Siyensyas naturales
- Mayda impormasyon hini nga artikulo nga aada han Iningles nga bersyon nga angay ighubad ha Winaray
Ha siyensya, an pulong nga siyensya natural nangangahulogan han rasyonal nga paagi han pag-aram han universo, nga gin-iintinde nga nasunod hin mga surondon o balaod hin natural nga pagtikang. An pulong nga siyensya natural gin-gagamit gihapon pagpaiba hiton mga larangan nga nágámit han siyentipiko nga paagi han pag-aram han kalibungan tikang han siyensyas sosyales, nga nágámit han siyentipiko nga paagi han pag-aram han pamatasan hin katawhan ngan sosyudad, ngan tikang han mga pormal nga mga siyensya, sugad han matematika ngan lohika nga nágámit hin lain nga metodolohiya.
Sulod
- 1 Saykulo han Kalibutan
- 2 An Panahon
- 3 Osmosahi
- 4 Idad
- 5 Magnitismu
- 6 Timbang
- 7 Klase han Bato
- 8 Klase han Tona
- 9 Parti han Tanum
- 10 Klase han Hayop
- 11 Klase han Isda
- 12 Ngaran han Tubig nga nabawbaw ha baras/bato/tona
- 13 Klase han Bukid
Saykulo han Kalibutan[igliwat | edit source]
An saykulo puydi magtikang ha gininhawa u iginawas nga ayri han mga tawo nga hayop, ini an CO2 u Ca2Orbon Dioxide (usa nga Karbon nga duha nga Oksiheno, ginhihinggut ini han mga dahon han mga puno ngan tanum ini in gin papadis han tanum u puno an mga oksiheno ngadtu ha tubig (Hydrogen Dioxide H02 Mineral Water) ini in guin giginhawa nira tipabalik ha ayri an upat nga oksiheno u quadroxide, ngan guin buburublag ini han pawa han adlaw ngadtu usa ka oksiheno u oxygen para makaginhawa an tawo.
An CO u Carbon Monoxide (Karbon nga usa nga Oksiheno) ansya in tikang ha mga puthau, sarakyan, tanum ha dagat guin hihigup ini han dahon han tanum u puno ngan guin papadis ha Oksiheno han tubig nahurma tulu nga Oksiheno u trioxide guin gagawas ha stomata han dahon ngadtu ayri ngan guin buburublag ngadtu usa nga oksiheno han pawa han bulan.
An Hidroheno han tubig ngan Karbon in guin papadis nahurma ha sulud han tanum u puno hin Hydrocarbons u Hidroheno Karbon, ini in guin gagawas ha stomata han dahon. Pina-agi han Osmosahi ini nga Hydrocarbons ini nag bubulag an Carbon nakadtu ha butnga han kalibutan u "core" para makahimu hin bag-u nga batu an Hidroheno in nabalik ngadtu ha Adlaw, an ibba nga CH kun diri nabubulag ini in nahihimu nga krudu ha ilarum han mga batu. An ibba nga Hidroheno in napadis ha Dihydrogen Oxide (Hidroheno Oksiheno) para maging H2O (Duha nga Hidroheno ngan usa nga Oksiheno) an tubig uran u "distilled water".
An Panahon[igliwat | edit source]
Ha mga nasyun sugad han Pilipinas nga balanse an Osmosahi nagkakamay-ada hin makusog nga osmosahi an kat-huraw ngan maluya nga osmosahi an kat-uran (mahagkut)
An mga pag-dipirinsiya han Panahon[igliwat | edit source]
Sugad han bagyo ini in diri balanse nga Osmosahi han Dagat Atlantiku ngan Indiyanu ngadtu han Osmosahi ha Dagat Pasipiku, nagkaka-may-ada liru an hangin, (Bagyo)
Osmosahi[igliwat | edit source]
Idad[igliwat | edit source]
Ihap kada kaduhaan kag siyam han ika-duha nga bulan han tuig; ihap han tawo
Magnitismu[igliwat | edit source]
Paannu nagana an magnit?[igliwat | edit source]
Hinimu nga magnit[igliwat | edit source]
An atomo upat (4) nga Oksiheno (O) guin pipilit ha tulu (3) nga Ferrumu (Fe) nga atomo, pina-agi hin pag tanggal hit protono han atomo Oksiheno. Nahuhurma nga Fe3O4 (Magnet)
Tungud nga an 4 nga Oksiheno nga mayda 8 nga protono, katloan kag duha (32) ngatanan nga protono in tanggal sanglit mamimiling hin Protono an Oksiheno, puydi ini ha puthau nga may-ada maluya nga pagkaurusa han protono.
1. Mabutung hin protono an Ferrumu tikang ha hirani nga puthau, ihap wara puntus pabalikad nga usa ka pamoraboraan 0.0000000001 nga protono.
Hini nga prusisu nadikit/nahirani an puthau ha magnit.
2. An protono naagi han ferrumu ngadtu ha Oksiheno.
Hini nga prusisu an protono han Oksiheno nadugang wara puntus pabalikad nga usa ka pamoraboraan 0.000000001 nga protono. An puthau nga guin bayaan han protono naghihinay-hinay pag bagaun.
Kuryinti nga magnit[igliwat | edit source]
Utud utud nga Sulug (Alternating Current) AC
An electrono han Oksiheno han Magnit ansya in nakakakarawat hin pusitibu nga electrono tungud han kaluyu nga electrono han Oksiheo han usa pa nga magnit. Parihu han daku nga lidung nga magnit gin bibirikan ha ilarum hin guti nga lidung nga magnit. Ini nga pag kewa naghahatag hin electrono ngadtu ha usa pa nga magnit nga napahuway. An nahihatag nga electrono ansya in nasulud ha mga bateriya, matiryalis nga de-kuryinti.
An kuryinti nga magnit nagana pina-agi han pag dalagan han electrono ngadtu balyu estadu nigatibu, ini nga pagbalyu hin estadu an hinungdan nga bumutung hin oksiheno para ibanan hin protono ngan ikadtu ha puthau, an oksiheno nga kulang protono makuha hin protono ha puthau nga may maluya an pag-kaurusa han protono.
An nigatibu nga electrono nabalik ngadtu ha magnit diritsu ha guti nga lidung nga magnit diritsu liwat ha hinungdan han pagbirik han guti nga lidung para ibalik liwat an pusitibu nga electrono, ini in nahihinabu tungud kay na-balanse an atun kalibutan.
Dirikta nga Sulug (Direct Current) DC[igliwat | edit source]
Tungud han kuryinti nga magnit na sudlan an Carbun (C) hin subra nga electrono pusitibu. An matiryalis nga de-bateriya ansya in guin dadalaganan han pusitibu nga electrono nagana an matiryalis tungud han pagbalyu estadu han electrono ngadtu nigatibu. Diritsu ini nga nigatibu nga electrono ha bateriya. An subra nga pusitibu nga electrono in mahimu na ngani nigatibu ini an guinsisiring nga "Discharge"/"Low Batt".
An kuryinti nga magnit nagana pina-agi han pag dalagan han electrono ngadtu balyu estadu nigatibu, ini nga pagbalyu hin estadu an hinungdan nga bumutung hin oksiheno para ibanan hin protono ngan ikadtu ha puthau, an oksiheno nga kulang protono makuha hin protono ha puthau nga may maluya an pag-kaurusa han protono.
Kun marubat an discharge nga bateriya an nigatibu nga electrono nabalanse pina-agi han Osmosahi.
Kontributur:
Engr. Annabelle Abad Butalid
Lic. No. 002875
Timbang[igliwat | edit source]
Unum (6) ka bug-os nga lukon, usa ka dangaw han taga-isla han tikli an kadausa nga lukon. Natimbang lima ka gatus ka gramos, tungga (1/2) han usa ka kilogramo.
An lima ka gatus gramos in ma-bug-at u [[ma-gaan ada ha tawo.
Klase han Bato[igliwat | edit source]
1. Tipaka
2. Bantilis
3. Palanas
4. Mombon
Klase han Tona[igliwat | edit source]
1. Galut
2. Lapak
3. Mombon
Parti han Tanum[igliwat | edit source]
1. Ugat
2. Puno
3. Sanga
4. Dahon
5. Bunga
6. Bukad
Klase han Hayop[igliwat | edit source]
1. Mamalya
2. Reptalya
Klase han Isda[igliwat | edit source]
Ngaran han Tubig nga nabawbaw ha baras/bato/tona[igliwat | edit source]
1. Lawa u Hinonangan
2. Dagat
3. Lawud
4. Salug
5. Sapa
6. Kumunoy
Klase han Bukid[igliwat | edit source]
1. Mukidbukid (Iningles:Hill)
2. Bukid (Iningles:Mountain)
3. Plateau
4. Bángin (Iningles:Cliff)
5. Bulkan (Iningles:Volcano)
6. Canyon
srd_Latn war_Latn war_Latn ceb_Latn war_Latn war_Latn ltg_Latn pag_Latn ast_Latn jav_Latn war_Latn war_Latn nno_Latn war_Latn war_Latn war_Latn war_Latn war_Latn war_Latn war_Latn war_Latn war_Latn war_Latn war_Latn war_Latn hne_Deva hne_Deva war_Latn scn_Latn war_Latn war_Latn war_Latn war_Latn war_Latn war_Latn war_Latn war_Latn war_Latn ceb_Latn war_Latn war_Latn war_Latn eng_Latn war_Latn war_Latn war_Latn mlt_Latn ban_Latn cat_Latn jav_Latn war_Latn war_Latn war_Latn war_Latn war_Latn lit_Latn lin_Latn war_Latn lit_Latn min_Latn lin_Latn nno_Latn tgl_Latn hrv_Latn umb_Latn tgl_Latn ban_Latn war_Latn war_Latn tgl_Latn tur_Latn war_Latn war_Latn tso_Latn ceb_Latn jav_Latn ilo_Latn ayr_Latn fij_Latn war_Latn ceb_Latn ceb_Latn ltz_Latn ceb_Latn war_Latn ban_Latn