PART 1 | PART 2
(Irepostek man ditoy daytoy a pangatiddogen a salaysay-critique–in 2 parts–a nasuratko idi 2008. Originally posted daytoy iti blogko a mannurat.com. Bareng adda pay latta maipaayna met a pagmennamennaan.)
ne, ket medio nabara man dayta saritaan ita maipapan iti historical fiction iti iloko fiction. a rinugian dagiti “makuna” ti dua a beterano ken premiado ken pagtamtamdan a mannurat nga ilokano nga agsursurat iti iloko a naipablaak iti “ti makunami” section ti bannawag.
ket ne, napintas man a formally ken frankly ket binusatanda daytoy nga issue wenno topiko. ta sipud pay, adun ti mangmangngeg, maal-alimadamad a reaksion, dillaw, masao, sayangguseng maipapan itoy sipud met nagraira dagiti am-ammo wenno so-called a historical fiction a sinurat iti iloko. nangruna kadagiti nagab-abak iti naglabas a paspasalip.
panawenna a talagan a mapagsasaritaan, a maammuan ti kapampanunotan ti kaaduan, nangruna dagiti pangamaentay’ a mamannurat, iti no ania met ngay ti makunada maipapan itoy. tapno saan la a maingayngayemngem wenno maiyar-arasaas iti babassit nga um-ummong wenno iti liklikudan.
iti “makuna” ni apo prescillano n. bermudez (isu ti immuna a nagkomentario, a partikular a dinakamatna ti rfaafil 2008 first prize-winner a sarita a “ken ni pidut: dagiti daton iti angep” ni joel b. manuel a kas historical fiction), imbatadna a “dakkel ti pakaarusan ti historical fiction iti dati nga am-ammotayo a sarita a makuna a nagtaud iti nasariwawek a panagpampanunot ti autor.” patien ni apo pnb a ti “historical fiction aglalo kadagiti adda nakaipadronanna a gapuanan, saan a bukod a panunot ti autor ti pakabuklan ti sinuratna.”
no apay a nakuna ni apo pnb dayta, ngamin ket iti kano maysa a mannurat, “ti mangpanunot iti suraten ti karirigatan a paset ti panangsurat iti maipagpannakkel nga ababa a sarita.” ket iti kano historical fiction, “awan dayta a panangpespes ti autor iti utekna; ngarud, agbalin a kasla interior decorator laeng iti nalpasen a naipatakder a balay.”
nakuna ket la ngarud ni apo pnb nga iti salip iti panagsuratan iti sarita, “dakkel… a pakaarusan dagiti agsursurat iti puro nga orihinal nga ababa a sarita no mailaok ti sarita iti historical fiction” ket insingasingna ngarud a “makiddaw koma ngarud kadagiti manges-esponsor kadagiti salip iti panagsurat iti sarita nga ipasigudda a di mairaman wenno adda makerras a puntos ti maisalip a historical fiction” a sarita. para kenkuana, saan a patas, unfair, no inka pagbalubalen ti kunana a “pure” ken “original” a sarita ken ti makunkuna a sarita a historical “aglalo no nalatak a tao iti pakasaritaan ti pakaipadronan dayta a historical fiction.” imbatad ni apo pnb a “dakkel ti impluensia ti/dagiti nalatak/nalalatak a tattao iti historia a madakamat iti maysa sinurat.”
take note iti emphasis ni apo pnb iti “nalalatak a tattao iti historia.” pagsaritaantayto ti maipapan iti dayta iti pangtultuloy daytoy met bukodko a “makuna.”
kabayatanna, simmungbat a dagus ni apo reynaldo a. duque, babaen met laeng ti “ti makunami” iti bannawag. pangatiddogen ti sungbat ni apo rad. am-ammotayo a kas maysa (no di man isu ti kangrunaan a “promotor” wenno nangpalatak iti historical fiction iti sarita nga iloko iti agdama) kadagiti agsursurat iti makunkuna a historical fiction ni apo rad. adun a saritana a maipapan kadagiti bannuar iti kailokuan ken dadduma pay a tattao iti pakasaritaan ti filipinas ti impangabakna iti salip ken naipablaak iti nadumaduma a babasaen. gapuna a maexpektar laeng a maysa kadagiti sigurado nga umuna nga ag-react ni apo rad kadagiti kas iti komento wenno paliiw ni apo pnb.
ket siempre, madlaw a defensive ti sungbat ni apo rad. pinanalteekna a dagus iti: “nabatad a tinagibassit ni apo bermudez dagiti gapuanan nga inawaganna iti historical fiction” sana pinasarunuan pay iti: “dakkel a biddut ti panangipagarup ni apo bermudez a dakkel ti pakaarusan ti historical fiction iti am-ammo a sarita a nagtaud iti nasariwawek a panagpampanunot ti autor.”
ken ni apo rad, saan kano nga asi-asi ti mangsurat iti maysa a historical fiction agsipud ta “kasapulan daytoy ti napasnek unay a panagimutektek” ket “ditoy ti ‘pakapespesan’ ti utek ti autor a kas creative writer.” iti kano panagputar ti maysa nga autor iti historical fiction, “agwerret ti fictive mindna, aglupos a kas historical figure ti tao a subject matterna, agbalinen daytoy a fictive wenno literary figure nga addaan bukod a panunot ken disposision, kas maibatay iti sensibilidad a nangmuli iti kinataona ken nangsukog iti isipna.” kinuna ni apo rad nga “iti kanito a serkem a kas autor ti panagpampanunot ti subject matter ti saritam, kas koma ken ni prinsesa urduja, nasken a dakkel ti pamalpalatpatam iti kasasaad ti panagpampanunotna, kas maibatay iti kasasaad ti gimong, ti lengguahe, ti panawen ken ti disso (milieu) a nagbiaganna.”
ket kas pammasingkedna iti pagtaktakderanna, nagibinsa pay ni apo rad kadagiti “naindaklan a gapuanan iti literatura a naibatay kadagiti naindaklan wenno nalatak a tao, lugar ken pasamak” kas kadagiti obra dagiti nobel literature prize awardees, pulitzer prize awardees, palanca awardees ken dadduma pay a nalalatak ken agkakalaing a mannurat iti sangalubongan.
manen, take note iti emphasis ni apo rad iti “naindaklan/nalatak a tao” wenno “am-ammo a tao iti pakasaritaan, naindaklan man wenno dasi (hero or heel).”
nagasang ti tirada ni apo rad, maseknan a talaga, ket kunana iti taraudi ti sungbatna, ti kano “di maikanatad a kapanunotan a ‘di rumbeng a mairaman wenno makerrasan iti puntos ti maisalip a historical fiction’” ket “maysa daytoy a di nainkalintegan a panangikahon ken ni mannurat tapno saan a makapagbariw-as ken makapagwayaway ti “kinasariwawek” ti utekna nga agparbo ken agputar.”
no para ken ni apo pnb ket, actually, saan kano a “mapespes” ti utek ti maysa a mannurat no historical fiction ti inna suraten, para met ken ni apo rad, ad-adda ketdi kano a “sumariwawek” ti utek ti mannurat no agsurat (“agparbo ken agputar”) iti historical fiction.
inkalintegan ni apo rad nga “agtultuloy ti panagbalbaliw, idudur-as ken pannakasupusop dagiti pagalagadan iti panagsurat ken kasta met ti itataud dagiti kabarbaro a langa ti sarita ken dadduma pay a sinurat iti yaaddang ti tiempo; iti kasta, di rumbeng nga ipupok wenno ikawar ni mannurat nga ilokano kadagiti nariingan wenno naludasanen iti panawen (obsolete) a panirigan ken istruktura no kasano ti agputar.” sana impinal: “dagiti kastoy a nangepngep a kapanunotan, ad-adda nga ilaegda, imbes a parang-ayenda, ti literatura ilokana.”
allapo, ket, dagita man ti makunada, ti dua kadagiti mabigbigbig a malalaki a mannurat nga ilokano. mabalin nga addanto pay sabsabali a reaksion a mabalin nga aggapu iti dadduma pay a malalaki a mannurat nga ilokano.
a kinapudnona ket adda manen, iti met la “ti makunami” iti bannawag, babaen ken ni apo honor blanco cabie, bangolan a mannaniw nga ilokano, babaen ti “pasarunsonna” a nangsaruronganna iti paliiw, ken nangabayanna iti panirigan, ni apo rad.
ngem adtoy mammet ti sangkabassit a makunak maipapan itoy nga issue.
ania ngamin ti historical fiction, aya, a talaga? ket ania kadi ti pakaidumaan wenno pakaigidiatanna daytoy iti regular wenno gagangay a salaysay (essay) wenno feature article? ania met ngarud ti nagsupadianda iti makunkuna met a creative nonfiction?
masaludsod dagita ta addada no kua mangipato wenno mangibilang a dayta kano hishistorikal fikfiksion a makunkuna ket isu kan’ met la dayta creative nonfiction wenno informal a salaysay (wenno formal pay ketdin a salaysay a napno iti kompleto a sukisok ken amiris ket kontodo footnotes/endnotes kada appendix kada bibliography), lalo no ti salaysayem ket maipapan iti babannuar idi ken ita wenno iti pakasaritaan (history) idi ken ita. apay, adda kano, aya, diperensiana pay no salaysay wenno fictionized account wenno literary reportage maipapan ken ni rizal, bonifacio wenno diego ken gabriela silang, tobacco monopoly, basi revolt, first quarter storm, martial law, bagong lipunan, edsa revolt?
kaw-identay’ ti definision ti wikipedia, kunana: “historical fiction is a sub-genre of fiction that often portrays alternate accounts or dramatization of historical figures or events. stories in this genre, while fictional, make an honest attempt at capturing the spirit, manners, and social conditions of the person or time they represent with attention paid to detail and fidelity… historical fiction presents readers with a story that takes place during a notable period in history, and usually during a significant event in that period… historical fiction often presents actual events from the point of view of people living in that time period.”
segun pay iti wikipedia, iti historikal a fiksion, “famous events appear from points of view not recorded in history, showing historical figures dealing with actual events while depicting them in a way that is not recorded in history. Other times, the historical event complements a story’s narrative, occurring in the background while characters deal with events (personal or otherwise) wholly unrelated to recorded history. Sometimes, historical fiction can be for the most part true, but the names of people and places have been in some way altered.”
sabsabali wenno kasukat a panangestoria wenno dramatisasion kadagiti tattao ken pagteng iti pakasaritaan. wen, ngem nupay kasta, nasken a napudno a panangestoria ken panangiparang iti “spirit, manners, and social conditions of the person or time they represent with attention paid to detail and fidelity.” isu daytoy ‘tay kunkuna ni apo rad a panangserrekmo, sika nga autor, iti “panagpampanunot ti subject matter (wenno karakter) ti saritam” a pakasapulan a “nasken a dakkel ti pamalpalatpatam iti kasasaad ti panagpampanunotna, kas maibatay iti kasasaad ti gimong, ti lengguahe, ti panawen ken ti disso (milieu) a nagbiaganna.” nasken nga iparangmo a napudno ken sipupudno nupay nawayaka nga agparbo ken agimbento.
saan ngarud nga asi-asi nga aramid a talaga daytoy. ta kas naibatad pay iti wikipedia definition daytoy a genre ti fiction, nawayaka a mangsurat ken mangiparang iti karakter ken pasamak, “so long as it does not deviate in significant ways from established history.” nasken a dika a sumiasi iti es-estoriaem wenno iyes-estoriam a partikular a pagteng wenno lugar ti pakasaritaan.
ta agtinnag no kuan nga alternate history ti sursuratem no daytay inka metten agimbento iti sabsabali a pagteng. segun pay iti wikipedia, saan a historical fiction daytoy (a sumursurot wenno agbatbatay iti “established history”) alternate history ta naisupadi daytoy a genre iti fiction ket ad-adda a maidasig kas speculative fiction. kas pagarigan koma no ti es-estoriaem ket maipapan iti basi revolt samo ipan a nagballigi da ambaristo ken salorogo a nangparmek kadagiti kastila ket naagawda ti vigan idi ken dadduma pay nga ili iti ilocos, sada nagipatakder iti basi republic, ay, ket sabalin dayta. wenno no ni marcos ken martial law ti backgroundermo samonto isarita a saan a napapatay ni ninoy idi nagawid idi 1983 ket sinangona ni marcos iti maysa nga eleksion ket nangabak ni ninoy ket isut’ nagpresidente imbes a ni cory, ay, sabalin a “history” dayta ta bukodmon a parparbo a history.
ngem kabayatanna, ania met ngay ti creative nonfiction?
segun iti wikipedia, kastoy: “creative nonfiction (also known as literary or narrative nonfiction) is a genre of writing which uses literary styles and techniques to create factually accurate narratives. xxx for a text to be considered creative nonfiction, it must be factually accurate, and written with attention to literary style and technique. ‘ultimately, the primary goal of the creative nonfiction writer is to communicate information, just like a reporter, but to shape it in a way that reads like fiction.’ forms within this genre include personal essays, memoir, travel writing, food writing, biography, literary journalism, and other hybridized essays. ”
naaramatan iti literary styles and techniques a no basaem ket awan dumanan iti fiction nupay nasken a factual ken actual, saan nga agparparbo wenno agim-imbento iti tao, lugar, pasamak.
ne, ket ti la ngarud maitudo a nagdumaan dagitoy ket dayta historical fiction ket ania pay ngay, fiction.
ket dayta creative nonfiction ket ania pay ngay, nonfiction.
simple. fiction ken nonfiction. fiction versus nonfiction.
sampol man ngarud? ala, mangtedtayo iti sampol. ‘tay man sampol a sinurat iti filipinas kangrunaanna dagiti ilokano a mannurat wenno agiwarwarnak (no adda).
unaentayo man ti creative nonfiction.
kadagiti nabasbasakon, iti limitado a resourcesko, no literary journalism kunam, a, ket dagitayen a sinursurat ni quijano de manila (pen name daydi nick joaquin kas journalist). isuna ti mabigbig a nangpalatak iti makunkuna a literary journalism iti filipinas babaen kadagiti salaysay ken reportagena idi nangruna dagiti naipablaak itiphilippines free press.
madakamat met ditoy, siempre pay, ti nalatak a gapuanan ni jose f. lacaba a “days of disquiet, nights of rage” a koleksion ti salaysayna maipapan iti first quarter storm ken martial law.
no iti iloko, ti la malagipko pay ita ket dagiti kas iti atitiddog a serialized (itibannawag) a salaysay ni apo guillermo i. concepcion nga “mission: attack salomague!” (maipapan kadagiti bolomen idi world war 2) ken ti “ritritemon, kayong!” (maipapan kadagiti bolomen iti gubat kontra-americano iti ilocos; co-authorna ni apo melvin dela cuesta).
kasta met dagiti serialized met laeng a salaysay da appo lorenzo g. tabin ken vic pacursa maipapan iti padpadasda kas ofw iti middle east. ken kasta met ti salaysay a serialized met laeng nga “iti ngarab ti tanem” daydi apo bernardino c. alzate a maipapan iti pannakidangadangna iti sakitna iti kidney. kasta pay ti travelogue ni apo reynaldo a. duque maipapan iti panagsublina iti paraiso (hawaii) ken ti papanna pannakiseminar iti panagsuratan idiay bali.
no iti ganggannaet, no managbasaka iti reader’s digest, national geographic magazine, time, newsweek kdpy, kaaduanna a salaysay, nupay journalistic essays wenno investigative reportage, kadagitoy ket creative nonfiction (kas iti nalatak “drama in real life” ti reader’s digest).
ket iti met historical fiction, mangtedak iti sampol dagiti patiek nga obra iti fiksion a historical, nangruna iti iloko (dagiti dadduma a reaksion, dinillawda ti kaawan kano ti nadakamat ni apo rad nga obra nga iloko historical fiction kadagiti imbinsana a sinurat).
natural, ibinsak dagiti mismo a sarita ni apo rad, a bin-ig a prize winners, kas iti“siak, juan de la cruz palaris: aripuen,” “colorum,” “apo lakay,” “ysabelo,” “leon, 15,” ken ti “dodon.” ken kasta met ti “alipugpog 1762-1765” ni william v. alvarado ken ti “opas” ken ti “dagiti dir-i ken tagay iti daradara a bangabanga” ni daniel l. nesperos.
amin dagitoy, historical fiction iti purpuro a definision ti historical a fiction a makunkuna. dramatiko, nainfiksionan, nainliteraturaan, a pannakaiparang ti historical figures and events. nalalatak dagiti naestoria a kabibiag, am-ammo ida kas bannuar: palaris, pedro calosa, gregorio aglipay, isabelo abaya, leon abaya (kaanakan ni isabelo abaya), artemio ricarte, tobacco monopoly, basi revolt. sa kaaduan ket obvious nga scholarly ti pannakaputarda, saan nga asi-asi ti research nga inwayat dagiti autor, adu a libro, periodicals, resources ti sinukisok ken sinukimatda, etc. wen, a, ta ti dadduma a sarita, kasapulan pay nga adda endnotes tapno adda referencia ti agbasa ken kas pangipaneknek ken pangipasingked a factual dagiti figures ken events a nagwerretan ti fictional account kadagiti kangrunaan a karakter. kunam la ngarud no nagbasaka iti history textbooks ta nagtalimudok dagiti estoria kadagiti popular a personalidad, am-am-ammo a nagnagan, betifikado a bambannuar, a gagangay a masarakan iti established history ti filipinas.
ngem masaludsod: apay, dagiti la kadi, aya, nalalatak/naindaklan a tattao wenno dagiti mabigbig a bannuar ti mabalin a karakter iti maysa a historical fiction? wenno uray no saan a naindaklan ket nalatak met ken am-ammo kas figura iti historia (kas koma ken ni macario sakay ken dadduma pay a mannakigubat ken dumadangadang ken revolusionario ngem maaw-awagan iti tulisan, ladron, insurrecto, bandido wenno rebelde a terorista)?
ken dagiti la kadi, aya, ngata notable events wenno places ti mabalin a suraten wenno pangipuestuan iti maysa a historical fiction?
segun ken ni apo rad, “tallo dagiti kangrunaan a subject matter ti historical fiction… xxx umuna, am-ammo a tao iti pakasaritaan, naindaklan man wenno dasi… xxx maikadua, maipapan iti maysa naindaklan wenno nakalalagip a lugar… xxx maikatlo, maipapan iti maysa nakalalagip a pasamak.”
patiek a dagita ti tallo a kangrunaan. ngem patiek met nga addada pay mabalin a subject matters a mabalin a pangisadagan wenno pangibatayan tapno madasig met kas historical ti fiksion a masurat.
ania itayen ti nayon a definision ti wikipedia iti maysa a sarita a historical fiction? kunana, ti estoria ket mapasamak iti maysa a “notable period in history, and usually during a significant event in that period” ket inna ipakitana ti “actual events from the point of view of people living in that time period.”
ngem iti dadduma a historical fiction, kunana pay a “famous events appear from points of view not recorded in history, showing historical figures dealing with actual events while depicting them in a way that is not recorded in history” sa no maminsan pay ket “the historical event complements a story’s narrative, occurring in the background while characters deal with events (personal or otherwise) wholly unrelated to recorded history.”
saan ngarud a nasisita wenno nasken a bin-ig la a nalalatak a tattao ti mabalin nga agbida wenno agbalin a karakter iti maysa a historical fiction. uray dagiti gagangay a tattao, dagiti agmirmiron, dagiti saan a bida iti gubat wenno revolusion, mabalinda nga agbalin met a bida. basta la ketdi ilugarmo ti saritam iti maysa a panawen ken disso ken pagteng iti established a pakasaritaan. daydiay ngarud alalay wenno para punas iti bota ni abaya, mabalin latta nga agbalin a bida, kasta met daydiay sacristan ni aglipay wenno uray daydiay maysa a mammartek a kimmadua ken ni ambaristo (ta adu ngamin ti lebben kan’ pay idi a basi dagiti rebelde), mabalin latta.
wen, mabalin latta, a, dagiti sarita nga adda pannakainaigna iti historia, ta dagiti karakter ket partisipante iti naglabas a gubgubat iti pakasaritaan, wenno adda pakainaiganda, directly wenno uray indirectly,kadagiti sabsabali a karakter a nakipartisipar iti nainhistoriaan a pagpagteng ken paspasamak iti pagilian.
historical ngarud a fiction a nakalawlawag ti “sudario” ni ariel s. tabag ken ti “ay-ayam ti gubat” ni ma. leonida frez-felix. kasta metten dagiti pre-hispanic times stories ni joel b. manuel a kas iti “kabigbigaan” ken “amianan.”
gapuna a pati dagiti sumaganad, a bin-ig a napasamak wenno naibasar wenno nakareferencia kadagiti pagpagteng idi world war 2, iti pannakilaban kadagiti imperialista a japones, patiek a historical fiction met: “dagiti napasag iti rabii” ken“sharon” ni juan s.p. hidalgo jr., “ikkis iti barukong” ni donel b. pacis, “nalabaga ti maris ti kalapati” ni salvador a. espejo, “dagiti daton a sabong iti rio de laoag” ni reynaldo a. duque, “ti wagayway, ni lakay pedro salacnib ken maysa a bigat” ni arnold pascual jose, “silaw a makidinnaeg iti di maungpot nga isisingising ti init” ni severino pablo, “maysa a rabii, iti sirok ti daldalligan” ken “ti balay ni major sato”ni joel b. manuel, “sika pay laeng ti rurog ngem sabalin a sakab” ni william v. alvarado.
ken kasta met, siempre, ti pakasaritaan dagiti “comfort women” iti panawen ti japon, kas iti “iti kapanagan, nalunes dagiti sabong” ni salvador a. espejo. awan duadua, bannuar met dagitoy a nakakaasi a babbai.
ken wen, a, uray dagiti ayup, pati dagiti ayup, bannuarda met (no addanto pay impumponda idi a polis nga aso iti libingan ng mga bayani! [imbag pay ti aso ta naitanem iti pagipumponan kadagiti bannuar, kunkunada nga’d idi, idinto a ni fm, dida pay kayat] ), kas iti aso iti “ken ni pidut: dagiti daton iti angep” ni joel b. manuel ken ti kabalio iti “resibo” ni clarita a. sumahit.
iramanko met, siempre, ti “goyo: ti dangadang iti rabaw ti ulep” ni danilo b. antalan. ditoy a sarita, saan met a ni heneral gregorio del pilar ti kangrunaan a karakter ngem ketdi dua a gagangay a tao, dua a kasla babaonen wenno nagboluntario a pababaon, paraluto, da pacio ken abeng, ket babaen kadakuada, iti punto de vista ni pacio, maimatangan ti ranget a nakaipasungalngalan ni del pilar ken dagiti buyotna. saan ketdi a kas ken ni istak, ni eustaquio salvador/samson iti nalatak a novela a “po-on” ni apo f. sionil jose, saan a nakipartisipar da pacio iti ranget no di naglemlemmengda laeng a kasla spectators wenno agbuybuya tapno babaen kadakuada, iti makita, marikna, mapaliiwda, maammuantayo ti napagteng iti tirad pass kadaydi a panawen.
ket wen, dagiti sarita ken tales a mangsakup ken mangungpot iti amin a revolucion ken dangdangadang ken polpolitikal ken ideolohikal a tigtignay ken gangganuat, dagiti fiksional a karakter iti man historical past wenno recent history (martial law, edsa people power; nupay kas napaliiwko idin, agkurang ti literatura iloko iti kakastoy a piesa maipapan kadagiti aliaw iti martial law, fqs stories iti biang dagiti aktibista, ti kinaganggandiong ti bagong lipunan, etc.). historical met dagitoy a nangnangruna. kas koma dagiti penomenal a sarita a “ti ligsay, ti anniniwan, ken ti daton,” “wayawaya,” “alimpapatok iti panawen ti ariangga” ken “ayat iti panawen ti ariangga” ni aurelio s. agcaoili.
mabalin nga idasig met ditoy ti “ti galienera, ti ili, ken tallo a kronika” ni joel b. manuel.
ken wen, rebbengna unay a mairaman ti klasika a sarita a “checkpoint” ken ti“rebelde” ni pelagio a. alcantara.
ken kangrunaanna, ti sarita a nangirugrugi kadagitoy amin, ti pioneering work, ti iloko classic a “taraon dagiti didiosen” ni juan s.p. hidalgo jr.
mainaig itoy, dagiti sumaganad a sarita, a no sadino, dagiti karakter a bannuar met soldado ti turay man wenno rebelde/aktibista, pasetda met ti pakasaritaan, ta nupay purpuro a fictionalda a karakter iti maysa a sinurat a fiksion, naibatayda met iti pudno a pakasaritaan ti pagilian: “tallo a tugot” ni lorenzo g. tabin, “ti dayaw, ti puli, ti panagserbi ken ti pagilian” ken “semper fidelis” ni mario a. albalos, “dagiti ulep iti arinunos ti abril” ni ricarte a. agnes, “maysa a rabii idiay santa marcela” ni peter la. julian, “ti pigis a bandera a natina iti dara” ni prodie gar. padios, “aplat” ni salvador a. espejo, “dagiti inna nga umulog iti sardam” ni reynaldo a. duque, “sangkapirit a langit iti dakulap dagiti rinibu nga impierno” ken “dagiti ladawan iti naray-ab a kambas” ken “ti kimat, ti bantay ken ti turod a nagdas-alan ti amin a lunod” ni art tolentino ignacio, “dung-aw” ken “dagiti samiweng iti angin” ni ariel s. tabag,“dagiti simotsimot ken ti maladaga a leggak iti gil-ayab ti temtem” ken “ti alipaga iti biag ni ligaya ragsak” ni johmar r. alvarez, “daton para iti ina a daga” ni rodgerry rodriguez, “g.i. joe” ni noli s. dumlao, “salmo” ken “ranger” ni eden aquino alviar,
kabayatanna, no gagangay a tao, kadawyan a mannalon, iti ig-igid ti selebrasion ti aldaw kano ti pannakaited ti wayawaya ngem ania koma dayta a wayawaya ket awan met ti pakasaknaranna iti biag ken panagbiagna kas gagangay la nga umili–a dagiti la dadakkel a tattao, mamasirib, politiko, agtuturay ti adda magangganabna, no kasta ti maiparang a karakter, mairaman ngata kas historical fiction? wen, ket dayta ti karakter iti “ti bullalayaw idiay pandan” ni ricarte a. agnes nga inlugarna iti aldaw ti pannakaideklara ti panagwaywayas ti filipinas iti america idi 1946.
adda met karbenganna a mairaman uray dagiti di am-ammo a beterano kadagiti naglabas a gubgubat ken rebrebolusion, ta bannuarda met nga awan kurangna. kas koma ti karakter iti “iti ngalay ti dalan, maysa a dallang” daydi apo pelagio a. alcantara, ti mangalkalesa a lakay, ni akkos baak, marcos cilang, maysa a beterano iti agpada nga umuna ken maikadua a gubat-sangalubongan, nga agpaspasanaang la unay gapu iti ipapatay ti kakaisuna a barona a ni isabelo iti ima dagiti agaagaw iti daga (ket awan man la ti makaawat wenno makikadua kenkuana iti panagladingitna, kas iti karakter ni anton chekhov iti saritana a “misery” a ni iona potapov a mangalkalesa met laeng a natay met laeng ti anakna, ket awan man la ti kasla abaga a pangisangitanna iti leddaangna, awan ti dumngeg wenno mangimano iti ladingitna (“to whom shall i tell my grief?” ti nalatak nga epigram iti sarita ni chechov ket “ngem ayaunayen! ta idinto nga ibuksilanna ni pait, awan ni maysa a mailuganna ti mangitaltalek” met iti sarita ni alcantara), kadagiti man pasaherona wenno kakaduana a kutsero (awan bibiangda), ket iti udina ti laengen kabaliona, piman, ti nangipeksaanna iti tarumpingayna).
uray ti lakay a beterano iti “puon” ni lorenzo g. tabin, iramanko met, ta malaksid a nakipartisipar iti maysa a nakahishistorikal a nagpasaran ti pagilian, historikal pay, siempre, ti pannakipasetna manen iti migrasion ken wenno exile dagiti ilokano iti america.
kabayatanna pay, nadakamatko dayta migrasion, ti ilokano migration a paset met ti pakasaritaan ti kina-viajero, kina-exilo, kinamanagbaniaga, kinamanagkallautang ni ilokano iti man bukodna nga ili, pagilian wenno iti sangalubongan.
ket no nagsuratka iti sarita maipanggep kadagitoy a migrante nga ilokano, di mainsasaan a historical dayta.
itedko a sampol ngarud ti kastoy a sarita ti “apong gabriel, pundador” ken “karayo iti tanap” ken “bukod a daga” ni apo prescillano n. bermudez a mismo (a segun kada apo duque ken pati payen ni apo cabie, ket tinagibassitna ti makunkuna a historical fiction) a maipapan iti migrasion, panagdappat dagiti ilokano iti tanap ti cagayan, partikular iti mallig region iti isabela (a kas met iti panangpanaw ti familia ni eustaquio salvador/samson iti cabugaw iti ilocos, iti novela a “po-on” ni f. sionil jose, tapno maisadsadda iti cabugawan iti rosales, pangasinan).
historical la ketdi a di mailibak ken marubsi dagitoy ta nakabase la ngarud iti historical fact maipapan iti ilokano migration iti cagayan valley. agsipud ta saan met a nativo dagiti ilokano iti tanap, dandani amin, no di man amin, a familia nga ilokano iti tanap ket nagtaud kadagiti nagdappat nga ap-appo manipud ilocos ken dadduma pay a luglugar. kas pagarigan kaniak, ti familiak, ti father sideko ket naggapu ti pupuonda iti luna, la union; ket iti met mother sideko, naggapuda iti alcala, pangasinan, pimmanawda kano gapu iti parikut iti dagdaga nga ag-agawen dagiti babaknang a kastila, nagpa-vizcayada, naidakdakda sadiay ilimi a dupax, nagbukatda iti baro a dagdaga, taltalon ken bangbangkag, immaduda nga immadu ket idi kuan nagaramidda iti bario (“san roque” idi damo, sa finally ket “mabasa” nga agingga ita) , and so on, the rest is history a kunada. ne, ket suratekton sa man dayta gayam, aya, nagpintas a material.
ket siempre, uray ti ilokano migration sadiay mindanao, historical la ketdi met a di mainsasaan. ket maysa a natibker a mangibagi itoy ti “tugot” ni danilo b. antalan.
ken ania pay, dagiti ilokano a sakada a nakigasanggasat iti kaunasan iti hawaii, isuda a mabigbig kas kaunaan nga ilokano nga ofw. maited kas natalged a sampol dagiti sarita a “dadapilan” ni noli s. dumlao ken “ama anib: sakada” ni freddie pa. masuli.
ofw, wen, ofw a kinapudnona ket maaw-awaganda pay iti “kabarbaro a bannuar” iti agdama a panawen. bannuar met ngarud ket paset ti pakasaritaan dagiti agbibiag kadagiti sarita a kas iti “tallo nga ipapanaw” ni amor cabaccang, “liwliwa de gracia: domestic helper” ni gregorio m. evangelista, “purificacion” ni freddie p. masuli, ken ti “alegoria uno” ni aurelio s. agcaoili.
kayatko met nga iraman ti pakasaritaan dagiti makunkuna nga etniko a minoridad iti pagilian, dagiti maaw-awagan iti “indigenous people,” kas dagiti tribu iti kabambantayan. pasetda met ti pakasaritaan. ken adda met pakasaritaan kadakuada a mismo. addaanda met kadagiti bukod a bannuar a bannuar met laeng ti sangkailian. kas koma ni macliing dulag, a nupay naiparipirip laeng iti “dayyeng dagiti karayan” ni ricarte a. agnes, maysa met a historical a fiction a mismo ti pakabuklan ti sarita, ti historikal a laban ken itutubngar iti pannakagamsaw ti kabambantayan ken pannakaputtot dagiti karayan.
iramanko ditoy ti “apo annu, ma-king” ni benjamin p. pacris, ti “kronika ti tribal war” ni jaime m. agpalo jr. ken uray ti “ikkis iti puseg ti bakir-ili” ni william v. alvarado.
ne, ket naikaaduk sa man ti nagibinsa iti sampol a sarita?
adda pay, a. kitaentay’ met dagiti historical fiction a novela.
ngem ituloytayto dayta iti sumaruno a panagipablaagko. nayonakto pay iti sumagmamano pay a “makunak” met maipapan iti historical fiction, ti sabsabali pay a pammatik maipapan kadagiti rebbengna a mabigbig met ken maawagan kas historical fiction. a saan la a dagiti ammotayo kas kombensional wenno orthodox wenno tradisional a historical fiction kas salsaluadan ken gargarantiaan ti established history.
lmo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn eng_Latn eng_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn eng_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn eng_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn eng_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn