Tuloy ti: Dagiti Nangabak a Sarita......
First Prize Winner: 2nd Prinsesa Urduja Literary Awards, 1998,
GUMIL Pangasinan
BALLA! Kasta ti awag dagiti tao kenkuana, agraman dagiti nasisinged a kabbagianna. Ngem kunana met nga isungbat kadakuada: “Sa’nak a balla. Dakayo ti agballa. Agballa kadi ti ammona ti agsala, ti pumaltog ken ammona pay ti agkanta? Wen, nalaingak nga agkanta! Ha, ha, ha...!"
Nakatangkayagen ti init….. Hunio 12, 1977
KAS ita, adtayta manen nga agkankanta ken pasaray agsala iti abay ti agrakayan a kawayan a tawa ti kalapawda! Adda mikroponona nga ambuligan:
“Bayang magiliw, perlas ng silanganan. Alab ng…..”
“Dinak koma umay badangan ‘ta bangkag, Kosip, di ket ‘ta kantakanta ti tarabakom,” indil-ag ni amangna a kasla nakurikoran iti kinantana. “maikkannaka ‘ya ti lamot ‘ta gilgiliw!”
Insardengna ti nagkanta. Dina sinungbatan ti amana. Inlisina dagiti matana kadagiti agluomen ngem natangsit pay laeng a pispiskel ti amana a minuli ti karayan, ti bantay ken bangkag. Naguyod ketdi ti imatangna iti alipugpog iti matan-awanna a nalawa a kapanagan ti Karayan Padsan a nangiballawes a nangruros kadagiti nagangon a sanga ken bulong dagiti dangla ken dumanay ken ledda sa nayuddog a naikuruay kadagiti ummong ti sisiit iti naisang-at a ramrama iti igid ti sumilap a saraisin nga ayus. (Adda ti balayda iti nagbaetan ti agrunoron a teppang ti karayan ken iti sangapirgis a kabatuan a bangkag a kimmarayam aginggga iti puon ti kalbon a Bantay Bekkel. Putputong.)
Tumanabbaaw ti amana a timmallikud. Nagtiwatiw ti naibaina a buneng iti siketna.
“Baam kad’ ‘ta anakmo, Milio,” intubngar ni Ina Piling iti lakayna idi nagsabatda iti ridaw ti agindayon ti datarna a kosina. Naragsakan ni Jose a nakangngeg iti inana. Isu laeng ti mangkankanunong kenkuana no kasta a pagpapasan ni amangna. “ammom la ngaruden ti kasasaadna...”
“Maumaakon kadayta a conio! Naim-imbag pay a simmangpet idi a napirpirsay ta bareng adda koma nakairanudan kenkuana!” nagallungogan ti kasla naipakan a wasay a boses ti lakay.
Kellaat a nanakraad ti putek nga agdan sa nadayyeg ti basar a duag. Nagtibbayo ni Jose! Kalaban! Dayta ti kellaat a timpuar iti ulona. Dagus a nagpakleb iti datar sana impaturong ti ambuligan a petpetpetanna iti paggapuan ti danapeg.
Bang-bang-bang! impukkawna apaman a naikuadro iti ridaw ti simmagpat iti duag.
“‘Payya manen?” kasla kumilaw dagiti simmibeg a mata ni Maxi a nagsaludsod. Isu ti kassangpet nga immuli iti duag.
“‘Ta sadut a manongmo, a,” ingngirsi ti lakay ni Jose iti abay ti tawa. Nakatakderen ni Jose. “siit a talaga!”
“Milio!” ni Ina Piling. Naglua. Kinusilapan ni Maxi ti manongna. Sa nagsanaltek a bulonna ti nagwingiwing. Immuneg daytoy iti kadaklan ti balay.
Minatmatan ni Jose ti umas-asideg ken nakarupanget a kabsatna. Adda panagsenen-ti -langana a bay-on a bitbitna. Agdawdawadaw ti nalaylay a balangeg iti bibig ti bay-on.
Idi rabii, naladaw a sardam, nasiripna a dinagas manen dagiti dina am-ammo a tattao. Adda pay babbai. Bitbitna manen dayta a bay-on!
Agkalap iti ilakona a bunog ti kaaduan a trabaho ni Maxi iti aldaw nanipud pinadisi ni Don Braulio ida ken amangna a katalonan. Ngem kanayon a rumuar no madagas iti rabii. Pasaray di agawid iti no mano nga aldaw. Adda bassit nga abongna a yal-alikakana iti likudan ti balayda. Ad-adda a dita ti paggigiananna.
“Dika koma agsapul ngamin ti ubram, ‘bagis, kasta unay a rikut ti biagen,” kinunana apaman a naasitganna ni Jose sana ginuyod ti ig-iggaman daytoy nga ambuligan ngem nagpatangkenanna.
Nababbaba ni Jose, ngem ti panagkunana, mapatasanna ti pigsa ti nataytayag nga adienna. “’nia kadi manen ti ub-ubram?”
“Agkankanta.” Awan as-asi nga insungbat ni Jose. Nagtugaw iti langkapi sa kimmita iti ruar. “Luplupang hinirang manen? Ha?”
Bigla a linipak ni Maxi ti teltel ti kakaenna sana ginutad ti takiagna. “Inta ketdi agkalap, intan…” Ipilitna a patakderen.
“Diak kayat!” inwadag ni Jose. Napasanud ni Maxi iti pigsa ti pannakaiwadagna.
“Durabenka manen, ne, hmmmm!” Linayatan manen ni Maxi. “Saur! Padam la dagiti…”
“Maxi, ba’am kad’ ‘ta kabsatmon, a,” immasideg ni Ina Piling kadakuada. ‘’mom metten ti sakitna.”
Rinakep ti baket ni Jose. Agsasaibbek. Nagkatawa ni Jose sana ginuyaban ni Maxi. "Beeeee..."
“Balla!” imbales ni Maxi sana sinikkadan. “Dika kamman la…hmm…”
“Maximo,” inanawa ti baket. “dimo iramraman ‘toy kabsatmo!” Sinango manen ni Ina Piling ni Jose.
“Kosi, barok?” inaprosan ti ina ti pingping ti barona. Iti panagrikna ni Jose, kas man la apros ti nadam-eg a pul-oy nga ikurway ti karayan iti bigbigat dagiti nakersang a dakulap ti inana. “Kaano ‘ya ‘gamin nga aglaingka, barok?”
“Nalaingak met ket, he-he,” timmakder ni Jose sa nagsaludo. “denggem ket nalaingak pay a kumanta: Alab ng puso, sa dibdib mo’y buhay.….”
“Ayna, barok, aya...” nagdung-aw ti ina. Rinakepna ti siket ti anakna sana inmudumod ti rupana iti barukong daytoy. Nababasa ti tulangan a rupa a nangtangad iti agkankanta nga anakna.
“Diosko, kaasiam koma ‘toy anakkon, a…” winagwagna.
“Dimo pay ‘ya ‘gamin nalipatan ti anniniwan ti napalabasmo, barok?”
Insardengna ti nagkanta sana impaturong ti ambuligan kadagiti kellaat a nagkulipagpag a bulbulong ti saba iti abay ti tawa. Bang, bang, bang! impukkawna.
“A, barok,” winagwag manen ni Ina Piling. “Kaanoka nga umimbag?”
Kasla awan nangngeg ni Jose. Naisaltek dagiti matana kadagiti binulong ti saba a patuloy a panpanirpiren ti dimmuklos a pul-oy. Iti panagkitana kadagiti bulbulong, kasla sangapangenda a kalaban nga agar-arudok nga umay mangtagbat kenkuana! Inlayatna manen ti ambuligan:
“Bang, bang, bang… naibalesko manen ni Santos! Ha, ha, ha…”
Pangngaldaw….. Marso 9, 1974
KASLA nagkaradap nga apuy ti damag: 61st Philippine Constabulary Battalion - maipatulod idiay Mindanao iti kabiitan a panawen!
“Agpayso, sir?” dinamag ni C1C Jose Pilaspilas ken ni Kapitan Lodi, ti battalion S-1. Nagsabatda iti ridaw ti mess hall. Maysa ni Jose a cadre dagiti baro a kameng ti 61st PC Bn a madama nga agtitraining iti Kampo Castaneda, Silang, Cavite. Agturposton dagiti trainee iti basic training inton umay a lawas.
“Top Secret!” insungbat ti nabisked a kapitan kenkuana.
“Kaano, sir, ti ammom a papantayo?” impilit a dinamag ni Jose. Kayatna a maamuan. Adda amakna. Damagna a traidor dagiti MNLF a rebelde idiay Mindanao. Adu kano dagiti mayaw-awid a bangkay dagiti soldado a naipatulod sadiay. Iddepen kano pay ti NPC ti silaw dagiti kalkalsada tapno awan makadlaw kadagiti kasla agpaparada a 6 x 6 nga Army truck a naglaon kadagiti bangkay dagiti soldado a natnatay idiay Mindanao!
“What you see, what you hear, leave it here, ‘demmet!” inkusilap ti kapitan kenkuana.
“Yes, sir!” sinaluduanna. Ngem umuk-ukuok latta ti danagna. Apay a nagpisPC ngamin? Ita, saanen a makaatras. Naitayagnan ti makanawan nga imana! Naawis ngamin a simrek a PC gapu iti Martial Law. Nalatak dagiti PC. Pagsasaoda iti “pula ini”.
Maamak dagiti umili kadagiti pula ini. Kasda la ari! Maaw-awaganda iti sumarsarangsang a sir! Immapal ni Jose. Nagsardeng a nagadal iti maysa a kolehio iti siudad ti Laoag. Nagself supporting a nagbasa gapu iti napalaus a rigat. Nagdianitor iti maysa a pagsinean iti siudad. Nagkedked idi ni inangna ngem impagusna.
Ngem nagpursigi ni amangna tapno makatulong kanon kadakuada aglalo iti pannakatarimaan ti agrakayan a pagtaenganda. Makitaltalonda ken Maxi ta awan gastuen ti adienna a sumrek iti kolehio. Simrek a PC ni Jose idiay Kampo Olivas, Pampanga.Nagbasic trainingda iti Kampo Castaneda.
Kalpasan ti tallo a bulan a trainingda, nagturposda sada nagakem a kas cadre dagiti narecruit a trainees a baro a kameng ti kabbangon a batalion: ti 61st PC Bn.
Naladaw a bigat, agar-arbis….. Marso 22, 1974
ADDADAN iti kabambantayan ti Tanay, Rizal. Saanen a cadre ni Jose. Agpapatasda aminen ta nalpasdan ti basic training. Madama ti trainingda ita iti Jungle Warfare and Mountain Operation Course (JUWMOC). Cadreda dagiti naistrikto nga Scout Rangers nga Army iti Kampo Capinpin.
Ammona a maysa dayta a panangisaganada kadakuada sakbay a maipatulodda idiay Mindanao. Natuok ti kasasaadda. Saan la a dagiti naiget nga annuroten dagiti cadre ti kalabanda no di ket kangrunaan ti nadawel a panawen (managtutudo) ken dagiti nakaal-alingget a bambanag nga ikut ti nasamek a bambantay.
Tallon ti natay a kaduada. Natnagda iti rangkis bayat ti panagkaradapda iti tali iti nagbaetan ti dua a makaaliaw a rangkis. Teknik a commando crossing ken rapelling. Ngem saan a nasdaaw ni Jose iti ipapatayda. Pasawda ngamin. Dida dumdumngeg kadagiti ballaag. Durukadokda. Maymaysa laeng ti kadutdotan ni Jose: ni laeng Constable Second Class Crisanto Pallatoc - taga Dagupan, Pangasinan. Natured a mangserrek ti uray ania a banag basta kalinteganna. A
gpadada iti kapanunotan. Ninayonan ni Jose ti annadna iti bagina. Kasta met nga ingubetna ti nagensayo. Daytoy laeng ti pamuspusanna tapno makalasat iti karit daytoy a training ken ti disso a papananda a lugar dagiti kris!
MAKABULANDAN iti kabambantayan ti Tanay. Nasamek a kabambantayan a mangtubtubay ken mangikitkitikit iti kaunggan ni Jose ti nadarisay a rikna ken pudno a kaipapanan ti kinasoldado a nabungon iti umno a doktrina a kas sagudayen ti linteg. Pimmiskel dagiti lasagna ken limmawa ti sirmatana iti paniriganna iti biag ken iti aglawlawna. Simrek idi a soldado gapu laeng ta kailiwna met ti maawagan iti pula ini wenno PC ito. Ngem ita, naadalnan a narasi dagidi a panggep! Makaariek a panunoten! Panagpasindayaw! A kas kadagiti dursok ken naparammag a PC a destino iti lugarda. Ab-abusuenda ti responsibilidadda! Nabartekdan iti akemda! Imbes a salaknibanda dagiti umili, isuda pay ti mangirurumen! Ket ita, napunasen dagidi a naalas nga arapaap. Nasukatanen iti nasin-aw ken nasiken a tarigagay! No nagbalin a sabidong dagiti umili dagiti PC, ipakitananto nga isu ket maysa a pagtaklinan. Agserbinto iti sibubulos ken sidadalus a nakem!
NAKATIBTIBKER ti takder ken pagna ni Jose a nagpa-entablado iti panagturposda iti JWMOC. Nakatartaraki iti aruatna a timmigre a lupot a tanda ti kinapudno ti rikna ken nakem ken tarigagayna a makapagserbi! Nagsam-iten ti arapaap a mangtaptapaya iti barukongna. Kakangayedan nga arapaap: ti mangsalaknib iti kalintegan dagiti umili ken ti pannakatagiben ti agnanayon a linak ken talna ti ing-ingungoten a daga!
Agpakadan ti init….. Mayo 3, 1974
MAKETTANGAN ni Jose iti pimmag-ong a barko ti Navy. Surplus manipud iti militar ti Estados Unidos. No apay met ngamin a di gumatang ti gobierno kadagiti kabbaro a gamigam a pangdepensa iti pagilian.
Ngem nupay nainayad ti barko, napintas man ti panangbisngayna iti danum. Kasla mail-ilgat a lasag a maungap ti danum. No dusagen a sabten ti dalluyon ti panga ti barko – malukot a kasla agsinan-petalo iti dakkel a sabong. Ken tagipintasenna man didiay agpakpakadan a lumabbasit nga init a kasla al-alun-onen ti umang-anges a baybay.
Nalabbasit a kasla ti rupa itay ni C2C Pallatoc. Nakidinnanogan ngamin ken ni C2C Bonzo. Naluksaw itay ni Santos (awag ni Jose ken C2C Pallatoc) ta nakitana ni C2C Bonzo a nakaaruat iti uniporme nga adda patchesna a Jungle Warfare.
Rinabsut kano ni Santos ti patchesna ta saan a maikari ni C2C Bonzo a mangisuot. Dina ngamin nalpas ti training idi ta simmuko. Tinulongan ni Jose ngem nadudogen. Nabaneg a lalaki ni C2C Bonzo.
Nasapa a sardam, kalleppas ti tudo….. Mayo 9, 1974
MAIKAPITON iti rabii. Sangsangpet da Jose a napan nagpatrulia. Napalalo ti ling-etna. Danag ken buteng ti mayat nga agari iti kaungganna. Uray ni Santos, kasta met. (Addada ita ken Santos iti bunkersda. Duada ti agkabunker.) Tallo ti natay a kaduada. Maysa ni C2C Bonzo! Dua laeng ti nayawidda a bangkay. Dida nakita ti bangkay ni C2C Bonzo. Segun ti kuna ti kasquadna, naisina idi timmaray a simpok iti nasungadda a kakaykaywan. Pinilaw dagiti kasquadna ta dida naisuro.
Idi napanda binirok, awan, laksid laeng iti adu a tedted ti dara iti nabasa a daga. Pati bangkayna, dida nabirokan. Missing in action!
Agsasanggala latta ti aweng dagiti kanalbuong iti adayo nga aglawlaw nga ikuykuyog ti agat-pulbora ken naapgad nga angin. Naunget dagiti rebelde a Muslim nga ipanguluan ni Komander Salipuddin iti Sirawai, Zamboanga del Norte a simmangladanda.
Idi sangakalman a simmang-atda dita. Innem a sigud ti natay ta napasabtanda kadagiti masinggan bayat ti panagbilogda a simmang-at. No awan koma dagidi kanion ti barko ti Navy, nalabit dida koma nakasang-at a sibibiag. Ngem uray no kasla aguyek dagiti kanion ti barko, linakana a tinatek dagiti abong iti igid ti baybay nga apon dagiti rebelde- timmarayda a nagsanud. Inakoparda ti disso a kas temporario a headquartres ti batalion. Napalawlawan ti headquarters kadagiti nauuneg a bunkers a kinalida a pagyananda nga agguardia.
Napalawlawan iti nagtutuon a pinuon dagiti niog ken sandbags a saripdada iti bala dagiti rumaut a kalaban wenno pabanto. Inatepanda iti nagsusukot met laeng a sandbags. Adda metten papagda iti uneg. Natubbog ti pilaw iti labes ti kaniogan a pingir ti perimeter a pagtakuanda iti inumen (ikkanda iti halazon tablet) ken pagdigosda. Agpatruliada iti aldaw-rabii.
IDI RABII, iti iraraut da Jose iti Bario Sandania, dina malipatan daydi ballaag ni Santos kenkuana: “Joeee, ‘ta likudammm!” Tallo ngamin dagidi Muslim a naibusan ngata iti bala. Nakaiggemda iti kris a kimmaradap iti likudan ni Jose. Nalabit a nakita ida ni Santos ta sumirsirip ti kabus a bulan iti baet dagiti napuskol a kaniogan.
Aginnassidegda pay ta agka-buddyda. Sakbay a nakagunay ni Jose, rinanipak idan ni Santos. Insalakan ni Santos ti biagna!
Ngem adda nayaw-awan a bala a nangdamgis iti pispis ni Jose. Kasla nawagwag ti utekna ket simleng ti nagkitaanna. Adu ti nagsayasay a dara. Pinarautanna iti pinigisna a kamisetana. Awan ngamin helmetda. Ti kipisda a velvet a black beret laeng ti abbong ti uloda. Katorseda a rimmaut.
Nakalasatda amin. Nai-spot promotionda. Constable First Class ti ranggon ni Santos. Kabo metten ni Jose.
Nairekomenda ni C2C Bonzo iti Posthumous Award ti Gold Cross! Makaawat pay dagiti nagannak kenkuana iti dakkel a gatad a kas benepisioda iti ipapatay ti bannuar nga anakda a nangisakripisio iti biagna iti pagilianna!
Da Jose? Military Commendation Medal laeng ti nagun-odda a medalia. Ket ti pay adatna, idi makitada ti kopia ti Order of Medal, nangatngato pay ti Military Merit Medal a naawat dagiti sumagmamano nga opisialda agraman ti sarhento a clerk a nangimakinilia idinto a dida met karaman iti ranget!
AWAN a pulos inanada no ar-arigen. Mano a lawasen a panay patruliada.
Kasla ita, sangsangpetda unay a naggapu iti maysa nga operasion, ibanagda manen ti Operation WaterLily! Mission: Marebbek ti outpost dagiti rebelde iti Singian – bassit a naseksek a lugar iti nagbaetan ti Siocon ken Siboco a maipagarup a sangsangladan dagiti armas ken abasto dagiti rebelde nga agay-ayuyang iti deppaar nga amianan ti dua a probinsia ti Zamboanga – Norte ken Sur!
Kuna ti pangnamnamaan nga impormasion, agsangapulo katao kano laeng a kabusor ti mangbanbantay iti bassit ngem aktibo a pantalan. Ti squad da Jose ti napili a nangipatungpal iti dayta a mision. Ni Sarhento Lopez, tiga Iloilo, ti squad leaderda. Ni Jose ti assistant. Ni met Santos ti radioman. Pitoda amin. Agrubuatda inton parbangon.
AGKARADAPEN ti lawag. Segun iti mapa, asidegdan iti destinasionda iti Singian. Naannadda a mangtaltalunton iti bassit ken naruot a desdes a kasla dalan ti pasagad idi kellaat a nakangngegda iti nagparatipit a paltik iti di unay adayo a daramuangan ti nasungadda a kaniogan. Timmaray a nagsanud ti nagpaputok. Maymaysana. Kinamatda. Idi nakastrek daytoy iti napuskol a kaniogan, pagamuan ta simmublat a pimmaratupot ti maysa a masinggan iti nagbaetan ti dua a niog iti sumang-at a desdes. Uray la mapirpirsay dagiti natatayag a karuotan iti agsumbangir nga abaga ti nailet a dalan.
“Take cover!” impukkaw ni Sarhento Lopez bulonna a nagdive iti napuskol a karuotan iti abaga ti desdes. Gapu ta adda ni Jose iti tengnga ti dana, intupakna lattan ti bagina iti yanna.
Ngem iti panagsuek da Sarhento Lopez ken dua pay a kaduada, nakangngeg ni Jose kadagiti riaw ken asug. Ti ammona, natirada iti bala. Nagaludaid ni Jose a napan nangkita ken ni Sarhento Lopez tapno arayatenna ngem nagsidduker pay idi nakitana ti sarhento: nalsok ti bagina iti natiradan a bisbislak iti uneg ti abut!
“Sgt. Lopezz!!” imkis ni Jose. Naubon ti tengnged, boksit ken ti kanawan a luppona! Aguy-uyaoy dagiti bagis ti agnguy-an a sarhento! Narabaw dagiti agsawaw nga asugna. Agar-aruyot ti dara iti ngiwatna. Agkuykuyegyeg a nangiyawat ti dakulapna ken Jose.
Ginuyod ni Jose nga insagpat ngem nagsatan a dagus. Nagburek ti dara ni Jose. Rumanipak dagiti agbinbinnales nga ig-igam. Nagkaradap ni Jose nga immallatiw a napan iti bangir nga abaga ti desdes - iti timmapuakan dagiti dua itay. Naubonda met iti uneg ti panglawaen nga abut! Natayda metten. Kasla simged ti utek ni Jose.
‘Ninayo aminnnn! Napalaus ti pungtotna. “Call headquarters, we need reinforcement.” imbilinna ken Santos a rumanipak met ti igamnna.
“Makilabantayoooo. Adayuanyo ti karuotannnn. Napno ti tadem ditaaaa. Ditay agsanud agingga a ditay mayawid ti bangkay dagiti kaduatayooooo!” inriawna nga imbilin kadagiti natda iti grupo.
“Lion 6… Kingfisher 3, we need reinforcement, ASAP,” naggunay met a sigud ni Santos. “tallon ti natay kadakami. Grid 34367326. I repeat, 34367326… Yes, 3 casualties… YES, NOW! HURRYYY!!!”
Masirib dagiti kalaban. Inapananda ida iti bassit nga igam. Itay kinamatda sada nabatogan ti naituding a killing zone – masingganen ti intirada. Abut gayam ti agsumbangir nga abaga ti desdes a napno iti pika ken dida met makita ta nagtubuanen dagiti natatayag a samsamon ken pan-aw.
Dagiti traidor! Narubruban ti pungtot ni Jose. Sangagasut ngata a metros ti kaadayo ti yan ti rumanipak a masinggan. Kinargaanna ti grenade launcherna, pinabantuanna ti yan ti nabileg nga igam.
Namindua. Nanabtuog a natuang ti dua a puon ti niog. Natamaanna. Nagsardeng dagiti putok. Ngem addaytan a sumungad ti innem a kalaban. Rumisrisak dagiti igamda nga AK-47 bayat ti yaasidegda.
Napigpigsa ti igam dagiti tulisan ngem dagiti daan ken agrareken nga armalait dagiti soldado. Nakabaredbed ti nalabbaga a panio kadagiti lampong nga ulo dagiti rebelde. Kunam lan dida matay. Immulo ti dara ni Jose. Rimkuas iti nagpaklebanna sa nagrukob a simmarakusok a sumabat.
“Saannn!” inriaw ni Santos. Rumanipak ti igamna a nangkober ken ni Jose. Simmarakusok met nga immasideg iti likudan ni Jose.
“Agpaklebka, Joeee…” Nagrukob ni Jose iti nalabsanna a likkaong.
Naibusen ti bala ti granade launcherna. Naguyas nga immatras.
Napanna pinuros ti nakabandoleer a bala ti launcher iti nabungon ti dara a bangkay ni Sgt Lopez. Tinengngelda dayta a puesto iti uneg ngata iti beinte minutos agingga a dimteng ti maysa a helicopter nga arayat. Inleppasda ti misionda.
Inyawidda dagiti bangkay.
Agmatuon….. Pebrero 26, 1975
NAKASUBLIDAN iti headquartersda iti Bongao, Tawi-Tawi. Tallon a bulanda ditoy baro nga area of operation ti batalionda. Napalalo ti bannog ken luksaw ni Jose. Dose ti nairisang a kaduada. Innemda laeng a nakalasat. Karaman ni Santos. Imbag ta damgis laeng manen ti sugat iti ngatuen ti lapayagna ti naalana. Ngem nakulog manen ti ulona. Adu ti nadlawna a nagsasala a kasla tuktukayyak iti utekna a no maminsan, kasla mangkiki iti panunotna! Nalabon bassit ti dara a nagsayasay ngem pinarautan laeng ni Kapitan Mediola a doktor ti batalionda kalpasan a pinulagidanna iti kimmigpalen nga ointment.
“Maospitalka koma, kabo, ngem adayo ‘diay Zamboanga City a yan ti ospital.” inrungiit ti butiog a kapitan a bulon ti panagaludoyna a nagturong iti sirok ti mess tent a makidama iti sarhento a cookda.
Traidorda a talaga, nalagip manen ni Jose ti napasamak: Nagsecurityda itay agsapa kadagiti nanarses ken dodoktor a Muslim a mapan koma ag-civic action iti isla ti Ungus Matata. Ngem itay sumangsangladda iti bassit a pantalan nga adayo iti kasla agtatapaw a kabalbalayan, bigla a simmabat kadakuada dagiti kasla agtudo a bala. Naguray gayam dagiti rebelde iti bassit a pantalan. Naglingedda kadagiti kaniogan ken kapungdulan ken kakaykayuan. Adu pay nadlaw ni Jose a rebelde iti tuktok dagiti niog. Nadlawna a makigiddanda nga agpaputok no pumaratupot iti baba. Ngem dida nakalisi iti natadem nga imutektek ni Jose. Kasla nagpuros iti niog ti namsaakanna kadagiti kalaban iti ngato. Ngem inggalutda ngata ti bagida ta dagiti laeng daradara a mabisbisak a bunga ti niog ti agregreg a tumulatid iti dumarat a daga. Saan a naan-ano dagiti mangngagas malaksid iti maysa panglukmegen a di nakadissaag a dagus iti bilog sakbay a nagarbis iti buli.
Ikarigatanda koma a yawid ti bangkay dagiti kaduada ngem imposible!
Kasla kuton dagiti kalabanda. No nagbayagda a naglibas, naungkolda koma amin! Nagastian naarinebneb ti de-makina a bilogda a naglibas iti kaadu dagiti lussokna a gapuanan ti buli. Kinarsanda bayat ti yaadayoda.
NAGPUNGTOT dagiti opisiales ti batalionda iti dayta a napasamak. Segun ti impormasion, nagpakni dagiti rebelde iti isla ti Tandubas a mother campda kano. Nagsaganada a dagus kalpasan nga inanamongan ti Commodore a komander ti Sulu Sea Frontier Command (SUSEFCOM) ti kiddaw ti batalionda a rumaut iti nasao nga isla. Nagkiddawda pay iti suporta ti Navy.
Kinasao ni Jose ni Santos nga agannad. Kasta met ti kinuna ni Santos kenkuana. Nagrinnakepda.
Pimminget ti panaggayyemda. Kadagiti nagkaadun nga operasion a nagkaduaanda, natay koman ti maysa kadakuada no awan ti maysa ken maysa. Nakarkaro pay ngem agkabsat ti kinadekketda a dua. Agkabuddyda iti daytoy a lugar ti riribuk.
Pagbabakalan dagiti agkakailian nga agsusungani iti prinsipio a kas pagsasao ni Jose!
ALAS tres iti parbangon, oras a panagrubuatda a rumaut iti isla ti Tandubas. Naulimek ti aglawlaw laksid iti parusapis dagiti babassit a dalluyon ken ti dumukla-duklap a naapgad a pul-oy. Nagkaluganda ken ni Santos. Adda dua a kaduada iti bilog a taga Combat Support. Da Kabo Carbonnel ken C2C Primoneda.
Adda inluganda nga 81mm mortar ken balbala.
Kasla lumned ti maymaysa ti katigna a bilog a pump boat iti kadagsen ti base plate ti mortar.
“Nabakedka ngamin unay, kabo, He, he…” inyangaw ni Jose.
BUMANARBAREN ti lawag. Umar-arubayandan iti targetda nga isla. Nagsasaruno dagiti kasla agparada a bilbilog.
Naipakaammo iti radio ni Kabo Carbonnel nga addan ti barko ti Navy iti amiananen ti isla. Agur-urayda kano laengen iti bilin no rugiandan a pabantuan ti lugar tapno makasanglad a dagus dagiti rumaut. Iniddepda ti makina dagiti bilog idi nakaasidegdan iti ngiwat ti nagsinan letra-C nga isla. Ginaudanda laengen tapno di makadlaw dagiti rebelde a nalabit adda iti igid nga agsisiim.
Segun ti naipakaammo pay iti radio, nakasagana metten dagiti babassit a bilog ti Navy iti aglawlaw ti isla nga agtambang kadagiti kabusor nga agpanggep nga aglibas.
Umal-alikuteg dagiti dalluyon. Pagamuan, dua a bansada ti nagbusi iti igid. Makasisirap dagiti risak dagiti nabileg nga igam a kasla mangpigispigis iti sipnget sadiay.
Nagdayamudom ni Kabo Carbonnel a bulon ti panangiplastarna iti mortar. Idi naiplastarna, dina payen pinulingling ti mekanismo daytoy a mangted iti numero ti deflection ken quadrant (turongen ti bala) sana tininnagan daytoy iti bala.
Nagatras ti bangka gapu iti kidag ti mortar a nangipugso iti nagsaruno a kasla gurong a buli.
Ngem di natamaan ti kayatna a turongen ti bala. Kasano ngamin ket natiweng ti bilog a nakaimuntaran ti mortar?
Tininnagan manen ni Carbonnel iti bala ti mortar sa nagrukob. Manen ken manen.
Naguddo-uddog ti bangka. Pagamuan, rimmanipak a natukkol ti katig.
Kasla impiernon ti isla. Nakipagkanion metten ti barko ti Navy ta dadakkelen dagiti bumtak a kanalbuong a mangsilsilaw iti aplaya.
Kasla magusgusod ti barukong ni Jose a makakita kadagiti gil-ayab dagiti bettak iti sang-at!
Pagamuan, maarinebneben ti bilogda. Nabisak ti datar iti pigsa ti kidag ti mortar. Ngem asidegdan iti igid gapu iti dalluyon a mangin-iniin iti luganda.
Kinalbit ni Jose ni Santos. “Surotennak.” kinunana.
Nadagsen dagiti nakabandoleer a bala a naiputipot iti bagida ngem inkarigatanda ti nagkuy-ad a nagpaigid. Dumuklo-duklos ti angin ngem dida inkankano ti kammet ti lamiis.
Kimpetda iti naisina a katig a kawayan ti lumlumneden a bangka. Sumayengseng dagiti umap-apuy a bala iti lulonanda. Idi makaigidda, naglingedda kadagiti agrungrungarong a ramramut ti kaykayo a karkarab-asen dagiti babassit nga allon. Nakauper ti kagudua ti bagida iti danum.
Nagpaliiwda.
AGBUKAREN ti lawag. Nagtalinaed a nakarukob da Jose ken Santos iti igid. Agkarabettak dagiti nagduduma ti kalibrena a bulbuli iti sang-at ken amin a suli. Kasla impiernon ti aglawlaw. Maur-uramen dagiti balbalay iti di unay adayo a kanigidda. Agat-pulbora ken nalangsi ken agat-tinuno ti agadiwaran nga angot.
Adu dagiti nagtataray a kalaban (agsasaoda iti Muslim) iti asideg ti nagrukoban da Jose. Nalawag a maanninawanda ti langa dagiti maarakattot a kabusor. Ngem dida makalasat kadagiti igamda ken Santos.
NALAWAGEN.
Nagpigerger pay ni Jose iti naimatanganna: agkaiwarang dagiti bangkay iti umas-asuk nga aglawlaw – ubbing: lallaki, babbai; nataengan: babbaket, lallakay; taraken: pusa, aso…..
Napigispigis dagiti bagida!
Saan! Nagpaiduma ti rimsua a dina-maipalawag-a-rikna a nangbalkot iti kinataona iti dayta a darikmat.
Saanmi nga aramid dagitoy! Saan a maaramid ti soldado dagitoy kadagiti umili! Saannn… Nailagada laeng kadagiti parsua a bumusbusor iti turay iti di mayannatup nga oras ken lugar!
Kasla timmayok ti kinasimbeng ti rikna ken panunot ni Jose. Nagmulir ti utekna ket agpilit manen a rumkuas dagiti kasla tuktukayyak a ladawan. Anian! Anian a buya… anian a kinaranggas!
Gimmilap iti mugingna dagiti ladawan da Sarhento Lopez, C2C Pedrajas ken C2C Boromeo kadagiti abut idiay Singian. Anian! Napamuttaleng.
“Dumaruptan,” diningkal ni Santos. “kueemon?”
Kinagat ni Jose ti sangina. Naipigket ti imatangna kadagiti maur-uram a balbalay iti igid ti baybay ken iti sang-at. Narban ti bassit a mosque ken umas-asuk, ngem napanayag pay laeng ti nadawis a torrena nupay nagirayen. Adu met ti naiwalangen a padada a soldado. Agtatapaw dagiti dadduma. Anian!
Kasla mail-ilgaten ti panunot ni Jose. Immuna a nagkaradap ni Santos. Kinamangna ti napuskol a sinabaan iti igid ti dana a sumang-at iti mosque.
Adu dagiti putok nga aggapu iti dayta a deppaar. Uni dagiti AK-47 nga armas dagiti kalaban. Rumanipak dagiti ikkis ti masinggan ken granada nga aggapu sadiay. Uray la nagkintayeg ni Jose idi makaradapanna ti maysa a babai a nadigos iti dara – naray-ab ti bukotna!
Iti saan unay adayo nga uluanan ti bangkay, iti puon ti natulid a niog, addayta ti labus a nakalubsak nga ubing a lalaki nga agtawen ngata iti kumurang a dua! Agrungrungiit a mangmulmulmol iti kasla tammudo a kapsula. Awan sugatna!
Inasut ni Jose ti lumnek-lumtaw a kapsula iti ngiwat ti ubing. Sa dagusna a ginutta a pinagidda sana pinakleban tapno di madangran kadagiti agsasallupang manen a buli.
Dimo pay la pis-iten ‘ta sinal-it nga ubing ket rebeldento manen ‘ton dumakkel! Indurog ti gumarikgik a timek iti isipna.
Saan! Awan pakainaiganna iti daytoy a riribuk! Pinilitna a pinasimbeng ti isipna.
Inkaradapna ti ubing iti abay ti nakitana a napakleb a bilog.
Inkarigatanna nga intag-ay ti ngarab ti bilog sana inan-anat nga inserrek ti ubing iti sirok. Kimmutkot iti dumarat a daga a serkan ti angin.
Sakbay a pinanawanna, nanguros: “Kaasiam, Apo…”
Binirokna ni Santos. Awan. Nagkaradap a nagturong iti napuskol a sinabaan a nagturonganna itay. Nagpalagapag dagiti bulong ti saba iti iduduklos ti kasla umakop nga angin.
Iti nagbaetan ti natukkotukkol ken aguy-uyaoy a palatang dagiti saba, adda naipasir ni Jose a gimmilap a banag a naitag-ay.
Sa nakangngeg iti puted ken apagapaman nga asug a sinaruno ti umad-adayo a danapeg. Naguyas ni Jose nga immuneg iti kasabaan – iti naggapuan ti asug.
Nagarigengen ti riknana iti bigla a pannakakitana iti nasungadanna: “Saannn!”
Inasitganna ni Santos. “Santosss!” Inarakupna ti gayyemna. Saanen nga umang-anges! Dakkel dagiti mulagatna. Nagnganga ti ulona! Dalan ti tadem! Lumoglugsot ti utekna iti napisi a mugingna!
“Santossss!!!” Aggaapan dagiti tuktukayyak iti isipna.
“’Lungatyo ketdi aminnnnnn!!!! ‘Ninayooooo!!!” Rimkuas a timmakder. Inawtomatikna dagiti pumalakapak a kasabaan. A
gballan ti ranipak ti igamna. Simmarakusok.
“Ha, ha, ha…” Tinurongna ti dana nga umuli iti mosque. Ibalesna ni Santos!
“’Ninayo aminnnnnn!” Tinarayna ti sumang-at a dana ngem adda nanalpaak a natangken a banag a nagdisso iti gurongna idi labsanna ti napirsay a puon ti niog. Nadaleb a kasla lambaan.
Adda nangrabaw kekuana. Ni Kabo Carbonnel! Ngem dinan malasin ti padana a kabo a nakalugananna iti bilog.
Gumarutka, ingarikgik nga indurog ti utekna. Naggulagol. Naggabboda ken ni Carbonnel. Ngem napigpigsa ti gammat ti mortar man!
“’Ninammm… ibbatannakkkkk… Ha, ha, ha, ha….”
Apagsipnget….. Marso 1, 1975
MADAMA ti kanta ni Jose: “Alab ng puso, sa dibdib mo’y buhay. Lup..” Nagsardeng ta adda simrek iti kuartona. Naulod a nayuneg ti duffle bagna.
“Thank you, Lucifer, ha, ha, ha…”
Ilunlunodna daytoy kunana a sabali nga impierno a yanna ita! Kanayon nga ibagada kenkuana a pasiente iti Filipinas Medical Center.
“Ospital? Ngem apay nga adda rehas ti kuartok? Aniaak, balla? Ha, ha, ha…” ipagpaggaakna. Ngem naikeddengnan ti aglibas. Inton makipila a mapan mangan, tumalakiasto a makidupudop. Uray ta babai met ti kanayon a mangbaybayabay kenkuana.
“Ngem daddadakkel dagiti piskelna ngem siak. Ha, ha, ha…”
Bay-annan da amangna. Imbilinda kano nga umayda bisitaen ngem dinan urayen ida. Sinaluduanna ti immay nangted iti duffle bagna sana kinantaan:
“Sa dagat at bundok sa simoy at sa langit mong bughaw…” Naggarakgak ti piskelan a babai sa nakipagkanta met. Nagduetodan.
Kaltaang ti rabii….. Marso 6, 1975
NAKIGTOT ni Ama Milio iti sangpet ni Jose iti nasulinek a lugarda a Sagpatan. Naangdod ti timmigre a uniporme ti barona. Dinamagda no kasano a nakaawid.
Imbagana nga adu a trak ti pinagsisinnublatna a nagluganan. Sana innayon: “Saanak a nagplete ta PCak kano, kabutengdak ngata a singiren, ha, ha, ha…. ken pangalak koma ket ‘wammet pitakak? Ha, ha, ha….”
Rinakep ti mailiw unay nga inana: “Puonayen, barok, ‘nia ti kinkinuamon?”
Dinanog met ni Ama Milio ti inanayen nga adigi ti balay. Kunada nga isublida iti ospital ngem nagmadi ni Jose.
Pilitenda ngem dida mapilit. “Dakayon, a, ti mapan agpaagas no dakayo ti masakit. Ha, ha, ha…” Sana kinantaan ida: “May dilag ang tula at awit sa paglayang minamahal…”
Agkaradapen ti sipnget..… Marso 23, 1975
NAIYURIT ti di malansad a semsem iti langa ni Ama Milio iti isusungadna a naggapu idiay Manila - iti ospital a naglibasan ti barona. Awan kano ti makasango nga umay mangala ken Jose tapno maisubli iti ospital. Kunada kano a no nabalinanna ti naglibas, kabaelanna kano met ti agsubli. No di kano agsubli a dagus, purosendan ti naganna iti listaanda.
“Adda kadi ngamin aglibas nga agsubli? Ha, ha, ha…..” impaggaak ni Jose. Dida kano pay pulos inasikaso a nasayaat wenno binagaan la koma no ania a kita dagiti pappapeles ti kasapulanna nga ummongen idi napan dimmaw-as iti opisina ti Pension and Gratuity/Benefits Management Office iti Kampo Aguinaldo.
Nagsubli manen ni Ama Milio iti Kampo Aguinaldo kalpasan iti makabulan. Ngem dandani dida kano manen inasikaso. Napalalo a bartekna a nangikamang ken Ina Piling ti nagudilanna: “Naim-imbag pay koma kano, baket, no napigpigis ‘ta barom idiay Mindanao tapno mangtedda iti benepisio!”
Limmasag ti luksaw ti lakay ket inridisna nga inlunod ti sistema ti turay!
Inay-ayo ni Jose ti amana babaen iti kanta: “Lupang hinirang, duyan ka ng magiting… Sa manlulupig di ka pasisi…”
Ngem kinamat ti makapungtoten a lakay ti barona.
URAY napukaw ni Jose ti limbong ti isipna, sumken dagiti kanito a makarikna iti saem.
No awaganda iti balla, ti yik-ikkis ti kaungganna ti siaalumamay nga isungbatna: “Saanak a balla no di ket bannuar. Dakami ken ni Santos, ti kabuddyk a taga Pangasinan, bannuarkami a dua!”
Sana pasarunuan no kua ti nailian a kanta: “Aming ligaya na pag may mang-aapi….. Ang mamatay ng dahil sa iyo!” Ngem ad-adda a laisenda.
Naladaw a malem….. Hunio 12, 1977
AGPAKPAKADAN ti init. Agmaymaysa ni Jose iti balayda. Awan pay da amang ken inangna. Napanda pinabayo ti nautangda nga irik iti kabangibang a barangay. Mais ngaminen ti impaunegda iti napalabas a dua nga aldaw.
Immallatiw ni kabagisna a Maxi iti balayda. Nagsabatda nga agkabsat iti agdan. Mapan koma agdigos ni Jose iti karayan ta dagaangen. Napasidduker ta adda iggem ti kakaenna a sumilap nga atiddog a buneng. Ken adda pay nakaparaut a nadungrit a kamiseta iti ulona. Iti panagkita ni Jose ken ni Maxi, kasla Muslim a nakaiggem iti kris!
Inatrasanna ni Maxi. Nagpakni iti rimmuong dagiti pinuon ti saba iti ngarab ti teppang. Ngem inasitgan latta ni Maxi sana kinasao. Di inkankano ni Jose. Binuyana ketdi ti mabalbalisongsong a tapok-darat nga ay-ayamen ti bassit nga alipugpog iti kapanagan.
Umas-asideg ti alipugpog iti yanda.
Inulit manen ni Maxi ti ibagana: “Kosi, tulongannak a mangtarimaan ‘diay alad ti abongko a sinari ti letsena a gimmarut a baboy.” Nagsiudot ni Jose. Ta apay koma a tulonganna ket pulos a dina pay padap-awen uray la koma iti arubayan ti abongna? Sa kankanayonna pay a saktan ken laisen? Ditana!
“Di koma ti baboy a nangsari ti aladmo ti ‘yabam a magtulong kenka? He, he, he. .” inkatawa ni Jose.
Kellaat a linipak ni Maxi ti teltel ti kabagisna sana inlayat ti buneng nga iggemna! Nagaligagaw ni Jose a nangmatmat iti maitagtag-ay a tadem!
Naigiddato a dimmupag ti bassit nga alipugpog a nangakop kadagiti tapok iti arubayan a namagpalagapag kadagiti bulbulong iti sinabaan. Kalaban! Dayta ti dagus a nagari iti isip ni Jose. Pimmigsa ti karasakas dagiti bulong ti saba iti malikudanna. Tinangadna manen ti naitag-ay a tadem.
Nagkullayaw!T-Tagbatennakon ti….. “Rebeldeee!!!” kellaat a nairiawna a bulon ti bigla nga igigil-ayab ti pispisna ket imbulosna ti gemgemna iti panga ni Maxi. Naparusisi daytoy. Naibbatanna ti bunengna!
“N-No kasta, ammom ti…” naingariet ni Maxi ket simged dagiti matana.
Daras a bimmangon. Timmaray ni Jose. Kimmamat ni Maxi. Ngem nasikkarud ni Jose ti nagrungarong a ramut ti algarruba iti paraangan. Nadaleb. Naitupa ti pispisna iti bakrang ti alsong! Nagtiritir a nangapput iti pispisna. Nasugat. Nagsayasay ti dara. Nasakit ngem nakarikna iti naidumduma a lawag a kasla nangbalkot iti isipna!
Addaytan ni Maxi.
Sinakayanna ni Jose sana impandag dagiti tumengna kadagiti gumulagol a takiag tapno mairidis iti daga. Naggulagol ni Jose. “Max, ibbatannak!” Naggulagol manen.
“Ibbatannak, kabagis, ta…” Iti panaggulagolna, dina naigagara a naitumeng ti bukot ti agpagungganen a kakaenna. Nasaktan ket nagpaiduma a pungtot ti naimarka iti gangannaeten a tignay ni Maxi. Idi pinalusposanna dagiti ima ti manongna, insublatna a ginammatan ti al-o iti uluanan daytoy.
“Saan, kabagis, saannn…” Nasarapa ni Jose ti al-o ngem nadagsen latta iti pannakaigusodna iti mugingna! Nagtayyek ti lubong iti panagkitana. Diosko! Inapputna ti kasla nabtak a mugingna.
Agdardara!
Kasla mapigpigisen dagiti nginabras ti ulona. Nakarikna iti naapgad a banag a nagayus iti kasla nagrikki a diding ti mugingna a nangruruka a namimpinsan ti simbengna!
Dioskooo! Dinan madaeran ti saem. Nagpigerger dagiti lasagna.
I-Inan-anonakon, k-kabagis?
Rinuk-atan ni Maxi. Gumilgil-ayab dagiti matana a nangbuya iti agtirtiritir a kabsatna sa timmallikud ket nagal-aludoy nga immadayo – agingga a limnek iti salogan ti teppang.
Dioskooo! Inkarigatan ni Jose ti nagkaradap. Nabuslon latta ti panagsayasay ti dara iti mugingna a kasla mangep-ep-ep iti waw ti daga.
Kimmarkarab-as kadagiti nagbakko nga adigi ti kalapaw ta nakapuy payen ti panagkitana. Naguyas a sumagpat iti agdan. D-Dioskooo! A-apayen?
Inkagumaanna ti kimyapet kadagiti pangal.
A-A-Apayenn? A-Atibayennak k-koma, A-Apooo…
Ngem maakasen ti pigsana: kellaat a naalus-os iti agdan… nagpatangkenanna nga inarakup ti daga! @ @ @
ilo_Latn eng_Latn pag_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn tgl_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn sot_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn eng_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn eng_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ceb_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ceb_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn war_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn war_Latn ilo_Latn ilo_Latn war_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn tgl_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn tgl_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn kmb_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn eus_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn