Thursday, February 12, 2015
Taldiap Kadagiti Immortal a Daniw
Maysa kadagiti karirigatan a suraten ket research work wenno sinukisok. Saan laeng a kaskala nagsurat iti term paper, thesis wenno dissertation, no dipay ket intapogmo ti adu a panawenmo, anus, sidap ti panunot, panirigan, paliiw para itoy laeng a banag, a ti laeng maala a kasukatna ket pannakapnek iti pagesman wenno nagpalnedan iti oras gapu ta awan ta awan maaramidan. Isu a no maminsan, lumteng met iti muging no ania iti maala wenno ganaben ti nakanumnumo a mannurat kadagiti kakastoy a sinurat. Agdadata nga agdaddadaelak laeng iti panawen?
Ngem kas mannurat, adda latta man a sumalsallabay ti essem no di man ti durog a suraten dayta wenno kasdiay a banag. No ania ti makagapu, saanko a maipalawag. Ngem maymaysa ngata ti sungbatna dayta, isu ti panangakem ti akem a kas mannurat.
Panangakem ti akem a kas mannurat uray no awan iti ganaben. Di met ngata a maibilang a panagdadael iti panawen? A, diak ammo…!
Diak koma a suraten daytoy, ngem adda latta met kulding ken lailo ni Essem iti kaunggan; kasla man daydiay kulding ti barukong ken lailo-unnoy ni manong baro ken ni adding balasang nga uray asinno ti agdepdeppa ket di malapdan tarigagayna uray no isullat iti bunganga ti kanion. Isu a pagustuak man laengen dayta a kulding ken lailo ni Essem. Marikna met ti talinaay no kakinnulding ken kalinnailo ni Essem, saan kadi?
Hmp, saanak la koman a nagbalin a mannurat, aya? Tapno saan a makulding ken malailo ti kaunggan?
Hello…! Ala ngarud…! Rugiantayo man laengen!
Immortal a linlia ken linlinia ti/dagiti daniw. Dagiti dinto maumag a binatog ti daniw. Dagiti binatog ti daniw a nangnangngegtayon idi ken ita ngem saantayo met nga ammo no ania ti paulo dayta a daniw. Ket no bilang ammotayo, ditay met ammo no asino ti autorna. Uray ammotayo a mannaniw dayta, ngem ditay met ammo wenno malagip a putarna (autor) gayam dayta. No dadduma, mas importante daydiay sinurat (la ketdi!) ngem ti nagsurat.
Dagiti linia ti daniw a dakkel ti impluensiana saan laeng nga iti gimong no dipay ket iti tao. Linia wenno linlinia a nagbalinen a linabag ti conversation, panagadal, panagsukisok; saan laeng nga arkos iti bibig no dipay ket panirigan ti biag no diman ket maysa a silaw iti dana ti biag. Linia ti daniw a nagbalinen a linia ti panagabel ti panagbiag.
Nalabit nga idi pay la ngata angged agingga iti agdama ket nangnangngegmo dagitoy a linia. Nalabit pay nga us-usarem ngata pay a kas ramen iti tungtongan wenno binatog dagiti inka insawang a balikas. Ket agsipud ta nangngegmo idin daytoy, isu nga agrehistro met iti utekmo ket inton agibbetka iti balikas, daytoy met iti inka sakduen a yaon. Pagangayanna, nagbalinen nga arkos wenno linabag iti bibig. Nagbalin a gagangay a ramen ti isawang.
Kas koma daytoy: Home, sweet, home…!
Maysa a kanta. Daniw met ti liriko ti sonata. Ania a daniw-kanta ti nagtaudanna daytoy a linia? Asino ti nangsurat idi daytoy? Idi nalabit a ditay pay naiyanak wenno dipay naiyanak dagiti dadakkeltayo? Saan kadi a sangkasaotayo no kua ti home sweet home no panagaawiden. Kadagiti makaammo a linia ti daniw daytoy, nasayaat. Ngem ad-adu la ketdi ti saan a makaammo. Lalo manen nga ad-adu iti saan a makaammo no ania ti paulo ti daniw wenno asino ti mannaniw. Sakbayna a suratek daytoy, ammok aya a linia ti daniw daytoy? Suraten dagitoy a linia wenno linlinia ti daniw a nalatak ket iparang metten ti author ket maimutektekan iti kinalaingna a kas mannaniw lalo no agbingi ta isem ken agsala ta ulo. Sumagmamano laeng a linia/linlinnia ti immortal a daniw iti intay taldiapan.
Isu daytoy ti punto wenno panggep daytoy a sinukisok.Mangiparangak man iti sumagmamano.
1. O Romeo, Romeo! wherefore art thou Romeo?
Deny thy father and refuse thy name;
Or, if thou wilt not, be but sworn my love,
And I'll no longer be a Capulet.
Manipud iti play a Romeo and Juliet. Sinurat ni William Shakespeare.
Nawaya ni ayat. Uray iti nagbaetan dagiti agsususik a pamilia (Capulet ken Montague). Panawen man ti gubat, peste, sakit wenno aniaman a didigra saanto a maibalat ni ayat, agrusingto latta kadagiti puso nga ammona iti agayat ken paayat.
Aniaman a tuok ken rigat, rumimbawto latta ni ayat. Aniaman a kinadangkok ken aramid ti Sipnget, dumteng ket dumteng nga agsaknap met ni Lawag, ta kankanayon a makinrabaw wenno agballigi ti Lawag kontra Sipnget.
Ti ayat, balbaliwannat’ lubong, ngem saanen nga agbalbaliw ti lubong no awanen ti ayat; ngem no addanto pay la puso a pagubbogan ni Ayat, adda latta namnama; kadagiti awanan puso, awanen iti namnamaen a talinaay ken kappia kadakuada ta awan metten ni ayat.
Ahuu…! No agay-ayatka, di adda talinaay ken kappia; iti kabaliktadna, riribuk a!
2. How do I love thee? Let me count the ways.
I love thee to the depth and breadth and height
My soul can reach, when feeling out of sight
For the ends of Being and ideal Grace.
I love thee to the levels of everyday’s
Most quite need, by sun and candle light.
I love thee freely, as men strive for Right;
I love thee purely, as they turn Praise.
I love thee with the passion put to use
In my old grief’s, and with my childhood faith.
I love thee with love, I seemed to lose
With my lost saints,-- I love thee with the breath,
Smiles, tears, of all my life!-- and, if God choose,
I shall but love thee better after death.
Nagganas a daniwen, diuli!
Kasta a ti panangiyebkas ti panagayat iti ay-ayaten!
Isu a makuna a saanto a maumag daytoy a daniw. Isu a no maminsan ket mausar met ken pay dagitoy a binatog a kas whispering sweet nothing kadagiti agayan-ayat. Makapakiki a balikas-ayat nga awan met ti agaon a balikas.
Ania la ketdin, adda bukod a lenguahe ti mata, saan a maisurat, saan a maibalikas ngem nalawlawag pay ngem agmatuon nga init, isu dayta whispering sweet nothing. Adda bukod a lenguahe ti rikna, nalawag a maawatan ti dua a puso a napagmaymaysa.
Binatog ken binnatog ti daniw a manipud idi naputar agingga ita ken iti masakbayan ket agtultultuloy iti inna pannakaiyebkas.
Wen, saan a rukoden ti ayat. Dinto marukod ti ayat. Di matukod.
Ket dayta a panagayat, iti panangiyebkas iti panagayat no kasano ken nakasamsam-it iti lapayag. Makapabaknang iti puso. Isu ti puon ti ganaygay ken inspirasion. Isu a no insungbat ni ay-ayatem a kalpasan a dinamagmo kenkuana no kasano iti panagayatna kenka, ket insungbatna:
How do I love thee? Let me count the ways.
I love thee to the depth and breadth and height
My soul can reach, when feeling out of sight
For the ends of Being and ideal Grace.
I love thee to the levels of everyday’s….
Ngem ania itayen ti paulo ti daniw? Malagipmo? Ammom? Dayta ket…!
Asino itayen ti author ti daniw? Malagipmo? Wenno talaga a dimo am-ammo?
Manipud daytoy iti maika-43 a soneto iti SONNETS FROM THE PORTUGUESE ni Elizabeth Barret Browning.
Naglaing, ania?
3. To him who in love of Nature holds
Communion of visible forms, she speaks
A various language…
Linia manipud iti atiddog (ngem di isu ti kaatiddogan) a daniw maipapan iti kinasirib a panagbiag iti rabaw ti daga manipud iti daniw a THANATOPSIS ni William Cullen Bryant.
Maysa a palagip, ti agaramid iti kinaimbag ket agapit met laeng iti kinaimbag. No ania ti immulam, isu met laeng a ti apitem, ta di met agbunga iti papaya ti mangga, saan?
Maysa a palagip wenno panangiladawan ti kinapudno, a, ti wenno dagiti isawang ti maysa a tao ket kaiyariganna iti nakaparsuaan. Iladawanna met no ania a klase ti “nakaparsuaan” dayta a tao. Iladawanna ti “kinatae” wenno kinatao. Saan kadi? Kinatae, kunami a Cordilleran Ilokano no saan a makatao ti ugali, aramid, panagsasao, panagpampanunot ken tabas ti maysa a tao.
Mayat man, saan?
4. She walks in beauty like the night
Of cloudless climes and starry skies;
And all that’s best of dark and bright
Meets in her aspect and her eyes;
Thus mellowed to that tender light
Which heaven to gaudy day denies.
Ania ket a panangiladawanen iti kinalibnos. Maysa a panangiladawan iti nakain-inosente wenno saan pay a naparsiakan iti basol! Maysa a dayag a rumbeng la unay a pagrukbaban, ayaten ken “kapipintasan” amin a banag a sumangbay iti biag ni manong.
Maysa a gameng!
Nagganas ket a daniwen, diuli!
Manipud iti daniw a She Walks in Beauty ni Lord Byron wenno George Gordon Noel Byron ti buniagna.
5. Water, water, everywhere,
And all the boards did shrink;
Water, water, everywhere,
Nor any drop to drink.
Maipalagip la ket ngarud ti Barko ni Noe (Noah’s Ark). Ken ti binatog ti Nasantoan a Surat, a “nasken iti intay panagridam” a kankanayon. Ta amangan no dumteng ti “panagtutudo” ket pasigto laengen a danum ti makitam ngem awan pay iti mainummo.
Iti ababa a pannao, naladawton ti amin.
Ta adda aya ngarud met umuna a babawi no di kanayon a maudi? Ngarud a…!
Isu a nasken met ti panagridam iti biag. Isu a nasken met ti kankanayon a pannakimaymaysa iti sidong ti Namarsua.
Maipalagip pay daydiay pangngarig maipapan iti “Sangapulo a Babbalasang a Nakaiggem iti Pagsilawan” iti Nasantoan nga Ebanghelio. Lima kadagitoy iti nasirib. Lima met iti kuneng wenno munnel. Dagiti masirib, nangitugotda reserbada a lana. Dagiti kuneng, awan ti intugotda. Inurayda iti idadateng ti Nobio. Idi dimteng ti Nobio, naibusen ti lana pagsilawan dagiti kuneng. Simmurot dagiti lima a babbalasang a mamasirib iti nobio iti uneg ti Balay. Dagiti lima a kuneng a babbalasang, tuktokda a tuktok iti ridaw ti Balay, ngem saandan a makastrek. Ngamin, kuneng dagitoy a babbalasang.
Nasken met iti kinasirib iti panagbiag. Saan laeng a ti pisikal a bagi ti taraonan no dipay ket kangrunaanna ti kararua ken panunot. Kastoy ti kaipapanan daytoy a daniw, ti panagridam ti “idadateng” no ania ken asino dayta a dumteng.
Kadagiti mamasirib, ammoda no “ANIA” ken “ASINO” ti dumteng itoy a daniw.
Pangatiddogen daytoy a daniw. Napauloan iti THE RIME OF THE ANCIENT MARINER a sinurat ni Samuel Taylor Collidge.
Inyarig ni Collidge ti biag a kas maysa nga agdaldaliasat iti baybay. Isu a mabasa met laeng ditoy a daniw daytoy a linia:
The ice was here, the ice was there,
The ice was all around:
It cracked and growled, and roared and howled,
Like noises in a swound!
Korek! No dumteng ti panungpalan ti lablabiden ni Collidge itoy a daniwna, no danum, danum, no yelo, yelo. Isu a nasken a sagaanaan dayta a pagteng.
Ta no dumteng dayta a panawen, awan ti makan, awan ti mainum, ngem agnanayon a sibubussog ken dinto pulos mawaw dagiti masirib; ket dagiti kuneng addada met sadiay pasig nga apuy.
Nagpintas ket a daniwen, saan?
Adda pay ti kastoy a liniana:
Farewell, farewell! but this I tell
To thee, thou Wedding-Guest!
He prayeth well, who loveth well
Both man and bird and beast.
Di isu met laeng daydiay pangngarig iti Nasantoan nga Ebanghelio, saan? Ti maipapan iti sangapulo a babbalasang a nakaiggem iti pagsilawan a mangur-uray iti nobio. Ta imbitado iti kasar dagitoy a babbalasang.
Iti daniw Collidge, amin met a tao ket imbitado iti kallaysa. Ket nagdaliasat pay iti taaw, let-ang ken adayo a lugar dagiti naimbitaran.
Ti naimbitaran ditoy ket ti tao, ti ayup, dagiti bilbillit, nakaparsuaan ken amin a pinarsua.
No dumteng ti panagkallaysa ti Nobio, dagitinto laeng “mamasirib” iti sumurot iti uneg ti Balay.
6. The Worldly Hope men set their Hearts upon
Turn Ashes--or it prospers; and anon
Like Snow upon the Desert’s dusty Face,
Lighting a little hour or two--was gone
Whoa! Salbag met. Naguunegen a binatog! Puonay metten dipay mabatok met dagiti agdardaras nga agngatingat iti mani a kas kaniak. Passed…!
Ala, adtoy ti nalaglag-an a binatog. Iti isu met laeng a daniw. Kunana man:
Ah, make most of what we yet may spend,
Before we too into Dust descend;
Dust into Dust, and under Dust, to lie,
Sans Wine, sans Song, sans Singer, and -- sans End!
Tapok iti tapok. Sika a nagtaud manipud iti tapok, agsublika met laeng iti tapok ta nagtaudka la ngarud iti tapok.
Pinatapoknan dagiti balikas, napalalo no dimo pay la natapokan, este, naawatan! He-he…!
Napalalo no dimo pay la malagip dagitoy a binatog. Lalo no sika ket maysa a Romano Katoliko, a tinawen a maki-Mierkoles de Kurkuros. Daytoy ket ti yebkas ni apo padi wenno ti lay minister sakbay wenno kabayatan nga ugesanna iti krus babaen iti dapo ti muging.
Korek! Manipud daytoy ken ni Omar Khayyam iti quatrain (saggapat a linia) a napauloan iti Rubaiyat. Maysa a poet, mathematician ken philosopher. Ti kilokilometro y miliamilia a naganna ket Ghiyath al-Din Abu'l-Fath Umar ibn Ibrahim Al-Nishapuri al-Khayyami Omar Khayyam. Whoaa! Maangsan pay datao a mangibalikas met, puonayen….!
Ngem ammom ngarud no asino iti nangipatarus iti English daytoy, alaman, tapno makagteng iti amin a suli ti lubong?
Ammom ngarud no maikamano a quatrain dayta? Ala man?
Ni nalatak a mannaniw Edward FitzGerald ti nangipatarus iti English.
Maika-14 met a quatrain dayta immuna a nadakamat. Ket maika-24 a quatrain dayta maipapanen iti “dapo”.
Kunana pay iti maika-64 a quatrain.
Strange, is not? that the myriads who
Before us pass’d the door of Darkness through
Not one returns to tell us the Road,
Which to discover we must travel too.
Ket adda pay aya ngarud met ti natay nga agungar tapno ipaduyakyakna iti kinapintas iti napananna? Ket adda pay aya natay nga agsubli tapno ibagana kenka ti “Hi…!” wenno “Hello…!”
Awanen a. Ngamin, addan idi nagungar ken natay a nangpasimudaag a ti matay ket agungarto met ket agturongto met sadiay napanan ti nagungar wenno saan iti lugar a kabaliktadna.
No dimo maawatan, ay, ket, adda la ketdi a, ti dakkel a parikutmo a nasken nga ibirokam iti sungbatna iti kabiitan a panawen.
7. Truth from lips prevailed with double sway,
And fools, who came to scoff, remained to pray…
Doble kara! Saan amin a mangiyik-ikkis ken Jesucristo, maka-Cristo, dina pay la kunaen met! Nagadu ket a palpalikawen! Makapasardeng iti panagngatingat iti kinirog a mani.
Kasla daydiay nay, naakusaran a reypist iti estudiante. No apay ketdi dagiti sinalbag a kasalbagan a disipulosna ket “regaluanda” ni bossing iti karissabong. Pinatayda piman ni karissabong kalpasan a pinagumaan, ket karaman pay ti nobiona. Idi maakusaran, kunam la santo a kasantoan kadagiti amin a santo. Kunam la no relihioso kadagiti amin a relihioso. Ngem ti agdadata a kinapudo, adda itan sadiay New Bilibid Prison nga ikarkarona ti inna nagbasolanna.
No apay ketdi a, a ti tao ket kalpasan a nagbasol, ket kunam la no urbon ti karnero. Kararag a kararag iti pannakaisalakan. Ipakitana a maysa a relihioso. ipakpakitana a nakasingsingpet. Ngem am-ammo met isuna a singpet-kiteb!
Adda pay dagiti ipabuyana kampay idi iti inna panagkararag. Tapno kunaen dagiti makakita a maysa a nataknengen a tao ken relihioso a tao.
Mayat met a daniw, saan? Makapasinal-it a daniw ken makapakudkod iti teltel, he-he…!.
Daniw daytoy ni Oliver Goldsmith manipud iti Paulo a THE DESERTED VILLAGE.
Nagpanawan. Wenno pinanawan a kinatao. Kinatao a nagbalin a ‘kinatae’. No asino ti nangpanaw wenno pimmanaw, ay, ket, agridamka a, tapno maammuam!
8. Let not Ambition mock their useful toil
Their homely joys, and destiny obscure;
Nor Grandeur hear with a disdainful smile
The short and simple annals of the poor.
The boast of heraldry, the pomp of power,
And all that beauty, all that wealth, e’er gave,
Await alike the inevitable hour
The paths of glory lead but to the grave
Daytoy man a! Daytoy koma iti maibasa nga inaldaw kadagiti agaapa a politiko iti gobierno bareng no maawatanda. Agaapada gapu iti tongpats iti proyekto, porsiento wenno kickback. Ngem diak la ammon no maawatanda…
Saanmo a maitugot ti kinabaknangmo ken kinabilegmo no tangtangademon dagiti barsanga! Ania la ketdin…
Daytoy ti kunana, la ketdi a!
Lalo kadagiti “mamasirib” a mangar-aramat ti nagan dagiti umili, dagiti nakurapay nga umili, para laeng iti bukodda a pagimbagan ken ti pannakapabileg pay ti bilegda. Daydiay man kaykayatda no adda kalamidad ta inseghida nga umay iyarayat ti dua kilo a bagas, dua noodlers ken dua lata a sardinas. Ibaga a dayta ti personal a tulong. Ngem sadino naggapuan dayta nga inpaayna? Iti calamity fund! Ti calamity fund nagtaud a mismo kadagiti umili nga agbubuis! Siempre pay, maikkat ketdin dayta tongpats.
Manipud daytoy iti daniw a napauloan iti ELEGY WRITTEN IN A COUNTRY CHURCHYARD ni Thomas Gray.
Nakabakbaked nga ehemplo iti elehia a daniw.
9. Stone walls do not a prison make,
Nor iron bars a cage;
Minds innocent and quiet take
That for an hermitage;
If I have freedom in my love
And in my soul am free,
Angels alone, that soar above,
Enjoy such liberty.
Daniw maipapan iti wayawaya. Ti pudno a wayawaya. Kas kawaya dagiti Anghel sadi langit.
Manipud ken ni Richard Lovelace iti daniwna a napuluan iti: TO ALTHEA, FROM PRISON.
Adu dagiti dandaniw idi dekada 70’s ken early 80’s a kastoy, dagiti protest art. Uray ni Ilokano, tinapoganna met daytoy.
Apay a nasken met a di baybay-an ni mannaniw ti kastoy a dandaniw? Ngamin, ni mannaniw ket para aywan iti kultura, ti gimong wenno sosiedad amangan no ramesen dagiti mananggundaway. Kas mannaniw, responsibilidadna met nga aywanan ti kultura tapno di maidayday a tagilako sadiay merkado.
10. To say why gals act so and so,
Or don’t, ‘ould be persumin’;
Mebby to mean yes an’ say no
Comes nateral to women.
Wen, ngarud a! Kasta a talaga dagiti babbai, lalo dagiti in love. It’s changeable as the weather. Agbaliwbaliwda a kas iti panawen. Ahu…! No dimo maawatan, dimo matiliw ti “wen” ni ading wenno makantiawanka iti: kuneng, sana ipanalpaak ti di-barot a sinelasna iti rupam! Sobra met, saan, saan a daydiay pimmanalpaak iti tsinelas no di ket sika ti kunak, sobra met a kinakapuymon a pumik-ap ti maiparparipirip wenno paludip.
No wen, kunana, saan gayam.
No saan, kunana, wen gayam.
No addaka iti sangona, kaguranaka.
No dinaka makita, agsangsangit la unay ti unegna, no di pay ket agdardaran ti pusona.
Haynaku, dimo maawatan? Maysa laeng ti agdadata a kinapudo: She’s in love with you, kuog!
Met la gayam! Aysus, narigat-a-saan a maespeling…! Paggunayem met ngamin dagita imam ken ramaymo a; amangan no adda makakita kunana, di inkay dagus aglemmeng tapno awan makakita, ket bukbukodyo ti lubong! (Tse! Laklakayan a durgi, mangisuroka metten iti minomono ken dinadagmel, losngi…!)!
Daytoy a karirikna dagiti babbai ket natiliw la unay ni mannaniw a ni James Russel Lowell itoy a daniwna a napauloan iti THE COURTIN’
Korek! Maysa nga Slang, isu a madlaw ti ispilingna. Ngem kasta a talaga ti pannakaisurat ti Slang. Damagem kaniak no apay?
I dunno why! Mebby, such is such! Niber mayn da ispeling, as long as you gat da idea!
Adun ti nabasbasatayo a libro a nasurat iti Slang lalo kadagiti pakasaritaan wenno sinurat dagiti Native Americans (i.e. Seminoles, Indian Americans, etc.)
Ngem napintas a daniw, saan?
11. Come live with me and be my Love,
And we will all the pleasures prove
That hills and valleys, dale and field,
And all the craggy mountain yields
Korek! Manipud iti The Passionate Shepherd To His Love ni Christopher Marlowe. Ni paboritok a Marlowe.
Daniw no kasano nga iparikna ken ni dungngo iti kinadungngo.
Daniw-ayat a dinto agkupas. Padasenta man ti agdaniw iti nalag-an a balikas…
Intan, Dunngngo, maturog iti saklot Bulan
Agpungankat’ takkiag, agulestat’ puraw nga ulep
Aggiddanta nga umagep iti pannakaituglep
Ken mangnanam iti biag a sipepennek…
Anian…!
12. Woodman, Spare that tree!
Touch not a single bough!
In youth, it sheltered me,
And I’ll protect it now.
‘Twas my forefather’s hand
That placed it near his cot;
There, woodman let it stand,
Thy axe shall harm it not.
Hoy, total log ban! Diaske, dagitoy a Salibadiok! Amangan no selective, kunkunayo manen, ngem kalboenda met aminen a bambantay. Agpipinnabasolkayonto manen no mapasamak manen iti didigra gapu iti panagpukan iti kayo.
No saankayo a napnek iti daniw a THE TREE ni Alfred Joyce Kilmer, adtoy ti daniw a yebkas dagiti annak! (Natakneng a lalaki ni Joyce Kilmer…)
Para iti masakbayan dagiti annak ken sumarsaruno a kaputotan, isu a denggen koma ti timekda, itoy a daniw ni George Pope Morris a napauloan iti WOODMAN, SPARE THAT TREE!
Pukankayo a pukan iti kayo, inton bumales da Flashflood, Landslides, Rockslides, Mudslides ken iraman payen ni Trashslides, agtitinnudokayto manen wenno iyarayatyonto ti dua kilo a bagas NFA, dua a nodles ken dua lata a sardinas a pangpabanglo ti nagan wenno pangappan iti banniit tapno makaliwliw iti ad-adu a botante. Hmp…!
13. ‘Mid pleasures and palaces though we may roam
Be it eve so humble, there’s no place like home!
A charm from the sky seems to hollow us there,
Which, seek through the world, is ne’er met with elsewhere.
Home, home, sweet, sweet home!
There’s no place like home!
Sadino man a suli ti lubong iti pakadanonam, dimonto malipatan ti pagiliam. Home, sweet home.
Uray no sika iti kalayogan iti amin a nalayog, saanmon a maliklikan iti kinaadda ti ramotmo iti uneg ti daga. Ha-ha-ha! Home, sweet home!
Napateg ti maysa a kaamaan, ta ditoy ti pundasion ti pamilia. Home, sweet home.
Sika a tao, maysaka laeng nga agbanbaniaga ditoy lubong. Agawidkan. Ngem ammom kadi no sadino ti pagawidam? Sadino a taeng iti sumangbayam?
Daytoy man ti daniw ni John Howard Payne manipud iti daniwna a napauloan iti HOME, SWEET HOME.
Daniw met gayam daytoy! Maipapan iti panagawid—iti literal man a panagawid ken saan a literal.
14. The world recedes-- it disappears;
Heaven opens on my eyes, my ears
With sounds seraphic ring;
Lend, lend your wings! I mount, I fly!
O Grave where is thy victory?
O Death! where is thy sting?
Nagganas a daniwen, diuli!
Wen, agkupas ti lubong ket agpukaw. Ngem no nalukaten dagita matam ken lapayagmo iti kankanta sadiay Langit, dinakanto met abaken ni Patay.
Manipud daytoy iti daniw a The Dying Christian To His Soul ni Alexander Pope.
15. O lift me from the grass!
I die, I faint, I fail!
Let thy love in kisses rain
On my lips and eyelids pale.
No naitiklebka, bumangonka. Saanka agpatay dita nakaitiklebam. Ta no dika bimmangon, ditamon a matay, ket saanka met nga agballigi.
Napateg man ditoy ti panagballigi itoy a daniw.
Try and try until you succeed.
Daytoy ket daniw ni Percy Bysshe Shelley, a napauloan iti LINES TO AN INDIAN AIR.
Dagiti pannakaitikleb iti biag ket dagiti pagrukodan ti balligi.
Isu a kuna ni Michael Jordan: “Adun iti nakapaayak, isu a nagballigiak.”
Awan ti nagballigi a saan nga immuna a napaay.
17. For of all sad words of tongue or pen,
The saddest are these: “It might have been!”
Ha-ha-ha! Hu, ha-ha-ha! Daytoy man a linia ti daniw ti nangdurog kaniak a suratek daytoy a reserts! Pagpalnedan ti oras…
No koma!
No koma!
No komaaaaaaaaaaa!!!!!!!! Sinalbag…
Nagadu ket a no koma, ngem pasig met amin a sao, awan iti aksion.
Isu nga inaksionakon a, hehehe!
Dagiti nalalaing a mannurat, a makitsiksikan ken ni Abraham, ngem dida pay naaramid ti obra maestrada, intugotda iti tanemda ti obra maestrada. Dida imbati ditoy daga. Sayang…
Iti maysa nga editorial iti TNM, nadakamatko met a dumtengto ti panawen ken ni mannurat nga adda ti suratenna a pangibukbokanna iti panawenna. Isunto dayta ti obra maestrana.
Diak pay nasurat ti obra maestrak, ta diak maibukbok ti panawenko iti kayatko a suraten. No koma ta masuratkon…
No koma…!
No koma.
“It might have been!”
Ngem ammom kadi no ania ti paulo daytoy a daniw?
Ammom no asino ti author daytoy a daniw?
Ni Emma Hart Willard ti authorna.
MAUD MULLER ti paulo ti daniwna. Maika 105-106 a linia.
Dagitoy ngarud, dagiti sumagmamano laeng nga immortal a linia ti dandaniw.
Dagiti gapuanan dagiti mannaniw nga achmeist, symbolist, constructivist, imagist ken dadduma pay.
Achmeism -- a poem that against symbolism, it objected to the mysticism and vagueness of symbolist poetry and called for CLARITY, PRECISION and CONCRETENESS. He also emphasized the virile and heroic aspects of life. Ni nalatak Ezra Pound, a taga Idaho, USA ti nangadawak dayta termino achmeism iti librona “I Remember”.
Daytoy man ni mannaniw a, a no agdaniw ket nalawag (clarity), ababa (precision) ken namsek (concreteness). Saan nga agaramat iti symbolismo wenno ania. Saanda laeng a naramenan iti nakabilbileg a balikas no di pay ket nakabilbileg a binatog nga agtinnag iti nakabilbileg a daniw. Adu nga Ilokano iti agdandaniw iti kakastoy, lalo kadagiti agdadamo.
Symbolist -- daytoy daydiay man agdandaniw iti maysa a banag a dina met ibaga no ania dayta ngem iti mugingmo ammom nga isu ngata dayta ti dandaniwenna wenno isu a talaga awanen iti sabali pay. Kasano ket piningilpingilna laeng ti panangiladawanna. Pininingpiningna. Saanna nga inderekta a kas iti achmeist. Dagiti balikasna ket nakaun-uneg a masapul nga agagdanka iti nakangatngato tapno masibbol ti kayatna a sawen, wenno nasken a batokem iti katukottukotan a laem ti panangawatmo tapno maammoam ti ibagbagana.
Iti ababa a pannao, dagiti daniw a narigatmo a maawatan iti maminsan wenno mamindua laeng a panangbasam. Nasken nga imurriam no kayatmo a mammuan ti ibagbagana. No masadutka a mangimuri, saan a para kenka dayta a daniw. Adda ti nairanta a para dayta, adda nakaisangratanna dayta a daniw, saanka a nairaman ta dimo ngarud maawatan.
Imagist --- importante met kenkuana ditoy ti imagery ti daniwna. Adda ti image ti ibagbagana wenno dandaniwenna.
Constructivist --- isuda met laeng dagiti makunkuna a Futurist Poet. Ti masakbayan, ti panawen, lugar, tao ken ti kararua ti ad-adda a lablabidenda nga idandaniw. No nasulitka a mangimuri kadagiti daniwda, saanmo a maawatan. Dimo met maiyaplay iti biagmo ti mensahe a kayatda nga iyallatiw.
Ken dadduma pay a klase ti mannaniw, kailian.
Ala ngarud, kailian, dinardarasko a sinurat daytoy ta innak pay aganger iti balatong, imbag la a pangaldawan, sagpawan iti tultulang-paragpag ti baboy ken kulat (puraw nga uong) ken bulong ti marunggay, imbag la sangpetan dagiti nagiskuela nga appo. No idi naglabas a dekada, sininga dagiti annak ti panagsurat, ngem itan, dagiti met appo! Kasano a maibukbok iti panawen iti obra maestra? ##
Posted by Ka Iddo at 3:52 PM 0 comments
Monday, February 17, 2014
Ti namsek a karakter ken ti pungan a kas behikulo ti nangrugian ken naggibusan ti sarita ken nagsakayan ti palimed, ti panangliklik a mangiladawan iti nalaad a pagteng, ti tema ti sarita, dagiti nagpintasan ti “Ti Palimed ni Katugangak” a sarita ni Aileen D. Serrano, ken nangabak iti Maika-3 a Gunggona, Salip iti Sarita iti Ilokano, 2013 Carlos Palanca Memorial Awards for Literature, Ilocano Category. Adu pay iti nakitami a nagpintasanna ngem dagiti nainaganan laeng ti inkam trataren ken bukitkitan.
Simple laeng ti sarita. Gagangay. Namin-adun a nakabasatayo iti kastoy a sarita. Naulit-ulit, nupay kasta, adda met pangabigna nga isu iti mangipaay iti pannakapnek kalpasan a nabasa.
Lalo ti kaimudingan ni Celia Rodriguez ken ti pungan ti Nanang Ipang, nga isu pay ti nangibun-ay ti isem ken panagtung-ed, naisalsalumina dagitoy a nangpapintas.
No agbasaka iti sarita, lalo no sika ket maibilang nga agpalpaliiw iti panagtulid kadagiti babasaen, sapulen wenno urayen nga adda ti pakaisagudan wenno adda ti banag a mangipaay iti pannakaisab-it iti immatang.
Ania ti signipikante ni Celia Rodriguez iti sarita?
Nadakamat laeng iti apagapaan. Dayta ti rumbeng a mapasamak iti panangiyarig. Isu nga ababa laeng met. Ababa ngem dakkel ti kaipapananna wenno akemna iti sarita.
“Minatmatak ti rupana. Uray agkurkuretreten dagiti pingping ken mugingna, saan a mailibak a napintas ni Nanang Ipang idi kabambanuaganna. Naingpis dagiti bibigna, pangmaratiddogen dagiti kurimatmatna, ken kimmampuso ti rupana. Saan a paatiw ken ni Celia Rodriguez nga artista...”
Inyarig ti autor ti kangrunaan a karakter ti saritana ken ni Celia Rodriguez. Iti pelikula, maysa a signature a kontrabida ni Celia Rodriguez. Saanen a nasken nga iladawan ti kinaasinona ta dayta ti iladladawan ti kangrunaan a karakter, ni Nanang Ipang. Ala-Celia Rodriguez ni Nanang Ipang.
Kangrunaan a karakter, kunatayo manen ta ni la ngarud Nanang Ipang ti masarsarita. Isu ngarud a napauloan iti “Ti Palimed ni Katugangak” ken ti secondary character ket ni Odette, nga isu iti manarsarita.
Ni Odette ket addaan iti karakterisassion a di pulos agbaliw, no ania daydiay inkawes ti autor kenkuana, isun dayta, a saanen a pulos nga agbaliw, natural laeng dayta ta secondary character wenno supporting role. Kastoy ti panangilawlawag ti About.com maipapan kadagiti minor a karakter iti sarita.
A flat character is a minor character in a work of fiction who does not undergo substantial change or growth in the course of a story. Also referred to as “two-dimensional characters” or “static characters,” flat characters play a supporting role to the main character, who as a rule should be round.
Ni ala-Celia Rodriguez a Nanang Ipang, ti addaan iti round character.
A round character is a major character in a work of fiction who encounters conflict and is changed by it, kuna met laeng ti reperensiatayo.
Ni Nanang Ipang, nga addaan iti kababalin a managuyaw, managtagibassit iti manugangna nga ni Odette. Ngem iti udina, agbalbaliw daytoy. Ta timmaud met laeng dagita a negatibo nga aramidna gapu iti frustrations iti arapaapna iti biag. Dayta ngamin pannakapaay ken pannakakeltay iti arapaap ti biag ti gagangay a mamagbaliw iti maysa a tao; ket no saan a maalwadan isu daytoy iti mangikarangukong wenno mangitinnag iti tao iti abut nga awan patinggana.
Kastoy man iti panagbabawi ni Nanang Ipang ken ti pannakaidatag ti frustrations-na iti biag ken isu iti rason no apay a nag-ala-Celia Rodriguez iti tratona ken Odette.
“Dakkel ti nagkurangak kenka, nakkong. Inrantaka a pinaspasakitan idi ta no mabalbalin ket saan koma a sika ti kayatko a maasawa ni Ronnie.” Nakigtotak a nakangngeg iti kinapudno manipud iti katugangak. “Inrantak a pinagsaksakit ti nakemmo ta kayatko koma idi nga agtalawka sakbay a nagkasarkayo iti anakko. Adda Hawayana a yasawami koma ken ni Ronnie ta kayatko koma met a maalanakto idiay Hawaii tapno idiaykamin nga agnaed. Ngem iti panagpaut ti panagdendennayo, nakitak no kasano nga inaywanam ti pamiliayo. Dimmakkel a nasisingpet ken masisirib dagiti annakyo a babbai. Awanen ti mabalinko pay a dawaten.”
Nasayaat laeng ta balitok ti panagpuspuso ni Odette. Balitok a manugang ken ammona a tarabayen ken aywanan ti pamiliana, dayawen ken asikasoen ti nataengan a nakaikamanganna.
Karakter a naibugas iti kababalin dagiti Ilokano. Maysa a tagipatgen (values) a rumbeng laeng a taginayunen ken saluadan. Naisalsalumina ken nanakem a talugading.
Nupay mangrugin iti pannakaisawsawna iti nagduduma a tibnok iti nagduduma a puli ken bunga iti aglawlawna, natayengteng pay laeng daytoy a galad ken ugali ni Ilokano, nga inladawan ti sarita. The gem of the story. Ti tagipatgen nga ibati ti sarita iti muging dagiti riders. Ta no awan daytoy iti sarita, ti literatura ket awan met iti kaimudinganna malaksid iti entertainment. Ti bunga ti arte ket adda latta nga adda ibatina a pagsayaatan, pagdur-asan, mangitag-ay iti kabibiag, mangirugi iti panagbalbaliw no di man isu ti ingpen a ladawan ti humanidad. Ken kanayon nga ipalagip dagiti agpakontes iti panangiladawan iti napipintas nga ugali ken kababalin ni Ilokano. Ket maysa daytoy a sarita a nangiladawan iti manakem a kababalin.
Ket ti met nadungrit a pungan? Ania met ti kaimudinganna iti sarita?
Sizzling hot. Ti pangpaimas iti panagkaldo, nangpananam iti sarita. Nangiruangan iti sarita ken dayta metten a punto iti ayan ti rugi ti nangigibusanna. Isu ti nangipasakayanna ti redeeming quality ti sarita—ti panangallangon, panangsubbot iti nagbiddutan, ti panagbabawi—a rumbeng laeng a mapasamak. Adda subad ti kinaimbag nga aramid. Affirmation ti flat character ni Odette. Affirmation ti round character ni Nanang Ipang—ta no maminsan, saan laeng nga ibaga, ipakita, ken dadduma pay dagiti pammaneknek iti kinasiken ti karakter no di ket maipasango met iti pannakatingiting wenno pannubok ti ikutna a saguday.
Iti panangiparang ti pungan ket lukat, bagi, ken paggibusan ti sarita wenno iti direkta a pannao, ti palimed ni Nanang Ipang. Kastoy man ti pannakaiparang ti eksena.
“Kinepkepanna ti paggugustona a pungan a dina pulos kayat a palabaan uray no kasano iti panangal-allukoymi. Nakarugrugit ken nakaang-angsegen ngem kasla isu ti duayyana no makepkepanna daytoy. Ibagana a saan a makaturog no saanna a rakeprakepen. Apaenna amin a mangig-iggem.”
Iti utek ni managpaliiw a rider, damagenna met iti bagina no ania ti kaipapanan dayta nakarugrugit ken nakaang-angseg a pungan. Dagiti addaan iti mata a panagpaliiw, sublianna ti paulo. Ti ngamin paulo, usually a pakakitaan no ania ti masarsarita. Ania ngamin ti masarsarita?
Ta ania ngamin ti masarsarita? Ti palimed ni katugangak. Ania dayta a palimed? Nasken nga ituloy a basaen tapno maammuan. Isu daytoy iti agserbi a kas sima ti immatang tapno ituloy a basaen ti sarita ta naimulan iti panunot iti kinaadda ti palimed, ken no ania ti relasion dayta a palimed iti pungan. Addan ti sisiimen wenno palpaliiwen ti rider.
Iti panagtultuloy a pannakaibukirad ti palimed, mabasa daytoy nga ad-adda pay a mangpikapik kadagiti agbasbasa.
“Agurayka, anakko,” kinunana. Inyawatna ti nadungrit a salladayna kaniak. “Alaem daytoy ta isu laeng ti mabalinko nga isubad iti adu nga an-anusmo kaniak.
Saanko nga impadlaw ti pannakaalumiimko. Timmakderak a nangawat iti pungan. Immisemak a nagyaman.
Ti balikas a laba ti kangrunaan nga aramiden ti Odette ta dayta la ngarud ti rumbeng koma a maaramid, a kas nadakamat iti pannakailukat, ti kinaadda ti palimed; nga isu iti pannakawarwar ti palimed no ania dayta. Aramiden ngarud ni Odette iti pananglaba iti pungan—iti panangsukatna iti paneksekan wenno seksek.
Ti pannakalukat ti palimed.
“Ngem napaumelak iti naimuttalat kadagiti matak. Maysa a pareha ti balitok nga aritos nga addaan iti bato a diamante a kas kadadakkel dagiti kuko ti kikitko. Adda pay dua a balitok a pulseras, maysa a balitok a kuentas, ken maysa a singsing a diak ammo no ania a klase ti batbato dagiti naimula iti aglawlaw daytoy ta agsasabali met ti maris no maipasir iti lawag ti bombilia. Naglaok a silver ken balitok ti mismo a singsing. Nalabit nga awan ti makaammo maipanggep kadagitoy. Idi mangrugin nga agkapsut ni Nanang Ipang, maysaak a nakaimatang iti panagpengnget dagiti dua nga annakna a babbai. Pinaginnagawan dagitoy ti jewelry box-na a naglaon kadagiti antigo nga alahas a tinawidna pay laeng kano kadagiti dadakkelna.
“Alaem daytoy ta isu laeng ti mabalinko nga isubad iti adu nga an-anusmo kaniak.”
Iti lennekan, naulimek. Ngem no adda maulinigan a babassit nga asug ken unnoy, isu dayta ti araraw ti parsua a sitatakder iti nagbaetan ti aldaw ken rabii, a sakbay a dumteng ti transition mapanawanna koma ti lubong a natalinaay, nga awanan laok a nangisit a babak—ta segun dagiti addaan nawada a muging, dagiti nangisit a babak ti mangpadagsen iti panaglayag nga agturong iti nakaimudingan. Ket ti panagbabawi kadagiti inar-aramid a di maiparbeng lalo iti pada a tao, kadagiti kameng ti pamilia ket adda pay laeng kaimudinganna, a kas ibasar iti pannursuro iti nariingan a pammati; iti sarita, adda daytoy nga araraw-panagbabawi...
“Apo, dimo kadin paatiddogen ti panagtutuokko. Mabainakon ken ni Odette a manugangko a nakaan-anus kaniak uray no saan a nasayaat ti panangtratarko idi kenkuana. Naimbag pay ket isuna ta maserbiannak, ngem dagiti annakko a babbai a di pay makaitured nga umay mangsirip kaniak, ken mangkita no sibibiagak laeng wenno saanen. Idawdawatko laengen, Apo, a saanmo koma a pukpukawen daytoy a kakaisuna a nakemko, ta diak kayat a marigatan dagiti mangtaraken kaniak. Alaennak kadin, Apo, iti kabiitan a panawen...”
Nasaksian ni Odette iti panagkararag-pannakisao ni Nanang Ipang iti Namarsua ket nanggegna ti araraw daytoy. Maysa nga eksena a mangsubok manen ti kabaelan ti Odette nga agdesision iti maiparbeng...
Matukay ket maaringan ti addaan nalukneng a panagpuspuso ta ngamin ti kararag ket personal nga unnoy ken pannakisao iti Namarsua.
No personal a komunikasion, ti kayatna a sawen ket kabukbukodan a preperensia, nga awanan iti inpluensia nga agtaud iti sabali a tao wenno iti banag a nakaited iti motibo a nangigutugot a mangaramid kadayta a banag.
Maitutop laeng iti pannakisarita ti asinoman iti Mannakabalin a Namarsua, aglalo no kaaddan iti ngangitingitan iti panagtabon ti init wenno twilight zone. Aramid daytoy dagiti dadduma pay a relihion a saan a sakupen ti Kristianismo.
Daytoy a paset ti istoria degdeganna ti pammati iti asinoman a napasnek a makabasa. Makaimpluensia ken makapatignay rikna a situasion.
Ta saan kadi a daytoy ti tarigagayan ti amin, ti kinaadda iti kinatalinaay inton dumteng ti panungpalan?
Nabaknang a kapanunotan.
No taldiapan met ti ugali ken tabas ti naretor, ni Odette, adda makita a rason no apay a saan nga agbaliw ti riknana iti nakaikamanganna ta ammona a tingitingen ti mapaspasamak nga isu iti gamuloenna iti inaldaw-aldaw.
“...Impariknana idin kaniak a saannak a kayat a manugang ngem saanko met sinubadan iti gura. Dinayawko ketdi babaen ti panagayat ken panangasikasok ken lakayko.”
Saan a sinubadan ni Odette ti negatibo a nariknana ken ni Nanang Ipang no di ket impariknana, impakitana a natakneng a naikamang. Awan kenkuana ti balikas a ngipen iti ngipen ken kaarngina.
Ammona a basaen ti situasion ken pagsasaadanna isu a kabaelanna a timbengen dagiti pasamak. Nabasana no apay a nadagsen ti rikna ni Nanang Ipang kenkuana ta gapu daytoy iti frustrations wenno arapaapna a makaturpos koma met iti kursona ni Ronnie nga anak daytoy. Gagangay a marikna ti maysa a nagannak dayta ket pabasolenna ti naikamang wenno agdas-al iti naikamang ti gura. Ngem agbaaw met laeng dayta inton maipakita ti panagayat ken panangipateg iti pamilia.
Saan a nagimula iti sakit ti nakem ken saan a nagibalbales.
“Nagpangngaduaak no sumrekak iti kuarto wenno saan. Inkeddengko a baybay-ak ni Nanang Ipang tapno makapagwayas a mangipeksa kadagiti im-impenna. Maawatak a kasapulanna ti sumagmamano a kanito a panagwaywayas tapno makapagpanunot ken mangutob iti nagbanagan dagiti nasayaat ken dagiti madi nga inar-aramidna iti padana a tao. Adu pay dagiti simmaruno a sinasaona ngem saankon a dinengngeg. Kasla inalasko ti bagik a mangsiim ken manguray kadagiti dadduma pay nga isawangna. Umanayen a naamuak nga agbabbabawin kadagiti panangin-insultona kaniak idi nabiitak pay a naikamang kadakuada.”
Ti maysa pay a nakitami a naisangsangayan iti sarita ket ti point of view. Maysa a first person participant. Partisipante wenno supporting role laeng ti akem ti narrator (ni Odette).
Ti maysa pay a first person point of view ket ti “I” wenno “siak” ti kangrunaan a bida. Ni “siak” ti kangrunaan nga agakem, ni “siak” pay ti narrator.
Iti pammaliiwtayo, ti point of view a first person participant ket manmano a mausar iti Ilocano literature. Saan nga ammo no apay. Nalabit a saan a papolar wenno makatikaw. Dagiti laeng makaidasig ti kaipapanan ken pagdumaan ti flat character ken round character dagiti nagballigi itoy a nangusar itoy point of view.
Well written a sarita. Maikari ti naipaay a pammadayaw.
Nabara a kablaaw iti autor! #
Posted by Ka Iddo at 11:43 AM 0 comments
Monday, December 09, 2013
Dagiti Dandaniw Iti Radio
Maipapan iti daniw iti radio. Adu ngamin dagiti tratratarentayo nga isyo iti daniw. Isu nga adu dagiti agsalsaludsod babaen iti email ken iti text.
Iti daytoy nga isyo, sungbatantayo ti text message a naggapu ken ni Leonardo Agunoy iti Dingras, Ilocos Norte, ken dati a kolumnista ti Tawid News Magasin. Agpapada met ketdi iti pakaitarusan dagiti saludsodna iti saludsod dagiti dadduma a nagdamag maipapan kadagiti dandaniw iti radio.
Adda pay laeng aya dandaniw iti radio?
Adda pay laeng met a. Adu pay laeng met a dagiti dumdumngeg iti radio. Nupay addatayon iti computer age, saan pay a nagpukaw dayta iti air waves. Adda pay laeng dagiti sumagmamano a grupo dagiti mannurat iti radio a kas iti Pintek da Agunoy iti Ilocos Norte ken iti Tanap ti Cagayan.
Ti idatagtayo a sungbat ket manipud iti bukodtayo a panirigan ken eksperiensa. Sumagmamano a tawen (1991-1997) a mannurattayo iti radio a mangngegan kadagiti nadumaduma a radio station iti Northern Luzon, saan laeng a dagiti drama ken anunsio, agsursurattayo pay kadagiti dandaniw. Nagdandaniwtayo pay iti radio nga nga inlungalong ti UP Baguio ken NCCA.
Dagiti saludsod...
“Adda kadi makapakatawa a daniw?”
Adda met a. Adu dagiti makapakatawa a daniw. Talaga nga ipasngay dagitoy ti isem no diman garakgak a di magalem. Napipintas dagiti makapakatawa a dandaniw wenno dagiti humorous poem. Mabasa dagitoy kadagiti nagduduma a libro ken agkairawa dagitoy iti net, nadumaduma site ken weblog. I-search laeng ti humorous poem (poetry, poesy). No adda makapakatawa a sarita, nobela, novella, drama ken dadduma pay a sinurat, adda met a iti daniw. Maysa met a genre ti sinurat daytoy.
“Adda ngamin dagiti mangmangegmi a daniw iti radio a makapakatawa ngem ampaw met mensahena…”
Ti intension dagiti daniw iti radio a makapakatawa ket mangray-aw wenno mangpagragsak kadagiti dumdumngeg. Dagitoy a sinurat ket agdepende laeng iti pannakaiyebkas ken panangdengngeg, saan a kas kadagiti naimprenta wenno iti net nga adda pay iti panawenmo a mangsublisubli ken manganalisar a nalaing ti mensahena. Iti radio, maminsan laeng a mangngegan, ket no nalibtawan a naimdengan gapu iti pannakasinga, saanen a magaw-at pay ti umno ken maitutop a pangngeddeng ti kaipapanan daytoy.
Daytoy pannakaiyebkas ken panangdengngeg a behikulo iti pannakaidanon ti daniw ket kunaek nga epektibo unay kadagiti humorous poetry. Ta nalaklaka a matarusan ta nagsakayda kadagiti nalalag-an a balikas.
Ngamin narigat met iti mangparay-aw kadagiti balikas a naadalem unay wenno nasken a batoken pay nga umuna sakbay a magun-od ti perlas a linaonna. Ti agpakatawa, nasaysayaat met laeng no insigida a sumagepsep ti kayat nga ibaga nga awanen ti sabali pay a rikititos, nangruna la unay iti radio.
“Dillawenmi. Maseknankami…”
Nupay adda ti kalintegan iti asinoman a mangiyebkas ti pammaliiwna iti nangngegna, nainsiriban met iti panangamiris no apay a dayta a banag ti mapaspasamak. Wen, agdillawkayo ta maseknankayo, ngem iti itoy a banag, ti behikulo ti pannakaidanon kadagiti dandaniw ket babaen laeng iti panangdengngeg wenno pannakadengngeg—ken segun iti panangibinsabinsam, ti format ti programa ket dagiti makapakatawa a dandaniw ti maipatangatang.
Ipapanko lattan nga adda ti format a sursuroten ken iyaplikar ti programa nga isu dayta ti mangparay-aw. (Ta isu dayta ti kapadasak.) Ket asinoman a mangipatulod iti limmaksid iti format ket agbalin laengen a maikadua a preperensia wenno saan nga isu iti kangrunaan a maibasa ta adda kangrunaan a mangakem kadayta a banag.
No ti format ti radio program ket agpakatawa wenno mangparay-aw, isu dayta ti iyawis ken isingasing met ti management kadagiti sponsors ken advertisers. Dagitoy nga sponsors ken advertisers ket paliiwenda met ken sukisoken no adu met laeng dagiti dumdumngeg kadayta a programa. Ket no maammoan dagitoy advertisers nga adu ti dumdumngeg dayta a programa dita iti pangipananda kadagiti ads. Ta no adu ti dumdumngeg, ad-adu met ti pangiyawisan dagitoy nga advertisers ti produktoda. Ket no manmano iti dumngeg, manmano met ti advertisers a sumrek dita, natural laeng met a. No awan ti advertisers, ti programa ket saan nga agbayag ta matay iti natural death—saan a kimmita wenno kumitkita—awanan iti income, awanan kitaen, useless a negosio no saan a kumita.
Saan a kayat ti management iti programa a saan a kumitkita ta isuda met iti aglugi—bayad iti produksion, ti sueldo ti makinprograma, ti bayad ti kuriente, buis ken dadduma pay. Ket no saan a kumita ti programa kadayta nga oras, ti option ti management ket ti panangbaliwda ti programa wenno panangidiayada dayta nga oras kadagiti block timers. Iti block time, sigurado a kumita ti management, maksayan pay ti production cost. Ta bayadan dagiti block timers ti oras, isu a nalawag ti kitaen ti management. Kadagiti dadduma, karamanen iti kontrata ti bayad ti kuriente, panagdalus wenno maintenance ken dadduma pay.
Ngem no kumita ti programa ket adu dagiti advertisers, siguradoek met a ti oras dayta a programa ket maiyatiddog pay—no maysa laeng nga oras dayta, agbalin a maysa ket kagudua wenno dua nga oras wenno nasursurok pay. Ditada a kumita, adda income dita ket lalo pay a papintasenda dayta a programa babaen iti panangawisda kadagiti listeners—ad-adu a listeners tapno adu pay iti sumrek nga advertisers ken sponsors.
“Ti imasna ikalintegan ti agbasbasa a napintas kano met…”
Dillawenyo ti format ti programa? Natural nga idipensa ni announcer ken ti management dayta ta dita la ngarud a kumitkita. Dita nga agtaud ti income. Ket asinoman a di umayon iti format iti programa saan a maikkan iti importansia ta dayta met ti beddeng ti ipapatay ken balligi.
Ngem no saan a kumita ti programa, agkiddawda ti suhestion kadagiti listeners no kasano pay a mapapintas dayta wenno a mangpanunotda iti pamuspusan no kasano a mailako dayta kadagiti advertisers ken sponsors. No awan latta, agpukaw ti programa ket masukatan iti sabali manen a programa.
Iti daytoy a naibinsabinsa, makita a dakkel ti pagdumaan ti literatura a nagkawes iti entertainment, ta adda iti sabali nga awis a gutad ti panagsina iti ar-arapaapen a ngayed ti kinapintas.
Innayon pay ni Agunoy: “Damagek man no nasken nga agsurat ni mannaniw iti makapakatawa?”
No dayta ti forte ni mannaniw, isu a ti mapasamak. Iti panagsurat iti makapakatawa, ket preperensia ti mannaniw daytan. Iti Tagalog, magustoak dagiti dandaniw-kulom (idi) ni Senador Francisco “Soc” Rodrigo iti Philippine Star, Malaya ken We Forum. Idaniwna iti makaparay-aw dagiti dillawna iti gimong nangruna iti gobierno.
Agsurat ni mannaniw iti marikriknana, paliiw, sirmata, arapaap a di nasken nga agtulad. Nasaysayaat iti magna iti bukod a saka wenno agkarayam no awan saka ta makita dagiti bukod a tugot ngem ti agpasallabay.
Iti nasurok a dua a dekada nga eksperiensa (1986-2008) nga intay itatabuno kadagiti nadumaduma a poetry reading ken yaatendar nga agpaliiw maipapan iti dandaniw kadagiti poetry session, nangaramidtayo iti panagpaliiw, panangidasig ken panageksperimento tapno maamoan ti kinaepektibo ti behikulo nga inaramat. Nangaramidtayo kadagiti panangidasig itoy. Inalisar. Saan laeng a dagita, nagsalsaludsodtayo ti maipapan kadagiti dandaniw kadagiti respetado a mannaniw ken mangisursuro iti akademia.@
Posted by Ka Iddo at 6:01 AM 0 comments
Tuesday, October 22, 2013
Ti Sci-Fi
Nupay nagessemantayo iti nagbasabasa ti kastoy a klase ti sarita ken nobela iti English, ken nanginaw a nasken met a padasen a tapogan daytoy a kinelleng ti panagsuratan; a kabarbaro nga eksperiensa ken panangpalawa iti ammo.
Uray idi saan pay la datao nga establisado a piksionista, inam-amiristayon no kasano iti agsangal iti sarita wenno nobela a science fiction. Isu nga inggaed ti nagsukisok.
Iti intay panagsuksukisok a nabayag, naamiristayo a nakalawlawa met gayam daytoy, saan a maymaysa wenno tallo a klase no di ket nagadu. No awan nakaisigudan a talento a mangimutektek iti masakbayan, ti abilidad a mangipresentar ti naidumduma nga idea nga addaan ibati a pagpanunotan dagiti riders, ken panagkawes iti makaawis immatang, nasken a panunoten pay sakbay a rugian a suraten.
Iti bukodko a panirigan, no awan ibati a pakalaglagipan, malipatan ti sinurat kalpasan a nabasa, nagserbi laeng a kas pagpalnedan iti oras, awan iti nakaisalatan ti imahinasion.
Dayta a rason no apay a naipadpad-eng ti panangtapog daytoy a genre. Nasken a palawaen pay ti ammo maipapan itoy. Nasken a mangiyestablisar iti kongreto nga ammo itoy tapno saan a palpalawpaw ti output. Ket no awan iti pagibasaran ti suraten maipapan itoy, dumteng ket dumteng ti panagkamulaw a mangsurat, pagangayanna, malasado ti maidasar.
Ta ania ngamin aya ti sci-fi?
Futuristic fiction ti dadduma pay a pangawag itoy a sinurat. Panangimutektek ti limapulo a tawen wenno ad-adayo pay a panangsirmata, kastoy ti nakuna ti Carlos Palanca Memorial Awards, ta adda kastoy a kategoria a pagsasalipan. Future setting, maipapan iti siensa ken teknolohia, space travel, ti maipapan iti uniberso, ken maipapan kadagiti sabsabali pay a nagbiag iti sabali a planeta wenno heavenly bodies, mairamanen dagiti sumagmamano nga abilidad iti paranormal—por ehemplo, ti teleportation ket addan a pumaypayagpag iti lubong ti teknolohia—nga itay laeng nabiit, nangsurattayo iti paranormal nga idea, maysa a paranoid fiction manipulated by ghost and underworld story; a kas iti asul a bulan nga intay makabasa.
Ditoy a lumtuad dagiti banag a mangipaay kadagiti pilosopikal nga ideas, nga agkasapulan iti panagsukisok, kasapulan iti atiddog a panawen iti pananginaw itoy. Ta nakalawlawa ti linapogan itoy nga agur-uray pay laeng iti henio a mangsukisok.
Nakalawlawa ti kabangkagan ti literatura. Iti panagsapul kadagiti kabaruanan, ken saanen nga isu ti baro no di laeng pinabaro nga idea ket addada laeng iti suli ti muging ti asinoman a piksionista no la ket nailukatnan ti mata ti kinamannuratna.
Ngem nasken iti panangpili kadagiti linapogan a tapogan no ania kadagitoy iti ipamaysa nga aramiden. Dayta kadi ket gagangay nga idea? Makilaok iti desdes ti kaaduan.
No pagesman iti naisabali nga idea, sumiasi ngarud iti dana ti kaaduan ket mangtakuat kadagiti nagkalaegan a bangkag dagiti idea, pumidut iti maysa wenno sumagmanao laeng, daytay pakapnekam laeng nga awiten nga isu ti ipamaysa a suraten. Ta uray dagiti immuna a nangdesdes iti dana ti piksion ket dagiti laeng kabaelanda ibaklay , daytay no sadino ket kombinienteda, a saan ket nga agkarkaradap ken agkarkarawa iti dana—ta no ania iti ar-aramidem iti dana, isu met dayta ti output a suraten.
Maaninaw iti output iti kinalawa ti ammo ni piksionista iti inlatagna nga idea. Nalawa a kabangkagan ti science fiction, ngem kasapulan ti isip iti nalawlawa met a talento ken pannakaammo iti siensa ken teknolohia, paranormal, kdp. ##
Posted by Ka Iddo at 8:49 AM 0 comments
Subscribe to: Posts (Atom)
eng_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn fur_Latn eng_Latn eng_Latn eng_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn eng_Latn eng_Latn eng_Latn eng_Latn eng_Latn eng_Latn eng_Latn eng_Latn eng_Latn eng_Latn eng_Latn eng_Latn eng_Latn eng_Latn kmb_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn eng_Latn eng_Latn eng_Latn eng_Latn eng_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn eng_Latn eng_Latn eng_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn eng_Latn eng_Latn eng_Latn eng_Latn eng_Latn eng_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn eng_Latn eng_Latn eng_Latn eng_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn eng_Latn eng_Latn eng_Latn eng_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn eng_Latn eng_Latn eng_Latn eng_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn eng_Latn eng_Latn eng_Latn eng_Latn ilo_Latn ilo_Latn eng_Latn eng_Latn eng_Latn hat_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn eng_Latn eng_Latn eng_Latn eng_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn eng_Latn eng_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn eng_Latn eng_Latn eng_Latn eng_Latn eng_Latn eng_Latn eng_Latn eng_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn eng_Latn eng_Latn eng_Latn eng_Latn eng_Latn eng_Latn eng_Latn eng_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn eng_Latn eng_Latn eng_Latn eng_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn eng_Latn ilo_Latn ilo_Latn eng_Latn eng_Latn eng_Latn eng_Latn eng_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn eng_Latn eng_Latn eng_Latn eng_Latn eng_Latn eng_Latn eng_Latn eng_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn eng_Latn eng_Latn eng_Latn eng_Latn eng_Latn eng_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn eng_Latn eng_Latn eng_Latn eng_Latn eng_Latn eng_Latn kmb_Latn ilo_Latn ilo_Latn eng_Latn tpi_Latn eng_Latn eng_Latn ilo_Latn ilo_Latn eng_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn eng_Latn eng_Latn ilo_Latn twi_Latn twi_Latn pag_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn twi_Latn twi_Latn eng_Latn ilo_Latn ilo_Latn sag_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn eng_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn eng_Latn eng_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn eng_Latn ilo_Latn eng_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn eng_Latn eng_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn cym_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn eng_Latn eng_Latn yor_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn eng_Latn eng_Latn