Napatpateg nga Awag
KALPASAN daydi a napasamak iti paset ti panagbiag ni Inday, narasayen dagiti kanito nga adda bassit gilap ni ragsak iti rupana. Ngem uray pay kadagitoy, natamnay laeng a ragsak ti maanninawan. Narsaak dagidi nga aldaw a kas man natungday a sabong ket nagbalinda laengen a paset dagiti laglagipna. Naggibus dagidi nga aldaw ni ragsak a kas man iti panagpatingga ti nasam-it a kanta. Ket sumubli laengen iti lagip ni Inday dagiti naliday nga awengda. Natinggaw ti ikkis ni napait a lagip nga umawag kadakuada… Malem idi… Maimatanganen a lumidlidem ti langa ti lubong ngem adda pay la bassit a lawagna babaen ti nakudrep a maris ti kasla malmaldayan ken agpakpakadan nga init iti nagtangepan ti langit ken taaw iti laud. Maimatangan met a kasla makipagladingit dagiti sabsabong iti isisina ti raniag ti init ta makita dagitoy nga isursurotda ti sampagada iti maitabonen a bola ti apuy.
Kalpasan ti panangibukbok ni Inday iti kanen ni Uriran iti kulluongna iti sirok ti nasalumpayak a kaimito iti arubayan ti bassit a kalapaw, insimpanan ti panagtugawna iti dakkel a ramut ti kayo; sa inawidna ni Roly, ti naumbi ken kakaisuna a bungada ken Rico, nga agtawen iti nasurok a tallo, ket impatugawna iti nainaan a saklotna. Impapasda nga agina ti nangmingming iti panagarub-ob ti narawet a baboy iti linugaw a mais ken ngalog a nalaokan iti tuyo.
Nalawag unay a ni Uriran ti nakaibakalan dagiti mata ni Inday. Kas pay sumalsalpot iti bagi ti baboy ti tadem ti panagmulagatna. Di payen agkiray. Ngem iti likudan dayta a panangmulenglengna iti tarakenna, adda nainaig. Ket ammonan… nga uray kaano man dinanto malipatan. Kayariganna ti naapges a sugat nga uray pay maunawanton, agtalinaedto laeng a piglat.
“Ay, wen, Diosko!” insennaay ni Inday iti nakemna ket bulonna nga inarakup ti naganus a bagi ti anakna. Insaadna ti nalibnos ken narungpi a bibigna kadagiti nalamuyot a pingping ti ubing… a mawaw iti nabara nga agek ti ama ken ina. Nagarimayang pay ti lua kadagiti nabiag a mata ni Inday.
Nagar-arapaap ni Inday. Dimmalapus kenkuana ti nalailo a pul-oy ket dagiti binulong ti makaulila a panagbiagna, naukagda a kas kadagiti ulep a dalapusen ti narungsot nga allawig. Simmairda manen kenkuana a sipapait. Nangriingda a sigugulib… a kas kadagiti managdakdakes a mangtukay iti kangitingit ti rabii.
“Naluom manen dagiti bunga ‘toy a kaimito,” immapaay a lagip ken ni Inday idi natangadna ti nalukmeg a bunga ti kaimito. Sigagagar daytoy a pumuros koma. Ngem nasinga met laeng a dagus daytoy a panggepna. Maimatangan ti di mailadawan a liday iti rupa ni Inday iti daytoy a kanito.
Apay ngata? No ipapan a nasugatan ti riknana, gubuay ketdin ti saem ken nakana a ladingit ti pannakaimatangna kadagiti simmarsaruno a bunga? Idinto a kadagiti naikupin a panawen, isuda ti nangtagibi kenkuana kadagiti appupo ni ragsak? Ania ti mainaig kadagitoy a bunga?
Kabayatan daytoy a panagar-arapaap ni Inday, ti panangtangtangadna kadagiti bunga ti kaimito, kasla makitkitana ni Rico a mangpurpuros iti nalussayat a bunga ti kaimito. Kasla pay kitkitaenna ti nadungngo nga asawana nga agkarkarayam kadagiti nalap-it a sangsanga ti kayo. Aglalo idi buklenna a dara ti ay-ayatenna nga anak. “Daydiay a sanga ti nangpurosanna iti daydi naginawak a bunga,” ti nagkarayam pay iti mugingna.
Ngem idi simmallin daytoy a lagip, ad-adda manen ti apgesna kenkuana ket kas pay ngarud aglunos ti angesna. Naikuleng. Kas maysa a nadawel a bagyo ti nangdalapus kenkuana— nalagipna pay ngamin, ita ta adda a situtugaw ditoy sirok ti narukbos a kayo, a daytoy a bangir ti kayo ti nagtakderan ni Rico idi impakdaarna ti nakallalagip a panagpakadana idi pumanawen a mapan mangtungpa iti awag ti ili— a mangibayog iti wagayway ken mangipatli iti biagna babaen ti natarnaw nga ikkis ni Wayawaya! Kimpet idi ni Rico iti kababaan a sanga ti kayo sa inyampirna ti bagina iti nawasnay a bakrang daytoy. Ket kas pay isursurot ni Inday nga isangsanggir met ita ti bagina iti puon ti kayo babaen ti nalaus a panagar-arapaapna. Inturongna dagiti matana kaniak idi a siuubba iti maladaga, intuloy ni Inday ti nagararapaap. Maysa pay a nabagas nga isem— ta iti panangipatona idi, nagtibnok da isem ni ladingit a pumanaw iti denna ti patpatgen, ken isem a mangipamatmat
iti pudpudno a panangtarawidwid iti Wagayway ni Wayawaya— ti nagtamdag kadagiti bibig ni Rico kabayatan ti panangyebkasna iti “Agpakadaakon, patpatgek nga asawa, ken sika met naganus a bunga. Ikarkararagandak iti naimbag a gasat. Balonek ti nasged a tarigagayyo ken ti pay met narubrob a kalikagum ti ili nga agtalinaed koma kenkuana ni nasikkil a wayawaya!” Kas pay maliplipit idi ti panagangesna a nangisawang kadagitoy. “Agsubliakto….” Ket inagkan idi ni Rico ti mugingna, sa insublatna ti muging ni Roly. Kalpasanna, nagpukawen ni Rico kadagiti nagbabaetan ti di matiliw a maris ti naraniag nga agsapa…
Idiay Korea ti nakaibaonan ni Rico—isuda ti immuna unay a Filipino a naibaon idiay Korea idi kabetbettak ti nadara a gubat itoy nasao a daga.
Nasakit unay idi nakem ni Rico nga umadayo iti denna dagiti patpatgenna. Kasla mapirgis dagiti laslasagna ken kasla agsisina dagiti susuopna nga agitured a mapan iti ganggannaet a daga. Daga a saan nga ammo no kadagitinto naliday ken naatap a tantanapna madalanannanto ti narukop a rangtay ti biag ket di bumurong, a sadiay, agbalinto laengen a subual dagiti naranggas ken nagulib nga aldaw— a maysanto a nabuntuon a tapok, nga itinto rabawna, pagpaypayatanto dagiti narungsot nga ayup… Ngem… “Ania ti mamaay ti biag no awan ti talna? Ibilangmo a naragsakka, no iti nakabuka a tawa ti balaymo, matannawagam dagiti kakaarrubam a kinkinniten ti nagita a karasaen?” Dagitoy idi ti nalagda a makaawis ken ni Rico.
Ken ni Inday, ad-adda manen a di mailadawan ti pagel ken sakit ti nakemna iti ipapanaw ni Rico. Krus a nadagsen. Kalbario ti biagna a di masaba. Nupay kasta, naawatanna met laeng a napateg ti awag ti ili.
Idi addan ni Rico iti tay-ak ti pagbabakalan, nadamdamag ken nabasbasa met ni Inday kadagiti pagiwarnak ti napeggad a kasasaad dagiti buyot a sumaranget kadagiti naagum a kabusorda. Kas pay ngarud mabuybuyana idi dagiti nakaal-alingget a pagpeggadan kadagiti kangitingitan ti oras— ti pannakaibukbok ti dara kadagiti mawawan a tantanap ken turturod.
No dumteng ti sipnget ti rabii, adu a laglagip ti sumken ken ni Inday. Alimbasagen. Kasla maysa a pilid a di man laeng agtalna ti pampanunotna; ket agtalinaedto laeng a nalangto dagiti rabii kenkuana. Kasta met a dina sinardayan ti nangikarkararag iti pannakasilaw ti pampanunot dagiti naagum a buyot tapno agturay koma ni kappia ditoy lubong— nangnangruna ti nagalis koma a panagbiag ni asawana.
Naglabas man la ti aldaw a kasla naukrad ken naikupin a binulong ti pagbasaan. Saan pay a simmangpet ni Rico ken dagiti kinaduana. Awan pay naipatulod a mangsublat kadakuada. Ngem agdindinamagen iti sangalubongan ti kinaalibtak dagiti buyot a Filipino a naibaon idiay Korea.
“Nanang awan met langen ni tatang?” ti nagagar a saludsod ni Roly iti maysa a malem a panangpakpakanda ken ni Uriran. “Bayagnan… kunana idi a mabiit? Mailiwak…” innayon pay idi ti ubing.
“Ur-urayenta, anakko. Dandani itan…” inyandingay met ni Inday. Adda naatap nga isem a nagtamdag kadagiti bibigna; ngem iti unegna adda nasakit a rikna nga immukuok kenkuana. “Adunto… tinapay… ‘sangpetna?” inunton laeng idi ti ubing. “Wen, adunto.” Ngem nasinga daytoy a panagar-arapaap ni Inday ta kellaat a pinattog ni Uriran ti pamugbogan ket naibelleng ti linugaw. Awan ngaminen ti kanenna iti kulluongna.
Kalpasan ti panangakup ken panangikabil ni Inday iti naibelleng a linugaw iti kulluong ti baboy, insimpana manen ti panagtugawna iti ramut.
Saan met a nailaksid iti daytoy a panagar-arapaap ni Inday ti isasamay ti nakana a lagip maipanggep iti pannakaawatna iti telegrama a naggapu idi idiay Korea.
Daytoy ti linaon daydi a telegrama:
“MRS. INDELENCIA CALSADA: VINTAR, ILOCOS NORTE
Napaltogan Uldarico, adda hospital. Umimbag daras…. DOGVELLION (Comandante) Nagkullayaw ti uneg ni Inday idi naawatna ti telegrama. Napukawna ti dadduma a riknana. Kasla nasedsedan idi ti barukongna ket dina naigawid ti luana a nanakanak…
“Apay agsangitka, nanang?” ti nailem a saludsod idi ni Roly. “bagana met… umimbag daras…” Natimudna ngamin ti nanigtigerger a timek ni nanangna a nangbasa iti telegrama; ngem iti naganus a panunotna, dina naawatan ti palimed a nainaig iti dayta a damag.
Ket kadagiti aldaw a simmarsaruno, kalpasan ti pannakabasa ni Inday iti telegrama, nagbalindan a paset dagiti napait a laglagipna nga uray tarigagayanna ida a yaw-awan, kasla met ladawanda nga agparang iti sanguananna. Ket agtalinaedda laeng a benggang a mangpuor iti kararuana. Saanen a mabilbilang dagiti rabii a kaata ti turog ni Inday. Kasta met nga awanen ti pannangan a di lumamlamiis ti labay iti pingganna.
“Ayaunay ket ngaminen ti di agressat a kinatingig ti lubong— ti lubong— ti di mamingga a kinakillo dagiti tattao,” ti ikkis manipud iti kaunggan ti pusona a madudogen kadagiti narikut a kasasaadna. Agtibnoken ti ladingit iti pannakapukaw ti kapisi ti pusona ken ti pay met sumulbod a gurana kadagiti mangar-aron iti naaprang a riribuk. No mabalin pay koma, iti daytoy a kanito, tignayen ni Inday ti lubong ket pasublienna ti sigud a talna. “Napukaw san ti tao ti panagbutengna iti Dios,” nakunana pay iti nakemna.
“Ay, nanang, mabisinak…” kellaat nga insawang ni Roly a nabayag met a saan a nagtagtagari iti saklot ni inana. Sinipsiputanna met ti panangan ti narawet a baboy. Ket daytoy ti nangguped iti panagar-arapaap ni Inday.
“Napateg nga awag,” dina napuotan nga inyesngaw. Adu koma pay laeng dagiti sangalenna a laglagip ngem dagdagen unayen ti anakna.
Inwaras manen ni Inday ti panagkitana iti aglawlaw. Napaneknekanna a naisapawen ti abigay ni sipnget. Naulsanen ti lubong. Isu met a maibus ni Uriran ti linugaw a kanenna. Binagkaten ni Inday ti pamugbogan ket immulidan nga agina. Nalaus unay ti dagensen ti nakemna a simmangbay iti dayta a rabii.—O
Immuna a naipablaak iti Bannawag iti Nobiembre 17, 1952 a bilang.
ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn