Sinursuran: Kolum ni Jobert M. Pacnis
(Umuna a paset)
ANIAN a pudotna!
Dayta ti sangkakuna ti tunggal maysa kadatayo.
Iti sapasap a pagilian, marikriknana daytoy sobra ti kinabara ti aglawlaw aglalo kadagitoy a bulan ti panagbabakasion. Epekto daytoy ti El Niño a sagsagabaen ti pagilian a pinaltuad ti panagbalbaliw ti panawen wenno climate change (a natratartayon iti kallabes).
Idi panawen dagiti appotayo, adda latta parnuayen a dayyeng, samiweng ti kalgaw a dumteng iti biagda. Nasayaat ti apit ta saan a dadaelen ti sobra a danum. Apagisu a makapagipi dagiti mulada a pagay no sumreken ti kalgaw. Saanda ngarud a pagdanagan ti pannakatikag dagiti mulada a mangpabassit iti namnamaenda nga apit. Nalabon latta. Ti kastoy a kalgaw kadakuada, panawen a nabanglo/nabang-i ti kataltalonan—napno iti biag ken namnama.
Kalpasan ti gapas, saanto pay laeng nga agsardeng ti talon a mangted iti pagnam-ayan. Mangrugin a lumtuad ti nateng a papait a naimas a saladen nga ipettakan iti kamatis sa idaramudom iti billangan a bugguong. Ngem itan, nakadidillaw ti panagpukpukaw payen daytoy a taraon. Idi, agkaraiwara dagiti agtubo iti kataltalonan wenno uray iti arubayan. Adda met pay laeng ketdi magatang iti tiendaan ditoy ilimi ngem saanen a dagiti netib a babassit ti bulongna ken napait. Hybrid itan dagiti papait. Amerikano a barayti, kunada ta napudaw dagitoy ken amang a daddadakkel dagiti bulongda. Ngem nakabaw ti paitna. Sa aggapu pay iti Nueva Vizcaya dagitoy.
Idi, no kalgaw, agsagsagana dagiti dadduma a mula para iti idadateng ti umuna a bayakabak iti Mayo. Kas koma iti kawayan. Oras nga intinnagen ti tangatang ti umuna a tudo, mangrugi metten nga agruar dagiti rabong nga ania la ketdin nga imasna a laokan iti bulong-saluyot sa sagpawan iti tinuno a lames a malawinan kadagiti alog wenno aripit.
Ngem ita, nagrigat payen ti makakita iti rabong iti plasa. No adda man, dagitay met pumait ti lasagna. Kasano, kumporme ditan a barayti ti kawayan ti al-alaanda iti rabongna. Bumassit a bumassit ti rabong gapu kadaytoy tikag.
Kasano? Gapu iti nakaro a pudot, kumiddit ti danum. Maatianan dagiti ubbog, ban-aw, aripit a pagin-inuman dagiti peste a bao. Tapno saanda a matay iti waw, siempre, ikalukagda ti agsapul iti pamedpedda. Ket dagiti rabong ti pagdiskitaranda. Uray adda pay laeng iti uneg ti daga, agsagsagana a rummuar iti masungad a panagtudona, kurobenen dagitoy a peste tapno isu ti taraon ken pannakadanumda ti tubbogna.
Malagipko nga idi ubingak pay, no kastoyen a kalgaw, mapankami idiay Luna, Apayao (a pakaangayan ti maika-48 a kombension dagiti mannurat nga Ilokano) tapno agalakami iti ukis ti kayo nga ipabungsotmi iti alog (buyon, kunami) iti abagatan ti pagtaenganmi sakbay nga agabbat daytoy. Yaonminto nga ibilag ket daytoyen ti keddeng a pagalami iti abal-abal apaman a masibugan ti daga ket agruarda.
Kadagiti kallabes a kalgaw, nakakadkadlaw metten ti ibabassit ti maal-ala nga abal-abal. Nakukuttong ken saanen a kas idi ti kananamda. Nupay kasta, naimas latta a parsiken iti bugguong naimbag la nga ikammet iti innapuy.
Wen, adun ti madlawantayo a nagbalbaliwan ti panawen. Pudno la unay nga ingge’t barana itan ti panawen. Isu a sangkaikannawag dagiti otoridad ti panagridam. Saan nga ipalubos a mabiktima ti heat stroke. Naynayen ti panaginum tapno masuktan ti danum nga iruruartayo iti nakaro a panagling-ettayo.
Kasta met a nalaka a madadael dagiti taraon ita. Isu nga annadan dagiti gatgatangen para iti pamilia. Di a tagisayangen dagitoy. Ibelleng a dagus no sabalin ti angotna. Di a tagisayangen. Narigrigat ti maospital!
Ti dagaang a nangparengngat ita ti kaaduan a kataltalonan iti pagilian, nanggubuay iti di ninamnama a pannakaipatli dagiti biag.
Nakaro a talaga daytoy a tikag a laklak-amentayo ita. Kitaentayo no kasano nga inladawan ti maysa a premiado a mannaniw (ni Johmar R. Alvarez a tubo ti Ballesteros, Cagayan ngem adda itan ‘diay Canada), ti kalgaw iti daniwna nga Igaaw ken Ugaw nga impablaak ti Bannawag:
Sinakup dagiti rengngat dagiti kataltalonan:/ Kinunnotda dagiti ubbog, sinisipda dagiti ramut,/ Sinamsamda dagiti naitunek a namnama ken anges;/ Nagmaris-daga dagiti bulong, rimmaba ti kiamkiam.
No anagen ti daniw, nadangkok daytoy kalgaw a mangmangted iti igaaw ita. Patayenna ti kataltalonan. Samsamenna dagiti namnama ken anges. Kas epektona:
Naisaluket dagiti rakem ken kumpay,/ Naipaigid dagiti pagibatbatan,/ Naginnakkub dagiti labba ken bigao,/ Naisab-it ti yakayakan.
Naipakita ditoy dagiti nakaisigudan a ramit iti panaggapas. Naginanada, kayatna a sawen, saanda a maus-usar. Ta kasano pay a mausar no awan metten ti magapas gapu ta dinadael ti tikag? Kasano pay a mausarda no adda metten dayta ripper a mangpatpatay kadagiti babassit a makitegtegged iti talon?
(Adda tuloyna)
cat_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn