Dagiti Tagilako iti Igid ti Kalsada
Maysa kadagiti napintas a ganuat a napiliiwko ket dagiti suka ken basi iti Sta. Maria, partikular kadagiti barangay iti Maynganay Sur ken Norte. Napintas a ganuat ti panangidisple kadagiti produkto iti igid ti kalsada. Mayat la unay nga addang para iti livelihood project. Dakkel a tulong daytoy kastoy a ganuat Saanna laeng a parang-ayen ti pagsapulan no di degdeganna dagiti lumugar nga agagawa. Pagsapulan a nangrugi iti time immemorial wenno saanen a malagip no kaano gapu iti kinabayagnan, a kas produkto, a kas nakairuaman a pagsapulan.
Ti panangidisple kadagti tagilako iti igid ti kalsada ket saanen a kabarbaro a kapanunotan. Ta kadagiti ili iti Pangasinan nabayagen nga ar-aramiden dagiti lumugar. Ultimon a mais a liningta ket nalatak unayen a sumardengan dagiti lugan ken uray kadagiti bus. Kas koma iti liningta a mais iti Binalonan; ti suka, basi ken bugguong iti Pozzorubio; ti padaw iti Sison a nakakabil iti timba ken dadduma pay. Iti daytoy a mapaspasamak, ipakpakitan ti pamastrekan ti lugar.
Kinapudnona, ti agar-aramid iti buneng iti maysa a barangay iti Pozzorubio ket saan laengen a ditoy ti klienteda no di ket iti ballasiw taaw. Kadagiti espada a naaramat iti maysa a pelikula ni Mel Gibson ket partuat dagiti lumugar. Dayta ti mangipakita a ti panangidispley kadagiti tagilako iti kalsada ket dakkel a ganuat.
Iti probinsia, mapappapigsa ti panaglako kadagiti produkto babaen iti panagidisley kadagiti kalsada. Ngem adu pay laeng iti saan a nakapanunot ti kinaimbag nga ibunga ti kastoy a ganuat. Anansata, addan dagiti kumalab kadagiti bus nga aglako iti kalamay ken adda pay ti hilera dagiti puesto iti igid ti kalsada iti mismo nga ili ti Candon, maiyad-adu koma pay dagiti dumagasan, tay koma met adda pagparkinganna.
Kas iti especial bibingka iti Bantay, nalawa ti parkingan dagiti dua nga agar-aramid. Ngem diak makita a displey dagiti produkto a kornik ti Bantay ken Candon. Nupay agmalmalem, ken pasaraysa pay agpatpatnag a nakabitin dagiti buneng, kampit, kumpay, arado ken dadduma pay a kanaigna a produkto iti Brgy. Caburao, Santiago, ing-ingpek met a makita dagiti isu met laeng a produkto iti Manueva, Santa ken iti Bantay.
Dagiti inabel iti Santa ken Bantay? Saanko a makita, ngem ketdi, addadan kadagiti malls ken dadakkel a pagtagilakoan ken kadagiti tiendaan a mismo, a kas kadagiti sumagmamano nga alahas nga aramid dagiti alahero/alahera iti Bantay. Idinto nga adda met idi ti sitsaron iti Narvacan, partikular iti krosing, ngem idi ngimmina ti karne ti baboy, nagawan metten. Sitsaron daytay nailutluto pay ngem bagnet ken kumarandikang.
Immadu ti display nga alsong ken gilingan iti San Esteban. Adda payen dagiti slabs wenno nakorte a bato nga aramiden para iti flooring, dalan, diding ken uray annian a pangusaran. Idinto ta pasaray taratar iti display nga usaren iti panaggapas iti Candon, Sta. Lucia ken Sta. Cruz. Dagiti linaga iti Candon ken Tagudin. Dagiti ubas iti Narvacan nga ikalabda wenno yuli kadagiti bus ken dadduma a lugan.
Amin dagitoy ket mangipakita ti kinasaldet ken kinagaget ni Ilokano. A saan laeng nga iti mismo a tiendaan, kadagiti malls, department stores ken dadakkel a pagtagilakoan iti inda pagasisawan no di ket uray sadino a lugar a pagdupodupanm uray iti igid ti kalsada.
Iti aniaman a lugar, no kayat iti rumang-ay, nasken a agagawa. @
Wednesday, June 24, 2009
Dagiti Tagilako iti Igid ti Kalsada
Sunday, November 09, 2008
Limmawa ti ridaw ti turismo
Iti pannakipartisipar ti Pinas ti kadakkelan a travel fair iti Asia, ti the International Tourismus Borse (ITB) idi Oktubre 22-24 sadiay Suntec City, Singapore, limmawa ti ridaw ti turismo ti pagilian. 60 a nasion ti dimmar-ay kadaytoy a travel trade fair a buklen iti nasurok a 5000 a delagados.
Malaksid a nakagun-od ti Pinas a kapipintasan a boot,(adda iti ngato) dimmakkel pay ti tiansana a maiplatitona ti dakkel nga ilgat ti travel visitors iti Asia.
Kaunaan daytoy a travel fair iti Asia. Nainaw manipud iti ITB-Berlin – ti tinawen travel fair a mangpappapigsa ti turismo iti sibubukel a Europa. Ti pannakapaset ti Pinas kadagiti kakastoy ket dakkel a positibo iti inna ikaban ken pagpuonan iti masakbayan. Maipangato iti listaan ti pagilian a kas kangrunaan a turongen dagiti turista. No adu ti turista, adu ti trabaho, adu ti malako a produkto ket bumlad ti bulsa ti nasion.
Lagidawenmi laeng iti bangking a bingay kadagiti agsangpet a turista ta nakasentro wenno kunaenmi pay nga insentro ti ahensia ti turismo ti ‘panangilakoda’ ti Pinas kadagiti probinsia ti Aklan, Bohol ken Cebu. Kasapulan koma a sapasap a pagilian ti diaya ta saan met laeng nga iti abagatan ti yan ti industria ti turismo.
Ti ITB-Asia ket maysa kadagiti dakkel a sungbat ti salungayngay gapu iti economic slowdown a pinataud ti financial turmoil ti USA. Adda ditoy ti ilalayog. Ti ilalayog ket kaipapananna ti panagbalbaliw. Daytoy a panagbalbaliw ti titser iti pannakasursuro ken pannakaadal kadagiti kabarbaro a taray ken panagtulid ti turismo. Daytoy ti napigsa nga anit-it iti pannakailukat ti ridaw tapno magun-odan iti makapnek nga ingpen a lugar ti Pinas iti lubong ti industria ti turismo.
Lagidawenmi manen, itoy nga itataripnong ti pagilian kadagiti kakastoy nga opurtonidad ket ti leisure travelers ti awitda a balon. Maatiw no kua dagiti lugar a cultural ken heritage ti pangabilna iti ilgat ti maidasar a turismo. Maibilang dagiti cultural ken heritage travelers dagiti probinsia ti Ilocos Sur ken Norte a yan dagiti UNESCO heritage, iti Batanes, Baguio ken Ifugao.
Dakkel a lamang dagiti leisure travelers ti diayda, a kasla ketdi ti mando ditoy ket business-to-business deal. Banag a panagbangking ti kunkunami a waras. Leisure travelers, no ti ipromot ket dagiti pagpallailangan a kas iti Boracay, Subic, Clark ken dadduma a resorts.
Iti probinsia nga Ilocos Sur, adu dagiti turista a sumangpet. Saan a masasaan dayta, ta ti diayana ket cultural ken heritage travelers. Iti pagdaksanna, umay laeng dagitoy a turista ngem dida agtalinaed. Ni saanda pay ngata nga umian iti maysa rabii, banag a makuna a dakkel nga abut daytoy a nasken a “mapatsingan” ti probinsia no di man makongreto.
Panawenen tapno maaddaan met ti dagiti probinsia ti Amianan iti pangabil iti leisure travelers. Iti agdama, ti laeng Pagudpod ti umang-angot kadaytoy.
Masapul ti napintek unay a paradigm shift a mangited iti bileg a amangpusipos ti tengnged dagiti turista.
Kadagiti leisure travelers, sagsaganaandan ti dakkel a siguada ti panagsangpet dagiti Russians ken Vietnamese. Kadagitoy a disso, maisursuron ti sao dagitoy a nasion. Ta apaman a simmangpet dagitoy a turista, maay-ayoda ta kasla ‘impabalay’ laengen iti kaaddada gapu ta agkikinnaawatanda iti host.
Apay a maisuro ti sao wenno lenguahe? Idi target ti Japan, sinursurotayo ti Nihongo. Sinurotayo ti Mandarin idi target ti China ken Taiwan. Ita a kapigsa ti dalluyon ti South Korea, naisuro ti lenguaheda.
Satayla sinursuro dagitoy idi addadan. Isu a nagadu ita ti eskuelaan a pakaadalan ti Nihongo ken sao ti Sokor iti agdama. No kastoy manen ti wagas, dakdakkel latta ti ilgat a maala dagiti mangididiaya ti leisure travelers ta nakasaganadan. Ammodan iti makilangay babaen iti inda panagkikinnaawatan.
Napateg ti ‘impabalay’ kadagiti turista. Napateg ti panagkikinnaawatan ta daytoy ti ridaw iti nakapkappet a panagggagayyem.
Ngem no awan daytoy a rikna nga ‘impabalay’ saan a tumaliaw dagiti turista uray pay no adda iti dakkel a pangiwana iti ‘cake’ a diaya ti turismo.
No ibasar ti data ti UN World Tourism Organization, manamnama ti 400 million ti sumangpet a sangaili iti makindaya nga Asia agingga iti 2020.
Siempre adda ilgat ti Pinas. Daytoy nga ilgat ti pagbibingayan. Kasano ti bingay? bangking manen? ##
Monday, October 08, 2007
Cordillera Autonomy
Naatap ti Autonomia Ti Cordillera
Salaysay ni Jaime M. Agpalo, Jr.
Autonomia ti Cordillera? Naiggananen. Petpetpetanen. Ngem gapu iti saan a nasayaat a panangiggem, napalusposan pay laeng. No billit koma koma, ket adda daydiay panawen a nairut unay ti petpet ket uray la agtulakak, ket adda met panawen a nalukay unay ket ditan iti pannakabulosna kadagiti dakulap. Apay a saan a nagballigi iti mamindua a daras a panagbobotos ti autonomia? Ta ania ngamin aya ti autonomia?
Manipud iti Seksion 8 Artikulo 10 iti Konstitusion ti Filipinas, nasken a maaddaan iti autonomia ti Cordillera ken ti Mindanao. Panagwaywayas ti kayat a sawen ti autonomia. Sadiay Mindanao, nagballigida a nanggun-od kadaytoy. Isu itan iti maawagan ti ARMM.
Daytoy a kalintegan ket inrupir dagiti taga-Mindanao ken Cordillera. Iti Cordillera, indauloan ni Father Condrado Balweg, a pangulo ti Cordillera Peoples Liberations Army (CPLA). Kimmappon iti New Peoples Army (NPA) ni Fr. Conrado Balweg idi sinupringna ti panggep idi ti administrasion ni Pres. Ferdinand Marcos a mangrames ti kabambantayan ti Cordillera babaen ti Cellophil Resources Corporation a nakabase iti Tayum, Abra. Idi pannakapadisi ti Marcos babaen iti peoples power, simmina ni Fr. Condrado Balweg iti CPP-NPA ket pinanaganna ti grupona iti Cordillera Peoples Liberation Army. Nakitulag ni Fr. Balweg ken ti CPLAna, ken ti Cordillera Bodong Association iti administrasion ni Pres. Corazon Aquino ket naaramid ti peace pact accord wenno “Sipat” sadiay Mt Data, Bauko, Mt. Province idi 1986. Tapno naan-anay iti panagkappia ti gobierno ken ti CPLA, nangaramid ti presidente iti Executive Order No. 220 idi July 15, 1987 ket naipasngay ti Cordillera Administrative Region (CAR) a mangisagana iti pannakaratipikana.
Tapno naan-anay a magun-od ti autonomia, nasken a maratipikaran daytoy babaen iti botos dagiti umili. Ngem iti namindua a daras a panagreperendum a napasamak idi Enero 30 1990 ken idi Marso 7, 1998, namindua met a nanabtuog ti arapaap. Timmayab ti billit nga addan iti dakulap. Iti kaudian a reperendum, ti laeng probinsia ti Ifugao iti nangayat itoy. Ta ania aya dagiti rasones no apay a saan a kayat ti kaadduan ti autonomia? Dagitoy dagiti sumagmamano a rason.
Politika. Maysanmaysa kadagiti mangimaton iti Cordillera Administrative Region (CAR) ket iluglugardan ti bagbagida (positioning themselves) a kas agessem nga agtakem kadagiti kangrunaan a takem iti Cordillera Autonomous Region. Nalipatandansa ti takemda ket ad-adda a ti bukodda nga interes ti impagnada. No dadduma, ti CAR ket nalipatanna payen ti akemna nga isu iti mangipagna koma ti pannakapataud ti autonomia ket nakibiang kadagiti internal nga issues kadagiti probinsia ken ti siudad ti Baguio. Saan pay laeng a naaramid ti autonomia, mariknan ti takder ken bilegda dagiti nagtakem (iti CAR) ket nalipatanda iti kinaadda iti agdama a mangimatmaton ti gobierno a kas kada kongresman, gobernador dagiti mamayor ken kokonsehales. Limmaksidda (overlap) ti poder ket napasamak ti dakkel nga alinuno ti dalluyon. Iti lohikana, kayat ngarud met dagiti agdama a nabotosan iti takem iti gobierno nga iturayan dagiti pabotosanto pay laeng a mangituray iti autonomia? Siempre, saan. Saluadan met dagiti nabotosan a politiko ti posision a petpetdan. Saanda a kayat met a paagaw dayta a takem. Ngarud, iti ababa a pannao, kadakkelan a lapped dagiti mangitagtag-ay manen iti mamitlon a daras ti kinaadda ti autonomia ket ti dagiti politiko a nabotosan ken agdama nga agtakem iti turay. No dagiti mangipagpagna manen iti maikatlo a gundaway a pannakaratipikar ti autoniomia ket iluglugarda manen ti bagida kadagiti nangangato a posision, dakkel la ketdi a lapped iti arapaapda dagiti agdama a politiko a nakatugawen ken nabotosan.
Ti posision ti CPLA a kas peacekeeping body. Namin-adun a daras ti troops movement ti CPLA ket pasaray mapasamak iti pannakibiangda iti police matter. Awan pay laeng ti autonomia, mariknan ti bilegda. Iti baet ti pannakitipon dagiti dadduma a kamengda iti armada ti pagilian (AFP), umad-adu latta met ti kameng daytoy ket saan payen nga agsususurot iti panggepda ta nagudua metten daytoy iti dua a paksion. Ti Balweg paksion ken ti Mailed Molina paksion. Saan laengen a ti nailian nga armada (AFP) ti maul-ulaw iti mapaspasamak no dipay ket dagiti umili ta saandan nga ammo no ania ti masurot ti pannakaipagna ti iti linak ken kappia iti sibubukel a Cordillera. Maulaw pay ti AFP no ania ken asino dagitoy a dua a paksion iti bigbigenda. Iti rigatna, nangipatakder dagitoy dua a paksion iti kampoda iti nadumaduma a paset ti Cordillera ken iti Baguio. Ania ti rason dagitoy a tropa ken kampo no adda met ti AFP?
Ti depinision ti Cordilleran. Nangaramid daytoy iti dakkel nga issue iti immuna nga Organic Act of 1990. Maysa daytoy a kangrunaan nga isyu a saan a nasungbatan iti immuna a ratipikasion. Ket daytoy ti maysa pay a kangrunaana rason no apay a saan a kinayat dagiti non-native of Cordillera ti autonomia. Ket iti Organic Act No. 8438 idi 1997, napagbalinen ti depinision ti Cordilleran a kas agindeg iti Cordillera, native man daytoy iti Cordillera ken saan basta agindeg daytoy. Ngem saan latta a naan-anay ti pannakapatung-ed dagiti non-native Cordilleran itoy a depinision gapu ta nariknanan iti arigengen ti depinision iti damo a pannakaiparang pay laeng daytoy.
Iti Siudad ti Baguio, babaen kadagiti dua a reperendum, saan a kayat ti kaadduan ti autonomia. Ket timmaud pay idi ti issue a saan koma a maibilang iti autonomia ti siudad agsipud ta maysan daytoy a chartered city wenno agwaywayas a siduad. Ti maysa a chartered city ket maysan nga autonomous wenno bukodna a bagi iti mangpataray. Ti chartered city, saanen a naipasidong daytoy iti probinsia, awanen iti probinsiana, ta agwaywayasen. Saan a kas kadagiti kaaduan a siudad ti pagilian, nga iti laksid iti kinasiudadda, addada pay laeng a nakalinong iti administrasion ti probinsia a yanda.
Nagadu dagiti dadakkel a corporation ken pasdek negosio iti Cordillera. Ket no maratipikaran ti autonomia, obligadon dagitoy nga agbayad iti buis direkta iti autonomia a saanen a kas iti sigud (wenno iti agdama) nga agbaybayad dagitoy a dadakkel a negosio iti buisda babaen headquartersda a nakabase iti Makati, Cavite, Clark ken Subic. Iti autonomia, saan a mapasamak daytoy. Ngarud, ti panagbalbaliw ti set-up kadakuada ket dakkel a banag ken rikut ket nalaklaka nga amang iti saan nga umayon ti autonomia ngem ti pannakadadael ti agdama a set-up. Ngarud, dagitoy a negosio ket saanda a taliawen ti autonomia no mapasamak kadkuada ti panagbalbaliw.
Kadagiti non-native Cordilleran, nga agnanaed idi pay la angged (time immemorial) iti sibubukel a Cordillera, narigat a mapagtung-ed dagitoy ta addaanda met iti bukod a takder ken prinsipio ken panirigan itoy a banag. Saanda la ketdi met kayat a matapiasan ti posisionda a nabayagen a sinalsaluadanda.
Ti leftist group. Saan a masasaan ityi kindakkel ti bilegda iti Cordillera. Ti impluensiada kadagiti umili marikna dayta. Saan nga umayon ti leftist group iti autonomia ta addaanda met iti bukod nga ideolohia nga iruprupir ken kangrunaanna, ti isisina daydi Fr. Balweg .
Sino aya iti mairanud ti autonomia? Saan a nalawag. Nasken a masungbatan pay nga umuna dagiti napapateg nga issues. Nasken a masolbar pay nga umuna dagiti nadakamat nga issues nga isu pay laeng ti issues kadagiti dua a naglabas a reperendum. Ketdi ti nalawag a maripar ket ti kinaadda dagiti sumagmamano nga aginteresado iti takem uray no saan pay laeng a naratipikaran. Agurayda koma pay met a, sakbay nga iposisionda ti bagbagida a mangidaulo. Sungbatanda koma pay dagiti kangrunaan nga issues sakbay nga ilugarda ti bagbagida ta no saan, agtagtagainepda laeng simumulagat.
Saanto nga agballligi ti ratipikasion ti autonomia iti maikatlo a gundaway agingga tumaud ken rumimbaw dagiti interes a para iti bukod laeng a bagi ken panggep. Uray ngata tinawen a mapasamak ti reprrendum, no awan iti sinseridad iti panagserbi, mapaay ket mapaayto latta iti ratipikasionna. ##
ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn eng_Latn ilo_Latn eng_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn eng_Latn grn_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn