"Caracasen aditutako historiak kontatu eta negarra etortzen zait"

Diasporaren alaba dela dio, baina hurrik eman ere ez ‘ni ez naiz hemengoa’ esaterik. Hemengoak bezain hemengo da Caracasen jaiotakoa. Donostiako abertzaletasun zaharraren eragileak ageri dira beraren familian, eta sentimendu horrixe helduta bizi da Miren, diasporaren alaba euskalduna.

Zurekin hitz egiteko agindu didate, baina ez dakit non duen hasiera elkarrizketa honen hariak…

Esplikatuko dizut nik. Donostiako Parte Zaharrean, zapata denda batera sartu nintzen. Dendariak zer joera duen ez dakit, baina abertzalea du familia. Nik bizitza zirkularra dela esan ohi dut. Ez dakizu zergatik, baina denbora igaro eta, halako batean, lehenago zeunden tokian jartzera eramaten zaitu bizitzak. Dena dela, dendara sartu, zapata parea aukeratu, hitzari lotu, izena galdetu, Miren Olasagasti, eta akabo! Jendeari eskemak txikitzen dizkiot, Venezuelako azentua mintzoan eta Miren Olasagasti izena ematen dudanean. Atzerritartzat hartu ohi nau jendeak, baina ez dago horrelakorik, bi maitasun handi ditut nik bizian, Donostia –Euskal Herria, oro har–, eta Venezuela. “Olasagasti, bai. Diasporaren alaba naiz”. Harri eta zur geratu zitzaidan dendaria, Miren Olano, eta inondik ere, berak eman dizue nire berri, familiaren historia gal ez dadin.

Zein duzu historia?

Aitona donostiarra zen, Juan Olasagasti Azkue, 1939an Venezuelara joana. Handik hiru urtera, 1942an, nire aita joan zen, Iñaki Olasagasti Alkain. Etxean aditu nuenez, aitona Donostiako Parte Zahar honetako nazionalistetan lehenetakoa izan zen, nahiz eta birraitona monarkikoa izan, karlista. Hortaz, aitonak hautsi zituen markak etxean, Sabino Aranaren ideien eta Jose Antonio Agirreren atzetik joanda. Badut argazki bat, non gerra garaian, jeneral errepublikano baten hileta ageri den: han dira soldadu errepublikarrak ukabila itxita, eta ondoan, Agirre lehendakaria, sonbreirua jantzita. Han da gure aitona ere, eskuak sakeletan sartuak. Argazkiak badu koxka, hura ikusi eta, aitona ihes egina ordurako, amona hartu baitzuten atxilo: Trinidad Alkain. Ondarretan eduki zutela esan dit lehengusina baten alabak, baina ez dakit han edo mojek zuzentzen zuten kartzelaren baten eduki zuten Prim kalean. Ez dakit xuxen. 1938-39an behar zuela kalkulatzen dut nik. Aitona erbestean eta amona preso, karitatetik bizi ziren etxean. Harrezkero, aitonak ez zuen nahi izan argazkirik ez berari buruz ezer publika zezaten.

Gerra aipatu diguzu.

Bai. Gerra lehertu zenean, aitonak Segurako lehengusu txikien baserrira jo zuen, eta hantxe babestu zuen familia. Lehengusuei esan zien erokeria hark ezin zuela hilabete baino gehiago iraun, familia han utzi eta bera gerrara zihoala baina laster itzuliko zela. Bitartean, ordea, agindua eman zuten aitona bilatzeko eta atxilotzeko, eta berak hori jakin zuenean Frantzia aldera ihes egin zuen Pirinioetatik barrena.

Gerrako historiak beti.

Nik ez dakit familia zenbat denbora egon zen Seguran, baina ezin hiru urtez han egon! Noizbait, amona Donostiako etxe honetara itzuli zen, eta ordurako osaba Manuel ere gerran ibilia zen, eta Donostiara itzulia: etxeko bosgarren solairuan bizi zen. Etxebizitzari pusketa bat kendu eta ezkutaleku bat egin zuen bertan. Han bizi izan zen bera. Bila zetozkiola jakiten zuenean, ihes egiten zuen teilatutik teilatura… Gisako historiak aditu izan ditut nik aitaren ahotik, eta ez zituen askotan kontatzen, ikaragarri hunkitzen zen-eta.

Venezuelan aditu dituzu istorio-historiak.

Aitonak Venezuelara jo baitzuen, garai hartako euskaldun askok bezala. Medina Angarita presidentearen gobernuak euskaldunei sarrera eman zien, dokumentazioa eduki nahiz ez. Aitona ez zuten harrapatu, baina, ordainetan, seme-alabak zigortu nahi izan zizkioten. Haren anaia Joseba, esaterako, Atzerriko Legiora bidali zuten, Marokoko gerrara borrokan. Gure aitari berdin gerta ez zekion, soldadutza adina baino lehen aitonak Venezuelara deitu zuen eta, ondorioz, desertoretzat jo zuten. Gainerako senideak adin txikikoak zituen: osaba Mikel aita baino lau urte gazteagoa zen, eta izeba Miren, sei. Horrela joan zen aita Venezuelara.

Eta Venezuelan, zer bizimodu zure arbasoek?

Aitonak aurrezki kutxan egiten zuen lan hemen, eta Venezuelara heldu eta tabernari lana egin behar izan zuen, euskaldunen tabernan. Politena zuen izena taberna haietako batek. Aitak ez zuen edaten, ez zekien tabernako lanik, baina liburuxka bat egin zuen, koktelak eta edariak nola prestatu jakiteko. Horixe izan zuen lehen lana Venezuelan. Geroago, zenbait familia aberatsen administrari jardun zuen. Mendoza sendiarentzat lan egin zuen –Polar garagardo-fabrikaren jabeak garai batean, elikagai konpainia handia gaur egun, eta oraingo erregimenak oso pertsegitua–, eta baita Velutinitarrentzat ere; etxegile zailduak. Aitonak kontabilitate lanean jardun zuen 1950 arte.

Eta aitak?

1943an aitak nire ama ezagutu zuen. Venezuela ekialdera, Cumaná hirira kanalizazioak egitera lanera joanda. Aitak hemezortzi urte, hamazazpi amak: ezagutu orduko egin omen zuten bat. Ama ikusgarria zen, neska ezinago ederra, polita, lasaia… Aita, aldiz, metro eta laurogeita hamarreko gizona –luziak, luzeak, esaten zieten Donostiako Parte Zaharrean–, mundua hankapean ibiltzeko itxurakoa. 1950ean ezkondu ziren, ordu arte aitak hemengo familia diruz laguntzen jardun zuelako lanean. Izan ere, hemengo bi anaiak Venezuelara eramateko asmoa zuen, eta eraman ere bai. Izeba Miren –Miren Koruko, berez–, hemen gelditu zen, gaixorik zegoelako, amaren ondoan. 1948an eraman zituen aitak bi anaia horiek Venezuelara, eta orduantxe, zorigaitza.

Zorigaitza?

Bai. Atzerriko Legioan ibilitako anaia ere, osaba Joseba, kontabilitate lanean hasi zen Venezuelako familia ezagun batean, eta hango alaba bat osabaz maitemindu zen. Osabak, ordea, emaztegaia zuen hemen, eta Venezuelako neska hark –guztiz obsesionatuta–, akabatu egin zuen osaba Joseba, Venezuelara heldu eta sei hilabetera. Eten handia izan zen hori. Lehen orrialdeko albistea izan zen egunkarietan. Urteak geroago jakin nuen nik osabari gertatua, paper zahar batzuen peskizan nenbilela: “Pasio-hilketa” irakurri nuen. Familia aberatsekoa zen neska eta halako bertsio bat zabaldu zuen. Hemengo familian sekulako zalaparta eragin zuen osabaren heriotzak, aita Venezuelako neska batekin baitzebilen ordurako, eta hori gertatu ondotik pentsatu zuten hango neskekin ibiltzeak ezin zezakeela onik ekarri. Bestaldetik, gure amaren familiarentzat ere, atzerritarra ez zen ezkontzarako aukerarik egokiena. Hala ere, nire gurasoei dagokienean amaiera zoriontsua izan zuen istorioak, nahiz eta oso garai latz eta korapilatua bizi behar izan zuten.

Aita Cumanára joan zela lanean esan duzu.

Bai. Venezuelako oihanaren bihotzean ari ziren lanean, Guanare ibaia kanalizatzen eta haren gainean zubiak jasotzen, Herri-lanetako Ministerioarentzako lanean. Han ari zela gaixotu egin zen aita, sukar horia harrapatu zuten. Gaitzari “ekonomikoa” izena ematen zioten han, ez zegoelako sendagaietan gastatzeko dirurik eta jendea erremedio gabe hiltzen zelako. Hala ere, sendagile batek leherrenak egin eta salbatu zuen aita, 21 urteko mutil sasoikoa orduan. Aita esker oneko izan zitzaion harrezkero sendagile hari –Asuaje doktorea zen–, eta gero, aita Caracasera bizitzen joanagatik ere, urtero egiten zion bisita sendagileari, hiriburutik Apure estatura.

Zer kontatzen zizun aitak hemengo gaztaroaz?

Gogoratzen naiz, ni lotan, deiadarrak aditu izan nituela behin edo behin. Orduan, amak astindu egiten zuen aita, esna zedin, eta aitak esaten ziona dakit: “Eskerrik asko, ama, bizia salbatu didazu. Ni fusilatzen ari ziren”. Aitak kontatzen zuenez, osaba Manuelek, etxe honetako ganbaran ezkutatuta egon zenak, ingelesen bidez heltzen ziren albiste bila bidaltzen zuen aita, Manuel bera baino anaia gazteagoa. Aitak botatan sartuta eramaten zizkion berriak, tropek etxeratzeko deia jo baino lehen. Trukean, osabak eskupekoa ematen zion. Aitak esaten zuen behin baino gehiagotan geratu izan zela Barandiaran ondoko gozotegi batean goxoren bat erosten, etxeratzeko deia jo zutela konturatu ez, eta behin edo behin soldaduek edo harrapatu eta kolpeka eraso ziotela. Aitak kontatzen zuen, beste batean, nola tropa frankistak Donostiara sartu eta armamendua hustu zuten Plaza Nagusian. Lagunekin joana omen zen mojen baratzera, sagar-lapurretan edo, baina baratzezaina ohartu, eta beraien atzetik abiatu zela. Plaza Nagusian, non tropek armamendua hustu baitzuten, granadak harrapatu zituztela, bengalak edo etxafuegoak zirelakoan, eta atzera mojen baratzera itzuli omen ziren, granadak botatzen. Ume zaharrak zer diren! Ez zuten kontzientziarik! Harrezkero, ikusita nago San Telmo museoan irudi bat, “Haurrak gerrara jolasean”. Bada, horrexetan ari ziren aita-eta.

Hemengo kontuak zituen.

Han, hemengoak. Caracasen bateko eta besteko hariak lotzen zitzaizkion, historiak gurutzatzen eta txirikordatzen zitzaizkion… Urriaren 30etan halloween ospatzen da Caracasen. Nire seme Iñaki txikia zela, beraren ikasgelako 28 haurrak hartu eta etxera ekartzen nituen, askarian. Aitak, betiko galdera beti: “Euskaldunik ba al da Jose Iñakiren gelan?”. “Bai, nonbait! Patxi izena du, behintzat, mutiletako batek. Baina ez dakizu, oso jende arraroa da!”. Haurraren aitaren izena Patxi Badiola zen. Arraro gabe, itxia zen familia hura. Eta aitak: “Patxi horrekin egon beharrean nago, haren aitona ezagutu nuen Donostian”. Ez sinestekoa ematen du, baina hala zen. Nire aita delako Patxi Badiolari joan eta esan zion aita ezagutu zuela. Patxik, ezetz: “Ezinezkoa da. Aspaldi hil zen gure aita. Onenean, Caracasen bizi den beste Badiola baten aita ezagutuko zenuen”. Aitak bereari eutsi zion: “Ez, ez, zure aita ezagutu nuen nik. Are gehiago, bertan nintzen zure gurasoek elkar ezagutu zuten egunean: jai-eguna zen, eta baserri batera joan ginen bazkaltzera zure aita eta biok. Horretan, etxeko alaba irten zen, hamabost urtekoa, eta zure aitari gustatu, eta esan zion berarekin ezkonduko zela. Neskak izututa begiratu zion, eta abantadan joan zen, ez zela berarekin ezkonduko esanez. Urteak igarota, Patxi baserrira itzuli, konkistatu zuen, eta ezkondu zen zure ama Mentxu zenarekin”. Delako Mentxu deskribatu ere egin zion!

Harrigarrizko historia-istorioak erbestean.

Elkarrizketa ez zen horretan bukatu. Kontua da Mentxuren familia hura ere donostiarra zela, Parte Zaharrekoa. “10. zenbakian bizi zirela uste dut. Pagola Barandiaran ziren haiek”.

Aitari aurpegiko kolorea mudatu zitzaion, zurbildu egin zen eta, ondoren, metro eta laurogeita hamarreko gizonkoteak negarrari eman zion. Negar eta negar egin zuen! “Zer duzu aita?”, galdetu niolarik, haren erantzuna: “Barandiaran andrea, jatekorik ez genuenean jaten eman ziguna”. Horra berriro zirkulua itxi.

Eta, gaur egun, zer zaizkizu bizipen eta oroitzapenok?

Gerra trauma latza gertatu zitzaion hemengo jendeari, ezin bestela izan. Askok alde egin zuten, asko bertan geratu. Nire iritziz, hemen geratu zirenek denborarekin batera eboluzionatu zuten, eta nola edo hala historia barneratzera iritsi zen. Aldiz, hemendik alde egin behar izan zuen jendea ama-lurretik erauzi izan balute bezala bizi izan zen. Bestelako testuinguru batean bizi zen jende hori, baina, nahitaez, garai bateko osagaiak berragertzen zitzaizkion. Eta haustura eta etena berritzen ziren. Nik, hasteko, Caracaseko etxean aditu ditudan historiak kontatzen ditut. Eta kontatzen ditudalarik, negarra etortzen zait. Nire aurrekoen bizipenak birbizitzen ditut. Miren Olano dendariak lekukotasunok galtzen uzterik ez dagoela esan zidan, eta gizonak, berriz, idazteko esaten dit, baina ez daukat gaitasunik, arkitektoa naiz, ez idazle, ez kazetari. Orduan, nik aditutakoak semeari kontatzen dizkiot, gal ez daitezen. Gure artean ez daudenak omentzeko modua dut haien historia kontatzea.

Miren Olasagasti Falcon

Arkitektura ikasketak egina. Donostiarra zuen aita, gerra ondoan Venezuelara joan eta bertan ezkondua. Hiru urte zituela egin zuen Mirenek lehen bidaia Donostiara, eta bizialdiak eginak ditu bertan. Honenbestez, Euskal Herriari zinez lotua. Caracasen ere euskal etxean ohi zen Miren larunbatero, ikastolan, esaterako. Igandeetan, aldiz, tiro-poligonoan, aitaren ondoan, ez alferrik izan baitzen Iñaki Olasagasti Alkain Munduko txapeldunorde plater-tiroko eskeet modalitatean Egipton eta Alemanian, 1961ean. Venezuela ordezkatzen zuen.

Ni hemengoa naiz

“Nire azentua aditu eta harritu egiten da jendea, baina hau nire herria da. Donostiara baino lehen, Hondarribira heldu eta malkoa irteten zait. Bizipen mordoa dut hemen, hiru urte nituela egin nuen lehen bidaiatik honakoak. Emozioak borborka hasten zaizkit eta, orduan, atzerritartzat hartzen nautela ikusten dudanean, esaten dut: ‘Jainkoarren!, hemengoa naiz, zu baino hemengoagoa, nahi baduzu!’”.

Etxea

“Birraitonarena zen etxe hau, Donostiako Kale Nagusiko 9.ean, goitik hasi eta beheraino. Zurgindegia zuen etxepean, tailerra. Uste dut 1850ean erosi zuela etxe osoa. Jose Mari Olasagasti Aiarragarai birraitonak lau seme-alaba izan zituen. Zaharrena zen Ramon, zurgindegian aitarekin lanean. Bigarrena zen osaba Manuel, donadoa. Hirugarrena zen Jabier, Donostiako zinegotzi izan zena 1919an, Dolores Rodriguez Galekin ezkondu zena. Gazteena izan zen gure aitona, zurgindegian lan egin ez zuena, eta aldiz, politikan muturra sartu zuena”.

Azken hitza: Eskutitz reality-ak

“1943tik 1948ra bitartean aitak amari idatzitako 23 eskutitz dauzkat gordeak. Eskutitz ezinago erromantikoak, bistan da, eta aldi berean, libertigarriak, jostari eta errealistak.

Oso reality-ak ere bai”.


Andatza M.K.T.-ren 2017ko lehen irteerarako izen ematea ixtear

Andatza M.K.T.-k prest du urte berrirako txangoen egutegia. Bidasoa edota Pirinioetatik barrena ibiliko dira mendizaleak, estreinatu berri dugun urte honetan. 2017an ohi baino goizago ekingo diote mendi irteerei Andatza M.K.T.-koek; igande honetan bertan, urtarrilaren 15ean. “Bidasoako kontrabandistak” izeneko ibilbideko lehen etapa osatuko dute; Hendaia-Arritxulo artekoa. Goizeko 07:30etan finkatu dute biltzeko hitzordua Oiardo Kiroldegian, bertatik autobusez abiatzeko. Izen emateko epea asteazkenean itxiko dute. Uztailera arte, ibilbide hau osatzeko beste sei etapa egingo dituzte.

"Bidasoako kontrabandistak" ibilbideko lehen etapa:

Eguna: urtarrilak 15, igandea.

Abiatzeko hitzordua: 07:30, Oiardo Kiroldegitik.

Joan etorria: autobusez.

Ibilbidea: 18 km.

Izen ematea: urtarrilaren 11 baino lehen, 6 euroko ordainketa egin kontu zenbakiotako batean:

Rural Kutxa: 3008 0259 1630 0543 0321

Kutxabank: 2095 5069 0710 6848 9805

Oharrak: "Andatza M.K.T-k antolatzen dituen irteeretan parte hartzeko derrigorrezkoa da, mendiko federatua izatea eta aseguru txartela indarrean edukitzea. Federatu gabe dagoenari tramitea egingo diogu, hala nahi badu. Horretarako gure web orrian aurkitzen da egin beharrekoa, edo gurekin harremanetan jarri".

Informazio gehiago: andatzamendizale.info

Antolatzailea: Andatza M.K.T

2017ko egutegia

-Urtarrilak 15: “Bidasoako Kontrabandistak”: Hendaia-Hondarribia-Harritxulo.

-Otsailak 12: “Bidasoako Kontrabandistak 2”: Arritxulo-Arantza.

-Martxoak 12: “Bidasoako Kontrabandistak 3”: Arantza-Beintza.

-Apirilak 9: “Bidasoako Kontrabandistak 4”: Beintza-Ziga.

-Maiatzak 14: “Bidasoako Kontrabandistak 5”: Ziga-Erratzu.

-Ekainak 11: “Bidasoako Kontrabandistak 6”: Erratzu-Etxalar.

-Uztailak 9: “Bidasoako Kontrabandistak 7”: Etxalar-Biriatu.

-Irailak 9-10: Posets 3.375 m.

-Urriak 8: Anboto.

-Azaroak 12: Elgeako zerra.

-Azaroak 23,24,25: Mendi Astea.

-Abenduak 17: Hendaia-Ibardin.

"Andatzakoak Perdidon"

"Amaia Zubelzuk eta Ander Aisak prestatutako "Andatzakoak Perdidon" ikuskizun bizia ezagutzeko aukera izan genuen azaroako Mendi Astean. Ordesan bizi izan genituen 3 egunetako ibilaldien bideoa ikusgai duzu lotune honetan: https://goo.gl/photos/fBcQx53CZfT7smc68."


Amets debekatuetan hezten

Maurice Sendak ilustratzailea protagonista bilakatu da, Tolosako Haur Liburutegian, Nazioarteko Liburuaren Egunaren harira; maiatzaren 12ra bitarte haurrek egindako muralak ikusgai izango dira.

Bere izena esanda askok ezagutuko ez duten arren, bere marrazkiei begiratzea haurtzarora pare bat segundoko bidaia egitea bezalakoa da. Eta hori, ilustratzaile bati gerta dakiokeen onena izan daiteke.

Maurice Sendak estatubatuarra (1928-2012) Tolosako Haur Liburutegiko protagonista bilakatu da, Liburuaren Nazioarteko Egunaren bueltan, eta herriko ikastetxeetako neska-mutilek haren obra ezagunenetako bat landu dute: Piztiak bizi diren lekuan.

Aste Santuko oporren aurretik egin zuten lanketa, eta haur liburutegiko hormak beren sormenaz jantzi dituzte ikasleek, atseden egunetan: Sendaken lanean oinarrituta, muralak osatu dituzte taldeka. Bide beretik, ilustratzailearen inguruko interes-gune bat ere prestatu dute errotako eraikinean, haren marrazkiekin argitaraturiko hainbat liburu jendaurrean jarriz. Eta, marrazkilariaren mundura bidaia biribiltzeko, neska-mutilek bisita gidatuak izan dituzte aste honetan, liburutegira.

AMETS DEBEKATUAK, DESIOAK ETA ASKATASUNA, IRUDITAN

Haurtzaro zaila izan zuen Sendakek eta, egileak berak azaldu izan zuenez, Walt Disneyren film bat ikusita erabaki zuen, ilustratzaile izatea.

Piztiak bizi diren lekuan (Where the wild things are, 1963) bere lanik ezagunenetako bat da, eta baita saritua ere: 1964an Caldecott domina jaso zuen, haurrei begirako liburu estatubatuar onena sortzeagatik.

Sariez harago, ordea, Piztiak bizi diren lekuan lana beste hainbat diziplinatara eraman izanak animazioa, opera nahiz zinema erakusten du, lanaren mamia: lehen album ilustratutzat jotzen dute askok, eta 19 milioi kopia baino gehiago ditu liburuak. Gainera, munduko hainbat hizkuntzatara itzulia izan da, eta euskarazko bertsioa 2000. urtean argitaratu zuten, Koldo Izagirreren eskutik.

Max izeneko haur errebeldea da liburuko protagonista, eta jendea beldurtzeko piztia bat izatea du amets. Desio horren bitartez, Sendakek askatasuna, amets debekatuak, amets gaiztoak, desioak nahiz iluntasuna jorratzen ditu liburuan, eta 1960ko hamarkadan aurkako hainbat iritzi sortu bazituen ere, Piztiak bizi diren lekuan haur literaturako erreferente da, oraindik ere, gaur egun.

Tolosako Haur Liburutegiko Maurice Sendaken interesgunea erabilgarri izango da, ohiko ordutegian, datorren maiatzaren 12ra bitarte.


Kezka, ibaiko apar zuria dela eta

Herritar batek Uztarriara igorritako irudia da honakoa. Bertan ikus daitekeenez Urola ibaian apar zuria agertu da gaur goizean, Sanjuandegi auzoa eta Etxebeltz-Izarra lotzen dituen zubiaren ondoan, Salbe auzoan. Herritarrak azaldu duenez, 11:00ak aldera hartu du irudia, eta ibaia apar zuriz beteta zetorren orduan. "Kezkagarria" dela iritzita bidali dio argazkia Uztarriari. Era berean, Udaltzaingora ere igorri du abisua, "isurketa zer dela eta gertatu den aztertzeko eta arazoa konpontzeko".

Udalak azaldu duenez, isuriaren berri emateko 112 eta Gipuzkoako ur kontsortziora abisua eman dute jada, eta isuria gelditzeko zein arrazoia argitzeko ikerketa abian da.


Zehaztu dituzte Lagun Onaken entrenamenduak


Ondarretako harriak aztertzeko 30 bat zundaketa egingo dituzte

Harriak aztertzeko zundaketak egingo dituzte Ondarretan. (Argazkia: Donostiako Udala)

Aranzadi Zientzia elkartearen gidaritzapean zundaketak egingo dituzte Ondarretako harriak aztertzeko. Zenbat, nolakoak eta zenbateko sakoneran dauden aztertu nahi dute zehazki, gero neurri egokienak hartu ahal izateko.

Azkerketak egiteko 30 bat zundaketa egingo dituzte. Sei metro arteko sakonerako zuloak egingo dituzte hondartzaren goiko aldean, eta metro eta erdiko sakonerakoak itsasertzean. Horrela, harriak ateratzeaz gain, zuloen hormak berak ere aztertuko dituzte.

Zundaketetan ateratzen diren harrietako batzuk hondakinak dira. Hauek Astigarragako Ekotrade plantara eramango dituzte. Bertan aztertu eta eraikuntza lanetarako material gisa erabiltzeko birziklatuko dituzte.

Itsasbazterrean naturalki agertzen diren harriak, berriz, berriro bertan utziko dituzte. Zundaketa zuloetan sartuko dituzte eta hondarrarekin estali; Aranzadik 50 tona harri ateratzea aurreikusi du.


Andres Nocionik saskibaloia utziko du

Twitterren bitartez ohar luzea idatzi du bere agurra iragarriz. Baskonian egondako jokalari argentinarrak saskibaloia utziko du aurten.


Gogorkeriaren aurkako lekukotasun zuzena

Eliza pobre bat eta Euskal Herri libre bat aldarrikatu zuten Derioko seminarioan apezek egin itxialditik grabatu 'Gogor' diskoan. Berrargitaratu berri dute.


Nola bizi du txapelketa bertsolariak?

Txapelketan zuek eta zuen etxekoren batek kantatu izan duzue. Nola bizi duzue kasu bakoitzean?

Xebastian Lizaso. Oso ezberdin. Norberak parte hartzen duenean, aldi berean egoten da estuago eta lasaiago. Estuago gehiago jokatzen duelako, eta lasaiago norberak badakielako zer egin dezakeen.

Ez naiz joan semea txapelketan ikustera. Neuri ez zait gustatu inoiz txapelketan aurrean etxekoak egotea, eta pentsatzen dut hari ere ez zaiola gustatuko.

Jon Lopategi. Niri tokatu zait semearekin txapelketan kantatzea, Bizkaiko Txapelketako 87ko finalean. Erantzukizuna semearengan jartzen nuen. Neu erreleboa ematera joan nintzen, ez nuen sentitzen irabazteko obligaziorik eta inoizko lasaien joan nintzen. Semeak eta biok elkarrekin jardun genuen, eta pozik itzuli ginen orduan ere txapela janztea tokatu baitzitzaidan. Oso esperientzia polita izan zen.

Estitxu Arozena. Ni Nafarroako Txapelketan parte hartzen hasi nintzenean aita jada txapelketa horretan aritzen zen. Pentsatzen dut berak kezka izaten zuela, baina nik beregatik batere ez, nahikoa lan bainuen neure buruarekin.

Baina tokatu zait bestelako saioetan entzutea. Zeuk kantatzen duzularik, aurreko egunetan kezka izaten duzu. Aitak kantatzen duenean ez duzu bezperetan kezkarik izaten, baina egunean bertan bai. Baina horregatik ez diot entzutera joateari utzi, eta berak ere ez ni entzuteari. Halabeharra ere bada, Nafarroako bertso mundua hagitz txikia da eta.

Xabier Amuriza. Gure alaba oraindik oso gaztea da. Kantatu duen Eskolarteko Txapelketetara ez naiz ikustera joan, berak ez zuelako nahi, eta neuk ere ez. Esana diot belauniko eskatzen badit bakarrik joango naizela. Nik neuk asko sufrituko nuke. Beharbada geroago, segurantza handiz ikusten dudanean...

Txapelketaz kanpoko saioetan kantatu izan dut berarekin. Gustura aritzen gara, lasai. Plazan saio polita egitera joaten naiz, eta aita-alaben kontrastea beste inorekin ezin du izan. Bera gustura ateratzen da txalo gehiago jotzen diotelako niri baino.

Zeren bila doa bertsolaria txapelketara?

X. Lizaso. Bertsolariak garai bakoitzean motibo diferenteak ditu izena emateko. Batzuk intuizioz, beste batzuk "beno, besteak badoaz eta neu ere joan egingo nauk" esanda, eta beste batzuk bultzaka eramanda joan izan dira. Gu 1980an hasi ginen Txapelketa Nagusian, eta garai hartan inori ez zitzaion burutik pasa ere egiten ezezkoa ematerik.

Baina, nik uste, bertsolaritzak premia gehiago duela bertsolariek baino noizean behin horrelako astindua jasotzeko. Bertsolaritzaren gurpila ondo badoa ez du txapelketa beharrik, baina noizean behin jende berriari ateak irekitzeko aukera da txapelketa.

J. Lopategi. Ni neu txapelketara joateko nagi samarra izan naiz beti, baina batzuetan besteek bultzata, eta beste batzuetan obligazioa sentituta, hainbeste aldiz izan naiz txapelketetan, eta beharrezkoak direla uste dut. Bertsolaritzari noizean behin astinaldia emateko, eta bertsolaritza ezagutzera emateko, ondo ikusten dut txapelketara jendea joatea, gu joaten ginen modura edo borondate gehiagorekin.

E. Arozena. Gu bertsoa egiteko gai ginenerako joan ginen txapelketara, inguruak motibatuta. Izan ere, Nafarroako Txapelketan, gure aurreko gazteenak jada urte batzuk bazituen, eta tarte handia zegoen. Geroztik ezezkoa ia ezin izan da pentsatu ere egin. Lau urtetik behin Euskal Herrikora joan gara, herrialdea ahalik eta hobekien ordezkatzera. Anbizio pertsonalak baino gehiago, inguruak bultzatuta joan naiz ni. Orain bai, orain uzten dizute ezezkoa emango duzun pentsatzen hasten.

Beste bertsolari batzuek plaza gehiago lortzeko joaten dira txapelketara, eta arriskutsua da: Txapelketa batzuentzat poza eta gehienentzat irristada da. Ez dakit bertsolariari mesede egiten dion txapelketan itxaropen gehiegi jartzeak.

X. Amuriza. Nire kasua atipiko samarra da, nahiko berandu joan bainintzen txapelketara. Ordurako beste izen bat hartua nuen, bertsolaritzaz teorizazioak eginda nituen, Hiztegi Errimatua argitaratua... Gogoa neukan zerbait egin nezakeela erakusteko. Irabaztera joateko ez da izan behar lotsarik. Txapelketaz kanpo geratzea zirkuitutik kanpo geratzeko arriskua delako ere bai, baina batez ere zerbait egin eta erakutsi nahi dugulako joaten gara txapelketara. Nigan eragin handia izan zuen anbizio artistikoak, lehen aldiz joan nintzenean. Konfiantza ere eraman nuen.

Eliteko belaunaldiak planteatu lezake txapelketara ez joatea? Zer jokatzen du bere karreran?

X. Lizaso. Hor bi alde daude. Bata bertsolariak jokatzen duena, eta bestea txapelketak jokatzen duena. Asentatutako belaunaldia joango ez balitz aurtengo txapelketara, txapelketak galduko luke norberak baino gehiago. Txapelketa egiteko garantizatuta behar da bertsolari batzuen parte-hartzea.

Bakoitzak ere jokatzen du, dudarik ez. Txapelketak eman eta kendu, biak egiten ditu. Lehen bezala ez da inor gelditzen. Arriskua bakoitzak neurtu behar du: gauzak ondo irtenda zenbat emango dit, eta gaizki irtenda zenbat kenduko dit. Baina ez dut uste jendea galdu dezakeenagatik joan gabe geratuko denik.

J. Lopategi. Nik irabazi egin dut txapelketarekin. Bizkaian lehen txapelketak egin zirenean, bertsotan zerbait ibiltzen nintzen inguruko herrietan, baina ez neukan batere entzuterik. 1962ko txapelketa irabazi nuen eta txapelketa horri esker nire burua ezagutzera eman eta aukera izan nuen bertsolari profesionalagoekin aritzeko. Orduan lotu ninduten Azpillagarekin eta Azpillaga jada bertsolari ezaguna zen.

E. Arozena. Eskaparatera ateratzeko ona da txapelketa. Oraingo belaunaldi asentatuak txapelketara joango ez balitz zerbait galduko luke, eta txapelketa izan daiteke aldagai eraginkorra bertsolariak berriro kokatzeko, baina badira beste aldagai batzuk ere. Izan ere, uste dut bertsolaritza etapaka aldatzen dela: elitean egoten ahal zara 10 edo 15 urte, baina noizbait bukatu beharra dago, batez ere berriak ate joka heldu direlako eta plaza kopurua izugarri ez delako handituko, edo zeuk etapa bukatu duzulako... Belaunaldi egonkortua ez da beti izango egonkorra, elitea ez delako inoiz egonkorra izan.

X. Amuriza. Txapelketatik aparte ere, bertsolaritzak lehia berea du. Bat plazara badoa, beste norbaiti kentzen dio lekua. Elitean toki estua dago eta hor badago konpetentzia, zintzoa, baina konpetentzia. Saioan bertan ere bat-batekoa lehia da, biren artean ari zarenean kantuan, besteak baino hobeto egin nahi duzu... Hortik txapelketarako aldea ez da hainbestekoa, eta belaunaldi oso batek ez du txapelketatik alde egingo, bertsolaritzatik alde egin gabe behintzat. Gainera txapelketak badu plus bat espektazioan eta jendearen aurrean norbere burua erakustean...

Manuel Lasartek ez zuen txapelketan parte hartzen, eta izugarrizko fama eta prestigioa zuen. Baina horiek oso kasu bakanak izan dira. Normalean, txapelketara ez doana edo koldarra delako, edo plazan lekurik ez daukalako izango da, zeren bestela ere bertsolaritzan pixka bat gora egiteko lehiakorra izan behar da; anbizioa behar duzu.

Noiz utzi zenioten parte-hartzeari eta zergatik?

X. Lizaso. Nik 2001eko txapelketari esan nion ezetz, eta dezente lehenagotik hartua neukan erabakia. Atzetik jende berria bazetorren, tokia uztea ona da, eta norbera erre baino lehenago neurria hartzea ere bai. Gurditik jaisteko une egokia aurkitu, eta pentsatu nuen "hemendik aurrera bertsotan ahal den gutxien sufritu behar dut eta ahal den gehien gozatu".

J. Lopategi. Ni adinean gora nindoan, sentitzen nuen memoria eta fakultateak eskasten ari zitzaizkidala. Aurreko txapelketan ere garbi utzi nuen azkena izango zela. Eta erretiratzeko garaia nuela erabaki nuen, gazte oso onak zetozelako.

E. Arozena. Nik ikasleei erraten diet, erdi broman eta erdi serio, euretako batek txapela irabazten duenean, ni etxera joango naizela. Nafarroan ikusten dudanean maila ona dagoela, lasai utziko dut. Gure aurrekoek ere hori egin zuten eta guk ere transmisioa egiten badugu hobe.

X. Amuriza. Nik txapelketetan ez dut oso ibilbide luzea ere. Berandu hasi nintzen, 39 urterekin. Eta jada 50 urtera inguratuta, ez nuen txapelketan parte hartu, eztarriz gaizki nengoelako, baina erabakita nengoen huraxe izango zela azkena. Adinarekin abildade intelektual gehiago izan dezakezu, baina anbizioa eta ausardia jaitsi egiten dira.

Gogoratzen naiz Xebastianek erretiratzea pentsatu zuela esan zuenean, jende baten erreakzioa zein izan zen. Haserretu ere egin nintzen. Txapelketan ibiltzeko urte batzuk nahikoak dira, gero! Xebastianek 20 urte inguru egin ditu eta nahikoa da, ezta? Zenbat eskatu behar zaio bertsolari bati? Lopategiren kasuan, zer esanik ez! 62an jokatu zuen lehen txapelketa, eta 90era arte jarraitu... Inork ez du inolako zorrik inorekin eta hauen aurrean txapela erantzi behar da eta egin dutena goratu.

Egañak txapela oholtzan galtzea erabaki du, eta oso txalogarria da, baina aurten irabazten badu hurrengo txapelketan ere derrigor atera behar al du? Egaña txapelketatik erretiratuko balitz, nik oso natural hartuko nuke. Gainera gizonak hori bakarrik ez, beste gauza asko ere egin behar ditu munduan!

Parte hartu ala ez erabakitzerakoan, non dago bertsolaritzari eta bertsolariari komeni zaionaren arteko muga?

X. Lizaso. Aldea dago muga norberak jarri duen edo jarri egiten dizuten. Bertsolariak ez du behar izaera gogorra publikoaren aurrean bakarrik, etxean, alegia Bertsozale Elkartean eta antolakuntzan ere bai. Izaten dira presioak, nik ere izan nituen, baina egoskorra ez du izan behar besterentzako bakarrik, norberaren buruarentzako ere bai, eta erabakia hartu eta kito.

X. Amuriza. Muga dago askatasun pertsonal osoan. Askatasun pertsonal osoa erabilita, kolektiboak aurrera egingo du, belaunaldiek aurrera egingo dute... Mugimendu hori ez dago batak edo besteak har dezakeen erabakiaren gorabeheran. Askatasun pertsonal osoa erabilita, gehienek erabakiko dute bere adinean txapelketara joatea. Beraz, beste erabaki bat hartzen duenari utzi bakean! Noiz egingo duzu gora eta noiz tiratuko duzu? Gaztea zarenean. Behin maila bat hartuta kontserbadore bihurtu daitekeela? Baina orduan ere, goizegi utziz gero arriskua dago plazak galtzeko, beraz, gehienak joan egingo dira.

Asko hitz egiten da prestaketaz orokorrean, baina bakoitzak egiten duen lan zehatzaz sekretismorik badago?

E. Arozena. Gure kasuan behintzat ez. Nik uste dut oraindik galdera nagusia dela nola entrenatu behar den, eta inork ez dakiela zer egin behar den ongi entrenatzeko. Egin litezke mila saiakera, azken 7 hilabetean kontzentratuta egon, saioetan ongi aritu... eta eguna iritsi, eta azkena geratu. Inork ez du formula aurkitu, nik uste, ez dagoelako.

X. Amuriza. Ez dago sekretismorik prestakuntzan. Eta etxeko lanik egiten ez duenari, igarri egiten zaio, gaizki egiten duelako. Errimen lanketak bertsotarako ondorio eta etekin berehalakoa du, eta lau puntuko bertsoetan ez, baina zazpi-zortzi puntukoetan igarri egiten da. Neurri luze horietan oin egokiak ez badatoz, puntu bortxatuak datoz, zertara datozen ez dakizun puntuak, eta hori bertso txarra da. Puntu aldrebesa berdin baita aldrebesa lau puntuko edo zortzi puntuko bertsoan, eta puntu aldrebesa duen bertsoa ez da ona, hortz bat trabes duen aurpegia itsusia den bezala. Beraz, penalizatu egin behar da. Ezin da barkatu errima zaila hartu duelako. Bertsoa ziur egiteko moduko lanketa eduki behar duzu, eta bestela, ez arriskatu.

Eguna eta bezpera nola eusten duzue?

J. Lopategi. Niretzako atsegina ez dena da aurreko egunetan edozein etorri eta "txapelketan zer? Egingo duk edo zer?" zirika ibiltzea. Bezperan lo asko egitea eta urdaila betetzea zaindu izan dut. Txapelketarekin gogoratu orduko izaten da tripan urduritasuna. Baina behin eguna iritsi eta oholtzara igotakoan, lasaitasun modukoa etortzen da. Ez dago atzera egiterik eta "hemen ahal dena egin behar da" pentsatzen dut.

X. Lizaso. Egunean urduri egoten naiz. Momentu batzuetan zure buruari esan behar diozu "hi Xebastian, lasai egon hadi". Beste batzutan estutzeko ere esan behar zaio, lasaiegi egotea ez baita ona. Oreka litzateke, kantatzen ari zarenean estutu, eta eserita zaudenean lasaitzea. Baina hori lortzen oso zaila da.

Bezperan ez naiz nerbioso jartzen. Bi alditan joan naiz finalera bezperan bertso afarian kantatuta. Batean gainera, Xabierrek berak erretiratu gintuen Andoni eta biok.

X. Amuriza. Hori bertsolaritzaren efemerideetan geldituko da. Andrea eta biok Gipuzkoa aldera joan ginen eta konturatu ere egin gabe, aho-ahora sartu Santa Luzia eguneko afari batera. Begiratu eskuinera eta han non ikusten ditudan bi hauek. "Baina bihar goizeko 11:00etan finala duzue, eta zuek zer kristo egiten duzue hemen?" bota nien.

X. Lizaso. Bezperari bere neurrian ematen diot inportantzia. Bezperan bertso afaria izanez gero, 2:30ean erretiratu, 9:00etan jaiki eta Donostiara!

X. Amuriza. Bai, etxean bazaude ordua kontrolatu dezakezu, baina gau hartan jakinekoa zen: erromeria, Imuntzo eta Beloki, eta bi hauek... 3:00ak edo 4:00ak arte egon behar zen han! Etxera bidali nituen.

X. Lizaso. Hurrengo egunean antzeman al zen ezer? Ez! Orduan?

X. Amuriza. Zu hurrengo egunean oso ondo ibili zinen, eta goizeko saioan bi poto edo egin zenituen, eta ez zenituen egingo beste era batera joan bazina.

X. Lizaso. Ez, zera! Igual-igual!

X. Amuriza. Igual-igual ez dakit. Hori bakoitzak ikusi behar du, baina bertsolaritzatik distraitzeko nora eta horraxe joatea! Bertsoaren aho-ahora, jende dena gainean izango duzunean eta beste gairik aterako ez denean. Nik bezpera lasai egoteko hartzen nuen.

X. Lizaso. Baina finalean aurrena eta bigarren egin genuen eta! Zer egin genezakeen hori baino hobeto?

E. Arozena. Gero eta gehiago entzuten da bezperako talasoterapia kontuez. Gure belaunaldikoak eta hortik aurrerakoak ez dut uste bezperan bertso afarira joango direnik eta 4:00ak arte ibili. Hori desagertzear den espeziea da.

X. Lizaso. (Barrez) Eskerrik asko!

X. Amuriza. Nik bezperako egunetan, zera ibiltzen nuen buruan: «Egitekoak eginda daude, orain ezin dut ezer egin, eta garaia heltzean ahal dudana egingo dut. Ez dago ezer nire esku, banaiz izango naiz eta ez banaiz ez naiz izango, eta ez dago bueltak ematerik horri». Poliziak atxilotu nauenean ere, horrela hartu izan dut. Lasaitasun psikologikoa ematen dit.

Egunean bertan tentsioa izaten dut. Badakit nerbioso zerk jartzen nauen: jendarteak. Beraz, kontzentrazioa mantentzen dut, ez naiz hizketan hasten. Ez begiratu ez dakit nori, ez ibili hara eta hona... Neure baitan bilduta egoten naiz. Saioan infinitura begiratzen baduzu ez duzu inor ikusten, masa bat ikusten duzu. Baina pertsona konkretuak ikusiz gero, pentsatzen duzu "hori ere hor zegok!" eta oso motibo gutxi behar dut nik urduri jartzeko.

J. Lopategi. Bai, ikusten duzu bertsolari bat aurrean, hark badaki zuk nola egiten duzun bertsotan, eta jada, nahi gabe berarentzako kantatzen ari zara. Hark zer pentsatuko duen eta nire bertsoa nola kontsideratuko duen pentsatzeak kalte egiten dit.

X. Lizaso. "Honek bertso ona zer den badaki" pentsatzen duzu eta bertsoa bukatzean, nahi gabe begia harengana joaten zaizu.

X. Amuriza. Txapelketak urduri jartzen zaitu, baina badu halako kutsu epiko bat: duen tentsioak, giroak eta espektazioak ni behintzat jaso egiten nau.

Oholtzatik jarraitzen al duzue saioa?

X. Lizaso. Ez duzu zeu egiten ari zaren saioa gehiegi kontrolatzen, baina saioa orokorrean nola doan antzematen duzu oholtzatik. Konturatzea erraza da, baina konpontzea da zaila!

E. Arozena. Oholtzatik nabari da nor ari den ongi eta nor ez, baina iruditzen zaizu besteak oso ongi ari direla. Zure irudipena ez da hagitz objektiboa. Besteen gaia entzutean pentsatzen duzu: "Hau niri jarri balidate"...

X. Lizaso. Beste bertsolariei jarritako gaiarekin bertsoa akordatzea, seinale txarra ez da. Seinale txarra da besteei gaia jarri eta zeuri ez ezer etortzea. Horrek esan nahi du zeuri jartzen dizutenean ez zaizula etorriko! Han goian inork uste baino bertso gehiago egiten da. Etengabe bertsotan ari zara, edo behintzat arrazoia bilatzen.

X. Amuriza. Ni ahalegintzen naiz ez saioa jarraitzen. Badakit edozerk larritu egiten nauela, eta pertzepzio horiek oso subjektiboak izaten dira, batzutan ez duzu ondo neurtzen ere. Xebastianek esandakoa eginda -eta saihestezina da askotan- edozerk jartzen zaitu urduri! Besteei gaia jartzean ideiarik etortzen ez zaizulako, edo beste baten bertsoa entzun eta "ni ez naiz kapaz hori egiteko" pentsatzen duzulako...

Nik neure lanaren kontua eramaten dut: «Ea, nik hurrena agurra bota behar dut. Hori da egin behar dudana, eta agurra botatzean bukatzen da niretzako txapelketa». Agurra botatakoan zer? Hurrengo lana. Horrek psikologikoki asko laguntzen dit eta beste batzuei ere hori esaten diet: Txapelketa osoa ez duzu batera egin behar. Bertsoak banaka egin behar dituzu. Ez zara gauza zortziko handi bat egiteko ala? Hartu itzazu gauzak banaka, ez hartu saio osoa batera egin beharko zenukeen moduan: puntuari erantzun, bakarrean... Bestela, korapiloa egiten da. Gainera oso azkar joaten da denbora hor goian, eta saiatzen naiz azkartasunak ez nazala irentsi.

Maiz esaten da "bertsolari honek arriskatu du". Zer da arriskatzea?

X. Amuriza. Nik horri ez diot sekula zentzurik aurkitu. Bertso luzea egitea arriskatzea da? Jendearen ustea baldin bada bakarkako lanak doinu luzean egin behar direla, bakarkako lana lau puntukoan egitea, hori bai litzatekeela arriskatzea!

X. Lizaso. Jendeak, doinu luzea erabiltzeari esaten dio arriskatzea. Eta finalera doazen denek, gaia jartzerako erabakita eramaten dute doinua. Beraz, ez duzu gaia jarritako momentuan arriskatzen, arriskua doinua erabaki duzun momentuan hartzen duzu.

E. Arozena. Nik uste dut posible dela edukietan ere arriskatzea. Arriskatu zaitezke publikoak ondo hartuko ez duen arrazoia botata, edo betiko gauzak esan beharrean zerbait berria sortzera joanda... ez dakit arriskatzea den hitza, edo ausartzea.

X. Amuriza. Arriskatzea niretzat ez da puntuagarria. Salto handia egingo duzula-eta, mundu osoaren arreta horra bideratu baduzu, hutsak nabarmenago geratzen dira. Arriskua hartu duelako egindako hutsak ez dira barkatu behar. Hasiberriek egingo dute agian, baina zaila da esperientziaduna garaile aterako ez den arriskuan sartzea. Gaitasunarekin eta konfiantzaz sartzen bazara, hori ez da arriskua.

X. Lizaso. Horrelakoetan txarrena da, lehen zeuk erabilitako gaia tokatzea. Automatikoki etortzen zaizu lehen botatako arrazoia. Hori albora utzi eta berria bilatzen hasten zara, eta oso zaila da.

J. Lopategi. Niri bitxia gertatu zitzaidan 62an, nire lehen Txapelketa Nagusian. Xalbadorrekin kantatu nuen lehenik. Gaia jarri ziguten, ni morroia eta bera baserriko nagusia. Lehenengo ideia etorri zitzaidan: "Zu gorabehera, baserri zaharra/ jantziko luke sasiak". Berak bota zuen bere bertsoa eta ni neurea botatzera nindoala, Xalbadorri begiratzean pentsatu nuen: "Arraioa! Bukaera hau berari entzun nion eta!". Orduan inor ez zen egoten segundorik ere itxaroten, eta bertsoa hasi nuen azkenik pentsatu gabe. Narraskeria bat egin nuen eta akabo, hantxe bukatu zen txapelketa hartako nire ilusioa, lehenengo bertsoan!

X. Amuriza. Beste gai batzuk badaude behartzen zaituztenak gauza jakinak esatera. Txapelketarako niri ez zaizkit gai horiek gustatzen. Eduki politikoa dutenetan eta, ezin dituzu arrazoi batzuk saihestu, obligazioa sentitzen duzu. Esanak dituzu hainbat aldiz, baina berriz esaten ez badituzu, erdizka geratzen zara, esatea tokatu egiten delako, eta fribolo izateko arriskua dago.

Epaileen aurrean nola kantatzen du bertsolariak?

X. Lizaso. Ez da oso ezberdin kantatzen, baina berdin-berdin ere ez. Bertsolariak entzuleentzat kantatzen du. Baina dakidanean aurrean zortzi lagun daudela papera eta boligrafoarekin, saiatzen naiz esanahi desberdineko errima berdinak ez erabiltzen, badaezpada. Saio normalean hori hitz joko polita da, baina txapelketan horrelako batekin asko jokatzen duzu.

E. Arozena. Desberdin kantatzen da bertso afarian, jaialdian eta txapelketan. Egoera bera da desberdina. Gaiekiko koherenteago izaten ere saiatzen gara, baina ez epaileengatik, formatuak eskatzen duelako baizik. Bestelako saioetan agian bertso batek merezi du gaitik pixka bat aldentzea.

X. Amuriza. Txapelketara zoazenean, asmatu edo ez, pentsatu egiten duzu: hemen zeri ematen diote garrantzia edo balioa? Eta garbi dut: bi txapelketetan Lopategik eta biok bederatzi puntuko laburrean egin bagenuen, egin genuen bagenekielako horri garrantzia plus bat ematen zitzaiola. Horixe zen mitoa, bederatzi puntuko laburrean egitea.

X. Lizaso. Garai batean bederatzi puntuko motzean jardutea gauza handia zen, baina nik beti esan dut: bederatzi puntuko laburrean bertso txarra baino, zortziko txikian bertso ona hobea da. Baina jendearentzat ez da berdin, eta epaileentzat ere ez.

J. Lopategi. Nik behin egin nuen bakarkako lana zortziko txikian. 62ko txapelketan, lehen bertsoa korapilatu zitzaidan hartan. Bakarkako gaia jarri zidaten: zu hegazkinean zoaz, parakaidasarekin salto egin duzu eta goitik behera zatozela, kantatu hiru bertso.

X. Lizaso. Ba ni epaile banintz, neurri hori hartu izana puntuatuko nuke. Lurra jo aurretik hiru bederatziko botatzeko denborarik ez du-eta ematen!

Epaile onena ez ote bertsolaria bera?

X. Lizaso. Ofiziokoak daki ondoen ofizioaren berri. Ez dut esan nahi epaimahaikoek ez dakitenik, kontuz! Baina bertsoaren barruko tripak bertsolariak ezagutzen ditu ondoen. Sarri konturatzen gara «honek bertso polita bota bai baina lagunari bidea itxi dio», edo «hau arrunta zen baina ederki markatu dio bidea lagunari»... Bertsolari ez denak ez du hori ikusten, ez duelako lan hori probatu. Orain, lagunak epaitzera joatea beste gauza bat da.

E. Arozena. Bertsolariak ez du papeleta hori hartu nahi. Dena den, pentsatzekoa litzateke. Zuek bazenekiten zuen garaian bederatziko txikia baloratzen zela. Orain ez dakigu zehazki zer baloratzen den. Batzutan nahiago nuke epaileek idatzi dezatela zer den eurentzat bertso on bat, sorpresak ere hartzen dira-eta.

X. Amuriza. Ni epaile egonda nago eta nik ez dut epaile izan nahi, batez ere neure lagunena. Baina gauza ez da hain sinplea. Bertsolariak askotan oso ideia peregrinoak ditu. Bertsolariak oso diferenteak gara eta oso ideia diferenteak eduki ditzakegu edertasunari buruz. Epaile batek izan ditzake irizpide artistiko objektiboagoak bertsolariak baino. Azkenean literatura egiten ari gara, ahozkoa, baina literatura.

Bertsoa ona denean, nahiko nabarmena izaten da. Baina puntuazioaren erdian, 4tik 7-8ra, nik neuk suspentso emango nituzkeen bertsoak baloratu izan dira 7-8. Adibidez, bertsotan drama ezin da gratuitoa izan. Gaira natural ez badatoz, ezin ditu norberak motiboak asmatu, bertsoari indarra emateko. Asmazioak izan behar du bere egiatasun eta sinesgarritasuna. Artifiziala denean, suspentsoa da, bertsoari indarra eman beharrean hustu egiten baitio.

X. Lizaso. Hori dudako bertsoekin gertatzen da. Bertso onarekin eta txarrarekin ez da puntuatzeko dudarik izaten.

X. Amuriza. Ni gehien harritzen nauena da, bertsolariak finalaurrekoetan 1.000 punturen inguruan ibili, eta 20 punturen barruan egotea gehienak. Hori bai dela enpatea!

E. Arozena. Hori da ez dituztelako bertso batzuek 4 eta besteak 9 puntuatzen. 6-7 punturen artean neurtzen dituzte denak.

J. Lopategi. Epaileek segundo gutxiren buruan erabaki behar izaten dute, eta hori nahiko arriskutsua da. Beharbada, bertsolaritzaren garapenak eta neurrietan-eta exibizioak egitera iritsi izanak, ekarri dezake epaimahaiak denbora hartzea erabakitzeko, eta hurrengo egunean edo ematea bere epaia.

X. Amuriza. Epaileak zerbitzu bat eskaintzen du. Edo sistema aldatzen dugu, edo ezin dugu epaimahaia aldiro kuestionatzen ibili.

X. Lizaso. Ahalik eta ondoen egitera joaten dira, hori ez du inork dudan jartzen. Baina epaileen lanak berezko ezaugarria du, ondo egiterik ez dagoela.

Egitura piramidala du aurtengo finalak: zortzi bertsolari hasi eta bik jokatuko dute buruz burukoa. Bertsolarientzako egokia al da egitura hau?

E. Arozena. Txapelketa berez da piramidala. Egitura honek morboa du, baina gerta daiteke Gipuzkoako txapelketan gertatu zena: buruz burukora iristerako, jada txapelduna nabarmen agertzea, eta beraz, nahiko alferrik geratzea azkeneko zati hori. Duen beste arrisku bat da, maila berdintsuan jardunagatik, hirugarrena buruz burukotik kanpo geratzen dela, eta agian bigarren edo txapeldun egin zezakeen.

X. Amuriza. Nik beti defendatu dut egitura piramidala. Entzuleek ere gehiago baloratzen dute: askoz inpaktu, abiadura eta emozio handiagoa hartzen du saioak baldin eta zortzi bertsolari hasi, gero lauk segi eta azkenean biren artean jokatzen bada txapela, eta ez zortzi bertsolari goiz eta arratsaldeko saio eternalean jardunda. Baina horrela egiten ez bada da bertsolariek ez dutelako nahi. Bertsolariak horretan kontserbadoreak dira edo gara.

J. Lopategi. Denak sentituko dira txapeldun gai...

X. Amuriza. Parte-hartzeari dagokionez, Txapelketa Nagusiaren azpian badaude beste txapelketa asko ere: herrialdeetakoak, gazte sariketak... beraz, nik neuk Txapelketa Nagusia pixka bat goragotik hasiko nuke. Hau Txapelketa Nagusia da, ez promozioa. Hori txapelketak berez egingo du.

E. Arozena. Nik uste dut parte-hartze zabala polita dela. Egun batean kantatuta etxera joango dira gehienak, baina pozik. Eta Txapelketa Nagusiaz kanpo ez dago diozun bezainbeste txapelketa.

Amuriza eta Lopategi, 82an desenpatea jokatzea tokatu zitzaizuen...

X. Lizaso. Enpaterik ez zen han.

X. Amuriza. Desenpatea jokatu zen, puntu gutxiren aldea balego azken saioa biren artean egitea erabaki zelako.

J. Lopategi. Hori epaimahaikoek erabaki zuten euren kontura.

X. Lizaso. Finaleko bertsolariak astean bertan bildu ginen eta han erabaki zen ez zela desenpaterik egingo, puntu erdi baten aldea egonda ere. Eta finaleko egunean, nik ez dakit zeinek erabaki zuen, 11 punturen barruan geratzen baziren, desenpatea jokatuko zela. Beraz, hori ez zen desenpatea izan, oraingo buruz burukoa baizik.

J. Lopategi. Goizeko saioa bukatu zenean Joxe Mari Aranalde eta Anjel Aranburu etorri zitzaizkidan eta esan zidaten: "Pentsatu dugu enpatea emanez gero beste lan hauek egitea...". Nik esan nien, "nola enpatea, enpaterik ezin da eman eta! ", baina "ez, ez, ematen bada, ematen bada," erantzun zidaten. «Hemen zerbait bada», pentsatu nuen.

X. Amuriza. Baliteke orduan epaimahaiak ez zegokion atribuzio bat hartzea, baina bertsolariek hartu zuten erabakia ere barregarria izan zen. Zortzi hasi eta zortzi amaitu, finalak horrela planoan jokatzea, bertsolaritzan egin den erridikulurik handienetarikoa da. Eta uste dut, bertsolarien esku bakarrik balego, gaur ere erridikuluak jarraituko lukeela.

E. Arozena. Hura ez dakit nola izan zen, baina uste dut egun, saio piramidala egin ala ez, antzera erabaki behar litzatekeela: 20 puntu baino gutxiagoko aldea badute, buruz burukoa jokatuko da.

X. Lizaso. Bai, bigarrenak ez badu aukerarik lehenengoa harrapatzeko, alfer-alferrik jardutea da!

Txapela janzteko momentua nolakoa da?

X. Amuriza. Momentu horretan nebulosa batean sartuta egon izan naiz. Han zaude, bati eta besteari kasu egiten, baina ez zara ezertaz jabetzen. Askotan pentsatzen dut: zergatik ez nintzen kontzienteago izan? Gozamena eromen hori bukatzean etortzen da, biharamunean. Orduan jabetzen zara egindakoaz.

X. Lizaso. Momentu hartan zurrunbiloak jaten zaitu, ez zara enteratzen. Sari-ematea dela, prentsa...

Orain non dituzue txapelak? eta oroigarriak?

X. Amuriza. Eskulturak badakit non dauden, baina txapelak non dauden, oraintxe ez naiz gogoratzen.

E. Arozena. Nik Nafarroako txapelak horman nituen zintzilik, eta behin hormak pintatzeko kaxan sartu eta uste dut kaxan egongo direla oraindik.

J. Lopategi. Nik kopak garajean ditut, otar handi batean.

X. Lizaso. Oteizak egindako eskultura han dago, salan. Txapela armairuan dago, kristaletik ikusten dela. Lehengoan Beñat semeak esan zidan Zarauzko Lizardi gazte sariketa irabazi zuenez, nirea kendu eta berea jarriko zuela. Esan nion baietz, baina maila berekoa ekartzen duenean!

Iritzia: «Labe Beroa» (Jokin Sorozabal, bertsolaria)

Kontuak ateratzen aritu naiz. Hogei urte eta hamazazpi txapelketa, Nagusi, Gipuzkoako eta gazte mailakoak denak batuta; hiru txapela ere bai, gazte mailakoetan noski. Besteetara iristeko ez dugu modurik izan. Horietarako "labe beroa" behar dela esaten zuen behin Joan Mari Lekuonak; eta nik gogoan dut ezin ulertu izan niola orduan, orkatiletaraino bakarrik bustia izan nonbait artean.

Orain badakit zer esan nahi zuen. Txapelketak bere jardun araudiak ematen dizkio bertsolariari eta haien barruan aurkitu behar du berea emateko parada. Lehorra izango da bestela bere erantzuna; baina bai esker onekoa ere arauak betez eta arau emailearen prestigioa goratuz lan on bat egiten duenarekin.

Metafora polita iruditzen zait labe beroarena. Aldera dezagun zartaginarekin: Baten berotasuna sakona da, serioa eta iraunkorra; aspalditik zegoen piztu eta pittinka tenperatura igotzen. Itzali ere ez da berehalakoan egingo. Errespetua ematen du bere atea ireki eta barrura sartzeak. Zartagina berriz unean berotu eta txinpartak darizkiola jartzen da; nahikoa da ur tanta bat oliotan erortzea eta labean ikusiko ez duzun erantzuna emango dizu berehala. Sutatik zerorrek altxatuko duzu eta berehala hozten hasiko da, beste su batean jarri edo mahaira daramazun bitartean, bidean janari prestatu berria pikatuz.

Bi su klase bi sukaldaritza ezberdinetarako: Bertsotan egiteko bi era bi testuinguru ezberdinetarako, bietatik inor gutxietsi gabe, bata bestearen osagarri direlakoan bertsolaritzaren sukalde zabalean. Txapelketan arrakasta izateko horra pista bat beraz: Labea ongi berotu.

Plaza librean eta bertso afarietan zenbat poto eta beste akats tekniko txiki egin ote ditugu lasaitasun osoz, elkarrizketaren haria jarraitzeari lehentasuna ematearen truke, eta nire kasuan, zenbat bertso hasi ote ditut bukaera pentsatu gabe, saioaren erritmoak bereganatuta, bidean pentsatu beharko dudala esanda? Txapelketan ez da horrelako konturik izaten, dena hotzagoa eta auto-kontrolatuagoa izaten da. Zer esan erabakitzerakoan ere: margaritaren erdiko hosto luzeenak eta gora begira daudenak hautatu izan ditut nik behintzat, gehien ikusten direnak eta ederrenak direlako, ertzeko ximurren ordez, badaezpada ere. Entzule masa handi edo giro lokal txikiekin komunikatzeko arras teknika eta baliabide ezberdinek dute arrakasta; une bakoitzean egokiena hautatzean dago koxka.

Beroarekin bat presioak ere gora egiten du, eta hori kudeatzen ikastea nahitaezkoa da. Alde horretatik miresmena diet urteetan txapelketa guztia pasa eta bukaerara tinko iristen direnei, beraien gaitasun absolutuan inolako galerarik nabaritu gabe.

Noizean behin labea piztu beharrak eman izan dizkigu batzuei lanak. Hortik abiatuko nuke nire txapelketen inguruko esperientzien kontaketa, berez artikulu honen helburua zela ahaztu gabe. Oroitzapen mota asko ditut ganbaran gordeta. Ez dut ahaztu behar txapelketa batean egin nuela debuta Zaldibiako frontoi xahar hartan; pasatzen naizen bakoitzean begiratzen diot, eta hantxe da mendi-kontra bateko ospelean isil-isil. Gero Eskolartekoak, Osinalde, Lizardi, Xenpelar... Horiekin hasi eta azken Txapelketa Nagusietara arte kontatuko nituzke makina bat sentipen, klase guztietakoak. Baina presioa, txapelketako legeetara makurtzeko txipa aldatu ezina eta gainerako topikoak aski aipatuak izaten dira lehen ere.

Deigarriagoa da niretzat berotasun hartan kantatutako bertso askoren gaurko balioa, adibidez. Labea ongi berotzen asmatu dudan gutxitako batean kantatutako batzuk entzun izan ditut handik urte batzuetara -batzuk ari baikara kolezionatzen, urteak alegia-. Pittin bat arraro sentitu nintzen batzuekin, haiek al ziren pentsatuz ni Belodromora eraman ninduten bertsoak. Baina horra, teknikoki inoiz egin nuen txukunena egin nuen bertsotan hasi eta buka; eta guk bezala, bertso osoaren kontrolean hainbeste energia gastatu gabe, puntuz puntuko inprobisazio asko egiten duenarentzat, ez da gutxi.

Gaur badakit, nire gusturako bederen, nire bertsorik ederrenak ez direla txapelketan kantatuak izan; denborarekin gustu hori bera aldatzen doala eta nire dohainak ere ez direla berak: Azkartasuna eta zuzentasuna bezalako armak, ez dut esango galtzen direnik baina norberak gutxiago baloratzen dituelako edo, nekezago ageri dira eta horren ordez malezia, esperientzia, heldutasuna... ibilian egindako bidearen arrastoak. Norbera ez da halere bere buruaren epailerik egokiena. Bertsotara joateko ilusioa da gutxien aldatu dena, orain ere, saioa hasteko orduaren sabeleko kilima eta guzti, esango nuke ia lehenean sentitzen dudala, tokiak eta egunak dauden arren.

Nahiko itxura onean eta ipinitako helburuak betez -bidean doala dirudi behintzat- txapelketa hau ere bukatuko da. Labeak bero jarraituko du puxka batean baina itzaliko da eta hor geldituko gara betiko galdera unibertsalekin: Nor garen, nondik gatozen eta nora goazen... eta nik beste honakoa erantsiko nioke galdera sorta filosofikoari: Nor gaituzte, nola ikusten gaituzte, nor gara haientzat... Azken boladan asko pentsatzen dut horretaz eta garrantzi handia ematen diot: Alegia, nor da gaur bertsolari bat plaza batera iristean.

Bertsolaria, gutxienean eta baloraziotan sartu gabe, figura bitxia behintzat bada. Etortzen da eta publikoaren aurrean kokatuz bere nik ez dakit zer kontatzen du, eta jendea adi egoten da, era ulertezinean atzerriko zenbait adituren harridurarako. Honelako adibide gutxi omen daude. Guk ezagutu dugunetik izan da horrela; axaletik begiratuta ez dirudi aldatu denik. Baina patxada gehiagorekin begiratu behar diogulakoan egoten naiz. Pittinka, herri jakinduriaren enbaxadore izatetik nola halako zerbait profesionalagoa bihurtzen ari delakoan nago, oso garbi esplikatzen ez badakit ere. Bertsozale Elkartearen lan onak, bertso-eskolek, irakaskuntzako aurrerapausoek eta beste zenbait adibidek ematen diote bertsolaritzari profesionaltasun zantzu hori, eta jakina, bertsolaria tarte horretan dago.

Etorkizuna gure eskutik dugu eta auto-kontrolatzeko gaitasun handiarekin; taldeetan antolatuta gaude, bertso-eskoletan sortzen ditugu gazteak eta bistan da nolako maila duten, telebistan gaude, BEC beteko dugu... Baina nago bertsolaria ahulago ez ote den izango etorkizunean figura artistiko gisa, herrira iritsi eta jendeak izango dion miresmen magiko hura ez ote duen galtzen ari. Aspaldi demostratu zen bertsolaria ikasiz egin zitekeela; artista... Eta ederra izan behar zuen, guk baino gehiago aurrekoek ezagutu zuten zera hori.

Gazteei aholku bat eman beharko banie ez nieke txapelketa bat nola prestatu esango, nik ere ongi jakin ez dudalako eta beraiek nik baino hobeki dakitelako jada. Baina esango nieke, ez uzteko beraien buruak gehiegi akademizatzen -hitzaren zentzu apalenean hartuta- eta nork bere estiloaren eta nortasunaren bila erretzeko indarrak, asko izatea baino hobea delako diferentea izatea.

Zorionak lan onak egin dituztenei, animuak denei eta bidean ikusiko dugu elkar, era batean edo bestean aurkituko dugu modua. Hauek ere badira gure foro eta jardunaldietarako eztabaida gaiak, oso politak gainera nire ustez.

Iritzia: «Aparraldiaz» (Jon Sarasua, bertsolaria eta Bertsozale Elkarteko Aholku Batzordeko kidea)

Ezohikoa den gauza bat gertatu da bertsolaritzan azken hogei urteotan. Bere kultur esparrua autoeratzeko intuizioa mamitu du bertso-munduak. Tresna bat sortu zuen, eragile guztien bilgune: elkartea. Eta elkarte horretan, auskalo ze kausalitate eta kasualitategatik, toki askotan eskas dagoen molde bat taxutu da. Etorkizun-ikuspegiak eraikitzeko gaitasuna (bisioa), epe desberdineko helburuak kateatzeko gaitasuna (estrategia), eta ekiteko gaitasuna. Eta hiru horien artikulazioarekin gauza bat egin du bertso mugimenduak: gidatu. Zuzen edo oker, beste indarrei (merkatu joerei, administrazioaren ahalmenei, hedabide-monopolioaren nahiei, gatazka politikoaren baldintzamenduei) men egin gabe ontzia gidatu.

Bere pentsamendua ekoitzi du. Biderako pentsamendua, ideia organikoak sortu ditu, bileretan, zigarro ke artean, afalostetan, eztabaida garratzetan, paper galduetan. Ideia horiek gorputz bat osatzen joan dira, kulturgintza ulertzeko modu bat, praktikan mamitua, ez oso formulatua, irekia. Nik esango nuke pentsamendu hori egungo gizartean nagusi diren ildoekin dialektika propioan kokatzen dela. Eta tradizioaren eta sormenaren arteko konexiotik ekiten duela bai bisio mailan eta bai eguneroko ekintzan. Modu propio xamar batean ulertu ditu hainbat gauza: artistaren tokia mugimendu artikulatu batean, sorkuntzaren kokapena merkatuan, administrazioarekiko interlokuzioa, arazo politikoarekiko kokapena, transmisioa ulertzeko modua, hedapenaren neurria... Asmatuko ote dugu ibilbide horren senari eutsiz bide berriak urratzen?

Besteren artean, bertsoaren mugimenduak izan duen gauza berezietako bat arrakasta pentsatzeko eta kudeatzeko modua da. Uste dut baduela mamia. Arrakasta ez da helburu. Arrakasta ez da bidea ere. Arrakasta da garraio bat biderako, batzutan hartu beharrekoa, bestetan utzi beharrekoa oinez joateko, batzutan iparretik urruntzeko bidea har dezakeena, inoiz abiaduragatik iparra lausotu dezakeena, neurria hartuz gero, nahi duguna, joatea baitugu xede. Adibidez, bertso modaren arrakastaren aparra gorantz zihoanean ETBrekin hautsi zuen Elkarteak, noizbait xeheki kontatzea mereziko lukeen arrazoi multzo bat tarteko. Txanpain kopan arrakastaren aparra eta kultur ekintzaren nahiz zaletasunaren likidoa bereizten ikasi genuen intuitiboki, bildu gintuenaren oinarriek eta bideak berak erakutsita. Eta uste dut likidoa elikatzen jarraitzea izan dela mugimenduaren lanik ederrena, aurretik eta geroztik.

Azken urteotan, euskararen inguruko sorkuntzak belaunaldi berrietan eragina izateko ahalmena galdu egin duela dirudi, eta bestetik, erdal komunitatean duen bisibilitatea, are gehiago. Kezkatzekoa da euskarari darion sorkuntzaren errealitatea. Egoera horretan, bertsolaritzarentzat ere ingurunea ez da erraza. Aurten, txapelketa nagusiaren inguruan antolakuntza-lan ona egin dela dirudi. Belaunaldi berrietara iristen eta esparru berrietan presentzia izaten ari da bertsoa hilabeteotan, lehia-muntaia honi esker. Poztekoa dela uste dut, ekimen gaitasunaren seinale, besteak beste. Ez dut uste presentziaren hazkuntzari nolanahi uko egiteko moduan gaudenik.

Apar igoaldi bat datorrela ematen du. Hiru iruzkin sortzen zaizkit telegrafikoki. Batetik, txapelketak eragindako mugimendu hau zenbateraino izango den (beste batzutan gertatu izan den moduan) zaletasun gorakada benetako bat oinarrituko duen gertakaria, ala zenbateraino itzaliko den lehia eta komunikazio-muntaia itzaltzean. Bestetik, iduri du arrakastaren garraioan kilometro batzuk egiteko abagunea dela. Ondo, baina balia dezagun iparraz mintzatzeko eta bideari buruzko pedagogia egiteko. Garraiotik oinetara jaisteko prestutasuna galdu gabe, gero ere hala joan beharko da eta, gurpilak eta zapatak txandakatuz, kasik gehiago eta hobeto bi hanketan. Azkenik, ni, aparraldiak gorabehera, eta erdi-kanpoko begiratuarekin, bertsolariei darien bertsogintzaren ezaugarri kualitatiboei begira nago. Nortzuk diren lehiaren zoriak hanpatuak, nola diharduten, zer duten esateko. Eta dena ez dut gustuko, lehen baino gehiago nau erakartzen ona deritzodanak, lehen baino errazago uxatzen beste gauza batzuek. Uste dut horretan, kualitate horietan, ari garela etorkizuna jokatzen, kulturbide interesgarri bat izatetik ez izaterako tarte estuan aurrera edo atzera egiten.

Galdera bat utzi dut erdi parean erantzun gabe. Asmatuko ote dugun. Baiezkoan nago. Niri behintzat, bertso-munduko pertsona multzoak ia beti usterik baikorrenak gainditu izan dizkit.

Iritzia: «Txapelketaren gazi-gozoak» (Amaia Agirre, bertsolaria)

Egutegiari orria pasa diot. Ez dut azaroan geratu nahi. Hala ere azaroko zenbait konturekin geratu nahi dut. Urrian ere ez dira urriak. Ez dakit nola hasi. Ez dakit nola jarraitu. Bertsotan maiz gertatzen den moduan badakit non bukatu nahi dudan, baina bitarte horretako bidea ez dakit nola borobildu.

Lekunberrin, Hendaian eta Urretxun egokitu zitzaidan kantatzea, gozatzea, sufritzea, indarrak neurtzea... Hiru egunpasa eder izan dira dudarik gabe. Finalerdietara pasa nahi horrek itsutu egin ninduen agian. Lotuta joan nintzen, konfiantza falta handiarekin. Beldurtuta. Nire buruari izan diot beti beldurrik handiena.

Hendaiako egunean, gerora zer esana ekarri duen kamisetekin egin zidaten lagunek ongi-etorria. Bazkalosteko postre gozoa izan zen. Zuriz jantzitakoen aurrean ez nuen zuri geratu nahi. Paparra aterata kantatu beharra sentitzen nuen nire baitan. Presoen alde neraman kamisetagatik neurri batean, baita jendearekin nuen zorra kitatzeko beharra nuelako ere. Lagunekin argazki familiarra atera eta Beltzeniara. Momenturik beltzenean heldu nintzen Beltzeniara. Entzule uholdeak erdian harrapatu ninduen. Eskerrak Jokin Urangaren bizkarrekoak eztarriko intxaurra bere lekuan jarri zidan. Hendaiakoa zoragarria izan zen niretzat. Inoiz ahaztuko ez dudan berotasuna sentitu genuen oholtza gainean burua hotz genuenok.

Urretxu. Nafarroatik Lapurdira eta Lapurditik Gipuzkoara. Ez nintzen, hala ere, etxean sentitzen. Etxeko txikiaren "izeba irabazi, txapelduna, txapelduna, oe, oe, oe..." hitzek, ordea, animatu egin ninduten. Negar malkoei ez nien kanporako biderik utzi, baina gustura egingo nukeen negar. Pozarren. Besterik ez bazen ere ilobarengatik egin behar nuela sinestu nahi izan nuen. Hankak lurrean jarrita joan nintzen baina ezkerreko txorkatilak hala behartuta erdi herrenka joan nintzen, eta kartzelako lekua eta finala urrunegi geratu zitzaizkidan.

Nire bizitzako ametsik handienetako batekin amets egiteko aukera izan dut. Amets horretatik balde bat ur bota izan balidate bezala esnatu naiz, baina neguko egunsenti ilun eta hotzei irribarrez egin nahi diet ongi-etorria. Gustura nago egindakoaz. Ez nuen honaino iritsiko nintzenik espero. Benetan. Oroitzapen kasi gozoa dut orain nire barruan, ez dizuet ukatuko. Hala ere, aurtengo nire txapelketak gozotik askoz ere gehiago izan du gazitik baino. Ehiztarientzat txori kantua bezain ederra da bertsolariarentzat txalo zaparradak barruan eragiten duen zirrara. Frontoi eta areto beteek bete egin naute. Bertsozaleen bertso goseak ase egin nau. Ez dakit inoiz eskertzeko modua eta aukera izango dudan. Mila esker une zailetan zuen babesa eskaini didazuen guztioi. Bejondeizuela!

Hiru puntukoa... (Andoni Egaña, Maialen Lujanbio eta Amets Arzallus)

1 - Zer esan nahi du zuretzat aurtengo txapelketak?

2 - Orain arte nola bizi izan duzu aurtengo txapelketa?

3 - Zer egitera aterako zara finalean?

Andoni Egaña

1- Askotariko sentimenduak pilatu zaizkit aurten: finalean aritzearen ohorea eta gozamena, ohorea eta sufrimendua, lekukoa oholtzan bertan ematearen poza, nik neronek saio ona egin nahia, ez egitearen ikara, egin ahal izatearen grina... Gehitxo akaso. Abantaila batekin ordea: sentimendu horiek guztiak, ez ditut elkarrekiko kontraesanean bizi.

2 - Zain. Itxaropenez. Finalean zuzenean sartzeak baditu alderdi makur batzuk ere: kosta egiten zaizu zure burua han aurreikustea. Bestalde, bai hedabideek eta bai kalean jendeak, behin eta berriz galdetzen dizu finalari buruz. Eta nahi ez duzula ere, ito samarrik aurkitzen zara.

3 - Nirea egitera. Hau izango dut azken txapelketa, ondo bidez. Baina egun-pasa ez naiteke joan. Zor diet ahalegina nire buruari, bertsozaleei, eta lehiakideei. Aurten, poz hartuko dut lagunen batek irabazten badu. Eta nik saio ona egin badut, ez da nik adina gozatuko duenik azken buruz burukoan. Datozen urteetarako atarikotzat hartuko nuke.

Maialen Lujanbio

1 - Txapelketa, besteak beste, bertsokerari estualdi bat emateko aukera da. Astebururoko geratu gabeko martxan ez dugu tarterik hartzen egiten ari garena eta egin nahi duguna perspektiba pittin batekin ikusteko, zer, nola eta zergatik. Txapelketak horretara jarrarazten gaitu: eduki, forma, hizkuntza eta abar aztertu eta fintzera.

2 - 2005eko urtarrilean dagoeneko lehenengo gaia jarri ziguten Txapelketaz.

Oso presente egon da kontua urte guztian. Burrunba itzela Txapelketa artean hasi ez-eta. Behin hasiz gero, urak bere onera egin du. Badoa badoa... eta oso ondo doa.

3 - Bakoitzak izaten ditu bere buruarekiko erronkak, publikoarekikoak ez ezik. Norberarekikoak betez gero, bestea ere betetzen da normalean. Biak bat. Beraz, publikoa gozarazteko, neurekikoak egitera joan nahi dut: Bertsoera biluzia eta betea; eta errealitatetik eta nigandik hurbil kantatu.

Amets Arzallus

1 - Txapelketa bere lehen zentzuan beti da jokoa, lehia nahi bada. Nik joko bezala bizi dut, eta lehia hitzak, lehia ekonomikoa ez den arte, ez du ezer itsusitik niretzat. Beti izan naiz zalea, eta uste dut edozein delarik ere emaitza nire emaitzaren zati handi bat horri zor diodala. Ez dira txapela, finala, edo puntuak bakarrik jokatzen, zerbait gehiago ere bada bertsoaren jokoa.

2 - Oso ongi, ez naiz kexatzen ahal. Nik kantatu dudan saioetan hiruetan plaza ederra zegoen eta horrek asko lagundu dit. Nire lanari dagokionez, ez dakit zer esan, ez dut ia hitzik. Oraindik labe barruan bezala nago, dena beroan bizi dut eta ez dut ahalik distantzia hartu eta hotzean aztertzeko.

3 - Finalerako ez dut inongo estrategia, edo egin beharren kalkulurik, ez partikulazki halako ez dakit zer egin nahirik ere.

Ez noa konkretuki ezer egitera, ez egitera ere ez noan bezala.

Nahiko nuke tabladutik jaitsi, pentsatzen jarri, eta nire buruari esatea: "ezin nezakeen gehiago egin".

Bertsoak

1935

Euskerari.

Txirrita:

Larogei urte gainean ditut,

nago hanketako minez,

Donostiara etorria naiz

erren haundia eginez.

Bi bastoirekin txit larri nabil

pausorik eman ezinez.

Euskera ia ahaztu zait eta

erderarikan jakin ez,

maixu batekin eskolan laxter

hasi behar det latinez.

Bukaeran eskuarekin Ariztimuño apaiza seinalatu zuen, maixu bera aukeratua zuela, alegia.

1936

Gerrari.

Txirrita:

Zenbat errezo egin izan det

nere denboran elizan,

ta pozik nago ikusirikan

pakian nola gabiltzan.

Ni naizen bezin kobarderikan

inor ezin leike izan

semeak gerra ez joateatik

mutil zar gelditu nitzan.

1960

Gaia: Uztapide, korbata erabiltzen ez duena, Perurena, korbata erabiltzen duena.

Uztapide (laugarren bertsoa):

Nik ez ote det erantzuteko

gaur izango bihotzikan?

Gere jatorria aitortzeko

guk ezteu beste pozikan.

Baserritarren boltsan askotan

ezta faltatzen sosikan.

Brusa beltzak'e kalian eztu,

gizona, bate lotsikan.

1962

Bixiguari.

Basarri:

Olio eta piperrarekin

zein ez du horrek gozatuko?

bazkari eder bat ez ote degu

egun hontan osatuko?

bixigu begi-gorri

begira danok horri,

nor ez da inguratuko?

nik desapiyo egiten dizut

etzerala sobratuko

1965

Hildako emaztearen soinekoari.

Xalbador:

Pentsa zazute alargundu bat

ez daike izan urusa,

dolamen hunek, oi! ez dezala

ainitz gehiago luza,

orai urtea ziloan sartu

andreñoaren gorputza,

haren arropa hantxe dilindan

penaz ikusten dut hutsa.

Geroztik nihaur ere nabila

guzia beltzez jantzirik,

ez dut pentsatzen nigar eiteko

ene begiak hersterik,

ez pentsa gero, andre gaxoa,

baden munduan besterik

zure arropa berriz soinean

har dezaken emazterik.

1967

Baserri hutsari.

Lazkao-Txiki:

O, baserritxo, hartuko dezu

bihotz barrenetikan min

eskerrak mihirik ez dezu eta

ezin dezu gaur hitz egin;

zenbat fameli hazi dezuen

Jainkuak bakarrik jakin,

orain bakarrik uzten zaituzte,

ondotik danak aldegin.

Zuk eman dezu hainbat haurtxoren

babesa eta epela,

ikusten zaitut gaur egunean

eskerrik gabe zaudela;

bertsolaria minberatzen da

zu ikustian horrela,

gaur baserri hau ikusten det nik

gure euskera bezela.

Kontzientziari.

Lazkao Txiki:

Kontzientzia nolakua dan

etzaiteztela atzendu,

gizonak nola bizi behar dun

ederki erakusten du;

premin danari lagundu eta

inori ezer ez kendu,

lege beharrik ez genduke guk

hori beteko bagendu.

Oheari.

Uztapide:

Nere oraingo hiru bertsotan

ohiaren kontua dabil,

badakizute ni erdi gaixo

eta naguala debil;

bere aurrian aurkeztutzen naiz

eta jarriko naiz umil:

ohi zuri baten jaio nitzan da

ohi zuriyan nahi nuke hil.

1980

Aitari.

Amuriza:

Aita izena kanta beharrak

jarri dit bihotza bero

aukera eder hau izango zenik

ez nuen hemen espero

preso nengoen Zamoran eta

han gelditu ia ero

joan nintzen ta bertan nengola

aita hil zitzaidan gero,

nahiago nuke edozer baino

hemen bizirik balego.

Aita nuen nik umoretsua,

inoiz geza ta gazia

harek agertu zidan bidea

baitzen bertsoz ikasia;

oi, ene aita, nire egunak

ere aurrera doaz ia,

baina zugandik hartua baitut

bertsotarako grazia,

nik egingo dut arbola handi

zuk emandako hazia.

1982

Gaia: Hi naufrago bat haiz itsasoaren erdian, ohol baten gainean; badator itsasontzi bat, ikusten hau, eta aurrera segitzen du.

Amuriza:

Itxaso hori dago zatarra

nire oihua eta negarra

untzi bat horra nun azaltzen den

nik behar nuen izarra

oraintxe sartu zait arra

berriz piztutzeko garra

baina hau da zori txarra

ikusi naute aurrean eta

ai hau destino baldarra

laguna ondotik pasatu eta

nik hemen ito beharra.

Une honetan ez dago errez

hemen jartzea oso haserrez

itsasoaren erdian nago

laguntza horren beharrez

untzi bat hor daukat aurrez

lehenengo hasi naiz negarrez

ta azkenean didarrez:

nora zoazte hemen utzita

nora zuen gizalegez

bihotz apurrik hor baldin bada

salbatu, otoi mesedez.

Urak bete dit ia sabela

ito zorian nago honela

untzi haundi bat pasatzen eta

niri ukatu batela

hau da hilaren eskela

edo zer esan bestela

hori da bihotz ustela

biziagatik oso gustora

galduko nuke txapela

baina munduak hor jakingo du

kriminalak zeratela.

1986

Gaia: Zahartutako zeure erropak basurara bota dituzu eta hara non ikusten duzun beste gizon bat zuk botatako erropak jasotzen.

Lopategi:

Erropa zahar hoiekin

etsia nengoen,

beti jantzi ohi naiz

al denik ondoen,

akaso bota ditut

behar zen baino lehen,

baina ondorioa

horra hor nabarmen:

triste nago zeren

aitona zahar horren

jokoa gaur zer den

ikusi ondoren

miseria gehiegi

daukagu hemen.

Triste ikusten zaitut

aitona izanik,

gaizki hartu zaituzte

egia esanik

zer eman nezake nik

zuretzat nigandik?

Ez nuen uste kasu

hori inun zanik,

hartzazu dohainik,

ez eman ordainik,

bihotza jadanik

lehertua daukat nik,

erropa gehiago ere

badut oraindik.

1989

Gaia: Bizitza guztia itsasoan eman duzu: Gaur egun ohetik mugitu ezinez zaude. Leihotik sartzen zaizu itsasoaren olatu hotsa.

Xebastian Lizaso (hirugarrena):

Hamaika ordu uretan pasa

eguzkitik ilargira,

gauean ere polita baita

itsasoaren dizdira,

ez dakienak zail da jakiten

han ohi degun ikusmira,

ni hemen baina nere lagunak

oraindik han ari dira,

aitonazahartu egonagatik

batere ez zait kupira

egunen baten irtetzen banaiz

ni etxeko atarira,

azken arnasa eman nahi nuke

itsasoari begira.

1993

Gaia: Zezen-plaza inguruko belaze batean ari zaren zezena zara. Zauden lekutik «ole»! eta txalo zaparrada latzak entzuten dituzu. Xabier Eguzkitze (hirugarrena):

Pakirri eta El Yiyo hil ziren,

beste hainbat daude grabe;

familietan sortu izan dugu

makina bat atsekabe,

burla egiten digute, baina

gu adarkadetan trebe.

Naiz bi adar onen jabe;

ni toreatu behar nautenak

guztiz lasai ote daude?

Nereak ia egin du baina

ez nereak egin gabe!

Gaia: Bi neska-lagun zarete. Unai Iturriaga, zuk, etxe oneko mutil batekin zita bat egin duzu gaurko. Zita horretarako jantzi egokirik ez eta Andoni Egañari, zure neska-lagunari, eskatu dizkiozu jantziak.

Iturriaga:

Benetan ez da mutil makala,

neska, aurkitutakoa;

etxe oneko semea eta

benetan guapo guapoa.

Trajerik badaukazu,

egin zaidazu kasu,

nahi nuke bat diskretoa:

eskote zabal zabal zabala

ta luzera motxekoa.

Egaña:

Eskoteakin hasi ezkero

zerorrentzako kaltia;

nahi eta ezin, ezin eta nahi,

izaten da eskotia.

Sartu nahi du patrikan,

ez du diru faltikan;

ai! adiskide maitia,

horretarako onena dezu

bate gabe joatia.

Egaña (hirugarrena):

Barruan dezu ezinegona

ta mingainean pozoina;

orain artean neskatxa zinen

orain bihurtu nahi doña;

polita zera baina

ni ere, alajaina,

oso neskatxa moñoña;

igual neronek jarriko ditut

soinekoa eta soina.

1997

Deskribatzeko hitza: Burua.

Andoni Egaña:

Batzutan da argia,

besteetan iluna;

batzutan pilakoa,

besteetan astuna;

kanpotik ilea du,

barruan garuna;

lepo gainean denok

daukagun laguna,

gehiegik gutxiegi

erabiltzen duna.

2001

Gaia: Zure lagun min bat hil zen joan den astean Himalaian. Gaur jaso duzu berak handik bidalitako postala.

Maialen Lujanbio

Kaixo Maialen: zer moduz?

oroimena daukat zugan,

presente zauzkadalako

nere mendi abenturan.

zorionean gabiltza

mendiarekin loturan;

badakizu, beti gisa,

nahi ta ezinaren mugan.

Makaluko gailur horrek

gu jartzen gaitu liluran;

etzirako egongo gera

gailurrarekin joskuran.

Har zazu muxu bero bat,

jarri konfiantza gugan.

Zein bero zen muxua ta

nik zeinen hotz hartu dudan!

Negar egin nahi dut baina

ez egitea hobe da,

malkoak jausiko dira

bestela postal gainera,

ta korritu ta borratu

hemengo muxu ta zera...

Intzirika hasi nahi baina

nijoa aguantatzera.

Imajinatu dezaket

kanpo-base hartan bera...

Bere ilusio ta amets

guzia joan da gainbehera.

Ikurrinarekin juan nahi

zazpi milako batera,

ta orain Makalun dago

heriotzaren bandera.

Irratiak eman zuen

elur-jauzien abisu,

baina zuk ametsarekin

horrenbeste konpromisu

bazendun, ta holakotan

egoskor bat dirudizu;

aurrera segiko zendun,

beti egin dezu berdintsu.

Bizitzan ilusioa

Herioren paradisu;

gero arte esaten ere

ez didazu utzi, aizu;

ta zuri azken hitz batzuk

esan nahiean naukazu,

karta bat egingo dizut,

akaso jasoko dezu.

Txapeldunaren agurra

1935

Iñaki Eizmendi Basarri

1936

Manuel Lujanbio Txirrita

Txapela irabazteagatik egin zioten omenaldian kantatutako bigarren bertsoa, oparitu zioten makilari:

Irurogeita hamasei urte

garaia det umiltzeko,

gauza haundiren beharrik ez det

goitik behera amiltzeko;

bi bastoi habek aski nitun nik

munduz mundu ibiltzeko,

hirugarren hau andregaiari

arkakusuak hiltzeko.

1960

Iñaki eizmendi Basarri

Pozak txoratzen hementxen dago

une hontan bertsolariya.

Etzaio, noski, asko damutu

gaur onuntza etorriya;

neu ez naiz ezer, Jaunaren graziz

lendabiziko sariya.

Eskerrik asko entzuten egon

dan jende ongi-haziya;

jaialdi hauek ematen dute

txertua eta biziya;

era ontako bileratxo bat

noiz ote zan ikusiya?

Izan´e txoko berezi honek

badu grazi bereziya:

lur zati bat esan diteke

zerutatik ixuriya;

gozotasunen gozotasuna,

ezti guziyen eztiya,

zeure eskutan daukazu beti

nahi dan aukera guztiya,

inuntxo ere eztezu berdinik,

bihotzeko Donostiya.

1962

Manuel Olaizola Uztapide

Bertso bat eskatzen dirate hemen

saio honen azkenean,

gaur halakoxe eguna zan da

ezin aspertu lanean,

berriz´e izan leike

garisti edo merke

ari biharra onean,

ni zuen morroi beti izango naiz

behartzen zeratenean.

1965

M. Olaizola Uztapide

Berriro ere borondatia

badaukat nik lanerako,

zuek baino lagun hoberik ez da

nere aldamenerako,

gure lan hori izan dedila

euskeraren onerako,

berriz ere ni prest naukazute

zuen serbiziyorako.

1967

M. Olaizola Uztapide

Agur bat egin behar dizutet

bihotza bete-betian,

bai al dakit ba zer pentsatzenÆe

neguen nere artian?

sekulan enaiz egon izandu

hola poztasun batian,

ia berriro juntatzen geran

danok datorren urtian.

1980

Xabier Amuriza

Haizak hi txapel zer sentitzen duk

ene eskura heltzean

ez haut buruan erabiliko

baizik zintzilik iltzean.

Iltzea berriz josia diat

nik dakidan bihotzean

han egongo haiz uda beroan

eta neguko hotzean

bizi naizela biontzat eta

berarentzat ni hiltzean.

1982

Xabier Amuriza

Lehengo txapela nuelarikan

iltze batean jarria

hura gorde zun maitearekin

badaukat kezka larria

biak berari eskaini hala

bilatu maite berria

ez da berria, baizik zaharra

nik maite dudan herria

gaurkoa zuri eskaintzen dizut

publiko agurgarria.

1986

Xabier Amuriza

Lehengo txapela nuelarikan

iltze batean jarria

hura gorde zun maitearekin

badaukat kezka larria

biak berari eskaini hala

bilatu maite berria

ez da berria, baizik zaharra

nik maite dudan herria

gaurkoa zuri eskaintzen dizut

publiko agurgarria.

1986

Xebastian Lizaso

Merezi edo merezi gabe

txapel ta guzti kantari

bere zati bat eskaintzen diot

hurbil dudan jendetzari

beste zati bat bihotz-bihotzez

eskaintzen diot aitari

txaloak parte hartu dezuten

bertsolari guztiari.

1989

jon Lopategi

Lehendabizi milesker

bihotzez deneri

batez ere aurrez dauden

nere ikasleeri

txapela ematen zaio

gaur edozeineri

eskaini nahi nioke

pentsatu zeineri:

jantzi gabe joan zen

Fernando Aireri.

1993

andoni Egaña

Zuek horrela ikusi eta

neroni jartzen naiz alai

batasun honek beharko luke

euskaldungoaren dohai

ni lehengoa naiz buru gaineko

uztai edota ez uztai

inor ez zegoen lasai

urduritasuna etsai

denak irristadaren zai

goizean goizik Lazkao Txiki

aipatu dute nolanahi

zuen txaloak beretzat dira

nere txapela ere bai.

1997

andoni Egaña

Honuntz etorri eta den-denoi

mila esker ematean

bi txapel gehitxo ote ditudan

jabetu naiz bapatean

Jexus ta Natxi, Mixel, Mariaxun,

zerrenda luze betean

burutik kenduz jarri nahi nuke

zuen eskuen artean

lanean ari zeratelako

Bertsozale Elkartean.

2001

andoni Egaña

Nere berezko dohai

apalen legami,

hau eskeini nahi diot

Xebastiani

Mikel, Millan, Iñaki,

Anjel eta Joni

berso belaunaldiko

hari eta honi.

Baina hik Andoni,

pentsatzen ipini,

badituk bi nini,

hau nori eskeini:

gaurkoa Saioari

eta Juleni.

Mahaikideak

Estitxu Arozena

Bertsolaria

30 urteko lesakarrak esperientzia handia du txapelketetan: Lau aldiz hartu du parte Txapelketa Nagusian, eta hamaika aldiz urtero jokatzen den Nafarroako Txapelketan. Bi aldiz jantzi du gainera txapela Nafarroan, 1995 eta 1998an. Psikologia ikasketak egin zituen, eta bertso irakasle da Nafarroako ikastetxe eta bertso eskoletan. Bertsozale Elkarteko transmisio taldean ere ari da lanean.

Jon Lopategi

Bertsolaria

Muxikan jaioa, 1934an. 1962an irabazi zuen Bizkaiko txapela, eta 1989an Euskal Herrikoa. Franco garaian Jon Azpillagarekin batera plazaz plaza abertzaletasunari hainbat bertso kantatua. Bertso irakasle aritu da Bizkaiko ikastoletan, eta egungo puntako bertsolariak bere ikasle izandakoak dira: Unai Iturriaga, Igor Elortza, Paya anaiak... Bere bizitzaren berri Jon Lopategi, bertsozko mezularia liburuak jasotzen du.

Xebastian Lizaso

Bertsolaria

Azpeitian jaioa, 1958an. Aita bertsolaria izaki, umetatik edan zuen bertsoetatik. 1986an irabazi zuen Euskal Herriko Txapelketa. 31 urte bete ditu plazaz plaza (16 urterekin egin zuen lehenengoa). Bertso afari eta plaza askotako erregea eta Andoni Egañaren bikotekide artistikoa. Pernando Amezketarraren marrazki bizidunei ahotsa jarritakoa da eta egun etxe agentzia batean ari da lanean.

Xabier Amuriza

Bertsolaria

Etxano, 1941. Euskal Herriko txapelduna 1980an eta 1982an. Ordura arteko bertsokera irauliz, gaurkoa sortu zuen. Txapelketan epaile izana, Xalbadorri txistu jo ziotenean ere bai, hain zuzen. Bertsoak egiten ikasi egiten zela teorizatu eta bertso eskolak sortu zituena bera da. Lan handia du argitaratua, tartean, bertsolariek entrenatzeko oraindik duten tresnarik onena, Hiztegi errimatua eta biografia, Enaz banaz.

Bitxikerien historia

Ezagutzen den lehen bertso desafioa 1801ean jokatu zuten Amezketako Juan Inazio Zabalak eta Hernaniko Txabalategik. Txorakeria gutxi, 5na ontza urre jarri baitzituzten jokoan.

Oesteko bakeroen estilora, erdi-bidean zuten zita: Billabonako plazan. Juezak ere bi aldeek aukeratu zituzten: Txabalategik Altamira eraman zuen, Aizarnazabalgo sakristaua. Zabalak, berriz, Fernando Amezketarra. Hirugarren jueza, inpartziala, Jose Mendizabal Tolosako arziprestea zen.

4.000 entzule bildu omen ziren eta bi orduko libreko saioan, dena libre izan zen bestea menperatzeko. Epaia ere, justua: berdinketa.

Sarigintza

1935ean, lehen txapelketan, orain baino giro bilduagoan eman ziren epaia eta sariak: saioa bukatuta, bersolari eta antolatzaileek egindako bazkariaren ostean. Irabazleak, Basarrik, 100 pezeta jaso zituen.

100.000 pezetako saria jarri zen 1968an, bertsolari onenek parte hartu zezaten. Zortzi finalistak Basarri, Xalbador, Lasarte, Uztapide, Lopategi, Mattin, Mitxelena eta Arozamena izan ziren. Lehenak (Basarri) bigarrenari (Xalbador) hamar puntu baino gutxiago atera zizkionez, sariak erdibana egin zituzten.

Saririk bitxiena 1967koa izan zen: Goizeko saioa bukatzean, siloi handi bat zozketatu zen finalisten artean.

Urrezko ezteien plaka da 1997ko finalean Unai Iturriagak jaso zuena. Saria eman behar zuten Eusko Jaurlaritzako ordezkaria eta Nafarroako Gobernukoa, arratsaldean eta esku hutsik etorri ziren Belodromora. Xanti Hoteleko Anamarirengana jo zuten antolatzaileek, eta bere aitaginarreben oroigarriak salbatu zuen protokoloa. Antolakundea oraindik zorioneko sentitzen da, Iturriagak agurrean zaztatu ez zituelako.

Txapela ahaztu ez zitzaielako pozik egon daiteke txapeldunen bat. Izan ere, urte batean finala baino pare bat egun lehenago ohartu ziren antolatzaileak txapela bordatu gabe zegoela oraindik.

Eszenategi atzekoa

Euskaltzaindiak antolatu zituen 1960tik 1980ra arteko txapelketak. 1986an, bertsolariek antolakundearekin zituzten desadostasunak medio, txapelketa eurek antolatzea erabaki zuten, eta Bertsolarien Elkartea sortu -egungo Bertsozale Elkartea-. Bertsolariek erabaki zuten Manuel Lekuonak emango zuela txapela. Finalaren bezperan antolatzaile batek Jose Antonio Ardanza txapela emateko prest zegoela zioen telefono deia jaso zuen, baina ez zuen atzera egin. Harrezkero, txapela bertsolaritzari lotutako norbaitek eman du.

Bezpera gau osoa pasatzen zen finalerako Belodromoa prestatzen. 1997an, goizeko 4:00etan, Belodromo barruan zero azpitik 10 graduko tenperatura «atseginean» jardun zuten lanean. BEC-ek ez omen du hainbesterako lanik eman behar.

Bertsolariak aizkoran. Horrelako zerbait imaginatuko zuen egunkari ezagun bateko marketing buruak, aurten antolatzaileekin publizitatea adosten ari zela. Izan ere, gaztelaniaz zera bota zuen: «Kolpe gogorra jotzen dutenean ezpalak lehertuko dira, noski!». Tira, ez zebilen hain oker.

Gaiak eta «ai-ai-»ak

Todoterrenoa zen gai-jartzailea lehen bi txapelketetan, (1935 eta 1936an): gaiak bertsotan jartzen zituen, eta aldi berean epaimahaiko kide ere bazen. Bertsolari denek txandan txandan gai berari kantatzen zioten. 1936an Basarrik jarri zituen gaiak bertsotan. Hona gerrari buruz kantatzeko eskatu zuenaren azken bi puntuak:

"Gerra zitalen ondoren txarrak

azalduz bota bertsoa

ta agertu sutsu zein gehiagoka

beretzako gorrotoa"

Kartzelako lana lehen aldiz 1960an jarri zen Txapelketa Nagusi batean.

Baina txapelketen historiako lan bitxienetakoa 1965ean jarri zuen Alfontso Irigoienek: "Kontatu iguzu hiru bertsotan izkirimiri bat, txiste bat. Ez du ajolarik gordin samarra bada ere, baldin txukun kontatzen badezu. Minutu bat daukazu txistea aukeratzeko".

Epaileak

1935ean, lehen txapelketan, epai-mahaian izen ospetsuak eseri ziren: Jose Ariztimuño Aitzol, Joseba Zubimendi, Toribio Altzaga, Jose Olaizola, Manuel Lekuona eta Txomin Olano. Puntuatzeko taulak ondo bereizten zituen gogoan hartzeko bertsoak eta eskasak:

Bertso oso txarra 0 puntu

Txar samarra 5 puntu

On samarra 10 puntu

Ona 15 puntu

Oso ona 20 puntu

1986an epaimahaiak puntuak bistan eman zituen, bertso bat bota orduko pizarran nota altxaz. Publikoak ikusten zuen bertsoari jarritako nota, baina bertsolariak ez. Jendea bertsoak entzun beharrean, kalkulagailuarekin puntuaketa jarraitzen aritu zen eta beraz, Lizasok berak baino lehenago jakin zuten entzuleek txapela irabazia zuela.

Teknologia ez hain berriak

1935ean, lehen txapelketan, bertsolariek mikrofonorik gabe kantatu zuten.

Transkribatutako lehen saioa 1936koa da, «Harriketarren» eran egina: izkribauak iladan jarri, eta batek lehen puntua hartu, besteak bigarrena...

Teknologien alardea 1960koa izan zen: entzule erdiak Victoria Eugenia antzokian kabitzen ez zirenez, kanpoan altabozak jarri zituzten, zuzenean entzuteko. Hau da magnetofoiz grabatutako lehen txapelketa.

Pantaila handiak krask! egin zuen finaleko oholtza prestatzen ari ziren batean. Gauean, Bordelera joan behar izan zuten bila, bertsolarien keinuak eta ustezko «txupoiak» gertutik ikus zitezen.

Piramideari punta ateraz

Lehen txapelketa piramidala 1960an egin zen: Finalean gailendu zen Uztapidek aurreko txapeldun Basarrirekin jokatu zuen buruz-buru txapela. Basarrik bigarrena jantzi zuen.

Piramidearen piramidea, berriz, 1962koa izan zen: Goizean bi saio jokatu ziren, eta bigarrengoan kantatzeko sailkatu ziren Mitxelena, Lazkao-Txiki, Xalbador eta Arozamena. Hauei gehitu zitzaizkien aurreko txapelduna, Basarri, eta txapeldunordea, Uztapide. Hauetatik lau sailkatu ziren arratsalderako: Xalbador, Uztapide, Lazkao-Txiki eta Basarri. Arratsaldean, bi sailkatu ziren buruz-buru txapela jokatzeko: Uztapide eta Basarri, aurreko txapelketan buruz-buru aritu ziren biak, alajaina!

Buruz-buruko lan osoa bakarkakoa zen, eta ez nolanahikoa: 2 puntu erantzun; oinak emanda bertso 1; eta Kartzela: 3 bertso bere bizitzari, 3 bertso bertsolarien patroiari, "Urte Zaharrari" bertso bat doinu berezian eta 3 bertso "ama" hitzari.

Hainbeste sailkapen frogaren ostean, nor gailendu zen erabakitzen lan handia izan zuten. Uztapidek irabazi zuen.

1965ean Uztapidek, aurreko txapeldunak, zuzenean buruz-burukoa jokatu zuen eta bigarrena jantzi zuen.

...eta gaurko bertsogintza sortu zen.

1980an dago aurtengo finalaren hazia: Txapeldun Xabier Amuriza izan zen eta gaurko bertsokera agertu zuen, euskara batuan hain zuzen.

Andoni Egañak aitortua duenez: «80ko txapelketan entzun nionean pentsatu nuen ænik ere bertsotan horrela egin nahi dutÆ. Bertsotan hasi nintzen nire kasa 81ean, batez ere Amuriza entzun ondoren» (ARGIA, 1773.alea).

Baina egungo bertsogintzaren aitak ez zituen zorionak bakarrik jaso ordura arteko bertsogintzaz erdi zenean, berak kontatzen duenez: "Zeharki eta disimuluan kuestionatzen ninduenakandik zuzen eta gordin deskalifikatzen ninduenakana, bertsino posible guztiak jaso nebazen" (Enaz banaz, 241 orria).

Txistuen mintzoa

1967an, Uztapiderekin buruz-burukoa jokatzeko epaimahaiak Xalbador aukeratu zuenean gertatu zen txapelketaren historiako unerik beltzena: 6 minututik gorako txistu-jotzea!

Xalbadorrek txistuak txalo bihurtzea lortu zuen bertso honekin:

Anai-arrebak, ez, otoi, pentsa

neure gustura nagonik,

poz gehiago izango nuen

albotik beha egonik;

zuek ezpazerate kontentu

errua ez daukat, ez, nik...

(Jende dena txaloka hasi zen, eta ezin zuen segi tarte batean. Ondoren, honela bukatu zuen)

zuek ezpazerate kontentu

errua ez daukat, ez, nik,

txistuak jo dituzute bainan

maite zaituztet oraindik!

parte-hartzea: Denok kabitzen gara

Emakumeen parte-hartzea ez da atzokoa. Diario de San Sebastián egunkariak (1875-9-18) Saran egindako lore-jokoen kronikan honela dio: "Arratsaldean koplariei sariak eman zitzaizkien, zortzi bertsolari aurkeztu ziran eta oien artean bi español eta emakume frantzes bat. Emakume frantzesak jaso zuan saria...".

Lehen txapelketan, 1935ean, 20 pisu astun igo ziren Donostiako Poxpolin antzokiko ringera, eta hogeiak saio berean aritu ziren: Basarri, Zepai, Txirrita...

A eta B mailako bertsolarien katalogoa egin zuen Euskaltzaindiak 1980an, txapelketa lehen mailako bertsolariekin egin zedin. Horra lehen mailakoen definizioa: aurreko txapelketetan parte hartu dutenak, eta hortik aurrerakoak, Euskaltzaindiak erabakitzen dituenak.

Parte-hartzearen errekorra 1965ekoak du: 115 bertsolarik hartu zuten parte!

1986an, txapelketa antolatzeko Bertsolarien Elkartea sortu zenean ere parte-hartze jendetsua izan zen: 105 bertsolarikoa. Txapelketa hartan parte hartu zuen lehen aldiz emakume batek, Kristina Mardarasek. Hurrengoan ere, 1989an, emakume bakarra aritu zen kantuan, Arantzazu Loidi. 1993an Estitxu Arozena eta Amaia Telletxea aritu ziren; 1997an 5 emakume, 2001ean 6 eta aurten 10.


Argi egiteko ordua

Ez ditu urte errazak zientziak. Murrizketa giroan, areagotu egin da diru laguntzak eskuratzeko lehia. Kanpora jo dute zientzialari ugarik, geroa beltz ikusten dute eta. Asia nabarmen ari da aurrea hartzen aurrekontuetan. Eredua berritu nahi dute ikerketa taldeek, enpresetara eta teknologiara hurbilduta.


Poesia emanaldiarekin hasi dituzte Orkatz kultur elkartearen 27. urteurreneko ekitaldiak

Atzo, osteguna, hasi zituzten Orkatz kultur elkartearen 27. urtemuga ospatzeko ekitaldiak. Hain zuzen ere, Alde erantzira nabil poesia errezitaldia eskaini zuen Ekhiñe Eizagirrek, 21:30ean hasita, Sanagustin kulturgunean. Poetak gitarraren doinuak izan zituen lagun, eta giro goxoa sortu zen aretoan. Koronabirusak eragindako egoera kontuan hartuta, babes eta segurtasun neurriak errespetatuta egin zuten atzoko saioa.

Gaur jarraituko dute Orkatzen 27. urteurreneko ekitaldiek. Hona hemen egitaraua:

- Gaur, ostirala

19:00etan, presoen aldeko elkarretaratzea, plazan.

22:00etan, bertso saioa, Sanagustin kulturgunean. Bertsolariak: Amets Arzallus, Xabier Silveira, Oihana Bartra eta Jexux Mari Irazu. Sarrera, 6 euro.

- Bihar, zapatua

14:00etan, bazkaria. Bazkaritarako txartela, 20 euro.

19:00etan, Ro eta Trini Fox taldeen kontzertuak, Sanagustin kulturgunean. Disko bana aurkeztuko dute bi taldeek. Sarrera, 6 euro.

- Ekainak 28, igandea.

17:00etan, haurrentzako ikuskizuna. Ekain & Mikele eta Iago Mago, Sanagustin kulturgunean. Sarrera, 5 euro.

(Argazkiak: Nora Alberdi)


Zarauzko EA alderdiak egoitza berria du

Egoitzaren kanpoaldea

Zarauzko Eusko Alkartasunak egoitza berria du, Iturribide 20. zenbakian. Lokalaren obra dagoeneko amaitu badute ere, abuztuaren 10ean inauguratuko dute. Besteak beste, EAko Pello Urizar, Iñaki Ostolaza eta Karlos Garaikoetxea izango dira egun horretan. Ekitaldi politikoa amaitu ostean, mokadutxoa eskainiko dute, eta ondoren Lagunak erretegian bazkalduko dute. Parte hartu nahi dutenek abuztuaren 5a bitartean eman beharko dute izena egungo elkartetxean (Bizkaia kalea, 23) edota 943-013654 telefonora deituta, 10:00ak eta 12:00ak, eta 18:00ak eta 19:00ak artean. Abuztuaren 1ean egoitza ezagutu ahalko da, 18:00etatik 20:00etara.


Txosna batzordeak kaleratu du San Migeletako egitaraua

Barikuan, hilaren 25ean, zabalduko dira Oñatiko jaietako txosnak. Urtero legez, kontzertuak izango dira jaiei hasiera emateko. Aurreko astean, Oñatiko Udalak ere kaleratu zuen jai egitaraua. Hemen dituzue San Migel jaietarako proposamenak:

Udal egitaraua

Txosna Batzordeko egitaraua

Irailak 25, barikua

22:00 Kontzertua

ORREAGA 778

BITZ

DISCIPULOS DE DIONISOS

SEÑOR NO

Irailak 26, zapatua "ELKARTASUN EGUNA"

14:00 Bazkari herrikoia (Txartelak Arranon 5 euro)

22:00 Oñatiko taldeen kontzertua

DRAKES

GALDU ARTE

ASFIKSIA

BLACK RIVER

Irailak 27, domeka

18:00 Kontzertua

FLAMING GAUPASING BROTHERS

FIACHRAS

PURO CHILE

Irailak 28, astelehena

19:00 Dragoialde TXARANGA

20:00 Txantxikuaren jeitsiera

00:00 Euskal Presoak Euskal Herrira MANIFESTAZIOA

Irailak 29, martitzena

17:00 Oñatiko koadrilen arteko II Olinpiadak (Dj KIRRIN-ekin)

19:00 Eriz magoa

22:00 Dj KIRRIN

Urriak 2, barikua

21:00 Afaria (Txartelak Pakon 3€)

22:00 Festi kallejerua

KLAVO OXIDADO

RDT

ERANTZUN

GARGANTAS DESGARRADAS

FORD ESKOR-BUTO

Urriak 3, zapatua "HERRI EGUNA"

17:30 Erromeria

MIREN, AGUR ETA GORKA

19:00 Euskal Presoak Euskal Herrira EKITALDIA

22:00 Kontzertua

MIREN, AGUR ETA GORKA

IMPEKABLES (Azken kontzertua!!)

Urriak 4, domeka

17:30 Patata tortila txapelketa

23:00 Laburmetrajeak

Urriak 5, astelehena "DISFRAZ EGUNA"

14:00 Paelladia (Txartelak Arranon 5 euro)

17:00 Kontzertua

DIBERTSIOAK (Oñatiko taldeak bertsioak egiten)


Roberto Torresek kontratua berritu du Osasunarekin 2021era arte

Klubak eta jokalariak, bi aldeak lotzen zituen kontratua beste urtebetez luzatzeko akordioa sinatu dute, kapitainaren kontratua 2020an bukatzen baitzen.

Roberto Torresek 2021eko ekainaren 30era arte berritu du kontratua Osasunarekin, denboraldi bat gehiago luzatzeko aukerarekin. Jokalariak 10 milioi euroko etete-klausula izango du. Ostegunean, abuztuak 1, Torresek eta Braulio Vazquez kirol-zuzendariak prentsaurrekoa eskainiko dute Taxoaren, lehen taldeak izango duen lansaioa amaitu ostean.

Roberto Torres Morales (1989ko martxoak 7; Iruñea, Nafarroa) Osasuna taldeko oinarrietako bat da. Harrobi gorritxoan egon ostean, debuta egin zuen lehen taldearekin Malagaren aurka, 2011ko abenduaren 11n, Rosaleda futbol zelaian. Geroztik, klubeko jokalari garrantzitsuenetako bat izan da, eta kapitainetako bat da gaur egun.


Santixabelak lotzen hasteko lehen bilera, 18:00etan Potxoenean

Badator uztaila hasieran ospatuko diren Santixabelak prestatzen hasteko lehen bilera. Antolaketa lanak abiatzeko lehen hitzordua finkatu du jada Jai Batzordeak. Astelehen honetan, otsailaren 23an. 18:00etan Potxoenean, herriko festen nondik norakoak zehazten hasteko abiapuntua izango den bilkura. Ohi bezala bilera irekia, herritar nahiz eragileei zuzendua.

Gastu gutxiago eta irabaziak, iazko Santixabeletan

Iazko festetako balantze positiboa egin zuen Jai Batzordeak, urte amaieran. 77.000 euro pasatxoko diru partida aurreikusia zegoen Usurbilgo Udaleko kultura eta zerbitzuetako aurrekontuetan, 2014ko Santixabeletarako. Baina azkenean, 6.000 euro gutxiago gastatu, eta gainera, 2.000 euroko diru sarrerak jaso ziren, uztailaren 1etik 6ra ospaturiko herriko festetan.

Aurrekontuko diru kopuru handiena, kontzertu, txaranga eta erromeria taldeak kontratatzera bideratu ziren; ia 18.000 euro. 5.000-6.000 euroren bueltan kosta ziren, txosnaguneko ekintzak, Haurren Egunekoak, herri kirolak, 220 adinekoen bazkaria... Aipatzekoa halere, kasu gehienetan, aurreikusitakoa baino gutxiago gastatu zela.

Nabarmentzeko alderdi gehiago. "Santixabel jaietako aurrekontuan azpimarragarria da, kultur eragileekin batera kudeatutako aurrekontua dela: kultur eragileek proposamenak aurkezten dituzte, Jai Batzordean proposamenak aurrekontuetan dagoen diruari egokitzen zaizkio, talde bakoitzari ekintza antolatzeko behar duen dirua ematen zaio eta azkenik, ekintza egin ondoren, zuritu egiten da", Jai Batzordetik berri eman zutenez.

Santixabeletako Jai Batzordeak ezagutzera emandako balantzea xehetasun guztiekin, hemen: Santixabelak 2014, balantze ekonomikoa


Delitugilearen eta biktimaren inguruko mitoak, kolokan

NUPeko Paz Francesek eta Lohizune Zuloagak eta EHUko Gema Varonak liburua plazaratu dute

Mitos sobre delincuentes y víctimas. Argumentos contra la falsedad y la manipulación (Delitugileei eta biktimei buruzko mituak. Faltsukeriaen eta manipulazioaren aurkako argudioak). Hala deitzen da liburua. Egileak, Nafarroako Unibertsitate Publikoko Soziologia eta Departamentuko irakasle Lohizune Zuloaga Lojo eta Zuzenbide Departamentuko irakasle Paz France Lekunberri; eta Euskal Herriko Unibertsitateko Zuzenbide Departamentuko Gema Varona Martinez. Catarata argitaletxeak eta NUPek argitaratu dute. “Mundu globalizatuan sistema juridikoen joera zigorrak gogortzea da”, azaldu dute. “Testuinguru horretan, inoiz baino garrantzitsuagoa da politika kriminaleko bi ardatz nagusiak birraztertzea: delitugileena eta biktimena hain zuzen ere”, azaldu dute. Haien irudikoz, “gizartearen arduran sakondu beharra dago, eta alternatibak eskaini behar dira, egungo topikoez harago”.


"Gure etorkizuna iragana baino handiagoa izango da"

Joan Mari Torrealdai 'Jakin' aldizkariko zuzendaria eta euskaltzalea elkarrizketatu dute Hamaika Telebistan, 'Gurean Gaur' saioan.

Maiatzean zuzendaritza aldaketa egingo dute aldizkarian, eta, horrez gain, webgunea eta aldizkaria bera ere eraberritu dituzte. Jakin aldizkariaz ez ezik, Euskal Herriko gaurkotasun politikoaz ere hitz egin du Torrealdaik. Besteak beste, ETAren desarmatze hasieraz galdetu diote.


Bost adin txikiko atxilotu dituzte Areetan beste gazte batzuei lapurtzeagatik

15 eta 16 urte bitarteko bost adin txikiko lagun atxilotu zituen atzo arratsaldean Getxoko Udaltzaingoak, ustez, mehatxuekin, adin txikikoak ziren beste gazte batzuei lapurtzeagatik. Gertaeran 18:00ak aldera izan ziren. Areetako Santa Ana inguruan, bost gaztek, ustez, beste mutil batzuk beldurtu eta sakeleko telefono bat eta dirua ostu zieten.

Erasotutako gazte batek udal poliziak ohartarazi zituen eta horiek ustezko lapurren bila abiatu ziren. Azkenean, Bizkaiko Zubian atxilotu zituzten ibaia gurutzatu baino lehen. Atxiloketa unean lapurtutako objektuak zeramatzaten aldean.

Horien artean, guztiak Sestaoko bizilagunak, beste udalerri batean antzeko gertakariak zirela eta atxilotutako bat badago. Diligentziak egiten ari dira Adin Txikikoen Fiskaltzara eramateko.

Getxoko Udaltzaingoak 30 lagun inguru atxilotu ditu aurten antzeko delituengatik.


Sergi Vidalek Unicaja Espainiako ACB Ligako taldean fitxatu du, Donostiako Lagun Aro utzita


Aholku berri on

Erraz ematen ditugu aholkuak. Aisa eskaintzen ditugu geuk gauzatzen ez ditugun hitzak. Eguneroko praktika zabaldutzat hartzen ahal da aholkularitza, diruarenganako fede itsua ia bezain unibertsaltzat. Baita urte zaharra eta urte berria elkarrekin topo egiten duten egunotan ere.

Aholkuak oparitzen ditugu Eguberriak ospatzeko-edo antolatzen diren otorduetan. Denbora luzean egon gaitezke mahai berean bata bestearen ondoan, eta hizpide egokia aukeratzea ez da beti samurra izaten. Aholku ematea ohiko baliabide gertatzen ohi da halakoetan, bereziki elkarrizketan parte hartzen ez duten pertsonen kontura: hain da tentagarria besteen bizimodua konpontzea.

Praktika hedatua ez ezik, zaharra ere bada, nonbait, aholku ematea. Izan ere, duela 2.600 urte inguru, mendebaleko filosofiari hasiera eman omen zion Tales Miletokoak baieztapen borobil bat utzi zigun alde horretatik: “Nork bere burua ezagutzea da bizitzako gauzarik zailena, eta errazena besteei aholku ematea”.

Filosofiak gero eta balio apalagoa duen honetan, hezkuntza plangintza berrituak lekuko, segur aski indar betean segituko du bizitzako gauzarik errazena omen den horrek. Beraz, zorionak eta aholku berri on!