Dagiti Tagilako iti Igid ti Kalsada
Maysa kadagiti napintas a ganuat a napiliiwko ket dagiti suka ken basi iti Sta. Maria, partikular kadagiti barangay iti Maynganay Sur ken Norte. Napintas a ganuat ti panangidisple kadagiti produkto iti igid ti kalsada. Mayat la unay nga addang para iti livelihood project. Dakkel a tulong daytoy kastoy a ganuat Saanna laeng a parang-ayen ti pagsapulan no di degdeganna dagiti lumugar nga agagawa. Pagsapulan a nangrugi iti time immemorial wenno saanen a malagip no kaano gapu iti kinabayagnan, a kas produkto, a kas nakairuaman a pagsapulan.
Ti panangidisple kadagti tagilako iti igid ti kalsada ket saanen a kabarbaro a kapanunotan. Ta kadagiti ili iti Pangasinan nabayagen nga ar-aramiden dagiti lumugar. Ultimon a mais a liningta ket nalatak unayen a sumardengan dagiti lugan ken uray kadagiti bus. Kas koma iti liningta a mais iti Binalonan; ti suka, basi ken bugguong iti Pozzorubio; ti padaw iti Sison a nakakabil iti timba ken dadduma pay. Iti daytoy a mapaspasamak, ipakpakitan ti pamastrekan ti lugar.
Kinapudnona, ti agar-aramid iti buneng iti maysa a barangay iti Pozzorubio ket saan laengen a ditoy ti klienteda no di ket iti ballasiw taaw. Kadagiti espada a naaramat iti maysa a pelikula ni Mel Gibson ket partuat dagiti lumugar. Dayta ti mangipakita a ti panangidispley kadagiti tagilako iti kalsada ket dakkel a ganuat.
Iti probinsia, mapappapigsa ti panaglako kadagiti produkto babaen iti panagidisley kadagiti kalsada. Ngem adu pay laeng iti saan a nakapanunot ti kinaimbag nga ibunga ti kastoy a ganuat. Anansata, addan dagiti kumalab kadagiti bus nga aglako iti kalamay ken adda pay ti hilera dagiti puesto iti igid ti kalsada iti mismo nga ili ti Candon, maiyad-adu koma pay dagiti dumagasan, tay koma met adda pagparkinganna.
Kas iti especial bibingka iti Bantay, nalawa ti parkingan dagiti dua nga agar-aramid. Ngem diak makita a displey dagiti produkto a kornik ti Bantay ken Candon. Nupay agmalmalem, ken pasaraysa pay agpatpatnag a nakabitin dagiti buneng, kampit, kumpay, arado ken dadduma pay a kanaigna a produkto iti Brgy. Caburao, Santiago, ing-ingpek met a makita dagiti isu met laeng a produkto iti Manueva, Santa ken iti Bantay.
Dagiti inabel iti Santa ken Bantay? Saanko a makita, ngem ketdi, addadan kadagiti malls ken dadakkel a pagtagilakoan ken kadagiti tiendaan a mismo, a kas kadagiti sumagmamano nga alahas nga aramid dagiti alahero/alahera iti Bantay. Idinto nga adda met idi ti sitsaron iti Narvacan, partikular iti krosing, ngem idi ngimmina ti karne ti baboy, nagawan metten. Sitsaron daytay nailutluto pay ngem bagnet ken kumarandikang.
Immadu ti display nga alsong ken gilingan iti San Esteban. Adda payen dagiti slabs wenno nakorte a bato nga aramiden para iti flooring, dalan, diding ken uray annian a pangusaran. Idinto ta pasaray taratar iti display nga usaren iti panaggapas iti Candon, Sta. Lucia ken Sta. Cruz. Dagiti linaga iti Candon ken Tagudin. Dagiti ubas iti Narvacan nga ikalabda wenno yuli kadagiti bus ken dadduma a lugan.
Amin dagitoy ket mangipakita ti kinasaldet ken kinagaget ni Ilokano. A saan laeng nga iti mismo a tiendaan, kadagiti malls, department stores ken dadakkel a pagtagilakoan iti inda pagasisawan no di ket uray sadino a lugar a pagdupodupanm uray iti igid ti kalsada.
Iti aniaman a lugar, no kayat iti rumang-ay, nasken a agagawa. @
Wednesday, June 24, 2009
Dagiti Tagilako iti Igid ti Kalsada
Saturday, June 20, 2009
Happy Father's Day
Itoy a tawen, no intay suroten ti kalendario dagiti holidays iti USA, agtinnag a maselebraran daytoy nga aldaw inton Hunio 21, wenno maika-3 a Domingo iti bulan. Daytoy nga aldaw ti selselebraran ti kaadduanna a nasion.
Iti USA, naideklara ti umuna a selebrasion ti Father’s Day babaen ti presidential proclamation idi 1966 babaen ken ni President Lyndon B. Jonhson. Babaen ti bileg ti naanamongan a linteg idi 1977 ken babaen ti panangpirma ni President Richard Nixon, tinawenen a maselebraran daytoy naisangsangayan nga aldaw para kadagiti tatang, ama, adigi, sadiri, ken panuli ti pagtaengan, wenno aniaman ti pangawag iti ulo ti pamilia. Nagduduma nga aldaw ken petsa iti tunggal tawen ti pannakaselebrarna, ngem ketdi, agtinnag a maika-3 a Domingo iti bulan ti Hunio.
Ininaw ni Sonora Dodd ti Spokane, Washington daytoy naisangsangayan nga aldaw. Madama idi a dumdumngeg ni Dodd iti sermon ti pannakaselebrar ti Mother’s Day idi 1909. Kas kuna ti US Census Bureau, napanunot ni Dodd ti pannakaadda met koma ti aldaw nga agpaay kadagiti amma. Malagip ngamin ni Dodd ti amana, ni William Smart, maysa a Civil War veteran ken nangpatanor kadagiti annakna babaen ti panagtalon. Napilina nga aldaw ti Hunio 19 ta dayta nga aldaw ti pannakaiyanak ti amana. Daytoy ngarud ti indeklara ni Mayor Spokane a naisangsangayan nga aldaw a pannakaselebrar ti aldaw ti ama.
Wen, rosas met ti naideklara a sabong daytoy naisangsangayan nga aldaw. Nalabbasit para kadagiti amma a sibibiag pay, ken puraw met kadagiti pimmusayen.
Iti Pilipinas, pagilian a dominaran ti katolisismo, maiduma koma ti pannakaselebrarna, iti koma Mayo 1 a pannakaselebrar ti piesta ni San Jose, nga isu ti nainlangitan nga ama. Ngem nabileg unay ti nagkaykaysa a panunot ken karirikna ket simmurot ti pagilian iti naituding nga aldaw a pannakaselebrarna . Saan met a tinubngar ti simbaan dayta a banag, yantangay maselselebraran met ti piesta ti nainlangitan nga ama. Ti nasken ket maaddaan iti sangsangkamaysa a panunot a mangidaydayaw iti ama, kadua ni ina a nangpadakkel ken nangited ti aminda tapno tumanor a nasayaat ti anak nga agbalinto met a sumaruno a nagannak.
Napateg unay ti kinaadda ti maited a naisangsangayan nga aldaw kadagiti amma. Napateg unay ti panagkaykaysa dagiti nasion a mangselebrar iti aldaw a naisangrat para iti adigi ti pagtaengan. Napateg unay ti nagkaysa a panunot, ania man a puli, nangisit man wenno puraw, aniaman a relihion ken pammati, panagkaykaysa ti amin a mangselebrar iti kinaindaklan ti ama.
Ti kinapateg daytoy sangsangkamaysa a panunot ket naisangsangayan unay para iti asinoman, ta dina inikkan iti importansia dagiti banag a mamagsisina, mamaggaddayo ken agkaniakania ti pamilia. Daytoy sangsangkamaysa a panunot a mangidayaw iti kinaisalsalumina ti maysa nga ama, maysa a panggep a mangitag-ay iti panagkaykaysa.
Kadagiti padak nga amma, nagasat a panangselebrartayo daytoy naisangsangayan nga aldaw. Happy Father’ Day!
Thursday, June 11, 2009
Dagiti tukak, mapukawda kadin?
Iti angotna pay laeng, ammokon a ginittaan a tukak ti sidami. Urayak la nakakatay ken naggaradugod pay ti buksitko nga agganaten a makargaan. Sinal-ot, mapasuboka la ketdi a buksit, inyisemko. Agasem ta tukak, ginittaan, sa adda piasna ken apagapaman ti kinnit tay sili ti sairo iti lumabaga a digo a naatsuetean! Nagtudo ngamin idi rabii ket pinagpilawna dagiti kataltalonan iti daytoy arintapusenen a kalgaw. Rimmuar la ketdi dagiti agpakpakni a tukak iti rengngat ken kadagiti riper ken seksek.
Yos, saak met la makasida iti tukak no addaak iti nakayanakanmi a lugar. Sako la maramananen dagiti paboritok a putahe no agsubli datao iti nakayanakan.
Sabagay, adda met pasaray tagilako a tukak a masalamaak iti panaggatangko iti nateng ken prutas a tagilakomi iti parbangon. Sibibiagda pay a nadawis-naubon ti maysa a sakada. Isuna laeng ta kasulitko ti agikkat iti kudil ken agdalus. Lalo no awan ti dapo. No mairana met a diay la mangluton ti obra ta nadalusanen, sumeksek met iti mugingko a datao laeng iti balay ti agsida, ket itantanko ti gumatang.
Diak inurayen nga ipidua ni kabagis a yayab ti pannangan. No kasano ti gagarko a makasida iti lasag ti tukak, nairamanen dita ti bibisinak. Ngem anian a siddaawko ken naikulengak pay ta ti namnamaek a tukak ket nagdadakkelan metten a lasag. Aggudeng pay dataon a kumutsara ta daddadakkel pay ngem tammudo ti ima dagiti lasagda, lalo ket nagmayat ti pannakorte dagiti laslasag. Immatras pay ti bibisinak.
Karag (bullfrog) daytoy san, indillawko. Ngem saan kano. Sabalin ti tukak ita a panawen. Daddadakkelen nga adayo. Ket no agunida, nabangag ken napigsa a kunam la no karag. Naikapet pay iti barukongda ti tabada. Talaga a saan a kas iti nakairuaman a sidsidaen idi a nakuttong ti lasagda ken pasaray awan pay ti tabada. Pasaray mailaokto pay dagiti agadi iti bayyek, no labsen ti agsao.
Nupay dadakkel, isu met la ti ramanna, kunada, ngem para kaniak, saan. Naiduma ti raman dagiti tukak idi. Saanen a maibelleng dagiti kudil dagitoy dadakkel a tukak. Madalusan a nalaing babaen ti asin, maibilag, santo maiprito agingga iti nasarangsang.
Napananen dagidi tukak idi un-unana? Mapukpukawda kadin?
Uray dagiti karag ket marapukawda metten. Maibusda met babaen ti pasaray panagsida dagiti tao kadakuada. Annadan laeng a mabtak dagiti bukolda a yan ti makasamal a likido. Ngem no naannad la ketdi ti panangkulapnit, naimas ti lasag ti bullfrog.
Iti panagtulid ti panawen, agtultuloy nga adda dagiti nabiag nga agpukaw ken adda dagiti sumukat.
Dagitoy a nagbiag ket sisasangoda iti dakkel a pannakaungaw no saanda a masaluadan. Posible pay a mapugipogda wenno maungawda amin gapu iti panangapektar kadakuada iti chytrid fungus. Ditoy pagiliantayo ti yan ti maysa a kaaduan dagiti amphibian. Ngem gapu iti panagbalbaliw ti panawen - climate change, pollution, ken panagdadael kadagiti kabakiran ken ayuyangda - posible ti panagngudo ti panawenda.
Babaen ti panagadal dagiti Filipino ken US scientists, panawenen nga ited kadakuada ti naan-anay a pannaranay ken atension sakbay a maungawda. Nasken a maisapulan iti agasna wenno remedio ti sakit a kimpet kadakuada (ti fungus), ta no saan, mapukawton iti mabiit dagitoy a nagbiag.
Posible met a mapukawto nga aramid ti agliwliw ken agtukma iti tukak kabayatan ti panaggapas iti nakaidda a kapagayan, wenno adun dagiti naikursong iti bubon. No saan nga agpayso a maited ti manamnama a sungbat kadaytoy a parikut, maysanto laengen ti tukak a lagip iti napalabas. Kunamto laengen nga isennaay, napananen dagiti tukak?#
Friday, June 05, 2009
Wen, kabaelan ti panagbalbaliw
Iti innak panangamiris iti napasamak kalpasan iti agarup makabulan nga innak isasarungkar ken panagpidut kadagiti maregmeg ti lagip idiay Narvacan, sigagagarak a mangammo ti mapaspasamak nangruna iti lukong ti panagsuratan.
Sadiay ngamin napanak, awan ti access kadagiti banag a maipapan itoy, no addaman, kadagiti gagayyem. Ngem adda gagarak a napateg sadiay a nasken a sanguek iti inaldaw. Isu a ti mapaspasamak a nasken a maamuak ket naipaigid pay nga umuna wenno naipasuli. Saan nga inikkan ti essem ken gagar.
Ti kaunaan a nakatugkik ti immatang ket ti panagbalbliw ti liderato ti GUMIL. Masapul ti nasged a panagbalbaliw a sangoen ti kabarbaro a liderato. Masapul ti umiso a tignay ken langen iti isu amin, kameng man ken saan. Nasken ti patas a trato ken balanse a gagem tapno masalaan a naimbag dagiti addang a naipakumit.
Sipud pay idi agsursuratak, am-ammokon ti inalat ken karisma ni Mrs. Elizabeth Madarang-Raquel a kabarbaro a mangidaulo. Ket namnamaek nga adda manen ti panagsubli ti nailibay a karisma ken ganaygay ti gunglo. Ta saan a mailibak nga inapunan ti rikki ken dismaya, a sinallukoban ti panagtitinnallikod.
Ngem itoy a gundaway, iti liderato ni Mrs. Raquel, namnamaek, dakkel la unay ti namnamak ti isusubil ti ganaygay ti tignay nga awanan iti kabukbukodan a rason. Ammok, sipapasnekak a mangibaga, nga iti lideratona, awan ti bukot nga aggandat a tumalikod wenno kumayakay man lang no di ket maited kenkuana ti respeto ken talek, ti namnama a tumakder manen ti regget ken ganaygay
Ni Mrs. Raquel ket respetado, awanan ti duadua, ti dua nga organisasion dagiti mannurat, GUMIL ken TMI. Wen a, ta no adda miting ken konbension ket adda isuna a mangibalballaet ti pintas, linak ken kappia. Iti napalabas a kombension ti TMI, adda isuna, uray no opisial ti GUMIL. Iti daytoy a banag, nailukat iti mata dagiti mannurat iti kinaadda iti panagkaykaysa.
Adda panagkaykaysa. Adda ti panagmaymaysa ti amin. Banag a nagdakkelan a gagem, nagdakkelan nga adda ti dur-asan ti pluma.
Awan ti duadua, isu a timmaud ti timpuyog iti laksid ti kinaaddan agdadata nga organisasion, ket saan nga isisina no di ket panangbuangay ti sabali a takder a maitutop iti addang ken panagem nga umiso iti rikna ken padas, nga umiso iti takder ken prinsipio, nga umiso iti bunga ti kapanunotan ken alagaden iti taktakderan a kaibatogan ti init.
Dayta respeto nga ited iti liderato ket nauyos manipud iti umiso nga aramid. Ta manipud idi am-ammokon, nakitak ti potensial nga akemna para iti dur-asan. Nakitak ti di nagbaliw nga akemna iti laksid ti panagbalbaliw ti taray ti aglawlaw. Nakitak a di man la naganiniin ti isemna iti rimkuas a naguduan ti nabayag a sappuyot.
Ta ania ngamin aya ti makuna a lider? Ta ania ngamin aya ti maala iti panangiyuna ken panangidaulo iti maysa a timpuyog wenno orgasassion?
Kadami, ti respeto. A kas individual. A kas nawaya a umawat kadagiti amin a banag a dumteng ken mangtingiting. Nawaya nga agtignay iti amin a suli. Nawaya nga agdakiwas nga awan iti pakapiltakanna. Gayyem ken am-ammo ti amin, saan nga iti naganna, no di ket kas isu a rinespesto. Rinespeto nga ammona nga isubli wenno ad-addu pay ti masagrap nga imbag.
Amin a mangidaulo, rinespeto ken pinaliiw dagiti addang ken wayatna. Manipud idi nagkainteres dataon iti panagsuratan. Ket napaliiwtayo no asino ti tumakder a mangiburay ti inumen ken asino ti mangbuggo ti ulona wenno sakana.
Iti napaliiwtayo, suportaranmi ti liderato ni Mrs. Raquel. Mangnamnamakami a makitami manen ti sapsapulenmi a garatigit ken isem nga awan ti duadua..
Ken ni Mrs. Raquel, ken dagiti kakaduana iti liderato, addakam apo iti likudanyo.
Agbiag ti GUMIL! Agbiag ti TMI! Agbiag dagiti mannurat! @
Sunday, May 31, 2009
Panagminas ti kabaybayan, dina padur-asen ti maysa nga ili
Saanmi nga ayunan ti pannakaminas ti igid ti kabaybayan ti San Vicente. Ti kakaisuna a nagwen kadagiti napili nga ili. Saan la ketdi a sulosion daytoy iti panguartaan ti babaen iti maliksab a buis. Apagbiit a kanito laeng dayta panagnomar iti sangkaparsiak nga itden dagti agminminas. Sa kalpasanna, amangan no kurang pay a inawat a bayad para iti dakdakkel a ganaben iti panagpaigid a daras ti danum. Ti nadaras a panagbalbaliw ti nakaparsuaan gapu iti napukaw a gamengna. Dayta baggiing a mininas ti saluad ti lugar wenno proteksion iti nadaras a panagbalbaliw.
Adda idin ti dakkel a kompania a nagminas iti ili ti Sta. Cruz ken Tagudin. Pinalpaliiw a nalaing ti itdenna kadagiti umili. Trabaho. Ngem saan a nagpaut. Saan a makuna nga agnanayon wenno napaut a panggedan ta kalpasan ti sumagmamano laeng a gundaway, kalpasan a namina aminen ti sinakop, pimmanaw metten ti kompania. Naawanan met laeng iti obraen dagiti mangmangged.
Iti rigatna, saan a nakita ti epekto ti panagminas iti igid ti baybay wenno playa. Saan a napanunot ti ibungana. Ti pagdaksan na itdenna.
Iti un-unana, mapaliiw iti ngayed ti igid ti kabaybayan. Saan a mapaspasamak ti panagkurruoy ti darat. Nasiken. Nakananama iti agpagnapagna. Mabalin pay dagiti behikulo wenno lugan a lumasat nga awan ti sawsawirna. Ken nakananama a saan nga umasideg ti danum iti sigud a yanna.
Kalpasan ti panagminas, ti panagala kadagiti baggiing, napasamak met ti saan a ninamnama ti kaadduan. Dayta baggiing wenno iron ore ti lapped ti nadaras a panagbaliw ti lugar agsipud iti dagsenda a maikanaw. Natangken ti darat ken solido pay laeng. Saan a naruka ken nalaka a maiyanud.
Dayta namnamaen a panguartaan ti ili ket amangan no agkurangto pay a gastosen inton dumteng ti panaglawa ti baybay. Narukanton ken nadaras ti yaasideg ti danum. Kasanonto a lappedan?
Kitaen iti nasamak iti kadagiti sumagmamano a barangay ti Santa. Immapunen ti danum. Ti panagaramid ti dike ti solusion, ngem saan met ngarud a nakananama, ta no dina yanud iti sumaruno a panagtutudo, bettakenna met. Ket ti tinawen a badiet, masapul nga adda ti mailatang a para iti tinawen. Dayta saan idi a pampanunoten a paggastosan, dimtengen. Imbes a gastosen koma para iti sabali nga imprastraktura, iti sabali a proyekto a pangrang-ayan.
Ti panagminas ket saanmi a kanunongan a maaramid. Saan a dayta ti solusion no kamaten ti revenue wenno pamastrekaan. Adu pay ti sabali. Agpanunot koma. Kas koma, no panunoten ti irarang-ay ti turismo, masapul nga ad-adu pay ti tumakder nga amenities wenno araken iti lugar. Saan a bay-an a kasdiaynan no di ket mangpanunot a nasayaat para iti idadakkel ti namnamaen a makatulong.
Apay a saan a kadagitoy nga igid ti kabaybayan ti pangipatakderan kadagiti araken dagiti tao? No mapapintas ti lugar, no ad-addu pay ti maarak ken pagpallaingan, agbiag ti lugar.
Laglagipen, nga aramiden ti Siudad ti Vigan iti amin a pamuspusan a mangitag-ay ti turismona. Ket ti panangigiddan ti aramid ket maysa nga alternatibo, kas dumna a lugar. Aramiden ti lugar a makaguyugoy kadagiti sumangpet a sangaili.
Ngem ti panangminas? Makumi a pabaliktad iti namnamaenmi a solusion. @
Wednesday, May 20, 2009
Nasken ti Panagridam
Iti panagkitak, saan pay a nakasagana ni Ilokano no maipapan iti sabali a dur-asan ti bukodna a literatura. Nalawag a mangigawid ti mapaspasamak iti naan-anay a panagtaeng ti kabukbukodan a literatura. Imbes koma nga aramaten dagiti dua a grupo dagiti limtuad a nagsasanga a kapanunotan ken karirikna, ad-adda ketdi a naiwayat ti dakdakkel a giwang iti nagbabaetanda. Banag a kunaek a saan sa a nasayaat ti maapit a sulbod a yawat kadagiti sumarsaruno a kaputotan. Imbes a rangtay ti makitam a talaytayen a pagsisinnabatan ken pagsisinnukatan iti kapanunotan ken panggep, sirib ken ammo, nagbaliktad ti situasion. Nagbalin la ket ngarud a naatap ti itedna a mensahe.
Daytoy ti nakaam-amak a punto: ti panagipatawid wenno panangipakita ti saan a panagkaykaysa iti sumaruno a kaputotan. Saan a nasayaat a makitkita ti kaadda dagiti paksion nga awan ti mayat a mangisuko ti bukodna a takder.
Ti narigat, makita dagiti mararaem a bimmaba iti takderda ken inuksobda ti kawesda iti pedestal tapno laeng mataraonan ti rikna ken magantil ti situasion.
Kadaksan la unay dayta mangdupir iti maysa a nagmaskara a saanna nga ibaga ti kinaasinona tapno nalawag a makita. Maskara itan ti nalatak la unay a piduten ti managayat iti awan mamaayna nga ay-ayam. Daytoy ti nangisit a paset ti internet, ti pannakabalin ti maysa a tao a mangaramat iti adu a nagan wenno kabal a mangilemmeng iti kinaasinona.
Ilokano laeng kadi ti nagsagrap iti giwang iti nagbabaetan? Nalabit. No mangibasartayo iti ehemplo, kunaentayo a nakaro ti saan a panagkikinnaawatan dagiti bigbigbigen a mannurattayo iti Tagalog ken iti English. Nabayagen daytoy. Ngem iti laksid ti saanda panagkikinnaawatan iti kapanunotan ken karirikna, makita pay laeng ti panagkuyog ken panagtiponda. Makita ida iti maymaysa nga ummong. Banag a din sa ket maipaayan iti bentahe iti bukod a laong. Ti laeng koma kapanunotan ti pagpingkian ti amin a di mairaman ti kinaasino.
Apay a mapaspasamak ti sagsagrapen nga indulto? Diak a maibuksilan no apay. Saanko nga ammo no apay. Diak a matarusan.
Nasayaat laeng ta iti agbaybayag, kas koma ita, timmaud ti baro a sulbod nga ammona ti mangkompas iti agsumbangir. Ngem bassit pay laeng ti bilangda. Narigat a madlawan no saanka a managpaliiw. Nupay kasta, awitda ti baro a kapanunotan a rumbeng a maipaayan iti atension ken panangayon. Awitda ti dakkel a kritisismo iti di panangipalubos a nawaya ken siwawaya. No awanda, makuna a saan a nasayud ti taray ti palpaliiwen nga urnos. No isipen a nalaing, narigat ti takderda a mangtimbang ken mangsala iti situasion, a mangpanunot a nalaing dagiti balikas nga isawangda. Nasken a makaay-ayo ken awanan iti punto ti panagidagem iti tunggal maysa.
Anansata, maisupadi iti tukiad dagiti awanan karirikna. Dakkel a dalluyon ti pinataud dagiti saan a makaawat. Ta ultimon iti award giving body ket saanen a nakalasat iti kontrobersia. Kasla pay ketdin naibaba ti panagkita iti kastoy. Nalaokan metten iti saan a maikanatad ti pammadayaw. Ti dayaw a yawat ket nasken a subadan iti yawat met laeng ti aggunggunay a ritual dagiti nalaing a mangpusipos iti kadena. No bilang pudno wenno buklen ti agdadata a di makitkita a paragapag, nasken ngarud ti panagridam. Nasken ti panangibayog ti kinapudno. Isu daytoy ti akem ti sabali a kummappengan a timpuyog tapno maliklikan ti yaannugot.
No awan ti asuk, awan la ketdi ti matemtem.#
Tuesday, May 05, 2009
Panagsubli
Panagsubli
Panagsubli. Saan pay a nalpas ti amin. Awan ti duadua. Panagsubli a buyog ti isem. Wen, nagsubliak ken makasuratak manen, Isu daytoy ti ragsak. Isu daytoy ti isem.
Kalpasan ti panaginana, ta maibilang met paginana, agsubli manen toy pluma. Apagbiit laeng nga inana. Apagbiit laeng.
Nupay saan a naan-anay a kukua amin a gundaway ken paniemmo, ken saan a naan-anay amin a tignay, adda ketdi ti marikna a ragsak. Nakasubliak!
Agsuratak manen. Uray no katukad ti saggaysa a tulnek ti di nakairuaman a takiag, mabalin latta. Nasken a sublian sigud a nakairuaman, ti panagsurat. Nasken a sublian ti amin. Ti panagsubli ket panangisubli ti sigud a rikna. Ti sigud a nakairuaman.
Agsubli iti aramid. Ti rason nga isu ti ragsak. Ti amin. Nupay saan a kukua ti ar-aramiden no di ket nakaikomitan wenno pagubbogan ti ragsak. Iti dayta punto, ngata a, a nakita dagiti physical therapist a puon iti nadaras a ragsak ken ganaygay. Ta asino met ti di maragsakan a makasubli iti sigud nga aramid? Amin ket adda ti pagubbogan ti ganaygay. Ket iti biang, isu dayta ti panagsurat.
Kalpasan ti didigra, a di napakpakadaan, adtoy manen ti panagsubli. Panagsubli nga agsurat. Panagsubli nga umisem. Panagsubli nga agkatawa…
Diak koman kayat a ti agsubli. Naimas koman ti aginana wenno iladaw pay ti panagsubli. Ngem no agpampanunotak, kasapulak a unay iti innak panagsubli. Kasapulan nga isubli ti sigud, ti dati, ti nakairuaan uray no in-inut iti panangaramid kadaytoy.
Madama pay laeng ti nasged a therapy, ti panangsubli ti naan-anay a nakem ken panunot kalpasan ti apagbiit nga inda panaginana, sangkasaon dagiti thepistko nga agur-uraydan – ti pluma, dagiti pangted, isu amin a naidisso.
Saan a nagayatan ti napasamak. Impanko amin dagiti banag a panangliklik ken pananglisi ngem adda latta ti nagkamtodan. Adda latta ti panagliway a di nakita ken naimuri. Ket ti napasamak, paset amin, ti pannakaturog, panaglibay, pagliway ti salun-at.
Ngem dipay naladaw ti amin. Nasken ti panagsubli. Agsurat agingga kabaelan.
Nabayag met nga inannadak ti bagik, no isu ti masao, ngem adda latta ti panagpatingga ti amin. Saan amin nga ar-aramiden ket husto. Dumteng met ti panagriro. Ta no di koma nagriro, di koma met napasamak ti panaginana. Sa la ammon ti pagbiddut no adda a lak-amen ti babak. Sa la ammon no dumtengen. Adda a talaga ti pannakaitikleb, ti pannakadaleb iti kapanagan, ti panagpanunot iti sabali manen a gundaway tapno bamangon, magna, wenno tumaray tapno agtultuloy latta ti sikolo agingga ti maudi a pannakaawag, tapno isun ti agnanayon a panaginana…
Napasamak ti napasamak. Agingga iti agdama, madama pay laeng ti rekober. madama pay laeng ti lagip – dayta lagip a nasken a mapasubli. Isu a nasken iti panagsubli. Isu a nasken ti panagsurat.
Lagip. Nagpateg ketdin. Kasano ti panangisubli ti lagip? Kasano nga isubli ti memoria?
Manipud iti naan-anay ken kompleto a panagpampanunot, nagsubli datao iti panagmalanga ken di pannakausig ti maar-aramid ken ar-aramiden. Manipud iti saan a pannakabangon, saan a pannakunail, pannakasao, pannarikna ti nasayaat, panangammo ti mapaspasamak iti aglawlaw, ken aminen, itan, makuna nga in-inut ti inda panagsubli.
Iti saan a pannakakunail, ammokon a bunga ti sagsagrapek a pannubok. Ket iti kasulinekan a suli ti panunot, nasken ti innak panagsubli. Nasken nga agsubliak. Ania koma no saan a makarikna ti kagudua paset ti bagi? Adda pay met ti kagudua. Saan a dayta saan a pannakarikna ti importante, no di ket ti panagtignay. Kas kuna dagiti naistrok, walo agingga iti sangapulo ket innem a bulan ti palabasen santo agsublida iti rikna. Ket uppat a bulan pay laeng ti napabas. Kas balakad dagiti therapist, awan sabali nga aramiden no di gunay, gunay, gunay, gunay…
Ket adtoyak ngarud. Kalpasan ti uppat a bulan, iti laksid nga adda ti depekto, nasken ti panagtignay. Awan iti libro ti di pannakarikna, ta ti nasken, ti panagtignay sakbay nga agtangken ken agpukaw dagiti urat. Isu a nasken a maisubli dagiti urat, ti lasag, ti memoria, ti amin sakbay a mapukaw kaniak.
Iti innem a tawen nga innak panagsursurat ti maipapan iti salun-at, namin-adu a daras a ginandatko a padasen a suraten ti maipapan iti therapy ngem namin-adu met a daras a diak nagballigi a nangbirok iti nagkaysa a pangrugian, wenno pangigibusan. Nalawa unay ket kasapulan iti naan-anay a panagamiris ti kakasaad ti pasiente, ti kabaelanna a mayataday iti kasasaadna. Isu nga awan ti maymaysa a programa ti tunggal pasiente malaksid iti normal a proseso. Kalpasan ti nabayag a panagpampanunot, lipatkon a suraten. Ditanan…
Linipatkon a suraten, ngem gayam, maisuratda iti dana ti biag, nga isuda a mismo ti mangited ti adal ken pannursuro no diman mangted leksion.
Ngarud, adtoyak manen. Agsuratak manen!
Wednesday, April 29, 2009
Timek
TIMEK TI MINDANAO
Nakakitaka kadin iti soldado nga aglua? Tay makasangit?
Kasla di nakapappapati ngem pudno.
“Ne, aglua gayam ti napudno a soldado ti pagilian,” nakunak a pangdisimular iti madrama a pagteng. Ti laeng instructress ti timmallaiaw kaniak. Idinto ta ti sibubukel a klase ket nairayo ngata iti madrama a panangisalaysay ti padami nga estudiante iti kabibiagna a kas kameng ti Philippine Marines. Maemosion ti panangisalaysayna kadagiti kapadasanna kadagiti “battle field” sadiay Mindanao babaen iti Power Point Presentation.
Saggaysa iti agipresentar iti presentation a kas rekuititos ti asignatura nga Office Automation iti kurso nga Information Technology. Mapasamak daytoy a kas pagibasaran no adda met laeng iti nasursuro ti tunggal estudiante iti maysa a semester. (Iti napalabas a semester.)
Saanko a nga asignatura daytoy. Iti bangir a siled ti yanko iti isu met laeng a subject ken iti sabali a mannursuro. Sarming (sliding) ti nagbaetan ti dua a siled ket adda ti ridawna. Immallatiwak a makipagdengngeg ta nalpasen a nakapagreportak iti presentation. Idinto ta dagiti kaklasek ket madamada pay laeng nga agar-aramid. Napalabsak itayen ti website ti TAWID. Ken maysa, interesadoak ti kuna ti instructress(da) (under-nak met iti sabali pay a subject, ti Fundamentals of Computer), nga agreport dagiti tallo a panglakayen iti klasena. Dua a vocational teacher ken a sigud a corporal iti Philippine Marines. Idi immallatiw ti instructorko iti bangir a siled (ta awan met ngata iti maaramidanna?) simmurotakon kenkuana tapno makidengngeg.
“No dadduma, saanko a maawatan ti biag,” kunana ni corporal a sipapasnek, ket makita iti presentationna iti maysa nga ubing a nakapannimid a nakamasngaad. “apay a kasapulan nga adda ti maparakupok a dara iti pananggun-od iti makunkuna a kappia? Apay a nasken nga agpipinnatay dagiti Filipino tapno laeng adda ti makunkuna a talinaay ken kappia ti pagilian? Makuna kadi nga addaanen iti kappia ken talinaay kalpasan iti adun a pammapatay ken pannakadadael ti sanikua? Kaniak a biang, saanto a naan-anay ti kappia a nasibugan iti lua ken dara…
Napangangaak pay a nakangngeg kadayta a balikas ti kameng ti armada. Iti impresionko, agtaud la ketdi iti barukongna dagiti balikas nga agtaud iti ngiwatna. Impasnekko pay iti dimngeg.
“Narigat ti biagmi a soldado. Lalo iti battle field. Nasken nga umunaka a pumatay no dimo kayat nga unaandaka a patayen. Ti pumatay ditoy ti makunkuna a kakaisuna a salakan. Ti pumatay ditoy ket kasla ketdin isu iti kapapatgan iti amin. Pumatay, awanen iti sabali pay…
“Mataytayo amin. Saan a masasaan dayta. Ngem apay ngarud a nasken a pumataytayo nga umuna satayto met matay? Wenno apay nga adda panagpipinnatay no agpapadanto met laeng a ti tao ket matay? Wenno apay nga agpipinnatay no mabalin met ti aggagayyem? Saan kadi a nasayaat ti panaggagayyem ngem ti panagpipinnatay? Daytoy ti makapatay a saludsod nga in-inut a mangpatpatay kaniak ita…
Naliday dagiti matana. Agar-arimasada. Kas iti nakunana itay, baro pay iti edadna a tallopulo ket walo.
“Malagipko, agtallo a bulanmi iti blockade sadiay Basilan. Bassit laeng ti bilangmi. Nagyankami sadiay a lugar, a bassit ti rasion. Awan iti tulong. Ngem imbes a dakami iti agsada kadagiti mangliklik wenno agatras a kalaban, dakami ketdin dagiti nasadaan. Awan iti sabali a pagpiliak, nasken a pumatayak tapno agbiagak. Ngem nabilbileg dagiti kalaban. Addaanda iti nabibileg nga armas. Adu ti balada ngem kadakami. Ket ti maysa a soldado, saan laeng gayam a pumatay ti aramidenna no di ket aginpapatay no dina kayat iti matay. Idin ta naibusan kamin iti bala ken awanen iti sabali pay a pagpilian, inalistuak iti naginpapatay: diay natay a kaduak, imbaklayko tapno pandagannak a nakapakleb. Uppat kami a nangaramid iti kastoy, ket uppatkami laeng a nakalasat iti nasurok a tallopulo a Marines. Iti nasakit kadagiti amin a kasasakitan, naduktalan ti lidermi, (a maysa kadagiti uppat a nakalasat) a dagiti inaramat dagiti rebelde a bala ken paltog ket nagtaud iti mismo nga armada ti pagilian…
“Kadagiti kampo a naribribbuotmi, makatakuatkami latta kadagiti bala ken paltog nga aramat ti AFP…
Naparupangetak. Adun dagiti damag iti diario ken iti telebision a kastoy.
“Timmaud iti adu a saludsod. Asinokami a soldados ti pagilian? Asino kadi dagiti kabusor ti pagilian? Saan laeng a dakdakami iti nakapasamakan iti kakastoy. Adu met a grupo. Saan laeng nga iti marines no dipay ket iti army. Ket nagtitiponkami. Binukelmi iti pannakaadda koma ti timekmi nga agsaludsod no apay a dagiti bala ken paltog ti pagilian ket adda a mismo iti ima dagiti kabusor. Idinto ta sibubukelen ti timekmi, awan met ti dimngeg kadakami no di ket napabasolkami pay a sumursurot kadagiti nagkudeta. Nasurokkami a tallopulo a Marines manipud iti Basilan iti naibalud. Saan a patas ti gobierno kadagiti soldadosna…
“Saan a patas ti gobierno, kunak, ta minilmillion ti ibulbulsa dagiti nangangato nga opisialmi, dagiti opisial iti gobierno, ngem kadakami nga inaldaw a makipipinnatay a mangsalsalaknib iti linak ken kappia, agkurkurangkami iti taraon, arruaten, bala, ken pudpud payen dagiti sapatosmi…
“Saanmi a maawatan no apay a ti agpaay koma a supply dagiti soldado ket adda iti ima dagiti kabusor…saanmi a maawatan, a kas iti kinaadu dagiti kakaduakon a natay…
Nagdumog, kinautna ti paniona ket pinunasna dagiti matana. Naulimek ti amin. Pinindutna ti keyboard. Naiparang iti presentation ti puraw ti tumaytayab a kalapati ken nagdakkel ti naisurat a TRANQUILITY.
“Daytoy ti pudno a linak ken kappia, ti awan iti pinnatay. Ngem lapped iti linak ken kappia, no addanto pay met laeng a nakatugaw dagiti rapas ti imana, dagiti dadakkel ti butitda, dagiti alamatek ken buaya iti takdang…
“Damagek kadakayo ita, sadino iti pagturongan ti pagiliantayo itan no ibasar iti nalabes unay a kurapsion iti agdama…?”
Natural, awan ti sumungbat. Ngem ania ngata iti kayatna a paruaren, kunkunak laengen iti bagik.
“Agbasatayo a nasayaat tapno salbarentayo ti pagiliantayo iti masanguanan nga aldaw! Usarentayo dagitoy a maadaltayo para iti pagimbagan a mismo ti sapasap ken ti pagilian. Saluadantayo ti pagiliantayo! Saantayo a baybay-an a lamoten dagiti aso. Awisek ken ibagak iti tunggal maysa kadakayo ita, no saantayo a salbaren ti pagilian, kakaasinto met dagiti sumarsaruno a kaputotan, lalo dagiti agbalinto nga annaktayo…”
NO DADDUMA, adda dagiti karkarna a timek a dumteng. Uray no kunaen a naiyaw-awan a timek iti lugar a di nimannama. Kas itoy a marines iti uneg ti eskuelaan. Ngem nabileg dagiti mensahe dagiti naiyaw-awan a timek. Kas iti aplaw ti angin a kumoldit.
Rumimbaw ket rumimbawto latta ti kinaimbag. Iti laksid iti kinadakes, addanto latta ti timek a rumuk-at ken rumkuas a mangidagadag iti nasken a panagridam ken panagsangga. Dagitoy a timek ket makatulongda iti gimong a paggargarawan dagiti bambanti ken bagiw.
Adun dagiti timek. Adu metten a timek iti naipatli. Ngem agingga adda latta dagitoy a managinkukuna a nakamaskara, saanto nga agpatinga ti proseso ti pananggaw-at ti linak ken kappia. Isu a nasken ti panagridam…##
ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn eng_Latn ilo_Latn eng_Latn eng_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn eng_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn eng_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn eng_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn eng_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn eng_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn eng_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn