Dagiti Kampana
DUA nga aldaw sakbay ti Paskua idi umay ni Apong Lakay ditoy Rosales tapno alaennak a mangadkadua kenkuana iti talonna idiay Carmay. Nagawid kano ngamin ti lalaki a katulonganna ta mapan maki-Paskua iti taeng dagiti kabagianna idiay ballasiw ti Agno.
Simmangpet a managsaggaysa ti addangna iti nabisilan a dalan idinto nga itektekkenna ti ballatinaw a bastonna, maysa a pakalaglagipan iti panaggobernadorsiliona idi kabambannuaganna. Naiparaut ti palloka kadagiti sakana. Iti ulona, saan a naannad ti pannakaitakkab ti kadaanan a kallugongna a buntal. Adu a rigatna a manglinteg iti takderna, ngem dina latta malapdan ti pannakaitibkolna.
Idi sumardeng iti arsadanan ti agdan, madlaw unay ti pannakabannogna nupay asideg ti pinagnana manipud iti estasion ti trak. Pinukkawannak ni nanang iti pagay-ayamak tapno atibayek ni apong nga umuli.
Immagepak iti kuribetbeten a bukot ti dakulapna, ngem idi tulongak iti yuulina, kinitanak, kinitana ti bassit nga imak a mangteng-tengngel iti takiagna sana kinuna: "Agyamanak, apok… Ngem ala, inka agay-ayamen. Kabaelak ti umuli."
Ngem saan a nagwaywayas nga umuli ta sinabat a dagus da tatang ken nanang ket inassibayda. Maysa daytoy kadagiti narasay nga isasarungkar ni apong, a mapasamak laeng iti las-ud ti dua wenno tallo a tawen. Nagtaltalinaed idiay talonna, iti nagbaetan ti Waig Andolan ken Karayan Agno, a binakirna idi kallabes a limapulo a tawen. Iti dayta a disso ti nangipaduyakyakanna kadagiti mannalon kadagiti siribna maipapan iti panagtalon, a sa laeng masinga no mapan mangopisina idiay ili, kas gobernadorsilio.
Idi bassitak pay, sangkakuna ni nanang nga ipannak iti 'yan ni apong no agsubegsubegak. Nupay dakkel ti panagtamedko ken ni apong, saan met a tao a nakabutbuteng iti panangipagarupko, ket idi natakuatan ni nanang a saanak a mabuteng ken ni apong, sinublianna ti sigud nga ar-aramatenna--ti pagbaut.
Iti maysa a lakay nga agtawen iti nasurok a sangagasut, natibker pay laeng ni apong nupay sunganien ti masansan a pannakaitibkolna a magna dayta. Nagsakit iti naminsan ket malagipko pay laeng daydi nasipnget a rabii ti Setiembre a panagkabaliomi kada manong a maysa a doktor a nagpa-Carmay. Nasarakanmi ni apong a sidadata iti papag ket dina kayat ti agas nga ipainum ti mangngagas. Kas maysa a lakay a nakapagpapasen iti biag, kinunana a no dumteng ni patay kenkuana, awan ti makaigawid.
Ta naisaganaannan ni patay. Idiay ili, saan a pa-limed ti lungon a pinaaramidna idi nasurok laeng a siam a pulo ti tawenna. Ngem inlako ni tatang daytoy napintas a lungon a nakalupkopan iti pirak idi isardeng ni apong ti panagsaludsodna maipapan itoy.
Nakakaskasdaaw, kinuna ni tatang, nga iti nagmalem iti dayta nga aldaw, saan a dinamag ni apong ti nasao a lungon, idinto a sangkasaludsodna no maisarsar-ong idi, wenno no umaway met da tatang ken nanang idiay Carmay.
Adu ti masdaaw idiay ili iti gasat ni apong a mangipapas iti panagluom ti biagna. Nakitana amin nga annakna a dimmakkel ken nangasawa, nagpamilia ken natay, ket isu, napigsa pay laeng nga agdakiwas kadagiti talon idiay Carmay a kas man makipinnaut iti daga a dinalusanna.
"Ibagak kenka ti palimed ti napaut a biag," kinunana iti nabatad a timek idi sarungkaran ni manong idiay Carmay, idi kasangsangpetna iti panagadalna iti medisina idiay siudad. "Naynay a panagtrabaho, nadalus a panunot ken nalinteg a panagbiag."
Ngem sabali ti panangipapan dagiti kaarrubana, nangruna dagiti manamati iti an-anito. Mabalin, kunada, a nangngegna ti uni dagiti kampana iti Paskua, ta atiddog kano ti biag dagiti makangngeg iti dayta naisangsangayan nga aweng ti kapatgan a rabii.
Saan a patien ni apong a dayta ti gapu ti napaut a biagna. Saan a relihioso nupay nasinged unay ti pannakainaigna iti daga, ti daga a patienna unay nga agbunga gapu iti pannakabalin ti Dios. Nabayagen daydi idadap-awna iti simbaan; idi pay laeng panawen ti rebolusion, nangrugin ti pannakatippuog ti pammatina kadagiti padi, ket nagangayanna, napukaw ti pammatina iti Simbaan.
Iti sardam a panagsasangomi a mangrabii, natalna unay ti langa-na. Naulimek iti naimas a panna-nganna. Nabayag a nangan, ket isu ti naudi. Idi malpas, kinitanak ket kinunana: "Boy, sika ti inaudian. Sumurotka kaniak idiay Carmay inton bigat, kas inaramid amin dagiti kakabsatmo idi ub-bingda. Kadkaduaennak agingga iti sumangpet 'diay katulongak."
Diak ammo ti isungbatko ket kinitak da tatang ken nanang tapno paidalanak. Kinuna ketdi ni nanang nga innawak dagiti pinggan ta isaganana dagiti ma-sapulko a sumurot ken ni apong.
NAULIMEK nga away ti Carmay. Lumasat ti kalsada probinsial iti maysa a pingirna. Maysa a disso a nagaarimuto-ngan dagiti balay a nagatep iti pan-aw ket ti balay ni apong ti kadakkelan. Kadagiti sumagmamano a rabii sakbay ti Paskua, malagipko ti panagaramid dagiti nataengan iti sinuman ken dudomen kadagiti paraanganda. Ngem naragragsak idiay ili. Adda ti Misa Aginaldo ket mangngeg dagiti musiko iti plasa, a mangriing kadagiti tattao. No makariingkamin, ituredmi ti lam-ek ket mapankami makimisa, ngem uminumkami pay nga umuna iti napudot a taho idiay kombento sakbay a sumrekkami iti simbaan. Iti saan a mabayag, buyaenmin dagiti sipapasged a kandela iti sanguanan ti altar ken denggenmi dagiti nasam-it a kanta ti Paskua. 'To no kuan, sumiripen ti init kadagiti kakaykaywan ti Bantay Balungao. Ket iti karabiyan ti Paskua, agsasalip dagiti bungbongmi ken mangbuangaykami iti sibakong orkestra a pakiPaskuami iti binalambalay.
Ngem iti balay, ni apong, linteg met ti kaipapanan ti tunggal balikas ni apong. Ta ania kadi ti Carmay iti panawen ti Paskua, no saan a nalawa a kataltalonan a naluom kadagiti dawa ti pagay a bayag; awan ti makasinga iti ulimek no saan a ti natinggaw a pukkaw ti lakay a mannalon a mangawag kadagiti annakna nga agdidigos iti karayan, wenno dagiti martines a maringgoran a mangduol kadagiti piekda iti tuktok dagiti silag.
"Saanta a maturog ditoy balay no rabii," kinuna ni apong iti sumuno nga agsapa bayat ti panamigatmi. "Maturogta idiay taltalon tapno mabantayanta dagiti maani."
Dakkel ti nagbaliwan ti panawen, masansan a kuna ni apong. Idi un-unana, no panagaani, mapatpat ti pagay, mareppet a mapempen iti kataltalonan ket santo laeng mayawid no madanon ti panagiirik.
Dakami ti miningmingmingan dagiti tattao iti agsapa a panagturongmi iti estasion ti trak; siak a maysa nga ubing a mangiturturong iti lakay a nganngani saan a makapagna gapu iti kasikkil ti pannakaalmidor ti pantalonna. Ngem maysa met a dayawko ti pannakiku-yogko ken ni apong, ta isu ti maysa kadagiti nakipagbangon iti ilimi banag nga ammo ti amin nga umili.
Idi lumabaskami iti simbaan, kinu-nak: "No saanak la a sumurot kenka, apong, agkantaak koma dita simbaan no rabii… 'ton bisperas ti Paskua…"
Nagrupanget ni apong ket iti pannakaimatangko iti pannakasuronna, saanakon a nagtimek.
IDI sumangpetkami idiay away, napintas ti panagsaknap ti lawag ti init kadagiti kataltalonan. Manipud iti bit-ang nga agturong iti balay ni apong, nalayang a maimatangan dagiti bumalbalitok a pinagayan.
Simrekkami iti dakkel a ridaw. Dagiti nabunton a mais ken napempen nga iket ti immuna a nakitak. Iti kosina, sumagmamano a manok ti agtuktuktok kadagiti naiwara a mais. Linutok ti pangrabii, ket idi agsaknap ti salemsem ti angin ti Disiembre iti sardam, imbaga ni apong a balkotek ti ules ken sumagmamano a pungan. Di nagbayag, napanna ginuyod ti ulnas ket daytoy ti nagikargaanmi kadagiti alikamenmi a maturog idiay kannag.
Saankami a nairidep a dagus idi maaplaganmin iti garami ti ulnas a pagiddaanmi. Iti 'yanmi, mangngegmi ti kanta dagiti ubbing ken ti arimbangaw dagiti agragragsak a pumurok iti asideg a kabalbalayan. Adayo ditoyen ti ili ti Rosales. Awan ti mangngegmi nga uni manipud sadiay; uray ti kanalbuong dagiti bungbong ken dagiti rebentador a masansan a sindian dagiti ubbing.
Naulimek ti aglawlaw. Ket di nagbayag, rinugian ni apong ti agsarita: dagidi aldaw a pasig pay laeng a kapan-awan daytoy a disso; dagidi aldaw a kaadda ti uleg iti tunggal regkang; dagidi aldaw a panagsalog dagiti pagayamna a Bago iti Cordillera ket umayda agisukat iti karne ti ugsa iti arado; dagidi aldaw a di pay laeng unay napegges ti Karayan Agno ken kaadu ti ikan idiay Waig Andolan, ken dagiti panawen a panagkamkamatna iti ugsa ken alingo iti paraangan ti balayna.
"Ngem nagbaliw ti panawen," kinu-nana idinto nga impug-awna ti asuk ti pinadisna, "ket naikuyog ti panagbaliw ti daga."
Sinaritana dagiti napanen a Paskua, nupay dina malagipen dagiti kangrunaan a napasamak. Sinaritana met dagiti adu a rabii a panagmaymaysana nga agbantay kadagiti pagay iti kataltalonan.
"Boy," kinunana, "makaipaay iti nasayaat a pampanunot ti ulimek iti kannag. Ditoy, a saan ket nga iti sabali a disso, no maymaysaka, as-asidegka ken ni Apo Dios."
Diak maawatan idi ti kayatna a sawen ta maysaak a sakristan idiay simbaan ket adda naisigud a pannakaawatko iti Dios ken iti relihion. Ngem siuulimek latta a dimngegak kenkuana -kadagiti di agsisilpo a saritana, maipapan iti rebolusion, agingga iti panagpukaw iti panagdengngegko ti anabaab dagiti tattao iti labes ti kalsada ket dimmagsen ti kalub dagiti matak.
Nakadungsaak ngata ta idi ma-kapuotak, saanen nga agsarsarita ni apong. Iti tangatang, nakitak ti agwaywayas a bulan; awan dagi-ti bituen. Iti rabaw ti silulukas a daga, kasla naipatugaw a pusa ti Bantay Balungao ket awan ti makasinga iti ulimek no di laeng ti areng-eng dagiti kuriat. Nalam-ek ket binalkotko ti bagik iti ules, ngem idi taliawek ni apong, awanen iti sikigak.
Nagmasngaadak ket nagtaltalangkiawak. Kinitak ti sirok ti kamantiris ken ti 'yan ti nuang nga agar-arab. Iti saan a mabayag, nakitak ni apong iti aruba-yan ti karison, tumangtangad iti nalitnaw a tangatang ket agsamsammaked iti bastonna.
Nagtaktakder sadiay iti naba-yag; diak malagip itan no kasano a kabayag. Ngem nalinteg ti panagtakderna, kas iti pika ken napnuan bileg. Timmakderak, pinukkawak ngem kasla dinak nangngeg. Idi maasitgak ket makitak ti rupana, adda agtedtedted kadagiti matana ket agay-ayus iti kirriten a pingpingna. Ngem adda naisangsangayan nga isem kadagiti apagbingngi a bibigna.
Nalagipko nga adda tultuleng-na ngem ammona nga addaak iti sikiganna ta idi agangay, kinu-nana, "Dumngegka, Boy."
Nagulimekak. Iniggamak ti nakersang nga imana.
"Dumngegka, Boy, dumngegka." Nainayad ti panagsaona.
"Ania dayta, apong?"
"Dumngegka."
Iti adayo, iti labes ti kataltalonan a 'yan ti purok dagiti mannalon, agtagtaguob ti maysa nga aso; nagbanesbes ti nalamiis nga angin; nagbanang-es ti nuang iti asidegmi ket nakabatbatad ti baresbes ti danum iti asideg a pakyas.
"Mangngegko laeng ti baresbes ti danum, ti taguob ti aso, ti angin ken ti uni dagiti kuriat," kinunak.
Kasla adayo unay ni apong. "Dagiti kampana, Boy," kinunana ket nagrimat ti lawag ti maysa nga agsapa iti rupana. "agpatpatit dagiti kampana ti Paskua!"
Ket ditoy, iti tengnga ti kataltaonan a lima a kilometro ti kaadayona iti ili ken kadagiti kampana iti simbaan, nalagipko ti sarsarita maipapan kadagiti kampana: no kasano ti panagtalinaed ti tibker ti bagida, no kasano ti pannakipinnaut ti gasat kadakuada, ta iti maysa a rabii ti Paskua, nangngegda ti aweng dagiti kampana. Ket adtoy daytoy lakay a saan a mamati iti sarsarita maipapan kadagiti kampana, a madama ita a mangal-allingag a sipapasnek iti uni dagiti kampana.
Kinitak manen ti rupana, dagiti agkurkuribetbeten a bibigna. Kinabutengko ti langana, ket iti apagkanito, nagtarayakon, kadagiti nalawa a talon, iti kapagayan, iti nagbabaetan dagiti natayag a silag, agingga idiay Carmay iti dayta nalamiis ken nasellag a kannag. Immuliak iti balay ni apong ket agrikrikab ti barukongko iti panagkurini-konko kadagiti pungan iti siled a diak tinaltaliawen ti naggapuak; ngem binabalawko ti bagik no apay a diak pinati ti kinuna ni apong maipanggep iti nangngegna tapno aglak-amak koma met iti parabur.
Idi agbannawag ti init iti Carmay ken idi dumteng ti Nasantuan nga Aldaw ti Paskua, maysa a kaarruba ni apong ti kaduak a napan iti kataltalonan. Ninamnamak a pagungtannak gapu iti panangpanawko kenkuana, ket awan ti nangibagbagaak iti naaramid agingga idi mapalabas ti sumagmamano nga oras - idi sumangpet ti kabsatko a mangngagas a nangipaneknek a daytoy apongmi a lakay a nasarakanmi a siuulimek nga agid-idda iti rabaw ti ulnas, natay gapu iti kinalakayna.
(Immuna a naipablaak iti Bannawag ken nairaman iti antolohia a Napili a Sarita Dagiti Ilokano, 1968 nga inedit ni Juan S.P. Hidalgo, Jr.)
Ni F(rancisco) SIONIL JOSE, tubo ti Cabugawan, Rosales, Pangasinan, ti Mannurat dagiti mannurat a Filipino. Naawatnan dagiti kangatuan a pammadayaw a mabalin nga ikutan ti maysa a mannurat iti Filipinas: ti Cultural Center of the Philippines Award for Literature, Ramon Magsaysay Award for Literature, ken National Artist Award for Literature, ni Apo Sionil Jose ti umuna ngata a Filipino a makagun-od iti Nobel Prize for Literature iti asideg a masakbayan. Malaglagip ni Manong Frankie kadagiti naisangsangayan a sarita ken nobelana maipapan iti Rosales.
Kunkunada (3):
- @October 16, 2004 at 5:04 PM ni , kunana...
-
adda gayam iluko a sarita ni apo f sionil jose!
- @June 9, 2005 at 11:43 AM ni asseng, kunana...
-
naipatus iti iloko daytoy apo.
ita man laengen a makapasiarak ditoy. madaman a maas-assemble ti narimrimat a rimat online. padaanan ti panaglukatna itoy septiembre.
- @June 9, 2005 at 11:43 AM ni asseng, kunana...
-
naipatus iti iloko daytoy apo.
ita man laengen a makapasiarak ditoy. madaman a maas-assemble ti narimrimat a rimat online. padaanan ti panaglukatna itoy septiembre.
ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn eng_Latn unk ilo_Latn eng_Latn unk ilo_Latn ilo_Latn eng_Latn unk ilo_Latn ilo_Latn