ITI panangpaliiw ti pagilian iti Earth Day, imballaag ni Department of Environment and Natural Resources Secratary Angelo Reyes a sangsanguentayo ti nalidem a senario mainaig iti pannakabaybay-a ken pannakaabuso ti aglawlaw.
Kitaentayo dagiti sumaganad:
* Gapu iti di malapdan nga illegal a panagpukan kadagiti kaykayo, panagkaingin, ken pannakaipasdek kadagiti pagtaengan a dumanon payen kadagiti nasulinek a lugar iti upland, napugipog dagiti kabakirantayo manipud iti 19 milion nga ektaria idi 1920 ket nabatbati laengen ti 7.2 nga ektaria iti agdama.
Nasken a dakamaten ti dakkel nga epekto ti pannakakalbo dagiti kabakirantayo kadagiti napasarantayo a didigra tapno maiyunay-unay iti panunot ket riknatayo ti kinagrabe ti agdama a kasasaad ti aglawlaw ditoy pagilian.
Itay napan a tawen, kasla lunod a dimteng ti trahedia kadagiti lumugar nga adda iti sakaanan dagiti bantay ken iti asideg ti kabaybayan gapu iti pannakalayus ken pannakagabor ti komunidadda.
Saan a natural a kalamidad ti napasamak, ti illegal a panagpukan ti kayo kadagiti kabambantayan ti nakagapu kadagitoy a flashfloods ken landslides.
Agsipud ta awan metten dagiti ramut dagiti kayo a manglapped iti pannakakurukor kadagiti rimmuka a daga ken bato, karaman dagitoy a naiyanud iti panagdissuor ti danum ken pitak manipud iti bakras dagiti bantay ket ginaburanda dagiti lugar iti sakaanan ti bantay ken nababa a kaparangetna a komunidad a nakapukawan kadagiti rinibu a biag ken di masinunuo ti pategda a sanikua. Malaksid kadagiti aliaw, ladingit, amak, saning-i, dung-aw a sinagaba dagiti napukawan iti ipatpateg ti biag, sangsanguenda pay ti nalidem a masakbayan gapu iti pannakapukaw ti pagbibiaganda gapu kadagitoy a didigra.
* Kadagiti coastal areas iti pagilian, napukawen ti kagudua iti mangrove sites. Kadagiti met coral reefs, 5 a porsiento laengen ti nabatbati nga ekselente ti kasasaadda idinto a 32 porsiento ti adda iti dakes a kasasaad.
Sangkaareng-eng dagiti mangngalap ti kumidkiddit a makalapanda iti baybay ken karayan. Masaludsod, kasano a di mapasamak daytoy ket di met malapdan ti panagbungbong ken dadduma pay nga illegal a panagkalap nga isayangkat dagiti awanan sirmata a kapadada a mangngalap?
Iti laengen panagbungbong mairaman a matay dagiti babassit nga ikan a no mapalubosanda koma a dumakkel ken agbugi, masinunuo ti iyaadu ti populasion dagiti lames iti kabaybayan ken karayan.
Dadaelen pay ti panagbungbong dagiti mangroves ken coral reefs a magustuan a pagayuyangan ken pagitlogan dagiti lames tapno nadardaras ti yaaduda.
*Uppat a pulo ket walo a porsiento iti polusion iti danum ti gapuanan ti rugit nga aggapu kadagiti kabalbalayan. Kangrunaan met a mangmangted iti polusion iti daga, angin ken danum dagiti solido a rugit a maibasbasura iti inaldaw. Ti rigatna, kaadduanna dagiti rugit ti maibasura lattan kadagiti awan abbongna a dumpsite wenno mapupuoran lattan.
Sabali laeng dagiti asuk manipud kadagiti paktoria, sasakayan ken dagiti ramramit iti pagtaengan a pataud ti moderno a panagbiag, kas dagiti refrigerator, air conditioner, spray ken dadduma pay.
Dagitoy nga asuk ti mangparugit iti tangatang a kangrunaan a gapu iti panagbalbaliw ti klima ken pudot iti lubong.
Madlawtayon ti panagbaliw ti tiempo, kas iti rumungrungsot a bagyo, nakaro a matutudo a panawen, sobra a tikag, umad-adu a layus ken dadduma pay a didigra.
Kasta met nga iti ipupudot ti temperatura ti lubong, pataudenna ti adu a sakit ti kudil ken bara idinto nga adun ti matmatay iti heat wave gapu iti sobra a pudot.
Maam-amak metten ti panagrunaw dagiti yelo iti Antartika ken iti North ken South Pole a mangipangato iti tukad ti kabaybayan nga agresulta iti pananggabor iti danum dagiti nababa a nasion a pakairamanan ti Pilipinas.
Nalidem ti senario a sanguentayo agsipud iti panangbaybay-a ken panangabusotayo iti aglawlaw ken nakaparsuaan.
Kasano a lapdantayo daytoy a senario? Kuna ti DENR a kasapulan ti panangitag-ay iti kalidad ti angin, panangbiag kadagiti kangrunaan a karayan, panangipromot iti panamagsisina kadagiti basura ken recycling dagitoy, naing-inget a reporestasion, panangipromot iti agro-forestry ken responsable a panagminas.
Ngem makunami: saan nga umdas dagitoy. Kangrunaan ti pannakikammayet dagiti umili. Ta uray no ania ti iyus-usuat ti gobierno a pangsalaknib iti aglawlaw no di mangitaltalek dagiti umili, no agtultuloy nga aramidenda dagiti nakairuamanda a panagdaldalus, kas iti panangpuorda kadagiti maukkonda a bulbulong ken dadduma pay a rugit nga ad-adda laeng a mangted iti polusion, no agtultuloy a salungasingenda dagiti paglintegan iti panagkalapan, panagkaingin ken panagpukan kadagiti kaykayo tapno aramidenda nga uging wenno pagtungo, no itulokda lattan nga agibel-a iti nangisit nga asuk dagiti paktoria ken pagminasan, dagiti bus, dyip, traysikel, taksi ken kotse iti baet dagiti maiwayat a panagkonserba iti enerhia, ken dadduma pay a gannuat tapno malapadan ti pannakarugit iti law-ang, saanto nga agballigi ti turay, uray kasano kasinsero ken kapinget ti gannuatna, a mangiyusuat kadagiti pannalaknib iti aglawlaw.
Iti pannakaselebrar ti Aldaw ti Lubong, saanen nga itungtungkua ti panagtitinnulong amin a sektor a mangsaluad iti aglawlaw tapno natalged, nadalus ken nabiag ti Lubong a kakaisuna a pagtaengantayo.
ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn