ilocano
by: Joan Rosario
Ilocano (spelled ILOKANO in Philippine Orthography), like all its sister languages, is an Austronesian language of the Philippine type spoken by about ten million people. It is a member of the Cordilleran language family which comprises the following languages of Luzon Island, Philippines:
The original Ilocano homeland is in Northwest Luzon (the provinces of Ilocos Norte, Ilocos Sur, Abra, and La Union), but Ilocanos have populated many regions of the Philippines, and in many cases they predominate over the native ethnic group of the new lands to which they migrate. Such is the case in the provinces of Nueva Ecija, Pangasinan, Tarlac, and Benguet. There are also sizable communities of Ilocanos throughout the United States, most notably in HAWAII and CALIFORNIA where the language is taught in certain schools.
Because of the importance of Ilocano in Northern Luzon, it has been called the "National Language of the North." Many ethnic groups from the northern regions of the country are more at home in their second language, Ilocano, than the national language of the country, Tagalog (Pilipino). This is undoubtedly due to the historical prestige of the language and the accessibility of its speakers. There has been a national language shift, however, in the last few years due to the extensive use of Tagalog in the media and the national program to promote the Pilipino language in elementary and secondary schools. Ilocano remains a regional langauge with no political power or use in education past the early elementary years.
ILOCANO DIALECTS.
Because of the remarkably stable history of the Ilocano language owing to the fact that the Ilocano people have populated much of the Kailokuan from a small homogeneous homeland, dialect diversity is minimal. The original Ilocano speaking areas (in the provinces of Ilocos Norte and Ilocos Sur) are said to speak the purest form of the language, called by Ilocanos 'nauneg nga Iloko' (deep Ilocano). However, due to the migration of the Ilocanos southward and eastward, much of northern Luzon is heavily influenced by Ilocano language and culture. La Union and Pangasinan provinces are dominated in most areas by Ilocano speakers speaking the southern dialect. The southern dialect has minimal lexical differences from the northern one, but a major phonological difference-- the addition of a high back unrounded vowel represented in the orthography by the letter 'e'. As this sound exists also in Pangasinan, we might be able to attribute this difference as a remnant left behind by ethnic Pangasinenses who are now mother tongue speakers of Ilocano.
OTHER PHILIPPINE LANGUAGES. The Philippines is a country of remarkable linguistic diversity. There are over ninety languages spoken in the country, but only seven are considered important and have an extensive written literature and history. These are (in order of the number of speakers) Cebuano, Tagalog, Ilocano (Iloko), Hiligaynon (Ilongo), Bikol, Waray Waray (Samar-Leyte Bisaya), Pampango (Kapampangan), and Pangasinan. All the languages of the archipelago are Western Austronesian of the Philippine type except the languages left behind by colonization: English, Spanish, and the language of a powerful merchant class, Hokkien Chinese. A Spanish Creole, Chavacano, is still spoken today in Zamboanga, Mindanao, and to a lesser extent in Cavite City.
return to top
ILOCANO SONGS
Pamulinawen (Stone hearted lady)
Pamulinawen
Pusok imdengam man
Toy umas-asug
Agrayo ita sadiam.
Panunotem man
Dika pagintultulngan
Toy agayat, agruknoy ita emmam.
Issemmo diak kalipatan
Ta nasudi unay a nagan,
Ta uray sadin ti ayan,
Disso sadino man,
{Aw-awagak a di agsarday
Ta naganmo nga kasam-itan}
No malagipka, pusok ti mabang-aran
Adu nga sabsabong, adu nga rosrosas
Ti adda't ditoy, Nena, nga mabuybuyak,
Ngem awan manlaeng ti sabali nga liwliwak
No di la dayta sudim ken imnas.
No umulogak nga mapan magmagna
Dayta raniagmo, Neneng nga gapu kenka.
Manang Biday (Older Sister Biday)
Manang Biday, ilukatmo man
Ta bentana ikalumbabam
Ta kitaem toy kinayawan
Ay matayakon no dinak kaasian
Siasinno nga aglabaslabas
Ditoy hardinko pagay-ayamak
Ammon ngarud nga balasangak
Sabong ni lirio, dipay nagukrad
Denggem ading ta bibinenka
ta inkanto diay sadi daya
agalakanto't bunga't mangga
ken lansones pay, adu nga kita
No nababa dimo gaw-aten,
no nangato dika sukdalen,
no naregreg dika piduten,
ngem labaslabasamto met laeng
Daytoy paniok no maregregko
ti makapidot ikutannanto
ta nagmarka iti naganko
nabordaan pay ti sinampuso
Alaem dayta kutsilyo
ta abriem toy barukongko
tapno maipapasmo ti guram
kaniak ken sentimiento
Naraniag a Bulan (Shiny Moon)
O naraniag a bulan
Un-unnoyko't indengam
Dayta naslag a silawmo
Dika kad ipaidam
O naraniag a bulan
Sangsangitko indengam
Toy nasipnget a lubongko
Inka kad silawan
Tapno diak mayaw-awan
No inka nanglipaten
Karim kaniak naumagen
Samsam-itek ni patay
O bulan ket aklunem
Nanglaylay toy ayatkon
Inka kadi palasbangem
Un-unnoyko, danasem nga ikeddeng
Ti ayat ti maysa nga ubing (For the love of a child)
Ti ayat ti maysa nga ubing
Nasamsam-it ngem hasmin
Kasla sabong nga apag-ukrad
Iti bulan ti Abril
Ti ayat ti maysa nga lakay
Aglalo no agkabaw
Napait, Napait, Napait nga makasubkar
Anansa a o Lelong
Agsapulka iti balo
A kapadpad ta ubanmo
Ken dayta tuppolmo
No duaduaem pay (If You Still Doubt- Serenade)
No duaduaem pay laeng ti pegges ni ayat
Nalawag unayen a ranggas mo kaniak
Ala man biagko, sawem ti pamuspusak
Tapno mabalinka a lipaten o imnas
Lipatenkanton wen ngem
addaakton ti tanem
Ngem no itan, saanen nga mabalinen
Ay, itdem ni ayat, dinak kad pagtuoken
Yantangay siksika ti innak ay-ayaten.
Bannatiran (Bannatiran Bird)
Bannatiran, ta dutdotmo't kalilibnosan
Ta panggepmo dika patuluyan
Suminakan sadino aya't papanam?
Sadino, bannatiran, ania nga kayo ti inka pagdissuan?
Daydiay kayo nga agsabong ken ayat
panawam man,
Ay babawyem ton kamaudianan
No ni liday ti matumpungan
Ania nga sabong ti kayatmo bannatiran,
Ta uray awan pilit nga inka isapulan.
Ta sika ti sarming nga paganninawan
Iti raniag da init ken bulan.
Duayya ni Ayat (Dungdunguenkanto) (Lullaby of Love (I will love you))
Dungdunguenkanto unay unay,
Indayonenkanto't sinamay
Tultuluden kanto't naalumamay
Pagammuanen inkanto mailibay
Apaman nga inkanto makaturog
Iyabbongkonto ta rupam daytoy paniok.
Tapnon dinakanto kagaten ti lamok
Ken maimasmonto't maturog.
Annay, puso, annay, annay,
Nasaem, naut-ut la unay.
Itdem kaniak ta pannaranay
Ta kaasiak nga maidasay.
Saguday (Precious Gift)
Ta nagsaway a pintasmo awan umasping
No maraniagan ta lumabbaga nga pingping
Nga nakaitangpakan ti kallidmo nga kasla bituen
Awan ngatan ti kas kenkan
Nga imparabur ti Dios nga inka kaasping
Ta binukbukudam aminen nga talugading
Ta uray no agmisuotka, napintaska laeng
No bingiem dayta bibigmo saka umisem
Agparang a dagus dayta kas marfil a ngipen
Daegen met ta buok mo pangulkuloten
Ket ta kidaymo kas bullalayaw iti malem
No Siak ti Agayat (If I were the one to love)
No siakto ti agayat
Kadagita nga pintasmo
Dikanto paulogen
No nalamiis ti tiempo.
Tay-akto nga payatam,
Butaka nga pagtugawam,
Ap-apakto't paniolito,
Paniolito ni Lirio.
No koma no mabalin
Agbalinak nga singsing,
Nga umay umapiring
Ta ramaymo no mabalin.
No koma no piniaka
Burasenka nga naata,
Kanenka nga naganus,
Paluomennaka toy pusok.
No makitak Ading
Napintas a pingpingmo,
Rosas nga eberlasting
panangkita toy matak.
ket uray no matayak
Duapulo't uppat oras,
No makitak isemmo,
Dagus met nga agbiagak.
(Chorus)
No sika la koma,
Maysa a kendi lemon,
Iparabawka toy dilak
Tuliden tultuliden.
Saanka a kagaten,
Saanka met alimonen,
Ket ditoy rabaw dilak
Abalbalayen.
No siakto t'agayat
Ading ta imnasmo,
Saanka a palubosan
No dakes ti tiempo.
Tay banglo pagtugawam,
Aplagak paniolito.
Ken daytay pagiddaam,
Abbungakto ay-ayat.
Ala Kadin, inkay yawat (Please give- Christmas song)
Ala kadin, inkay yawat
Tay aginaldomi a pirak
Ta uray sisiam a sikapat
No isu't itedyo kadakam a pagayat.
Dika ket saksakiten, nanangmi
Ti magted tay aginaldomi
Di mabayag maabrotmonto
No malakoyonto daytoy baboyyo
Dung-aw (Dirge)
Ay ama nga nageb-ebba
Dinak man kaasian aya
A panawan a sisina
Tay uneg balay a kasa.
Pakada (Farewell)
Adios, salda toy riknak.
Kalapati nga naimnas.
Biagko, panawanka,
Sayamusom nga liwliwa
Daytoy retratok ipenpenmo
Ita let-ang ta barukongmo,
Ta isunto't murmuraymo
No sumken ta ladingitmo.
Panagpakada (Farewell)
Idiak siak iti
Bassit nga tinagibi,
Diak pay nakasubalit
Ti ayatna nga nasudi
Ta narigat gayam
Iti anak nga lalaki,
No dumtengen ti gasatna,
No dumtengen ti gasatna,
Dika makalisi
Agpakada'kon
Balay a dinakdakkelak,
Ken kasta met kenka,
Paraangan nga nagay-ayamak,
Adios hardin
O hardin a nagmulmulaak
Adios Tatang ken Nanang,
Adios Manong ken Manang,
Inggat iti patay.
Panawankan Biagko (Farewell, my Love (deathbed song, lit: I am leaving you, my life))
Itan ket umasideg ket umadani
Ti ipupusayko dita arpadmo
Biagko, agsingpetka.
Ta no itan ket panawankan.
Luluak agarubos punasem ida.
Mannamili (Potters)
Taga-awaykami nga agdamdamili
Naragsak ti biagmi
Awan dukdukotmi
Nupay aduda't manglalais kadakami
Ta napanglawkam laeng nga mannamili
Toy napigket nga daga
Pitpipitpitenmi ammona
Dangga yanmi't kankanta
Takkiagmi a napigsa
Kettang ken bannogmi dikam igingina
Aglalo no adda ni Manong ditoy denna
Sakamto sukogen
Banga, dalikan, damilien
Linisen, pasilengen
Pitpiten a nalaing
Tapno maayo, magargari kay amin
Ket madardarasdanto nga lakuen
Lalaki:
Adingko, maluksawak
Ta nabuong tay banga
Babai:
Maisublim pay ita
tay patgek nga banga?
No dimo tinippay saan a nabuong
Agaluadka to ipulongka ken Nanang
Lalaki:
Mano, ading ti bayadna
tay damili nga banga?
Nangina ken nalaka, ituredko latta
Babai:
Nalaka, ading
Dios unay ti agngina
Duayya (Lullaby)
Maturog, duduayya
Maturogkad tay bunga
Tay lalaki nga napigsa
Ta inton dumakkel tay bunga,
isunto aya tay mammati
Tay amin nga ibagami.
Ay duayya, maturog man tay
binonga lalaki nga napigsa
Anakka nga binonga
lalaki a napigsa
Ta no dumakkel ket
sanggirkonto nga napigsa
Ket sarukodkonto nga napigsa
No kunkunak la ket tay binonga
Ta bareng dumakkel ket nalaka
Sikanto ti yan ti namnama
No maibuston daytoy pigsa.
Maturog aya ti lalaki
Nga arkos bakodtot' ili
Ta inton mapadakkelmi
Ket mapatan-aymin lalaki
Ta mapanto aya agbiahe
Tay ad-adayo nga ili.
Ngem ti kad ibilinko nay
Ket mangalakanto kadi
Tay manto kad a tamburi
Ken singsingko nga diamanti
Ken tay aritosko nga birilyanti
Ta addanto inta pangrirriri
Tay napintas nga babai.
Nasudi ni Ayat (Love is grand)
Nasudi unay ni ayat no dipay maumag,
Katimbengna toy biag ket puon met amin da ragsak
Ta na dadduma kasla awanen ti makarsaak,
Kas agnanayonto laeng
Ti langtona nga sibibiag.
Ta no ni ayat uray kasano ti kasam-itna
No gaguemna ti mangulbod ken manggulib
Nalaka unay ti inna pinangliklik
Ay awanen kaasi ti agayat no dina ipasnek.
Gapuna nga lagipen ti pateg ni annad,
Tapnon maliklikam ti sikap ni naulbod nga agayat,
Ta no kas agbaybay-a ket agpaay sabali nga biag,
Siaaddanto la da ragsak ken dalus nga awan pumadpad.
Da mangngalap ken agsansana (The fisherman and salt makers)
Ipagsanaankami
Asin ti pagbiaganmi
Awan ti dukdukotmi
Naragsak ti biagmi,
Nupay aduda't manglalalis mangbabain
Ta napanglawkam la nga mangasasain.
Girl:
Diay sibay ti baybay
Kellangami nga umuna,
Danggayanmi't kankanta
Taktakiagmi a napigsa,
Kettang ken bannagmi dikam igingina
Aglalo no adda ni Manong ditoy denna.
Boy:
Adingko, aganuska,
Bagim ti agsansana.
Girl:
Wen, Manong agalistoka
Agkalap ikan ken kurita,
Nakaap-apal nga agpayso't pinagbiagda
Nangngalap ken agsansana agbagayda.
Kanta ti Ulila (Song of an orphan)
Simpuonek nga irugi
Tay pinagbiagmi nakakaasi
Anaknak ti maysa nga pobre
Nga naipalpalais ditoy ili.
Ubingak nga maladaga
Binilbilinnak daydi nana,
Anakko agsingsingpetka
Ket innakon sabali nga daga.
Tarong, Kamatis, Paria (Eggplant, Tomato, Bittermelon)
Iti bigbigat nga agsapa
Agtatamdagkam man idiay tawa
Addada tarong, kamatis, paria
Nangngegko ida nga'gsasarita
Ti kunan tarong kadakuada
Siak ti kaimasan kadakay a dua
Ni ngarud parya simmungbat ita
sika tarong napalangguadka
Siak ti mangmangted-salun-atda dagiti tattao
Ay aduda nangnangruna pay dagiti agbasbasa
ken dagiti ubbing nga maladaga
Ni kamatis, immisem laeng ay gagayyem
Inkay agparbeng no siak ti mailaok iti dinengdeng
no maluto naimas manen
Laguerta ti Langit (Door of Heaven, Humorous song)
Laguerta ti langit agkansion ni umed
Agsigsigunda ni baed
Agdengdengngeg met ti tuleng
Aggitgitara ni pukol
Agsalsala ni pigsol
Adda met ni dulingnaka mulengleng laeng.
Ni tangad binaonda'pan
Simmukmon ti arak
Nasabatna ni singkol
Sinikolna diay botelia ket naburak.
Kinatawaan ni gusing
Kinusilapan ni gilab
Adda met ni lupoy,
Ta sipat la a sipat.
Ni kissiw isu't kosineroda
Nga'glutluto ti kanen ken sidada
No madanonanen tay oras panagkissiwna
Banga ken pariok,
ikusaykusayna.
Ilocana a Nadayag (Popular Ilocana)
O Ilokana nga nadayag
Sabongka man a napusaksak
Liwliwadaka't marigrigat
Liwliwada met aya ni ragsak
Sabongka nga ap-apalan
Kapatadam a balasang
Dayawmo ti kapatgan
Kupit a di matulawan
Ilokana a napintas
Taeng da singpet ken imnas
Talugading adda kenka
Amin a puso agrukbabda
Singpetmo pagraeman da pintasmo
Pagdayawandaka
Ilokanaka patiennak
Bagnoska nga di matulawan
Kasasaad ti Kinabalasang (Condition of a young lady)
Kasasaad ti kinabalasang
Paset ti biag kararagsakan,
No idiamon ket inka panawan
Aminmonton dika masublian
Adda ragsak ti makiasawa,
No ni ayat kabarbarona,
Ngem inton kamaudiananna
Rikut ti biag pasamakenna.
Ay, annadam, ti kinabalasang
Ti dana nga inka addakan,
Ta no dika makapudno ken asawam
Ay, di lumbes kugtaranna dayta rupam.
As-asug dagiti Kararua (The complaints of the souls)
O inami nga bumalay,
Agriingkay nga agmurmuray
Siak ita di kararua
Di minatayyo nga immununa
Addaak ti arubayan
Nga arsadanan ti agdan
Agdan nga inulogan
Idi ipandak idiay simbaan.
Ket idi indak impisok
Di abot inkay kinotkot
Luayo di agarubos
Ket sangityo ti di mabubos.
Ket idi indak gaburan
Luayo di agarubayan,
Sangityo ti di mabubusan,
Ket bangkayko ti inkay gawidan.
Ket idi indak panawan
Kamposanto nga kalawaan,
Leddaangyo ti napalaluan,
Adu nga lua di agpatinggan.
Ket idi inkay nakasangpet
Balay nagpaiduma't ngayed
Timekyo awan ti mangmangngeg
No di ti adu nga saibbek.
Nadanon ti ikakasiam,
Idi kuan ti ibubulan,
Pinagtawen di napuotan,
Sa lagipyo kaniak inaw-awan
Kasta la ti kasasaad
Ti aglak-am adu nga rigat.
Leddaang kas di malasat,
Ngem ti Apo't mangted supapak.
Bulan Sardam (Evening moon)
Bulan sardam
Pambian ti babbalasang
Pagsunayan ti babaknang
Baknang nga i-San Juan
San Juan a i-Bamban
Tontonennaka toy ayat (My love looks for you)
Tontonennaka toy ayat
Ayat biag daytoy kararuak
Sapsapulennaka toy gasat
Nga mangaklulo ken mangalasag.
O DueŌa nga pagraemak,
Yetnagmo't kaasim ket indengannak,
Ta uray no pakatayak
No isužt gustuem sia' namungak.
Mangnamnamaak, mangnamnamaak,
Ngem tinsa met rigat
Nga masansan ken agdama nga kalak-amak,
Ta no ngayangayek nga idaton kenka toy ayat,
Diak ammo dayta kunam met nga isungbat.
Ti dayaw (Honor)
Ti Dayaw uray bassit unay,
No ammo nga salimetmetan
Dumakkel nga di agkurang
No awan mangtunday
Ammuen met ti pateg ni ayat
Tapno malisiam ti sikap
Ni naulbod nga 'gayat
Gapuna, Neneng, dika agpuloko
Dika agriro, dimo ipalubos,
Ta dikanto mairuburob
Manipud dapan inggana't tuktok.
Toy datonko (My offering)
No daytoy kuma ket sabong
Napno't banglo agayumuom
Isužt innak yarkos
Pagdalanan ket muymuyong.
No daytoy koma ket bituen
Makapurar iti sileng,
Burarek nga ububonen,
Nga ikuentas kenka, Neneng.
Ikutam man wenno saan,
Toy pusok, bukodmo kukuam,
Patgem man wenno ranggasam
Kayawmo ingganažt patay.
Uray pay no tutuokem,
Uray pay no rabrabakem,
Toy pusok kukuam laeng
Kayawmo inggana't tanem.
Sainita (Ideal Farmeržs wife)
Nagrigat nga agpasion
Panagbiag asawa't mannalon
Kanayon a nasapa't bangon
Lalaki mapantaltalon,
Agawitto manen ti balon
Agsikka pay iti bunubon
No malem ket agawidton
Ta daytayto man agluton.
Ngem nupay kasano't rigat
Adu a dukdukuten ti biag
No lugarmo ti agragsak
Masapul ti tumayaktak.
Ipadas nga'd ti kumanta
Ipadas met ti sumala
Padasen met nga iparang
Sainita idi kalman.
Dagiti mulak (My plants)
Nagmulaak ti katuday
Diay tuktok diay bantay,
Napan met kinaraykay
Ni nadawel a kannaway.
Agaluadka sika kannaway
Ta uggesek dayta ramay
Ta aramidek a sagaysay
Sagaysay ni Lela Kikay.
Nagmulaak ti tabako
Diay tuktok diay puro,
Napan met sinang-sangdo
Ni nadawel a kabalio.
Agaluadka kabalio
Tuktukkolek dayta sungo,
Ta 'ramidek nga suako
Suakonto ni Lelongko.
Agdamdamilikami (We are pot makers)
Taga-San Nicolaskami nga agdamdamili
Naragsak ti biagmi, awan dukdukotmi
Nupay aduda a manglalais kadakami
Ta napanglawkam' nga agdamdamili
Tay napigket a daga
Gamayenmi nga umuna
Warakiwakan ti darat,
Ramasen tukelen
Ta tapnon agdedekketda nga nalaing
Ket nalaklaka nga intay bibiren
Isagana't pagbibiran
Tay rigis ken danum
Tay natukel a daga
Teptepen nga umuna
Ket itan buklen tay ngarab ti banga
Pulpuligusem tapno nalinis latta.
Tay nabibir a daga
Nga inkam' inpamaga
Pitpiten a buklen
Nalaka a padakkelen
Idiiden pulaan sa ibilag manen
Santo gebbaen ading intan mangilin.
Imdengam O Imnas (Listen, O Precious One)
Imdengam, O Imnas
Ta inka kad mangrikna,
Kadagitoy nga un-unnoy,
Toy gumawgawawa.
Ammuen nga toy ayatko
Nagtaud gapu kenka,
Sika awan sabali
Kinayawam daytoy rikna.
Apay apay dayta nakem,
Agmayeng, mangduadua,
Wenno ipagarupmo aya nga rabrabakenka?
Saan, saan, saan biagko,
Punasem kad dayta duadua,
Awanen ti ay-ayatek
No di la siksika.
Umayka ti Eskuela (Come to school, Childrens' Song)
Umayka ti eskuela, tapno lumaingka
Adu ti masursuro
Maestra ti pangulo
Tungpalem ti bagana paginbagan ida
Ta ragsak da nanangmo
ken ni pay tatangmo
ILOCANO FICTION
Garami, Bislak, Bamban ken Padeppa
PAKAUNA
Ti Nakaparsuaan ti makapaneknek, dagami daytoy. Dappat daytoy dagidi appomi. Naipasngay daytoy a kapanagan iti pannakapugipog ken pannakawaya ti rumiet a kabakiran. Tinebbag, inkalos, pinatadmi dagiti munturod. Impinasmi dagiti talon, impasdekmi dagiti tambak a nangbanosbanos kadagiti limtuad a sinilong. Binusatanmi ti pus-ong ti waig a pussuak ti ubbog ti bantay, ket insayasay dagiti kali ken alog ken aripit kadagiti mawaw a kinelleng. Ket simmilap ti talon. Ginubami met dagiti bakras, inkuduagmi ti nataba a daga. Ket naruk-atan dagiti bangkag. Inwarismi dagiti bunubon. Naitukit dagiti bukel. Naiwekwek dagiti lawi. Nailibsong dagiti subual. Naipadaga dagiti palakay. Ket nagrusingda. Nagsaringitda. Nagsabongda. Nagbuselda. Nagbungada... Ti apit: nabuslon, nalabon. Nabiagkami a sipepennek, sibubun-as, sitatalinaay, siraragsak...
ADDA KASLA NAKANANAMA a kari nga ipaypayapay dagiti nabun-as a bayoleta iti ammimi ti pul-oy. Dinto agmawmaw ti taba, ti dam-eg, ti daga ket dinto maungkos ti itdenna a parabur. No kabukbukodanda la koma! Nangemkem ni Amado Lubong, 22, a limmaem iti kalapawna a nakadalukappit iti sidiran ti akaba a tambak ti banawang iti pungto ti taltalonenna. Nagtugaw iti balitang a kawayan ket impaypayna ti silag a kallugongna iti agar-arimasa iti ling-et a rupa ken barukongna. Dandanin agtindek ket nakasansaniit ti guyab ti init a kas man ad-adda a mangpadpadarang kadagiti rikna ken im-impen nga aguk-ukop ita iti barukong ni Amado bayat ti panangiwarasna iti imatangna iti nalawa nga asienda a naipasab-ok iti rusok ti Bantay Sagat a kasla nakapakleb a saraan a dinosauro a mangngirngirsi iti masanguananna. No kabukbukodanda la koma! Ngem adda kadi koma ngarud aya rumbeng nga agtagikua kadagitoy no di isuda?
Dimmuklos ti angin nga insang-aw ti tanap dagiti dippig ken kantong ken tumok ken lakatan ken unas iti umamianan a daya ti kusayan ti bantay. Immipus ti napuskol a pangen ti billit-tuleng. Dinarupda dagiti nakayangyang a dawa. Nagdeppes ti pinagayan a rinugmaan ti pangen. Rimmuar ni Amado ket iniriaganna dagiti billit a bulon ti panangyab-ablatna iti balanggotna iti angin. Nasitak ti nayaplag a pangen. Um-umkis nga immawer dagiti billit-tuleng a nanglikaw iti kataltalonan a nagsapul iti kinelleng a dissuanda. Ngem inabog ida dagiti sumagmamano a mannalon nga agidarderekdek kadagiti tambak iti bikal ken bislak ti bayog a poste dagiti ipakpakatda a bamban nga ay-ay.
"Di magebgeban ti ay-ay ti karuay ita dagiti billit, Amado, impasungad ti immasideg a pandek ngem nabaked a lakay a mangipumpunas iti nadulpet a tualia iti kirriit a rupana. Isarunotay' `ti agaramid `ti bambanti, barok.
"Bareng, a, no maallilawtay' pay dagiti siba, Tata Angkuan," insennaay ni Amado iti lakay a kabaddungalan daydi nagawan a tatangna ken kadulonna ti talon.
"Nadawel ita dagiti billit, nalabit kagawatda met," kinuna ti lakay, nagdalupisak daytoy iti abay ni Amado ket rinugianna a sukiten iti bunengna dagiti puris a simmeksek kadagiti ringngiad iti dapanna.
"Ad-addan a di makaanay a yanges ti mabingay no ditay' ikanawa dagiti dawa, barok."
"Ngem di kad' ad-adda a ditayon umanges no di a mismo `toy daga ti maikanawa, tata?" immirteng ti rupa ni Amado. "Paidamandatay' payen iti karbengantay' kas mannalon! Hantayon maaramat dagiti aradotayo, pagretiruendan dagiti nuangtayo, hantayon magamulo `toy nabatbati a kataltalonan!"
Tinangad ti tangkiran, kirriit a rupa ti mangemkemkem a rupa ti natayag, nabaneg, ginebba ti init, patanor ti ling-et, minanso ti talon ken bangkag nga agtutubo. Kasla latta daydi Bonifacio, nagtalukatik iti uneg ni Lakay Angkuan a kasla panangdagullit, ta dinan mabilang ti panangyesngaw ti isipna iti dayta no kasta a mingmingan wenno paliiwenna ni Amado, a pagkunaanna pay no kua: saan la a taktakder ken langlanga; kangrunaanna, ti kaadda ti kinabaner ken kinatured ken kinapinget a mangirikiar, mangilaban iti prinsipio ken karbengan ken kalintegan. Ta kasta daydi Bonifacio Lubong a dadauloda idi ditoy purokda ken maysa kadagiti nangsupiat iti panangagaw ti asendero (nga immay a bayabayna dagiti politiko ken turayen ken nagtagiarmas a pasurotna, a nangipakita iti adu a dokumento ti panagtagikuana kano iti daga) kadagiti dagada ken nangilablaban iti pannakawayada iti tengngel ti diosen-nga-agpatpatalon--isu a saan a nangideppel iti tangan-imana kadagiti papeles nga impapirma ti asendero tapno agbalinda laengen a makitaltalon. Naal-ala unay ni Amado ti amana. Tinawid amin daytoy agraman ti laban daydi Bonifacio a nupay inlabanna ket dina nailaban, laban a dina nangabakan ngem di met makuna a nakaabakanna. Raemen ni Lakay Angkuan daydi ama ni Amado, nakikaykaysa met daytoy iti iruprupir daydi Bonifacio. Ngem kas kadagiti kapurokanda, dina napatalgedan dayta a pannakikaykaysana. Pader, natangken, nabaneg, nabayog, nakadakdakkel a pader ti padasenda a banggaen. Kas kadagiti kapurokanda, nupay didan maibturan ti pannakairurumen, awan pigsada wenno turedda a nakikadua iti laban daydi Bonifacio Lubong. Ad-adda a pinanunotda ti pamiliada, ti karadkadda. Ta awan met lat' maay ti lumaban no nakapsutka, no mabutbutengka, kasta ti isipda idi. Aglalon idi agpukaw ni Lakay Pacio iti naminsan a papan panangayo daytoy iti Bantay Sagat. Sa kalpasan ti sumagmamano nga aldaw a panagsapsapulda ket masarakanda ti bangkay daytoy, iti rumiet a kaleddaan iti patalan, a kunolkunolanen ti igges ken pagaangatanen dagiti walang nga aso. Dinton malipatan ni Lakay Angkuan ti nasangatanda a kasasaad daydi Bonifacio Lubong a gayyemna: nupay dumagdagan daytoy, di nailinged ti ganna ti dangkok ken ulpit: pettak a mata, gedged a karabukob, puted a dila, ringod a lapayag, bettak a bangabanga, natatek iti bagkong ken bala a bagi, napungo nga ima ken saka... Manipud idin, inturayan idan ti buteng ket nayatda lattan iti amin a pagayatan ti asendero. Awanen ni Lakay Pacio a sakit ti ulo ti asendero, nawaya daytoy a nangbura iti agarup kakatlo ti kataltalonan ket inaramidna a plantasion ti saba ken unas sana inted kadagiti bukodna a tao manipud iti sabali a lugar. Nawaya payen daytoy a naglaging iti bakir ti bantay a puon ti waig nga isu a kimmidditanen ti padanum ti kataltalonan.
Bimmanesbes ti sabali, napuspuskol a pangen ti billit-tuleng. Pinanggep daytoy nga aplagan ti talon ni Amado. Tinaray nga inikkisan ida ti agtutubo idinto nga iwagwagis daytoy ti inuksobna a badona.
Kitkitaen ni Lakay Angkuan ti sumilsilap, lumablabbaga iti dilpat ti agtindek, a kayumanggi a bagi ni Amado. Bagi daydi Bonifacio, kimliing manen ti unegna, bagi ken utek ken kararua daydi Bonifacio. Agsiam lat' tawenna a nakaraprapis nga ubing ni Amado idi matay daydi Bonifacio Lubong. Addan nakemna. Ket naibudi, naibinggas iti panagdakkelna ti napasamak iti amana, kasta met ti pasamak no apay a napapatay ti amana. Nasadia iti lagip ni Lakay Angkuan: saan a nagsangsangit ni Amado idi matay ti amana, nakaul-ulimek laeng daytoy iti baet ti panagug-ugaog, panagdungdung-aw, panagluslusdoy ni Clara nga inana; saan a ladingit ti nakabaled iti rupa ti narapis nga ubing: nairut a kemkem, sumsumleng a mata. Kasla maysa a naulimek a bulkan ni Amado a rumrumsik, agpagpagunggan ti apuy iti unegna ngem dimo maur-uray a bumtak. Ngem no kua ket pagammuan laengen ta rumkuas. Namin-adun a naimatangan, narikna ni Lakay Angkuan dayta. Malaksid a kupikop ti agtutubo ti tibker ken prinsipio ti amana, masirib pay daytoy nupay agingga laeng iti hayskul ti nalpasna. Saan ngaminen nga impursigi ni Amado ti agadal ta malaksid a marigatan ti balo nga inana a mangisakad, awanen ti interes ni Amado iti kunkuna daytoy a komersialisado nga edukasion. Ibagbaga ni Amado nga amang nga ad-adu ti maadal iti ruar ti eskuelaan. Nga ad-adu ti masursuro no saan nga agdepende lattan iti imemoria a teksbuk ken titser a mangted iti nangato a grado. A ti taltalon, ti pagobraan, ti gimong kano met laeng ti yan ti mismo a pagadalan. Saan unay a maaw-awatan ni Lakay Angkuan dagitoy. Ngem nautobna met laeng ti sasawen ni Amado idi agangay: Idi adda sumagmamano a grupo dagiti manangisakit kano iti marigrigat nga ab-abogado ken agiwarwarnak a nangikari a tulonganda ida kadagiti reklamoda. Ngem awan naaramidan dagitoy, pambarda a nabileg kano, impluensiado kano ti asendero kesyo batana ti mayor, bayawna ti gobernador, kumpadrena ti diputado ken ti regional commander ti polisia, aamigona dagiti senador ken heneral, rummuar-umuneg iti Malakaniang, kasosiona dagiti taipan. Gayam, nabusalan iti kuarta dagitoy. Kasta manen idi kinadua ni Amado a napan iti kapitolio, iti opisina ti agrarian tapno sukimatenda ti daga a sakup ti land reform. Natakuatanda a saan a mareporma ti daga ta nakawaras daytoy kadagiti tattao ti asendero ket sumagmamano la nga ektaria ti adda iti nagan ti tuso nga asendero. Awan ngarud a talagan labanda. Ngem lumablaban latta ni Amado iti itan ket saan manen a maawatan ni Lakay Angkuan a klase ti laban nupay ammonan nga isu met laeng daytoy ti laban daydi Bonifacio Lubong. Saanna a maawatan ti laban ni Amado ta ti agpayso, saanna a naawatan ti laban daydi Bonifacio. Ket itan karkariten ida ni Amado a kas met laeng iti panangkarkarit, panangal-allukoy idi daydi amana. Ania koma ti kueentayo, isarakusok ti buneng wenno lilit iti armalayt ken masinggan? Awanto met la ti maaramidantayo. Awatentay lattan a kastoytayo. Ania ngarud no isu ti nakaikariantayo. Dayta laeng ti maisungbatda ken ni Amado ket agngilngilangil no kua ti agtutubo a mangemkemkem, sumsumleng dagiti matana.
NAGPARSUA DAGITI MANNALON kadagiti sinantao a pammutbuteng iti agsiba a billit, iti dayta a malem. Rinepreppetda dagiti garami a nabugasan iti natibker a bislak sada sinukog a sinan-ulo, sinanbagi, sinantakiag, sinansaka. Imparautda dagitoy iti napagsinankrus a darekdek. Rumanetret dagiti sirutenda a bayog a bamban a manget-et iti garami ken bislak kadagiti padeppa.
Idi agangay, ipatpatakderdan dagiti bambanti iti nadumaduma a paset ti pinagayan. Insilpoda kadagitoy dagiti nakabantengen nga ay-ay tapno aggunay dagiti tao a garami, nga ad-adda a kakasla krusipiho no miraen iti adayo, no maguyod ti bamban nga ay-ay.
Sumagmamano a pangen ti billit ti umarikiak nga agassi-assibay ngem dida maitured ti agdisso iti kadawaan nga itan nakaipattokan dagiti tao a garami nga agpadpadaan, a no kasta a maguyod dagiti ay-ay a namagkakamang kadagiti bambanti ket addada a kasla mangpaypayapay, mangwagwagis, mangtingigtingig, mangtungtung-ed, mangngilngilangil kadagiti billit.
Nabang-aran dagiti mannalon a nakapasingked a natalged itan dagiti dawa. Naguummongda iti sirok ti narukbos ken duog nga algarruba iti pungto ti kataltalonan idi maiwakasda ti obrada tapno pagsasanguanda ti saramsam nga imbalon dagiti assawa, inna, annak, kaayan-ayatda.
Kabayatan ti panagngatingatda iti linubian a saba ken kahoy ken panagkabukabda iti tambotambong ken panagigupda iti kape a kinirog a bagas ken panagitangguap iti linuktanda a bote ti hiniebra, itultuloy a pagsasaritaan dagiti mannalon ti pagpapatanganda pay laeng itay iti kataltalonan: Ti mabiiten a maminpinsan a pannakapukaw ti kataltalonan. Nabayagen nga ibagbaga ti asendero ti planona a mangpatad iti kataltalonan a pangipasdekanna kano kadagiti planta ken repineria. Natakuatan kano ngamin dagiti ganggannaet a minero ken teknolohista, a kadua dagiti tao ti asendero nga aglaglaging iti kabakiran ti kabambantayan ti Sagat, a nabaknang ti bantay iti minas a laymston, landok, nikel, gambang, kromium ken dadduma pay a napapateg kano a mineral a masapul para iti panagdur-as ti sangkailian. Nabiit pay nga impakaammo ti asendero a nakasarak kanon iti mangipuonan iti panagminas: maysa a multinasional a korporasion, a sosio kano ti gobierno. Kinapudnona ket immay payen iti purok itay nabiit ti puraw a pannakabagi ti korporasion a kinadua ti asendero ken sumagmamano a nangangato a tattao iti gobierno ken negosio. Impaganetgetda a pagimbagan ken pagsayaatan saan la a dagiti pumurok ti mabangon a pagminasan no di ket ti intero a pagilian ta minilion kano a doliar ti iserrekna iti ekonomia ti pagilian. Inkasabada a naruay ken napintasto kanon ti panggedan dagiti pumurok ket saandan nga agrigat nga agtalon ken agbangkag. Agnam-ay, rumang-ayton ti biagda.
Adu a pumurok ti naayatan. Ngem adda met dagiti agduadua, a pakaibilangan ni Lakay Angkuan, a naruamen kadagiti napipintas a kari a di met natungtungpal.
Isu daytoy ita ti pakariribukan ni Amado: maminpinsanen a maagaw, mapukaw dagiti dagada. Iti mabiit ket dumtengen dagiti makinaria a mangburbor ken mangikalos kadagiti taltalonda apaman a makaapitda. Maudi kanon daytoy a panagtalonda, kinuna ti asendero. Agbisinda la ketdi uray pay adu ti maluktan a trabaho iti pannakakonstrak ti pagminasan ken dagiti repineria.
Ket ita a naguummongda manen, itultuloy latta ni Amado a karkariten dagiti kapurokanna.
"Mamatpatikayo!" indillawna kadagiti magagaran iti idadateng ti maibagbaga a napintas a trabaho ken narang-ay a biag. "Ania met, kunak manen, ti ikarityo a kabaelan a mangkudit kadagiti kabaruanan a trabaho a bin-ig a dekoriente ken dekompiuter, dakayo a padak a mintalon laeng? Utobenyo, saan a witiwit ti arado wenno pamitik ti nuang ti tenglenyo. Aniakayonto kadagita a planta ken minasan no di babaonen laeng, no di bag-enda laeng a nalabit paradalus, parabagkat, parakutkot laeng?"
"Kaykayatmin ngem ti makitaltalon iti para-ap-ap lat' boksit. Dimo aya kayat ti umasenso met bassit? Ti agbalay met iti uray bassit la a hinaloblak ken nagtagigalba?" kinuna ti maysa a lumakay metten.
"Dimo aya kayat ti agnam-ay met?" inlibbi ti maysa a baket. "Addanton elektrisidad, wen! Mabalinantayonto met ngatan ti makaalat' tibi ken bitamaks ken istirio kampanent!"
"Sika ketdi met ta kontraem la aminen," kinuna met ti maysa nga agtutubo a kataeb ni Amado. "Kayatmi met ti agbalbaliw ti biagna, naumakamin iti talon, kayatmi ti dumur-as met bassit. Apay a lapdannakami nga agarapaap met iti nanam-ay a biag?"
Nagngilangil ni Amado a nangkita iti nagsao, ni Primo a kaubinganna nga ammona a nangato met ti arapaapna iti biag: kayatna ti maalut-ot iti nakailumlomanda a kapitakan, aglalo kano inton agpamilian. "Ania a panagdur-as? Dakayo kadi ti agprogreso? Saankayo a laplapdan, palpalagipankay laeng. Diyo kadi maamiris nga aramatenda laeng ti pigsayo. Ibusenda laeng ti kinabaknang `toy dagatayo. Ania koma no aspaltadonton dagiti kalsadatayo ken naraniagton dagiti pagtaengantayo iti artipisial a silaw no awanto metten ti pagitukitantayo kadagiti bin-itayo? Ramesenda nga interamente ti kabakiran, bungbungenda ti intero a kabambantayan, patayenda dagiti ubbog ken sabidonganda ti aglawlaw. Kasanonton no maibusdan ti minas ti Sagat? Agsapulda manen iti sabali a burburenda a daga--pagpapanawandatayonton! Pangalaantayto payen iti pagbiagtayo? Addanto kadi pay masukay a daga ditoy purok a mulaan iti uray kamotit?"
DIMTENG DAGITI MAKINARIA ken lugan dagiti ganggannaet ket naimarangmangda iti nalawa nga arubayan ti dakkel a balay ti asendero a nailaksid iti purok, adda daytoy iti adayo a lauden ti purok, nayapiring iti plantasion ti saba ken unas ken asideg iti bantay. Higante a makmakina ken luglugan a pagbukual, pagkuduag, pagkali, pagkutkot, pagtebbag, pagilunes iti daga. Kadua dagitoy ti puraw a daulo ken dagiti tattao ti multinasional a konstraktor a nagkuartel iti dakkel a balay ti asendero.
Inton umay a lawasen ti panaggagapas ket rinugianen dagiti mannalon ti nagbamban iti pagbettek kadagiti magapas a pagay.
Iti panaguummongda, ipalpalagip latta ni Amado ti pakapay-an ti kataltalonan. Ngem nagtalinaed ti rason dagiti magagaran nga agobra iti maipatakder a minasan ken repineria. Adda ketdi dagiti sigud nga interesado met a naulimek itan ta nalabit pampanunotenda a saan nga ang-angaw, talaga a punasendan dagiti talon ta adtoyen dagiti higante a makina nga agidadanes iti daga.
Maysa a bigat, gapgapu ni Amado iti Bantay Sagat a nagala iti bayog a nayon ti bambanenna, nasapa pay itay napan, nasangpetanna ti padamag ni Nana Clara nga adda kano nagpakamatay iti purokda.
"Ni Pinang! Nagsamal! Nasangatanda kanon a bangkay iti kuartona idiay mansion itay parbangon... Imminum kano iti pestisidio... Apo Dios, ania ket ti panunot daydiay nga ubingen!"
Di nakatagari ni Amado. Kaubinganna met laeng ni Pinang. Ken kaayan-ayat daytoy ni Primo. Maysa kadagiti katulong iti balay ti asendero ni Pinang. Kas kadagiti kakaduana a babaonen sadiay, ikarkaro ni Pinang ti utang dagiti nagannakna iti asendero. Kasta ti asendero, ited nga ited kadagiti nalaing nga agutang santo bigla nga agsingir ket no awan maibayad ti immutang, alaenna ti adda a dingo wenno no awan, tapno saan nga alaen ti asendero ti taltalonen ti immutang, alaenna a babaonen iti balay wenno trabahador iti inunasan/sinabaan ti anak a baro wenno balasang ti immutang.
Napan nakilamay da Amado ken Nana Clara iti massayag ni Pinang iti dayta a rabii. Naulimek dagiti tao iti natayan a kas man adda kaamak ken likliklikanda. Adda met ni Lakay Angkuan ket isu ti nangikissiim ken ni Amado iti gapu ti panagpakamatay ni Pinang, segun iti impalgak kano ti balasang iti ina daytoy idi sarungkaranna ni Pinang iti balay ti asendero maysa nga aldaw sakbay a nagsamal: inregalo kano ti asendero iti kasosiona a puraw a ganggannaet ti balasang ket nagpapasanna a rinamrames daytoy iti tallo nga aldaw.
"Saanna kano a maawat ti nakapay-anna," innayon ni Lakay Angkuan. "Saan kanon a maikari ken ni Primo. Isu a ginudasna laengen ti bagina."
"Ni Primo, Tata, apay nga awan ditoy?"
"Di ammo ti yanna. Kinuna ni Iniong nga agin-inum kan nga is-isuna ni Primo iti kalapawna idiay talon itay aldaw. Awan kano metten sadiay. Napan ket ngata nagpakni dita bantay nga agpasanaang. Kaasi met."
Ket nakita manen ni Lakay Angkuan: ti nairut a kemkem, susumleng a mata ni Amado iti panagulimek daytoy. Idi kuan nagpakada ti agtutubo. Rimmuar iti lamayan, iti inaladan da Pinang ket nagtaray, a bulon ti panagririawna a kasla maawanan simbeng ti nakemna, a nangsarakusok iti sipnget.
NASAPA A SIMMALOG iti taltalon dagiti mannalon iti dayta a bigat. Ita nga aldaw ti rugi ti gapas. Bayat ti panangpadso dagiti kumpay ken lilit kadagiti pinuon ti kaam-amor pay la a pagay, pagsasaritaan latta dagiti mannalon ti panagsamal ni Pinang a katabtabon idi kalman ken ti kaawan pay laeng ni Primo. Maiballaballaet met ti nangngegda itay parbangon a kakasla dulluog ti no ania a panagbettak ken nagsasaruno a putok ti paltog a naggapu iti yan ti balay ti asendero. Adda kano nakita dagiti rimmuar a nagpaliiw a pumurok a nagalinaga a kasla uram iti napaderan iti natayag nga arubayan ti dakkel a balay. Ngem kasla kuriusidad laeng, saan nga inikkan dagiti mannalon iti importansia dayta ta nairuamdan kadagiti no kua ket rabrabii a panagpappaputok dagiti aglalang-ay a pasurot ti asendero.
Dimmaranudor iti laud ket naklaat dagiti mannalon kadagiti agung-ungor, kasla agbanbanang-es a dragon a sumungad a buldoser, payloader, backhoe ken grader, a nangasak ken nangikalos lattan iti madalananda a pinagayan. Didan sinurot ti desdes ti kariton ken pattoki. Agturongda iti purok ket linintegda ti kataltalonan.
Nagsardeng dagiti kumpay ken lilit ket nagtalinaedda a petpet dagiti butuan a dakulap dagiti mannalon a nagmamarangmang iti madalanan ti komboy dagiti makina. Nagpatnga ni Amado, napanna sinabat dagiti makina.
Ti asendero, nga agak-akak ken bumbumkis ti suotna iti kabutiogna, ken ti puraw a ganggannaet, nga agarup mayang-angin iti kuttong ken tayagna, dagiti daulo ti komboy. Nakalugan iti maysa a buldoser ti asendero, idinto a payloader met, a nakatag-ay ti pagakupna, ti yan ti ganggannaet. Nakasakay kadagiti dadduma a makinaria dagiti armado a kaduada.
"Ania ti kayat a sawen daytoy?" inriaw ni Amado a nairut ti kemkem ti dakulapna iti kumpayna.
Nagsardeng dagiti makinaria. "Sika, ukininam, hijo de puta, dika agindidiammo!" inlaaw ti asendero a nangwitwit ken ni Amado. "Sika la ketdi ti akinnakem iti napasamak idi rabii. Sika ti nangsugsog iti daydiay punieta a Primo a rumaut kadakami! Dua a buldoser ti pinuoranna! Pinanggepna pay a lib-aten ni Mr. Leech! Yutninayo amin!"
Apagapaman a nailabeg ni Amado, nangmalanga dagiti mannalon. "Aginlalaingkayo, hijo de putakayo! Ukininayo!" imbugkaw manen ti asendero. "Animal, pakpakanenkayo, ik-ikkankayo iti nasayaat a trabaho, kasta ti subadyo? Ammok lattan a sika, Amado nga immama, ti mangdurdurog kadagiti muno a kapurokam, iti daydiay a Primo!"
"Diak ammo ti sasawem, apo asendero!" kinuna ni Amado nga itan sumsumleng. "Yanna ni Primo? Inan-anoyo ni Primo?"
Sineniasan ti asendero ti puraw a ganggannaet. Pinagsuek daytoy ti nakapangato a pagakup ti payloader ket natnag, nanabtuog iti pinagayan ti napungo, daradara a bagi ni Primo, natatek daytoy iti bala. Nagaanabaab dagiti mannalon.
"P-Primo?" tinaray a pinarintuodan ni Amado ti bangkay. Idi kuan timmakder, agngarngariet, sumsumleng a nangkita iti asendero, sa iti puraw, sa kadagiti pasurot dagitoy a nakasagana dagiti armasda.
"Aginlalaing, ha? Agintutured! Di pay umanay ti biag dayta hijo de puta iti dinadaelna!" imbugtak manen ti asendero. "Karkaritendak, yutninayo, a? Ikarkarityo kadi `toy ag-agumenyo a taltalonko? Ikarkarityo dagita a bambanti? Sige, agpatnga ti adda ukelna kadakayo, bagas ti ukininayo! Bimmaba iti buldoser ket impaturongna ti iggemna nga armalait kadagiti mannalon. Idi awan agkir-in, imbaw-ingna ti igamna kadagiti bambanti iti asidegna ket pinarappapna dagitoy.
Timmulad dagiti pasurotna ket rinapidoda pati dagiti dawa. Nasagsag dagiti bambanti, nagessat dagiti bamban nga uratda ket iti pannakaalas-as dagiti garami a lasag, nagparang dagiti bislak a padeppa. Ngem uray dagiti padeppa ket nadaleb, nalasang a nagpasag kadagiti pagay a rinuros ti bala dagiti napipintek a dawana; naukas ti kurno dagiti dawa ket naitag-ay dagiti arutang a sititibker a nangitudo iti langit a pagas-assiwan manen dagiti pangen ti billit, ngem itan nabugak kadagiti putok, a pangen.
Nginarietan ni Amado ti buya. Kasla aglulok ket napaparintumeng manen iti bangkay ni Primo. Nagkidem iti nakair-irut, kinaemna dagiti dakulapna iti nakair-irut.
Idi kuan, naggunay ti payloader ti puraw a ganggannaet ket rinugianna a rugmaan ti daga, bukualen ken kuroben ken gaburan ti pinagayan.
"Saannnn! Diyo perdien dagiti dawa! Diyo dadaelen ti daga!" Ni Lakay Angkuan, nagtaray a napan nagdeppa iti masanguanan ti payloader. Idi kuan nagpakleb a nakadeppa pay laeng iti madalanan ti payloader tapno laeng lapdanna ti higante a makina.
Ngem saan a nangipangag ti payloader. Dirdiretso, intuloyna a rinugmaan ti daga, bukualen, kuroben, gaburan.
Pettat a rimkuas ni Amado, agririaw a tag-ayna ti sumilsilap a kumpayna, bimmanesbes a nangkamat iti payloader, inulina daytoy ket dinarupna ti nakalugan.
Bimsag ti asendero. "Hijo de puta! Patayenyo!" imbilinna kadagiti pasurotna. "Patayenyo dayta nga hijo de puta!"
Ngem ad-adda a naglagaw ti asendero idi bigla nga agririaw a dimmarup kadakuada dagiti mannalon a nakatag-ay dagiti kumpay ken lilit ken bunengda a sumilsilap iti sinamar ti ubing pay laeng nga init.
"Hijo de puta! Patayenyo ida! Hijo de put....."
PAKAUDI
Ti Nakaparsuaan ti makapaneknek, dagami daytoy. Dappatmi iti Ina a Daga a Sagut ti Namarsua iti Tao. Umay dagiti saplit, didigra ti panawen ken nakaparsuaan. Bagyo. Layus. Tungro. Arrabas. Bao. Dudon. Billit. A, ngem dupirenmi, sarangtenmi ida, ikanawami ti daga. Salimetmetanmi daytoy a daga. Uray pay no dumteng dagiti nakarkaro a didigra ken narangranggas a siba, ikalinteganmi latta ti karbenganmi itoy a daga. Iti ling-et. Iti lua. Iti dara--uray iti dara. Dagami daytoy. Dayta ti kinapudno. Ket siasinoman a mangrubsi iti dayta a kinapudno, karitenna ti Nakaparsuaan nga isu laeng ti makaikeddeng iti pudpudno nga agtagikua itoy a daga.
(Daytoy a sarita ket nangabak iti Umuna a Gunggona iti Salip iti Sarita 1995 ti GUMIL California, USA)
Maysa a Malem iti Paraiso
TINUYAGAM ti basom iti maikadua a beer nga inordermo. Immigupka. Mayat ti lamiisna. Kimmaremkemka iti pulotam a sitsaron a kudil ti manok nga indennetmo iti nasilian a suka. Naimas man. Inimanom ti pabuya a wrestling iti tv iti suli a nakaipasnekan ti atension ti sumagmamano nga agiinum: ti dua iti masanguanam, ti tallo iti makannawanmo nga adda kaduada a dua a babbai a pattapattam a kastakasta, ken ti dua iti malikudam. Mayat ti diskusion ti lima iti maysa pay a lamisaan. Sika la ti agmaymaysa iti lamisaanna.
Adda lima nga agtutubo--tallo ti babbai, a sumungad. Simmiripka iti ruangan a simrekanda. Agdalapdapen ti sipnget iti ruar. Agar-arbis pay laeng. Immigupka iti beermo. Mayat man ti panagramanmo iti serbesa ita. Ngem maulawkan? Dudua pay la a botelia, nabartekkan? Maikawaka a talaga. Manmanoka ngamin nga uminum. No matiempuandaka la dagiti sigud a barkadam ken no adda pasken wenno taripnong a dar-ayam.
Ngem bay-am man, kayatmo ti aginum ita ket uray man no sanga-case koma no kabaelam. Immigupka manen. Pimmidutka iti pulotam. Naimas a talaga. Ita la a makaramanka ti kastoy. Ket ditoy man la kano Paraiso ti pakasarakan iti kasarangsangan ken kananaman a sitsaron a lalat ti manok nga isu kano ti ranrantaen dagiti kostumer, imparammag ti waiter a nagserbi kenka itay.
Ngem saan a 'toy sitsaron ti ginagaram ditoy Paraiso. Dim' pay ketdi ranta ti aginum. Ita la a mastrekmo 'toy Paraiso Beer Garden nupay malabsalabsam iti kada panagpa-Solanom. Simrekka itay ta sumipngeten, nagarbis iti pamigsaen ket awan sabali a kamangam a paglinongan. Kuriosidad, ania ngata no padasem ti uminom iti uray maysa la a botelia a beer? Pay man ketdi, napanunotmo itay, kastoy met la nga adda pakarikutam. Nga isu ti nanggapuam a rimmuar iti opisina ti warnakanyo idiay Bambang itay alas tres. A kaska la maaw-awanan iti nakem ket limmuganka lattan iti dyipni nga agpa-Bayombong. Saka nagpa-Solano. Nagpagnapagnaka. Nagbidingbiding iti magasin ken libro iti ayuyangmo a bookshop. Agingga a malemen.
Immigupka manen iti beermo. Napait. Pinisokam iti yelo. Ah, aginumka ketdi. Nasakit ti nakemmo. Bareng malemmes ti sumagmamano a bote ti beer ti parikutmo a dimo ammo no nasken a ladingitem unay wenno sakiten ti nakemmo ket yinumam. Insinanakan, awankayon ken ni Jocelyn, ti nobiam a domestic helper idiay Hong Kong. Katawtawagna itay alas dos. Iti mabiit, makikallaysa kanon iti penpalna a lumakayen a baknang nga Australiano.
Saankan a naklaat itay iti impalgak ti nobiam. Ninamnamamon a kasdiay ti pagtun-oyan ti amin. Nabayagen nga ammom ti maipapan iti daydiay a lakay nga Australiano. Ket nabayagen a dikay' agkinnaawatan ken ni Jocelyn. Sipud pay nagabrod daytoy, aguppat a tawenen.
Dimo palubosan idi nga ag-dh idiay Hong Kong ti kaayan-ayatmo. Ngem impapilitna ti napan ta di mapnek iti sueldona kas maestra iti haiskul. Nangato ngamin ti arapaapna iti biag. Inkaubinganna ti ambisionna a bumaknang. Dim' met ketdi idi mababalaw no maminsan ti nobiam. Kas kenka, nagtaud met iti nakurapay a pamilia. Ket kayatna kano a parang-ayen ti biagda, aglalo ket isu la ti pangnamnamaan dagiti dadakkel ken kakabsatna.
Agsupadikayo ken Jocelyn. Awan arapaapmo nga agpabaknang. Nga uray pay no kabaelam koma ti umasenso no kayatmo ti agagawa la unay, dimon gamden ti agpabaknang ket kontentokan iti simple a panagbiag a di agdepende iti nam-ay ken lisensia nga itden ti kuarta.
Dayta ti naynay a pagsubsubanganyo ken ni Jocelyn idi agplanoplanokayon para iti masakbayanyo. Sangkadagdagnaka idi ti nobiam nga ag-Saudi. Tinurposmo ti kurso a computer science ket adda idi napintas nga offer a trabaho para iti inadalmo a yaw-awis pay ti mismo a bayawmo idiay Riyadh. Nangato kano ti sueldo ken nalag-an nga obra. Ngem kinaykayatmo ti nageditor iti kallukat a rehional a pagiwarnak idiay Bambang. No ar-arigen, mabisinanka iti pinilim a trabaho a dimo met mapraktis ti inadalmo. Panagsurat ngamin ti talaga a liniam ken hiligmo. Ken kayatmo ti agpaay iti bukodmo a pagilian babaen ti serbisio publiko ti panagiwarnak.
Idi dinaka maallukoy ti nobiam nga agabrod, daytoyen ti nagaplay. Permanente idin daytoy iti pagisursuruanna nga eskuela publika. Yaw-awismo idin ti panagkallaysayo. Ngem di umannugot ti nobiam ket impettengna ti agtrabaho pay iti abrod. Dina kano kayat a mangrugikayo iti awan. Agurnongkayo pay kano.
Uray idi addan idiay Hong Kong, idardarirag latta ni Jocelyn ti panagabrodmo koma met tapno daraskayo a makaurnong ket agkasarkayonton iti mabiit. Isu payen a mismo ti nagsapul iti pagtrabahuam idiay Hong Kong. Isun ti nakaammo a nangipagna kadagiti kasapulan tapno direkta ken daraska a makapan. Ngem dimo napatgan ta dimo mapanawan ti dumurdur-asen a pagiwarnakyo ken ti rinugianyo a publikasion ti Iluko romance pocketbooks.
Dita a nangrugi a limmammiis kenka ni Jocelyn. Awan pammatina kadagiti ipalpalawagmo a prinsipio iti biag. Awan panagtalekna kadagiti bukodmo a plano ken gannuat. Ket idi nalpasna ti dua a tawen a kontratana, pinabarona manen. Panggepna kano ti agpa-Canada. Narasay idin dagiti surat ken tawagna. Aglalo idi maammuam nga adda kapenpalna a lakay ken balo ken nabaknang nga Australiano. Ni Jocelyn met la idi ti nakaammuam a nalabit pamallaag wenno paripiripna kenka iti mabalin a mapasamak no dimo latta ikaso ti kayatna.
Ket itan, agkallaysan ni Jocelyn. Adda kanon napasamakda iti penpalna idi agsarakda sadiay Hong Kong. Sumurotto kanon idiay Sydney ket sadiayda nga agboda. Sadiaydanto met kanon nga agnaed.
"Dinak mapabasol, maawatannak koma," kinuna itay ni Jocelyn iti telepono. "Nabayagen nga ur-urayek daytoy a gundaway, gasatkon daytoy. Matungpal met laengen dagiti arapaapko iti biag."
"Ay-ayatem kadi?" nasaludsodmo itay.
Nagkatawa itay iti nalag-an ni Jocelyn. "Praktikal itan ti biag, Sadiri. Dayta ayat-ayat, ilusion laengen dagiti idealistiko. Ti ammok, ni Richard ti makaipaay iti amin a kiddawek, ti pakatungpalan dagiti ambisionko iti biag. Ammok a natalged ken naragsakakto kenkuana."
"Kayatko la a maammuan no talaga a dinakon ay-ayaten," sinaludsodmo ket nabayag a di nakasungbat ni Jocelyn. Inuntonmo ngem kinunana a basta awatenyo lattan a dikayo a talaga agkagasat. Ket nagpakadan idi agangay.
Bull$hit! Apay ketdin a pengdam koma ita no talaga met a nasaem kenka a mapukawmon a maminpinsan ti nobiam ket pagrennekanen nga ikutan ken tagabuen daydiay a laklakayan a puraw a ganggannaet? Bull$hit, apay ketdin a di nasakit ket ay-ayatem ni Jocelyn! Saan nga asi-asi a rikna ken isip ti impaay ken inreserbam kenkuana. Adu met ket a plano ken arapaap ti nabusbosmo ken busbosemto pay kenkuana ken iti bangonenyonto koma a pamilia ken masakbayan. Bull$hit, nasaem, wen, ta namnamaem a makapagpanunotto met laeng ket maawatan ken talkennaka ni Jocelyn...
Ket bull$hit, nasaem, wen, ta ammom nga ay-ayatennaka pay laeng ni Jocelyn ngem masapul nga ilibakna, masapul a lipatenna tapno matungpalna ti ambisionna--ken tapno magun-odna laeng ti kunkunana a nam-ay ken talged ken ragsak...
Bull$hit! No apay ketdi nga addada dagiti mangibilang iti biag a saan a kas biag no di ket kinaadda laeng a nasken a taraknen iti kuarta, materialismo, komersialismo tapno agtultuloy ken agtalinaed? Ket bull$hit ta no apay a maysa ti nobiam kadakuada?
A, ngem ba'amon. Siguro, saankayo a talaga a para iti maysanmaysa. Awanen maaramidam. Awatem lattan. Dimon pakasikoran. Ket ala, adtoy, aginumka latta. Wen, yinumam laengen. Ibartekam tapno inton mausawanka, bareng awanen a pampanunotem ti saem ken suron.
Inyibusmo ti laon ti botelia iti basom samo impaminsan a linidok. Kimmaremkemka iti sitsaron a kudil ti manok. Sineniasam ti waiter iti maysa pay a beer.
Inarasaasannaka ti waiter idi yegna ti beermo. Inarasaasam met ket mayat ti isem daytoy a pimmanaw.
Amangan kano no kayatmo ti babai? Ti diaske a waiter ta bugaw gayam ket sika ti nangibagaanna ta kabarbaroka kano a kostumer ti Paraiso ken agsolsoloka. Ket agdadamo kano met ti babai: estudiante kano a makasapul iti pangmatrikulana. Napintas kano, natayag, seksi, napudaw, barbonan--dimo la ketdi kano sanudan! Ti sinalbag a waiter, kitam kad' ngata ti mahilig aya? Yegmo man ngarud, kinunam la ngarud a kasla aleng-aleng. Nabartekkan? Ngem nasadia pay ti isipmo. Manen, kuriosidad: aniada, siasinoda met dagitoy a babbai nga aglaklako iti bagida? Pay man ta duktalem. Suratem no kua. Estudiante kano? Pangmatrikula ti masapulna? Patiem met, daanen dayta nga estilo! Ketdi, maysa la daytoy a gagangay a puta nga agpampammarang nga inosente ken agkasapulan. Maysa la manen kadakuada nga agkunkuna a praktikal itan ti biag. A ti pirak ti kangrunaan tapno agbiag... Ket nalagipmo latta ni Jocelyn...
Bull$hit a babbai! Agpapadakayo! Puta! Puta! Dimon imbaso, nagpupungtotam nga intangad ti botelia ti beer. Naguduan idi idissom. Kimmaremkemka iti pulotan. Timmakderka, naibasingka iti apagapaman. Tinurongmo ti cr. Nagdiram-oska idi makadyinggelka. Kinitam ti langam iti sarming. Sal-at a beer ta pinapungaynan dagiti matam. A, nupay narapiska, adda met bassit guapom ketdi ket ub-ubingka ngem iti 28 a tawenmo.
Nadanonmon iti lamisaam ti babai. Nakadumog, naulimek ken kasla mabuteng. Pasaray agtalangkiaw iti aglawlaw. Ket agpayso, dinaka bulbulatawen 'tay waiter, talaga a napintas 'toy dangnga, awan pay sigurot' duapulona. Simple ti kawesna, nakatisert la iti puraw a labong ken naka-jeans iti maong. Madlawmo, uray nabessag ti lawag: nakain-inosente ngem makaawis ken makabang-ar ti naamo a rupana nga awan puligadna a kolorete. Sagudayna ti tagtagipatgem nga ikutan ti maysa a babai: atiddog a buok. Sa ket idi perngem, tinagiruotnaka dagiti naglanay, nagsin-aw a matana. Agduaduaka no kastakasta daytoy a babai. Adayo man iti namnamaem a langa ti maysa a tipikal a puta. A, ngem nalabit, paset ti estilona nga agpammarang.
Pinaguniam ta di met la agtagarin, dinamagmo no ania ti kayatna nga inumen. Ngem nagwingiwing laeng ket sikan ti nagorder iti sopdrink ken hamburgerna. Masemsemka man ta sobran sa met nga agpammarang daytoy. Siguro ket madlawna nga agdadamoka iti kas kenkuana ket dramaannaka. Siak pay ti maysaam, naisipmo. Inibusmo ti beermo saka manen nagorder. Ket rinugiam nga interbiuen ti babai.
Tagalog ti saona ket patiem lattan a Bisayana wenno Bikolana a prostitute nupay kunana a taga-Santiago City, Isabela ket Ilokana ti inana ken Batanggenio kano ti amana. Evelyn ti naganna ket wen, estudiante kano--addan iti maudi a tawen ti kinamaestra iti maysa a kolehio idiay Bayombong. Pagsarsardengen kano dagiti nagannakna nga agbasa ta didan kaya nga isakad. Marigrigatda la kano ngamin, agba-buy and sell la iti nateng dagiti dadakkelna. Aduda nga agkakabsat, isu ti inaunaan. Pilpilitenda kano nga ag-dh laengen idiay Saudi ngem impettengna latta ti agbasa. Nagenrol latta kano itoy a semestre babaen ti sangkabassit nga urnongna iti panagdespatsadorana idi bakasion. Ket ita a panageeksamen manen, awan kanon umanay a kuartana ken nabayag kano payen a di nakabayad iti kaserana. Adu kanon ti nabulbulodna. Talaga a dramaannak ti loka, heavy! naisipmo bayat ti panangig-igupmo iti beermo ken iti panangmingmingmingmo iti naemma a rupana a darumog latta. Dina pay kinuti ti inordermo.
Ket kinunamon: "Kung totoong nag-aaral ka nga, bakit, wala ka na bang ibang mapapasukang trabaho kaysa ganyan? Halimbawa'y mag-parttime waitress o salesgirl ka na lang kaya? O kung mag-working student ka na lang sa paaralan ninyo? At yung mga magulang mo, pababayaan ka na lang bang ganyan?"
Insungbatna: "Gipit na gipit lang po kasi ako ngayon at wala akong alam na pinakamadaling gawin kundi ito. Ngayong-ngayon lang naman po ako sumubok ng ganito kasi inaya ako nung inuutangan kong kakilala na sa ganitong paraan din nagdedelihensiya. At saka balak ko naman talagang mag-working student na sa susunod na sem, e. Yung mga parents ko naman e, wala po akong maaasahan dahil galit na galit nga sila sa akin sa pagpipilit kong mag-aral pa. Gusto nila talagang mag-abrod na lang ako para mapalitan ko raw ang mga nagasta nila sa akin at para guminhawa naman daw ang buhay nila..."
"At ba't ba kasi ayaw mong mag-abrod?"
"Gusto ko pong makatapos agad. Pangarap ko pong maging guro."
"Ang liit-liit lang naman ng sinasahod ng guro. Karamihan nga, nagdi-dh. Kaya kalaunan, siguradong katulong sa abrod din ang bagsak mo. At ba't ka pa magsasayang ng panahong magtapos ng kurso kung papaalila ka rin lang sa mga banyaga?" Dimo ammo ngem ni Jocelyn ti kasla pangisasawam kadagita.
Insungbatna: "Pangarap ko po talagang magturo, ang magsilbi sa sariling bayan. Wala po sa akin kung kokonti ang suweldohin. Wala po akong ambisyong magpayaman, e."
Naikulengka. Ngem inyaw-awanmo ti panagraemmo koma iti nangngegam. Paset la dayta ti pammarangna. Ket ah, ti ket laingda a mangballaibo dagitoy a babbai!
Ngem dimo latta maala ti masuron itoy a babai. Dimo mailibak, atrakarennaka ti libnosna. Sulisog ti kaaddana iti sangom a sidadaya nga agtungpal iti amin a kayatmo nga aramiden, itdem la ketdi ti kantidad a kaitutopanna. Ket lalakika laeng... Ngem kasla maay-ayka iti pakaasi dagiti nabnabiag a matana. Ket tagtagisayangem no apay a kastoy daytoy a babai--ken no apay a nasarakam a kastoy.
Kinitam ti relom. Nasapa pay. Rabiinto ngatan no kaskasano. Agpa-Bambangka pay, adu ti isasambot a deadline. A, ngem agbuskanton no awanen agbiahe a dyipni.
Kayatmo koma a yatiddog ti saritaanyo ngem pinutedmon. Balbalatongennaka laeng met. Koma met no orihinal nga idea dagiti ibagbagana ta maaramatmo a bugas ti nobela. Gasgasen a plot. Kadawyan nga estilo-pangawis dagiti kas kenkuana.
"Magkano ba ang kailangan mo?" indiretsamon idi agangay. Kinitanaka sa nagdumog ket manen, dagiti agpakarigat a mata. Ket manen, no apay a mariknam latta a tagisayangem no apay a kastoy daytoy a babai. No apay a nasarakam a kastoy.
Nabayag bassit sana imbaga ti masapulna, ti presiona. Dandani dimo nangngeg ti timekna. 'Nia ket nga artenan! Putatsingto met laeng! Intanguapmo ti nabati a beermo. Kasla nakapuspuskolen ti rupam. Uppat a botelia a beer. Maulawka met la unayen. Makaduldul-oka payen. Ngem kayam pay ti maysa wenno dua a bote. Ken maysa a naemma a puta... Bull$hit!
Ket inawismon ti babai. Iggemnan ti tulbek ti maysa a kuarto iti maikadua a kadsaaran 'toy Paraiso. Indawatna nga umun-unan iti kuarto ket sumarunokanto laengen. Mabain man kano nga agkuyogkayo nga agpangato. Masuronka a makakatawa. Bull$hit ta dramaannaka a talaga ti gaga!
Nadanonmo a nakatugaw iti iking ti kama ti babai. Dumdumoganna dagiti dakulapna iti saklotna. Nakabasbassit ti panagkitam kenkuana iti aragaag ti nakusnaw a gangat ti lampshade iti lamesita iti suli. A, loklokuennaka! Aginkukuna 'toy dangnga! Pay ketdi ngarud ta tutopam--pangalaam iti padas, iti suratem. Ha-ha! Agpampammarang a puta!
Karuprupat' kuarta! Imbaltogmo ti bagim iti nalukneng a kama. Laloka a naulaw ket bimmangonka, inabaymo ti awan simekna a babai a nakamulengleng iti saklotna.
"Ano ba?" kinunam ket kinallabaymo. Inapiangnaka ti banglona, ti lamuyot-luknengna. Nadlawmo nga agpigpigerger ken umanges-anges. `Nian sa ket ti kayatna daytoy `ya? naisipmo. Pinasangom. Inyangadmo ti rupana. Apagapaman a naimayengka: nakakidem daytoy--agar-arubos ti luana!
Laloka a nasemsem. Timmakderka ket kinunamon: "Ano bang gusto mong palabasin? Paarte-arte ka pa! Huwag mo na akong dramahan. Daragdagan kong presyo mo pag nasiyahan ako sa serbisyo mo!"
Nagsaninglot ti babai. Idi kuan, nayugyog ti abagana ket intallikudna ti naganug-og. Ket iti baet ti saibbek, kinuna: "P-Pasensya na po kayo... Di ko po kasi talaga gawain ang ganito, e... Ngayon lang po talaga... D-Dahil kailangang-kailangan ko po talaga ng gagamitin sa eskuwela... Gusto ko lang po talagang makatapos..."
Dimo ammo ti sawem. Naidarekdekka.
"P-Pasensiya na po talaga kayo..." Intangwana ti rupana a nalayus iti lua. Ket manen, dagiti kaay-ayom a matana, nga itan ad-adda a nakaay-ay-ay, a pagarupem a dimonton malipatan agingga a mannuratka.
"P-Pasensiya na po... H-Hindi ko po alam ang.... Diring-diri na nga po ako ngayon sa sarili ko, e... Andito't pinagbibili ang katawan... Maniwala po kayo, di naman po talaga ako masamang babae... Mapapatunayan naman po ninyo `yan pagkatapos ng.... Ni hindi ko pa nga po nararanasang magka-boypren kahit maraming nanliligaw sa `kin, e... Gusto ko lang po talagang mag-aral muna at makatapos ng kurso..."
Dika latta makatimek. Tinallikudam ti babai. Awanen 'tay semsemmo. Awanen 'tay pangasmo. Awanen 'tay gartemmo.
Sinangom manen ti agsasaibbek a babai. Nakaapput iti rupana. Awanan gaway nga agur-uray iti aniaman nga aramidem. Inasutmo ti petakam ket nangbilangka iti gatad.
"Heto ang kailangan mo," kinunam. "Dinagdagan ko na. Hindi ito bayad, ito'y pagdamay. At pakiusap lang, huwag mo na sanang ulitin ito. Kung kailangan mo pa ng tulong, magsabi ka lang, narito ang calling card ko. Pagbutihin mo'ng pag-aaral mo."
Agmalmalanga ti babai a nangawat iti intedmo. Dagiti matana, sibabasa iti lua, agkiremkiremda, napnuan siddaaw. Ken rimat. Ah, dimonto a talagan malipatan ti lanay-sin-aw dagita a mata!
Ket tinurongmon ti ridaw.
Rimmuarka iti Paraiso. Agar-arbis pay laeng, pimmigsa pay ketdi. Ngem sinarakusokmo lattan. Maibasbasingka a nagna. Idi mabatogmo ti maysa a nasipnget a suli, imbakuarmo ti beer ken ti sitsaron a kudil ti manok.
Maysa a Malem iti Paraiso
TINUYAGAM ti basom iti maikadua a beer nga inordermo. Immigupka. Mayat ti lamiisna. Kimmaremkemka iti pulotam a sitsaron a kudil ti manok nga indennetmo iti nasilian a suka. Naimas man. Inimanom ti pabuya a wrestling iti tv iti suli a nakaipasnekan ti atension ti sumagmamano nga agiinum: ti dua iti masanguanam, ti tallo iti makannawanmo nga adda kaduada a dua a babbai a pattapattam a kastakasta, ken ti dua iti malikudam. Mayat ti diskusion ti lima iti maysa pay a lamisaan. Sika la ti agmaymaysa iti lamisaanna.
Adda lima nga agtutubo--tallo ti babbai, a sumungad. Simmiripka iti ruangan a simrekanda. Agdalapdapen ti sipnget iti ruar. Agar-arbis pay laeng. Immigupka iti beermo. Mayat man ti panagramanmo iti serbesa ita. Ngem maulawkan? Dudua pay la a botelia, nabartekkan? Maikawaka a talaga. Manmanoka ngamin nga uminum. No matiempu
ita_Latn vec_Latn eng_Latn eng_Latn eng_Latn glg_Latn eng_Latn eng_Latn eng_Latn eng_Latn eng_Latn taq_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn eng_Latn kac_Latn pap_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn bjn_Latn ilo_Latn bjn_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn pag_Latn ilo_Latn ilo_Latn knc_Latn ilo_Latn lij_Latn ilo_Latn lus_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn pag_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn tgl_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn nso_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn eng_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn hat_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn kbp_Latn pag_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn eng_Latn ilo_Latn zul_Latn epo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn kab_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn eng_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn pag_Latn ilo_Latn eng_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn lug_Latn ltg_Latn cjk_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn twi_Latn war_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ceb_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn sna_Latn pag_Latn ilo_Latn pag_Latn kab_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn pap_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ceb_Latn ilo_Latn jav_Latn eng_Latn fuv_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn lus_Latn tgl_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn pap_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn eng_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn fao_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ban_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn hau_Latn bam_Latn bug_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ceb_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ceb_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn quy_Latn min_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn wol_Latn ilo_Latn mri_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn hat_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn eng_Latn som_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn eng_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn fuv_Latn smo_Latn ilo_Latn eng_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn fuv_Latn ilo_Latn ilo_Latn afr_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn pag_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn eng_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn tso_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn tgl_Latn ilo_Latn tgl_Latn uzn_Latn ilo_Latn jav_Latn lus_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn zul_Latn glg_Latn ceb_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn epo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn eng_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn war_Latn ilo_Latn ilo_Latn pag_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn min_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ind_Latn ind_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn vec_Latn eng_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn eng_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn lug_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn eng_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn eng_Latn ilo_Latn ceb_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn war_Latn ilo_Latn ceb_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn epo_Latn eng_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn bam_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn war_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn tsn_Latn ilo_Latn pag_Latn ilo_Latn pag_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn fur_Latn eng_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn vec_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn spa_Latn pag_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn tgl_Latn tgl_Latn tgl_Latn tgl_Latn tgl_Latn tgl_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn tgl_Latn tgl_Latn ilo_Latn ilo_Latn tgl_Latn ilo_Latn ilo_Latn tgl_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn