âASWANG! Aswang! Aswang!â Naklaatak. Irriag ti agkakaribuso iti ruar. Timek ti nabangag a baket, maar-arakattot a mangmanmandar kadagiti lallaki nga alaenda ti gayang ken tarapang. Nasken kano nga agsaganada iti idadarup ti aswang. Labananda ti mangal-alliaw iti Purok Amana!
Nagtinnalliawkami ken kasinsin Daryll, kinaubingak ken kataebak. Naibaliw dagiti matami kenni Manang Luisa, a nangawid ken nangappupo kadagiti dua nga annakna a babbai nga agtawen iti lima ken tallo, ubbana ti agmakatawen a buridek a lalaki. Nagkumegda lattan iti sofa. Agbuybuyakami iti telebision iti salas iti bunggalo a balayda iti putong a purok iti puon ti bantay.
âAnia daydiay, manang?â Dinamagko iti nangsallukob kadagiti annakna. Ni Manang Luisa ket manangen ni Daryll ken naikamang ditoy probinsia ti Bohol. Simmurotak ken Daryll nga immiliw iti kakaisuna a babai iti lima nga agkakabsat, ta kayatko met a makita ti agdindinamag a kinapintas ti lugar, isu a paborito a daywen dagiti turista ken managbaniaga.
âAdda manen daydiay makitkitada nga aswang! No maminsan agikkis iti makapaseggar. No dadduma met, duada kano. Nakabutbuteng!â
Naibuang manipud iti kusina ni kayong Berto, asawa ni Manang Luisa, a nangibilin a bantayanna dagiti annakda ta mapan tumulong kadagiti kaarrubada. Nagtinnalliawkami ken Daryll. Sintimek, sinurotmin ti likudan ni kayong Berto, a nakaiggem itan iti tarapang a ginammatanna itay a naipasanggir iti sikigan ti ridaw. Agtrabaho iti munisipio ni bayaw a kas clerk iti assessorâs office. Agpadada ken ni Manang Luisa a graduado iti marketing management, ngem kaykayatda a ni Manang Luisa ti mangaywan kadagiti annakda, total, dida met kano makurkurangan. Nalawa ngamin ti dappat ni kayong Berto a mulmulaanna iti pagay ken mais, nalawa pay ti minulanna iti kape, cacao ken dadduma pay kaykayo nga agbunga iti makan.
Nalawag ti tangatang ta nakatangkayagen ti kabus, agkiremkirem dagiti bituen. Nalawag dagiti bombillia dagiti street lights ken nataratar a balbalay. Nadagaang ti sardam ta di pulos nga aggunay uray dagiti babassit a bulbulong. Iti aglawlaw, tumanaul ken tumanaguob dagiti aso.
Sinurotmi ni kayong Berto a nangkamang iti ayan ti ummong iti tengnga ti kangrunaan a kalsada iti purok, a nakatalliawda amin iti amianan, iti tuktok dagiti balbalay. Kas iti nangngegko, dita kano ti nagkayabkaban nga aglikuslikos ti aswang, segun ti nakakita. Atiddog kano ti payakna ta dandani sangaagpa, segun ti agsasao a nangimuestra, pangrapisen ken kataytayagmi ngata ken Daryll iti lima a kadapan ken pito a pulgada. Dagiti dadduma lallaki ket sidadaan dagiti gayang, tarapang ken bunengda inkaso dumarup ti aswang iti ummong.
Ibilbilin itan ti baket a nabangag ti timekna a rondaenda ti purok ta dinto ket makabiktima ti aswang, lalo ket adda sumagmamano a masikog ken kayyanak. Kaasi met ti mabiktimana.
Nagsabat dagiti matami ken Daryll, immasideg ket nagarasaas ti kaubingak.
âMakakitata itan iti aswang. Awan aswang idiay Ilocos Sur, Kasinsin Atong!â
Renato Dazo ti naganko ken kaay-ayok ti adbentura ken kabarbaro nga eksperiensa. Bangbangir ti isemko ken nagarko pay dagiti kidayko. Adda, aya, met aswang? Kalokoan, kunak koma, ngem nagaripapaak ta amangan no mangngegda. Di tumutop iti mangsalungat iti pammati. Kas kadagiti naglabas a sumipnget ken sardam kano, nakitkitadan dayta aswang.
Nasken a diak isikkir ti pammatik nga awan aswang kadagiti mamati itoy. Di maitutop. Saan a bastabasta marebba ti nasiken a pammati lalo no daytoy ket amin a lumugar ket mamati. Maysa a kolektibo a pammati a nailasagen sipud pay panawen a di malagipen. Tapno marebba dayta a pammati, nasken a mangidatag iti kongkreto nga ebidensia ken sientipiko a panangilawlawag a di pulos maaramat ti argumento ken panangisikkir ti nariingan met a pammati. Iti ababa a pannao, aramaten ti aramid saan ket nga iti balikas iti panangsalungat itoy.
Kas piksionista, radio drama scripwriter, kontribiutor iti Tawid News Magazine, kuna a maysa laeng a bunga ti panunot ti aswang a yinabyaban ti saosao ken sinakayan dagiti radio, telebision, nangruna dagiti pagiwarnak ken magasin a nasken a mangiruar iti damag maipapan iti kolektibo a pammati tapno bumanglo ti ngilngilawen a sirkulasion. Ti aswang ken ti white lady ti papolar kadagitoy. Naalianak met itoy a pautot ngem di maar-aramat ti aswang isyu iti Ilocos Sur.
âHayun, lumilipad!â Nagkakaribuso ti ummong a mangitudtudo iti agam-ampayag.
Timmangadak. Agin-inayad nga agam-ampayag ti kunkunada nga aswang. Minulagatak, agarup maysa a metro ti payakna kasta met ti bagina. Ti konklusionko, di met billit wenno aniaman a tumatayab. No billit koma ket agpayakpak. Iti English, flying, saan a gliding a kas itoy. Dayta kadi ti aswang? Agturongen iti amianan wenno agdiretson iti kakaykaywan iti bantay?
Di makumbinsi ti mugingko iti pammatida nga aswang dayta. Pagarupek a maysa laeng dayta a tumatatayab. Segun iti langana, masiguradok a saan a panniki, basta tumatayab.
Diak ammo, no ania iti simmeksek iti panunotko ta kasla adda kayatko a paneknekan, nagkurri manen ti kinaadbenturak ken ti isportsko, running events kangrunaanna ti sprints. Timmarayak nga agturong iti amianan iti napanan ti kunada nga aswang. Makaammo ditan. Basta kamakamek uray ta agin-inayad met ken ammoek a nalaing ti detalie no ania dayta a tumatayab. Nangngegko a pagsubsubliendak ti ummong, ngem diak ida inkaskaso. Ti adda iti mugingko ket nasken a maasitgak ti kunkunada nga aswang. Lalo a pinartakak. Nupay kasta, simmeksek latta iti mugingko, amangan no agpaysu met nga adda aswang? Kasanon no pumaysu? Ania ti aramidek?
Hu, kaska la di lalaki! Dika pay la danogen met wenno rungrungdoen dagiti payakna no dangrannaka! No mabuttawan dagiti payakna, makagunay pay, aya, met! Balakad ti mugingko.
Ngem ti laengen likudanna iti nasirayak ta agturongen daytoy iti kakaykaywan a bantay. Nagtayyek dagiti bukelbukel dagiti matak iti pannakapaayko a mangtakuat iti kinaasino wenno kinannia dayta a parsua: no billit wenno maysa a mammal wenno ania? Tinandaanak ti nagturonganna. Inkamto dita a lugar no adda panawenmi. Adda atapko no ania dayta a tumatayab!
Ti aswang ket maysa a mitikal, a bunga ti panunot, nga adayo a mapasamak iti realidad. Agduma ti bunga ti panunot ken realidad nupay agpada a sallukobanda ti rikna ken panunot ti asinoman a maapektaran. Iti Ilocos, nangruna iti Ilocos Sur, awan aswang, natural dayta a banag, ta no adda, di nakapappapati maigapu iti kontradiksion iti pammati ken kababalin ti aswang. Inconsistency, kunada iti English. Di nakapappapati.
Ngem iti Visayas ken Mindanao, mamatida. Adda metten impluensiana iti Katagalogan. A kas ita, patienda a maysa nga aswang daydiay, ta adda la ngarud daytan a nariingan a pammati dagiti taga ditoy ket saanen a bastabasta madupir lattan babaen iti balikas. Narigat a makumbinsir nga itinnag ti kolektibo a pammati babaen iti balikas. Nasken ti aramid ta nabilbileg nga adayo.
Ngem no siak nga Ilokano a nangisit ti sikona, di mamati nga aswang daydiay uray no naimatangak a tumaytayab. Agingga diak maberipika a nalaing iti kinaasino ken kinaania ti tumatayab, diak met mainaganan. Ti laeng masiguradok ket saan nga aswang. Ti argumento, kastoy: ti aswang ket maysa a mitikal a bunga ti naalikuteg a panunot dagiti padak a piksionista a sinakayan dagiti periodista. Ti nakitak itay a tumaytayab nga inawagan dagiti lumugar iti aswang ket maysa a realidad ngem saan nga aswang ta maysa la ngarud a mitikal ti aswang.
No mitikal ti aswang, ania ngarud daydiay a tumatayab? Sapay koma ta pudno ti atapko!
Dimteng ti grupo dagiti lallaki a pakairamanan ni kayong Berto ken ni kasinsin Daryll.
Binabalawdak. Saan kano a rumbeng a sinarakusokko nga ima-ima ta napeggad ti aswang, nabileg unay. Atitiddog dagiti kukona ken natatadem dagiti saongna ken ngipen.
âHuwag mong uulitin, bayaw, delikado! âNung minsan nga, ilang manok, pato at ganso ang pinatay diyan sa dulo ng Purok Amana!â
Inayunan dagiti lallaki ni kayong Berto. Nataldiapak ni Daryll a bangbangir ti isemna.
âPasensya na po, pero palagay koây mas takot ang aswang sa mga Ilokano!â Inrasonko ngem di napunas ti bangbangir nga isem ni Daryll. Simrek la ket ngarud ti kinaangtot ti mugingko ket isun iti nagdas-alan ti kinasurdok. ââTulad ni Insan Daryll, takot ang aswang dâyan! Amoy na lang ng hininga at mga kilikiliây amoy bawang na!â
âItatalnam, losngi! Balbalatongem met idan a rabrabii!â Nagellek ketdi ni Insan Daryll, ngem sinenyasak nga agulimek lattan ken sumakay iti situasion.
âHindi ba, pangontra ng aswang ang bawang?â Pinerengko ida. Adu iti immayon. âKaya takot ang aswang sa mga Ilokano!â
âBakit mo nasabi âyan?â Intingig ti maysa a lakay.
âKasi po, isa po sa pangunahing produkto ng Ilocos ay bawang. Kaya, takot sa amin ang aswang. Kasi, marami kaming bawang, nagkalat lang kung saan-saan. âYan ay isang katotohanan!â
Nagtitinnaliawda. Kasla batbatokenda ti kinapudno ti impalawagko.
Simmeksek met a dagus iti mugingko, a sapay koma ta patiendak. Inabayko ni Daryll, inkurimedko a tinugkik ti likudna ta ibukingna met dataon. Kunana ketdin: âLosngim, nabasam la iti Tawid News Magazine ti salaysay ni Christine Marie R. Verzosa nga âApay Nga Awan Aswang Iti Ilocos?â dayta metten ti ibagbagam!â Indumogna pay ti bungisngisna.
Ti panagtalek ken pammati iti pada a tao ket nasamay a panangbegkes iti panaggagayyem. Nasken a maalak dayta a kompiansa iti pannakigayyemda kadakami, a kas sangsangaili iti lugar. Tapno maisapulan iti aniaman a solusion iti pakarikutan. Ti panangsaranay ti addaan kinakurang iti impormasion ket maitutop la unay. Sapay koma ta pudno ti atapko kadaydiay a tumatayab. Kapadana ket iti nabasak a libro ni Daryll maipanggep kadagiti nocturnal nga ayup wenno dagiti makakita iti rabii ngem saan iti aldaw. Timmangadak, diak koma pumalso!
(ADDA TULOYNA)
ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn tgl_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn tgl_Latn ilo_Latn tgl_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn