AGNGUDONTON ti Hunio a pannakarambak ti Environment Month iti Pilipinas ken iti lubong, ngem awan ti mapaliiw a naindaklan a gannuat ti gobierno ken dagiti pribado a tattao tapno masaluadan ti aglawlaw ken nakaparsuaan.
Tinawen a marambakan ti Hunio kas Environment Month kas sagudayen ti Presidential Proclamation No. 237 a pinirmaan idi Abril 4, 1988 ni Presidente Corazon Aquino tapno maipaganetget ti kinapateg ti aglawlaw ken nakaparsuaan, ken tapno iriing ti gobierno kadagiti umili ti panagtignay a mangtaripato ti aglawlaw.
Adu dagiti naglabas a Presidential Proclamation ken lokal nga ordinansa ken resolusion a manggutgutugot ti pannakarambak dagiti nagduduma a selebrasion mainaig iti pannakasaluad ti nakaparsuaan. Ngem kurang dagitoy ta naisentroda laeng kadagiti selebrasion a saan a maibiag ken masustener kas ipaneknek ti agtultuloy a pannakarames ti aglawlaw ken pannakasabidong ti angin.
Nayetnag ti Presidential Proclamation No. 1149 idi Hunio 1, 1973 idi panawen ni Presidente Ferdinand Marcos, a nangkanunong a ti maika-5 nga aldaw ti Hunio iti tinawen kas World Environment Day kas sagudayen ti United Nations General Assembly Resolution No. 2994 a nayetnag idi Disiembre 15, 1972, a mamagbalin tunggal Hunio 5 kas Aldaw ti Aglawlaw iti lubong. Indarirag ti UN kadagiti pagilian a kameng ti panangpasingkedda ti pannakapreserba ken pannakapasayaat ti aglawlaw.
Manipud idi 1973, tunggal marambakan ti Environment Month, adu dagiti gannuat a maisaysayangkat para ti pannakasaluad ti aglawlaw kas ti panagmula dagiti kayo, pannakadalus dagiti arubayan, karayan ken kabaybayan. Ngem agtultuloy met latta ti pannakakalbo dagiti kabakiran ken kabambantayan, Agtultuloy ti panagibasura ken pannakarugit dagiti waig, karayan ken kabaybayan.
Awan ti sarday ti pannakadadael ti aglawlaw ta nagpatingga laeng nga ubbaw a selebrasion dagiti maisaysayangkat iti pannakarambak ti Environment Month. No nalpasen ti tree planting ken panagpaala ti retrato dagiti nagmula ket agpatinggan dita. Dagiti naimula a patubo ket saandanton a maaladan, masibugan wenno mataripato. Kasta met dagiti coastal clean up, kaaduanna nga agpatinggada laeng iti pangpaala iti ladawan.
Nakirang ti pannakakikaysa dagiti umili iti pannakasaluad ti aglawlaw. Ipaneknek dayta ti agtultuloy nga illegal a panagpukan kadagiti kayo kadagiti daga a kukua ti gobierno, ken kinaawan iti disiplina dagiti dadduma nga agdadael kadagiti mula, wenno panagibbetda kadagiti tarakenda nga ayup wenno dinguen a mangperdi kadagiti naimula a patubo wenno dadakkelen a kayo. Ipaneknek pay daytoy ti panagiwara ken panagibasura iti saan nga umno a disso.
Napalalon ti pannakarames ti aglawlaw ken pannakasabidong ti angin. Kimmaro ti panagminas a nangkali ken nangbukibok ti rabaw ken tukot ti daga. Kimmaro ti pannakasabidong ti angin gapu kadagiti asuk a parnuayen dagiti adu a makina dagiti pabrika, planta, ken panagpupuor dagiti tattao. Iti laksid ti kaadda ti Clean Air Act tapno masaluadan ti nadalus nga angin, ken Solid Waste Management Act para ti umno a pannakaibelleng dagiti basura, ket saan a nainget a maipakpakat dagiti linteg.
Manipud nangrugi a narambakan ti World Environment Day idi 1973 agingga iti agdama a panawen, ket kimmaro ti pannakaranggas ti aglawlaw ken nakaparsuaan iti intero a lubong. Gapu iti nalabes a pannakasabidong ti angin ket nadadaelen ti ozone layer a mangsagat ti darang ti init a gapu ti global warming wenno climate change.
Nagbalinen ti climate change a nadagsen ken sapasap a problema iti sangalubongan ta daytoy ket nagpataud iti abnormal a kasasaad ti klima wenno panawen kas dagiti nakapigpigsa a bagyo, napaut a tikag wenno El Niño phenomenon, nabayag a matutudo a tiempo wenno La Niña phenomenon. Epekto pay ti climate change ti pannakalapunos dagiti igid ti baybay no marunaw dagiti yelo iti Antartika.
Iti Pilipinas, maysa kadagiti nalawag a pammaneknek ti dakes nga epekto ti climate change ket ti nakapigpigsa a Bagyo Yolanda a nangduprak iti Eastern Visayas idi Nobiembre 2013 a nakatayan dagiti nasurok a 5,000 a tattao, ken dagiti napigsa a bagyo ken nakaro a layus a nangbasnot iti Amianan a Luzon kadagiti naglabas a tawen.
Tapno masaluadan ti lubong iti didigra, naaramid ti Paris Pact Agreement kabayatan ti UN Framework Convention on Climate Clange idi Nobiembre 30 – Disiembre 12, 2015 a nagtutulagan dagiti pangulo dagiti 196 a pagilian pakairamanan ni Presidente Benigno Aquino III tapno mangiwayatda iti gannuat a mangpababa iti asuk wenno greenhouse gas emissions kadagiti pagilianda. Binigbig metten dayta a katulagan ni Presidente Rodrigo Duterte.
Kas parsua ti Dios ken agnaed iti lubong, amin a tao ken umili ket addaan iti akem ken responsibilidad a mangsaluad ken mangtaripato ti aglawlaw ken nakaparsuaan – saan laeng nga iti panawen ti panagrambak – ngem aramiden daytoy nga inaldaw ta no madadael ti aglawlaw ken ti lubong ket madadael metten ti biag. (Eden A. Alviar)
ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn