Ni
ROY V. ARAGON
“A
poem generates heat. The friction of the language causes the words to spark and
fire. You can warm your hands at a poem; you can be consumed by it.” — Jeanette
Winterson
“Poetry’s
purpose is to reach other people and to touch their heart…. The more poems we
read, the deeper is our knowledge of the world.” — Ted Kooser
“Whenever
a poem enacts what it is about, it creates a way for itself to live
dramatically inside the reader. It becomes an experience unto itself.” — Edward
Hirsch
“Native
ability and hard work are essential to poetry, and pleasure is the stimulus to
both.” — C. John Holcombe
APAY
ti daniw? No maipapan iti daniw ken panagdaniw, gagangayen a masaludsod no ania
ti daniw. Ken no kasano. Ngem manmano a maamad no apay, manmano a maagapad ti
kinaapay ti daniw ken panagdaniw.
Ngem
gagangay a masansan a maammuantayo met laeng ti kinaapayna no maammuantayo ti
panggep ti daniw ken panagdaniw.
Ket
maysa a kangrunaan a ranta wenno gandat ti daniw (malaksid iti daytay
tradisional a konsepto ken/wenno diskurso a pangipamatmat wenno pammatalged iti
pudno ken kinapudno) ket tapno mangabbukay ken mangitalukatik iti naimnas,
naganas a rikna ken panagrikna iti panagbasa ken panangimutektek ken
pannakaawat. Adda kasla maysa a mensahe a masagang wenno maalaw iti tunggal
epektibo a verso wenno nasamay a daniw, mensahe a kangrunaan ken kaaduanna ket palnaad
wenno parangarang ti/iti padas wenno kapadasan ti/iti rikna.
Padas
ken rikna, rikna ken padas: kadagitoy ken dagitoy ti natalged a nangruna a gapu
no apay nga adda daniw ken panagdaniw, no apay nga adda maidaniw ken agdaniw,
ken kasta metten no apay nga adda mannaniw. Tapno mangted ken mangiparangkap
iti kapadasan ken karirikna: mangiparikna iti padas, mangipapadas iti rikna. Ti
maysa a daniw–daytay makapudno a daniw, maysa no di man maipangruna a panggepna
ket ti mangiburay wenno mangipaduyakyak, mangyanninaw iti maysa wenno ad-adu
pay a padas kas naadaw iti biag, pudno man wenno uray parbo; ken ti
mangiparikna itoy, mangipasulbog, mangipaabbukay iti rikna–ta ti rikna ken
panagrikna ket padas met laeng, kas naagapaden, kapadasan ti panagrikna ken pannakarikna.
Ngem
nupay kasta, saan nga agpatingga kas medium wenno vehiculo ti padas-rikna ti
maysa a daniw wenno panangidaniw. Masapul a ti daniw a mismo ket isu ti padas.
Nga isu met laeng ti rikna. No agbanag a kastoy, makapudno no kua a masao ti
verso, ti daniw, ket makapudno met no kua ti mannaniw a nangikallatik wenno
nangyallawat iti padas-rikna ken rikna-padas.
Ngem
no daytoyen ‘tay kinaapay ti daniw, no kastoy ti ranta wenno nakairantaan ti
daniw, kasano ken kaano a maanninaw ken masirpattayo a ti mabasatayo a binnatog
dagiti balikas wenno maimdengantayo a samiweng dagiti verso, ket daniw?
Agbasbasa, agdengdengngeg ken agsursurattayo kadagiti balikas ken prase ken
binnatog nga awagantayo iti verso, wenno daniw, ngem kasano ken apay a kunaen
wenno panunoten ken kedngantayo a dagitoy a balikas ken prase ken binnatog ket
daniw? Wenno uray verso? No kadin adda maapiras wenno matingitingtayo sadiay a
rikna wenno no adda kadin maitugotan ken mapasingkedantayo a kapadasan sadiay
ket kunaentayon a daniw daytoy wenno naindaniwan? Kaano ken kasano a makuna
wenno mapasingkedantayo a ti maysa a daniw–no pudno ken makapudno man daytoy
kas daniw–ket epektibo a daniw? Kasano met ken kaano a ti maysa a nagsurat iti
daniw ket kapkapnekan ken natalged a maawagan wenno mabigbigtayo isuna a kas
mannaniw?
Agsubli
ken agsublisublitayo kadagiti saludsod nga agbirok ken agbirbirok kadagiti sungbat ken saludsod met laeng manipud iti
kinaapay agbuelta iti kinaania ti daniw? Ania ken kasano ti panagdaniw,
panangidaniw, pannakaidaniw, pakaidaniwan, pakadaniwan? Ania ti naindaniwan ken
ania ti maidaniw a daniw? Umanay ken makaanay kadi a kuna a ti daniw ket ‘tay
mamagbaga, mangibagbaga, parabagbaga wenno adda laeng ibagbagana? Wenno ‘tay
mangiparipirip, mangipasirip, mangipamutektek, mangarit kadagiti adu ken
agduduma a padpadas ken rikrikna? Kangrunaanna, ania ti nagdumaan ti maysa a
mannaniw ken ‘tay maysa a dumadaniw–ti maysa a mammutar kadagiti naindaniwan a
balikas ken iti maysa a mammalikas kadagiti naindaniwan a putar? Ikanayontay’ a
pakasikoran: adda kadi ket ania ti nagdumaan ti verso ken ti daniw? Ti maysa a
mammerso ken iti maysa a mannaniw?
Padasentay’
nga isapulan iti padas ken sungbat dagitoy iti panangpadastayo met a
panangsukimat iti verso ken panagververso ti sumagmamano nga Ilokano a mannaniw
iti Iloko babaen dagiti daniw a naisalip iti Senior Citizens Literary Contest
ti umuna a Judge Joven F. Costales Literary Awards (JJFCLA).
Adda
rigrigat wenno rikrikutna no kua a kedngan ti kinadaniw ti maysa a naputar wenno
naikur-it a daniw. Nangruna la unayen ti kinamannaniw ti maysa a mannaniw. Ngem
ketdi, kaaduanna nga adda met laeng iti agbasbasa wenno iti resipiente– ti
reader wenno audience a nakaisangratan ti daniw–ti panangeddeng ken
pangngeddeng no ania kadi ti ania ken no sino ti sino: masapul no kua ti maysa
a nasaririt a panangbasa ti maysa a nasaririt nga agbasbasa tapno mapadas ken
mariknana ti padas ken rikna nga ibisbisik ken ibisbislin ti tunggal
daniw/mannaniw wenno verso/mammerso. No masippaw wenno masibbolna daydiay
impallangatok wenno imbitin ti mannaniw a ganas ken parabur ti daniw, kukuana
daydiay a pagganasan ken pakabsogan–no la ket agganas ken mamutittit,
kapkanekanna a daniw daydiay.
Adda
latta ngamin relasion ti writer ken reader kas speaker ken audience. Addaanda
iti maysa a kita ti dialogo ken panagdialogo, maysa a klase ti panagkinnnawatan
uray pay dida agkinnaawatan wenno agkaawatan. Agkadua a kanayon dagitoy,
writer-poet ken reader. Adda agduduma a mannaniw iti agduduma a daniw ken
panangidaniw iti agduduma met laeng nga agbasa ken panagbasa. “A certain kind
of poem teaches you how to read it,” kinuna ni Edward Hirsch, mannaniw ken
critico nga Americano, ket inlawlawagna daytoy a penomenon a ti tunggal daniw
ket maysa a mensahe iti uneg ti botelia a naipalladaw iti mangliwengliweng a
taaw, agkatangkatang daytoy agingga a maidaknir iti maysa nga aplaya ket
agingga a sadiay, adda mangalaw ken mangpidut, manglukat iti botelia ket
basaenna ti mensahe, maduktalanna ti mensahe ti/iti mensahe—isu, isuna a
nakaisangratan ti daniw, isu a makaibaga nga “awan duadua, daniw daytoy!”
Ti
reader, maysa met laeng a jurado. Kednganna babaen ti panangapresiar ken
panangaklonna iti rikna ken padas a masagrapna iti basaenna. No naray-aw,
naliwliwa, napnek, nagganas ken uray pay no naladingitan, nalidayan, naluyaan,
natignay ti pungtot wenno nakemna iti inna binasa, nagballigi ti daniw ken ti
mannaniw. Ket babaen kadagitoy a rikna
ken nainaig a padas, nakedngan ti daniw, nagbalin nga ukom ti reader, aklonenna
man wenno saan.
Ngarud,
iti innak pannakipagpili kadagiti naisalip a dandaniw iti SCLA-JJFCLA, dagiti
nadakamatko a bambanag ken pakaseknan ti sinapulko idi rugiak a basaen dagiti
13 a koleksion ti dandaniw a naipaima kaniak. A kedngak, umuna unay, kas reader-judge,
no dagitoy kadi met laeng ket makuna a dandaniw (ta salip la ket ngarud daytoy
iti panagputaran iti daniw; daniw dagiti maidatag a makedngan). No makatakder,
makatungpal met la kadi dagitoy kas daniw wenno adda laeng sumagmamano a galad
wenno gupitda a naindaniwan, wenno maradaniw ket nagindadaniw wenno nagsurat
laeng iti patienna a kas daniw ti mannurat/mannaniw a nangipatulod iti
pakisalipna a ververso.
Nupay
kasta iti panagbasa ken panagpilik kadagiti mabalin a mangabak iti salip,
saanak ketdi met a nagbalin a kas ‘tay perfectionist wenno istrikto a critico.
Nupay addada met sumagmamano a patien ken patpatiek a teorteoria wenno
filfilosofia wenno disdiskurso iti poetics wenno literary criticism, saanko
(unay) nga imbatay kadagitoy ti panagbasak. Nagbalinak a kasla gagangay a
reader ket ti nagbatayak ket daytay tradisional nga estetika a “no maganasanak
wenno matignayak” iti artistiko a kinalibnos wenno kinasamay daytoy a
partikular a binnatog kas daniw wenno verso, kedngak a naballigi wenno nagballigi.
Kas nakunak iti maysa a salaysay,
“agduma
ti panagamiris ken panagarisit kas jurado iti salip nga adda mangabak ken
maabak iti panagamiris ken panagarisit kas critico iti sinurat tapno kedngan
daytoy kas successful a literary art wenno literary work. Nupay di mainsasaan
nga agpadada a nasken nga addaan bagnos ken pagbatayan a literary theories
tapno nasamsamay ken nakappapati ti keddeng ken pangngeddeng, saan a nasisita a
maysa a full-fledged a critico wenno practicing critic/theorist ti agjurado
tapno maikari ken agballigi nga agpili iti premiado a sinurat. No maysa man a
kasta ti mapusgan a jurado, nasayaat unay, maysa a bonus dayta. Ngem mapagdasig
koma ti akem ti jurado iti salip ken ti critico iti sapasap a diskurso ken
topografia ti literatura. Ken, mapaggidiat koma ti akem ti jurado/critico iti
analytical criticism ken iti theoritical criticism ta nupay adda dagiti
pagpadaanda, agsupadi dagiti sursuroten dagitoy a metodolohia ken estratehia
iti panagamiris ken panagadal.” 1
Maipakat
latta ngarud daytay arigna “infamous” a panagjurjurado iti Literatura Iloko a
“bukod a panagraman.” Ngem saan ketdi koma a malagidaw ti kastoy a panagpili a
piliem kas naimas ken kaimasan ti maysa a sinurat gapu ta napnek wenno nabsogka
a nagbasa segun iti pagaayat ti bukod a dilam a savor wenno nanam, a saan ket a
gapu, no maminsan (laeng), ta nalaing nga agluto wenno kosinero ‘tay nagsurat.
No itugotan, adda met laeng teoritikal a pagbatayan ti kastoy a
panagbasa-panagpili, di masaaw. Madlaw iti “panagraman” ti kasla naglilimog a
konsepto a formalista ken/wenno new critic ken uray pay kas reader-response
critic babaen dagiti gamigam a close reading wenno close analysis ken
textual/analytical a panagamiris ken panagarisit. Ken,
“uray
pay no common sense laeng wenno simple a panagraman a kuna, no siripen ket adda
mailangaan ken maalimadamad a teoria a nakaibinggasan dayta a reading wenno
interpretasionda. Ngamin daytoy panagraman a makuna isu daytay kasla natural a
rikna a gubuayen wenno itden ti estetika, wenno libnos ken inner peace nga
itden ti arte, ti mabasa nga obra, daytay kas koma no mapnekka iti maysa a
daniw ket mariknam ti kenosis, wenno iti koma novela ket mariknam daytay
kairosis, ket no met drama (aglalo no trahedia wenno tragicomedy) ket daytay
catharsis.” 2
PAKABUKLAN
DAGITI NAISALIP
Makatungpal
wenno makatakder amin a naisalip a daniw no padas/kapadasan-rikna/panagrikna ti
ilangaan ken amirisen. Addaanda amin iti universal a padas-rikna ken
sangkataoan a rikna-padas. Natural, agsipud ta kaaduanna ket kabukbukodan a
padas ken rikriknaen ti inda insursurat, nangruna ‘tay padpadas ti
panaglakay/panagbaket wenno pananglaglagip iti napalabas a kinaubing ken
panagubing a naglasat ken nagsagrap iti adu a pannubok, rigat, uppapay,
pannakaabi sakbay a nagun-od ti balligi, pannakapnek wenno tampok ti kinatan-ok.
Natural, ken literal a padas ken kapadasan, kunak man. Adu ketdi met ti
mangitaltalukatik ken mangikalkallatik iti agduduma a padas ti rikna ken rikna
ti padas ket natural, manen, natural ken literal nga ayat, ‘tay romantico a
rikna a masansan a pananglaglagip iti ubing nga ayat ken nadarisay nga ayat a
di agpalta ken di agmawmaw, lumakay man wenno bumaket ti tao wenno ti rikna.
Addada met ti nagiparparangarang ken nagiwarwaragawag ken
nagipakpakdaar-nagibalballaag kadagiti nakana ken nadadagem a rikna ken
nakakas-ang a padas iti agduduma a tay-ak, situasion ken panawen ti pammati,
relihion, politika, ideolohia.
Padas
ti/iti rikna, rikna ti/iti padas ngarud amin ti bugas dagiti naisalip. Ngem
nupay kasta, gapu kadi ta addan dagitoy a ramen wenno kararamen, makuna kadi
ngaruden a nagballigi dagitoy a ververso kas daniw ken dagiti nakisalip kas
mannaniw?
Di
mainsasaan a verso amin, daniw amin dagiti naisalip. Padayawam daydiay nagsurat
no ibagana a daniw daydiay inkur-itna a linia, binnatog wenno parapo. Adda
karbenganna kas nagsurat no patien ken talkenna a kas daniw ti inna insurat.
Uray pay no iti bukodmo a panagraman ket patiem a verso laeng daydiay insuratna
ket saan koma a maawagan a daniw daydiay. Manen, kaniak, iti panagpili ken
panamagdadasigko, diak insaad ti biasko a kas koma maysa a new critic a
mangipapilit a maymaysa ti nairanta a meaning ken ti nabalabala nga istruktura
ti linlinia wenno binnatog ti nasurat a texto kas plinano ken inggagara ti
nagsurat; wenno iti sidong ti maysa a deconstructionist a mangibaga met nga
awanen iti nagsurat ti daniw ti meaning ket addan kadagiti agduduma a readers
iti agduduma met a panangipapan ken kaipapanan.
Nupay
kasta, iti met biang ti reader-judge, padayawam met daydiay reading ken
judgmentna, daydiay “bukodna a panagraman” a pangibagaanna no naganasan, nabsog
ta naimasanna ti nagbasa wenno ketdi met nasalimuyaw wenno naalidukdok wenno
narurusok ta madi ti panagsaad ti rinamananna a texto wenno verso.
PALPALIIW
KADAGITI NAISALIP
Kitaentay
man no kadagitoy a daniw dagiti nataengan a mannurat nga Ilokano ket adda
mapili wenno maagsaw wenno madiskubretayo a nataengan a dandaniw. Wenno kas
"maipagpannakkel kas obramaestra iti Literatura Ilokana" a kas
kalikagum ti alagaden ti salip.
Adtoy
ngarud ti sumagmamano a paliiw kadagiti naisalip a koleksion ti dandaniw (10 a
daniw ti tunggal koleksion) wenno iti sumagmamano nga individual a daniw
manipud iti agduduma a koleksion.
Idi
rugiak ti agbasa kadagiti naisalip a dandaniw, simken a dagus kaniak daytoy a
paliiw ni Herminio S. Beltran, Jr.: "Nangangaral, didaktiko, tigmak sa
luha, amoy-simbahan, nakabaon sa lusak ng pag-ibig at relihiyon ang daniw o
tulang Iloko." 3
Nabayagen
a naibatad ni Apo Beltran dayta a paliiwna, idi pay 1986, iti nangabak a
salaysayna. Ken kinapudnona, paliiwna ketdi dayta kadagiti nabasa ken inadalna
a dandaniw dagiti Ilokano a mannurat sakbay ti Martial Law idi panawen ni Apo
Marcos. Kasta kano ti dandaniw ken panagdandaniw iti Iloko kadagidi a panawen,
ngem in-inut kano met laeng a nakaruk-at dagiti mannurat nga Ilokano kadagiti
panawen iti arinunos ken kabayatan ti Linteg Militar ket nagputarda met
kadagiti "modernista" ken socially-conscious a dandaniw 4 ket
sumagmamano ti immibbet ken rimmuk-at iti "nakailubnakanda a
romantisismo."
Ngem
daydiay damo a paliiw ni Apo Beltran, saan nga interamente a
naibbatan/inibbatan ti dadduma a mannurat nga Ilokano ket ti imasna, agingga
kadagitoy, masarakan pay laeng iti adu a putar ken panagputputar dagiti
mannaniw iti Iloko, nataengan man wenno ubbing a mamannurat. Nalabit, saan ken
saanen nga agbaliw daytoy wenno saan ken saanen a maliklikan ti kastoy ket
agtalinaeden daytoy kas gupit wenno nakaparsuaan ti panagdaniwan nga Iloko.
Nupay, makapabang-ar met ketdi a maammuan nga adu metten nga Ilokano a mannaniw
iti Iloko ti permanenten nga immibbet wenno nakaruk-aten itoy.
1.
Mamagbaga ken mamalbalakad, romantisista ken moralista a kaskasaba
Kaaduan
kadagiti naisalip ti nasurat a didaktiko wenno panangaskasaba a romantisista.
Ket kas didaktiko a romantico, kaaduan a daniw wenno verso ti agtun-oy wenno
naigagara a pammagbaga, pammalbalakad, paratignay, inspirational wenno ‘tay
makunkuna a desideratum (plural: desiderata; kayat, masapul wenno kasapulan a
bambanag) a pinalatak ti daniw a "Desiderata" ni Max Erhmann
Nakalatlatak daytoy a prose poem ket masansan a makita wenno mabasatayo
kadagiti poster wenno card ket no kua kadenna met daytay nalatak a
"Footprints in The Sand" ni Mary Stevenson, wenno saan, daytay
naindaniwan a kararag a "Serenity Prayer" ("God grant me the
serenity to accept the things I cannot change, courage to change the things I
can, and the wisdom to know the difference.") ni Reinhold Niebur.
Kitaentayo
daytoy "Quo Vadis, Agtutubo?" manipud iti koleksion ni Val Zed (parbo
a nagan ti nakisalip):
Pagturongam
agtutubo?
Nawatiwat
pay daliasatem
Magnaka
a sikakarting
Napnuan
anag ken simbeng
Sapulem
uged a kaikariam
Dakulap
nataba a kapanagan
Adda
kadagita imam
Uged
a kaikariam, masakbayam
Ngem
taliawem aglawlaw
Tapno
dika mayaw-awan
Adu
ti dalan agtutubo
Namurumuran
seba ken siit
Palab-og
ken uppapay
Derrep
ken sulisog
Dagitoy
dagiti balangan
Panagdalliasat
iti dalan
Annadam
ti maitebbang
Tapno
dika mayaw-awan
Umaddangka
a napnuan sirmata
A
mangbirok narimat nga agsama
Wen,
agtutubo sapulem
Nataba
a bugas masakbayam.
Kasta
met dagitoy nga stanza iti "Agtangad iti barsanga" iti koleksion ni
Jab Ang Lem (a nakaiparangan manen dagiti tradisional a persona a kanayon a
maaramat iti Literatura Iloko, iti man daniw wenno fiksion: ‘tay lakay ken
ubing, a masansan nga agapo, ket kas manamnama, mamagbaga latta ti tradisional
a napnuan praktikal a sirib ken padpadas a lakay-maestro iti tradisional nga
inosente nga ubing-adalan):
agsingsingpetka,
apok, agadalka
a
naimbag ta kasta met ti impatawidmi
iti
amam uray naisalda ken nailako
amin
a talon ken bangkagko
ti
adal agtalinaedto latta a kinabaknang
awan
ti makaagaw dayta kenka
uray
lakaykanton a kas kaniak
kukuamto
ti adalmo iti agnanayon.
ala,
apok, ipasnekmo ti agadal
no
dayta ayat, saan a malabes
kamkamatendakanto
dagiti babbalasang
inton
agturpos ken addan trabahom
no
patiennak, saankanto nga agbabawi
kunamto
a pudno ti balakad ni lolo
aglalo
no makitakto pay ti panangawatmo
iti
diplomam iti nadaeg nga entablado.
Saan
met a pakalagidawan no kastoy wenno kakastoy ti putaren a daniw ngem gapu iti
kinalataken ti desiderata style wenno tema a kas iti "Footprints…"
nagbalinen dagitoy a kadawyan, kayatko a sawen, overused wenno overly exposed,
nagasgas, nagagara, nadudog unayen dagitoy nga estilo ket kaaduanna a
nagbalinen a cliché wenno trite wenno corny payen. Maulit-ulit, makauman,
awananen bileg ken pikapik dagiti kaaduan a balikas wenno prase a mainaig
kadagitoy a tema (kas iti "quo vadis," "nawatiwat a
daliasaten," "uged a kaikarian," "dalan a namurumuran seba
ken siit," "umaddang a napnuan sirmata," "narimat nga
agsapa," "adal agtalinaed a kinabaknang nga awan makaagaw; kukua iti
agnanayon," "ipasnek ti agadal," "balakad ni lolo,"
"diploma," "nadaeg nga entablado" etc.).
Malaksid
ketdi no maikagumaanan koma nga iparang wenno ibaga iti kabarbaro nga akem,
langa ken timek ken iti nasadsadia ken nasarsaranta a lengguahe, interesting
ken lively ti daniw uray pay pammagbaga daytoy: bay-an nga adda ibagbagana ‘tay
daniw imbes a mamagbaga laeng wenno adda bagbagbagaanna.
Kas
koma iti daytoy naiduma a daniw a "Tiliwek Ti Layap" iti koleksion ni
Ale Basi:
Iti
kanito a dumges
Ti
anniniwan ni limdo
Tiliwek
ti layap
Iti
dakulap ti rugso
Pagsalaek
dagiti lames
Iti
tapaw ti angin
Agtayabak
nga agdisso
Iti
rusok ti bangen.
No
man ta malmesak
A
mangtiliw iti layap
Ibulosko
ti musika
A
mangilung-aw kaniak
Pasgedak
ti gartem
Iti
rupa ti bulan
Iyappanko
ti taraon
Iti
rabaw ti dulang.
A,
iti awan patinggana
A
dalluyon ti biag
Sumallin-rumimbaw
latta
Ti
rupa ti tikag
Ngem
no masiputak
A
sumpeg ti didigra
Tiliwek
ti layap
A
pangbasnot-pangontra.
Wenno
dagitoy a binnatog iti "Nagbatayak iti Ulep iti Imbaklayko a Lubong"
iti met laeng koleksion ni Ale Basi:
Diak
ammo no kasano ti pigsak a nangdupir
Iti
dalluyon a nangirareb koma kadagiti bato
Iti
teppang ti manursurdo a kabakiran ti biag.
Ti
ammok: naaramidko nga inalaw
Dagiti
agkarkarayam a gammagamma ken uray
Dagiti
tukak a pinaragsak ti tudo: a nangsebseb
Iti
kalgaw a tungpa kadagiti nasadut a ramay;
Ken
nangdanum iti naatianan a basaw
A
nangilili kadagiti agkakapsut a buntiek.
Maysa
met laeng a desiderata dagitoy a daniw ni Ale Basi, mamagbaga ken mamalpalagip
ken mamatpatalged ken mamakpakired. Ngem naidumada ta desiderata para iti bukod
a bagi dagitoy ken nupay di latta maliklikan ti sumagmamano a cliché, naikkan
ketdi iti naisalumina a fuerza babaen dagiti nakaranting a balikas ken
panangibalikas ken nasagpawan kadagiti nabileg nga imahen a dadduma ket
surealistiko iti estilo ni Federico Garcia Lorca ("pagsalaek dagiti lames
iti tapaw ti angin," "pasgedak ti gartem iti rupa ti bulan")
wenno iti burik dagiti primeval ken elemental a daniw-nakaparsuaan ni Pablo
Neruda.
Kadagiti
pay daniw a didaktiko ken estilo-desiderata, kas romantisista, adu, no di man
amin, ti makuna a "moralista" wenno "moralizing" a verso
nga agpanggep a mangibunannag wenno mangirikiar iti puro a kinalinteg,
kinaimbag, kinasayaat, kinapintas, a kasla ketdin ti solo wenno ultimo a nakaisangratan
wenno pakaisangratan ti daniw wenno panagsurat iti daniw ket tapno mangted
laeng iti "moral lesson." Wenno ‘tay agreklamo ken mangbusor iti
kinakillo, kinatiri, kinadakes, kinalaad. Masansan ngamin a maipagarup nga
epektibo kano ti daniw no addaan ranta a mangbalakad wenno manglawlawag wenno
mangibagnos. Wenno mangkonkondenar iti kinadakes ken mangitantandudo iti
kinaimbag. A kasla man maiparparang wenno maiparparangarang a ti mannaniw wenno
ti persona a mamagbagbaga iti daniw ket maysa a morally-upright wenno ulidan ti
kinaimbag, kinasingpet, kinasayaat wenno modelo wenno autoridad ketdi ti
kinasirib ken kinalinteg.
Kitaentayo
dagitoy a binnatog manipud iti "Margaay Pay Diay Bantay" iti
koleksion ni Raquel Roma:
Awan
ngamin bileg a mataginayon
Linteg
dayta ti agdama a lubong
Kas
ti bulong aglaylay agluom
Matnag
maisina nagtaudanna a puon.
Ita
nga aldaw adda bilegmo ken turay
Aramatem
koma a taklin awanan gaway
Saan
a pangidadanes panggundaway
Laglagipem,
margaay pay diay bantay.
Ta
adda malem iti tunggal bigat
Paglintegan
lubong awan makasukat
Sika
ita, ngem isudanton bigat
A
kas iti agus a masukansukat.
Ken
kasta met kadagitoy a maudi a linlinia manipud iti koleksion a "Dandaniw
ti Kinamaag" ni Futuro Arte (a nangidaniw iti nadumaduma a "kinamaag"
[kinapasindayag, kunniber, pannakikamalala, pammardaya, kinabuklis, panagkusit,
panagririri, kdpy a makarimon wenno immoral nga ugali ken aramid] a masarakan
iti uneg ken ruar ti sangakaarrubaan, pagtaengan, ofisina, pagobraan,
profesion, pampasahero a lugan, paglalabaan, kdpy) nga agpanggep a kasla agpaay
a proverbio wenno kas quotable quotes iti moral a biag/panagbiag:
2.
aklonentay’
koma a maymaysa laeng ti perpekto-
nangato
man inadal a tinurpos, adda latta riro
3.
agtalinaed
latta a pagwadan ti adda maipakitana-
ngem
iti sao pay laeng, ti aramid maitungtungkua
4.
ti
dakes no mapenaan nagbungbong, agbakasion-
agbanag
a kakaasi ta maikulong, agkonsumision
5.
agpaliiw
a di agpampamay-an ita ta nasapa pay-
kadagiti
minamaag-ugali kaopisina a pasindayaw
6.
panunoten
no bassit diperensia, panagpasensia-
tapno
awan ti ania man a dakes a pasamak a dumna
7.
isu,
a narigat ti agsaosao awanan iti proeba-
ta
kaso daytoy, a pakaibaludan iti pammardaya
8.
kasta
ti biag, sapulen ti kanen iti innaldaw-
a
mangted kenka iti kired, salun-at ken dayaw
10.
isu
nga iwaksi ti amin a kinamaag a maikaniwas-
tapno
grasia itden a naynay ti Dios a managayat
Wenno
dagitoy nga angry lines iti "Bircogka, Barumbado Capay" iti koleksion
ni Mr. BRH, a nupay nagibaga ken nasabrak a namagbaga, saan met nga actually
namamagbaga iti nasayaat wenno umno ken limpio a balakad a pagnakman koma ti
kinondenarna a birkog ken barumbado ngem ketdi ad-adda a namadakes la ngarud
iti siguden a dakes:
Saan
ka laeng a bircog
Barumbado
ca pay
Manglimlimo
agur-uray
Ti
mabalinmo a luccuen
Ken
idadanes ti panagbiagna.
Nalansica,
managundaway
Ta
amin nga aramidem
Maicaniwas
ti nalinteg nga aramid
Estilom
buloc, narugit
Casla
carugrugit ta cararuam.
Aginaldaw
awan aramidmo
No
di mangloco ken mangallilaw
Baribar
ti cararuam
Ket
awan pagtungpalam
No
di sica ken caputotam.
Manon
ti ginundawayam
Tapno
kinabircogmo agtultuloy
A
mangracrac ti na-Diosan
Nga
aramid ket dagitoy
Tawiden
met laeng ti capototam.
Saan
man ketdi ngata nga inranta wenno saan ketdi nga aware dagiti nagsurat a
madasig kas didaktisismo wenno desiderasista ken moralista la unay ti tema
wenno ti klase ti daniw ken panagdandaniwda gapu iti sabali a mentalidad
mainaig iti daniw ken panagdaniw—a ti panagdaniw para kadakuada ket pammagbaga
wenno pamalbalakad laeng, ket ti daniw para kadakuada ket maysa a medium wenno
wagas wenno ramit a pangiwaragawag ken pangitandudo laeng iti moralidad wenno
kinapintas ken kinaimbag.
Ngem
no apay a daniw ti daniw ket tapno mangiparang ken mangipaay iti padas ken
rikna. Ngem natural, saan met nga amin a padas ken rikna laeng maipapan iti
kinasayaat ken kinalinteg. Saknapen, sakupenna amin a padas ken rikna, naimbag
wenno dakes, nalinteg man wenno killo. Nga iti pannakaibunannag wenno
pannakaipamutektek dagitoy a padas ken rikna, maammuan ken mabigbigtayo ti
sabsabali a padpadas ken rikrikna ket iti kasta, datayo kas reader, kas
audience, kas addressee, kas recipient, mabalin a matignaytayo, mabalin a
maam-ammo ken mabigbigtayo a nalaing dagiti bukodtayo a padas ken rikna kas
maiyasping wenno maigidiat kadagiti adu ken agduduma a padas ken rikna.
Ti
mannaniw, nawaya ken addaan wayawaya, idaniw ken daniwenna amin a kayatna a
daniwen ken idaniw. Wen, uray pay dagiti dina kayat koma nga idaniw ken
daniwen. Agpartuat ken agiparang ken agipamutektek kadagiti barbaro wenno
karkarna a padpadpadas wenno rikrikna kas wagasna a mangipaneknek wenno
mangipasingked iti maysa a pudno wenno agdadata a kinapudno, naimbag man daytoy
wenno dakes, kas naadaw iti biag/panagbiag. Ket ditoy a makipartisipar met ti
reader/recipient a mangeddeng, mangaklon wenno mangumsi ken mangiwaksi ket
babaen dagitoy a natignay wenno naabbukay kenkuana (reader) a rikna—ken padas
met laengen, lalo met a limmawa wenno immuneg ti bukodna a pannakaawat wenno
kapadasan iti bukodna a lubong wenno iti sapasap.
Kas
ehemplo, kitaentayo daytoy daniw a "Nalpasen!" manipud iti koleksion
ni Marc Jacob:
Simmarabo
ti naamo nga apros ti pul-oy iti uneg
Daytoy
bassit a lubong a binalkot iti artipisial
A
lamiis. Ala, ket dumanonkayo, a!
Kasla
dayta ti yaw-awis ti naalikaka iti pannakatikapna
Ken
ti pannakatubayna a pigurin ti lakay nga Igorot
Nakasuako
ken nakakalladay iti upigan.
Nagsabat
dagiti maililiwan a mata
Simmaruno
dagiti di mapengdan a rinnisiris
Dagiti
kasla kape ken gatas a kudil
Naparnuay
ti lamuyot iti isem ken arasaas a mapengdan
Ket
ti bara nagkarayam a kasla aweng ti kutibeng
Kadagiti
urat a nakayayusan iti bileg-rugso
Ken
ragsak a nangkidag iti palalo a bitekbitek.
Daytoy
ti lubong a nangidusngo iti apagbiit a panagdamsak
Kadagiti
ima ken saka; sinnanggol, dinnuron, kinnepkep
Minnatmat
a sarunuen dagiti banang-es
Ken
panagtipon iti lanit ti bagi a galisgalis
Dagiti
maipasngay a darikmat.
Nalpasen.
Tumakderka
ditan ta urnosem
Dagiti
naiwarawara a gargaret nga imburindias itay
Ti
ingget pigsa a bagyo. Urnosem koma metten, a
Dagiti
nakuso a buok a pinungot itay
Iti
apagdarikmat a damsak.
Saan
latta a nagkir-in daytoy nakabaag a pigurin; di mapunas
Ti
isemna a kasla mangyar-arasaas iti daytoy: Nalpasen!
Wen,
nalpasen ti bagyo a nangdalapus iti uneg
Daytoy
bassit a lubongko!
Iti
dadduma, di bumurong a kednganda daytoy a daniw kas naalas wenno bastos,
immoral, gapuna a saan a napintas wenno nasayaat daytoy a mabasa ken kas maysa
a daniw. Ta mabalin a ti pareha ket agkamalala, wenno agayan-ayat nga agtutubo
(a mabalin pay a menor-de-edad) a di pay nagkallaysa, ti kasla limed ken
agdardaras a simrek iti "siled ti basol" tapno, ania pay, inda "agbasol."
Ngem
saan a basol ti daniw, saan a pakabasolan ti mannaniw, no naiparang laeng ti
maysa a padas, no naiparikna laeng ti maysa a gagangay a kapadasan iti baeten
ti dua nga agin-innayat wenno agpimpinnateg a nagsarak iti "bassit a
lubong a binalkot ti artipisial a lamiis" ti maysa pay a denumero a siled
a bambantayan ti maysa a kasla enkargado a pigurin ti maysa a lakay nga Igorot,
ket sadiay, manen, "dinalapus ti bagyo" ti lubongna, iti
"apagbiit a panagdamsak."
Ngem
apay ngamin a ti maysa nga umuna a mapanunottayo kas reader ket daydiay dakes
wenno immoral nga aramid? Nga ipatotayo a posible nga extramarital wenno
premarital sex wenno relasion daytoy ket bin-ig a derrep ken kinauttog la ti
adda. Ania ketdi met no legal nga agassawa a napan nag-short time iti motel
daytoy a pareha, adda kad’ dakesna, awan kad’ karbenganda nga agderrep ken
aguttog? Ket ania ti dakesna, ania ti immoral no daniwam, no idaniwmo, ti padas
ti panagderrep ken rikna ti panaguttog?
Ngem
addada ngamin parparipirip iti daniw a kas man maysa a maikurkurimed daytoy a
naaramid wenno aramid ket kas man a maysa daytoy nga illicit relationship. Saan
a maymaysa ti kaipapanan/paripirip ti nadakamat a "bagyo" ken
"damsak" iti daniw. Simbolo ken imahen dagitoy iti adu a panangipapan
ken kaipapanan ket adda iti agbasbasa ti tunggal kabukbukodan a reading wenno
interpretasion.
Ket
ngarud, gapu kadagitoy nga adu a nagutugot wenno naarit ken nakaritna a
reaksion wenno response, naballigi daytoy a daniw kas daniw ket nagballigi met
ti mannaniw a nangiparang ken nangiparangkap iti rikna ti/iti padas ken padas
ti/iti rikna.
Iti
bukodko a panirigan, maysa daytoy a daniw kadagiti kapintekan ken kapintasan
iti amin a daniw kadagiti amin a koleksion. Nababaked dagiti imahen ken
nabibileg dagiti metapora a naiparang.
Kas
pangnayon, adtoy ti maysa pay a daniw a napno iti makapnek a pikapik ken
naganas a metapora/parparipirip ken kangrunaanna, nasaranta ken namsek ken
rhythmic/musical a vocabulario ken lengguahe, ti "Ray-aw iti
Panagmaymaysak" manipud iti koleksion ni Rosa Monte:
Nayanakak
a lugpi ngem kompleto ti imak
Nasuruanak
nga agbasa ken agsurat, ket nagduogak
A
Bannawag pagpalpaak a pakabuyaak sukog-bulan
A
ladawan artista, gutad arapaap a nagayat.
Ket
iti panagmaymaysak nagtaraok sutil a panunot
Narasuk
panaglayag a simmarut iti iti bidang baggak
A
mangtakuat gameng a naitalimeng iti saklot
Tindek
a nagsaltek iti ruangan usok a nakatangep.
Natinaan
nalabaga a limsot iti nalinab nga usok
Gubuay
areng-eng a samiweng naep-ep a ragutok
A
duayya dagiti naglantip mawaw a sippit
A
nangruros sennaay ken banios anek-ek a naglumot.
Rimkuas
a nabanitog iti kawayan a papag
Ranitrit
naigamer iti pul-oy panagsung-ab
Ngem
bellad isem iti naparmek a sipnget
A
nangagsep ganagan, dam-eg a bin-i a narukit.
Salun-at
namsek a busel a nainaw iti tagainep
Sabong
ti sirmata nga andingay mawaw nga anek-ek
A
maila iti nakaparsuaan ngem naipaidam a ragsak
Rabak
parmata a nangsurdo nagduog nga arapaap.
Alikuteg
nga utek a nagderrep iti darepdep
Maaddaan
kapungan a diro nakas-ang a kararuak
Tapno
masukog saringit, inaw a panunot kudidit
Daytoy
piman a lugpi, ray-aw iti panagmaymaysak.
Manen,
agreklamo la ketdi dagiti moralista ken konserbatibo. Ta ania met, daniw
maipapan iti maysa a lugpi a nupay kasdit’ kasasaadna ket "kompleto met ti
imana" ket ngarud maparagsakna latta nga agmaymaysa ti bagbagina iti
tulong ti "sukog-bulan a ladawan artista" iti Bannawag. Ngem, manen,
nagballigi ken naballigi ti mannaniw a nangiparang ken nangipabur-i iti naiduma
a padas ken rikna a "mamagtaraok" met iti "sutil a panunot"
ti makabasa, mangsuot iti daydiay nakaparsuaan a libido ti agbasbasa.
2.
Teolteolohia, relrelihion: "angot-simbaan?"
Mainaig
met laeng daytoy iti garit a didaktiko ken moralistiko ti kaaduan a daniw. Ket
addada met "angot-simbaan" wenno "nakalumlom iti lubnak ti
relihion" kadagiti naisalip a dandaniw. Dagitay nangiparang iti kaaduanna
ket pasimudaag wenno palnaad ken ballaag nga apokaliptiko maipapan iti
kinadangkes ti/iti agdama a lubong mainaig iti kinaagum ken kinabuklis iti
poder/turay ken panagraira ti gubat, kriminalidad/terorismo, immoralidad,
panagabuso iti nakaparsuaan a pakaigapuan met ti adu a didigra ken kalamidad,
etc.; ken ti umadani a pannakaukom dagiti managbasol ken/wenno pannakasubbot
dagiti nalinteg. Wenno saan met, dagitay kadawyan a kasla literal a kasaba
wenno saritaan/sarsarita maipapan iti pammati ken relihion a naadaw, siempre,
iti Biblia.
Pagarigan
daytoy "INRI" ni Val Zed:
Immaweng
trumpita
Iti
uppat a suli;
Nagkallatik
pakdaar
Dua
a tapi a bato
Ti
tulag, nagpingki
Ti
unget a kasilpo
Daydi
pangta
Nailuod
nga Eden…
Addaytan
pilid
Um-umkis
Apokalipses
Mangbirbirok
anag
Uppat
a letra
Iti
lulonan
Lalaki
A
nagkoronat’ siit…
Umaw-aweng
trumpita
Manglukag
nairidep
Nga
arban tapno
Sapulendat’
ridaw
Pannakaisalakan;
Ta
silalayaten
Kampilan
Ti
ukom
A
mangsentensia
Basol
Ti
lubong…
Ken
daytoy "Tallo a Suli" ni Raquel Roma:
AGSAPA
Agmatuon
Sumipnget;
Simbolot’
kinapudno!
Bayangbayang
Simbolot’
bileg
Di
kabaelan ti tao…
Maysa,
dua, tallo
Dalan
pannakaammo…
Bilang
nga umuna
Punganay
ti pigsa…
Maikaddua,
panagsagana
Maikatlo,
panangibuat,
Maysa,
dua, tallo!
Daytat’
padeppa
Tandat’
panagsagaba
Anak
ti Tao.
Idi,
ita, inton bigat
Agsapa
Agmatuon
Sumipnget…
Bileg
bayangbayang
Susuon
padeppa
A
mangsultop
Tallo
a tarumamis,
Lansa!
Wenno
daytoy "Ti Literatura" manipud iti koleksion ni Rosa Monte:
Instrumento
ti ayat ti Dios iti parsuana
Punganay
a literatura idi binagaanna da Adan ken Eva
Liklikan
maiparit a bunga iti ikut ti minuyongan
Ngem
naikulboda iti sirib ti uleg a mangyawawan
Ket
awit babawida a napagtalaw iti hardin ti namnama
Umuna
a panagturay hustisia iti planeta a daga.
Pateg
iti Dios napilina a parsua ti maikadua a literatura
Iti
impalapayagna ken ni Noah agaramid daong a salakan
Dagiti
imbagana a parsua, taraon ken dadduma a kasapulan
Kinatawaan
ken inumsi dagiti kalugaranna ngem nagpakumbaba
Nagtudio
iti bilin, awan riper ken sulit, ket naisalakan
Iti
layus ti lubong, umuna nga ani supapak ti pammati.
Nayuged
maikatlo a literatura, alagaden tao panagdaliasat
Sangapulo
A Bilin ti Dios ken ni Moises inyawat
Pakdaar
a tungpalen, kired iti sippayot sipnget
Kawar
panagkakabsat a dur-as sibilisasion, ngayed ti lubong
Ngem
adda latta tao nga adipen uleg a manulsulisog
A
ligsay kinalinteg, gubuay pannakaitao Apo a Hesukristo.
Alpha
ken Omega ti pagwadan a literatura
Uged
a ruk-at kinamaag, linay iti nasimbeng a panagbiag
Ken
silaw a bumangon panakaitublak, balitok a linabag
Damili
iti kaman, turay ken kagimongan a talged
Sarusar
nga ubbog pagsakduan sumaruno a bigat
Salun-at
ken sarming a tumangkayag iti lawag.
Wenno
uray daytoy "Imago Dei" manipud iti koleksion ni Angelo Romero:
Patiendaka,
Dios, ngem dida patien
Dagiti
balikas a sasawem. Ngamin
Agtartaray
ti dara dagiti iblis
Iti
anges dagiti ay-ayatem
A
makikamalala kadagiti natnag a kerubin!
(Di
pudno a mataykanto ngem iti kanito
A
makanmo ti bunga ti kayo
Ti
pudno ken palso kaskanton iti Dios-Apo!)
Kas
ken Moises, iburak ti tao dagiti tapi ti bato
A
makidanggay iti kanta ken sala ti diablo
A
mangtakuat iti rag-o ken paraiso
Iti
ashera dagiti Nietzche, Hill ken Tilton
Natayka
kadi nga agpayson Dios, iti templo
Iti
isip? Iti puso? Iti tagaang ti delubio?
Gapu
iti kinasirib ti tao ken rigat a nakaro
A
mangpatapuak kenka iti nailangitan a trono?
Dinto
latta marpuog ti templo dagiti demonio
A
maibunubon kadagiti pagkallasawan ti tao:
Yaalsa.
Panagpapatay. Panagtakaw. Terorismo
Panagsang-at
iti rangkis ti kinatangsit
Ti
panangdios iti bagi. Iti bileg ken sirib
A
mangburak iti puso ni Kristo Jesus
A
punganay ti panagwayawaya nga umarakup
Iti
rangkap ti imahenmo nga aganninaw
Iti
maikatlo a mata ti sangkataoan a mangpaad
Ti
kinalaad ti panaglikud ken allilaw
Wenno
ti di pannakasursuro iti pudno ken umno
A
maadaw kadagiti maadi-adi a pannakaikulbo
A
kambas ti tagiuray a panaglupos
Iti
rupam a rupak iti pasnaan ti pannubbot!
Manen,
saan ketdi a pakalagidawan met no daniwan wenno idaniw ti maipapan iti pammati
wenno relihion wenno ti debosion ken panagrukbab iti Dios. Ngem manen, nadudog
metten ti kakastoy a tema iti daniw (aglalo iti daniw-Iloko) ket no di aluadan
wenno liklikan nga aramaten dagiti maulit-ulit ken madagdagullit a balikas ken
prase, kasta met dagiti kadawyan a topiko (kas koma ti maipapan iti Mannubbot,
pannakaukom, ken dagiti pagaammo unayen a sarsarita wenno pakasaritaan ken
paspasamak iti Biblia kas koma iti pakasaritaan da Adan ken Eva, Noe, Moises
kdpy) agtinnagda a cliché wenno kas "sarsarita-idi-ugma" a makauman
ken awananen iti kidag wenno bileg. Uray pay no apokaliptiko wenno
mamalpaltiing/mamalballaag, agtinnag latta a moralistiko a mangaskasaba wenno mamalbalakad
a kasla ‘tay sermon ti padi wenno pastor wenno ‘tay di maikaskaso a
pakdaar-a-kasla-pammutbuteng ti maysa a self-appointed a doomsday prophet.
Kadagiti
ehemplo a daniw iti ngato, mas naballigida koma no naidaniwda iti naindaniwan a
timek a ‘tay "adda ibagbagana" imbes a basta naidaniw lattan a
mamagbaga/mangaskasaba a naisurat a naimpluensiaan/naadaw a mismo kadagiti
capitulo ken versiculo iti Biblia. Kayatko a sawen, agkamtudda iti naun-uneg
ken nalawlawa a panangimutektek ken panangipamutektek. Saan a naan-anay ti
panagaramat dagiti autor iti figurative language, nangruna kadagiti metapora
ken simile ken personifikasion, tapno nasadsadia koma ti timek ti/iti daniw
uray pay mangaskasaba daytoy. Kas pagarigan, saan a naindaniwan ti prase a "simbolot’
kinapudno" wenno "simbolot’ bileg" aglalo ti "tandat’
panagsagaba" ta malaksid a nadudog dagitoyen, agtutunnalda unay kas
deklarasion. Saanen a nasken nga ibaga a "simbolo" wenno
"tanda." Saanen a nasken nga ilawlawag wenno ibutaktak a simbolo
wenno tanda ti kastoy wenno kasta a banag ta awan no kuan pagpampanunotan wenno
ngalngalen ken nanamen ti reader no iburandismo metten amin a bukel ti utong,
kas pagsasao.
Nabileg
met dagiti rikna ken padas a yallatiw ti kasla examen de konsensia ti maysa a
persona iti tao ken kinatao kas imahen wenno ladawan ti Dios iti "Imago
Dei" ngem pangapsuten ti naindaniwan a takder ken timek ti/iti daniw ket
ad-adda a tumpaw ti panangaskasaba gapu kadagiti naaramat a familiar a balikas
mainaig iti Cristianismo ken gapu iti nakadidillaw a pannakaibalikas iti
balikas ti maysa a mangaskasaba (imbes a mannaniw).
No
mangasabatay’ man iti daniw, padasentay’ nga ikasaba ti daniw ti/iti kasaba, a
saan ket nga idaniwtay’ lattan ti kasaba kas kasaba. Agdaniwtayo imbes a
mangasaba laeng. Parimbawen ken pagtalinaedentay’ ti mannaniw iti maysa a
mangaskasaba, imbes a ti mangaskasaba ti rumimbaw iti maysa a mannaniw.
Kitaentay’
daytoy "Pangngarig-Eskatolohia" a parupa a daniw manipud met laeng
iti koleksion ni Angelo Romero:
Adda
sang-aw iti ungkay ti bulong
Nga
agtinnag inton magangon daytoy
Nga
agbalin a tapok. Matabas a murdong
Ti
puon ti siklo-
Ti
tao nga agmauyong!
Awan
ti agtedted a dara iti urat
Ti
lasag a mangikari iti dam-eg nga agtapuak
Iti
bituka nga apon ti kararua. Subboten kad’
Ti
bagim a maisebba iti apuy ti rumisak a babak?
Ikut
ti bagnet nga ulep ti apuy a lumbuak
A
manguram iti law-ang a manglukat
Ti
langit a taeng ti Dios. Malang-ab
Ti
sabidong ti panagdamsak a di maalat-at.
Agbugsot
ti lubong iti alipaga ti gubat
Iti
dung-aw dagiti mangabak ken maabak;
Anglem
ni Patay ti matabbiraw a linak. Tinnag
Ti
rapas a puso ken dakulap.
Marpuog
ti simbaan no isubo kenka ti sairo
Ti
ostia ken arak ni Kristo;
Agkalangiking
indulhensia ti kopa ti riro. Konsierto
Ti
peke a trabahador ti Apo.
Maulit-ulit
ti gubat da Kristo ken ti Diablo
Iti
tay-ak dagiti natangig a puso;
Sungrodan
ti bileg ti tabbaaw ti bibigmo. Agsarko
Ti
panaglikud ken pannakikamalalam iti palso.
Aguggot
ti langit ti agawid
Nga
isip a suknalan ti sirib;
Ikawesko
kenka ti kabal ti bagik. Sagitsit
Ti
kararuam nga agur-uro-
Iti
sangataaw nga amit!
Pangaskasaba
pay laeng met ti pakabuklan daytoy a daniw. Ken maexpektar latta ti adu a
cliché wenno trite ken pangapsuten a phrases ("agbalin a tapok,"
"tao nga agmauyong," "maisebba iti apuy," "langit a
taeng ti Dios," "agbugsot ti lubong," "alipaga ti
gubat," "anglem ni Patay," "ostia ken arak ni Kristo,"
"kopa ti riro," "peke a trabahador ti Apo," "gubat da
Kristo ken ti Diablo," "natangig a puso," "tabbaaw ti
bibig," "pannakikamalala iti palso," kdpy) ken ti
boses-panangasaba. Ngem, at least, naikagumaan ketdi itan ti mannaniw—ti
kinamannaniw ti mangaskasaba, ti rimmimbaw met. Nabileg met ti sumagmamano nga
imahen ken metapora, nangruna ti adda iti maudi nga stanza: "Aguggot ti
langit ti agawid/ Nga isip a suknalan ti sirib." Ken napipigsa ti kaaduan
a balikas ken panangibalikas ket addaan naiduma a kidag ken kidar ti pakabuklan
ti daniw.
Kakastoy
met la ti dadduma pay a daniw iti sibubukel a koleksion ni Angelo Romero.
Kaaduanna a nadadagem a parang ken ballaag-palnaad-palagip iti
nain-apokalipsisan a pagpagteng ken ti agur-uray a gasat wenno kalak-aman ken
panungpalan ti tao, ti kararua ti tao, ken ti lubong. Madlaw ketdi a batido
wenno veterano a mannurat ti autor ta laklakaenna laeng ti agpartuat ken
agaramat kadagiti fuersado a balikas ken autorisado a linia ken tertermino ken
nagnagan iti teolohia ken filosofia tapno mayebkas iti natibong ken
naallangogan dagiti verbo ti pangngarig ken pakdaar-paltiing. Madlaw ti fuerza
ti kaaduan a daniw/panangidaniw saan la a babaen dagiti napili nga strong words
wenno strongly worded a binnatog ngem uray pay iti pakabuklan ti tunggal daniw
a namurumuran, ken bin-ig nga aggibus a maingudo, iti exclamation points (!).
Ti
laeng maysa pay a masintir iti kakastoy a daniw maipapan iti pammati ken
relihion, aglalo no arkosan wenno binggasan kadagiti saan a kadawyan a
balbalikas wenno tertermino iti teolohia ken filosofia, nangruna no agdakamat
kadagiti nagnagan dagiti teologo ken filosofo, a di agaramat ti autor iti
footnotes wenno pangilawlawag, matikaw wenno maulaw ti dadduma a readers.
Pagangayanna, limitado no kua ti audience ket adda laeng kasla sumagmamano a
kasla nakaisangratan ti daniw, wenno sumagmamano a kasla pinili ti mannaniw a
pangisangratanna iti daniwna. Ipatonto pay ketdi ti dadduma a kasla iranranta
ti mannaniw a ramenan kadagiti nauuneg wenno karkarna a balikas ken termino ti
daniwna tapno agparang laeng a kasla nakaun-uneg wenno di maaw-awatan ti daniw ket
iti kasta makuna a napintas ti daniw (ta adu ti mamati a no di kano maaw-awatan
ti maysa a daniw, kayatna a sawen, napintas kano).
Kas
pagarigan kadagiti daniw ni Angelo Romero, saan a kalakala a maawatan a dagus
ti gagangay a reader no ania ti "eskatolohia" wenno
"soteriolohia" wenno "angelolohia" ken dadduma pay kasta
met dagiti Latin words/phrases a naaramat wenno naibudi. Kasta met nga adu ti
agngatangata no sinno kadi, aya, da Hill ken Tilton (nupay adu met ngatan ti
makaammo ken ni Nietzche)? Kapilitan nga agsukisok ti reader iti dictionary,
encyclopedia wenno internet.
Ti
nalatak a daniw a "The Wasteland" ni T.S. Eliot, nairanta a narikut
ken parikut a basaen/awaten ta nagaramat ni Eliot iti nakaad-adu ken agduduma a
reference, tertermino ken nagnagan nangruna iti mitolohia ken filosofia kdpy.
Ngem sumangkaatiddog met ti footnotes nga impasurotna tapno maaddaan iti
naan-anay a pagsukisokan ti reader. Uray pay ni Balagtas iti "Florante at
Laura," inanusanna ti nagipan iti footnotes kas pangilawlawagna kadagiti
inusarna a nagnagan ken karakter iti mitolohia. Iti Literatura Iloko, naanus
met da Appo Prodie Gar. Padios ken Reynaldo A. Duque nga agilanad iti footnotes
no agusarda iti teolohikal/biblikal wenno ganggannaet a tertermino kadagiti
daniwda.
(Immuna
a naipaskil iti blog ti autor, iti mannurot.blogsome.com. Kunana iti blog-na
nga adda tuloyna ngem idi dinamagko ket awan kano metten. Diak pay ketdi gayam naala dagitay sources dagitoy inko-quote-na ditoy.)
fij_Latn oci_Latn ilo_Latn eng_Latn eng_Latn lim_Latn fur_Latn eng_Latn eng_Latn eng_Latn eng_Latn eng_Latn ltz_Latn azb_Arab eng_Latn eng_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn bjn_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn eng_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn sag_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ita_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn gla_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn bjn_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn scn_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn tgl_Latn tgl_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn lim_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn unk ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn eng_Latn eng_Latn eng_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn eng_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn bem_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ltz_Latn ilo_Latn ilo_Latn fur_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn hau_Latn ilo_Latn isl_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn oci_Latn sag_Latn ilo_Latn ilo_Latn bug_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn dik_Latn ilo_Latn swh_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn pag_Latn ilo_Latn sag_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn lua_Latn ilo_Latn sag_Latn ilo_Latn twi_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn twi_Latn ilo_Latn sna_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn lvs_Latn ilo_Latn bam_Latn ilo_Latn ilo_Latn sag_Latn ilo_Latn swh_Latn sag_Latn ilo_Latn sag_Latn tgl_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn twi_Latn quy_Latn ilo_Latn ilo_Latn pag_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn bos_Latn sag_Latn ilo_Latn sun_Latn pag_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn quy_Latn ilo_Latn sag_Latn ilo_Latn ilo_Latn twi_Latn ilo_Latn ilo_Latn swh_Latn sag_Latn ilo_Latn sun_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn sag_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn sna_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn lvs_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn hau_Latn ilo_Latn eus_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ceb_Latn kea_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn lin_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn unk nno_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn unk ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn unk sag_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn unk ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn unk ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn unk ilo_Latn ilo_Latn kea_Latn ilo_Latn unk ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn unk ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn gaz_Latn nus_Latn ilo_Latn ilo_Latn sag_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ceb_Latn ilo_Latn kea_Latn ilo_Latn fij_Latn ilo_Latn ast_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn twi_Latn ilo_Latn cat_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn twi_Latn ilo_Latn epo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn sag_Latn war_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn sag_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn lvs_Latn ilo_Latn sag_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn tgl_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn uzn_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn pag_Latn ilo_Latn ilo_Latn sag_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn lus_Latn ilo_Latn ilo_Latn sag_Latn ilo_Latn dik_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn vec_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn lvs_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn run_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn crh_Latn ilo_Latn tgl_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn zsm_Latn ilo_Latn plt_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn eus_Latn ilo_Latn swh_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn unk ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn bug_Latn epo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn fij_Latn ilo_Latn sag_Latn ilo_Latn sag_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn war_Latn taq_Latn ilo_Latn isl_Latn kea_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn pap_Latn ceb_Latn ilo_Latn ilo_Latn bug_Latn epo_Latn nno_Latn gle_Latn war_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn kea_Latn ilo_Latn ilo_Latn sag_Latn pag_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn sag_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn war_Latn ilo_Latn tgl_Latn war_Latn ilo_Latn scn_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ceb_Latn ilo_Latn pag_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn bug_Latn zsm_Latn ilo_Latn ind_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn tgl_Latn tgl_Latn bug_Latn ilo_Latn sun_Latn ilo_Latn sun_Latn kea_Latn ilo_Latn ilo_Latn por_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn tgl_Latn ilo_Latn ceb_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn fuv_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn hau_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn yue_Hant ilo_Latn ltz_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn fij_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn scn_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn sag_Latn ilo_Latn lvs_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn mos_Latn ilo_Latn tgl_Latn ilo_Latn sag_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn sag_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn twi_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn war_Latn ilo_Latn war_Latn ilo_Latn sag_Latn ilo_Latn sag_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn sag_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn sag_Latn ilo_Latn ind_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn sag_Latn ilo_Latn sag_Latn ilo_Latn ewe_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn mos_Latn ilo_Latn sag_Latn ilo_Latn luo_Latn ilo_Latn sag_Latn ilo_Latn tso_Latn ilo_Latn sag_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn taq_Latn ilo_Latn sag_Latn ilo_Latn ibo_Latn ilo_Latn war_Latn ilo_Latn war_Latn ilo_Latn sag_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn sag_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn lvs_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn sag_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn kea_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn