Moises—Nagbiag Idi Wenno Sarsarita?
Moises—Nagbiag Idi Wenno Sarsarita?
NAIPASNGAY ni Moises iti sidong ti pangta ni patay. Ti ilina ket paset ti grupo dagiti agakar-akar a pamilia a nagnaed idiay Egipto a kadua ti amada a ni Jacob, wenno Israel, tapno malasatanda ti panagbisin. Iti pinulpullo a tawen, sitatalna a nakipagnaedda kadagiti kaarrubada nga Egipcio. Ngem pagammuan ta dimteng ti nakaam-amak a panagbalbaliw. Kuna ti maysa a mabigbigbig a historikal a report: “Adda timmaud iti Egipto a maysa a baro nga ari . . . Ket kinunana kadagiti tattaona: ‘Adtoy! Dagiti umili iti annak ti Israel ad-aduda ken nabilbilegda ngem datayo. Umaykayo! Makilangentayo a sisasaldet kadakuada, ta amangan no umaduda.’ ” Ania ti planoda? Malapdan ti iyaadu dagiti Israelita babaen ti panangaramid kadakuada nga “adipen a maikuskuspil” ken kalpasanna imbilinna kadagiti Hebreo a komadrona a patayenda ti aniaman nga ubing a lallaki a paltotenda. (Exodo 1:
Ti agassawa nga Israelita a da Amram ken Jocabed “saanda a nagbuteng iti bilin ti ari.” (Hebreo 11:23) Nagpasngay ni Jocabed iti anak a lalaki a nadeskribir idi agangay kas “nadibinuan ti kinalibnosna.” * (Aramid 7:20) Nalabit nabigbigda a parparaboran ti Dios daytoy nga ubing. Iti aniaman a kasasaad, dida kayat a mapapatay ti anakda. Uray no agpeggad ti mismo a biagda, inkeddengda nga ilemmeng ti ubing.
Kalpasan ti tallo a bulan, ni Moises ket saanen a mailemmeng ti dadakkelna. Gapu ta awanen ti sabali a pamuspusanda, kastoy ti inaramidda: Inkabil ni Jocabed ti maladaga iti bassit a papiro a bilog sa pinatapawna iti Karayan Nilo. Dina ammo a rugrugianna idin dagiti pasamak tapno maaddaan ni Moises iti dakkel nga impluensia iti historia!
Makakombinsir Aya Dagitoy a Pasamak?
Adu nga eskolar ti mangibaga a sarsarita laeng dagitoy a pasamak. “Ti agpayso,” kuna ti Christianity Today, “awan ti nasarakan nga uray bassit laeng a nakabakab nga ebidensia maipapan [kadagiti tawen] a nagnaed ti annak ni Israel idiay Egipto.” Nupay mabalin nga awan dagiti direkta nga ebidensia, nagadu ti saan a direkta nga ebidensia a pudno ti salaysay ti Biblia. Kuna ni James K. Hoffmeier, a maysa nga Egiptologo (mangad-adal kadagiti bambanag maipapan iti nagkauna nga Egipto), iti librona nga Israel in Egypt: “Dagiti nakabakab nga impormasion nalawag nga ipakitada a dagiti umili iti Levant [dagiti pagilian a kabangibang ti makindaya a Mediteraneo], masansan a mapanda idi idiay Egipto nangruna no dakes ti paniempo gapu iti tikag . . . Isu a manipud 1800 agingga iti 1540 K. K. P., ti Egipto ket maysa a makaallukoy a lugar a papanan dagiti Semitiko (a pakairamanan ti Hebreo, Aramaiko, ken Arabe) ti pagsasaoda nga umili iti makinlaud nga Asia.”
Kasta met a nabayagen a mabigbigbig nga umiso ti panangiladawan ti Biblia iti panangtagabo ti Egipto. Ipadamag ti libro a Moses
Agpayso met ti deskripsion ti Biblia iti bassit a bilog nga inusar ni Jocabed. Kuna ti Biblia a dayta ket naaramid iti papiro, a sigun iti Commentary ni Cook, “gagangay nga us-usaren dagiti Egipcio iti panagaramidda kadagiti nalag-an ken napartak a bilog.”
Nupay kasta, saan aya a makakombinsir nga ibilin ti maysa nga agturay iti nasion ti awanan-asi a panangpapatay kadagiti maladaga? Palagipannatayo ti eskolar a ni George Rawlinson: “Nasaknap . . . ti panangikisap kadagiti maladaga iti nadumaduma a tiempo ken lugar, ken naibilang laeng a bassit a banag.” Kinapudnona, adda dagiti nakaam-amak a rineprep a panangpapatay uray iti moderno a tiempo. Mabalin a nakaam-amak ti salaysay ti Biblia, ngem makakombinsir dayta.
Naampon iti Sangakabbalayan ni Faraon
Saan a naiparna laeng ti nagtungpalan ti maladaga ni Jocabed. ‘Inkabilna [ti bilog] iti tengnga dagiti runo idiay igid ti karayan Nilo.’ Mabalin a daytoy ti lugar a namnamaenna a pakasarakan iti dayta. Nalabit daytoy ti lugar a kanayon a pagdigusan ti anak ni Faraon. *
Dagus nga adda nakakita iti bassit a bilog. “Idi linuktan [ti anak a babai ni Faraon] dayta nakitana ti ubing, ket adtoy ti ubing a lalaki agsangsangit. Iti kasta nakarikna iti panangngaasi kenkuana, nupay kinunana: ‘Maysa daytoy kadagiti annak dagiti Hebreo.’ ” Inkeddeng ngarud ti prinsesa ti Egipto nga amponenna. Nabayagen a nalipatan ti aniaman nga impanagan ti dadakkelna kenkuana. Ita, isut’ mabigbigbig iti intero a lubong babaen iti impanagan ti nangampon kenkuana
Ngem nakappapati kadi nga amponen ti prinsesa ti Egipto ti kasta nga ubing? Wen, ta isuro ti relihion dagiti Egipcio a maikalikagum dagiti naasi nga aramid tapno makapan ti maysa a tao idiay langit. No maipapan iti mismo a panangampon, kuna ti arkeologo a ni Joyce Tyldesley: “Makipatas dagiti babbai nga Egipcio kadagiti lallaki. Agpada dagiti kalinteganda iti linteg ken iti ekonomia, sigun iti prinsipio, ken . . . dagiti babbai mabalinda ti agampon.” Maysa a kadaanan a papeles maipapan iti panagampon paneknekanna ti panangampon ti maysa a babai nga Egipcio kadagiti adipenna. No maipapan iti pannakatangdan ti ina ni Moises nga agtagibi, kuna ti The Anchor Bible Dictionary: “Ti pannakatangdan ti ina ni Moises a mangtagibi kenkuana . . . ipasimudaagna a dayta met la nga urnos ti masursurot kadagiti tulagan ti panagampon idiay Mesopotamia.”
Ket gapu ta naampon, mailimed kadin ti pudno a kinatao ni Moises kas di nasayaat ti pakasaritaanna a Hebreo? Kasta ti imparang dagiti pelikula ti Hollywood. Ngem naiduma ti ipamatmat dagiti Kasuratan. Ni manangna a Miriam, sisisirib nga inyurnosna a ni Moises ket tagibien a mismo ti inana a ni Jocabed. Sigurado a daytoy a managbuteng iti Dios a babai dina inlimed ti kinapudno manipud iti anakna! Ket tangay idi un-unana, masansan a mapasuso dagiti annak iti sumagmamano a tawen, umdas ti tiempo ni Jocabed a mangisuro ken Moises maipapan ‘iti Dios ni Abraham, Isaac, ken Jacob.’ (Exodo 3:6) Dayta a naespirituan a pamuon ti nakatulong ken Moises, ta kalpasan a naited iti anak a babai ni Faraon, “nasursuruan ni Moises iti isuamin a kinasirib dagiti taga Egipto.” Saan a mapatalgedan ti kunaen ti historiador a ni Josephus a naragpat ni Moises ti ranggo a heneral iti pannakigubat iti Ethiopia. Ngem ibaga ti Biblia a ni Moises ket “mannakabalin idi iti sasao ken ar-aramidna.” *
Idi agtawenen iti 40, sisasaganan ni Moises nga agbalin a prominente a lider idiay Egipto. Mabalin a naaddaan koma iti pannakabalin ken kinabaknang no nagtalinaed iti sangakabbalayan ti ari. Pagammuan ta adda napasamak a nangbalbaliw iti biagna.
Naidestiero Idiay Midian
Maysa nga aldaw, ‘naimatangan ni Moises ti maysa nga Egipcio a mangkabkabil iti maysa a Hebreo a maysa kadagiti kakabsatna.’ Adu a tawen a tinagiragsak ni Moises ti pannakitimpuyogna kadagiti Hebreo ken Egipcio. Ngem idi nakitana ti padana nga Israelita a makabkabil
Nagbiit ken din maibabawi ti panagtignay ni Moises: “Idin pinapatayna ti Egipcio ket inlemmengna iti kadaratan.” (Exodo 2:12) Inaramidna daytoy saan a “maigapu iti kellaat a pungtot,” kas kinuna ti maysa a kritiko. Nupay di umiso, mabalin a dayta ti panagtignay a buyogen ti pammati iti kari ti Dios a maispalto ti Israel manipud Egipto. (Genesis 15:
Iti kasla nakaun-unday nga 40 a tawen, nagbiag ni Moises kas nanumo a pastor, ta awanen ti namnamana nga agbalin a manangisalakan. Ngem maysa nga aldaw, inturongna ti arban ni Jetro iti asideg ti Bantay Horeb. Nagparang ken Moises sadiay ti anghel ni Jehova babaen iti sumsumged a bassit a kayo. Panunotem ti eksena: “Iruarmo ti ilik nga annak ti Israel manipud Egipto,” imbilin ti Dios. Ngem nagkedked ni Moises idi simmungbat iti Dios. “Siasinoak tapno mapanak koma ken Faraon ket kasapulan nga iruarko ti annak ti Israel manipud Egipto?” Imbagana pay ketdi ti personal a pagkapuyanna a di umiso nga inladawan dagiti agar-aramid iti pelikula: Nabatad nga agbeddal nga agsao. Naiduma unay ni Moises kadagiti bannuar iti nagkauna a sarsarita! Ti 40 a tawen a panagipastorna ti namagpakumbaba ken namagbalin kenkuana a naanus. Nupay awan panagtalek ni Moises iti bagina, agtalek ti Dios a sisasaganan a mangidaulo!
Panangispal Manipud Egipto
Pimmanaw ni Moises idiay Midian ket napan iti sanguanan ni Faraon, tapno kiddawenna a mawayawayaan ti ili ti Dios. Idi nagkedked ti nasukir nga agturay, dimteng ti sangapulo a saplit. Nagresulta ti maikasangapulo a saplit iti ipapatay dagiti inauna iti Egipto, isu a ti naabak a Faraon winayawayaanna met laeng dagiti Israelita.
Nalatak dagitoy a pasamak kadagiti kaaduan a managbasa. Ngem adda kadi aniaman a historikal a pasamak kadagitoy? Kuna ti dadduma a tangay saan a nainaganan ti Faraon, mabalin a parparbo laeng dayta. * Nupay kasta, ni Hoffmeier, a nadakamat itay, kunana a masansan a saan a dakamaten dagiti mannurat nga Egipcio ti nagnagan dagiti kabusor ti Faraon. Kunana: “Sigurado a bigbigen dagiti historiador a pudno ti pannakigubat ni Thutmose III iti Megiddo nupay saan a nailanad dagiti nagan ti ari ti Cades ken Megiddo.” Ibaga ni Hoffmeier a saan a nainaganan ti Faraon gapu iti “naimbag a narelihiosuan a rason.” Maysa pay, babaen ti saan a panangiraman iti nagan ti Faraon, ti salaysay iturongna ti atension iti Dios, saan a ken Faraon.
Nupay kasta, saan a mamati dagiti kritiko a napasamak ti ipapanaw ti nagadu a Judio manipud Egipto. Kuna ti eskolar a ni Homer W. Smith a ti kasta nga ipapanaw ti nagadu a tao “sigurado a nakalatlatak koma iti pakasaritaan ti Egipto ken Siria . . . Ad-adda a ti sarsarita maipapan iti ipapanaw ket ballikug ken parparbo laeng a salaysay maipapan iti ipapanaw ti sumagmamano a Judio idiay Egipto sada napan idiay Palestina.”
Agpayso nga awan ti nasarakan a rekord ti Egipto maipapan iti kastoy a napasamak. Ngem saan nga agkedked dagiti Egipcio a mangbalbaliw iti historikal a rekord no ti kinapudno ket pakaibabainan wenno maibusor iti napolitikaan a pagimbaganda. Idi nagturay ni Thutmose III, kayatna nga ikkaten ti pakalaglagipan ti sinarunona a ni Hatshepsut. Kuna ti Egiptologo a ni John Ray: “Napunas dagiti suratna, nalikmut iti pader dagiti poste a pakalaglagipan kenkuana, nalipatan dagiti monumentona. Saan nga agparang ti naganna kadagiti historikal a rekord.” Napasamak met ti kakasta a panangbalbaliw wenno panangilemmeng kadagiti nakababain a banag iti moderno a panawen.
Yantangay awan dagiti nakabakab nga ebidensia maipapan iti panagdaliasat idiay let-ang, masapul a laglagipentayo nga agakar-akar dagiti Judio. Saanda a nagibangon kadagiti siudad; saanda a nagmula. Nalabit dagiti laeng tugotda ti imbatida. Ngem mabasatayo iti Biblia a mismo dagiti makakombinsir nga ebidensia a napasamak dayta a panagdaliasat. Matuktukoy dayta iti intero a nasantuan a libro. (1 Samuel 4: 8; Salmo 78; Salmo 95; Salmo 106; 1 Corinto 10:
Awan duadua ngarud a nakappapati ken agpayso ti salaysay ti Biblia maipapan ken Moises. Ngem nakabaybayagen a nagbiag. Kasano a maimpluwensiaan ni Moises ti biagmo ita?
[Footnotes]
^ par. 3 Ti literal a kaipapananna ket “napintas iti Dios.” Sigun iti The Expositor’s Bible Commentary, mabalin a ti ebkas saanna laeng a tuktukoyen dagiti pisikal a kalidad ti ubing no di ket “dagiti kalidad ti pusona.”
^ par. 11 “Kadawyan nga ugali idiay kadaanan nga Egipto” ti panagdigus iti Nilo, kuna ti Commentary ni Cook. “Madaydayaw ti Nilo kas maysa a nagtaudan . . . ni Osiris, ken addaan iti naisangsangayan a pannakabalin a mangipaay iti biag ken kinabunga gapu iti danumna.”
^ par. 12 Daytoy a nagan ket pagdedebatean dagiti eskolar ti etimolohia wenno pakasaritaan ti nagtaudan ti maysa a sao. Iti Hebreo, ti Moises kaipapananna ti “Naalaw; Naispal iti Danum.” Inkalintegan ti historiador a ni Flavius Josephus a ti Moises ket nagtipon a dua a sasao ti Egipto a “danum” ken “naispal” ti kaipapananna. Itatta, mamati met ti dadduma nga eskolar a ti nagan a Moises ket nagtaud idiay Egipto ngem mamatida a nalabit ti kaipapananna ket “Anak.” Ngem daytoy a panagrason ket naibasar iti agkaasping nga uni ti sao a “Moises” ken ti dadduma a nagan dagiti Egipcio. Tangay awan ti sigurado a makaammo iti pannakaibalikas ti kadaanan a sao a Hebreo wenno Egipcio, pugpugto laeng dagita a teoria.
^ par. 14 Kuna ti libro nga Israel in Egypt: “Ti intero nga ideya a napadakkel ni Moises iti sangakabbalayan ti ari ket kasla sarsarita. Ngem no sukimaten ti sangakabbalayan ti ari iti pakasaritaan ti New Kingdom (pakasaritaan ti Egipto iti maika- 18 agingga iti maika- 20 a dinastia idi agarup 1550 agingga idi 1070 K. K. P.) ipamatmatna nga agpayso dayta. Rinugian ni Thutmose III . . . ti kadawyan nga ar-aramidenna idi a panangipan kadagiti prinsipe ti naparmek nga ar-ari ti makinlaud nga Asia idiay Egipto tapno masanay dagitoy iti wagas ti panagbiag dagiti Egipcio . . . Isu a gagangay nga adda dagiti ganggannaet a prinsipe ken prinsesa iti sangakabbalayan ti ari ti Egipto.”
^ par. 22 Kuna ti dadduma a historiador a ni Thutmose III ti Faraon idi panawen ti ipapanaw dagiti Israelita manipud Egipto. Dadduma ti mangibaga a ni Amenhotep II, Ramses II, ken dadduma pay. Gapu ta saan a naurnos ti kronolohia dagiti Egipcio, saan a masinunuo no siasino daytoy a Faraon.
[Box/Picture on page 5]
Pannakaalaw ni Moises
Kunaen dagiti kritiko a ti pannakaalaw ni Moises manipud Karayan Nilo ket kasla kaasping ti nagkauna a sarsarita maipapan ken Ari Sargon iti Akkad a maysa nga estoria nga ibaga ti dadduma nga immun-una ngem iti estoria ni Moises. Saritaenna met ti maysa a maladaga nga adda iti basket a naalaw iti karayan.
Nupay kasta, adu dagiti agkakaasping a pasamak iti historia. Ket saan a karkarna idi a kas ti pagarupentayo ti panangikabil iti maysa a maladaga iti karayan. Kuna ti Biblical Archaeology Review: “Laglagipentay koma a ti Babilonia ken Egipto ket kagimongan nga agpadpada nga adda iti takdang ti karayan ket ti panangikabil iti maladaga iti nagalagalaan a basket ti mabalin a naim-imbag a pamay-an ti panangibelleng iti maladaga ngem ti panangibelleng lattan kenkuana iti basuraan, a gagangay idi a mapasamak. . . . Ti estoria maipapan iti pannakasarak ken panagbalinna a natan-ok ti mabalin a tema ti sarsarita, ta kanayon nga adda mapasamak a kasta iti pudno a biag.”
Kuna ni Nahum M. Sarna iti librona nga Exploring Exodus, a nupay adda dagiti pagaspingan, “adu a napapateg a banag” ti nagdumaan ti estoria ti pannakaipasngay ni Moises ken ti “Sarsarita ni Sargon.” Saan ngarud a makakombinsir ti kunaen dagiti kritiko a ti salaysay ti Biblia ket nagtaud iti sarsarita dagiti pagano.
[Box/Picture on page 8, 9]
Asino ti Nagsurat iti Umuna a Lima a Libro ti Biblia?
Gagangay a ni Moises ti mapadayawan nga autor ti umuna a lima a libro ti Biblia a maawagan iti Pentateuko. Mabalin a nakagun-od ni Moises iti impormasion nga immun-una pay ngem kadagiti historikal a surat. Ngem mamati ti adu a kritiko a saan a pulos nga insurat ni Moises ti Pentateuko. “Nalawlawag pay ngem ti silnag ti init a saan nga insurat ni Moises ti Pentateuko,” kinuna ti maika-17 a siglo a pilosopo a ni Spinoza. Iti maudi a kagudua ti maika-19 a siglo, ti Aleman nga eskolar a ni Julius Wellhausen pinaglatakna ti teoria a “naibasar kadagiti rekord”
Imbaga ni Wellhausen a kanayon nga inusar ti maysa nga autor ti personal a nagan ti Dios a Jehova. Ti sabali nga autor inawaganna ti Dios nga “Elohim.” Ti sabali pay maipagarup nga insuratna dagiti alagaden ti saserdote iti Levitico, ket ti sabali pay insuratna ti Deuteronomio. Nupay daytoy a teoria ket pinati ti dadduma nga eskolar iti pinulpullo a tawen, ti libro a The Pentateuch, nga insurat ni Joseph Blenkinsopp, awaganna ti pagarup ni Wellhausen “a makariro” a teoria.
Ilawlawag ti libro nga Introduction to the Bible, ni John Laux: “Ti Documentary Theory a naibasar iti pagarup ti maysa a tao ket mabalin nga agpannuray iti pagayatan dayta a tao wenno palso nga interamente. . . . No agpayso ti Documentary Theory, mabalin a dagiti Israelita ket biktima ti awan serserbina a panangallilaw idi impalubosda a surotenda ti nainget unay a linteg. Mabalin a daytoy ti kadakkelan a ballikug a napasamak iti intero a pakasaritaan ti lubong.”
Kuna ti sabali pay nga argumento a ti nadumaduma nga estilo ti pannakaisurat ti Pentateuko ti pammaneknek nga adu ti autor. Nupay kasta, kuna ni K. A. Kitchen iti librona nga Ancient Orient and Old Testament: “Awan ti kaipapanan ti nagduduma nga estilo ti pannakaisurat. Iparangarang laeng dagitoy ti nagduduma a tema.” Masarakan met ti nadumaduma nga estilo ti panagsurat “kadagiti nagkauna a surat a di mapagduaduaan a maymaysa ti nangisurat.”
Nakapuy ti argumento a ti pannakausar ti nagduduma a titulo ti Dios ket pammaneknek nga adu ti autor. Iti bassit laeng a paset ti Genesis, maawagan ti Dios a “ti Kangatuan a Dios,” “Namataud ti langit ken daga,” “Soberano nga Apo Jehova,” “Dios ti panagkita,” “Dios a Mannakabalin-amin,” “Dios,” “ti pudno a Dios,” ken “ti Ukom iti intero a daga.” (Genesis 14:
Nabataden ti kinakapuy daytoy a panagrason no mayaplikar kadagiti kagiddanna a naisurat. Iti maysa a nabiit pay a libro maipapan iti Gubat Sangalubongan II, ti kangrunaan a ministro ti gobierno ti Alemania naawagan a “Führer,” “Adolf Hitler,” wenno basta “Hitler” iti baet laeng ti sumagmamano a panid. Adda kadi asinoman a makaitured a mangibaga a daytoy ipamatmatna nga adda tallo a nadumaduma nga autor?
Nupay kasta, umad-adu latta ti nadumaduma a teoria ni Wellhausen. Mairaman kadagitoy ti teoria nga imbaga ti dua nga eskolar maipapan iti autor a kankanayon a nangusar iti personal a nagan ti Dios a Jehova. Saanda laeng nga inlibak a ni Moses ti nangisurat no di ket imbagada a ti nangisurat ket “maysa a babai.”
[Picture]
Sipapakumbaba nga inlanad ni Moises ti biddutna tapno maidayawna ti Dios
[Ladawan iti panid 7]
Lamina iti maysa a tanem idiay Egipto a mangiladawan kadagiti tagabo nga agar-aramid iti ladrilio
[Credit Line]
Erich Lessing/Art Resource, NY
ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn lus_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn eng_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn eng_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn eng_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn zho_Hans srd_Latn