Telling Tales in Waray
An Manogbanog ni Dodong
Hi Dodong nagmata han pagsulod han una nga sidlit han adlaw didto ha bintana han iya kuwarto. An baho han bag-o nga luto nga tinapay baga hin alarm clock nga nagsasampit ha iya han maagahon. Ginmawas hiya ngan ginkuha an iparalit hin tinapay nga pirme ginbubutang ni iya Lola didto ha lamesa. An panaderia nakada la ha ira atbang. Nagdali-dali hiya pagpalit hin pan de sal kay marasa ini nga ipamahaw kun mapaso pa ngan kun gin sasawsaw ha tsokolate – narururasa.
Mamingaw pa an kadalanan hini nga horas, labi na kay Domingo ngan nangngangaturog pa an iba nga tawo. Titarabok na unta hiya pero inmukoy anay kay baga hin pakakakita pa la niya han balay kun diin hiya natawo ngan tumubo hini nga naglabay nga trese ka tuig.
Sarado an mga bintana nga himo hin kapiz pati an ira portahan nga nakada ha butnga han ubos han balay. Ha iya pagtan-aw daw nawong ini hin usa ka lagas nga babaye nga may tinatago nga sikreto. Kun gab-i liwat, usahay makaharadlok labi na kun nahangin-hangin kay an mga kakahoyan naagutiot ngan ginduduyugan an aringasa han tikarukba nga sin didto han atup.
An tag-iya hini nga tikarumpag nga dos andanas nga balay , amo an agaron ni iya Lolo ha baraligyaan han libro ngan iba pa nga gamit ha eskwelahan ngan opisina. Imbis nga pasagdan an balay nga madunot – gin paukyan ini han mga empleyado han tindahan. Gin pinarte-parte ini para ha lima ka panimalay. An iya Lolo nga tinapuran han tag-iya, an naukoy han katunga han ubos.
Han sunod niya pagsiplat, nakadto na an iya Lola nga nag-aalog hin tubig didto han bumba. Dali-dali hiya nga tinabok ngan haros dalaganon an walo ka metro nga agi-anan tikang ha dalan ngadto han ira portahan. Iya na gud naka-anaran nga buligan hi iya Lola ha bisan ano nga trabaho para diri ini pirmi masina ha iya.
“Maupay nga aga, ‘La”. siring ni Dodong. “Ako na la an magdadara hit tubig ha sulod.”
“Oy, ‘Dong – Happy Birthday! Sigi, kahuman naton pamahaw karigo na kay maniningba kita ngan magpapasyada didto ha mall.” amo an malipayon nga baton han lola.
Pagsulod niya, gin hangkop dayon hiya han iya Lolo nga dayon nagyakan, “Oy, ulitawo na it akon apo! Dodong, mangangaon kita didto ha Jollibee kay
kinahanglan mayda guti-ay nga celebrasyon.”
Duro an kalipay han bata nga iginbilin han nanay ha ira han pagkatawo hini. Han nagtutubo na hiya, waray adlaw nga di hiya nagpapasalamat han Diyos nga gin karawat hiya han ginikanan ni iya nanay. Sanglit, kahuman han misa, nagdagkot hiya hin trese nga kandila pagpakita hini.
Paggawas nira ha mall, may mga naglalaray nga iba-iba nga klase
hin manogbanog ha daplin han karsada. Waray dayon hira sumakay tipa-uli kay karuyag ni iya Lolo regalohan hiya hin usa.
“Ay na la ‘Lo. Natapos ko na ang akon ginhihinimo. Maupay liwat adto hin duro. Igpapalupad ko adto niyan. Updi ako kon waray ka iba nga lingaw ha?”
“Sus, ‘Dong – bangin pagtinawaan la ako hit imo mga kamulay kay young wans na ako.” baton han iya apoy nga nagtitinawa.
Nagpapara hin dyip an iya Lola, nga dayon siniring, “Pangnguli na kita kay bangin magpakabuhi an aton mga kamanokan.”
Pag-abot nira, may katitirok didto. Nakadto an mga nangungukoy dida ha igbaw han balay. Napa-usa hira kay nakadto liwat an iya Nanay ngan mga manghod. An iya Tiyo nga bugto han iya Nanay, na didto gihapon. Hiya an nagdara han mga pagkaon nga ira ginsasarusaruan. Nagtikang na pati hira hin oro-irignom ngan pagkaranta ha karaoke. Han nagtitikaharani na hira Dodong, gin balyoan hin ‘happy birthday to you’ an kanta.
Kahuman ni Dodong pagpasalamat, sinulod hiya pagliwan. Ginkuha niya an iya manogbanog kun diin niya ini ginsablay. Maupay gud an pagkahimo hini tikang han sobra nga kawayan nga ginamit para pagkoral han ira taramnan dida han bakante nga lote. Hiya an nag-aataman han mga tanum nga utanon nga ira iginbabaligya ha mga kaharani ngan mga umaragi. Nakakakuruwartahay hira tikang han halin hini. Bisan diri pagud hiya idaran, naaabat na niya nga diri harumamay an mga garastohan nira kinaadlaw. Usahay nakakabati hiya kan iya Lola nga nagnginginorotob han ka mahal han mga papliton. Sanglit malipayon hiya nga nakakabulig-bulig hiya han ira pakabuhi.
An ira mga suki nga mamaralit mas dinamo pa han panmukad han mga sunflowers nga iya igintanom palibot han koral. Nanumdum hiya hadton adlaw nga iya ini gintanom tikang han mga liso nga hinatag han maestro niya ha bokasyonal. Nadudungog pa niya an nauurit nga kayakan han iya Lola.
“Ano’t gintatanom nim dida?”
Han pagsumati niya, siniring liwat – “Ano? Maupay pa kung dugangan mo it mga utanon kay masurong. Ayaw pagkinaragi it tuna nga taranuman.”
Pagtikang pamukad han sunflowers, baga hira hin mga sundalo nga nag gwagwardiya han taramnan. Taga-hipos hira han sirak nga napasaringsing han mga utanon. An mga adlaw nahimo nga mas masirak ngan an iya lola pirmi na nahiyom ha iya.
Amo nga gin disenyohan niya hin sunflower nga smiley an iya manogbanog. Nag gunting hiya hin darag nga papel nga korte han bukad para himoon nga mata. An kolor berde nga hulagtob amo an irong ngan an porma han tarong nga granate an iya ginhimo nga baba. Halapad na an paghiyom han nawong han iya manogbanog. Kahuman, nag gunting pa hiya hin manipis ngan higlaba nga berde nga papel para han ikog nga buot niya panhunahunaon nga amo an buhok. Ini an mga hantak ha ira taramnan.
Waray ka iha, gin tawag hiya han iya nanay kay ginpapangita na hiya han iya mga kasangkayan. Hapit na ngay-an mag alas kwatro ngan diri na niya mapapalupad hin maiha an manogbanog. Ginmawas hiya dara ini ngan an mga nakakita nagdayaw gud han pagka postorawo han iya ginbuhat. Nadugangan an iya kalipayan hadto nga adlaw.
Ginpalupad nira an manogbanog didto han bacante nga lugar harani han basketbolan ha sakob han subdibisyon ha luyo han hira balay. Igin-undong ini ni Popoy nga iya pinakasuok nga sangkay. Hiya an nakapot han higot. Kinagat dayon an manogbanog han hangin ngan linupad ini. Gin kaptan gud ni Dodong an madig-on nga higot para diri humataas hin duro. Madali an paglabay han oras ngan masirumsirom na han ira pangnguli.
Nagtitikahuman na an karisyohan han mga nag-iirignom didto ha ira. Nangamen hiya ha ira tanan bag-o sumulod ha balay. Kasaro niya panihapon an mga kaapoyan ngan an iya nanay ngan kabugtoan. Ibaradlis adto nga takna kay diri na hiya nahihinumdum kun kakan-o pa hira nagkasaro-saro. Hiya an nanhipig ngan nanhugas han plato. An iba nagkita anay han TV bag-o kumaturog. Hi Magda nga iya nanay, kinadto pagbulig ha iya ha kusina.
“’Dong, sori nga waray ako dara ha imo nga regalo, ha? Hit sunod na la. Bag-o la ako na ginsisante ha trabaho ngan mamimiling na liwat ako hin iba nga masusudlan.”
“Okey la iton ‘Nay.” an iya baton, pero ha iya hunahuna gindugangan ini hin –“nahi-ara naman ako nga waray ka labot ha akon”.
Diri niya gusto nga manhunahuna hin sugad labi na yana pero usahay diri niya napupugngan an iya tinuod nga ginbabati para han babaye nga naghatag ha iya hin kinabuhi pagkatapos gin pasagdan na la.
Iya ginkinita hi Magda pagtalikod hini. Sinupo hiya kan iya Lola nga guti-ay nga babaye. Hi Dodong mas hitaas na ha iya hin usa ka ulo. Ngan sugad gihapon han iya lola, hi iya nanay maparalit an hiyom.
“Amo’t hiya – bisan pa natawa nagmumurosot la gihapon pagkit-on.” Amo ini an pagkita han ira mga kaharani. Magkaiba gud han anak nga pirmi la malipayon.
Gintawag hiya han iya lola para pahinumdumon nga kumaturog hiya hin sayo kay magpapalista hira ha eswelahan pagkabuwas. Nagsaro an iya kalipay ngan kasubo – kalipay kay nakada na hiya ha high school ngan kasubo kay maiihap na la ang mga adlaw han bakasyon.
Pagsulod niya ha kuwarto, nangngaturog na an iya mga manghod didto han banig ha ubos han iya katre. Nangaturog liwat hiya dayon dara han kaguol.
Masirom hin duro an sulod han iya pagmata han katutnga han kagab-ihon. Nasangpit hiya han makusog nga uran ngan hangin. An mga sanga han kakahoyan ngan an tikarokba nga sin han atup nagkokonsyerto ha gawas. Waray hiya nakikit-an pero naaabat niya an guti-ay nga karasikas ngan huringngay. Tinalikog hiya han iya hinsabtan kun diin natikang – kan iya nanay ngan an lalaki nga diri pa niya hinkikilal-an.
An uran ngan hangin pinahuway anay ngan klaro niya hinbati-an an nahihitabo didto ha salog. Naghinayhinay hiya pagtabon han iya ulo hin ulunan pero nababatian la niya gihapon an huringay han iya nanay ngan han iya tiyo. Waray gud hiya makakagi-os pareho kun gin ngangarat hiya ngan karuyag niya magmata pero diri hiya nakakakiwa. Sugad hini an iya pamati han kontra gusto niya pakahibaro han kamatuuran han iya pagkatawo.
Binunok na liwat, ngan nangaturog hiya.
Pagkabuwas, mamingaw na an panimalay han pagbuhat niya. Nakalakat na an iya lolo ngan tiyo para ha trabahoan. An iya nanay naman umuli na ngadto han iya asawa kaupod an usa niya nga manghod. An usa, nakikigminulay han anak han ira kaharani. Hi iya lola, nagpipinanlaba didto ha may bumba. Kinadto niya ini para igbumba hin tubig.
“Dodong, kahuman nimo pamahaw, pag-alog na hin ikakarigo niyo ni Inday. Makadto kita ha eskwelahan.”
Ha tono han iya boses baga hin nasisina hiya. Maiha na niya nabantayan ini nga reaksyon han iya lola kun an iya nanay nagpapakita ha ira. . Mas nasukob pa an dugo kun iginbibilin an iya kamanghuran.
“Ano dawla kun nasabot ba hiya han makaarawod nga kamatuoran han akon pagkatawo?” amo ini an paki-ana nga nakada ha iya hunahuna.
Paghaw-as nira ha dyip tikang ha eskwelahan, ginkinita na liwat ni Dodong an ira balay bag-o hira tinabok. Abre na an mga bintana pati an ira portahan. Yana baga an lagas nga babaye waray na sekreto – hinatag na ini ha iya.
An mga sunflowers nanlaya han pag atake han uran. An adlaw nagtatago-tago ha luyo han mga dampog. Baga hin naduyog an tiyempo han iyan pamati. An iya hinbaruan kagab-i buot niya hikalimtan pero sigi gihapon an pag-ukay han iya pamorobuot.
“Ay! Ambot! Basta sisiguroon ko nga diri makarag an mga nabibilin nga adlaw hit bakasyon. Malalahimoon ko gud nga diri ako magpapa-apekto hini nga akon hinsabtan.” amo an siring niya ha kalugaringon.
Nagpinanlimpyo hiya ha gawas ngan sulod han balay. Baga hin karuyag gud niya limpyohan an balay han presensya han iya tinuod nga kag-anak, May nahunahunaan hiya nga solusyon. Kumuha hiya hin lapis ngan papel ngan ginsurat niya an iya naadman. Pagkatapos iya an papel gintiniklop ngan iginhigot niya didto han ikog han manogbanog. Iya papaluparon ini hin hataas ngan hangyop niya nga mauutod an higot han iya ginsurat basi mawara na an iya hinsabtan.
Waray ka iha, gintitinawag na hiya nira Popoy para magmulay. Nagsarit hiya han iya lola nga nagpipinanahi.
“Ano man, tapos na ba an imo mga trabahoon?”
Tinangdo hiya.
“O, sigi na. Pero uli dayon kun harapit na mag alas kwatro kay mamimirkado pa ako. Waray kaupod it im manghod dinhi.” dugang pa han lola.
Dali-dali niya kinuha an manogbanog ngan kumarida ngadto han iya mga sangkay. Mahangin-hangin hadto nga kulop ngan napalupad dayon nira an manogbanog. Gin tinurosan ni Dodong an higot para lumupad ini hin hataas. Han kontento na hiya, iya gingaod an higot didto han puthaw nga poste han koral han basketbolan. Kahuman nakigmulay na hiya.
Madali nga linabay an oras. Maupay pa an lupadlupad han manogbanog. Nabatian ni Dodong an pagtinawag han iya lola, sanglit inukoy hiya hin mulay nga ginsigngan an mga sangkay na hira na la an magbantay han manogbanog anay.
Pag –abot niya, ginbinusaan dayon hiya han lola.
“Ano ka ba nga bata ka, nasiring pa ako nga uli pag alas kwatro! Sigi, bantayi it im manghod kay bangin mahulog ha katre. Kun maupay pa it iya katurog, ikadena an ayam harani hit portahan para masabot ka kung may pumaralit hin utanon. Upaya it paghigot ha? Makabuhi ngani iton, ikaw gud it ak paghihigtan.”
Nangalot hiya han iya ulo, ngan waray kapugngi an ngurutob.
“Anon siring mo, Dodong?”
“Waray gad, ‘La. Sori.”
Linakat an iya apoy ngan han hihigtan na niya an ayam, nakabati hiya han
tuok han iya tulo ka anyos nga manghod. Dinalagan hiya ngadto ha kwarto bibit pa an kadena. Iya anay ini ginkwentas ngan kahuman ginhapuhapan an bata para bumalik pag katurog. Mapaso hin duro didto han sulod bisan may bentilador. Pagsiplat niya ngadto han espeho nakit-an niya an kadena dida han iya li-og.
“Ano dawla it akon maaabat kon igkadena ako ni Lola?” amo an iya nahunahunaan. Nagproyba hiya paghigot han kadena pareho han paghigot niya han ayam. Iginkab-it pa gud niya an katapusan didto han raysang kung diin niya gin sablay an iya manogbanog. Nangngispeho na liwat hiya ngan didto nakita niya nga an iya manghod harani na ha ligid han katre. Iya ini gindali-dali pagdaop para pugngan an kahulog. Pagtamod niya, naabat niya an kadena nga nagtitikahugot ha iya li-og. Nangalimot hiya na iya ngay-an ini ginkab-it han raysang.
An mga mata han bata nga dinako han kahadlok, an urhi niya nga nakitnan. An dayon pagkurahab, an urhi niya nga nabatian. May sinulod nga matugnaw nga hangin ngan an kurahab nagtikahinay, nagtikahinay kahuman nawara.
Didto ha basketbolan an iya kasangkayan nagtitipauli na. Gindaop ni Popoy an poste para kuhaon an higot han manogbanog. Iya na adto iglalambid pero nakita niya nga utod na an higot. Hinangad hiya para bilngon an manogbanog ha kalangitan. Kahuman tinawag niya an iba nga mga bata para ipakita kun ano an iya hingkit-an. An manogbanog ni Dodong sigi pa an lupadlupad harani didto han nagtitikarosa nga dampog.
An usa nga bata dayon la siniring, “Kitaa na gud hin maupay ito nga dampog
– baga hin porma hin bata nga lalaki nga nagdadakop hit manogbanog.”
Nagkinita hin maiha hi Popoy ngan yumakan, “Hala! Baga man iton hi Dodong nga naglilinanat hit iya manogbanog!”
“Tana! Hapit na la kita ha ira para sumatan naton nga nakalupad na hin harayo an iya manogbanog.” siring pa han usa.
An lola ni Dodong, naglilinakat tipauli ngadto ha ira balay. Pag-abot niya han ika lima nga balay bag-o an ira, umabat hiya han mahagkot nga hangin. Hinangad hiya ngan nakita niya an dampog nga porma hin bata nga may kinukugos nga manogbanog. Kalit la hiya gin kinulba ngan haros kumarida pag uli.
* * *
2 Responses to "Telling Tales in Waray"
Kanino po ikicredits to?
eng_Latn luo_Latn war_Latn war_Latn war_Latn war_Latn war_Latn war_Latn war_Latn war_Latn war_Latn war_Latn war_Latn war_Latn war_Latn war_Latn war_Latn war_Latn war_Latn war_Latn war_Latn war_Latn war_Latn war_Latn war_Latn war_Latn war_Latn war_Latn war_Latn war_Latn war_Latn war_Latn war_Latn war_Latn war_Latn war_Latn war_Latn war_Latn war_Latn war_Latn war_Latn war_Latn war_Latn war_Latn war_Latn war_Latn war_Latn tgl_Latn war_Latn war_Latn war_Latn war_Latn war_Latn war_Latn war_Latn war_Latn war_Latn war_Latn war_Latn war_Latn war_Latn war_Latn war_Latn war_Latn war_Latn war_Latn unk eng_Latn szl_Latn