Anianto ngata ti pagturongan ti panagbalbaliw ti pagsasao nga Ilokano? No paliiwen no kasano ti pannakaramat ti Ilokano iti agdama, madlaw a saan laeng a sagpaminsan, no di ket masansanen ti pannakailaok dagiti sao a naggapu iti sabali a pagsasao. Adda dagiti sao a saan a sigsigud nga Ilokano. Kadkadawyanen a mabasa wenno mangeg dagiti sao a naggapu iti saan laeng kadagiti makuna a dayo a pagsasao, no di pay ketdin kadagiti pagsasao iti sabali a deppaar iti Pilipinas met laeng. Sumagmamano laeng dagitoy: “x-ray”, “computer” manipud iti Ingles; “iwasan” manipud iti Tagalog tapno ipeksa ti “liklikan”. Adda met ti “lugar” a naggapu iti Castellano, nupay adda Ilokano a “disso” wenno “ayan”.
Di mabalin a supiaten ti kinakadkadawyan ti panagbalbaliw ti maysa a pagsasao: manayonan, makessayan; mabaliwan, masukatan. Nasken a bigbigen daytoy ta pudno.
Saan a datdatlag wenno nakakaskasdaaw no di ket gagangay ti panagbalbaliw ti pagsasao. Ngem no ti panangipateg, ken uray payen ti panangitangsit, ti kinasiasino nga Ilokano ti pagsasaritaan, mabalin nga adda lumtaw no amirisen ti aniaman a malinglingdan (wenno narigat a madlaw) bayat ti panagbalbaliw ti Samtoy.
Saan a kabarbaro daytoy a panangilala ti kinasiasino. Adda naranaak idi a kapanunotan: kunana a mabalin nga ilatak ti pagsasao ti panagnaknakem ken panagpanunot (Mercado 1994). Gapu ta awan met ti subalit a naawatko, kunaek a saan a naipablaak daydi salaysayko. Ti anagna: dinillawko no apay nga ad-adda ti pannakaaramat ti sumagmamano nga immarug a sao ngem ti pannakaipakat dagiti sigsigud nga Ilokano a sao. Kas pagarigan, apay a “circumference” a saan ketdi koma a “sangalikusan”? Itatta, masaludsod: Ania ngata ti mabalin a tuntonen a nagbaliw iti panagpanunot wenno panagnakem ita ta mabalawen ti panagbaliw ti pagsasao? Ania ti mabalin nga ilmen a makaigapu iti panagbalbaliw ti pagsasao?
Daytoy ti nangnangruna a kayatko koma nga utoben itatta (uray no sirmataen laeng): kasano ken apay a malalaokan ti Ilokano. Diak ilimed a balawek ken amkek ti kinaadu dagiti “nabulod” a sao, ta rumbeng koma a saluadan ken ilalaen ti pannakataginayon ti kina-Ilokano.
Panangilala, panangtaginayon
Nasardiapak ti pinaset a pannakaipablaak ti salaysay ni Apo Agcaoili (2006). Narigat a lisian daytoy a pagtutungtongan maipanggep iti kinapateg ti kabukbukodan a pagsasao. Dumupdupag latta. Adu dagiti makapaliiw ti panagpukpukawen ti adu a pagsasao iti sangalubongan. Ipateg, ilalaen ken saluadan koma dagiti nadumaduma a pagsasao (UNESCO).
Adda pay maysa nga agtutubo a nangpasubli iti maysa a pagsasao a saanen a naar-aramat iti no mano a tawenen (The World). Nalaglag-an ngata dagiti agal dagiti sabali a pagilian: Kas pagarigan, dagiti Aleman babalawenda met ti pannakaisagpaw dagiti sao a naggapu iti sabali a pagsasao (Deutsch Welle). Kasano ti pannakaawat dagiti saan a makaammo kadagiti sabali a pagsasao no awan a pulos ti pangbatbatabatanda? Kuna dagiti Insik nga addan pannakakillo kadagiti pagalagadan ti panagsangal iti kayat nga ipeksa. Uray no umno a sao nga Insik ti maaramat, bidduten ti pagdasalanna ta saan metten a maitutop ti pannakaurnos dagiti sao. Sabali laeng ti pamay-anda didiay Israel: no awan ti balikas a Hebrew, adda dagiti nadutokan a “mangaramid” iti sao nga ti unina ket Hebrew – mangpartuatda ti pamuspusan.
Isingasingko a bigbigen koma ti paggidiatan dagiti dua a kita ti panagtulad: “adawen ket tawiden” ken ti “ibelleng sa sukatan”. Ngem adda panagbalbaliw babaen ti pannakainayon (pannakailaok) ti sumagmamano a ganggannaet a sao (panagtawid); sabali ti panagbalbaliw gapu iti pannakapukaw (pannakagabur) ti sumagmamano a sigsigud a balikas (panangsukat). Ti nangnangruna nga utoben – ket no mabalin, risuten – awan sabali no di ti “kasano” ken ti “apay” maipanggep kadagitoy dua a wagas ti panagbalbaliw gapu iti nasao a panagtulad.
Adaw, Tawid
Iti nakairuaman, kunatayo a binulod ti maysa a sao manipud iti maysa a pagsasao. Ngem iti kinapudnona, inikutan metten ti nakuna a sao – saan laeng a binulod, ta di met insublin! Tinagikuan! Isu nga iti kinapudnona, tinawid ti maseknan a sao. Iti pannakilangenlangen kadagiti sabali ti pagsasaoda, adu dagiti makita a nasayaat, kabarbaro, wenno nanamnam-ay a panangipeksa iti kapanunotan. Baro a wagas – nasayaat no adalen tapno maidur-as ti panagbiag. Ket apay a di tuladen? Saan nga Ilokano ti nakatakuat wenno nangaramid ti x-ray, laser, wenno computer, e-mail, ken dadduma pay. Adu ti maitulong dagitoy iti panangpennek kadagiti nadumaduma a masapsapul iti panagbiag. Makita ti pannagna ti Ombudsman a mangtengngel koma iti saan a maiyanatup a tigtignay iti panagturay.
Dumakkel ken lumawa ti pagsasao, dumur-as met ti panagpanunot, panagnaknakem. Rumangpaya ken rumukbos ti kina-Ilokano. Bumisked ti kinasiasino. Mapalaka met ti pannakilangenlangen kadagiti sabili a pagilian gapu ta maadal dagiti baro a wagas ti panagpanunot wenno panagnakem. Dagitoy ngamin a tinulad ken tinagikua a sao ket awanda iti sigsigud nga Ilokano. Nalaklaka, nanamnam-ay ti “democracy”, “democracia”/”demokrasya” ngem ti nagatiddog a “panagturay dagiti makipagili”.
Ket iti daytoy a pagarigan, makita tay nakunak a rumbeng a risuten. No awan ti sigsigud nga Ilokano a sao, ania a pagsasao ti pagtuladan? Apay a “democracy” a di ket “democracia” ti tuladen ket tagikuaen? Apay nga “x-ray” a saan a “rayos equis” – tawiden ti Ingles wenno ti Kastila?
Kadagitoy dua a ganggannaet nga immarug, nangikut ken nangituray ti Ilokandia, ti kadi immuna wenno nabaybayag ti pagtuladan iti panagsao? Wenno, ti ketdi ngata nadekdekket a nangituray (ken mangtartarabay pay inggana iti agdama) ti pilien a pagtuladan? Ania ngata ti maibuksilan iti panagpili ti pagtawidan a pagsasao? Daytoy ti amirisen ken risuten. Ti pagsasao ket maysa kadagiti adu a linabag ti kinasiasino ti maysa a pagilian wenno puli. Ket saknaren daytoy panagpili ti tawiden a sao ti panagpili met laeng ti kinasiasino ti pagilian a kayat a pagtuladan.
——————————–
Dagiti Nainaganan
1) Agcaoili, Aurelio S. "Some Notes on the Modernization ofllokano", Tawid – .tawid.newsmag.com (naukag idi Dec 2006).
2) Deutsche Welle. http://www.dw-world.de/dw/article/0,2144,2016407,00.html, naukag idi: 14Dec2006
3) Mercado, Leonardo N. 1994. The Filipino Mind, Council for Research in Values
and Philosophy, Washington, DC.
4) Ross, Jen. "Indigenous language report". The World – http://www.theworld.org/q=taxonomy_by_date/1/20061215, (naukag idi 16 Dec 2006).
5) United Nations Educational, Scientific, and Cultural Organisation (UNESCO).
http://portal.unesco.org/ci/en/ev.php-
6) URL ID–16548&URL DO=DO TOPIC&URL SECTION=201. html, (naukag idi: 14
Dec 2006).
ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn kac_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn unk ilo_Latn eng_Latn ltg_Latn eng_Latn eng_Latn zho_Hans eng_Latn wol_Latn nno_Latn hne_Deva