Pangita Kan Pedro Penduko
Posted SundayNovember1112on:
PANGITA KAN PEDRO PENDUKO
An lamesa puno na hin kalibrohan. An basurahan ha ligid hini punopunoan na hin mga kinumo nga papel. An waray la kapupuno an papel nga naghihinulat nga pagsuratan ko han istorya mahitungod hin tawo nga alid-agid han bayani han aton metolohiya nga hi Pedro Penduko. Dinhi igbabase an pinal ko nga grado han ginkukuha ko nga kurso. Matatapos na ako han hataas nga pag-aradman ha literatura han Pilipinas yana nga Marso 1970.
Damo nga kalibrohan han istorya han aton nasod, mga kopya hin Liwayway magasin og komiks nga may mga susumaton kan Pedro Penduko an nagtatarambak ha lamesa ko ha dormitoryo. Kinahanglanon ko maghalikwat diri la tungod ha iya, pati na han mga kilala nga bayani naton han naglabay ngan yana nga panahon.
Hi Pedro, bayani la ha susumaton – anak han imahenasyon hin paragsurat. Gindasig an pagkamaisog makig-away han mga maraogdaog nga kahayopan og mga madarahog nga diri sugad ha aton. Nagpipinamiling ako han tawo nga may mga tuod nga binuhatan para han kaupayan han igkasitawo.
Usa la an akon napapanhunahunaan – hi Andres Bonifacio, an binansagan nga bayani han mga kablas hadton naglabay nga panahon han Kastila; tawo nga waray hadlok nga nakikipag-away para han mga katungod han Pilipino.
Magtitikang na ako pagsurat han pagtawaga ha akon pagbaton han telepono.
“Mia, iday, pagmaka-ulian anay,” an tingog ni Mama nababaraka. “Tikamatay na hi im Tatay Pendo. Duro it pagpinangita ha imo.”
Waray ko kapugngi an ak pagkaurit han pagbaton ko. “Hay, kay ano ako man? Di man ak doktora nga makakabulong ha iya.”
“Day, kalimti na gad iton nga im pagkasina. Amo la ini it iya hinahangyo ha imo.”
Kinagat ko an ak im-im para diri ko maluwas an makakasakit nga mga pulong. Napausa ako nga hadto mismo, nangigbaw an mga mag-upay ko nga hinumduman han gimamanghuri nga bugto han akon Papa.
“Hello, Mia – ada ka pa?”
“ O, sigi, Ma. Mapalit ako hin tiket yana dayon. Tapo-a ako buwas hit aga.”
Hadto nga gab-i, waray ako hingaturog dayon kay nanumbalik an mga panhitabo duha katuig na nga naglabay. Panhitabo nga nagpabalik ha akon pag-eskwela.
Inuli ako tikang ha opisina hadto nga kulop. Naabtan ko an ak mga kag-anak ngan hi Tatay Pendo nga nagmemeryenda ha kumidor. Kahoman ko pangamen ha ira, hi Mama kinadto ha kusina, ngan an akon bata nagyakan.
“Ano inin hinbabatian ko nga mamamalayi daw hira Primo hit Sabado?”
“Amo iton it amon plano. Kay ano?” an baton ko.
“Iday, pahawid anay, ayaw pagdali-dali pagminyo. Bata ka pa, mahusay ngan baltok. Harayo pa it imo maaabot.”
Nakatawa ako ngan dalidali siniring, “Hi ‘Tay Pendo gud. Hiya na an akon pinili. Naghihigugmaay kami.”
“Marianella, damo pa it turutuhay nga im hitatad-an. Angan-angan la.”
Nasabot ako nga kun tawagon na ako hit ak bug-os nga ngaran, baga na iton hin ultimatum nga kinahanglang ko gud pagsundon. Siniplatan ko hi Papa nga waray sabasaba, pero nakikit-an ha iya pamahungpahong an iya pag-alagad han iya manghod. Bispa man, waray mawara ha akon panhunahuna nga baga’n mas nangungusog an akon bata pagkontra han akon desisyon. Sanglit inatubang ko hiya.
“Ano ba naman, diri man kamo naintiendi hit akon binabati. Labi na ikaw, ‘Tay Pendo. Di ba desesiete ka pa la nag-asawa hin katorse anyos nga babaye? Kun nadiri kamo kay an iya apoy ngan amay mga traydor hadton tiyempo guera, nakalabay na iton. Labot pa, nakabolos ka man ha ira kay pinatay hira niyo nga mga guerilya.”
An iya nawong namula, baga’n naghikatuok. Ginhiramhiram an permi niya sul-ot nga bulawan nga kasingkasing nga bitay han iya kwentas. Waray makagsaba an kinahahadlokan han mga criminal ngan mga maglabad ha amon bungto – ang bantugan nga maisog nga hipe han polisiya nga hi Kapitan Pedro ‘Pendo’ San Gabriel.
“Basta, panhunahunaa hin maupay.” Amo la an ginyakan ngan linakat na hiya.
Damo an ak kapatoran labi na an akon kaidad nga babaye nga nangurotob kay bangin hira magkaaapal. Gutiay la an nagpapasipara pangunsoylo ha ira kay hi Tatay Pendo waray hunong pagbinantay. Kun tipangarasawa na, iimbestigahon anay sugad hin suspetsado nga criminal an lalaki. Waray ko maisip nga iya gihapon ako pagsusugaron, kay ako man an iya pinalabi nga pag-umangkon.
Kahuman han pera kaadlaw nga pamoruotbuot upod na ang pagtinangis han igsasalikway nga gugma, gin utod ko an relasyon namon ni Primo ngan binalik pag-eskwela.
Agahay pa pag-abot ko ha Tacloban. Diniretso anay kami ni Mama ha ospital. An ak bata hilarum an katurog. Bag-o pa la hiya gintagan hin morpina kay duro an iya araba han kaul-ol han iya pamati. An iya kinabuhi inihap na an oras. Haros nasudlan na han kanser an tibuok nga lawas. Makuri pagkinita ha iya nga nakaratay ha kama. Tikang han ak pagkabata, hiya na an akon ini-idolo. Maupay an iya tindog, gwapo ngan baga hin diri nahihilabtan han panahon nawong ngan lawas.
Makalolooy pagkit-on an bantogan nga guerilya hadton tiyempo Hapon. Ginasa, nangolobot an nawong ngan namusag an nagtitikanipis nga buhok. An kwentas nga may bitay nga bulawan nga kasingkasing, waray na ha iya liog.
Nanguli anay kami ni Mama ngan namahaw. Nag inintremis ako para gumaan an amon masolob-on nga pamati.
“Ma, kay ano di na sul-ot ni ‘Tay Pendo an iya kwentas? Bangin grinabe hiya kay hinukas niya ini.”
Ha mga uroistorya han am pamilya pati na han mga taga-Burawen kung diin nangungokoy an kadam-an han amon kauropdan – adto nga bitay asya an agimat nga nagsasalipod han ak bata kan kamatayan. Bisan damo an nakakaingkwentro nga kaaway, di gud hiya hinsasakban.
Seryoso nga binaton ako ni Mama, “Porbida ka, nagpapatawa ka pa bisan sugad na it kahimtang ni Pendo. Pero maupay nga ginsiring mo iton. Nahihinumduman mo ba an istorya han iya gin agi-an hadton guera?”
Ha isip ko, hin-o ba an mangangalimot han istorya nga naiiba hit kadam-an. Nakikit-an ko ini yana sugad hin eksena ha pelikula.
Mayo, 1943. Tiyempo guera – an Hapones nga militar naghahadi-hadi ha tibuok nga nasod. An bungtohanon han Burawen, bisan asya na adto an kahimtang, nagmamalahimo nga magkaada hin normal nga kinabuhi. An mga kinaandan nga pagsaorog han mga piyesta labi na an Santacruzan, hinihimo gihapon.
Nakit-an ni Pendo didto han sarayaw ha plaza an mestisahon nga katorse anyos nga hi Himaya, an Reyna Elena hadto nga tuig. An ira pagkasangkay inabot ha paghigugmaay. Duro an pagbinantay niya han minayoyo kay damo an naruruyag hini, bisan an mga Hapon nga sundalo. Sinusundan niya an daragita kun nagawas ha ira panimalay, labi na kun naglalaba ha salog han Daguitan.
Usa ka adlaw, waray na kitaa ha sawang an duha kay nag-tampo na hira nga magtiayon. Inukoy hira didto han payag ha tiilan han bukid nga gintatag-iya han iya amay. Nag-uma hiya, nananum hin mga duma, utanon ngan kakahoyan. Hi Himaya naman, nagbuhi hin baboy ngan manok, ngan naghimo hin hardin hin maghusay nga kabukaran ha atubangan han ira payag. Murayaw ngan malipayon an ira kahimtang. Han katawo han ira puya, hindugangan pa ini nga kalipay.
An mga kasangkayan ni Pendo, nabisita ha iya usahay. Samtang nagtatagayay hin bahalina, duro an ira pag-inimbitar ha iya nga bumulig han mga guerilya pagsupak han Hapon. Waray hira sarabutan nga maiha na hiya miyembro han mga Hukbalahap nga nagproprotekta han kabaryohan harani ha ira. Nahatag pati hiya hin pagkaon ngan masisirongan nira kun hin aabtan hin kagab-ihon didto. Sekreto la ini nga iya binubuhat kay di niya karuyag nga pagdumtan an iya kabugtoan ha sawang.
Napasawang hira kun adlaw han tabo, namamaligya han ira produkto. Han bulan han Oktubre 1944, damo na an huringhuring ha merkado nga tiabot na hi Heneral MacArthur ngan naiihap na an adlaw han paghayawhayaw han mga Hapones. Han tipauli na hira, dinaop an sangkay ni Pendo. Nag-istorya hira didto han mingaw nga parte han merkado. Kinabuwasan, pinakianhan niya hi Himaya kun maupod hiya ha sawang. Binaribad ini kay bibisitahon hiya han iya kag-anak hat’ nga aga. Sanglit, nag-usahan la hi Pendo paglugsong.
Nakipagkita hiya han iya sangkay nga kasabot didto ha gawas han munisipyo. May kwenta kolum nga nahihitabo. Ginlinya an mga suspetsado nga guerilya. An mga nakasul-ot hin sako ha ulo, an kinahahadlokan nga igkasi Pilipino nga tinawag nga Makapili – nagpipinanudlok na han kinikilala nga guerilya. Nagpabutnga hi Pendo ngan han iya sangkay didto han kadam-an nga magkirita. An ira misyon, pagkilala kun hin-o an mga Makapili. Papagbayaron ini hira han ira katraydoran.
Ginsiko hiya han kaupod ngan hinuringan, “Di ba hi Julian iton nga aada hit linya han napili?”
Ginkinita niya hin maupay an mga nakalinya. “Birat han ira iroy! Magbabayad ini nga mga kagwang!” ngan nagdalidali paghulbot han iya tinago nga pusil.
Duro an hawid ha hiya han kaupod. Paglabay hin pera ka minuto, naghinayhinay hira pangiwas ha plaza. May ideya na hira kun hino an mga Makapili. Kinadto hira han balay han dako-dako nga Huk kun diin ginplano an sunod nga bubuhaton.
Nabatian niya an boto-boto han pusil han tipauli na hiya. An iya mga pitad mabug-at, an panan-aw madulom. An iya kasingkasing haros bumuto hin pagkasina ngan usa la an nakada han iya panhunahuna – an paghatag hin hustisya han iya bugto ngan hadton iba nga nagkamatay hat’ nga aga.
Natatabok pa la niya an salog han panhagurong han mga eroplano. Usa la an karuyag signgon hadto – naka-landing na hi MacArthur ha Red Beach ngan titikangan na an pagbomba han mga kota han Hapon. Kinarida hiya tipakado han ira payag kay igtatago niya an mga minayoyo didto han kweba ha tiilan han bukid.
Harayo pa hiya, duro na an iya kulba. Iba nga klase han kamingaw an iya hin abtan. Waray kaiha nabuong ini han kurahab han iya anak. Nadidto an puya han pugaran han katubakan, gintarambakan han nagpipinangagat nga insekto. Iya ini pinurot, ginpinaspasan an mga tubak ngan ginliwanan. Katapos pinahigda didto han duyan. Nagpadayon hiya pamiling han iya asawa.
An sundalo kahohoman pa la magbuho hin lubongan didto han pangpang han salog. Iglolobong na unta an lawas pero hinkit-an an naranggat nga bitay han kwentas ni Himaya. Bubolsahon na niya ini han pinalaprak hiya han bala. An mga katamsihan nga nagpupurungkay ha igbaw han kakahoyan nagkalupad.
Dinaop hi Pendo ngan gamit an bayoneta nga nagtiwas han kinabuhi han asawa, ginbinuno an
Hapon ngan binanyakan an lawas tipakadto han makusog nga sulog han salog. Tigda la binunok – nahugasan an dugoon nga pangpang.
Iya ginsul-ot an kwentas ngan tikang hadto waray na hukasa.
Gin upay niya pagtabon kan Himaya an gisigisi nga dugoon hini nga bado. Kahoman kinugos ngan hinay-ad ha butnga han iya namumukadkad nga mga tanaman. An puya didto han duyan, diri na nakiwa. Waray maantos an lara han dagko nga tubak. Naghimo hiya hin lubongan para han duha nga minahal niya ha kinabuhi ngan nagpaaga hin lamay.
Pagsidlit han adlaw, tinuoray na an pag api niya han mga guerilya. Mas mabangis na hiya, waray pagkahadlok ngan pagkalooy han mga kakontra.
“Hoy, Mia,” ginsangpit ako han boses ni Mama. “Diin ka ba nga planeta kumadto nga baga’n nawara ka man.”
Hiniyom ako ha iya ngan nagpadayon an iya gin iinistorya.
“Diri tinuod nga namatay an puya ni Pendo…..”
Ginkulba ako dayon, ngan waray pa niya katatapos an ginyiyinakan, baga hin nasabot na ako kun ano an nahitabo hadton puya ngan kon hin-o hiya. Nagsaro an akon mga pagbati, pero diri upod an pagbasol nga bata la an pagkilala ko han akon tinuod nga amay. Kun panhuhunahunaon, nabuhat la niya an pagpaangkon ha akon kay waray gud lugar an kapuyahan didto han kinabuhi nga iya pinili. Ako ngan han akon nanay, sugad ha iya – mga biktima han gubot nga dara han ika-duha nga pangkalibutanon nga guera.
Waray man liwat hiya ngan han ginmat-an ko nga mga kag-anak pagkulang hin pagmatngon ngan pagmayoyo ha akon. Nagpasalamat ako han higayon makilala ngan mapasabot ko hiya han pagkarawat ko ha iya nga amay.
“Adi, Mia, an urhi nga habilin ni im tatay.” ngan gindulhan ako hin dako nga sobre.
Siyahan ko nakit-an an bulawan nga bitay han kwentas. Inabri ko dayon an kasingkasing ngan inatubang ha akon an hulagway han akon tinuod nga iroy. An iya kamahusay nalutaw didto han nagtitikalubad nga retrato. Ha kaluyo nga bahin han kasingkasing, may mas bag-o nga kodak – adton kuha ha akon han ika-katorse ko nga ka-adlawon. Kun diri daan an usa, makakasiring an makita nga retrato ini han usa la nga babaye. Asya ini ngay-an an anting-anting han akon amay.
Ginpalipali ko an mga dokumento han iya mga propriydad ngan binificio nga iginbilin niya ha akon. Panhigawas hinin tanan, may nahabilin pa nga surat.
“Siguro Iday,” natikang an surat, “pakabasa mo hini maaram ka na nga ako an imo amay. Yana nga inihap na it ak mga adlaw, kinahanglan ka na gud masayod hit im pagkatawo.”
“Iginbuburod ka na ni Himaya han pagka-asawa namon. Ginlugos hiya han tatay ni Primo, nga may asawa ngan anak nga daan. Dara gihapon han dako ko nga paghigugma han tinuod mo nga iroy, waray ako magruhaduha han pag-angkon, labi na pagtindog nga tatay nimo.”
“Diri ko gad buot ipahinundum o dugangan an kaul-ol nga imo inabat o inaabat pa abot yana, pero panahon na nga masayod ka han hinungdan kay ano ginkinahanglan igsakripisyo an iyo paghigugmaay. Dako adto nga kasal-anan ha Diyos kun nahinayon.”
“Asya ini an kamatooran nga waray ako sadang nga kusog igsumat ha imo hadto. Hinihingyap ko la yana nga imo maiintindihan an akon rason. Di ko buot gub-on an imo murayaw nga kinabuhi.
“Sanglit, pasaylo-a ako. Bispa diri ta ikaw kadugo, mas labaw pa an panan-aw ko ha imo kay an paghinigugmaay namon han imo nanay, amo’t nagdudugtong ha aton.”
“Ta hala. Bisan waray kita magkaupod nga bug-os nga pamilya, dako it ak pasalamat nga bahin ka han akon kinabuhi.
– an imo Tatay Pendo.”
Waray parte han akon lawas nga nakagkiwa pakabasa ko han surat, labot la han mga luha nga nadalosdos ha akon bayhon.
Pagbalik namon ha ospital, amon ginkatapo an padi tipagawas han kuwarto. Ginpadali niya ako ha sulod. Nagtitikang na pagpanaw hi Tatay Pendo. Hinarani ako dayon ha iya, hinarok ngan ginakos ko hiya samtang hinbabatian ko an iya nagtitikaluya nga boses sigi an pangaro hin pasaylo. Kahoman, hiniyom hiya ngan piniyong.
Paghilubong niya, binalik ako ha eskwelahan. Didto han ak lamesa ha dormitoryo, an binayaan ko nga libro abri pa didto han akon ginbibinasa antes ako inuli. Amo ini an kataposan han susumaton ni Pedro Penduko.
“Hi Pedro nakikipag-away hin dakudakoan nga masag didto han kawad-an han babayon. Andam na an iya bangkaw pagtira han nagdidinaop nga hayop nga nagkakalayo an mga mata. An mga magtarum nga kagat inalsa ngan naabot an iya liog. Waray hiya makagat pero nalaknit an iya kwentas kun diin nabitay an iya anting-anting. Iya ini gindalidali pagpurot pero mas malaksi an masag ngan nakang-it an iya liog. An baybayon gintina han iya dugo. Binalik an masag ngadto han iya lungag. Waray kaiha, inabot an diwata nga nahihigugma kan Pedro ngan gindara an iya lawas ngadto han lugar han mga engkantado.“
Nakahiyom ako kahoman han susumaton ngan gintikangan ko pagsurat an akon istorya. Hintad-an ko na an tinuod nga Pedro Penduko – an Tatay Pendo ko.
** ** **
Pasabot han Nagsurat –
An mga tawo ngan insidente hinin nga istorya, puro himohimo la han imahenasyon han nagsurat – labot la hadton mga lugar, petsa ngan panhitabo han ikaduha nga pangkalibutanon nga guera. Bisan an susumaton ni Pedro Penduko ngan han dako nga masag, himohimo gihapon.
Pagpahalipot han Istorya (Synopsis)
Hi Mia usa ka estudyante han hataas nga pag-aradman ha literatura. Maghihimo hiya hin papel tungod hin tawo nga sugad an kinaiya hadton bayani han aton metolohiya nga hi Pedro Penduko. Waray pa niya ini matikangi kay nagpipinanhunahuna pa hiya kun hino an iya pipilion nga tawo.
Ginpauli hiya ha ira bungto han iya kag-anak kay an iya bata naghihikamatay. Nabibido pa hiya hini nga bata kay gindid-an hiya pag-asawa duha ka-tuig na an naglabay. Inuli gihapon hiya kay nangigbaw an mag upay nga paghinumdum niya hini.
Didto ha ira, nanumbalik an mga istorya han kaagi ha kinabuhi han iya bata. Usa ini nga mabangis nga guerilya. Han kahoman han guera nahimo hiya nga hipe han polisiya han ira bungto, ginkakahadlokan han mga kriminal ngan mga maglabad.
An kaagi niya ha kinabuhi, naiiba han kadam-an. Nahibaroan ni Mia nga bahin pa la hiya hinin nga istorya. Paghibaro nga nagpabag-o han panan-aw niya han iya bata.
Kahoman paglubnga hini, binalik hiya ha eskwelahan. Base han mga hinumduman han iya bata, nasabot na hiya kun hin-o an tawo nga igsusurat niya ha iya susumaton. Hintad-an na niya an tinuod nga Pedro Pendoko.
** ** **
war_Latn eng_Latn war_Latn war_Latn war_Latn war_Latn war_Latn war_Latn war_Latn war_Latn war_Latn war_Latn twi_Latn war_Latn war_Latn war_Latn war_Latn war_Latn war_Latn war_Latn war_Latn war_Latn war_Latn war_Latn war_Latn war_Latn war_Latn war_Latn war_Latn war_Latn war_Latn war_Latn war_Latn war_Latn war_Latn war_Latn war_Latn war_Latn war_Latn war_Latn war_Latn war_Latn war_Latn war_Latn war_Latn war_Latn war_Latn war_Latn war_Latn war_Latn war_Latn war_Latn war_Latn war_Latn war_Latn war_Latn war_Latn war_Latn war_Latn war_Latn war_Latn war_Latn war_Latn war_Latn war_Latn war_Latn war_Latn war_Latn war_Latn war_Latn war_Latn war_Latn unk war_Latn war_Latn war_Latn war_Latn war_Latn war_Latn war_Latn war_Latn unk