Bopomofo
An Zhuyin fuhao (Tsinino: 注音符號; pinyin: Zhùyīn fúhào), Zhuyin (Tsinino: 注音), Bopomofo (ㄅㄆㄇㄈ) o kundi man Mandarin nga mga Simbolo Phonetiko (ha literal: Mandarin nga mga Tigaman hin Tunog) usa nga klase hin nakabase ha tunog nga panurat han pinulongan Tsino. Ini in mayor nga sistema han transliterasyon Tsino para han Taiwanese Mandarin. Gin-gagámit liwat ini pagsurat hin iba nga mga Tsino nga pinulongan, labi na in iba nga mga kalain hin Standard nga Tsino ngan mga nahahanungod nga mga diyalekto hin Minandarin, patik gihapon hin Taiwanés nga Hokkien.
An pagtáwag nga Zhuyin fuhao ngan Zhuyin mga minat-an nga mga pulong, samtang an pagtawag nga Bopomofo amo an sahid nga pamulong, nga ginagámit gihapon han ISO ngan Unicode. Nahihimo iní hin 37 nga mga agi ngan upat nga mga tigaman hin tono, nakakasurat iní han tanan nga mga posible nga tunog ha Minandarin. Ginpagawas an Zhuyin ha Tsina han Repúblikano nga Kagamhanan han dekada han mga 1910 ngan gin-gámit upod han sistema nga Wade-Giles, nga nag-gamit hin ginliwat nga Linatin nga abakadahan. An Wade nga sistema ginsaliwanan han Hanyu Pinyin han 1958 han Kagamhanan han Kanan Katawhan Republika han Tsina,[1] ngan ha International Organization for Standardization (ISO) han 1982.[2] Bisan pa man kun an Taiwan nagpili han Hanyu Pinyin nga amo an opisyal nga sistema hin pagromanisar hiní han 2009,[3] nagpapabilin pa gihapon an Bopomofo nga usá nga opisyal nga sistema hin pagtransliterar didto ngan nagpapabilin nga garamiton hin pag-aram hin kadam-an ngan para hin mga paagi hin elektroniko nga pag-input.
Ngaran[igliwat | Igliwat an wikitext]
An diri-pormal nga ngaran nga "Bopomofo" ginkuha tikang han syahan nga upat nga mga laton ha nahig-araan nga pagsunodsunod han mga aada nga mga laton ha Minandarin nga Tsino. An upat nga Bopomofo nga mga agi (ㄅㄆㄇㄈ) nga nahahanungod hiní nga mga laton agsob ginbubutáng ha syahan hin talaan hin hiní nga mga agi.
An orihinal nga pormal nga ngaran han sistema Guóyīn Zìmǔ (minat-an 國音字母, yano 国音字母, ha lit. "Phonetiko nga Abakadahan han Nasodnon nga Pinulongan") ngan Zhùyīn Zìmǔ (minat-an 註音字母, yano 注音字母, ha lit. "Phonetiko nga Abakadahan" o "Gintigamnan nga mga Agi nga Phonetiko").[4] Ginbag-ohan iní hin ngaran nga Zhùyīn Fúhào (minat-an 注音符號, yano 注音符号), nga nangangahulogan nga "phonetiko nga mga tigaman".
Ha opisyal nga mga dokumento, agsob tinatawag an Zhuyin nga "Minandarin nga mga Tigaman Phonetiko I" o kundi man "Minandarin nga mga Phonetiko nga Símbolo"(國語注音符號第一式), ginpapahalipot nga "MPS I" (注音一式).
Ha mga paghubad ngadto ha Ininggles, tinatawag an sistema nga Chu-yin o kundi man the Mandarin Phonetic Symbols.[4][5] Mayda sistema nga phonetiko hin pagromanisar nga ginpagawas han 1984 nga Mandarin Phonetic Symbols II (MPS II).
Kaagi[igliwat | Igliwat an wikitext]
An Komisyon hin Paghiusa hin Pagluwas, nga pinamunuan ni Wu Zhihui tikang han 1912 kutub 1913, naghimo hin sistema nga tinatawag nga Zhuyin Zimu,[4] nga nahibatakán dida han halipot-nga-pagsurat ni Zhang Binglin. Mayda draft nga ginpagawás han Hulyo 11, 1913, han Nasodnon nga Ministro hin Edukasyon han Republika han Tsina, kundi waray iní ginpasamwak hin opisyal tubtub han Nobyembre 23, 1928.[4] Ha urhe ginbag-ohan ini hin ngaran nga Guoyin Zimu nga sunod, han Abril 1930, Zhuyin Fuhao. An kataposan nga pagbag-o hin pagngaran amo an pagbaton hin mga kahadlok nga an abakadahan nga sistema bangin maglugaríng nga magsaliwan hin mga Tsino nga mga agi.[6]
Paggámit yanâ ha Taiwan[igliwat | Igliwat an wikitext]
Nagpapabilin an Zhuyin nga amo an ginagamit hin kaurugan nga sistema phonetika hin pagtutdo hin pagbasa ngan pagsurat ha elementarya nga iskwelahan ha Taiwan. Amo gihapon iní an usá han mga pinaka-popular nga paagi hin pag-input hin Tsino nga mga agi ngadto hin mga komputadora ngan mga smartphone ngan pamiling hin mga agi hin pagpurupulongan o diksyunaryo.
Ha elementarya nga iskwelahan, labi ha ha mga uruubos nga tuig, an mga Tsino nga agi ha mga barasahon hin pag-aram agsob nga tinitigamnan hin Zhuyin nga mga ruby nga agi nga diin ginagamit iní nga pagbulig hin paghibaro. Dugang pa, usá nga peryodiko para hin kabataan ha Taiwan, an Mandarin Daily News, nantitigaman han tanan nga mga barasahon hiní hin Zhuyin nga mga ruby nga agi.
Ha pagtutdo hin Minandarin, it mga institusyon nga kanan Taiwan ngan mga pipira nga mga komunidad ha langyaw nagamit hin Zhuyin nga garamiton hin pag-aram.
Etimolohiya[igliwat | Igliwat an wikitext]
An mga agi nga Zhuyin ginhimo ni Zhang Binglin, ngan kinuha an kadam'an hiní tikang han "gin-regular" nga mga kahimo hin kahadto nga mga Tsino nga agi, nga diin an mga moderno nga pagbasa hini aada an tunog nga ginrerepresenta han tagsa agi o letra. Angay tigamnan nga an mga syahan nga mangarabay ginluluwás tikang ha atubangan han babà ngadto ha luyó, /b/, /p/, /m/, /f/, /d/, /t/, /n/, /l/ etc.
Pagsurat[igliwat | Igliwat an wikitext]
Pagsunod hin pagkudlit[igliwat | Igliwat an wikitext]
Ginsusurat an Zhuyin han amo gihapon nga pagsunod hin pagkudlit hin Tsino nga mga agi. Tigamni nga an ㄖ ginsusurat hin tuló ka pagkudlit, diri sugad han agi nga ginkuhaan hiní (日, Hanyu Pinyin: rì), nga uupat an pagkudlit.
Mga tigaman hin tono[igliwat | Igliwat an wikitext]
Ginpapakita ha nasunod nga pagtala, an mga tigaman hin tono para han ikaduhá, ikatuló, ngan ika-upat nga mga tono ginsasaro han bopomofo ngan pinyin. Ha bopomofo, an pagkawaray tigaman gin-gagamit pagpakita han syahan nga tono samtang usá nga tulbok ha igbaw nagpapakita han ikalimá nga tono (kilalado gihapon nga neutral nga tono). Ha pinyin, an macron nagpapakita han syahan nga tono ngan an pagkawaray hin tigaman nagpapakita han ikalimá nga tono.
Diri sugad han Hanyu Pinyin, an Zhuyin nahiangay hin maupay han hanzi nga mga agi ha mga barasahon nga diin tipaubos o vertical an pagmantala han nahasurat, nga diin mauruupay an Zhuyin hin pagtigaman han pagluwás hin mga tipaubos o vertical nga ginsusurat ha Tsinino.
An Zhuyin, kun ginagamit upod hin mga Tsino nga agi, ginbubutang ha tuo han Tsino nga agi kun tipaubos o vertical o ha igbaw han Tsino nga agi hin tipatuo nga pagpatik (kitaa Ruby nga agi).
Ha ubós in pananglitan han pulong nga "botilya" (pinyin: píngzi):
Pagtanding[igliwat | Igliwat an wikitext]
Pinyin[igliwat | Igliwat an wikitext]
An Zhuyin ngan pinyin nahibase han amo la gihapon nga mga pagluwás ha Minandarin, amo nga mayda usá-hin-usá nga pag-angay han duhá nga sistema:
(ㄭ) 1
-i
ㄚ
a
-a
ㄛ
o
-o
ㄜ
e
-e
ㄞ
ai
-ai
ㄟ
ei
-ei
ㄠ
ao
-ao
ㄡ
ou
-ou
ㄢ
an
-an
ㄣ
en
-en
ㄤ
ang
-ang
ㄥ
eng
-eng
ㄦ
er
丨
yi
-i
丨ㄚ
ya
-ia
丨ㄝ
ye
-ie
丨ㄠ
yao
-iao
丨ㄡ
you
-iu
丨ㄢ
yan
-ian
丨ㄣ
yin
-in
丨ㄤ
yang
-iang
丨ㄥ
ying
-ing
ㄨ
wu
-u
ㄨㄚ
wa
-ua
ㄨㄛ
wo
-uo
ㄨㄞ
wai
-uai
ㄨㄟ
wei
-ui
ㄨㄢ
wan
-uan
ㄨㄣ
wen
-un
ㄨㄤ
wang
-uang
ㄨㄥ
weng
-ong 4
ㄩ
yu
-ü 2
ㄩㄝ
yue
-üe 2
ㄩㄢ
yuan
-üan 2
ㄩㄣ
yun
-ün 2
ㄩㄥ
yong
-iong
1 Dirì ginsusurat. 2 An ü ginsusurat nga u pagsunod han j, q, x, o kundi man y. 4 An weng ginluluwás nga [oŋ] (ginsusurat nga ong) kun nasunod hin initial.
Mga kasarigan[igliwat | Igliwat an wikitext]
- ↑ "Pinyin celebrates 50th birthday" (ha Ininggles). Xinhua News Agency. 2008-02-11. Ginkuhà 2008-09-20.CS1 maint: unrecognized language (link)
- ↑ "ISO 7098:1982 – Documentation – Romanization of Chinese" (ha Ininggles). Ginkuhà 2009-03-01.CS1 maint: unrecognized language (link)
- ↑ Shih Hsiu-Chuan (18 Sep 2008). "Hanyu Pinyin to be standard system in 2009". Taipei Times (ha Ininggles). p. 2.CS1 maint: unrecognized language (link)
- ↑ 4.0 4.1 4.2 4.3 The Republic of China government, Government Information Office. "Taiwan Yearbook 2006: The People & Languages" (ha Ininggles). Ginhipos tikang han orihinal han 2007-05-09. Cite uses deprecated parameter
|deadurl=(help)CS1 maint: unrecognized language (link) |Makikita gihapon ha
- ↑ Taiwan Headlines. "Taiwan Headlines: Society News: New Taiwanese dictionary unveiled" (ha Ininggles). Government Information Office, Taiwan(ROC). Ginhipos tikang han orihinal han 2007-10-31. Ginkuhà 2018-02-06.CS1 maint: unrecognized language (link)
- ↑ John DeFrancis. The Chinese Language: Fact and Fantasy. Honolulu, HI, USA: University of Hawaii Press, 1984. p. 242.
- ↑ Wenlin dictionary, entry 𠫓.
- ↑ "Unihan data for U+20000".
- ↑ Wenlin dictionary, entry 𠃉.
- ↑ "Unihan data for U+4E5A".
- ↑ Wenlin dictionary, entry 𠃋.
- ↑ Michael Everson, H. W. Ho, Andrew West, "Proposal to encode one Bopomofo character in the UCS", SC2 WG2 N3179.
plt_Latn war_Latn war_Latn war_Latn war_Latn war_Latn war_Latn war_Latn war_Latn war_Latn war_Latn war_Latn war_Latn war_Latn war_Latn war_Latn war_Latn war_Latn war_Latn war_Latn war_Latn war_Latn war_Latn war_Latn war_Latn jav_Latn war_Latn tha_Thai tpi_Latn tha_Thai ilo_Latn ilo_Latn tha_Thai smo_Latn smo_Latn tha_Thai smo_Latn smo_Latn tha_Thai kac_Latn kac_Latn tha_Thai cym_Latn cym_Latn tha_Thai por_Latn por_Latn tha_Thai hat_Latn hat_Latn tha_Thai gla_Latn gla_Latn tha_Thai lim_Latn lim_Latn tha_Thai tgl_Latn tgl_Latn tha_Thai ltz_Latn ltz_Latn tha_Thai isl_Latn zho_Hant wol_Latn tpi_Latn dzo_Tibt kon_Latn kmb_Latn dzo_Tibt dyu_Latn ace_Latn dzo_Tibt swh_Latn vie_Latn dzo_Tibt eng_Latn kmb_Latn dzo_Tibt dik_Latn zho_Hans dzo_Tibt hau_Latn srd_Latn dzo_Tibt ind_Latn lus_Latn dzo_Tibt zsm_Latn jav_Latn yue_Hant fon_Latn bos_Latn yue_Hant swh_Latn kmb_Latn yue_Hant ewe_Latn szl_Latn yue_Hant mri_Latn kmb_Latn yue_Hant dik_Latn smo_Latn yue_Hant bjn_Latn gla_Latn yue_Hant dik_Latn lvs_Latn yue_Hant luo_Latn ind_Latn yue_Hant luo_Latn ceb_Latn tha_Thai tpi_Latn lmo_Latn tha_Thai luo_Latn lij_Latn tha_Thai sot_Latn dik_Latn tha_Thai kab_Latn lmo_Latn tha_Thai uzn_Latn gla_Latn war_Latn war_Latn eng_Latn sot_Latn eng_Latn eng_Latn eng_Latn war_Latn eng_Latn fon_Latn nno_Latn fon_Latn scn_Latn fon_Latn eng_Latn