SARITA ILUKO...
unedited version
NAPAANGES iti nauneg a binuyogan ti panagtinnupa dagiti sangina. ‘Nia met ti kastoy a kapay-anen! No sinno ti naulimek, isu met ti… Nagrisak manen ti apuy iti barukongna. Insardengna ti panagdublana iti tabako. Inalikumkomna dagiti kasla tammudo a dinubla a nayurnos iti ginisla a kawayan a datar.
Pinungot dagiti bimmaliti a ramayna ti suli ti duog a lakasa a nagdublaanna sa nagdayamudom a timmakder.
Iti ruar, saggaysan dagiti tarakitik iti pilaw a pagdissouran dagiti aruyot ti taraudi a tudo a yar-ared-ed ti sagumaymay ti pan-aw nga atep. Iti panangalingagna, kasla apagdingkal laengen a lata ti aweng dagiti gurruod manipud iti adayo a ginget ti Kordillera.
Bimmaawen ti saplit ti nakaparsuaan ngem bumarbara pay laeng ti beggang iti barukongna ta nalagipna manen ti nakapay-an ni Emmanuel a kakaisuna a putotna.
Impaduyasyasna nga inlukat ti nakabitin a naipit a nipa a rikep ti tawa. Limmawagen ti tangatang. Uray krimmistal dagiti agarubos a tedted iti sagumaymay a dildilpatan ti raya ti agpakadan nga init, kasla tanso ti pagkitkitaanna kadagita ita! Mabalin pay la ti mapan agarado.
Timmalawen dagiti kimat, nayesngawna. Simmang-at daras itay nagsasaruno dagiti makatitileng ken makadayyeg a gurruod a pinarnuay dagiti kasla nagtagisima a kimat. ‘Ttuloyko la ‘ton bigaten… di mapakpakadaan ti peggad… lalo’dtoy kabambantayan!
Tallikudanna koman ti tawa idi naisalat dagiti matana iti dua a banag nga agkuti-kuti manipud iti adayo a lipit iti nasamek a turod: iti desdes a kumamang iti Karayan Arag ken sumang-at iti giwang ti Kordillera a sumalpot kadagiti ili ti Cagayan a kas iti Pamplona, Claveria ken Sta. Praxedes. Nagpanunot. Manmano a mausar dayta a desdes. No laeng mapanda aganup. Awan makasapar iti panaganup ita ta panagtalon. Tiempo ti bayakabak ket kamatenda dagiti pilaw kadagiti sinilong sakbay a malned.
Sinno ngata dagidiay? nayesngawna. Nagparikna a dina ida kapurokan. Adda la ketdi nasisita a gagarada! Imbakalna manen ti imatangna iti nakakitaanna kadagiti agkutikuti a dua a banag iti nagbaetan ti nasamek a turod ken karunoan a bangkirig a tanap. Ngem awandan a makitana. Nalabit, simmalogdan iti teppang wenno kumalkalipkipdan iti nagalis a desdes a naibarikes iti nasamek a bakbakras.
Ngem sinnoda koma? Nakunana manen. Bimmabada la ketdi manipud iti Kordillera! Awan ti ammona a kabaranggayanna a nagpabantay. Nakitana amin dagiti lallaki a kapurokanna iti taltalon sakbay a nalukag dagitay gurruod. Ken makitana koma dagiti kapurokanna a sumang-at iti desdes. Naipatakder ti kalapawna iti daramuangan dayta a dana nga agpakarayan ken agpabantay.
Linikudanna ti tawa. Nagrukob a nangpidut iti bangkito a nagtugawanna itay a nagdubla sa nagderetso iti sakaanan ti agbilawbilaw ti apuyna a dalikan. Imparakupokna dagiti dinubla iti nagtimbukel a lata a nakasab-it iti kasuoran. Linukatanna ti kelleb ti nauring a tayab ket nagalikuno ti makasalibukag nga ayamuom ti nakirog a bagas a kape. Limmikig a nangsango iti bangkera. Pidutenna koman ti tasa a nakapakleb iti pinggan a kalub ti malabi idi mataliawna ti pusana a mangkurkurimay kadagiti dina pay naipakni a binulong ti tabakona iti duag. Nawagwag ti datar iti daras a panagpaduagna. “Muninggg… shooo…” nalag-an ti bugtakna iti ayup a kakaisuna a kabbalayna. Saan a timmaray ti pusa no di ket simmabat iti apona sana dinilpatan ti gurong daytoy.
Inurnosna ti apin ken ti tabako sana imparabaw iti naukrad a sako. Sakbay a linukotna ti sako, timmakder a nagturong iti tawa. Intayana ti dakulapna kadagiti tedted iti sagumaymay sana sinublian a winarsian dagiti binulong ti tabako. Simrek iti sagumbi sana inselsel ti nalukot a sako iti nagbaetan ti tinidtid a kawayan a diding ken ti kubbo a madre de cacao nga adigi iti likudan ti rikep.
Nagsubli manen iti tawa. Agpayso ti pattana itay – duada. Nalawag a mariparna itan dagitoy a nainayad a kumalkalipkip ken agusok-usok kadagiti nagrukob a sangsanga ken lanlanut a kasla mangsarsaruag ti nagalis a desdes. Pasaray makitana ti immun-una a maikaglis sa matulid. Ngem tulongan ti naud-udi a bumangon. Nakalabig ti naud-udi idinto a ti panagkitana iti immun-una, awanan daytoy iti ania man a saripda iti tudo. Iti panangbuybuyana kadagiti dua nga umas-asideg, ammona a kabisado ti nakalabig daytoy a lugar. Sinnoda ngata?
Nagbuelta. Ginaw-atna ti naibaina a talunasanna a nakabitin iti likud ti naipit a nipa a rikep iti kadaklan a ridaw sana imbarikes. Nagranitrit ti putek nga agdan idi bimmaba. Dinagasna a ginaw-at ti tabungawna a naisab-it iti nagrungarong a bittaog a patapaya. Inigpilanna ti tabungawna sa nagtarus iti sirok ti narukbos a puon ti kaimito. Impigadna dagiti labus a dapanna a napelpelan iti lumabbasit ken nakilnet a pitak iti ramut. Kalpasanna, kimmaut iti dinubla iti lingka ti tabungawna sana inilut. Kinagatna ti nasagursor a murdong ti pinadis sana impugso. Inammalannna manen. Rimmapit iti dua a palito sa nangiras. Inapput ti nagsabat a nagbakku a dua a dakulapna ti sumaretset nga apuy. Lumnek-bumsog dagiti pingpingna a nangsusop iti nakusep a pinadis ket uray la agkubbo ti apuy a nangpabeggang iti murdong ti napilpil a tabako. Pinug-awanna dagiti palito idi dilpatan ti apuy dagiti ramayna. Insublatna a sinul-oy ti pinadisna iti napaut. Nangipug-aw ket uray la a nagsala ti asuk a nangsuob kadagiti naupran a bulbulong iti ngatuenna.
Kinitana manen dagiti paspasungadenna. Ngem dina ida mawanawanan. Ammona a limnekdan iti salogan iti maudin a turod. Inton makasang-atda, asidegdanton iti yanna.
Nagturong iti kamarin a yan ti agngatngatingat a nakapaldag a nuangna. Simmirok iti kamarin sana inulod ti kuribot a napno iti ruot iti nagbaetan ti ubong ti baboy ken ti putek nga adigi. Natukay dagiti nabubun-as nga uppat a burias a nairidep iti bara ti nasubsub a suli a paset ti ubong. Nagarianggada. Nakidanggay ti nalukag met a takong. Nagganukgok a timmakder. Mabisinda manen. Binukbukanna iti ruot ti nuangna. Insublatna a kinurwayan dagiti baboyna iti naata a balangeg. Inarusibsib a pinaggiinnagawan dagiti burias dagiti rangaw. Napaisem. Tallo pay a bulan, dadakkeldanton. Rapitennanto nga ilako ti tallo. Ngem bigla a nagpukaw ti isemna ta nadingkal manen ti saem a bimmalay iti kaungganna. Ngem masapulko itan ti dakkel a gatad! Nairidisna iti unegna. Kaanonto ngata ‘gamin a makaruar ‘diay ubing? Nalagipna manen ni Emmanuel. No kasapulan, ilakona amin a sanikuada tapno pangpiensana iti barona. Ngem awan kano piensa-piensa iti kasta a pakabasolan!
Gapgapuna manen idiay Manila itay napalabas a lawas. Kanayon a bisitaenna ni Emmanuel a nakapupok idiay Bicutan, Taguig, Metro Manila. Tallon a bulanna idiay a nakaistockades. Nakiraman kadagiti padana nga estudiante a nagdemonstrasion laban iti turay ket inupal a tiniliw ida dagiti polis ken soldado. Natay dagidi dadduma a kaduada ta nagaramat dagiti pannakabagi ti linteg kadagiti igamda. Kadagidi natiliw, naparigat ken naipupokda nga awan iti umno nga imbestigasion. Ket ti laeng pangulo kano ti makaiburay iti pammakawan kadakuada tapno makawayawayada! Nakapupokda iti basol a yaalsa laban iti turay!
‘Nia metten!
Kimmuttongen ni Emmanuelna a kas kadaytoy kulay-ong a nuangna. Ngem awan panagbabawi ti barona iti nakairamananna a panangatakar iti sistema ti gobierno. No makaruardanto, ituloy wenno nabilbilegto kano ti buangayenda a tignay a mangirupir iti kalintegan ti kaaduan agingga a maipangagda! Ngipen kontra ngipen, dikamto mamingga agingga a di maatur ti balangkantis a sistema ti turay! Adda kadakami ti tulbek ti masakbayan! Kasla gumgumluong pay laeng iti lapayagna dayta nga inkari ti barona idi nagpakada iti naudi a panangbisitana.
Natangken ti ulona nga ubing, naingayemngemna, sapay no di nasaririt! Ipapilitna ngamin idi nga idiay Baguio wenno Laoag laengen ti pangituloyanna iti adalna ngem impagus ti anakna nga idiay Manila. Nalaslasag kano ti maadal sadiay. Pinadasna ti napan nageksamen idiay UP ket nairuarna. Nangato ti arapaapna a kinaabogado. Ket iti UP ti nangirugianna iti dayta nga arapaap. Ngem adda pay laeng iti maikadua a tawen iti dayta a pagadalan, kastoy metten a nakapupok! Anian!
No koma sibibiag pay daydi Piling nga asawana, isu koma ti kanayon a mapan mangbisita iti baroda. Wenno uppokanna koman idiay Manila ta kaasi. Ngem sumurok a dua a tawenen a pimmusay. Nakimat idi nga agseksekka iti bunubon nga iraepda. Madama ti panagmurmuriskida ken Emmanuel iti di unay adayo idi napasamak dayta. No koma pinatina daydi kiddaw ni Piling, adayo koma a pimmusay a nasapa. Piman…
“Agsublitayo ngaminen ‘diay kabisera, ‘Ling…” nalagipna daydi kiddaw ti asawana kalpasan a nagturpos ni Emmanuel iti sekundaria. “Adda met talon a naipatawid kaniak ‘diay Appa. Imbes a sabali ti mangsuksukil, datayo laengen. Ipatalonmon dagiti dagatayo ditoy.”
Ngem saan a kas karina a panawanna daytoy a disso. Daydi amana ti maysa kadagiti immuna a nagdappat ditoy Arag. Ditoy metten a dimmakkel. Apagsiamna idi immakarda ditoy. Nalangto pay la iti isipna ti dati a langa daytoy a disso. Nasulinek a katurturodan ngem paset met laeng ti ili ti Lunawan. Iti babaet dagiti nasamek a turod, naaplagan idi kadagiti tanap a pagarian dagiti samon, ledda, pan-aw, runo, alnus ken ania ditan a ruot-bantay. Ginaikan ken binukualda dagiti bato kadagiti patpatag ket itan, baknangen a pagtatalonan laksid pay iti kabambantayan ti Kordillera nga apon dagiti aanupen nga ayup. Sa ti pay nabaknang iti lames a Karayan Arag iti puon ti kadaklan a bantay. Nupay putputong dagiti balbalay a nayap-apiring kadagiti turod, nakidser ti kappia ken panagkaykaysada a pumurok.
Nalaus pay no dadduma ti panagbabawina no apay a dina pinatgan idi ti kiddaw daydi Pilingna ta napukawda ti dandani walo nga ektaria a tatalonen a tinawidna idiay Barangay Appa. Idi mangilakoda koma iti dagada idiay a pagadal ni Emmanuel iti kolehio, naukaganda metten a sabalin ti agtagikua a kas nailanad iti titulo dagiti dagdagada a naidulin iti balay ti ili. Nagan metten ti madidios a tao iti kabisera dagiti papeles ti dagdaga! Nagburek ti luksawda ket inkarida, aglalo ken Piling, a tuntunenda dagita a sanikua ngem bimmallaet idi ni Emmanuel kadakuada:
“Nanang, bay-anyon. Turodtayo laeng kontra iti Kordillera! Total, adda met makuna a kukuatayo ditoy Arag… Dumtengto ti gundaway nga agsubli dagita a napukawtayo.” napasnek idi ni Emmanuel. “Ngem kabayatanna, ditay koma talawan daytoy a disso. Ditoy a nagsatan ken naidulin da lelong ken lelang; ditoy a dimmakkel ken nagramut ni tatang; ditoykayo a nangrugi ken tatang; ditoyak a nainaw ken timmaud… ket panggepko nga iburay ti ania man nga itden ti masakbayak iti daytoy met la a disso!”
Napaisem iti dayta a nalagipna. Nasantak ti panirigan ti barona iti biag. Naraniag ti sirmatana saan laeng nga iti bukodna a masakbayan no di ket pay ti pagimbagan ti aglawlawna. Napintas a talaga ti panggep ti ubing! Inraem ti unegna. Sinul-oyna ti tabakona ngem naiddepen ti beggang daytoy. Pinitikna ti bimmalay a dapo sana ingaw-at nga insaluket ti rungrong iti malmalsoken a tinidtid a bulo a diding ti kamarin. Ngem ania pay ita? Nagsanaltek. Nakapupok metten? ‘Puonay metten ti kastoy a kapay-an…
Nagsubli iti puon ti kaimito. Asidegen dagiti dua a mangtaltalunton ti dana iti raked ti rimmuong dagiti nagtagilawi a kawayan. Kasla malasinnan ti nakalabig. Nakapungo ti ima ti sarsarunuenna. ‘Nia’t basolna? Nagubbog ti maysa a saludsod iti nakemna. Ngem saan ketdi a nasdaaw. Kasta ti aramidna wenno dagiti Barangay Tanodna no adda itulnogda a nakabasol iti purokda iti kabisera. Idi agsingkuenta metros ti kaadayoda iti nagtakderanna, impukkaw ti nakalabig nga impasabat:
“K-Kapitan Dumawal, sika kadi dayta?”
Ita, malasinnan no sinno daytoy. “T-Tanas?” nagtalimudok ti imatangna iti umas-asideg nga inawaganna iti Tanas. Dandani di makita ti akinngato a bibigna iti puskol ti nabaybay-an nga imingna. Nakakipis daytoy iti naangdod a namarkaan iti Crispa. Nakabado iti atiddog ti manggasna a maong ken nakapantalon iti patig a kas kadagiti aruat dagiti PC iti detachment iti kabisera. Nakasapatos pay iti panakkelen ken mapispisangen ti kukurdonanna a combat boots a kasla met iti sapatos dagiti soldado. Agpadada a lampong iti nakapungo nga ab-abogenna.
“Wen, kapitan, siak… nasayaat man ta masungad gayam ti balaymo. Panggepmi koma itay a birokendaka… b-birokenka kunak koma.” impuligad ti agnagan Tanas ti nabungon ti pitak a sapatosna iti nagrungarong a ramut ti kaimito a kinarkar ti ayus ti tudo.
Ngem kasla awan nangngegan ni Kapitan Dumawal. Naipigket dagiti matana iti lalaki a nakapungo ken nakaparintumeng itan iti sanguananna. Nababasa ken pitakpitak ti maong a pantalon ken atiddog ti manggasna a maong met la a badona. Nakasapatos daytoy iti goma ngem saanen maimarisan ta nabungonen iti pitak. Nakakumeg daytoy. Nadadagsen ti panagangesna. Nupay lampong ti buokna a nangabbong iti rupana, narukod ni Kapitan Dumawal a naganus pay laeng daytoy a lalaki. No di agbiddut, nababbaba ngem beinte-singko ti edadna. Arinbusnagen daytoy a kas ipakpakita ti bukot ti dakulapna nga ug-ugasan ti agtaredted a ling-etna.
“Kapitan, nabayag la’ngen daydi….” Naguni manen ni Tanas idinto a miningminganna dagiti napiskel pay laeng a takiag ken bugian a gurgurong ni Kapitan Dumawal. Apagdillaw ti panangapirasna iti siketna sa nagtugaw iti ramut nga abay ti nangipigadanna itay kadagiti sapatosna.
Insublat a minatmatan ni Kapitan Dumawal ni Tanas. Lumabbaga dagiti mata daytoy a kasla kuskusiman iti napaut a ridep.
“Nabayagen nga agpayso, Tanas, ta tumawenen no diak agkibaltang… ngem nas’yaat man ta naisar-ongkayo met ‘toy napanglaw a purokmi.”
Ub-ubing ngata ni Tanas ngem isuna iti sumagmamano a tawen iti edadna a kuarentay-otso.
Nagam-ammoda idi naminsan a napan naganup. Apagtugawna idi a kapitan iti Barangay Arag. Nagsarakda iti nasamek a lugar nga aw-awaganda iti Ubbog Lipit - maysa a paset ti bantay iti surong a naparaburan iti ubbog nga apon dagiti tangkiran nga ugsa ken alingo. Dita a naammuanna nga adda purok iti seksek a gayadan ti Ubbog Lipit a managan iti Dumpit. Ni Tanas ti intuding kano dagiti pumurok a kas mangipangulo. Inawis idi ni Tanas a sumuknal iti purokda. Dita a naalimadamad ni Kapitan Dumawal a panay kano a mangnganup dagiti dati a nagnaed dita a purok a didan kayat ti agsubli iti patad laksid no mapanda aglako iti palag a karne ti maanupanda wenno aggatang iti abastoda. Idi nagawid a bimmaba iti Arag, pinabalonan ni Tanas iti siam a kaubon a palag a karne ti alingo ken ugsa. Imbatina met daydi dungdunguenna a talunasan a panday-Ilokos ken dagiti teddana a bala ti shotgunna a kas supapak ti kinaimbag ni Tanas. Manipud idi, numan kasla kanayon a makitkitana ti anniniwan ni Tanas iti kabisera ti Lunawan, ita la manen nga agsarangda.
“Nakalagip, kapitan, he, he…” Adda kerkersang ti katawa ni Tanas a nangmatmat ken Dumawal.
Nagtungtung-ed ti kapitan. Napimpino ti garaw ni Tanas idi damoda ti agkita! Dinumuganna manen ti agtutubo a nakakumeg iti sanguananna.
“Papananyo kadaytoy uggormo?” Sakbay a nakasungbat ni Tanas, nagsao manen ni kapitan: “’Mulitayo ket agarbis manen…”
Nagtarus ti kapitan iti kosina. Nangidasar iti tallo a tasa iti rabaw ti impadatana a bassit a dulang. Binekkelna ti tayab iti silong a naaramid iti way sana binukbukan dagiti tasa iti uma-asuk a kape. Inyawatanna ti tasa ni Tanas. Indissona ti maysa a tasa iti datar nga abay ti agtutubo a nakadumog pay laeng. Nakadalupisak daytoy iti ngarab ti ridaw. Saksaklotenna dagiti napungo nga imana idinto a nakauyaoy dagiti sakana iti agdan. “Ikkatem ‘ta pungona, pari, tapno madengngep met ‘ta rusokna.”
Inarub-ob ni Tanas ti tasa sa nagtung-ed. “Boy, ‘masidegkadtoy.” Imbilinna iti agtutubo. Nagaludaid ti agtutubo iti basar. Inyawatna ti napungo nga imana. Inukas ni Tanas ti plastik a tali. “Dika tumaray, wen?”
Simrek ti kapitan iti sagumbi. Idi rumuar, addan iggemna a daan a pagan-anay ni Emmanuel. Agkabkabagi ken agkatayag ti barona iti daytoy nga agtutubo a mangpuypuyot itan iti kapena. “Inka ‘ta sagumbi, barok, ta sukatam dagita aruatem.” Kinunana. “Agganganatkayo kadi?”
Saan a simmungbat ni Tanas. Inibusna ti kapena. Inuksob met ti agtutubo dagiti sapatosna.
“Innodtoy kadi ti turongenyo?” nagtimek manen ti kapitan.
Idi nakastrek ti agtutubo iti sagumbi, simmungbat ni Tanas ngem nakapsut ti panagsaona: “Ditoy ti pagpatinggaanmi, Kapitan. Agsubliak ‘diay Dumpit ita met laeng sakbay nga agkarayam ti sipnget.”
Pinaatiananna ti tasana.
“D-Ditoy ti…”
“Ibatik kenka isuna!”
Kimmaro ti kigtot ni Kapitan Dumawal. “I-Ibatim?” napalubsak iti datar.
“Kas nakunakon, ibatik kenka dayta a tao!” timmangken dagiti balikas ni Tanas. “Pangngaasim ta itulnogmo ‘diay kabisera. Iti detachment dagiti PC!”
Nagsabat dagiti pamengbengen a kiday ti kapitan. “Tanas, ang-angawennak?” Minatmatanna ti kasasaona a kasna la rukoden ti kinatibker ti panunot daytoy.
“Diak agang-angaw, kapitan!”
Namaga ti timpuar nga isem a namagbennat kadagiti bibig ni Dumawal.
“Dispensarem, Tanas, ngem no ania man ti basolna, awan pagbiangak. Saan a taga ditoy dayta nga ubing ket diak sakup.”
“Ammok, kapitan, ngem …”
“Sika’t mapan mangidanon ta sakupmo isuna!” Nagpukaw ti isem ti kapitan.
Rimmungsot dagiti mata ni Tanas. Langa a di pulos nadlaw ni Dumawal kenkuana idi damoda ti nagkita. “Masapul nga ipasak kenka, kapitan, agsubliak a dagus ‘diay Dumpit. Inka itulnog isuna.”
Kasla naiget a bilin dayta iti panagdengngeg ti kapitan. Kagurana ngem nagparbeng. “Saanko a responsibilidad dayta. ‘Tay kunakon, masakupam isuna, sika’t akinkargo.”
“Pangngaasim.”
“Kumiddawka iti sabali ta patganka….”
“Kapitan, no tiempo ti riribuk wenno r-rebolusion a kunada,” inamlidanna ti imingna. “agtitinnulong ti amin. Kargo ti maysa, kargo ti amin …”
Mapilpilit ti isem ti kapitan. “Maawatak ngem urayek ti pannakaideklara ti rebolusion a kunkunam sakbay a tamingek dayta nga agtutubo.”
Inyagawna.
Napigket ti panangmingming ni Tanas iti kapitan. Irapinrapinna ti kumita iti ruar ti tawa.
“Ngem pakaseknantayo amin daytoy, kapitan. Madlawmo kadi nga agpeggad ti lugar ken ti kasasaadtayo? Adun ti damag nga agraira dagiti taga… dagiti kunkunada a lumablaban iti gobierno. Panagkunak, ‘manayen dayta a rason tapno agbinnadangta. Sipapaluboska kadi a sakupennatayo dagiti taga r-ruar?”
Saan a simmungbat ni Kapitan Dumawal. Nalagipna ketdi ti barona a nakapupok. Taga ruar? nayesngawna. Kasta ti birngas dagidi PC a guardia iti barona. Nataldiapanna ti ladawan ni Emmanuel a naikuadro iti diding. Nakagatna ti sangina. Kappia ti sapasap ken talged ti kaaduan ti kalkalikaguman nga arapaap ti barona. Taga ruar ketdi ti kastan? Ngem apay nga impupok ngarud ti turay? Apay a kagurada ti nabalitokan a kapanunotanna? Dida ket koma bumadang a mangkibin kenkuana ta dagitanto a kapanunotan ken arapaap ti sammaked ti masakbayan! Taga ruar?
“Kapitan Dumawal,” nagtimek manen ni Tanas. “addata iti lenglengleng a lugar ket adayotayo kadagiti natudingan a mangarayat ken mangsalaknib kadatayo no marauttayo. Masapul nga agtinnulongta. A-Agrairadan sadiay purokko... masapul a makasubliak a dagus.”
Nagranitrit ti basar a datar iti panagpagnapagna ti kapitan. Timman-aw iti makinlaud a tawa, iti abay ti kosina. Ngumisit-a-lumabbatis ti sangaraay nga ulep a mangpaypayong iti lumlumneken nga init.
Nagtalnan ti parusapis. Napaanges iti nauneg. Nagbuelta. Sinangona ni Tanas. “’Nia’t basol ‘ta ubing?”
“Isunton ti pagdamagam, kapitan… innakon.” Timmakder ni Tanas. Inruarna manen ti
plastik a tali iti bolsa ti pantalonna. Immasideg iti ridaw ti sagumbi.
“Dimo galutanen…” inyatipa ni Dumawal.
“Kapitan, iruarmo ngarud ‘di shotgun a pagan-anupmo?”
“Awanen. Ken diak kasapulan ti paltog. Di aglibas ‘ta ubing…”
Immisem ni Tanas. “Dimo awagan ‘ti ubing dayta, kapitan. Nasikap… k-kriminal.”
“Adda bunengko.” pinikpikna ti putan ti talunasan iti siketna. “Apay, adda kadi nasken a pagbutngak no awan paltogko?”
“’Nia’t isarangmo no adda dumteng a kalaban, kapitan?”
Dumteng a kalaban? Immirteng ti rupa ni Kapitan Dumawal. Para kenkuana, nanipud naagaw dagidi daga a tawid ni Piling ken daydi pannakaipupok ni Emmanuelna, dimteng ken nangrugin ti laban! Ket nanayonan pay iti apuy iti barukongna gapu kadagiti soldado iti kabisera nga immay nagpatrulia iti baranggayna ngem kinapudnona, immayda laeng nagbasakbasak ditoy tallo a lawasen ti napalabas: napalanguadda ken awan pulos panangdayawda kadagiti umili. Binastosda dagiti babbalasitang, babbalasang ken naasawaanen iti purok - siniripda ida a nagdigos iti karayan. Nagdawatda pay iti linaglaga a bukel ti balatong kada utong a binagkat dagiti tanodna nga intulnog iti detachmentda. Nagbakruyda pay kadagiti binaki a pato ken manok. Agraman ti tarakenna nga aso a pannakasarukodna iti paganupan, dida pinakawan. Idi pagkedkedanna ida, siniritan lattan daydi maysa nga ung-ong – pinulutanda iti mismo nga arubayanna! Idi pumanawda, rumanipak dagidi igamda a kasda la mamutbuteng!
Idi nagsubli a naggapu idiay Manila a nangbisita ken ni Emmanuel, indagasna nga impulong iti ama ti ili ngem winagwag laeng ti mayor dagiti abagana sana inkusilap: “Pagustuam ida, Kapitan, destinoda ditoy. Isuda ti sarikedkedtayo!” Sarikedked? Pwe! Kasta met nga awan pulos maibalakadna maipapan iti pannakaipupok ti barona idiay Bicutan no di: “Duldog ‘gamin ‘diay putotmo, Dumawal, ambisioso!” Idi napan iti detachment tapno ipulongna koma iti komander dagiti PC ti inaramid dagiti taona, saanen a nagtuloy idi adda nakitana a kabkabilenda a lakay iti mismo a sango ti detachmentda sada pagpaggaakan! Ngem uray no agpadispensarda koma, nasabidonganen ti isip dagiti kapurokanna iti naalas nga ugali dagiti PC a rumbeng koma a pagsadagan, pagtaklinan ken pagsarmingan!
Nagsala ti kelleb ti naisaang a tayab. Agburburek manen ti insaangna itay a kape. Darasna a napan linuktan. Makapabang-ar ti nabara nga alingasaw ti kape a binuyogan ti sumarsaretset nga apuy. Inalay-ayanna ti sungrod ti dalikan.
Inyupreseranna manen dagiti bisitana iti kape.
“Agyamanak,” kinuna ni Tanas. Iggemna ti tasa ken tali, nagturong iti sagumbi.
“Ba’am latta,” inyatipa manen ni Dumawal. “dimo galutan…”
Ngem simrek latta ni Tanas. Nagbayag bassit iti uneg. Ngem awan maalingag ni Dumawal a nagsaritaan dagiti dua.
Kellaat a simmiplag ti naguddog a pul-oy a namagkuyegyeg iti naibitin a rikep dagiti tawa. Nagalikuno ti angot-baraniw a kasla imbil-a ti nasamek a turturod ti Kordillera!
“Denggem, Tanas,” impasabat ni Kapitan Dumawal idi rimuar daytoy manipud iti sagumbi. “diak magustuan daytoy a mapaspasamak.” Nagwingiwing.
Napasarimadeng ni Tanas. Saan a simmungbat nupay naggaraw dagiti bibigna.
“Ipakaunakon kenka,” naguni manen ti kapitan. “no ibatim ‘ta ubing, uray ania man ti basolna, diak ‘apan isuko!”
“Kapitan,” inyagaw ni Tanas sa nagna. Nagsarimadeng iti ngarab ti agdan. Dinumoganna dagiti combat bootsna sana inyusong. “masapul nga itulodmo idiay…”
“Diak isuko isuna!” Nagdanapeg a napan simmirip iti sagumbi.
“Rumuarka ditoy, barok.” Imbilinna. Dimmakkel dagiti nauuneg a mata ti agtutubo a bulon ti panaguyasna iti ridaw ti sagumbi. Minirana ti pakabuklan ni Kapitan Dumawal a makisasao ken Tanas. Kasla adda simmuknor a panangrespetona iti parsua a pangitalkan daytoy nangabog kenkuana ditoy.
“Adda kenkan, kapitan, no isukom wenno saan…” Inlisi ni Tanas dagiti matana. “ngem dimo liplipatan a n-naglabsing.”
“Diak isuko!”
Miningmingan manen ni Tanas ti kapitan ngem saanen a naguni.
Bimmaba.
“Mangrabiitayo pay…” impakamakam ni Dumawal. Ngem umad-adayon dagiti basakbasak kadagiti pilaw iti arubayan. Timmamdag ti kapitan. Ngem dinan makita ni Tanas iti puon ti desdes a sumang-at iti masungad a turod. Makitana koma ta nawaknitanen dita. Pinukannan dagiti nagrukob a sangsanga a mangrugrugma idi iti desdes. Nagturongannan? Nagaliston a nakasang-at?
Tinangadna ti Kordillera a kasla mangsarsarwag ti purok a yanna ita. Sulsulinek a disso. Nasamek ken nailet dagiti desdes. Narikut ti dalan ta dapan laeng ti makabalin a dumanon ken mangitulnog kenka iti ruar daytoy a lugar. No namin-ano ngaminen a kimmiddaw kadagiti turayen ti ili iti uray la koma nanumo a baetan a mabalin a talaytayan ti traysikel wenno kariton ti mawaknitan a dalan ngem awan naganganabna. Marigatanda ngamin unay a mangikabisera kadagiti produktoda iti talon. Sapay no di kanayon a tartaraknen dagiti pumurok ti nabayagen a mayor no kasta a panawen ti panagpipili. Ti ketdi agkiddaw kadagiti ayup a partienda kada bagas, bulbukel wenno nateng no adda pasken ti ili ti pagalistuanda. Sal-at!
Tinangadna manen ti tangatang. Nadadagsen dagiti aggu-ummong nga ulep iti lulonan ti kadaklan a bantay. Manggapun nga agkarayam ti sipnget. Bimmaba ni Dumawal. Nagturong iti kagab. Nangkaut iti tallo nga itlog iti baki. Lingtaenna dagitoy. Nayon ti sidada a tarong a nalaokan iti bulong ti saluyot ken rangaw ti kuantong. Inrapinna ti nagluto itay madama ti kimat ken gurruod.
“’Nia ti awag kenka, barok?” inamad ti kapitan iti agtutubo bayat ti pannanganda.
Nagsardeng a naggalgal ti agtutubo. “Nap, ‘tang…” dina kinita ti kasasaona.
“Nia’t nagbasolam?”
Saan nga intuloy ni Nap nga insubo ti taraon a petpetna. Tinaliawna ketdi ti pusa a mangmangan iti sabut iti abay ti luppo ti kapitan. Inulit ti kapitan ti saludsudna.
“S-Saan ngamin a maipangpangag ti sursruotek a kalintegan, ‘tang…” dandani di mangngeg ti timekna.
Inggagara ni Dumawal ti saan a sumungbat. Dumngeg iti sumaruno a baliksen ti agtutubo. Kinitana ni Nap a kasna na la dagdagen a pagsaritaen.
“Iti amin a parsua, ‘tang, adda arapaap a kayatna a gun-oden.”
Inibbatanna ti petpetpetanna a taraon iti platona. “Arapaap a no mabangenan ket padasenna a sarangten tapno … tapno magun-odna ti arapaapna.” Agsao koma manen ngem kasla adda nalagipna. Apagdillaw ti wingiwingna. Nangkammet manen sana insubo. Ginalgalna iti namitlo sana tinilmon. Nagsao manen: “Rumbeng koma a kaarieknak a kalanglang, ‘tang…” Binaliwanna ti saritaan.
“Ta apay koma?”
“Kas kuna ni ‘tang T-Tanas, diak koma maikari… maysaak a kriminal…”
“Nadaluska agingga a di mapaneknekan ti korte a nagbasolka!”
Napigket ti panangmatmat ti agtutubo iti kasangsangona. “Tang,” naalumamay ti timekna. “napukawen ti kumpiensak iti agdama a hustisiatayo, isu a… k-kriminalakto latta!”
Timmakder ni Dumawal ta kasla bimsog ti barukongna. Nangtasa iti danum iti malabi. Imminum. Kalpasanna nga insab-it ti lapayag ti tasa iti nagrungarong a bislak iti likudan ti malabi, tinaldiapanna ti ladawan ni Emmanuel iti diding. Sana insublat a minatmatan ni Nap a mangdumdumog iti platona. “Manganka latta, barok,” kinunana. “ipabpabalaymo ta innak man ‘ta baba biit.” Tinurongna ti ridaw.
Nauneg ti maysa a banag nga inabalbalay ti isipna bayat ti yuulogna.
Kinurkuranna dagiti manokna a mangtangtangad iti kagab ken sanga dagiti kayo. Timmiliw iti maysa a pamusian. Inyulina iti bangsal. Kinalubanna ti manok iti daan a liso a timba sana pinandagan daytoy iti narugos a puon ti kayo a langdet.
RABII. Nagyaplag ni Dumawal iti dua a silag nga ikamen. Maysa iti uneg ti sagumbi, maysa iti ridaw ti kadaklan. Iti sagumbi ti nagiddaan ni Nap. Awan kutikuti ti agtutubo iti sagumbi ngem marikna ni Dumawal a siririing daytoy. Nakalukat ti ridaw ti sagumbi. Nakudrep ti anaraar ti kingki.
“Apay a dinak galutan, tang?” pagamuan ta nailimog ti kasla arasaas a timek ni Nap kadagiti uni dagiti kuriat ken sumaggaysa nga uni dagiti tukak. Nakapakleb daytoy. Nakatungraraw ti rupana iti ridaw.
“Apay, aglibaska kadi?” naalumamay ti sungbat ni Dumawal. Nagballikid a nangsango kenkuana.
Nauuneg ti anges ti agtutubo. “Iti ipakpakitam a kinasayaat kaniak, ‘tang, dika panawan….”
“Bisitaka ngamin, barok, saan a kabusor…”
Naglubsak ni Nap. “Umaynak kadi itulnog no bigat ‘diay kabisera, ‘tang?”
“Kayatmo kadi nga ‘apanka isuko?”
Nabayag a di naguni ni Nap. Nagpakleb manen sana intapaya ti kanigid a dakulapna iti timidna. “Sinno dayta nakaladawan ‘ta diding, ‘tang?”
Binaliwanna manen ti saritaan. Nabsog latta iti panagdayaw iti timekna.
Banag a di pamatian ni Dumawal a dakes a tao daytoy a bisitana.
Naiduma daytoy nga agtutubo. Nauneg ti kapanunotanna. Adda di malansad ngem makaay-ayo a banag a mangbungbungon iti kinataona!
“Ah, ni Emmanuel, barok isuna.”
“Yanna ita, ‘tang?”
“Idiay Manila.”
“Agad-adal?”
“Idi.”
“Ngem simmardeng, ‘tang?”
“Natiliw ngamin.”
“A-Ania, ‘tang?”
“Nakapupok ita… ‘diay Bicutan.”
“A-Apay?” bigla a naglubsak ni Nap a kasla nasinit ti boksitna.
Nagtinnupa manen dagiti sangi ni Dumawal.
“A-Apay nga inyistockadesda, ‘tang?” ni Nap manen.
“Nakiraman kano a nagdemonstrasion laban iti turay…”
“Ket kinemmeg ken pinarigat dagiti PC, tang?” Timmangken ti
nagbarbar a boses ni Nap. Nadlaw ti kapitan ti dagsen ti panagngariet daytoy.
Agsao koma manen ngem inunaan ti kapitan: “Barok, maturogtan…”
Nagsikig a timmallikud. Dina kayat a pagsaritaanda pay dayta a banag. Umukuok laeng ti saem iti barukongna. “Iddepek ‘ta silawen, ne…” pinug-awanna ti kingki iti rabaw ti lakasa. Nagari ti sipnget. Nagulimek ni Nap. Nainayad ti ilelennek ti ulona iti ridaw.
Nauneg ti pampanunoten ni Dumawal: Ania ti aramidenna? Pudno ngata ti atapna iti kinatao daytoy nga ubing? Ngem madlawna nga asideg ti riknana iti daytoy nga agtutubo. Agkaarngi ti prinsipioda ken ni
Emmanuelna! Ahhh, ti la mapampanunotna.
ADALEMEN ti sardam. Saan a makaturog ni Kapitan Dumawal. Iti dati, kasla main-indayon iti uni ti rabii. Ngem ita, naatap ti ridep.
Pagamuan, nadlawna a nagin-inayad a rimuar ti agtutubo iti sagumbi. Saan a nagpadlaw ni Dumawal a siririing. Siaannad a nangapiras iti putan ti bunengna iti sirok ti ulesna. Nagsiim. Nalawag a makitana ti pakabuklan ni Nap iti sipnget. Nainayad daytoy a nagna a kasna la yamak nga agranitrit ti datar. Nagturong iti ridaw ti bangsal. Inin-inayadna a linukatan ti rikep. Rimuar. Di ammo ni Dumawal no ragsak wenno ania ti nangdupag iti barukongna. Aglibas sa. Nakunana iti unegna. Sige ngarud, aglibaskan… Nangngegna ti ranitrit ti agdan ti bangsal. Iti sumaruno a darikmat, awanen mangngegna laksid iti apagdillaw a parusapis ti danum. Timmaray ngatan iti desdes wenno iti kataltalonan, nakunana manen. Ngem di nabayag, nagranitrit manen ti agdan. Madamdama pay, naikuadro manen ni Nap iti ridaw ti bangsal. Inrikepna ti ridaw sa naginayad a nagsubli iti sagumbi. Apagserrekna, nagpukawen dagiti karasakas. Tiniliw metten ni Dumawal ti ridep.
NAKAPAMIGATDAN. Simrek ni Kapitan Dumawal iti bangsal tapno aginnaw. Sakbay a nanganda itay, nangbungon iti innapuy ken sumagmamano a kaiwa iti inadobona a manok sana inkarga iti takuptakup a bay-on. Nangibotelia pay iti danum. Tinulongan itay ti agtutubo a nagikarga iti nalingta a tugi iti bay-on a nayon ti balonda nga agpakabisera. Napaisem ta nalagipna ti kinuna itay ni Nap: “’Tang, ammoyo kadi a ti tugi ditoy bantay ket maysa kano met a simbolo ti p-pannakikadua?” Kimmittab itay ni Nap iti tugi sana inyawat iti kapitan ti sangkatukkol a nangkagatanna ngem nagwingiwing ta sibubussog pay laeng. Ket itay dinamagna no sinno ti nakaammuanna iti dayta a pagsasao, saan a simmungbat ti agtutubo ta simreken iti bangsal a nangakas iti binanlawanna nga aruatenna idi sardam. Ngem iti isip ni
Kapitan Dumawal, amin a banag ket adda kayariganna. Aglalo kadagiti bambanag nga ininaw ken inappupo ti saklot ti nasamek a kabambantayan!
AGDUAN nga oras a magmagnada – kumalkalipkip iti nagsinan-uleg a desdes a kasla nayapli-aplit iti bakras dagiti turod. Naungeten ti di naulpan nga apagtangkayag nga init ngem dina kabaelan a palneken dagiti pilaw iti kapitakan a mapespes ken pasaray sumuyot a mabaddekan dagiti agdardaras a dapan. Umip-ipus ti agtutubo iti likudan ti kapitan. Uray daytoy, nadaripespes metten iti ling-et. Ngem awan panagsukir iti langana. Awan tagarida.
Di mabayag, kimmalay-at ni Dumawal iti katayagan a turod a nalabsanda. Nasiglat ni Nap a simmurot. Idi makatapawda, nagmattider ti kapitan a bulon ti panangpug-awna iti barukongna. Nagpagnapagna ni Nap iti likudan ti kapitan a kasla di nabannog.
Winanawanan ni Dumawal ti direksion a turongenda. Awan makitana no di laeng taltalon, turturod ken ti nawalat a Bantay Appa a mangtantannawag iti kabisera. Insublatna a tinaliaw ti purok a naggapuanda, manglanglangeb manen idiay. Napaanges iti nauneg a mangpampanunot no umno ti sumaruno nga addang nga aramidenna.
Itay agsapa a nariwet pay, kalpasan a napartina ti manok, napanna impakaammo daytoy a papananna iti maysa a konsilmanna nambaranna metten inwayway ti nuangna. Itay agsubli iti balayna, nakabukel iti maysa a pangngeddeng maipanggep ken ni Nap! Umno ngata? Nakunana iti bagina. Ngem naikeddengnan ket dayta ti aramidenna! Napaanges iti nauneg. Imbakalna manen ti imatangna iti tangatang ti lugar a turongenda. Naalikuteg dagiti ulep sadiay a kasla
mangipakpakdaar iti umadani a peggad!
Tinaliawna ti agtutubo nga itan, kumitkita kenkuana. Inayabanna iti asidegna. Idi makaasideg ti agtutubo, inyawatna ti bay-on: “Barok,” piniselna ti nabisked nga abaga ti agtutubo a kataytayagna. “alaem daytoy ta adda pamedpedmo bayat ti panagdaliasatmo.”
Inawat ni Nap ti bay-on a siuulimek ngem agsalsaludsud dagiti matana.
“Barok,” kinuna manen ni Dumawal sana intudo ti direksion ti Bantay
Appa. “dita a banda ti kabisera. Makitam dayta a bantay?” Saan a naguni ti agtutubo. Nailansa ti imatangna iti intudo ni Dumawal. Nagsarita manen ti kapitan: “Apaman a maballasiwmo ‘ta bantay, makalasatkanto iti waig sakanto makakita iti purok. Barangay Appa dayta. Labsam ti purok agingga a dumanonka iti kabisera. Agarup tallo a kilometro ti distansia ti Appa ken ti kabisera.”
Minatmatan ti agtutubo ti aglingling-et a rupa ni Dumawal. Kasla saan nga interesado iti ibagbaga ti kapitan. Nagsao manen ti kapitan:
“Agdamagkanto idiay ili no innodtoy ti detachment dagiti PC.
Ipakaammomto ‘ta bagim…. Awatendakanto mayannatup iti p-
paglinteganda!” Pinerrengna ti agtutubo. Awan danag wenno buteng a naimarka iti langana.
“Sumurotka kaniak… ‘tang!” Nabatad ti simngaw a timek ni Nap.
Iti pagarup ni Dumawal, saan a kiddaw ti agtutubo dayta no di ket kasla maysa a bilin! Ngem saan a naguni. Awan maarikapna nga isungbat!
Napaanges laeng iti nauneg sana inlisi dagiti matana.
Nagtungtung-ed ti agtutubo. Kasla maawatanna ti rikna nga im-impen ti kapitan. Agsao koma manen daytoy ngem inunaan ni Dumawal:
“Denggem, barok, panawanka ditoyen. No surotem ti imbagak, dumanonka idiay ili ti Lunawan iti uneg ti tallo nga oras.” Timmallikud ket simmalogen iti turod.
Bayat ti panagsalogna, kasla malaplapgis ti kaungganna. Ilunlunodna dagiti pasamak. Apaman a nakadanon iti desdes iti patag, pinartakanna ti nagna a nagpasurong. Iti maikatlo a turod, kimmalay-at. Manipud dita, tinan-awanna ti tapaw ti turod a nangibatianna iti agtutubo ngem dinan makita ni Nap sadiay. Nalabit, kinunana iti unegna, bimmaban a mangtunton ti gasatna iti desdes a kumamang iti detachment! Ket manen, dina nagawidan ti bagina a napalunod. Ta iti isipna, nagampayag manen dagiti adu a naaalas a ladawan: ti pannakaagaw ‘di daga a tawid ni Piling; dagiti PC a nagsirip iti karayan; ti
panangbakruyda kadagiti binaki a manok; pato ken linaglaga a balatong; ti panangpulotanda iti asona; ti panagpaltopaltogda iti arubayanna a kasda la butbutngen dagiti naulimek a pumurok; ti barona a ni Emmanuel idiay Bicutan; ti kaawan interes ti ama ti ili a mangiwanwan koma kenkuana maipanggep iti kaso ti barona; ti lakay a dusdusaen dagiti PC iti sanguanan ti detachment; ti… adu pay!
Ket bigla a nalagipna manen ti agtutubo. Mapanna ngata isuko ti bagina? Ngem masirib ni Nap! Ammona ti ar-aramidenna. Nasikap! Uray ni Emmanuelna, no saan la koma a natiliw idi, pulos ngata a dina isuko ti bagina! Saan la ketdi! Ha, ha, ha…
NUPAY nanglangeben ti tangatang, ammona nga agtindeken ti init.
Nakalas-uden iti arubayan ti balayna. Dimmagas pay ngamin a nangkita iti kaadayuan a talonna nga isarunonanto nga araduen. Dinagasna pay ti inwaywayna a nuangna itay agsapa.
Idi umuli koman iti balayna, nasdaaw ta makitana ti bay-on nga impabalonna itay iti agtutubo a nakaparabaw iti kangatuan a pangal ti agdan! Siniripna ti uneg ti bay-on. Adda nagyanna a sangkatukkol a tugi! Bigla a nagmarka ti apagdillaw nga isem iti rupana gapu iti maysa a banag a nagintek iti panunotna!
Inwarasna ti panagkitana iti aglawlaw sana tinangad ti langit. Kasla manton ti maris ti tangatang. Madamdama pay, agikkisto manen ti nakaparsuaan...
Dinagasna a binitbit ti bay-on sa limmaem. Nagtugaw iti langkapi iti arsadanan ti tawa. Nagpanunot. Nairut ti pannakabennat dagiti bibigna a nangirukwas iti karkarna nga isem.
Nagsaraaw ti tianna. Kinautna ti tugi iti bay-on a bulon ti panangisagpawna iti kanigid a rekkangan a dapanna iti langkapi sana inukisan ti sangaputed a tugi. Idi maukisanna, apagisu a naggilap ti aglawlaw a sinaruno ti makadayyeg a gurruod. Nadlawna ti pusana a simmalipengpeng a naguldag iti raked ti diding - iti babaen iti ladawan ni Emmanuel. Nagkarayam ti imatangna iti ladawan ti barona ket manen, naasinan ti nabayagen nga agnannana a sugat iti barukongna.
Insublina ti imatangna iti naukisanen a tugi. Napatung-ed ta malagipna manen ti kinuna ni Nap itay agsapa kenkuana: …ammoyo kadi a ti tugi ditoy bantay ket simbolo met ti…
Nagrisak manen ti aglawlaw nga inipusan ti nagallungogan a gurruod.
Sa simmublat ti kasla aguddog nga angin a nangipalladaw iti tumarakatak nga arbis. Nagsapri. Timmakder. Ngem dina inrikep ti tawa. Imbakalna ketdi ti imatangna idi desdes ken iti rimmuong dagiti nasamek a kakaykayuan iti masanguananna a kasla adda birbirokenna.
Nagtugaw manen sa nagtungtung-ed. Nagalikuno ti marmarna nga isem kadagiti bibigna. Pagamuan, nagmeow-meow ti pusa ngem di kinita ni Dumawal ti di makaidna nga ayup. Ti ladawan ni Emmanuel ketdi ti tinangadna. Iti nairut a panangmatmatna iti ladawan, kasla naalay-ayan itan ti gil-ayab iti barukongna. Ngamin ta iti alintataona, kasla agparparikna nga umadanin ti panagtiponda manen nga agama. No innodtoy ken inton kaano wenno ania a wagas, dina pulos ammo. Ngem ketdi, ammona a maysa a nailet ken nasiit a dana ti nasken nga asakenna tapno magun-odna ti aringgawis dayta nga arapaap!
Naggaradugod manen ti tianna. Insakmolnan ti tugi! # # #
Gibusna
umb_Latn lus_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn epo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn kin_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ceb_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn knc_Latn ilo_Latn taq_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn sag_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn sun_Latn