Wednesday, August 07, 2013
Ti Sensitibo a Topiko
Nakalawlawa ti kabangkagan ti literatura a para ubbing iti pagilian, saan nga agngudo iti immatang, ket agtultuloy pay iti inna ilalawa kabayatan iti inna panagdur-as. Ti literatura para ubbing ket pumayagpag saan laengen nga iti bukodtayo laong—iti pagilian no dipay ket iti sabsabali a pagilian iti Asia babaen iti pannakaipatarus dagiti aramid ni Filipino. (Basaen ti napalabas nga isyo maipapan itoy a sinurat.)
Isu a pumayagpag dagiti mannurat itoy a genre a mangibaskag ti kartada dagiti sinuratda—ket dayta a panagpayagpag tumaud met dagiti sinurat a saan a gagangay a mabasa iti kallabes, dagiti simmari iti alad ti kahon a nariingan—a rumbeng laeng nga isu ti mapasamak ta isu ti makuna a barometro ti dur-asan no makita iti panagbaliw ti panirigan, lalo iti pannakibiang iti mapaspasamak iti bukodda a lubong ken panangipresentar kadagiti nadumaduma nga isyos a sitatallugod nga awaten dagiti agbasbasa ken umayon iti konsepto a lawlawaten; ta no kasano iti kalawa daytoy a genre, kasta met ti tumtumboken a suporta ken respeto dagiti mannurat; dayta panagtallugod dagiti riders nga umayon no di man mangipaay iti respeto iti nabasana a konsepto ti mangipaay met iti para tignay kadagiti mannnurat itoy nga genre nga agputar pay iti ad-adu ken agtultuloy a mangbukibok iti nakadulin a gameng itoy a pagduyosan.
Madlaw laeng iti nabuntog a tignay ti gapuanan ni Ilokano itoy—iti man bukodna a literatura wenno iti eksperiensana a nasurat iti sabali a lenguahe no isu. Nupay kasta, adda ketdi dagiti rason a lumtaw no apay a mapasamak daytoy, a kas iti limitado nga akses ti pangiruaran ti sinurat wenno iti direkta a pannao, pagisubmitaran iti sinurat para iti bukodna a lenguahe; manmano no dipay ket awan ti masalamaan a kapuli a mannurat nga agsursurat iti sabali a lenguahe a nangtratar ti eksperiensana iti panagubingna iti Kailokoan—malagipko la ket ngarud dagitio nalalatak a mannurat nga Ilokano a dagiti eksperiensada iti Kailokoan ti nailaga kadagiti dadduma a sinuratda, a kas kada Brillantes, Bulusan, Jose, ken dadduma pay a mannurat iti English ket saan a napukaw ti kinaasinoda a mannurat ken nagtaudanda a puli ni Ilokano. The same thing koma no tapugan ti children’s lit, uray no ti eksperiensa laeng ni Ilokano uray no nasurat iti Filipino wenno iti English.
Ngarud, aniaman a medium wenno lenguahe ti usaren nga agsurat no ti eksperiensa dita ket Ilokano, still, maibilang nga Ilokano lit dayta—ket dayta koma iti mausatan a sumrekan no diman man mapalawa nga ayuyangan dagiti agessem iti literatura para ubbing.
Ket siguro, maitutop a sumiriptayo kadagiti aspekto wenno panirigan tapno maaddaan iti idea ti asinoman nga addaan iti interes itoy. (Kaniak a biang, kaunaan nga interesko ket ti children’s lit, kaunaan a naipablaak a sinuratko a sarita ket para ubbing; ti sinurattayo a Tagalog a pinagadalan dagiti estudiante ket literatura para ubbing; isu a no maminsan gamgamek man nga isubli dayta bukod ken naimnas a pagduyosan.)
Adtoy ngarud iti sangaduyog a singasing tapno umamnut no diman mamagtignay ti esseman ti asinoman nga agduyos itoy a genre, kas makitami wenno mapaliiw a dana a rumbeng laeng a taluntunen iti panagdaliasat iti biag; dagiti kapanunotan nga umno laeng nga ikkan wenno ipaay iti konsiderasion, no di man kayat uray no awidenna laeng ti immatang ti asinoman ket maysan dayta nga addang wenno pangrugian iti addang a kaitutopan; nupay kasta, mangidatagtayo iti ehemplo kadagiti sensitbo a topiko nga intay taldiapan).
Kadagiti sinurat a nabasbasa, lektiur nga inatendaran, kadagiti diskusion ken obserbasion, ken uray ania a klase ti sinurat saan laeng a literatura no dipay ket uray iti komunikasion ket nagbatay latta iti kinabileg ti intension babaen kadagiti ikur-it a balikas. As I see it, naurnos man ken saan dagiti binatog (sentence) lumtaw latta ti kinabileg dagiti balikas—ta adda met dagiti naurnos a binatog ngem saan a makapnek wenno makapatik-ab idinto ta adda met ti ababa wenno karrakarra wenno aglalaok ti barut, bamban ken nylon ngem lumtaw latta ti kinabileg ti punto a kayatna nga idanon. In short, ti lenguahe ti kangrunaan iti amin a sinurat.
Nagsusupadi dagiti lenguahe iti aniaman a genre, para ubbing, nanakman, krimen, makaparay-aw, makapabuteng, labistori, adbentrura ken dadduma pay. Iti bukodko a panirigan, daytoy ti umuna a preperensia iti panagpili iti makapnek a nabasa.
Ket no literatura a para ubbing, lenguahe met dagiti ubbing ti mausar—ti natural a lenguahe saan a sintetiko.
Malagipko man idi taraudi ti dekada 90’s a damok a makigamulo iti Saringit Chronicle, adda ti sinurat, ababa a sarita a para ubbing a naiyawat kaniak tapno innak editen. Kayatko unay ti idea, kabaruanan a kas kadagiti nabasbasak a panagiparang kadagiti sensitibo panirigan, lalo pay nga inarunanna ti eesseman iti sigud a pagduyosan—children’s lit—ngem iti ayanna a pagdaksan ket ti lenguahe a nausar ket saan a maitutop a para ubbing no di ket kadagiti intellectual ken nataengan, a possible pay a nangatngato pay ti IQ ti ubbing iti sarita a dipay nakadanon iti tukad a gred wan ngem dagiti dadduma a nanakman; nupay kasta, inaramatko ti exceptional regardless of biological consideration a nadakamat iti sarita, ngem isu nga isu ti panagkitak; ad-adda a ti autor ti agsasao iti sarita a kas batikano a komentarista iti gimong ngem iti ubing iti sarita. Saan a maitutop iti betereno nga intellectual a komentarista iti kagimongan iti panunot ti maysa nga ubing—madi ti lenguahe a nausar.
Uray met iti daniw, napintas ti pannakasurat ti imbagana a putarna, ngem no taldiapan iti eksperiensa ti daniw ken ti autor, karkardayo la unay ta eksperiensa ni Amerikano ti daniw, uray ti setting ket idi dinamagko nakapanen sadiay a lugar immisem, laeng. Ngarud impinalkon iti muging a maysa la ketdi a bunga ken gapuanan ti “Pirates of the Caribbean” ti naisubmitar a daniw. Adda met responsibilidad wenno akinresponsibilidad ti asinoman a nakaiyawatan iti akem a mangkita iti aniaman a klase ti sinurat iti literatura wenno ania a klase ti sinurat.
Makita dagiti ehemplo a nadakamat a naitugotan ti kinapudno babaen iti lenguahe. Napateg ti lenguahe a mausaar, no saan maitutop ti lenguahe, usigen ti autor no kasano a dimteng kenkuana ti idea, ket no saan a tumutop adda la ketdi ti misterio nga agas-asuk.
Ti maysa pay panangpalawa wenno mangpalawa ti bangkag ti literatura para ubbing ket ti panangaramat daytoy a kas medium iti panangipaawat, panangisuro kadagiti sensitibo a banag a saan a masukit ti rikna no diman iti panangawid ti interes dagiti ubing.
Sakbayna rimmuar, saan a madakdakamat iti literature dagiti ubbing dagiti sensitibo a banag. Ti kangrunaan a parikut ket no kasano nga idalan daytoy kabarbaro wenno simmari iti kas iti gagangay a topiko. Ngem saan a maawanan ni mannurat iti panglakagan, tapno naannayas ti panangipaawat ken pannakaisuro iti kayat nga ibaga no isu ti intension ti sinurat. Agdepende daytoy no ania a klase ti approach ti usaren iti tumutop a lenguahe—daytay saan a makasugkar no di ket makaay-ayo a lenguahe a tumutop la unay a para kadagiti ubbing.
Iti salaysay ni Eugene Y. Evasco a “Sitwasyon ng Panitikang Pambata sa Pilipinas (2010-2012)” nangdakamat dagiti sumagmamano a sinurat iti sensitibo a banag. Maibilang kadagiti nadakamat ti sinurat ni Ma. Ceres P. Doyo a “Bituin and the Big Flood” (2010) a nakatrataran ti kalamidad ken no kasano a sakbayan dayta tapno maliklikan iti saan a nasayaat nga ibunga dayta a kalamidad; iti gimong lalo idi un-unana a panawen ket adda ti tugkik ti pannakaawat no kasano nga ilugar ti maysa nga ampon—kunaen a sarado ti ridaw wenno maysa a sarado a saritaan iti muging ti gimong, ngem iti sarita ni Luis Gatmaitan nga “Ipinaglihi sa Labanos” ket linukatanna dagiti adu a muging iti nasged a pannakaawat ken nakatrataran iti ngatangata ti maysa nga ampon; iti sarita a “Paikot-ikot” a sarita ni Irene Carolina Sarmiento maipapan iti kasasaad ti ubing nga autistic—pudno la unay a nasken a mapespes a nalaing ti aanusan ken pannakaawat kadagiti addaan rangkap, banag a nagballigi ti autor a nangiparang. Kasano nga awaten ti ti pannakatay? Wenno ipapatay? Not even kadagiti nataengan ket saanda a maawatan, di mas lalon kadagiti ubbing a dida maawatan? Ngem nailawlawag a nalaing iti sarita a “Heaven’s Butterfly” a sarita da Cathy ken Pia B. Guballa.
Ti realism a mapaspasamak iti gimong maipapan iti militarisasion iti kaawayan, maipapan iti agrario ken kasasaad dagiti indigenous people a kas iti maaninag iti sarita ni Edgardo Maranan.
Kadagiti addaan rangkap nga ubbing, ti sarita a “Hands That Bridge” Perpi Tiongson; ti kinapateg ti epiko a Hudhud iti Ifugao iti winarwar ni Agay C. Llanera; ti pannakasursuro nga agpinta ken panangisuro daytoy kadagiti kapada nga ubbing ti tinaming ni Bong Oris iti A Reader’s Story; ken Pallete of Dreams ni Liwliwa Malabed; ti Why Can’t Uncle Martin Fix My Bike ni Czaria Vijulet Jusi maipapan ti kabibiag ti OFW; The Spirit of the Rain ni John Anthony Tindoc; ti panangisubo ti natnag a kanen iti Five Seconds Only ni Hannah Lyn Creencia; ubing nga addaan iti diperensia iti utek iti maipapan dagiti sarita a Crooked ni Hannah Lyn Creencia ken ti Maki’s Colorful World ni Margaret P. Yarcia
Uray iti panagbaliw iti panirigan iti seksualidad wenno ti maipapan iti gay world ket saan a nakalibas kadagiti mannurat iti children’sa lit, uray ken ni Ilokano ket adda met daytoy babaen iti komiks a panagasawa da tomboy ken ni bakla a nobela iti Bannawag.
Iti Ilokano lit, tumpaw, rumabaw ti sarita maipapan kadagiti indigenous people maipapan iti kinanumo ti maysa nga ubing nga Aeta—siempre wenno gagangay a saan a maikkan iti atension gapu ta kameng iti indigenous people, ngem kas akem dagiti titser—no kasano nga akseptaren dagiti babassit a banag, a kas iti pannakapatudon ken ni Aeta a mangaramid iti intermission number iti Boy Scout Jamboree, nga amin a nangited iti intermission ket nagsagrap iti dir-i ken pammadayaw; dimteng ti batang ti eskuelaan ni Aeta ket nagpasango nga agtokar babaen iti nose flute nga indigenous a musical instrument dagiti Aeta ket tinokarna ti kanta a “O Naraniag a Bulan” ken adu iti naragsakan ket indauloan pay ti superbisor iti nagpasango iti salonan a napan nagsala ket sinaruno met dagiti dadduma a mannursuro ket ti intermission number ni Aeta ti nagpaay a kararagsakan iti dayta a pasken; ti sarita a para ubbing, ket saan laeng a para iti entertainment no di ket suroanna dagiti riders a mangapseptar kadagiti babassit a bambanag aglalo iti panagpapada ti amin a tao, ken panangipakita no asino a talaga ti modelo a titser—saan nga ideskribir babaen iti balikas no di ket iti aramid.
Addan dagiti sensitibo a topiko ti children’s lit iti Literatura Ilokana ngem na-classify a kas sarita lattan. Maikkan koma pay iti ad-adu a panawen ken atension tapno rumangpaya met. @
Posted by Ka Iddo at 6:16 AM
No comments:
Subscribe to: Post Comments (Atom)
eng_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn eng_Latn eng_Latn eng_Latn