Mulien ti Literatura ti tao
Adda dagiti mangayat iti literatura, idinto ta adda met dagiti saan unay a mangayat. Natural laeng daytoy. Adda ti paggugusto ken kaay-ayo nga adayo ken kabaliktad ti panagraman ti sabali. Adda kabukbukodan a panagraman tunggal maysa. Awan ti maaramidan dita. Isu daytoy ti topiko nga intay pagsasaritaan, dagiti bambanag no apay a makaay-ayo ti literatura no ikumpara kadagiti sabali pay a pagduyosan.
Pagwerretenna ti literatura ti utek. Isu a no kayatmo ti agpasiar iti yuyeng a kayatmo, literatura ti basaem ta itayabnaka dayta imahinasionmo. Ipannaka iti kayatmo a papanan. Ket no addaanka iti agong ti mannurat nakarkaro manen nga ad-adu ti pakairanudam a pagimbagan – iti man pantok ni balligi ken iti pinansial a makapnek iti pirpirmi, karamanen dita ti yaadu ti am-ammom ken makaam-ammo kenka, umadu dagiti gagayyem ken agraem kenka gapu iti naidumduma a talugadingmo. Dumteng kenka ti naresga ken nasalun-at nga aglawlaw. No nawerret ti utek, ipaayna ti adu a banag a makapaganetget.
Isuro ti literatura ti tao a mangisagana a mangsango iti aniaman a situasion a dumteng – kellaat man wenno saan – ken agbalin nga eksperto iti komunikasion. Isurona no ania ti komunikasion ken kasano a pakairanudan. Ta ti tao a dina ammo ti pasikutsikot ti komunikasion, dina met ammo ti agsurat ken mangapseptar kadagiti sinurat. Namnamaem a nawerret ti utek ti tao nga eksperto iti komunikasion ket ammona met nga isurat dagitoy iti pakairanudanna ken iti pakairanudan ti amin.
Isurona ti literatura ti tao no kasano ti agdasig ken aganalisar. Ti makiinnabuyog iti aniaman a bambanag, ti panangtimbang ken panangamiris iti agsumbangir tapno makapataud iti kapkapnekan a bunga ket maresolba dagiti timpuar a lapped a mangsinga ti dur-asan; manggutugot nga agsaludsod kadagiti namnamaen a nakudrep a ladawan tapno maited iti nalawlawag a kaipapanan; aganalisar ken agdasig kadagiti detalye tapno maibuksil ti ad-adda pay a pannakaawat; ken dadduma pay a pakairanudan itoy a banag ta daytoy nga abilidad ken talento ket maibilang a kangrunaan a kasapulan iti biag.
Ipaganetget ken isuronatayo a bennaten pay ti pannakaawattayo. Ti addaan iti at-atiddog a kordon ket ad-adayo kenkuana ti indulto a pakaitebbagan ken pakaikursongan; isuronatayo a mangkita ti lubong a kas iti panagkita dagiti sabali ti lubong ken ti lubong ti sabali. Isuronatayo ti literatura no ania ti aramidentayo tapno at-atiddog ti pannakaawattayo. Napateg unay daytoy, ta no nangednged ti pannakaawattayo kadagiti bambanag a nasken unay, ababa ken nailet unay ti espasio a paggargarawan. Isu nga atitiddog ti pannakaawat dagiti mannurat ta ti literatura ti gapuna nga addaanda iti nawaya ken naraniag a lubong.
Isuronatayo ti literatura a maaddaan iti alerto a pannakaammo kadagiti kabarbaro a kapanunotan ken idea ken no kasano nga usaren dagitoy para iti bukod a pakairanudan ken pakairanudan ti kaadduan ken isu amin nga awan ti labasna. Dagiti kabarbaro a kapanunotan ken idea ti ridaw dagiti makapnek a panagbalbaliw ti biag. Dagiti kabarbaro nga idea wenno kapanunotan ti mangpabaro ken mangbalbaliw ti amin.
Kaipapanan. Dagiti bunga ti literatura ket isuronatayo a mangammo iti kaipapanan dagiti amin nga ar-aramidentayo; gutugotennatayo a mangammo no ania ti naun-uneg a kaipapanan ti biag babaen kadagiti ar-aramidentayo; isu a maipaay met ti ad-adu pay a panagamiris nga isu ti mangmuli kadagiti kababalin, ugali, agraman dagiti kapanunotan a pakairanudan; iti kasta, maaddaantayo iti tured, pigsa ken pinget a makibalubal ken mangisikkir ti presensia iti daytoy a lubong. Iti ababa a pannao, maaddaantayo iti biag a napnuan kaipapanan.
Ited ti literatura ti naidumduma a panagbaniaga. Babaen ti panagpasiar kadagiti nadumaduma a lugar – nga addaan iti nagsasabali a kultura, tradision, pammati, aw-awid, aramid, naisalsalumina ken kabukbukodan a kinabaknang ken dadduma pay. Agpasiar babaen ti mystical, pantasia, adbentura, kinapudno wenno realismo, iti nakabutbuteng, iti lubong ti katataw-an ken al-alia, iti mahika ken dadduma pay. Maammuantayo amin dagitoy ken mapanan uray babaen laeng ti intay panagbasa iti bunga ti literatura.
Makaited iti inspirasion ken ganaygay ti literatura. Kalpasan ti pannakabasa iti bunga ti literatura ket maaddaanka met iti motibasion a mangaramid wenno mangsurot iti kas ti nabasam no di man iduronnaka a mangaramid, mangtulad wenno mangparnuay iti nasaysayaat ken napimpintas pay. Ket gapu ta addaankan iti inspirasion, addan kadagiti dakulapmo ti balligi iti amin a gannuat.
Makaited iti nagduduma a riknatTi literatura – sumangbay kenka kabayatan ti inka panagbasa – naragsak, naliday, iti panawen ti gura ken ayat, iti sakit ken salun-at, iti nasipnget ken nalawag, iti napait ken nasam-it a biag ken dadduma pay.
Sumagmamano laeng dagitoy ti pakairanudantayo iti literatura.#
Share:
Monday, April 23, 2012
Mulien ti Literatura ti tao
Mulien ti Literatura ti tao
Wednesday, September 22, 2010
Natarnaw latta ni lagip
Natarnaw latta ni lagip.
Nagkalkalak man kadagiti napempem a files. Dagiti dadduma, sobra wenno tedda dagiti anay a diak nadlaw iti irarautda. Nagduduma a hard copy files. Dagiti nakakallalagip ken saanen a malagip wenno nalipatanen..Ti regget a nangdurog kadatao nga anusan a saggaysaen a miraen dagiti sinurat a tedda dagiti anay ket ti kinaadda ti daniw a sapsapulek iti nabayag a diak malagipen iti nangidulinak. Saanko nga ammo no sadino ti nangisekseksekak. Daniw a nangilukat iti ridaw ti panagsuratan. Wenno nangiduron no apay a mannuratak. Nga idi agangay, nasarakak daytoy a daniw a nairagpin kadagiti files dagiti daan a dandandiw. Isu man daytoy.
Tallo A Sarindaniw Ti M/V Don Juan
I. SIAK KEN DAGITI PASAHEROS
wen kunak, saan kunada
saan kunak, wen kunada
wen kunak, wen kunada
saan kunak, saan kunada.
Ah, nagduduma a kapanunotan,
Nagduduma a prisipyo!
Iti maysa a suli;
“Anak, aganuska ta awan kuarta tayo…”
Panunot ti anak; “Diosko, kaasiannakami!”
Iti sabali a suli;
“’Nia boss, ikkakon?”
Nakaisem lang ti boss, ngem adda palimed kadagiti matana…
Ah, adu pay dagiti sayangguseng;
dagiti nakadidillaw ken mailimlimed
dagiti maawatan ti kaaduan ken saan
dagiti manglalais ken mangal-allukoy
No dadduma, malaokan ti saibbek ti aglawlaw;
ti ngayemngem, kemkem ti sangi
dagiti ikkis ken garakgak
ken di maungpot agayus a lua…
Ngem adda isem tunggal tugot ti lua
Ta adda dagiti Narra a pasaheros
A sidadaan a mangiyawat ti imada, isuda
Dagiti mangipatpateg ti M/V DON JUAN.
II. KENKA PILOTO
Tengliem ta timon, dimo baybay-an
Kitaem, tanangem iti pangiturongam
Dimo iseman dagiti uwak a makitam
Laisem ti inda ikaskasaba
Ta ditayto maidungpar tangrib iti masanguanan
Dika agpungtot kibor daluyon
Ta pasetda iti nakaparsuaan
Anusam, pakirdem ta panunotmo, ta sikat’ piloto
A mangitunda kadakami iti PARAISO NI JUAN.
III. M/V DON JUAN
Kayarigam baggak iti agsapa…
ta adu ti mangisem kenka
ti mangdayaw kenka
ta ngamin dagiti rimatmo agraraira!
Kayarigam maysa a kulalanti…
nga addaan silaw iti kasipngetan
(iti deppaar sika lang ti addaan)
adu ti mayat a mangikot kenka
gapu kadagiti natakuatanda kenka
ta uray bassitka man, addaanka
kadagiti gameng ti Namarsua!
Ngem ita, kayarigam sikat nga artista…
addaka iti sirkulasyon iti amin a pagiwarnak
(iti uneg ken ruar ti M/V Don Juan)
adu unay ti intriga kenka
(dagiti parbo ken saan)
matmatmatandaka, buybuyaendaka
iti pananglayagmo.
Ngem ti kinapudno…
dagiti met lang naglugan kenka
dagiti pasaheros ken dadduma a mangimaton
ta mangbutaw ta bakrangmo
tapno maitanemka iti lansad ti taaw!
Ket kunami…
Diosko, tulongam koma ti M/V DON JUAN!
Enero 27, 1986
Banco Filipino
22-24 Session Road
Baguio City 0201
Makaisemak. Agraraay ti tinagapulotan nga isem ta addan iti nasurok a duapulo uppat a tawen daytoy a daniw. Nabayag metten a nakapempen. Nagmaris news print ti sigud a nakapudpudaw a kopun ban a nakaimakiniliaanna. Maris Milo ti sigud nga Alaska a papel. Kasta kadin ti kapaut ti naglabasanna a tawen? Makapaisem a talaga, aglalo no ita, no intay amirisen a nalaing dagiti binatog ti daniw, lukagenna met ti napalabas. Amintayo ket pasaheros ti M/V Don Juan.
Natarnaw latta ni lagip, lalo no sublian no apay a naisar-ong datao iti lubong a saanko a ninamnama, a saanko a kiniddaw ken lalo a saanko nga inarapaap. Natarnaw ni lagip ta kaiyariganna man dayta a daniw ti nakalawlawa a ridaw a nangpastrek kaniak tapno agbasakbasakak man iti saanko a lubong. Iti ababa a pannao, naisar-ongak laeng. Wenno aksidente ti napasamak a simrekak iti lubong a diak inarapaap.
Kinopiak a kastan ti pannakaisuratna ti daniw. Diay pannakaisuratna idi iti makinilia, isu lattan. Ania ti kayat a sawen ti daniw? Saan a daydiay ibagbagana ti talaga a kayatna a sawen. Adda sabali ken central idea ti daniw. Adda ngamin ti daniw a daydiay ibagbagana ket saan nga isu ti direkta a kaipapananna. Naidalan iti pangngarig wenno pangiyarigan iti kayatna a sawen. Ta kasta ngamin dagiti dadduma a daniw. Saanda nga ibaga a diretso ti kayatda nga ibaga no di iyarigda laeng. No utoben, uray met ti gagangay a panagpapatang ket maisapit daydiay panangiyarig ti kayat nga ibaga. Saanda nga isawang a direkta no di ket iyarig laeng.
Kas koma dagitoy, adda tallo a nadakamat iti daniw: siak ken dagiti pasaheros, ti piloto, ken ti M/V Don Juan. No amirisen a nalaing, M/V Don Juan ket dakdakamatenna ti pagiliantayo. Isu ti kaipapananna. Ti “Siak Ken Dagiti Pasaheros” ket dagiti mismo nga umili, ket ti piloto ket ti mangidaulo ti pagilian. Naaramid daytoy a daniw, a dagiti dandaniw Iluko ket kaaduan a dagiti pay laeng nalaka a maawatan wenno direkta ti dakdakamatenna.
Nupay saan a daytoy ti kaunaan a sinuratna a daniw ti author, ta nagputputar met idin iti dandaniw ngem saanna impaipablaak (siguro a ket ti rason, dina ammo iti agimakinilia, he-he!), ta kalpasan a nakaputar ket umanayen ‘diay nariknana nga inyebkasna laeng ti marikriknana, kapanunotanna, sirmata, kdp. Naisurat dagita iti short hand. Isu a daytoy kaunaan a daniwna a naikontes ken naimakinilia. Ti author ket saan a mannaniw wenno mannurat. Pinadasna laeng iti nagsurat a tinugketugkelan nga in-inut ti makinilia pangpalabasanna met ti oras kalpasan a nagbasabasa iti nagduduma komiks, nagduduma a magazine ken kangrunaanna ti Bannawag. Imbusonna ti kopia, kalpasanna, awanen. Kasla awan aniamanna no adda man banagenna wenno awan. Ti importante, ti author ket naiyebkasna ti riknana, kapanunotanna, paliiw, panirigan, kdp.
Naklaat laengen ti author idi nakaawat iti surat, a daytoy a daniwna, nangabak iti maikalima a puesto. Nangabak? Ania kasano a napasamak? Saan a makaidna. Kasla di mamati. Kasla di nakapappapati ngem pudno. Ket tapno pumudno, immatendar iti GUMIL Convention 1986 sadiay Suso Beach, Sta. Maria, Ilocos Sur. Inawatna ti premio ken ni Apo Romulo G. Basuel. Mano? PhP150.00. Dakkel a gatad daytan idi a panawen kunam sa, ngem saan nga importante ti gatad ti premio no di ket ti surat a nakailanadan a nangabak. Ken nanglukat ti ridaw a makigamulo iti GUMIL ken agbalin a premiado a mannurat.
Kangrunaanna, nangited iti panagbalbaliw iti biagna gapu kadagiti panirigan a nasken a saluadan. Nailamina iti dayta a surat ti makagutugot rikna a kinuna iti udina: I am looking forward, in the future, that you will be participating more contest in at any professional category. And, of course, I wish you luck of your writing undertakings.
Pinirmaan ni Amado I. Yoro, Founder & Chairman, Dakilang Ugat Awards. Ti nasao a pasalip ket babaen iti pannakitinnulong ti GUMIL Sinait babaen iti panangidaulo ni Romulo G. Basuel.
Ita, addaanen iti sumagmamano nga awards ti author, a pakaibilangan ti 1st Prize a Paligsahan sa Tula 1998 ng Homelife Family Magasin ken 1st Prize Palanca Awards 2000 iti Ilokano category.
Natarnaw latta ti lagip. Iti agdama, siak daytoyen…ti manglaglagip. @
Tuesday, March 09, 2010
Panawen a naariangga
Napartak la unay ti taray ti panagbalbaliw ta iti apagbiit laeng a panagtulidtulid ti tawen, binaliwanna met a naminpitla ti agus ti panagbiag. Ti sigud a lumlumoten ken agrakrakaya a panawen simmurot iti napegges nga agus. Ti rupa ti panawen ket kunaen a dimmur-as a kas ipamatmat kadagiti naglupos a panagbiag. Iti panagpayagpag ti dur-as ken pannakaibbet ti nariingan nga ulimek, nairaman met a niruros ti napegges nga agus ti panagbalbaliw. Timpuar dagiti naarriangga ken saan a nakairuaman a pannakasinga. Simmurot a namalbaliw ken nagpayagpag. Awanen daydi inkaubingan ken nariingan nga ulimek. Daytoy ti panawen iti agdama, ti panawen a naariangga, ti panawen a sinallukoban ti speed of change.
Ti nakadidillaw ita a panawen, ket ti panagraira dagiti naariangga a tokar wenno panagpatokar a manglapped ti imas ti inana ken posible pay a ganas ti pumanerper nga urok wenno irut ti bekkel ti kawiwit iti awan ririna a salladay iti nalam-ek a parbangon wenno ti namoskiterioan a bagi a tumtumbogan ti ling-et iti nadagaang nga agpatnag. Nagrairan dagiti videoke kadagiti pagtaengan ken pinnapigsaan ket saanen a maikaskaso ti alimbasagen a rabii. Videoke nga idi damo ket masarakan laeng kadagiti balay-pagliwliwaan. Ita, addan kadagiti residensia. Iti ababa a pannao, simmurot iti panagbalbaliw ti panagbiag iti pannakasinga ti pannaturog iti rabii. Gapu kadagiti naarriangga a panagpatokar, nabanugbog a panagpatugtog, masansan a saanen a maragpat ti nairut a turog iti agpatnag. Masansan ti pannakasinga. Pagangayanna, ti sigud a nakaranting a panagririing iti parbangon wenno nasapa nga agsapa ket nairaman a namalbaliw. Masansan nga iseserek ti panaglaladut a bumangon gapu ta saan a nananam a pannakapnek a turog. Dita metten a sumrek ti nangudel nga aldaw. Masansan a makissayan ti kinaproduktibo gapu iti kinaadda ti awit a di maawatan a dagensen. Masansan ketdi nga agresulta iti panangsubbot ti napukaw babaen iti ridep a saan a naipakadaywan nga aramid. Pagangayanna, bimmassit ti naaramidan iti agmalem. Pasaray kamkamaten ti oras.
Apektaranna ti amin a nagbiag daytoy. Saan laeng nga iti aglawlaw wenno environment no di ket kangrunaanna ti salun-at ti tao. Isu daytoy ti aw-awaganda iti noise pollution. Saan laeng a ti salun-at ti maapektaran no dipay mairaman a madidigra ti tabas ti ugali wenno behavioural in nature. Dayta naarriangga a tokar iti agingga iti dis-oras ti rabii, wenno agingga iti parbangon wenno agpatpatnag ket madadael physiological ken psychological a salun-at. Ti masansan a pannakasinga ti turog iti rabii ket kangrunaan a taudan iti pannakadadael physiological ken psychological a salun-at. Pagangayanna, mariknan iti epektona iti pisikal a bagi. Tumpuaren dagiti saan a kinalikaguman a nasakit a kas ti stress ken hypertension. Sabali laeng ti tinnitus wenno panaglilipat ken ti depression. Taudan met ti adu a komplikasion dagiti nadakamat a sakit.
Dagitoy a saan a nasalun-at a marikrikna ket bunga ti napartak a panagbalbaliw. Bunga ti naariangga a panagbalbaliw. Bunga ti nalabes nga essem, ket saanen a maikaskaso ti ulimek ti sangakaarrubaan wenno sangkapurokan. Rimmimbawen ti para iti bukod laeng nga interes isu a nalipatan ti ikut a saguday ti sabali. Napintas ti dumngeg iti musika a saan a naariangga. Napintas ti musika no kumutukot iti kaunggan. Napintas ti musika no ipaayna ti linak ken talna. Napintas ti musika a saan a makasinga. Ngem nalaad a denggen ti makasinga a musika.
Isu a kadagiti addaan iti naariangga a videoke, saan kadi a maiparbeng la unay a lagipen ken ipangpangruna met ti saguday nga ulimek dagiti kaarruba?. Ti panangpanunot kadagiti sabali a saan laeng a ti bukod a bagi ket maikanatad. Ti panangpanunot ti pagimbagan ti amin imbes a ti kabukbukodan laeng. Utoben koma a saan laeng dakdakayo ti agindeg dayta a lugar. Adukayo. Ket ti panagparbeng ket aramid a maikanatad iti addaan naan-anay a nakemna.
Iti Section 5 ti Philippine Environment Code (wenno Presidental Decree 1152) mabasa a kastoy: “appropriate standards for community noise levels shall be established considering, among others, location, zoning and land use classification.” Ti Executive Order 192 idi 1987 ti nangited daytoy a bileg. Ti Section 8 of the Philippine Environment Code ti nangited iti mandato ti National Pollution Control Commission (nga itan EMB-DENR). Kadagiti saanen a makaibtur iti arriangga, kamangen laeng ti National Pollution Control Commssion, ket posible nga idatag ti kaso kriminal a panaglabsing ti Article 153 ti Revised Penal Code (public disorders). Kalaksidan itoy, posible pay iti panaglabsing ti ordinansa ti barangay wenno ti ili no addan naaramid a kastoy a linteg a mangisakit ti kinatalinaay ken kappia ti kaadduan nga umili. @
.
Saturday, August 08, 2009
Ti Kaunaan A Panagbibinnutos
Saan a maibaga nga sidadalus dagiti naglabas nga eleksion nangruna ti maipapan iti kinapanglulo. Adda latta ti makuna a saan a dimmalan iti nadalus ken legal a banag. Adda latta ti nagriri, nangruna dagiti kaudian a basingkawel-pulitika. Adda latta ti makuna a mantsa wenno inutekan ti nasirsirib ti saan a nakapanunot nga isuna ket sikapan dagiti naal-alibtak ngem isu.
Iti daytoy a rason nga adda latta makuna ti naabak. Kasla pay ketdi naipakadaywanen dayta nga aramid. Kasla gagangay laengen nga adda latta maibaga ti naabak a nakusit. Manmanon nga eksena daydiay sipapakumbaba ni naabak ta basbassit dagiti botante a nangibotos kenkuana. Manmanon nga eksena daydiay panangdakulap ni naabak ken ni nangabak. Ket mas lalo a saan nga ited ti suporta tapno naannayas koma ti panagimanehar ti turay. Pagdaksanna, agsagaba iti nairteng dagiti umili.
Adda la ketdi ti pattern wenno namungayan daytoy. Nagtuladan. Saan la ketdi a nasayaat dagiti immuna a panagbobotos. Ket tapno masigurado ti puon ti amin, nasken nga intay siripen ti kaunaan a binnotos dagiti pangulotayo babaen iti palawag ni Daniel M. Anciano, iti sinuratna a “Ang Unang Halalang Pang-pangulohan” a mabasa iti http://www.geocities.com/cavitesu/firstelec.htm.
Saan a makapnek ti napasamak. Ti namnamaen a pagulidanan nga aramid ket nagbaliktad. Ala ket, madama pay laeng ti rebolusion idi napasamak. Addaan koma iti panagkaykaysa ken urnos, ngem baliktad gapu iti prinsipio ken kapanunotan a saan a maikanatad. Napasamak ti panagkusit, panagtredor, panangallilaw ken aramid a saan a maikatad. Napasamak iti manipulasion dagiti nasikap kadagiti saan a nakapanunot a posible a mapasamak ti namnamaen.
Segun ken ni Anciano iti salaysayna, iti kastoy a panawen a dandanin eleksion, tumaud metten iti panageksperimento dagiti agkakabagay wenno agkamats a kandidato. Istratehia, nainsiriban ketdi nga addang, a mangbanniit kadagiti botante. Kasano ti panangtingitingiting ti kemestri ti agbalin a pangulo ken ti bisena. Dakkel la ketdi nga awis dagiti addaan iti nasayaat a kemistri.
Iti rigatna wenno nakakatkatawa ket ti pannakaaramid dagiti maseknan a kas aglana a bambanti. Isu a dagiti aramid a mapasamak ket aramid laeng ti bambanti wenno aramid laeng iti saka saan ket a nabukel babaen iti ima.
Adda met ti mapasamak a panagsipsip iti pangulo tapno isuna iti umawat iti tung-ed nga isu ti mamanok ti administrasion.. Dakkel a banag dayta. Bukod a makainut iti campaign fund, adda payen ti nabileg a political machineries ti partido. Isu a dakkel a banag wenno nainggasatan ti mamanok. Ngem, saan met barengbarengen iti panagpili ta amangan no naganna pay laeng ket maysan a losing breed. Isu nga ita pay laeng, nagadun dagiti umab-abay, sumipsipsip, wenno kunwari ket agpapauyo wenno talagan a nagpauyo ket nagbalikas nga isun tay sipipinget a lumaban, idinto nga istratehia met dagiti dadduma dayta a banag a makaala iti pondo, ket siempre, saanna amin a gastoen dayta ta adda met iti suksukatanna a ginastosna wenno kunwari nagastos ngem kalub laeng dayta ti maiduldulin nga aramid ken inaramid.
Ngem sakbayna dayta, matingtingiting dagti amin a partido ti bilegda a dumupar. siempre, no namnamaen a saan a kabaelan, mapasamak ti ikakappon wenno ititipon ngem siempre, adda ti maawid a pagsayaatan ti partido. Iti kinaadu ti partido pulitikal, iti agdama, saan a ninamnama a ti grupo ti agdama a gobierno iti nangaramid iti kaunaan a panagtipon, ti KAMPI ken LAKAS-NUCD. Iti napalpalabas, oposision ti kaunaan a mangideklara ti intension ti panagtitipon. Ngem agingga iti agdama, awan pay laeng iti matingtingiting a panagtipon ti oposision, nalabit nga iti kinasapa pay laeng ti panawen. Pinnaliiw, santo mapasamak ti panangidiaya ti bileg, a kas sukat ti namnamaen a pabor. Agpada nga iti gobierno ken ti oposision a mangaramid ti kastoy a sistema. Adda laeng ti umuna ken aginggugudeng.
Siempre, saan a paudi iti tinninnagan iti man aspirant wenno iti incumbent. Tumpuar manen dagiti isyu a kinalkaluban, ken nairanta a dumakkel itoy a panawen ti basingkawel ti pulitika. Binnansagan iti pitak ken panagbuggo kadagiti dakulap. Saan nga ang-angaw ti panangdadael ti reputasion ti asinoman nga agngayangay. Saan met nga ang-angaw ti panangpabanglo ti nagan. Dayta panangpabanglo ket multi-million iti balorna no usaren ti telebision, nalaklaka bassit iti internet. Ket nainsiguradoan iti pannakaabak ti addaan kalkaluban ken addaan iti anniniwan ti napalabas ta maal-allia. Panagruruar met al-allia iti panawen ti eleksion. Saan laeng nga al-allia ti napalabas no ket al-allia a pinalabas nga ita laeng a rumuar. Re-issue. Kunam no nuclear ngem kalpasan a mapagsisilpo ti amin, mabulosan ti nakadakdakkel a suyaab ta awan gayam ti nabaliwan wenno baro a timpuar wenno kasla nai-scan laeng wenno na-xerox sa indarirag a baro.
No sumaen, mapanunot a nalaing no kaano a nangrugi ti kastoy a sistema? Siempre, no kutkuten ti nangrugianna masapul nga adalen ti napalabas wenno ti kaunaan. Ta saanen nga agturpos ken aggibus ti amin no ket dumakkel a dumakkel. Ngem iti suma total iti mapaspasamak, napasamaken idi, nasukatan laeng ti nagan wenno nabuniagan iti kabarbaro a konsepto a kas akseptado ti publiko, no makalusot ti alilaw. Isu nga adalen ti napalabas ket idilig iti agdama. Penken no adda ti nagbaliwan ti amin.
Idi napasamak iti kaunaan a binnotos ti pangulo, naglasat iti kas met laeng iti mapaspasamak iti agdama. Mapaliiw nga awan iti nagbaliwanna. Isu a kunkuna dagiti agpalpaliiw iti taray ti pulitika, nga isu a mapaspasamak ti aramid a di maikanniwas ta nangrugi dayta iti kaunaan a pasamak. Nangrugitayo ngamin iti nariribuk a binnotos isu nga agingga iti agdama ket nariribuk latta. Ta no ania ti nangrugian, isu latta iti pagtungpalan dagiti aramid iti agdama. No ania ti puon di isu met laeng dagiti sanga, ket dagiti tumubo isu met laeng ti agibunga.
Ti kaunaan a binnotos para iti kinapangulo ket napasamak iti Kombension iti Tejeros idi Marso 22, 1897. Ti salisal ket dangadang ti incumbent ken ti aspirant. Ni Andres Bonifacio a kas incumbent wenno agdama a pangulo dagiti rebolusionario babaen ti KKK. Ket ti aspirant wenno kayatna iti sumukat a pangulo ket ni Hen. Emilio Aguinaldo. Ket siempre, adda met a ti makunkuna a faction wenno partido ti agsumbangir. Iti pakasaritaan ti pulitika iti uray ania a nasion, saan a maawan daytan kinaadda iti partido pulitika. Saan nga umaddang ti aniaman a panggep no awan dayta partido pulitikal. Iti panagtaray ti pulitika saan a mabalin a maymaysa ti agtigtignay no di ket dua wenno ad-adu pay nga ima ti partido. Isu a napateg unay ti partido. nasken daytoy a matengngel ta dinto sika a mismo iti inna tenglien. Ti kaso iti agdama, dagiti dadduma a pundador ti LAKAS-NUCD ket natengngel wenno tinengngel ket awanen ti nabaelanda no di laeng iti sumina, wenno umikkat ta namnamaendan a sumiasi ti dalan ti timmakderanda wenno saanen a maikaskaso ti nagan no di man napasamak ti pannakakusit ken pannakallilaw. Wenno kas panangtakder ti nagan isu a nasken a takderanen ti naiwayat a prinsipio no maawagan dayta a prinsipio, ngem ketdi ti sigurado ket panagtalinaed ti nagan a kas sibubukel wenno panangallangon ti kinaasino ket bay-anen a ti historia a mangited iti umno a pakasaritaan..
Ti panaginnaddayo ti prinsipio ken kapanunotan, nga isu met ti itakder ti faction wenno partido ti pannakapataud wenno ipapasngay ti sabali. Ket dayta a pannakaipasngay ti sabali a partido, makarit ti kabaelan wenno inalat ti sigud wenno agdama. Daytan ti pannakaipasngay ti incumbent ken aspirant. Ket iti panagtuparda a dua, siempre met, mangabak ti mas intelihente, iti man sinisikap nga aramid ken limpio. Amin dagitoy ket napasamak iti kaunaan a panagbibinnotos.
Iti agdama, no lagipen ken anagen dagiti dua a partido a kaunaan a nagsalisal, ti incumbent a Magdiwang ken ti aspirant a Magdalo, awitda ti kaunaan a pagteng iti nagan ti pakasaritaan ti pulitika iti pagilian. Naipasngay ti Magdalo gapu iti saan a panagtutunos ken panagkatunos ti prinsipio ken kapanunotan. Iti rebolusionario a gobierno, agpada a nabigbig dagiti dua, agingga dimteng ti punto a nasken ti panagdupar dagiti dua. Isu a napasamak ti binnotos.
Sakbay a mapasamak ti binnotos, timpuar dagiti imahe ti pulitika. Iti laksid a madama pay laeng iti rebulosion ken panangirupir ti kalintegan. Kabayatan iti rebulosion aggutad met ti pannakapapigsa ti faction wenno partido. Kumayakay ti tunggal maysa wenno ti maysa kadakuada a kas paset ti panangpabileg. Ket iti pannakaluom ti aspirant, daytan ti panawen a panagsalisal dagiti dua iti kabukbukodanda nga istratehia wenno awit ti tunggal maysa ti kabukbodanna nga istratehia tapno isu ti tumpuar a nabilbileg.
Timpuar ti black propaganda a kas paset ti naplanon nga ingpen. Agpungtot siempre ti nasikapan ken masiksikapan ngem agtultuloy latta ti dangadang. Itoy a kaso, saan a napanunot ti supremo ti naannayas nga addang no di ket nagpannuray iti pungtot. Ti black propaganda sakbay ti binnotos ket narway. Isu dayta ti nangpungtotan ti supremo. Ket napasamak iti saan a namnamaen a dandani panagpaltog ti supremo ken ni Daniel Tirona. Ti naud-udi ti maysa a kangrunaan a timek ti Magdalo. Ti black propaganda ket saan a rumbeng a pakitaan iti panagdayaw ken panagraem ti supremo agsipud ta maysa a mason, saan a mamati iti Dios, ahente dagiti prayle, ababa ti adalna ken dadduma pay. Nalabes a panangdadael iti kinatao.
Iti tay-ak ti pulitika, pasetna amin dagitoy. Pudno man ken saan. Ket ti saanna ammo iti aramidenna agtinnag iti panagpungtot. Dayta a panagpungtot ket saanna a masebseban ti pasamak no di ket nangited ketdi ti dakkel nga addang ti balligi ta saanen a sibubukel ti takder no di ket nalaokanen. Nadadael ti takderna gapu iti black propaganda.
Iti agdama, saan a nakaskasddaw iti kinaadda ti black propaganda, panagdadael ti kasalisal, wenno panangitapkal ti pitak iti rupa ti kasalisal. Isu a mapasamak no kuan iti pinnuskolan iti rupa iti agtultuloy a pinniltakan ti rupa. Ket asinoman a sumuko, isu ti maabak ket aglak-am ti amin a pannakaidadanes. Ti ay-ayam iti pulitika ket saan a ekspektaren nga agnanayon a nadalus ta pasetna wenno bagina pay laeng ti narugit wenno baliktad a prinsipio. Isu a saanmo a lubong itoy a tay-ak no maysaka a santo wenno santa. No saanna a kabaelan ti agbaliktad ti bituka, isu ngarud ti mapasamak.
Uso met idi ti hakot system wenno panagbunag. Iti umuna a panagbibinnotos, makita nga adu dagiti maka-Magdiwang, ngem bimmaliktad iti saan nga ammo a rason. Iti agdama, makita dagiti napili a bimmaliktad ken sigud a mangisaksakit ken isu itan ti numero uno a kasalisal. Pudno la unay, nga iti pulitika, awan ti permenente a gayyem. Ket mapasamak dayta a panagsisina ken panagdudupar iti panawen ti eleksion. Iti bara ti akusasion, no maminsan, isu daytoy ti mangibunga iti saan a napintas a linaon dagiti damdamag.
No iti kaunaan a binnotos ket napasamak iti panagkusit kadagiti balotas, iti agdama saan pay laeng a nagbaliw, no di nagbalin pay a nanayunan babaen iti ititipon ti dagdag-bawas. Ket posible nga iti panagbalin nga automated machine iti maaramat, posible met nga agbalin a high-tech ti panagkusit. No sadino ti nangrugian, kinukusit, saan a maikkat daytoy uray ngata high-tech.
Ti maysa pay nga ay-ayam iti binnotos ket ti turncoatism wenno balimbing. Iti agdama, saanen a makaskas dayta a banag ta kanayonen a mapasamak ket iti naynay nga inna pannakapasamak makuna nga awanen it pudpudno a kadua ken gayyem iti pulitika. Guyodem ti bukodmo nga ipus wenno ilemmeng ti bukod nga anniniwan ta dinto mabaddekan dagiti agsisiim iti maidiaya nga imbag.
Salvage? Saan a kabarbaro dayta balikas a salbeds. Apay ania ti makuna iti napasamak iti supremo? Saan kadi a sinalbeds, iti agdama termino? Laeng, ta adda dagiti nasirib nga aglemmeng a kas iti lansa, nakatungraraw ti ulona. Isu a saan a nailemmeng ti kinapudno a napasamak.
Iti historia, nailanad dagiti pasamak ket agtultuloy latta met nga agilanad kabayatan a mapaspamak dagiti pasamak. Awan ngarud ti makuna a permanente iti lubong a binuangay ti napalabas ken agdama.
Agingga nga awan ti tumakder a nagtaud iti kinapudno, ken saan a naameng iti gameng, lalona a saan a naameng iti lawag a parnuayen ti nagan, agtultuloy latta met nga agbandera ti rinugian ken sigud a sistema. Maulit-ulitto latta met ti historia. Awan iti mabigbig a panagbalbaliw ta awan ti tignay a para iti ili.@
Saturday, July 11, 2009
Napintas Iti Igid Baybay
Panagsubli iti nakaiyanakan nga ili, iti Narvacan iti nagapon iti panunotko kalpasan iti dua a bulan a physical therapy nga inaramid da April Ann Nigos ken Marvin Florendo. Narigat iti maipasidong iti physical therapy, lalo no iti damo ket saanmo nga ammo no siaasinoka, di makakunail. Di makabalikas. Makabulanen ti napalabas ngem saanak pay a makapagna, ilugandak iti wheel chair nga ipatsek-ap iti ospital. Ngem iti pinget ken gaget, determinasion a maisubli da April ken Marvin ti salun-atko, naikkannak iti nakadakdakkel a namnama. Nakitak ti pingetda, manipud 8:30 iti agasapa agingga iti 1:30 it malem, diretso, awan iti inanada, ken uray maikkanda iti mirienda, saanda a kutien agingga malpas ti trabahoda. Pasaray umabot pasado alas dos. Natuok a proseso, a kasapulan iti panangurnos ti nawara a kinatao. Aramidenen ti sigud nga aramid, dayta ti patigmaan dagiti dua. Agpasiar iti uray sadino a lugar. Saanda laeng a PT no di ket mammagbaga. Isu nga impapilitko iti pamiliak nga agawid. Uray marigatanak a magna. Isu a kasapulan ti sarukod.
(Nupay adu dagiti trabaho a maiyopreser ken mangbirok kadagiti therapist, saanda nga awaten ti trabaho no awan ti konsulta ken bilin ti doktor.)
Ti umuna nga iliwek iti mapan iti igid iti baybay. Manipud iti Barangay Pantoc, addan ti sementado a kalsada a mangdalan iti Brgy. Bolanos sa rumuar daytoy iti sikigan iti Narvacan School of Fisheries iti Sulvec. Kalsada iti igid ti kabaybayan. Napintas a kalsada, nalawa, ken sadiwa ti angsen nga angin. Nadalus iti aglawlaw. Addan ti beach resort.
Iti semana santa, dimmalan dita ti libut. Masansan a ti libut ket kadagiti laeng dua a barangay iti poblasion iti inna pagrikusan. Medio pangatiddogen ta manipud simbaan ti ili, agpaamianan, a mangdalan kadagiti barangay iti Poblasion-Sta. Lucia, Limmansangan, Sulvec a sumreken iti kabaybayan santo sumrek iti Brgy. Bolanos, Turod ken Paratong santo met laeng sumrek iti ili. Adu dagiti tao a nakilibut uray no pangadaywen. Uray ti ama ti ili ket nagkaling-etan met a nagnagna.
Iti innak manen pannagna a nasapa, kasingsingising ti init, nasabatmi dagiti sumagmamano a grupo. Ad-aduda pay no iti aldaw iti Sabado ken iti Domingo. Iti innak panagdamdamag sa sadino naggapuanda, naammuak a grupo dagita dagiti walkers. Dagiti addaan saksakiten a masapa nga agpagnapagna iti igid ti baybay. Dagitoy dagiti addaan sakit a diabetes ken high blood pressure. Kaaduan dagitoyen iti nagdalan iti pannakaatake. Inaldaw nga ehersisio ti obrada, manipud iti alas kuatro iti parbangon agingga sumingising ti init. Kaaduan kadakuada iti nakapasublin kadagiti salun-atda ngem itultuloyda pay laeng iti binigat nga inda panagersisio.
Napintas iti igid ti baybay. Mayat ti agpagnapana a masapa, lalo no nakaturog pay laeng ti danum. Awan ti duadua a sumayaat ti salun-at. Saan laeng a ti pisikal a bagi ti sumidap no ket iti panagpampanunot.
Isuna laeng, ta saanko a kinabaelan iti agpagnapagna iti kadaratan ti kabaybayan gapu iti panagtukkol ti dapan a saan pay laeng a makarikna. Nagangayanna, iti sementado a bit-ang ii sango ti balay nga agarup 100 a metros iti innak nagnagnaan, tallo nga oras iti bigat ken dua nga oras iti malem.
Siguro, iti panaglabas ti aldaw a sumaysayaat ti salun-at, agsubliakto manen iti igid ti kabaybayan. Agpagnapagna iti parbangon. Makitimpuyog kadagiti kameng dagiti walkers. Nanamen ti imbag nga itden ti igid ti baybay. Ta napintas ti igid ti baybay…@
Friday, July 03, 2009
Nagbuntog a Proseso
Maladingitankami unay iti super buntog a pannakaipagna iti pannakatarimaan kadagiti siled-eskuelaan wenno pannasukat kadagiti nadadael a bilding , nangruna la unay kadagiti eskuelaan iti makinlaud a paset ti Pangasinan. Saan a maawatan no apay a naginad unay ti proseso. Saandakami ngarud a mababalaw no iti panagkitami, adda ti saan a nasayaat nga aramid iti pannakaipagnana kadagiti papeles. Kadakami a biang, maysan a ginelgel a baraniw daytoy.
Lalo a saanmi a maawatan, nga itoy a pangseserrek dagiti ubbing, saan a kadagiti siled-eskuealaan ti yanda pagsursuruan no di ket kadagiti sirok iti kayo, iti uneg ti kapilia, pasaray pay agkalubbon ti dua a klase iti uneg ti bassit a siled, ken uray sadino ditan a mangsulnit ti nakaay-ay a pasamak.
Iti panagkitami, lalo iti inkam panagbuya iti telebision, adda pay ti sibubukel nga eskuelaan ti saanen a mabalin a pagadalan ta no saan a naitayab dagiti atep dagiti bilding, narban dagiti didingna wenno makitan nga uray koral ti ayup ket saanen a mabalin a pagyanan. Iti rigatna, madama manen ti eskuela dagiti ubbing ngem saan a kadagiti siled-eskuelaan ti yanda no di sadino la ditan.
Iti daytoy a mapaspasak, makunami a saanen a maikanatad. Saanen a makaited iti pammaregta nga agadal dagiti ubbing. Saanen a makaited iti inspirasion ken manggutugot kadagiti ubbing a mas lalo pay a gesdanda iti agiskuela ken igaedda iti agadal.
Iti inrekomendar ti United Nations Education, Scientific and Cultural Organization (UNESCO) masapul a maaddaan laeng koma ti maysa a siled iti ratio a 1:25-30 wenno iti kada siled masapul laeng a duapulo ket lima agingga iti tallopulo nga estudiante/pupil. Ngem iti mapaspasamak, saanen a masurot ta awanen ti siled. Isu a makumi a saanen a conducive to learning.
Kasano koma a maigaed dagiti ubing iti agiskuela? Kasano pay a maay-ayo dagiti ubbing no ultimo tugaw wenno pangiparabawan ti papel a pagsuratan ket awan? Siempre, adda ditan ti ngayemngem a maipasngay. Adda ditan ti laladut a sumrek. Saanen a maiyulo ti isursuro da titser. Sumapitto pay iti pannakasinga kadagiti mabuya no diman makaited iti saan a pannakaikonsentret iti maisursuro.
Adda koma ti alternatibo a sistema wenno pangur-urayan a maproseso dagiti dokumento iti panangpabaro kadagiti bilding wenno klasrom, adda ti nasayud a maipakat a mangsulnit ti pagkurangan.
Kas iti pannakaammomi, addaan ti DepEd iti 3.5 billion pesos a budget para laeng iti pannakaipasedek dagiti bilding ken pannakatarimaan dagiti nadadael. Agdagup iti 158.2 billion pesos ti budgetna iti daytoy a tawen 2009. Nupay makuna a bassit laeng ti budget ti panangtarimaan, panangbangon kadagiti klasrom rumbeng laeng koma a maiprayoridad dagiti lugar a dinalapus ti bagyo, nangruna kadagiti lugar a nasulinek ken narigat ti lugan lalo no katutudo.
Saan koma a baybay-an dagiti ubbing nga agsagaba gapu iti pannaklabaybay-a. Saan koma nga ipalubos a mas lalo pay a dumakkel ti bilang dagiti saan nga agis-iskuela nga ubbing gapu laeng iti kinaawan iti siled nga inda pagsursuruan.
Laglagipen, a dagiti ubbing iti sumaruno a lider a nasken a mamuli iti nasayaat a nga adal ken sursuro.@
Wednesday, July 01, 2009
Nakaro Unayen Ti Korapsion
Ti nalabes unayen a korapsion iti gobierno ti maysa kadagiti mangparparigat iti panagbiag dagiti Pinoy. Kasla saanen nga ammo dagiti agtuturay ti agamak nga agaramid iti saan a maiparbeng. Mabilbilangen dagiti adda iti poder ti turay a napudno iti serbisio ken di napulapolan iti uging ti korapsion.
No utoben a nalaing, ti laeng pagiliantayo iti sibubukel nga Asia ti mangitantandudo iti kristianismo. Ngem adayo ti aramid iti pammati. Kasla saan nga agdanggay dagiti dua.
Iti Transparency International’s Corruption Index, nababa ti pagsaadan ti pagilian, kas pagilian dagiti kristiano. Imbes a ti pagiliantayo koma ti dadaulo iti kinatudio ken aramid a nalimbong, saan, ta adda daytoy iti yan dagiti nakurap a nasion. Kapaliiwan ketdi nga imbes a maagasan daytoy a sakit ti gimong, lalo ketdi a kimmaro. Saanen a maikaskaso ti pammati ken kinapudno, ti kinalinteg ti panagbiag.
Segun iti data, nakaro unay ti panagsuek ti kurapsion manipud iti panagtakem ti agdama nga administrasion. Manipud idi 2004 agingga iti agdama ket dakkel unay ti bimmabaanna. Manipud iti maika-102 a bilang, maika-141 itan ti pagiliantayo iti listaan. Nangrugi ti listaan kadagiti nasion a nalimpio ken iturayan dagiti manakem, agpababa agingga kadagiti kakaruan nga agar-aramid iti kunniber ken maikanniwas.
Malagipko dagiti nasion a napundar manipud iti kinaawan a nagbalin a mararaem. Pagarigan ti Singapore. Napudno ni Lee Kuan Yew a nangipakat iti panagbalbaliw babaen ti napudno ken nalinteg nga aramid. Intedna ti maiparbeng kadagiti napudno nga agserbi iti gobierno ken pannusa iti asinoman nga agaramid iti maikaniwas. Isu a naipasagepsep kadagiti umili dita a nasion ti kinatudio. Makuna a napudnoda iti serbisioda.
Makitak met ti kinatudioda a mangidaulo da dati nga ari ti Thailand King Bhumibol Adulyadej, ni Mahatma Gandhi ti India, ken iti agdama, ni Aung San Suu Kyi iti pagilan ti Myanmar (Burma) a balud pay laeng agingga ita dagiti militar a nangagaw iti turay kadagiti sibilian.
Ditoy pagiliantayo, adu dagiti timpuar a lidertayo ngem imbes a dumur-as ti nasion, nagbalin ketdi a masaksakit a kuting idinto ta sigud a nabun-as a tigre iti deppaar ti Asia.
Nupay makuna a nakaaramid iti biddut, narespeto pay laeng ni dati a South Korean President Roh Moo–Hyun iti ipapatayna. No utoben a nalaing, maibilang a bassit laeng dayta $6 milion a pasuksok a nagbiddutanna. Nagbalin a dakkel a nakaburiboranna ti dakkel a kamalina. Nakonsensia. Gapu iti dayta a biddutna, ginibusanna ti biagna.
Ditoy pagilian, kasla awanen ti konsensia dagiti agtuturaytayo a mangidalan koma kadatayo ken kangrunaan koma a talgedtayo. Narigaten a maibaga a napudnoda ken natudioda kas agserserbi. Nababa unayen dayta moral a saluad ken sinalsaluadan dagiti nagkauna a natatakneng a kaputotantayo. Nabulosan ti kinaawan konsensia.
No usigentayo a nalaing ti assessment ti kadakkelan a financial institusion, ti World Bank, umabot iti P240 billion ti mapukpukaw iti tinawen gapu iti kurapsion iti Bureau of Internal Revenue. Nagdakkelan nga ilgat ti mapan iti PR ngem iti RP. Naynay a mapaspasamak, malipatan ni RP. Wenno naiwalin pay ketdin? Kaasi nga RP!
Sabali met ti masao ti UN Development Program: agarup $1.8 bilion ti tinawen wenno 13 a porsiento iti annual budget ti mapukaw laeng gapu iti kurapsion.
Amin dagitoy ket ilgat laeng iti nakaro a sasaaden ti kurapsion iti pagilian. Awanen dayta masasao a kinapudno ken kinatudio. Nairaman kadin a nakurap ti nabatbati a lawag ti konsensia?#
Thursday, June 11, 2009
Dagiti tukak, mapukawda kadin?
Iti angotna pay laeng, ammokon a ginittaan a tukak ti sidami. Urayak la nakakatay ken naggaradugod pay ti buksitko nga agganaten a makargaan. Sinal-ot, mapasuboka la ketdi a buksit, inyisemko. Agasem ta tukak, ginittaan, sa adda piasna ken apagapaman ti kinnit tay sili ti sairo iti lumabaga a digo a naatsuetean! Nagtudo ngamin idi rabii ket pinagpilawna dagiti kataltalonan iti daytoy arintapusenen a kalgaw. Rimmuar la ketdi dagiti agpakpakni a tukak iti rengngat ken kadagiti riper ken seksek.
Yos, saak met la makasida iti tukak no addaak iti nakayanakanmi a lugar. Sako la maramananen dagiti paboritok a putahe no agsubli datao iti nakayanakan.
Sabagay, adda met pasaray tagilako a tukak a masalamaak iti panaggatangko iti nateng ken prutas a tagilakomi iti parbangon. Sibibiagda pay a nadawis-naubon ti maysa a sakada. Isuna laeng ta kasulitko ti agikkat iti kudil ken agdalus. Lalo no awan ti dapo. No mairana met a diay la mangluton ti obra ta nadalusanen, sumeksek met iti mugingko a datao laeng iti balay ti agsida, ket itantanko ti gumatang.
Diak inurayen nga ipidua ni kabagis a yayab ti pannangan. No kasano ti gagarko a makasida iti lasag ti tukak, nairamanen dita ti bibisinak. Ngem anian a siddaawko ken naikulengak pay ta ti namnamaek a tukak ket nagdadakkelan metten a lasag. Aggudeng pay dataon a kumutsara ta daddadakkel pay ngem tammudo ti ima dagiti lasagda, lalo ket nagmayat ti pannakorte dagiti laslasag. Immatras pay ti bibisinak.
Karag (bullfrog) daytoy san, indillawko. Ngem saan kano. Sabalin ti tukak ita a panawen. Daddadakkelen nga adayo. Ket no agunida, nabangag ken napigsa a kunam la no karag. Naikapet pay iti barukongda ti tabada. Talaga a saan a kas iti nakairuaman a sidsidaen idi a nakuttong ti lasagda ken pasaray awan pay ti tabada. Pasaray mailaokto pay dagiti agadi iti bayyek, no labsen ti agsao.
Nupay dadakkel, isu met la ti ramanna, kunada, ngem para kaniak, saan. Naiduma ti raman dagiti tukak idi. Saanen a maibelleng dagiti kudil dagitoy dadakkel a tukak. Madalusan a nalaing babaen ti asin, maibilag, santo maiprito agingga iti nasarangsang.
Napananen dagidi tukak idi un-unana? Mapukpukawda kadin?
Uray dagiti karag ket marapukawda metten. Maibusda met babaen ti pasaray panagsida dagiti tao kadakuada. Annadan laeng a mabtak dagiti bukolda a yan ti makasamal a likido. Ngem no naannad la ketdi ti panangkulapnit, naimas ti lasag ti bullfrog.
Iti panagtulid ti panawen, agtultuloy nga adda dagiti nabiag nga agpukaw ken adda dagiti sumukat.
Dagitoy a nagbiag ket sisasangoda iti dakkel a pannakaungaw no saanda a masaluadan. Posible pay a mapugipogda wenno maungawda amin gapu iti panangapektar kadakuada iti chytrid fungus. Ditoy pagiliantayo ti yan ti maysa a kaaduan dagiti amphibian. Ngem gapu iti panagbalbaliw ti panawen - climate change, pollution, ken panagdadael kadagiti kabakiran ken ayuyangda - posible ti panagngudo ti panawenda.
Babaen ti panagadal dagiti Filipino ken US scientists, panawenen nga ited kadakuada ti naan-anay a pannaranay ken atension sakbay a maungawda. Nasken a maisapulan iti agasna wenno remedio ti sakit a kimpet kadakuada (ti fungus), ta no saan, mapukawton iti mabiit dagitoy a nagbiag.
Posible met a mapukawto nga aramid ti agliwliw ken agtukma iti tukak kabayatan ti panaggapas iti nakaidda a kapagayan, wenno adun dagiti naikursong iti bubon. No saan nga agpayso a maited ti manamnama a sungbat kadaytoy a parikut, maysanto laengen ti tukak a lagip iti napalabas. Kunamto laengen nga isennaay, napananen dagiti tukak?#
Sunday, May 31, 2009
Panagminas ti kabaybayan, dina padur-asen ti maysa nga ili
Saanmi nga ayunan ti pannakaminas ti igid ti kabaybayan ti San Vicente. Ti kakaisuna a nagwen kadagiti napili nga ili. Saan la ketdi a sulosion daytoy iti panguartaan ti babaen iti maliksab a buis. Apagbiit a kanito laeng dayta panagnomar iti sangkaparsiak nga itden dagti agminminas. Sa kalpasanna, amangan no kurang pay a inawat a bayad para iti dakdakkel a ganaben iti panagpaigid a daras ti danum. Ti nadaras a panagbalbaliw ti nakaparsuaan gapu iti napukaw a gamengna. Dayta baggiing a mininas ti saluad ti lugar wenno proteksion iti nadaras a panagbalbaliw.
Adda idin ti dakkel a kompania a nagminas iti ili ti Sta. Cruz ken Tagudin. Pinalpaliiw a nalaing ti itdenna kadagiti umili. Trabaho. Ngem saan a nagpaut. Saan a makuna nga agnanayon wenno napaut a panggedan ta kalpasan ti sumagmamano laeng a gundaway, kalpasan a namina aminen ti sinakop, pimmanaw metten ti kompania. Naawanan met laeng iti obraen dagiti mangmangged.
Iti rigatna, saan a nakita ti epekto ti panagminas iti igid ti baybay wenno playa. Saan a napanunot ti ibungana. Ti pagdaksan na itdenna.
Iti un-unana, mapaliiw iti ngayed ti igid ti kabaybayan. Saan a mapaspasamak ti panagkurruoy ti darat. Nasiken. Nakananama iti agpagnapagna. Mabalin pay dagiti behikulo wenno lugan a lumasat nga awan ti sawsawirna. Ken nakananama a saan nga umasideg ti danum iti sigud a yanna.
Kalpasan ti panagminas, ti panagala kadagiti baggiing, napasamak met ti saan a ninamnama ti kaadduan. Dayta baggiing wenno iron ore ti lapped ti nadaras a panagbaliw ti lugar agsipud iti dagsenda a maikanaw. Natangken ti darat ken solido pay laeng. Saan a naruka ken nalaka a maiyanud.
Dayta namnamaen a panguartaan ti ili ket amangan no agkurangto pay a gastosen inton dumteng ti panaglawa ti baybay. Narukanton ken nadaras ti yaasideg ti danum. Kasanonto a lappedan?
Kitaen iti nasamak iti kadagiti sumagmamano a barangay ti Santa. Immapunen ti danum. Ti panagaramid ti dike ti solusion, ngem saan met ngarud a nakananama, ta no dina yanud iti sumaruno a panagtutudo, bettakenna met. Ket ti tinawen a badiet, masapul nga adda ti mailatang a para iti tinawen. Dayta saan idi a pampanunoten a paggastosan, dimtengen. Imbes a gastosen koma para iti sabali nga imprastraktura, iti sabali a proyekto a pangrang-ayan.
Ti panagminas ket saanmi a kanunongan a maaramid. Saan a dayta ti solusion no kamaten ti revenue wenno pamastrekaan. Adu pay ti sabali. Agpanunot koma. Kas koma, no panunoten ti irarang-ay ti turismo, masapul nga ad-adu pay ti tumakder nga amenities wenno araken iti lugar. Saan a bay-an a kasdiaynan no di ket mangpanunot a nasayaat para iti idadakkel ti namnamaen a makatulong.
Apay a saan a kadagitoy nga igid ti kabaybayan ti pangipatakderan kadagiti araken dagiti tao? No mapapintas ti lugar, no ad-addu pay ti maarak ken pagpallaingan, agbiag ti lugar.
Laglagipen, nga aramiden ti Siudad ti Vigan iti amin a pamuspusan a mangitag-ay ti turismona. Ket ti panangigiddan ti aramid ket maysa nga alternatibo, kas dumna a lugar. Aramiden ti lugar a makaguyugoy kadagiti sumangpet a sangaili.
Ngem ti panangminas? Makumi a pabaliktad iti namnamaenmi a solusion. @
Wednesday, December 24, 2008
Dagiti Mapukpukaw a Kannawidan-Paskua
Mapukpukaw ti POSADA ken NIÑO JESUS VISITACION a tradision ti Kailokoan ken kas paset ti selebrasion ti paskua. Napateg met dagitoy a tradision ta degdeganna ti pammati, nga agayat ken agserbi.
Mapukpukaw ti termino nga innak inaramat. Kayatna a sawen, nga adda pay laeng ti posibilidadna a sibibiag dagitoy kadagiti lugar a saanko a naadakan wenno saanko a kabisado iti kustumbreda iti panangselebrarda ti paskua. Nalabit nga adda nalabit nga awanen.
Mapukpukaw. Posible a naisardeng. Wenno insardengen. Naginanan. Naturog. Awan iti mangannong wenno mangaramid kadagitoy? Posible met a kasta. Posible pay ti kinaawan iti interest dagiti maseknan iti panangipatungpal wenno mangannong kadaytoy. No adda ti makunkuna nga interest, saan a masasaan nga adda nga adda latta met a ti tumaud a mangannong ken mangipatungpal kadagitoy. Dayta interest ti manginaw ken mangipasngay kadagiti mangannong. Ipatay ti maysa a banag wenno selebrasion ti kinaawan iti interest dagiti maseknan. isu nga adda dagiti aginana a tradision.
Posible met a ginaburanen dagitoy a tradision iti komersialisasion iti panangselebrar ti paskua. Nadangkok la unay ti komersialisasion iti paskua. Pukawenna ti anag wenno kaipapanan dagiti napapateg nga ispiritual a bambanag. Pinagbalinna a materialistiko ti tao. Itoy a kinamaterialistiko ti nangin-inut a nangpukaw kadagitoy a napapateg a tradision ti paskua. Posible met daytoy. Ken adu pay ngata a factor iti pannakapukaw daytoy. Kas iti gubat.
Iti Maika-2 a Gubat Sangalubongan, ti maysa a factor a nangpukaw kadagitoy a dua a tradision a nadakamat. Ta ania a rason?
Nadangkok ti gubat. Nalabit a natay iti gubat dagiti kangrunaan a mangipatpatungpal kadagitoy a tradision. Nalabit a natay iti gubat dagiti kangrunaan nga impormante kadagitoy a tradision. Isu a napukaw dagiti sources wenno taudan ti impormasion no kasano nga ipatungpal ken aramiden dagitoy dua a tradision.
Kas iti nasukisoktayo, maar-aramid, kapades iti panangaramid ni Ilokano ti Posada ken Niño Jesus Visitacion idi sakbay ti Maika-2 a Gubat Sangalubongan.
Iti panangbatokko ti dan-aw ti lagip ti napalabas, ubbaw ti maiyaonko a nasaksiak dagitoy. Awan a talaga iti malagipko. Kas nakunakon, nalabit a dayta dakkel a gubat iti rason ta naipasngay datao iti nasurok a maysa a dekada iti napalabas kalpasan dayta a gubatgubat.
Isu a maibilangak met kadagiti napukawan.
Nupay kasta, iti kinamanagbasabasatayo, ken iti panagsuksukisoktayo kadagiti posible a suraten, nasagangtayo dagitoy POSADA ken NIÑO JESUS VISITACION.
Nagtalinaed laeng a di rimmangpaya nga impormasion dagitoy. Daytoy ti kangrunaan a dinaleb ti komersialisasion. Saanen a tao iti mangaramid no di ket ti representasionen itoy.
Ania aya ti Niño Jesus Visitacion?
Ania aya ti posada?
Ti Niño Jesus Visitacion. Tradision nga insangpet dagiti Kastila. Dagiti Kastila a nangiyeg ti Kristianismo ditoy pagilian. Isuda ngarud iti timmawidan wenno nangallatiwan kadagitoy a tradision.
Ti Niño Jesus Visitacion ket aramid a panangipasiar ti estatwa ni ubing a Jesus (Niño Jesus) kadagiti kabalbalayan. Adda pay ti kakuyogna a banda-musiko.
Kas iti insurat da Reynaldo Alejandro ken Maria Chorengel iti libroda a. Pasko: The Philippine Christmas Philippines ken impablaak ti National Bookstore, Inc. and Anvil Publishing, Inc., 1998.
Dagiti sinuratda da Alejandro ken Chorengel ket direkta nga intudoda a tradision ni Ilokano daytoy wenno dagiti probinsia iti Amianan a Luzon.
Idi ubbingkami, wen, adda met ti mangipaspasiar iti estatwa ni Niño Jesus, maysa a lakay. Naisem ken naparagsit a lakay. No kasta a sumungaden daytoy a lakay, agiinnunakamin a mapan umagep iti estatwa ni Niño Jesus. Bendisionannakamin ti lakay nga umis-isem. No saan met ket iggamanna ti tuktok ti tunggal maysa nga agkatkatawa. Santo pumanaw a siraragsak. Kasta laeng. Ngem paskua man ken saan ket umay daydi a lakay. Maymaysana. Awan ti banda-musiko a kaduana. Pasiarenna dagiti purok ken barbario, kas masansan nga isungbatna no amadenmi no sadino iti turongenna. Ngem saan a kastoy dayta Niño Jesus Visitation a tradision.
Nalabit a ti lakay ket maysa a panata daydi nga inar-aramidna tapno dakami nga ubbing idi ket saan a mangliplipat. Nga isu ti napasamak. A dayta bukel ti pammati nga inna immula iti naganus a panunotmi ket rimmangpaya, agingga ita.
Ti Niño Jesus Visitation, ket mapasamak manipud iti baro a tawen agingga iti konselebrasion ti Tallo a Magos wenno Tallo nga Ari. Saan a maymaysa a tao iti mangawit no di ket sangkapurokan wenno sangkagimongan nga agdaydayaw ken Jesus. Dumagasda kadagiti balay a malabsanda. Makanta dagiti ayug-paskua ken ti Salve Regina. Amin a kameng ti pamilia ket umagep iti estatwa ni Niño Jesus ken mangiyawatda metten iti ‘kuros’ wenno ‘kurkuros.’
Manen, kuros wenno kurkuros ti nariingak a pangawag kadayta daton wenno ited iti simmangbay a Jesus. Ited dayta kadagiti maseknan wenno kadagiti nangipatungpal. Aniaman ti ited, kuarta (a kaadduanna, siempre) wenno in kind. Alay kadagiti Anggalog.
No malpas iti maysa a balay, mapanto manen a iti sumaruno a balay. No mangrugi daytoy iti baro a tawen ken aggibus iti paskua ti tallo nga ari, bale innem nga aldaw ti kapaut daytoy a tradision. Ket no ti maysa a barangay laeng iti pakapasamakan kadaytoy, siguro a, ket, napasiar aminen a balbalay, saan?
Ngem ita? Adda kadi pay daytoy a tradision?
Ania ti Posada?
Wenno Los Posadas iti Kastila?
Sangkagimongan a Krisitianismo iti mangar-aramid itoy. Uray iti sabali a pagilian. Ket agsipud ta nain-Kastilaan ti kaaduan a balikas iti Iluko, naadaptar ngarud met manipud iti Los Posadas ti Posada.
Ti Posada, isu ti representasion wenno panangiparang iti natividad. Daydiay panangsapsapul dagiti agassawa a Jose ken Maria iti maturoganda kadaydi a rabii a dandanin maipasngay ni Jesus. Agsapulda iti pagdagusan. Awan ti masarakanda ta pasig a napnapno. Agingga nakagtengda iti maysa a koral. Ket sadiay kuluong a naipasngay ni ubing a Jesus.
Maysa kadagiti uppat a ramen ti Daigon daytoy iti Kabisayaan. Iti Cavite, Pananawagan, kunada met. Ige-ige iti Bohol. Kadagiti dadduma a probinsia iti Katagalogan, isu daytoy tay’ Panunuluyan.
(Dayta Panunuluyan ti naikabil kadagiti libro iti Panitikan. Awan kadagiti dadduma a bersion, lalo ti Posada. Isu a makuna, nga unfair, nga awagan iti Panitikang Filipino, no dagiti laeng sinurat dagiti Anggalog ti maiyadal. Saanmi nga ayunan daytoy a sistema ti kurikulom iti edukasion iti Filipinas.)
Ti ritual ti Posada. Iti panaglabas ti panawen, timmaud dagiti belen kadagiti balbalay. Daydiay representasion a panagbirbirok da Jose ken Maria iti pagdagusan ket naidisso. Adda ti belen iti tunggal balay weno sumagmamano a balay. Kas representasion ti natividad.
Dumteng met itan dagiti peregrinos ken peregrinas wenno dagiti mapan makipaskua. Ub-ubbing, agtutubo wenno nataengan. No pinastrek ida dagiti makimbalay, mapasamak iti panaglualo, lalo iti Sto. Rosario. Panagkanta kadagiti ayug-paskua. Kalpasan daytoy, pannangan!
No amirisen a nalaing, makitatayo ti kinaadda ti evolution ti caroling. Manipud iti posada a sumrek iti balay ken agkanta, iti laengen ruar iti pagkantaan ken urayen ti ited nga aginaldo. No pinastrek ti makimbalay dagiti agkerol, kaan daytan!
Napintas ti paskua. panawen ti pangisagut ken panawen iti ragragsak. Ngem saan koma a liplipatan ti pudpudno a kaipapanan dagitoy a selebrasion, paskua, piesta, ritual ken tradision. Aramidentayo man dagitoy, saan a kas nakaugalian no di ket aramiden a kas mangpatibker ti pammati.
Ti addaan iti natibker a pammati, narigat a yaw-awan ti kumaw a balikas dagiti managkurimaong kadagiti kararua. #
Wednesday, July 02, 2008
Ania, Kidney, Isukatmo Iti Bagas…?!
Ket wen, apay ketdin a saan? Posible a mapasamak daytoy. Ti posibilidad ket dakkel unay iti tiansana lalo kadagiti nakurapay unay a lugar iti Manila ken iti kabangibangna a probinsia, partikular iti probinsia ti Quezon a kas iti nairakuraken kadagiti nadumaduma a pagiwarnak iti napalabas. Ti tiansa ken posibilidad ket saanen a pagduaduaan pay. Saanen a nasken a pagdedebatean pay iti kinapudnona ta mismon a dagiti nagidonar ti bukodna a bato wenno kidney iti nagsao. Ti presio ket manipud iti 20 mil pisos agingga iti 160 ribu a pisos.
Adda dagiti tallo a kangrunaana rason no apay a mapaspasamak iti ikakapet iti patadem. Daytoy nga ikakapet pakakitaan iti pannakibakal dagiti adda iti tukot ti kasasaad ken pakakitaan iti kinakurang iti panangtaliaw dagiti agrebbeng kadagiti saanda a pakapidutan iti inda pakairanudan.
1. kinarigat iti biag
2. panagessem a rumang—ay ti biag
3. nababa unay nga agpang iti adal
1. Kinarigat ti panagbiag. Uray adda kidney no awan bagas? Uray awan iti kidney a maysa basta adda bagas? Dagitoy iti pakasumaan iti kapanunotan sakbay iti pannakaawis wenno dandanin panagwen iti ikakapet iti patadem. Ti 160 ribu ket maysan a dakkel a kinabaknang dayta kadagiti sangkasapulan sangkaapuyan wenno nababbaba pay nga agpang. Amangan no isu pay ket daytan a ti kadakkelan a maiggamanna iti unos ti panagbiagna. Iti punto ti pannakatingiting dagiti awis ken di pannakaawis, agtinnag no ‘ilako’ ti maysa a kidney, adda igatang ti bagas ket agbiag. Ket no saan nga ‘ilako’ awan iti igatang iti bagas. matay met a simumulagat. Awanen ngarud ti rason no di iti panangkidem iti panangikapet ti dakulap iti patadem. Survival is the name of the game. Nasaysayaat ti pannakigasanggasat ngem ti matay a simumulagat.
Ngem ti kuestion ket apay a dumteng daytoy a punto kadagiti marigrigat? Ngamin iti kinaawan iti political will a pannakidangadang turay iti kinakurapay ti rason. Awan dagiti nalawag nga annuroten. No adda man saan a nalawag no kasano ken asino dagiti agnumar.
Ti ketdi nalawag, sa laeng awiden a sallabayen dagiti nakurapay no pumudot ti tugaw. Aramaten a kas pangbaaw wenno pangadaw ti beggang tapno bumanglo manen iti panagtugaw. Nakurapay la ngaruden iti panagbiagda naibilangda pay laeng a kas nisnis. Maibilang daytoy a naalas aramid no diman isu iti kaalasan.
Hamak mang basahan,
Kung panahong ng eleksiyon
Mas mabango pa sa lotion,
Sa taong may ambisyon.
May panahon na kailangan
Ang suporta ng basahan
‘Pag nagbaga ang upuan
Walang pananggalang.
(Basahan, J. Agpalo, Jr)
Kasla peon koma iti maysa a pakaitarusanna. Nupay kasta, iti pannakaaramat iti kasasaadna, saan met ngarud a naitag-ay iti kasasaad no di ket mas lalo a naimamegda. Ket dayta a pannakaimameg ket iti nagresulta iti nakaro unayen a pannakasireut iti barikes ket dagiti dadduma awan payen a ti irutan abarikes ta awanen metten ti siket ta impesen. Ti dangadang ditoy ket ti panangsilpo iti anges isu a nasken iti ikakapet kadayta a patadem. Nasken dayta nakersang nga addang ta awanen iti pagpilian a sabali.
Idinto a makita kadagiti nakatugaw iti inda panagaapa kadagiti pidpidutenda iti rabaw ken sirok ti lamisaan, uray anniniwan la koma iti siit ket awan kadagiti awanan.
2. Panagessem a rumang-ay ti biag. Amin ket essemanna dayta a banag. No addaka iti baba kayat a talaga iti ngumato. Ket dagiti adda iti ngato kaykayatda pay nga amang met iti agpangato.
Kadagiti naireport a naglako kadagiti kidneyda, adda dagiti limtaw a rason no apay a kimpet iti patadem. Panagnegosio. Maysa a banag a nakaaw-awis dayta mil de mil a bayad. Kadagiti mayat a rumang-ay dayta a mil de mil ket nalawag a kitkitaen a puonan. Ti kinaadda iti puonan ket maysa nga agdadata iti iseserrek iti panangabaruanan. Ngem kadagiti naglako awan pay iti nalawag a resulta iti pannakagun-od iti dayta nga irarang-ay babaen itoy a panaglako iti kidney. Ngamin ti namnamaen a puonan ket naaramat met laeng iti panangpasubli ti napukaw a salun-at ti bagi. Ket kadagiti dadduma a napasnek, kinaawan ti ammo iti pasikutsikot iti negosio iti nangipababa met laeng iti sigud a kasasaad. isu ngarud a ti maikatlo a rason….
3. Nababa la unay ti agpang nga adal. Ta iti agdama a sistema ti edukasion, saanen a constitutional rights ti edukasion no di ket ad-addan a pribelehio. Pribelehio kadagiti addaan pagiskuelana
Kadagiti nakurapay saan a dumteng dayta a kalintegan kadakuada ta awan pay iti igatang iti bagasen addanto la ketdin pagenrolen?
Ti bottom line iti rason ket iti kinaawan iti sistema ti edukasion a maited a mismo kadagiti nakurapay. Kadagiti laeng makasideg iti kusina iti maugingan. Kadagiti dakulap dagiti babasaen iti pakakitaan dayta wenno kadagiti lapayag dagiti radio wenno telebision iti pakangngegan a kas addang iti tignay dagiti rumbeng nga agtignay. Ngem ti agdadata a kinapudno, dayta a tignay ket saan a mapasamak no awan iti badiet. Ngarud, ti punto itoy a punto ket gapu iti kinababa la unay ti adal dagiti awanan, saanda a maawatan ti kaipapanan iti inda panangilako iti kidneyda. Saanda a maawatan iti ibungana a saan a nasayaat kalpasan iti pasamak. Saanda a maawatan iti kinaaadda iti panagngangabit iti biag.
Iti sabali a punto, saan a met a mababalaw iti kinaawan dayta a pannakaawat agsipud iti sentro ti utek ket ti laonen ti buksit iti agdama ken ti ipalaonto manen iti kabagitanna. Ngarud itoy a punto ti saan a pannakawaat ket saan a naikkan iti importansia, ta dayta nga importansia ket dayta nadakamat nga immuna.
Kadagupan a sungbat kadagita a tallo a rason iti ikakapet iti patadem, nasken ngarud iti pannakaitadag iti solusion kadagita a naagapad.
1. Nasiken a programa a posible a solusion iti pannakaipangato iti agpang ti poverty line. Daydiay agpang nga agpangato a rumang-ay a saan ket nga agpangato nga agpang a kumaro pay iti kinakurapay. Ad-adu koma dagiti aramid ngem kadagiti waragawag laeng kadagiti annuroten wenno warawag laeng a mapaspasamaken idinto ta awan pay iti maysa a porsiento laeng iti papolasion dagiti awan iti nakatuon iti panagkuti.
Ti pananakaidanon a mismo kadagiti maseknan kadagiti basic needs wenno kangrunaan a kasapulan ket dakkel la unay nga addang. Ngem itoy nga addama a krisis a dipay masibbolen iti kinangato dagiti gagatangen nakarkaro la ket ngarud ti sasaaden ti biag. Nupay adda dagiti waragawag a tignay, saan a madlaw wenno saan a marikna ti epektona. Isu a kasapulan iti napaspasnek ken nasolsolido pay nga addang. Daydiay addang a sensirado a saan ket nga addang gapu laeng iti kinaadda iti bukod a pagimbagan.
2. Ti kadakkelan a porsiento kadagiti naglako, ket manipud kadagiti nakurapay a disso ti siudad, lalo iti Metro Manila. Kadagiti agnanaed dita a lugar ket manipud met laeng iti probinsia a nagpasiudad tapno makigasanggasat. Ti dakkel a rason dita ket ti trabaho. Kabayatan iti kinaadda dagiti permenente ken 3-6 a bulan a trabaho kadagiti siudad, nabaybay-an met iti pannakaadda iti kaparisna nga ingpen kadagiti rural areas. Saan a dimmanon idiay away dayta maulit-ulit a kinaadda ken kinaadu iti trabaho. Iti siudad laeng ti yan dagita a diaya. Iti dayta a punto, dagiti adda iti away, napan ken nagdudupudopda iti siudad. Ngem saan a nagmata dagita nga arapaapda. Nagangaynna, ad-adda la ket ngarud a kimmaro ti sasaadenda iti biag. Ta asino aya iti saan a mangayat iti irarang-ay. Lalo no dagita a waragawag iti kinaadu iti trabaho ket maysa laeng a nakaay-ayo a waragawag no diman allilaw a kas kalasag kadagiti maibarsak a nalungsot a kamatis wenno panangpabanglo iti tugaw nga agal-alingasaw. Ngarud, ad-adu koma trabaho para kadagiti maseknan nga adda iti tukot ti pilid a saan laeng a mapili dagiti makunkuna nga ikkan iti importansia ket mangipaayan iti tulong. Adda koma met ti bagi dagiti adda iti tukot a nakakukot. Adda koma met ti madilamutan dagiti awan. Ket tapno agmata dayta a banag nasken a dagiti mismo a maseknan iti makaawat kadayta a serbisio a saan ket a maidalan pay iti pinnolitakaan. Saan a kasapulan iti pinnolitikaan itoy a gundaway.
3. Baliwan ti sistema ti panangipatungpal ti panangiyawat kadagiti umili ti maikanatad nga edukasyon. Saan a dumanon kadagiti mismo a maseknan ti maipatpatungpal a sistema iti agdama. Isu nga adu latta dagiti saan a makaadal gapu itoy a sistema. Nasken ti kongreto a sistema a saan a pulos a maarang. Nupay adda ti makunkuna nga ayuda iti edukasion kadagiti nakurapay wenno subsidy saan a nagdiretso iti ima dagiti agsapulan no di ket naarang ken naawid iti sabali a direksion. Dayta lima ribu a subsidia iti tunggal estudiante ket saan pay ket ngata nga ammo ti kaaduan. Adda dayta a tinawenma naibadiet iti edukasyon ngem saan nga iti ima dagiti agsapulan iti nakatnaganna no di ket nagpatingga laeng kadagiti agipatpatungpal nga agiinnuna a mapan mangsisip iti pundo. Sukatan koma ti sistema iti kongreto a sistema a dumanon a mismo ti ayuda kadagiti agkasapulan.
Dagiti rason no apay a kaay-ayo dagiti gangganaet iti umay agpa-kidney transplant iti Pinas.
1. nababa ti bayad
2. nalaka a makasarak iti isukat
3. nalaka a sapulen ti doctor
4. live donor
1. Nababa a bayad. Manipud iti 20 mil agingga iti 160 a ribu. Kadagiti gangganaet a nangato ti balor ti kuartada, sensilio laeng dayta kadakuada. Dayta ti dakkel a rason no apay nga adu dagiti gangganaet ngna um-umay iti Pinas tapno laeng maaddaanda iti sukat ti dadael a batoda.
Ti kidney transplant ket nangrugi pay laeng idi 1970’s iti Pinas. Adda daytoy a pasamak iti nalimed laeng tignay. Nalimed laeng iti mapaspasamak a transaksion ta maiparit la ket ngarud daytoy iti alagaden ti World Health Organization Principles on Human Transplant Guidelines. Saan a mabalin nga aramaten a komesio wenno maiwaragawag iti pannakaipagnana gapu iti seguridad a rason kadagiti amin maseknan.
Kas mabasa iti alagaden ti WHO, maiparit ti commercial transaction maipapan iti organ transplant. Mabasa daytoy manipud iti Guiding Principles 5 to 8. Iti legal dayta. Ngem iti sistema iti underground, saan a mapasamak dayta. Awan dayta a prinsipio kadagiti nalimed nga aramid.
2. Nalaka a makasarak iti isukat. Isu a nalimed laeng ti transaksion. Saan a makagteng wenno dumanon iti agrebbeng itoy a banag. Nupay adda dagiti situsion a dumanon kadagiti agrebbeng itoy a banag, awan iti aksion ta kasapulanda iti nalawag a pammaneknek sakbay iti panagtignay. Ngem kadagiti nalimed a transaksion, makitam kadi ti nalawag nga ebidensia? Ngem iti mismo a lubong dagiti nagilako ken agilaklako, nagbalinen a negosio daytoy. Iti pagilian, nalaka laeng iti gumatang. Ta adu iti sources dagiti middle man itoy. Middle man, wen, saan a direkta a dagiti doctor iti pagtaudan dagiti kidney no di ket adda ti third party a mairaman. Isuda dagitoy dagiti agkalap kadagiti donor wenno agilako kadagiti kidneyda. Adda pay ti allegasion a panagkidnap a pakaaramatan iti transaksion. Sadino kadi ti napanan dagiti nagpukaw nga agingga ita ket dipay nasapulan?
Ngarud ti proseso, kastoy, manipud iti donor wenno agilako, sa middleman, ti doctor santo makadanon iti umawat wenno recipient. Nupay kasta base iti report, dagiti figure nga immuna a nadakamat ket dagiti laeng pinansial a maawat ti donor, sabali pay iti mapan iti middle man, ti doctor. Ket kadagiti dadduma, a kas iti naagapad, agsipud ta nababa ti adalna, nalaka laeng nga allilawen dagiti middleman. Bayadanada iti ababa (20 mil) ti donor wenno nangatngato. Kadagiti kurap a middleman nalaklakan iti mangaramid iti limed a krimen ngem iti agbirok iti pay iti donor. Kindaping.
3. Nalaka a sapulen ti doctor. Kas sagudayen met laeng kadagiti naiwaragawag a report, addaan met dagiti doctor iti kabukbukodanda a middleman. Wen a, alangan met nga isuda pay laeng iti agbirok. Isu a kasapulan kadagiti patudonenda.
Iti rigatna, kadagiti surgeon a mangipapaay iti transplant iti Pinas ket 21 laeng iti bilangda ngem ti operasion ket iti underground ket ad-adu nga amang ti bilangda ngem kadagitoy otorisado. Banag a saan a nasayaat a seniales dagiti iti komunidad medical. Lalo iti ballasiw taaw ta amangan no ibagada manen a dagiti doctor iti Pinas ket manipud kadagiti diploma-mill.
4. Live donor ti pagtaudan ti kidney. Saan a cadaveric. Cadaveric kunada no daytoy ket nagtaud iti bangkay wenno natay a tao. Ngem daytoy a pagtaudan ket basbassit nga amang ti tiansa iti panagbiag ti pasiente ngem ti live donor.
Agtignay koma ti gobierno a mangregulet iti mapaspasamak sakbay a tumaud iti nakana nga indulto. Agtignay koma ti gobierno a mangsolbar ti kinakurapay tapno awanen iti aglako iti kidney. Ti taudan ti kinakurapay ket ti kinaadu ti papolasion. Adda koma aksion ti gibierno maipapan itoy.
Ngarud, saan koma nga agpatingga iti ngiwat dagiti addang a ken maitutop a kasapulan a manglapped kadagiti parikut ti gimong. ##
Sunday, June 15, 2008
"Panamon, Pinas?
Karaman ti Pinas kadagiti pinakakurap a pagilian iti Asia. Iti scale of 10, immabuten ti 9, segun iti surbey nga inwayat ti Hong Kong-based Political and Economic Risk Consultancy (PERC) itay napalabas a bulan. Ti kurapsion iti pagilian ti puon ken gapu ti panagrigrigat ti kaadduan nga umili idinto a bumakbaknang latta dagiti nabaknang. Lalo ket di pay masibbolen ti kinangina dagiti gagatangen. Lapdan daytoy ti panagdur-as.
Iti laksid a maibilang daytoy nga immoral nga aramid, naruay latta dagiti parintumeng ken panagakkub kadagiti dua a dakulap a buyogan ti kidem, iti dumog wenno tangad, no di man iti dir-i dagiti amen ken alleluia.
Iti trabaho, makasursuro ti empleado nga agkurakot no mabaybay-anda nga agaramid. Nasayaat laeng no kagudua ti mapan iti PR ken kagudua met ti mapan iti RP. Ngem kadagiti kurimed a transactions, awanen ti kukua ti RP. Kastoy ti katadem ti getteng dagiti alimatek iti takdang. Awan ti mapasamak a transaction no awan ti mapan iti PR. Di bale nga awan ti mapan iti RP basta adda mapan iti PR.
Tinto pay mismo a gobierno ket awanan iti sinseridad a mangiddep iti apuy. No adda man maireport, dagiti laeng babatting nga ikan a sinubuan iti nakadadakkel nga appan tapno makuna nga adda naaramidan dagiti makedngan. Dagiti dadduma a maireport, no di man buoten ti kaso, agpukaw a kasla asuk.
Ti kinaawan ti agipulong ken pagpulongan ti makitkita a panagpukaw iti lamisaan ti maysa a mangyabayab iti dilpat ti apuy ti kurapsion. Agipulong? Asino? Pagpulongan? Asino ken sadino?
Awanto met laeng ti banagen ti impulong ta di met masinuo no asino ken sadino ti pagpulongan. Baliktad itan ti yabayab ti angin. Daydiayen agipulong iti kurapsion ti makasuan ken maisapulan iti adu a kaso tapno maserregan ti ngiwatna. Kadagiti baliktad ti bitukana, kumuribot laengen wenno agdoble-kara. Ti kaso ti panagipulong itan ket kasla duydoy a nadulduldol agingga iti nadudolen ket makauman a denggen iti naglalaoken a bamban kada alupasi. Pagangayanna, nakangangan ti nagpulong iti nagbitinanna a tali ti kinapiman.
Pulong? Nailasagen ti saan a panagtimek. Standard practice. No agtimekka, bang! May you rest in peace. Nasayaat no sika laeng, ngem mairaman met dagiti kameng ti pamiliam ken asideg a kabagian. Asino ngarud ita ti mayat iti indulto? Kadagiti opisina, awan ti agtimek tapno inton agaramid, awanto met ti agtimek. Ta no aniaman ti inaramidmo iti padam a tao, isu met laeng ti mapasamak kenka. What you see, what you hear, leave it here. Isu nga agtultuloy latta ti isem ti panagkurakotan manipud iti serkan agingga iti naalpombraan ken de-erkon a lugar.
No adda man agtured, ti bukodna nga anniniwan ti kangrunaan a depensaanna ta manamnama ti character assassination kenkuana, nga ultimo ngata kikit wenno anniniwan ket maisapulan iti uttot. Makutkot amin a nagunegna agingga iti adda masapulan a lemmeng a buyokna, daytanton ti tumpuar ket magaburanen ti kangrunaan nga issue agingga a kasla agbalinen a kasla adobo a taba ti baboy nga agyegyegyeg. Pagangayanna, imbes a bida ti nagpulong, isun ti kangrunaan a kontrabida. Posible a mapukawna ti trabahona. Marugitan ti naganna. Maibaba ti kinataona. Marabngis ti dayawna.
Physical evidence ti sapulen ti korte. Ngem iti kurapsion, adda ketdin gunggong wenno nalimbong ti ulona nga inna ibulsa dagiti pinagilona? Physical evidence. Prove it. Sue me in court. Sungbatak iti proper forum. Gagangayen dagita a balikas a kanaig ti kurapsion. Adda kadi met aya ebidensia iti under the table? Ket no adda naikurimed nga ebidensia, matayka met iti character assassination.
No agpulongka, imposible a dinaka balsen ti impulongmo. Nasayaat laeng no makimisaka nga adda kapas dagiti abut ti agongmo ngem ti maituladka kadagiti nagpukaw lattan a kasla asuk ta dagiti makaammo iti asuk ti panagpukawmo ket kapadam metten a nagpukaw. Nabilbileg, wen, nabileg unay unay ti bales ti bagyo ta uray la agsagawisiw ti umatiberret nga angin wenno uray la agtornado.
Hudas. Narigat met ti mangliput iti katrabahuan. Ti gayyem. Ti ninong wenno ninang. Narigat ti mangliput iti boss. Lalo pay a narigat a kagaten ti ramay ti nangsubo kenka. Pagangayanna, dayta nakita a kurapsion, usaren met a para iti pagimbagan tapno awanen ti pakabasolan a panaghudas. Who wants to betray anyone? Isu a kakaasi ni Juan. Ta nagbalinen dayta a binatog a “Who wants to betray any Juan?”
Aggastoska met iti kaso. Makerrasan ti petaka imbes a manayonan. Ti equation: no agpulong, makerrasan; ket no saan, manayonan ti linaonna. Isu a kumpet iti saan a panangikaskaso ti nangngeg ken nakita a kas kasimple ti wan plas wan, ekuals kaasi ni Juan.
Kastoy ti kinarakaran ti kurapsion ti pagilian iti agdama. Papanamon, Pinas?#
ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn eng_Latn eng_Latn ilo_Latn ilo_Latn eng_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn srd_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn pag_Latn ilo_Latn grn_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ayr_Latn grn_Latn eng_Latn ind_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn eng_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn unk eng_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn eng_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn eng_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn eng_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn eng_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn eng_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn eng_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn eng_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn tgl_Latn tgl_Latn ceb_Latn tgl_Latn tgl_Latn tgl_Latn tgl_Latn tgl_Latn jpn_Jpan ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn eng_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn eng_Latn war_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn