9) MAIBILANG ti nasamay a pannakikomunikasion iti pannakaadda iti etikal ken mangiladawan iti naannayas a pagalagadan-moral.
Saan ketdi a nairuam ni Ilokano iti sinasabrak ken narugit a balikas. Ngem adda latta daydiay agtaud iti ngiwat nga inigges a balikas lalo no dumteng dayta alinuno ti rurod, gura, ken pungtot. Kadagiti sarita, mabasa pay no dadduma a kas ramen ti kinapungtot ken katatao ti agsasao. Daydiay kasla masinsinit dagiti dapanna a kunam la no agoberhit. Ti rigatna, no adda met maysa pay nga oberhit, daytan ti puon ti pannakikomunikasion babaen ti riribuk wenno panagaapa.
Etikal ken di-etikal a pannakikomunikasion.
Di-etikal. "Sinal-it kadagiti amin a kasal-itan ti tokinnanatta nga ubing a bangad ken welwel ta simmurot ketdin iti demonio nga anak ti barrairong ken dagmel a kaarruba. Agpapadada la aminen a sairo iti panagbiagko dagiti sinal-it a kasal-itan, agramanen ti duoy nga animal nga amada a bartek, pwi, pwi!…"
No kastoy ti dialogon, kurikorannan dagiti lapayag nga uray la agsabat met dagiti kidaymo.
No idilig met iti addaan iti etikal a pannakikomunikasion, nalamlamuyot ken makaay-ayo a denggen.
Etikal. "Naimbag nga aldawyo, Nana Iska. Lumabaskami pay."
"Asino ti makin-anak kenka itayen, balasangko?"
Etikal. Iparangna met laeng ti katatao ti agsasao. Maiparbeng ken umno la unay daytoy a pannakikomunikasion nga agramaram iti sapasap a kas batayan ken ladawan ti sibilisado ken progresibo a gimong. Maysa a nasamay a pannakikomunikasion no di man kasayaatan iti amin a wagas.
Komunikatibo (communicative) wenno addaan iti dur-asan wenno panagsaknap ti kastoy a klase ti pannakikomunikasion, wagas a maiparbeng ken tumutop la unay a madengngeg ken maidur-as.
NAGTAUDAN TI KOMUNIKASION
Sipud idi punganay ken pannakaparsua ti tao, naiteden kenkuana ti kabaelan a makibagay ken makiragup iti padana ken iti aglawlawna. Naaddanen iti kabaelan ken panangammo a mangamiris iti kapanunotanna, iti riknana babaen ti sao wenno lengguahe wenno babaen ti senias. Agsipud ta saan pay laeng nga ammo dagiti tao ti agsurat idi un-unana a panawen, nagaramatda ketdi kadagiti ladawan a kas panangiyebkasda iti riknada ken nadlawda iti aglawlawda ken kadagiti kapadada. Kadagiti kadaanan a gukayab a maipagarup a nagnanaedan dagiti immuna a kaputotan, makita dagitoy a ladawan a kas wagas ti inda panangiyebkas iti riknada. Manipud met laeng dagitoy a kitkitikit iti pader ti gukayab, timmaud dagiti dadduma pay a kitkitikit a kas iti kawayan nga idi agangay bimmassit agingga a naaddaan iti urnos ken kaipapanan dagiti kitikit a babassit ket isudan ti makunkuna a letra iti agdama. Manipud kadagitoy ken iti inda panagsaknap, timmaud ti makunkunan a lengguahe.
Ta ania aya ti makunkuna a lengguahe? Maysa a wagas a panangiyebkas iti rikna ken ammo babaen ti sao wenno senias.
Kadagiti nagsuksukisok, adda dagiti sumagmamano a timpuar a rason iti pannakapataud ti sao wenno lengguahe. Dagitoy dagiti nagduduma a teoria:
1) Bow-wow
2) Pooh-pooh
3) Yo-he-ho
4) Ta-ra-boom-de-ay
5) Ta-ta
6) Ding-dong
1) Bow-wow. Ibagbaga daytoy a teoria a ti lengguahe wenno sao ti tao ket manipud met laeng iti uni ken aweng ti nakaparsuaan. Kas koma, ayug wenno kansion dagiti kawayan, wenno dallot ti agus ti karayan, wenno daniw dagiti kuriat iti barukong ti agur-urok a kinelleng, ti makapleng nga ulimek iti kannag, ken dadduma pay. Iti daniw, sarita, ken musika a kas paset ti komunikasion ket naibasar pay dagiti dadduma iti aweng-uni manipud iti nakaparsuaan. Kadagiti dadduma, isu daytoy ti intay aw-awagan iti onomatopoeia.
2) Pooh-pooh. Manipud iti rikriknaen, narikna ken rinikna. Kas ti naisawang manipud iti bunga ti sakit – asug ken areng-eng; ragsak – riaw ken rag-o; imas – nananam; liday – sennaay, buteng – pigerger; kigtot – ti "ay" a kas gagangay a maaramat a pasaray addaan iti kasilpona; pannakakellaat – kas iti "ha?" ken dadduma pay.
3) Yo-he-ho. Kuna dagiti nangidatag iti daytoy a teoria a posible a nagtaud wenno adda nagtaud a sao wenno balikas manipud iti pisikal a puersa. No puersa pisikal, mairamanen dagiti pinarnuayna: saiddek, danapeg, palakpak, urok, ken dadduma pay.
4)Ta-ra-boom-de-ay. Manipud met daytoy kadagiti naduduma a ritual, kararag ken datdaton. Kas koma ti ritual ti gubat, panagibales, panaganak, panagkallaysa, panagmula, panagapit, panagagas, panagidaton, panagsala, ken dadduma pay a ritritual, karkararag ken datdaton.
5) Ta-ta. Manipud kadagiti senias: kadagiti ima, saka, mata, bibig, kiday, ti mismo a bagi ken dadduma payen a pagtaudan iti senias ken dumalan babaen ti nalawag nga interpretasion a maagsep. Manipud kadagitoy, adda met timmaud a sao wenno balikas nga idi agangay, isun ti naawagan iti lengguahe wenno sao.
6) Ding-dong. Manipud iti panagtulad a kas iti bow-wow. Manipud iti nakaparsuaan ti bow-wow idinto a ti ding-dong ket inaramiden ti tao a posible a pinutarna a mismo wenno tinuladna manipud iti nangngegna, nakitana, nariknana, naangotna, naramananna manipud iti nakaparsuaan. Kas pagarigan koma ta napintas ti panagdengngegna iti karasakas dagiti muyong wenno ti garikgik ti baresbes, wenno ti panagsala dagiti pan-aw wenno ledda iti panangay-ayam iti pul-oy. Manipud kadagita, nakaaramid ti tao iti sao wenno balikas wenno lengguahe a nagtaud itoy.
(Adda nayonna)
ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn wol_Latn ltz_Latn kin_Latn quy_Latn kea_Latn sot_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn