Ni Jaime M. Agpalo, Jr.
Maysa kadagiti porma ti dandaniw ket ti daniw a tuluyan (tulang tuluyan). Nabayagen a kayatko met a suraten ti maipapan itoy ngem naitantantan, agingga iti saan a napakpakadaan a pasamak ket lalo la ket ngarud a nagaburan ti idea. Ita man laengen a limtaw — iti panagsapsapultayo iti idea a suraten, nalagiptayo daytoy daniw a tuluyan. Nasurattayon ti ehemplo daytoy a daniw iti daytoy met la a kolum, kas pakauna daytoy a sinurat.
Kadagiti awanan pamalpalatpatan kadagiti porporma ti dandaniw lalo itoy a porma a tuluyan, ipagarupna la ketdi a saan a daniw daytoy. Adda la ketdi saan a makaammo a porma met ti daniw daytoy. Nalatak a porma ti daniw ngem saan a nalatak ken ni Ilokano. Di ammo no apay.
Iti laksid iti kinapopularna a porma ti daniw, dua laeng a mannaniw nga Ilokano ti napaliiwko a nangar-aramat itoy a porma. Ngarud, maysa a topiko nga addaan iti nalawa nga espasio iti daytoy a kolum. Isu a sinuratko ti maipapan itoy.
Ti disiplina ti daniw? Saan a napukaw ti disiplina iti panagsurat kadagiti tayutay wenno naindaniwan a balbalikas. Uray iti panagsuratan iti daniw nga achmeism wenno daniw-parparaangan a pakabasaan kadagiti dandaniw a nalaka a maawatan ken saan a nagkawes iti tayutay, adda latta disiplina a suroten.
Napintas daytoy a porma ta naisangsangayan iti amin a porma. Tuloytuloy, dirediretso ket saanen a nagaramat pay iti istansa. Tuloytuloy, isu a tuluyan? Diak masinuo. Nalabit a wen, nalabit a saan. Ngem ad-adda a patiek a daytoy ti tuodanna.
Diak makapanunot iti Ilokano a termino itoy. Aminek, diak met kayat a pursaran ti mangpanunot isu a daniw a tuluyan kunatayo lattan. Wenno mas kombinientetayo nga awagan lattan iti daniw a tuluyan wenno daniw-tuluyan.
Iti bukodko a kapanunotan, ti panagaramat iti pinutar a sao (coin word) ket saan a maikanatad iti daytoy a situasion ta ad-adda a rumimbaw ti mas popular a termino. Uray adda termino a kaipapananna-katukadna iti Ilokano no narigatto met laeng a maawatan ti kaadduan a readers, lumtaw ket lumtawto latta dagiti mas popular a termino. Di laeng nga iti lengguahe ni Ilokano iti pakapasamakan daytoy no di uray iti Tagalog ken dadduma pay.
Kas nadakamatkon, nupay naisangsangayan a porma ti daniw-tuluyan, dua laeng met a mannaniw nga Ilokano ti napaliiwko nga agdandaniw iti kastoy a porma. Daytoy ti paliiwko. Siempre, kas agpalpaliiw kadagiti dandaniw nga Ilokano, nadlawtayo daytoy a banag.
Ngem diak masinuo no apay a saan a tapogan ni Ilokano daytoy a porma a nalatak iti Tagalog ken iti English. Uray kadagiti dadduma a lengguahe iti ballasiw-taaw a naipatarus iti English nga intay nabasbasa. Ngarud, nalatak a porma daytoy. Ngem apay ngarud a dua laeng nga Ilokano ti napaliiwtayo a mangar-aramat itoy no nalatak a porma?
Interesting a topiko, di kadi?
Iti daniw, unaentayo a kitaen ti porma imbes a ti kinarakaran ti daniw wenno kababagas ti daniw a mismo ti ibuksilan nga umuna. Ngamin umuna latta met nga umapay iti muging daytoy a saludsod: ‘Ania ngata a daniw daytoy?’ Sumaruno met ditan ti pannakasuratna.
Saanko a patien a saan nga ammo ti kaaduan a mannaniw nga Ilokano daytoy porma. Saan la siguro a nalatak iti muging ni mannaniw? Mamatiak nga ammo ti kaaduan a mannaniw nga Ilokano ti kastoy a porma ta maysa kadagiti maiyad-adal iti eskuelaan—iti man sekundaria ken iti kolehio. Ngem apay ngarud a kunaek a dua laeng a mannaniw ti pakapaliiwak a mangus-usar itoy? Uray kadagiti nagkauna a dandaniw nga innak nabasbasa ket awan ti malagipko ken napaliiwko a kastoy a porma.
Iti paliiwko kadagiti dandaniw nga Ilokano, dagiti laeng dandaniw da Aurelio Agcaoili ken Roy Aragon ti nakaimatangak a nakaaramatan daytoy a porma wenno nagar-aramat kadaytoy a porma. No apay nga isuda laeng ti pakapaliiwantayo, diak ammo, diak masinuo ti rason.
Apay ngata? Saludsod a rumbeng nga adalen tapno maibuksilan ti rason ken gapuna.
(Adda tuloyna)
ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn