Rebiu iti “Idi Inyawid ni Manong Leon ti Asawana,” ni Manuel Arguilla
(for DUYOG)
PAKAUNA: (Inadaptarko ti sagkabassit nga impormasion manipud kadagiti datos iti RIMAT MAGAZINE, Oktubre 2004 Isyu. Impablaak ti RIMAT Magazine daytoy a sarita a kas panangilagipna ti maika-60 nga ipupusay ni Manuel Arguilla. Manipud iti daytoy met la a magasin iti nangamirisak iti sarita. Agyamanak iti komplimento a kopia manipud kada Djuna Alcantara, Philippine Bureau Chief ti RIMAT iti probinsia ti La Union ken ni Dr. Rogelio Tangalin, ti kalaingan ken kasiriban a propesor iti Don Mariano Marcos State University. Ti REBIU (review) ket bukodko a panirigan ken komento.)
Manmano ngata iti saan a makaam-ammo ken ni Manuel Arguilla nga agduyos iti literatura. Maysa isuna kadagiti kalaingan a mannurat iti Ingles. Daytoy a saritana ket imparangna ti kabibiag iti away. Naipasngay iti Brgy. Naguillian, Bauang, La Union. Ilokano.
Nasurat iti Ingles daytoy a sarita: “How My Brother Leon Brought Home a Wife.” Iti Iluko, impartarus ni Constante C. Casabar. Iti Tagalog, impatarus ni Centeno San Miguel, “Kung paano nag-uwi ng maybahay ng Manong Leon ko”.
Impablaak ti patarus ti Iluko iti Bannawag, Disiembre 18, 1961 ken Saluyot Espesyal nga Isyu 2001. Impablaak met ti Bulawan 3, ti journal ti National Commission for the Culture and the Arts ti Tagalog a bersion.
TI REBIU
TI PLOT: Inyawid ni Manong Leon ti asawana, a ni Maria iti away. Sinabat ida ni Baldo, nga isu ti agsarsarita wenno narrator iti sarita. Imbes a karitela (wenno kalesa koma) iti isabat ni Baldo, kareton (wenno karison) a guyoden ti baka a ni Labang. Imbes a surotenda koma ti dalan, saan ta kinamang ni Baldo ti waig ken ti kataltalonan agingga nakaawidda.
POINTS TO CONSIDER:
1) The Story’s Central Issue---ti panangiyawid ni Leon iti asawana ket maysa a behikulo iti pannakaiparang ti kabibiag iti away. Nagtaray laeng ti sarita iti “panangiyawid” ni Leon iti asawana. Manipud iti panangsabat ni Baldo kadakuada agingga nakagtengda iti balayda.
Iti story’s central issue, bassit no dipay ket kasla awan ti makuna a risiris sarita.
Kadagiti immuna a sinursurattayo a rebiu, kritika ken panirigan, kanayontayo latta a dakamaten ti kinaadda ti sarita nga awanan iti risiris. Isu daytoy ti maysa. Saan a commercial story dagiti kakastoy a sarita ta rukodenda ti intelektualidad dagiti agbasbasa. Kakastoy a sarita dagiti kaadduan a mangabak iti sarita, kas iti mapalpaliiw.
Nupay awanan iti risiris, nakadakdakkel ti kidagna daytoy a sarita. Maysa a local color a sarita. Adtoy dagiti makagapu no apay a dakkel ti kidagna daytoy a sarita:
a) makaay-ayo a basaen
b) ababa ngem namsek
c) naisupadi
d) nalaokan iti adbentura
e) agdiskubre wenno agsukisok a sarita
a) makaay-ayo a basaen--- iti panagasawa ti maysa a taga-siudad ken taga-away ket kasla kape ken gatas. No saan a nasayaat ti pannakailimogna wenno ti pannakaptemplana, saan a naimas nga igupen. Tumaud no kua ti umuna a saludsod kalpasan a nabasa ti paulo. Ania ngata ti reaksion ti taga-siudad iti away?
Iti kritisismo ken panirigan iti sarita a “Ti Nalusak a Karabasa ken Tabungaw” ni (daydi) Bagnos Cudiamat, a nangabak iti Maika-5 a gungguna iti Reynald Antonio Awards for Iluko Literature 2003-2004, dinakamattayo ti makunkuna nga EXPECTATION a kawes ti sarita. Ti banag a namnamaen a mapasamak iti sarita ket saan a napasamak. maysa kadagiti kalaingan nga agaramat iti kastoy a sarita local color ket daydi apo Cudiamat.
Itoy a sarita ni Arguilla, ti EXPECTATION dagiti dear readers iti nangtengngel ti gaganasanda nga agbasa. Ti panangay-ayo ni author kadagiti readers nga agbasa iti sinuratna. Kangrunaan ngamin daytoy nga ipakat ti mannurat iti sinuratna iti panangawisna kadagiti readers a mangbasa iti sinuratna. Ta no dina maawis, ania ngarud ti serbina a sarita ti sarita no awan ti agbasa? Kas nakunatayon kadagiti immuna a rebiu, maysa a performative art ti sarita iti nagbaetan ti author ken reader.
b) Ababa ngem namsek. Saanen a nagpalpalikaw ti author. Dipay ket nagaramat iti taldiap napalabas. Direkta a pasamak. Saan a simrek ti makunkuna a paset ti sarita a COMPARISON wenno panangikompera ni Maria iti kabibiagna ken ti datnganna a biag. Apay a saan a naserrek? Pakasaritaan daytoy ni Leon, iti dayta laeng a pagteng. Saan a pakasaritaan ni Maria, ken saan nga ammo no Baldo a narrator ti pakasaritaan ni Maria. No apay a nadakamatko daytoy, ngamin iti situasion posible met a maisapit ti nadakamat a taldiap babaen iti pangaramat ti “ngata” ti narrator a ni Baldo. No naiparang daytoy, bimmuntog koma ti sarita. Madadael no kua ti PACING wenno taray ti sarita. Ti presentasion ti sarita a diredirekta nga awanan likaw. Ababa ngem namsek.
Iti laengen paset a dinamag ni Manong Leon no asino ti nangibaga a a magnada iti waig ken kataltalonan iti rabii, ket sinungbatan a met a dagus ni Baldo a ni tatangda ti nagmandar. Nupay ni Baldo ti narrator, mabalin latta koma met nga iserrek ti flashback no kayat, ngem kaykayat ti author ti ababa ngem namsek a panagiparang. Iti daytoy a banag, simreken ti PANAGSUKISOK KEN PANAGDISKUBRE TI SARITA.
Saanen a nagpalikaw ti author kadagiti pasamak. Nupay ababa, minantenerna dayta a “panagdiskubre ken panagsukisok ti sarita” a kas paset ti sarita. Maysa a tekniko wenno wagas ti pamuspusan ti author a panangngednged (concise) iti sinuratna. Maysa pay a tekniko a mangtengngel ti iimasan ti agbasa. Ngamin itoy a tekniko, ipaay ni author ti maysa a pagpampanunotan ti reader kabayatan nga inna basbasaen. Ken uray pay dagiti karakterna.
Saan laeng a ti pannakaisuratna ti ababa ken namsek. Uray ti time element wenno ti panawen ti sarita ket ababa. Isasabat ni Baldo agingga dimtengda iti balayda. Ababa a panawen.
Ababa ngem namsek a sarita.
c) Naisupadi----naisupadi, kayatna a sawen itoy a sarita ket ti pannakaiparang ti kabibiag ni Ilokano iti away. Ilocano experience iti sarita nga English (nga isu ti immuna a pannakaisuratna). Saan laeng a ti tema ken panakaisuratna ti naisupadi, no dipay ket iti kinabaked ti karakterisasion a naikawes kadagiti agbibiag. Naakem dagiti agbibiag iti bukodda a nga akem a siwawaya.
d) nalaokan ti adbentura---ania ngarud ti ekspektarem iti taga-siudad nga aglugan iti kareton a nagna iti waig ken kataltalon? Imbes a ti dalan ti purok ti nagnaanda ket iti waig ken kataltalonan. Ngarud, narikut dayta a pagteng.
Apay a nagna ditoy? Paset manen dayta ti PANAGSUKISOK KEN PANAGDISKUBRE ti sarita. Ta agsukisok ken agdiskubre ti reader kabayatan nga agbasbasa. Kasna la kuna ti sarita: BASAEM, KET AWISENKA A MANGDISKUBRE KEN AGSUKISOK KADAGITI NAPIPINTAS A BAMBANAG ITOY A SARITA!
Kinaagpaysuna, iti kaaddada iti waig ken kataltalonan, sisiimek met man, balet, no adda ti negatibo a reaksion ni Maria. Ngem pulos ketdin nga awan ti reaksionna. Sitatallugod nga inawatna dagita. Nagkantada pay iti kanta da Leon ken ni tatangna.
No nagreak koma ni Maria, saan a maikari ni Maria ken ni Leon. Ta iti dayta nga idadalanda iti waig ken kataltalonan ket isu ti inted ni tatang a kas pannubok ti asawa ni Manong Leon no maikari met laeng wenno saan.
Ngem awan ti reaksion ni Maria nga insurat ti author. Apay? Tinengngel daytoy ti tema ti sarita wenno ti tema ti panagasawa, a kas kadagiti sumaganad:
1. maikari nga aginnasawa dagiti agkinnaawatan
2. iti pannakiasawa, saan laeng a ni asawa ti ayaten no di pay ket ti aminna, ti lugarda, dagiti dadakkelna ken kakabagian, amin amin kenkuana
3. sitatallugod a panangakseptar iti aniaman a banag a maidiaya ken panangilaksid iti panangikompera iti naggapuan ken iti sangbayan
f) agdiskubre ken agsukisok ti sarita---- ti kapigsaana pangamil ti sarita…daytoy ti a paset ti panangibagaam no apay a dekalidad daytoy a sarita. Nakabakbaknang daytoy a sarita para iti psychological approach to literary criticism.
dagitoy dagiti banag a pagpampanunotan iti sarita:
1) apay a karetela ti naglugananda a saan ket a kalesa? Tapno masubok ni Maria no maikari met laeng iti “nanumo” a taga-away.
2) apay a nagnada iti waig ken kataltalonan imbes nga iti kalsada? Tapno masubok ni Maria no maikari met laeng iti “nanumo” a taga-away.
3) Apay a dinamag ti ama, no ania ti inaramidda ti panagdaliasatda? Ti insungbat ni Baldo ket ti panagkantada dagiti agassawa ti “Sky Sown With Stars” a naynay a kantaen da tatang ken ni Manong Leon.
4) apay nga awan ti reaksion ni Maria a kareton ti luganda imbes a kalesa? Ken apay a nagnada iti waig ken katatalonan imbes nga iti kalsada? nasungbatanen itay, a sitatallugod ni Maria ken ni Manong Leon. Inayatna daytoy ti amin-aminna. Adda ti maysa a maxim wenno pagsasao a kunana: silent water runs deep. Addaan iti karakterisasion ni Maria iti nauneg a pannakaawat. Mannakaawat la unay. Saan a nareklamo. Ken nalabit, a nasken nga aramidenna dayta a banag a di agreklamo tapno maikari a maikamang. Ngarud, makuna a nasirib ni Maria. Nauneg ti panangimutektekna, nga isu ti kayat a sawen ti maxim a silent water runs deep. Maysa daytoy kadagiti tema a dinepensaan ti author.
4. apay a di impapilit ni Manong Leon a ti kayatna, a magnada iti kalsada imbes nga iti waig ken kataltalonan? Inauna ngem ni Baldo, di kadi? Adda ti makunkuna ditoy a bileg ti inauna. Ngem saan nga impapilit ni Manong Leon ti pannagnada iti kalsada. Apay? Ngamin nalabit nga ammonan a subsoboken ti amana ni Maria. Isu ngarud a nagkanta pay iti paboritoda a kanta. Ket simmurot met ni Maria. Isu daytoy ti imbaga ni Baldo ken ni tatangda. Itoy a buya, ti mental images daytoy a buya, impapilit ni Manong Leon a maikari ni Maria a saan nga iti diskusion no di ket iti aramid. Ammo ni Maria ti kanta. Inakseptar ni Maria ti kanta. inakseptar ni Maria ti amin. Ti amin-amin ni Manong Leon, isu a maikari la unay ni Maria nga asawa ni Manong Leon. Maikari la unay ni Maria a maikamang iti Ilokano. Maikari la unay ni Maria nga agnaed iti Kailokoan.
5) ti ket laing ni author. Uray no di nakadamat iti sarita, ammom lattan, babaen iti mental images ti sarita nga adu ti makaammo ti panangiyawid ni Manong Leon ti asawana iti purokda. Apay? Wen a, ta ammo pay dagiti ubbing, anianto la ket dagiti nataenganen? Idi un-unana, saan a mairaman wenno alasen dagiti nataengan ti pannakairaman dagiti ubbing kadagiti banag a para laeng iti pakaseknan dagiti nataengan. Iti panagasawa, pakaseknan dagiti nataengan daytoy. Ngem ammo dagiti dua nga ubbing a nasabatda iti kataltalonan. Ngarud, pammaneknek dayta a banag nga adu iti makaammo iti panagawid ni Manong Leon ken ni Maria. Saan a naibaga daytoy ngem ammon ti agbasbasa.
Iti panagtultuloy a panagdiskubre ken panagsukisok kadagiti posibilidad a mapasamak a maikanatad, inikkanna iti kalidad ti sarita a maiyataday iti paulo ti sarita. Inikkanna ti klase a dekalidad daytoy a sarita a kas maysa a sarita a saykologikal.
2. Dagiti karakter:
a) Maria---- masirib ken nalawa ti pannakaawatna. Ammona ti kayat a sawen ti panagsawa ket panagmaymaysa iti dua a puso.
b) Manong Leon---masirib met nga inanak. Namsek met ti kinatao a naiakawes kenkuana. Saanna nga ammo ti mangsupiat iti otoridad ti nagannak kenkuana
c) Baldo---- naakemna ti akemna a kas narrator. Maysa daytoy a Third Person Participant. Nakipartisipar ti narrator iti pasamak wenno ti masarsarita. Sabali met ti Third Person Observer ta saan a mairamraman iti pasamak wenno iti masarsarita.
d) tatang--- inakemna ti akemna a kas ama. Ti otoridad ti maysa nga ama ket nabatad nga adda kenkuana, a saan a naisawang no di ket naipakita babaen iti pasamak ken aramid
e) ni Labang---wen, karakter met iti sarita ni Labang. Bilibak iti kinalaing ti author. Ni Labang, dina dinakamat no ania nga ayup daytoy. Ngem babaen iti mental images, ammom lattan a maysa a baka daytoy, a saan ket a nuang, babaen kadagitoy a pammaneknek: (1) Labang, ngarud baka, ta awan met ti labang a nuang, hehehe! (2) idi nagemmak, baka iti simmungbat, naemma a kabayan; ngarud maysa a nataraki a kalakian ni Labang. Dagitoy a bambanag ket di imbaga ni author, maammuan laengen babaen iti mental images. Isu nga agdiskubreka, agsukisokka iti pintas ti sarita.
3) Ti TEMA
a) environmental influences---no ti maysa a mangop-opisina iti siudad a sigud a taga-away iti makabasa daytoy, namnamaem a manglagip la ketdi. Malagipna ti away a nagtaudanna. Impluensiaanna a manglagip. Amangan no ti iliwna ket ibakasionanna pay. Ngamin, nakapimpintas ti panangiladawan ti author ti waig, ti kataltalonan, ti kareton, ti kalesa, dagiti kuriat, dagiti bituen iti rabii, ti puyupoy, ay…napapalo no dika pay la mailiw…a kasla kaniak, makaaw-widenakon iti Narvacan!
b) ti tema ti panagasawa----nadakamaten itay
c) ti tema ti panagtulnog
- ni Baldo iti amana
- ni Manong Leon iti pannubok ti amana
- ni Maria iti asawana
- ni tatang iti bukodna a bagi----wen met a, a kalpasana sinubokna ni Maria ket mailadawan met a sitatallugod met a nangawat iti manugangna. Iti udina, awan ti masagangmo a negatibo a reaksionna iti panangiyawid ni Manong Leon ti asawana. Iti panagulimekna kalpasan a naamuanna dagiti kayatna a maamuan ken ni Baldo, ammo lattan ni reader a kayat met ama ni Maria. Ta ultimo a ni Labang ket kinanayat ti balasang nga aprosan. Iti panangapros ni Maria ken ni Labang, ket makunakuna a characterization of submission, ti panagtallugodna a mangawat ti amin amin, pannakipagmaymaysana ken ni Manong Leon, iti pamilia ni Manong Leon, kadagiti kapurokan, kadagiti taga-away ken ti away a mismo. Sitatallugod a nangited ti bagina iti away, iti laksid a nagtaud iti siudad. Taga-siudad ni Maria. natural a namikki. lalo ket baka daytan nay a kalakian. Mabuteng a. Ngem gapud ti characterization of submission a naikawes kenkuana, saan a napasamak dayta nga expectation.
4) Dadduma pay a paliiw ---
a) nagaramat ti author iti makunkuna a PALINDROME iti sarita. natakuatak itoy a sarita, nga uray gayam kadagiti un-unana a panawen wenno iti panawen ni apo Manuel Arguilla ket agaramatda met iti PALINDROME. Sabagay, saan laeng met a Philippine Literature ti pakabasaan ti PALINDROME, no dipay ket iti Singapore Literature, a kas iti sarita ni Stella Khon a napauluan iti: “Vroom Down New Bridge Road”. Iti Iluko adda met dagiti sumagmamano nga agar-aramat iti PALINDROME. Maysa kadagitoy ni apo Reynaldo A Duque. No diak a nagbiddut, inaramatna daytoy iti nobelana a “Centerly Your’s, Manong”. Ta ania aya ti PALINDROME? Minamasuni met, ti pangawag ni apo Duque kadaytoy a kas mabasa iti librona a “No Agsuratka iti Sarita”. Idi agis-iskuelaak pay laeng sadiay San Fernando, La Union, nakaparpartak iti panagsao ni Ynnad (taga-Brgy, Sevilla), Otil (Brgy. 2) ken dadduma pay a kaeskuelaan. Daytoy man daytay lenguahe a pabaliktad. Ti nagan a LEON ket nagbalin a NOEL. Mabasa met kadagiti English a sinurat, a pakaibilangan ti sinurat ni Stella Khon, a kunana: ERGO. No inawagandaka iti ERGO a ket, sika ket maysa nga OGRE, wenno kaputotam, kapulim ni SHREK, hehehe! Managay-ayam ngamin kadagiti balikas ti maysa a mannurat. Mabalin pay a kunaen, a maysa met a pre-figure ti nagan ni Manong Leon a nagbalin a Noel. Ta ti karakterisasion ti maysa a Leon ket nabileg, natured, nauyong. Ngem kabaliktad met ti karakterisasion ni Manong Leon iti saritana, ta nagbalin ketdin a Noel wenno kasla karnero met ti kasingpetna. Banag a dakkel a talaga iti panagraemko iti author, kadagiti kakastoy a bambanag. Saanmo a matiliw ti kinabaknang daytoy a sarita no dimo nga analisaren a nasayaat wenno dimo a batoken ti kinaadalemna. Isu met laeng a daydayawenda la unay daytoy a sarita ta pagwerretenna la unay ti utek. Kasla man karkaritenna ti reader a mangbatok ti perlas a nanguneg ti sarita. Kadagiti masulit a mangbatok, dida matagikua ti kinapintas ti perlas.
b) Intag-ay daytoy a sarita ti kina-Ilokano. Ilokano nga ilokano, Ilocano experience, awan surok ken kurangna ti sarita, nupay naisurat iti English. Iti Tagalog bersion, kuna ti editor ti RIMAT MAGASIN, a ni apo Juan S. P. Hidalgo, Jr.: “…nakitami dagiti parikutna (ni apo Centeno San Miguel a nangipatarus iti Tagalog. maysa a pen name) kadagiti umno a kaibatogan dagiti balikas nga Ingles iti Tagalog, ken ti panangtiliwna iti nakail-Ilokano nga atmospera ti sarita. Nupay kasta, saluduantayo ti reggetna a nangpatarus iti sarita iti sabali pay a lenguahe ti Filipinas. Ket wen, a, maysa a tanguap ken lidok iti sammigel para ken ni apo San Miguel!
c) inladawan ni author dagiti napapateg a tagipatgen nga birtud ni Ilokano itoy a sarita….
d) ad-adu koma pay a sarita iti masurat a kakastoy
e) nayunakto pay iti sumaruno, ta indardarasko laeng daytoy a sinurat ta para iti sumaruno nga isyu ti TAWID NEWSMAGASIN iti kolumtayo a DUYOG TI SINGASING…##
_-----------------------------
katabok ti panagsurat iti tawid...naatianan ti pundo.
Wednesday, January 12, 2005
awan sabali a maisurat
Rebiu iti “Idi Inyawid ni Manong Leon ti Asawana,” ni Manuel Arguilla
9 comments:
- ariel said...
-
dear jim:
you raised several good points in your critique. the means and methods you used are classical, sort of. we need some brilliant minds to come to terms with our literary productions. like yours.
one point, though on the "plot". i think that storiness matters most, not the plot, unless we think of stories as avenues for moralizing. you are right about expectations--they what critics call a hermeneutic form of reading. "horizons of expectations" is a more technical term. but forget the terms of bland critics. but tell me, bagnos cudiamat has passed away? o dear me!
jim, some more critical readings, please!
A
- 3:23 AM
- jim agpalo, jr. said...
-
agyamankami unay iti nakunam, apo ariel...nanayunan manen ti ammok kadagita tertermino, hehehe! dagiti komento ken panirigan a sursuratek ket para iti Tawid News, (iti kolumko) isu a naisuratda a porma ti kolum?
naimbag nga aldawmo!
- 12:36 PM
- ariel said...
-
dear jim:
that is A-ok, the column form. and then, ti pannakabalabalana ket popular. isu a mayat.
ti laeng obserbasionko ket kastoy: pagbalinentay a naikomitaran a panirigan ti salaysay a kritisismo ta pagtawingan ngarud daytoy iti adal ken sursuro. husto ti ar-aramiden. ti laeng makitak ket naikarsel pay laeng ti klasikal a pagannurotan ti kritisismom. nangruna daytay nosion ti plot. one thing: a story can be plotless and yet it has the quality of "storiness".
i submit that arguilla is one of the better english writers. but what about his "rice" story? the manong leon story, the way I see it, is hypervaluated. but then again, it is not your fault.
ala, obserbasion laeng dagitoy,a, kabsat a reberendo koma ngem nagmadi met a kas ken apo ariel T.
Ariel A
- 5:10 PM
- rva said...
-
mayat man, mang jim! umapalak man la ngaruden ta diak met la marugianen tay panggepko met a mangpaliiw kadagiti sarita ni arguilla...
mang ariel, kumusta dita california? adayo ti lokasionmo kadagiti landslide ken layus?
- 4:40 PM
- ariel said...
-
hi roy ken jim:
addaak ditoy honolulu itatta for a conference. agsubliakto inton 31st. asideg ta southlands, calif ti yanko (southern calif). baka agpoetry readingkami pay ditoy UH with the gamil giants of hawaii.
- 1:59 AM
- jim agpalo, jr. said...
-
musatkan, roy?
mayat ngarud apo ariel A no nailisika kadayta bagyo ken dita CA. katawtawagko met itikabsatko idiay san diego ngem dida kano met naapektaran...Naimbag a damag apo ariel no agpoetry readingkayo dita UH...mangisuroka ketdin a dita! at least adda ti naimbag a damag a saan laeng a didigra, layus, kudeta, politika, meninggococcemia ken reklamo ti KINALAM-EKNA ti mangmangngeg, hehehe! agan-agannadka ngarud dita apo ariel...
- 12:21 PM
- ariel said...
-
dear apo jim:
ala, wen, apo. dios ti agngina iti patigmaan. natalna ti sn diego gapu ta nagadu a kadaraan sadiay (what a logic?! lohika ti panangipangas iti puli ni pinoy daytoy a kasla KSP, ania? gasem ta nakimisaak iti immaculate conception idiay national city (in san diego) ket ilokano met ti kantada, kabsat! naibabain ti riknak ta ilokanoak ngem diak met masurutan uray tay amamida. what a shame! kastan sa dagiti padak nga agin-iingles, aya?
jim: one thing. and i mean it: KEEP ON WITH YOUR CRITICISM BECAUSE THE AMIANAN LITERATURE WILL NOT SURVIVE WITHOUT IT. THIS IS THE PARADOX--WRITERS NEED CRITICS (ALTHOUGH THEY SHOULD HATE THEM, HA!) IN ORDER FOR THEM TO BE REMINDED OF THEIR SWORN DUTY TO WRITE OF THE HUMAN CONDITION; CRITICS NEED WRITERS OTHERWISE THEY HAVE NO TRADE! daytoy koma ti masapul a sangguen ti gumiltayo--ti pannakapadur-as ti tradision ti kritisismo. apo, dakayo koma a nalalaing a taga-gumil ket kitaentay man daytoy.
- 4:56 PM
-
-
ahm sana po me tagalog para mabasa din namin thanks poh
- 6:40 PM
-
-
hays thank you kahit hindi ko masyado maintindihan
- 6:41 PM
ilo_Latn ceb_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn sag_Latn ilo_Latn eng_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn unk ilo_Latn eng_Latn ilo_Latn ilo_Latn eng_Latn eng_Latn unk eng_Latn eng_Latn eng_Latn eng_Latn ilo_Latn ltz_Latn eng_Latn unk ilo_Latn ilo_Latn zho_Hant eng_Latn unk eng_Latn ilo_Latn ilo_Latn eng_Latn ilo_Latn cym_Latn zho_Hant bug_Latn unk ilo_Latn ilo_Latn zho_Hant eng_Latn unk tso_Latn ilo_Latn ltz_Latn eng_Latn unk ind_Latn ilo_Latn zho_Hant eng_Latn unk tum_Latn ilo_Latn eng_Latn zho_Hant unk unk tgl_Latn zho_Hant unk unk tgl_Latn zho_Hant