Introduction to "Umayka Manen, Ganggannaet/Come Again, Stranger," an anthology of Ilokano and English poems written by the author
A million thanks to Dr. Aurelio Solver Agcaoili of the University of Hawaii at Manoa for the introduction of the second and thicker edition of "Umayka Manen, Ganggannaet/Come Again, Stranger" which will be off the press at the earliest possible time this year. The book is an anthology of Ilokano and English poems that saw print in 1997.
Here are the introductory paragraphs of Apo Ariel, a political activist, man of letters and teacher par excellence:
Panangpadanon iti Baniaga, Panagindeg ti Estranghero
ITI LUBONG DAGITI DISIDENTE A BALIKAS
Dr. Aurelio Solver Agcaoili, Unibersidad ti Hawaii, idiay Manoa
No adda maibagbagatayo a sumagmamano a nabaneg a dumadaniw iti Litertura nga Ilokano kadagiti immun-una a generasion ngem ita, maysa kadagitoy ni Peter Labayog Julian.
Kas kadagiti sumagmamano a mannurat nga Ilokano a nasanay iti dua a lubong ti lengguahe, ken kas kadagiti ladino a mannurat a ti maysa a naandur a teddek ket ni Isabelo de los Reyes, iparangarang ti "Umayka Manen, Ganggannaet/Come Again, Stranger" ti panagtultuloy ti tradision a simmantak iti maika-19 a siglo, maysa a tradision a nakaibukibukan met ti bukel iti revolusionario a panagasintada ken panangsirig iti kondision nga Ilokano.
Iti immun-unan a panawen ken iti panagsantak ti abilidad dagiti Ilokano iti Ingles, daytoy a ladino a tradision ket nagbalin nga Ilokano-Ingles/Ingles-Ilokano, Ilokano-Tagalog/Tagalog-Ilokano, ken Ilokano-Ingles-Tagalog.
Adu ti makabael, kas pagarigan, iti modifikado a ladino a tradision ket imbes a dua laeng a lengguahe, ti Ilokano ken Ingles, ti pagap-aponan dagiti mannurat nga Ilokano tapno makapaglayag iti tangatang ti sirmata ken imaginasion, aglayag pay ketdi iti dua pay a sabali, kas iti Ingles ken Tagalog, ket ditoyda a mangsawar iti panagkakabangibang dagiti espasio nga idatdaton dagitoy a lengguahe ti maysa a mannurat nga Ilokano.
Sinawar ti mannaniw ti law-ang dagiti pagsasao nga Ilokano ken Ingles iti daytoy a libro ket iti daytoy a panangsawarna , kas iti panagsawar dagiti dios a nakatamdang iti ngato tapno makitada dagiti mapaspasamak iti mortal a dimension ti kinaparsua dagiti pinarsua, makitataayo ti klaro a lente ti panagsawar babaen kadagiti marainvestigador a mata ti dumadaniw. Dagiti nabaknang a detalie a dina pinakawan nga idokumento ti maysa kadagiti mangmangted iti suero kadagiti balikas ken teknik nga ar-aramatenna iti panagdaniw.
Kas koma ti kumulativo a fuersa nga adda iti teknik ti panagdagullit a nalawag a makita kadagiti kalkulado a balikas, frase, wenno binatog, adda dagiti nagduduma nga efekto dagitoy manipud iti pannakailillili agtunda iti panagbaringkuas tapno iti panagbaringkuas ket mariing ti pungtot nga addaan rason ken logika, ti pungtot a rugi ti pannakapartuat ti baro a tagainep ken baro nga agsapa.
Edukado iti universidad ken nagsanay kadagiti kompetensia a masapul iti relasion nga internasional babaen iti servisio kadagiti baniaga a disso, komunidad, ken tao, nalabit daytoy a padas ti mannaniw ti namunganayan ti sentral a balikas nga adda ditoy a libro: ti balikas a 'ganggannaet.'
Agarup nasuroken a maysa a dekada ti pannakapaima kaniak ti umuna nga edision ti "Umayka Manen, Ganggannaet/Come Again, Stranger." Daytoy ti gapuna a sipud pay idin, ammok a maaramatkonto daytoy a libro iti panangbukelko kadagiti silabus kenmodiul para kadagiti nagduduma a klase nga isursurok.
Ket nagbanag a kasta.
MALAKSID ITI di-graduado ken graduado a programa nga insurok iti Universidad ti Filipinas iti Diliman, binukelko pay ti maysa a kurso para iti programami iti Ilokano iti Universidad ti Hawaii iti Manoa ket kadagitoy a kurso, adda ta adda latta kadagiti panid dagiti pagbasaan dagiti obra ti mannaniw.
Kasta met nga iti libro nga inummongko, ti "Rekuerdo/Memento:Estrangement and Homing in Ilokano Poetics,"1 inramanko ditoy ti "Padsan: Maysa a Sirmata " ken ti "Panaguummong" ken inikkak iti patarus dagitoy a "Padsan : a Vision" ken "Gathering."
Adda tulbek-a-balikas iti daytoy a libro: ti ganggannaet.
Iti diksionario, adda lima a bugas ti 'ganggannaet'2: (a) tao a di am-ammo, di pay nakitkita, di pay nakalangenlangen, wenno di pagayam, (b) tao nga agdadamo a mapan iti maysa a disso, ket ngarud taga-ruar, saan a residente iti nasao a disso, wenno kassangpetna pay laeng iti dayta a referensia a disso; (c) tao a di makaammo kadagiti banag a rumbeng koma nga ammona, ket ngarud makasapul iti panagsanay wenno pannakaisuro; (ch) maysa a sangaili wenno visita, ken (d) maysa a tao a di mairaman iti maysa a saritaan, saan a partido iti maysa a kontrata, wenno saan a maikappeng iti maysa nga aramid.
Amin dagitoy ket explikado iti maysa nga obra, ket iti maysa a banda, makitatayo ti panagbalin a tulbek-a-balikas ti 'ganggannaet' tapno unorenna dagiti adu a posibilidad ti kinaestranghero manipud iti literal ken personal a padas, iti sosio-pulitikal a bugas daytoy, iti
etikal a kontextona, ken iti metafisikal a pakainaiganna.
Iti literal ken personal a padas, makitatayo ti karera ti maysa nga allaalla a ti pakaigapuan mismo ti panagallaalla ket ti material a kiddaw ti aginaldaw a panagbiag, kas iti rekisito ti residensia wenno ti profesion.
Kadagiti sabali a sinurat ti mannaniw, imbutaktakna mismo ti maysa a padasna a kas 'manglanglangan nga ama,' maysa a padas met laeng ti adu nga ama gapu iti kaawan iti bukod a taeng partikular kadagiti paniemna nga agdakkel dagiti annak, kadagiti paniemna a masapul ti panagsuheto kadagiti babassit-a-maikanniwas nga aramidda, ken kadagiti paneimna a manglanglangan ti boses-ama iti darikmat ti panagriing ken pannaturog dagiti annak a sumagsagpat iti kinaagkabannuag. Iramantayo ditoy ti pananglangan iti pannakayaspili koma kadagiti laso ti pammigbig a maited kadagiti annak a maangibambando iti sanut iti laksid ti panaglangan. 'Adda ni Esteling, ket isuna ti nagbalin nga ama,' kinunana iti maysa kadagiti komentariona. Ni Manang Esteling ti kaingungotna ken ti ultimo a saksi kadayta a literal ket personal a kinaganggannaet ken pinagbalinna a ganggannaet.
Iti "Rekuerdo/Memento" a nangisuratak iti umuna a kritisismo iti obra ti mannaniw, imbagak ti kastoy maipapan ti kinaganggannaet: ' daytoy ti narikor a disso ti panunot ken puso ti maysa a tao nga agsublisubli iti naggapuanna.'
Aganay laeng nga uppat-a-lima a generasion daytoy a tradision ti panagsuratan iti Ingles iti Filipinas, ket ngarud, iti Ilocos, iti disso a nangtenneb iti utob-nakem ti mannaniw tapno makapagampayag iti law-ang ti panagmennamenna babaen iti panagdaniw. Ngem daytoy a mannaniw ti maysa kadagiti naaddaan iti kapasidad ken abilidad tapno makaballasiw iti agpada a takdang ti waig dagiti dua a lengguahe, a ti maysa a takdang daytoy ket ti lengguahe a nariinganna, ken ti bangir a takdang ket ti lengguahe a tinawidna iti eskuelaan, iti universidad, ken ti profesionna.
Gapu ta ti lengguahe ket maysa a lubong, ngarud simrek ken sumsumrek ti mannaniw iti dua a lubong, ket ti engkanto ti dua a lubong ti adda nga ipimpintana kadagiti sinuratna, iti Ingles dagiti tagainep ti maysa a siudadano a napaidaman, ken napaidaman gapu kadagiti istruktural a violensia a mangpatpataray mismo iti rueda ti gimong ken iti Ilokano dagiti indigeno a rikna, ti nabiag a sanut, ken ti nabaknang nga ubog ti biag.
Saan laeng a nadangkok ken naranggas ti kastoy nga istruktural a violensia: daytoy mismo ti kugnal iti pannakaiwaragawag ti evanghelio a rusngi ti kinalinteg , kinasayaat, kappia. Iti "Denggemto Sadi Langt," maripiriptayo ti maysa a parodia a nakabasar iti panangitantan iti kaikarian ti maysa nga umili iti materialidad ti panagbiagna. Aramiden ti mannaniw ti etnografo iti leddaang-ili ti akemna, ket ibunannagna ti kaadda ti 'marmol a taeng iti laksid dagiti alingasaw/ Atibuor ken langsi dagidi kaeskuateran/Agraman dagiti angdod dagiti nagsasaip a karton./" Saannatayo a bagaan no di ket itudona kadatayo dagiti ladawan, dagiti materialisasion ken kongkretisasion dagitoy a kinaawan igualidad iti ili ken pagilian a nabayagen a mangbangbangungot , ken mabangbangungot gapu ta adda iti ruar ti sallukob ti pudno a realidad. Adda bibineg iti ili, ket daytoy a bibineg ket nagbalinen a nasaknap nga angol, iti bagi kas iti isip, tapno iti kasta ket ditayon mabalinan ti agkunail, ken tapno kasta ket ditayon mabalinan ti agpanunot pay para iti bukodtayo a pagsayaatan.
Ti fuersa nga estetiko ti kastoy a wagas ti panagdaniw ket adda iti panagitudo.
No maitudo ti maysa a ladawan babaen iti nainnakman ken nainsiriban a panangiladawan--ken nainnakman ken nainsiriban gapu ta bukbuklen daytoy a panangiladawan iti panagaramat kadagiti detalie a mangitudo iti substantivo--di bumur ong a maipinta ti nabiag nga imahe. Iti dayta a panagipinta ket ti pannakaabbukay iti rikna tapno makipaset ta ditoy a mairugi ti pannakaisingay dagiti sumaruno pay a rikna. Iti kabaelan dagiti balikas a mangpalnuad ken mangitudo kadagiti imahe, ti nabarayuboy a panangipalawag ken ti sinalabusab a panangipeksa. mirugi ditoy ti makunkuna nga ekonomisado a panangiyebkas, kas iti naamnut nga expresion, ken iti nainut a panangiyebbet kadagiti sao a mangpasingked kadagiti nagduduma a padas, agraman ti padas a nakas-ang a kapadasan iti pannakipagindeg iti ili ken pagilian nga awanan biang iti istruktural a violensia iti kolektivo a panagbig tapno kunaen ti mannaniw, iti wagas a pangdagup: 'saem ken damsak ti biag/iti ina a daga./'
Saan amin a saludsod ket makasapul iti sungbat.
Nalawag daytoy iti tradision ti hermenuetika--ti arte, filosofia ken panaganag iti bugas dagiti texto a makisarita kadatayo. Iti panagbarubasa--iti panaginterprete kadagiti texto ti panid kasta met ti dakdakkel a texto ti biag--rumbeng a lagipen a ti nasayaat a saludsod ket adda iti daytoy mismo ti semilia ti sungbat, ket obligasion ti parabarubasa nga iyaon indaytoy manipud iti abut, wenno paruaren manipud iti linged. Iti "No Apay a Dika Sinungbatan," agsubli ti mannaniw iti bileg ti balikas, daytay balikas a paradoja ti panagibunannag ken panangilemmeng tapno maibanag ti salamangka ti naindaniwan a panangiyebkas, ket dakamatenna ti kinaimpotente ti litania dagiti balikas nga awanan iti kaes-eskan, ken awanan iti kaes-eskan ta dina kabaelan ti mangibanag iti maysa a realidad: 'litania dagiti balikas/A nagkismay apaman nga inda naipasngay!/ Dagiti balikas, ay, dagiti balikas!/'
Saan a pudno a ti ontologia ti daniw ket adda laeng iti imaginasion.
Ketdi, addaan daytoy ti kinaadda--iti existensia-- iti labes ti labes ti isip tapno iti kasta ket kaduaennatayo a mapan kadagiti disso ken pasamak ken panawen nga irakurak dagiti binatog ti daniw ni mannaniw nga ammona ti sasawenna.
Iti "Kelleng," itundanatayo ti daniw kadagiti nalaad a langa ti gimong a patpatarayen ti kinaawan linteg iti aginaldaw a panagbiag, kinaawan kinalinteg a nagramut iti pagilian mismo, ken kadagiti institusion dayta a pagilian. Maysamaysa nga ikkannatayo ti nasao a daniw ti ejemplo, ket mariknatayo ti pannakabibi saan laeng kadagiti karakter nga adda kadagiti babassit a narativo, no di ket iti kinalaad mismo dagiti pasamak, kas koma kadagitoy: 'inna a napan nakigasanggasat/Kadagiti adayo a daga/'; ti ubing a natay gapu ta awan ti maipaunegna a pangep-ep iti bisin ken saraawna isu a nangan iti basura, ken ti imagineria ti Payatas ken kaarngi a lugar kas ti Smokey Mountain ken adu pay a pagalaan iti pagbiag manipud kadagiti din kaykayat ken imbellengen dagiti addaan , ken mangipaneknek iti di madeppa a baet dagiti mapabpavoran ken dagiti mapapaidaman. Babaen iti bileg ti ironia, mangirofresir ni Julian iti nagasang a komentario kadagitoy a pasamak ken kunaen ti voses iti dayta a daniw--nalabit ti maysa a mannalon?--: 'Ibaklayko ti sangolko/Iti kelleng nga isu ti Dios a di makakita./' Iti teknik ti panagnagan-a-pangato, daytoy ti Dios a tinawidtayo manipud iti kolonisador, ket no ilugar daytoy iti atiddog nga estoria ti kolonialismo, ket itan, neokolonialismo , iparipirip daytoy a paset ti daniw ti panangibaklay iti button iti wagas nga anestisado, iti wagas a binubulsek, iti wagas nga eskapista.
Adda sagut a mangub-ubon kadagiti sensitivo a panangiladawan ken panangidaniw kadagitoy a kapay-an, ket kas ken Andre Malraus a nagkuna a ti interestna ket ti kondision ti tao, kastoy met ti interes nga imbabaetna kadagiti daniwna. Daytoy a pannakasalama ken pannakaawat iti naun-uneg a nivel ti kondision ti tao ken ti kondision ni Ilokano ti bubon dagiti disidenta a balikasna. (Maituloyto)
Ti kumulativo a bileg ti panagdagullit ket makita iti "Anastacia, Kasaom ti Bulan."
Adda elision iti daytoy a daniw, ket ti sintoma ti patoligiko a kondision--ti pannakisao iti bulan--ket agbalin a sintoma ti panangpasubli iti bileg ti balikas ti panagbirri dagiti solido a pauni n ti mannaniw, iti wagas a naumbi, iti wagas nga addaan nakalemmeng a dagensen, iti wagas nga addaan di managanan a pungtot: 'Anastacia, agsaoka/Kasaom ti bulan/Kasaom ti lunod ti bulan/Kasaom ti samiweng/Kasaom ti saem ti samiweng/Anastacia, agsaoka kma./'
No ti kondision ti tao--n ti kondision ni Ilokano ket nagbalinen a patologiko--rumbeng laeng nga isawang daytoy, naganan, aramiden daytoy a kas palabra a mangibuksil iti wagas tapno maawatan no ania daytoy.
eng_Latn eng_Latn eng_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn