Salaysay ni Melvin Bandonil
Adda manen nabiktima iti panagsidada iti ginittaan a butete sadiay ili ti San Pascual, Masbate. Ti makadakes, isuda amin nga innem a kameng ti pamilia ti nabiktima ken natay. Saandan a nakaadayo pay, naudatalda iti mismon a lamisaan a pangpangananda. Mapapati la unay a kabayatan ti pannanganda iti pangrabii, immepekto a dagus ti sabidong wenno samal ti butete a sindada.
Anian a nakaay-ay-ay ken nakapimpiman a napasamak. Iti laksid dagiti maipadpadamag a mayospital ken matay gapu iti pannakasabidongda a nagsida iti butete, adda latta dagiti sukir ken di mangikankano. Saan a malapdan ida nga agsida.
Ta ania ngamin, aya, ti makagapu? Kinaawan ti masida? Narabaw unay a rason.
Kinatured ken kinamalalaki, kas iti naipadamag nga inaramid dagiti dua a nabartek iti La Union a nagpulotan iti butete? Akikid a panagpampanunot.
Eksperimento wenno pammadas ta adda met madamdamag a nagsida? Napeggad la unay nga eksperimentuen wenno padpadasen ti maipapan iti pakaseknan ti salun-at ta ngamin, agtinnagen a trial and error daytoy isuna laeng ta ad-adu ti biddut ket salun-at ti nakataya a posible pay nga agtungpal iti ipapatay.
Nalatak ngamin ti butete a kas naimas a putahe kadagiti dadduma a pagilian a kas iti Japan, Korea, China ken dadduma pay. Exotic food a makuna. Ngem kas met laeng iti pagilian, naruay dagiti report ti pannakasabidong gapu iti panagsidada iti butete, lalo dagiti saan nga eksperto iti pannakaisaganana.
Kas iti balakad ni Assistant Secretary ti DoH Nemesio Dako, awan pay laeng ti makaammo iti pagilian nga agisagana wenno makabael a mangikkat iti samal ti butete. Isu a nainget la unay ti pammilin ti DOH iti pannakaiparit iti panagsida iti daytoy a lames.
Ti samal ti butete ket masarakan iti dalem, kudil ken bitukana. Iti uneg laeng ti beinte minutos, umepekton a dagus ti sabidong. No awan ti madagdagus a mangtulong iti biktima a maitaray iti ospital, agtinnag a daytan ti rason ti ipapatayna.
Iti ababa a pannao, kas iti kanayon a mangmangngegmi kadagiti addaan iti praktikal a panagpampanunotna, wenno kadagiti addaan iti nasutil ken nagantil nga utek, naim-imas laengen ti agsida iti ‘kadayawan’ amin nga ikan ngem iti butete – kadayawan ta simrek iti uneg ti lata, imbatina pay ti ulona! Kas iti ugali ken kababalin ni Ilokano a no sumrek iti laem ti balay ket ibatina ti sinelasna wenno uksotenna ti sapatosna kas panagraemna iti kinasin-aw ti sumangbayanna a pamilia. Kasta met kano dayta ‘kadayawan’ amin nga ikan. Simrek iti uneg ti lata, inikkatna ti ulona. Isu a naim-imas ken nadaydayaw ti agsida iti ‘kadayawan’ nga ikan ngem ti butete! No masadutka a mangluto, mabalin latta, luktam laeng ti lata, addan naimasen a sidaem! Aglalo no nasilian wenno daytay nakalata iti nalabaga.
Ta ania, ngamin aya, ti talugading daytoy a butete ta makasabidong?
Addaan iti nangato a ramen ti tetrodotoxin wenno tetrodox. TTX ti pangawag dagiti eksperto iti siensia. Awan pay ti natakuatan nga agas wenno pangontra kadaytoy a samal wenno sabidong isu a napeggad la unay ken saan a maitutop a pagang-angawan wenno pageksperimentuan a sidaen.
Masarakan met laeng daytoy a toxic wenno samal kadagiti nagbiag iti danum a kas iti balla, kappi a kuret, ken dadduma pay. Isuna laeng ta nangato ti klasena a sabidong ti agtaud iti butete ta nangatngato pay iti maminsangapulo a daras ngem iti sinaid (cyanide).
Dayta ti gapuna a naungkel a dagus ti nadakamattayo a sangapamilia a taga-San Pascual, Masbate.
Nalatak met ti sabidong ti butete kadagiti agduyos iti voodoo. Ta daytoy ti maysa a kangrunaan a ramen dagiti ar-aramatenda a samal iti papatayenda wenno biktimaenda. Aw-awaganda daytoy iti ‘pulbos ti zombie’ – pulbos a nagtaud a mismo iti butete.
Nagtaud ti voodoo manipud iti pagilian ti Haiti. Maar-aramid met daytoy uray iti pagilian ti Cuba, Bahamas, Brazil, Dominican Republic, ken iti USA, agsipud ta adu idi ti nangisit a tattao nga adipen kadagitoy a pagilian. Mapapati met a praktis daytoy wenno ar-aramaten dagiti taga-West Africa gapu iti inda pannakaadipen (slavery) idi un-unana a panawen.
Uray iti agdama ken modernon a panawen, saan pay laeng a napukaw ti voodoo ta adu latta dagiti vodouisants wenno mangus-usar itoy. Ti pinulbos a butete ti kangrunaan a samal nga ilaokda kadagiti ritualda sakbay nga inda iwayat ti panggepda.
Maibilang metten a relihion sadiay Haiti ken dadduma pay a pagilian ti praktis ti voodoo.
Iti report manipud iti CNN maipapan ti nakaam-ames a didigra ti ginggined sadiay Haiti idi 2010, mabasa daytoy: “At least 45 people, most of them voodoo priests, have been lynched in Haiti since the beginning of the cholera epidemic by angry mobs blaming them for the spread of the disease, officials said.”
Kasta ti kinapateg ti samal manipud iti butete kadagiti vodouisants. Isu a saan koma a gamden a pageksperimentuan wenno pagang-angawan nga aramiden a taraon ta pudno la unay a napeggad a sabidong daytoy.
Naruay ketdi ti butete. Adu a klase. Adu a maris. Ngem nalaka ketdi a madlawan ida ta apaman a masagid ida ket padakkelen-pabussogenda ti boksitda babaen ti angin wenno danum. Padapadada a tumpaw a nakabaliktad iti rabaw ti danum. Daytoy ti nakaawaganda iti butete gapu iti abilidadda a mangpabussog ti tianda. Puffer fish, kunada iti English.
Sadiay lugarmi, idi ubbingkami pay, naruay dagitoy ta pasaray manalida iti panagkalapan, lalona iti panagburak iti rama. Ngem nagbalin ketdi a sutil ken paggagantilan babaen ti panagbibinnarsak itoy wenno innunaan a mangpabussog iti buksit, tinnangkenan iti napabussog a buksit, a no dadduma agtinnag a nakaay-ay-ay ti ikan ta dagiti nadawel ti imana ket inda met tudoken iti aspile wenno siit ti kandaruma.
Awan ketdi ti napuotanmi wenno nasaksianmi a nagsida iti butete ta sipud pay idi angged (time immemorial) ket ammon ti kaadduan nga adda ikut daytoy a nabileg la unay a sabidong wenno samal. Ammo ti kaaduan ta daytoy ti naglasat iti rabaw ti dila wenno nagtitinnawidan a ballaag no di man insuro dagiti nagannak wenno nataengan kadagiti ubbing.
Butete? Samal dayta.
Liklikan a sidaen no dimo pay kayat ti madung-awan!#
ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn eng_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn