iseriek man dagiti sinuratko iti kolumko iti TawidNews... adda ngamin dagiti sumagmamano an agkiddaw...ala ngarud a...
(NOTE: singasing laeng dagitoy ket saan a nasisita a suroten ta adda met laeng iti mismo nga author nokasanona a pasayaaten ti sinuratna, ta ti sinurat nga addaan iti puso ken kararua ket ladawan dayta ti nagsurat...)
==============================================
Panangamiris Kadagiti Duktal ni JSP Hidalgo, Jr.
Kasano, aya, ti agsurat iti sarita?
Agsublitayo manen a iti never ending a panagadal no kasano iti agsurat iti sarita. Ta pudno met nga agnanayon a panagsursuro iti panagsuratan iti sarita.
Ngem daytoy a sinurat ket intay amirisen dagiti duktal ni apo JSP Hidalgo, Jr. nga impablaakna iti Bannawag idi Pebrero 12, 1968, ken mabasa iti www.mannurat.blogspotcom. Kastoy man iti insuratna:
Saan nga agsarday ti panagsangpet dagiti sarita iti BANNAWAG. Kaaduanna ti aggapu kadagiti agdadamo a mannurat. Ngem iti duapulo a sarita, nagasaten no adda maysa a maagsaw a mabalin nga ipablaak. Adu ti gapuna a saan a mabalin nga ipablaak dagiti gapuananda. Nakapsut a balabala, sinantatao dagiti agbibiag, awan ti rinnisiris, makapasuyaab ti taldiap-napalabas, saan a nasayaat ti pannakarisut ti parikut, awan masnop a turongen dagiti pasamak, bassit ti ammo ti mannurat iti banag a sursuratenna, saanna nga ammo ti agsurat iti nasayud nga Iluko, ken dadduma pay. Nabatad nga agkurang iti ammo maipapan iti panagsurat iti sarita ti nangipaw-it iti manuskrito nga inawaganna iti sarita.
Isu man daytoy ti pakabuklan ti amin:
1. Nakapsut a balabala
2. Sinantatao dagiti agbibiag
3. Awan ti rinnisiris
4. Makapasuyaab ti taldiap-napalabas
5. Saan a nasayaat ti pannakarisut ti parikut
6. Awan masnop a turongen dagiti pasamak
7. Bassit ti ammo ni mannurat kadagiti banag a sursuratenna
8. Sanna nga ammo iti agsurat iti nasayud nga Iluko
9. Anag ti biag iti sarita
10. Kinakurang dagiti babasaen
Nga isu met iti intay adalen a saggaysa. Intay isapulan iti sungbat. Nupay nabayagen, tallopulo ket pito a tawenen iti napalabas, panagkunak ket mabalin pay laeng nga isaang daytoy agsipud ta dandani isu no dipay ket ngata isu la nga isu iti parikut iti agdama ken idi no kasano iti agsurat iti napintas a sarita.
Saggaysaentayo ngaruden:
1) NAKAPSUT A BALABALA
Apay ngata nga adda ti nakapsut a balabala?
Ania, aya, ti PLOT? Adtoy ti sumagmamano a singasing no kasano a papintasen ken papigsaen ti balabala. Isu met laeng dagitoy ti kaipapanan ti balabala.
1) PLAN --- plano. No ania ti pakabuklan a plano iti sarita. No kasano nga irugi ken igibus, ken no kasano nga ikapet dagiti paset ken device iti sarita. Naplanon no kasano nga ikapet dagitoy a paset ken device, a kas iti pannakaplano iti pannakaipatakder iti maysa a pasdek wenno rangtay tapno saan a marpuog. Awan dumana iti agaramid iti plano iti pasdek weno rangtay iti plano no kasano nga agaramid iti balabala iti sarita. No agpadada a nakapsut, marpuog daytoy ket malpay met ti abaga iti pannakaburak iti ingpen. Iti ababa a pannao, ARRANGEMENT wenno PREPARATION ti kayatna a sawen. No kasano nga INURNOS (arrangement) ken INSAGANA (preparation) ti inka indatag a sarita.
2) SCHEME ---a program of action. Nagsasagannad a programa iti aksion. No adda daytan plano, adda ngarud met ti programa no kasano nga ipatungpal dayta plano. Masapul nga adda ti programa iti panangipatungpal kadayta a plano. Porke, adda plano, sakayam latta kadin ti plano? Saan met a! Kas met laeng iti agbangon iti pasdek. Adda ti programa iti pannakaipasdekna. Saan nga umuna nga ikabil ti atep, ta maudinton ti adigi ken diding. Pangikabilam ngarud dayta atep no awan ti adigi ken diding? Kastoy met laeng iti PROGRAM OF ACTION iti saritam. Adda ti programa a nasken a surotem. Adda ti yunam nga ikabit, ket sumarunon dagiti umno a sumaruno.
3) STRATAGEM -- isu daytoy ti TRICK and PLOY. Masapul nga adda ti stratagem iti plot. Adda ti mailaok a trick wenno ploy. Yantangay, ta ti sarita ket maysa a bunga ti arte, nasaysayaat ket ngata no daytoy nga stratagem ket SHOW DON’T TELL. Kasla daytay simbolismo daytoy. Kinaadda ti trick ken ploy. Ken napintas siguro nga aramaten dagiti figure of speech tapno bumileg. Panangpabileg ti balabala ti kinaadda ti trick and ploy.
Iti maabut iti panunotko kabayatan a sursuratek daytoy, adtoy man dagiti sumagmamano a trick and ploy a naaramat iti sarita nga Iluko.
A) iti rugi ti sarita, adda daydiay siniglot ti baket a tali, ken agtultuloy iti inna panangsiglot iti tali iti pannakawarwar ti sarita. Iti panaggibus ti sarita, nabukel metten dayta a sigsiglot iti tali (Santo Rosario) iti maysa kadagiti sarita ni JSP Hidalgo, Jr.
B) Naidumduma a narrator. Gagangay a tao, latta ti narrator iti sarita. Ngem ti trick and ploy nga inaramat ni Prodie Garcia Padios iti maysa a saritana a nangabak iti maika-5 a premio iti salip ti makapakatawa a sarita ket RUNGRONG ti narrator.
iti rugi ken iti tengnga ti sarita, dumlawkan iti kinaasino ti narrator. Ammona amin ta nakadekket latta met iti bida. Ngem madlaw a saan a tao daytoy. Ket segseggaan ti agbasa ti kinaasino daytoy a narrator. Iti gibus, inyam-ammo ti narrator ti bagina a kas RUNGRONG TI PINADIS a nakaipit iti payabyab ti bida isu nga ammona amin a pasamak. Maysa a trick and ploy.
C) Dagiti Christ figure ken dadduma pay a figure, a saanen a nasken nga ibaga, ta ti sarita, kas bunga ti arte ket SHOW DON’T TELL. Saanen a nasken nga ibaga ngem ammon dagiti agbasbasa nga isu dayta ti lawlawatem.
D) ken adu ken adu pay dagiti trick and ploy, ngem saan laeng a naikkan iti importansia a nabileg met a pangpabileg iti PLOT daytoy nga stratagem wenno trick and ploy.
4) “what’s cooking up, man?” Kuna man dagiti umiingles. Ania kano dayta malutluto iti sarita? Kayatna a sawen a saanka nga agluto, no di ania ti MAPASPASAMAK. Manipud iti rugi agingga iti gibus. Ti nasken ket no nangrugi ti sarita, nangrugi metten ti luto, ket no nawarwar ti plot, malutluto metten ti pasamak. Adda daydiay mabukbukel, bukbuklen, iti man nalimed wenno saan, basta adda ti bukbuklen a mapasamak nga isu dayta ti suroten.
Kadagiti dadduma, damagenda laeng ti: “Ania ti balabalana?”
Ket no no ti isungbatmo ket: “Mayor a kinagat ti aso.”
No ti nagdamag ket kontra partido, wenno timmallikud ti lapayagna kadagiti damag, kunana la ketdi nga isungbat: “Ania ti bibiangko dita nay!” wenno, “Ahu, ania la ket ti anusmon a mangbasa kadagita awan serserbina!”
Wen met piman, ta awan met ti pilpilien ti aso a kagaten, saan? Uray asino ket kagaten ti aso. Mayor man weno saan. Baknang wenno napanglaw wenno ania ti edad ken ania man a gender. Isu a di makaay-ayo dayta a PLOT. Nakapsut dayta a PLOT. “Mayor a kinagat ti aso?” Amangan no dipay kayat a kanen ti baboy dayta a PLOT.
NGEM, no kastoy ti insungbatna: “MAYOR A KIMMAGAT ITI ASO”
Medio manglangit met a, daydiay nagdamag ket kunana pay nga uliten: “Asino ti kimmagat?”
“Ni mayor, kimmagat iti aso.”
Baliktaden ti pasamak, saan? Daydiayen tao iti kumagat iti aso. Ngarud, sumrek metten ditoy ti intriguing.
5) INTRIGUING- to arouse the interest, desire or curiosity
Daydiay arigna, dipay umanges ket iti imasna no kua, ken uray no aggugubaten iti aglawlawna ket sige latta iti inna panagbasa. Daydiay adda kenkuana iti imasna iti panagbasa ken gagar a mangammo iti sumaruno a mapasamak. Ta uray no awaganda a mangan ket saan a sumungbat, wenno makasi-CR ket itugotna pay laeng dayta a basbasaenna idiay uneg ti comfort room.
6) CONTRIVE---no asino iti mangkontrol iti situasion; daydiay nay ipresentarmo a saritam ket adda ti DRIVER, nga isu ti makaammo a mangiturong ti manibela ti balabala wenno isu ti makaammo ti dalan, desdes, kalsada, riles wenno ania la ditan. Nagduduma dagitoy a klase ti presentation. Adawentayon ti naimaldit iti DUYOG TI SINGASING II.
A) CONFLICT DRIVEN PRESENTATION– ad-adda a dagiti CONFLICT ti maiparang iti plot. Narisiris, kayatna a sawen, maaksion ken madrama ken maargumento la unay. Narisiris iti man pisikal wenno iti berbal. Umno laeng daytoy a para iti risiris a tao kontra iti tao wenno tao kontra iti puersa ti nakaparsuaan wenno tao kontra ayup. No daytoy ti usaren, saan a laokan iti sabali a taray wenno presentasion ta agbaliwen ti taray ti sarita no kua, ket amangan no kunaen ti reader: nagpintas ken makaay-ayo, ngem idi nakatenganga, boring metten!
B) CHARACTER-DRIVEN PRESENTATION-- maipapan laeng iti character ti maysa a tao ti labidem, awanen iti sabali pay. Ti laeng ugali ken aramid ti maysa a tao iti ibagam, awanen iti sabali pay.
C) THEME-DRIVEN – manmano a rumuar ti kastoy iti sarita nga Iluko, kailian. Diak met patienen a saan a kabaelan ni mannurat nga Ilokano. Lalo a diak a patien a dimo kabaelan, kailian! Para laban daytoy, kunamsa!
Ad-adda a ti tema ti idurduron daytoy a plot a saan ket a ti risiris ti tao kontra tao, tao kontra puersa ti nakaparsuan, tao kontra ayup, karakter, kababalin, kapanunotan ken dadduma pay no di ket ti tema, awanen iti sabali pay. Ti maipapan laeng iti TEMA ti inka lawlawaten. Nga isu a maawagan iti theme-driven presentation.
Ehemplo ti theme-driven a sarita, kailian: Ni Paran ken ti Unibersidad ti Carmen, a sinurat ni Juan S. P. Hidalgo, Jr. ken ti Nadara ti Aldaw ni Eba, a sinurat ni Jimmy M. Agpalo, Jr. ken impablaak ti Bannawag. Dagitoy a sarita, kailian, awan ti mabasam a risiris ta ad-adda a ti tema ti idurduron ti pasamak. Ngamin dagiti sarita a kastoy symbolical stories. Iti sinurat ni apo J.S.P. Hidalgo, Jr., ni Paran ket iladawanna ti biag dagiti tattao iti lubong, idinto ta ti sarita ni J. M. Agpalo, Jr. ket iladawanna ti biag dagiti babbai.
D) LOCAL COLOR-DRIVEN – dagiti maipapan iti aglawlaw, kabibiag, mapaspasamak iti maysa a lugar ti masurat, kailian, awanen iti sabali pay. Manmano iti rumuar a kastoy iti sarita nga Iluko, kailian
PANAMAGDILIG: no maipapan iti aglawlaw, kabibiag, ugali, aramnid, trabahom, etc, iti MAYSA A LUGAR, local color-driven. Ngem no MAYSA A TAO, character-driven.
E) Napagtipon a theme ken character driven – no namastermon ti theme-driven ken ti character-driven, kailian, napimpintas manen ti suratem no paglaokem dagitoy a dua. Ket ti malagipko nga ehemplo daytoy ket ti sarita ni Manuel S. Diaz a napauloan iti Diorama ti Biag ken impablaak ti Sirmata Magasin idi siak ti Literary Editor.
7) FUNCTIONAL DESIGN -- the creative art of executing aesthetic and to indicate with a distinctive mark, sign or name.
Isu met laeng daytoy dagidiay STRUCTURE a kunkunatayo. Ngamin kasapulan ti maysa a PLOT ti STRUCTURE. Masapul nga adda pagnaan, pagluganan, desdes, riles, basta adda ti structure a pangikabilan ti plot tapno saan a maiyaw-awan. Ket tunggal structure, adda met ti bukodna nga annuroten. Sumurot daytoy a Plot iti structure. Adtoy dagiti sumagmamano nga structure:
A) traditional -- maiparang a dagus ti parikut, no masolbar, gibusnan
B) circle -- no sadino iti nangirugianna, isu met laeng iti nangigibusanna
C) counter-circle -- pabaliktad a sarita, nangrugi iti gibusna. Retrospective story.
D) linear -- nangrugi iti close symbolism, naggibus met la iti close symbolism. Naisimboloan a sarita. Straight line.
E) lying triangle wenno mountain --- adda ti sarsaritaenna ngem dimo ammo dayta a banag, samonto la maammuanen ti puon ken gapu ti amin no naggibusen daytoy.
F) patterned --- naipadron ii maysa a pasamak wenno pakasaritaan
G) ken dadduma pay, a kas iti ladder, rolling, hour glass
Ala ket, adu pay a dagiti wagas a saankon a dakamaten a pangpapintas ti PLOT a kas iti kinaadda iti SYSTEM, METHOD, FORMAT ken dadduma pay. Ti importante ket makaay-ayo ken LOGICAL daytoy a plot tapno saan a NAKAPSUT.
No illogical, amangan no ipalapalto pay la ketdi ni dear reader ti binasana sanakanto pay la pagsasaw-an iti di malamot ti aso, todas! Daytay nakapappapati ken agsusurot, agsasagannad a pasamak.
(adda tuloyna)
Sunday, June 11, 2006
Komentario ken Panirigan
iseriek man dagiti sinuratko iti kolumko iti TawidNews... adda ngamin dagiti sumagmamano an agkiddaw...ala ngarud a...
2 comments:
- abril said...
-
welkam back, mang jim, nabayagka a pinadpadaanan!
- 7:34 PM
- jim agpalo, jr. said...
-
tenkio, abril iti isasarungkarmo
- 3:42 PM
ilo_Latn ilo_Latn unk ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn eng_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn eng_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn eng_Latn ilo_Latn ilo_Latn eng_Latn eng_Latn unk ilo_Latn zho_Hant eng_Latn unk ilo_Latn zho_Hant