DINKIDI ti pangawag dagiti ganggannaet iti dayta a lugar, maysa a balikas nga Intsik a kayatna a sawen ket puro a balitok. Disiembre 1, 2004 idi pinaboran ti Korte Suprema ti implimentasion ti Republic Act 7942 wenno ti Philippine Mining Act of 1995; ket naaddaan ti bileg tapno marugian ti operasion ti minasan: a sangagasut a porsiento a kukua ti ganggannaet, upaanda ti lugar iti duapulo ket lima a tawen agingga iti limapulo a tawen ken naipaayan iti sangapulo a tawen a tax exemption.
Nagtibbayo ni Armida idi simmeksek iti isipna a no saan a mapengdan ti gagem dagiti ganggannaet, saan laeng a pannakapukaw dagiti pagbiaganda, dagiti sanikuada, dagiti citrus farm iti Bgry. Didipio no di posible pay ti pannakapapanawda. Gapu iti dakkel nga open pit mining iti babaen ti Malabing Valley a buklen ti siam a barangay, matay la ketdi dagiti ubbog ken matay metten ti citrus bowl ti Rehion Dos. Di masasaan ti panagsubli ti nadara a pakasaritaan ti kabambantayan ti Mamparang a nagsasabatan dagiti mammutol-ulo idi un-unana a panawen.
Saan a nailimed kenkuana a ni Lito ti maysa kadagiti kapigsaan a timek a sumupring iti minasan.
“Uray agayus ti dara ditoy kabambantayan, saantayo a pumanaw! Awan ti karbengan dagita a ganggannaet a mangdadael iti sanikuatayo!”
Nagtupa dagiti sangi ni Armida idi nataliawna nga uray la nangurat ti tengnged ti asawana ken uray la nagtigerger dagiti masel ti kanawan a nakapetpet iti panabas. Napurar ni Armida iti sileng ti panabas ket nagkidem. Iti dayta a panagkidemna, limmawag iti mugingna ti insalaysay idi ni Lando: 1960 idi pinapanaw ti gobierno ti tribuda sadiay Binga ken Ambuclao, Benguet idi mabangon dagiti dam.
Nagkamang ti tribuda nga Ibaloi ditoy Kasibu. Sa ita mapapanawda manen?
Simmeksek iti muging ni Armida nga iti naminsan, adda ur-urnosen ni Lando iti kusina. Nakaparabaw iti lamisaan dagiti dina pay naidulin. Nabagas idi ti perrengna iti asawana. Para iti minas dagitoy nareppet, kinuna ni Lando a di pay timmaliaw kenkuana.
Ala, wen, ammo ni Armida, kasapulanda dagita kadagiti batbato iti usok. Ngem, dagiti dua nga atiddog a landok ken tallo pay a babassit? Ngem saan a simmungbat ni Lando, uray no impiduana ti nagdamag. Inagawaan ketdi ti lakayna nga indulin dagitoy iti nalabaga a sako ken inserrek iti yan ti pempen dagiti irik.
“Ania ti aramidentayo itan…?”
“Ayupto pay adda karbenganda, anianto la ketdin ti tao?” nangemkem manen ni Lando. “Saantayo a paikuspil kadagiti ganggannaet. Awan ti karbenganda iti bukodtayo a daga.”
“Nabileg ti kapetda…”
“No umang-angesda, umang-angestayo met. Dumteng met ti panawen a dida umanges a kas kadatayo…”
Nagiikkis dagiti annakda a mangitudtudo iti panagpallot ti kali ken ti pamusian. Nabuak dagiti mariribukan a piek.
“Agpallotdan!” rimkuas ni Filipinas iti salipengpengna ket napartak a nangpidut iti binalsig iti pempen ket dinarupna ti kali.
Sinurot ni Lando ti anakna a nakatag-ay ti kampilanna.
Iti amianan, naarimbangaw dagiti sumungad a lallaki a kasla agturong iti yanda. Patien ni Armida a ni la ketdi Lando ti gagarada. Ammo la ketdi metten dagitoy a rugianen dagiti ganggannaet a minasen ti dagada.
Adda inkissiim dagiti lallaki ken ni Lando. Nagtung-ed ni Lando sana insenias ti panagkukuyogda.
“Papananyo?” dinamag ni Armida ngem saan a simmungbat ni lakayna.
Inawid ni Armida dagiti dua pay nga annakna ket sinalikepkepanna ida.
Iti abagana agkaykayabkab ti panglabbagaen a kalapati. Nabara unayen ti mariknana ta sangkataon ti dila ti aggargarakgak nga apuy…
UBING pay ti sardam ngem nakaturogen dagiti tallo nga annakda. Saan nga ammo ni Armida no apay nga alimbasagen. Pal-id a pal-id iti payabyab. Nakapigket dagiti matana iti nganga ti tawa. Matannawaganna ti desdes a kumamang iti sentro.
Napuotanna itay sumipnget ti panagawid ni Lando ngem nagdardaras met laeng daytoy a pimmanaw nga adda awitna a bay-on.
Dandani pay naibbatan ni Armida ti payabyab a pagpapaidna idi nakangngeg iti kanalbuong. Nagsasaruno. Simmaruno pay dagiti parakapak.
Rinam-edan ni Armida ti paradipad ti tawa iti panagtan-awna. Nabennat ti tengngedna a tumaltaliaw iti laud.
Tinarayna ti pempen dagiti irik idi adda simmeksek iti isipna.
Nadatnganna a nakaparabaw kadagiti pempen ti nalabaga a sako…
Tinarayna manen ti siled dagiti annakna. Riniingna ida. Nasken nga umallatiwda pay laeng nga agiina iti balay da katuganganna…
Iti silulukat a tawa iti siled dagiti annakna, makita itan ni Armida ti alinaga ti apuy iti laud.
Diosko, tarabayennakami, naitanamitimna…# (gibusna)
ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn