PLAGIARISMO. Saanen a baro a balikas kadatayo. Iti damag iti telebision, radio wenno iti print media, sagpaminsan a mangngegan. Kasta met iti saritaan dagiti mannurat, kangrunaan iti literatura. Ngem saan met la ketdi a kadagiti sinurat a mayaplay ti plagiarismo. Mabalin pay kadagiti produkto ti arte.
Ngem tapno di rumikut pay, ipokustay’ lattan ti saritaan iti literatura. Ti panagtagikua (copyright) kadagiti naimaldit kas kadagiti sarita, nobela, daniw, salaysay ken uray pay photonews ket ikut ti autor. Awanto ti makaagaw kadayta. Protektado ti linteg.
Ket no nasakar/nakopia dagita a sinurat wenno aramid, sa ibaga a bukod a putar, plagiarismo daytan. Panagtakaw iti partuat ti isip wenno intellectual property a makunkuna. Natagikua ti copyright ti autor. No mapaneknekan a nagbasol ti maseknan, nadagsen a pannusa ti agur-uray malaksid pay iti pannakaibabain.
Ti nakas-ang, maab-abuso ti kalintegan iti panagtagikua gapu kadagiti dadduma nga indibidual a ti laeng pagimbaganda ti kitkitaenda. Baybay-andan ti rikna dagiti maseknan.
Kopiaenda ti kayatda a kopiaen sa ipabuyada iti entablado wenno ipabuya dagiti ubbing a di man la nabagaan ti pudpudno nga autor wenno uray na-acknowledge laeng met ti naganna. Agparparangen nga isuda ti akin-aramid, akimputar, kas ehemplo, ti daniw a maipabuya kadagiti programa.
Ket itay kallabes, adda dagiti kakabsattayo nga Ilokano a napaneknekan a guilty iti inaramidda a panangtagikua iti sinurat ti sabali. Saanda man la a nagalumiim a nagkuna a putarda dagiti kinopiada. Impaipablaakda pay ngarud. No kasano a di man la nakita ti editor-da dayta.
Dandaniw a para ubbing dagitoy dakdakamatentayo. Kinopiada iti Bannawag. Ti makadakes, impablaakda iti libro a siempre isudan ti autor. Ket textbook pay met ngarud dayta a libro. Textbook dagiti adda iti Grado Dos para iti mother tongue a suheto. Naiwaras dagitoy a libro iti Kailokuan.
Kayatna a sawen, manakem ti/dagiti nagkopia, nagedit, nagipablaak. Saan a kas kadagitay naynay a mapaspasamak wenno ar-aramiden ni Manong Baro idi saan pay nga uso ti selpon a kakaasi a mangikabkabesa iti daniw ni ayat a nasagangna iti libro wenno magasin naimbag la nga iruknoyna iti sabsabongenna. Ket inton maayatan ti sabsabongenna, ilastogna metten a putarna.
Mapalabes dagita a kaso. Ngem no ngay, kas nasaon, manakem (?), ken de-adal (ngem di nakasursuro?) ti/dagiti nagkopia? Sabalin a saritaan dayta. Agramaramen ti problema. Masimpuon agingga iti kababassitan a detalye.
Ti pay nasakit iti napasamak a panagkopia, saan pay laeng a hushusto ti ortograpiana idi inruarda iti libro. Pagarigan, ti “agbungbunga” nagbalin nga “agbubungga;” ti “u” koma iti balikas pinagbalinda nga “o;” di umisu nga usar ti “nga” ken dadduma pay.
Apay a kasta ket kinopiada la ngaruden iti nakaipablaakanna a magasin?
Simple laeng. Malagip nga itay nabiit, rimsua ti isyu, ti pannakibiang ti maysa a nangato ti opisial ti Departamento ti Edukasion iti probinsia iti ortograpia ti Ilokano. Ipilitna a maisurot daytoy iti Filipino kas ikamkampania ti baro a liderato ti Komisyon sa Wikang Filipino (KWF). Nadayyeg ti Literatura Ilokana kadayta a kayatna koma a mapasamak a suportado ti KWF.
Ngem natangken nga inrupir dagiti mannurat nga Ilokano ti ammoda a husto aglalo ket addan pagbatbatayanda nga ortograpia nga inaprobaran pay ti dati a liderato ti KWF, ken am-amang pay nga adda sursurotentayo nga ortograpia.
‘Yanna nga adat, adu latta dagiti natangken met ti uloda nga otoridad ket ipilitda ti kayatda. Uray napasamaken ti panagsasarita, dayta, ipilitda latta ti kayatda. Dayta libro ti dakkel nga ebidensia. Isu nga uray kinopia/tinagikuada ti manuskrito, binaliwanda pay laeng ti ortograpiana kas mayannurot iti kayatda.
Adu a talaga ti aginlalaing! Saanda a panunoten ti marabngisda a kalintegan ti kaaduan. Am-amang pay (maulit laeng), aya, nga adda sursuroten ni Ilokano nga ortograpiana sakbay a nagngawngaw ken simmawsaw dagiti “madaydayaw” iti sistema?
Tapno isuda ti mangyuna idi addan ti MTB-MLE a programa ti Departamento ket mabigbigdanto kadayta? Dayaw… dayaw… dayaw! Wenno gapu ta komersialismo met ti adda iti likudan dagiti textbooks?
Subliantay’ ti kaso. Wen, mannursuro (a ngannganida pay ketdin agretiro iti serbisio), dagiti nagkopia. Nakababain a panunoten. No asino pay dagiti rumbeng nga umuna ken mangikasaba iti naimbag a pagtuladan wenno aramid, isuda pay dagiti maduktalan ita nga adda aramidna.
Apay ngata a naaramidda daytoy? Dakkel ngata ti katukad ti pannakipasetda iti dayta a libro a para Grado Dos babaen ti MTB-MLE a programa? Saludsod laeng dagita.
(Adda tuloyna)
ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn