Baak Rodolfo D. Agatep, Jr.
Nalaka nga agpayso ti manghusgar iti pada a tao.
“NAGNGINA la ketdin ti lakom, manang?” insangat ni Ronabel ken ni Manang Crising. “Nakitak ti presio daytoy sadiay ili. Katorse pisos laeng sa ilakom iti beinte dos? Napalalo met ti walo a pisos a ganansiam!” Intudona ti naisurat iti nalabaga a pentel pen a presio iti rabaw ti barreta a sabon a paglaba.
Pinerreng ni Manang Crising ni Ronabel a kunam la no makaturturog. Naalumanay ti sungbatna. “Adingko, mano ti plete a mapan idiay ili ita?” “Otso, manang,” insungbat ni Ronabel. “No agsublika?” sinaludsod manen ni Manang Crising. “Otso met laeng, a, ta saan met nga umatiddog ti dalan no agsublika,” makasuron ni Ronabel a simmungbat ta ammonan ti tumboken ti sumaruno a sawen ni Manang Crising.
“’La, alaem daytoy kuartam. Isublim dayta sabon ta inka gumatang ‘diay ili. Agpleteka a mapan sa magmagnakanto nga agawid. Uray ta kunam met a saan nga agbaliw ti kaadayona.” Intaya ni Manang Crising ti dakulapna. “Saanka met ket a pilpiliten a gumatang iti tagilakok!”
Duapulo ket dua a pisos a nanayonan iti suron ni Ronabel ti nagdisso iti dakulap ni Manang Crising. “Keep the change!” kinunana. Inrantana nga impangngeg kadagiti istambay iti tiendaan.
“Umanay koma metten, a, ti tallo a pisos a ganansiana dayta a bakbaketan,” inyarasaas ti maysa nga istambay iti kaabayna. “Napalalo a talaga,” insungbat met ti maysa. Adu ti di manggusto iti ugali ni Manang Crising nga akinkukua iti kakaisuna a tiendaan iti nasulinek a sitio ti Nagdas-alan a masarakan iti Barangay Buribor, innem a kilometro ti kaadayona iti sentro ti ili ti Nagbaraan. Narigat ti mapan gumatang sadiay ili gapu iti kasla waig a dalan. Nagaburan met ketdi iti bisil ken bato a naggapu iti karayan ngem kuna dagiti tao a maymayat koma laengen no adda danumna tapno nalamlamiis ti panagdaliasat. Nagdinamag a gabur laeng ti naikabil iti dayta a kalsada imbes a semento ta dakkel ti gura ti mayor ti ili iti dati a kapitan ti Barangay Buribor.
Ngem ken ni Manang Crising, nasaysayaat pay no kastana lattan dayta a kalsada.
“Kunana ti kasta, a, ta tapno ti tiendaanna lattan ti paggatangan dagiti saan a makaanus nga agudong!” kunkuna dagiti tattao.
Agpayso dayta. Gapu iti kasta a kasasaad ti kalsada, maaramidna ti kaykayatna: presioanna iti kayatna ti tagilakona, aglukat iti kayatna nga oras, ken agrikep iti ania man nga oras a kayatna. Kas iti daytoy nga aldaw a sinapsapa ni Ronabel a binaratbarat ti lakona.
Idi kalman, nakariing iti pukkaw dagiti gumatang. Idi kitaenna ti relona a nakabitin iti ngato ti ridaw ti kuartona, nalukot ti mangrugin nga agkuribetbet a mugingna.
“Nagsapa la ketdin! Aguraykayo no maanusanyo. Dakayo ti adda masapulna,” intanabutobna sa nagkidem. Intuloyna ti naturog nupay ammona nga adun ti nakapila. Kinapudnona, makasuronen dagiti agur-uray a gumatang. “Alas nueben, di met la aglukaten!” imbanang-es ti maysa. “Aglukatto man ngatan, a, no kaykayatna,” nagsao ti adda iti kalikudan ti pila. “Naibuston ti digo ‘diay ab-abrawek.” Betsin ti gatangenna.
“Inkay’ kitaen, baka nalipatannan ti immanges,” kinuna ti maysa nga istambay iti tiendaan. “Amangan no nalamiisen a
bangkay a kas iti nalamiis a panagpuspusona!”
“Imposible, a! Haan nga ipalubos ti demonio a matay dayta a baket ta maartapanda ‘diay impierno! Ti kinaalas ti ugalina ti sigurado a rason ti saanna nga isasaklang sadi langit!” impaggaak ti maysa pay nga istambay.
“Tagtagari, amangan no makimatka iti tadem ti kusilapna ken maplengka iti kasla gurruod a bosesna no mangngegnaka,” adda nangikanawa iti istambay.
“Ket agpayso met!” impatangken ti istambay. Uray la nga inyarukongna ti nagkatawa ket dina nadlaw ti parsua nga immasideg iti likudanna. Ni Manang Crising!
“Kayatmo ta sulkek ‘ta matam?” kinuna ti nakangatngato ti timid ken kidayna a nakadaster a baket. Namirit iti rollers ti nakoloran a buokna a pakakitaanen iti sumagmamano nga uban. Nairut ti gemgemna a nakabannikes. “Nakaar-ariwawakay’ ketdin, kaimas pay lat’ turogko.” Binasnotanna iti kusilap ti atidog a pila dagiti gumatang. “Agyamankayo ta saan a napintas ti tagtag’inepko. Ta no saan, diak pay koma bumangon!”
An-anusan dagiti pumurok ti ugalina ta awan sabali a paggatanganda. Ta, kas kuna met laeng ni Manang Crising, taktak ken gastos ti lak-amen ti mapan gumatang idiay ili aglalo no maysa a pakete a betsin laeng ti rantaen.
Adda met idi nakaitured a nagpatakder iti sabali a tiendaan iti bangir a suli ti purokda. Idi marikna ni Manang Crising a kumapuy ti paspastrekenna, imbabana ti presio dagiti tagilakona. Kasta met ti inaramid ti kabalubalna. Agingga a nagpimpinnababada iti presio. Ngem saan a nagballigi a nangpaiserra iti tiendaan ti kalabanna. Ken magustuan dagiti pumurok dayta a napasamak ta pagsayaatanda. Agasem ta arigna saanda payen agrikep ta naladawdan a mangrikep iti rabii sa nasapa nga aglukatda iti bigat. Matira ang matibay, kuna ngarud dagiti lumugar.
Agingga a nakapanunot iti saan a nasayaat a wagas ni Manang Crising. Dinadaelna ti kinatao ti kabalubalna iti negosio. Nagar-aramid iti is-istoria nga, iti kamaudiananna, nagdinamag a manggagamud ken mannamay ti akimbagi iti tiendaan iti bangir ti sitio. Nagangayanna, in-inut a napukaw dagiti mapan aggatang sadiay. Isu a nagrikep met laeng daytoy. Isu a nakanginnginan dagiti tagilako ni Manang Crising.
“Apay kasla metten paggasolinaan ti tiendaan ni Manang Crising?” sinaludsod ti maysa nga istambay iti padana met laeng nga istambay iti dap-ay iti naminsan. “Ta apay met?” sinaludsod ti kapatpatangna. “Idi adda kakompetensiana, nag-rollback ti presio dagiti tagilakona. Ita awanen ‘diay tiendaan dita bangir, dagus metten a nagroll-up ti presiona! Dandani payen nagdoble!”
“Wen, ‘garud… pasublienna metten a dagus ti pukawna. Wa-is a talaga!” insampitaw ti sabali pay. “Uray koma no saan a naalas ti ugalina. Pati billit ken bulos a manok, mabuteng nga umarubayan iti paraanganna!”
“Ita laeng met a naamirisko,” imbagi ti maysa pay nga istambay. “Adda gayam nasayaat a maaramidan ti naalas ti ugali, aglalo no tiendaan ti negosio.”
“Ania?” Naggigidan a kinuna dagiti tallo a kasarsaritana. “Kasano?” “Awan makaitured nga umutang!” Nagpapaggaakda.
“Ken awan makaitured nga agarem! Kunam pay, a, pari,” innayon ti maysa.
“Nalabit a ti kinaalas ti ugalina ti dakkel a rason no apay a nagbaak, ania, pari? Awan makairusok!” Nagkakatawada manen. “Ngem adda kano nobiona idi. Nasarita ni nanang kaniak. Ngem napaltogan ket natay. Ditay la ammo ta ubbingtayo idi…”
“Hu! Adu la amin! Ni Manang Crising? Imposible nga adda mangayat kenkuana!” Saan a mamati ti miron. “Isu man ketdi ti ayabak inton bigat tapno nadardaras ti panagpukanko iti putek ti kawayan.”
“Ania koma ‘garud ti maitulongna, pari, ket baket metten? Makapukan pay ‘garud ‘ti kawayan?” Nagmulagat pay ti simmungbat. “Apay ketdin a saan, pari, ket no nagtadem ti dilana!” Nagpapaggaakda manen. Kinapudnona, nairuamen ti kaaduan kadagiti pumurok, nangruna dagiti in-inauna, kataeb ken ub-ubing bassit ngem isuna iti saan a nasayaat nga ugali ni Manang Crising. Ammo ngamin ti dadduma ti napasamak ti biagna. Ngem mabutengda a mangistoria ta addan napanna sinungat ken pinagsasawan. Inistoria ngamin daytoy ti nagbalin a biagna idi nagbasa iti kolehio idiay siudad ti Manila. Dina pay ket kayat a lakuan itan, piman, ket an-anusan daytoy ti mapan gumatang idiay ili uray maymaysa laeng a kaha ti posporo ti masapulna.
“Saan met a kasta ti kinaalas ti ugali ni Manang Crising,” kinuna ti maysa kadagiti istambay a kataeb ngata ni Manang Crising wenno in-inauna pay. ”Ammok ti rason no apay a kastana…”
Ket kasta nagpinsan ti imatang dagiti agtutubo iti lakay a panagkunada ket damo a makitada iti dap-ay.
Nasingpet a nagubing. Bugbugtong nga anak ti kapitan ti barangayda. Masirib ken napintas. Adu ti gagayyemna. Maysa kadagitoy ti nagbalin nga instrumento iti panagbaliw ti ugali ken paniriganna iti biag. Daytoy a gayyemna, naaddaan iti immitip nga apal kenkuana. Apal a mayarig iti apuy a nangrugi iti bassit a dalipato ngem immanay a nangpuor iti kinatao ni Manang Crising.
Uppatda nga aggagayyem: ni Cresencia, ni Susima, ni Rodrigo, ken ti kabsat a lalaki ni Susima. Ni Susima wenno Susing, kaarruba ni Crising. Adda ti pagtaengan daytoy iti bangir a murdong ti pagpatinggaan ti kalsada. Naparaburan iti makagargari a pammagi ngem addaan met iti saan unay makaay-ayo a panagruprupa. Ni Rodrigo a kaeskuelaanda, mayarig ti tarakina iti timba nga addaan iti agliplipias a kinaguapo. Agnaed iti Poblacion a yan ti eskuela a nagbasaanda iti elementaria ken sekundaria.
Idi nagbasada iti kolehio ‘diay Manila, nangrugi metten a makarikna iti ayat ni Rodrigo ken ni Manang Crising. Ngem saanna a pulos inyebkas daytoy iti balasang ta saanna a mabirokan ken maarikap ti turedna tapno maaramidna dayta. Da Crising ken Susima, agpada nga agduyos ti riknada ken ni Rodrigo. Ni Crising, pagduyosan ti kabsat ni Susing. Ngem kanayon nga ibaga ni Crising a ti panagbasana ti nangnangruna ta makauray ni ayat. Ngem ni Susima, no mabalbalin, pulipolanna ni Rodrigo.
Ammo ni Susima nga adda panaggusto da Rodrigo ken Crising iti tumunggal maysa. Nupay kasta, pinadasna nga awiden ti ayat ni Rodrigo. Ngem saan a nagballigi ta ti turong ti mata ken puso ti baro, addan ken ni Crising. Inapalan ni Susima ni Crising aglalo
ta naartapan daytoy idi naggraduarda iti kolehio. Suma Cum Laude ni Crising, Cum Laude laeng ni Susima. Kanayon pay a mangabak ni Crising iti salip iti kinnapintasan.
Ti nasakit unay ken ni Susima, agbalin a bambanti no agkukuyogda a tallo. Napadasanna pay ti nakiriri iti uneg ti maysa a restauran ta napagkamalian ti serbidora a katulongan da Rodrigo ken Crising. Iti sakit ti nakemna, rinugianna a perdien ni Crising. Nagaramid iti is-istoria tapno mayadayo ti rikna ni Rodrigo ken ni Crising. Nanangdan pay ti sabali a mangarem kenkuana bareng agimon ni Rodrigo. Ngem kaskasdi a saan a nagballigi.
Nupay takrot ni Rodrigo, in-inut a nairuanganna ti panagayatna ken ni Crising. Nagayan-ayatda. Kanayon nga agkuyogda ken nakaragragsakda. Ni Susima, natdan a mangsangsangit iti gasatna. Ngem saan a naawanan iti namnama. Kanayon nga ibagana iti bagina ti “Never surrender! Dida pay nagkasar!”
Ket idi umisem ti tuppol a gasat kenkuana, pulos a saannan nga inibbatan. Namnaminsan. Ngem nagbunga.
“Adaywamon ni Rodrigo, Crising, pangngaasim,” kinunana idi kapkapnekannan nga imetna ti alasna.
Nasdaaw ni Crising. “Nangalaam iti karbengam a mangibaga kaniak dayta?” naalumanay a sinaona. “Daytoy!” Intudo ni Susima ti tianna. Nakigtot ni Crising. “Adda napasamak kaniami idi napalalo ti bartekna.”
Nangngeg ti entero a Poblacion ti rungaab ni Crising. Nagtartaray a nagawid. Uray la a nagdardara ti dapanna ta sakasaka a dimmanon iti balayda. Ginandatna ti agbekkel. Inurnongna dagiti sintas ti sapatosda, ngem nasiputan ni tatangna.
Iti aglaplapusanan a gura ni tatangna ken ni Rodrigo, immanayen a rason a napaltoganna daytoy idi mapan agpalawag ken dumawat iti pammakawan. Nagsaksakit iti mano a bulan ti baro sakbay a natay. Indarum ti kabsat ni Rodrigo, a mayor ti ili, ti tatang ni Crising. Nabalud. Saan a nagbayag, natay iti uneg ti pagbaludan. Binagkong ti kaduana a balud ta dina inted ti dawdawatenda a sigariliona. Simmaruno a natay kalpasan ti mano laeng a bulan ni Susima ta adda nagtubo a bukol iti matresna.
“Ayat ti puon ti panagsagsagaba ni Crising,” sililiday a kinuna ti lakay. “Gura ti nangputipot iti pusona. Awananen iti ayat ni dati a nasingpet ken napintas a Crising. Nagbalinen a nauyong ken awanan rikna nga akimbagi iti Manang Crising Store…”
Awan ti nakauni kadagiti agtutubo. Isurotda lattan ti panagkitada idi pumanawen ti lakay a nagkuna nga asawa ti dati nga adda tiendaanna iti bangir ti purok, ken kabsat ni Susing.—O
glg_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn