Portugal
An Portugal (Pinortuges: [puɾtuˈɣaɫ]), nga ha opisyal nga pagtáwag Repúblika Portugesa (Pinortuges: República Portuguesa [ʁɛ'puBlikɐ puɾtu'ɣezɐ]),[tigaman 1] usá nga soberano nga estado nga nahamutáng ha Península nga Ibérico ha habagatan nga Europa. Amo ini gikatundani nga nasod han kontinente nga Europa, nga ginsapitan ha katundan ngan salatan han Kalawdan Atlantico ngan ha amihan ngan sinirangan han Espanya. An teritoryo hiní naglalakip gihapon han Atlantico nga mga kapurupod'an han Azores ngan Madeira, an ngaduhá mga autónomo nga rehiyon nga mayda ira kalugaringon nga mga gobyerno nga rehiyonal. Ha 1.7 ka ribo nga km2, an Exclusibo nga Ekonomiko nga Zona hiní amo an ika-3 nga gidako-i han Unyon Europeo ngan an ika-11 nga gidako-i han kalibotan.[5]
An Portugal amo an gimaihai nga estado ha Ibérico nga Peninsula ngan usá han mga gimaiha-i nga mga nasod-estado nga Europeo, nga diin an teritoryo hiní sunodsunod ngan padayon nga gin-uukyan, ginsusulong ngan gin-aawayan tikang han prehistorico nga mga panahon. An mga Pre-Celt, mga Celt, mga Carthagohanon ngan mga Romano ginsundan han mga pagsulong han mga Visigodos ngan Suebi nga mga Germanico nga mga katawhan. An Portugal na-estableser nga nasod dida han katapos han Kristiano nga Reconquista patok han mga Muslim mga Moro nagsalakay han Iberico nga Peninsula han 711 AD. Katapos han Pag-awayan han São Mamede, nga diin an mga Portuges nga puwersa nga pinamunuan ni Afonso Henriques nanlupig hin mga puwersa nga pinamunuan han iya iroy, nga hi Teresa han Portugal, an Kondado han Portugal nag-apirma han pagkasoberano hiní ngan hi Afonso Henriques nag-estilo han iya kalugaringon nga Prinsipe han Portugal. Ginproklamar hiyá ha urhe nga Hadì han Portugal ha Pag-awayan ha Ourique han 1139 ngan ginkilala hiyá han mga higrani nga mga ginhadi-an han 1143.[6]
Han mga ika-15 ngan ika-16 nga mga gatostuig, nagtukod an Portugal han syahan nga global nga imperyo, nga diin nahimo ini nga usá han mga gahom ha ekonomiko, polítika ngan militar.[7][8][9] Ha hini nga panahon, nga yana nga adlaw tinatawag nga Edad hin Descrubimiento, mga explorador nga Portuges nag-pioneer hin pag-explorar ha kadagatan, labi na han real nga patronahe ni Prinsipe Henrique nga Nabigante ngan Hadi Juan II, upod hin mga kilalado nga mga paglayag sugad han kan Bartolomeu Dias paglayag lahos han Kabo han Maupay nga Paglaom (1488), an descubrimiento ni Vasco da Gama ha dagat nga ruta ngadto ha India (1497–98) ngan han Europeo nga pagkadiskubre han Brasil (1500). Gin-monolopolisar han Portugal an komersyo hin panakot hiní nga panahon, ngan naghaluag an imperyo hin mga kampanya militar ha Asya. Kundi, mga panhinabo sugad han kaguba han Lisboa hin linog han 1755, an ka-okupar han nasod dida han mga Gera Napoleonico, ngan an paglugarking han Brasil (1822), dinmangat han Portugal nga naluya tikang hin gera ngan naibanan hin gahom ha kalibutan.[10]
Katapos han pagtanggal an monarkiya didâ han 1910 nga rebolusyon, gintukod an demokratiko kundi masamok nga Syahan nga Republika Portugesa, nga ha urhe nasaliwanan han Estado Novo nga rehimen nga autoritaryano nga kanan-tuo. Nahibalik an demokrasya katapos han Rebolusyon han mga Cravo han 1974, nga naghumán han Portuges nga Gera Kolonyal. Waray la mag-iha, ginhatagan in paglugaríng an haros tanan nga teritoryo hiní ha langyaw. An paghatag han Macau ngadto han Tsina han 1999 amo an tigaman han kataposan han gima-iha-i nga imperyo kolonyal.[11] Nagbilin an Portugal hin halarom nga impluwensya ha kultura ngan arkitektura ha kalibotan, an bilin hin labaw 250 ka ribo nga nayakan hin Pinortuges, ngan damo nga mga creole nga nahibase ha Pinortuges. Api iní han Nasyones Unidas ngan han Unyon Europeo. An Portugal usá gihapon han mga api nga nagtukod han NATO, han eurozone, han OECD, ngan han Komunidad hin mga Nasod han Pinortuges nga Yinaknan.
An Portugal usá ng nagdukwag nga nasod nga mayda hataas-hin-income nga abansado nga ekonomiya, usá nga nagdukag nga merkado, ngan higtaas nga mga standard hin panginabuhi.[12][13][14] Ginranggo iní hin hitaas ha environmental performance (ika-7), ha LGBTI nga mga katungdanan (ika-6 ha Europa),[15] ha pagkagawasnon hin prensa (ika-18), ha progreso hin sosyudad (ika-20) ngan ha prosperidad (ika-25), ngan mayda iní usá han mga gimaupayi nga network hin karsada ha kalibotan.[16] Upod han pagkamadig-on ha politika ngan hagmubo nga sukod hin krimen, ginranggo ini nga amo an pinakamurayaw nga nasod han EU ngan an ika-3 ha kalibotan.[17] Dugang pa, ginkilala iní nga usá han mga napulo-kag-limá nga sustainable nga mga estado,[18] nga nagmamantener hin unitaryo nga semi-presidentehanon nga republika. An Portugal nagraranggo labaw han OECD nga promedyo ha Matematika, Siyensya, ngan Pagbasa, kay amo ini an nasod nga mayda naipapahayag nga positibo nga ebolusyon han tanan nga mga study han PISA.[19] Bisan man kun ha kaagi usá iní nga Katoliko-nga-mayoriya nga nasod, han mga naglabay pa la nga mga dekada, nagbag-o an Portugal ngadto hin secular nga estado nga mayda usá han mga hagtaas nga ihap hin moral nga kagawasan han kalibotan. Amo ini an syahan nga nasod nga nag-abolir han pagpriso hin panginabuhi[20] ngan usá han mga gisayohi nga nag-abolir han sirot hin kamatayon. Mga buruhaton sugad hin aborto, parehos-nga-sexo nga pag-asawa ngan pag-adopt hin bata, ginbuligan-ha-mediko nga pag-inseminar para hin mga nag-uusá nga kababayinán ngan lesbyano nga mga magpadis,[21] ngan altruistic nga surrogacy[22] ginpanlegalisar. Han 2001, an Portugal amo an nagin syahan nga nasod ha kalibotan nga nagtanggal hin pagigin krimen an pagkaada ngan pagkonsumo han tanan nga mga ilegal nga droga, nga naghatag hin atensyon ha pagtambal ngan pag-iban hin pagkadaot, nga mayda dagko nga mga naabtan ha publiko nga salud.[23]
Etimolohiya[igliwat | Igliwat an wikitext]
An Cale, nga yanâ amo an syudad han Vila Nova de Gaia, daan na kilalado nga Portucale tikang han panahon han mga Godo ngan han mga Suevo.[24] Han gatostuig V, didâ han pagsulong han mga Suevo, hi Idácio de Chaves nagsurat na nga daan mahitungod han lugar nga tinatawag nga Portucale, nga diin kinmalagiw hi Requiario, bisan pa man, han hadto nga takna, an ngaran tubtob la han kamolupyohan o poblasyon ha kahagrani han Porto (Oporto):
Diri anay tubtub han gatostuig IX nga an pagtawag nga portucalense ngan an mga ginkuhaan tikang hiní nga magtitikang nga an ngaran gamiton para pagtawag han teritoryo han yanâ nga amihan han Portugal nga nagdangat upod han kahimo han Condado Portucalense.
Hin usá nga sinurat han tuig 841, nahamutang an syahan nga pagmensyonar han lalawigan nga "portucalense". Ginpirmahan ini ni Alfonso II han Asturias ha pagpahaluag han yakan-balaod o hurisdiksyon pansingbahan han obispo han Lugo ngan nagsiring:
An Condado Portucalense o kondado han Portugal nagpabilin nga lakip nga kabahin han mga ginhadian han Asturias, Galicia o León tubtub han 1139 nga diin hi Alfonso I han Portugal nagpasamwak han iya kalugaringon nga hadi ngan nagbag-o an kondado ngadto han Kahadian o Ginhadian han Portugal. An mga tiarabot nga mga gatos tuig, an ginhadian magpapahilawig hin teritoryo tubtob ha salatan han mga tuna han kahadto nga Lusitania.
Bisan pa man, mayda mga mag-aaram o mga estudioso nga nasiring nga an ngaran nga "Portugal" nagtikang han "Portogatelo", usá nga ngaran nga ginhatag hin hepe nga tikang ha Gresya nga tinatawag nga Catelo nga naglugsong ngan nagtukod harani han yanâ nga syudad han Oporto.[27] An syahan nga paggamit han ngaran nga Portugal dida hin elemento hin ugat heraldika nga dida hin usa nga surat hin paghatag tikang han singbahan han São Bartolomeu de Campelo kan Alfonso I han Portugal han 1129.[28]
Administratiba nga pagbahinbahin[igliwat | Igliwat an wikitext]
An prinsipal nga administratiba nga pagbahinbahin han Portugal amo in 18 nga mga distrito ha kontinente ngan duha nga mga autonoma nga rehiyon han Azores ngan Madeira, ngan ini liwat ginbahin ngadto hin 308 nga mga munisipyo (concelho) ngan 4,257 nga parokya (freguesia).[29] An mga distrito nagpapabilin nga amo an pinaka-importante nga pagbahinbahin han nasod, nga ginagamit nga base para hin damo nga mga gamit ha administrasyon sugad ha mga elektoral nga mga distrito.
An mga distrito ighihinay-hinay nga sasaliwanan hin mga rehiyon nga amo iton magigin bag-o nga administratibo nga pagbahin-bahin han Portugal.
Ugsa han 1976, an duha nga kapuropod-an ha Atlantico mga lakip liwat han heneral nga estruktura hin mga distrito portuges nga mayda la pagka-iba nga estruktura administratiba nga nahabutang dida han Estatuto han Mga Distrito Autonomo han Saragpit nga Mga Puro (Estatuto dos Distritos Autónomos das Ilhas Adjacentes),[30] nga naghatag han mga Junta General (Juntas Gerais) hin kalugaringon nga mga gahom. Mayda tulo nga distrito autonomo han Azores ngan ha Madeira:
- Azores — an Distrito han Angra do Heroísmo, an Distrito han Horta ngan an Distrito han Ponta Delgada.
- Madeira — an Distrito han Funchal.
Katapos han 1976, an Azores ngan an Madeira nagkaada hin mga Estatuto hin Autonoma nga Rehiyon, nga nagwara han pagbahinbahin hin mga distrito, ngan nagkaada hin estatudo politiko-administratibo ngan mga organo hin kalugaringon nga kagamhanan o gobyernos.[31] An yana nga pagbahinbahin ha administratiba nahabutang han tabula ha ubos.
Mga tigaman[igliwat | Igliwat an wikitext]
- ↑ Ha ginkilala nga mga yinaknan han Portugal:
- Minirandes: República Pertuesa
Mga kasarigan[igliwat | Igliwat an wikitext]
- Mga pabaro
- ↑ "Statistics Portugal". Ine.pt. Ginkuhà 2 Agosto 2017.
- ↑ 2.0 2.1 2.2 2.3 "Portugal". International Monetary Fund. Ginkuhà 2009-10-01.
- ↑ "2016 Human Development Report". United Nations Development Programme. 2016. Ginkuhà 25 Marso 2017.
- ↑ The Euromosaic study, Mirandese in Portugal Archived 2007-03-13 at the Wayback Machine., europa.eu – European Commission website. Ginkuha Enero 2007.
- ↑ Francisco, Susete (14 Agosto 2017). "Portugal tenta duplicar território marítimo (ha Pinortuges)". Diário de Notícias. Ginkuhà 7 Disyembre 2017.
- ↑ Brian Jenkins, Spyros A. Sofos, Nation and identity in contemporary Europe, p. 145, Routledge, 1996, ISBN 0-415-12313-5
- ↑ Melvin Eugene Page, Penny M. Sonnenburg, p. 481
- ↑ "First global empire" (ha Ininggles). Guinnessworldrecords.com. Ginkuhà 18 Abril 2014.CS1 maint: unrecognized language (link)
- ↑ "What was the Portuguese Empire?" (ha Ininggles). Empires.findthedata.org. Ginhipos tikang han orihinal han 2 Pebrero 2014. Ginkuhà 18 Abril 2014. Cite uses deprecated parameter
|deadurl=(help)CS1 maint: unrecognized language (link)
- ↑ "The World Factbook". cia.gov. Ginhipos tikang han orihinal han 2020-05-19. Ginkuhà 14 Septyembre 2015.
- ↑ "ASIANOW – Macau's handover to China ends Portuguese era – December 17, 1999". cnn.com (ha Ininggles). Ginkuhà 14 Septyembre 2015.CS1 maint: unrecognized language (link)
- ↑ "Wayback Machine" (PDF) (ha Ininggles). 8 Abril 2014. Archived from the original on 2014-04-08. Ginkuhà 2018-01-15.CS1 maint: unrecognized language (link) CS1 maint: unfit url (link)
- ↑ "SOCIAL PROGRESS INDEX 2015 : EXECUTIVE SUMMARY" (PDF). 2.deloitte.com (ha Ininggles). Ginkuhà 2 Agosto 2017.CS1 maint: unrecognized language (link)
- ↑ "Quality of Life Index by Country 2017 Mid-Year". Numbeo.com (ha Ininggle). Ginkuhà 2 Agosto 2017.CS1 maint: unrecognized language (link)
- ↑ "Country Ranking | Rainbow Europe". rainbow-europe.org (ha Ininggles). Ginkuhà 7 Disyembre 2017.CS1 maint: unrecognized language (link)
- ↑ "Portugal tem a segunda melhor rede rodoviária do mundo" (ha Portuguese). Ginkuhà 7 Disyembre 2017.
- ↑ Humanity, Vision of. "Global Peace Index – Vision of Humanity". Vision of Humanity (ha English). Ginkuhà 7 Disyembre 2017.
- ↑ "Fragile States Index 2017" (ha Ininggles). Fund for Peace. Ginkuhà 14 Mayo 2017.CS1 maint: unrecognized language (link)
- ↑ Carriço, Marlene. "PISA. Alunos portugueses acima da média da OCDE pela primeira vez em 15 anos". Observador (ha Portuguese). Ginkuhà 7 Disyembre 2017.
- ↑ "Project". www.lifeimprisonment.eu (ha Italian). Ginkuhà 7 Disyembre 2017.
- ↑ "Mulheres sozinhas já engravidam em Portugal". Jornal Expresso (ha Portuguese). Ginhipos tikang han orihinal han 2017-12-07. Ginkuhà 7 Disyembre 2017.
- ↑ Group, Global Media (14 Nobyembre 2017). "Ordem Dos Médicos - Avó vai gerar o neto. Aprovado pedido de gestação de substituição". DN (ha Portuguese). Ginkuhà 7 Disyembre 2017.
- ↑ Ferreira, Susana (5 Disyembre 2017). "Portugal's radical drugs policy is working. Why hasn't the world copied it?". The Guardian (ha English). ISSN 0261-3077. Ginkuhà 7 Disyembre 2017.
- ↑ Sousa, Manuel; Reyes Real de Portugal; Familia Real Portuguesa Mem Martins, año 2000, página 23. (ha Pinortuges)
- ↑ «Crónica de Idácio de Chaves» (en latín). Archivado desde el original, el 19 de diciembre de 2011.
- ↑ Sousa, Manuel; Reis e Rainhas de Portugal; editora SporPress; Mem Martins, año 2000; página 24.
- ↑ (in Kinatsila) Europa Portuguesa. I. p. 104.
- ↑ Sousa, Manuel (2000) (in Pinortuges). Reis e Rainhas de Portugal. Mem Martins: SporPress. p. 24. ISBN 972-97256-9-1.
- ↑ "Portugal no Veraki". Ginhipos tikang han orihinal han 2007-11-28. Ginkuhà 7 han Oktubre han 2008. Check date values in:
|accessdate=(help)
- ↑ Decreto-Lei n.º 36453, han 4 han Agosto han 1947
- ↑ Artigo 6.º, parágrafo 2, da Constituição da República Portuguesa.
- ↑ "Distritos de Portugal". Ginkuhà 6 han Oktubre han 2008. Check date values in:
|accessdate=(help)
- Mga pagkukuhaan
- Bliss, Christopher; Macedo, Jorge Braga de (1990). Unity with Diversity in the European Economy: the Community's Southern Frontier. London, England: Centre for Economic Policy Research. ISBN 978-0-521-39520-5. https://archive.org/details/unitywithdiversi0000unse.
- Juang, Richard M.; Morrissette, Noelle Anne (2008). Africa and the Americas: Culture, Politics, and History: A Multidisciplinary Encyclopedia. 2. ISBN 978-1-85109-441-7.
- Page, Melvin Eugene; Sonnenburg, Penny M. (2003). Colonialism: An International, Social, Cultural, and Political Encyclopedia. 2. ISBN 978-1-57607-335-3.
- Brockey, Liam Matthew (2008). Portuguese Colonial Cities in the Early Modern World. ISBN 978-0-7546-6313-3.
- Ribeiro, Ângelo; José Hermano (2004) (in Pinortuges). História de Portugal I — A Formação do Território. QuidNovi. ISBN 989-554-106-6.
- Ribeiro, Ângelo; Saraiva, José Hermano (2004) (in Pinortuges). História de Portugal II — A Afirmação do País. QuidNovi. ISBN 989-554-107-4.
- de Macedo, Newton; Saraiva, José Hermano (2004) (in Pinortuges). História de Portugal III — A Epopeia dos Descobrimentos. QuidNovi. ISBN 989-554-108-2.
- de Macedo, Newton; Saraiva, José Hermano (2004) (in Pinortuges). História de Portugal IV — Glória e Declínio do Império. QuidNovi. ISBN 989-554-109-0.
- de Macedo, Newton; Saraiva, José Hermano (2004) (in Pinortuges). História de Portugal V — A Restauração da Indepêndencia. QuidNovi. ISBN 989-554-110-4.
- Saraiva, José Hermano (2004) (in Pinortuges). História de Portugal X — A Terceira República. QuidNovi. ISBN 989-554-115-5.
- Loução, Paulo Alexandre (2000) (in Pinortuges). Portugal, Terra de Mistérios (3rd ed.). Ésquilo. ISBN 972-8605-04-8.
- Muñoz, Mauricio Pasto (2003) (in Pinortuges). Viriato, A Luta pela Liberdade (3rd ed.). Ésquilo. ISBN 972-8605-23-4.
- Grande Enciclopédia Universal. Durclub. 2004.
- (in Pinortuges) Constituição da República Portuguesa (VI Revisão Constitucional ed.). 2004.
Mga sumpay ha gawas[igliwat | Igliwat an wikitext]
- News about Portugal from the Portuguese American Journal
- Portugal nga entrada ha The World Factbook
- Portugal Archived 2008-07-27 at the Wayback Machine. at UCB Libraries GovPubs
- Portugal ngada ha Open Directory Project
- Portugal profile from the BBC News
- National English language newspaper
- Wikimedia Atlas han Portugal
- Datos Heyograpiko nga may pagkahisumpay han Portugal ha OpenStreetMap
- National Wine Website
- Portuguese Pamphlets Collection From the Rare Book and Special Collections Division at the Library of Congress
- Gobyerno
- Opisyal nga websayt han Kagamhanan Portuges (Ininggles) / (Pinortuges)
- Opisyal nga websayt han Parlamento
- Komersyo
- Biyahe
- Mga barasahon nga mayda Pinortuges-nga pinulongan nga sinurat
- Webarchive template wayback links
- CS1 maint: unrecognized language
- CS1 errors: deprecated parameters
- CS1 maint: unfit url
- CS1 Portuguese-language sources (pt)
- CS1 English-language sources (en)
- CS1 Italian-language sources (it)
- CS1 errors: dates
- Pages using infobox country with unknown parameters
- Portugal
- Nasod
por_Latn war_Latn war_Latn war_Latn war_Latn war_Latn war_Latn war_Latn war_Latn war_Latn war_Latn war_Latn war_Latn war_Latn war_Latn war_Latn war_Latn war_Latn war_Latn war_Latn war_Latn por_Latn war_Latn war_Latn glg_Latn eng_Latn eng_Latn eng_Latn por_Latn eng_Latn zho_Hans eng_Latn war_Latn eng_Latn war_Latn eng_Latn eng_Latn eng_Latn eng_Latn eng_Latn por_Latn eng_Latn eng_Latn por_Latn eng_Latn war_Latn por_Latn eng_Latn grn_Latn spa_Latn por_Latn lmo_Latn por_Latn war_Latn eng_Latn glg_Latn por_Latn war_Latn eng_Latn war_Latn eng_Latn eng_Latn eng_Latn eng_Latn por_Latn por_Latn por_Latn lim_Latn por_Latn por_Latn por_Latn por_Latn glg_Latn por_Latn war_Latn eng_Latn war_Latn eng_Latn ibo_Latn eng_Latn eng_Latn lim_Latn war_Latn eng_Latn eng_Latn war_Latn war_Latn war_Latn war_Latn ceb_Latn war_Latn nld_Latn eng_Latn eng_Latn scn_Latn eng_Latn eng_Latn eng_Latn cat_Latn eng_Latn por_Latn ceb_Latn