Telling Tales in Waray (2)
Posted SaturdayDecember1110on:
- In: short story
- 1 Comment
An Pasyon ni Anna
“Ma, kitaa na gud an ginbuhat ni Mano han akon munyeka!” naghihikatuok nga siring ni Isa ngan ginpakita an iya mulayan nga napugotan han ulo. “Iya ini gin aagaw ha akon kay maraksot kuno.”
“Aber daw.” Ngan ginkuha ko an morena nga munyeka nga miyembro han barkada ni Barbie Doll. “Sigi, ayaw na pagtuok kay aaydon ko ini niyan. Kuhaa na la hi Barbie ngan say pakimulayi. Iton hi Kurt pagbubusaan ko. Maaagum iton hiya hin kulitog.”
Namahid hi Isa han iya luha ngan nakatawa katapos dinalagan para magmulay kan Barbie.
Ginpadukot ko an abaga ngan akon ginsulod pagbalik an li-og han munyeka. Katima gin patindog ko didto han tokador para magmara an padukot. Gin kinita ko ini, ngan kalit la nga may binalik ha akon hunahuna kay magkapareho an hitsura han munyeka hadton amon anay kasapit hin balay nga hi Anna.
Maiha ko na adto hiya hinkalimtan kay kaupod hiya han mga panhitabo nga diri maupay pagbalikbalikan bisan la ha panhunahuna. Pero yana nga haros upat na ka decada an naglabay, an akon panan-aw hadto nga hitabo kanan eduran na ngan mas halarum na an pag intiende han mga serkumstansya nga nagdara hin sugad hadto nga hinatnan.
An mga eksena nga nakikita ko ha panhunahuna bagan telenovela na mas klaro pa kay kaupod ako han istorya. Binalik an mga talagudti nga detalye han mga panhitabo nga hinkit-an, hin batian ngan gin abat ko hadto. Akon ini yana ginsumpaysumpay para matagan ko hin kabug-osan an istorya ni Anna.
Una ko nga nakikilala hi Anna hadton halaba nga huraw han decada saysienta. Gindara hiya han iya asawa nga hi Man Jess ngada han balay han iya magurang nga may talyer nga paaraydan hin mga dyip ngan auto. Ini nga balay, dos andanas nga himo hin kahoy ngan inatupan hin pawod. Gin tunga-tunga ini para han pamilya han upat nga magburogto, usa na hi Man Jess. An ira gin uukyan nakikita tikang han bintana han am sala. Waray kodal nga naghahawa han am balay kundi upat la ka-metro nga tuna. Pati huringhuring tikang ha ira, mababatian mo. Usahay, maka-uurit an aringasa tikang didto han balay – may nagtutuok nga mga kabataan, may dagko nga karutatawa ngan himangraw, may irigyakay pa danay. Naguru-grabe pa kun nagkakahubog hira kay may aragwayay pa nga upod. Kung diri mo babalihon adto, maupay man gihapon hira nga kaharani. Labi na hi Anna nga makisangkayon.
Morena an panit niya pero klaro an iya pagka maanyag kay mas maitom pa han katutnga han kagab-ihon an iya halaba nga buhok nga abot ha iya hawak. Ini an nagkwakwadro han iya mahusay nga nawong. An iya mga mata haglarum nga gin kukurtinahan hin madakmol nga pirok. An iya im-im di na kinahanglan lipstikan kay kolor rosas nga daan ngan kun nahiyom o natawa, an iya mga ngipon bagan mga perlas. Guti-ay hiya nga pagkababaye pero maupay an porma han iya lawas. Kun nag uopod hira ni Man Jess nga baga hin higante sapit niya, damo an napapausa kay ano nagkaasawa hira.
Dako nga tawo hi Man Jess– hataas ngan maskulado. Diri maraksot pero di liwat guwapo. An iya kurong nga buhok pinahilaba abot ha iya abaga ngan ginhihigtan hin lastiko. Usa ka wrestler an imo hinunumduman kon nakikit-an hiya. Damo an iya trabaho. Nabulig hiya ha talyer ngan kun Domingo, sentenciador ha bulangan. Maaram liwat hiya maghilot han napipi-angan.
May bubon didto han harani han amon kodal ha atbang han balay. An am mga kaharani didto naalog hin tubig para gamiton paglaba ngan paglimpyo. An ira irimnon ngan gamit pagluto gin aalog nira ha amon gripo. Usahay hi Anna an nakadto ha amon pag-alog. Pero dida kami nagkasangkay ha may bubon kung diin hiya nanlalaba. Desi-otso anyos pa la hiya ngan ako mag-oonse anyos.
Pagtitikang pa la han bakasyon ha eskwelahan ngan trabaho ko an pamunyag ha mga tanom ni Mama. Gin bubuligan ako ni Anna mag-alog didto han bubon nga napulo kadupa an kahilarum. Pirmi kami nagkaka-istorya sanglit damo an akon nabaruan tungod han iya kinabuhi, sugad han pakaasawa niya kan Man Jess han desi-sais anyos pa la hiya.
Hiya an pinakamahusay didto han ira baryo. Damo an nangungunsoylo ha iya, an iba mga magurang hin duro ha iya nga maupay an mga pangnginabuhi. Kun may karisyohan ha baryo, labi na kun surusaragyaw, hiya an duroulon han mga kalalakin-an. Diri niya sineseryoso an ira atensyon kay mayda hiya mga inop ngan ambisyon nga makatapos pag eskwela ngan maka-agi hin turotuhay nga kahimtang. Pero usa kagab-i, han tipauli hiya tikang hin saragyaw ha plasa, ginsundan hiya ni Man Jess ngan gindara ngadto han mga kakahoyan harani han salog nga waray tawo kun gab-i. Didto gintamas-tamasan an iya pagkababaye.
Kinabuwasan, namalaye dayon an mga kag-anak ni Man Jess. Waray na hiya nahimo kay nabadlisan na an iya dungog nga di na hiya kakarawton han iya mga kag-anak. Dali-dali hira ikinasal nga siring pa niya, bisan hiya may pagbasol, iya na la ini ginkinimkim kay an iya asawa duro gud an gugma ha iya..
Bisan kami nga ira kaharani, amon ini hinkikit-an. Kung agahay, mamamat-an namon hiya nga nagkikinagod hin lubi para iharaplos ni Anna han iya buhok. Amo nga maupay pagkinitaon ini kay mahamis ngan nag-uuroinggat kong naiigo han sidlit han adlaw. Hi Man Jess pa gud an damon an buhat ha ira. Pinaura niya hi Anna nga bagan prinsesa an iya pagtratar.
An pangita niya kada adlaw eksakto la han ira panggastos. May plano hira kumadto ha Manila para mangita hin trabaho nga durodako an sweldo, sanglit hi Anna nagtinda hin mani, kendi ngan sigarilyo didto ha paradahan han mga bus nga harani ha pantalan. Kada adlaw labot la kon Domingo, nalakat hiya katima paningodto para mamaligya. Hi Man Jess naman nagikan han aga para ha bulangan. Siniswerte ngani hiya, may bibit nga bihag nga sunoy nga ginhahatokan para han panihapon.
Domingo de Ramos na hadto ngan mapaso hin duro hat nga adlaw. Hi Mama ngan ako nanlingod didto han amon pergola nga gin pakanapan hin yellow bells na kusog an pamukad. Presko didto labi na kay damo an ka-akasyahan ha atbang han am balay. May dara kami nga barasahon – hi Mama, an peryodiko ngan ako libro ni Louisa May Alcott nga Little Women. Waray ka iha, hi Mana Pura nga bugto ni Man Jess inagi tikang ha tindahan.
“Oy, hapit anay didi,” tinawag hiya ni Mama. “Pag-istorya anay kita.”
“Ka presko gud dinhi ha iyo. Puyde pa dinhi kumaturog.” siring niya.
“Balitaw, ambot gud inin aton panahon – kun mag sesemana santa na, nagpaparaso gud hin duro.” baton ni Mama. “Magtitikang kamo niyan han Pasyon ano?”
“Ay! Oo. Bangin karuyag nimo sumabat. Pakadi la niyan nga gab-i. Hi Anna it makanta hin damo nga parte.”
Kasisiring pa la ini niya han pag-agi ni Anna. Naghuhulat hiya hin dyip didto ha atbang. Namostora hiya nga baga hin tikado hin katitirok.
Siring ni Mana Pura, “Tikain ka Iday nga mahusay ka man hin duro yana?”
Binaton hiya, “Gin imbitar ako ni Lily. Birthday niya yana.”
Han nakasakay na hiya, siniring dayon hi Mana Pura, “Hala, masisina gud hi Jess kun umabot niyan nga waray pa hiya.”
“Kay ano?” pakiana ni Mama, dayon siplat ha akon kay bangin ako magpinamati han ira istorya.
“Agi, Mana. Usahay nakakaduda iton nga pagbinaligya niya hin mani. Nakakabati kami hin huringhuring nga pati an iya mani-mani opod na hit baligya. Nahadlok gud kami kun makaabot ini nga tsimis kan Jess.”
“Amo ba?” siniplatan na liwat ako niya ngan ginpadayon an ira istorya hin mahinay ngan boses.
Nag inarte ako nga diri namamati, nga bug-os gud an ak atensyon didto han libro. Hadto nga mga panahon, ang mga kabataan diri gud pinapasabat han iri-istorya han mga magurang. Pero bisan pa man, diri ko gihap hira puyde sumatan kay nagsaad ako kan Anna nga waray iba nga makakasabot kun ano an tinuod niya nga ginbubuhat.
Mayda mga panahon nga kami ni Anna nag-iistorya dinhi ha pergola. Iya ako ginsumatan kun diin hiya nakadto kada kulop nga an pagkasabot han iba namamaligya la hiya ni sigarilyo ngan mani ha paradahan. May nakilala hiya nga pintor nga nagkuha ha iya pagmodelo. Waray hiya makakagsumat hin iba, labi na kay usahay gin drawdrawing hiya nga hubo. Damo gud an maalsa han ira kiray kon mahibaro. Hi Man Jess, diri gud liwat masugot. Pero siring niya, para man ini ha ‘art’, labot pa dako an iya kita. Mas madali hira makakatipig hin kwarta nga pamasahe tikadto ha Manila. Naiintiendihan ko hiya, kay damo na nga art books an akon himbasahan ngan nakakita na ako hin mga art exhibits na may mga hubo.
Sanglit han ginpipinamatian ko an uroistorya nira Mama, nakakasiring la ako – kun maaram la kamo han kamatooran, diri gud niyo paglilinibakon hin sugad hito hi Anna.
Waray ka iha, inuli hi Man Jess, bitbit an manok nga naturo pa an dugo didto han li-og nga waray na ulo. Natima an iriistorya nira Mama ngan hi Mana Pura inuli ha hira.
Hadto nga gab-i nagtikang an Pasyon – an kinatuig nga ritual han pagkanta han kaagi ni Hesus Kristo bag-o hiya gin raysang ha crus. Napulo na ka tuig nga akon ini hinbabati-an ngan haros memoryado ko na. Masumo la usahay pagpinamation kay an tuno nagbabalikbalik la. Pero hat nga gab-i – makaruruyag dunggon kay may melodya an boses ni Anna.
Kinabuwasan, nabatian ko an pagkinagod han lubi ni Man Jess. Bagan damo nga lubi an ginkinagod kay naoroiha hiya nahuman. Diri la ngay-an para han buhok ni Anna an ginkagod. Ighirimo liwat niya hin lana para han iya panhilot. Surundanon han mga parahilot nga mangnguha hin mga tanum nga nakakabulong didto ha kagurangan kun Biernes Santo. Ira ini gin lalaso kahuman pinupokpok para sagolan hin lana ngan mahihimo nga banyos o panhaplos.
Han maniningodto na kami, nabatian namon an mga boses nga nag aargumento. Diri na karuyag ni Man Jess nga magbaligya pa an iya asawa kay semana santa na. Hi Anna liwat, nangungusog la nga kanugon gihapon an adlaw kay damo an pasahero ha estasyonan nga nangunguli ha mga kabungtohan. Sinugot hi Man Jess gihapon han pagsaad ni Anna nga abot la hit Miyerkoles Santo an iya pamaligya. Pagkagab-i hiya la gihapon an kinananta han Pasyon.
Han kulop han Miyerkules Santo, nagkadungan kami ni Anna paggawas han am mga balay. Naghulat hiya hin dyip ngan ako kinadto ha tindahan. Damo an mga estambay didto nga nagtitikang na hin irignom. Sige an ira ngisi-ngisi ngan han nakasakay na hi Anna, akon hinbatian an ira uroistorya.
“Probida ano – Miyerkules Santo nga Miyerkoles Santo, nagnenegosyo la gihap hi Magdalena!” siring han usa.
“Di pa man puyde yana kumaon hin karne.” dugang han lain nga estambay.
Binaton liwat an usa pa, “Bangin seafood it iya kakaonon!”
Kahuman, nagkatatawa hira.
Ginsaway hira ni Mana Virgie nga tag-iya han tindahan. “Hoy! Kamag-aringasa niyo
nga mga erehes kamo!” ngan siniring hiya ha akon, “Pasensyahi na la hira Iday kay waray inin mga lingaw.”
Ginpalit ko an akon kinahanglan ngan inuli dayon nga nauurit han mga bastos nga estambay bisan waray ako sarabotan kun ano an karuyagsigngon han ira ginyiyinakan.
Ha ira balay, hi Man Jess nagpipinamiling hin botelya para han iya ginhimo nga lana didto han aparador nga butanganan han mga limpyo nga baso ngan pinggan. Nakit-an niya an may taklob nga lata. Iya ini inabrehan ngan na diskubrehan an madakmol nga linikid nga kuwarta. Napausa hiya kay diri sugad kadamo an magaganansya han iya asawa hin pagbinaligya hin mani. Nagpinanmorootbuot hiya ngan baga tinuboan hin pagduda. Siyempre diri niya makakarawat nga ginlilinuko hiya ni Anna pero ha iya pag asay-asay bagan possible liwat. Nagplano hiya kun ano an bubuhaton.
Kulopay na han pagbalik ni Anna. Waray gud hira magka-istorya hin halaba ni Man Jess kay nag-iinandam ini han iya butang para pag kadto ha bukid. Hi Anna liwat, nagpinanlimpyohon han balay kay mangangabot na an masabat pagbasa han pasyon.
Kinabuwasan, sayo pa hi Man Jess linakat. Ginsiring niya an asawa nga bangin Sabado pa hiya makakauli. Kahuman han duha ka oras, kinarigo ngan nagliwan hi Anna ngan linakat liwat. Waray gud hiya bisan guti-ay nga suspetsa nga ginbibinantayan hiya han asawa nga nakadto na ngay-an ha paradahan naghihinulat. Sugad han iya pirmi ginbubuhat, sinakay hiya han awto nga parakuha ha iya nga inandar dayon. Nakita ini tanan han asawa nga nakakasiguro na nga mayda lain nga binuhatan hi Anna. Waray hiya umuli hat nga gab-i.
Hadto nga gab-i han Huybes Santo, an kanta han pasyon tungod han urhi nga panihapon ni Kristo nga kaupod an iya mga apostoles nga ginhugasan niya an mga tiil. Kinanta pa ni Anna an pagharok ni Hudas kan Hesus nga nagtutdo han mga sundalo nga Romano kun hin-o an darakpon. Kahuman nagtikang na an dalan ni Hesus ngadto ha Kalbaryo.
Mapaso-pasuan an adlaw han Biernes Santo. Mamingaw an kakalsadahan kay an mga tawo namamahuway o nagpipinangngadi ha sulod han kabalayan. Tikahuman na an amon paningngodto han tigda la nga nakabati kami hin nag-aaway. Dagko an mga tingog. Danay baga hin may ginlalapatong hin kahoy nga tawo ngan dayon may nakurahab hin, “Husto na, kalooyi gad ako!”
Kahuman, dako nga boses an siniring, “Amo inin maupay hit pareho ha imo!”
An sunod namon hindunggan an baga hin mabug-at nga butang nga nahulog ha salog.
Nagmingaw hin pira ka minuto. An radio nga ginpatokar nababatian na liwat. Magtitikang na an Siete Palabras.
“Mano, Mana!” may nagtitinawag han akon Papa ngan Mama didto ha gawas. “Buligi kami, may nahitabo kan Anna.”
“Ano?” nababaraka nga nagpakiana ni Mama.
Hi Papa naman nakaabat dayon nga grabe gud an nahitabo sanglit tinawagan niya an ospital nga magpadara hin ambulansya, ngan katima an polisya. Hi Mama inupod kan Mana Pura. Han ira pagdali-dali, waray nira kamangno-i nga sinunod ako ha ira.
Nagkakatitirok an mga kabugtoan ni Man Jess didto ha gawas han sirado nga balay.
Waray hira pagpasipara pagsulod kay hadlok hira nga maghuramentado ini. Hi Man Pura nga ira pinakamagurang say an nag-abri han portahan ngan maka-ngingirhat an amon hin kit-an.
Hin Man Jess naghihinagulgol didto han katre kun diin hiya liningkod. Sigi an iya paghinapohap han buhok han ulo ni Anna nga iya ginkikinugos. An lawas han asawa nadida harani han iya tiil. An sansibar nga duguon nadidto ha iya wala. Waray nakagsaba ngan an nadudungog la amo an una nga pulong ni Hesus Kristo nga gin yayakan han padi didto han am radio.
“Pasaylo-a hira Ginoo, kay diri hira nasabot hit ira binubuhat.”
Dinalagan ako tipagawas han kuwarto ngan hapit kami ni Papa magkabunggo. Kaupod niya an taga-ambulansya nga an polis. Iya ako dayon gindara tipauli ngan nagsinuka ako pag-abot ha amon. Hadto nga gab-i waray ako mahihimutang. Akon gin kuha an usa nga madakmol nga hilapad nga sobre. Hinatag ini ni Anna hadton Huybes Santo han gab-i. Amo pa la adto an primero ko pagsabat han pangadi. Kahuman han Pasyon, iya ako ginsigngan, “O, Nina – adi in ak guti-ay nga regalo ha imo. Usa ka hinumdoman hit aton pagkasangkay.”
“Oy! Salamat… kay ano nga gintatagan mo ako hin hinumduman, tilalakat ka ba?”
Hiniyom la hiya han iya hiyom nga makuri hi kalimtan, tapos nagyakan, “Basta, imo na iton. Hiposa baya hin maupay, ha?”
Akon inabrihan an sobre hadto nga gab-i. Mayda hiya guti-ay nga surat didto – “Hinahatag ko ini ha imo, kay ikaw la it nakakaintiende ha akon. Amo la ini ang pasalamat ko ha imo.”
An iba nga mga papel didto mga drawing ha iya nga iba-iba an postura opod na adton mga waray hiya saplot ha lawas. Pirmado inin tanan han pintor nga iya ginmomodelohan. Amo ini an ginbasehan han pagpintura hin mag-upay nga ladawan. Iya liwat ini hinatag kan Anna nga hinumdoman kay nahuman na an iya trabaho hadto nga kulop. An pintor bago pa la nga nakikilala ha nasod han kamaupay magpintura.
Han ginkikinita ko inin nga mga drawing, baga hin na kokonsiensya ako. Waray gud ka papara ha ak hunahuna an pakiana nga – ano daw la kun iginsumat ko bisan la kan Mama an akon nababaroan? Bangin diri unta adto mahihitabo nga makangingirhat nga pagkamatay ni Anna.
Nagkinasakit ako hadto nga bakasyon kay diri ako nahihingaturog hin maupay. Sigi-sigi la an pagnginarat ha akon. An akon mga kag-anak nasabot nga gin ugmaran ako han akon nakit-an. Han dada-on na unta ako ha psychiatrist, akon hira gin istoryahan tungod kan Anna. Nagtikang ang ak pagkaupay han pagpahungaw ko han kamatuoran – kamatuoran nga bangin la unta amo an nakagsalbar kan Anna ha kamatayan.
Pagkahuman han bakasyon, binalhin kami hin balay nga harayo dida han am inukyan. Linabay an damo nga tuig ngan akon hinkalimtan adto nga Semana Santa kun diin hinkit-an ko an pagka animal hit tawo. Nakasiring ako ha ak kaugaringon nga maupay pa ini nga munyeka kay madali-dali la aydon – pero an tawo, kun mapugotan, di mo na maibabalik na iya kabug-osan.
Sinulod na liwat hi Isa ha kuwarto.
“Oy! Naayad mo na hiya! Maupay na la kay minimingaw na hi Barbie hit iya sangkay.”siring niya, kahuman iya ako ginkinita. “Nagtinuok ka ba Ma?’
“Ay, napulingan gad la ako. Ano pa it ngaran hit im munyeka?”
“Waray pa ini nakon bunyagi, pero hi Mano Kurt nasiring hi Black Beauty kuno ini.”
Nakatawa ako ngan ginsiring ko hiya, “Hi Anna it iya ngaran.”
“Okay. Aw, Ma – adi ngay-an an im barasahon. Gindul-ong pa la ini yana.”
Ginawas hiya dara an munyeka ngan nagtikang ako hin pali-pali han barasahon. Dinako an ak mata han sunod ko nga hinkit-an. Usa ka artikulo tungod kan Amor Seco – an famoso nga babaye nga pintor dinhi ha nasod. Hinsabtan ko nga may exhibit hiya nga hihimoon kinabuwasan ha usa ka mall ha syudad. An titulo han iya koleksyon – An Lain-lain nga Nawong ni Eva. Nagpadayon ako hin basa ngan umabot ako han parte kun diin hiya nagpapahibaro nga nangingita hiya hin usa ka babaye nga Anna an ngaran o kung hin-o man an nakakakilala hini. May karuyag hiya paliton nga mga drawing nga iya nahatag kan Anna hadto.
Akon gin tigamnan an horas han pag-abre han exhibit ngan nagpinamiling han sobre nga ginhipos ko didto han kaban nga burotangan ko han akon mga hinumduman.
Kinadto ako pagkabuwas ha mall ngan ginkinita ko an mga mag-upay nga ladawan ngan eksena nga ginpintura. An kadam-an hini kan Anna. Ginhulat ko an pintor nga mayda pa presscon nga gin aatenderan.
Han nagkita na kami, ngan nakit-an niya an akon dara, iya ako gin imbitar pangaon didto han restoran ha harani. Dinhi, damo an iya ginpinakiana tungod han iya hadto modelo. Naghikatuok hiya han dinangatan ni Anna. Katima han akon istorya, pinili hiya han mga drawing nga iya kinahanglan ngan tinagan ako hin tseke. Dako an ginsurat didto nga kantidad ngan akon ini inuuli ha hiya. Nagsiring la hiya nga imo iton mga drawing, sanglit dawata la it kwarta. Ngan kay nakasabot man hiya ngan manunurat ako, iya ako gin imbitar pagsurat han istorya ni Anna kay mayda hiya ginhihimo nga libro han iya mga obra maestra ngan mas maoroupay kun may artikulo tungod han iya paborito nga modelo.
Duro an akon pasalamat labi na kay nagplano ako hin pag-uli ngadto han lugar kung diin ko ginkasangkay hin Anna. Akon pamimilngon an iya lubnganan ngan ipapaayad ko ini. Akon liwat hiya hahalaran hin misa ngan novena ha simbahan. Guti-ay gad la ini nga mahihimo ko para ha iya.
Binalik ako pagkita han ladawan han akon sangkay nga inaasay an pagka ma-intremis han kinabuhi – an buhat nga nagdara ha iya ha kamatayan, amo liwat it naghatag ha iya hin kinabuhi.
* * *
1 Response to "Telling Tales in Waray (2)"
this short story won the first Chito Rono literary award for Short Story (Nov. 2010)
eng_Latn eng_Latn eng_Latn fra_Latn war_Latn war_Latn war_Latn war_Latn war_Latn war_Latn war_Latn war_Latn war_Latn war_Latn war_Latn war_Latn war_Latn war_Latn war_Latn war_Latn war_Latn war_Latn war_Latn war_Latn war_Latn war_Latn war_Latn war_Latn war_Latn war_Latn war_Latn war_Latn war_Latn war_Latn war_Latn war_Latn war_Latn war_Latn war_Latn war_Latn war_Latn war_Latn war_Latn war_Latn war_Latn war_Latn war_Latn war_Latn war_Latn war_Latn war_Latn war_Latn war_Latn war_Latn war_Latn war_Latn war_Latn war_Latn war_Latn war_Latn war_Latn war_Latn war_Latn war_Latn war_Latn war_Latn war_Latn war_Latn war_Latn war_Latn war_Latn war_Latn war_Latn war_Latn war_Latn war_Latn war_Latn war_Latn war_Latn war_Latn war_Latn war_Latn unk eng_Latn eng_Latn