Brunei
Mga koordinado: 4°30′N 114°40′E / 4.500°N 114.667°E
An Brunei, nga an opisyal nga pagtawag Nasod han Brunei, an Urukyan hin Kamurayaw[10] (Minalayo: Negara Brunei Darussalam, Jawi: نڬارا بروني دارالسلام), usá nga soberano nga estado nga nahamutang ha amihan nga labnasan han purô han Borneo ha Timugan nga Asya. Gawas han labnasan hini ngan han Dagat han Salatan nga Tsina, ginpalibotan an nasod han Malaysiano nga estado han Sarawak. Ginbahin iní hin duhá ka báhin han Sarawak nga distrito han Limbang. An Brunei amo la an soberano nga estado nga nahamutang hin bug-os ha purô han Borneo; an nahabilin han teritoryo han purô nabahinbahin han mga nasod han Malaysia ngan Indonesia. An kamolupyohan han Brunei 423,196 han 2016.[11]
Ha gihataasi nga pagkakusog han Imperyo Bruneihanon, hi Sultan Bolkiah (naghadì 1485–1528) ginsiríng nga amo an nagdumara han kadam-an nga mga rehiyon han Borneo, upod an yanâ-nga-adlaw nga Sarawak ngan Sabah, pati gihapon an Kapurupod'an Sulu nga naatubang han dumagsaan nga punto han Borneo, Seludong (an yanâ-nga-adlaw nga Manila), ngan an mga kapurupod'an nga naatubang tikang han kanawayan nga dapit han Borneo. An estado nga pandagat ginbisita han Expedisyon ni Magallanes han Espanya didâ han 1521 ngan nakig-away ini patok han Espanya didâ han 1578 nga Gera Katchila.
Didâ han ika-19 nga gatostuig, an Imperyo Bruneihanon nagtikang pagluya. Ginhatag han Sultanato an Sarawak (Kuching) kan James Brooke ngan ginhimò hiyá nga Busag nga Rajah, ngan ginhatag hiní an Sabah ngadto han Britániko nga North Borneo Chartered Company. Han 1888, an Brunei nagín usá nga Britániko nga protektorado ngan ginbutangan hin Britániko nga residente nga amo an kolonyal nga nagdudumara han 1906. Katapos han pag-okupar han mga Haponés han Ikaduha nga Gera han Kalibotan, han 1959 mayda bag-o nga konstitusyon nga ginsurat. Han 1962, usá nga armado nga rebelyon patok han monarkiya napirde pinaagi hin pagbulig han mga Britániko.[12]
Nakakuhà an Brunei han paglugaríng hiní tikang han Reino Unido didâ han 1 Enero 1984. An pagtubò ha ekonomiiya dida han mga dekada han mga 1990 ngan mga 2000, upod han pagtikahitaas han GDP hin 56% tikang 1999 tubtub 2008, nagbag-o han Brunei ngadto hin industrialisado nga nasod. Nagkaada ini hin karikohan tikang hin extensibo nga mga larangan hin petroleo ngan natural gas. An Brunei mayda han ikaduhá-nga-gihataasi nga Human Development Index ha mga nasod han Timugan nga Asya, sunod han Singgapura, ngan ginkaklasipika iní nga "napadukwag nga nasod".[13] Sumala han International Monetary Fund (IMF), ginranggo an Brunei nga ikalimá ha kalibutan ha gross domestic product per capita ha purchasing power parity. Ginbanabana han IMF han 2011 nga an Brunei usá hin duhá nga nasod (Libya an ikaduhá nga nasod) nga mayda utang-nga-públiko nga 0% han nasodnon nga GDP. Ginranggo gihapon han Forbes an Brunei nga ikalimá nga girikohi nga nasod tikang hin 182 ka nasod, nga nabatakán han mga larangan hin petroleo ngan natural gas hiní.[14]
Etimolohiya[igliwat | Igliwat an wikitext]
Sumala ha leyenda, gintúkod an Brunei ni Awang Alak Betatar, nga ha urhe nagin Sultan Muhammad Shah. Nagbalhin hiyá tikang ha Garang ha Distrito han Temburong[15] ngadto han estero han Salog Brunei, nga diín nadiskubre an Brunei. Sumala ha leyenda, ha paglugsong niya, sinmiríng hiyá, Baru nah (kun ighubad "¡ada na!" o "didâ"), nga diin nagtikang an ngaran nga "Brunei".[16] Hiyá an syahan nga Muslim nga namunò han Brunei.[17] Ugsa han paghataas han Imperyo Bruneihanon ha ilarom han Muslim nga Dinastiya Bolkiah, gintutuohan nga an Brunei nailarom anay hin mga Buddhista nga mga namuno.[18]
Ginbag-ohan iní hin ngaran nga "Barunai" han ika-14 ng gatostuig, posible nga naimpluwensya han Sanskrit nga pulong "varuṇ" (वरुण), nga nangangahulongan "mandarágat".[19] An pulong nga "Borneo" amo gihapon an gintikangan. Didâ han bug-os nga ngaran han nasod nga Negara Brunei Darussalam, an darussalam (Inarabo: دار السلام) nangangahulogan nga "urukyan hin kamurayaw", samtang an negara nangangahulohgan nga "nasod" ha Minalayo.
An gisayohi nga nahabutang nga pagdokumenta han Katundan mahitungod han Brunei an ginsurat han Italyano nga hi Ludovico di Varthema, nga nagsiríng gihapon nga an "Bruneihanon nga katawhan mayda maburubusag nga panit kaysa han mga katawhan nga iya ginkatapo ha Kapurupod'an Maluku". Didâ han iya pagdokumento han 1550;
Inmulpot kami ha purô han Bornei (Brunei o Borneo), nga hirayo tikang han Maluch mga duhá ka gatos ka milyas, ngan nasabtan gihapon namon nga iní baga hin darudako kaysa han usá ngan haruhamubo. Mga pagano an katawhan ngan mga tawo hin maupay an kaburut-on. An ira kapanit maburubusag kaysa han iba....dinhi hini nga purô maupay an pagdumara han pagkamatadong...[20]
Politika ngan kagamhanan[igliwat | Igliwat an wikitext]
An sistema hin politika han Brunei ginpapamunuan han konstitusyon ngan han nasodnon nga tradisyon han Malayo nga Islamiko nga Monarkiya (Melayu Islam Beraja; MIB). An tuló nga bahin han MIB naglalakip hin Malayo nga kultura, Islamiko nga relihiyon, ngan an batakan ha politika ha ilarom han monarkiya.[21] Mayda ini sistema hin balaod nga nahibase ha Inglis nga common law, bisan man kun an Islamiko nga balaod (shariah) labaw hini hin pirá nga mga kaso.[22] Mayda parlamento an Brunei kundi waray piniliay, an kataposan nga piniliay ginbuhat han 1962.[23]
Ha ilarom han 1959 nga konstitusyon han Brunai, An Iya Mahestad nga hi Paduka Seri Baginda Sultan Haji Hassanal Bolkiah Mu'izzaddin Waddaulah amo an mangulo hin estado nga mayda bug-os nga ehekutibo nga awtoridad. Tikang han 1962, ini nga kagamhanan naglakip hin mga kagamhanan hin emerhensya, nga ginbabag-o hin tagduha ka tuig. An Brunei teknikal nga nailarom hin balaod militar tikang han Brunei nga Rebelyon han 1962.[24] Hi Hassanal Bolkiah amo gihapon an Primer Ministro han estado, an Ministro hin Finansya ngan Ministro hin Depensa.[25]
Mga Distrito han Brunei[igliwat | Igliwat an wikitext]
Mga tigaman[igliwat | Igliwat an wikitext]
Mga kasarigan[igliwat | Igliwat an wikitext]
- ↑ Writing contest promotes usage, history of Jawi script Archived 12 June 2012[Date mismatch] at the Wayback Machine.. The Brunei Times (22 Oktubre 2010)
- ↑ "Brunei". Ethnologue. 19 Pebrero 1999. Ginkuhà 30 Disyembre 2013.
- ↑ "Call to add ethnic languages as optional subject in schools". Ginhipos tikang han orihinal han 19 Nobyembre 2013. Ginkuhà 19 Nobyembre 2013. Cite uses deprecated parameter
|deadurl=(help)
- ↑ "The World Factbook". CIA. Ginhipos tikang han orihinal han 2007-06-12. Ginkuhà 28 Enero 2018.
- ↑ 5.0 5.1 "National Statistics". depd.gov.bn. Ginhipos tikang han orihinal han 11 Nobyembre 2016. Ginkuhà 1 July Hulyo. Check date values in:
|accessdate=(help)
- ↑ 6.0 6.1 6.2 6.3 "World Economic Outlook Database, January 2019". IMF.org. International Monetary Fund. Ginkuhà 24 Pebrero 2019.
- ↑ "Human Development Indices and Indicators: 2018 Statistical update" (PDF). United Nations Development Programme. 15 September 2018. Ginkuhà 15 September 2018.
- ↑ "Delegation Record for .BN". IANA. Ginkuhà 6 November 2015.
- ↑ "Constitution of Brunei Darussalam" (PDF). Attorney General's Chambers Brunei Darussalam. Ginkuhà 15 Oktubre 2013.[dead link]
- ↑ Peter Haggett (ed). Encyclopedia of World Geography, Volume 1, Marshall Cavendish, 2001, p. 2913.
- ↑ "World Population Prospects: The 2017 Revision". ESA.UN.org (custom data acquired via website). United Nations Department of Economic and Social Affairs, Population Division. Ginkuhà 10 Septyembre 2017.
- ↑ Pocock, Tom (1973). Fighting General – The Public &Private Campaigns of General Sir Walter Walker (First ed.). London: Collins. ISBN 0-00-211295-7. https://archive.org/details/fightinggeneralp0000poco.
- ↑ "Human Development Reports". United Nations. Ginkuhà 5 Oktubre 2009.
- ↑ "Forbes ranks Brunei fifth richest nation". 25 Pebrero 2012. Ginhipos tikang han orihinal han 26 Pebrero 2012. Cite uses deprecated parameter
|deadurl=(help)
- ↑ History for Brunei, p. 26
- ↑ Marie-Sybille de Vienne (9 Marso 2015). Brunei: From the Age of Commerce to the 21st Century. NUS Press. pp. 27–. ISBN 978-9971-69-818-8. https://books.google.com/books?id=IfpIBwAAQBAJ&pg=PA27.
- ↑ "Treasuring Brunei's past". Southeast Asian Archaeology. 8 Marso 2007. Ginkuhà 19 Septyembre 2011.
- ↑ Robert Nicholl (1980). Notes on Some Controversial Issues in Brunei History. pp. 32–37. https://books.google.com/books?id=EN-hXwAACAAJ.
- ↑ James B. Minahan (30 Agosto 2012). Ethnic Groups of South Asia and the Pacific: An Encyclopedia: An Encyclopedia. ABC-CLIO. p. 75. ISBN 978-1-59884-660-7. https://books.google.com/books?id=fOQkpcVcd9AC&pg=PT75.
- ↑ Bilcher Bala (2005). Thalassocracy: a history of the medieval Sultanate of Brunei Darussalam. School of Social Sciences, Universiti Malaysia Sabah. ISBN 978-983-2643-74-6. https://books.google.com/books?id=-bQuAQAAIAAJ.
- ↑ Ipakita an sayop: Invalid
tag; no text was provided for refs named
bruneipress.com.bn
- ↑ Ipakita an sayop: Invalid
tag; no text was provided for refs named
cia
- ↑ "Brunei Darussalam : Constitution and politics". thecommonwealth.org. Ginhipos tikang han orihinal han 2016-03-11. Ginkuhà 2019-11-16.
- ↑ Ipakita an sayop: Invalid
tag; no text was provided for refs named
US DOS
- ↑ PMO Organisation Chart. "Organisation Chart at the Prime Minister's Office". Ginkuhà 14 Enero 2012.
Mga sumpay ha gawas[igliwat | Igliwat an wikitext]
Kagamhanan
- Websayt han Opisyo han Primer Ministro han Brunei Darussalam
- Hepe hin Estado ngan mga Api han Gabinete Archived 2020-10-16 at the Wayback Machine.
Impormasyon ha kasahiran
- Brunei nga entrada ha The World Factbook
- Brunei profile tikang han BBC News
- Brunei ha Encyclopædia Britannica
- Wikimedia Atlas han Brunei
- Key Development Forecasts for Brunei tikang han International Futures
Biyahe
- Brunei Turismo nga websayt
- Pages with reference errors
- Webarchive template wayback links
- Webarchive template warnings
- CS1 errors: deprecated parameters
- CS1 errors: dates
- All articles with dead external links
- Articles with dead external links from Agosto 2016
- Articles with invalid date parameter in template
- Coordinates on Wikidata
- Mga barasahon nga mayda Malay-nga pinulongan nga sinurat
- Mga barasahon nga mayda Inarabo-nga pinulongan nga sinurat
- Pages using infobox country or infobox former country with the symbol caption or type parameters
- Mga barasahon nga mayda Sanskrit-nga pinulongan nga sinurat
- Mga nasod ha Timugan nga Asya
- Brunei
- Nasod
zsm_Latn tgl_Latn war_Latn war_Latn war_Latn war_Latn war_Latn war_Latn war_Latn war_Latn war_Latn war_Latn war_Latn war_Latn war_Latn war_Latn war_Latn eng_Latn war_Latn war_Latn eng_Latn war_Latn war_Latn eng_Latn eng_Latn eng_Latn eng_Latn zsm_Latn eng_Latn eng_Latn eng_Latn eng_Latn war_Latn eng_Latn zsm_Latn eng_Latn eng_Latn eng_Latn eng_Latn eng_Latn war_Latn eng_Latn zsm_Latn war_Latn eng_Latn kik_Latn war_Latn war_Latn eng_Latn cat_Latn eng_Latn war_Latn ceb_Latn war_Latn war_Latn war_Latn war_Latn war_Latn war_Latn bjn_Latn eng_Latn ceb_Latn ceb_Latn eng_Latn nld_Latn srd_Latn eng_Latn cat_Latn eng_Latn eng_Latn hne_Deva knc_Latn war_Latn war_Latn eng_Latn war_Latn war_Latn zsm_Latn ceb_Latn