Perro Berde, Pinalangtona Ti Chavacano
Nagganas ti agbasabasa ta manayonan ti ammo. Saan laeng a malinglingay no dipay ket itedna iti nalawlawa a panirigan ken pannakaawat– lalona iti literatura a naynay nga intay isurat iti ditoy kolumtayo nga Iti Duyog iti Singasing. Nalawlawa a pannakaawat ken panagimutektek maipapan iti literatura. Ta no ad-adu ti basaen ken imutektekan ad-adu met ti adal a maipempen iti muging. Ket iti met panawen ti panagsurat, adda ti pagadawan wenno magao nga umas-asuk iti pudotna a pagibasaran no di man isu ti prueba wenno kanayon a kas pammaneknek iti lablabiden a topiko wenno ipadigo a sangaduyog nga imas iti puni ti panagsuratan.
Ti kaudian a nabasak a babasaen wenno journal – kunata man laengen ta dayta ti panangipapanta ta saan met ngarud a magasin wenno libro – ket ti ‘Perro Berde’ – Revista Cultural Hispano-Filipina. Kaunaan wenno maiden issue a naipablaak idi Disiembre 10, 2010 sadiay Manila. Babasaen a naipablaak iti Chavacano wenno Hispano-Filipina. Nupay narigat laeng a maawatan ta maiduma met daytoy iti Español; nupay dakkel la unay iti inda pagkaarngian.
Isu a dagiti laengen addaan iti translesion nga English wenno Tagalog iti binasatayo. Dagiti poesia (poesy wenno dandaniw) ken literatura. Saantayon a pinakibiangan ti Entrevista, Relatos, (malaksid iti maysa a sarita nga addaan iti Tagalog translesion) ken Espacio Academico. Total dagiti met la dua nga immuna iti intay pagirayan wenno pagsadsadagan.
Nalawa met ket ti ayan dagiti agsasao iti Hispano-Filipina a kas iti Zamboanga (del Sur, del Norte ken Sibugay); Ternate, Cavite; Ermita, Manila; Davao, Cotabato ken Sulo, iti probinsia ti Basilan, iti Semorna-Sabah, Malaysia, Brunei ken dadduma paset iti Latin America ken dadduma pay.
Kunaek ketdi nga Spanish Creole daytoy wenno nagtaud ditoy wenno sangana. Ngem Hispano-Filipina kunada met iti bagida. Para iti definitive nga aspeto? Nalawa met ti dagiti nasion nga agsasao iti Spanish Creole nga ipapanko—sangana ti Chavacano wenno Hispano-Filipina.
Nagpipintas dagiti poesia wenno dandaniw iti journal. Pakaibilangan ditoy dagiti nalalatak a mannaniw iti pagilian, a pakaibilangan da Soledad Laviña Rodriguez-Villar, Marjorie Evasco, Marra Pl. Lanot, John Iremil E. Teodoro, Juan Echanove, Francis Macansantos ken Genaro R. Gojo Cruz. Karaman dagiti pluma da Juvenal Sanso, Eva Pastrana, Jorge Mojarro Romero, Beatriz Alvarez Tardio, Manuel Garcia Verdecia ken Isaac Donoso Jimenez.
Tagipintasek dagiti Poesia Infantil wenno dagiti dandaniw a para kadagiti Ubbing, nga ipapanko a para kadagiti agedad iti siam agingga iti sangapulo ket dua, ta makiramramanen dagitoy kadagiti mapaspasamak iti agdama a kasasaad iti pamilia, iti gimong wenno sosiedad. Dandaniw dagitoy ni two-time – namindua a nag-Makata ng Taon iti Komisyon ng Wikang Filipino (2004 ken 2007) Genero Gojo Cruz.
Makaabbukay met ti sarita ni Rolando B. Tolentino a napauloan iti ‘Sayaw ni Marinela’ naipapan kenni ubing a Marinela – a nalaing nga agsala ‘Otso-otso,’ kanayon nga adda iti sango wenno dadaulo kadagiti sala iti eskuelaanda ken pilitna a salsalaen ti kumpas-sala ti biagda nga agama ngem iti kinalap-it ti bagina iti rugi a naiparang iti sarita isu met la ti naiparang a bagina a nalap-it iti gibus – nalap-it nga isalsala ti angin iti kasipngetan – ti ginammatanna a kasipngetan. Maysa nga istoria ti biag iti agdama a panawen a linaon ti saan a maag-agasan a sakit ti gimong, ti kinakurapay. Makapasennaay ken makapalua a sarita; ngem saan a mabilangen dagiti damdamag maipapan itoy, a mabilang a kas pudpudno a mapaspasamak iti gimong.
Napintas a babasaen ti ‘Perro Berde’ ta pinaberdena met ti imahinasion ken pinabaknangna ti kamalig ti literatura. Ken kangrunaan iti amin, pinabaknangna no di ket ad-adda pay a pinaberdena ti ti kinelleng ti dayalekto nga Hispano-Filipina. Ipaganeget ti ‘Perro Berde’ ti panagayat iti kabukbukodan a dila.
Maaramid dagiti babassit a dayalekto nga ipateg ti tinawidda a dila; ngem kenni Ilokano a maikatlo a kadadakkelan ket nabayagen a nangrugi iti panagpanaw-itatapuak ti bukodda a bilog. Base iti record ti National Statistic Office: Tagalog, 35.32%; Cebuano, 12.36%; Ilokano, 9.90%; Binisaya/Bisaya 8.53%; Hiligaynon/Ilonggo 6.98%; Bikolano 4.62%; Samar-Leyte (Waray) 2.75%; Kapampangan 2.71%; Paranan 1.50%; Boholano 1.29%. @
Saturday, May 28, 2011
PERRO BERDE
Perro Berde, Pinalangtona Ti Chavacano
Wednesday, May 18, 2011
Pagturongam, Literatura Ilokana?
Iti maysa kadagiti lecture ni National Artist for Literature Bienvenido Lumbera sadiay Ilocos Norte National High School, Laoag City idi 20 Pebrero 2008, nagallangogan ti timekna, saan laeng nga iti Kailokoan, no dipay ket kadagiti amin rehion iti pagilian gapu iti imbitlana: “National Artist for Literature: Mula sa Rehiyon Naman!”
Dinillaw ni Lumbera ti NCCA ken CCP no apay nga awan ti nagan dagiti mannurat iti rehion a nagbalin a national artist for literature. Adda dagiti rason nga imbaga ni Lumbera no apay a naikuspil dagiti mannurat iti rehion. Gapu kano kadagiti “powerful readers” ken ti impluensiada.Ta asino aya dagitoy a powerful readers a dinakamat ni apo Bievenido Lumbera? Dagiti kano maipluensia iti academia iti Manila. Adda sangaduyog a singasingna tapno maragpat ti national artist for literature ti asinoman nga aggapu iti rehional. Daytoy man ti sangaduyog a singasingna iti lektiurna sadiay Ilocos Norte:
“Ganito ang mungkahing proseso: Una, maaaring gawing tungkulin ng bawat kinatawan na magbuo sa kani-kanilang rehiyon ng kalipunan ng mga manunulat at intelektuwal na siyang pipili ng natatanging manunulat na kanilang ipapasok bilang kandidato sa karangalang National Artist. Ikalawa, kapag may manunulat nang napagkaisahan nilang kumatawan sa panitikan ng rehiyon, iaatas nila na isalin sa Filipino o Ingles ang mga akda ng awtor na siyang naging batayan ng kanilang pagkapili sa awtor. (Kung nobelista, 2 nobela; kung kuwentista, 5 kuwento; kung makata, 10 tula; kung mandudula, 2 mahabang dula). Ikatlo, ihahanda ng lupon ang isang masusing pagsusuri sa mga akda ng awtor at ipaliliwanag ang mga batayan kung bakit karapatdapat sa karangalang National Artist ang napiling awtor. At ikapat, ihaharap sa Committee on Literary Arts ang pagsusuri at paliwanag, kasama ang mga salin, at ito ang magpapaabot ng nominasyon ng awtor sa kinauukulang tanggapan ng NCCA.
Umaasa akong ang prosesong iminungkahi sa itaas ay mapagsisimulan ng pagtupad ng CCP at NCCA sa tungkuling iniaatas ng katawagang ”pambansa/national” ang National Artist Award. Mabuhay ang mga manunulat ng iba-ibang rehiyon! National Artist for Literature – mula sa rehiyon naman!”
Dayta ti nasabor a sangaduyog a singasing. Ngem saan pay laeng a natungpal ken nagmata daytoy a sangaduyog a singasing ni apo Bienvenido Lumbera. Saan a naikaskaso? Diak ammo no apay.
No iturongtayo iti maymaysa a punto ti kayat a sawen ni apo Bienvenido Lumbera ket ti kinaawan a patarus kadagiti literary produce nga available kadagiti kritiko ken ‘powerful readers’ a mangited koma iti komento ken kritiko wenno manghusga no adda met laeng kaimudinganna iti pagrukodan ken raman dagiti naputar a sinurat.
Malaksid nga awan dagiti literary critics’ iti Literatura Ilokana a manghusga kadagiti pinutar, awanan pay laeng iti alternatibo a pamuspusan tapno mahusgaan dagiti pinutar. Ta rumbeng laeng ti alternatibo a pamuspusan no saan a maragpat a direkta ti ingpen a kaimudingan ken rumbeng koma a sasaaden ti Literatura Ilokana.
Ti alternatibo a pamuspusan ket panangawit kadagiti literary produce babaen iti panangidatag kadagiti komentario ken kritiko iti nasional. Iti sabali a punto, nasaysayaat a husgasan ti sabali ngem ti bukod a bagi. Ta nalaklaka nga awaten dayta a kinapudno ngem ti mangawit iti bukod a bangkito wenno tugaw.
Mapasamak daytoy nga alternatibo babaen iti panagipatarus iti Tagalog wenno English kadagiti nagapuanan. Isu daytoy ti makunkuna nga alternatibo a pamusmusan tapno dumur-as met ti Ilokano lit. Daytoy a sangaduyog a singasing ket makitami a napia met ti inna ibunga no maaramid. Apay ketdin a saan koma nga aramiden?
Idi 1980s, nagganas a basaen dagiti literary criticism ken komentario kadagiti literary produce ngem gapu iti napasamak idi 1990 a di panagkikinnaawatan iti nagbedngan ni mannurat ken ni kritiko a nangited/nangipaay iti ebaluasion kadagiti sinurat, naputed a naminpinsan iti panagkomento kadagiti literary produce. Lalona kadagiti nangab-abak kadagiti pakontes. Makapasennaay.
Nagkas-ang a panunoten, ngem paset daytan iti pakasaritaan ti Literatura Ilokana. Kayattayo man ken saan, saanen a maibabawi.
Ania ti makagapu a naisardeng ti kritisismo/ebaluasion kadagiti sinurat, kangrunaanna la unay dagiti nagab-abak kadagiti literary contest?
Saan a sisasagana ni mannurat a madillaw ken/wenno maidayaw ti putarna. Saan a sisasagana ni mannurat a mangaklon a ti literatura ket buklen dagiti tallo a persona: ti mannurat, dagiti agbasa ken dagiti kritiko.
Napateg unay ti akem dagiti kritiko iti panagdur-as ti literatura ta matingitingda ti kaimudingan ti sinurat ta dayta la ngarud ti akemda a maiduma iti akem da mannurat ken agbasa. Ti ebaluasion ti sinurat ket mangitag-ay iti alimpatok ni balligi ken pannakapaay. Ti pannakapaay ket mangited manen iti sabali pay a gundaway nga umaddang nga agturong iti balligi. Ti ebaluasion ket awan sabali a turongenna no di laeng balligi!
Ket makunami met nga agpada a makatulong iti panagdur-as ti literatura ti dillaw ken panangidayaw. Ta no saan wenno awanan dagiti agdillaw, kasano koma a maatur dagiti biddut, ala man? No awan dagiti mangidayaw, kasano koma a maikkan ni mannurat iti kired ti pakinakem nga agsurat pay iti ad-adu?
Maipalagip, itoy a sinurat, a ti gapuanan ti Ilocano lit kadagiti dadakkel a literary contest iti pagilian ket naglak-am iti adu a dillaw – saan a panangibaba iti dayaw – ulitek, saan a panangibaba ti dayaw dagita a dillaw no di ket lalo pay a mangitag-ay ti sasaaden ti literatura ni saluyot babaen iti pannakaatur kadagiti biddut – babaen iti saanen a pannakaulit no di ket mapasayaat tapno agbalin a makapnek ken maidayaw ti gapuanan ni Ilokano lit. Saan a dillaw a panangibabain dagiti komento/kritisismo no di ket agserbida a kas medida iti pagbatayan tapno lalo a sumayaat ken rumang-ay ti Ilocano lit. Dayta ti nakitak kadagiti ebaluasion dagitoy a literary produce. Lalo ti nangited ti ebaluasion ket addaanen iti establisado a nagan iti Philippine lit.
Ti ridaw ti kritisismo – ket nabayagen a silulukat – nakalawlawa a lukat – para iti Ilocano lit, addan kadagiti mannurat no kayatda a sumrek kadayta a ridaw wenno agnunog iti nagtakderanna; ngem dinto mapukaw ti pakasaritaan nga adda iti sumagmnamano a persona a simmari iti alad.
Adda aya Ilocano lit literatura ti lubong?
Dayta ti dakkel a saludsod. Nakadakdakkel a saludsod.
Ti sungbat, addan a, nabayagen!
Addan ti Ilocano lit iti English, mabasa daytoy babaen kadagiti pluma da Manuel Arguilla, Carlos Bulosan, National Artist Edith Tiempo ken National Artist F. Sionil Jose, babaen iti panangilagada ti Ilocano experience kadagiti sinuratda, daytoy ti imbitla ti Chancellor ti University of the Philippines Baguio, Prof. Priscilla Supnet-Macansantos iti napasamak a GUMIL Filipinas National Convention a napasamak itay nabiit sadiay Cabugao, Ilocos Sur idi Abril 15-17, 2011.
Iti lecture ni Prof. Priscilla Supnet-Macansantos, damdamagenna kadagiti timmabuno dayta a convention no sadino itan iti turongen ti Literatura Ilokana. Isu a pinauloanna dayta nga speech-na iti: Quo vadis, Literatura Ilokana ?
Kas ken ni National Artist Bienvenido Lumbera, dinakamat met ni Prof. Priscilla Supnet-Macansantos a kasapulan ti Iloko lit iti pannakaipatarus kadagiti sinursurat tapno nalawlawa ti panirigan. “We must stop writing only to ourselves. In our country, we can reach the regional and national audience by mastering some of the local languages and translating literary works in Iloko into Pangasinense, Ibaloi or Bicol. Then we can share the Ilocano experience with our nation and with our world.”
Agpada ti kapanunotan da National Artist Bienvenido Lumbera ken Prof. Priscilla Supnet-Macasantos. Nasken nga ikalawa ti nagsaadan ti Literatura Ilokana – tapno madlawan ti kinapresentena ken ad-adda pay a dumur-as no suroten ken tungpalen dagitoy a singasingda.
Kuna pay ti Chancellor ti UP Baguio : “We must remember what Resil Mojares, the foremost scholar of Philippine literature has observed: That the reason why there are no writers in the regional language who become national artists is that translations of their works into English or Filipino are no available to critics who could properly evaluate them. We must not wait any longer. Time is running out for our candidates for National Artist.”
Ni Resil Mojares, ti foremost scholar of Philippine literature, ti nagkuna a nagpipintas dagiti ababa a sarita idi 1960s ken pakauna ti 1970s a kas mabasa iti kritisismona/ebaluasionna: “The Iloco Short Story in the 1960’s and the Early 1970’s and the Theme of Alienation.”
Na-evaluate dagiti sarita idi ‘60s ken ‘70s babaen ken ni apo Resil Mojares. Na-evaluate met dagiti sinurat idi ‘80s agingga ‘90s babaen babaen kadagiti nalalaing a mannurattayo – mismon a datayon nga Ilokano iti nagtaudanna – ngem naisardeng ti kritisismo gapu daydi insidente a napasamak sadiay Bangued, Abra idi 1990 iti mismo a GUMIL Seminar and Convention.
Manipud ‘90s agingga 2011 adda kadin evaluation iti Ilokano lit nga inaramid dagiti scholars?
Isu nga inggibus ni Dr. Priscilla Supnet-Macansantos ti speech-na: “To expand our horizons we translate the Ilocano experience of the world into other languages that abound in the world. The languages of the world will carry the Ilocano experience of the world to faraway lands. Language will be the way our literature will continue to travel. Quo vadis? The way is clear for those who see the need to travel.”
Ti panangikalawa ti sasaaden (ti literatura) ket kasapulan a maipatarus ti eksperiensa ni Ilokano iti lubong iti adayo a lugar. Ti lenguahe ti mangawit kadaytoy nga eksperiensa ni Ilokano iti inna panagtultuloy nga agbaniaga. Quo vadis? Nalawag ti dana dagiti makakita a nasken ti panagbaniaga.
No madamag kadatayo no ania ti taluntonentayo a dana iti masakbayan, simple laeng ti ibagatayo nga agbatbataytayo iti balligi ti literatura ni saluyot, wenno sipapannakkel a kunaen a ti dana a taltaluntonenna, rehional wenno global ket nawayaanen, ti laeng intay aramiden ket ti umno a panangtalunton a kas iti inaramid dagiti mannurat sakbay kadatayo. Panagkunak ket ayunandak kadaytoy a banag, nga agkaykaysatayo a mangiturong iti umno a kaimudingan. Umaddangtay latta nga umabante. Ngem kasano? @
Friday, May 06, 2011
Bugbugtong Iti Sirok Ti Bayakabak
Once there was a love/Deeper than any ocean…
MINIRA ni Mang Brando ti relo iti punguapunguanna. Agalasdiesen iti sardam. Nakatugaw iti paramaysa a sofa iti nadaeg a salas. Napanunotna a panawen metten nga agawid. Nasken nga agpakadan. Agsalsalan dagiti puraw a kurtina dagiti silulukat a tawa babaen iti nalamiis a pug-aw ti kasalengan.
Agalassiete iti nakuyem-makatudtudo a sardam idi a nagpa-Tagaytay da Joel ken Hazel – ta sadiayda nga ag-honeymoon. Inyupreser ni Mang Brando ti nalabaga a RAV4 a luganna nga usaren dagiti dua. Ta kas kunana, narigat ti agpasiar nga awan luganna. Total ammoda a pareho iti agmaneho.
Timmakder idi makitana nga agpasalas ni Manang Lilia, a naggapu iti kusina. Minatmatanna. Napintas pay met, nakunana iti nakemna, uray no agedaddan nga agpada iti uppat a dies ket kagudua. Ita laeng manen a maibayagna a matmatan ni Manang Lilia. Iti sakbayna, saanna a maibayag a perngen ni Manang Lilia. Ita laeng manen nga agtungtongda a dua. Ita laeng aldaw – wenno nagmalem ken ita a sardam laeng manen nga agsabat dagiti matada. A naginnisemda. A nagkinnatawada. A naginnangawda. Di ammo Mang Brando no apay a nabaelanna a sinango dagitoy. Nalabit a kas iti mapalpaliiwna, nabaelan met ni Manang Lilia? Naiparangda kadagiti sangailida a dipay napigis ti ladawan – ngem ammo ti kaaduan, sigurado dayta, ta nabayagen daydi a panawen a limmabas iti nganga ti tawa.
Ngem di mailibak ni Mang Brando, ammona a saan a panagpammarang dagiti isemna, dagiti katawana ken dagiti perrengna kenni Manang Lilia. Naiyaon dagita nga aramid manipud iti kaadalman a tukot ti pusona. Saan a kinaulbod ti marikriknana, pudno amin dagita.
Saan ngamin a napagkedkedan ni Mang Brando ni Hazel idi ibaga daytoy a mangrabiida pay; ken nasken a palubosanda pay dagiti agassawa nga agpa-Tagaytay. Sisasango ni Manang Lilia idi kiniddaw ni Hazel dayta, isu nga adda pay laeng agingga ita. Nga isu ti kauddian nga agpakada.
Napaliiwna a nupay dua ket kaguduan a dekada ti napalabas, adda pay laeng ti pamuyaen ni Manang Lilia. Saan pay a nagkupas ti sukog ti pammagi daytoy; a ti rason nga immapay iti panunot ni Mang Brando ket ti panag-aerobics daytoy a binigat, a kas nasao ni Hazel idi nadamagna no ania ti pakakukikoman ni Manang Lilia. Nakarit pay laeng ti barukong daytoy, sibubukel. Nupay madlaw ti immabante nga edad, adda pay la ti sigud a kinapusaksakna. Naraniag pay laeng ti rupana lalo no umisem ket lalo pay a lumawag dagiti narangrang a matana. Nauneg pay laeng ti wayas a kallid iti kanigid a pingping lalo no umisem.
Linapunos iti panagbain ni Mang Brando idi nagsig-am ni Manang Lilia nga addan iti sangona, sa nagtugaw daytoy iti sangoenna a sopa. No apay met a nabatumbalani lattan a mangmatmatmat kenni Manang Lilia. Sa pagammoan ta nagsuyaab ni Manang Lilia, kanigid ti nangapput, sa kalpasanna, timmalliaw kenkuana nga umis-isem.
“A, e, a-agpakadaak metten…” nakuna ni Mang Brando ngem dina insina dagiti matana ken ni Manang Lilia. Agdungsan ti siudad, ngem saan dagiti nariing a ragutok iti barukong Mang Brando. Nalamiis ti sang-aw ti kasalengan ngem nabara ti anges ni Mang Brando. Nalam-ek ti aplaw ti angin, ngem nabara ti bagi ni Mang Brando.
“Sige. Agyamanak a, ta immayka.” Ket kinamangen Manang Lilia ti ridaw tapno lukatanna. Ti lung-ayna ti nangiwara iti ayamuom a kunam la no sabsabong ti rosas iti hardin ket lalo pay a naengkanto ni Mang Brando.
Saan a nakagunay ni Mang Brando idi matmatanna ti nalukay a lung-ay ti naka-evening gown iti maris gatas nga agturong iti ridaw. Ababa a buok ken awan pay laeng iti pakakitaan a nagluyloy dagiti laslasagna babaen kadagiti takiag daytoy. Dipay nagbaliw, nakunana.
Idi maguyod ti bulong ti ridaw, sa la naamiris ni Mang Brando iti aggunay. Napartak. Ket umis-isem daytoy a nanglabas ken ni Manang Lilia a nakaiggem iti serradora ti ridaw.
“Kasano? Innala met dagiti ubbing ti luganmo, agtaxikan a. Uray ta adu met aglabas dita batog.”
“Bay-am ta usarenda latta.” Kinunana nga umis-isem. “Ket patuloyekon…”
“Thank you a…”
“Napateg ni Hazel kaniak. Lasag ken darak. Saanko a napagkedkedan idi imbagana nga eskortak nga agpaltar – eskortanta kunak koma, sori…” inaturna ti nagbiddutanna.
“Agyamak met kenka ta dimo impaidam kaniak daydiay a gundaway.”
“Apay koma nga ipaidamko, no isu dayta ti kalikagum ni Hazel ken Joel? Saanko a mapagkedkedan dayta iti kallaysada.”
Kayatna koma pay iti sumao, ngem awanen iti maisawang ni Mang Brando a balikas. Dina ammo no apay a kellaat a nagpasugnod dagiti balikas. Kasla met imatrasdan. Kasla natikag a karayan ti mugingna. Kasla nakerrasan ti panunotna a dina maawatan. Mabusor iti bagina, masemsem unay-unay; a ngem, dina met maawatan no apay a kabusorna ti bagina! Ketdi, naulitna pay laeng iti nagpakada.
“Sige…” kinuna ni Manang Lilia.
In-inut ti pannagna ni Mang Brando iti sementado a pathway nga agturong iti ruangan. Saanna a maawatan ti bagina. Dina ammo no apay a kasla kawaw ti panunotna. Saanna a maawatan ti bagina no apay a saanna a mautob no ania dayta a marikriknana, a kasla ketdin agturong iti kanibusanan. Nagaraw dagiti bulbulong dagiti saleng iti aglawlaw, dagiti muyong, dagiti nagduduma a masetas ni Manang Lilia ngem kasla saan a makagaraw iti inna ipapanaw!
Once there was a love/Filled with such devotion/It was yours and mine/To hold and cherish/And to keep for a lifetime…
Agmalmalanga ken napasarimadeng idi maangotna ti agadiwara a sabsabong ti rosal iti ampir ti kongreto nga alad iti abagatan. Nagduduma dagiti masetas iti inaladan ni Manang Lilia ken iti abaga ti sementado a pathway, a kasla agpalpaliiw kenkuana iti inna ipapanaw. Dagiti nauneg nga angesna kasda la binaklay ti managgaysa nga addangna. Kalpasan iti sumagmamano pay nga addangna, maangotna manen ti agadiwara a sabsabong ti dama de noche, a nagrarangrang dagiti babassit a sabong iti asideg ti ruangan. Adda pay ti dama de noche iti sulina iti amianan, iti ayan ti dakkel a ruangan nga agdiretso iti sirok ti balay. Garahe dayta para iti dua a lugan – a sirok dagiti naipangato a tallo a siled ti balay.
Nagranetret ti inlukatna ti ruangan a landok. Ngem sakbay nga inrikepna, tinaldiapanna pay naminsan ti ridaw a nagtakderan itay ni Manang Lilia. Napamusiig ta nakitana nga apaghusto a naitangep ti ridaw! Simmeksek iti panunot ni Mang Brando, nga iti in-inut nga ipapanawna, buybuyaen kadi ni Manang Lilia? Wenno palpaliiwen ngata ni Manang Lilia? Inrikepna ti tarangkahan ti ruangan. Agurayen ti taxi.
Pangadaywen ti Brgy. Pinget a yanna ita ta iti makinlaud-nga-amianan ti Baguio City. Agawid daytoy iti Tip-top Pacdal iti daya-nga-amianan ti siudad. Pangadaywen-bassit. Naulimeken ti siudad, malaksid ti waneswes ti angin. Nakuyem ti tangatang, ababa ti ulep, a kasla adda manen tudo nga itinnagna. Sabagay, Hunio 18 ita, ket saan a mapakpakadaan ti tudo nga itinnagna; a no dadduma, gagangay nga agpukaw pay apagbiit ti kuriente, lalo no agbayakabak.
Tinaliawna pay naminsan ti kongreto a balay. Sinapul dagiti matana ni Manang Lilia, ngem napaay. Nauneg ti sennaayna.
Ita ta awan ni Hazel, agmaymaysa ni Manang Lilia. Kas met iti panagmaymaysana iti uneg apartmentna – ti four door apartments a pundarna. Ipapaupana dagiti sabali pay a tallo a unit.
Tinalliawna manen ti balay ni Manang Lilia. Duapulo ket lima a tawen ti napalabas, ti kaudian nga iseserrekna dayta a balay. Ti ipapanawna idi, kaiyariganna metten ti pannakapisang ti ladawanda a sangapamilia; ti pamilia a nabangon iti dinarasudos ken saan a nagawidan nga aplaw ti kinadursok ni agtutubo…
Then you went away/On that lonely day/Once there was a love…
Maikaliman a taxi ti limmabas ngem adda latta kargana. Naguray latta. Adda nariknana a nalamiis a banag a nagdisso iti ulona, dagiti takiagna ken iti bagina. Kimpet dagiti linabag ti arbis iti puraw a Barong Tagalog a suotna. Tinangadna ti nakuyem a tangatang. Agtudon. Saanen a magawidan. Kasanon?
Tinalliawna naggapuanna a balay. Naiddepen ti silaw iti salas. Nalabit a matmaturogen ni Manang Lilia?
Pumigpigsa ti arbis. Dadakkel dagiti linabag. Mabbasa la ketdi. Mangngegnan iti atep dagiti kabalbalayan iti karasakas ti napigsa a tudo nga umas-asideg. Ngem immapay iti panunotna a saan a bale ta agawid metten iti balayna. Saan a balen a mabbasa. Ita laeng met. Ita laeng…
Lalo kadi a saan a mabalin nga agsubli iti balay ni Manang Lilia? Saan a mabalin. Nakapagpakadan. Ken maysa, nalabit nga agin-inanan ni Manang Lilia. Dina kayat iti mangsinga pay. Nakaikeddengen. Nagsaruno dagiti napalabasna a taxi nga adda kargana. Dimtengen ti bayakabak. Inukradna dagiti takiagna a kasla taptapayaenna ti bayakabak. Bugbugtong a nakatakder iti sirok ti bayakabak! Nasutil ti aplaw ti angin ken nariknana kumuddoten ti lam-ek.
Nagngegna a kellaat a naibuang ti ridaw iti balay. Nakitana nga agdardaras nga umasideg ni Manang Lilia a nakapayong. Nakakawes daytoy iti bestida a panturog.
“Apay nga agkalintudoanka? Umaykan!” Makaunget ti tono ti sao ni Manang Lilia. Ngem saan a nagkuti ni Mang Brando. Kasla naidarekdek iti nagtakderanna. Dina ammo no apay a natali ti dilana. Narikna ti kanawan a dakulapna ti dakulap ni Manang Lilia a nangguyod kenkuana a sumrek. Nabileg ken napigsa ti nalamuyot a dakulap agingga nakastrekda iti uneg ti inaladan.
Nariknana ti nalamuyot a dakulap a limmukay, sa pagammoan nagdisso iti kanigid nga abagana ken mangiturturong kenkuana agingga iti porta.
“Apay a nagkalintudoanka. Laklakayan daytoy nga, dina pay mapanunot no umno wenno saan ti ar-aramidenna. Bagtit! Amangan no agsakit.” Makaunget latta ni Manang Lilia. Kunam la no kumilaw dagiti matana. Di met makatimek ni Mang Brando. “Kitaem man ne, kitaem man, naslepkan! Kuddokuddotenkanto ket ngatan, laklakayan nga, dina la ammo a panunoten!” Minesmesan ni Manang Lilia. Nagduaanna pay a linayatan iti disnog iti rupa ni Mang Brando.
Saan latta a makatimek ni Mang Brando. Dina ammo no apay a di makatimek. Saanna kabaelan a perngen dagiti makaunget a mata ni Manang Lilia. Nagdumog, naglibbi a di nagkesmay, ngem umis-isem a dina met ammo no apay nga umis-isem. Dina maawatan ti bagina; ket inakona – wen, inakonan a binalud ni panagpakumbaba. Nabileg ni panagpakumbaba ta iturongna ti tao iti umno nga aramid. Saanen a kas idi agtutubo, a nangato met ti puruana, a dina naamiris nga awan ti maala iti pinnangatoan ti isbo. Maamirisna itan. Ammona itan, ta timmayaben iti nganga ti tawa ti nangato unay a purua – those were the days!
Ngem ti saanna a maawatan no apay nga ammo ni Manang Lilia a nakatakder isuna a bugbugtong iti sirok ti bayakabak? Kayatna a panunoten dayta a banag, a sumaren ti kaipapanan ti amin, ngem nariknana ti keddel iti kanigid a bakrangna. Naitalmeg. Saan a naibbatan ti kuddot.
“Dika pay la sumrek! Dika pay la sumrek. Naglam-ek…!”
Nariknana ti panangiduron ni Manang Lilia kenkuana iti uneg ket nagtulok lattan daytoy a simrek. Nangngegna ti nairikep a ridaw ken ti pannakai-lock ti serradura. Naaddaan iti puersa a mangmatmat ken ni Manang Lilia, a nagduaan daytoy iti nagbaniekes, marurod ti langana. Ngem ad-adda a ti panangilala ni Manang Lilia ti marikrikna ni Mang Brando. Mariknana dayta a panangilala. Saan a mailadawan a panangilala. Nabileg a panangilala. Inamiris ti mugingna a dipay nagkupas ti panangilala ni Manang Lilia kenkuana?
“Ti laklakayan itoyen ta katosakto ngatan!” Kanawan ti nailayat manen a disnog iti rupa ni Mang Brando. “Ikkatemon a, dagita sapatosmo! Yalaanka iti pagsukatam!” Timmallikuden ni Manang Lilia, nga agturong iti maysa kadagiti tallo a siled.
Saan latta a makatimek ni Mang Brando. Nabbasan. Ngem ammona met, nga uray ni Manang Lilia ket nasaprian iti bayakabak. Nakaing-ingpis ti seda a bestida a panturog nga aruat ni Manang Lilia. Matimudna nga agbaybayakabak pay la iti ruar. Agangin. Nalamiis la ketdi ti aglawlaw, ngem saan a marikna itan ni Mang Brando ti lam-ek ta nabara ti bagina, a kas iti sumsumged a tungo a naladaman – nakarikna met iti pannakaladam itay, lalo idi narikna ti takiagna ti bara ti barukong ni Manang Lilia a naidennes. Ti naingpis a panturog ni Manang Lilia ti umel a pammaneknek nga awan suot daytoy a bra.
Inuksotna ti sapatosna a lalat a nangisit, sa dagiti nangisit a medias. Ngem nagtalinaed a sitatakder. Naguray kenni Manang Lilia.
Ania daytoy a mapaspasamak? Nakunana iti nakemna. Ngem ad-adda ketdi, a ti daranudor ti pimmigsa pay a bayakabak iti simmungbat ti salusodna. Bayakabak a kas iti duapulo ket liman a tawen iti napalabas – ti naudin nga idadap-awna iti daytoy a balay. Agbaybayakabak met idi, malagipna pay laeng – ti aldaw ti nadursok a tignay ti kinaagtutubo…
Now I don’t know how I can go on/Somehow I feel I can go on/Somehow I feel so all alone/Wondering where I’ve gone wrong…
Simmeksek iti panunotna, talloda nga agkakabsat da Manang Lilia. Dua a lalaki, agpareho a nars ken agnanaeddan nga agpada sadiay California, agraman ti pamiliada. Iti suli ti mugingna, agpito ngatan a tawen ti napalabas sipud pimmusay ni Nana Digna nga ina ni Manang Lilia. Saanna a nakita daydi Tata Celo nga ama ni Manang Lilia, ta balon ni Nana Digna idi nagam-ammoda ken ni Manang Lilia – agkaeskuelaanda idi sadiay St. Louis University iti BS in Accountancy.
“Ania pay la ti pampanunotem? Agtangatangaka pay laeng! Ikkatemon a dagita kawesmo ket naglam-ek!” Nakigtot ta dina napuotan ti yaasideg ni Manang Lilia, a nanglayat iti disnog ti mugingna. Linibbianna laeng nga iniseman ni Manang Lilia, a mangpumpunas itan ti nabasa nga ulona babaen iti nabanglo a tualia. “Laklakayan daytoy nga, nagbabasa ketdin! Kuddokuddotekto ngatan…” Kunana ngem umis-isem.
Ngem ni met laeng Manang Lilia iti nangikkat kadagiti butones ti Barong Tagalog. Sao a sao ni Manang Lilia iti pammabalaw, ngem di nagtimek ni Mang Brando. Kayariganna iti ubing a pagung-ungtan ti inana – marikna ti nabara a panangipateg kadayta a panagunget. Kabuyog ti panangilala dayta a panagunget.
Nagbalaw ni Mang Brando idi naamirisna, nga uray ni Manang Lilia ket nakasukat metten iti nalayak a puraw a tisiert ken bumegkes ti suotna a bra. Nakasuot itan iti puraw met la a pajama. Ammo ni Mang Brando nga agtaud iti bagi ni Manang Lilia ti maang-angotna a makapasalibukag nga ayamuom. Ti ayamuom a nangbalkot iti aglawlaw. Ti nabileg nga ayamuom a nangtali ti dilana tapno saan a makatimek; isu nga intulok lattan ni Mang Brando ti bagina a maiyanud iti agos ni pasamak.
Pinunasan ni Manang Lilia ti labus a bagi ni Mang Brando. Ngem itoy a gundaway, immapunen ti bain iti panunot ni Mang Brando, ket kinunana: “Siakon, thank you…”
“Sige, agsukatkan idiay banio. Dagitoy ti pagsukatam: tisiert, pajama, ken ti sinelas. Ikabilmo iti laundry basket dagita kawesmo, ta masapakto nga i-washing machine. Mamagaanda siguro kalpasan iti dua nga oras.”
“I-hangerko laeng. Mamagaanda siguro a mabigatan…”
“Idiay likud, iti pagbalaybayan, adu ti hanger sadiay…”
Kinamang ni Mang Brando ti CR a para lalaki idi pinidut ni Manang Lilia ti sapatosna, ket linuktanna manen ti ridaw, a nalabit nga ikabilna dagitoy iti shoe rock iti porta.
Nagsukat ni Mang Brando. Inhangerna dagiti kawesna, sana imbitin iti balaybayan a barut iti likud. Pagammuan ta nagmalanga. Nanglagip idi nadlawna ti suotna a tisiert, pajama, ken ti sinelas a pambalay. Insubli ti lagipna ti napalabas, a dagitoy ket kawesna idi, saan kadi? Iduldulin ni Manang Lilia? La ketdi! Napaisem.
Apay nga iduldulin ni Manang Lilia dagitoy a kawes ken ti sinelas iti nabayagen a tiempo? Saan a mabatok ni Mang Brando ti naadalem a salusod ti mugingna.
Nadanunna ni Manang Lilia iti salas a mangkiwkiwar iti sangabaso a gatas iti rabaw ti saucer iti sarming a center table. Nabanglo ti alingasaw ti kape a natimplaan.
“Gatas ti inumem, tapno daguska a makaturogka…” Nagsabat dagiti matada kenni Manang Lilia. Napaisem ta kas iti napalabas, no saan a makaturog ni Mang Brando, itemplaan ni Manang Lilia iti gatas. Siguro a ket malagipna pay laeng ngata, a gatas idi iti templaanna no saan a makaturog ni Mang Brando?
Nagtugaw iti sabongan a sofa ni Mang Brando iti panangigopna ti gatas ket nabang-aran ti rusokna. Pinaliiwna ni Manang Lilia a mangig-igop met ti kapena. Agkasangoda iti nagtugawan. Napaliiwna a palpaliiwen met ni Manang Lilia. Pinnaliiw. Pasaray agsabat dagiti matada. Agsasao dagiti matada iti bukodda a lenguahe no agsabatda. Adda kabukbukodan a lenguahe dagiti mata, ket maimdengan dayta babaen iti rikna. Matimud ti kinabileg ti lenguahe dagiti mata no inadipennan ti rikna.
Ngem nabileg unay ti kinaulimek iti kinatao ni Mang Brando; adalem unay ket saan a kabaelan ni Manang Lilia a batoken a lansaden ken iladawan ti nangunegna.
“Sadiaykanto akin-abagatan amin a siled…” Binurak ni Manang Lilia ti ulimek.
Nagtung-ed laeng ni Mang Brando. Ammona nga iti nagtengnga a siled ti siled ni Manang Lilia; iti makin-amianan ti siled ni Hazel, a napaliiwna a sumsumrekan daytoy. Ti imbaga daytoy ti siledda idi a dua.
“No awan dagiti ubbing, maymaysakan…” ngem di ammo ni Mang Brando no ituloyna wenno saan ti kayatna a sawen.
“Maan-ano koma? Awan met ngata ti agkilaw iti tao. Nairuamakon nga agmaymaysa…”
Immigup iti kapena ni Manang Lilia ngem adayo ti turong dagiti matana. Adda mensahe nga itantamitim dagiti matana; a kasla kalkalikaguman ti isip daytoy a rangtayan ti nagbaetan ti “idi ken ita” ngem inalunos laeng ti nauneg a sennaay nga imbuangna. Immigop iti kape sa manen nauksot ti nauneg nga anges.
“Apay a dika mangala ti kaduam? Wenno nagasawa koma? Nagsaritaanta met idin dayta a banag…”
Nagrupanget ketdi ni Manang Lilia. Kasla dina nagustoan iti nangngegna. Kasla saan nga umiso a topiko iti saritaan.
“Ay, naku! Saanen a nasken. Impaaykon ti amin a panawenko ken ni Hazel. Isun ti importante kaniak. Ita, maysan a financial specialist iti call center a pagtartrabahoanna. Ipaaykonto laengen iti apok ti nabatbati pay a panawenko…”
Saanen a nagtimek ni Mang Brando. Mariknana nga awan ti mamaayna nga agpasurong pay ti saritaan ta saanna a kabaelan ti agos, nabileg. Iyar-arasaas ti unegna a nasaysayaat laengen no agulimek. Inyibusnan ti gatasna, kabayatan a napudot pay.
Adda ti nasagid iti kaunggan ni Mang Brando iti dayta a panagulimekna, ngem dina impadlaw. Ammona a naiddep ti lamparana kadagidi a panawen. No koma ta maisubli ti timmayab a panawen, maisublina met ngata ti napalabas?
“Sika? Apay a dika pay nagasawa?”
Immanges iti nauneg ni Mang Brando. “Dipay simmangpet ti suerte. Aminek nga adda met dagiti nakarelasionko, ngem diak pay ngata gasat ti maigalut…manen!” Pinerrengna ni Manang Lilia ta nadagsen iti panangibalikasna ti ‘manen’ a kasla agpaliiw iti reaksion – aguray iti kaimudingan ti insawangna. Ngem awan naurayna. “Ngem iti naglabas a nasurok a maysa a dekada ket kagudua, imbukbokko ti panawenko iti trabahok.” Naimatanganna ni Manang Lilia a naglibbi sa immigup manen iti kape. “Isu a nakapagpundar met bassit datao, ken adda met urnong. Idi agbalawak, adun ti karenkenna ti muging.” Nagkatawa. “Lakaynak kadin, Lilia?”
“Lakaykan a!” kinuna ni Manang Lilia nga imbikag, ngem nagaripapa a dagus, ta kasla naamirisna a saan nga umno ti insawangna – a naamirisna nga agsumbangir ti tadem ti balikas – addaan iti dua a kaipapanan. Ammona a naikaglis ti dilana. Maikaglis met ti dila iti saan nga umno a balikas?
Ginundawayan met dayta ni Mang Brando. Ta iti ngiwat a mabanniitan ti ikan.
“Lakaynakon, ngarud,” Kinunana sa immisem.
Pinerrengna ni Manang Lilia a naglibbi manen, sa pagamoan kinuna daytoy: “Iyibusmo ketdin dayta gatasmo, Mr. Buencamino, ta inta maturogen!” Timmakder ni Manang Lilia. A kasla adda ti likliklikanna a sumaruno pay a pagteng. Ammo dayta ni Mang Brando. Madlawna. Mariknana.
Inkapilitan met a timmakder ni Mang Brando.
“Inkan idiay siledmo. Siakon iti makaammo ditoy…”
Nagturong ni Mang Brando iti naitudo a siled. Naipangato dagiti siled, ken tumamdag met laeng iti salas ti pasilio dagitoy, ken makita dagiti nakarikep a ridaw. Ti siled a kamangenna ket siledda idi ken Manang Lilia.
Panglawaen ti siled. Naurnos. Ngem nadlawna nga awan ti lamp shade. Minulmolan ti mugingna a daytoy ti dakkel a parikutna. Saan a matmaturog no awan iti silaw a nakudrep. Di met makaturog iti narangrang a silaw. Lalo a di makaturog iti kasipngetan. Dina ammo no apay, ngem daytan ti nakairuamanna sipud pay idi ubing. Naiyanak sadiay Brgy. Mameltac, San Fernando, La Union. Duduada nga agkabsat ken ni Manangna a Teresita, maysa a maestra iti elementaria; tallo a lallaki ti anakda ken ni Kayongna a Luis, maysa met laeng a maestro ti elementaria. Kabbalayda dagiti dadakkelda – nga agtagikua iti groseria iti tiendaan ti San Fernando.
Nagidda iti nalamuyot a kama. Ngem naatap ti turog. Saanna a maarikap. Ngem ti agdadata a lumtaw iti mugingna ket ti saludsod nga agingga iti agdama ket saan pay laeng a nasungbatan. Saludsod a kayatna a masungbatan, ta adda dagiti mapagsasaip a pagteng a no ikkan iti importansia ket maliklikan ti pannakaulit ti saan a nasayaat a pasamak a dimteng.
Apay kadi a nagsinada ken ni Manang Lilia?
Ngem ti napigsa a karasakas ti bayakabak iti atep ti nangsungbat kadayta a saludsod iti mugingna. Napigsa manen. Ken adda pay ti angin a kabuyogna.
Agkaklaseda idi iti kolehio. First year, nasingeddan a dua. Secong year, agayan-ayatdan a dua. Third year, nagkallaysadan iti hues ta nagsikog ni Manang Lilia. Fourth yearna idi ni Mang Brando idi naipasngay ni Hazel. Apagragduarna iti kolehio idi agsinada.
Ngem ania ti makagapu nga inda nagsina?
Saan a matiliw ni Mang Brando ti sungbat. Ngem immapon ketdi iti panunotna, nga iti kapisi ti pusona, adda sadiay a siled a nakapempen ti ladawan ni Manang Lilia.
Matay kadi ti umuna nga ayat? Saan kano. Isu ti kuna dagiti nabasbasana a libro. Isu a saan met kenni Mang Brando. Ngamin kadagiti nakarelasionna, saanda a naipaay ti kapkapnekanna a rikna a nariknana iti denna ni Manang Lilia. Sapsapulenna ti kinasimbeng a nariknana idi, sinapulna dayta a rikna, ngem saanna a nasarakan. Saanna nga ammo no apay a dina masarakan. Idi agangay, imbukbokna laeng ti panawenna iti trabahona iti banko.
Nagsennaay ni Mang Brando. Saanna a maawatan -- naulimek laeng, idinto nga awan ti serreg ti ngiwat ni Manang Lilia. Dominante. Dayta laeng met ti saanda a nagkinnaawatan a dua. Ket no nalipunosen ti nangato a purua, nga awanan iti naisarwag a komunikasion, agtungpal iti kas iti nagbanaganda a dua.
Immanges iti nauneg ni Mang Brando. No la koma ta saan a nagdarasudos idi, ngem nagturay met ngamin ti naganus pay laeng a muging.
Nagalingag. Nagsardengen ti bayakabak. Nagsuyaab. Ngem makaturog kadi no sigagangat ti silaw? Saan la ketdi. Sigurado a saan. Mas lalo pay a saan a makaturog no nalawag ti silaw.
Nasken a riingennna ni Manang Lilia no daytoy ket nakaturogen. Bumulod iti lampshade. Bimmangon. Inlukatna ti ridaw. Apagisu a rumuar idi rumuar met ni Manang Lilia iti siledna, nga adda awitna a lampshade!
“Amangan no dika makaturog no nakaiddep ti silaw, isu nga umayko koma ited daytoy,” kinunana. “Sori, ita laeng ngamin a malagipko,” kinunana a naggarikgik.
Immisem laeng ni Mang Brando. Awatenna koma ti lampshade idi nag-brownout!
Saan a maawatan dagiti pasamak a dumteng iti biag ti tao. Adu dagiti saan a makita iti kasipngetan; ngem lumtuadda dagita a saan a makita babaen kadagiti aramid. Ta nabileg unay ti aramid. Kadayta a kanito, nabaluden ni Manang Lilia kadagiti nabisked a takiag ni Mang Brando.
“I-I’m sorry, Lilia, ngem sika pay laeng ti agikut toy pusok agingga ita…”
“Ibbatannak…ibbatannak kunak…!” Naturay ti nabileg a timek.
Ngem ti bileg ni ayat ti mangiturturongen iti entablado kadayta a kanito. Ammo ni Mang Brando, mariknana, a kayat ni Manang Lilia iti rumuk-at kadagiti nabisked a takiag ni Mang Brando ngem saan a marikna ti lalaki dayta nga iruruk-at babaen iti tignay no di laeng iti balikas. Narway dagiti balikas ti panagkedked ni Manang Lilia; ngem narway met nga agdakiwas dagiti aramid ti Mang Brando. Kasla ketdin nageskrima ti bileg ni balikas ken ti bileg ni aramid. Agpingki dagiti bileg a maparnuay. Idi agangay, naibalat ni balikas, naabak ket inadipenen ni aramid idi nasarakan ni mawaw a bibig ti bibig ni managkedked.
Nupay naggangat manen ti silaw, napaut ti latta ti panaglantip dagiti bibig. Kas iti panaglantip ti tudo ken ti mawaw a daga. Pinagsaipna ti pegges ti darikmat tapno mabukel manen ti kalkalikaguman a karayo. Ti sudi ken imnas kalpasan ti bayakabak, nagtamed iti ulimek a mangimanmando ti amin; ta iti kabigatanna, ti lubong ket kablaawan manen ni Apo Init a nagbaklay iti baro nga agsapa…
Once there was a love/Deeper than any ocean/Once there was a love/Filled with such devotion/It was yours and mine/To hold and cherish/And to keep for a lifetime…
MAKALAWAS ti napalabas idi sumangpet da Hazel ken Joel kadayta nga agalas-otso iti agsapa. Impusotda ti napaksuyan a bagida iti sofa.
“Apagisu, mamigattayo pay sakayto rumidep.”
“Mapankami iti yan ni papa, mama. Nasayaat no isublimi a dagus ti kotsena ta bareng no ipabulodnanto pay. Adda dita batog a nakaparking.”
“Kukuayon. Gumatangak ita iti baro nga SUV.” Kinuna ni Mang Brando a rumrumuar manipud iti siledda ken mangisimsimpa ti kurbatana. Immulog iti lima pangal nga agdan. Sinabat ni Manang Lilia, sa immagek iti pingping ni Mang Brando ken isu payen iti nangisimpa ti kurbata ken kuelio ti asul a long sleeve.
Nabitattew da Hazel ken Joel. Agmalmalangada ken nakanganga.
“Kayatyo a sawen, papa, mama…” Saan a maibalikas ni Hazel ti kayatna a sawen, ta adda dagiti gundaway a saan a kabaelan ni balikas iti lumtaw ngem saan a maimameg ni aramid. Ni aramid ti aggunay a sandi ni balikas. Isu a pinagdippit laengen ni Hazel dagiti nakatudo a tammudona ken naglibbi a di agkesmay, nagkiyyet ken nakangato dagiti naingpis a kidayna nga umis-sem.
“Ay, naku! Dika man agarte-arte. Dika pay laeng nga artista ania, lauskan!” Kinuna ketdi ni Manang Lilia ket naggiddan a nagkatawa da Joel ken ni Mang Brando.
Siraragsak ni Hazel, a dagiti takiagna ket nagsinsin a nagdisso kadagiti tengnged da Mang Brando ken Manang Lilia sana inarakup ida…
Once there was a love/Deeper than any ocean… @
Saturday, April 30, 2011
Dagiti Di Maus-usar a POV
Ti first person plural, ti second person plural ken third person plural dagiti point of view (POV) dagiti sinurat a saan a maus-usar. Diak maibuksilan dagiti rason no apay a dida maus-usar. Saan nga ammo ni Ilokano iti agusar kadagitoy? Diak mamati. Talaga a diak patien a saan a kabaelan ni Ilokano daytoy a paglaingan. Adda ket paglainganen a di kabaelan ti puli?
Ngem apay ngarud a nakiskisang pay ngem bandos iti inda panagparang dagitoy a POV? Dayta ti diak a maawatan. Dayta ti topiko nga intay pagsasaritaan.
Nakalawlawa ti tay-ak ti panagsuratan. Adu dagiti pagapitan wenno pagpurosan iti suraten. Adu met dagiti panirigan (POV) a manmanao a naadakan, naminsan laeng a naiparang ken adda pay iti saan a pulos a nabaddekan. Ngarud, adda pay laeng dagiti bangkag dagiti suraten a nakatiwangwang laeng wenno agkalkalaegan. No apay a saan nga adakan ken pagpurosan iti bunga ti panunot, saanko a mailadawan iti rason malaksid iti pagarupek a kinaawan iti nangiyusuat wenno nangbusat a nangadak itoy. Awan iti nangirugi a pagtuladan ti sabali. Pagapitan wenno pagpurosan kunatayo, umno la unay, ngem saan pay laeng a nasulaan wenno awan iti nangsula wenno nangiyuna nga agpuros kadagiti bunga. Kasta ti panangipagarupko a gapuna.
Saantayo a lagidawen dagiti bangolan a mannurat itoy a banag; ta ngamin ginaudanda ti bukodda a bilog iti inda panaglayag iti tay-ak ti panagsuratan. Agkurangda kadagiti material iti inda pagadawan kadagitoy a banag. Ngem iti laksid itoy, inkagumaanda pay laeng iti naglayag. Kasta ti kinapingetda a nangpadur-as ti Literatura ni Saluyot. Saan a kas ita a panawen, nga adun dagiti pagadawan nga impaay ti teknolohia. Ket karamanen daytoy topikotayo itoy a sinurat.
Intay man ngarud mangtaldiap manen, ta naiparangtayo idin dagitoy ngem saantayo a diniskas wenno nagiinnadalan.
Ta ania ngamin aya dagitoy?
Unaentayo nga ibuksilan ti 1st Person Plural, a namnaminsan pay laeng a nausar iti literatura Ilokana, segun kenni Reynaldo A. Duque. Awan met iti nadlawko ken nasalawtayo a nagaramat itoy. Malaksid ti dinakamat ni apo Rey Duque.
Ti second person plural ket saan a pulos a nausar wenno saan nga ammo ni Ilokano iti agsurat iti kastoy? Diak patien. Talaga a diak mamati a di kabaelan ni Ilokano iti agsurat iti kastoy a POV. No kabaelanna ti second person singular, di kabaelanna met ti plural? Ania la ketdin, adda ketdin saan a kabaelan ni Ilokano a paglaingan? Ngem dayta laeng a, ta awan iti nangirugi wenno nangiyuna a mangbanabana regget ti sabali wenno mangited iti impluensia a mangputar met iti kabukbukodan.
Ti Third Person Plural? Mabalin nga observer (di ammo a narrator) wenno participant character (maysa kadagiti agbibiag iti sarita) daytoy ngem iti irig ken punto a para iti adu; saan a para iti maymaysa laeng.
Dagitoy ti saan a maus-usar a POV.
Kas kadaytoy 1st Person plural a point of view wenno kangrunaan a timek iti uneg ti sinurat.
Para iti daytoy a partikular, ken/wenno itoy a sinurat, agsaotayo ti maipapan iti literatura.
Ta ania ngamin aya daytoy?
“…eksperimental a sarita iti Iluko.” Kinuna ni Reynaldo A. Duque iti librona a ‘No Agsuratka iti Sarita’ ken mabasa iti panid 79. Kasta iti panangiladawanna.
Nangadaw iti maysa a sarita Iluko wenno kakaisuna a sarita a nakaaramatan iti kastoy a POV. Adtoy man ti maysa paset ti sarita:
“Katibok ti eksamenmi iti dayta a semester idi sumangpet ni Pancho manipud idiay Manila. (Nabayag a nagturposkami iti kolehio ngem namitlo a nagsardengkami nga agadal. Ngamin, no sumarungkar ti nepnep ken bagio, bumaba ti apit ket awanen ti busbosenmi iti eskuela.) Siguro, umay mangala iti abastona, kinunami. Ngem dua, tallo, uppat a lawas iti napalabas ket di met laengen agsubli ni Pancho iti siudad.
“Wenno adda sakitna?” nagatapkami.
Awan. Saan met a sumarsarungkar ti doktor iti balayda. Wenno mapan koma ni Pancho iti ospital.
Naminsan, nalabasannakami ni Pancho nga agtutungtong iti imbornal iti asideg ti balayda. (Kankanayon nga adda iti sentro, iti ummong dagiti kabaddungalanna; rabiin no agawid. Masansan a nabartek.)
“Hi!” linugayannakami ket nagsardeng.
Sinaludsodmi no apay a di pay agsubli idiay Manila.
Immisaem laeng. “Intayon dita,” kinunana ketdi nga intudona ti tianggi ni Nana Paong.
Nagkikinnitakami. Adda la ketdi saritaen daytoy.
Ditoy, inlawlawag ni apo Duque ti kakaisuna a sarita iti Iluko a nangaramat/nagaramat itoy a POV, ti sarita a ‘Casa Fernandez’ a sarita ni Peter La. Julian.
Daydiay “siak” ket nagbalinen a “kami”. Siak – singular. Kami – plural. Isu a maawagan iti First Person Plural Point of View.
Kuna pay ni apo Rey Duque nga uray ni nalatak unay a nobelista, Ayn Rand ket inaramatna met iti nobelana a ‘Fountainhead.’ Ni Ayn Rand a nom de plume ni Alisa Zinov'yevna Rosenbaum.
Idi met pakauna ti 1991 a nabasak daytoy a sarita ni Peter La. Julian, iti maysa a libro. Dimmagasak idi iti Philippine Information Agency iti San Fernando, La Union. Masansan idi a dumagasak dita, ta adu ti mabasa iti libraryda. Dita met nga agtrabaho idi ni Manong Peter La. Julian ken Manong Manuel Diaz. Kalpasan ti pannakabasatayo ti sarita, nagarapaaptayo a makasurat koma iti kasta a POV ngem nagpatingga laeng iti arapaap idinto a duan a dekada ti napalabas.
Iti pagiwarnak ken magasin, saan a kayat ni mannurat E. B. White ta kas kunana, “impression that the stuff was written by a set of identical twins or the members of a tumbling act,” a mabasa iti libro a “The Random House Guide to Good Writing” ni Mitchell Ivers a naipablaak idi 1991. Dayta ti rasonna.
(Agyamanak unay ken ni Manang Chit Quintero ti nalaing a mannurat ken periodista iti Bangued, Abra ta naaddaanak iti kopia itoy a libro.)
Ngem adda ti mangus-usar kadaytoy, maysa ditan ti kolumnista iti ‘The New Yorker’ a ni Lillian Ross.
Isu a kuna ni Mitchell Ivers, “The voice is appropriate when speaking for a group of people who share your views to an audience that similarly share those views. It can, however, sound smug and elitist, and it should be used with caution … the first-person plural is often less impersonal than the third person and less egocentric than the first-person singular.”
Nasken unay ti panagannad ken panangamiris ti topiko ti sarita no maiparbeng met laeng nga isu ti pangaramatan itoy a POV. Ta sakbay nga agsurat, amirisen met a nalaing no maitutop wenno saan ti usaren a POV wenno saan; no daytoy ket komportableka met laeng a mangsurat wenno kayarigam iti mabekbekkel iti inka panagsurat. Maisingasing ngarud iti panangamiris itoy a banag.
Mabasa met iti Wikipedia.Org: “In the first-person-plural point of view, narrators tell the story using "we". That is, no individual speaker is identified; the narrator is a member of a group that acts as a unit. The first-person-plural point of view occurs rarely but can be used effectively, sometimes as a means to increase the concentration on the character or characters the story is about. Examples: William Faulkner in ‘A Rose for Emily’ (Faulkner was an avid experimenter in using unusual points of view - see his ‘Spotted Horses’, told in third person plural), Frederik Pohl in ‘Man Plus’, and more recently, Jeffrey Eugenides in his novel ‘The Virgin Suicides’ and Joshua Ferris in ‘Then We Came to the End’.
Dayta ti mangiparangarang a nabayagen a maus-usar dagitoy a POV.
Napamalangaak pay idi nabasak dayta ‘A Rose for Emily’, iti panid 443-449 iti libro a Fiction 100 An Anthology of Short Stories nga impablaak ti Mcmillan Publishing Company iti New York. Saan laeng a dayta ngayed ti naglaok a POV no di ket immatras pay ti pakabuklan ti sarita. Immuna a naibaga ti pannakatay ni Emily Grierson, sa nadakamat ti pakasaritaanna. Naisabali met saan?
Adda met sarita iti Iluko a nasurat a kastoy. Maymaysa laeng ti naputar a kastoy a sarita iti Iluko, ti sarita a ‘Apay Ngata, Sabong, A Naisalsalumina?’ a sarita ni Atty. Benjamin Pascual – immuna a naiparang ti pannakatay ti asawana sa nagatras ken naggibus idi damona a pannakasirpat. Isu a kunaen dagiti komentarista idi nga uray irugim a basaen iti gibusna wenno iti tengnga ti sarita sa igibus iti rugina mabalin latta. Agpada ngamin nga episodic dagiti sarita da Faulkner ken Tata Ben.
Sinurat dagiti singin wenno sumisirko a kuna ni E. B. White ta uray sadino iti pangirugiam a panangbasa – iti rugi, tengnga wenno iti gibus mabalin latta. Agbaliwbaliw met ti POVna – gapu iti pannakailawlawag dagiti pasamak.
Ngem nasken la unay ti panagannad itoy no suraten. Ta komplikado. First Person Plural ti POV, ngem no agidetalie ti maipapan dagiti dadduma pay a tignay ken gunay, ken ti maipapan kadagiti dadduma pay a karakter, singular ti maaramat.
Pinadastayo met iti nangsurat itay nabiit. Tapno matungpalen ti nabayag a panggep – iti duan a dekada. Ken kalpasan iti dua a tawen a napukawtayo no kasano iti agsurat gapu iti pagpukaw iti lagip wenno nagpasugnod ti musa ti panagsuratan, adtoy itan. Adtoy man a nangadawtayo iti maysa a paset ti sarita:
“Eksakpor, compañero! Buenas dias, asta la vista. Addaka iti Purok La Loma! Dita makin-ammianan a purok ti Cubao.” Inellekanmi ni Butirog a kellaat a timmakder, simmungbat ken nangtambotambor pay ti kimmaramba a buksitna babaen kadagiti dakulapna, agsasaruno iti panangkiddayna ti sangaili. Napasig ti tono ti panagsasaona a kunamla no nabayagen a kabaddongalanna ti sangaili. Kadakami a tallo, isu ti kalaingan a sumao. Siguro a ket, gapu ngata, ti nagrarapit a sallapiding dagiti bibigna?
“Ania nga eksakpor nga ibagbagam met?” Tinalliawmi ni Allit a nagrupanget, kinudkodna ti semi-kalbo a buokna. Iparagupmi lattan a dinansa naawatan ti pasakalye ni Butirog. Nalawag a nakitami ti napartak a panangpidut daytoy ti napalanas, manileng ken bassit a kumunig a banag a kas kalukmeg ti tammudo, ngem kasla nakigtot ta nagkuyegyeg pay ken inibbatanna met laeng a dagus sana impunas dagiti kanawan a ramayna iti kanigid a laylayan ti pantalonna idi naamirisna ngata a tumangtangken gayam ken aggangon a lugit ti manok. Imlekkami ta bebbeb met ni daytoy, ti la ket mapidpidutnan ti laglag!”
Manipud dayta iti sarita a napauloan iti ‘Narvacan’ ken saan pay a naipablaak. Ipablaaktayo iti mabiit. Sigurado dayta.
Dayta ‘mi’ (plural a POV) ket nagbaliw – immallatiw -- a napan iti ‘na’ (singular POV) no agidetalie, sa met laeng agsubli met laeng iti plural form. Usigen a nalaing ti ehemplo ti sarita ken ti ehemplo iti sarita a ‘Casa Fernandez’ ni Peter La. Julian, ken ti sarita a ‘A Rose for Emily’ ni William Faulkner.
Nalabit a dayta ti maysa a rason ni E. B. White a nagkunaanna a sinurat ti singin wenno sirkero ti kastoy a POV. Ta agsirkosirko/agalla-allatiw. Isu a rumbeng la unay iti panagannad itoy, no kastoy ti POV ti suraten a sarita, kas iti balakad ni Mitchell Ivers ti Random House iti New York. Makasursurotayo babaen iti idedengngeg kadagiti balakad. Lalo kadagiti bangolan.
Iti met Second Person Plural, awan a pulos ti nangkuti daytoy. No tinto pay Second Person Singular ket nakiskisang pay ngem bandos ti panagparangna, anianto la ketdin iti plural? Isu a saan a nakakaskasdaaw nga awan iti nangadak.
Iti Second Person Singular, agparang daytoy a klase ti POV basta agsurat la ketdi ni Rudy Tabaco iti Sto. Domingo, Ilocos Sur, ta naynay a daytoy ti aramatna a POV kadagiti saritana. Napigket met iti lagip ti sarita ni Clesencio Rambaud a “Inton Kaano Manen nga Agkitata, Liza?” a kastoy met ti POVna.
Kadakami a biang, maysa a naratibo a sarita ti agaramat iti kastoy a sarita. Amin ket naratibo. Awanan iti dayalogo a mabasa. Awan a, ta daydiay laeng narrator ti agsasao ken saan a pulos a sumungbat ti kasasaona agingga gibus ti sarita. Ket no usaren ti plural form, mabalin latta met a, ta kas iti panangawatmi iti pananglawlawag ni Mitchell Ivers, ibagian ti narrator ti adu wenno maysa pay a persona a kapada ti kapanunotan ti narrator wenno agsasao.
Awanan dayalogo a sarita? Adda met a. Naratibo ngarud.
Nabatombalaniak pay idi damo a makabasaak iti kastoy a sarita idi katengngaan ti 1980’s, idi damo nga umatenderak iti kombension ti GUMIL sadiay Suso Beach. Ti sarita ni Manong Manuel Diaz. Saritana iti English ken nailibro.
Ngem ti kapintasan amin kaniak a naratibo a sarita (awan a pulos ti dayalogona) ket ti sarita ni Daniel Orozco a napauloan iti ‘Orientation’, a nabasak idi 2006. Manipud daytoy iti libro a nakaurnongan dagiti sarita a ‘The Best American Short Stories 1995’ ken inedit ni Jane Smiley; koleksion dagiti duapulo a napili a sarita manipud iti ginasgasut a naipablaak a sarita kadagiti magasin ken periodicals iti USA ken Canada.
Ngem itoy a sarita ni Daniel Orozco, nagtipon ken nagtibnok ti Second Person Singular ken Second Person Plural. Isu a kunami a mabalin a pagtipunen wenno pulpulosen segun iti topiko nga iparang iti sarita. Itoy a sarita ni Daniel Orozco ket orihinal a naipablaak iti ‘The Seattle Review’, ipalpalawag ti ispiker ti pakabuklan ti sibubukel nga opisina, dagiti empleado no ania ti kababalinda, ti bossda, no ania ti maiparit ken mapalubosan nga aramiden ken dadduma pay; orientation daytoy para iti agdadamo nga empleado iti maysa nga opisina. Kastoy man ti inadawtayo nga umuna a paset ti sarita ni Daniel Orozco, a pakabasaan ti nagtipon a POV:
“THOSE ARE THE OFFICES and these are the cubicles. That’s my cubicle there, and this is your cubicle. This is your phone. Never answer your phone. Let the Voicemail System answer it. This is your Voicemail System Manual. There are no personal phone calls allowed. We do, however, allow for emergencies. If you must take an emergency phone call, ask your supervisor first. If you can’t find your supervisor, ask Phillip Spiers, who sits over there. He’ll check with Clarissa Nicks, who sits over there. If you make an emergency phone call without asking, you may be let go.”
Dayta man ti makapaisem ken makapalibbi a rugi ti sarita ni Daniel Orozco.
Makaguyogoy ken makaaring; isu a no aglaladut ti isip, yiladko manen iti mangbasa kadaytoy ket sumanikarton ti nagsamsammuyeng a gaganaygayan!
Madlaw kadaytoy a sarita a naglaok ti singular ken plural. Isu a kunami, nga agdependen daytoy iti topiko ti sarita nga iparang. Adda ti pakaaramatan ti singular, ti plural wenno isuda a dua.
Iti third person plural, iti makunami, dependen daytoy no subjective wenno objective. Kas met kadagiti dua nga immuna a POV, adda ti posibilidad a pannakaaramat daytoy iti napulpulos ken naglaok.
Maadakan koma dagitoy iti Literatura Ilokana.
No maminsan, ti regget a panageksperimento kadagiti suraten ket maysa met a naisangsangayan iti benneg ti creative writing. Kaiyariganna iti mangbaddek iti lugar a dipay pulos nabaddekan. Ket dayta nga ibabaddek, maysa a karit iti kabaelan iti asinoman a mangpadas itoy a paglaingan. Maysa nga adbenturero – naisangsangayan nga adbentura a dinto pulos a magatadan.
Kas maysa nga agessem iti literatura, maysa met a dana iti mangtalunton kadagiti saan pay a naadakan nga isu iti ibudak a nagapuanan. Agpasurongtay koma itoy a tay-ak a sipipinget ken agtultuloy iti panagtakuat kadagiti banag a mangnayon iti ammo ken kabaelan…@
Tuesday, March 15, 2011
Nabileg Ti Balikas
Iti maudi a lawas ti napalabas a tawen ken dagiti umuna nga aldaw itoy a tawen, kapudpudotanna la unay a tungtongan iti internet ti maipapan iti klasiko a nobela ni Mark Twain “The Adventures of Huckleberry Finn.” Adda ti reprinting daytoy, ket ti balikas a ‘nigger’ ket masukatan babaen iti ‘slave’ ta daytoy kano ti maitutop iti agdama a panawen, segun kadagiti agiprinta.
Napasamak ti nagduduma a reaksion ken diskusion.
Saan la ngamin a ti balikas a masukatan ti yan ti argumento no di ket ti maparnuay nga epekto dagiti agsupadi a panirigan. Nalawa unay ti sinakop dagiti argumento.
Masagid ngamin ditoy ti kinaasino ti puli ken ti maitutop nga edukasion. Adda met ti nagbatayan dagiti saan a mangayat iti ‘editing’ ta makuna nga agbaliwen ti idea ti author. Nabileg ti balikas, ta ikeddengna ti panirigan ken pannakaawat.
Saan a nailaksid kadatayo ti kinabara ti diskusion. Adu iti intay nagpaliiwan kadagiti nadumaduma a kapanunotan dagiti readers dagiti artikulo maipapan itoy. Panggep ngamin daytoy iti pannakairuar iti kabarbaro nga edition a nasukatan dagiti balikas a ‘nigger’ iti ‘slave’ ken ti ‘injun’ iti Indian tapno kano maliklikan ti saan a nasayaat nga epektona iti edukasion dagiti nangisit a Kano. Adu iti nangayat ti pannakabalbaliw dagiti balikas. Adu met iti saan a nangayat iti pannakabalbaliwna.
Saantayo a nakibiang iti tungtongan. Nagpaliiw laeng. Nagobserba. Inamiris dagiti argumento ken rasones iti agsumbangir.
Kalpasanna, inaramidtayo daytoy a sinurat. A kas pangipeksaantayo met ti kapanunotantayo maipapan itoy ken ti reaksiontayo.
Tinimbang a nalaing ti nagbatayantayo. Ta iti kapanunotantayo ket ngamin saan unay a madlaw ti epektona daytoy a banag kadatayo; ta ngamin maibilang a racial issue daytoy lalona kadagiti kadagiti nangisit a marikna iti pannakaibaba. Saantayo a nakibiang ta saantayo a narikna ti kinadagsen dagiti balikas iti kas iti kinadagsen unay a marikrikna dagiti maseknan. Nalabit a ti rason ket addaantayo met iti kabukbukodan a pakasaritaan a maiduma la unay iti pakasaritaan kadagiti nangisit ken puraw. Dagita nadakamat a balikas ket saantayo unay a narikna unay iti pannakasagid ta maiduma la ngarud met ti pulitayo, maysa a Kayumanggi. No nasagid man bilang saan a direkta, ngem karaman wenno nairaman iti tungtongan no ibasar ti pakabuklan ti saritaan ket maipapan iti racial discrimination.
Nupay kasta, a ditayo nakiraman iti saritaan, nagpaliiwtayo ketdi. Ta no maipapan ti racial discrimination ti saritaan, uray no saan a direkta ti pannakairamraman, mariknatayo lattan iti pannakasagid-bassit gapu ta maysatayo a Kayumanggi.
Inkeddengtayo iti nagpaliiw laeng. Inamiris dagiti tugottayo ken naglabsanntayo iti literatura, a kas pagibasarantayo iti bukodtayo a kapanunotan. Isu a saantayo nga insigida a sinurat daytoy nga artikulo, ta addatayo laeng iti tengnga wenno iti igid. Ngem maipasiguradok iti kinaadda iti intay pannakairamraman iti tungtongan, kayattayo man wenno saan.
Iti sabali a banda, saan a nailaksid dagiti klasiko a libro nga intay nabasbasa nga abridged edition. Condensed wenno shortened a naipablaak para kadatayo a Filipino readership. Dagiti nalalatak a sinurat dagiti nalalatak a manurat. Naamiristayo nga adda met dagiti nasukatan a balikas—balikas laeng a saan ket a ti konsepto wenno idea. Adda pay dagiti naipatarus iti nalaglag-an a balikas tapno maawatan ken tapno maliklikan ti saan a nasayaat a panirigan nga ibunga ti patarus.
Kadatayo, iti bukodtayo a kapanunotan, makitatayo ti puntos wenno dagiti puntos a nagbatayan ti pannakabalbaliw kadagiti nasao a balikas; ngem kas iti maar-aramid iti Biblia ken dadduma pay a libro a nabasbasatayo, lalona kadagiti partuat ken aramid iti akademia ket inaramatda ti cross-reference wenno footnote a kas panangilawlawag.
Footnote a saan ket nga endnote a gagangay wenno nakairuamanen a maus-usar iti Literatura Ilokana a pangilawlawag ti author kadagiti balikas nga itudingtayo a mangibunga iti nakudrep a pannakaawat dagiti agbasbasa. Uray datayo, dagiti sinurattayo ken nagus-usartayo met iti endnote, lalona kadagiti dandaniwtayo.
Iti kapanunotantayo, mabalin daytoy a proseso tapno maliklikan iti nakana unay a susik ken saan a panagkikinnaawatan. Nabileg unay ti balikas.
Adu metten dagiti nabasbasatayo a koleksion dagiti ababa a sarita, a nagaramatan ti/dagiti editor iti footnote a kas panangilawlawag iti balikas a mapagduduaan wenno mangipaay iti nauneg nga interpretasion iti agbasbasa. Ket gagangay a basaentayo pay nga umuna ti footnote(s) sakbay nga ituloy ti basbasaen tapno nalawlawag iti intay pannakaawat iti basbasaen.
Ti nasao a nobela ni Mark Twain ket naaramid pay a kas pelikula ken naipatarus iti nadumaduma a lenguahe. Mairaman metten iti Tagalog. Ti ABS-CBN ti nangiserye idi pakpakauna ti 1990’s. Kadagidi a panawen, addatayon nga agsursurat kadagiti radio drama scripts ken dagiti anunsio.
Kadagidi a panawen, bassit pay laeng ti buridekmi, saan pay nga agiskuela. Ket tapno makaimakiniliaak iti maysa wenno dua nga script sakbay ti panagluluto, nasken a lukatan ti telebision ket il-illekanto metten ni buridek ni Huckleberry Finn. Nawaya a makasuratak.
No maminsan, nabileg unay ti balikas. Baliwanna dagiti panirigan ken pammati. Ti kapanunotan ti sabali ket saan nga isu ti kapanunotan ti sabali uray no sangsangkamaysa nga idea.
Ngem nakarkaro ti epekto daytoy no ti balikas ket maibilang a panangibaba ti puli. A kas iti mapaspasamak iti nobela ni Mark Twain.
Ti balikas a ‘nigger’ ket nababa la unay a balikas kadagiti nangisit. Saan a maitutop kadakuada. Maapektaranda wenno dakkel ti epektona dayta a balikas. Makasugkar. Ta kas kunatayo, nabileg unay ti balikas. Uray ti balikas nga ‘injun’ wenno Indian American ti nalawag a kaitutopanna.
Panggepda a sukatan dayta ‘nigger’ iti nalaglag-an a balikas ken panagdengngeg iti ‘slave’ tapno maikkat ti makasugkar a rikna dagiti maseknan.
Ti kangrunaan a rason ket mabasa daytoy a kunada: “To delete the word “nigger” from its 200-plus appearances in The Adventures of Huckleberry Finn by Mark Twain, and replace it with “slave,” is to evade the problem of education. It is to falsify a world as a precondition for teaching about it.”
Insungbat met ti kasungani, “There are vast differences between calling a character “nigger” and calling them “slave.” They are not interchangeable. Writers choose their words thoughtfully. Our words create, color, layer and texture and contextualize the stories we tell. The notion that one can change one of those carefully chosen words -- much less 219 of them -- to suit their perception of contemporary mores and eliminate the possibility of hurt sensibilities is an abdication of a teacher’s responsibility to illuminate and guide students through an unfamiliar and perhaps difficult text. What’s next? Substituting orange for red in a painter’s work because some observers find red too aggressive?”
Adda dagiti balikas a nalag-an iti maysa a puli ket nadagsen met iti sabali. Saan nga agpapada iti panagsaadna.
Kadatayo laeng, adda ti balikas a nalag-an iti sabali nga ili, idinto a nadagsen dayta iti sabali nga ili.
Ti balikas a ‘letse’ wenno ‘litsi’ iti probinsia nga Ilocos Sur, wenno kunaenta laeng nga iti ilimi a Narvacan ket nadagsen unay dayta a balikas a sumrek iti lapayag. Dayyegenna ti utek. Maysa a balikas iti panagunget, makaunget, manglais, mangibaba ken dadduma pay a negatibo a pakaiturongan.
Ngem iti La Union, ti balikas a ‘letse’ wenno ‘litsi’ ket maysa laengen a gagangay a balikas, nakalaglag-an a sumrek kadagiti lapayag, ta maibilang dayta a balikas a kas maysa nga ekspresion wenno arkos dagiti isawang.
No mapasamak dayta kadatayo nga Ilokano, kas maymaysa a puli ni Kayumanggi, anianto la ketdin a saan a mapasamak dayta a banag kadagiti saan nga agkapuli? Ti puraw ken ti nangisit?
Dayta ti mapaspasamak.
Ti balikas a ‘nigger’ kadagiti nangisit a puli ket nadagsen unay dayta a balikas a sumrek iti lapayag. Dayyegenna ti utek. Maysa a balikas iti panagunget, makaunget, manglais, mangibaba iti kinaasino ken dadduma pay a negatibo a pakaiturongan. Nalaglag-an no maaramat ti balikas nga ‘slave.’
Agpada dagiti dua nga agkasungani nga ayunanmi dagiti rasonesda. Awan ti tudoenmi nga al-alaenmi. Isu a ipaganetgetmi a masurotan koma dagiti agsungi a partido ti kapkapnekan tunggal maysa.@
Wednesday, March 09, 2011
Nom de Plume
Nagkaadun dagiti nabasbasak a komento ken panirigan kadagiti blogsites, websites ken nadumaduma a forum maipapan iti nom de plume wenno pen name. Kaaduanna iti nangibaga iti negatibo a reaksion ken saanda a napuntaan ti pudno a kaipapanan no apay a ti maysa a mannurat ket nagaramat iti nom de plume.
Nupay saanko nga ayunan dagiti komento ken panirigan ti kaaduan kadakuada saan met nga awanen iti panangrespeto ti kapanunotanda maipapan itoy. Ta imparangda laeng met ti kapanunotanda. Ta imbatadda laeng ti nawaya a kapanunotanda; nawaya ti asinoman a mangiyebkas ti kapanunotanna. Kas kawaya ti panagsuratan. Ket karbenganmi met ti maaddaan ti kapada a trato itoy a sinurat.
Saan nga agpapada dagiti rason no apay a nagaramat iti nom de plume ti maysa a mannurat. Malaksid nga iti tiempo ti gubat wenno rebolusion, a ti nom de plume ket isu met laeng ti us-usaren dagiti kabalieros a nom de guerre, sabalin daytoy a saritaan. Adda kabukbukodanda a rason, no aniaman dayta, adda kadakuadan dayta. Madakamat laeng siguro ti rason no apay a nagaramat apaman a masaludsod wenno madamag dagiti rasones no apay nga inaramidna dayta a banag. Adda ti kapkapnekanna a rason a saan a naibaga wenno naipaduyakyak agsipud ta awan met iti agamad. Wenno apay pay laeng nga ibaga ti kapkapnekan a banag no awan iti agdamag maipapan itoy?
Itoy a punto awan iti nangiparang a nagamad iti mismo author no di ket dagiti laeng kapanunotanda ti nagtaudan kadagiti insuratda. Nawaya ti panangitedda ti opinionda. Ngem no koma ta nagsaludsodanda koma ti sumagmamano wenno maysa a pangadawan ti konklusion iti naagapad a pannakiuman, dakdakkel koma iti ipaay a tung-ed ngem iti bukod laeng a kapanunotan.
Ngem kaadduanna, no saanen a madamag, saan metten a maibaga ti pudpudno a kinaasino ti nagaramat iti nom de plume. Agbalin lattan a kasta. Agbalin lattan a palimed. Maamuan laeng nga isu ti partikular a mannurat a nagaramat iti nom de plume no basaenen iti kabibiagna, bio-data wenno ti resume. Dagiti dadduma, uray itoy a banag ket saandan a madakdakamat. Bay-anda lattan dagiti nom de plume nga agbiag ken sisibiag iti ammo dagiti agbasbasa.
Itoy a punto, nalatlatak pay ketdin nga adayo ti nom de plume ngem ti makin-pen name. Binay-anda lattan a naipasngay ken agbiag a kas iti gagangay a tao ti nom de plume. Kas maysa a creative writer, ti makapataud iti naidumduma a karakter, nalatak ken pagdidinnamagan ket maysa a bunga ti arte. Ta mammarsua met ti maysa a creative writer. Pinarsuana dayta a persona. Inikkanna iti kababalin, ugali ken karisma nga ayaten ken ipateg dagiti tao wenno laisen ken guraen dagiti tao.
Iti met biang ti nom de plume, maibilang met a creative writing ti mangparsua iti maysa a nalatak unay a nom de plume. Pinarsua ni mannurat ti ‘author’ a nagaramat iti nom de plume. Dayta nga author ket adda kabukbukodanna nga anges ken biag.
No kasano iti kinarigat iti agparsua iti karakter a saan a matay iti agnanayon, narigrigat pay iti mangparsua iti nom de plume; daytay sumagmamano laeng iti makaammo kadayta a sikreto ti mannurat. Kaadduanna, a ti mismo a mannurat ken ti/dagiti kameng iti editorial a nagsuratanna iti makaammo laeng kadayta a ‘panagparsua’ ket lumabas pay dagiti tawen santo maamoan iti kinapudno. Kadagiti dadduma, saandan nga ibagbaga ta awan met iti agdamdamag. Agserbi laengen dayta a palimed ken paset iti creative writing.
No dadduma, nalatlatak pay nga adayo ti nom de plume ngem ti mismo a makinnagan. Nalatlataken dayta nom de plume ngem ti pudno a nagan. Awan iti maaramidan dita, no di akseptaren ti mannurat kadayta a banag. Adda ngamin iti lubong ti creative writing. Panagparsuaan.
Itoy a punto, addan dagiti sumagmamano a mannurat a nangisukat ti pudno a naganda idi nagbuniagda iti pinarsuada a nom de plume. Maysa ditan ni Ricardo Eliecer Neftalí Reyes Basoalto a taga Chile. Ngem iti panagsuratan iti daniw ad-adda nga am-ammo ken nalatlatak ti nom de plume a Pablo Neruda. Gapu itoy, inadaptaren ni Ricardo ti nagan a Pablo a kas legal a naganna para iti aniaman a transaksiones. Uray idi naawardan a kas 1971 Nobel Prize for Literature, naipasulin ni Ricardo ta kadagiti dandaniw ket daniw ni Pablo. Isu a ni Pablo, ti nom de plume, ti kalaingan a mannaniw a taga-Chile ken binibig ni Gabriel Garcia Marquez, ket kunana, "the greatest poet of the 20th century in any language.” Ni Marquez a taga pagilian ti Columbia ti immawat met iti Nobel Prize for Literature idi 1982 ken nangipauso ti sinurat a magical wenno magic realism.
Adu dagiti nom de plume a nalatlatak nga adayo ngem ti pudno a nagan dagiti mannurat. Aduda ngem mangdakamattayo laeng iti sumagmamano. Kas koma ti bigbigbigetayo a mannurat a ni Anatole France, maysa met gayam a nom de plume ni Jacques Anatole François Thibault. Ken ti paboritotayo a mannurat, nga eksperto iti twist ending, ni O. Henry, maysa met gayam a nom de plume ni William Sydney Porter. Ni Mark Twain, a maysa a nom de plume, nalatlatak pay nga adayo ngem ni Samuel Langhorne Clemens a makinnagan; ad-adu iti makaam-ammo iti lubong ken ni mannurat ken philosopher ni Voltaire a maysa laeng a nom de plume ni François-Marie Arouet. Ti nalatak a mannaniw a ni Joyce Kilmer ket Alfred Joyce Kilmer ti pudno a naganna.
Iti agdama, nagadu dagiti libro ni Ayn Rand kadagiti bookstores ken nagbalbalinda pay a best seller. Pudno la unay a nalatak ni Ayn Rand a nom de plume ni Alisa Zinov'yevna Rosenbaum. Uray ti nalatak a mannurat ti “Harry Potter” a ni J. K. Rowling ket awan met kano iti katukadna dayta “K” iti nagan ni Joanne Rowling a makinnagan a pudno. Awan ti middle initial ni Joanne.
Iti literatura Ilokana, adu met dagiti nagar-aramat iti nom de plume. Maysa ditoyen ni Juan Hidalgo, Jr. a nagaramat iti dua a nagan ti babai a kas nom de plume, ti Juliet Zamora ken Ruby Peña Rosal.
Babai? Wen, adda a dagiti mannurat a lallaki a nagaramat iti nagan ni Pinay a kas nom de plume. Kas kada, Rio Alma ni Virgilio Almario, Ester Aragon ni Efren Abueg, ken ti nalatak unay a Lola Basyang ni Severino Reyes.
Uray ni nalatak unay a Francisco Baltazar ket nom de plume ni Francisco de Cruz Balagtas. Uray idi panawen ti Kastila, Amerkano, Hapon, panawen ti rebolusion, ket ita a panawen ket nagar-aramat dagiti mannurat ti nom de plume.
Ngem ti kaaduanen ti nom de plume a mannurat ket ni Marcelo H. del Pilar a nagaramat iti sangapulo ket tallo a nagan. Puonayen! Isuda dagitoy, Plaridel, Dolores Manapat, Piping Dilat, Siling Labuyo, Kupang, Haitalaga, Patos, Carmelo, D. A. Murgas, L.O. Crame, D.M. Calero, Hilario, M. Dati.
Adu dagiti nalalatak a mannurat a nagar-aramat itoy. Babai man a mannurat wenno lalaki. Umuna, saan a panangilemmeng ti kinaasino a kas iti panangipagarup ti kaaduan no di ket ti kinawaya ti asinoman nga agdakiwas sadinoman iti kayatna a papanan nga awan iti sungsungbatanna a reaksion maigapu iti kinaasinona iti dayta a sinuratna. Adda kabukbukodanna a biag a maiduma iti kabibiag iti pinutarna wenno pinarsuana a karakter. Ta rumbeng laeng nga agsina ti biag ti mannurat iti pinutarna.
Makadua, saan a showy wenno naparammag a mannurat ti agar-aramat wenno nagaramat iti nom de plume. Dayta ti agdadata a kinapudno. Saanna a lubong ti agsao iti nagapuananna. Saanna nga ibaga iti asinoman wenno ipannakkkel ti nagapuananna. Umanayen nga isu ket isu.
Kaniak a biang, saantayo a kabukbukodan iti panagsuratan. Inakemtayo laeng daytoy a naikumit kadatayo a pagrebbengan no maibilang a pagrebbengan daytoy. Adda awis iti kaunggan a tungpalentayo wenno pagustoantayo total awan met ti mapukaw kadatayo no intay aramiden. Daydiay nga awis ket isu ti panagsurat. Saan ngarud a dakkel nga aspeto a karaman ti kinaasino kadaytoy a banag.
Ti makinkukua daytoy a kinasirib awan sabali no di Mannakabalin. Adda pay aya sabali? Inaramatnaka laeng a mangipaduyakyak ti kinaadda ti pannakabalinna wenno binagaannaka laeng a kabaelam met ti kas iti kabaelan dagiti tangtangaden ken pinagraeman. Saanmo a kukua. Nagubbog laeng kenka dagiti balikas nga adda iti nagtaudanna. Nagburayok kenka. Naaramatka laeng a nagubbogan. Saanmo a kukua, ta apagbibiittayo laeng met ditoy a lubong. Agtalinaed dagita nga ubbog ti kinasirib iti lubong. Ngem sika, panawamto daytoy a lubong. Saanka nga agnanayon ditoy. Ngem daytoy a kinasirib a simmakduan ken imminuman dagiti bituen ti literatura ket addanto latta ditoy lubong, ta agnanayon met ti kinaadda ti Mannakabalin; isu a ti dayag ken pannakabalinna ket agnanayon ti kinaaddana.
Immaytayo ditoy a lubong. Adu dagiti bukel ni ayat nga intay naimatangan. Maysa ditan ti panagsuratan. Kas napili a nakakita iti ayat, akmentayo laeng ti paset a pannakaipaduyakyak wenno aramiden laeng ti paset nga intay pinidut ken ipaduyakyak. Iti ayattayo nga agsantak daytoy nga ‘ayat’ iti sumarsaruno a kaputotan. Wenno pimmiduttayo laeng kabayatan iti intay panagdaliasat.
Saan ngarud a pagdidinnuskitaran no apay a nagaramat ti nom de plume ti maysa a mannurat. Agpapada dagiti rason a napintek, nga isu dayta iti pannakipaset wenno pinatgan ti kiddaw a nasken a makipaset kadayta nga aramid.
Kaniak a biang, saanak pay laeng a konektado iti Saringit Chronicle ken Tawid News Magasin, agar-aramatakon kadaytoy. Saan nga importante a magemgeman ti nagan a kas mangitayok iti kinalatak no di ket umanayen iti pannakilaok ken nakigamulo iti nagan ti arte. Mas importante ti naaramidan ngem ti kinaasino ti nangaramid; total, kas nasaotayon, adda ti nagtaudan dayta a naaramidan. Saan a kukua.
Adda ti sumagmamano a nom de plaume nga intay ar-aramaten iti agdama. Ngem kas nakunatayon, saan a ti kinaasino ti nangaramid no di ket ti napateg, ti naaramidan. @
Friday, February 18, 2011
Literatura Panagbaniaga
Maysa kadagiti ingpek a mabasa no di man masurat iti Iluko ket maipapan iti “literatura panagbaniaga” wenno travel literature. Napintas dagiti travel literature iti English a nabasbasakon kadagiti nadumaduma a magasin ken uray iti internet. Naidumduma ti ngayedda ket makaabbukay rikna. Naisalsalumina a panangiladawan iti paliiw ken eksperiensa. Tenglienda ti anges kabayatan iti panagbasa ket saan a mapupuotan a ti padas ken paliiw ti author kadaydiay a lugar nga inna nagpassiaran ket mairamanka metten nga agbasbasa a nagpassiar. Mairayoka kadagiti argumento ken komento ken kapanunotan ti author. Isu a napintek la unay dayta nga ingpen a pannakasurat.
Ket no dadduma, wenno kadagiti dadduma, pasaray awaganda daytoy iti travelogue. Ta saannaka laeng nga ipassiar daytoy a sinurat no dipay ket iparaman, ipakita, ipangngeg, iparikna ti karirikna ken situasion ti sakupen a lugar wenno luglugar a nadakamat itoy sinurat.
Ta ania ngamin daytoy a sinurat?
Travel literature is travel writing of literary value. Travel literature typically records the experiences of an author touring a place for the pleasure of travel. An individual work is sometimes called a travelogue or itinerary. Travel literature may be cross-cultural or transnational in focus, or may involve travel to different regions within the same country. Accounts of spaceflight may also be considered travel literature.
Literary travelogues generally exhibit a coherent narrative or aesthetic beyond the logging of dates and events as found in travel journals or a ship's log. Travel literature is closely associated with outdoor literature and the genres often overlap with no definite boundaries. Dayta man ti nadakamat iti reference daytoy a sinurat.
Isu nga inissemak met idi iti makaisurat piman uray maysa laeng. Ngem naituntunkua, agingga iti agdama, ket diak pay nakasurat. Nagpatingga laeng iti essem. Ngem itan tapno agminar ken agbukar manen ti essem, isu man laengen ti topikotayo itoy kolumtayo ta awan iti masiriptayo nga isurat, he-he!
Iti napaliiwko kadagiti nabasbasakon a travel literature ket agdepende iti intension wenno panggep no apay a sinurat dayta. Bukodko a paliiw dayta. Ket amin a definition maipapan itoy ket korek ken maitutop la unay. Daydiay intension ti mangidiktar no ania daytoy. Ta saan a basta suraten lattan nga awan iti pakaisangratanna wenno intension.
Maitugotam pay ditoy no ti author ket maysa a batikano a descriptive writer wenno informative writer. Agduma manen dagitoy a klase ti mannurat. Saanda a maymaysa.
Kas pagarigan, ti informative writer ket maysa a mannurat iti journal, travel guide, research guide. Masurat ti account wenno data maibasar iti nakita, nangngeg, napaliiw, ken dadduma pay. Masurat daytoy a kas factual wenno base on fact.
Iti maysa a batikano a descriptive writer, saanna a basta suraten lattan ti eksperiensana, no di ket isakabna daytoy iti porma ti sinurat nga umayon kadayta a pangngep. Masurot latta dagiti annuroten ti porma a napili. Ket mapili dagiti maidatag a detalie iti sinurat, ket iyataday daytoy iti nakaisakabanna a klase genre.
Nakadkadlaw ditoy iti panagaramat iti nabuslon a panangilawlawag. Ekspektarem ngarud iti adu a wagas ti panangilawlawag a mangtengngel ti anges iti agbasbasa tapno maiyagus iti yuyeng ti eksperiensa a basbasaenna. Namsek kadagiti adjectives, adverbs ken clauses. Agsipud ta personal nga eksperiensa, adda ngarud dagiti komento, maidatag nga argumento, kapanunotan ken naipangpangruna la unay ti panagdayaw.
Iti paliiwko adda dagiti sumagmamano nagballigi a descriptive writer a nangsurat itoy ket naisakab iti sinurat kas CHARACTER STORY. No character story no kunatayo, dua iti posible a pangisakaban itoy. (1) Masurat ditoy dagiti kababalin, aramid, ugali, pammati ti maysa a tao. 2) Masurat dagiti aramid, ugali, kababalin iti maysa a lugar (i.e., purok, barangay, ili, probinsia, kdp.).
Dayta maikadua a pannakaisurat ti character story iti naynay a maaramat iti panagsurat iti travel literature.
Ta kuna ti reference-tayo, “travel literature is defined as the narrative accounts written about an individual or group's encounter with another place…” Eksperiesa iti panagbaniaga.
Kunana pay: These writings, also referred to as travelogues, recount in detail the writer's experiences and perceptions of that place. Travel literature, however, should not be confused with travel guides, which provide readers with more pragmatic information about a specific place.
Isu a nalawag a pagdiligen dagiti sinurat segun iti intension. Ket dayta nga intension, posible nga informative wenno descriptive. No informative ti panggep, agsuratka ngarud iti travel guide. No descriptive met, isu dayta ti intay sarsaritaen.
Nupay makuna a napaypaysu nga eksperiensa ti sinurat, naisakab daytoy iti porma ken annuroten a kas maiyataday no ania a klase ken genre. Ken gagangay a ti kangrunaan a suraten ket ti naisalsalumina a makita iti dayta a lugar wenno luglugar a sakopen. Iparikna ti pitik dayta a lugar/luglugar. Ipananam kern aminen a kasapulan tapno ti sinurat ket agbalin a makaay-ayo.
Kas pagarigan koma, no iti lugar a masakopan dayta a sinurat ket maipapan iti panagbaniaga wenno panagpasiar ti maysa a ganggannaet iti sibubukel a probinsia ti Ilocos Sur. No informative dagiti laeng napipintas a banag ti maisurat. Gagangay a dagiti paset wenno lugar a yan dagiti napipintas a buya, natural man ken saan.
Ngem iti descriptive writing, saan a kastoy iti pannakaisuratna. Masapul a panunoten a nalaing ni mannurat no ania dayta a naisalsalumina a banag nga awan iti sabali a lugar. Dayta iti suratenna. Dayta a kinaisalsalumina iti iladawanna a pakaawisan iti immatang. Ta ti kinaisalsalumina ket kinaisangsangayan iti kayatna a sawen. Isu dayta ti sentro ti sinurat. Isu dayta ti pangabil ti sinurat.
Kas pagarigan manen ditoy probinsiatayo nga Ilocos Sur. Ania koma iti maisurat para iti descriptive literature nga awan iti sabsabali a lugar nga adda iti probinsia?
Kas pagarigan ta sinuratna ket maipapan iti maipapan ti eksperiensana maipapan iti lenguahe a napaliiwna iti probinsia. Addaan ti probinsia iti dua a klase ti pagsasao. Adda ti Iluko dagiti taga-patad ket adda met ti sabali nga Iluko dagiti taga-sang-at wenno iti kabambantayan. Agduma dagitoy. Isu dayta ti ikkanna iti preperensia.
Agduma ti patneng nga Iluko iti Cordilleran Iluko. Cordilleran Iluko iti pangawagtayo iti Iluko iti kabambantayan. Highland Iluko a kuna ni kalatakan a historian ken linguista iti Siudad Dagiti Saleng, ni Dr. Morr Pungayan. Katulad la unay ti Cordilleran Iluko wenno ti Iluko iti Cordillera ti Iluko dagiti Upland Town ti Ilocos Sur.
Ket agsipud ti sinuratna ket naisangsayan nga awan iti sabali a lugar, a kas iti dua a klase ti Iluko. Nayunanna met laeng maipapan iti lenguahe; ta isu ngarud ti subject a topikona. Kas pagarigan, napaliiwna manen nga agsabali ti bengngat ti Umuna a Distrito ti probinsia iti Maikadua a Distrito.
Iti Umuna a Distrito, nabasa ken nalukneng nga Iluko iti inna mangngeg. Iti Maikadua a Distrito ken nakamagmaga ken nakatangtangken ti bengngat. Di kadi naisalsalumina nga ekspiriensa ti sangsangaili a mangsurat ti travelogue ti probinsia?
Agtinnag a maysa a character story no isu ti nangisakaban, a kas iti nadakamat. Ket masapul ngarud a masurot dagiti annuroten iti panagsurat iti character story tapno maragpat ti ngayedna.
Iti rigatna wenno iti alsemna a di maikideman, manmano dagiti sinurat a rumuar a kastoy iti Iluko. No adda man dagiti mannurat a makaisurat itoy a klase, saanna a maipidua. Ti makuna a risiris itoy a klasipikasion ket nalag-an no dipay ket awan a pulos.
No ti sinurat ket ti maipapan iti kababalin, ugali ken kapanunotan ti maysa a tao, daydiay laeng met ti inka insurat ta maysa la ngarud a character story daytoy.
Descriptive writing, sometimes called "showing writing" is writing that describes a particular person, place or event in great detail. Descriptive writing uses a lot of flowery adjectives and adverbs to describe what is going on or how something appears.
Travel literature, however, should not be confused with travel guides, which provide readers with more pragmatic information about a specific place. Where travel guides are informative, travel literature is descriptive, impalawag ti referencetayo. Isu a saan koma a mariro ti asinoman a mangayat a mangsurat. @
Thursday, January 20, 2011
Charactonym
Charactonym
Idi un-unana, narway a mabasa kadagiti sarita Iluko ti charactonym. Nakail-ilokano a character. Ininaw ken impasngay iti ayat ken pinnateg dagiti naglilinnaga a sinilong dagiti kinelleng ken bangkag. Nagdalliasat kadagiti tambak ken desdes a kumamang kadagiti pinagayan, kabangkagan, kanatengan; kadagiti waig ken pangngappuan a pagsigsigayan ken pagtanggaran; kadagiti pay-as a simmussuan dagiti rinaepan; iti igid ti baybay a taptapliakan dagiti dalluyon; iti tengnga ti taaw a pagkalkalapan; kadagiti punsionan ken uray kadagiti paguummongan iti purok; iti panawen ti tikag wenno nepnep; iti rigat ken nam-ay; iti ili ken iti away; iti probinsia ken iti siudad; ken dadduma pay a panawen ken setting, ania man a genre ken klase ti sarita, napintas dagiti charactonym. Saan a palpalawpaw a karakter. Saan nga agtatapaw ket makitam nga aggunay ken agtignay, agsao, agkanta ken agdaniw, agunget ken agbassawang ken dadduma pay. Iti ababa a pannao, karakter a makita, a saan ket a nakalemmeng wenno saan nga ammo ti kinaasinona. Napateg a maipakita ti kinaasino. Napateg no asino.
Napateg ti maysa a karakter a kas agbibiag ken agtignay, agsao iti kabukbukodanna, a saan ket a padiktaran a kasla bambamti iti tengnga ti pinagayan.
Daytoy idi ti charactonym iti sarita Iluko. Dagiti karakter nga ininaw ken impasngay ti nasariwawet a panagpampanunot dagiti mannurat. Dagiti karakter a dinaydayaw ken linalais; kaay-ayo ken kagurgura, iniseman ken minisuotan. Imbayog ken inlunod.
Ngem yanda itan dagitoy a karakter?
Dayta ti saludsod nga ininaw iti iliw ken gagar a makabasa manen. Naginanada kadin wenno saanen a kayat dagiti mannurat? Iti paliiwko, simmerioso dagiti mabasbasan a sarita iti agdama. Gapu kadi ta naginana wenno linipat ti charactonym? Sapay koma ta saan. Ania ngamin aya dayta a karakter?
No dayta a character ti maysa a sarita ket maysa a charactonym, addan dagus a pamalpalatpatan ti kinaasinona. Uray saanen nga ibaga ti kinaasinona, ta saan metten a kaskenan nga ibaga pay ta naiparang metten. Ammo dagus ket nalabit a maisingedmo a reader ti riknam kenkuana; no saan met, agserbi isuna a kas kontrabida iti sarita ket nalabit nga isu ti sisiimem a mismisuotan dagiti tignayna kabayatan iti panagbasa wenno kaay-ayo dagiti tignay ken kapanunotanna no isu ti bida.
Dagitoy nga akem, dagiti reader ket saandan nga agkarkarawa ti kinaasino dagiti karakter iti basbasaenda. Addan a nalawag a makitkitada. No maminsan met, uray bassit laengen a panangiladawan ti kinaasinona ket ammon ni agbasbasa ti kinaasino dayta a karakter. Ammon ti akemna iti sarita.
Nalabit nga isu ti bida wenno saidkik. Ti kontrabida wenno extra. Ngem ti panangiladawan kadagitoy a karakter a kas maysa a charactonym ket nalawag a panangiyam-amo ken panangiparang payen ti kinaasino dayta a karakter. Panangiladawan nga uray saanen nga idetalie ket makapneken. Kadagiti dadduma, saandan nga ibaga pay nga isuna ti kontrabida ta ti laengen naganna ket maipudosen a saan nga isu ti bida. Adda met dagiti punto a mangaramat ti Charactonym a kas bida. Basta ti punto ket panangibaga ti kinaasino ti karakter ken iladladawan payen babaen ti naganna. Makapatik-ab a panangiladawan.
Ta ania ngamin ania ngamin aya ti makunkuna a charactonym?
A charactonym is a name which suggests the personality traits of a fictional character. In other words, it is the name given to a literary character that especially fits his or her personality.
Ehemplo: Ni “Ciano Bassit” a sarita ni Martin Rochina ken nangabak iti makaparay-aw a sarita. Daydiay ubing a bulsek a nagsarukod iti burrarawit a sarita ni Sherma Benosa ken nangabak iti Umuna a Gungguna iti Salip ti Sarita a para kadagiti ubbing. Ti Hunchback of Notre Dame; ken adda met bersionna iti Pinoy, isu ti Kampanerang Kuba. Ni Siding Bulding. Ni Lising Singkol. Ni Boy Negro. Ken dadduma pay a karakter a no binasam ida ket ammomon wenno addan ti pamalpalatpatam ti naigamer a kinaasinoda.
Idi damo, narway ti charactonym. Ngem diak la ammo no apay a bimmattaway. Mabalin a nakita dagiti saan a mangayat a mangaramat ti deformity wenno depekto wenno naisalsalumina a langa wenno galad ti karakter ket ipatoda a kas panangibaba wenno pananglais ti pinartuat a karakter. Saanda a makita ti kinapintas ta iti sentro ti immatangda ket kitkitaenda laeng dagiti nalaad a pasetna.
Ngem ania ngarud ti serbi ti redeeming quality ti maysa a karakter no saan nga ipakat daytoy? No adda ti charactonym, adda met ti redeeming quality a mangited iti balance a panirigan kadagiti tumaud nga iray ken saan a nasayaat nga impression.
Ti redeeming quality ket panangpunno kadagiti nagkurangan; ti panangitag-ay ti asinoman a karakter a pinartuat iti laksid iti kinaadda ti pagkuranganna. Panangsubbot ti naiwawa a kababalin ken katatao daytoy a banag. Panangallangon.
Laglagipen koma nga adun dagiti naputar a karakter a kas maysa a chartactonym. Kadagiti pelikula, iti man English ken iti Tagalog ken aniaman a lengguahe ket maus-usar ti charactonym. Adu pay dagiti nabalin a bida.
No apay a nagbalin a naserioso dagiti rumrumuar a sarita-Iluko iti agdama ket pagarupek a maigapu iti pannakaidisso ti charactonym. Agpada a maaramat daytoy iti serioso a sarita ken iti makapakatawa. Ngem iti bukodko a panirigan, namaymayat met laeng no maaramat daytoy iti makaparay-aw a sarita. Nangnangruna la unay iti makaparay-aw wenno makapakatawa a sarita, ta kalpasan a binasa ket lumtuad ti garakgak, katawa wenno isem a di magalem.
No ngamin iti makaparay-aw a sarita ti pangaramatan, saan met nga usaren dagiti depekto a kas lais wenno panangibaba ti dayaw no di ket usaren a mangitag-ay ti personalidad ti karakter a pinarsua. Wenno usaren dagiti galad ti karakter a naisangsangayan iti amin. Dayta a galad ket itakderna ti kinaasino ti nadakamat.
Maaramat koma dagiti banag a pagkurangan a kas mangitag-ay ti personalidad a saan ket a pananglais. No maaramat man ti pananglais, sumarunon dita ti redeeming quality. Uray kadagiti naserioso a sarita, a pakausaran ti charactonym ket naynay a maaramat ti panangsubbot ti kinaasino malaksid kadagiti karakter a saanen a pulos nga agbalbaliw agingga iti gibusna.
Sigsiggaanmi ti panagparang manen dagiti nababaked a charactonym…@
ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn eng_Latn eus_Latn ilo_Latn eng_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn tgl_Latn tgl_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn eng_Latn ilo_Latn eng_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn eng_Latn ilo_Latn ilo_Latn eng_Latn ilo_Latn eng_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn eng_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn eng_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn eng_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn eng_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn eng_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn eng_Latn eng_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn eng_Latn ilo_Latn eng_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn eng_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn eng_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn eng_Latn eng_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn eng_Latn oci_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn eng_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn eng_Latn eng_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn eng_Latn eng_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn eng_Latn eng_Latn eng_Latn eng_Latn eng_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn eng_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn