Dagiti Di Maus-usar a POV
Ti first person plural, ti second person plural ken third person plural dagiti point of view (POV) dagiti sinurat a saan a maus-usar. Diak maibuksilan dagiti rason no apay a dida maus-usar. Saan nga ammo ni Ilokano iti agusar kadagitoy? Diak mamati. Talaga a diak patien a saan a kabaelan ni Ilokano daytoy a paglaingan. Adda ket paglainganen a di kabaelan ti puli?
Ngem apay ngarud a nakiskisang pay ngem bandos iti inda panagparang dagitoy a POV? Dayta ti diak a maawatan. Dayta ti topiko nga intay pagsasaritaan.
Nakalawlawa ti tay-ak ti panagsuratan. Adu dagiti pagapitan wenno pagpurosan iti suraten. Adu met dagiti panirigan (POV) a manmanao a naadakan, naminsan laeng a naiparang ken adda pay iti saan a pulos a nabaddekan. Ngarud, adda pay laeng dagiti bangkag dagiti suraten a nakatiwangwang laeng wenno agkalkalaegan. No apay a saan nga adakan ken pagpurosan iti bunga ti panunot, saanko a mailadawan iti rason malaksid iti pagarupek a kinaawan iti nangiyusuat wenno nangbusat a nangadak itoy. Awan iti nangirugi a pagtuladan ti sabali. Pagapitan wenno pagpurosan kunatayo, umno la unay, ngem saan pay laeng a nasulaan wenno awan iti nangsula wenno nangiyuna nga agpuros kadagiti bunga. Kasta ti panangipagarupko a gapuna.
Saantayo a lagidawen dagiti bangolan a mannurat itoy a banag; ta ngamin ginaudanda ti bukodda a bilog iti inda panaglayag iti tay-ak ti panagsuratan. Agkurangda kadagiti material iti inda pagadawan kadagitoy a banag. Ngem iti laksid itoy, inkagumaanda pay laeng iti naglayag. Kasta ti kinapingetda a nangpadur-as ti Literatura ni Saluyot. Saan a kas ita a panawen, nga adun dagiti pagadawan nga impaay ti teknolohia. Ket karamanen daytoy topikotayo itoy a sinurat.
Intay man ngarud mangtaldiap manen, ta naiparangtayo idin dagitoy ngem saantayo a diniskas wenno nagiinnadalan.
Ta ania ngamin aya dagitoy?
Unaentayo nga ibuksilan ti 1st Person Plural, a namnaminsan pay laeng a nausar iti literatura Ilokana, segun kenni Reynaldo A. Duque. Awan met iti nadlawko ken nasalawtayo a nagaramat itoy. Malaksid ti dinakamat ni apo Rey Duque.
Ti second person plural ket saan a pulos a nausar wenno saan nga ammo ni Ilokano iti agsurat iti kastoy? Diak patien. Talaga a diak mamati a di kabaelan ni Ilokano iti agsurat iti kastoy a POV. No kabaelanna ti second person singular, di kabaelanna met ti plural? Ania la ketdin, adda ketdin saan a kabaelan ni Ilokano a paglaingan? Ngem dayta laeng a, ta awan iti nangirugi wenno nangiyuna a mangbanabana regget ti sabali wenno mangited iti impluensia a mangputar met iti kabukbukodan.
Ti Third Person Plural? Mabalin nga observer (di ammo a narrator) wenno participant character (maysa kadagiti agbibiag iti sarita) daytoy ngem iti irig ken punto a para iti adu; saan a para iti maymaysa laeng.
Dagitoy ti saan a maus-usar a POV.
Kas kadaytoy 1st Person plural a point of view wenno kangrunaan a timek iti uneg ti sinurat.
Para iti daytoy a partikular, ken/wenno itoy a sinurat, agsaotayo ti maipapan iti literatura.
Ta ania ngamin aya daytoy?
“…eksperimental a sarita iti Iluko.” Kinuna ni Reynaldo A. Duque iti librona a ‘No Agsuratka iti Sarita’ ken mabasa iti panid 79. Kasta iti panangiladawanna.
Nangadaw iti maysa a sarita Iluko wenno kakaisuna a sarita a nakaaramatan iti kastoy a POV. Adtoy man ti maysa paset ti sarita:
“Katibok ti eksamenmi iti dayta a semester idi sumangpet ni Pancho manipud idiay Manila. (Nabayag a nagturposkami iti kolehio ngem namitlo a nagsardengkami nga agadal. Ngamin, no sumarungkar ti nepnep ken bagio, bumaba ti apit ket awanen ti busbosenmi iti eskuela.) Siguro, umay mangala iti abastona, kinunami. Ngem dua, tallo, uppat a lawas iti napalabas ket di met laengen agsubli ni Pancho iti siudad.
“Wenno adda sakitna?” nagatapkami.
Awan. Saan met a sumarsarungkar ti doktor iti balayda. Wenno mapan koma ni Pancho iti ospital.
Naminsan, nalabasannakami ni Pancho nga agtutungtong iti imbornal iti asideg ti balayda. (Kankanayon nga adda iti sentro, iti ummong dagiti kabaddungalanna; rabiin no agawid. Masansan a nabartek.)
“Hi!” linugayannakami ket nagsardeng.
Sinaludsodmi no apay a di pay agsubli idiay Manila.
Immisaem laeng. “Intayon dita,” kinunana ketdi nga intudona ti tianggi ni Nana Paong.
Nagkikinnitakami. Adda la ketdi saritaen daytoy.
Ditoy, inlawlawag ni apo Duque ti kakaisuna a sarita iti Iluko a nangaramat/nagaramat itoy a POV, ti sarita a ‘Casa Fernandez’ a sarita ni Peter La. Julian.
Daydiay “siak” ket nagbalinen a “kami”. Siak – singular. Kami – plural. Isu a maawagan iti First Person Plural Point of View.
Kuna pay ni apo Rey Duque nga uray ni nalatak unay a nobelista, Ayn Rand ket inaramatna met iti nobelana a ‘Fountainhead.’ Ni Ayn Rand a nom de plume ni Alisa Zinov'yevna Rosenbaum.
Idi met pakauna ti 1991 a nabasak daytoy a sarita ni Peter La. Julian, iti maysa a libro. Dimmagasak idi iti Philippine Information Agency iti San Fernando, La Union. Masansan idi a dumagasak dita, ta adu ti mabasa iti libraryda. Dita met nga agtrabaho idi ni Manong Peter La. Julian ken Manong Manuel Diaz. Kalpasan ti pannakabasatayo ti sarita, nagarapaaptayo a makasurat koma iti kasta a POV ngem nagpatingga laeng iti arapaap idinto a duan a dekada ti napalabas.
Iti pagiwarnak ken magasin, saan a kayat ni mannurat E. B. White ta kas kunana, “impression that the stuff was written by a set of identical twins or the members of a tumbling act,” a mabasa iti libro a “The Random House Guide to Good Writing” ni Mitchell Ivers a naipablaak idi 1991. Dayta ti rasonna.
(Agyamanak unay ken ni Manang Chit Quintero ti nalaing a mannurat ken periodista iti Bangued, Abra ta naaddaanak iti kopia itoy a libro.)
Ngem adda ti mangus-usar kadaytoy, maysa ditan ti kolumnista iti ‘The New Yorker’ a ni Lillian Ross.
Isu a kuna ni Mitchell Ivers, “The voice is appropriate when speaking for a group of people who share your views to an audience that similarly share those views. It can, however, sound smug and elitist, and it should be used with caution … the first-person plural is often less impersonal than the third person and less egocentric than the first-person singular.”
Nasken unay ti panagannad ken panangamiris ti topiko ti sarita no maiparbeng met laeng nga isu ti pangaramatan itoy a POV. Ta sakbay nga agsurat, amirisen met a nalaing no maitutop wenno saan ti usaren a POV wenno saan; no daytoy ket komportableka met laeng a mangsurat wenno kayarigam iti mabekbekkel iti inka panagsurat. Maisingasing ngarud iti panangamiris itoy a banag.
Mabasa met iti Wikipedia.Org: “In the first-person-plural point of view, narrators tell the story using "we". That is, no individual speaker is identified; the narrator is a member of a group that acts as a unit. The first-person-plural point of view occurs rarely but can be used effectively, sometimes as a means to increase the concentration on the character or characters the story is about. Examples: William Faulkner in ‘A Rose for Emily’ (Faulkner was an avid experimenter in using unusual points of view - see his ‘Spotted Horses’, told in third person plural), Frederik Pohl in ‘Man Plus’, and more recently, Jeffrey Eugenides in his novel ‘The Virgin Suicides’ and Joshua Ferris in ‘Then We Came to the End’.
Dayta ti mangiparangarang a nabayagen a maus-usar dagitoy a POV.
Napamalangaak pay idi nabasak dayta ‘A Rose for Emily’, iti panid 443-449 iti libro a Fiction 100 An Anthology of Short Stories nga impablaak ti Mcmillan Publishing Company iti New York. Saan laeng a dayta ngayed ti naglaok a POV no di ket immatras pay ti pakabuklan ti sarita. Immuna a naibaga ti pannakatay ni Emily Grierson, sa nadakamat ti pakasaritaanna. Naisabali met saan?
Adda met sarita iti Iluko a nasurat a kastoy. Maymaysa laeng ti naputar a kastoy a sarita iti Iluko, ti sarita a ‘Apay Ngata, Sabong, A Naisalsalumina?’ a sarita ni Atty. Benjamin Pascual – immuna a naiparang ti pannakatay ti asawana sa nagatras ken naggibus idi damona a pannakasirpat. Isu a kunaen dagiti komentarista idi nga uray irugim a basaen iti gibusna wenno iti tengnga ti sarita sa igibus iti rugina mabalin latta. Agpada ngamin nga episodic dagiti sarita da Faulkner ken Tata Ben.
Sinurat dagiti singin wenno sumisirko a kuna ni E. B. White ta uray sadino iti pangirugiam a panangbasa – iti rugi, tengnga wenno iti gibus mabalin latta. Agbaliwbaliw met ti POVna – gapu iti pannakailawlawag dagiti pasamak.
Ngem nasken la unay ti panagannad itoy no suraten. Ta komplikado. First Person Plural ti POV, ngem no agidetalie ti maipapan dagiti dadduma pay a tignay ken gunay, ken ti maipapan kadagiti dadduma pay a karakter, singular ti maaramat.
Pinadastayo met iti nangsurat itay nabiit. Tapno matungpalen ti nabayag a panggep – iti duan a dekada. Ken kalpasan iti dua a tawen a napukawtayo no kasano iti agsurat gapu iti pagpukaw iti lagip wenno nagpasugnod ti musa ti panagsuratan, adtoy itan. Adtoy man a nangadawtayo iti maysa a paset ti sarita:
“Eksakpor, compañero! Buenas dias, asta la vista. Addaka iti Purok La Loma! Dita makin-ammianan a purok ti Cubao.” Inellekanmi ni Butirog a kellaat a timmakder, simmungbat ken nangtambotambor pay ti kimmaramba a buksitna babaen kadagiti dakulapna, agsasaruno iti panangkiddayna ti sangaili. Napasig ti tono ti panagsasaona a kunamla no nabayagen a kabaddongalanna ti sangaili. Kadakami a tallo, isu ti kalaingan a sumao. Siguro a ket, gapu ngata, ti nagrarapit a sallapiding dagiti bibigna?
“Ania nga eksakpor nga ibagbagam met?” Tinalliawmi ni Allit a nagrupanget, kinudkodna ti semi-kalbo a buokna. Iparagupmi lattan a dinansa naawatan ti pasakalye ni Butirog. Nalawag a nakitami ti napartak a panangpidut daytoy ti napalanas, manileng ken bassit a kumunig a banag a kas kalukmeg ti tammudo, ngem kasla nakigtot ta nagkuyegyeg pay ken inibbatanna met laeng a dagus sana impunas dagiti kanawan a ramayna iti kanigid a laylayan ti pantalonna idi naamirisna ngata a tumangtangken gayam ken aggangon a lugit ti manok. Imlekkami ta bebbeb met ni daytoy, ti la ket mapidpidutnan ti laglag!”
Manipud dayta iti sarita a napauloan iti ‘Narvacan’ ken saan pay a naipablaak. Ipablaaktayo iti mabiit. Sigurado dayta.
Dayta ‘mi’ (plural a POV) ket nagbaliw – immallatiw -- a napan iti ‘na’ (singular POV) no agidetalie, sa met laeng agsubli met laeng iti plural form. Usigen a nalaing ti ehemplo ti sarita ken ti ehemplo iti sarita a ‘Casa Fernandez’ ni Peter La. Julian, ken ti sarita a ‘A Rose for Emily’ ni William Faulkner.
Nalabit a dayta ti maysa a rason ni E. B. White a nagkunaanna a sinurat ti singin wenno sirkero ti kastoy a POV. Ta agsirkosirko/agalla-allatiw. Isu a rumbeng la unay iti panagannad itoy, no kastoy ti POV ti suraten a sarita, kas iti balakad ni Mitchell Ivers ti Random House iti New York. Makasursurotayo babaen iti idedengngeg kadagiti balakad. Lalo kadagiti bangolan.
Iti met Second Person Plural, awan a pulos ti nangkuti daytoy. No tinto pay Second Person Singular ket nakiskisang pay ngem bandos ti panagparangna, anianto la ketdin iti plural? Isu a saan a nakakaskasdaaw nga awan iti nangadak.
Iti Second Person Singular, agparang daytoy a klase ti POV basta agsurat la ketdi ni Rudy Tabaco iti Sto. Domingo, Ilocos Sur, ta naynay a daytoy ti aramatna a POV kadagiti saritana. Napigket met iti lagip ti sarita ni Clesencio Rambaud a “Inton Kaano Manen nga Agkitata, Liza?” a kastoy met ti POVna.
Kadakami a biang, maysa a naratibo a sarita ti agaramat iti kastoy a sarita. Amin ket naratibo. Awanan iti dayalogo a mabasa. Awan a, ta daydiay laeng narrator ti agsasao ken saan a pulos a sumungbat ti kasasaona agingga gibus ti sarita. Ket no usaren ti plural form, mabalin latta met a, ta kas iti panangawatmi iti pananglawlawag ni Mitchell Ivers, ibagian ti narrator ti adu wenno maysa pay a persona a kapada ti kapanunotan ti narrator wenno agsasao.
Awanan dayalogo a sarita? Adda met a. Naratibo ngarud.
Nabatombalaniak pay idi damo a makabasaak iti kastoy a sarita idi katengngaan ti 1980’s, idi damo nga umatenderak iti kombension ti GUMIL sadiay Suso Beach. Ti sarita ni Manong Manuel Diaz. Saritana iti English ken nailibro.
Ngem ti kapintasan amin kaniak a naratibo a sarita (awan a pulos ti dayalogona) ket ti sarita ni Daniel Orozco a napauloan iti ‘Orientation’, a nabasak idi 2006. Manipud daytoy iti libro a nakaurnongan dagiti sarita a ‘The Best American Short Stories 1995’ ken inedit ni Jane Smiley; koleksion dagiti duapulo a napili a sarita manipud iti ginasgasut a naipablaak a sarita kadagiti magasin ken periodicals iti USA ken Canada.
Ngem itoy a sarita ni Daniel Orozco, nagtipon ken nagtibnok ti Second Person Singular ken Second Person Plural. Isu a kunami a mabalin a pagtipunen wenno pulpulosen segun iti topiko nga iparang iti sarita. Itoy a sarita ni Daniel Orozco ket orihinal a naipablaak iti ‘The Seattle Review’, ipalpalawag ti ispiker ti pakabuklan ti sibubukel nga opisina, dagiti empleado no ania ti kababalinda, ti bossda, no ania ti maiparit ken mapalubosan nga aramiden ken dadduma pay; orientation daytoy para iti agdadamo nga empleado iti maysa nga opisina. Kastoy man ti inadawtayo nga umuna a paset ti sarita ni Daniel Orozco, a pakabasaan ti nagtipon a POV:
“THOSE ARE THE OFFICES and these are the cubicles. That’s my cubicle there, and this is your cubicle. This is your phone. Never answer your phone. Let the Voicemail System answer it. This is your Voicemail System Manual. There are no personal phone calls allowed. We do, however, allow for emergencies. If you must take an emergency phone call, ask your supervisor first. If you can’t find your supervisor, ask Phillip Spiers, who sits over there. He’ll check with Clarissa Nicks, who sits over there. If you make an emergency phone call without asking, you may be let go.”
Dayta man ti makapaisem ken makapalibbi a rugi ti sarita ni Daniel Orozco.
Makaguyogoy ken makaaring; isu a no aglaladut ti isip, yiladko manen iti mangbasa kadaytoy ket sumanikarton ti nagsamsammuyeng a gaganaygayan!
Madlaw kadaytoy a sarita a naglaok ti singular ken plural. Isu a kunami, nga agdependen daytoy iti topiko ti sarita nga iparang. Adda ti pakaaramatan ti singular, ti plural wenno isuda a dua.
Iti third person plural, iti makunami, dependen daytoy no subjective wenno objective. Kas met kadagiti dua nga immuna a POV, adda ti posibilidad a pannakaaramat daytoy iti napulpulos ken naglaok.
Maadakan koma dagitoy iti Literatura Ilokana.
No maminsan, ti regget a panageksperimento kadagiti suraten ket maysa met a naisangsangayan iti benneg ti creative writing. Kaiyariganna iti mangbaddek iti lugar a dipay pulos nabaddekan. Ket dayta nga ibabaddek, maysa a karit iti kabaelan iti asinoman a mangpadas itoy a paglaingan. Maysa nga adbenturero – naisangsangayan nga adbentura a dinto pulos a magatadan.
Kas maysa nga agessem iti literatura, maysa met a dana iti mangtalunton kadagiti saan pay a naadakan nga isu iti ibudak a nagapuanan. Agpasurongtay koma itoy a tay-ak a sipipinget ken agtultuloy iti panagtakuat kadagiti banag a mangnayon iti ammo ken kabaelan…@
Saturday, April 30, 2011
Dagiti Di Maus-usar a POV
ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn eng_Latn ilo_Latn eng_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn eng_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn eng_Latn ilo_Latn