Santol
Ti santol (Sandoricum koetjape) ket tropikal a bunga a naimuyongan idiay Abagatan a daya nga Asia.
Dagiti linaon
Taudan ken pannakaiwarwaras[urnosen | urnosen ti taudan]
Ti santol ket naipamatian a patneng ti Indotsina ken Peninsular a Malaysia, ken naipayam-ammo ken nagbalinen a naturalisado idiay India, Borneo, Indonesia, ti Is-isla ti Maluku , Maurisius, ken ti Filipinas. Daytoy ket kadawyan a naimuyongan kadagitoy amin a rehion ti ken ti bungbunga ket adu iti panawen ti tiempona kadagiti lokal ken sangalubongan a pagtagilakuan.
Lokal a nagnagan[urnosen | urnosen ti taudan]
- Filipinas: santol (manipud ti taudan a nagan)
- Tailandes : krathon (กระท้อน, [kratʰɔ́ːn]) wenno sathon (สะท้อน); ken ti pay ma tong (มะต้อง) wenno ma tuen (มะตื๋น) idiay Akin abagatan a Tailandia
- Malay: kecapi, kelampu, ranggu , sentul
- Birmano: သစ်တို thi' tou [θɪʔ tò]
- Pranses: faux mangoustanier, santol
- Khmer: កំពីងរាជ (ក្រពេញរាជ, លោះ) [kɑmpɨɲ riec]
- Lao: ໝາກຕ້ອງ [mȁːktɔ̂ːŋ]
- Singhales: donka
- Indones: kecapi, ketuat, sentul
Deskripsion[urnosen | urnosen ti taudan]
Adda dagiti dua a kita ti bunga ti santol ken sigud idi a naipagpagarup a dua a sabali a sebbangan, ti duyaw ken ti nalabbasit. Ti paggiddiatan ti maris ket adda iti maris dagiti laklakay a bulong sakbayda nga agtinnag. Ti nalabbasit ket kaaduan nga ad-adu ken ti lumabbasit a nalaokan ti berde a maris ti bulong ket mangnayon ti pannakaisangayan ken kapintas ti kayo. Dagiti bunga ket kasla ti kadakkel, sukog ken kudil dagiti melokoton, nga addaan bassit ti lumabbasit a marisna. Dagitoy dua a kita ket addaan ti kudil a mabalin nga adda ti naiingpis wenno napuskol ukis, segun ti kita. Daytoy ket kadawyan a naimas a makan ken adda met dagiti sabali a kultibar a mabalin nga aglaon ti kasla a gatas a tubbog. Ti akin-tengnga a lasagna iti asideg ti bukbukel ket mabalin a nasam-it wenno naalsem ken aglon kadagiti bukel a saan a makan. Kadagiti dadduma pay a kita ti akin-ruar a kudil ket napuspuskol ken ti nangruna a makan a partena ken adda ti nanama a kas dagiti melokoton a maitipon ti ti nanam ken linabag dagiti mansanas. Dagiti akin-ruar a kudil ti dadduma ket naing-ingpis ken natangtangken ken ti akin-uneg a lasagna a mangpalikmut kadagiti bukel ket mabalin a makan. Dagitoy ket mabalin a naalsem kadagiti daduma a kultibar ken gapuana ti napabassit a panagkayat ti daytoy a kayo. Dagiti napasayaat a kita ket nakapaadu ti kapuskol ti makan nga akin-ruar a lasagna ken mabalin a makan babaen ti panagkutsara ken maibati laeng ti ukisna, ken mabalin a mangpaadu ti panagkayat ti santol iti sangalubongan.
Maibunga daytoy kadagiti napardas nga agtubtubo a kayo a mabalin a makaabot ti 150 a pie ti katayagna. Daytoy addan ti naparagpagan a bulog ken de-rosas wenno duyaw-berde a sabsabong iti kaatiddog ti agarupa 1 a sentimetro].
Panag-usar[urnosen | urnosen ti taudan]
Dagiti naluom a bunga ket maburas babaen ti panagkalay-at ti kayo kenno burasen babaen ti ima wenno mabalin pay a sibbolen. Ti lasagna ket mabalin a makan a naata wenno isawsaw ti suka weeno asinan. Daytoy ket mabalin pay a maluto. Ti maigad a lasagna ket lutlutuen iti getta ket malaokan ti karne ti baboy ken sili ken masidsida daytoy idiay Bicol, Filipinas. Ti bukbukel ti santol ket saana mayat a makat ken mabalin a makapisang kadagiti bagis ti no maalimon.[3]
Iti Tailandes a panagluto ti bunga ti santol ket inus-usar a panagaramid ti som tam no daytoy ket darangidang pay laeng. Daytoy pay ti nangruna a rekado ti santol ken karne ti baboy (แกงหมูกระท้อน)[4] ken dagiti santol ken lagdaw a Thai curry (แกงคั่วกระท้อนกุ้ง).[5]
Ti tarikayo ti kayo ket naserbi para iti panagbangon, gapu ti kaaduna daytoy ken kalaka a maobra ken mapasileng. Nasayaat pay daytoy a paglinongan a kayo. Dagiti bulong ken ukis ti kayona ket naus-usar a pangngagas a kas ti kataplasma. Dagiti nadumaduma a parte ti mula ket mabalin nga usaren a panagsuppiat ti inplamasion,[6] ken adda met dagiti kimiko a tubbog manipud ti santol ket ungkay a nakaipakpakita ti anti-kanser a tagtagikua iti in vitro.[7] Dagiti tubbog ti santol manipud ti bukbukelna ket adda pay dagiti kontra-insekto a tagikua.[8]
Panangmuyong[urnosen | urnosen ti taudan]
Daytoy ket kayo dagiti rehion ti tropikal a nadam-eg ken agtubo manipud ti kangato ti lessaad ti baybay iti 3,000 pie ti ngato a lessaad ti baybay. Daytoy ket nasaysayaat nga agtubo kadagiti nauneg ken organiko a daga, ken ti tudo a naiwarwaras iti amin a paset ti tawen. Daytoy ket mabalinna met nga ibturan dagiti namaga a paset ti tiempo. Ti kaadayo ti baet dagiti panagmula kada maysa ket 20 aginggana ti 25 pie. Daytoy ket nasken ti panagabuno iti dua a beses ti kada tawen tapno nasaysayaat a dumakkel. Kadaywan a dagiti pinatubo ti bukel a kayo ket agbunga kalpasan ti 5 wenno 7 a tawen, ngem adda met dagiti kultibar nga agbunga kalpasan ti 3 wenno 4 a tawen. Ti santol ket maysa a nalaing nga agbunga a kayo. Ti nataengan a kayo ket agbunga ti baetan dagiti 18,000 ken 24,000 a prutas iti tunggal maysa a tawen. Idiay Puerto Rico daytoy ket agbungbunga kadagiti bulan ti Agosto ken Septiembre.
Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]
- ^ "Sandoricum koetjape (Burm. f.) Merr.". online a database ti Germplasm Resources Information Network (GRIN). Naala idi Hunio 19, 2011.
- ^ Julia F. Morton. "Santol". Center for New Crops & Plant Products,Purdue University. Naala idi Hunio 19, 2011.
- ^ Manomaipiboon, Anan; Ngamsirimas, Boonchai; echapongstorn, Suphakarn; Suppawattanabodee, Busaba (2004). "Gastrointestinal Complications from Ingested Santol Seeds". Vajira Medical Journal. 48 (1): 1–10.
- ^ แกงหมูกระท้อน
- ^ แกงคั่วกระท้อนกุ้ง
- ^ Rasadah, M.A.; Khozirah, S.; Aznie, A.A.; Nik, M.M. (2004). "Anti-inflammatory agents from Sandoricum koetjape Merr". Phytomedicine. 11 (2–3): 261–3. PMID 15070182. doi:10.1078/0944-7113-00339.
- ^ Kaneda, N; Pezzuto, JM; Kinghorn, AD; Farnsworth, NR; Santisuk, T; Tuchinda, P; Udchachon, J; Reutrakul, V (1992). "Plant anticancer agents, L. Cytotoxic triterpenes from Sandoricum koetjape stems". Journal of natural products. 55 (5): 654–9. PMID 1517737.
- ^ Limonoid antifeedants from seed of Sandoricum koetjape
Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]
- Midia a mainaig iti Santol iti Wikimedia Commons
- Hortikultural a Pakaammo
- Panid ti GRIN
taq_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn sun_Latn hat_Latn pag_Latn khm_Khmr bug_Latn bam_Latn sun_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn eng_Latn eng_Latn tha_Thai tha_Thai eng_Latn eng_Latn eng_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn