Napateg la unay a pagsasabatan ti puli, dagiti asideg ken adayo a kabagian, gagayyem ken am-ammo ti pannakatagiben kadagiti aw-awid, tradision, pammati, kultura ken arte a pagtitinnawidan iti dila (oral arts). No awan dagitoy, nalabit a saan pay ngata nga agaammo dagiti agkakabagian; ken saan pay ngata nga ammo dagiti dadduma a kakabagian ti maipapan ken ni angkay wenno ni angket, da lilong wenno ni lilang wenno ti kapuonan ti pamilia.
Napateg dagitoy oral arts ta subliananda ti dana a nagnaan ti puli, ti kabibiag ti napalabas, ti ayat, ti panagbiag, dagiti aramid ken pannakibakal ti biag.
Panangammo iti sibubukel a kinaasino ti kangrunaan a ragpaten iti pannakaammo iti pakasaritaan ti puli wenno pamilia. Ket asinoman a makaammo iti kinaasinona, iti kaanoman, iti sadinoman, ken uray iti aniaman a pagteng, dinanto ibain ken ilemmeng ti kinaasinona.
Saan ngarud a maiparbeng a maidulinda iti baul ti panawen no di ket ilasag kadagiti tumanor a kaputotan tapno pagagsawan kadagiti kibin ken giya a mangpatanor iti mulinaw a kinatao ken kinaasino. Maysa a sarming a balitok a paganninawan iti sin-aw ken di matemtem a pannursuro ken tagipatgen.
Maysa ti baya-o a pakaagsawan iti biag ken kabibiag. Maysa a nakabakbaknang a nagtitinnawidan iti dila (oral arts) a nasken la unay a salimetmetan ken saluadan. Ti panangibinglay wenno panangipadigo ket panangiparangkap ti kabukbukodan a gameng ken panangipaduyakyak iti kinaasino. Ta saan a rumbeng nga idulin ti kinaasino. Saan a rumbeng nga idulin iti baul ti panawen dagitoy nga oral arts. Di maiparbeng nga idulin ti baya-o iti baul ti panawen .
Daytoy a sinurat ket nakasentro iti imbaya-o da Rep. Mauricio Domogan ti Baguio City ken ni Mrs. Antonina T. Valdez iti rabii ti Marso 19, 2008 iti massayag ti bangkay ni Inang Ricarda Allibang iti Funeraria La Paz iti Siudad Dagiti Saleng. Maikatlo ni Ama Benito, ama ni Dip. Domogan, ngem diak a maimdengan a naimbag ta agraed ti bosesna (Adda iti ospital ni Ama Benito ngem idi nadamagna a naimassayag ni Inang Carda iti puneraria La Paz, nagpursigi a rimmuar iti ospital tapno umayna ited ti panagruknoyna – SAE). Nupay kasta naragpat ketdi ti ababa a pakadagupan a pokus ti pananganalisar iti konteksto dagiti baya-o.
Ni Inang Carda (kas pangawag kenkuana) ti ina ni Manang Rose a kaingungot ni ni Mang Buddy (Salvador) Espejo a publisher ti Tawid News Magasin. Maysa a retirado a mannursuro. Inulilana da Rose, Howard, Othmar, Fe, ken Norma,dagiti mamanugang ken appona.
Ta ania ngamin aya ti baya-o?
Kastoy man ti panangilawlawag ni Atty. Leo Beligan, maysa met a puli ti Bago iti upland municipality iti Ilocos Sur ngem agnaeden iti agdama iti USA: “…ti baya-o ket daytay ‘incantation’ no adda natay, similar to the pasyon during holy week. Daytay agbaya-o agtugaw wenno agdalupisak iti sango ti bangkay ket salaysayenna ti kabibiag (highlights) daytay natay ken aminen a kayatna nga iyebkas maipapan kenkuana…” [1]
Idi sinurat ti author ti Bago Oral Arts and Traditions, saan a nadakamat daytoy Baya-o, wenno naigagara a diak dinakamat ta namnamaek a dumtengto daytoy a gundaway a mailatang iti ad-adu a panangilawlawag ken ehemplo.
Damok a mangngeg ti balikas a Baya-o ken ni inangko, maysa met a Bago (wenno maysa kadagiti uppat a dibision ti Kankanaey, a kas insurat ni W. H. Scott), nasuroken a tallo a dekada ti napalabas, iti massayag ni ikit nga inaunaan a kabsat da inang iti Gitlangan, Comillas, Cevantes, Ilocos Sur. Nagbaya-o ni inang. Kasta man met laengen a kunana a nagbaya-o idi napan nakimassayag iti kabagianna sadiay Mainit, Bontoc. Ngem diak inkaskaso idi dagita ta diak met ngarud makaawat iti Kankanaey. (Babawik itan a di nagsursuro, ta maid ken wada laeng met ti nalawag a maawatanmi. Ken maysa, saanak nga interesado ta saanak pay la a mannurat idi ken awan ti eesgaak iti panagsuratan ken saanko nga arapaap ti agbalin a mannurat.)
Iti internet, adda dagiti sumagmamano a nabasbasak maipapan iti baya-o, ti nabaknang a pagtitinnawidan iti dila (oral arts).
“Baya-o … a song for the dead, recounting his past deeds; a dirge.” [2]
Kanta (wenno kansion) para iti natay, a kas panglagip kenkuana; maysa a dung-aw. Dirge – naikanta nga anek-ek, pammakada, panagyaman ken pammilin ken ingpen (wishes).
Ken ingpen? Wen. Adtoy ti maysa a linia ti baya-o dagiti i-Sagada ( Mt. Province ): “I taoli yo nan swerti kadakami, ya san an-ak yo.” [3]
Kayatna a sawen, babaen ti free translation: “Iti ipapanawyo, dumteng koma ti naimbag a gasat, grasia kadakam a pinanawam…(i.e. pamilia, kabagian, gagayyem, kailian…)
(Adda tuloyna)
ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn eng_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn