(i)
KAS maysa a natakneng ken pagwadan nga ama, awan ti sabali nga inarapaapmo, Rufino Viduya, no di ti naragsak ken nasayaat a danggay ti pamilia. Makitam ni Sofia nga asawam, nakaisem a mangas-asikaso iti pammigatyo, wenno bayat a dumdumngeg kenkuana dagiti anakyo iti balakad nga agsingsingpetda. Sika, kas padre de pamilia, ragsakmon ti tunggal agek manipud kenni baketmo ken dagiti annakyo: da Gerald, Ana Marie, Rolando, Christian, Madelaine, ken Mara Sofia.
Ngem apay met ngamin a ti panawen ket panagbaliw ti kasinginna, ket sumurot metten dagiti nararagsak a kanito a no mabalin koma ket agbati lattan a paset ti biag. Apay a dumanon ti oras iti biag nga indayonennaka ni lagip iti napalabas ta dinto pulos masublian pay.
“Lakay, patibkerem ti bagim. Kabaelam dayta!”
Manon, aya, a kalgaw ti limmabas iti biagmo? Ket no dika agriro, innem a pulo ket siam a baro a tawen ti pinasangbaymon iti biagmo. Iti kasasad ita dagiti annakmo iti sosiodad ken gobierno, adda pay kadi kalikagummo? Ap-apalanda ti naragsak a pamiliayo a naikanbas iti nagbanagan dagiti annakmo. Manon, aya ti naawatmo a panangbigbig iti panangidalanmo iti pamiliam? Adun. Adda naggapu iti Parish Pastoral Council, Lion’s Club, Local Government Unit ken dadduma pay nga organisasion iti gobierno ken pribado.
“Kunakto met ngamin a dimo unay palalluan dagiti natataba a taraun. Natangken met ngamin ti ulom no dadduma.”
Awanen ti kalikagumam pay itoy a biag. Dagiti innem nga annakmo ket modeloda iti kagimongan. Uray maysa kadakuada ket di agar-aramat iti maiparparit nga agas. Adda panagbutengda iti Dios gapu ta ubbingda pay laeng ket agkukuyogkayon a makimisa iti tunggal bigat iti aldaw iti Domingo. Naipasagepsep kadakuada ti na-Kristiannuan a banag.
“Pangaasim, lakay. Dinak pay panpanawan. Kasanoak laengen no awankan ditoy dennak. Diakto ngata kabaelan ti agmaymaysa a mangil-iliw kenka.”
Ngem ita, adtoy a naitarayka iti ospital gapu iti atake ti high bloodmo. Awan puot ti pisikal a bagim ngem ammom ti mapaspasamak kenka, ta sibibiagka pay laeng. Dika laeng maisawang ti kayatmo nga ibaga; ken maigaraw iti kayatmo nga aramiden. Mariknam ti asim kenni Sofia… ni Sofia a kinataktakunaynaymo iti nabalitokanen a tawen.
“Misis, pasensiakayon, dikayo mabalinen a sumrek ditoy emergency room. Don’t worry, we will take care of him. He will survive!”
Ket nagbati iti ruangan ni baketmo a nagkapet ti dua a dakulapna a kasla agkarkararag. Piman, maymaysanan.
ii
Mangegmo no kasano ti panakariribuk dagiti doktor iti gandatda a panangispal iti biagmo. Agmaysan nga oras a mangipampamuspusanda tapno di koma pay sumina ti kararuam iti pisikal a bagim. Makatitileng ti pitik ti pusom. Ngem ti keddeng ti orasmo ket nadanonnan. Ket awan ti makabalusingsing iti daytoy a kandila ti biagmo.
Nalag-an ti riknam ta ammom a dumteng iti tunggal parsua a masapul a sanguenna ti langitna. Nabayag metten nga inaywanam ti sindi ti kandila ti biagmo, ket adun ti naranianaganna, nga uray maiddep itan, ammom nga agtalinaed ti silawmo.
Ammom met a liday ti ipaayna iti pamiliam. Nangruna kenni Sofia a kinadendennam iti nabalitokan a tawen kas agasawa iti rabaw iti daga, ngem ammom, daytoy ket mangitunda iti ar-arapaapen a ragsak a kas iti kalkalikagumam.
Nangegmo ti anug-og ni Sofia idi rimmuar ti doktor iti ER ket imbaga ti pagtengmo. Kasarunonan ti itatarayna a simrek. Inar-arakupna a dinung-awan ti bangkaymo.
“Ayna, lakay! Apay a pinanawannak metten ditoy denna. Dimo la pinanunot nga agmaymaysaakton nga agnaed ditoy rabaw iti daga ken mangil-iliwto lattan iti kuartota ta awankan a mangar-arakup kaniak. Kasanoak pay ita, ta inulilam metten ‘toy dinungdungngom nga asawa. Imbaga koma kaniak a nabannogkan ditoy rabaw iti daga ta agkibinta koma nga agturong iti nakaikarian a sadia…”
(iii)
1974: Baro a Tawen
Iti sanguanan ti maysa nga oblong a lamisaan, agsasangokayo a sangapamilia. Sika—addaka iti daya nga ungto ti lamisaan. Ni Sofia ket iti bangir nga ungto; iti bangir nga abagatan ket da Gerald, Ana Marie ken Roland; iti amianan ket da Christian, Madelaine ken Mara.
Ni Mara a kimmut ket agdua pay laeng ti tawenna, isu ti kaabay ni Sofia.
Nakakidemkayo
“…Apomi, adtoykami a sangapamilia, agyaman iti adu a bendision ken pannarabay kadakami. Nakagtengkami manen iti sabali pay a tawen iti biagmi. Iti maminsan pay, Apo, agkararagkami, nga iti daytoy sumungad a tawen 1974, tarabayennakami koma manen. ‘Yadayonakami iti pakariribukan iti biag. Agtultuloy koma ti nasayaat ken naragsak a langen-langenmi. Agtalinaed koma ti ayat iti pusomi. Ket sapay koma ta agsasangokaminto manen a mangpasangbay iti sabali pay a tawen. Adda ni Sofia nga asawak, ken dagiti innem nga annakmi. Ket dita a daydayawen ken pagyamanandaka.
Dawatenmi amin dagitoy, iti nagan ti Apomi a ni Hesu-Kristo. Amen!”
“AMEN!!!”
Nagmulagat ti tunggal maysa. Immasideg dagiti innem nga anakyo ket immagekda.
“O, manganen, anak. In-innayad. Uyy, ni baby Mara, dina pay kabaelan ti agmaymaysa, subbuanka laengen, wen.” Ket nangala ni Sofia iti pansit babaen iti tinidor sana insubo kenni Mara nga itay pay laeng a gumawgaw-at.
“Wow, nagimasen ti saganatayo iti baro a tawen. Adda litson, adda pansit, patupat, binagkal, adda pay ice cream ken cake… diak ammo no ania ti unaek.” Kinuna ni Gerald.
“Alwadanyo, amangan no maltokankayo. Inton malpas ti pannangantayo, rummuartayo tapno agbuya kadagiti fireworks. Roland, isaganam ti kelleb ti kaldero agraman ti palanggana a pagpompiangenyo iti panangsabet iti baro a tawen. Gerald, in-innayad laeng ti panangsindi iti kaniobong tapno maliklikan ti disgrasia.” Pammagbagam.
“Wen, Tatang.”
KABAYATAN a dagiti annakyo ket naragsak nga aglalangguak iti paraangan iti pagtaenganyo iti panangsabet iti baro a tawen, agab-abaykayo kenni Sofia a nakatakder iti sanguanan iti ruanganyo a mangbuybuya kadakuada. Nakaisem. Naragsakka. Uray ni Mara nga agsursuro pay laeng a magna ket mayat met ti panakiramanna kadagiti kakabsatna. No dadduma ket maitublak ngem insigida a patakderen da Ana Marie wenno ni Christian. Agtaray-tarayto manen.
Iniggamam ti dakulap ni baketmo sa’mo inagkan ti imana. Napakita kenka ni Sofia. Nalailo nga inwalinna ti buokmo a nagapsay iti mugingmo.
“Apay?” Kinunana.
Immisemka. “Awanen ti kalikagumak ditoy rabaw iti daga. Addaka ita ditoy abayko—ti nadungngo ken nalailo nga asawak. Kanayon a mangsuportar kaniak iti ragsak ken iti liday; iti biddut wenno umno nga aramidko. Dagiti innem nga annakta, nasalun-at ken nasingpet—ammoda nga amiresen ti rumbeng ken di-rumbeng, no ania ti makadakes ken nasayaat kadakuada. Awanen ti naragragsak pay iti kastoy a pamilia. Sikayo ti ladawan iti kanbasko, Sofia.”
“Wen, ta addaka a mapagguadan a padre de pamilia. Sika ti arapaap ti tunggal anak ken asawa. Ammom a kitaen ti pagsayaatanmi, ket dinakami isungsong iti pagdaksan.”
“Ikarkararagko a kastoy koma a kanayon ti langenlangentayo. Kadagitoy a gundaway, no mabalin koma ket lappedakon ti panagpusipos ti oras tapno saanen a mabaliwan daytoy a pagteng… ti ragsak nga aglaplapusanan ditoy pusok. Ania ket ngatan nga imnasnan a saanen a dumakkel dagiti annakta tapno kanayon a kastada a kadendennata a nakaragragsak— he he, ngem ammok met nga imposible daytoy.”
“Lakay, uray nataengantanton, awan ti rumbeng a pagdanagam kadagiti annakmo. Ammok a dumakkeldanto a pakaidayawanta.”
Ket kinitam manen dagiti annakmo: ni Gerald a mangisubsubo ti apoy iti abut ti kaniobong kabayatanna a ni Madelaine ken Christian ket nakaappot ti lapayagda nga agbuybuya. Ni Roland nga agtaray-taray bayat a timtimplangenna ti dua a kallub ti kaldero. Ni Ana Marie a makinkinnamat iti agsikki-sikking a ni Mara. Kimmitaka iti langit ket nakitam dagiti rumimat-rimat a bituen a rumingringbaw kadagiti lawag ti kuitis.
Dimo napuotan ti panagayas ti lua iti matam. Ngem sakbay pay a napunasmo, addan sabali nga ima a nangapros… ti ima ni Sofia. Ket idi kitaem isuna, immisem. Apagisu met a timmaray nga immay kenka da Mara ken Ana Marie.
“Happy New Year, Papa!” Kinuna ni Ana Marie a nagpaubba kenka, sana diningpilan ti kiss dayta pingpingmo. Nagayus manen ti luam.
Iv
Ni Gerald.
Awan ti ama a di naragsak no itulodna ti anakna tapno awaten ti diplomana iti graduation day. Ket awan ti natangtangar, iti ama a mangisab-it iti medalia kas pammigbig iti kinasangsangayanna. Iti sanguanan ti rinibu a tao a mangbuybuya kadakayo, isaysayangkatmo daytoy, nagragsak ketdin ti riknam.
Ngem ti ragsak iti barukongmo ket insigida a nalitopan ti liday. Nangruna idi ibaga ti inunaam nga adda ti insigida a panggedanna. Nagsayaat koma a damag daytoy.
Ngem…
“Masapul kano nga agreportak idiay Makati. Kasapulan nga agtalinaed sadiay. Paps, diak kayat a pabasolen daytoy a gundaway ta temporario nga umadayoak. Ngem sapay koma ta palubosannak.”
Adda pait iti riknam ngem immisemka. Tinapikmo ti abaga ni Gerald. Ket kagiddan ti arakupmo ti maysa a kararag.
“Dios ti kumuyog kenka, anak. Palubosanka para iti narang-ay a masakbayam.”
(v)
Ni Ana Marie.
No mabalin koma ket igawidmo ti garaw ti oras tapno di magna. Uray ti airport ket kagurguram itan a lugar.
“Dikayonto pulos malipatan, Papa, Mama. Addaakto idiay ballasiw-taaw ngem ti pusok ket agbati kadakayo.” Kinuna ti balasangmo. Itay pay laeng a di agpabatubat ti luana. Nangruna idi maayabandan nga umuneg iti eroplano nga agturong iti San Francisco.
Mariknam ti iliwna nangruna idi immarakup ket immagek iti pingpingmo. Nagsubli kenka ti lagip idi immagek kenka ni Ana Marie iti baro a tawen a 1980. Nagdumada ti rikna.
Nagad-adu a kurso a mabalinna nga alaen, no apay ngamin a napanunotna ti computer science. Ket adda gayam talentona iti daytoy a banag. Kayatna a pabasulen ti kompania ti Microsoft no apay a ni Ana Marie ti inalada ket nagad-adu met ti pagpilianda. Ket napanunotmo, adda gayam epektona iti emosional a banag no natalento ti anakmo, ta maiyadayo kenka iti di namnamaen a kanito.
Sakbay a simrek iti departure area ni Ana Marie, nakitam ti panagtedted ti luana iti baet iti panagdardarasna.
Nabayagen nga awanen ti anakmo, ngem addakayo pay laeng a nakatakder iti departure area. Kasla ketdi namnamaenyo nga agsubli pay ti balasangyo.
(vi)
Ni Roland
Umuna kadagiti intulodmo iti sanguanan iti altar ni Roland. Ngem saan ditoy San Fernando City a lugaryo, no iti adayo nga abagatan… iti Davao City. Adda ragsak ni rikna iti panaglantip da Roland ken Amila.
Kinuna ni Roland, a naginnasideg ti riknada kenni Amila ta maysa nga Ilocana ti inangna.
Naragsak a naliday: daytoy ti panangiladawam iti riknam bayat a buybuyaem ti barom nga adda iti altar bayat a makisinsinnukat iti sapata kenni Amila.
Ket malagipmo manen ti napalabas, idi duakayo kenni Sofia ti adda iti sanguanan ni Apo Padi. Dayta a kanito a dinto pulos aglumen iti panunotmo. Anian a nagsam-it a lagipen.
Kinitam ni baketmo a kasla ketdin immubing iti langana. Kinitanaka met ket naginnisem kayo. Ammom lattan, malaglagipna met ti panagkasaryo idi. Inarikapmo ti imana a pinetpetan.
Idi nalpas ti seremonias ti kasar, ket addakayon iti panakkelen a pagtaengan ni Ricardo nga abalayanmo, inasitgannaka kagiddan iti panangiyawatna ti maysa a baso ti scotch.
“Daytoy a balay ti bunga iti agdindinnamag a bangsit ti durian,” kinunana iti nag-slang nga ilukona. “Babaen iti export, nagballigi ti plantasionmi a mangparang-ay iti panagbiagmi, abalayan.”
“Wen ngarud, abalayan. Ti produktotayo a kasla awan aniamanna ket mangidateng gayam iti rang-ay babaen iti umno a panangimanehar.” Insungbatmo.
“Pudno dayta, abalayan. Ngem laeng, maymaysa ti anakko a ni Amila.” Immanges. “Adda koma ikalikagumko kenka, no mabalin.”
Adda danag iti barukongmo. “Sure, why not, ania dayta…”
“Nakaikeddengak ngaminen, a ni Roland ti mangipataray iti negosiok a kas asawa ti unica hijak. Lakayakon, and I think, I deserved some pleasure and leisure now. Don’t you think so, abalayan?” Ket intanggayana ti basona iti panag-cheersyo.
“Urm… why not. Ba’am ta pagsaritaanmi dayta kenni Roland madamdama.”
Ket iti pananginommo iti scotch, simmagud iti karabukobmo ti paitna.
(vii)
Ni Christian.
Madlawmon, ubbing pay laeng ngem asidegen ni Christian kadagiti nasantuan a banag. Managkararag. Nasingpet. Nadayaw. Naayat iti panagserbi iti simbaan.
Uray ti naganna a Christian ket naibasar iti panakaitaona ta idi naipasngay ket nagmayat ti panagdekket ti dakulapna a kasla agkarkararag. Naipasngay pay iti Desiembre 25. Maigapu iti dayta, pinanaganan ni Sofia iti Christian. Tinubay pay ti inana kadagiti banbanag a nasantoan.
Saankan a nasdaaw, iti maysa nga aldaw ket inasitgannaka ket imbagana: “…kayatko ngamin ti agserbi ti Dios, Papa!”
Maysa a nasantoan a gagem a narigat a balusingsingen. Uray asino a nagannak ket agbalin a natan-ok ken nadayaw no ti maysa nga anakna ket kinasanto ti kayatna a turongen a dana. Ket kastoy ti nariknam iti dayta a gundaway.
Ngem apay nga adda naisangsangayan a riknam nga ammom a di rumbeng. Uray dimo koma kayat a marikna, ngem kabayatan a nakadeppa a naka-arwat iti puraw a sutana iti sanguanan ti altar ni Christian ket adda mariknam nga ilem. Kayatmo nga iliwliwag ta ammom a di rumbeng. Ngem di magawidan, agpannuray ti kinataom— apay a masapul a maiyadayo kenka ti anakmo? Apay nga isuna?
Idi agsarita ni Christian kalpasan ti ordinasionna.
“Kayatko a pagyamanan dagiti nagannak kaniak: ni Papa Rufino ken ni Mama Sofia— ti nagannak a kalikagum ti tunggal anak. Ti panangtarabayda kaniak ditoy rabaw iti daga ket di maartapan ti siasinoman a parsua. Awan ti pagkunaak iti panangtaripato ken panangtarabayda kaniak. Isuda ti kasayaatan nga inpaay kaniak ti Dios Apo. Ti lawag nga inpaay ket di pulos naglidem. Ti dana a nangipagnaanda kaniak ket di pulos nagkillo. Nalinteg daytoy ken nagturong iti pakaidayawan. Maawatanda a saandak a kukua… kukuanak ti Dios tapno agserbi kenkuana. Maawatanda no apay a pumawanak iti dennada. Maawatanda no apay nga umadayoak.”
Ket nagtedted manen dagiti lua iti matam.
(viii)
Ni Madelaine.
Idi imbaga ni Madelaine a kayatna a mangala iti abogasia, nalimed a naragsakanka. Saanen nga umadayo iti lugaryo a San Fernando City. Rangtay kano daytoy tapno maragpatna ti arapaapna nga agbalin a mayor iti lugaryo.
“Napintas a panggep, nakkong. Inton mairuarmo ti bar exammo, mangibangonkanto ditoy iti law office: Atty. Madelaine Viduya and Partners Law Office. Anian, ita pay laeng, maganatakon.” Daytoy ti kinunkunam idi.
Kasta ti ninamnamam agingga iti panagturposna iti Ateneo de Manila. Ngem saanen idi naammuanna a karaman iti top 10 kadagiti baro nga abogado a patanor ti Ateneo.
“Pa, napintas ngamin ti diaya kaniak ti maysa a korporasion tapno agtrabaho kadakuada. Nangato ti sueldo ken di mapagkedkedan dagiti benepisio nga idiadiayada. Palubosannak koma, saan a para kaniak, no di ket para kadakayo. Kayatko a maipaay kadakayo ti kasayaatan ken kagin-awaan a wagas ti panagbiag. Naranraniag ti masakbayak no naragragsakkayo met.”
“Ngem napintas ti arapaapta, makatulongka kadagiti babassit… kadagiti marigrigat. Rangtay daytoy iti panagbalinmo a mayor.” Adda tigerger iti timekmo.
“Pa, amok dayta, ngem kas kenka, dimo kinayat ti pulitika ta narugit. Dika madanagan, Pa, nakurang laeng iti tallo gasut a kilometro ti Metro Manila iti La Union. Innem nga oras laeng ti biahe. Kanayonnakto a sumarungkar ditoy. Promise!”
Awan naaramidan, kastoy gayam ti adda anak nga abogado, saan a maibusan iti rasonna ta natenneb iti pilosopia.
Tinungpal ni Madelaine ti karina, linawas nga umaynakayo iliwen, nangruna idi inikkan ti kompania ti Honda Cityna. Ngem idi agangay, nagbalin a tunggal dua a lawas… agingga a nagbalin a binulan laengen. Ket idi inasawa iti padana nga abogado, ninamnamam a saanen a kasdiay ti wayana a sumarungkar— nga isu ti napasamak.
(x)
Ni Mara.
Bayat a mingmingmingam ti naamo a rupa ni Mara, dandanagem ti agbalin a kapanunotanna iti biag ken kadakayo a pamiliana. Pumanaw kadi met?
“Nursing ti kayatko, Pa.” Kinuna idi dinamagmo no ania ti kayatna nga ileppas a kurso.
Nursing? Nakarkaro manen ti danagmo. Kayatna kadi met ti agtrabaho idiay ballasiw-taaw a kadagitoy a gundaway ket maysa kadagiti kangrunaan a kurso. Kayatna kadi ti ag-immigrant iti Canada, USA wenno Australia.
Ngem dimo kayat a denggen sungbat ti balasangmo, amangan no dimo kabaelan. Dimon dinamag no ania ti kangrunaan a rasonna. Ngem pinalubosam iti arapaapna.
Ket iti daydi iluluganna iti bus nga agturong iti Manila tapno agbasa, dimo nalapdan ti panagtedted ti luam. Ngem nasiputan dayta ni Mara. Immasideg. Awan sintagari nga inarakupnaka. Inaprosanna ti likodmo.
“Dika agdanag, Pa. Umadayoak ngem saan nga iti agnanayon. Adda ti panagsublik. Iti panagsublik, siak ti mangilala ken mangtaripato kadakayo. Maawatak ti riknam, birbirokem ti sigud a panagdedennatayo a sangapamilia. Ngem ania ngarud, adda bukod a pannirigan dagiti kakabsatko. Sa’nko a pabasolen ida, a kas met laeng iti dimo panangpabasol kadakuada. Ngem daytoy ti ikarik kenka: naipasngayak iti balaytayo, dimmakkel sadiay, ken mangasawaakto ngem agtalinaednak iti daydiay a balay. Ket ammom, Pa, no apay a nursing ti kursok? Siakto ti mangaywan kadakayo kenni Mama iti panaglakay ken panagbaketyo.”
Ket iti dayta a gundaway, pinunasna ti luam. Namatika kenni Mara.
(xi)
Ladawan Ti Pamilia a Sapsapulenna
Rabii iti panangsabet iti tawen dua ribu ket lima.
Ti lamisaan a pinalagda ti panawen ket adda a kanayon a mangsapsappuyot iti panagsasangoyo, nangruna no dumteng ti kastoy a tiempo. Addaka iti ungto a kanawan, iti abaymo ni Sofia a kaabayna met ni Christian. Nagtengngaanda ni Vince Carl nga inunaan ni Mara. Iti bangir ket ni Mara, kaabayna ni Bernard nga asawana. Ubbana ni Venus a buridekda.
Iti sanguananyo ket dagiti agkakaimas a sagana iti panangsabet iti baro a tawen. Inyad-aduyo, ta kunam, amangan no addanto manen ti kellaat a dumteng kadagiti anakmo (nupay immun-unadan a nangipakaammo a dida makasangpet ita).
Timmawag itayen ni Rolando a nangipakaammuanna a di makaumay iti media noche. ‘Ton sumaruno a tawen ket siguraduenna kano nga adda isuna iti sanguanan ti daytoy a lamisaan.
Kasta met laeng ti linaon ti email ni Ana Marie manipud San Francisco, di kano pinalubosan ti Amerikano nga asawana ta kayatna met nga isuda ti agkakaddua ita.
Inrason met ni Gerald nga immay kano idi napalabas a media noche gapuna nga idiay kano met balayda ti pagsasanguanyo. Imbagana pay ketdi a sikayo koma met kano kenni Sofia ti agturong iti balayda—banag a dika mabalin a patgan.
Ni Madelaine ket inpanamnama nga iti sumaruno ket adda isuna, uray iti daytoy semana santa ket agbakasionda kano agraman ti pamiliana.
Irugi koman ni Christian ti kararag idi inatipam babaen iti panangingatom iti kanawan a dakulapmo a nakaukrad. Kayatmo ti agsao… nga iburay ti im-impenem a rikna.
“Pasensiaandak koman, kayatko ngamin a naragsak daytoy a gundaway ngem diak maliklikan ti sakit ti nakem a marikriknak. Kayatko ngamin nga addakayo amin iti daytoy a lamisaan tunggal dumteng ti daytoy a tiempo… ti baro a tawen: ni Sofia ken dakayo nga annakko… iramanko metten ti innem a manugangko ken sangapulo nga apokok. Kasla idi… idi ubingkayo pay. Anian a ragsakko no kastoy a dumteng idi ti baro a tawen. Agsasangotayo iti daytoy a lamisaan, naragsak a mangan iti naisagana, kalpasanna, rummuartayo nga agbuya iti pyrotechnics wenno pagunien dagiti kallub ti kaldero. Inkalikagumko pay idi a sapay koma ta saanen nga agtayyek ti lubong. Anian nga ayatko a makakita kadakayo nga adda dita sanguanan ti balay nga agtaray-taray, mangsinsindi iti kuitis wenno mangpuypuyot iti turutot. Awanen ti karagsakan nga oras kaniak no di daydi a panawen a makita ken makadendennakayo amin.
No ammoyo la koma nga agpanaas daytoy pusok iti tunggal media noche nga awankayo a nakatugaw ditoy likos. Idi damo nga awan ni Gerald iti tugawna… anian a panakaikawak. Sangkakitak idi ta bareng kellaat nga agparang. Inlingedko ti panagtaraigid ti luak. Simmaruno ni Ana Marie… ni Roland… ni Madelaine… ni Christian. Idi agangay, agsisinublatkayo nga agadda-agawan iti pagtugawanyo. Imbag ta adda ni Mara a mangpunpuno kadakayo. Uray naminsan, ket saan a nagbakante ti tugawna. Dina ngamin kabaelan nga agladingit ni Papang. Dina kayat nga agleddaangak.
Ita… no adda kalkalikagumko, dayta ket ti makadennakayo amin iti daytoy a lamisaan—uray iti maminsan laengen. Addakayo amin… kasla idi ubbingkayo pay. Lakayakon, ngem no ibagayo nga ubbaenkayo… aramidek. Kayatko nga iti panagkararagtayo ket nakakidemtayo amin. Ket iti panagmulagatyo, kayatko a mangeg ti natinggaw a katawayo.” Linidlidmo dagiti matam. Kinitam ni Christian.
“Mabalin mon nga idalan ti kararag, anak!”
Xiii
Agdama: Ladawan Ti Pamilia
Adda asim kada Sofia ken Mara a di pay agsardeng ti panagubbog ti lua iti matada. Kasla saan nga agtikag ti luada iti panangipapasda iti iliwda kenka.
Immuna a simmangpet kadakuada ni Madelaine, lumlumteg ti matanan. Insigida nga immarakup iti lungonmo. Indungdung-awna ti iliwna. Dimmawat iti pammakawan iti kaawanna iti sibaymo kabayatan iti pettat nga ipupusaymo.
Kadduana ni Rodel nga asawana, ken dagiti dua nga il-iliwen nga apom: da Nicole ken Kelly. Ket dimo ammo no maragsakanka nga iti ‘yaasideg da Sofia ken Mara ken kaslada ubbing a nagi-innarakup. Kaano, aya, a naudi a nakitam a nagiinarakupda? Nabayagen. Wen, maragsakanna iti daytoy nga eksenada.
Ni Father Christian ti simmaruno. Di a nakasutana ngem kaskasdi a nakasansanto iti langana. Natalna kabayatan iti panangmatmatna kenka, saan a nagsangit, ngem in-innayad a dimmalan iti pingpingna dagiti agi-inuna a luana.
Idi inarakup ni Sofia ken dagiti kakabsatna a babbai, naggungonen dagiti abagana.
“Mangidalantayo koma iti maysa a kararag.” Kinunana.
Nagkidemda amin kabayatan a nakatakder iti sanguanan iti lungonmo. Idi inparabaw ni Christian ti imana iti lungonmo, kasla timmalna ti aglawlaw.
“Diosmi, adtoy ti maysa a kararrua a sumaklang dita dennam, kaassiam ket aklonem koma. Isuna ni Rufino… nadungngo nga ama; pagguadan nga asawa. Bayat iti panagbiagna, awan ti sabali a gagemna no di natalinaay ken naragsak a pamilia. Indalanna dagiti annakna iti nalinteg a dana. No addaman naigagara wenno di naigagara a babakna, pakawanem koma. Liwliwaem koma met ti inami nga imbatina ditoy rabaw iti daga. Sika koma ti mangsupusop iti ayat nga imbati ti amami kenkuana. Ket uray dakami a bungana, liwliwaennakami, ammomi a dumtengto ti iliwmi kenkuana. Adda saem a marikrikna iti pusomi, ngem sapay koma ta di daytoy mangpadagsen iti panagsaklangna dita naindayawan a saklangmo…
Xiv
Ladawan ti pamilia
Sumagmamao laengen a pitik iti segundo, agpakadan ti tawen dua ribu ket innem… sumangbay ti baro nga agsapa ti 2007. Addaka iti pagtaenganyo. Napalikmutan ti naraniag a silaw, ken sabsabong.
Ti arapaapmo ket natungpalen iti daytoy a panangsabet iti baro a tawen.
Nagganas a kitaen ti kaadda ni Sofia nga asawam ken dagiti innem nga anakmo: ni Gerald, Ana Marie, Roland, Christian, Madelaine ken Mara. Kasla nangayngayed pay ket daytoy a gundaway ta malaksid kadakuada ket adda pay dagiti manugang ken apokom… dagiti apokom, kas idi ubbing pay dagiti anakmo, aglalangguakda ken aglalagtoda iti inosente ti lubongda. Manakaawat dagiti manugang ken dadduma pay a kakabagian ta addada iti likudan ti pamiliam a nakatugaw. Dagiti appom ket adda met iti salas.
Daytoy ti nabayag nga arapaapmo… nga agmaymaysa ken agdedenna kas maysa sangapamilia. Naragsakkan a sumangbay iti baro a lubongmo. Wen, urayemton ni Sofia iti nagkaysa a biag.
Binurak ni Sofia ti natalna nga aglawlaw.
“Daytoy ti nabayag a kalikagum ti amayo, anakko, nga agsasangotayo manen iti daytoy a lamisaan iti panangsabet iti baro a tawen. Ket natungpalen, nupay… .” Inappotna ti bibigna. “Ammoyo, tunggal sumangbay a baro a tawen, il-iliwennakayo. Birbirokennakayo kaniak. Ay-ayatennakayo unay ti amayo. Awan ti sabali a kalikagumna no di makadennakayo.
Ammok, naragsak ita a mangkitkita kadatayo ni Rufino. Nakatugaw dita bakante a tugaw nga adda iti sanguanan iti lungonna.” Innaputna manen ti bibigna. “Maikawaakto laketdi kadagiti sumangbay a rabii. Iliwekto laketdi dagiti isem ken arakupna. Ay-ayatek unay ni Rufino… ngem ammok nga agdennakaminto met laeng iti masungad nga aldaw.” Pinunasna ti matana. “Ala, ditayo paayen daytoy nga arapaap ti amayo. Mangantayo iti sagana ket sabatentayo ti baro a kas idi ubbingkayo pay laeng. Agragsaktayo a kasla adda ni tatangyo. Inton malpastayo ditoy, alaenyo dagiti kallub ti kaldero, pinggan, torotot ken kuitis ket ragsakentayo ti baro a tawen… ta daytoy ti kayat ni Rufino.”
Nagdumog ni Sofia. Nagyugyog ti abaga. Ammona a daytoy ket pakpakauna laeng iti adu pay a rabii a masapul a palag-anenna ti riknana.
Awan sintagari dagiti annakna. Nakakitada amin iti inada. Agsangsangit.
Timmakder ni Mara, immasideg sa inyawatna ti panio nga iggemna. Kimmita ni Sofia ket inawatna ti panio. Ngem dina nalapdan ti riknana ket immarakup manipud iti likod ti inana. Nagsangit. Simmaruno ni Ana Marie ken Madelaine, sa dagiti lallaki a kakabsatda.
“Ala kustonan. Agsublikayon iti tugawyo ta mangantayon.” Kinitana ti anakna a padi. “Christian, anak… mangidalanka iti maysa a kararag.”
Tunggal maysa ket nagsubli iti tugawda. Nagkidemda kalpasanna.
“…Amami a naindaklan a Dios, adtoy ti pamilia Viduya nga aglalalanglang iti sanguanan iti daytoy a lamisaan iti baro a tawen nga inpaaymo manen kadakami. Agyamyamankami, O Apo, ta iti naminsan pay ket nagsasangokami a sangapamilia: manipud iti Amami… nupay nakamassayagen, ket ammomi nga adda ita iti sanguananmi. Ti inami ken dakami a bungada, agraman ti bukodmi a pamilia… ta nagdedennakami manen. Daytoy a panagsasangomi ket nabayag a kinalkalikaguman ti dakkelmi a lalaki. Ti gagarna ket natungpal iti kastoy a gundaway. Ngem ammomi a naragsak itan ti tao nga instrumento a mangipaay kadakami iti biag ken natalinaay a pamilia. Palubosannakami koma ngarud nga agyaman kenkuana… iti ayat ken dungngo, agraman iti panangtaripato nga inpaayna kadakami. Isuna ti kalikagum ti tunggal anak nga agbalin nga ama. Saanmi a masubadan dagiti kinaimbagna. Bendisionam koma ti inami tapno maaddaan iti kired iti rabii ti biagna a mangpasangbay iti baro nga agsapa. Mariknana koma nga addakami a mangipatpateg kenkuana. Bendisionam daytoy a taraon. Dawdawatenmi amin dagitoy, iti nagan ni Hesu-Kristo nga Apomi. Amen!”
“AMEN!!!”
Gibus
tpi_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn eng_Latn ilo_Latn fin_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn fin_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn war_Latn ilo_Latn ilo_Latn knc_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn fin_Latn swh_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn slk_Latn swh_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn epo_Latn sag_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn fin_Latn bam_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn fin_Latn sag_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn deu_Latn kac_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn tso_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn oci_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn oci_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn knc_Latn ceb_Latn