Friends of Abra
101 National Road
Tayum, Abra
Philippines
.
by Alfredo E. Verzosa
Riyadh, Kingdom of Saudi Arabia
5 January 2012
GABRIELA SILANG
Maingel a Bannuar iti Abra (1731 - 1763)
Inurnos a sinurat ni Alfredo E. Verzosa
Ni Maria Josefa Gabriela Carino Silang ti immun-una a Filipina a
nangidaulo kadagiti kailiantayo iti rebulosyon kontra kadagiti
mananggundaway ken nadangkok a puwersa dagiti gangannaet a Kastila.
Maiyarig ni Gabriela kenni Joan d’Arc iti pagilian a Pransiya idi
maika-15 a siglo gapu iti kinatured ken kinamaingelna a babai.
Babaen kadagiti adun a naimaldit a pakasaritaan iti biagna, naipasngay
ni Gabriela idi Marso 19, 1731 sadiay barrio Caniogan, Santa Ilocos
Sur. Ngem adu met iti mangibagbaga a ditoy Pidigan, Abra ti
nakaiyanakanna ta dita ngarud ti mismo a naggapuan ken lugar ni
nanangna a maysa a Tingguian. Nagserbi idi ni nanangna a kas katulong
iti pagtaengan daydi lakay Ignacio Carino sadiay Candon. Ni Ignacio
Carino ket maysa a Galician, maysa a probinsiya iti pagilian nga
Espanya ti lugar a Galicia. Isu ti ama da Anselmo ken Nicolas Carino.
Dayta a panagserbi ni nanangna iti balay dagiti agCarino ti
nakaam-ammuanna kenni Anselmo, inaunaan a putot ni lakay Ignacio, nga
idi agangay isu ti nagbalin nga asawana. Ngarud ni Anselmo Carino a
maysa a Kristiano ti tatang ni Gabriela, maysa a mannalon a nagnaed
iti kataltalonan iti Santa. Maipagarup a naipanagan ken Gabriela ti
Maria Josefa babaen iti umuna a paset ti kabarbaro a testamento iti
Bibliya.. Ti Anunsasyon, a nagparangan ni Anghel Gabriel kenni birhen
Maria nga asawa ni Jose. Saan a nadakamat ti nagan ti pagano a nanang
ni Gabriela.
Idi un-unana, ti dalan nga umay ditoy puseg ti Abra, aglalo no
aggapuka idiay Santa, Caoayan wenno Vigan ket iti nagbaetan ti dua a
dadakkel a bantay iti labes ti Banaoang, surongenda nga agpadaya wenno
taraigidenda ti dakkel a karayan a nanglikos iti akinbaba a paset ti
Abra a kumamang iti baybay Tsina. Nawatiwat, nasang-at ken rangrangkis
pay laeng ngamin idi ti dalan a mapan iti Tangadan nga agpaNarvacan.
Ti distansiya ti Pidigan ken Santa ket nasurok laeng a pito kilometro
no malinteg. Ngarud napateg ken nanam-ay a pagsakayan ti kabalyo a
sumang-at iti Abra, aglalo kadagitay Tingguian wenno Itneg nga
ad-adayo pay ti pagawidanda. Naal-alisto manen no aggapuka iti Abra
nga agpaVigan, ta agpaanodka laeng iti agos ti karayan babaen iti
rakit wenno balsa.
Maipalagip a kadagidi a panawen, agdua-gasuten a tawen nga
iturturayannatayo dagiti natatangos ti agongna a Prayle nga inbaon ti
pagarian ti Espanya. Probinsia de Ilocos ti awag dagiti Kastila ditoy
lugartayo a pakairamanan ti agdama itan a La Union, Ilocos Sur, Abra
ken Ilocos Norte. Nailadawan daytoy a kas maysa a probinsia manipud
sakaanan ti bantay Caraballo a kaabay iti probinsiya ti Cagayan iti
daya, ket dumanon met iti igid ti baybay Tsina ti bangirna ti laud.
Beltaken met daytoy manipud Bangui, Ilocos Norte nga agpaabagatan a
dumanon agingga iti Aringay, La Union, a dumna iti probinsiya ti
Pangasinan. Sakupenna pay ti dadduma a paset iti Cordillera nga isu
dagitoy ti agdama a kabanbantayan iti Abra. Naawagan nga Ylocos daytoy
a Probinsiya segun kadagiti lallakay idi un-unana, nagtaud daytoy iti
balikas a “lucong” wenno “lusong” a patad ti kayatna a sawen, iti
ababa a sarita, taga-patad ti kayat a sawen ti taga Ilocos.
Nasapa a naiyadayo ni Gabriela iti inana. Babaen iti pammalubos ni
tatangna nga Anselmo, inampon ti maysa a baknang a negosyante a ni Don
Tomas Millan ni ubing a Gabriela. Dimmakkel ni Gabriela iti poder ti
Don a kas nasingpet a Kristiano. Nagaget, naanus, manangaasi kadagiti
nakurapay, napintas ken mestisa a balasitang ni Gabriela, isu a
nagduyos toy nabaknang a lakay kenkuana. Numan pay adda panagkedked
idi damo daytoy balasang, nagtiponda a kas agassawa idi agtawen ni
Gabriela iti 20. Iti las-ud ti tallo a tawen a panagdennada, saanda a
naparaburan iti anak. Agingga nga iti maysa nga aldaw, tiniliw dagiti
Kastila daytoy nabaknang a Don gapu kadagiti naipabasol kenkuana nga
anomalya ken panagliwayna nga agbayad iti bubuis dagiti adu a sanikua,
dagdaga ken taltalonna. Nagladingit ni Gabriela iti nasaem a
pannakadusa ti asawana iti uneg ti pagbaludan. Ket ad-adda a
narubroban ti gurana idi maammuanna a natay toy asawana kadagiti ima
dagiti narungsot nga adda iti turay. Tinawid ni Gabriela amin a
nabatbati a sanikua ken kinabaknang ti Don.
Naam-ammona ni Diego Silang y Andaya a taga Caba, La Union. Natakneng
ken nabisked a baro a para itulod ti sursurat iti nagbaetan ti Manila
ken Vigan. Kas kenni Gabriela nasapa met a naulila ni Diego, isu a
dimmakkel iti aywan dagiti Prayle a papadi iti kumbento idiay Caba,
timmultulong kadagiti trabaho iti simbaan, ken nagserbi a sakristan.
Sumagmamano met a tawen ti binilang ni Diego a panagaremna ken
Gabriela, ket idi tawen 1757 nagkallaysa dagitoy dua nga agayan-ayat.
Agtawen idi ni Diego ti 27, inaudi ni Gabriela iti makatawen..
Nakaipundarda met iti pagtaenganda idiay Vigan, numan pay naragsak iti
inda panagdenna a kas agassawa iti unos ti lima a tawen, saan da a
napalugudan iti anak.
Bayat kadagidi panagdaldaliasat ni Diego nga agsubli subli diay
Manila, naimatanganna ti kinadawel dagiti gangannaet a Kastila
kadagiti padana a Filipino. Dagiti saan a maikanatad a panagbayad iti
buis, panagtrabaho nga awan tangdanna, ti kinaawan kalintegan ken
pannakailupit lupit a karbengan, ti kinaawan wayawaya iti bukod a
pagilian. Rumrumkuas ti pungtot iti barukong ni Diego. Kadagidi a
tiyempo, sinerrek ti pwersa ti Britannia a naggapu iti India ti
balwarte dagiti Kastila iti Manila. Umdas daytoy a nangparnuay ti
buteng ken panaglagaw dagiti Kastila. Isu met daytoy a pasamak ti
nangpatibker ti rikna dagiti Filipino a rumuk-at iti pannakaadipenda
kadagiti Espanyol. Naruay ti tulong dagiti mangsupsuporta ken ni
Diego, kakabagianna diay Pangasinan ken adu a gagayyemna kadagiti
kabangibang a probinsiya a malablabsanna nga agpasiudad. Kasta met ti
nalimed a pannakiumanna kadagiti Briton a nangsakop iti Intramuros ken
nangpanamnama kenkuana iti reporma. Ken kangrunaanna, ti tulong ni
Gabriela a kas makanawan ken mamagbaga kenkuana. Intandudoda ngarud ni
Diego a mangidaulo iti panagalsa. Kalpasan ti nainget ken naannad a
panagplano, bimtak ti ikkis iti rebolusyon ditoy Ilokandia nga
inlungalong dagitoy agassawa! Buneng, pana ken pika ti inusarda kontra
espada, paltog ken kanyon. Napasamak ti nadara a dangadang sadiay
Balaywak, Cabugao nga indauluan met ni Gobernador Heneral Zabala ken
Obispo Ustariz dagiti Kastila. Nagballigi ti grupo ni Diego ken
Gabriela iti dayta a pannakirupakda kadagiti kabusor, kasta met
kadagiti simmaruno pay a pannakirangetda idiay Vigan ken ti
arubayanna a luglugar. Ket idi Disyembre 14, 1762 indeklara ni Diego
Silang ti pannakawayawaya dagiti padana nga Ilokano, pinagbalinna ti
Vigan a kas sentro ken Kapital ti agwaywayas nga Ilokos. Nagallangugan
ti naganna ket indeklara met dagiti pasurotna nga isu ti mangituray a
kas Gobernador iti intero nga Ilokos!
Nagdinamag dagitoy a mapaspasamak nga insurektos. Nakapungtot dagiti
turayen a Kastila ken otoridad ti simbaan idiay Manila, ket imbilinda
ti nadaras a pannakakemmeg ken pannakapapatay ni Diego Silang. Ammo
dagiti Prayle a narigat a tiliwen ni Diego, isu a nagaramatda iti saan
a ninamnama a pamuspusan. Awan ti mangipagarup a ti mismo a nasinged a
gayyem ni Diego ti manglib-at ken mangkettel iti biagna. Ni Miguel
Vicos, maysa a mestizo ti nangliput a nangpaltoog kenkuana idi Mayo
28, 1763 idiay Vigan, babaen ti panangikanulo ni Kapitan Pedro Becbec,
pareho a gagayyem ida ni Diego. Nagladingit iti nakana idi maammuan ni
Gabriela Silang dayta a napasamak iti kaingungotna. Ti pakamindua a
daras, gapu iti kinadakes dagiti gangannaet nabalo manen toy maingel
nga Ilokana. Inpangtana ti panagibales ken panangituloyna dayta a
narugian ti asawana a gubat kontra kadagiti Kastila. Ammona nga isu
ken dagiti kakadduana nga Ilokano ti sumaruno nga anupen dagiti
agtuturay a Kastila a pakairamanan dagiti adu a buyotda a Filipino.
Dagiti nagbaliktad ken agkudkudog a kakailian a pimmabur iti rienda ti
turay. Saan met a nagpaut ti panangsakup ti Britannia ti Manila gapu
iti kaawan suporta nga armas ken pwersa nga aggapu ti Inglatera ken
iti saan a panagkaykaysa dagiti Filipino a mangpadisi koma kadagiti
taga Espanya.
Gapu iti pannakasunson ti pwersa ni Gabriela, nagatrasda a kimmamang
iti lugar ti inana idiay Pidigan, ket ditoyna nga inyalis ti sentro
ken kapital ti agwaywayas nga Ilokos. Gapu ta saan nga inggaan a
biruken dagiti Tagalog ken Kastila, nagpaamiananda pay agingga iti
kakaykaywan a paset iti Tayum. Iti mismo a balay ni ulitegna a Nicolas
ti napilida a naglemmengan. Daytoy a balay ti nagserbi a sarikedkedda
ken nangsangalanda kadagiti simmaruno a ganuatda iti rebolusyon.
Binilinna dagiti dadduma a buyotna nga agbantay ken agronda iti
madappatan a solar ti balay a nagbalinen daytoy a kampo militar. Adda
met sumagmamano a nagpwesto iti asideg ti karayan. Gapu iti bassit a
bilang ti agdama a pwersa ni Gabriela a pakairamanan dagitay napudno
ken matalek a gagayyem daydi lakayna a kas ken ni Tenyete Sebastian
Andaya a kasinsin ni Diego. Pinakaammuanna ngarud dagiti kakabagian ti
inana nga itneg iti asideg a purok ken kabanbantayan tapno tumulongda
a makiranget ken mangpaksiat kadagiti gangannaet a kabusor. Adu ti
bimmaba a nagtagibuneng, wasay, pana ken nagiggem iti gayang wenno
pika a timmabuno iti nasao a taripnong iti Tayum. Babaen iti
panangidaulo ni henerala Gabriela ken ulitegna a Nicolas, nabinsa
binsa dagiti plano ken addang no kasano ti pannakaparmek dagiti
kabusor. Nadutokan a heneral da Miguel Flores nga agindeg ti Tayum ken
Tagabuen Infiel.
Manipud iti kutana iti Tayum, adu ti napananda nakirangetan a garison
ti kalaban a naipwesto kadagiti kabangibang nga il-ili nga
agpaabagatan. Isu dagitoy dagiti puwersa ti Kastila a mangan-anup
kaniana, mangur-uray a mangtambang kenkuana. Agsasaruno ti
panagballigi ti nagtagibuneng a henerala ken sosoldadona. Adu pay ti
nasamsamda nga armas dagiti kalaban. Ngem iti umuna a lawas ti
Setyembre tawen 1763, iti baet ti kadakkel ti danum iti karayan,
nalubo ken napitak a kalapugan nga agpaabagatan, indauluan ni Gabriela
dagiti nakakabalyo a pangen ti Tingguian ken Ilokano a rimmaut iti
Vigan. Nakasagana ti dakkel a pwersa ken adu nga opisyal ti Kastila,
pakairamanan pay dagiti Tagalog, Kapampangan ken dagiti bimmaliktad a
grupo iti Ilokano. Nadayyeg manen ti deppaarna iti Kailokuan. Agarup
innem a ribu ti pwersa dagiti Kastila kontra agdua ribu laeng a
soldado ti henerala. Napasamak ti nadara ken nakaal-alingget a ranget,
manipud iti Bantay nga agpaVigan. Napigpigsa dagiti armas dagiti
soldado a Kastila ken nasaysayaat ti pannakasanay ken pannakatennebda
iti gubat. Natured ken nadursok dagiti guerilla a buyot ni Gabriela
ngem ania ngarud ti labanda iti mortar ken riple? Adu ti napasag a
kakadua ti henerala iti dayta a pannakatambangda. Bassitda laeng a
nabati a nakalibas a nagsubli iti Abra. Kaduana ni ulitegna a Nicolas
ken dagiti nasugatan a soldadona a nakadanon iti nauneg ken nasamek a
kabanbantayan iti Montanosa (Mountain Province).
Saan nga ininggaan ti Kastila militar a sinurot ti nabatbati a pwersa
ni Gabriela. Indauluan dagiti armado nga adda iti babaen ni Don
Manuel de Arza iti Apayao. Binallaagan ti nasao a Don dagiti Itneg a
saanda nga ilemmeng wenno tulungan ti grupo ni Gabriela. Inkarianna
pay dagiti agindeg ti banbantay, nga iti siasino man a makaibaga ti
paglemlemmenganda ken ti makaigapu iti nabiit a pannakakemmegda ket
magunggunaanto.
Iti saan a mabayag, natuntunan dagiti Kastila ti lugar a
paglemlemmengan da Gabriela iti kabanbantayan. Pinadasda ti makiranget
ngem gapu ta nakapsut pay laeng dagiti nasugatan a kakaduana. Saanda a
nabaelan ti ad-adu a bilang ken pigsa dagiti nanganup kadakuada.
Manipud iti kabanbantayan a nakakemmeganda, naisalogda a nakagalot
dagiti imada. Nasapsaplitanda iti latigo ken nakugkugtaran bayat ti
natuok a pannagnada. Manipud igid iti baybay iti Candon a bimmabaanda
agingga iti kadaratan iti Bantay. Ditoyda nga inwaras a binitay dagiti
agarup walopulo a maiingel a soldado ni Gabriela a pakairamanan ni
ulitegna a Nicolas. Naimatangan ni Gabriela no kasano a pinarigat
dagiti kastila dagiti natiliw a kakaduana, sakbay a nabitayda. Kasla
ipasindayaw dagitoy naulpit a turayen a Kastila ti panangdusada
kadagiti kailiantayo. Nagballaagda pay a kastoy ti malak-am iti
siasino man a mangtulad kadakuada, iti siasinoman a sumupiat iti
linteg ken turay ti Espanya!
Ket idi maika 20 iti Setyembre 1763, sitatallugod ni Gabriela a
nangsango ti pannakabitayna. Naipabuya iti plasa ti Vigan ti
pannakapapatay ti bannuartayo nga Ilokana. Nagdir-i dagiti soldado a
kastila iti pannakapugsat ti biag ti henerala babaen iti garote. Natay
ni Gabriela a mangilablaban ti panagwaywayas ti pagiliantayo a
Filipinas kadagiti nadangkok a taga Espanya. Manipud idin,
nagsasarunon dagiti panagalsa dagiti kakailiantayo a Filipino kontra
iti turay dagiti mananggundaway a gangannaet.
Asinno ngata kadatayo ti makaitured iti kas ti inaramid ni Gabriela
Silang a nangibuis iti bukodna a biag, nainget a nangsupiat iti
baribar a panangituray kadatayo dagiti mananggulib a Kastila? Tapno
laeng maragpattayo iti panagwaywayas, maaddaan panagraem, natalna ken
addaan kalinteganna nga umili iti bukodna a pagilian? Siak, sika ken
datay amin! Kabaelantayo ti agkaykaysa a makibiang, mangitakder iti
kalintegan ken mangpugipog kadagiti mananggundaway ken kunniber nga
agserserbi iti turay iti pagilian. Ta isuda dagita dagiti kabarbaro a
‘Kastila’ iti agdama a panawen!
• naadaw kadagiti adu a naimaldit a pakasaritaan ti biagna iti
nadumaduma a website.!
Friends of Abra
101 National Road
Tayum, Abra
Philippines
eng_Latn eng_Latn quy_Latn sot_Latn unk srd_Latn min_Latn eng_Latn tgl_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn lus_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn tgl_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn pap_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn bjn_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn eng_Latn eng_Latn quy_Latn sot_Latn