Dagiti pagsasao ti Filipinas
Adda dagiti agarup a 120 aginggana kadagiti 175 a pagsasao idiay Filipinas, depende iti pamay-an ti pannakaidasig.[5] Ti uppat ket dagiti saanen a naisasao. Gangani amin ket sasao a Malayo-Polinesio, bayat a ti maysa ket Chavacano, ti maysa a kreol a naibatay iti pagsasao a Romanse. Ti dua ket opisial (Ingles ken Filipino), bayat a (manipud idi 2015) sangapulo ket siam ket dagiti opisial a katakunaynay a pagsasao.[4][6] No mairaman dagiti agsasao iti maikadua a pagsasao, ad-adu dagiti agsasao iti Filipino ngem iti Ingles idiay Filipinas.[7]
Inbagbaga ti Komisyon sa Wikang Filipino dagiti 135 nga adda a sasa a Filipino iti pagilian babaen ti bukodna a mapa iti Atlas Filipinas a naipablaak idi 2014.
Dagiti indihenio a sinuratan ti Filipinas (Kulitan, Baybayin, Tagbanwa ken dadduma pay) ket manmanoda a maus-usar; imbes ket, ti sasao a Filipino ket naisursurat ita nga aldaw iti sinuratan a Latin gapu iti kolonial a panagsanay ti Espaniol ken Amerikano. Maus-usar pay ti sinuratan nga Arabiko kadagiti lugar ti Muslim kadagiti sangkabassit a lugar idiay akin-abagatan a Filipinas. Addaita ti agdama a tiganay iti pagilian a mangipasa iti Burador a Linteg ti Baybayin, nga opisial a mangirangarang ti Baybayin a kas ti nailian a sinuratan ti panagsurat iti pagilian a maikuyog ti sinuratan a Latin. Ti Filipinas laeng ti pagilian iti ASEAN a saan nga opisial nga agusar iti ania man kadagiti bukodna a tradisional a sinuratan a panagsurat.
Dagiti nailian ken opisial a pagsasaoUrnosen
Ti batay-linteg ti 1987 ket mangirangarang ti Filipino a kas ti nailian a pagsasao ti pagilian. Ti Filipino ken ti Ingles ket opisialda a pagsasao, nga agraman iti pannakabigbig dagiti rehional a pagsasao akas katakunaynay nga opisial kadagiti respetiboda a rehion, a mairaman ti Aklanon, Bikol, Cebuano, Chavacano, Hiligaynon, Ibanag, Ilokano, Ibatan, Kapampangan, Kinaray-a, Maguindanao, Maranao, Pangasinan, Sambal, Surigaonon, Tagalog, Tausug, Waraywaray, ken Yakan. Ti Espaniol ken Arabiko ket maital-oda a kas pagpilian ken boluntario laeng.[8]
Ti Espaniol ket isuidi ti nailian ken opisial apagsasao ti pagilian kadagiti napalabas nga ad-adu ngem tallo a siglo babaen ti turay ti kolonial nga Espaniol, ken nagbalin a lingua franca ti Filipinas kadagitisiglo ti maika-19 ken nasapa a maika-20. Idi 1863 ti maysa nga opisial a bilin ti Espaniol ket nagipaammo iti unibersal nga edukasion, a nagpartuat iti libre a publiko a panagadal iti Espaniol.[9] Daytoy pay idi ti pagsasao ti Yaalsa ti Filipino, ken ti Batay-linteg ti Malolos idi 1899 nga epektibo a nagirangarang iti daytoy a kas ti opisial a pagsasao ti Umuna a Republika ti Filipinas.[10] Ni José Rizal, ti nailian a bannuar ket kaaduan a nagsurat kadagiti obrana iti Espaniol. Ni Luciano de la Rosa ket nangipundar a ti Espaniol ket naisasao idi babaen ti dagup a 60% iti populasion idi nasapa a maika-20 a siglo a kas ti umuna, maikadua wenno maikatlo a pagsasao. Kalpasan ti panagsakop ti Amerikano ti Filipinas ken ti panagusar ti Ingles, nagin-inut a bimmassit ti panagusar ti Espanioly, a naipangpangruna kadagidi tawen ti 1940.
Dagiti indihenio a pagsasaoUrnosen
Segun ti Ethnologue, ti dagup dagiti 182 a patneng a pagsasao ket naisasaoda iti pagilian ken uppat kadagitoy a pagsasao ket naidasigda akas awanen: Dicamay Agta, Katabaga, Tayabas Ayta ken Villaviciosa Agta.[11] Malaksid iti Ingles, Espaniol, ken dagiti karuay ti Insik (Hokkien a Filipino, Kantones, ken Mandarin),ken Chavacano, amin dagiti pagsasao ket tagikua ti pamilia ti pagsasao a Malayo-Polinesio.
Adda dagiti 13 nga indihenio a pagsaao nga ddaan iti saan a basbassit ngem maysa a riwriw a patneng nga agsasao: ti Tagalog, Cebuano, Ilokano, Hiligaynon, Waraywaray, Kapampangan, Bikol Sentral, Pangasinan, Maranao, Maguindanao, Kinaray-a, ken Tausug. Maysa wenno ad-adu kadagitoy ket patneng a naisasao iti ad-adu ngem 90% iti populasion.
Ti pamilia ti sasao a Filipino nga inlasin babaen ni Robert Blust ket mangiraman kadagiti pagsasao ti amianan a Sulawesi ken ti pagsasao a Yami ti Taiwan, ngem sanna nga iraman ti sasao a Sama–Bajaw iti Purpuro ti Sulu ken dagiti pay daduma a sasao nga Amianan a Borneano a naisasao idiay akin-abagatan a Palawan.
Ti Eskayano ket ti maysa nga artipisial a katakunaynay a pagsasao a napartuat a kas mangisimbolo iti pagilian ti Bohol kalpasan ti Gubat ti Filipino–Amerikano. Daytoy ket inus-usar babaen dagiti agarup a 500 a tattao.
Panagsinnaranay a pannakaawatUrnosen
Ti sasao a Filipino ket masansana a tinawtawagan babaen dagiti Filipino a kas dagiti dialekto, gapu daytoy ti reliko saan saan a hustoa bokabulario nga inus-usar iti literatura idi las-ud ti paset ti panawen ti Amerikano (1898–1946). Bayat nga adda met dagiti ginasut a dialekto iti Filipinas, irepresenta dagitoy dagiti panagduduma dagiti saan a basbassit ngem 120 naisangayan a pagsasao, ken adu kadagitoy a pagsasao ket mangitalinaayda iti ad-adu a pagiddiatan ngem dagiti pagiddiatan dagiti napauten a pagsasao ti Europa a kas ti Pranses ken Espaniol.
Dagiti kaaduan a paggiddiatan dagiti pagsasao ket mabalin a makita kadagiti sumaganad a patarus iti nailian a pasasao iti Filipinas:
Panaggigidiat ti dialektoUrnosen
Ti gatad ti panaggigiddiat dagiti daialekto ket agdumaduma manipud iti baetan dagiti pagsasao. Dagiti pagsasao a kas ti Tagalog, Kapampangan ken Pangasinan ket ammo nga adaan iti moderado a panaggigiddiat ti dialekto.
Kadagiti pagsasao ti Rehion ti Bicol, nupay kasta, adda du a pagigiddiatan ti dialekto. Adda dagiti ili nga adda kadagiti bukodda a dialekto. Dita baba ket ti sentensia iti "Napautka kadi nga adda idiay Tiendaan?" a naipatarus kadagiti dadduma a karuay ti Bikol. Ti patarus ket sarunuen babaen ti dialekto ken ti maitunos a pagsasao, ken ti siudad/ili idiay Bicol a nakaisasaoan. Ti kamaudian a patarus ket iti Tagalog.
- Haloy ka duman sa saodan? (Pagalagadan nga Aplaya a Bikol, ti dialekto ti Bikol Sentral; Canaman, Camarines Sur)
- Aloy ka duman sa saodan? (Magarao, ti karuay ti Aplaya a Bikol; Magarao, Camarines Sur)
- Huray ka doon sa saodan? (Bikolano ti Akin-amia a Catanduanes wenno Bikol ti Pandan; Pandan, Catanduanes)
- Naəban ikā sadtō sāran? (Bikol Rinconada; Siudad ti Iriga)
- Nauban ikā sadtō sāran? (Bikol Rinconada; Nabua, Camarines Sur)
- Uban ika adto sa saod? (Libon, Bikol ti Albay; Libon, Albay)
- Naәgәy ika adto sa saran? (Buhinon, Bikol ti Albayl; Buhi, Camarines Sur)
- Eley ka idto sa sed? (Laud a Miraya Bikol, Bikol ti Albay; Oas, Albay)
- Na-alõy ika idto sa sâran/mercado?(Laud a Miraya Bikol, Bikol ti Albay; Polangui, Albay)
- Naulay ka didto sa saran? (Daya a Miraya Bikol, Bikol ti Albay; Daraga, Albay)
- Dugay ka didto sa mercado? (Ticao, Masbatnio; Monreal, Masbate)
- Awat ka didto sa plasa? (Gubat, Akin-abagatan a Sorsogon; Gubat, Sorsogon)
- Matagal ka ba roon sa pamilihan? (Tagalog)
Tsart a panangiyasping ti sasao a FilipinoUrnosen
Dita baba ket ti tsart ti sasao a Filipino. Bayat nga adda dagiti suppiatan no ania dagiti maidasig a kas pagsasao ken no ania dagiti maidasig a kas dialekto, ti tsart ket mangpasingked a ti kaaduan ket addaan iti panagpapada, ngem saanda a nga agsisinnaranay a maawatan. Naurnos dagitoy a pagsasao segun dagiti rehion a patneng a nakasasaonda (manipud iti amianan nga agpaabagatan, kalpasanna ti daya nga agpalaud).
Adda pay ti pagsasao nga insasao babaen dagiti tattao a Tao (ammo pay a kas Yami) ti Isla ti Orkidia ti Taiwan a saan a nairaman iti pagsasao ti Filipinas.Ti pagsasaoda, ti Tao (wenno Yami) ket paset ti sasao a Bataniko a mangiraman ti Ibatan, Babuyan, ken Itbayat ti Batanes.
Listaan dagiti agsasao iti tunggal maysa pagsasaoUrnosen
Dita baba ket ti karkulo ti populasion manipud itisenso ti Filipnas idi 2000 babaen ti Turay ti Estadistika ti Filipinas iti bilang dagiti Filipino nga agsasao kadagiti sumaganad nga 18 a pagsasao a kas patneng a pagsasao.
Kitaen payUrnosen
Dagiti nagibasaranUrnosen
- ^ a b "The Constitution of the Republic of the Philippines – GOVPH". Naiyarkibo manipud iti kasisigud idi 2016-06-17. Naala idi 2016-10-06.
- ^ Constitution of the Philippines 1987,[1] Article XIV, Section 7.
- ^ Constitution of the Philippines 1987,[1] Article XIV, Section 6.
- ^ a b DepEd adds 7 languages to mother tongue-based education for Kinder to Grade 3. GMA News. Hulio 13, 2013.
- ^ McFarland, C. D. (1993). Subgrouping and Number of Philippine Languages.
- ^ The regional languages are the auxiliary official languages in the regions and shall serve as auxiliary media of instruction therein... Article XIV Section 7.
- ^ Dagiti Pagsasao ti Filipinas
- ^ Article XIV, Sec 7: For purposes of communication and instruction, the official languages of the Philippines are Filipino and, until otherwise provided by law, English. The regional languages are the auxiliary official languages in the regions and shall serve as auxiliary media of instruction therein. Spanish and Arabic shall be promoted on a voluntary and optional basis.
- ^ "Philippines – EDUCATION". Naala idi Marso 15, 2015.
- ^ Article 93 of the Malolos Constitution reads, "Art. 93. The use of languages spoken in the Philippines shall be optional. This use cannot be regulated except by virtue of law, and solely for acts of public authority and in the courts. For these acts the Spanish language will be used in the meantime."
- ^ Lewis, M. Paul; Simons, Gary F., dagiti ed. (2015). "Ethnologue: Languages of the World" (18 nga ed.). Dallas, Texas: SIL International.
- ^ Philippine Census, 2000. Table 11. Household Population by Ethnicity, Sex and Region: 2000
- ^ Lobel, Jason. An Satuyang Tataramon – Ethnologue. Bikol Sentral (Dagiti daialekto: Naga, Legazpi, Daet, Partido, and Virac)
- "Ethnologue report for Philippines".
- Lobel, Jason William; Wilmer Joseph S. Tria (2000). An Satuyang Tataramon: A Study of the Bikol language. Lobel & Tria Partnership Co. ISBN 971-92226-0-3.
- Malcolm Warren Mintz (2001). "Bikol". Facts About the World's Languages: an Encyclopedia of the World's Major Languages, Past and Present. ISBN 0-8242-0970-2.
- Reid, Lawrence A. (1971). Philippine minor Languages: Word lists and phonologies. University of Hawai'i Press. ISBN 0-87022-691-6.
- Rubino, Carl Ralph Galvez (1998). Tagalog-English English-Tagalog Dictionary. Hippocrene Books. ISBN 0-7818-0961-4.
- Rubino, Carl Ralph Galvez (2000). Ilocano Dictionary and Grammar. University of Hawai'i Press. ISBN 0-8248-2088-6.
- Carl Ralph Galvez Rubino. "The Philippine National Proverb". Translated into various Philippine languages. Naala idi July 28, 2005.
- Sundita, Christopher Allen (2002). In Bahasa Sug: An Introduction to Tausug. Lobel & Tria Partnership, Co. ISBN 971-92226-6-2.
- Christopher Sundita. "Languages or Dialects?". Understanding the Native Tongues of the Philippines. Naiyarkibo manipud iti kasisigud idi 2006-06-16. Naala idi July 28, 2005.
- Yap, Fe Aldave (1977). A Comparative Study of Philippine Lexicons. Institute of Philippine languages, Department of Education, Culture, and Sports. ISBN 971-8705-05-8.
- R. David Zorc (1977). "The Bisayan dialects of the Philippines: Subgrouping and reconstruction". Pacific Linguistics. C (44).
- R. David Zorc (2001). "Hiligaynon". Facts About the World's Languages: an Encyclopedia of the World's Major Languages, Past and Present.
- Joseph Reylan B. Viray (2006). "Dagang Simbahan". Makata International Journal of Poetry. 7 (12).
- Luciano de la Rosa (1960). "El Filipino: Origen y Connotación". El renacimiento filipino.
Adupay a mabasbasaUrnosen
- Dedaić, Mirjana N.; Nelson, Daniel N. (2003). At War With Words. Walter de Gruyter. ISBN 3-11-017649-1. Naala idi 2007-10-04.
- Hamers, Josiane F. (2000). Bilinguality and Bilingualism. Cambridge University Press. ISBN 0-521-64843-2. Naala idi 2007-10-04.
Dagiti silpo ti ruarUrnosen
- Ricardo Maria Nolasco iti dibersidad dagitipagsasao ti Filipinas
- Lawrence R. Reid Panid ti web ni Dr. Lawrence A. Reid.
- Ti panagbalbaliws ti Filipno a kas nailian a Pagsasao
- Carl Rubino panid tiweb ni Dr. Carl Rubino. Ti Filipino lingguista a nagadal iti sasao a Filipino.
ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn war_Latn ceb_Latn ceb_Latn hat_Latn pag_Latn ceb_Latn ceb_Latn ceb_Latn tgl_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn eng_Latn eng_Latn eng_Latn eng_Latn eng_Latn ilo_Latn eng_Latn ilo_Latn eng_Latn eng_Latn eng_Latn ilo_Latn eng_Latn eng_Latn eng_Latn eng_Latn ban_Latn zho_Hans eng_Latn eng_Latn ilo_Latn eng_Latn eng_Latn eng_Latn tgl_Latn grn_Latn ilo_Latn srd_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn ilo_Latn