Karit iti akem ti IP elders itatta
Ni BEN SOLANG
www.nordis.net
MAIKADUA ITI TALO A PASET
Click here for first part
This is the speech of elder Benedict Solang of the Cordillera Peoples Alliance during the 6th Congress of the Metro Baguio Tribal Elders and Leaders Assembly (MBTELA) at the Ibaloi Heritage Garden, Baguio City. Agosto 8, 2017. — Ed
Isilpotayo ti saritaan iti nainsigudan nga elders iti panagakem para iti progresibo a panagbaliw ken taray ti gimong.
Nainsigudan nga istruktura iti socio-pulitika ken kultura
Dagiti elders iti pannarabay ti Nainsigudan nga Istruktura iti Socio-Pulitika (NISP) ken kultura kas makita iti ugali (values) ken nainsigudan a kaammuan (indigenous knowledge).
Dagiti NISP ken kultura kas dagiti ugali (values) ken nainsigudan a kaammuan (indigenous knowledge) iti Kordilyera: 1) Bodong/Vodchong – iti nalawa a sakop ti Kalinga ken paset ti Mountain Province, Abra ken Apayao; 2) Dap-ay/Ator/Batog – iti Mountatin Province ken paset ti Sourthern Abra ken Ilocos Sur; 3) Tungtong – iti Ibaloi ti Benguet; 4) Hidit – iti Ifugao.
Dagiti nainsigudan a kultura kas ti ugali ken nainsigudan a kammuan: 1) Ayyew – iti amin a material a banag kas ti makan, pagbalayan/komunidad, aniaman nga usaren a rekurso ken kinabaknang, alaen laeng ti kasapulan, aywanan ti rekurso ken kinabaknang para iti agdama ken sumaruno a henerasyon; 2) Inayan – saan nga agaramid iti aniaman a pagdaksan ti tao ken ili, ti dakes nga aramid ket agsubli (karma).
Ti saád (status) nga elder/ panglakayen/ pangat/ mambunong/ ken dadduma pay ket para iti panagserbi iti umili. Kolektibo ti panagamiris ken panagdesisyon (direct democracy iti ili/tribu, naiduma iti pyudal-kapitalista burgis). Iti met fetad/betad, mamobilisa ti amin nga umili/tribu para iti aniaman a kasapulan kas iti tribal war idi, depensa iti teritoryo kas iti anti-dam/anti-mining, iti didigra kas ti puor/layus, no adda aksidente/nalmes ken dadduma pay. “Aditako bokodan di gawis,” ti kayat a sawen daytoy ket aniaman a pagsayaatan para iti pagbiagan ken para iti urnos ti umili ket ibingay/iwaras.
Ti panagakem ti elders babaen kadagiti NISP, kas ti bodong pangat wenno dap-ay elder a modelo kadagiti ugali ken nainsigudan a kaammuan, ti kayattayo nga ikarga iti Genuine Regional Autonomy. No saan a mabigbig ti NISP ken ti umannatup a panagakem dagiti elders kas ti panagrisut kadagit kaso/riri/risiris ket saan nga agpayso nga awtonomiya. Uray koma iti Local Government Code (LGC) ket ipuesto dagiti NISP ken dagiti elders kadagiti rumbeng a lugarda iti panaggobierno iti tukad barangay ken agpangato iti umannatup a tukad.
Elders iti nainsigudan a gimong
Ti elders iti nainsigudan a gimong, iti tradisyonal a galad ken panagtaming ken iti napadur- as wenno baro a tipo ti galad ken panagtameng kas Elder/Lider.
Traditional Elder. Dagiti mabigbig iti clan, ili, tribu gapu iti panagserbida iti umili babaen ti panagidaulo, panagakem iti ritual, panagrisut iti risiris iti nagbaetan ti umili, kas met dagiti risiris iti baet dagiti clan-ili-tribu, ken dadduma pay a panagserbi para iti pagsayaatan ti umili ken mapagtalinaed ti panagkaykaysa ti umili. Maibilang dagiti lallakay/ panglakayen ti dap–ay/ ator/ batog, pangat/ peace pact holder ti bodong/ vochong, mambunong, mangidaulo kadagiti pangkabiagan/ pangsalun-at, mingor/ maingel iti tribal war idi, kdpy. Iti sigud wenno tradisyon ket lallaki dagitoy. Ngem adda met babbai a peace pact holder, kas met ti kaadda ti babai a mabigbig iti dap-ay. Iti sigud a galad ket lakay/baket – adda edad. Napinget ti panaglaban iti aniaman a mangagaw/ mangperdi iti daga ken kinabaknang a puon ti pangkabiagan ken identidad/ pagkatao kas umili/ tribu.
Baro a tipo nga elder/lider. Daytoy ti mas napadur-as nga elder/lider. Rimsua ti napadur-as kas baro a tipo ken addaan galad nga aktibista elder/lider iti agarup uppat a dekada a panagtignay ti umili a mangsalaknib iti daga, pangkabiagan ken karbengan iti bukod a pangngeddeng kas nainsigudan nga umili wenno nailian a minorya ti Kordilyera. Malaksid iti kagagalad ti tradisyunal nga elder, mainayon ken napadur-as pay ti elder/eider kas ti sumaganad:
Agtultuloy ken naan-anay a panagadal dagiti elders tapno masurotan ti silpo dagiti direkta a parikut ken aniaman a mangdistorbo iti ili, gagangay a mangisayangkat iti innadal dagiti elders. Maaddan iti naan-anay a pannakaammo ken mapadur-as ti kapasidad iti panagtaming kas elders. Rekisito daytoy iti sango dagiti adu nga isyu/problema ken iti awan sardeng a panagbalbaliw ti gimong. Ti pundamental a saludsod iti aniaman a problema/panagbalbaliw ket : “Para kadi iti interes ti umili daytoy wenno saan?” Nalaka a makontra dagiti nalatak a makadangran wenno kontra umili a proyekto, programa ken patakaran. Ngem uray dagiti makaallilaw a gandat ket nalaing ti elders a mangtakuat iti palso, no naisigurado kadakuada ti innadal/ panagamiris.
Iti tradisyon ti nailian demokratiko a tignayan ti umili ti Kordilyera, agrugi idi panawen ti diktadurya a U.S-Marcos – lalaki wenno babai, nataengan wenno saan; ket napinget a nagtignay ken nagdaulo para iti pagsayaatan ti umili. Nangruna kadagiti laban ti umili kasilpo iti daga, pangkabiagan, militarisasyon/ karbengan tao, NISP ken kultura/ugali. Awan garud ti mailaksid iti panagdaulo wenno panagakem kas elder. Ti kasapulan ket ti panagtignay nga awit dagiti NISP ken dagiti ugali/values ken wagas para ti panagserbi iti umili. Isu nga iti panagakem ken panagserbi ket aktibista ti panaggaraw dagiti elders.
Kabuklan a kasasaad ken panagakem ti elders
Napateg ti panag akem ti elders kadagiti programa ken kampanya ti progresibo ken militante a tignayan ti umili ti Kordilyera iti panangsalaknib ti nagtaudan a daga ken para ti bukod a pangngeddeng kas nainsigudan nga umili wenno nailian a minorya, iti nasurok uppat a dekada agrugi idi panawen ti US-Marcos Dictatorship.
1. Panagbaliw ti nainsigudan nga istruktura iti socio-pulitika. Nasken ti panagtaming dagiti elders iti progresibo a panagbaliw ti sistema ti bodong iti sumaganad:
a) Iti sigud a tradisyon ti bodong ket iti baet laeng ti dua a tribu/ili. Gapu iti kasasaad idi panawen ti Chico-Cellophil nga adu ti tribu ke ili nga apektado, nagkaykaysaan dagiti elders/papangat ken umili a mabigbig ti baro a tipo ti multilateral bodong. Nairusuat ken naipagna dautpu ladagoto adi a pagta (peace pact) dagiti amin nga apektado kadagiti makaperdi a proyekto, karaman dagiti solidarity partners iti dadduma a paset ti Kordilyera, ti pagilian ken iti ballasiw-taaw.
b) Iti sigud a tradisyon ti bodong ket awtomatik ti panaggaraw ti ili/tribu a labanan ti aniaman a panaglabsing iti teritoryo/rekurso, panaglabsing iti biag, ken panaglabsing iti dayaw/integridad ti sinnoman a kameng iti ili/tribu. Umannatop daytoy idi panawen a ili/tribu ti tukad ti gimong sakbay ti kolonyalismo. Awan ti sentralisado a gobierno. Ita a tiempo, aglalo iti agdama nga adda civil war (laban iti baet ti umili ken sentralisado a gobierno), ket naamiris a saanen nga aplikabli ti paset ti bodong iti awtomatik a panangibales iti panaglabsing ti biag kas iti natay iti labanan nga NPA (rebolusyonaryo) wenno AFP soldado (gobierno). Nabayag a tungtongan daytoy kadagiti elders ken umili. Ti resulta a nagkakaysaan iti patakaran kadagiti binodngan ket “ilaksid dagiti armado – AFP wenno NPA” iti probisyon wenno proteksyon ti bodong. Indibidwal a desisyon ti ititipon ti maysa a tao iti NPA wenno AFP isu a saan a mairaman ti bodong ditoy. No matayda iti labanan, parehas ti obligasyon ti binodgnan nga asikasuen ken ipatulod a nasimpa ti bangkay iti sadinnoman nga ili/tribu a nakaibilangan ti natay. Saan nga apektado ti bodong. Ti progresibo a resulta daytoy ket nauneg ken pundamental para iti talna ken kappia kadagiti binodngan a lugar.
c) Kasilpo iti multa kadagiti kaso a sanguen dagiti elders iti binodngan ken dap-ay/ator areas, adda met addang iti umannatop a multa.
2. Dagiti organisastyon ti elders: Kalinga Bontoc Peace Pact Holders Association (KBPPHA) iti probinsia ti Kalinga ken Bontoc; Cordillera Bodong Association (CBA); Binodngan Pongors Organization (BPO) iti probinsia ti Kalinga ken Bontoc; Movement for the Advancement of Inter-Tribal Unity or Development (MAITUD) iti Mountain Province; Am-a ya In-a ay Mannakem id AMPIS (AM-IN) kadagiti probinsia ti Abra, Mountain Province ken Ilocos Sur; Abra Binodngan Elders Assembly (ABEA) iti probinsia ti Abra; Metro-Baguio Tribal Elders and Leaders Association (MBTELA) iti Baguio City ken Cordillera Elders Alliance (CEA) iti Cordillera Region.
3. Nagtaudan a Daga / Ancestral Land (AL). Ti karbengan iti nagtaudan a daga ti maysa a pundamental a buya ti karbengan kas nainsigudan nga umili. Iti panagamiris ken konsepto ti praktika ti Nagtaudan a Daga iti Kordilyera, impablaak ti CPA, a ti AL ket “para iti ispesipiko nga umili ken ispesipiko a lugar” (people and area specific). Kayatna a sawen a localized ti aplikasyon ti nagtaudan a daga, kas pagarigan, ti nagtaudan a daga ti taga Butbut ket idiay Butbut, saan nga uray sadinno a paset ti Kalinga a kas idiay Tabuk ta i-Kalinga-da ket paset ti Kalinga ti Tabuk, wenno ag-claim-da ditoy Baguio ta ti Baguio ket paset ti Kordilyera, ken taga Kordilyera-da met. Daytoy a panangilawag ti tignayan ti nangsolbar iti agrugi idi 1990’s nga adu koma a risiris idiay Tabuk, ditoy Baguio ken iti dadduma a lugar gapu iti claim dagiti oportunista kas ti kameng ti Cordillera Peoples Liberation Army (CPLA) a naggandat a tagikuaen ti paset ti government center ditoy Baguio nga AL-da. Kas met idiay Tabuk nga ag-claim dagiti taga surong nga AL-da dagiti paset ti Tabuk gapu ta paset ti Kalinga ti Tabuk.
Daytoy met ti kontexto ti position nga ti rumbeng nga IPMR ditoy Baguio ket Ibaloi ta ti Baguio ket nagtaudan nga daga ti Ibaloi, nu man pay gapu iti panagbaliw ti gimong ket adu tayo nga agsasabali ti puon na nga nainsigudan nga umili ditoy.
Inpablaak met ti tignayan babbaen ti CPA a nu man pay kasta nga ti AL ket localized (people specific area specific), ti entero nga rehyon Kordilyera ket kolektibo a Nagtaudan nga Daga (Ancestral Land/Ancestral Domain) ti nagkaykaysa nga amin nga nainsigudan nga umili iti Kordilyera.
Takder met ti progresibo nga tignayan nga bigbigen (affirm) ti gobyerno dagiti establisido nga nagtaudan a daga dagiti pamilya/clan/ili/tribu, imbes nga ipilit dagiti divisive nga CALT/CADT; nga ti dadduma ket saan nga nagtaudan nga daga ti basaran, kas dagiti government administrative jurisdictions ti barangay/munisipyo/probinsya.
Iti agdama, kanayon nga malabsing ti karbengan iti nagtaudan a daga iti panangtraidor ti gobyerno (NCIP) babaen ti killo nga implementasyon ti FPIC nga pabor kadagiti corporate projects ket maawanan dagiti umili iti nagtaudan a daga.# nordis.net
To be continued
ilo_Latn bam_Latn kab_Latn ilo_Latn eng_Latn eng_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn eng_Latn