Baybay Pilipinas
Ti Baybay Pilipinas ket marginal a baybay iti daya ken amianan ti Pilipinas a sumakop ti aganay a rabaw a kalawa iti 2 a riwriw mi² (5 a riwriw km²)[1] iti lumaud a paset ti Amianan a Taaw Pasipiko.[2] Daytoy ket nabeddengan babaen ti purpuro ti Pilipinas (Luzon, Samar, Leyte ken Mindanao) iti abagatan a laud; Palau, Yap, ken Ulithi (iti Carolinas) iti abagatan a daya; ti Marianas, a mairaman ti Guam, Saipan, ken Tinian, iti daya; ti Bonin ken Iwo Jima iti amianan a daya; dagiti isla ti Hapon ti Honshu, Shikoku, ken Kyūshū iti amianan; ti Is-isla ti Ryukyu iti amianan a laud; ken Taiwan iti laud.[3]
Ti baybay ket addaan ti narikut ken naindumadumaan a reliba ti sirok ti baybay.[4] Ti sieokna ket naporma iti estruktural a labneng babaen dagiti serie ti heolohiko a pakababasan ken dagiti sona ti pannakabungtol. Dagiti arko ti isla, dagiti pantok iti rabaw ti taaw gapu ti aktibidad ti plaka tektoniko iti lugar, ket kulongenna ti Baybay Pilipinas iti amianan, daya ken abagatan. Dagiti kas pagarigan ket ti purpuro ti Pilipinas, Is-isla ti Ryukyu, ken ti Marianas. Ti sabali pay a prominente a langa ti Baybay Pilipinas ket ti kadda dagiti adalem a trinsera ti baybay, ti Trinsera ti Pilipinas ken ti Trinsera ti Mariana, ken aglaon dagitoy ti kaadaleman a puntositi planeta.
Dagiti linaon
Heograpia[urnosen | urnosen ti taudan]
Lokasion[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti Baybay Pilipinas ket bineddengan babaen ti Pilipinas ken Taiwan iti laud, ti Hapon iti amianan, ti Marianas iti daya ken ti Palau iti abagatan. Dagiti kaaripingna a baybay ket mairaman ti Baybay Celebes nga insinsina daytoy babaen ti Mindanao ken dagiti babassit nga isla iti abagatan, ti Baybay Abagatan Tsina nga insinsina babaen ti Pilipinas, ken Baybay Daya a Tsina nga insinsina babaen ti Is-isla ti Ryukyu.
Gay-at[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti Gunglo ti Sangalubongan a Hidrograpiko ket mangipalawag ti Baybay Pilipinas a kas "ti lugar iti Amianan a Taaw Pasipiko idiay daya nga aplaya ti Is-isla ti Pilipinas", a nabeddengan dagiti sumaganad:[5]
Iti Laud. Babaen dagiti Akin-daya patingga ti Purpuro ti Daya nga Indiano, Baybaya Abagatan Tsina ken ti Baybay Daya a Tsina.
Iti Amianan. Babaen ti Abagatan a daya nga aplaya ti Kyushu, dagiti Akin-abagatn ken Akin-daya a patingga ti Akin-uneg a Baybay ken t iAbagatan nga aplaya ti Isla ti Honshu.
Iti Daya. Babaen ti pantok ti Hapon aginggana ti Bonin, Bulkan ken ti Is-isla ti Ladrone (Mariana), amin dagitoy ket mairaman iti Baybay Pilipinas.
Iti Abagatn. Babaen ti linia a mangitipon ti Guam, Yap, Pelew (Palau) ken Is-isla ti Halmahera.
Heolohia[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti Plaka ti Baybay Pilipinas ket mangporma ti datar ti Baybay Pilipinas. Daytoy ket maipasirok babaen ti Agkutkuti a Barikes ti Pilipinas a kaaduan a mangawit ti purpuro ti Pilipinas ken ti akin-daya a Taiwan. Ti baetan dagitoy dua a plaka ket ti Trinsera ti Pilipinas.
Biolohia[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti Baybaya Pilipinas ket mangsangaili ti eksotiko nga ekosistema ti marina. Aganay a lima gasut dagiti sebbangan iti natangken ken naluknenga a koral ket adda kadagiti pantar a dandanum ken 20 porsiento ti sangalubongan a naamammuan a sebbanagn ti batbato ti baybay ket mabirukan kadagiti danum ti Pilipinas. Dagiti pawikan, pating, moray nga igat, kurita ken uleg ti baybay ken dagiti dadduma pay a sebbangan ti ikan a kas ti tuna ket kadawyan a makitkita. Iti pay maipatinayon, ti Baybay Pilipinas ket agserbi pay a pagbugian a lugar para dagiti igat ti Hapon, tuna ken daddumapay a sebbangan ti balyena.[4]
Pakasaritaan[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti immuna nga Europeano a nangdaliasat idi ti Baybay Pilipinas ket ni Ferdinand Magellan in 1521, a nnaginagan iti Mar Filipinas idi isu ken dagiti kaduana ket addada idi idiay Is-isla ti Mariana sakbay ti ekplorasion ti Pilipinas. Kalpasanna daytoy ket naduktalan babaen ti dagiti Kastila nga ekplorador manipud idi 1522 aginggana idi 1565 ken daytoy ket lugar idi ti nalatak a dalan ti galeon a panagtagilako.
Idi baetan ti 19 ken 20, 1944, ti Gubat ti Baybay Pilipinas, ket dakkel idi ken mangikeddeng a gubat ti marina ti Sangalubongan a Gubat II a nagbaetan ti Hapon ken ti Estados Unidos, daytoy ket napasamak idiay akin-daya a Baybay Pilipinas, idiay asideg ti Is-isla ti Mariana. Dagiti agawit ti eroplano ti Taihō, Shōkaku, Junyō, Hiyō ken ti Ryuho ken nabombada, natorpedo ken pinalenned dagiti naibatay ti agawit ngaeroplano dagiti Amerikano ken nagraut manipud kadagiti dadduma pay a bapor. Daytoy ket lugar pay idi ti “Great Marianas Turkey Shoot” sakbay ti panagrukma dagiti Aliado iti Saipan, Guam ken Tinian iidiay Marianas, ti Palau iiti abagatan a laud, ken ti Pilipinas.
Kalpasan ti pannakaikarkaro ti suppiat ti Is-isla ti Spratly idi 2011, dagiti nadumaduma nga ahensia ti Pilipinas ket nangrugrugida nga agus-usar iti neolohismo ti "Baybay Laud Pilipinas" tapno mangibaga ti Baybay Abagatan Tsina. Nupay kasta, ti ngiwat ti PAGASA ket kinunana a ti baybay iti daya ti Pilipinas ket agtultuloyto a matawagan ti Baybay Pilipinas.[6]
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti midia a mainaig ti Baybay Pilipinas idiay Wikimedia Commons
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ Baybay Pilipinas, encarta.msn.com (arkibo manipud ti ti kasisigudl idi 2009-08-20).
- ^ Amianan a Taaw Pasipiko
- ^ "Baybay Pilipinas". Encyclopædia Britannica Online. Naala idi 2008-08-12.
- ^ a b "Baybay Pilipinas". Lighthouse Foundation. Naala idi 2008-08-12.
- ^ "Dagit iPatingga dagiti Taaw ken dagiti Baybay, Maika-3 nga edision". Gunglo ti Sangalubongan a Hidrograpiko. 1953. Naala idi 7 Pebrero 2010.
- ^ Quismundo, Tarra (2011-06-13). "South China Sea renamed in the Philippines". Philippine Daily Inquirer. Naala idi 2011-06-14.
ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn eng_Latn