BESCHIKKING VAN DE COMMISSIE van 21 december 1993 waarbij een concentratie verenigbaar met de gemeenschappelijke markt wordt verklaard (Zaak nr. IV/M.358 - Pilkington-Techint/SIV) Verordening (EEG) nr. 4064/89 van de Raad (Slechts de tekst in de Engelse taal is authentiek) (Voor de EER relevante tekst) (94/359/EG)
DE COMMISSIE VAN DE EUROPESE GEMEENSCHAPPEN,
Gelet op het Verdrag tot oprichting van de Europese Gemeenschap,
Gelet op Verordening (EEG) nr. 4064/89 van de Raad van 21 december 1989 betreffende de controle op concentraties van ondernemingen (1), inzonderheid op artikel 8, lid 2,
Gezien het besluit van de Commissie van 2 september 1993 om in de onderhavige zaak een procedure in te leiden,
Na de betrokken ondernemingen in de gelegenheid te hebben gesteld hun standpunt kenbaar te maken ten aanzien van de punten van bezwaar welke de Commissie in aanmerking heeft genomen,
Na raadpleging van het Adviescomité voor concentraties (2),
Overwegende hetgeen volgt:
I. AANGEMELDE OPERATIE (1) Deze zaak betreft de voorgenomen operatie waarbij Pilkington plc en Techint Finanziaria Srl, hierna "Techint" genoemd, elk een aandeel van 50 % zouden verwerven in het kapitaal van Società Italiana Vetro SpA, hierna "SIV" genoemd. SIV is een verticaal geïntegreerde producent van vlakglas en veiligheidsglas voor auto's, waarvan de belangrijkste produktiefaciliteiten zich in Italië bevinden. SIV is vooralsnog eigendom van de Italiaanse Staat maar wordt nu geprivatiseerd.
In de loop van de procedure hebben de partijen de Commissie ervan in kennis gesteld dat, onmiddellijk na de voltooiing van de operatie, Techint haar aandeel van 50 % in SIV zal overdragen aan een nieuw opgerichte dochteronderneming, Vetrotec Limited genoemd, die voor 95 % in handen is van Techint en voor 5 % van Techint Curaçao NV, een volledige dochtermaatschappij van San Faustin NV, de moedermaatschappij van Techint.
II. PARTIJEN (2) Pilkington is voornamelijk werkzaam op het gebied van de produktie van vlakglas en van veiligheidsglas voor auto's, isolatieprodukten en optische verzorgingsprodukten. Pilkington is een van de belangrijkste producenten van vlakglas in West-Europa en is ook actief in verscheidene derde landen en met name in de Verenigde Staten.
(3) Techint is de Italiaanse dochtermaatschappij van een conglomeraat dat bedrijven bezit in heel Zuid-Amerika, met een belangrijke basis in Argentinië. De belangrijkste activiteiten van het concern zijn de produktie en verwerking van staal, bouwactiviteiten, machinebouw, olie en gas, diensten en andere activiteiten. Er is geen overlapping tussen de activiteiten van Techint en die van Pilkington of van de onderneming die zal worden aangekocht, SIV.
III. COMMUNAUTAIRE DIMENSIE (4) De operatie heeft een communautaire dimensie. De totale wereldwijde omzet van Pilkington in het financiële jaar dat op 31 maart 1993 eindigde, bedroeg 3 380,3 miljoen ecu terwijl voor dezelfde periode in de Gemeenschap 1 556,7 miljoen ecu omzet werd gehaald. De totale wereldwijde omzet van Techint, voor de berekening waarvan rekening wordt gehouden met de omzet van het San Faustin-concern dat eigenaar is van Techint, bedroeg [. . . ] miljoen ecu (3) voor het financiële jaar dat eindigde op 30 juni 1992 terwijl de omzet in de Gemeenschap voor hetzelfde jaar [ . . . ] miljoen ecu bedroeg. De totale omzet van SIV was 448 miljoen ecu, waarvan 442 miljoen ecu in de Gemeenschap werd omgezet. Alleen het San Faustin-concern verwezenlijkt tweede derde van zijn Gemeenschapsomzet in Italië.
IV. GEMEENSCHAPPELIJKE ONDERNEMING MET HET KARAKTER VAN EEN CONCENTRATIE Gezamenlijke zeggenschap (5) Na voltooiing van de voorgenomen transactie zal elk van de aanmeldende partijen een aandeel van 50 % hebben in de joint venture. Daarnaast zal de raad van bestuur bestaan uit zes directeuren, waarvan elke partij er drie aanwijst. Voor de drie eerste jaren wordt de voorzitter van de raad door de raad gekozen uit de door Pilkington aangewezen directeuren en voor de volgende drie jaren uit de voor Techint aangewezen directeuren, en het voorzitterschap zal op die basis blijven afwisselen. De raad zal de algemene directeur van SIV op dezelfde basis verkiezen, te beginnen met een directeur die door Techint is aangewezen.
(6) Overeenkomstig artikel 5 van de "Bidding and Shareholders Agreement" is de goedkeuring van ten minste vijf van de zes directeuren vereist voor beslissingen die van primordiaal belang zijn voor de bedrijfsvoering, zoals de jaarlijkse begroting en financiële verslagen, aankopen en verkopen, het verstrekken van gespecificeerde leningen en voorschotten alsmede belangrijke investeringsuitgaven en het opnemen van leningen.
Elke partij beschikt dus over uitgebreide vetorechten en er mag worden geconcludeerd dat over SIV gezamenlijk zeggenschap zal worden uitgeoefend door Pilkington en Techint.
Een zelfstandige gemeenschappelijke onderneming met alle functies (7) De joint venture zal als een onafhankelijke en zelfstandige economische entiteit handelen. SIV is reeds een volwaardig functionerende overheidsonderneming die thans wordt geprivatiseerd. De onderneming produceert en verkoopt in Italië en in het buitenland een ruim assortiment van glasprodukten, waaronder floatglas, autoglas en glas voor architecturale toepassingen.
Onmiddellijk na de verwerving van de aandelen zullen de aanmeldende partijen met SIV een overeenkomst sluiten voor ondersteuning, tegen betaling van een passende vergoeding, op technisch, commercieel en administratief gebied en op het vlak van internationale netwerken en bedrijfsvoering.
Pilkington zal ook een toeleveringsovereenkomst sluiten met SIV voor de levering van niet minder dan 80 % van de behoefte van SIV aan floatglas, in zoverre deze laatste niet in staat is om haar behoefte te dekken uit de eigen produktiefaciliteiten.
Geen gevaar voor cooerdinatie (8) Met betrekking tot de mogelijke cooerdinatie van het concurrentiegedrag van Techint en Pilkington of tussen Techint en SIV moet er rekening mee worden gehouden dat Techint niet op dezelfde markten bedrijvig is als Pilkington of SIV. Het feit dat Pilkington reeds bedrijvig is op de markt van de Gemeenschap voor vlakglas en veiligheidsglas en ook in de markt voor autoglas, betekent terzelfder tijd dat Pilkington bij het bestuur van SIV een leidende rol zal vervullen. Aangezien de overige activiteiten van de moedermaatschappijen van de joint venture elkaar niet overlappen, is het onwaarschijnlijk dat de oprichting van de joint venture zou leiden tot om het even welke cooerdinatie van het concurrentiegedrag van Pilkington en Techint.
Conclusie (9) Op grond van de bovenstaande gegevens is de aangemelde operatie bijgevolg een concentratie met een communautaire dimensie in de zin van artikel 3 van Verordening (EEG) nr. 4064/89.
(10) De navolgende beoordeling is gebaseerd op informatie die werd verschaft door de partijen en die werd verkregen tijdens het onderzoek van de Commissie. In de loop van dit onderzoek werd concurrenten en klanten schriftelijk om inlichtingen verzocht en vonden vergaderingen plaats met concurrenten en klanten.
V. VERENIGBAARHEID MET DE GEMEENSCHAPPELIJKE MARKT Relevante produkt- en geografische referentiemarkten A. De verschillende soorten vlakglas
(11) Floatglas is veruit het meest gebruikelijke type van vlakglas en neemt meer dan 90 % voor haar rekening van de vlakglascapaciteit in de ontwikkelde economieën van de wereld.
Naast floatglas bestaan er nog andere soorten vlakglas, namelijk spiegelglas, vensterglas, gepolijst draadglas en figuurglas, waarvan de fabricage gebeurt volgens volledig verschillende produktiemethodes. Spiegelglas en vensterglas worden in West-Europa niet langer geproduceerd wegens de lagere kwaliteit en de geringe vraag. Ofschoon er voor welbepaalde gebruiksdoeleinden een aantal overlappingen is met floatglas, zijn deze overlappingen veel te gering om een effect te hebben op de mededingingsvoorwaarden in de floatglasmarkt. Hetzelfde geldt voor gepolijst draadglas en figuurglas, die slechts voor zeer specifieke doeleinden worden gebruikt.
Daarom moet floatglas worden beschouwd als een afzonderlijke produktmarkt ten opzichte van de overige soorten vlakglas.
(12) Het produktieproces voor floatglas werd door Pilkington in 1959 uitgevonden en in commerciële produktie gebracht. Behalve in de minder ontwikkelde economieën heeft floatglas de produktie van venster- en spiegelglas in feite vervangen.
Tijdens het produktieproces van floatglas wordt gesmolten glas ononderbroken vanuit een oven gestort in een breed ondiep bad met gesmolten tin. Het gesmolten glas drijft op het tin, spreidt zich uit en vormt een effen vlak. De dikte wordt bepaald door de snelheid waarmee de hardwordende glassliert van het drijfbad wordt getrokken. Na de afkoeling wordt het glas een vuurgepolijst produkt met vrijwel parallelle oppervlakken.
Floatglas wordt geproduceerd in verschillende diktes; al naar gelang van de toepassing kan de dikte variëren van 1 tot 25 mm. Gedurende het produktieproces kan floatglas worden veranderd door het te kleuren in de smelt en door het on-line aanbrengen van coating. Bij het kleuren wordt een kleur ingevoerd in het heldere floatglas, gewoonlijk groen of brons, en deze technologie wordt voor autofabrikanten een steeds belangrijker factor bij de beslissing over de plaats van nieuwe vestigingen. Door on-line-coating worden één of alle eigenschappen van het floatglas gewijzigd op het gebied van de transmissie van zonneënergie, kleur en thermische isolatie. Volgens de partijen is on-line-coating een goedkopere oplossing dan off-line-coating en biedt zij bijkomende voordelen in verband met kwaliteit, hardheid en duurzaamheid.
B. De markt voor floatglas
(13) De floatglasmarkt kent een belangrijke graad van verticale integratie, in het bijzonder wat Pilkington en Saint-Gobain betreft, en de producenten zijn in verschillende mate betrokken bij de verdere verwerking of distributie van floatglas. In de floatglasmarkt kunnen twee hoofdniveaus worden onderscheiden:
- niveau 1, dat overeenstemt met de produktie van primair, ruw floatglas, en
- niveau 2, waarin het ruwe floatglas in het algemeen verder wordt verwerkt vóór verkoop en distributie aan de eindgebruiker. Er zij op gewezen dat "niveau 2" in feite bestaat uit verscheidene niveaus verder in de bedrijfskolom, al naar gelang van de verschillende klantengroepen en de mate van verdere verwerking van het floatglas.
C. De markt voor floatglas - niveau 1
(14) Op basis van de gegevens die door de partijen in hun aanmelding werden verstrekt, bedroeg de omvang van de floatglasmarkt in de Gemeenschap in 1992 om en bij de 5,36 miljoen ton in niveau 1. Volgens de gegevens inzake marktaandelen die partijen hebben verschaft, werd in 90 % van de marktvraag voorzien door de zes floatglasproducenten in de Gemeenschap, te weten Saint-Gobain, de marktleider, gevolgd door Pilkington, de ondernemingen PPG en Guardian die in Amerikaanse handen zijn, Glaverbel, dat eigendom is van de Japanse onderneming Asahi, en SIV. Er zijn geen andere producenten met floatglasfabrieken in de Gemeenschap. Het aantal producenten met fabrieken in de Gemeenschap is dus zeer beperkt.
De relevante produktmarkt
(15) Ruw floatglas is een homogeen algemeen handelsartikel dat na verdere verwerking als voornaamste toepassingen in niveau 2 heeft: veiligheidsglas voor motorvoertuigen en glas voor gebouwen. Voor deze toepassingen is het niet substitueerbaar. Kleuring in de smelt en on-line-coating zijn faciliteiten die steeds belangrijker worden en die een zekere heterogeniteit brengen in de produktie van floatglas. De Commissie is echter van mening dat de onderscheiden kenmerken niet leiden tot gedifferentieerde relevante produktmarkten naarmate gedurende het produktieproces al dan niet on-line-coating of kleuring in de smelt van het ruwe floatglas plaatsvindt. Kleuring in de smelt gebeurt door vóór het smelten kleine hoeveelheden metaaloxyde toe te voegen, die het glas kleuren. Wie over de benodigde technische kennis beschikt kan in principe in alle produktielijnen van floatglas kleuring in de smelt uitvoeren. Wat on-line-coating betreft, is er slechts een relatief beperkt aantal produktielijnen van floatglas - ongeveer een vierde - met een dergelijke faciliteit. Coating kan ook worden aangebracht na de produktie en niet alle producenten van floatglas lijken het standpunt van partijen over de voordelen van on-line-coating te delen. Daarom wordt met het oog op deze beschikking de relevante produktmarkt geacht de markt te zijn van ruw of primair floatglas.
De geografische referentiemarkt
(16) Ofschoon een aanzienlijk volume ruw floatglas over de nationale grenzen wordt vervoerd, is ruw floatglas een omvangrijk en zwaar produkt. Als gevolg daarvan is het vervoer ervan over grote afstanden duur, dit wil zeggen dat de transportkosten per vrachtwagen over een afstand van 500 km tussen 7,5 en 10 % bedragen van de verkoopprijs. Boven de 1 000 km worden de transportkosten per vrachtwagen te hoog en verder dan die afstand wordt relatief weinig floatglas vervoerd. Van vervoer per schip wordt weliswaar weinig gebruik gemaakt, maar de kilometerkosten voor zeevervoer zijn lager.
Bijgevolg kan het natuurlijke geografische afzetgebied voor een bepaalde floatglasfabrikant worden voorgesteld door concentrische cirkels met een straal waarvan de lengte wordt bepaald door de relatieve transportkosten. Volgens de informatie van de partijen wordt 80 tot 90 % van de produktie van een fabriek verkocht binnen een straal van 500 km, ofschoon natuurlijk enig floatglas boven die afstand wordt vervoerd. Gelet hierop kunnen de verschillende afzetgebieden worden voorgesteld als een reeks elkaar overlappende cirkels met als middelpunt de verschillende floatglasfabrieken. Er bestaan in de Gemeenschap in totaal 36 floatglasfabrieken, en voorts zijn er zeven in Oost-Europa en in Scandinavië. Binnen de Gemeenschap is er een relatieve concentratie in, enerzijds, het Verenigd Koninkrijk/Benelux/Noord-Frankrijk en Duitsland en, anderzijds, Noord-Spanje/Noord-Italië. In zekere zin zou men kunnen stellen dat er een Noordeuropese en een Zuideuropese markt bestaat. Het lijkt nochtans passend de Gemeenschap in haar geheel als de geografische referentiemarkt te beschouwen, gelet op de verspreiding van de individuele floatglasfabrieken en de verschillende overlappingen van de natuurlijke afzetgebieden, waardoor effecten van de ene cirkel naar de andere kunnen worden overgebracht.
Dit lijkt te worden bevestigd door de beschikbare gegevens over prijzen. Op basis van de prijsgegevens die partijen hebben verschaft voor België, Frankrijk, Italië, Duitsland en het Verenigd Koninkrijk, blijken de prijzen voor het referentietype helder floatglas van 4 mm elkaar te kruisen en te volgen, gewoonlijk binnen een nauwe marge.
Ofschoon de floatglasproducenten gewoonlijk hun hoogste marktaandelen in de Lid-Staten hebben waar hun floatglasproduktie is gevestigd, blijkt uit de marktaandeelgegevens die partijen hebben verschaft dat er op nationaal niveau een belangrijke graad van interpenetratie bestaat.
Mitsdien is de Commissie van oordeel dat de mededingingsvoorwaarden voldoende homogeen zijn om de Gemeenschap in haar geheel als de geografische referentiemarkt te beschouwen.
D. De markt voor floatglas - niveau 2
(17) In niveau 2 heeft ruw floatglas in hoofdzaak twee verschillende toepassingsgebieden: de automobielsector en de algemene glashandel. In de automobielsector wordt floatglas - na verwerking - geleverd om te worden gebruikt voor ruiten, spiegels, enz. in motorvoertuigen. In de algemene glashandel wordt floatglas verkocht aan de eindgebruikers, of wel rechtstreeks via het distributienet van de producent of wel via handelaars en distributeurs, waarbij het floatglas gewoonlijk, doch niet altijd, na verdere verwerking wordt verkocht om hoofdzakelijk te worden gebruikt als ruiten voor gebouwen en als spiegels. Om deze reden wordt het glas voor algemene toepassingen soms glas voor architecturale toepassingen of glas voor de bouw genoemd. Op basis van de door de partijen verschafte gegevens werd in 1992 in de Gemeenschap circa 21 % van al het glas (naar gewicht) uiteindelijk gebruikt in de automobielsector en 79 % in de algemene glashandel. Dit beeld is in grote lijnen vergelijkbaar met het resultaat van de berekeningen van de Commissie op basis van gegevens die werden verzameld over de Europese produktie van floatglas, namelijk een verhouding van 17 en 83 %.
Glas voor de automobielsector
(18) Het glas dat na verwerking aan autofabrikanten wordt geleverd, wordt veiligheidsglas genoemd. De reden hiervan is dat het bij een schok niet in scherpe stukken uiteenspat, wat bij een ongeval gevaarlijk zou kunnen zijn voor de inzittenden van het voertuig. Er bestaan twee soorten veiligheidsglas: gelaagd glas dat vrijwel uitsluitend wordt gebruikt voor voorruiten en hardglas dat hoofdzakelijk wordt gebruikt voor zijramen en achterruiten.
Gelaagd glas wordt vervaardigd door bij hoge temperatuur en onder druk twee gebogen glasbladen samen te voegen die op dezelfde grootte werden gesneden en waartussen een plasticlaag wordt aangebracht. Hardglas wordt vervaardigd door verhitting en plooiing van een vooraf gesneden stuk glas, dat achteraf snel wordt gekoeld om het oppervlak van het glas samen te drukken. Gelaagd glas is duurder dan hardglas.
Ofschoon de produktietechnieken, de prijzen en de specifieke toepassing van beide glassoorten verschillend zijn, kunnen zij worden geacht tot dezelfde relevante produktmarkt te behoren, te weten de markt voor veiligheidsglas voor auto's. Zowel aan de aanbodzijde, voornamelijk de floatglasproducenten, als aan de vraagzijde, de autoproducenten, zijn de marktdeelnemers dezelfde in beide segmenten. De aard van de twee glassoorten is complementair aangezien alle automodellen vrijwel zonder uitzondering de beide soorten nodig hebben. Bovendien hebben de floatglasproducenten voor gelaagd glas en voor hardglas vergelijkbare marktaandelen wanneer de twee afzonderlijk worden beschouwd. Met betrekking tot de onderzoeken die de Commissie heeft verricht, is het duidelijk dat het onderscheid tussen gelaagd glas en hardglas door de autoproducenten niet relevant wordt geacht voor de beoordeling van de leveranciers uit concurrentieoogpunt. Bijgevolg zijn de concurrentievoorwaarden in beide segmenten vergelijkbaar en worden zij weerspiegeld in gelijkaardige afzetstructuren voor voorruiten en voor hardglas. Dienovereenkomstig is de beoordeling uit concurrentieoogpunt voor beide segmenten dezelfde als die voor de autoglasmarkt in haar geheel.
(19) Wegens de verschillende mededingingsvoorwaarden is het echter wenselijk verschillende produktmarkten te onderscheiden naarmate het gaat om originele onderdelen die aan autofabrikanten ( "original equipment manufacturers" - OEM - en "original equipment suppliers" - OES) worden verkocht of om losse reserveonderdelen die aan de onafhankelijke vervangingsmarkt ( "independent aftermarket" - IAM) worden geleverd.
Volgens de door de partijen verstrekte gegevens vertegenwoordigde de autoglashandel in 1991 in totaal een waarde van 3 264 miljoen ecu. Het OEM-segment (glas voor eerste uitrusting) vertegenwoordigde 85 % van de totale waarde, het segment vervangingsglas 15 %. Van het segment vervangingsglas betrof 79 % voorruiten, dat wil zeggen gelaagd glas, en 21 % hardglas.
Meer details worden gegeven in de onderstaande tabel:
" 14,2 920 2,6 241 3,9 96,5 1 850 2,7 51 2,4 110,7 2 770 5,3 292 6,3
De geografische referentiemarkt voor OEM/OES-autoglas omvat op zijn minst de gehele Gemeenschap. Autofabrikanten kopen vaak autoglas bij leveranciers in verschillende Lid-Staten. De hogere toegevoegde waarde bij autoglas brengt mee dat de transportkosten een betrekkelijk laag percentage van de produktiekosten vertegenwoordigen. Uit het onderzoek van de Commissie is gebleken dat die kosten over het algemeen bij een afstand van 1 000 km in de orde van grootte van 3 tot 4 % liggen. Om dezelfde reden omvat de geografische referentiemarkt voor autoglas ten behoeve van de onafhankelijke vervangingsmarkt waarschijnlijk eveneens de gehele Gemeenschap.
Glas voor algemene toepassingen
(20) Binnen de Gemeenschap wordt meer dan 70 % van het ruwe floatglas voor algemene toepassingen verder verwerkt. Het onverwerkte glas wordt hoofdzakelijk gebruikt voor beglazing. Het aandeel van het niet-verwerkte glas is lager in de Lid-Staten waar meer gebruik wordt gemaakt van dubbele beglazing (zie hierna onder isolerende beglazing) en hoger in de Lid-Staten waar de klimatologische omstandigheden minder streng zijn of waar de ecologische voorwaarden of de veiligheidsvoorschriften minder strikt zijn. Het aandeel van het niet-verwerkte glas is bij voorbeeld lager in Duitsland terwijl het in Italië, en met name in Zuid-Italië, veel hoger is.
(21) Met betrekking tot verwerkt glas onderscheiden de partijen de volgende afzonderlijke relevante produktmarkten:
- Verfoelied glas dat voornamelijk wordt gebruikt voor spiegels.
- Gelaagd glas dat, zoals in de autosector, om veiligheidsredenen wordt gebruikt.
- Hardglas dat ook omwille van de veiligheid wordt gebruikt.
- Isolerende beglazing (ook dubbele of meervoudige beglazing genoemd) die bestaat uit twee of meer stukken glas met een isolerende laag van stilstaande lucht of een inert gas. Isolerende beglazing bevat floatglas van verschillende diktes, gelaagd glas, hardglas, glas met coating of combinaties van die glassoorten.
Het feit dat er verschillende verwerkingsniveaus zijn, met een variërende graad van verticale integratie bij de floatglasproducenten, die ook samenwerken met een groot aantal, voornamelijk kleine producenten, maakt het moeilijk een nauwkeurige analyse te maken van de stroom verwerkt glas naar de eindgebruiker. Dit geeft ook aanleiding tot een zekere overlapping tussen de hierboven beschreven produktmarkten. Bijgevolg is het niet mogelijk nauwkeurig vast te stellen welk aandeel van het glas voor algemene toepassingen precies voor elke toepassing wordt gebruikt. Een ruwe schatting levert volgende cijfers op: 50 % isolerende beglazing, 25 % niet-verwerkt glas en om en bij de 10 % voor gelaagd glas, hardglas en verfoelied glas.
(22) De partijen zijn niet alleen bedrijvig in de vier beschreven sectoren van de verwerking, maar ook op het gebied van de distributie en verkoop van glas, wat de laatste schakel is in de afzetketen van de floatglasproducenten tot de eindgebruiker. Volgens de inlichtingen waarover de Commissie beschikt hebben met name Saint-Gobain, gevolgd door Pilkington en in mindere mate Glaverbel, de meest uitgebreide eigen distributienetwerken. De positie varieert echter van Lid-Staat tot Lid-Staat, waarbij de producenten relatief sterkere posities hebben in de Lid-Staten waar hun floatglasproduktie is geconcentreerd.
(23) Glas voor algemene toepassingen blijkt, wat het geografische aspect betreft, te worden onderverdeeld in twee hoofdgroepen:
Verfoelied en gelaagd glas zijn produkten met een geringe toegevoegde waarde. Zij worden geleverd door een klein aantal grote fabrieken die zorgen voor de voorziening van meer dan één land terwijl er terzelfder tijd ook een groot aantal veel kleinere verrichtingen plaatsvindt. Er bestaat een tendens om glas dat door de grootste fabrieken wordt geproduceerd te transporteren over grote afstanden en achteraf verder te verkopen via een tweede distributieniveau.
Voor hardglas en isolerende beglazing blijken de verkoop en distributie op nationale en zelfs regionale markten te gebeuren. Hardglas en isolerende beglazing zijn produkten die niet verder kunnen worden verwerkt en bijgevolg is het gewoonlijk niet de bedoeling deze op te slaan. De voordelen van schaalvergroting van de produktie zijn minder belangrijk dan in het geval van verfoelied glas en gelaagd glas. Met het oog op klantenbinding worden snelle levertijden en kwalitatief goede lokale dienstverlening essentieel geacht.
De Commissie heeft bij de producenten van floatglas een onderzoek verricht om het percentage van de transportkosten in de verkoopprijs vast te stellen voor de vier beschreven sectoren van glas voor algemene toepassingen. De kosten variëren al naar gelang van de sector en er zijn verschillen tussen de producenten. Als gevolg van de toegevoegde waarde door verdere verwerking zijn de transportkosten lager dan voor het ruwe floatglas en bedragen zij tussen 3 en 6 % van de verkoopprijs voor een afstand van 500 km en 7 tot 10 % voor een afstand van 1 000 km. Het is duidelijk dat de floatglasproducenten een belangrijke hoeveelheid van het gewone glas vervoeren over de nationale grenzen heen. Met het oog op deze beschikking kan de nauwkeurige geografische referentiemarkt evenwel onbepaald blijven, aangezien zelfs de engst mogelijke omschrijving ervan de beoordeling uit mededingingsoogpunt niet zou veranderen.
Beoordeling vanuit mededingingsoogpunt (24) Het is duidelijk dat de voorgenomen concentratie geen machtspositie in het leven roept voor Pilkington/SIV alleen, noch op niveau 1, noch in één van de referentiemarkten op niveau 2. Er moet echter worden nagegaan of de concentratie een collectieve machtspositie van de vijf grote floatglasproducenten in de Gemeenschap in het leven zal roepen. Deze beoordeling moet betrekking hebben op beide niveaus van de markt, maar toch vooral op niveau 1, wegens de specifieke kenmerken van de floatglasindustrie, het feit dat ruw floatglas op dezelfde produktielijnen zowel voor de autosector als voor algemene toepassingen wordt vervaardigd en het feit dat de vijf communautaire producenten op dat niveau gezamenlijk een bijzonder sterke positie hebben.
Beoordeling op niveau 1
i) Marktaandelen
Klein aantal marktdeelnemers met hoge concentratiegraad
(25) Overeenkomstig de informatie die de partijen in hun aanmelding hebben gegeven, bedroegen de marktaandelen (4) in 1992 in de Gemeenschap en in de vijf grootste Lid-Staten plus België en Luxemburg, die te zamen meer dan 90 % van het communautaire marktvolume voor hun rekening nemen:
De produktie van ruw floatglas in niveau 1 (9) " 25 50 5 5 15 25 50 5 5 15 5 5 25 50 5 5 15 5 5 25 50 5 15 25 50 25 50 5 15 5 25 25 50 2 50 15 25 15 25 5 50 15 25 25 5 15 25 50 15 25 5 15 5 5 15 5 5 15 5 5 5 5 25 50 5 5 15 5 5 5 15 15 25 5 15 5 90 95 94 89 93 82 92
Het is duidelijk dat Pilkington, na de verwerving van SIV, de zesde en kleinste floatglasproducent in de Gemeenschap, nog steeds nummer twee zal blijven na marktleider Saint-Gobain.
Hoewel Pilkington/SIV en Saint-Gobain volgens de bovenstaande cijfers op communautair niveau een gezamenlijk martkaandeel van . . . % (5) zullen bezitten, vindt de Commissie niet dat deze beide ondernemingen gezamenlijk de markt zouden kunnen domineren. Zoals uit de navolgende analyse van de mogelijke totstandkoming van een collectieve machtspositie voor een grotere groep, bestaande uit alle vijf overblijvende floatglasproducenten, zal blijken, zouden Saint-Gobain en Pilkington daadwerkelijke concurrentie ondervinden van Glaverbel, PPG en Guardian, die een vergelijkbaar assortiment produkten aanbieden, financieel sterk staan en over een aanzienlijke reservecapaciteit beschikken voor de produktie van ruw floatglas, dat dan door de vele onafhankelijke verwerkende bedrijven van niveau 2 verder kan worden bewerkt.
Uit deze gegevens blijkt dat de vijf overblijvende floatglasproducenten in de vijf grootste Lid-Staten na de voltooiing van de voorgenomen operatie een gecombineerd marktaandeel zullen hebben van 89 % of meer en op communautair niveau een marktaandeel van 92 %. Hieruit volgt dat 8 % van de communautaire invoer kan geschieden door invoer via onafhankelijke concurrenten.
(26) Niettegenstaande het feit dat het bovengenoemde totale marktaandeel bijzonder hoog is, wordt volgens de Commissie hierbij het gecombineerde marktaandeel van de floatglasproducenten onderschat. In deze cijfers is geen rekening gehouden met de invoer van floatglas in de Gemeenschap uit fabrieken buiten de Gemeenschap die eigendom zijn van of gecontroleerd worden door dezelfde producenten. Deze fabrieken zijn voornamelijk gevestigd in Oost-Europa en in Scandinavië en hun floatglascapaciteit bedraagt om en bij de 10 % van de floatglascapaciteit binnen de Gemeenschap. De invoer van floatglas in de Gemeenschap uit deze bijkomende fabrieken is aanzienlijk. Er zijn in Europa geen andere floatfabrieken, met uitzondering van twee floatfabrieken die eigendom zijn van de Turkse onderneming Tuerkiye Sise Ve Cam Fabrikalari AS, hierna "TSCF" genoemd.
(27) De Commissie heeft herziene marktaandelen op niveau 1 berekend op basis van de produktie van floatglas in fabrieken in de Gemeenschap plus de invoer uit fabrieken in Oost-Europa en in Scandinavië die eigendom zijn van de communautaire producenten, alsmede overige invoer (6). Volgens de Commissie is de herziene berekeningsbasis een zuiverdere weergave van de algemene marktpositie (7).
Dit hieruit afgeleide individuele marktaandelen zijn in grote lijnen vergelijkbaar met het marktaandeel in de Gemeenschap dat door partijen werd ingediend, ofschoon de producenten met invoer uit fabrieken buiten de Gemeenschap (te weten Pilkington, Glaverbel en Guardian) een iets groter marktaandeel hebben.
Op deze basis zijn de marktaandelen (8):
" 20 30 20 30 20 5 10 5 10 5 20 30 20 30 20 30 40 30 40 30 10 15 10 15 10 10 15 10 15 10 5 10 5 10 5 10 1 96 2 96 3 4 4
De vijf overblijvende floatglasfabrikanten nemen meer dan 96 % van het communautaire aanbod van floatglas voor hun rekening.
Asymmetrische marktaandelen
(28) Saint-Gobain en Pilkington beschikken over marktaandelen van respectievelijk iets boven en iets onder 30 % in niveau 1. Niettemin blijft Saint-Gobain duidelijk de marktleider voor zowel de algemene toepassingen als de autosector. De marktaandelen van Glaverbel, PPG en Guardian zijn veel kleiner. Elk heeft een marktaandeel in niveau 1 dat ongeveer 15 tot 25 % lager is dan dat van Saint-Gobain en Pilkington, al zijn er wel wat schommelingen geweest in hun respectieve marktaandelen.
Op communautair niveau is het aggregatieniveau zo hoog dat wijzigingen in de marktaandelen op nationaal niveau, die een aanwijzing vormen voor de mededinging in het verleden, daardoor worden verzacht of gemaskeerd.
Zo daalde het marktaandeel van Pilkington voor ruw vlakglas voor algemene toepassingen over de periode 1990-1992 in het Verenigd Koninkrijk van ongeveer 55 tot 43 %, terwijl het aandeel van Saint-Gobain steeg van 13 tot 18 %. De voornaamste factoren ter verklaring van deze beweging van de marktaandelen zijn de volgende:
- Enerzijds heeft de relatief hoge wisselkoers van het pond sterling ten opzichte van de overige valuta in de Gemeenschap geleid tot een stijging van de invoer (Pilkington is de enige producent met fabrieken in het Verenigd Koninkrijk).
- Anderzijds leidde de aankoop door Saint-Gobain van een van de leidende distributeurs in het Verenigd Koninkrijk, Solaglas, tot een geleidelijke vervanging van Pilkington door Saint-Gobain als leverancier voor Solaglas.
Op dezelfde manier heeft Pilkington over dezelfde periode haar penetratie op de Franse markt opgetrokken, waarbij haar marktaandeel steeg van 3 tot 6 %.
Guardian heeft zich in het verleden gedragen als een agressieve concurrent. Het is de enige van de zes bestaande floatglasproducenten waarvan het marktaandeel in de Gemeenschap een systematische stijging vertoont in deze periode van drie jaar. Guardian deed pas in 1981 zijn intrede op de communautaire markt, toen zijn eerste floattank in Europa in Luxemburg in het vrije veld werd gevestigd. Sindsdien heeft het nog meer floattanks gebouwd in Luxemburg en in Spanje. Verwacht werd dat zijn tweede floattank in Spanje in produktie zou gaan in november 1993.
ii) Kenmerken van produkt en markt
Structurele onderlinge afhankelijkheid
(29) Wegens de structurele kenmerken van de produktie van floatglas zijn de voornaamste marktdeelnemers onderling bijzonder afhankelijk voor hun optreden. De produktie van floatglas is bijzonder kapitaalintensief. Het minimale efficiënte produktievolume van een nieuwe floatfabriek bedraagt circa 150 000 ton per jaar met kapitaalkosten van ongeveer 100 miljoen ecu. Zodra een oven in een produktielijn van floatglas is aangestoken en de produktie begint, moet de produktielijn in volcontinudienst worden geëxploiteerd gedurende om en bij tien jaren. Technische redenen verplichten de fabriek te werken tegen bijna volledige capaciteit: bij lage produktie vermindert de kwaliteit en zal de exploitatie van de fabriek niet rendabel zijn, gelet op het relatief hoge break-even-punt voor capaciteitsgebruik. Bijgevolg is het onvermijdelijk dat het effect van nieuwe produktie zal worden gevoeld door de andere producenten in de markt, aangezien het niet mogelijk is te produceren bij lage produktieniveaus. Derhalve zijn de marktdeelnemers bijzonder afhankelijk van elkaar voor hun optreden.
Verzadigde markt met een sterk stijgende overcapaciteit.
(30) De markt voor floatglas is verzadigd en relatief stabiel en vertoont op langere termijn een trage maar gestage groei. Bijgevolg is er geen belangrijke drijfveer om tot actieve concurrentie over te gaan om een substantiële marktgroei te realiseren. Alle floatglasproducenten hebben een overcapaciteit. Op dit ogenblik varieert de theoretische (10) capaciteitsbenutting van 78 tot 93 %, hetgeen overeenkomt met een overcapaciteit van 7 tot 22 % op niveau 1. Dit zijn in vergelijking met andere bedrijfstakken weliswaar vrij lage cijfers, maar in vergelijking met de norm voor floatglasindustrie zijn ze aanzienlijk, zeker wanneer men rekening houdt met de specifieke kenmerken van de vraag naar floatglasprodukten.
Wat de huidige marktsituatie en die voor de onmiddellijke toekomst betreft, is de vraag naar floatglas bovendien ingezakt als gevolg van de laagconjunctuur in de bouw- en de automobielsector.
Geringe elasticiteit van de vraag
(31) De economische adviseurs van partijen hebben het volgende verklaard:
"Op korte en middellange termijn is de vraag naar floatglas bijzonder prijsonelastisch voor een grote reeks prijzen. De vraag naar floatglas komt vrijwel volledig van de auto- en de bouwsector. In beide sectoren vormen de kosten van het glas een fractie van de totale kosten en bovendien zijn er geen goede vervangingsmiddelen. Om deze reden is het onwaarschijnlijk dat een prijsstijging voor glas tot een wezenlijke daling van de vraag zou leiden. Uit gesprekken met leidinggevende personen uit de industrie kan worden afgeleid dat de elasticiteit van de vraag zeer gering is, wellicht ongeveer 0,1 tot 0,3 op de in het verleden ervaren schommelingen van de werkelijke prijs.
Bedrijven die een produkt leveren waarvan de vraag niet prijselastisch is (tegen concurrerende prijzen) hebben meestal een sterke drijfveer om een kartel te vormen of om over te gaan tot kartelachtig gedrag wanneer zulks doenbaar is.".
Zonder akkoord te gaan met de precieze cijfers die werden aangehaald voor de prijselasticiteit van de vraag, kan de Commissie dit standpunt volledig onderschrijven en met name wat de verklaring betreft dat de elasticiteit van de vraag zeer gering is en een sterke drijfveer vormt om over te gaan tot kartelachtig, d.w.z. parallel, gedrag.
Kartelgedrag in het verleden
(32) De Commissie is op de hoogte van twee voorbeelden van kartelgedrag in deze sector in het verleden.
- Ten eerste werd bij Beschikking 89/93/EEG van de Commissie (11) aan drie Italiaanse vlakglasproducenten een boete opgelegd wegens overtreding van artikel 85, lid 1, van het Verdrag. In de beschikking werd ook vastgesteld dat zij een inbreuk hadden gepleegd op artikel 86 van het Verdrag. De drie producenten waren SIV, Fabbrica Pisani SpA, hierna "FP" genoemd, een dochtermaatschappij van het Saint-Gobain-concern, en Vernante Pennitalia, hierna "VP" genoemd, een dochtermaatschappij van PPG. De drie ondernemingen gingen afzonderlijk in beroep en de zaak werd behandeld door het Gerecht van eerste aanleg. In zijn arrest van 10 maart 1992 (12) onderschreef het Gerecht in verschillende opzichten de beschikking van de Commissie in verband met de overtreding van artikel 85, lid 1, door FP en SIV. Wat VP betreft verklaarde het Gerecht de beschikking van de Commissie nietig op grond dat de Commissie niet het noodzakelijke bewijs had geleverd dat VP zou hebben deelgenomen aan de onderling afgestemde feitelijke gedragingen.
- Ten tweede heeft het Bundeskartellamt in een recente beslissing (13) een kartel op het gebied van prijzen en kortingen veroordeeld dat werd gehanteerd voor de distributie van vlakglas en isolatieglas in Noord-Duitsland. Er werden boetes opgelegd aan 16 bedrijven waarvan een aantal tot het concern van Saint-Gobain en van Pilkington behoort. Deze beslissing is definitief geworden aangezien er bij de Duitse rechtbanken geen beroep werd ingesteld.
Prijzen en rentabiliteit
Nominale prijzen
(33) In hun opmerkingen hebben de partijen gewezen op substantiële prijsverminderingen voor floatglas. De prijs van het referentietype van helder floatglas met een dikte van 4 mm is over de laatste drie jaren met circa 30 % gedaald en zelfs meer indien wordt vergeleken met de piekprijzen die in 1989 werden gehaald. Deze prijsdalingen werden bevestigd door de overige gegevens inzake prijzen die door de Commissie werden verzameld. Ofschoon een gedeelte van deze prijsdalingen zou kunnen worden verklaard door een verbetering van de produktiviteit, meent de Commissie dat zij hoofdzakelijk het gevolg zijn van een dalende vraag in samenhang met een geringe prijselasticiteit van de vraag naar floatglas.
Het einde van het vorige decennium was om verscheidene redenen over het algemeen een periode van relatief hoge groei binnen de Gemeenschap. Uit een onderzoek van de door partijen ingediende gegevens van de GEPVP (14) blijkt dat gedurende deze periode het capaciteitsgebruik bijzonder hoog was. Inderdaad overschreed het capaciteitsgebruik in 1987 en 1988 de 100 % van de theoretische capaciteit (15). Bijgevolg konden, gelet op de gebruikte capaciteit, de sterke prijsstijgingen die zich voordeden aan het einde van de jaren tachtig worden verwacht, aangezien werd opgeboden voor de produktie.
In het begin van dit decennium stagneerde de communautaire economie daarentegen en bewoog zich dan in toenemende mate naar een recessie. Het negatieve economische klimaat en de hoge reële rentevoeten hadden een bijzonder negatief effect op de vraag naar kapitaalgoederen zoals bouwwerken en motorvoertuigen, waarvoor het grootste gedeelte van het floatglas wordt gebruikt. Bijgevolg is het niet te verwonderen dat de daling van de vraag leidde tot een sterke prijsdaling. De prijs voor het referentietype helder floatglas van 4 mm dikte lag in de belangrijkste communautaire glasproducerende landen (België, Frankrijk, Duitsland, Italië en het Verenigd Koninkrijk) in het midden van 1993 lager dan het niveau vóór 1986, zelfs in nominale termen. De prijsdalingen werden nog erger gemaakt door de zeer kapitaalintensieve aard van de floatglasproduktie die leidt tot relatief lage variabele kosten. Zelfs tegen bijzonder verminderde prijzen dekken de producenten hun variabele kosten en kunnen zij deels de reeds gedane vaste kosten recupereren. Het prijsniveau voor ruw floatglas blijkt derhalve sterk te worden beïnvloed door het algemene peil van de economische bedrijvigheid.
Reële prijzen
(34) Door de partijen werden gegevens verschaft over de voorbije ontwikkelingen in de sector. Deze werden samengesteld door hun economische adviseurs en er blijkt uit dat over de laatste 20 jaren de reële Europese prijzen voor floatglas ongeveer werden gehalveerd. De reële prijzen voor Frankrijk, Duitsland en het Verenigd Koninkrijk werden berekend door de nominale prijs te depreciëren met een indexcijfer van consumptieprijzen. Volgens de economische adviseurs vormt dit beeld een argument voor de stelling dat er in het verleden geen collectieve machtspositie van de floatglasproducenten bestond. De Commissie merkt hierbij op dat deze analyse geen rekening houdt met de aanzienlijke vooruitgang inzake produktiviteit en werkwijzen die de floatglasproducenten gedurende dezelfde periode hebben verwezenlijkt, ofschoon er geen twijfel over kan bestaan dat de klanten ook voordeel hebben gehaald uit deze produktiviteitsverbeteringen.
Rentabiliteit
(35) Ten gevolge van de aanzienlijke prijsdalingen ging de rentabiliteit van de floatglasproducenten in de jaren negentig sterk achteruit. Uit financiële gegevens van de economische adviseurs van de partijen blijkt dat de exploitatiewinst van Saint-Gobain, Pilkington en Glaverbel in 1991 met 27 tot 36 % was gedaald ten opzichte van 1990. De daling van de exploitatiemarge voor dezelfde bedrijven was nog groter. De algemene winst van Pilkington voor het financiële jaar dat op 31 maart 1993 eindigde, was 75 % lager dan de cijfers van 1991. Glaverbel heeft onlangs aanzienlijke verliezen bekendgemaakt voor de eerste zes maanden van 1993, de eerste keer sinds 1980 dat de onderneming in de rode cijfers zit. Ook SIV is thans verliesgevend. De geldigheid van de maatstaf die wordt gevormd door de algemene winst, wordt evenwel beïnvloed door andere elementen en kan derhalve geen sluitend bewijs vormen voor het ontbreken van een machtspositie op de markt in het verleden. Om de eerder aangegeven redenen is de rentabiliteit waarschijnlijk zeer conjunctuurgevoelig.
iii) Markttransparantie
Prijstransparantie
(36) Uit de resultaten van het onderzoek van de Commissie blijkt dat bestudering van de prijslijsten van de producenten weinig tot de transparantie van de markt bijdraagt. Of wel bestaan er geen prijslijsten (bij voorbeeld Guardian) of wel hebben ze wegens de hoge en variërende kortingen die op het ogenblik worden toegekend weinig te betekenen (bij voorbeeld Pilkington). Over deze kortingen wordt op individuele basis met de klanten onderhandeld.
Banden tussen de producenten
(37) Er bestaat een aantal banden tussen de producenten. Die zouden de markttransparantie kunnen vergroten, maar de totale impact ervan is ontoereikend of niet relevant voor het ontstaan van een collectieve machtspositie.
Technologische banden
(38) Wat het technologische aspect betreft, is de basisproduktiemethode door Pilkington ontwikkeld, wat er noodzakelijkerwijs toe heeft geleid dat aan andere producenten licenties op het produktieprocédé zijn verleend. Er bestaan voorts produktlicentieovereenkomsten tussen Saint-Gobain, Pilkington, SIV en Glaverbel.
Banden in de vorm van wederzijdse leveringen
(39) Er zijn precedenten van wederzijdse leveringen tussen de producenten. De Commissie heeft dit voor de jaren 1990, 1991 en 1992 onderzocht. Van de zes (16) producenten is Guardian in zeer geringe mate bij wederzijdse leveringen betrokken. Voor de andere producenten bedragen de wederzijdse leveringen doorgaans 3 tot 7 % van het produktievolume (zowel wat verkoop als wat aankoop betreft), behalve voor Saint-Gobain, waarvan de aankopen veel geringer zijn. In het geval van SIV zijn de cijfers betrekkelijk hoog, inzonderheid voor het jaar 1992, toen SIV meer dan 60 % van haar behoefte aan autoglas van Pilkington en Saint-Gobain betrok.
Er bestaan valabele technische redenen voor het plaatsen van kleine bestellingen bij een andere producent, die te maken hebben met een grotere efficiëntie. Bij een floatlijn leiden wijzigingen in de produktie tot een verlies van rendement. Terwijl ook veelvuldige veranderingen in de dikte van het geproduceerde floatglas het rendement verminderen, kan het overschakelen van helder naar gekleurd glas of omgekeerd vijf tot zeven produktiedagen kosten. Wanneer dringend een kleine bestelling van gekleurd glas moet worden uitgevoerd, kan het bijgevolg voordeliger zijn dit van een andere producent te betrekken in plaats van het lopende produktieprogramma overhoop te gooien.
Bevoorrading door een andere producent kan ook van vitaal belang zijn bij de koude herstelling van een floatlijn, waarbij de glasproduktie op die lijn stilvalt. De koude herstelling van een oven duurt ongeveer zes maanden en is gemiddeld om de tien jaar nodig. Om de produktie in de volgende stadia aan de gang te houden, kan het noodzakelijk zijn dat de producent zich door een andere laat bevoorraden, met name wanneer hij over een beperkt aantal floatfabrieken beschikt. SIV heeft de minste floatfabrieken. In 1992 werd in de Flovetro-fabriek van SIV een grote koude herstelling uitgevoerd. Om haar produktie van autoglas niet te laten opgedrogen, moest SIV zich elders bevoorraden, omdat haar fabrieken in San Salvo en Porto Marghara dit soort glas niet konden leveren. Nu de koude herstelling is voltooid, heeft deze bevoorrading opgehouden.
De Commissie stelt ook vast dat de afname van de vraag gedurende de laatste jaren met een aanzienlijke vermindering van het totale volume van de wederzijdse leveringen gepaard is gegaan.
Banden in de vorm van joint ventures
(40) Een van de drie fabrieken van SIV voor de produktie van floatglas wordt geëxploiteerd als een gemeenschappelijke onderneming (50/50) van SIV en Fabbrica Pisana SpA, onder de naam Flovetro. Fabbrica Pisana SpA is een volle dochter van Saint-Gobain. Ten gevolge van de gezamenlijke verwerving van SIV door Pilkington en Techint zullen tussen Saint-Gobain en Pilkington banden op het stuk van de produktie tot stand komen. De overige drie producenten van floatglas zijn echter niet bij Flovetro betrokken en er bestaan blijkbaar geen andere banden op het stuk van de produktie in de sector.
SIV heeft in het verleden ook met Glaverbel twee gemeenschappelijke ondernemingen opgericht: Splintex voor de produktie van autoglas en Ilved voor de produktie van spiegelglas. Door onenigheid tussen de moedermaatschappijen over de prijs van floatglasleveringen is de samenwerking onherroepelijk verbroken. Naar de Commissie heeft vernomen, zou Glaverbel nu opnieuw alleenzeggenschap over Splintex hebben. Wat Ilved betreft, zijn tussen SIV en Glaverbel op het ogenblik een arbitrageprocedure in Genève en rechtszaken in Brussel (België) en Vasto (Italië) hangende.
Tenslotte hebben Saint-Gobain en Asahi, de moedermaatschappij van Glaverbel, onlangs een joint venture tot stand gebracht (17) voor het cooerdineren van onderzoek en ontwikkeling van de moedermaatschappijen op het gebied van veiligheidsglas met een plasticlaag, voornamelijk bestemd voor de auto-industrie. De moedermaatschappijen zijn overeengekomen dat zij hun zelfstandigheid behouden ten aanzien van de produktie, marketing en verkoop van het eindprodukt, een soort gelaagd veiligheidsglas. Dit geval wordt momenteel door de Commissie in het kader van een andere procedure onder de loep genomen.
iv) Produktiekosten en heterogeniteit van de produkten
Kostprijs
(41) De produktie van floatglas is zeer kapitaalintensief. Volgens de ramingen van partijen vormen de vaste kosten een belangrijk bestanddeel (ongeveer 65 %) van de totale kostprijs. Bij gelijke kapitaalkosten en in aanmerking genomen dat de basisproduktiemethode steeds dezelfde is, moet worden aangenomen dat de produktiekosten bij floatglas vergelijkbaar zijn. Het is in dit verband interessant vast te stellen dat er behalve in één geval algemene overeenstemming over bestond dat 150 000 ton, overeenkomend met kapitaalkosten van ongeveer 100 miljoen ecu, de minimale capaciteit is waarbij een fabriek rendabel kan zijn.
Wat de variabele kosten betreft, erkent de Commissie dat onder meer de personeelskosten, de energiekosten en de kosten van de grondstoffen - aankoopprijs en vervoer naar de fabriek - variëren. Gezien het kleine aandeel van de variabele kosten in de totale kostprijs is hun impact op het algemene prijsniveau echter gering. Er mag bijgevolg van worden uitgegaan dat geen enkele producent van floatglas een noemenswaardig kostenvoordeel ten opzichte van de andere producenten heeft.
Heterogeniteit van de produkten
(42) Ofschoon helder floatglas een als zodanig bruikbaar homogeen produkt is, ondergaat ongeveer 70 % van het ruwe floatglas voor algemene toepassingen verdere bewerkingen. Onderzoek en ontwikkeling worden steeds belangrijker, omdat de producenten ernaar streven meer produkten met toegevoegde waarde voort te brengen. Dit heeft geleid tot innovaties op het gebied van on-line-coating en tot de ontwikkeling van nieuwe glassoorten met betere energiebesparende en zonnewerende eigenschappen. Produktinnovatie leidt tot produktdifferentiatie, waardoor het minder gemakkelijk tot concurrentiebeperkend parallel gedrag kan komen.
Alle producenten van floatglas zijn in principe in staat zowel gelaagd als gehard veiligheidsglas te vervaardigen, maar de moderne autodesign stelt steeds meer bijzondere eisen aan glas. Er komt daardoor vraag naar veiligheidsglas met steeds complexere vormen en krommingen en goede thermische eigenschappen.
v) Daadwerkelijke en potentiële concurrentie - hinderpalen voor het betreden van de markt.
Daadwerkelijke concurrentie
(43) De Commissie heeft maar één andere floatglasproducent van betekenis kunnen vinden die floatglas invoert in de Gemeenschap, namelijk de Turkse onderneming TSCF. Haar marktaandeel is onbeduidend, rond 1 %. De onderneming zit op het ogenblik tegen de grens van haar capaciteit aan.
Potentiële concurrentie
(44) Het lijkt niet erg waarschijnlijk dat nieuwe concurrenten de markt voor floatglas in de Gemeenschap betreden:
- De produktie van floatglas is uiterst kapitaalintensief en een rendabele floatfabriek kost ten minste 100 miljoen ecu. Bovendien is, wanneer de betreding van de markt op een mislukking uitloopt, deze enorme investering niet recupereerbaar.
- De algemene overcapaciteit en de verwachte toename van onbenutte capaciteit zijn op zich zeer ontmoedigend voor nieuwkomers.
- Het efficiënt doen draaien van een floatfabriek vereist technologie en know-how waarover concurrenten buiten de huidige kring van floatglasproducenten misschien niet beschikken.
- Zelfs wanneer een investeerder over het nodige kapitaal en de vereiste technologie beschikt en bereid is zich op deze markt te wagen, dan nog kan dit niet op korte termijn worden gerealiseerd. Alleen de bouw van een fabriek vergt al twee jaar, maar de grootste moeilijkheid is dat het wegens ernstige milieubezwaren misschien lang zal duren vooraleer een vergunning wordt afgegeven, zo ze al niet wordt geweigerd.
Zoals het er nu naar uitziet, is het op middellange termijn niet waarschijnlijk dat nieuwe concurrenten de markt betreden. Partijen hebben in hun aanmelding zelf verklaard dat zij althans de komende drie jaar nieuwe marktdeelnemers onwaarschijnlijk achten. Wat de andere grote onafhankelijke floatglasproducenten in het Verre Oosten betreft, verwacht Pilkington niet dat die op eigen houtje zullen proberen de markt van de Gemeenschap te betreden.
Impact van invoerrechten
(45) Zowel op floatglas als op gelaagd en gehard glas, isolerende beglazing en spiegelglas worden over het algemeen invoerrechten (van 3,8 tot 6,5 %) geheven. Voor de EVA-landen, Turkije, Polen, Hongarije, Tsjechië en Slowakije geldt het nultarief. Invoer in de Gemeenschap vanuit derde landen, met uitzondering van de EVA-landen, Hongarije, Tsjechië en Slowakije, Polen en Turkije - de invoer uit deze landen is door de Commissie in de berekening van de afgeleide marktaandelen verwerkt -, zou dus aan een recht zijn onderworpen.
vi) Stabiliteit van mogelijk concurrentiebeperkend collectief gedrag
Prikkel om stilzwijgend parallel gedrag te doorbreken
(46) Gezien de economische gegevenheden bij de floatglasproduktie, namelijk de relatief lage variabele kosten en de ten gevolge daarvan hoge marginale winst bij toename van de omzet, is de verleiding voor een producent groot om de prijzen van zijn concurrenten te onderbieden en zodoende zijn marktaandeel uit te breiden. Zulks valt moeilijk snel te ondekken en daardoor zal parallel gedrag worden ondermijnd, want elke producenten weet dat er voor de andere een prikkel aanwezig is om van stilzwijgende prijsafspraken terug te komen. Hoewel de prijselasticiteit van de vraag op de markt in haar geheel gering is, blijkt de prijselasticiteit van de vraag voor een enkele onderneming veel groter te zijn.
Asymmetrische verticale integratie
(47) De mate van verticale integratie verschilt sterk en is van de vijf resterende producenten het grootst bij Saint-Gobain, gevolgd door Pilkington en Glaverbel. PPG en Guardian zijn in veel mindere mate geïntegreerd. Gelet op het belang van de verwerkingsbedrijven en op de gefragmenteerde afzet, heeft parallel gedrag de grootste kans van slagen op niveau 1. Maar het verschil in de mate van verticale integratie maakt dat zulks moeilijk haalbaar is. Onafhankelijke verwerkingsbedrijven zullen normaliter bij voorkeur kopen bij PPG en Guardian aangezien die niet met hen concurreren via dochterondernemingen die lager in de bedrijfskolom staan, zoals het geval is met Saint-Gobain en Pilkington.
Effect van nieuwe capaciteit
(48) Guardian heeft in Tudela (Navarra, Spanje) een nieuwe floatlijn gebouwd. Het betreft een relatief grote fabriek, die naar werd verwacht in november 1993 in bedrijf zou worden genomen. De overcapaciteit voor floatglas in de Gemeenschap zal daardoor nog toenemen. Doordat Guardian de extra produktie van haar nieuwe fabriek moet zien te verkopen, zal elke poging om te komen tot een situatie van concurrentiebeperkend parallel gedrag sterk worden bemoeilijkt.
vii) De gemeenschappelijk onderneming Flovetro
(49) De Flovetro-fabriek is de kleinste van de drie fabrieken van SIV en haar produktie bedraagt 2 % van de omzet van floatglas in de Gemeenschap. De fabriek gebruikt door Saint-Gobain geleverde technologie. De twee vertegenwoordigers van SIV in de raad van bestuur van Flovetro, die vier leden telt, hebben een verklaring ondertekend dat zij deze technologie geheim zullen houden. Gezien de relatieve inflexibiliteit van de floatglasproduktie, hebben overwegingen inzake marketing waarschijnlijk weinig invloed op het produktieproces. De gemeenschappelijke onderneming werkt in beginsel op een strikte fifty-fifty-basis en de twee moedermaatschappijen nemen de produktie in gelijke delen af. Flovetro financiert zichzelf met de winst op de verkoop aan de beide moedermaatschappijen. De onderneming beschikt over beperkte opslagvoorzieningen en de produkten worden afzonderlijk behandeld en per vrachtwagen afgehaald voor de moedermaatschappijen.
De oorspronkelijke Flovetro-GO-overeenkomst tussen SIV en Saint-Gobain werd bij de Commissie aangemeld op 31 januari 1978 en door de Commissie goedgekeurd bij administratieve brief van 9 augustus 1979. De goedkeuring die in een dergelijke administratieve brief vervat is, geldt niet voor onbeperkte duur. De Commissie kan de inhoud van een bestaande administratieve brief herzien naar aanleiding van een wezenlijke verandering in de omstandigheden.
Beoordeling op niveau 2 - Algemene toepassingen
Kenmerken van de markt
(50) De afzetketen naar de eindgebruiker is uiterst ingewikkeld. De bijzondere moeilijkheid bestaat erin, dat het glas, terwijl het naar het einde van de afzetketen gaat, ook kan worden verwerkt op verschillende niveaus. Het beste voorbeeld is onverwerkt glas dat kan worden gehard of gelaagd, terwijl alle drie glassoorten achteraf kunnen worden gebruikt bij de vervaardiging van isolerende beglazing.
De analyse wordt nog gecompliceerder door het grote aantal martkdeelnemers in de afzetketen. Volgens de bevindingen van de Commissie zijn er minstens verschillende duizenden onafhankelijke (d.w.z. niet met een floatglasproducent verbonden) producenten van isolerende beglazing in de Gemeenschap, meer dan 100 voor gehard glas en 20 of meer voor gelaagd glas en voor verfoelied glas.
De precieze martkaandelen zijn moeilijk te berekenen, maar de collectieve marktpositie van de floatglasproducenten is in het algemeen minder sterk op niveau 2 dan op niveau 1. Dit wordt bevestigd door de gegevens die de Commissie heeft verzameld en waaruit blijkt dat de huidige zes floatglasproducenten een gezamenlijk marktaandeel hebben van circa 30 % voor isolerende beglazing, 65 % voor hardglas, 60 % voor gelaagd glas en 80 % voor verfoelied glas, telkens berekend op de totale produktie van de Gemeenschap.
Samenvoeging van marktaandelen
(51) De overlapping van marktaandelen tussen Pilkington en SIV ten gevolge van de concentratie is onbestaand of onbeduidend, behalve op het gebied van gelaagd glas in Duitsland. Om te beginnen produceert SIV geen verfoelied of gehard glas voor algemene toepassingen. Voorts heeft SIV op het gebied van isolerende beglazing in Italië een marktaandeel van minder dan 1 % en is Pilkington in die sector niet actief op de Italiaanse markt. Wat tenslotte de verkoop van gelaagd en onbewerkt glas aan de eindverbruiker betreft, geeft de onderstaande tabel weer wat de geraamde marktaandelen samengevoegd vertegenwoordigen.
Gelaagd glas (22) Frankrijk 5 5 15 5 15 25 50 5 15 25 Duitsland 25 50 5 15 25 50 25 50 5 15 5 Italië 5 15 25 15 25 25 35 25 50 15 25
Onbewerkt glas, verkocht aan de eindgebruiker (23) Frankrijk 5 5 5 15 25 50 25 Duitsland 25 50 5 25 50 25 50 Italië 5 25 50 25 50 25 50 25 50
Behalve op het gebied van gelaagd glas in Duitsland, zijn de samengevoegde marktaandelen onbeduidend. En hoewel Pilkington ten gevolge van de concentratie in Duitsland over een geraamd marktaandeel voor gelaagd glas van [ . . . ] % (18) zal beschikken, blijft de concurrentie van Saint-Gobin, Glaverbel en in het bijzonder de onafhankelijke ondernemingen reëel.
Het is duidelijk dat Pilkington/SIV geen individuele machtpositie zal verwerven.
Collectieve machtspositie
(52) In het algemeen gesproken zal op niveau 2 een collectieve machtspositie moeilijker tot stand komen en is deze dan ook onwaarschijnlijker wegens de bijkomende aanwezigheid van onafhankelijke verwerkingsbedrijven, de aanzienlijke marktaandelen die zij hebben en de gemakkelijke toegang die zij tot die markt hebben. Dit zal trouwens zo blijven zolang er op concurrerende voorwaarden een toelevering van ruw floatglas van niveau 1 is. Om de redenen die in de analyse van niveau 1 reeds zijn aangegeven, moet er in de toekomst wel een concurrerende bevoorradingsbron blijven.
Wat de verkoop van onbewerkt glas aan eindgebruikers in Duitsland betreft, staat het feit dat Pilkington en Saint-Gobain een gezamenlijk marktaandeel van meer dan [ . . . ] % (19) hebben, niet eraan in de weg dat PPG, Glaverbel en Guardian (laatstgenoemde heeft een marktaandeel van ongeveer [ . . . ] % (20)) alle op de Duitse markt vertegenwoordigd zijn en het Saint-Gobain en Pilkington moeilijk maken hogere prijzen op te leggen. Pilkington en Saint-Gobain zijn er in het verleden niet in geslaagd in Duitsland uitsluitend met structurele middelen hogere prijzen op te leggen en het marktaandeel van Pilkington is door de verwerving van SIV slechts marginaal toegenomen.
Beoordeling op niveau 2 - Automobielsector
Kenmerken van de markt
(53) De sector autoglas verschilt aanzienlijk van de sector glas voor algemene toepassingen doordat er minder onafhankelijke verwerkingsbedrijven van niveau 2 zijn, inzonderheid in de OEM/OES-sector. Dit betekent aan de ene kant dat het volume van de verkopen op niveau 1 voor verwerking beperkt is, maar aan de andere kant dat niveau 2, en met name de OEM/OES-sector, uit mededingingsoogpunt niet wezenlijk verschillend moet worden beoordeeld van niveau 1.
Hoewevel de huidige floatglasproducenten alle zes actief zijn in de automobielsector, is de graad van concentratie relatief veel hoger. Guardian heeft overigens pas onlangs deze markt betreden. Gezien de bijzondere eisen van de automobielfabrikanten op het stuk van kwaliteit en produktontwikkeling, volume en just-in-time-levering is de enige vermeldenswaardige leverancier aan de OEM/OES-sector buiten de floatglasproducenten het onafhankelijke familiebedrijf Soliver in België.
In het IAM-segment zijn er meer onafhankelijke leveranciers, zoals Duglass en Rioglass (Spanje), Heywood Williams Group (Verenigd Koninkrijk), Troesch (Zwitserland), Vetro-Sud (Italië), Irda Safety Glass (Griekenland), W-Laminated AB (Zweden), Lamil AB (Noorwegen), Lipponen Tarnglass en Jaakko-Tuote (allebei in Finland).
Marktaandelen
(54) Volgens de door de partijen verstrekte gegevens bedroegen de marktaandelen in 1991 op grond van het aantal glasprodukten (21):
" 5 15 5 15 25 50 15 15 25 15 25 5 15 5 25 50 25 50 25 50 25 25 50 25 50 25 50 25 5 15 5 15 5 15 5 5 5 5 5 15 5 15 5 5 5 15 25 15 100 100 100
Deze marktaandelen zijn in grote lijnen vergelijkbaar met die welke de Commissie heeft berekend op basis van de waarde van de omzet, behalve dat in het IAM-segment het marktaandeel van Pilkington enigszins onderschat en dat van SIV enigszins overschat is en dat Guardian inmiddels zowel de OEM/OES-markt als de IAM-markt heeft betreden en in het laatstgenoemde segment reeds een aanzienlijke omzet haalt.
Door de concentratie zou Pilkington haar marktpositie verbeteren, met name in het OEM/OES-segment, zowel wat gelamineerd als wat hardglas betreft, maar het bedrijf zal nog steeds duidelijk op de tweede plaats blijven na marktleider Saint-Gobain.
Collectieve machtspositie
OEM/OES-segment
(55) Het gezamenlijke marktaandeel van Saint-Gobain en Pilkington/SIV in het OEM/OES-segment zal na de concentratie circa [ . . . ] % (24) bedragen. Volgens de Commissie zal dit niet leiden tot een duopolie, en wel om de volgende redenen.
Koopkracht aan de vraagzijde
(56) De automobielfabrikanten hebben een aanzienlijke koopkracht. Deze wordt nog vergroot door een tendens naar het werken met vaste leveranciers per glasprodukt. In plaats dat een leverancier een wisselend aandeel van de behoeften van de automobielfabrikanten voor zijn rekening kan nemen, zorgt het werken met een vaste leverancier ervoor dat de leveranciers of wel alle of wel geen orders in de wacht slepen en dat de druk om de gehele order binnen te halen derhalve groter is. Deze concurrentiedruk wordt nog sterker door het gemak waarmee de autofabrikanten op een andere leverancier kunnen overstappen. De positie van de autofabrikanten bij het plaatsen van nieuwe orders is zo sterk dat de producent bij wie zij klant zijn, zelfs wanneer hij de desbetreffende intellectuele eigendomsrechten bezit, door de autofabrikant kan worden verplicht deze rechten ter beschikking te stellen van andere leveranciers. Ook kunnen de inkoopafdelingen van de automobielfabrikanten dank zij hun grote deskundigheid van nabij de produktiekosten en prijzen van de floatglasproducenten controleren.
Geen van de door de Commissie aangesproken automobielfabrikanten heeft blijk gegeven van enige bezorgdheid in verband met de voorgenomen concentratie. Gezien de scherpe daling van de autoverkoop in de Gemeenschap (met bijna 20 % in 1993) hebben zij een aanpassing van de bestaande contracten kunnen bedingen en nieuwe lange-termijnovereenkomsten met een neerwaartse druk op de prijzen kunnen sluiten. Dit is een voorbeeld van de nieuwe, aggressieve aankooptechnieken die in de sector worden ontwikkeld en waarbij de leveringsprijzen zelfs nominaal dalen tijdens de looptijd van de overeenkomst. Dergelijke overeenkomsten worden stilaan gangbaar.
Overcapaciteit
(57) De overcapaciteit is veel groter op niveau 2 in het OEM/OES-segment dan op niveau 1 bij de produktie van ruw floatglas. Volgens de door de Commissie verzamelde gegevens inzake capaciteitsbenutting varieert de overcapaciteit bij de huidige zes floatglasproducenten en Soliver ongeveer tussen 20 en 35 % voor gelaagd glas en tussen 15 en 40 % voor hardglas. In vergelijking met Saint-Gobain en Pilkington/SIV hebben met name Glaverbel en PPG een vrij grote overcapaciteit. Dit geldt ook voor Guardian, die onlangs de OEM/OES- en IAM-markten in de Gemeenschap heeft betreden en waarvan de nieuwe fabriek in Grevenmacher, Luxemburg, in februari 1993 is beginnen te produceren.
IAM-segment
(58) Hoewel Pilkington/SIV en Saint-Gobain in het IAM-segment zowel voor gelaagd als voor gehard glas over een gezamenlijk marktaandeel van ruim [ . . . ] % (25) beschikken, denkt de Commissie om de hieronder uiteengezette redenen niet dat in deze sector een duopolie tot stand zal komen.
Aantal onafhankelijke leveranciers
(59) Naast de OEM/OES-leveranciers is er een betrekkelijk groot aantal onafhankelijke leveranciers die een daadwerkelijke concurrentie in stand helpen houden.
Noodzaak het IAM-segment in stand te houden
(60) Al valt er weliswaar een zekere toename van de koopkracht aan de vraagzijde te noteren, met de groei van ondernemingen zoals Auto-Windscreens (26) en Carglass, die de distributie van vervangingsruiten nationaal en internationaal organiseren en die ketens van montagecentra opzetten, toch blijft de koopkracht van de afnemers in dit segment ver achter bij die van de automobielfabrikanten in het OEM/OES-segment. Het is echter niet in het belang van de floatglasproducenten om de positie van de IAM-verkooppunten te verzwakken. Om met de officiële OES-dealers te kunnen concurreren, moeten IAM-verkooppunten aan de eindgebruiker reeds lagere prijzen berekenen. Een verzwakking van hun positie zou alleen leiden tot een verplaatsing van de vraag naar vervangingsruiten van het IAM-segment naar het OES-segment. Dit zou nadelig zijn voor de floatglasproducenten, aangezien de leveringsprijzen in het IAM-segment reeds hoger liggen dan in het OES-segment en de grote koopkracht van de automobielfabrikanten er nog verder door zou worden vergroot.
VI. CONCLUSIES (61) Gelet op de marktaandelen en de sterkte van de andere producenten, zal ten gevolge van de overname van SIV door Pilkington/Techint geen individuele machtspositie ontstaan. De voorgenomen operatie zal echter de concentratiegraad nog doen toenemen in een sector die reeds sterk geconcentreerd is en waar hoge toetredingsdrempels bestaan. De economische kenmerken van de floatglasindustrie zijn van dien aard dat er sterke prikkels voor concurrentiebeperkend parallel gedrag aanwezig zijn en er is in de sector reeds in het verleden sprake van kartelvorming geweest.
(62) De floatglasmarkt in de Gemeenschap gaat gebukt onder een groeiende overcapaciteit als gevolg van een relatieve achteruitgang van de vraag naar de twee belangrijkste toepassingen van dit produkt, namelijk glas voor gebruik in de bouw en veiligheidsglas voor gebruik in de auto-industrie. Dit heeft tot een prijsdaling van meer dan 30 % in de voorbije drie jaar geleid. Verwacht wordt dat de overcapaciteit in de komende jaren nog zal toenemen.
(63) Uit het onderzoek en de bevindingen van de Commissie kan niet met enige zekerheid worden afgeleid dat de marktstructuur die na de totstandbrenging van de voorgenomen concentratie zal ontstaan, tot concurrentiebeperkend parallel prijsgedrag zou leiden.
Er bestaat een asymmetrie in de marktpositie van de vijf overblijvende floatglasproducenten, wat concurrentiebeperkend parallel prijsgedrag bemoeilijkt, en de markt lijkt niet doorzichtig genoeg te zijn om een dergelijk gedrag mogelijk te maken. In de algemene glashandel is er verder in de bedrijfskolom een zeer groot aantal onafhankelijke verwerkingsbedrijven en distributeuren. De autofabrikanten kunnen als afnemer aanzienlijke macht uitoefenen, en die zal waarschijnlijk nog toenemen. Met name Guardian heeft zich in het verleden als een aggressieve concurrent opgesteld en heeft nog pas heel wat nieuwe capaciteit in gebruik genomen, waarvan het bedrijf de produktie aan de man moet zien te brengen.
Tevens zijn er als gevolg van de huidige overcapaciteit in de sector, de hoge marginale winst bij toename van de omzet en de ontoereikende doorzichtigheid van de markt sterke prikkels aanwezig om concurrentiebeperkend parallel prijsgedrag te doorbreken. Er bestaat derhalve een voortdurende dreiging, die de totstandkoming en de stabiliteit van mogelijk concurrentiebeperkend parallel prijsgedrag ondermijnt.
VII. ALGEMENE BEOORDELING (64) De Commissie is op grond van een en ander tot het besluit gekomen dat door de voorgenomen concentratie geen machtspositie in het leven wordt geroepen of wordt versterkt die tot gevolg zou hebben dat een daadwerkelijke mededinging op de gemeenschappelijke markt of een wezenlijk deel daarvan op significante wijze wordt belemmerd,
HEEFT DE VOLGENDE BESCHIKKING GEGEVEN:
Artikel 1
De voorgenomen gezamenlijke verwerving van Società Italiana Vetro SpA door Pilkington plc en Techint Finanziaria Srl is verenigbaar met de gemeenschappelijke markt.
Artikel 2
Deze beschikking is gericht tot
Pilkington plc
Prescot Road
Saint Helens
UK-Merseyside WA10 3TT
Techint Finanziaria Srl
Corso Venezia 48
I-20121 Milano.
Gedaan te Brussel, 21 december 1993.