Niyan na paka-Pasko, mayon pa sin pang-Pasko na kanta na angay pa man pagbati’on; maluway liwat, angay sa budlay;
Mayad ngani kay, maski siribot, nakapadara man san mga Krismas kard. Mayon pan’o sin Pasko na, sa kapaliman-liman, nadumduman ko ipadara an mga kard, pira na hamok ka-adlaw an Pasko, na kun karkolohon man nag’ud, badi Enero na makaabot.
Ugali ko na an magpadara sin kard. Kada taon, mayon ako sin listahan ko; may nadagdag sayo na taon, na naiiban na masunod. May nagkapira na pirmi kaupod. Dahil sini, hinihinguha ko na makaabot kanira an kard. Sayo na taon, mga dekada otsenta, pakapakuputa ko san mga sobre, hinulog ko sa buson sa harani na post office. Natalikod pa hamok ako san madumduman ko na wara ko pa ngay’an kabutangi sin istamp. Sa isip ko, kun wara istamp, diri makaabot. An hinimo ko, bunakal ako sin istamp, binutang ko man sa sayo na sobre, na sa luwas, sinuratan ko sin ‘pakibutang tabi sini na mga istamp sa kard na pinanghulog ko dini na wara pa istamp’. Hinulog ko man yadto na sobre didto sa buson. Makalipas an sayo ka-adlaw, nagduda ako kun mapaunrahan ako san mga empleyado san koreo, labi na siribot niyan. Bunakal lugod uli ako sin mga kard, pinangsuratan gihapon, pinakupot an sobre, bunakal sin istamp, nan hinulog ko gihapon. San may mabagat ako sa sayo ko na pinadar’han, naunabi na duwa kuno na kard an naresibi nira hali sa ako. Wara man paghapot kun akay; wara na ako pag-esplikar.
Kun iba na, di’ malikayan an panganugon kun, sa karaging, may nalihisan, nalimutan, nahubon, o in-kalibyas. Syempre kay sangtaon ini inpaabot, mayon kita sin mga gusto kunta maimod pag-abot san Pasko. Halimbawa, an tiripon san pamilya, regalo na iharatag o gusto ihatag, pagkaon na gusto ihanda, tawo na gusto makaupod. Syempre, di’ man intero nauutob. Sa pira kabulan na hulat, sayo na posibilidad an may nataliwan, o may namatay. Pag-abot sin Pasko, diri na sira makaka-upod. Dako man an nahihimo sa plano san mga tyempo o iskedyul.
Kada Pasko, mayon sin misa na katutnga, na kasi mga alas-dyes, human na. Syempre, di’anis man gihapon kun mahuman na atab, kay an ramok sa dalan, nakapaluway san uruli. Niyan na unagi na Pasko, unabot kami sa simbahan na alas-dyes, wara na ngani sin bakante na ingkudan. Nagkakaranta na an choir. Yadto ngay’an, puro karanta hanggan alas-dose, kun kan’o pa hamok nagbatog an misa. An misa man, kantada pa gihapon, kaya nahuman, ma-alas-dos na. Kaya an plano na selebrasyon sa balay, atrasado na; paragal na, nangaraturog na. Kaya, an bag’o ko na panuga, diri na ako masimba na 24 na gab’i kun sugad gihapon sini. Mas di’anis magselebrar san Pasko na maogma, diri nagngungurub-ngurob. Habo na ako mapahunod sini na mga choir, na pinasakit an masayon na kanta, nan nagbu-buot san kahalaba san misa. Habo na ako san misa na boringkantada.
Sayo pa hamok kaadlaw paka-Pasko, sugad sin haragyu’on na an unagi; nan harayu’on pa an masunod. Bagaw ngani,
San Sabado, pinatumpan ko man an hugak, bunawi sin diyo san puyat, nakapadata man san tv, an manglain-lain na programa san Discovery Travel & Living. Ini na serye, kun diri ka pa pamilyar, nasentro sa karaon, maski an ubod man gihapon syempre, kultura. Sayo na programa halimbawa, an Bizarre Foods with Andrew Zimmern. San arin yadto pinaimod dini an kadaanan na pagkaon sa Hawaii, na dara pa san mga kadaanan na tawo na hali man sa New Zealand, an mga Maori. Sayo sa mga putahe na pinaimod, sugad sin lapok na makaaati. Yadto ngay’an pinangat, na may bangot na tabugok. Kun diri mo aram, matalamatam ka man nag’ud, labi kun diri mo pa natadihan an siram san pinangat. Unupod pa an host pangayam sin baboy. An luto nira san nadakop, manglain-lain man. Sayo sadto, an bituka na may bangot na dugo, o kun sa ato, dinugo (dinugu’an sa luwas san Bulusan). Masiramon nganyan! Makunswelo na, kun iba na, mayon sin komentar an iba na tawo, manungod san ato pagkaon na sugad san dinugo, o san balut sa Manila. Namutang na kun mayad an pagka-pakete, pwede man maapresyar sin wara daghan na resistensya o pangalang-alang.
An sikat na chef na Ingles, si Jamie Oliver, mayon na man sin programa dini. Kahapon, pinaimod an bag’o niya na episode, an byahe niya sa Amerika, basi aramon an pagluto san mga cowboy. Sayo sa mga putahe na hinimo niya, an tradisyunal na pagkaon san cowboy na baked beans. Kun nadumduman ta, ini sa ato, an gahoy, pork ‘n’ beans, himo san Hunt’s; de-lata na an sulod, tinug’on na liso sin balatong na daragko, mabaga an sabaw na maturu-tam’is, nan may sayo na pidaso na taba sin orig na sugad sin tangan ka-dako.
Si Anthony Bourdain sayo man na chef na wara sin pangalang-alang kumadto maski diin na lugar.s San kumadto siya sa Cambodia, nagluto-luto sira sa sakayan na an sabaw hali hamok sa salog na kun diin didto man namag-anod an hali man gihapon sa kabal’yan. San arin yadto an programa niya na No Reservations, kunanhi sa Pilipinas. Una, sa sayo na restawran sa Pampanga, kun diin tinadihan niya an pakbet, sinigang sa biyawas, papaitan, nan sisig. An host niya na lalaki, bagaw ‘maski nano an lutuon sa maski diin na rehiyon san Pilipinas, kaya daugon san Kapampangan’. Matapsi na komentar, na mayad ngani kay nataparan san dianison na pinaimod san host sa Cebu, na lunuto sin litson na sa pag-imod pa hamok, makagugutom nan maragsikon an panit, nan wara sin panipat sa kakayahan pagluto san iba na rehiyon sa Pilipinas.
Kahapon, pinaimod nira an mga tradisyunal na handa kun Pasko. Kadaghanan, may inasal na pabo, nan inasal o inagon na karnero. Sa pagmangno ko, sa Bulusan kun Pasko, di’ man nahali’an sin suman nan ibos, sin dinugo nan bihon, nan sekolate na inumon. Kun pinaparang’an, mahod nalusak pa sin bilanghoy, o nahagom. Syempre, ini na mga handa, base sa panahon; kun diri nararaot san bagyo, daghan an produkto, batog sa paray nan ulab, hanggan sa kakaw. Diyo-diyo man nabangutan sin iba na pagkaon, niyan an ‘tradisyunal’ na handa san Bulusanon, kaurupod na an spaghetti, fruit salad, macaroni salad, nan pudding na bilanghoy, o bagaw cassava cake.
Bag’o nagparahinglo an programa nira, mayon ngon’a sadto na Lonely Planet, kun diin pinaimod an manglain-lain na lugar sa kinab’an, mga selebrasyon, lugar na kaupod sa historya, nan opisyo na padagos hanggan niyan. Sa kanira pagrilibot-libot, haros nagtatarapo-tapo man hamok sira. Sa kanira pinaimod, kada kultura, mayon sin tradisyon, sugad san Mardi Gras sa Brazil, La Tomatina sa Espanya, o Oktoberfest sa Alemanya; daragko na selebrasyon, na bilog an partisipasyon san intero na taga-didto, na ma’o ada an dahilan kaya hasta san taga-iba na lugar, nadayo. Padagos na inoobserbar kaya nasabutan man san tawo an lohika, an paliwanag kun akay mayon sini.
Minsan, nasabi ko na sa mga ginimat’an, kinaan’dan, nan kinadak’an ko, mayon sin mga bagay na gusto ko pirmi hamok uyon, nan sadto na mga gusto ko na hali’on. Halimbawa, sa kasasambit san bagaw turismo, malin an implikasyon hamok, an mga natural na yaman. Sa pag-imod ko, ini diri hamok natural na bagay, kundi hasta san tradisyunal. Sa Discovery Channel, sugad sini an pinaimod; sa Amerika, an mga lugar na sadto hanggan niyan, naghihimo sin burger, hotdog, nan ice cream. Mayon man kita dini sin mga panaderiya nan karihan na an mga luto ma’o man an ato nahanapan kun nalagalag pag-uli. Pwede pa ngani ini dagdagan, sin museo halimbawa na an tema manungod sa pili, kalo, nan bandala. Kun naataman kunta an mga istruktura na sugad san Gabaldon, an dati na munisipyo, an patio nan san mga punta, maapresyar sugad man san mga simbahan sa Italya nan san Berlin Wall sa Alemanya. Imbes na patayon an oras sa tong-its nan telebisyon, padagos kunta na may makaaram san mga dati na uyag nan kaugalian, halimbawa an sayaw san pastores (retrato sa itaas).
Sadto pa, magsa-Bulusan o kun diin, malin di’ man naseselebrar ‘sin mayad’ an media noche. Sayo gihapon na dahilan an halabaon na misa na kantada. Nauyon ako na dapat masabutan, na an dahilan san selebrasyon, an pagkabuhay ni Kristo. Diri man ini manungod sa pamarakal o pagbutang sin manglain-lain na sabong. Ugaring sa pagselebrar, nangyayari an pagtiripon san pamilya nan mag-aramigo. Kun sugad, diri maraot kun hatagan man ini sin tuig na panahon. Ambot kun sugad man ini san dahilan (palusot?) san mga bakasyunista kun Kamahalan, na namagbaragat ugaring sa karigusan, imbes na nag-aayuno o nagpepenistensya.
Bagaw sin sayo na padi sadto manungod ada sadto na mga deboto na namahik san mga rebulto, dapat nganyan san pagtubod mayon man sina pagtubo. Badi pwede man ini na repleksyon na dapat isipon man an intero na paniwala nan pagtubod, nan an pagsunod-sunod na buta. Kun may pagtubo an pagtubod, may duwa na posible na kadtuan: an pagkawara o an mas masarig, na pagtubod.
Dako-dako ada na ambisyon an pagpreserbar san ginikanan, bagay na diri kaya sini na mga blog. An kaya man hamok ada sini himuon, an pagbutang sa imahinasyon, sa panumduman sadto intero, labi na an diri na nagu’d ada mabalik.
ceb_Latn war_Latn ceb_Latn war_Latn war_Latn war_Latn war_Latn ceb_Latn ceb_Latn ceb_Latn war_Latn ceb_Latn war_Latn war_Latn war_Latn