkan dagiti Ilocano iti amianan-a-laud. Nasam-it ken naraman ti lasagna. Nangruna no maideppel ti kilawen lasagna iti gumasang-a-sumam-it a wasabi. ‘Tay kunada a malipatamon ni katugangam.
Napadasanmin ti nakaala iti nasurok tallo gasut a kilo ti susay. Agsipud ta dimi naisalpa iti bilog, pinaringguyodmin tapno mayawid. Ikotmi pay laeng ita ti natarumamis a sungona. Remembrance a kas kunada iti ingles.
Insaganak ti banniit. Sinab-itak ti bassit a pusit ti sima. Inpauy-oyko lattan iti batogko. Pinawaywayak. Kasta met laeng ti inaramid ni Kanor iti sabali a liwliw.
“Nee, immirtengen.” Kinunak idi agangay. Ginuyodko ti banniitna, ket anian a ganasna idi makitak ti nasurok maysa a kilo a buslogan a naalana. “Naranaantan sa ti pangen, ading.” Kinunak iti kabsatko.
“Agawaam ketdi.” Indir-ina. Guyguyodenna ti liwliwna ta adda dimmawi.
Apagbiit a naggudua ti styrofoam box nga intugotmi.
“Ditoy ta laengen, ading. Adu ti dumawi. Numona nee, kasla pumigsa ti angin nga agpadaya-nga-amianan.”
“Ania ket ni Inson, tumakrot manen!” Kinuna ni Kanor. “Ngem, ala, huston! Inta agalan ti susay.” Kinunikonna ti liwliw. Insarunok metten tay pawaywayko.
Pinaandarna ti motor ket nagpalaudkami manen.
Awan manen sintagari. Ngem agkarkararagak a saan a pumayso ti pasimudaag ti aglawlaw iti taaw.
Bayat ti panagpalaudmi, nasabetmi ni Sebastian a pada a mangngalap a taga-Butol. Kadduana ni Pitong kas katulongan.
“Agsublikayon, dumawel ti baybayen!” Inpukkawna ni Sebastian.
Kinitak ti kabsatko, ngem kasla di namki iti patigmaan.
“Padam a takrot. Kasano ngarud a rumang-ay dagiti mangngalap no bassit la a puyot ket agkukottayo? Hah, naturedak a mangngalap.” Kinuna ni Kanor.
“Ngem sabali ti angin, ading.” Intubngarko. Ta pudno met ti in-inut a panaggutad ti angin.
“Dika man mangbuisit, Inso. Agsardeng daytoy, uray kitaem madamdama.”
Kas iti sigud, naturturay latta ti kabsatko. Awan manen naaramidak ket sinurotko lattan ti mandarna. Aginga a nadanonmi ti yan ti pagkalkalapanmi ti susay.
Nangalaak iti maysa a buslogan ket insimak iti banniit. Inpauyaoyko ket pinawaywayak iti agin-indayon a danum-baybay. Kasta met laeng manen ti inaramid ni Kanor.
“Uray maysa laeng kadi!” Intanamitimko.
Diak a kitkitaen ti kabsatko ngem palpaludipak. Palpaliiwek iti tigtignayna.
No ar-arigen, natadtadem ti kinapugotko ngem ni Kanor, ngem dakdakkel ti bagina ngem siak. Basbassitak ngem isuna. Daytoy ngata ti kangrunaan a rasonna apay a naturturay latta ti kabsatko. Ditoy laengen napananmi, manmano ti mapmapan ditoy uray kalinak ti baybay—dagiti laeng natutured a kunada. Adayo unay ken agin-indayon ti darakkel latta a dalluyonna. Yad-adayom, ngem no nadadael ti bilogen, aggauden nga agpatpatnag tapno makasubli iti daga iti daya.
Kamaudiananna, nariknak ti panagirteng ti pakatko, gimmuyod ti bangirna iti pigsa a kasapulan a pawaywayan ti nylon nga iggemko. No diak pawaywayan, mabalin a sugatenna ti imak wenno iguyodnak iti baybay. Nakaala la ketdi ti banniitko, ket iti panagriknak, dakdakkel daytoy ngem kadagiti napalabas a naalami.
“Ading, nakaala ti banniitko. Dakkel!” Siraragsak nga impadamagko.
“Agpayso!” Kinuna ni Kanor ket indissonan ti ig-iggamanna. Riniknana ti irteng. “Bassiten ti dua gasut a kilos daytoy, Inso, amangan no umabot pay tallo gasut!” Kinuna ni Kanor iti ragsakna. Ad-addan ti ragsakna idi manipud iti adayo, limmagto ti ikan a nabanniit.
“Susay, ading!” Inriawko.
Narigat nga alaen ti ikan. No gumuyod ket palusposam ti lubid, dika kontraen. Ket no limmukay ket guyodek. Iti kastoy a wagas, mabannog iti gandatna a panaglibas ngem dina maaramid ta dina kabaelan nga iparneb ti bilog. Maikaddua, bayat a nakatudok iti ngiwatna ti banniit, dumakdakkel ti sugatna ket umad-adu ti darana a rumrummuar.
Nagsinublatanmi kenni Kanor ti nangbannog iti susay. Idi agangay, timmakder ti kabsatko ta agwatwat ngata. Nagdanagak ta amanganto ketdi a duyoken ti natirad a sungo ti ikan.
“Agtugawka, ading. Baka ma-Kulianka.” Inpalagipko. Ni Kulian ket kalugaranmi a mangngalap a natay idi dinugsol daytoy ti susay. Ugali ti susay ti lumagto no nabanniitan ket addan dagiti mangngalap a naduyok babaen nataruramis a sungona.
“Ania ket ni In…” di naituloy ni Kanor ti imbagana ta bigla a ginuyodko. Nariknak ngamin ti panagwayway ti iggemko a lubid ken ti panaglayaw ti ikkan nga agpangato iti danum.
Nagna iti ulomi ti sumurok-kumurang dua metros a susay, apagisu la unay iti panangguyodko, ta naala koman ti ulona. Idi nagdisso iti danum, nanggubuay daytoy iti napigsa a kanabtuob ken ti panagparsiak iti danum-baybay.
Nagkintayeg ni Kanor. Nagkinitami. Ngem awan nangegko a panagyamanna.
“Nagdakkel!” Nakunana.
Nakurang maysa nga oras a kinagubalmi ti susay agingga naan-anay a nabannog. Idi mariknami a saanen a lumaban, inin-inutmin a ginuyodkon ti nylon.
Insagana ni Kanor ti natadem a kasla gayang nga intugotmi. Ket idi addan iti rabaw iti danum ken agdardara ti ngiwatna a nakapalokan ti dakkel a sima, insigida nga induyokna ti iggemna tapno sigurado a saanen a dumangran pay.
Maikaddua a problema, kasano nga isalpami? Ket duduakami met a mangngalapen ita. Nagawiden dagiti kakadduami. Nadagsen ken dakkel ti ikkan; saanmi a kabaelan. Ti solusion, inala ni Kanor ti kasla tangan-ima a lubid sana ginalutan ti ipos ti ikan. Ti bangir nga ungto ket insiglotna iti iposan ti paraw. Paringguyodenmi.
“Mabalintan nga agawiden, ading. Nakatsambatan!” Siraragsakak a nangibaga.
“Wen, Inso!” Insungbatna.
Ngem naimayengak iti naimatangak, agin-indayonkami metten iti kasla dua kadsaaran a balay a dalluyon. Ket sabsabali met gayamen ti angin ta adda met papug-awna.
“Dita met narikna ti panagdawelen. Kastoy gayamen kadarakkelen ti dalluyon, Inso.” Kinunana iti kabsatko. “Inyaw-awannata metten ti panagalata ti susay. Agtudtudo payen.” Innayonna.
“Itayko pay laeng ibagbaga kenka, dinak met dengdenggen.” Insungbatko ketdi. “Nagsubli ngatan ni bagyo Karenen!”
Saanen a nagtagari ni Kanor, inalana ti lubid sana inputipot iti motor, ginuyodna ngem nagbanurbor laeng ti makina. Pinamindua… pinamitlo… pinaminpat. Agdanagakon. Ket iti panagkitak, kasta met ni Kanor.
“Madin sa metten.” Nakunana.
“Hamman, ading. Masapul laeng a pabaraenta.” Pinakiredko ni Kanor nupay madandanaganak.
Inputipot manen ni Kanor ti lubid, immanges iti nauneg ket inpanna ti pigsana a nangguyod. Nagbanurbor ti motor, lima segundo, ngem nagsardeng. Pinaminsanna pay a ginuyod ket nagbanurbor a bulonnan a nagandar.
“Kunakto pay ket nga agandarka, ha ha.” Inkatawa ni Kanor.
Ngem idi agrubbuatkamin nga agawid, dimi met ammon ti laud ken daya, ta lumingid ti darakkel a dalluyon. Uray ti tudo ket mangilawlaw-an. Masapul a dimi sabten dagiti kasla balay a dalluyon tapno dikami mabalintuag. Paigidanmi laeng tapno naanayas.
“Ditoy ti daya.” Ig-iggamak ti kompas. Kasla ngamin nabasak ti adda iti panunotna. Pinaburborna ti motor. “Agawidtan, Inso!” Kinunana.
Pinanurnor ni Kanor iti baet dagiti dalluyon ti paraw. No kitaen iti tangatang, kasla iit ti paraw a naglugananmi agsipud ta napalikmutankami iti nagdarakkel a dalluyon a kasla kayatna a manglapped iti dalanmi.
Bayat nga agtartaray ti paraw, inalak ti maysa a ti kasla tangan-ima a lubid. Ingalotko ti bagik iti paraw.
“Igalotmo ti bagim, ading. Maniguradota, ta amangan laeng…”
“Takrot! Kagurgurak man dayta nga ugalim, Inso.” Inyingarna ketdi.
Saan sa naala ni Kanor ti adda iti panunotko. Ta uray ket naturedka, no kasla pasdek dagiti dalluyon a mangbangen, awan serserbina.
Kagiddan ti pabigla a panagangin, bimmulos manen ti bayakabak ti tudo a nangbabasa kadakami.
Agan-andar ti paraw ngem kasla di nga umal-alis. Agingga nga iti masungadmi, adda ti maysa a dakkel a dalluyon a kasla tallo kadsaaran ti balay ti katayagna a mangtupak. Ginandat nga iliklik daytoy ni Kanor, ngem dina naisikko ti bilog, ket iti panagbittak ti ambayong, iti mismo ayanmin ti naggaburanna. Naguni a kasla dinamita ti panagbittak ti dalluyon ket inalun-onnakami nga inrareb iti taaw.
Naipullasitak. Nainomko iti naapgad. Nariknak ti panaget-et ti siglot ti lubid iti siketko.
Idi tumpawak, nasurok lima a metro ti kaadayok iti paraw. Ngem iti adatna, idi rugiak ti aglangoy nga umasideg iti paraw, guyodennak ti dalluyon nga yadayo. Adda ti gundaway nga addaak iti ngato ti dalluyon, adda met iti baba ti paraw.
Nalagipko a nakasiglotak gayam. Iniggamak ti lubid ket isun ti ginuyodko. In-inut nga umas-asidegak. Agingga a nakasalpaak iti paraw. Ngem ayan ni ading? Awan met ditoy. Inpalawlawko ti panagkitak iti laud ken daya; iti amianan ken abagak. Nakitak ti imana nga agpaypayapay. Diak pinanunot ti butengko iti dayta a gundaway, timpuakak iti danum ket pinilitko nga asitgan.
Idi timpawak, addan iti asidegko ni Kanor, ginaw-atko ti imana ket pinetpetak a naimbag. Inarakupko idi aginnasidegkami tapno dinakami pagsinaen ti dalluyon.
“Sika ti mangguyod iti lubid tapno makaasidegta iti paraw.” Inmandarko.
Simmalpakami iti paraw idi makaasidegkami. Kasta la unay ti bannogko. Mariknak ti panagapges ti karubokobko gapu iti panakainomko iti danum-baybay.
Binirokko ti galon a nangikargaanmi iti inumen a danum. Awanen iti uneg iti paraw. Uray dagiti styrofoam box a yan ti kanenmi ken naalami nga ikan ket awanen. Ti motor ket natinnag payen. Ti adda laengen ket ti nakagalot a gaudmi ken tabo. Ti susay ket awanen ta nawarwar ti lubid. Ngem ti nagdanagak ta in-inut a marneb ti naglugananmi. Masapul a bakasanmi ta bayat a mapunpunno ti danum, lumlumned a karkaro.
“Kasano daytoyen, ading, lumneden ti paraw!”
“Panawanta daytoyen.” Kasla di nagpanunot nga insungbatna. Timmakder.
“Ania aramidenta ngay?”
Saan a nagtagari ni Kanor, nagtalangkiaw ketdi. Nagsaltek ti imatangna iti maris amarilio a banag a tumtumpaw.
“Umasideg ta idiay pataw ti payaw. Saanta a maan-ano idiay.”
Limmagtoak manen iti danum ket linangoyko ti yan ti dram. Uray ket nakasiglotak iti paraw, mabalinnak lattan guyoden ni Kanor no diak kabaelan a langoyen.
Ngem kaasi ti Apo, nagaw-atko ti dram. Winarwarko ti lubid ket ingalotko iti dram. Ginuyodko idi agangay. Idi asidegen, bimmalasiwen iti dram ni Kanor
Pinetpetak a naimbag ti landok a timmingraraw iti dram. Inyarakupko ti bagik. Kasta met ti inaramid ni Kanor.
“Ania ngata orasen?” Indamag ni Kanor kaniak.
“Manipud kaadda ta iti baybay, diak pay nakita ti init.” Insungbatko.
Mangrugin a mariknak ti bisin, ken panagkakapsutko. Kasta ngata met ni Kanor isu a nagdamag ti oras. Nangruna ta nagpigsa ti angin nga adda singinna a pumalsiit a tudo. Kasla agpigerger ti bagik iti lammiis.
Ti pataw a dram, uray ania ti mapaspasamak, sigurado a saan a lumned. Simmurotkami iti panagindayonen ti dalluyon. Agpababa nga agpangato. Kasta met ti paraw a nakagalot. No dadduma, addakami iti nakangatngato a paset ti dalluyon ket makitami ti mangliwengliweng a taaw. Ket no dadduma, addakami iti baba, ket mabaludkami iti nanglikmot a dalluyon.
Agarup ngata alas otso iti rabii idi agpatangkami nga agkabsat. Diak ammo no nakaturogak wenno nailibay la ti panunotko iti panakirakepko iti pataw bayat a yin-indayonnakami ti dalluyon nga aw-awengan ti apros ti tudo ken angin. Awan pay nagbaliwan ti panawen. Nadursok ti angin ken naalikuteg ti danum.
“Kimmapsut sa metten, Manong.” Nakuna ni Kanor a nakapakleb a nakaarakup iti dram.
“Wen, ading, mariknak ket addan ti nagkapsutanna.” Insungbatko. Ngem awan kinapudnona ti insawangko. Kasla pimmigsa pay ketdi ti nadawel a panawen.
“Aggurudugod ti tiankon!” Kinunana.
“Agpadata ti marikna, ading.” Isu ti nakarawak nga insungbat.
“Ngem naturedta, Manong.” Kinunana. Diak ammo no namin-anon a nangegko kenkuana ti Manong—bisinko la ngata wenno bisinna. Ngem pakaragsakak ti panagdaydayawna ita kaniak.
Diak maalak ti tuturogak iti daytoy a rabii. Kasla nalabes met ti indayon ti dalluyon ta kasla met pasdek ti kadakkelna a mangilili kaniami. Wenno denggek ngata ti sonata ti angin ken tudo a mangpaturog kaniak iti agpatnag? Diak ngata mabatibat iti daytoy a sonata ken panangilili ket diak makariingen kabigatanna?
Diak ammo, makaammon, basta nakapaklebak a nakaarakup iti pataw. No lumnedkami wenno maisayyokami iti adayo, gasaten no agbiagkami pay.
Adda nagbaliwan ti panawen idi makariingak, kasla kimmapsut ti saplit ti angin ken awanen ti naipatto-pattok a bayakabak. Adda dagiti gigante a dalluyon ngem addan lailonan.
Nalamiis ti parbangon; ngem ad-adda ti panagkirraos ti tian ti kabusorko.
“Kasla awan lisi ni patay kadata, Manong: dalluyon, kalambre, bisin, pudot, buteng… rangrangkayento dagiti pating ti bangkayta.” Nakakita iti tangatang ni Kanor. Nagladingit met dagiti matana.
Pakiridek koma ti nakem ti kabsatko ngem uray ti bagik ket mangrugin nga agkulpa ti panunotko.
Limmabas iti sanguanak ti berde a bulong ti aragan. Insigida nga sinig-awatko ti bulong ti ruot ti baybay. Miningmingak. Kasla makabsog a taraon.
Malaksid laeng kadagiti nangisit a sidingna ken ti nalamuyot a siit iti bulongna, awanen ti mangipawil iti panagbalinna a taraon. Addaan iti bukel ti kasla ar-aritos iti baybay ken bulbulong a kasla maysa a nateng a naimas nga ipauneg.
“Padasem daytoy, ading. Kasla ngata uggot ti kamote ti ramanna.” Inpurwakko ti aragan iti kabsatko.
Idi naiggaman ni Kardo, insigida nga insubona. Nasayod a nagdiretso iti tianna. Nangisubo manen ket nginalngalna manen. Naibusna. Ket nagbirok iti sabali, nakakita iti tumtumpaw ket insigida nga inalana. Insubona manen.
“Naapgad ta naggapu iti danum-baybay, ngem mayat met ramanna.” Indil-ag ni Kardo.
Saannak a nagtagari. Idi lumabas iti sanguanak ti maysa raay a bulong ti aragan, inalak met. Insubok. Nginalngalko. Ngem nagsagud iti karabukobko ti umadat a naapgad a ramanna. Langana met laeng gayam ti naimas. Diak kabaelan ti mangan iti kastoy a ruot ti baybay. Nupay kasta, inpadasko manen ti nangisubo iti bulong. Ngem bayat a ngalngalngalek, sinabet ti tianko ket inbakkuarko.
“Kontraen ti tianko.” Kinunak.
“In-inut laeng, Manong.” Ni Kanor.
Ngem madi a talaga. Agkedked ti tianko a mangipauneg iti aragan.
Saanen a nagtagari ni Kardo. Ap-apalak. Kasla uggot ti kamote a saluyotenna nga ipauneg uray saan a naluto ti aragan.
Sakbay a nadanon ti tengnga aldaw, awanen ti napigsa a tudo ket agbirbirok ti init iti sumiripanna iti ulep. Pakaragsakak ta uray kaskasano ket mabawasan ti danagmi iti nakaro a dawel ti panawen.
“Itay pay laeng nga agbibineg dagiti imak ken sakak.” Kinunak kenni Kanor.
“Dimo madlaw, kimmapsuten ti angin. Barbareng intono bigat ket nasirnaatton.” Insungbat ketdi ni Kanor a kasla dina nangngeg ti imbagak.
“Matayak ditoyen, ading… agkakapsutakon.”
“Dika man agkasta!” Inlaawna. Diak ammo no gapu iti rurodna wenno gapu iti butengna.
“Ngem no kas pangarigan laeng—masarakanda koma ti bangkayko, tapno iti kasta ket mapadasak ti mapasiaman.”
“Pangaasim, Manong Inso, dika agsarita iti kasta. Sibibiagta pay. Adda pay namnamata. Adu pay dagiti banbanag a masapulta nga aramiden.”
Saannak a simmungbat manen. Nagari ti ulimek. Ngem kalpasan ti tallo a minutos, binurakna ti ulimek.
“Mapanpanunotko ngamin ita ti adu a basolko kenka, Manong Inso. Dagiti diak panangikabkabilangan ken panangipateg kenka. Dagiti nagubsang a galadko kenka?”
“Awan daydiay kaniak, ading.”
“Ammok, ta napategak ngarud kenka a kas kabsatmo. Idi kalman laengen, namindua nga insalakanmo ti biagko. Nagbiddutak idi imbagak a takrotka. Nakaturturedka, Manong. Dimo ginina dagiti dalluyon a manglapunos kenka tapno isalakannak. Dimo pinanpanunot ti pananglalaisko kenka.”
“Maawatak ti riknam, ading. Awan ti rumbeng a pagdanagam. Agkabsat ta ngarud.”
“Kayatko ti dumawat iti pammakawan kenka. Hala, dimo kasapulan nga ibaga a pakawannennakon, ta ammok met a napakawannakon. Ngem sapay koma, ta adda pay gundaway nga agsubadak met kenka.”
“Maragsakanak kadagiti nangegko kenka, ading.” Insungbatko.
“Dika gayam kabaelan a makita a kasta. Itak laeng narikna ti pategmo a kas kabsatko, Manong Inso. Ket ikarik, agkuyogta… nga agawid… wenno matay ditoy.”
Addan dagiti bituen a nangarkos iti nasipnget nga aglawlaw idi nadanon ti rabii.
Ngem kagiddan iti panakigayyem ti panawen ti ipapanaw metten ti naan-anay a pigsak. Mawawak, mabisinak, agkakapsutak.
“Mawawak!” Kinunak iti kabsatko.
Saan a nagtagari, ngem idi kuan, nangegko ti panagtapogna iti danum-baybay. Winarwarna gayam ti lubid ket linangoyna ti paraw nga adda iti asidegmi. Ginaw-atna ti nakatali a tabo. Simmalpa iti paraw ket inin-inotna a kinarasan daytoy. Bayat a makirkirasan ti bilog, in-inut met a lumunglung-aw.
Idi nalpasna, naginana bassit. Nagala manen ti aragan ket nangan manen. Nangipurwak kaniak ngem diak a pinidot.
Naglangoy a nagsubli iti yanko ni Kanor. Winarwarna ti galotko.
“Kabaelan pay ti aglangoy, Manong?”
Nagwingiwingak ta dayta ti pudno. Aglalatoyen ti laslasagko iti panakauperna iti danum. Agkakapsuten ti bagik ta awan ti kinnankon iti uneg iti dua nga aldaw. Ket kayatko a mabasa ti karabukobko iti danum. Uray ania a danum, di la ketdi naapgad.
Ginuyodna ti paraw. Simmalpa. Insarunonak nga imbangir iti paraw. In-inayad nga inpatugawnak iti iking.
Inala manen ti tabo. Intedna kaniak.
“No makaisboka, ditoy Manong.”
Innalak ti tabo, ket immisboak. Tinungpalko ti bilinna a diak ibelbelleng. Inyawatko kenkuana idi agangay.
Ngem insublina kaniak. “Uminomka pay, Manong!”
Nakigtotak iti imbagana. Kinitak ta bareng agang-angaw laeng. Ngem nakaserserioso ti rupana.
“Awan sabali nga inumenta. Ti danum baybay ket naapgad unay. Daytoy ti kasayaatan nga inumenta.”
“Diak kayat!” Impettengko. Isbok inumek ketdin. Insimpak ti likodko iti paraw ket inyiladko. Nasiputak ti panangala iti tabo. Nasiputak pay ti panangingatona ken panangidennesna iti bibigna. Nasiputak ti pananginumna iti isbok. Makaduldul-okak.
Inkidemko laengen dagiti matak ta kuyepyepennak.
Nakariingak nga aggagaud ni Kanor. Ginandatko ti bimmangon ngem nadagsen ti bagik. Inpilitko a mayangad ti ulok ngem maulawak. Insanggirko ti bagik iti iking ti paraw.
“Nakalabesta met ketdin iti pudok-mayaman.” Kinunana.
“Kasanon naammuan ti daya?” Nasaludsod.
“Adda bituen idi rabii ken adda init ita.”
Nagtung-edak. Ngem kayat manen ti bagik ti agilad latta. Agay-ay-ayam iti panunotko no kasanokami makaawid. Tallo nga oras a nagmotorkami a nagpalaud iti kapartak a 50kph, sumurok-kumurang. Agarup 35 a milia ti kaadayumi iti daga. Kasano a makaawidkami ita?
Insardengna ti panaggaudna. Inalalayannak iti panagiddak.
“Pilitem ketdi ti mangipauneg, Manong.” Nangala iti aragan ket inyasidegna iti ngiwatko. Kimmitabak ngem kaskasdi a rummuar latta. Insarunona ti isbo nga adda iti tabo, inbatogna iti bibig ket inyungapko ti bibigko. Ngem idi maramanak ket nagkubbuar ti tianko.
“Huwaarkk! Warkkk!” Nagsarwaak.
Nagdadagsen manen ti matak ket awisennak a mailibay manen. Ti naudi a napuotak ket ti ikikidem ti matak.
Sagpaminsan, makariingak, diak ammo no ania nga oras. Ket makitak nga aggagaud latta ni Kanor. Ngem ti maudi a napuotak a panagmulagatko ket idi nakasanggir iti parawen, saanen nga aggagaud. Ket kasla nasiputak ti nalamuyot a panagwingiwingna.
Iti rabiina, nakariingak a kasasaonak ni Kanor. Ammok lattan, uray itay awan puotko ket kasarsaritanak. Naliday ti timekna. Kas kaliday ti planetas a Venus ken Jupiter a mangmatmattider kadakami ti dayta a rabii.
“Ania ngarud, Manong, no ditan makalasat ditoy, isu ngatan ti gasatta nga agbibiag kas maysa a mangngalap… ti matay iti danum. Ngem sapay koma, ta uray bangkaytanto laengen ti masarakanda tapno iti kasta ket mapadasanta met ti maipunpon ken mapasiaman. Maymayat met laeng ngamin no makararaganta. Ta bareng mapalag-an ti basolta. Nangruna ket ngaruden kaniak. Adu unay ti nagkamtudak gapu iti panangtagtagibassit ken pananglalaisko kenka. Ti laengen awan as-asinna a panangtratarko kenka ket maysa a dakkel a basol.
“Ammok a mangmangngeknak, isu a gundawayko met daytoyen a dumawat iti pammakawan kenka. Pakawannenak koma, Manong Inso. Ti laeng ikalkalikagumko ita, ti agbiag ta pay tapno maaddaannak iti gundaway a mangpunno kadagiti nagkurangak kenka. Tapno iti kasta ket ipariknak kenka ti panagayat ti maysa a kabsat, kas maysa nga adingmo.
“Aw-awaganka iti takrot, ngem namindua nga insalakanmo ti biagko. Ket ita, siak metten ti mabutengen. Mabutengak a matayka, mabutengak nga agmaymaysa nga aglayag iti taaw a kasla awan ungtona. Nabannogak metten manong, mabisin ken mawaw.”
Inkarigatak nga inmulagat ti matak. Kayatko nga iparikna a natibker pay laeng ti nakemko nga agbiag. Miningmingak ti matana. Ket idi makitana nga immisemak, immasideg. Ket iti umuna a gundaway… inarakupnak ti kabsatko.
Kayatko ti agsao, ngem awan sumngawen a timekko. Inirutak laengen ti arakupko pasimudaag a kasapulanna a dangadangen ti agdama a laklak-amen iti aglawlaw ti baybay.
Napanna inala ti tabo nga ammok lattan a naglaon iti isbo, nangala ti lupot ket inbabasana iti baso. Indapadapna daytoy iti bibigko. Kas met laeng ti inaramidna kenkuana. Idi naaramidnan, insimpanan ti bagina ta maturog metten.
“Agkararagta, Manong.” Ket inniggamanna ti dakulapko.
Agbannawag. Diak ammo no tagtagainep wenno us-usto, adda nangegko nga ariwawa nga andar ti bilog. Adda pay nangegko a balikas. Kayatko nga imulagat ti matak ngem diakon kabaelan nga ibukirad.
“Adda tao ditoy, kasla nataydan!” Kinunada.
Gibusna.
Thursday, September 17, 2009
Ti Reporter
No timek ti pagisabaran: nabangag a nabukel, agal-allangugan iti kinatinggaw iti nagdakkel a timek… kasla nagdakkel a tao. Mailadawan nga agtayag iti 6’, addaan iti nasippukel a bagi. Kunam la nakatartaraki a lalaki.
“… kas maibasar iti Commission on Audit report a naala ti Ronda Radio, Ti Radio ti Umili. Addaan ti unliquidated cash advances ni Mayor Mayor Crisanto Gacusan iti agarup tallo a milion a pisos iti umuna agingga maikatlo a kuarto iti tawen dua a ribu…”
Ngem no agipadamag, nangruna no mangibutaktak iti kunniber a pulitiko, kasla awan kabutengna. Nangruna no adda ti pagibasaranna. Nakaturtured. Di pay agtigerger ti timekna no manginagan kadagiti nangangato a tao iti pulitika. Natangken. Di mamki kadagiti pangta iti biagna gapuen met laeng iti kina-kontrobersial ken kinadakkel dagiti ipadamagna. No kontrobersial ti damag, natibtibong pay ti timekna.
“… iti panagturong ti Ronda Patrol iti opisina ni Mayor Gacusan, imbaga ti sekretariana nga adda daytoy idiay Las Vegas a nagbuya iti boksing ni Pacquiao. Nakarikep met ti pagtaenganna idi palabsan ti Ronda reportorial team. Gapu iti daytoy, sumagmamano ti agkunkuna a ti inaramat kano ti mayor a panang-check-in iti otel agraman ti pustana ket nakaud manipud iti kaban ti gobierno.
Agpapan kadagitoy a gundaway, di pay ammo no na-liquidatena ti nagdakkel a kantidad. Maipalagip ngamin a malaksid itoy, adda pay dagiti cash shortagena iti napalabas a termino a panagtakemna kas mayor.
Gapu iti daytoy, sumagmamano ti agsalsaludsod. Napanan ngata ti kuarta? Iti ngata bulsana? Wenno kadagiti balay nga inpatakderna para kadagiti tsiksna.
Daytoy ti damag iti Ronda Radio… Ronda Banat, agipadpadamag!”
Isu dayta ni: Rolando ‘Banat’ Urbano.
No makitam iti personal, mautob a dakkel gayam ti naggidiatan ti boses ken iti personalidad. Natured ngem managbabain gayam. Awan sansanudanna ngem nadayaw.
Nalawa ti ludingasna ta naimpisen ti panguloten a buokna. Iti tawenna a trenta’y tres ket mangrugin nga umakaban ti mugingna. Numona ta mamindua la iti makatawen nga agpapukis, dina met ngarud bagay ti atiddog a buokna. Nabukel ti rupana, ken mayat ti tundiris ti agongna ngem naruar ti nasipot ken natadol a matana, agraman ti nalaka madlawan a lapayagna. Mayat koma ti lukmegna ngem naisaltek met iti 5 flat ti katayagna. Ket gapu ngata ta kanayun iti tudingna a pagwananwanan, kasla awan ti ambisionnan a pumudaw ti kudilna.
Ngem kadagitoy a pisikal a pakabuklan, agtartaray ti pagulidanan ken maipagtangtangsit a galad ti maysa a responsable nga agiwarwaragawag. Isuna ti kalikagum ti tunggal station manager ti maysa nga AM radio. Ket kas mangimatmaton iti DWRT--- ti Ronda Radio, diak isukat ti asinoman a reporter iti Ilocandia. Ta gapu kenkuana, agtaltalinaed iti number one iti survey ti DWRT.
Agtaltalinaed a low profile ni Rolando, dimo mauray a mangipasaw kadagiti pammadayaw a naawatnan gapu iti sinsero ken natured a panangakem iti trabahona. Dimo mauray a mangisarita wenno mangipasaw iti dangadangna iti isusurotna iti operasion kadagiti militar; interview kadagiti New Peoples Army; wenno panagpag-ut ti marijuana iti kasulinekan a paset ti probinsia.
No madennaam, narabaw met gayam ti ragsakna. Adu dagiti lebbenna a pakpakatawa nupay no dadduma ket awan iti timing ti panangibalikas. Nadusay laeng kadagiti ramramitna, no sadino ti yanna, ibatina lattan. Muriot ngem ammonaka nga ay-aywen no nakabasol kenka. Ngem no lamlammiongem, pasurotannaka. Ammona no sino ti mangbalbalatong kenkuana, ken ammona no sino ti rumbeng a dayawen.
NAPASNEK iti panagbuyak iti CNN iti telebision nga adda iti opisinak idi adda nagtuktok iti ridaw.
“Sumrek!” Kinunak ngem diakon tinalliaw ti kinasiasinona. Diak maikkat ti matak iti kumarkaro a tension iti Amerika ken kadagiti pagilian a mangkonkondena iti inaramidna iti Iraq ken Afghanistan.
“Siak, manager!” Naitimkak ni Rolando. Ket nupay diak tinalliaw, maanninawak ti kawesna iti daytoy a bigat. Lokona’t ‘toyen, ania ngata ti nakapanunotanna ta nagbarong metten. Mayat pay ti pidas iti atiddog a buokna. Nagdiretso a nagtugaw iti sanguanan iti lamisaak. Adda tugaw a nairanta dagiti umay iti opisinak. Iti sanguanan ket nalatak a mabasa ti: Gerardo Alcombra, Station Manager.
“Ania’t problema,” tinalmegak ti remote tapno maikapkapsut ti volume, uray ket madama ti patalastasda.
“Adda manen naawatko a death threat, sir!”
Kinitak. Nakigtotak!
Ngem saan nga iti imbagana. Nakigtotak ta saan met gayam a nakabarong. Naka polo shirt met iti paboritona nga sky blue nga adda stripe a yellow. Ken di met naka-slacks iti nangisit, naka-maong met.
Nabayag a diak nakasungbat. Kitkitaek lattan ti kawesna. Nagkamali ngata ti parmatak itay? Mabalin, diak met ngamin dineretso a kinita itay. Agbuybuyaak met.
“Sir, adda manen pangta iti biagko!” Kinunana manen. Inyawatna kaniak ti maysa a sobre a naglaon iti surat a napakuyogan ti nangisit a laso.
BANAT, AGSAGANAKAN…
AGSAGANAKAN A SUMANGO KEN KAMATAYAN!
BWA! HA! HA! HA!
Immangesak iti nauneg. “Ania ti baro iti daytoy? Maikamano daytoyen?” Nakarawak nga insaludsod.
“Maikapat iti daytoy a tawen.”
“Naggapuanna ita?”
“Kas met laeng kadagiti immun-una… awan! Ngem ammok a maymaysa ti nangipatulod. Ken maymaysa ti atapek.”
“Sino?”
“Ni Mayor Gacusan!”
Immangesak manen. Uray siak, isu met ti atapek. Insublik ti surat.
Nupay kadawyanen kadakami a kameng ti media a makaawat ti pangta iti biag gapu iti kinarisgo ti trabaho, ta di ngarud maliklikan ti panakasalaw kadagiti agkakangato a personalidad nga agar-aramid iti maikaniwas, ngem diak latta maliklikan ti agdanag. Nangruna no kadduak ti maseknan. Ngem aklonek a no siak ti makaawat, ket kasla awan ti sumgar a dutdotko.
Iti biang ni Rolando, nadedegen iti pangta gapu iti kinaturedna ken kina-diretso ti reportingna. Ita, no makaawat ti pangta ket nakarkaru pay a tirwenna ti tao. Ngem dagiti adda iti aglawlawna ti ad-adda a madanagan: ti pamiliana ken gagayyemna.
Ti maysa a kameng ti media, no makaawat ti pangta iti biag, kasla adda naawatnan a tropeo iti epektibo a panangidanon a panagserbi kadagiti umili. Nangnangruna no daytoy ket panangibutaktak iti kinadangkes ken kinaruker ti maysa a maseknan, kas koma panagkunniber.
“Ammok nga ammom ti ar-aramidem, ngem agalluadka koma. Saan nga asi-asi ni Mayor Gacusan, kabaelanna ti mangpaksiat ti tao nga uram ti kararruana.”
“Agyamanak, manager, ngem narugiak daytoyen. Leppasekon, agingga a mabalud dayta a mayor. Ti tallupulo a milion ket ulo la gayam iti dakdakkel pay a ginagaramugam a palimedna. Adda impormasionko nga uray maiparparit nga agas ket adda koneksionna. Diakto pay kinabuteng da congressman ken gobernador, isunanto laketdin.”
“Dagiti nangatngato nga opisial ket adda diplomasia kadakuada, ngem sabali ni Mayor Gacusan, no aso koma ket isuna ti walay. Kriminal ti utekna. No papispisam ti propesional a tao, idarumnaka; ngem no dagiti pang-og a tao ti pateltelam, bagkongennaka.”
“Ammok dayta, sir. Ngem no pang-og isuna, agpang-oggak metten.”
“Nagpa-blotterkan?”
“Saanen a kasapulan, sir. Adu unayen ti kastoy a recordko iti pulisia. Ngem awan met pagmamaayanna.” Inngarietna. “Ngem di mabalin a pagsardengen daytoy a surat ti agtultuloy a panangakemko iti panangipaay iti impormasion kadagiti tattao… ti panangibutaktak iti buyok iti gobierno.” Timmakder. “Innakon, sir!”
‘Wen’, kunak koma. Ngem manen, nagalligagawak, ket kasla nasimbalud ti dilak. Nagtakder ti dutdotko… awan met ulonan ni Rolando. Nangintayegak. Kunada dagiti ap-appo a dakes a partaang daytoy. Asitgak koma ta patelteltelak tapno mausaw ti dakes a partaang, ngem nagpangadduaak ta amangan no sabali ti panangipapananna. Numona ta nabara ti ulona ita.
Kinutog-kutogko ti ulok, agingga nga in-inut met laeng a nagparang ti ulona. Sakbay a naan-anay a nakaruar iti opisinak, pinukkawak.
“Rolando!”
Nagsardeng, tinaliawnak.
“Agan-annadka!”
“Agbalbalinkan a nerbioso, sir.” Ket immisem.
“Itay sakbay a rimmuarka, nagpukaw ti ulom. Dakes kano a partaang daydiay.”
Immuneg a nakaisem.
“Pinateltelannak koma, sir. Hallaka, no adda mapasamak kaniak, basolmo.” Inyangawna. “Ngem di bale, nasata metten ta imbagam kaniakon.”
Ket rimmuaren a kasla awan aniamanna.
AWAN koma kaniakon ti dua a dakes a partaang ken Rolando idi nagsaritakami. Ngem diak maliklikan ti agdanag agpapan ita… nangruna ta lima nga aldawen a di nagreport iti opisinak. Awan padamagna kadagiti naduma-duma a public affairs program. Diak koma madanagan no adda inpilana a leave of absence, ngem awan met. Nasayaat koma no AWOL laeng, ngem uray text la koma a pakaammona ket dinan sa pay malagip.
Kadagidi napalabas nga aldaw, no maisurot iti operations iti Charlie Company ti 503rd Infantry Brigade ti Philippine Army. Wenno no adda ‘yab ti NPA nga interview wenno coverage, adda latta pakaammona. Ammok met ti confidential, ken ti rumbeng a maiwaragawagen.
Awan met ammok a tsiksna nga intarayna koma wenno masapul a lemmenganna, ta no ar-arigen, isuna laeng ti kameng ti November 30 iti istasion. Maysa pay, agkikinaawatankamin iti daytoy a banag, di laketdi mabaybay-an ti trabaho.
Nakarkaro ti danagko idi immay ni baketna a ni Sarah… agsangsangit. Ta uray isu ket dina ammo ti napanan ni lakayna. Ti suotna a nalabaga a polo shirt ken ti tsalekona a nangisit nga addaan iti marka ti istasionmi, ket isu latta kanon ti kawesna manipud idi nagpukaw. Awan met naksay iti badoda idiay balayda. Uray kenni baketna ket awan textna no sadino ti ‘yanna.
“Sir, madanagannak. Idi rabii, nagtagtagainepak. Dumawdawat kano ni Rolan iti tulong ngem awan makangeg, agsipud ta di sumngaw ti bosesna. Agsangsangit kano ngem awan ti agtubbog a luana. Kayatna ti aggaraw ngem napaskelan kano ti sibubukel a bagina.”
Kaddua ni Sarah ti dua nga anakna: ni Charlie nga inunaan ken anakko iti buniag. Ken ni Alleyah a tallo ti tawenna. Naisursurotdan iti panagsangit ti inada.
“Dika kad’ madanagan. Dim’ ammo, aya, a ti tagtagainep, kaadduanna ket baligtad iti mapasamak. Ti nasayaat ketdi nga aramidentayo, agkararagtayo.” Imbalakadko, kas met laeng iti panangbalakadko iti bukodko a bagi. Ta kas kenni Sarah, kasta met ti marikriknak, diak la kayat nga ipadlaw ta dinto ket madegdegan ti nerbios.
“Ngem ita laeng nga agdanagak iti kastoy, sir. Kadagiti napalpalabas nga aldaw, uray mano nga aldaw a di nagawid, awan ti kastoy a marikriknak. Ngem sabsabali ita. Maysa pay ngamin, idi damo nga aldaw a nagpukaw isuna, ti baso a nakaparabaw iti lamisaan ket bigla a a nabuong. Pimmartak ti pitik ti pusok iti dayta a gundaway a kaslaak la maangsan. Ket ti umuna a simrek iti panunotko ket ni Rolan.” Kinunana. Inalana ti panio iti bagna a nangisit sana pinunanasan ti pingpingna, insarunona ti lua dagiti dua nga ubbingna.
“Kua, a, ngata, naggungon ti lamisaan isu a natinnag ti baso. Wenno nasagid ti pusa a dimo nasipsiputan.”
“Di met natinnag, sir. Nabuong iti ‘yannan.”
Siak met ti nagbuteng iti imbagana. Pudno ngata a nabuong lattan ti baso nga awan ti nanggargaraw? Amangan met no adda ti rikkinan?
Ket manen, nagtibbayo ti barukongko… ta malagipko ti panakakitak ken Rolando nga awan ulona, ken nakabado iti barong.
MAIKAPITO nga aldaw nga awan ni Rolando. Biernes-a-trese. Alas sais iti bigat. Agsagsaganaak iti panangrugi ti programa iti daytoy nga aldaw a napauluan iti Binnutaktak. Rimmuaren iti announcer’s booth ni Angelo nga immun-una ngem siak. Pangmurmuray ti programana gapuna a kaadduan a paset ti programana ket dagiti pakpakatawa ken dagiti makaray-aw a tukar.
Idi mangrugi ti intro ti programak, sinenniasak ni Albert a technicianko iti daytoy nga aldaw. Impapigpigsak ti headphoneko tapno nalawlawag a mangegko ti bosesko ken ma-modulateko a nasayaat ti timekko.
Dandani malpasen ti intro ti programak idi siak met ti sinenniasanna. Adda kano flash report… ni Rolando.
Idi makitak nga adda padamag ni Rolando, diak ammo no maragsakannak ta kamaudiananna ket nagparangen; wenno masuronak ta dikami pay nagsarita ngem damag nga insigida ti inyunana. Masapul nga agpalawag pay kaniak.
Agdudua ti panunotko no pastrekek ti padamag ni Rolando. Inseniasko kenni Albert nga alaenna ti paulo ti damag ta agdependento ditoyen no pastrekek wenno saan. No napintas ti padamagna, mabalin nga ikonsiderak, ngem no nabanglesen, masapul nga agsaritakami pay iti nalapat.
Nalpasen ti intro ti programak, masapul a sumrekakon iti tangatang tapno mangegdak dagiti dumdumengeg iti daytoy a gundaway.
“Naimbag a bigatyo manen, patpatgek a dumdumngeg iti daytoy a programa… Binnutaktak. Sapay koma ta addakayo iti nasayaat a kasasaad ken karadkad a kas met kaniak iti daytoy nga agsapa. Daytoy kabinnutaktakyo, Gerry Alcombra, ket ti makadkadduayo met iti technical department, ni Albert Seneres…
Adu manen ti masapul a lukaisantayo iti daytoy nga aldaw. Dagiti isyu a bumegbeggang, ken dagiti gumilgil-ayab a padamag manipud kadagiti Ronda Reporters. Dagiti mailemlemmeng a buyok iti gobierno ket agallingasaw ditoy programa, ibuksilantayo amin dagitoy iti kangrunaan a programa iti sangkapagilianan… Binnutaktak!”
Nagsardengak, inawatko ti papel nga inyawat ni Albert. Ditoy ti nakaisuratan ti paulo ti damag ni Rolando.
AGRUPRUPSAN A BANGKAY, NASARAKAN!
Napintas ketdi ti padamag ni Rolando, siguradok a sikami manen ti nakauna iti daytoy a damag. Ket agsipud ta flash report, diak mabalin nga itantan ti damag, masapul a pastrekek nga insigida. Dagiti kastoy a damag a di pay nakadanon iti blotter ti pulisia ti mangital-o iti maysa a radio.
Iti maikaddua a gundaway, intayag ni Albert ti mouthpiece ti base radiomi. Daytoy ti maysa kadagiti pagsiudsiudotak kenni Rolando, kasla kanayon nga agdardaras. Kayatna a mapastrek nga insigida. Imbag koma, a, no isuna laeng ti reporter ti istasion, wenno paset ti programak. Adda pay met dagiti dadduma a reporters, timechecks, panawagan, patalastas ken dadduma pay.
Kalpasan a nabasak ti maysa a timecheck nga inisponsoran ti maysa a produkto a sabon, pinastrekko ni Rolando.
“Adda maysa a gumilgil-ayab a damag ti intayo alawaten… damag manipud kenni Ronda Banat, Rolando, go ahead…”
Chug! Chug!
Maysa a lalaki ti napapatay tapno mapagtalna iti panangibutbutaktakna iti kinadakes ti maysa a mayor ti naikali ngem masarakan met laeng iti barangay Santa Cruz, San Juan, iti daytoy met laeng nga agsapa…
Iti iseserrek ti timek ni Rolando iti tangatang, kinagiddanna ti naglammiis nga angin a simrek iti announcer’s booth. Inseniasko ken Albert nga ikapkapsutna ti window-type nga air-conditionermi ngem impakitana kaniak a nakaiddep daytoy. Tinaliawko ti likudanna ket nakalukat ti tawa. Isu met la gayam.
Ti bangkay ket agruprupsan gapu ta nabayagen a nakakali a daytoy ket masarakan iti nagsangaan a desdes iti kadayaan a paset ti barangay. Manmano a tao ti agturong ditoy iti kinalenglengna. Awan pagilasinan nga adda bangkay a naikali ditoy ta dida inikkan iti krus. Ngem madlawan ta naginturod ti daytoy a pasetna a di tinubbuan ti ruot.
Ti nakaam-ames nga insidente ket gapuanan ni Mayor Crisanto Gacusan babaen iti panangmandarna a madukot ti nasao a biktima sana pinaltogan.
Kangrunaan a rason no apay a pinapapatay ti nasao a mayor ti biktima agsipud ta dina kayat a maibutaktak dagiti kinadangkes ken linoloko nga aramidna kadagiti umili ken uray iti gobierno. Daytoy ket agtultuloy nga ilemlemmengna ken kalkalubanna iti panagturayna kas mayor iti San Juan.
Ni Mayor Gacusan ket addaan iti mapagduduaan a kinabaknang, a daytoy ket nagtaud iti illegal nga operasion kas koma iti droga ken jueteng. Ibilbilangna pay a kasla bukodnan nga account ti general fund ti municipalidad nga iturturayanna. Di met makariri ti tesorero ken budget officer agsipud ta tangtangadenna metten ti sanga ti barsanga no sumupiatda.
Malaksid itoy, umab-abot pay iti singkuenta porsiento ti kittabenna manipud iti pondo kadagiti proyekto-inprastraktura a maiyemplementar. Adda la ngaruden trenta porsientona iti pondo, mangala pay iti porsiento kadagiti kontraktorna. Malaksid iti daytoy, adda pay dakkel nga unliquidated cash advancena, malaksid laeng iti cash shortagena iti COA. Daytoy ket paneknekan dagiti dokumentos ken ebidensia nga ig-iggamak.
Tapno mailemmeng dagitoy a kinabuyokna, agraman dagiti dadduma pay a kinadakesna, inlikida ti mayor daytoy a biktima, agraman dagiti ebidensia ken dokumento. Ti biktima ngamin ti maysa kadagiti mangsipsiput iti aramidna.
Ngem saan a nagballigi ti mayor iti dakes nga aramidna, ket manamnama ti panakabaludna iti mabiit.
Daytoy ti damag para iti programa a Binnutaktak… Ronda Rolando, agipadpadamag!
Tinalmegak ti barker ti programak. Ket nagriaw ti…
BINNUTAKTAK!!!
“Agyamanak Ronda Banat iti dayta a damag. Adda laeng sumagmamano a banag a kayatko a malawlawagan. Agsublika koma. How copy?”
Awan simmungbat!
“Ronda Banat!”
Awan latta. Awan ngata manen monitorna. Sinenniasak ni Albert tapno kontakenna ni Rolando nga agsubli iti tangatang.
Kalpasan ti sumagmamano a kanito, nagwages ni Albert, dina kano makontak.
Ania ketdin ni Rolando, nagpakaru manen ti kinakulotnan. Ita man pay a kasla agdadamo nga agipadpadamag. Nakapsut la ngaruden ti timekna, kasla agtigtigerger pay ita ti timekna a diak maaw-awatan. Kasla nakubong ti timekna. Itan sa laeng met ketdi nga agkurang ti ramen ti padamagna. Ammok met nga ammona dagiti paset ti a napintas a damag. Nadudugen iti kanayon a panangipalagip iti four wives ken one husband. Wenno dagiti masapul a masungbatan iti maysa a damag, nangruna no police report: why, who, when, where ken how. Ken masapul a ti pormana ket inverted pyramid, kayatna sawen, iti umuna pay laeng a parapona, kompleton ti detalye, addan sadiay ti guyodna kadagiti tattao nga agdengdengeg. Ti sumarsaruno a parapo ket ti panakailawlawagna. Babaen iti daytoy a wagas, umuna a tikagna pay laeng, naalanan ti interes dagiti dumdumngeg.
Dina naibaga ti nagan ti biktima, tawen, sadino ti pagnaedanna, no adda asawana, ken dadduma pay. Dinudogna ni Mayor Gacusan a suspek ngem linibtawanna ti impormasion mainaig iti biktima. Dina dinakamat dagiti panakabagi ti linteg. No ammodan wenno saan pay. Asino ti nakatakkuat? Kasano a nasarakan?
Idi kitaek ti Seiko wall clock, tallo pulo a minutos ti limmabas iti oras iti alas sais iti malem.
“Sakbay nga agtultuloy ti programatayo a Binnutaktak, awan trabaho no awan ti tagilako. Adtoy man pay dagiti pammalagip manipud iti master control.”
Rimmuarak. Nagturongak iti technical room.
“Mano?” Indamagko ken Albert. Ti bilang ti patalastas ti kayatko a sawen.
“Lima,” kunana met.
“Naglammiis itay, a.” Kunak.
“Wen ngarud, uray la timmakder ti dutdotko.”
Nagdiretsoak iti telepono. Timmawagak iti kuerpo iti pulisia. Nayonak man ti impormasion iti padamag ni Rolando, bareng adda spot reportdan.
“Hello, San Juan PNP, naimbag a bigatyo, Apo!”
“Kasta met,” kuna ti adda iti bangir a linia. Kasla tangkiran a tao ti adda iti bangir iti linia ta natangken.
“Ni Gerardo Alcombra ti DWRT daytoy, sir. Dumamagak koma iti impormasion mainaig iti bangkay a nasarakan idiay barangay Santa Cruz.”
Nabayag a di nakasungbat ti pulis. Mabalin a kitkitaenda ti filesda. Idi sumungbat manen, nalanayen ti bosesna.
“Awan pay laeng iti blottermi, sir. Apagbiit laeng ta ‘yabak ti imbestigadormi ta isu ti kasaritam.”
“Ala man, ngarud, Apo.”
Naallingagko a naidissu ti mouthpiece ti telepono ken ti umad-adayo nga arimpadek. Madamdama pay ket addan umas-asideg a danapeg.
“Hello…”
“Hello, sir. Dumamagak koma iti bangkay a nasarakan idiay barangay Santa Cruz.”
“Awan pay met dimmanon ditoy pulisia, sir.”
“Inpadamag ngamin ti maysa a reporterko nga adda bangkay a naikali ken nasarakan idiay Santa Cruz.”
“Kastoy laengen, sir. Alaek ti eksakto a dissu a nakasarakan ti bangkay ta agturongkami idiayen.”
DANDANI agleppas ti programak idi ‘yabannak manen ni Albert iti technical. Inseniasko a lima minutos laengen ket agleppasen ti programa.
“Emergency!”
Inkapilitan nga inpigsak ti volume ti background ti programak sa’k rimmuar a masiudsiudot. Ania manen ngata nga emergency daytoy.
“Dika la makaurayen.” Inyunget.
“Adda ngamin tawag dagiti pulis. Mapanka a mapan kano idiay Santa Cruz. Adda dakes a damag. Dida met ibaga kaniak.”
NAPARPARTAK pay ngem iti alas kuatro, nakasakayakon iti 4k owner type jeep nga agturong iti Santa Cruz. Adayuak pay laeng ngem immun-unan a naipasabet iti matak dagiti umaribungbong a tao. Maikaddua a naipasabet iti agongko ti diak maawatan no nalanse nga angot. Ken maikatlo, ti panakangeg ti lapayagko iti ar-arasaas dagiti tao a nakakita kaniak.
Insigida nga inasitgannak ni Senior Police Officer 2 Manzano apaman a nakitanak. Ti maysa nga imana ket nakaiggem iti panio a naka-appot iti agongna.
“Kunam itay, sir, nga inpadamag daytoy ti maysa kadagiti reportermo iti radio?”
Nagtung-edak.
“Asino kadagiti reporteryo ti nangipadamag?”
“Ni Ronda Rolando.”
Ginuyodna ti imak nga insaksak kadagiti tao nga umaribungbong. Intundanak iti nakali nga abut nga aguneg ngata iti maysa a metro. Adda pay laeng sadiay ti bangkay. Di pay nayaon. Damagek koma no nangtawagdan ti puneraria ta isu’t mangiyaon ngem nangintayegak metten iti nakitak. Diak ammo no al-allilawennak ti matak iti nakitak… naka-tsaleko ti biktima nga iti likudanna ket addan nagdarakkel a tatak: “DWRT, Ronda Ti Masa”. Ti biktima ket agruprupsan kas maibasar iti kudilna a nakaar-ariek iti panagtutotna. Iti karkulok ket agtayag ngata iti 5’ 1”. Panguloten ti buokna ken panglukmegen ti bagina.
“Ket maibasar iti nalaami nga IDna, sir. Ti bangkay ket ni…”
“Ni Banat. Ni Rolando!” Inunaak ti pulis iti panangibagana iti nagan.
Kinitanak ti pulis. Kadagita a gundaway ket diak metten makaidna, kasla agkeppet ti panangesko. Saan laeng gapu a kadduak ti biktima, ngem narigatko a patien a ni Rolando ti bangkay. Ken dagiti pasamak a kasla di nakapapppapati. Ket nangipadamag laeng itay napalabas nga oras.
Nabayag a diak nakakuti.
Ngem idi maalak ti riknak. Nagtung-edak.
Ni Rolando, agingga iti maudi a gundaway ket tinakderanna ti kina-reporterna. Inpadamagna manen ti maysa a sensational a padamag, maysa a nakaam-ames a pasamak. Intudona ti yan ti bangkay. Inbutaktakna ti kinasiasino ti masuspetsa, agraman ti dakes nga aramidna.
Inreportna ti bagbagina… nupay natay isunan!
NASARAKAN dagitoy iti bulsa ti pantalonna ken tsalekona, sir. Panagkunak, daytoy ti puon ken gapu ti panaka-salvagena.” Kinuna ni SPO2 Manzano.
Inawatko dagiti dokumentos ken papeles.
“Ti recorderko?” Indamagko.
“Adda ditoy sir.”
Inawatko. In-rewindko idi maiggamak. Napigsa ti atapko, ket kayatko a paneknekan.
Letseka, Rolando. Apay a kasta la unay ti panangimamegmo kaniak. Pirmi metten ti panangdadaelmo iti naganko. Saan laeng met a siak ti gamrud ken kurakot iti gobierno. Adda pay dagiti dakdakkel ti kitkittabenna, apay a siak ti gaggagaraem?
Ar-aramidek laeng ti trabahok Mayor Gacusan, kas maysa a reporter…
Reporter? Letseka! Matayka!!!
Iniddepko ti recorder. Ammo ni Rolando ti mapasamak kenkuana gapuna nga inlimedna a tinalmegan ti record ti micro-cassette-recorderna. Ket no diak agriro, uray ti cellphone nga addaan recorder ket kasta met laeng ti inaramidna. Am-ammokon ni Rolando.
Tinaliawko manen ti bangkayna. Ket iti abayna ket adda pay laeng ti handheld radio nga inaramat a nagreport itay. Inpaalak daytoy kadagiti embalsamador a madaman a mangal-ala kenkuana.
Idi naawatko, tinalmegak ti PTTna. Di naguni. Nadis-charged gayamen.
Ngem diakon nasdaaw no apay a naka-report itay iti programak!
G I B U S N A
Sunday, August 09, 2009
Ti Dalan Ti Biag Ni Benjamin
Maysaka met a nainggasatan
Ta naikkanka iti gundaway
A sumirip ditoy law-ang
Nupay di mainsasaan ken pagduaduaan
Nga adu ti lusotam a pagsibbaan…
Saringit, sikan ti pangibatayak
Iti ayat a naipaidam kaniak.
I
Nagpakadakan, Benjamin…
Iti di agbayag, ulsanton dagiti kadena de amor daytoy pagtaengam, padasendaka a lingdan tapno ti lagipda kenka, agpuawto a kas asuk iti tangatang.
Ngem adu gayam ti mangipatpateg kenka, kas ipaneknek ti kaadu dagiti nangitulod kenka itay.Ket no nakitam la koma ti panagarubos ti lua da daddy ken mommym… Ngem apay nga ita laeng nga imparinada ti panagayatda kenka?Sayang, Benjamin, saying…
“Benjamin, my only son, forgive me!” Ni mommym…
“My only child, Benjamin, forgive me!” Ni daddym.
II
SIKA, Peter de Anta, adigi ti pagtaengan, kalasag ti pamilia.Ngem apay a tinallikudam dagitoy a pagrebbengam?
“Daddy, sikanto ti mangisab-it iti medaliak. Siak ti first honor.”Agturposka idin iti umuna a tawenmo iti high school.
Nalipatam, Mr.De Anta, a nagbiag a daram ti nagan a Benjamin.
“Addanto papanak! Ninto mommym!..
Sika, Benjamin, indumogmo ti pannaabainmo. Impagarupmo ngamin a maragsakan ni daddym iti ipadamagmo.
Sika met Mrs. Carmelita de Anta ti silaw ti pagtaengan.
Ngem ‘yan dayta a sagudaymo a kas ina?Dakkel ti balayyo; mansion ti rumbeng nga awagna, adu ti silawna, sika nga ina, awan raniagna.
“Mommy,adda papanam inton graduationmi? Kuna ni daddy, sikanto ti mangisab-it ti medaliak.”
“Ladingitek, son. Agpa-Americaakto iti dayta nga aldaw. Adda asikasuek a negosio idiay. Ninto la antim a Milan ti umay…”
Benjamin, asika pay. Naglawa ti mansion a pagum-umukam, aglaplapusanan ti kasapulan ti pisikal a bagim:telebision,VCD, air-conditioned a kuarto. Ngem apay a dimo marikna ti ragsak kadagitoy?
Ngem pudno kadi a negosio ti gapuna a mapanka idiay America , Mrs. De Anta?
Saan! Gapu ta adda lalakim sadiay. Ni Arthur.
Ni Benjamin, sinukatam iti Arthur. Ti dara,inartapan ti arak!
Pinanunutmo koma met: “Ni Benjamin ,no agmaymaysa ditoy balay… amangan no agsakit!”
“Mommy, apay a matay ti tao?”
“Son, apay, aya?”
“Tapno aginanan, saan kadi?”
“No!”
“Mommy, kayatkon ti aginana!”
IDI pay, Mr. De Anta, natakuatam ti palimed ni baketmo. Manipud met idin, nadumaduman nga umok ti nagum-umukam.
Ngem no maminsan, basolmo met laeng no apay aq naisiasi ti asawam iti dalan.No masetas koma, dimo sinibsibogan.Ket nagsapol iti mangtaripato kenkuana.
Ni Benjamin ti nagdas-alan amin nga aramidyo. No apay ketdi nga adda pay pangipagarupmo a saanmo a putot ni Benjamin!
“Daddy,adda papanam inton Domingo?”
“Apay?”
“Awan malagipmo iti dayta nga aldaw, daddy?”
“Wen nga agpayso, adda atendarak a miting!”
“Kasangayko, dad…”
“Matuloy ti kawsangaymo uray awanak!”
III
ADDAKAN iti madi a tukad ti sekundaria Benjamin. Agbarokan.
Ngem madandanaganak. Agmaymaysaka. Saan a mailibak kaniak dagiti nasaem a pasamak a naipempen iti panunot ken pusom.
Happy Birthday to you!
Happy Birthday to you!
Happy Birthday , Happy Birthday
Happy Birthday to you!
Naitugkel ti maikasangapulo ket pito a candela a panagdaliasatmo ditoy daga. Saankan nga ubing…
Naan-anaykan nga Adan.
Nagragsakka ket ngatan no iti daytoy a gundaway, kalanglanglangmo da daddym ken mmmym iti maysa a family dinner.
Ngem kaanonto ngata a mapasamak dayta nga arapaapmo?
Adda met kadi dagiti barkadam a makipagragragsak kenka itoy a kasangaymo…
“Hi, happy birthday! I’m Ana.”
Napintas a balasang, Benjamin.
Naamo ti rupana; makapatilmon ti pammagina. Maysa kadagiti barkadam ti nangyasideg kenkuana kenka.
“Thank you!”
Naawis man ti riknam, Benjamin it daytoy a babai. Adda nariing nga essem iti barukongmo.
Ngem, Benjamin, ballaaganka: agannadka itoy a sabong. Ta adda dagiti sabong a amakaulaw ti banglona.
Ket maysa ni Ana kadagitoy a sabong.
Ngem apay a dinak mangngeg,Benjamin?
Manipud iti daydi a kasangaymo, ni Ana ti nagbalin a bituen ken silawmo.
Isu ti arak a nanglemmes kenka tapno malipatam ti sakit ti nakemmo kadagiti dadakkelmo.
Wen, nagbalin a maris-rosas ti biagmo manipud naam-ammom ni Ana.Iti umuna a gundaway, agayatka iti maysa nga Eva.
Wen, Benjamin, naparsua ni Eva tapno parasakenna ni Adan.
Benjamin, naragsak ti tao gapu iti ayat. Ket sika, naragsakka ta agay-ayatka. Ngem ti tao, agladingit gapu met laeng it ayat—nasaem ti ipaayna. Ngem apay a panunotem ti lua?Addaka iti alimpatok ti bullalayaw; makaay-ayo ti sagawisiw dagiti billit-tuleng a danggayan ti aweng-anasaas ti Karayan Amburayan.
Sipud nasibbolmo ti ayat ni Ana, nagbalinka a maysa a kabaliero. Ti kayatmo, kanayon a makitkitam, a kakuykuyogmo. Kayatmo nga iparikna ti nalaus a panangipategmo kenkuana.
IV
Inton bigat, agturposkan, Benjamin. Kablaawanka ta sika met laeng ti valedictorian.
Inawisnaka ni Ana ta adda kano sorpresana kenka. Minanehom ti Honda Civicmo, sinurotmo ti impatulod ni Ana a papananyo. Iti maysa a nalemmeng, naiputputong a disso, nagsardeng kayo iti sango ti balay a rugak.
Simmrekkayo iti balay. Nasdaawka idi makitam dagiti barkadana iti uneg.Nagpigsa ti tokar manipud iti maysa nga stereo; rock and roll, heavy metal ti soundsda. Naipasabat kadakayo ti asuk ti no ania a sigarilio.
Nadlawmo a napupungay a lumablabaga dagiti mata dagiti barkadana.
“Ania daytoy Ana?”
“Pot session!”
Kasla nasibogan iti yelo ti bagim.
“Hey, Ana, addaka gayamen!
And oh, my Benjamin! You’re here.
Welcome to the club!” impasabat ti maysa a babai.
Kasla rebulto ti panagkitam kadagiti gagayemmo--- nupay aggargarawda. Ammom,iti saan nga agbayag, mabuongda.
“Honey Benny, take this. Just this stick and everything will be allrigth!”
Maysa nga stick, Benjamin, ti yaw-awat ni Ana kenka.Kasla mansanas a yaw—awat ni Eva.
Miningmingam ti kayan-ayatmo. Anian a nagsam-it ti isemna.
“Saan!kinunam.”Saan!”
V
ARIGNA tumatab ti kotsem iti paspasna. Agluluaka. Kayatmo ti aglaaw tapno maep-ep ti dagensen ti barukongmo. Ta ti bituen ti biagmo, dimo impagarup nga apoy gayam ti impierno.
Ti ayat a birbirokem kadagiti dadakkelmo, nasapulam iti sabali a langana ken ni Ana. Ngem uray ni Ana,pinaaynaka.
Kayatmo a lipaten amin dagitoy. Ngem dimo ammo ti aramidem.
“Diak kabaelanen!”
Skritttttttssss!!! Blag!!!
OSPITAL. Kasla maymaysa ti gartaw dagiti doctor tapno ispalendaka ken ni patay.
Ngem Benjamin.Panawenen nga aggibus metten ti saem ken ladingitmo.
Tapno nanamem ti talna ken ragsak.
Naggiddan a simmangpet dagiti dadakkelmo nupay agsabali dagiti naggapuanda a lugar.
“Benjamin, anak .”Ni daddym,
“Son, apay a kastoy?” Ni mommym.
Nalaus ti sangitda.
“Benjamin, my baby, please, wake-up.”
“Addaakkon, anak, a mangisab-it iti medaliam.”
Nalaus ti babawida, iti panangdawatda iti pammakawanmo.
Ngem naladawan. Nakagtengkan iti ungto dagiti sainnek ken saibbek. Ragsak metten ti sagrapem… agnanayon a ragsak.
VI
ITA, agin-inanakan, Benjamin, iti daytoy pagtaengam a nailet ngem ti kaibatoganna, dakdakkel pay ngem iti mansion.
Ammok a naragsakka itan iti ‘yyanmo--- ragsak nga agnanayon ken awan patinggana.
Madamdama, siak nga anghel a kasigudmo, addanto metten dita dennam.
Saturday, August 01, 2009
BARO A LAWAG
Da Esoj Ken Airam Iti Baro a Lubong
NALAMIIS idin ti umappuyot a pul-oy ti angin-amianan iti sibubukel a rehion ti Ilocandia. Desiembre ngaminen, ket umukuoken ti lam-ek nga umarakup a kasla makipagmaymaysa iti panangsarabo iti espirito ti paskua.
Ti oras: 2135pm; aldaw: Domingo; tawen: 2054
Iti di unay nalatak nga ili a San Juan, La Union--- adda agassawa nga aglingling-iten iti bannogda a magmagna. Ti babai ket nakaabungot iti tuallia, madlaw ti pakka-pakkang a panagnana. Masikog!- ket agpaspasikalen ti tianna. Kakuyogna ni lakayna a mangas-assibay kenkuana. Ngem kasla di umanay ti nabatbati a pigsada a dumanon iti nawatiwat pay a kilometro a ‘yan iti kaasitgan nga ospital.
Ti lalaki ket managan Esoj, kaputotan dagiti tartaraudi a karpintero iti daytoy a panawen nga aw-awagan dagiti Ingles a Humane Technology Era (THE). Apsay ti buokna a tumingtinggaw iti kinangisitna. Ti kudilna ket maris iti daga. Kasla kanayun a nakasipot ti timmingraraw a matana. Di makuna a suriab ngem di met makuna a natundiris ti agongna.
Ti asawana ket ni Airam, kayumanggi a Venus iti kinapusaksakna a nupay kasadon ngem kasla agruprupa pay laeng a balasang. Mayat ti lunglung-ayna ti umallo-allon a pangatiddogen a nangisit a buokna, nangruna no pal-idan ti nalamiis nga angin ti rabii. Ket nupay mangurkuret ti bibigna iti rigatna, ngem no ikaemna ket saan a makapaglibak dagiti dua a pino a kallid iti agsungbangir a pingpingna.
Addan umar-arruyoten iti luppona, mangipasimudaag nga aniaman a kanito ket agpasngayen.
Nagtimekda iti maysa a mansion (ta saanen a kabaelan pay ni Airam ti kasasaadna), ngem awan ti mangipangag kadakuada. Kasta met laeng iti sumaruno a pinagtimkanda. Awan ti mangilukat iti ruangan dagiti komunidad a maibilbilang iti addaan.
Saan laeng a kapsuy ken bannog ti mangparigat kadakuada, agramanen ti panangiyaleng-aleng kadakuada dagiti nangato a tattao.
Imbag ta nakakitada ti maysa nga air taxi a nairana a nagsardeng iti asidegda.
“Itulodnakami koma iti ospital. Agpasngayen ti asawak!” Impakaasi ni Esoj. Ngem nagsarimadeng ti driver idi makitana ti kasasaad ni Airam. Ummuna a simmiplot iti panunotna ti panakamantsa ti tugaw ken panagangot ti luganna.
“Apay ngamin a pinarigatyo ti bagiyo iti panaganakyo, dikay’ pay la nagpaaramid dita life sanctuary ti SFLU (San Fernando, La Union),” kinunana ket pinangatona sana pinasayabsab ti luganna.
Iti mariribukan a panunot ni Esoj, simmingit iti isipna ti dimmur-asan ti human technology sipud idi naduktalan ti panakaurnos ti human genome (lima a tawenen ti napalabas). Mabalinka ti maaddaan iti bukodmo a dara ken lasag nga anak uray lupes babaen iti maaw-awagan itan a Fallopa. Panakaagas ti amin a klase ken kita a sakit a nagtaud iti tawid, virus ken bacteria babaen iti gene therapy. Ken ti kaudian, ti damagna itay napalabas nga aldaw, a ti tao ket saanen a agbaket/aglakay, ken agbiag nga awan patinggana ditoy rabaw iti daga maigapu iti panakatakkuat iti Human Advance Cloning (HAHC).
Ngem kadagitoy a gundaway, napatpateg ti biag ken salun-at ti asawa ken ti agbalin nga anakna.
Ti Panakaipasngay ni Sheus
DI napupuotan da Esoj ken Airam ti panagsardengda iti maysa a kubikulo--- maysa a box-type a pagturogan dagiti umili a maibilang iti komunidad nga awanan.
Nagtuktok ni Esoj. Ket nalukatan ti ruangan.
“Makidaguskami koma! Masikog ni baket ket agpasngayen,” impakaasina.
Nakigtot ti uppat a marigrigat matmaturog ditoy, nangruna idi makitada ti kasasaad ni Airam. Sidadaanda a nangpastrek.
“Ala, agiddaka, siak ti mangidalan. Maysaak a tartaraudi a mammaltot a linipaten ti baro a panawen. Sika ngatan ti maudi a pagserbiak.” Kinuna ti baket a managan Shalom.
Timmungpal ni Airam.
Iti nakersang ken nakuretret nga ima ni Shalom, nainayad ti addaan ritmo a garawna. Agingga iti dayta nga agalas dose iti rabii, bimmallaet ti maysa nga ibik ti maladaga.
UHAAA!!! UHAAA!!!
Ti maladaga ket addaan iti narimat a mata. Nakaskasdaaw nga idi naisarang iti lawag ti opticfiber lighter ket binalkot ti raniag ket nagandap. Idi makita ni Shalom ken dagiti kakadduana iti kubikulo, dida napuotan ti panagtedted dagiti luada, daytoy ket maigapu iti kinaragsak iti barukongda a dida mailawlawag no apay. Kasla limmag-an ti dagensen a rikriknaenda.
Tunggal maysa, manipud kadagiti kaarrubada a kubikulo ket immayda. Kayatda kano kitaen ti naisangsangayan a lawag iti kubikuloda. Ket tunggal maysa nga umasideg ket dida malapdan ti umapros iti maladaga, ket agluada iti ragsak.
“Ania ti ipanaganmo?” Saludsod ni Shalom.
“Kuna ti maysa a parsua a nagparang iti tagtagainepko, panaganak kano ti Sheus… ta isu ket ari ti tattao a manglawag iti sangalubongan.”
3 A DEKADA TI NAPALABAS
Dagiti Umili Iti Tallo a Komunidad
UMUNA a nakitak ni Sheus iti maysa a biahe ti lugan nga airbus 18 a nagrubbuat idiay SFLU. Agtrabtrabahoak ditoy kas senior engineer iti Recycling Department ti siudad. Kaguddua oras nga agbiahe ti luganmi nga agpalaud iti kapartak a 100 mi/hr. Iti Freedomship 10 ti destinasionna--- ditoyak met nga agnanaed.
Iti Freedomship 10 a ‘yanko, agarupkami iti 50,000 nga agnanaed ditoy--- kaadduan ket dagiti padak a maibilang iti komunidad a kalkalainganna. Nangagas daytoy iti adu unayen a tao iti daga ta ditoy nga agnanaed dagiti komunidad a maibilang iti addaan nga agnanaed iti mansion ken awanan nga agnanaed met kadagiti kubikulo.
Addaan iti pagadalan, ospital, shopping mall, pasilidad ti isports, sine, nightclubs, restawran ken golf range. Addaan iti sangapulo a kadsaaran nga iti kangatuanna ket ti Freedomport a ‘yan ti duapulo nga airbus, lima nga eroplano ken sangareprep nga aircar. Maibilang ti Freedomship kas maysa a siudad.]
Awan pakpakaunana ti itatakder ni Sheus iti tengngami nga agarup limapulo a pasaheros iti airbus; addan sangapulo a minutos a nagrubbuat ti luganmi. Nakaarwat iti nasileng a bestido, padak nga atiddog ti buokna. Saan a kas kadagiti dadduma a dumerderosas ti magnolia a kudilda, maris-langit ti matada, ken makunkuna a perpekto ti tundiris ti agongda. Ammok lattan, iti umuna a kitak kenkuana; a kas kaniak--- birhen pay ti urnos ti DNAna.
Ti langana ket di maibilang kadagiti addaan ta dakkel ti gidiat iti langada kadagiti awanan ken kalkalaingan. Iti pisikal, dagiti umili ti addaan ket nabusnag ken natinggaw ti awrada, dida bumaket ken lumakay ta kanayon nga agtutubo ti langada- nupay nataengandan. Daytoy ket gapuen met laengen iti kinalikagumda a gene therapy wenno gene engineering a maipakat iti bukodda a bagi. Dagiti lalaki ket addaan iti pammagi a kas kenni Achilles; rupa a kas kenni Adonis; ken sex appeal a kas kenni Don Juan de Marco. Dagiti babai ket addaan iti libnos iti rupa a kas inpinta ni Leonardo deVinci; pammagi a kas inkitikit ni MichaelAngelo; ken pangngawis a kas inladawan ni William Shakespear.
Ti Kasaba Iti Airbus 18
SAKBAY a nangkasaba ni Sheus iti tallaong, inpalikmotna pay kadakami ti panagkitana, diak ammo ngem kasla timmadem dagiti matana iti panangsipotna. Bigla a nagsao iti balikas a kasla awan pakpakadana.
“Apay a kalikagumanyo ti napudaw ken nabusnag a langa iti kudil? Napintas ken natarakitayo met iti langatayo a kas maysa a tipikal nga Ilocano. Apay a kayatyo a baliwan ti nakaparsuaanyo?” Ket saggaysa a kasla perngennakami manen. “Ibagak kadakayo, saan a ti langa ti napatpateg iti idadanon iti biag nga awan patinggana. Ti amin nga adda iti bagitayo ita ket agrupsa. Daytoy pisikal a bagitayo ket mabannog ken matay. Napatpateg ti linaon ti puso ken panunot a nasantuan ti idardariragna. Isu koma ti pagbiagantayo!”
Adda nariknak a danag iti prangka a panangiyeb-ibbetna iti balikas. Kasla awan kabutengna nupay nagkaadu dagiti mestiso ken mestisa (dagiti nabaliwan ti langada babaen iti gene therapy). Ipatiliwdanto la ngata kadagiti panakabagi ti linteg.
Ngem pudno met ketdi ti ibagbagana--- nga adun ti nangbaliw iti pudpudno a langada babaen iti wagas ti gene therapy ken engineering. Ta uray napugot ti pulida, ngem babaen iti panangitipon iti genesda iti napudaw a puli ket agbaliw a naminpinsan ti langada. Kaslada ‘tay singkamasen a naukisan.
Ti panakaurnos ti human genome babaen iti gene therapy, ti maysa a pasiente ket maiserrek iti maysa a kasla vacuum nga aparato. Iti panaka-iserrekna, mairelaks dagiti lasag, taba ken dagiti nanguneg. Ket babaen iti electric pulse, masimpa dagiti kuretret, abot-abot a paset ti kudil ken dagiti problema a sakit iti uneg ken rabaw ti bagi. Ket babaen iti naiprograma a langa a kalikagum, isunto metten ti maiserrek iti bagi. Ti lasag ket pumudaw ken kuminis, agbaliw ti kolor ti mata. Ket makaliklikton iti sakit maigapu iti panakaparigta kadagiti nanguneg a mangpatanor kadagiti natural a kemikal ken protina ti bagi. Ngem masapul nga aramiden daytoy iti tunggal sangapulo a tawen tapno maliklikan ti panagkuretret ti kudil. Ngem di mabalin nga aramiden daytoy iti mamitlo a daras.]
Ti sakit a panaglakay wenno panagbaket nga agtungpal iti patay ket maagasan babaen iti genetic engineering iti DNAna, ket maaramid laeng daytoy babaen iti Human-Advance Cloning.
Baliwan dagiti geneticist ken molecular biologist ti genes ti tao babaen iti panangitiponda iti enhance-DNA iti orihinal a DNA ti tao. Ti enhance-DNA ket addaanen iti bukod nga bacteria ken protina nga agserbi kas immunizers ken anti-oxidants a mangsukat wenno mangbiag manen kadagiti agpukaw nga amino acids ken protina iti bagi. Umun-una a maguddua ti DNA babaen iti restriction enzymes ket itiponda ti enhance-DNA babaen iti DNA ligase. Ti nabaliwanen a DNA ket agparnuayton ket umado, agbalin a sell ti tao ket iti uneg iti maysa a lawas, addan ti baro a tao: a ti boses, ugali, rikna, ken dadduma pay ket awan nagbaliwanna manipud iti orihinal a tao. Ti laeng langa ti tao a pimmintas wenno timmaraki ti nagbaliw… ngem kunaenda latta daytoy a perfect living replica. Ngem laeng, masapul a saanen a mariing ti nagtaudan ti orihinal a DNA, ti baro a produkto a tao ti mapalubosan nga agbiag ken agwaywayas, nga isu met daytoy ti kalikagum ti nakaisayangkatan ti operasion.]
“Liklikanyo dagitoy managinkukuna a ragsak, ti ipaayna a linglingay ket kawaw. Addaantayo iti puso a mangsappuyot iti ayat. Diyo itulok a ti puso ket agserbi nga ubbaw. Addaantayo iti panunot a mangtalimeng iti rumbeng ken dakes. Saan a dakes no sublianantayo ti nakaisigudan no daytoy ti mangidarirag iti pudpudno a ragsak. Saan met dakes ti produkto ti baro a panawen no saanna laketdi sikbaben ti panunot ken pusotayo.”
Impalikosko ti panagkitak, ket naitugkel dagiti matak kadagiti mestiso ken mestisa a kasla awanen ti nagbanagan ti kinapusaksak ken kinatarakida. Dandani agsabeten dagiti kidayda, ta ti sigud a makaay-ayo a langada ket namaskaraan metten ti rupanget ken simron kenni Sheus.
Ngem kasla awan gandatna nga agsardeng ni Sheus iti ikaskasabana. Awan met mariknak a panagamak iti timekna. Ti tammudona a nakaibatog iti rupana bayat iti panagkaskasabana ket kasla maysa a muntar a mangitaktakder iti kinapudno.
“Amin a banag a makitkita ken di-makitkita ket adda patinggana. Nga uray ti init a sumingsingising iti agsapa a mangiburburay iti nasalun-at a bannawag ket adda met panagsardengnanto. Ti biagtayo ditoy rabaw iti daga ket bulodtayo laeng, magmagnatayo ket madanon ti destinasiontayo… mabannogtayo… mataytayo. Ta ngamin, kasta ti tao. Ditayo koma kabuteng daytoy a kinatao; ditayo koma kabuteng ti ipapatay, ta isu laeng ti panagbiagtayo nga awan patinggana!”
“Kasano a matay ti tao ket natakkuatanda ngaruden ti di-matay a genes!” Naidamagko.
“Kasano a kunam a dika matay? No mapaltogan wenno mabagsolka wenno maaksidenteka a pakaigapuan iti panagsayasay ta daram ket matayka latta. Ti awan patinggana a kunam ket agas laeng kadagiti sakit. Ngem uray no kasta, inton marunaw daytoy lubong ket mairamanka met a matay. Ditoy rabaw iti daga, amin a banag ket adda patinggana, uray pay ti pakalaglagipanna, ta uray daytoy daga ket agpukaw met. Saan kadi a naganganas ti agbiag nga awan patinggana a nakaisemka. Ti kayatko sawen, nga agbibiagka a nakaragragsak iti uray inton kaanoman.”
“Ket kaanonto ngarud dayta nga ibagbagam?”
“Iti biag kalpasan ken patay ditoy rabaw iti daga!”
(Gagayyem ken kakabsat, agyamankami iti anusyo a naglugan iti airbus 18. nakadanontayon iti destinasiontayon. Naimbag nga orastayo amin!”
Dua a minutos laeng, naan-anay a nagsardengen ti luganmi, tunggal maysa ket tumakder ket rummuaren. Dagiti dadduma, sakbay a dumsaagda, taliawenda pay ni Sheus a nakatugawen.
Umulogak koman idi ingawidnak babaen iti balikasna: “Dreop, sumurotka kaniak, ipadamagta ti pudpudno a ragsak ti biag.”
Kas man adda naisangsangayan a bileg iti balikasna ta diak makapagtukkiad. Idi timmalikod ket nagna, sinurotkon.
Ti Debate da Sheus ken Dr. Zardoli iti Freedomship10
ITI maysa a gimong ti tattao iti maysa a conference center ti Freedomship, nagsardengkami kenni Sheus. Adda sumurok-kumurang dua gasut a tattao ti dumdumngeg iti madama a patangan. Kas makitak iti liquid crystal display--- ti patangan ket maipanggep iti human cloning.
Iti umuna a balikas ti kangrunaan a tagapagsarita, mautoben a mainaig iti Human-Advance Cloning ti symposium. Doctor Zardoli ti nagan ti kangrunaan a tagapagsarita, sekretario iti International Human Cloning Agency. Isu pay ti mangidadaulo kadagiti sientista a mangtaktakkuat iti panangbiag iti natayen a genes.
Agpayso a kadagitoy a panawen, saan a matay ti tao a gapuanan ti amin a klase ti sakit, ngem adda latta dagiti disgrasia ken trahedia a pakaisagmakan ti biag ti tao. Ket daytoy ita ti kangrunaan a proyektoda. Adda paripirip iti balikasna: no ti gene ket natay iti uneg iti dua nga oras, kabaelanda a paggarawen daytoy iti uneg iti duapulo a segundo, ngem matay met laeng. Ngem kunada, daytoy ket dakkel nga addangen iti panangsolbar iti daytoy a problema.
“Idi 1997, dandani maysa a sentenarion ti napalabas, ni Ian Wilnut ken dagiti kakadduana idiay Edenburg, Scotland ti nagballigi a nangaramid kenni Dolly, maysa a tupa- ti kaunaan a produkto ti flesh cloning. Idi 1999, nagballigi dagiti sientista a nangaramid iti umuna a kompleto a sequence ti maysa nga organismo--- entirely artificial a daytoy ket babaen iti genetic engineering. Dagiti nagkauna a geneticist, molecular biologist ken scientist iti nagpinget a nangtakkuat iti human genome ti tao, aginggana idi 2045 idi nagballigida a nangaramid iti daytoy. Naaramidda ti proyekto babaen iti panangalada iti DNA ti maysa a tao sada intipon ti enhance-genes. Lima a tawen kalpasanna, ti umuna a tao a di-matay maigapo iti panakaurnos kenkuana ti di-matay a genes. Ket ita, 2084, ti kapintasan a damag iti human technology, ti dandanin panakatakkuat iti panangbiag iti genes a natayen. Tallo a tawen manipud ita, awanen ti matay a tao, saan a cyborg--- purely human being…”
Madama ti bitla ni Dr. Zardoli idi inngato ni Sheus ti imana. Insigida a nakita met daytoy ti duktor iti tallaong.
Binigbigna ti panangingato ni Sheus iti imana, ket iniyabanna iti sanguanan. Iti panagawat ti duktor, naaddaan iti interes ni Sheus ket nakadkadlaw ta di pay nabaliwan ti genes.
“Adda saludsod?” Siiisem a kinunana.
“Inton kaanoman, diyo masarakan ti biag nga awan patinggana ditoy rabaw iti daga. Masarakanyo laeng daytoy iti nagkaysa a biag, ket aklonenyo a saan ditoy ti lubongyo. Ti tao ket naikeddeng a matay, naisurat daytoy iti libro ti biag. Inton dumteng dayta nga oras, uray ania ti ar-aramidenyo, sadinoman ti ‘yanyo, tungpalenna ti pagrebbenganna kenka. Saan a ti genes ti mangmandar iti biag nga awan patinggana ta uray dayta ket naaramid laeng met. Ti espirito ti mangidalan kadakayo iti nasantuan a lugar. Saan met daytoy a pisikal a bagi ti agbiag iti agnanayon, ta daytoy ket agrupsa ken agsubli iti tapok. Ti kararua, isu ti agbiag nga awan patinggana--- ta daytoy ti paset ti kinataotayo nga awan ti mulitna.
Nagarimbangaw dagiti tao nga agdengdengeg iti dayta a tallaong. Uray dagiti panakabagi ti siensa ket napaulimekda iti di-ninamnama a tadem ti dila ni Sheus. Ngem apagapam laeng, ta idi maalada ti posturada, siisemda a timmaliaw kenni Dr. Zardoli nga agpalpalakpak. Kasla ipasimudaagna a kabaelanna a kadebate ti sangsangailida. Nupay kasta, mariknak nga adda metten muriot iti barukongna, ta uray nakabingi ti bibigna, ngem bangbangir met.
“Ah… pasensiakan…” kinunana, “… ngem ti biag ti tao ket saan a mabalin nga ibasar iti sariugma a sarsarita a nagpipinasaan ti nagatel a dila ket naimaldit iti libro nga isun ti mangimpluensia iti biag ti tao. Saan a ti maysa a dogma a bunga ti nasariwawek a panunot nga awan ti nakaibasaranna nga eksperimento ken adal ti surotentayo.”
“Makunam dayta, ngem sinaludsodmo kadin iti bagim no apay adda dilam tapno makasaoka: utek tapno makapanunotka.”
“Wen, masungbatak dayta--- babaen iti genes. Dita a naibatay ti amin nga aramiden ken maaramidtayo.”
“Ket apay nga adda ti genes?”
“Natural a wagas; ti angin ket dumteng tapno angsen!”
“Apay nga adda angin?”
“Pilosopo!”
“Napintas dagitoy no dida mantsaan ti puso ken isiptayo; ngem agbalin a dakes no daytoy ti pagibasarantayo iti panagbiagtayo. No isun ti sentro ket isu payen ti dayawentayo, dakes ti ipaayna. Padasenyo, keddelenyo-tungpaen ti bagbagiyo, ania ti mariknayo? Nasakit. Daytoy kadi ti kayatyo nga aw-awiten iti kunkunayo a biag nga awan patinggana? No agsangsangitka, agsangitka iti agnanayon?”
“Mamatika iti di pay napasamak, ngem ti mapasmasamak itan ket iyaleng-alengmo. Baligtadkan sa’?”
“Ti ipagarupmo a mapaspasamak ita ket mangal-allilaw kenka. Ti ikaskasabak ket nabayagen nga adda, dimo laeng maarikap ta kabutengmo ti bagim! Kabutengmo ti ipagarupmo a kinalaadmo! Kabutengmo ti rigat. Kayatmo kadi nga agbutbuteng ken agsalsaludsod latta iti napaut a biagmo ditoy rabaw iti daga?”
“Ti kunkunam a biag nga awan patinggana ket maysa a piksion… adtoy ti realidad.”
“Ti agbiag ditoy ket makabannog!”
“Ket aginanaka iti temporary animation… agriingka iti inkeddengmo nga aldaw.”
“Mabannogka latta!”
“Ibagak kenka, awan ti mamati kenka!”
“Ket ibagak met kenka, mamatikanto kaniak!”
“Shit! Non-sense!”
“Kastoy ti biagtayo ita nga agdama; makasimron. Adda unget ken leddaang. Kastoy kadi ti biag a kalkalikagumantayo? Ditayo koma kabuteng ti ipapatay ta mangipaneknek daytoy a taoka. Nagasat dagiti matay ta agbiagdanto nga awan patinggana…”
Kabayatan iti panagsao pay laeng ni Sheus, pimmanawen ni Dr. Zardoli, sinurot met daytoyen dagiti mestiso a nagatendar iti dayta a symposium. Iti nasurok duagasut a nagatendar, sangapulo a porsientona laengen ti nagbati.
Idi kitaen ni Sheus dagiti di pimmanaw, awan ti nakitak a panagsayang wenno panaka-insultona koma. Innumongnakami ket kinunana: “… Adu ti makangeg ngem manmano ti makaawat. Nagasat dagiti anak ti tao a makatakkuat iti pudpudno a biag.”
“Adda saludsodko,” kinuna ti maysa kadagiti nagbati. Maysa a lalaki a barbasan.
“Kasano a patiem ti banag a di makita?”
“Kas iti ayat iti pusotayo… mariknatayo.”
Ti Panakaagas iti Babai Nga Agbagtit
ADDA dagiti gundaway a masuot ti kabaelan ni Sheus ket mangiparangarang iti kabaelanna. Kas iti kaaddami iti lugar dagiti Candonians, iti ummong dagiti estudiante, immay ti maysa a narusanger a babai, burangen ti panagar-arruatna, agkatawa-nga-agsangit. Ammok lattan, di-balanse ti panagpanpanunotna. Kabaelan nga agasan daytoy ti baro a medisina ngem agsipud ta maibilang nga awanan gapuna a kastoy latta ti kinataona.
Inasitgan daytoy ni Sheus, miningminganna a nasayaat sana iniggaman ti ulona: “Ibagak kadakayo, nagasat dagiti kas kenkuana ta saan a namulitan ti kinadakes ti puso ken isipna. Inosente iti aramid dagiti kinadakes. Diyo ublagen wenno uyawen ti kas kenkuana ta dikayonto nakarkaru ngem isu. Nagkidem ni Sheus, naunday, ti nakaskadaaw ket nagtalna met ti babai. Idi nagmulagat ti matana, kasla nalukatan met iti agdama a lubongna. Kalpasanna, adda tubbog iti matanan nga agiinuna nga agtinnag.
“Awan ti di-mabilbileg pay ngem iti panangagas ti Manakabalin. Ti nangaramid ken nangdisenio iti genes ti tunggal tao.”
Kadagiti napalabas nga aldaw, adda dagiti mangkarit iti kabaelan ni Sheus, ngem dina ikaskaso agsipud ta ammona nga adda dagiti managinkukuna laeng nga inbaon dagiti mangtabtabbaaw ken mangkritkritikaren iti ikaskasabana. Kadagiti ammona nga inbaon laeng dagiti panakabagi ti salun-at: ibagana, “…Diyo pagbalinen a nakakatkatawa dagiti bagiyo. Mabalin nga itedko kadakayo dayta iparparangyo a sakit.”
Ti Panakatiliw ni Sheus
TI tignay ni Sheus ket bumilbileg, ket umad-ado ti bilang dagiti mamati kenkuana bayat iti panaglabas iti aldaw. Itan, sangapulo ket duakamin a disipulona a mangtultulong iti krusadana. Dimmanon metten kadagiti kaputotan ti Cordillerans, Cagayanos, Pangasinense ken dadduma pay a puli iti Ilocandia tipanagad-adalmi.
Maigapu iti pinget ni Sheus iti ikaskasabana, nagsaknap daytoy agingga a naalarma dagiti opisiales ti Ilocandia, nangruna dagiti panakabagi iti Human Cloning Department.
Agingga iti maysa nga aldaw, bayat iti panangiyad-adalmi iti Norte iti Ilocos, idi adda immasideg kenkuana a panakabagi ti linteg. Darikmat ti garawda, iti ‘yaasidegda kenni Sheus, awan ti balikas, insigida nga inikkanda iti magnetic clamp dagiti imana.
“Pasensiakayon, Apo. Mandar ni Senador Rhodes,” kinuna ti maysa kadakuada.
“Sumurotak a siaannamong.” Insungbat ni Sheus.
Ni Sheus iti Sahedrin
INPANDA ni Sheus iti Sahedrin, dita ti nagu-ummongan dagiti naduma-duma a mangidadaulo iti probinsia ken ahensia ti Ilocandia. Adda pay dagiti mamagbaga ken ti sekretario ti Human Cloning Department. Iti daytoy a gundaway, husgaranda kano ni Sheus kadagiti inbalikasna a makapadakes iti kagimongan.
Ngem kabayatan a nakatugaw ni Sheus iti tengngada, ket umarimbangaw ti panagpapatangan, awan met ti makarawada nga ipabasol kenkuana ta di met nagtakaw wenno nagpapatay koma. Nagaramidda ngarud iti pammabasol, a kunada: “Pagririenna ken ik-ikkanna iti bangen dagiti tao maigapu iti ikaskasabana.”
Ngem isuda mismo ket agriririda a mangiburay kadagiti ulbod ken aramidda a pammaneknekda. Dida agkikinaawatan.
Timmakder ti Gobernador ti La Union ket indamagna: “Pudno kadi a kinunam a dagiti tao ket rumbeng laeng a matay?”
“Wen, kinunak!” Insungbat ni Sheus. “Ta ti lasag naaramid iti tapok ket agsubli iti tapok. Masapul a matay ti tao tapno sanguenna ti pangeddeng kenkuana.”
Nagpaggaak ti gobernador iti ragsakna: “Ania pay laeng a pammaneknek ken saksi ti sapulentayo, isuna mismo ket ibagbagana a masapul a matay ti tao. Masapul a sentensiaantayo isuna kadagitoy nga isawsawangna a mangbutbuteng kadagiti tao.”
Ket isuda amin ket nagkuna a masapul a madusa ni Sheus iti kadagsenan a dusa.
Maysa a grupo a mangkonkontra la unay kenni Sheus ti agkakatawada iti napigsa ket aglalagtoda pay iti ragsakda. Maragsakanda unay iti nangegda a panakadusa kenni Sheus.
Maysa kadakuada ti immasideg, ket dinamagna kaniak:
“Di ketdin, sika ti maysa a kadduana?” Ket pinerrengnak.
Iti panakakigtotko, sabali ti naarikapko nga insungbat: “Saan! Diak am-ammo dayta a tao!”
Kalpasana iti panangibalikasko, napataliawak kenni Sheus, ket nakitak a nakasiput gayam kaniak dagiti matana. Napadumogak idi mautobko ti dakkel a nagbasolak.
Naparigat ni Sheus iti Ima Dagiti Soldado
KABIGATANNA, naminsan pay a nagtataripnong dagiti kameng ti Sahedrin, ket iti dayta a gundaway, tinulagda ti rumbeng nga aramidenda kenni Sheus.
“Iti maminsan pay, ikkandaka iti gundaway tapno ibabawim dagiti amin nga inkasabam. Iti kasta, saanen a maiyetnag kenka ti nadagsen a pannusa a panagmaymaysa iti law-ang nga agtungpal iti panakataymo.” Kinuna ni senador Rhodes.
Ngem saanen a nagtagtagari ni Sheus, kinitana laeng iti apagapaman ti senador.
Inpaimana ni Sheus kadagiti panakabagi ti linteg bayat nga ur-urayenda ti panakadusana. Ngem dagiti dadduma kadakuada, nangruna dagiti mestiso a kameng iti linteg a makagura la unay kadagiti inkaskasaba ni Sheus ti di nakateppel ket pinateltelanda ni Sheus. Nagkakatawa dagiti kakadduana ket naragsakan: kinudtarannan ken dinanogna pay. Dagiti dadduma ket umapalda ket simmurotda metten iti panangdusa kenkuana. Kinagayanda iti narugit a lupot. Naginpapatayda iti sanguananna sada agingugungar.
Alas nuebe kabigatanna idi marugian ti panangulodda kenkuana a maipan iti maysa nga artipisial a bantay. Adda inpaawitda kenkuana a sarming a nagsinan krus. No dadduma, maigapo iti kapsuy ken bannogna, maparintumeng ket ulodendanto manen a papagnaen.
Ti Panaka-ikrus ni Sheus
IMMASIDEGAK kenkuana tapno punasak dagiti agdardaroy a dara iti rupa ken bagina.
“Inan-anodakan? Apay a dika isalakan ta bagim?” Kinunak ket diak nagawidan ti panagarubos ti luluak gapu iti napalaus nga asik kenkuana.
“Dagit a lulua ket mangipaneknek a natural a taoka. Dika agbuteng, masapul a mapasamak dagitoy. Isuratmo ken ipadamagmo dagitoy a mapasamak iti amin a suli ti lubong.”
Idi asidegkamin iti ‘yan ti maysa a pandek a bantay, adda nakitak a maysa a balloon a tengtenglen dagiti dadduma a soldado. Binombaanda metten iti oxygen ti balloon.
Iti dayta a gundaway, nakitak da Esoj ken Airam a lumlumdaangda maigapo iti napasamak iti anakda. Adda met dagiti kakabsatna, kakabagian ken dagiti adalanna a mamatin kadagiti inkaskasabana: dakami nga adalanna, dagiti inagasanna agraman ti babai nga agbagtit idi.
Inkapetda dagiti nagdeppa nga imana iti agsumbangir nga ungto ti krus a sarming babaen iti magnetic clamp, kasta met laeng ti inaramidda iti sakana. Kalpasanna, inulodda daytoy nga inyasideg iti balloon, ket insilpoda daytoy iti balloon a kas patiwatiwna.
Binombaanda manen ti balloon ket in-innut a nagpangato daytoy.
Ti ‘Yuuli ni Sheus Iti Langit
ITI panakaipangatona, nasiputak ti ikekedem dagiti mata ni Sheus; ti panagsalungayngayti ulona. Ket nagi-ikkis dagiti tao iti leddaangda.
Diak nga insina ti panangsiput kenkuana kabayatan iti panakaitayabna, agingga a saanen a kinabaelan dagiti matak ti kinangatonan. Inlinged ti napuskol a puraw nga ulep iti tangatang.
Ngem iti batog ti nagdalanan ni Sheus, in-inut a nagukas daytoy ket simmarut ti raya ti init a nanglawag iti ‘yanmi. Ket iti maminsan pay, nakariknaak iti tibker-pakinakem tapno tungpalek ti bilinna kaniak a mangisaknap iti lawag iti lubong.#
G I B U S N A
eng_Latn spa_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn luo_Latn ilo_Latn eng_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn fuv_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn fin_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn tgl_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn tso_Latn ilo_Latn nso_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn nso_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn quy_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn mos_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn eng_Latn ilo_Latn tsn_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn eng_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn luo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn tsn_Latn fin_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn kab_Latn eng_Latn sun_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn fij_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn twi_Latn ilo_Latn mos_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn pag_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn lua_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn kab_Latn eng_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn bjn_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn fuv_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn sun_Latn eng_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn war_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn eus_Latn ilo_Latn war_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn spa_Latn spa_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn grn_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn grn_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn lus_Latn ilo_Latn ilo_Latn eus_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn hne_Deva ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn eng_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn epo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn sag_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn kab_Latn eng_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn tpi_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn eng_Latn eng_Latn fin_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn quy_Latn ilo_Latn twi_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ceb_Latn ilo_Latn fin_Latn ilo_Latn ilo_Latn eng_Latn eng_Latn eng_Latn eng_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn war_Latn ilo_Latn ilo_Latn eng_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn fin_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn eng_Latn ilo_Latn ilo_Latn eng_Latn ilo_Latn ilo_Latn eng_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn slk_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn nob_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn eng_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn epo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn eng_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn kam_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn eng_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn kab_Latn