Ammuen Pay Daytoy, SAKADA...
Ket Isuda Ngarud ti Nanglukat iti Ruangan ti Paraiso Kadagiti Simmaruno a Kaputotanda...
Wednesday, December 27, 2017
SILVESTRE PEROS, SR.: Kinapateg ti Ayat ken Pannuporta Kadagiti Annak
KADAGITI annakna a lallaki ken manugangna a babbai, kaay-ayoda nga awagan iti "Tata," dayta ni Silvestre Peros, Sr.
Sakbay ti Baro a Tawen, Disiembre 31, 1916, nayanak ni Silvestre idiay Santo Domingo, Ilocos Sur. Nayasawa ken ni dati Herminia Torricer, karrubana. Narigat ti panagbiag dagiti ag-Peros. Agtrabaho ni Silvestre kas maysa nga agpampanday tapno maitedna ti suporta iti pamiliana, a supusopan ti bassit a mateggedan ni Herminia kas agtagtagilako.
Idi tawen 1945, simmangpet dagiti Sakada recruiters iti Filipinas manipud iti Hawaii tapno mapan agala kadagiti ubbing ken napigsa a lallaki nga agtrabaho iti plantasion ti kaunasan ken kapinyaan. Inawat a siraragsak ni Silvestre dayta dimteng nga opurtunidad. Nagpirma ti kontrata uray ti kasukat daytoy iti panangpanawna ti ubing nga asawa ken dagiti annakna, da Greg ken Nenita.
Nagrubbuat iti Filipinas manipud iti Puerto ti Salomague, Ilocos Sur, idi Enero 1946, babaen iti nagluganna nga S.S. Maunawili a barko. Inesponsoran ti HC & S ni Silvestre. Ket apaman a nakasangpet iti isla ti Hawaii, nagnaed iti Camp 13, Maui. Kinabbalayna dagiti sumagmamano a sakada. Nagtrabaho daytoy a kas fertilizer maintenance-man ken irrigation system maintenance-man agingga a nagretiro iti trabaho idi tawen 1978.
Para ken ni Silvestre, naliday ti kapadasanna a panagbiag iti kampo gapu ta kailiwna unay ti nabati a pamiliana. Ket iti bulan ti Hulio 1946, sinaruno ti pamiliana ni Silvestre iti Hawaii . Maysa ti pamilia ni Silvestre kadagiti nagindeg iti Camp 13 ti daydi a tiempo.
Idi 1950, nagdesision da Silvestre ken Herminia a nasaysayaat a lugar iti Filipinas ti pagdakkelan dagiti annakda. Inyawidna ngarud ti sibubukel a pamilia a nagsubli idiay Filipinas, kalpasanna, nagsubli met laeng iti Hawaii nga is-isuna.
Kadagidi a tiempo, ekspektaren met idin ni Herminia nga ipasngayna ti anakda a lalaki. Nayanak ngarud ti maysa a nalungpo nga ubing ket pinanagananda iti Silvestre, Jr. Ti kinapudnona, ti ammoda idi mayanak daytoy iti barko a naglugananda a nagsubli iti Filipinas. Ngem iti Santo Domingo ti nagpasngayanna idi Enero 3, 1951.
Manipud ubbing agingga iti agtutubo, dakkelen dagiti annak da Silvestre ken Herminia, isut' gapuna a nagdesisionda a napimpintas a maimatanganda nga agpadpada ti panagdakkel dagiti annakda.
Ket kalpasan ti siam a tawen, idi 1960, nagsubli ti sibubukel a pamiliana iti Hawaii malaksid laeng ken ni Aurea gapu ta addaan asawa daytoy iti dayta a tiempo, ngem nakapan met laeng iti Hawaii kalpasan ti sumagmamano a tawen. Kalpasan ti panagsublida iti Hawaii, nagnaed ti pamilia iti Camp 4. Naipasngay ti anakda a lalaki, ni Jesse, idi Marso 19, 1962. Manipud kampo kuatro, immakarda iti numero 6 increment gapu ta mannarimaan idin a rebrebbaen ti HC & S ti nasao a kampo.
Naragsak ni Silvestre iti panagtitiponda nga aggagayyem iti old Kahului Shopping Center. Agay-ayamda iti baraha, checkers ken hanafuda iti sirok ti kayo ti monkeypod.
Kaay-ayo pay ni Silvestre ti agatendar iti "biangan" [cockfight] a kaduana ti gayyemna, ti Dios-ti-aluadna Mr. Jesus Tesoro, maysa met laeng a sakada, kas paborito a pangibusan ti oras. Sabali laeng ti kinalaing ni Silvestre a mamukis. Kaaduanna, isu ti mamukis ti buok dagiti gagayyemna.
Agpada a manangipateg ken managayat a nagannak da Silvestre ken Herminia. Iti naminsan, adda nakakita ken ni Herminia a naggapu iti Swap Meet a bitbitna ti bay-ong ti nagduduma a prutas, natnateng, kappi/rasa ken ikan. Magustoan ni Herminia ti mapan kadagiti pagtaengan dagiti annakna tapno agparut daytoy iti ruot. "Napintas daytoy a watwat ti bagi," kunana.
Naparaburanda Silvestre ken Herminia iti innem a community-minded ken church-oriented nga annak:
*Ni Aurea Tagorda ti inauna. Nayasawa iti Dios-ti-aluadna a Reynante Tagorda. Maysa a retirado a Medical Records employee iti Hale Makua. Agktibo daytoy kadagiti sumagmamano a Filipino Community Clubs. Lima ti annakda kadaydi nagawan nga asawana. Isu da: Vic [Joanne], Gene, Leilani [Marcus] Badley, Robert [Mary Jane], Richard [Carolyn], ken 13 ti appokoda.
*Maikadua ni Nenita. Retirado a cook iti Hale Makua ken nayasawa ken ni Rogelio Evangelista, retirado nga empliado ti Hawaiian Telephone Company. Agpadada nga aktibo iti Veterans Activities kasta met iti Filipino clubs ken iti Good Sheperd Church. Maysa ti anakda, ni Edward [Sannah, ken dua ti appokoda.
*Ni Greg ti maikatlo. Retirado a Police Lieutenant, nayasawa ken ni Petra Domingo, retirado iti Maui County Housing Specialist. Aktibo dagitoy iti Maui ken ti Statewide Filipino Clubs, kasta met iti Christ the King Church kas lector, Eucharistic Minister ken Baptism Preparation. Agpada nga ahente dagitoy iti Real Estate para iti Peros Realty. Tallo ti annakda: ni Gregory "Jay" [Lorelle], Peggy ken Pamela. Dua ti appokoda.
*Ni James, ti maikapat. Maysa a mailcarrier, nayasawa ken ni dati Prescilla Paet, maysa a nurse. Kaay-ayoda ti makipaset kadagiti aktibidad ti komunidad a kas ti panagserbi iti simbaan, ti St. Anne idiay Waihe'e. Dua dagiti annak da: Jason [Cecilia] ken Melissa. Dua dagiti appokoda.
*Ti maikalima isu daydi Dios-ti-aluadna a Sylvester, Jr., maysa a Realtor, nayasawa ken ni dati Lucy Cabalo, retirado a mangisursuro. Karaman da Sylvester ken Lucy kadagiti Filipino Community Clubs, MEO, kasta met iti simbaan a mainaig ti kina-ministro ti Christ the King Church, Finance, Baptism Preparation ken Grief Support Ministry. Ni Sylvester Jr., ti agtagikua iti Peros Realty Company. Dua ti annakda, Lianne [Mike] Peros-Busch ken Sherman Luke.
*Ni Jesse ti inaudi, maysa nga Horizon Air System Analyst, nayasawa ken ni Anne Setera, maysa nga Application Specialist for Financial Aid iti Clark College idiay Vancouver, Washington. Pasetda iti Little League group ti anakda. Katekistada iti St. John Evangelist Church idiay Vancouver.
Maysa ti anakda, ni Zachary.
Balakad ni Tata Silvestre kadagiti ub-ubbing ken agtutubo: "Mapan agbasa iti eskuela, gun-oden ti panagadal para ti nasaysayaat a panagbiag. No awan ti adal, awan napintas a biag."
Kadagiti nataengan kunana: "Makitipon kadagiti pada a nataengan, agpinnadamag, agiinnistoria, agay-ayam iti baraha, sakura ken checkers. Agtalinaed a naragsak."
Nagdennada Tata ken Nana iti agarup 68 a tawen. Kuna dagiti annakda: "Bigbigenmi ti kinapateg ti ayat ken pannuportada kadakami nga annakda kadagiti naglabas a tawen."*
SILVESTRE PEROS, SR.: Kinapateg ti Ayat ken Pannuporta kadagiti Annak
Rudy Ram. Rumbaoa
Fil-Am Observer Article
wwwammuenpaydaytoysakada.blogspot.com
Wednesday, October 18, 2017
ERNESTO AGCAOILI, SR: Agsakdu ti Kinasirib
AGTAWEN ni Ernesto Agcaoili, Sr. iti duapulo ket dua idi napan idiay Hawaii.
Nangato ti arapaap ni Ernesto iti pamiliana isut' gapuna a napan idiay Vigan, Ilocos Sur idi tawen 1946 tapno agpirma ti kontrata nga agtrabaho iti Hawaii a kas maysa a plantation worker. Kayatna nga ipaayan ti pamiliana iti nasaliwanwan a panagbiag-
Ken kayatna ti agurnong ti adu a kuarta para iti masakbayanna.
Maysa a sakada ni Ernesto.
Ngem asino ni Ernesto?
Nayanak ken dimmakkel ni Ernesto Agcaoili, Sr. iti Vintar, Ilocos Norte idi Pebrero 23, 1924.
Napan idiay Hawaii a naglugan iti barko nga S.S. Maunawili. Nagrubbuat ti barko a nagluganan ni Ernesto ken dagiti sabsabali pay a nagpirma a lallaki iti kontrata iti pantalan ti Salomague, Cabugao, Ilocos Sur idi 1946.
Agingga a sibibiag ni Ernesto, saanna a malipatan dagiti lallaki a kinalugananna iti barko a bin-ig nga Ilokano iti panagturongda idiay Hawaii. Innaganna ida a kas kada Catalino Balmilero, Macario Rivera, Presillano Passion, Silvestre Baggao, Apolonio Tabangcura ken Silvestre Peros, Sr.
Kas met ti rason ni Ernesto, kalikaguman dagitoy a lallaki ti naraniag ken napimpintas a masakbayan iti Hawaii. Kayatda nga itag-ay iti rigat dagiti pamilia a pinanawanda a mangnamnama kadakuada.
Nakalalagip ken ni Ernesto ti panagbiahena...
Kas met kadagiti sabsabali a lallaki a kinaluganan ni Ernesto iti barko, nagbalin a nakalalagip kenkuana ti panagluganna iti barko. Agdadamo ken di mailaksid ti panagbuteng ken panagamak, nangruna idi addadan nga aglaylayag iti katengngaan ti taaw. Ngem para ken ni Ernesto, maysa met daytoy a karit ken eksperiensa.
Idi madanon ti barko a naglugananda iti Hawaii, dagus a naidestino ni Ernesto iti plantasion idiay Hilo. Nagtrabaho iti tallo a bulan. Ngem idi agangay, tinulongan ni Isabelo Macapulay, angkel ni Ernesto tapno umakar ti pagtrabahuanna iti Maui.
Nakastrek a dagus ni Ernesto iti East Maui Irrigation Plantation iti Paia. Naibalay ni Ernesto iti two-bedroom house a kaduana ti sabsabali pay a lallaki a kas kada Tomas Bernardo ken Andres Mariano. Masarakan daytoy a kampo a nagyanan ni Ernesto iti asideg ti daan a Maui High School ken naawagan daytoy a kampo idi iti H'poko Camp.
Lima doliar ti renta ti balay iti kada bulan, mairaman ditoyen ti danum ken elektrisidad. Agsueldo ni Ernesto iti 4 a doliar iti kada aldaw a panagtrabahona.
Nagtrabaho ni Ernesto iti East Maui Irrigation Plantation a kas brakeman. Isu ti mangimaton ti panangikarga kadagiti nalpasen a puted nga unas iti tren a mayallatiw ken maidiskarga iti Paia Mill.
Saan la a dayta, nagtrabaho pay ni Ernesto iti harvesting department ti kompania. Kalpasan ti sumagmamano a tawenna a kas brakeman, naikkan ti sabali a trabaho, ti kina-irrigation man. Daytoy ti trabaho ni Ernesto agingga a nagretiro idi 1986.
Saan a nalipatan ni Ernesto ni Silvestre Peros, Sr., ti kinadkaduana iti dayta a trabaho.
Naragsak met iti kampo...
Narimat ken kasla kanayon nga agar-arapaap dagiti naslag a mata ni Ernesto a makalagip iti nagbalin a kasasaad ken biagna iti kampo a nakaibalayanda. "Naragsak iti H'poko Camp," kuna ni Ernesto.
Rummuar ni Ernesto a kaduana dagiti sabsabali pay a lallaki no ti aldaw ti Biernes ken Sabado tapno mapan agudong iti sabali a kampo. Mapan agpasiar. No adda pasala, maisala amin dagiti babbai iti dayta a kampo. Mabayadan iti maysa a doliar ti tunggal panagsala.
Kuna ni Ernesto a tinawen a rambakanda ti Rizal Day. Maibilang a dakkel a pasken daytoy kadagiti Filipino. Ket kas kaugalian idi a tiempo, agidonar ti akinkukua ti plantasion iti maysa a baka a maparti ken maluto nga agserbi a pagsasanguan iti selebrasion.
Sabali laeng ti pallot [awaganda pay ti biangan] a kaay-ayo a pakiayaman ni Ernesto. Segun ken ni Ernesto, kanayon kano idi nga ag-raid dagiti polis no mannarimaan ti biangan. Agmulta kano dagiti matiliwan iti biangan ti sagsasangapulo doliar ti tunggal maysa. Ngem ti nakaay-ayat kuna ni Ernesto, no makabayaddan iti sangapulo doliar a multa, saanen a tiliwen dagiti polis ida. Tuloy ang ligaya.
Bassit a pakasaritaan ti pamilia ni Ernesto
Nayasawa ni Ernesto ken ni dati a Rosita Barbosa [pimmusayen]. Kas kadagiti dadduma a lallaki, nakayaw ni Ernesto iti kinapusaksak ni Rosita. Gapu ti dayta, saannan nga imbaybayag ket dagusna nga inkasar ni Rosita.
Aktibo ni Rosita iti aktibidad ti simbaan ken iti komunidad. Agpada nga aktibo a miembro da Ernesto ken Rosita iti Kahului Filipino Community Association [KFCA] ken ti Saranay Maui [SM].
Uppat ti nagbalin a bunga da Ernesto ken Rosita:
Ni Ernesto, Jr. , inauna. Nagtrabaho iti Haleakala Observatory.
Maikadua ni Roxanne Tejada. Nayasawa ken ni Paul Tejada. Nagtartrabaho iti Kapiolani Children's Hospital idiay Honolulu a kas Executive Secretary.
Darlene Gascon ti maikatlo. Nayasawa ken ni Alfredo Gascon ken nagtartrabaho iti Safeway Bakery ti Kahului.
Ni Leticia Akahi ti inaudi. Nayasawa ken ni Casey Akahi.
Magustoan ni Ernesto ti mapan agpasiar iti old Kahului Shopping Center. Makiinnistoria kadagiti kapatadanna. Agay-ayam iti baraha, checkers ken hanafuda.
Kas met kadagiti pada ni Ernesto a sakada, naragsakda a manglagip dagiti aldaw a panagkakadua ken ti kaaddada iti pagtrabhuan.
Ti kuna ni Ernesto kadagiti gagayyem ken kapatadanna: "Agrag-o. Agurnong iti kuarta para ti masakbayan dagiti annak. Paragsaken ti bagi!"
Kadagiti agtutubo kunana: "Inkayo agbasa. Agsakdu ti kinasirib ta awan makatagikua iti daytoy no di laeng dakayo. Inkayo tapno adda maipannakkelyo!"*
ERNESTO AGCAOILI, SR: Agsakdu ti Kinasirib
Rudy Ram. Rumbaoa
Fil-Am Observer Article
www.ammuenpaydaytoysakada.blogspot.com
Wednesday, October 11, 2017
FILIPINO PIONEER TI POLITIKA ITI HAWAII NI RICHARD CALDITO, SR.
MAYSA nga ama, maysa a lolo, ken kangrunaan ti amin, awagan dagiti makaam-ammo kenkuana iti "tata." Isu daytoy ni Richard "Pablo" Caldito, Sr., ti maaw-awagan ti "Filipino Pioneer ti Politika iti Hawaii."
Simmanglad nga immuna ni Caldito, karaman ti pamiliana iti Honolulu, sakbay a nakadanonda iti maudi a destinasionda- ti Kahului Harbor. Naibalayda iti Camp 1 [nga awaganda pay iti Russian Camp], maysa daytoy a kampo iti Spreckelsville nga asideg iti Paia ita. Ditoy a simrek a nagbasa ni Caldito iti Spreckelsville Elementary School. Ket manipud iti Spreckellesville, immakarda [ti pamiliana] diay Waihe'e Camp.
Kadaydi a panawenna, ammona nga adda ragsak iti lugar a napananda. Nagtitiponan ngamin ti nagduduma a puli, a daytoy ti gapuna a nangted ti ad-adda pay a kinaragsak iti nagbabaetanda [kadagitoy baro a tattao a kalangen ken karruba ti pamiliana]. Ammoda ti agpipinnaranud ken agtitinnulong iti kasapulan ti tunggal maysa.
Nagpirma idi ti ama ni Richard iti tallo a tawen a kontrata iti Hawaiian Sugar Planters Association [HSPA], ket iti uneg daytoy tallo a tawen, namnamaen [ti ama ni Richard] a makaurnong iti nawadwad a kuarta sakbay nga agsubli ti pamiliana diay Filipinas.
Kalpasan a nagobra iti duapulo ket dua nga aldaw, nakaawat ti ama ni Richard iti agdagup 22 doliar kas sueldona, idinto nga agawat met ti inana kadagiti labaanna manipud iti karrubada tapno tumulong iti gastosen ti pamilia. Makaurnong laeng daytoy iti lima a doliar iti makabulan a panaglabanderana.
Idi tawen 1923, nayanak ti kabsat a babai ni Richard- ni Trinidad. Marikna dagiti Caldito ti kinarigat ti panagbiag iti daydi a panawen. Ket gapu ti daytoy, nagdesision ti ina ni Richard nga agawidda diay Filipinas, nga ikuyogna ti kabsat ni Richard a lalaki ken ti agtallo bulan a kabsatna a babai, ket mabati ni Richard iti sidong ti amana iti Hawaii.
Idi agtawenen ni Richard iti dose, kalikagumanna a tulongan ti amana tapno makaurnong ti pagbiagda. Pinawilan ti otoridad ti nasao a planona ket imbagada ketdi nga agbasa daytoy [kadagidi a panawen, awan pay ti makuna a "child labor laws"]. Ngem nagtrabaho laeng ket naupaan daytoy nga agdalus kadagiti root- nabayadan iti 11 a doliar iti kada bulan.
Kadagidi a panawen, masapul nga agtrabahoka iti duapulo ket dua nga aldaw tapno mabayadanka iti makabulan a sueldo. No saan, agtrabaho dagiti dadduma iti duapulo ket tallo nga aldaw para iti "bonus pay."
Nagtrabaho ti ama ni Richard iti sugar plantation iti Puunene, sangapulo agingga iti dose nga oras ti tunggal aldaw ket maakawat daytoy iti 20 doliar iti tunggal bulan. Kanayon met a mangipaw-it iti kuarta [ti amana] idiay Filipinas tapno masuportaran ti pamiliana.
Ket idi Setiembre 1924, nakikadua ti ama ni Richard kadagiti nag-welga iti plantasion ti kaunasan. Nakitipon da Richard ken ti ama daytoy kadagiti dadduma a pamilia dagiti nag-welga ket ditoy a mapanda mangan iti maysa a soup kitchen. Ti soup kitchen ket maysa a panganan ken pakatipontiponan dagiti ag-welga, ket ditoy pay ti pangipakitaan [dagiti ag-welga] ti suporta ti tumunggal maysa kadagidi a panawen.
Nairana ti panag-welga dagiti trabahador iti "Hanapepe Massacre" iti isla ti Kauai, iti Mcbryde Plantation no sadino a ditoy ti nakapaltogan ken nakatayan ti uppat a kameng ti polisia ken 16 a Filipinos a nag-welga. Naarestar ti 101 a Filipinos, 76 kadagitoy ti nadengngeg ti kasoda iti korte idinto a 60 met ti nasentensiaan a mabalud. Napabasol ni Pablo Manlapit, nangidaulo kadagiti nag-welga- iti insubordination ken perjury. Manipud idin, inawagan ti pamilia ken gagayyem ni Richard iti "Pablo."
Saan met a sinayang ni Richard ti orasna kabayatan daydi tiempo ti panag-welga, nagdalus daytoy iti sapatos. Gapu ta nasingpet daytoy nga anak, itedna ti 4 a doliar a maurnongna iti amana. Mangted met ti amana iti 35 cents ken ni Richard ket kasta unay ti ragsakna.
Nagturpos ni Richard iti Waihe'e School ken iti Wailuku Junior High [ti Wailuku Elementary iti agdama] idi 1929. Simrek iti Lahainaluna school.
Kabayatan ti kaaddana iti high school, nagdesision ti ama ni Richard tapno agsubli ken tumipon iti pamiliada idiay Filipinas ket nabati ni Richard nga agmaymaysa iti Hawaii. Ket gapu iti daytoy, innala ken inaywanan ti maysa a pamilia ti hapon a nasayaat ti panagpuspusona ni Richard- iti nagan a Koichi Yamanaka. Imbilang dagiti ag-Yamanaka a kameng ti pamiliada ni Richard. Kasta met nga ibilang dagiti annak ni Koichi a kabsatda ni Richard. Nagnaed ni Richard kadagiti Yamanaka iti walo a tawen.
Idi 1933, nangrugi a nagtrabaho ni Richard iti Wailuku Sugar. Natuok ken adu nga ekspiriensana iti nasao a trabaho kas iti "hapai ko" [agawit/agbagkat iti nadagsen nga unas].
Idi tawen 1940, nagtrabaho daytoy iti Waihe'e Dairy ket idi 1948, nakitipon iti Hawaii Life Insurance Co., kas life insurance underwriter.
Immakar ni Richard iti Wailuku town, asideg iti Iao School. Ket idi 1954, nagatendar iti pangrabii a klase iti Baldwin High School Adult Education Program kabayatan nga agtrabaho daytoy kas truck driver ti Wailuku Sugar Company. Kalpasan ti innem a bulan, naawatna ti high school diploma ket intuloyna ti panagbasana babaen ti pagtunosan/panagsinnurat iti La Salle University. Nagbalin nga ahente ti Real Estate idi 1960 babaen ti Maui Realty.
Ni Richard ti umuna nga American iti Filipino a nagtaudan/kaputotan a nabotosan ken naipatugaw iti opisina ti county iti Estados Unidos.
Idi 1956, nabotosan daytoy kas maysa a Maui County Board Supervisors. Nagtuloy a nagserbi iti MCBS agingga a nagbalin a kameng ti konseho idi 1972. Karaman ditoy dagiti nakaad-adu a pagkamenganna kas iti Catholic Church, iti pageskuelaan, Boy Scout, iti negosio ken aktibidad iti komunidad.
Idi tawen 1959, maysa ni Richard kadagiti teddek ti pannakabangon ti United Filipino Council of Hawaii [UFCH], statewide umbrella organization ti Filipino Clubs. Mairaman ditoy da: dati a Philippine Consul General Juan Dionisio [pimmusayen], Roland Sagum, Justo dela Cruz ken Andres Baclig. Idi 1961, napili ni Richard kas maysa kadagiti uppat a negosiante ti Hawaii a maibaon idiay Filipinas iti maudi a panagbisita ni Gen. Douglas McArthur.
Naawat ni Richard dagiti adu pammadayaw. Idi Nobiembre 1998, napadayawan daytoy idiay Washington D.C. babaen iti Filipino Image Magazine kas maysa kadagiti 20 Outstanding Filipino-Americans iti Estados Unidos, Canada ken Guam. Ti kaudian a pammadayaw a naawatna: Maui Filipino Community Council Binhi at Ani Achievement Award, Fil-Am News/Observer Certificate of Recognition, ken ti UFCH Certificate of Recognition Lifetime Achievement.
Nayasawa ni Richard ken ni dati ken pimmusayen Dorothy Lovell. Naaddaanda iti uppat nga annak. Ni Ivy, inaunaan, nangisursuro iti Washington D.C..
Ti sumaruno, ni Richard Caldito, Jr., dati a miembro ti Hawaii State Representatives [nayasawa ken ni Toni Rodriguez ken adda uppat nga annakda].
Ni Charlene Rodriguez, maikatlo nga anak ni Richard, empleado ti Maui County Parks and Recreation Department [nayasawa ken ni Peter Rodriguez ken tallo ti annakda].
Ti inaudi isu ni Iola Balubar, mabigbig a Kumu Hula [nayasawa ken ni Richard Balubar- maysa a negosiante].
Pammagbaga ni Richard kadagiti agtutubo: "Agbasa- ti masakbayan agbatay iti edukasion. Babaen iti edukasion, maawat ti nangatngato a sueldo. Agpakumbabakayo."
Para kadagiti nataengan kunana, "Laglagipen ti naggapuanyo. Tulongan ti pamiliayo idiay Filipinas. Agpaidasig iti politika. Nakalukaten ti ridaw ti politika babaen kadagitoy a Filipino pioneers: Pedro dela Cruz ti Lanai, Benjamin Menor ti Hilo, Peter Aduja ti Hilo, Richard Caldito Sr ti Maui, Bernaldo Bicoy ti Honolulu, Emilio Alcon ti Honolulu, Rudy Pacarro ti Honolulu, Elias Yadao ti Hilo, George Pascua ti Kauai, Eduardo Malapit ti Kauai ken Mariano Acoba ti Molokai."
Nayanak ni Tata Caldito idi Pebrero 1, 1913 idiay Bacarra, Ilocos Norte. Kinakuyogna dagiti dadakkelna da Crispin ken Monica, agraman ni Luis a kabsatna a napan iti Hawaii idi Marso 21, 1922 babaen iti naglugananda a barko S.S. Lincoln manipud iti Manila Harbor.*
FILIPINO PIONEER TI POLITIKA ITI HAWAII NI RICHARD CALDITO, SR.
Rudy Ram. Rumbaoa
Fil-Am Observer Article/05.10.2007
wwwammuenpaydaytoysakada.blogspot.com
Saturday, September 16, 2017
APOLINARIO CORTEZ: Ayat ti Maysa a Sakada Kalpasan ti 50 a Tawen
NAMARIS ti pakasaritaan ti biag ni Apolinario Cortez a kas maysa a Sakada.
Nayanak ni Apolinario iti Paing, Bantay, Ilocos Sur, pagilian a Filipinas idi Hulio 27, 1927. Agtawen laeng iti 19 idi mapan idiay Hawaii idi 1946 tapno sapulenna ti narang-ay a panagbiag. Iti panagrubbuatna iti Puerto ti Salomague, naglugan iti barko nga S.S. Maunawili, nabati dagiti nagannak kenkuana ken lima pay a kakabsatna.
Inesponsoran ti Wailua Plantation on Oahu ni Apolinario tapno agtrabaho iti kaunasan a kas irrigator iti maysa a tawen. Nagnaed iti Kawailua Camp a kaduana ti angkelna, ni Nicolas Pico.
Iti panagobra ni Apolinario iti kaunasan, makuna a narigat a trabaho para kenkuana, isut' gapuna a nagbirok iti sabali a panggedan. Di nagbayag, nagtrabaho daytoy idiay Royal Hawaiian Hotel iti Honolulu kas bus boy. Kalpasan ti sumagmamano a tawen a panagtrabahona iti hotel, kalikaguman ni Apolinario ti sabali manen a trabaho. Pinadasna ti nag-karpintero. Kaduana ni angkelna a Jose Cortez iti daytoy a trabaho.
Idi tawen 1956, napan ni Apolinario diay Maui tapno pasiarenna dagiti kailianna manipud iti Brgy. Paing, Bantay, karaman ti Dios-ti-aluadna Tata Andong [Leandro] Paet.
Apaman a nastrekna ti pagtaengan ni Tata Andong, nasdaaw ni Apolinario kadagiti nagduduma a ladawan a nakitana. Nalalapsat a ladawan dagiti babbai a naisab-it iti diding ti balay ti lakay. Dagitoy a ladawan ket kukua ti balasang ni Leandro, ni Nellie, adda idi idiay Filipinas ken agad-adal iti Immaculate Concepcion College [Divine College], Vigan. Nakayaw ti rikna ni Apolinario iti ladawan ni Nellie ket impudnona a kayatna ti agawid idiay Filipinas tapno inna kaam-ammo iti personal.
Idi damo, ipagarup ni Apolinario nga alisto a matennag ti rikna ti balasang kenkuana, ngem nagbiddut. Adu a pannubok ti nagpasaranna.
Kas maysa a mangay-ayat, mangipatpateg ken mangaywan iti anak tapno maited ken maipaayan ti nasayaat ken naraniag a masakbayan, binallaagan ni Leandro ni Apolinario a saan koma daytoy nga agganat. Kayat ni Leandro a makaturpos nga umuna ni Nellie iti panagbasana iti kolehio sakbay a sangnguenna ti panagasawa.
Idi nagpakada ni Apolinario ken ni Leandro, binay-anna ti ballaag ni Leandro. Nakadesision idin ni Apolinario nga agawid iti Filipinas tapno kaam-ammona ni Nellie iti personal. Nakasagana met a mangikallaysa kenkuana.
Ket idi met laeng 1956, nagawid ni Apolinario iti Filipinas, maymaysa ti agar-ari iti panunotna- kayatna a kaam-ammo ni Nellie ken ikallaysana daytoy.
Ngem masapul ti tulong ken suporta. Kinasaritana ti kasinsinna, ni Juan Fontanilla, no kasano a maam-ammona ni Nellie. Nagkurri ngarud ti panunot ni Juan. Napanda a dua ken ni Apolinario idiay Vigan, agurayda iti Plaza, iti sango ti St. Paul Cathedral, no sadino a ditoy ti pagatendaran ni Nellie iti ROTC drill. Ammo ni Juan nga agsasarak da Nellie ken dagiti gagayyemna iti maysa a papolar a pagpalamiisan nga awaganda iti "Cool Spot" nga adda iti sikigan ti katedral.
Ket kas paset ti plano, napan ngarud nga agpadpada da Juan ken Apolinario.
Di mabayag, nasaripatpatanda ni Nellie nga agturong iti nasao a pagpalamiisan. Dida nagtaktak, simmarunoda a simrek.
Ngem nadismaya ni Apolinario. Dina naaramid ti kayatna a mapasamak ta adu ti tao iti uneg ti pagpalamiisan/pagmeriendaan.
Ngem maysa nga idea ti nagrehistro iti panunot ni Juan. Kasaritada ti anti ni Apolinario, ni Cion, isu ti agluto iti pangaldaw ket kalpasanna, imbitaranda ni Nellie tapno ditoy a maam-ammo ni Apolinario. Saan manen a nagballigi daytoy nga istrahia- adu a tao ti napan nakipangaldaw manipud iti am-ammo ken aglawlawda, dida pay nakapagsarita.
Nairana a nagpiesta ti Brgy. Paing iti kaadda ni Apolinario iti Filipinas. Adu dagiti pasala no sadino a naimbitaran dagiti naruay a babbalasang. Adda pay "paribon," maysa a wagas iti panagur-or ti pundo manipud kadagiti makisalip. No asino ti kaaduan iti kuarta a maur-or, isu ti agbalin a Fiesta Queen.
Sabali laeng dagiti "social boxes" a mailako. Gatangen dagiti lallaki daytoy a kahon tapno ad-adu met laeng ti tsansada nga agsala.
Ginatang ni Apolinario ti dua a kahon tapno daytoy ti gundawayna a maisala ni Nellie. Dagitoy a social boxes ket kukua ken maiturong ken ni Rose Piano, kasinsin ni Nellie ken maysa kadagiti kontestant.
Nagbalin a reyna ni Rose. Ket bayat ti panagsala da Apolinario ken Nellie, kimmanunong ti panawen ken gundaway ken ni Apolinario tapno maipudnona ti gandatna ken ni Nellie.
Ammo ni Nellie a bassiten ti nabatbati pay a panawen ni Apolinario iti Filipinas. Nupay kasta, uray kasano ti ayat ni Leandro a makapagturpos nga umuna ni Nellie iti panagbasana, impamuspusan ni Nellie a makikallaysa nga umuna ken ni Apolinario sakbay nga agsubli ni Apolinario iti Hawaii.
Dida sinayang ti gundaway, awan ti nangibaanda malaksid laeng ken ni Juan Fontanilla a kasinsinna. Kunam pay, dagusda a napan idiay Manila. Nagbayagda sadiay iti makalawas. Ken kalpasanna, makalawas pay iti Baguio City. Ket kalpasan ti dua a lawas, nagawidda iti Brgy. Paing, Bantay ket dinawatda ti pammakawan ni Melecia Paet [isu ti nagaywan manipud kinaubing ni Nellie ken nangitalkan ni Leandro] ken ni Leandro, tapno maited ti pammalubosda.
"Ania pay ngarud ti mabalinda? Nalpasen ti honeymoon-mi." nagkatawa da Nellie ken Apolinario.
Nagkallaysada idi Nobiembre 8, 1956, limapulo a tawenen ti napalabas. Dua nga aldaw a padaya, iti balay ti nobia ken sabali laeng iti nobio. Kalpasan ti tallo a lawas, nagsubli ni Apolinario iti Hawaii.
Apaman a nakasubli ni Apolinario iti Hawaii, napan iti Kwajalein tapno agtrabaho agingga idi 1960. Idi dayta met la a tawen, simmaruno ni Nellie a napan iti Hawaii. Iti Onehee St., Kahului, Maui, ti ayan ti pagtaengan dagiti agasawa, karaman dagiti annakda.
Idi nagsubli ni Apolinario iti Maui, nagtrabaho daytoy a kas karpintero iti Royal Lahaina Hotel ken iti Hale Pauhana. Nagtrabaho pay iti isu met la a hotel kas bell boy, kaduana ti padana a sakada, ni Ben Molina.
Iti tawenna a 55, nagretiro daytoy a kas karpintero ngem nagsubli a nagtrabaho idiay Kamaole Sands and the Embassy Suite, ditoy a nagretiro iti tawenna a 62.
Paggaayat ni Apolinario ti agbiahe diay Filipinas ken Las Vegas. Kaay-ayona ti mapan iti "biangan" [chicken fights] ken tulonganna ni Nellie iti gardening.
Naparaburanda Nellie ken Apolinario iti tallo nga annak: Ni Conrado ti inaunaan, nagturpos iti University of Hawaii-Manoa with a degree of Business Administration. Nagtrabaho iti Kamehameha Schools a kas Programming Manager ken nagtrabaho a kas Quality Assurance Specialist iti Referentia System, Inc. Nayasawa ken ni Carolyn, maysa a Computer Lab Manager iti Leeward Community College, nagtrabaho a clerk iti County of Maui Planning Department. Addaan daytoy iti Math Degree manipud iti U.H.. Dua ti anakda, daCassidy ken Caitlyn.
Ni Reynilda ti maikadua. Addaan daytoy iti Masters of Arts in Education idiay Phoenix ken degree in Psychology iti U.H.-Manoa. Nagpaay a superbisora iti ACS, Inc., Maui ken Children Facilitator with Child and Family Services. Nayasawa ken ni Chris Stribling, maysa a Gas Turbine Systems Mechanic Technician iti U.S. Navy ken maysa a Mechanic Assistant iti Alex Air. Maysa ti anakda, ni Sierra.
Ni Christopher ti inaudi. Nagtrabaho iti maysa a restauran ti Lahaina.
Ti balakad ni Apolinario kadagiti agtutubo: "Agbasakayo, agtutubo. Inkayo iti eskuela, gun-oden ti adal tapno al-alistokayo a makasapul iti napintas ken nangatngato a bayad iti trabaho. Respetaren dagiti nagannakyo. No saan a gapu kadakuada, awankayo koma ita."
Para kadagiti nataengan kunana: "Tulongan dagiti annakyo babaen iti panangibaonyo kadakuada a mapan agbasa gapu ta ti edukasion ti kakaisuna a maipatawid dagiti nagannak- awan ti makatakaw iti daytoy."*
APOLINARIO CORTEZ: Ayat ti Maysa a Sakada Kalpasan ti 50 a Tawen
Rudy Ram. Rumbaoa
Dagiti Koleksion a Daniw, Sarita, Kanta ken Dadduma Pay
www.ammuenpaydaytoysakada.blogspot.com
ilo_Latn ilo_Latn eng_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn pol_Latn eng_Latn por_Latn eng_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn pol_Latn eng_Latn por_Latn eng_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn pol_Latn eng_Latn por_Latn eng_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn pol_Latn ilo_Latn por_Latn