markdown:
Gần hai trăm năm đã qua kể từ ngày Tố Như tạ thế. Trong số các tác giả văn chương Việt, chắc chắn rằng ông là người được “bầu chọn” nhiều nhất để làm tác giả hàng đầu. Không có gì đáng ngạc nhiên nếu người đời đã viết về ông nhiều nhất trong số các tác gia Việt. Dường như, không một phương diện nào trong tiểu sử và sáng tác của ông còn là mảnh đất “ít người đào bới xới xáo”. Càng lùi về sau, những nghi lễ kỷ niệm, những hội thảo hội nghị để tôn vinh ông càng trở nên dày đặc hơn nhưng cũng dễ có nguy cơ trở nên nhàm chán hơn, bởi cứ gần đến những dịp như vậy, các bậc “trách nhiệm” lại nghiêng ngó tự hỏi/hỏi nhau: “Viết gì, nói gì bây giờ, viết gì, nói gì nữa đây”. Ngót hai trăm năm qua, người ta đã cắm được rất nhiều những cột mốc, bởi thế giờ đây việc nghiên cứu về ông trở thành nơi thách thức đối với những bậc “đại bút”.
Từ góc nhìn lịch sử văn hóa, bài viết này cố gắng làm mới lại đôi vấn đề đã cũ, trong đó có những chuyện đã được các nhà nghiên cứu lão thành thuộc các thế hệ tiền bối đề cập. Cụ thể, bài viết sẽ nêu ra để thảo luận lại ba vấn đề sau:
Thứ nhất, vấn đề lập trường chính trị của Nguyễn Du
Thứ hai, thái độ thực của Nguyễn Du đối với quan trường bấy giờ và hoạn lộ của chính mình.
Thứ ba, ứng xử của Nguyễn Du với các tôn giáo - tín ngưỡng đương thời.
Trên cả ba góc độ ấy, theo quan sát của chúng tôi, cho tới nay vẫn còn những ý kiến, những kiến giải khác nhau, vẫn còn những sự khác biệt “có tính nguyên tắc” cần thảo luận để đạt tới sự thống nhất tối thiểu, trước hết là trong giới học thuật, sau đó là trong những diễn ngôn đại chúng hóa, phổ thông hóa (sách giáo khoa, báo chí, sự phẩm bình… ).
1.Tìm hiểu sâu hơn thái độ và cách thế ứng xử của Nguyễn Du đối với các thế lực chính trị đương thời - câu chuyện “tâm trạng hàng thần lơ láo”
Chỉ với 56 năm tại thế, Nguyễn Du tận mắt chứng kiến không chỉ “một phen”, mà là “mấy phen” “thay đổi sơn hà”.
Đối với Nguyễn Du, biến cố chính trị lớn lao đầu tiên mà ông chứng kiến và lập tức ảnh hưởng đến số phận ông, hẳn chưa phải là sự sụp đổ của vương triều nhà Lê, mà là sự tiêu tan của cơ nghiệp nhà Chúa (Trịnh). Cần nói rõ hơn rằng, với họ Nguyễn Tiên Điền, phủ Chúa chứ không phải “triều đình” họ Lê, mới là địa chỉ gắn bó sâu nặng. Nguyễn Nghiễm (1708 - 1775), thân phụ Nguyễn Du, là người mở đầu cho truyền thống khoa giáp của dòng họ này, đỗ Đệ nhị giáp Tiến sĩ xuất thân (Hoàng giáp) vào năm 24 tuổi (1731). Dõi theo hoạn lộ của Nguyễn Nghiễm, sẽ không khó nhận ra rằng trong khoảng 15 năm đầu, ông là một “triều quan” theo đúng nghĩa. Nhưng tới năm 1746, vừa được thăng hàm Hữu Tham tri bộ Công, tước Xuân Lĩnh hầu, ông “lọt mắt xanh” của nhà Chúa, được đặc cách thăng chức Bồi tụng. Những người nghiên cứu lịch sử lưỡng đầu chế thời Lê Trịnh đều biết, trong khoảng gần hai trăm năm tồn tại của ngôi Chúa, cấu trúc quyền lực của triều đình chia ra hai nhánh khác biệt nhau rõ rệt: phủ liêu và triều đình.Tuy về đại thể và trên thực tế, phủ Chúa mới là nơi nắm quyền hành thực sự, mới là nơi “ra quyết định” điều hành đất nước, nhưng cũng cần biết thêm rằng, trong hàng hai trăm năm đó, giữa phủ liêu của Chúa Trịnh với triều đình của họ Lê, thường xuyên và âm ỉ, dai dẳng mà bền bỉ tồn tại những mâu thuẫn, những xung đột quyền lực, chứ không đơn giản triều đình chỉ là nơi “chịu lép một bề”, chỉ biết làm mỗi một công việc là “ký tên đóng dấu” cho các quyết định được ban ra từ bên phủ Chúa. Lục phiên (hay lục khoa) lấn quyền lục bộ, nhưng về phương diện điển chế, lục phiên vẫn không phải là tiếng nói cuối cùng. Về mặt quan hàm, đứng đầu lục phiên bên phủ Chúa đều là những người có quan tước và phẩm trật chính thức kém hơn những người đứng đầu lục bộ bên phía triều đình, nhưng dễ hiểu rằng họ là những người được coi là có năng lực điều hành chính phủ đích thực, và một khi được sử dụng, họ có quyền lực thực tế hơn nhiều so với nhiều ông triều quan “mũ cao hơn, áo dài hơn” nhưng trọng lượng lời nói nhẹ hơn! Chính với thực tế đó mà rất nhiều nhà nghiên cứu từ trước tới nay coi chức quan đứng đầu bên phía phủ liêu (Tham tụng) là tương đương chức Tể tướng. Trên thực tế, có nhiều người là Tham tụng bên phủ chúa khi “quy đổi” sang phía triều đình chỉ là tương đương Thượng thư, thậm chí có lúc thấp hơn, chỉ là Tham tri, tức Bộ trưởng hay Thứ trưởng thường trực. Bồi tụng, chức phó của Tham tụng, đương nhiên thấp hơn ít nhất một bậc nữa. Chức quan trước khi Nguyễn Nghiễm cáo lão về trí sĩ là Thượng thư bộ Hộ, Đại Tư đồ, Tham tụng, tặng Tiệp dinh tả tướng, tước Xuân Quận công.
Trong khoảng gần 30 năm, Nguyễn Nghiễm đã là “người nhà”, là người tâm phúc thân tín bên phía phủ Chúa. Mối “thâm tình” ấy lại được củng cố thêm bởi tình bạn “thanh mai trúc mã” giữa Trịnh Sâm với Nguyễn Khản, con trai cả của Nguyễn Nghiễm, anh cả Nguyễn Du. Nguyễn Khản là bạn chúa Trịnh Sâm (tình bạn này để lại những giai thoại đẹp!), thầy học của thế tử Trịnh Khải (Tức Trịnh Tông), trong thập kỷ 70 của thế kỷ XVIII có những thời điểm cùng cha giữ những vị trí trọng yếu bậc nhất của phủ liêu chúa Trịnh. Chính nhờ mối quan hệ “bền chặt” đó với phủ Chúa mà tuy là một trong những người chủ mưu của vụ án đảo chính năm Canh Tý (1780), trong khi những người đồng mưu khác đều bị khép án chết, Nguyễn Khản lại được Trịnh Sâm gần như tha bổng, chỉ giáng chức qua loa, để đến khi kiêu binh nổi loạn giết quận Huy, phế Trịnh Cán, lập Trịnh Khải lên ngôi chúa thì Nguyễn Khản lại thăng tiến, vào năm 1783 làm đến Tham tụng. Vào thời kỳ này, loạn kiêu binh đã thực sự làm tan nát cơ đồ của họ Trịnh chứ không phải quân Tây Sơn. Do mất khả năng kiểm soát đám này, tư dinh của Nguyễn Khản cũng bị kiêu binh phá trụi.
Nguyễn Huệ, anh trai Nguyễn Nghiễm, bác ruột của Nguyễn Khản, Nguyễn Du, đỗ Tiến sĩ sau em vài năm, chưa kịp làm quan thì ốm chết. Chắc chắn là nhờ vào “uy tín” của em và cháu, mà về sau ông này được triều đình phong làm phúc thần. Ba người vợ của Nguyễn Nghiễm sinh hạ hơn mười người con trai, trong đó có người hết mức trung thành với phủ chúa, có người tận trung với phía triều đình vua Lê, nhưng cũng có người đã sớm theo Tây Sơn từ thời Nguyễn Hữu Chỉnh rồi Vũ Văn Nhậm kéo quân ra Bắc, không phải đợi đến khi Nguyễn Huệ làm cuộc đại chinh phạt đối với quân Thanh xâm lược và chính thức xóa sổ triều đình của ông vua cuối cùng của nhà Lê - Lê Chiêu Thống - người mà trong mắt quốc dân lúc bấy giờ đã chính thức trở thành kẻ bán nước, rước voi về dày mả tổ! Người anh cùng bố cùng mẹ với Nguyễn Du là Nguyễn Nễ chỉ trong có dăm năm đã trở thành Đông các Đại học sĩ của triều Tây Sơn, quan lộc hàng tam phẩm. Cũng nên nói thêm, chính ông này về sau lại “nhanh chân” theo Gia Long, cũng đã được Gia Long ưu ái tin dùng, nhưng lại bị những người bề tôi cố cựu của ông vua này nghi ngờ, phản đối, vì vậy mà có kết cục không đẹp, gần như bị bức tử khi về quê ở Nghi Xuân.
Lược điểm lại mối quan hệ của những người trong dòng họ Nguyễn Tiên Điền với các thế lực chính trị quan trọng nhất đương thời, dễ nhận thấy rằng từ góc nhìn của văn hóa dòng họ mà xét, không có bất cứ lý do gì buộc Nguyễn Du phải kiên trì tín niệm trung thành với vương triều nhà Lê. Nếu truy nguyên xa hơn nữa, từ gốc dòng họ này ở Canh Hoạch, thì có thể dễ dàng nhận thấy rằng họ Nguyễn ở Canh Hoạch cũng từng không lựa chọn cách thức chỉ thờ và trung thành với một chủ, một dòng họ cầm quyền, dù đó là dòng họ đang ngự trên đỉnh cao quyền lực. Cá nhân Nguyễn Du không có ràng buộc gì sâu đậm với các thế lực - dòng họ lớn nắm vận mệnh quốc gia, không có lý do hiển nhiên nào để phải trung thành tuyệt đối với nhà Lê hay cả với họ Trịnh.
Quan sát diễn trình của các dòng họ được thừa nhận trong ý thức người đương thời là các đại tộc, các “thế gia vọng tộc” khác, cũng dễ thấy tình hình tương tự. Dòng họ Ngô Thì ở Tả Thanh Oai, họ Phan Huy ở Thiên Lộc sau chuyển cư ra Sơn Tây dường như là những dòng họ có nhiều nét tương đồng với họ Nguyễn Tiên Điền trong lối hành xử với thời cục như vậy.
Không nghi ngờ gì rằng “trung” là đức hạnh quan trọng, là phẩm chất cao nhất mà Nho giáo - cùng với Pháp gia - đã từ hàng ngàn năm kiên trì đòi hỏi và áp đặt cho mọi thế hệ tín đồ của nó. Được suy ra từ “hiếu”, qua cách hình dung “nước” là sự mở rộng nhưng không khác biệt về chất của “nhà”, đến cả “thiên hạ” cũng là một sự phóng chiếu đồng dạng, công thức tu dưỡng, hành đạo đi từ “hiếu” đến “trung” được khẳng định “cận nhi sự phụ, viễn nhi sự quân” (gần thờ cha, xa thờ vua), đó chính là tinh thần “nhất dĩ quán chi” của nhà nho, theo đó có thể “bất xuất môn nhi tri thiên hạ sự” (không cần ra khỏi cửa mà nắm được việc của thiên hạ). Nhưng cũng đã hàng mấy ngàn năm thực tiễn đời sống chính trị - xã hội trong mô hình chế độ chuyên chế liên tục “đặt ra những vấn đề” - mang tính nan đề - khi các cá nhân xử sự với những tình huống thực tế. Nhìn một cách tổng quát, đức trung tín của nhà nho chỉ được “quán triệt” và “truyền đời” - trở thành sự trung thành của các đại tôn, cự tộc, danh gia vọng tộc đối với các dòng họ cầm quyền trong những thời kỳ của các triều đại lớn, các đế chế hùng mạnh ở vào thịnh thời của chúng. Và để duy trì, củng cố phẩm hạnh này, các vị hoàng đế sáng suốt của các đế chế thịnh trị buộc phải “rộng ban ân điển”, chia sẻ lợi ích từ ngân khố quốc gia với các dòng họ quý hiển. “Hiển tộc”, vì thế, trở thành bộ phận “không thể thiếu được” làm nên hào quang của các chế độ chuyên chế toàn thịnh. Chẳng thế mà Lê Thánh Tông, trong bài thơ Minh lương nổi tiếng của mình, đã trưng ra cái thành tố “không thể thiếu” ấy:
“Thập Trịnh đệ huynh liên quý hiển
Nhị Thân phụ tử bội ân vinh”.
(Mười anh em nhà họ Trịnh cùng được quý hiển
Hai cha con họ Thân đều được chất chồng ân sủng vinh quang).
Nhưng lịch sử của các xã hội chuyên chế lại thường xuyên diễn ra cái vòng xoáy dường như tuần hoàn “thịnh suy, trị loạn đắp đổi”. Cảm thức dân gian ở Việt Nam, vì thế đã ghi nhận và chứng thực tình cảnh “Ai giàu ba họ, ai khó ba đời”! Ngay các dòng họ lớn nhất, “đương chức đương quyền”, kể cả đang nắm giữ ngai vàng, cũng thường xuyên “ngoái lại sau lưng” để tìm kiếm một chỗ lùi! Qua một chu kỳ loạn ly, rút cuộc, lại chỉ có thể có một người trở thành Hoàng đế sáng nghiệp, một dòng họ “có được thiên hạ”, các thế lực khác buộc phải chấp nhận địa vị thần thuộc. Dòng họ từng cai trị trong trường hợp may mắn nhất chỉ còn giữ được lăng miếu của tổ tiên mình.
Từ sau cái chết của Lê Hiến Tông (1504) có thể nói xã hội Việt Nam đã khởi lên những vòng xoáy đầu tiên của chu trình “loạn thế”. Từ góc nhìn dòng họ, người quan sát sử Việt đã nhận ra những đường nét phức tạp hóa dần của những mối quan hệ giữa các dòng họ lớn, giữa các chi phái khác nhau trong nội bộ của dòng họ cầm quyền. Đã có thể hình dung về một bức tranh của hàng loạt những “liên minh lâm thời” giữa các nhánh quyền lực. Rất tiếc rằng từ trước tới nay các sử gia rất ít hé lộ cho chúng ta về tình trạng phức tạp này của mối quan hệ giữa các dòng họ lớn: Mấy ai ngờ, vị “quân sư” quan trọng hàng đầu suốt gần nửa thế kỷ của Nguyễn Hoàng ở vùng đất “phía nam vĩ tuyến 16” lại là Mạc Cảnh Huống, một người thuộc hàng “tôn thất chính hiệu” của họ Mạc, dòng họ đang làm vua ở phía Bắc và trên danh nghĩa là đang làm vua cả nước! Ông này về sau sẽ được con cháu các chúa Nguyễn và cả các vua Nguyễn đưa “tòng tự ở thế miếu”. Trong thời nội chiến Nam Bắc triều giữa nhà Mạc và tập đoàn Lê - Trịnh, một số dòng họ lớn thường xuyên thay đổi địa chỉ quy thuận: chỉ cần nhắc tới các tên tuổi như Lê Bá Dao, Lê Bá Ly, như hậu duệ của trạng nguyên Nguyễn Thiến mà nhân vật điển hình là Nguyễn Quyện. “Sự dao động”, “sự bất trung”, nếu có thể nói như thế, không chỉ ở tầm các “danh gia vọng tộc”, nó còn thể hiện ngay trên thượng đỉnh quyền lực: cả một thời kỳ dài, sau khi tranh chấp binh quyền với em trai không thành, Trịnh Cối, con trai lớn của Trịnh Kiểm, mang theo cả mẹ và gia quyến, chạy về theo nhà Mạc. Nhánh này của họ Trịnh có không ít người nhận quan chức nhà Mạc thậm chí có cả người “tử tiết” cho họ Mạc. Cuộc “trao trả thân nhân”, trao trả cả thi hài giữa một bên là nhà Mạc cùng chi Trịnh Cối với phía bên kia là tập đoàn Lê - Trịnh mà người đại diện là Trịnh Tùng đã diễn ra một cách khá êm thắm, thậm chí ít nhiều cảm động, gây xúc động nữa, là sự kiện có ý nghĩa nhiều mặt nói với chúng ta về thực chất mối quan hệ giữa các thế lực quyền lực, các vọng tộc trong thực tế lịch sử.
Vào thời loạn, với các dòng họ lớn, người quan sát dễ dàng nhận ra sự hiện diện của đại diện các dòng họ như thế trong thành phần của bất cứ tập đoàn hay nhóm quyền lực “có triển vọng” nào. Thực trạng ấy kéo dài xuyên suốt lịch sử cho tới tận thời hiện đại. Nhìn lịch sử theo những lập trường chính trị cứng nhắc, chắc chắn sẽ không thể giải thích nổi những “ẩn tình”, những dích dắc quanh co của thực tế.
Dòng họ Nguyễn Tiên Điền dường như coi Nguyễn Du có địa vị như một vị “hậu tổ”, giữ nguyên nơi thờ tự riêng cho ông. Thái độ ấy đã bộc lộ, ít nhất trong ý thức của một người cháu nhưng về tuổi tác chỉ kém ông dăm ba tuổi, là Nguyễn Hành. Lý do của một sự trân trọng đối với Nguyễn Du như vậy ở các thành viên họ tộc cũng đã được chính Nguyễn Hành giải thích: “Ngô môn hậu phúc công xảo hoàn”! (Phúc dày của họ ta, chú là người khéo trả về). Chưa nói tới địa vị một tác giả văn chương, chưa bàn tới thân phận “Nguyễn Du trong lịch sử văn học dân tộc”, Nguyễn Du quả thực là người đã “hoàn trả” lại địa vị “danh gia vọng tộc” cho họ Nguyễn Tiên Điền khi lịch sử bước sang một trang mới, “tân triều” áp dụng chính sách dùng người mới. Nơi thờ Nguyễn Du, cho tới nay, còn nguyên vẹn đôi câu đối khảm sứ, tương truyền là do chính vua Minh Mạng viếng:
“Nhất đại tài hoa, vi sứ vi khanh sinh bất thiểm
Bách niên sự nghiệp, tại gia tại quốc tử do vinh”.
Vào thời Nguyễn Du, không khó khăn gì việc tìm thấy những gia tộc mà các thành viên thuộc về các phe nhóm chính trị khác nhau, “ai thờ chủ nấy”. Dường như điều đó không ngăn cản họ, với tư cách thành viên gia tộc, vẫn gắn bó rất mật thiết với nhau, tôn trọng và yêu quý nhau. Thời loạn thường thế, phải thế. Hẳn đó là ý nghĩa sâu xa, là “cái lý” mà Ngô Thời Nhậm đã mang ra trả lời Đặng Trần Thường ở Văn Miếu: “Thế Chiến Quốc, thế Xuân Thu, gặp thời thế, thế thời phải thế!”.
2. Nguyễn Du có phải miễn cưỡng làm quan, và cả đời chỉ giữ những cương vị khiêm tốn? Có hay không việc Nguyễn Du “hậm hực” với thân phận mình trong chốn quan trường?
Khi cắt nghĩa những biểu hiện có chiều ủ dột, u ám trong sáng tác của Nguyễn Du, cái nhìn đượm màu bi quan trong nhân sinh quan của ông, không hiếm nhà nghiên cứu từng “truy nguyên” tới chỗ Nguyễn Du bị o ép, đố kỵ trên hoạn lộ. Hãy nhìn lại một lượt con đường công danh của ông - mà theo cách nghĩ người xưa, gồm cả khoa danh và hoạn lộ - thử xem Nguyễn Du thực có lâm vào tình trạng đó hay không?
Trong hành trình của tầng lớp trí thức nho học truyền thống ở Việt Nam, có lẽ bắt đầu từ thời Lê trung hưng, đã có sự phân biệt, đề cao những bảng giá trị khác nhau của thân phận kẻ sĩ. Dấu hiệu nhận biết rõ ràng nhất là có sự tôn vinh khác nhau giữa người có khoa danh với người được coi là danh sĩ. Ai cũng biết, người có khoa danh, tức người đỗ đạt qua các kỳ thi do nhà nước tổ chức, từ cấp thi hương trở lên. Người đỗ ở các kỳ thi do chính triều đình tổ chức gọi là đỗ đại khoa, người đỗ vớt ở các kỳ hương thí được gọi là sinh đồ (sang thời nhà Nguyễn là Tú tài), đỗ chính thức gọi là Hương cống (nhà Nguyễn đổi gọi là Cử nhân). Do tình trạng chiến tranh liên miên, chính thể liên tục biến động, từ năm 1786 cho tới tận Minh Mạng đệ tứ niên (1823) ở Việt Nam không có kỳ thi đại khoa nào được tổ chức. Theo một vài tài liệu cho biết, Nguyễn Du chỉ tham gia có một kỳ hương thí ở trường thi Sơn Nam hạ và qua được tam trường, tương đương nhưng không có danh phận sinh đồ (tức Tú tài sau này). Tôi có ý ngờ vực tư liệu này, vì mấy lý do:
a) Thí sinh dự thi ở cấp này, thường phải đăng ký hồ sơ theo nguyên quán hay sinh quán. Nguyễn Du vào thời điểm đó ở nhờ nhà Đoàn Nguyễn Thục (sau thành bố vợ), đúng hơn là nhờ Đoàn Nguyễn Tuấn “nuôi cho ăn học”. Để dự thi ở trường này, Nguyễn Du ít ra phải có “hộ tịch” ở Sơn Nam hạ.
b) Theo học chế thời bấy giờ, con quan trọng thần, đại thần (từ tam phẩm trở lên), có thể tự xét học lực mà quyết định có tham gia thi hương hay không. Dĩ nhiên nếu không dự thi hương thì cũng không thể có khoa danh của hương thí! Không có tài liệu chính thức nào ghi rằng Nguyễn Du từng được (hay bị?) gọi là sinh đồ (hay Tú tài) cả! Nhưng vì là công tử con đại thần ông từng được gọi là cậu chiêu (Chiêu Bảy). Có thể kết luận mà không mấy xa sự thật, rằng Nguyễn Du không có khoa danh.
Nhưng vào tuổi ngoài hai mươi, Nguyễn Du đã nổi tiếng là một danh sĩ. Một số tài liệu khẳng định, ông nổi tiếng văn chương đến mức được dư luận kẻ sĩ đương thời xếp vào hàng An Nam ngũ tuyệt (một trong năm người văn chương tuyệt vời nhất nước Nam). Danh sĩ không phải là một định danh, không có sự “chuẩn y của chính quyền, nghĩa là một danh xưng “theo lời đồn”, không chính thống, dĩ nhiên không đi kèm một chế độ đãi ngộ nào chính thức từ phía triều đình hay chính quyền các cấp. Tuy nhiên, chắc chắn là sự tôn vinh này của dư luận có “hiệu lực thực tế” nếu không hơn thì cũng không kém khoa danh của triều đình! Mấy chục năm sau vào lúc nhận hung tin chú mất, điều mà Nguyễn Hành “hồi cố” đầu tiên về chú chính là niềm vinh quang này:
“Thập cửu niên tiền Tố Như tử
Nhất đại tài hoa, kim dĩ hĩ!”.
(Mười chín năm trước, Tố Như tử
Tài hoa nhất đời, nay thế là hết!)(1)
Trong suốt thời Lê mạt, Nguyễn Du chỉ “xuất chính” một thời gian rất ngắn, tập ấm theo địa vị của người bố nuôi họ Hà, giữ một chức võ quan nhỏ là Chánh thủ hiệu (người giữ cờ?) hiệu quân Hùng hậu ở Thái Nguyên vào năm 1783, rồi không thấy có đảm đương chức trách gì khác. Trong mắt Tân triều, vị trí ấy không đủ để coi Nguyễn Du từng là quan chức của cựu triều! Dù sử sách nhà Nguyễn ghi rằng ông bị Gia Long triệu vời, bất đắc dĩ phải ra, hay gia phả họ Nguyễn Tiên Điền ghi rằng ông tự nguyện “đón giá” nên được bổ nhiệm làm quan tri huyện rồi tri phủ, theo chúng tôi, lý do Gia Long và các cố vấn của ông ở Bắc Thành chuẩn thuận cho việc gọi Nguyễn Du ra làm quan vào lứa tuổi ba mươi sáu, ba mươi bảy ấy chính là sự nổi tiếng của ông với tư cách là một danh sĩ vậy!
Nguyễn Du khởi đầu hoạn lộ của Tân triều bằng chức Tri huyện (huyện Phù Dung, phủ Khoái Châu, trấn Sơn Nam). Với một người không có khoa danh, lại không phải là “người cố cựu” chưa từng có thành tích gì, không có một vị công thần nào của triều Nguyễn đứng ra bảo lãnh, chức vụ ấy không tồi, không bé. Cần lưu ý rằng Tri huyện là trưởng quan, hàm lục phẩm (theo thông lệ), là vị trí “xuất chính” thời kỳ đầu của các vị tân khoa Tiến sĩ! Chỉ mấy tháng sau, khi ghế Tri huyện còn “chưa nóng chỗ”, Nguyễn Du đã được thăng lên làm Tri phủ (phủ Thường Tín). Vài năm sau đó, dường như ông nhanh chóng được tin dùng, được cử lên Nam quan đón tiếp sứ thần Trung Quốc sang sắc phong cho nhà vua, rồi về nhậm chức ở Kinh, với hàm học sĩ. Một “sự cố” nào đó đã khiến Nguyễn Du xin từ quan về nghỉ ở quê gần 8 tháng, nhưng rồi sau đó ông được gọi trở lại, thăng lên chức Cai bạ dinh Quảng Bình (Cai bạ là hàm tứ phẩm, Phó tỉnh trưởng). Từ đây trở đi, hoạn lộ của Nguyễn Du “chỉ có tiến, không có lui”, khác với hoạn lộ của đại đa số các quan lại khác, thậm chí thuận lợi, dễ dàng hơn nhiều so với các huân thần, cựu thần của Gia Long từng phụng sự nhà vua từ thời còn là “tiềm để”!
Bước ngoặt trong hoạn lộ của Nguyễn Du chắc chắn được đánh dấu bởi cuộc “đối thoại - đối đầu” với đích thân nhà vua và sự kiện được ghi vào trong chính sử.
“Du là người Nghệ An rộng học giỏi thơ, càng giỏi về quốc ngữ. Nhưng là người nhút nhát, mỗi khi ra mắt vua thì sợ sệt không hay nói gì. Vua từng dụ rằng: “Nhà nước dùng người, duy có tài là dùng, vốn không có coi Nam Bắc khác nhau. Khanh cùng Ngô Vị đã được tri ngộ làm quan đến chức Á khanh, nên điều gì biết thì nói ra hết, dâng điều hay sửa điều dở, để hết sức mình. Sao cứ rụt rè sợ hãi, chỉ biết vâng dạ!”. Đại Nam chính biên liệt truyện trong phần chép về Nguyễn Du cũng từ dưới ngòi bút của sử gia làm phát lộ ra những thông tin khác: “Du là người ngạo nghễ tự phụ, mà bề ngoài tỏ ta kính cẩn, mỗi khi vào yết kiến sợ hãi như không nói được”. Liệt truyện cũng cho biết, thời kỳ đầu khi mới làm quan với nhà Nguyễn, “khi bị lệnh triệu không thể từ được mới ra làm quan, thường chịu khuất với cấp trên, lấy làm uất ức bất đắc chí”.
Nguyễn Đề (Nễ) người anh cùng cha cùng mẹ với Nguyễn Du, vào cái năm Nguyễn Du đang lưu lạc ở đất Sơn Nam thì ông này đỗ đầu kỳ hương thí ở kinh đô, nhập hoạn sớm và liên tục hơn em mình, vào những ngày tháng cuối thập niên 90 của thế kỷ XVIII, đã là Đông các Đại học sĩ của triều Tây Sơn khi Nguyễn Du đang “băn khoăn đi kiếm lẽ yêu đời”, từng cũng hé lộ ra những thông tin hiếm hoi về cá tính, hoài bão và tư chất của Nguyễn Du qua những vần thơ thương cảm:
“Tố Như hà xứ trú
Lưu lạc tối kham ai
Tằng hữu lăng vân chí
Hoàn vô thiệp thế tài”.
Nguyễn Du từng có chí “lăng vân”? Chắc đây không phải là lời tán dương trìu mến nhưng thiên vị của một người anh trai đối với em mình? Hẳn là Nguyễn Nễ từng nhận thấy ở người em trai những phẩm chất nào đó phi phàm, khác người, hơn người, nên mới dùng đến từ ngữ “lăng vân” (gần đồng nghĩa với “xung thiên” nhưng mang màu sắc “văn nhã” hơn), nhưng trong bối cảnh cực loạn ly của thế sự cuối thế kỷ XVIII, Nguyễn Nễ dường tỏ ra vừa tiếc rẻ, vừa thất vọng về người em trai ấy, nên đã sớm buông ra câu kết luận khẳng định: “Hóa ra em không thiệp thế”, nên mới chưa/không đắc dụng, chưa/không tìm được “chốn nương thân”. Thế nào là không thiệp thế? Là trải biến nhiều mà chưa rút ra được cho mình những “bài học xương máu”, chưa “khôn ra”, “thiệp thế” là người từng trải và lịch duyệt, là người thành công “bảo thân” và “thành đạt” sau những trải nghiệm và những biến cố to lớn. Nguyễn Nễ từng tỏ ra thành đạt hơn em mình, vì dường như thức thời hơn em mình, mà theo cách thức lượng giá quen thuộc của những bậc túc nho xưa “Duy hữu thức thời vi tuấn kiệt”! Nhưng kết cuộc, Nguyễn Nễ lại bị bức hại, và sau nhiều lần “trở cờ” trót lọt, từng làm phao cứu sinh cho gia tộc qua thời Tây Sơn, lại bị một tay quan chức địa phương ở quê hãm hại, trù úm dẫn đến cái chết tức tưởi. Nhìn vào cung cách hành xử và kết quả chung cuộc trong hoạn lộ Nguyễn Du, chắc chắn rằng Nguyễn Du “thiệp thế” hơn người anh trai ấy của mình.
Quan trường thời nào cũng nhiều cạm bẫy, thời loạn, chính sự không ổn định, càng lắm hiểm họa hơn. Làm quan, trong tuyệt đại đa số trường hợp, nói như lời Nguyễn Trãi, là “phủ ngưỡng tùy nhân”, mà nói như Phan Châu Trinh về sau, là “tùy cơ khối lỗi cung nhân tiếu” (Tùy tình huống mà làm con rối, con lật đật mua cười cho người ta). Chả thế mà rất nhiều những “danh sĩ” đã nhanh chóng lựa chọn phương thức ẩn dật, tỵ thế để nói cho hoa mỹ, sang trọng là lánh xa “khóa lợi giàm danh”, “giấu hương sắc lánh chơi ngoài cõi tục” mà nói cho thành thực, chính xác hơn là để toàn mạng, là thái độ “minh triết bảo thân”. Đào Tiềm muốn “vì ba đấu gạo mà uốn gãy lưng” nên mới vứt quách chức huyện lệnh, treo áo mũ từ quan, về vườn, tự “cày lấy mà ăn, đào lấy mà uống”. Một người từ thời còn rất trẻ đã ôm ấp một khát vọng kinh bang tế thế, và gần suốt cuộc đời luôn luôn hành xử theo tôn chỉ làm một Nam phương thánh nhân như Nguyễn Trãi, mà cũng nhiều lần cay đắng thốt lên “Miệng thế nhọn hơn chông mác nhọn/ Lòng người quanh nữa nước non quanh”; “Ngoài chưng mọi chốn đều thông hết/ Bui một lòng người cực hiểm thay”, cũng đã nhiều phen nếm cảnh “quần ngôn dèm pha”, “Lãm huy nghĩ học minh dương phượng/ Viễn hại chung vi tỵ dặc hồng” rồi rốt cuộc, nhận về mình bi kịch khủng khiếp nhất sau một hoạn lộ đầy thăng trầm và khúc khuỷu. Lịch sử quan trường dưới chế độ chuyên chế chứng kiến vô số những sự sa sểnh, “lỡ chân” của không ít những bậc “đại cao thủ”, nên mới có lời than thở “một bước sểnh chân hận nghìn đời” (Nhất thất túc thành thiên cổ hận). Với những đấng quân vương đầy nghi kỵ và “cơ trí cùng mình” như Gia Long, như Minh Mạng, mà có hoạn lộ “thẳng đứng một chiều” như Nguyễn Du, tưởng cũng nên nghiêng mình thán phục! Cho hay, cái sự “ngậm miệng ăn tiền” không chỉ đơn giản là sự khôn khéo của người đời, không phải chỉ là “minh triết dân gian”. Nơi áp dụng tốt nhất thứ triết lý ấy là chốn quan trường vậy!
Mà chức quan của Nguyễn Du đâu có bé? Ngay từ năm 1813, khi được cử làm Chánh sứ lần thứ nhất, Nguyễn Du đã được trao cho quan hàm Cần chánh điện Học sĩ. Sau khi hoàn thành sứ mệnh được thực thụ quan hàm này, cho tới tận khi mất. Như đã biết, triều Nguyễn không lập chức Tể tướng, bốn vị đại thần đứng đầu triều đình là bốn vị Đại học sĩ (Tứ trụ) đứng đầu bốn điện: Cần chánh điện, Văn minh điện, Võ hiển điện, Đông các điện, đều có hàm chánh nhất phẩm, trong đó điện Cần chánh là quan trọng nhất, vì đó là nơi vua làm việc hàng ngày. Làm việc ở điện Cần chánh, nghĩa là làm việc hàng ngày với vua, giúp vua điều hành việc nước trên thực tế. Nguyễn Du còn một chức vụ khác, cũng đảm nhiệm từ sau khi đi sứ trở về, là Hữu Tham tri bộ Lễ. Tham tri là chức dưới Thượng thư, quan hàm là tòng nhị phẩm, trên chức Tả hữu thị lang chánh tam phẩm. Chức vụ này của Nguyễn Du thường được biết đến nhiều nhất, kể cả chính sử khi ông mất cũng dùng chức quan này để chép. Về phương diện hành pháp, lục bộ Thượng thư là những chức vụ to nhất (chánh nhị phẩm). Mỗi bộ chỉ có hai vị tham tri, vậy là chí ít, Nguyễn Du cũng nằm trong số 18 vị quan quyền to nhất trong triều. Gia dĩ, địa vị các bộ cũng có phân biệt, mà bộ Lễ thời nào trong chế độ chuyên chế cũng được coi là đứng đầu các bộ. Nguyễn Du thực đã khéo làm quan, để rốt cuộc, khi ông mất, được vua đích thân phúng viếng, ban cho đồ tang lễ và tiền tuất trọng hậu, và tên ông cũng được chép vào trong Đại Nam chính biên liệt truyện, nơi theo phép làm sử xưa, chỉ dành cho các bậc huân thần có công cao nghiệp cả! Có thể nói, hoàn toàn không có dữ kiện để theo đuổi một định kiến dường như kết quả của một sự suy diễn: Nguyễn Du không bị ai trù úm cụ thể trong cả 18 năm làm quan dưới triều Nguyễn, và cái chữ mà Nguyễn Hành cháu ông đã dùng, “xảo hoàn”, thật đắc địa, thật xác đáng với ông!
3. Nguyễn Du với những xác tín tâm linh và tôn giáo
Là một nhà Nho, Nguyễn Du có xác tín tôn giáo hay tâm linh không? Thiết tưởng câu hỏi nêu lên không vô lý và trả lời thấu đáo cho câu hỏi đó cũng không phải là việc dễ dàng, song lại quan hệ rất lớn đến việc đọc hiểu và cắt nghĩa nhiều sáng tác của ông.
Nho giáo không phải là học thuyết vô thần, ngược lại, nó có phương diện tôn giáo tương đối rõ nét. Cả Khổng Tử, Mạnh Tử lẫn các bậc thánh hiền Nho giáo khác tin có Trời, có Mệnh, có sự chi phối của các thế lực siêu nhiên bí ẩn (thần linh). Nội dung chủ yếu của Nho giáo trước hết là một học thuyết đạo đức, hình dung về những nguyên lý, quy luật chi phối thế giới cũng mang màu sắc đạo đức. “Hoàng thiên” trong diễn ngôn của các bậc thánh hiền Nho giáo là một ông Trời đạo lý, “chí công, chí chính, chí thiện, chí minh”, “chỉ phù trợ cho người có Đức”. Nhưng trong trật tự của các quá trình “ra quyết định tối hậu”, Nho giáo cũng dành một phần nhất định cho “nhân lực”, cho sự phấn đấu và tu dưỡng của con người. Con người trong thế giới quan Nho giáo là một trong Tam tài, có khả năng “tham phối với trời đất”, nghĩa là một lực lượng, một thông số “không thể bỏ qua”, có khả năng tham gia vào việc “hóa dục” của thiên địa. Nhưng đã từ rất sớm, phần “hình nhi thượng” trong học thuyết Nho giáo được các kinh điển cơ bản của học thuyết trình bày một cách tù mù, bởi chính Khổng Tử chủ trương “Bất năng sự nhân, an năng sự quỷ”, “bất tri sinh, an tri tử?”, không muốn bàn về các loại hiện tượng “quái, lực, loạn, thần” nên khi giao thoa, tiếp xúc với các học thuyết và hệ thống triết học khác, mà ở đó hàm chứa nhiều những khái niệm, những phạm trù, những tư tưởng triết học, như học thuyết Lão Trang, Phật giáo, hay về sau, như các thứ chủ nghĩa từ phương Tây, nhà Nho nhất là các nhà Nho có tư duy triết học, thường bị hấp dẫn và chịu ảnh hưởng. Phương diện triết học và cả tôn giáo nữa, của Nho gia trên thực tế là một hỗn hợp của những khái niệm, quan niệm, luận điểm đa phần được vay mượn và “chế tạo lại” từ các học thuyết khác.
Nhà Nho Việt Nam rất hiếm người có thể gọi là triết Nho. Bù lại, đông đảo nhà Nho là những “nhà đạo đức học bẩm sinh”, là “những pho đạo đức học biết đi”.
Đối với các nhà Nho nghệ sĩ, đặc biệt là những nghệ sĩ lớn, việc tìm hiểu sự chi phối đến đâu của các xác tín tâm linh, xác tín tôn giáo là một công việc cực quan trọng nhưng cũng là một công việc rất khó.
_____
(1) Nhân thể, có lẽ cần nêu một thắc mắc: Trong công trình Nguyễn Du về tác gia và tác phẩm; Nxb Giáo dục Việt Nam, in nhiều lần, ở phần Niên biểu, các soạn giả có đưa vào tiểu sử Nguyễn Du một chi tiết, rằng vào năm Đinh Mão 1807, Nguyễn Du được cử làm Giám khảo kỳ thi hương ở Hải Dương. Theo lẽ thường, người không có khoa danh không thể làm giám khảo một kỳ thi được. Cần lưu ý rằng cùng thời Lê mạt - Nguyễn sơ, ở Bắc Hà có một Nguyễn Du khác ( ) sinh năm 1754, đỗ Tiến sĩ, quê ở xã Viên Ngoại huyện Chương Đức, nay là Ứng hòa, Hà Nội, năm 1785 đỗ Hoàng giáp làm quan dưới thời Lê mạt, Tây Sơn, sau đến thời Nguyễn Sơ do Đặng Trần Thường đề cử được Gia Long lục dụng giữ chức Đốc học Bắc Thành. Có lẽ các soạn giả đã nhầm Nguyễn Du với ông này?
Gần hai trăm năm đã qua kể từ ngày Tố Như tạ thế. Trong số các tác giả văn chương Việt, chắc chắn rằng ông là người được “bầu chọn” nhiều nhất để làm tác giả hàng đầu. Không có gì đáng ngạc nhiên nếu người đời đã viết về ông nhiều nhất trong số các tác gia Việt. Dường như, không một phương diện nào trong tiểu sử và sáng tác của ông còn là mảnh đất “ít người đào bới xới xáo”. Càng lùi về sau, những nghi lễ kỷ niệm, những hội thảo hội nghị để tôn vinh ông càng trở nên dày đặc hơn nhưng cũng dễ có nguy cơ trở nên nhàm chán hơn, bởi cứ gần đến những dịp như vậy, các bậc “trách nhiệm” lại nghiêng ngó tự hỏi/hỏi nhau: “Viết gì, nói gì bây giờ, viết gì, nói gì nữa đây”. Ngót hai trăm năm qua, người ta đã cắm được rất nhiều những cột mốc, bởi thế giờ đây việc nghiên cứu về ông trở thành nơi thách thức đối với những bậc “đại bút”.
Từ góc nhìn lịch sử văn hóa, bài viết này cố gắng làm mới lại đôi vấn đề đã cũ, trong đó có những chuyện đã được các nhà nghiên cứu lão thành thuộc các thế hệ tiền bối đề cập. Cụ thể, bài viết sẽ nêu ra để thảo luận lại ba vấn đề sau:
Thứ nhất, vấn đề lập trường chính trị của Nguyễn Du
Thứ hai, thái độ thực của Nguyễn Du đối với quan trường bấy giờ và hoạn lộ của chính mình.
Thứ ba, ứng xử của Nguyễn Du với các tôn giáo - tín ngưỡng đương thời.
Trên cả ba góc độ ấy, theo quan sát của chúng tôi, cho tới nay vẫn còn những ý kiến, những kiến giải khác nhau, vẫn còn những sự khác biệt “có tính nguyên tắc” cần thảo luận để đạt tới sự thống nhất tối thiểu, trước hết là trong giới học thuật, sau đó là trong những diễn ngôn đại chúng hóa, phổ thông hóa (sách giáo khoa, báo chí, sự phẩm bình… ).
1.Tìm hiểu sâu hơn thái độ và cách thế ứng xử của Nguyễn Du đối với các thế lực chính trị đương thời - câu chuyện “tâm trạng hàng thần lơ láo”
Chỉ với 56 năm tại thế, Nguyễn Du tận mắt chứng kiến không chỉ “một phen”, mà là “mấy phen” “thay đổi sơn hà”.
Đối với Nguyễn Du, biến cố chính trị lớn lao đầu tiên mà ông chứng kiến và lập tức ảnh hưởng đến số phận ông, hẳn chưa phải là sự sụp đổ của vương triều nhà Lê, mà là sự tiêu tan của cơ nghiệp nhà Chúa (Trịnh). Cần nói rõ hơn rằng, với họ Nguyễn Tiên Điền, phủ Chúa chứ không phải “triều đình” họ Lê, mới là địa chỉ gắn bó sâu nặng. Nguyễn Nghiễm (1708 - 1775), thân phụ Nguyễn Du, là người mở đầu cho truyền thống khoa giáp của dòng họ này, đỗ Đệ nhị giáp Tiến sĩ xuất thân (Hoàng giáp) vào năm 24 tuổi (1731). Dõi theo hoạn lộ của Nguyễn Nghiễm, sẽ không khó nhận ra rằng trong khoảng 15 năm đầu, ông là một “triều quan” theo đúng nghĩa. Nhưng tới năm 1746, vừa được thăng hàm Hữu Tham tri bộ Công, tước Xuân Lĩnh hầu, ông “lọt mắt xanh” của nhà Chúa, được đặc cách thăng chức Bồi tụng. Những người nghiên cứu lịch sử lưỡng đầu chế thời Lê Trịnh đều biết, trong khoảng gần hai trăm năm tồn tại của ngôi Chúa, cấu trúc quyền lực của triều đình chia ra hai nhánh khác biệt nhau rõ rệt: phủ liêu và triều đình.Tuy về đại thể và trên thực tế, phủ Chúa mới là nơi nắm quyền hành thực sự, mới là nơi “ra quyết định” điều hành đất nước, nhưng cũng cần biết thêm rằng, trong hàng hai trăm năm đó, giữa phủ liêu của Chúa Trịnh với triều đình của họ Lê, thường xuyên và âm ỉ, dai dẳng mà bền bỉ tồn tại những mâu thuẫn, những xung đột quyền lực, chứ không đơn giản triều đình chỉ là nơi “chịu lép một bề”, chỉ biết làm mỗi một công việc là “ký tên đóng dấu” cho các quyết định được ban ra từ bên phủ Chúa. Lục phiên (hay lục khoa) lấn quyền lục bộ, nhưng về phương diện điển chế, lục phiên vẫn không phải là tiếng nói cuối cùng. Về mặt quan hàm, đứng đầu lục phiên bên phủ Chúa đều là những người có quan tước và phẩm trật chính thức kém hơn những người đứng đầu lục bộ bên phía triều đình, nhưng dễ hiểu rằng họ là những người được coi là có năng lực điều hành chính phủ đích thực, và một khi được sử dụng, họ có quyền lực thực tế hơn nhiều so với nhiều ông triều quan “mũ cao hơn, áo dài hơn” nhưng trọng lượng lời nói nhẹ hơn! Chính với thực tế đó mà rất nhiều nhà nghiên cứu từ trước tới nay coi chức quan đứng đầu bên phía phủ liêu (Tham tụng) là tương đương chức Tể tướng. Trên thực tế, có nhiều người là Tham tụng bên phủ chúa khi “quy đổi” sang phía triều đình chỉ là tương đương Thượng thư, thậm chí có lúc thấp hơn, chỉ là Tham tri, tức Bộ trưởng hay Thứ trưởng thường trực. Bồi tụng, chức phó của Tham tụng, đương nhiên thấp hơn ít nhất một bậc nữa. Chức quan trước khi Nguyễn Nghiễm cáo lão về trí sĩ là Thượng thư bộ Hộ, Đại Tư đồ, Tham tụng, tặng Tiệp dinh tả tướng, tước Xuân Quận công.
Trong khoảng gần 30 năm, Nguyễn Nghiễm đã là “người nhà”, là người tâm phúc thân tín bên phía phủ Chúa. Mối “thâm tình” ấy lại được củng cố thêm bởi tình bạn “thanh mai trúc mã” giữa Trịnh Sâm với Nguyễn Khản, con trai cả của Nguyễn Nghiễm, anh cả Nguyễn Du. Nguyễn Khản là bạn chúa Trịnh Sâm (tình bạn này để lại những giai thoại đẹp!), thầy học của thế tử Trịnh Khải (Tức Trịnh Tông), trong thập kỷ 70 của thế kỷ XVIII có những thời điểm cùng cha giữ những vị trí trọng yếu bậc nhất của phủ liêu chúa Trịnh. Chính nhờ mối quan hệ “bền chặt” đó với phủ Chúa mà tuy là một trong những người chủ mưu của vụ án đảo chính năm Canh Tý (1780), trong khi những người đồng mưu khác đều bị khép án chết, Nguyễn Khản lại được Trịnh Sâm gần như tha bổng, chỉ giáng chức qua loa, để đến khi kiêu binh nổi loạn giết quận Huy, phế Trịnh Cán, lập Trịnh Khải lên ngôi chúa thì Nguyễn Khản lại thăng tiến, vào năm 1783 làm đến Tham tụng. Vào thời kỳ này, loạn kiêu binh đã thực sự làm tan nát cơ đồ của họ Trịnh chứ không phải quân Tây Sơn. Do mất khả năng kiểm soát đám này, tư dinh của Nguyễn Khản cũng bị kiêu binh phá trụi.
Nguyễn Huệ, anh trai Nguyễn Nghiễm, bác ruột của Nguyễn Khản, Nguyễn Du, đỗ Tiến sĩ sau em vài năm, chưa kịp làm quan thì ốm chết. Chắc chắn là nhờ vào “uy tín” của em và cháu, mà về sau ông này được triều đình phong làm phúc thần. Ba người vợ của Nguyễn Nghiễm sinh hạ hơn mười người con trai, trong đó có người hết mức trung thành với phủ chúa, có người tận trung với phía triều đình vua Lê, nhưng cũng có người đã sớm theo Tây Sơn từ thời Nguyễn Hữu Chỉnh rồi Vũ Văn Nhậm kéo quân ra Bắc, không phải đợi đến khi Nguyễn Huệ làm cuộc đại chinh phạt đối với quân Thanh xâm lược và chính thức xóa sổ triều đình của ông vua cuối cùng của nhà Lê - Lê Chiêu Thống - người mà trong mắt quốc dân lúc bấy giờ đã chính thức trở thành kẻ bán nước, rước voi về dày mả tổ! Người anh cùng bố cùng mẹ với Nguyễn Du là Nguyễn Nễ chỉ trong có dăm năm đã trở thành Đông các Đại học sĩ của triều Tây Sơn, quan lộc hàng tam phẩm. Cũng nên nói thêm, chính ông này về sau lại “nhanh chân” theo Gia Long, cũng đã được Gia Long ưu ái tin dùng, nhưng lại bị những người bề tôi cố cựu của ông vua này nghi ngờ, phản đối, vì vậy mà có kết cục không đẹp, gần như bị bức tử khi về quê ở Nghi Xuân.
Lược điểm lại mối quan hệ của những người trong dòng họ Nguyễn Tiên Điền với các thế lực chính trị quan trọng nhất đương thời, dễ nhận thấy rằng từ góc nhìn của văn hóa dòng họ mà xét, không có bất cứ lý do gì buộc Nguyễn Du phải kiên trì tín niệm trung thành với vương triều nhà Lê. Nếu truy nguyên xa hơn nữa, từ gốc dòng họ này ở Canh Hoạch, thì có thể dễ dàng nhận thấy rằng họ Nguyễn ở Canh Hoạch cũng từng không lựa chọn cách thức chỉ thờ và trung thành với một chủ, một dòng họ cầm quyền, dù đó là dòng họ đang ngự trên đỉnh cao quyền lực. Cá nhân Nguyễn Du không có ràng buộc gì sâu đậm với các thế lực - dòng họ lớn nắm vận mệnh quốc gia, không có lý do hiển nhiên nào để phải trung thành tuyệt đối với nhà Lê hay cả với họ Trịnh.
Quan sát diễn trình của các dòng họ được thừa nhận trong ý thức người đương thời là các đại tộc, các “thế gia vọng tộc” khác, cũng dễ thấy tình hình tương tự. Dòng họ Ngô Thì ở Tả Thanh Oai, họ Phan Huy ở Thiên Lộc sau chuyển cư ra Sơn Tây dường như là những dòng họ có nhiều nét tương đồng với họ Nguyễn Tiên Điền trong lối hành xử với thời cục như vậy.
Không nghi ngờ gì rằng “trung” là đức hạnh quan trọng, là phẩm chất cao nhất mà Nho giáo - cùng với Pháp gia - đã từ hàng ngàn năm kiên trì đòi hỏi và áp đặt cho mọi thế hệ tín đồ của nó. Được suy ra từ “hiếu”, qua cách hình dung “nước” là sự mở rộng nhưng không khác biệt về chất của “nhà”, đến cả “thiên hạ” cũng là một sự phóng chiếu đồng dạng, công thức tu dưỡng, hành đạo đi từ “hiếu” đến “trung” được khẳng định “cận nhi sự phụ, viễn nhi sự quân” (gần thờ cha, xa thờ vua), đó chính là tinh thần “nhất dĩ quán chi” của nhà nho, theo đó có thể “bất xuất môn nhi tri thiên hạ sự” (không cần ra khỏi cửa mà nắm được việc của thiên hạ). Nhưng cũng đã hàng mấy ngàn năm thực tiễn đời sống chính trị - xã hội trong mô hình chế độ chuyên chế liên tục “đặt ra những vấn đề” - mang tính nan đề - khi các cá nhân xử sự với những tình huống thực tế. Nhìn một cách tổng quát, đức trung tín của nhà nho chỉ được “quán triệt” và “truyền đời” - trở thành sự trung thành của các đại tôn, cự tộc, danh gia vọng tộc đối với các dòng họ cầm quyền trong những thời kỳ của các triều đại lớn, các đế chế hùng mạnh ở vào thịnh thời của chúng. Và để duy trì, củng cố phẩm hạnh này, các vị hoàng đế sáng suốt của các đế chế thịnh trị buộc phải “rộng ban ân điển”, chia sẻ lợi ích từ ngân khố quốc gia với các dòng họ quý hiển. “Hiển tộc”, vì thế, trở thành bộ phận “không thể thiếu được” làm nên hào quang của các chế độ chuyên chế toàn thịnh. Chẳng thế mà Lê Thánh Tông, trong bài thơ Minh lương nổi tiếng của mình, đã trưng ra cái thành tố “không thể thiếu” ấy:
“Thập Trịnh đệ huynh liên quý hiển
Nhị Thân phụ tử bội ân vinh”.
(Mười anh em nhà họ Trịnh cùng được quý hiển
Hai cha con họ Thân đều được chất chồng ân sủng vinh quang).
Nhưng lịch sử của các xã hội chuyên chế lại thường xuyên diễn ra cái vòng xoáy dường như tuần hoàn “thịnh suy, trị loạn đắp đổi”. Cảm thức dân gian ở Việt Nam, vì thế đã ghi nhận và chứng thực tình cảnh “Ai giàu ba họ, ai khó ba đời”! Ngay các dòng họ lớn nhất, “đương chức đương quyền”, kể cả đang nắm giữ ngai vàng, cũng thường xuyên “ngoái lại sau lưng” để tìm kiếm một chỗ lùi! Qua một chu kỳ loạn ly, rút cuộc, lại chỉ có thể có một người trở thành Hoàng đế sáng nghiệp, một dòng họ “có được thiên hạ”, các thế lực khác buộc phải chấp nhận địa vị thần thuộc. Dòng họ từng cai trị trong trường hợp may mắn nhất chỉ còn giữ được lăng miếu của tổ tiên mình.
Từ sau cái chết của Lê Hiến Tông (1504) có thể nói xã hội Việt Nam đã khởi lên những vòng xoáy đầu tiên của chu trình “loạn thế”. Từ góc nhìn dòng họ, người quan sát sử Việt đã nhận ra những đường nét phức tạp hóa dần của những mối quan hệ giữa các dòng họ lớn, giữa các chi phái khác nhau trong nội bộ của dòng họ cầm quyền. Đã có thể hình dung về một bức tranh của hàng loạt những “liên minh lâm thời” giữa các nhánh quyền lực. Rất tiếc rằng từ trước tới nay các sử gia rất ít hé lộ cho chúng ta về tình trạng phức tạp này của mối quan hệ giữa các dòng họ lớn: Mấy ai ngờ, vị “quân sư” quan trọng hàng đầu suốt gần nửa thế kỷ của Nguyễn Hoàng ở vùng đất “phía nam vĩ tuyến 16” lại là Mạc Cảnh Huống, một người thuộc hàng “tôn thất chính hiệu” của họ Mạc, dòng họ đang làm vua ở phía Bắc và trên danh nghĩa là đang làm vua cả nước! Ông này về sau sẽ được con cháu các chúa Nguyễn và cả các vua Nguyễn đưa “tòng tự ở thế miếu”. Trong thời nội chiến Nam Bắc triều giữa nhà Mạc và tập đoàn Lê - Trịnh, một số dòng họ lớn thường xuyên thay đổi địa chỉ quy thuận: chỉ cần nhắc tới các tên tuổi như Lê Bá Dao, Lê Bá Ly, như hậu duệ của trạng nguyên Nguyễn Thiến mà nhân vật điển hình là Nguyễn Quyện. “Sự dao động”, “sự bất trung”, nếu có thể nói như thế, không chỉ ở tầm các “danh gia vọng tộc”, nó còn thể hiện ngay trên thượng đỉnh quyền lực: cả một thời kỳ dài, sau khi tranh chấp binh quyền với em trai không thành, Trịnh Cối, con trai lớn của Trịnh Kiểm, mang theo cả mẹ và gia quyến, chạy về theo nhà Mạc. Nhánh này của họ Trịnh có không ít người nhận quan chức nhà Mạc thậm chí có cả người “tử tiết” cho họ Mạc. Cuộc “trao trả thân nhân”, trao trả cả thi hài giữa một bên là nhà Mạc cùng chi Trịnh Cối với phía bên kia là tập đoàn Lê - Trịnh mà người đại diện là Trịnh Tùng đã diễn ra một cách khá êm thắm, thậm chí ít nhiều cảm động, gây xúc động nữa, là sự kiện có ý nghĩa nhiều mặt nói với chúng ta về thực chất mối quan hệ giữa các thế lực quyền lực, các vọng tộc trong thực tế lịch sử.
Vào thời loạn, với các dòng họ lớn, người quan sát dễ dàng nhận ra sự hiện diện của đại diện các dòng họ như thế trong thành phần của bất cứ tập đoàn hay nhóm quyền lực “có triển vọng” nào. Thực trạng ấy kéo dài xuyên suốt lịch sử cho tới tận thời hiện đại. Nhìn lịch sử theo những lập trường chính trị cứng nhắc, chắc chắn sẽ không thể giải thích nổi những “ẩn tình”, những dích dắc quanh co của thực tế.
Dòng họ Nguyễn Tiên Điền dường như coi Nguyễn Du có địa vị như một vị “hậu tổ”, giữ nguyên nơi thờ tự riêng cho ông. Thái độ ấy đã bộc lộ, ít nhất trong ý thức của một người cháu nhưng về tuổi tác chỉ kém ông dăm ba tuổi, là Nguyễn Hành. Lý do của một sự trân trọng đối với Nguyễn Du như vậy ở các thành viên họ tộc cũng đã được chính Nguyễn Hành giải thích: “Ngô môn hậu phúc công xảo hoàn”! (Phúc dày của họ ta, chú là người khéo trả về). Chưa nói tới địa vị một tác giả văn chương, chưa bàn tới thân phận “Nguyễn Du trong lịch sử văn học dân tộc”, Nguyễn Du quả thực là người đã “hoàn trả” lại địa vị “danh gia vọng tộc” cho họ Nguyễn Tiên Điền khi lịch sử bước sang một trang mới, “tân triều” áp dụng chính sách dùng người mới. Nơi thờ Nguyễn Du, cho tới nay, còn nguyên vẹn đôi câu đối khảm sứ, tương truyền là do chính vua Minh Mạng viếng:
“Nhất đại tài hoa, vi sứ vi khanh sinh bất thiểm
Bách niên sự nghiệp, tại gia tại quốc tử do vinh”.
Vào thời Nguyễn Du, không khó khăn gì việc tìm thấy những gia tộc mà các thành viên thuộc về các phe nhóm chính trị khác nhau, “ai thờ chủ nấy”. Dường như điều đó không ngăn cản họ, với tư cách thành viên gia tộc, vẫn gắn bó rất mật thiết với nhau, tôn trọng và yêu quý nhau. Thời loạn thường thế, phải thế. Hẳn đó là ý nghĩa sâu xa, là “cái lý” mà Ngô Thời Nhậm đã mang ra trả lời Đặng Trần Thường ở Văn Miếu: “Thế Chiến Quốc, thế Xuân Thu, gặp thời thế, thế thời phải thế!”.
2. Nguyễn Du có phải miễn cưỡng làm quan, và cả đời chỉ giữ những cương vị khiêm tốn? Có hay không việc Nguyễn Du “hậm hực” với thân phận mình trong chốn quan trường?
Khi cắt nghĩa những biểu hiện có chiều ủ dột, u ám trong sáng tác của Nguyễn Du, cái nhìn đượm màu bi quan trong nhân sinh quan của ông, không hiếm nhà nghiên cứu từng “truy nguyên” tới chỗ Nguyễn Du bị o ép, đố kỵ trên hoạn lộ. Hãy nhìn lại một lượt con đường công danh của ông - mà theo cách nghĩ người xưa, gồm cả khoa danh và hoạn lộ - thử xem Nguyễn Du thực có lâm vào tình trạng đó hay không?
Trong hành trình của tầng lớp trí thức nho học truyền thống ở Việt Nam, có lẽ bắt đầu từ thời Lê trung hưng, đã có sự phân biệt, đề cao những bảng giá trị khác nhau của thân phận kẻ sĩ. Dấu hiệu nhận biết rõ ràng nhất là có sự tôn vinh khác nhau giữa người có khoa danh với người được coi là danh sĩ. Ai cũng biết, người có khoa danh, tức người đỗ đạt qua các kỳ thi do nhà nước tổ chức, từ cấp thi hương trở lên. Người đỗ ở các kỳ thi do chính triều đình tổ chức gọi là đỗ đại khoa, người đỗ vớt ở các kỳ hương thí được gọi là sinh đồ (sang thời nhà Nguyễn là Tú tài), đỗ chính thức gọi là Hương cống (nhà Nguyễn đổi gọi là Cử nhân). Do tình trạng chiến tranh liên miên, chính thể liên tục biến động, từ năm 1786 cho tới tận Minh Mạng đệ tứ niên (1823) ở Việt Nam không có kỳ thi đại khoa nào được tổ chức. Theo một vài tài liệu cho biết, Nguyễn Du chỉ tham gia có một kỳ hương thí ở trường thi Sơn Nam hạ và qua được tam trường, tương đương nhưng không có danh phận sinh đồ (tức Tú tài sau này). Tôi có ý ngờ vực tư liệu này, vì mấy lý do:
a) Thí sinh dự thi ở cấp này, thường phải đăng ký hồ sơ theo nguyên quán hay sinh quán. Nguyễn Du vào thời điểm đó ở nhờ nhà Đoàn Nguyễn Thục (sau thành bố vợ), đúng hơn là nhờ Đoàn Nguyễn Tuấn “nuôi cho ăn học”. Để dự thi ở trường này, Nguyễn Du ít ra phải có “hộ tịch” ở Sơn Nam hạ.
b) Theo học chế thời bấy giờ, con quan trọng thần, đại thần (từ tam phẩm trở lên), có thể tự xét học lực mà quyết định có tham gia thi hương hay không. Dĩ nhiên nếu không dự thi hương thì cũng không thể có khoa danh của hương thí! Không có tài liệu chính thức nào ghi rằng Nguyễn Du từng được (hay bị?) gọi là sinh đồ (hay Tú tài) cả! Nhưng vì là công tử con đại thần ông từng được gọi là cậu chiêu (Chiêu Bảy). Có thể kết luận mà không mấy xa sự thật, rằng Nguyễn Du không có khoa danh.
Nhưng vào tuổi ngoài hai mươi, Nguyễn Du đã nổi tiếng là một danh sĩ. Một số tài liệu khẳng định, ông nổi tiếng văn chương đến mức được dư luận kẻ sĩ đương thời xếp vào hàng An Nam ngũ tuyệt (một trong năm người văn chương tuyệt vời nhất nước Nam). Danh sĩ không phải là một định danh, không có sự “chuẩn y của chính quyền, nghĩa là một danh xưng “theo lời đồn”, không chính thống, dĩ nhiên không đi kèm một chế độ đãi ngộ nào chính thức từ phía triều đình hay chính quyền các cấp. Tuy nhiên, chắc chắn là sự tôn vinh này của dư luận có “hiệu lực thực tế” nếu không hơn thì cũng không kém khoa danh của triều đình! Mấy chục năm sau vào lúc nhận hung tin chú mất, điều mà Nguyễn Hành “hồi cố” đầu tiên về chú chính là niềm vinh quang này:
“Thập cửu niên tiền Tố Như tử
Nhất đại tài hoa, kim dĩ hĩ!”.
(Mười chín năm trước, Tố Như tử
Tài hoa nhất đời, nay thế là hết!)(1)
Trong suốt thời Lê mạt, Nguyễn Du chỉ “xuất chính” một thời gian rất ngắn, tập ấm theo địa vị của người bố nuôi họ Hà, giữ một chức võ quan nhỏ là Chánh thủ hiệu (người giữ cờ?) hiệu quân Hùng hậu ở Thái Nguyên vào năm 1783, rồi không thấy có đảm đương chức trách gì khác. Trong mắt Tân triều, vị trí ấy không đủ để coi Nguyễn Du từng là quan chức của cựu triều! Dù sử sách nhà Nguyễn ghi rằng ông bị Gia Long triệu vời, bất đắc dĩ phải ra, hay gia phả họ Nguyễn Tiên Điền ghi rằng ông tự nguyện “đón giá” nên được bổ nhiệm làm quan tri huyện rồi tri phủ, theo chúng tôi, lý do Gia Long và các cố vấn của ông ở Bắc Thành chuẩn thuận cho việc gọi Nguyễn Du ra làm quan vào lứa tuổi ba mươi sáu, ba mươi bảy ấy chính là sự nổi tiếng của ông với tư cách là một danh sĩ vậy!
Nguyễn Du khởi đầu hoạn lộ của Tân triều bằng chức Tri huyện (huyện Phù Dung, phủ Khoái Châu, trấn Sơn Nam). Với một người không có khoa danh, lại không phải là “người cố cựu” chưa từng có thành tích gì, không có một vị công thần nào của triều Nguyễn đứng ra bảo lãnh, chức vụ ấy không tồi, không bé. Cần lưu ý rằng Tri huyện là trưởng quan, hàm lục phẩm (theo thông lệ), là vị trí “xuất chính” thời kỳ đầu của các vị tân khoa Tiến sĩ! Chỉ mấy tháng sau, khi ghế Tri huyện còn “chưa nóng chỗ”, Nguyễn Du đã được thăng lên làm Tri phủ (phủ Thường Tín). Vài năm sau đó, dường như ông nhanh chóng được tin dùng, được cử lên Nam quan đón tiếp sứ thần Trung Quốc sang sắc phong cho nhà vua, rồi về nhậm chức ở Kinh, với hàm học sĩ. Một “sự cố” nào đó đã khiến Nguyễn Du xin từ quan về nghỉ ở quê gần 8 tháng, nhưng rồi sau đó ông được gọi trở lại, thăng lên chức Cai bạ dinh Quảng Bình (Cai bạ là hàm tứ phẩm, Phó tỉnh trưởng). Từ đây trở đi, hoạn lộ của Nguyễn Du “chỉ có tiến, không có lui”, khác với hoạn lộ của đại đa số các quan lại khác, thậm chí thuận lợi, dễ dàng hơn nhiều so với các huân thần, cựu thần của Gia Long từng phụng sự nhà vua từ thời còn là “tiềm để”!
Bước ngoặt trong hoạn lộ của Nguyễn Du chắc chắn được đánh dấu bởi cuộc “đối thoại - đối đầu” với đích thân nhà vua và sự kiện được ghi vào trong chính sử.
“Du là người Nghệ An rộng học giỏi thơ, càng giỏi về quốc ngữ. Nhưng là người nhút nhát, mỗi khi ra mắt vua thì sợ sệt không hay nói gì. Vua từng dụ rằng: “Nhà nước dùng người, duy có tài là dùng, vốn không có coi Nam Bắc khác nhau. Khanh cùng Ngô Vị đã được tri ngộ làm quan đến chức Á khanh, nên điều gì biết thì nói ra hết, dâng điều hay sửa điều dở, để hết sức mình. Sao cứ rụt rè sợ hãi, chỉ biết vâng dạ!”. Đại Nam chính biên liệt truyện trong phần chép về Nguyễn Du cũng từ dưới ngòi bút của sử gia làm phát lộ ra những thông tin khác: “Du là người ngạo nghễ tự phụ, mà bề ngoài tỏ ta kính cẩn, mỗi khi vào yết kiến sợ hãi như không nói được”. Liệt truyện cũng cho biết, thời kỳ đầu khi mới làm quan với nhà Nguyễn, “khi bị lệnh triệu không thể từ được mới ra làm quan, thường chịu khuất với cấp trên, lấy làm uất ức bất đắc chí”.
Nguyễn Đề (Nễ) người anh cùng cha cùng mẹ với Nguyễn Du, vào cái năm Nguyễn Du đang lưu lạc ở đất Sơn Nam thì ông này đỗ đầu kỳ hương thí ở kinh đô, nhập hoạn sớm và liên tục hơn em mình, vào những ngày tháng cuối thập niên 90 của thế kỷ XVIII, đã là Đông các Đại học sĩ của triều Tây Sơn khi Nguyễn Du đang “băn khoăn đi kiếm lẽ yêu đời”, từng cũng hé lộ ra những thông tin hiếm hoi về cá tính, hoài bão và tư chất của Nguyễn Du qua những vần thơ thương cảm:
“Tố Như hà xứ trú
Lưu lạc tối kham ai
Tằng hữu lăng vân chí
Hoàn vô thiệp thế tài”.
Nguyễn Du từng có chí “lăng vân”? Chắc đây không phải là lời tán dương trìu mến nhưng thiên vị của một người anh trai đối với em mình? Hẳn là Nguyễn Nễ từng nhận thấy ở người em trai những phẩm chất nào đó phi phàm, khác người, hơn người, nên mới dùng đến từ ngữ “lăng vân” (gần đồng nghĩa với “xung thiên” nhưng mang màu sắc “văn nhã” hơn), nhưng trong bối cảnh cực loạn ly của thế sự cuối thế kỷ XVIII, Nguyễn Nễ dường tỏ ra vừa tiếc rẻ, vừa thất vọng về người em trai ấy, nên đã sớm buông ra câu kết luận khẳng định: “Hóa ra em không thiệp thế”, nên mới chưa/không đắc dụng, chưa/không tìm được “chốn nương thân”. Thế nào là không thiệp thế? Là trải biến nhiều mà chưa rút ra được cho mình những “bài học xương máu”, chưa “khôn ra”, “thiệp thế” là người từng trải và lịch duyệt, là người thành công “bảo thân” và “thành đạt” sau những trải nghiệm và những biến cố to lớn. Nguyễn Nễ từng tỏ ra thành đạt hơn em mình, vì dường như thức thời hơn em mình, mà theo cách thức lượng giá quen thuộc của những bậc túc nho xưa “Duy hữu thức thời vi tuấn kiệt”! Nhưng kết cuộc, Nguyễn Nễ lại bị bức hại, và sau nhiều lần “trở cờ” trót lọt, từng làm phao cứu sinh cho gia tộc qua thời Tây Sơn, lại bị một tay quan chức địa phương ở quê hãm hại, trù úm dẫn đến cái chết tức tưởi. Nhìn vào cung cách hành xử và kết quả chung cuộc trong hoạn lộ Nguyễn Du, chắc chắn rằng Nguyễn Du “thiệp thế” hơn người anh trai ấy của mình.
Quan trường thời nào cũng nhiều cạm bẫy, thời loạn, chính sự không ổn định, càng lắm hiểm họa hơn. Làm quan, trong tuyệt đại đa số trường hợp, nói như lời Nguyễn Trãi, là “phủ ngưỡng tùy nhân”, mà nói như Phan Châu Trinh về sau, là “tùy cơ khối lỗi cung nhân tiếu” (Tùy tình huống mà làm con rối, con lật đật mua cười cho người ta). Chả thế mà rất nhiều những “danh sĩ” đã nhanh chóng lựa chọn phương thức ẩn dật, tỵ thế để nói cho hoa mỹ, sang trọng là lánh xa “khóa lợi giàm danh”, “giấu hương sắc lánh chơi ngoài cõi tục” mà nói cho thành thực, chính xác hơn là để toàn mạng, là thái độ “minh triết bảo thân”. Đào Tiềm muốn “vì ba đấu gạo mà uốn gãy lưng” nên mới vứt quách chức huyện lệnh, treo áo mũ từ quan, về vườn, tự “cày lấy mà ăn, đào lấy mà uống”. Một người từ thời còn rất trẻ đã ôm ấp một khát vọng kinh bang tế thế, và gần suốt cuộc đời luôn luôn hành xử theo tôn chỉ làm một Nam phương thánh nhân như Nguyễn Trãi, mà cũng nhiều lần cay đắng thốt lên “Miệng thế nhọn hơn chông mác nhọn/ Lòng người quanh nữa nước non quanh”; “Ngoài chưng mọi chốn đều thông hết/ Bui một lòng người cực hiểm thay”, cũng đã nhiều phen nếm cảnh “quần ngôn dèm pha”, “Lãm huy nghĩ học minh dương phượng/ Viễn hại chung vi tỵ dặc hồng” rồi rốt cuộc, nhận về mình bi kịch khủng khiếp nhất sau một hoạn lộ đầy thăng trầm và khúc khuỷu. Lịch sử quan trường dưới chế độ chuyên chế chứng kiến vô số những sự sa sểnh, “lỡ chân” của không ít những bậc “đại cao thủ”, nên mới có lời than thở “một bước sểnh chân hận nghìn đời” (Nhất thất túc thành thiên cổ hận). Với những đấng quân vương đầy nghi kỵ và “cơ trí cùng mình” như Gia Long, như Minh Mạng, mà có hoạn lộ “thẳng đứng một chiều” như Nguyễn Du, tưởng cũng nên nghiêng mình thán phục! Cho hay, cái sự “ngậm miệng ăn tiền” không chỉ đơn giản là sự khôn khéo của người đời, không phải chỉ là “minh triết dân gian”. Nơi áp dụng tốt nhất thứ triết lý ấy là chốn quan trường vậy!
Mà chức quan của Nguyễn Du đâu có bé? Ngay từ năm 1813, khi được cử làm Chánh sứ lần thứ nhất, Nguyễn Du đã được trao cho quan hàm Cần chánh điện Học sĩ. Sau khi hoàn thành sứ mệnh được thực thụ quan hàm này, cho tới tận khi mất. Như đã biết, triều Nguyễn không lập chức Tể tướng, bốn vị đại thần đứng đầu triều đình là bốn vị Đại học sĩ (Tứ trụ) đứng đầu bốn điện: Cần chánh điện, Văn minh điện, Võ hiển điện, Đông các điện, đều có hàm chánh nhất phẩm, trong đó điện Cần chánh là quan trọng nhất, vì đó là nơi vua làm việc hàng ngày. Làm việc ở điện Cần chánh, nghĩa là làm việc hàng ngày với vua, giúp vua điều hành việc nước trên thực tế. Nguyễn Du còn một chức vụ khác, cũng đảm nhiệm từ sau khi đi sứ trở về, là Hữu Tham tri bộ Lễ. Tham tri là chức dưới Thượng thư, quan hàm là tòng nhị phẩm, trên chức Tả hữu thị lang chánh tam phẩm. Chức vụ này của Nguyễn Du thường được biết đến nhiều nhất, kể cả chính sử khi ông mất cũng dùng chức quan này để chép. Về phương diện hành pháp, lục bộ Thượng thư là những chức vụ to nhất (chánh nhị phẩm). Mỗi bộ chỉ có hai vị tham tri, vậy là chí ít, Nguyễn Du cũng nằm trong số 18 vị quan quyền to nhất trong triều. Gia dĩ, địa vị các bộ cũng có phân biệt, mà bộ Lễ thời nào trong chế độ chuyên chế cũng được coi là đứng đầu các bộ. Nguyễn Du thực đã khéo làm quan, để rốt cuộc, khi ông mất, được vua đích thân phúng viếng, ban cho đồ tang lễ và tiền tuất trọng hậu, và tên ông cũng được chép vào trong Đại Nam chính biên liệt truyện, nơi theo phép làm sử xưa, chỉ dành cho các bậc huân thần có công cao nghiệp cả! Có thể nói, hoàn toàn không có dữ kiện để theo đuổi một định kiến dường như kết quả của một sự suy diễn: Nguyễn Du không bị ai trù úm cụ thể trong cả 18 năm làm quan dưới triều Nguyễn, và cái chữ mà Nguyễn Hành cháu ông đã dùng, “xảo hoàn”, thật đắc địa, thật xác đáng với ông!
3. Nguyễn Du với những xác tín tâm linh và tôn giáo
Là một nhà Nho, Nguyễn Du có xác tín tôn giáo hay tâm linh không? Thiết tưởng câu hỏi nêu lên không vô lý và trả lời thấu đáo cho câu hỏi đó cũng không phải là việc dễ dàng, song lại quan hệ rất lớn đến việc đọc hiểu và cắt nghĩa nhiều sáng tác của ông.
Nho giáo không phải là học thuyết vô thần, ngược lại, nó có phương diện tôn giáo tương đối rõ nét. Cả Khổng Tử, Mạnh Tử lẫn các bậc thánh hiền Nho giáo khác tin có Trời, có Mệnh, có sự chi phối của các thế lực siêu nhiên bí ẩn (thần linh). Nội dung chủ yếu của Nho giáo trước hết là một học thuyết đạo đức, hình dung về những nguyên lý, quy luật chi phối thế giới cũng mang màu sắc đạo đức. “Hoàng thiên” trong diễn ngôn của các bậc thánh hiền Nho giáo là một ông Trời đạo lý, “chí công, chí chính, chí thiện, chí minh”, “chỉ phù trợ cho người có Đức”. Nhưng trong trật tự của các quá trình “ra quyết định tối hậu”, Nho giáo cũng dành một phần nhất định cho “nhân lực”, cho sự phấn đấu và tu dưỡng của con người. Con người trong thế giới quan Nho giáo là một trong Tam tài, có khả năng “tham phối với trời đất”, nghĩa là một lực lượng, một thông số “không thể bỏ qua”, có khả năng tham gia vào việc “hóa dục” của thiên địa. Nhưng đã từ rất sớm, phần “hình nhi thượng” trong học thuyết Nho giáo được các kinh điển cơ bản của học thuyết trình bày một cách tù mù, bởi chính Khổng Tử chủ trương “Bất năng sự nhân, an năng sự quỷ”, “bất tri sinh, an tri tử?”, không muốn bàn về các loại hiện tượng “quái, lực, loạn, thần” nên khi giao thoa, tiếp xúc với các học thuyết và hệ thống triết học khác, mà ở đó hàm chứa nhiều những khái niệm, những phạm trù, những tư tưởng triết học, như học thuyết Lão Trang, Phật giáo, hay về sau, như các thứ chủ nghĩa từ phương Tây, nhà Nho nhất là các nhà Nho có tư duy triết học, thường bị hấp dẫn và chịu ảnh hưởng. Phương diện triết học và cả tôn giáo nữa, của Nho gia trên thực tế là một hỗn hợp của những khái niệm, quan niệm, luận điểm đa phần được vay mượn và “chế tạo lại” từ các học thuyết khác.
Nhà Nho Việt Nam rất hiếm người có thể gọi là triết Nho. Bù lại, đông đảo nhà Nho là những “nhà đạo đức học bẩm sinh”, là “những pho đạo đức học biết đi”.
Đối với các nhà Nho nghệ sĩ, đặc biệt là những nghệ sĩ lớn, việc tìm hiểu sự chi phối đến đâu của các xác tín tâm linh, xác tín tôn giáo là một công việc cực quan trọng nhưng cũng là một công việc rất khó.
_____
(1) Nhân thể, có lẽ cần nêu một thắc mắc: Trong công trình Nguyễn Du về tác gia và tác phẩm; Nxb Giáo dục Việt Nam, in nhiều lần, ở phần Niên biểu, các soạn giả có đưa vào tiểu sử Nguyễn Du một chi tiết, rằng vào năm Đinh Mão 1807, Nguyễn Du được cử làm Giám khảo kỳ thi hương ở Hải Dương. Theo lẽ thường, người không có khoa danh không thể làm giám khảo một kỳ thi được. Cần lưu ý rằng cùng thời Lê mạt - Nguyễn sơ, ở Bắc Hà có một Nguyễn Du khác ( ) sinh năm 1754, đỗ Tiến sĩ, quê ở xã Viên Ngoại huyện Chương Đức, nay là Ứng hòa, Hà Nội, năm 1785 đỗ Hoàng giáp làm quan dưới thời Lê mạt, Tây Sơn, sau đến thời Nguyễn Sơ do Đặng Trần Thường đề cử được Gia Long lục dụng giữ chức Đốc học Bắc Thành. Có lẽ các soạn giả đã nhầm Nguyễn Du với ông này?
Ảnh hoạt động
Ảnh hoạt động

Set-Cookie: LangInfo_Ducnm=Lang=vi-VN; expires=Thu, 27-Apr-2017 13:51:54 GMT; path=/


markdown:
Ấn tượng Ấn Độ đầu năm Đinh Dậu (Phần cuối)
Thứ Tư, 08/02/2017 | 10:04:00 AM
(VACNE) - Rác, chất thải có ở mọi nơi: trước nhà, trên sân, trên vỉa hè; không chỉ ở thị trấn nhỏ mà còn ở nhiều đường phố thủ đô
3. MÔI TRƯỜNG NHẾCH NHÁC VÀ Ô NHIỄM
Ấn Độ có quá nhiều công trình tôn giáo có giá trị toàn cầu. Tuy nhiên, dù là Phật tử hay du khách khi đến các vùng đất thiêng này không khỏi chạnh lòng vì sự ô nhiễm và thảm trạng xã hội. Do Đạo Phật ở Ấn Độ nói chung và ở bang Bihar đã suy tàn từ TK15 (nay chỉ còn chưa đến 1,0 % dân số Ấn Độ theo Phật giáo), Bồ đề đạo tràng, núi Linh Thứu, Đại học Phật giáo đều nằm trong vùng Hindu giáo nên các nơi nàykhông phải là chốn tâm linh mà chỉ là các điểm du lịch của bang Bihar. Ban Quản lý Bồ đề Đạo tràng có 10 vị thì chỉ có 3 vị Phật giáo, 7 vị Hindu giáo và Trưởng ban là người Hindu, Chủ tịch huyện Gaya. Vì vậy, dù Giáo hội Phật giáo Thế giới đề nghị Chính phủ Ấn Độ tăng cường quản lý vùng này nhưng không chỉ không có đầu tư nâng cấp mà sự tôn nghiêm của vùng đất Phật cũng không còn: khắp mọi con đường ra vào Đạo tràng (và ởcác điểm tâm linh, du lịch ở Ấn Độ mà tôi đã đến) xe cộ đủ loại: xe tuk tuk, xe ngựa, xe lôi cũ kỹ chen chúc mời chào du khách, người bán hàng chèo kéo (ảnh 19, 20).
Ảnh 19,20: Quang cảnh thường gặp trước các khu tâm linh, du lịch.
Người dân Ấn Độ, nhất là ở vùng quê, rất nghèo, lam lũ. Không biết có phải vì vậy nên tệ nạn ăn xin phát triển ở bất cứ nơi nào có du khách: mỗi con đường ở các khu du lịch có hàng trăm phụ nữ, trẻ em, người già gầy gò, còm cõi làm nghề cái bang(ảnh 21,22). Mỗi khi khách cho tiền 1 người thì hàng chục người khác chạy đến khiến người bố thí phải sợ hãi.Tiếc là tệ nạn nhếch nhác này vẫn còn tồn tại vào mùa Tết ở 1 số chùa Việt Nam, nhất là ở miền Nam. Trong khi đó ở Myamar, Thái Lan: hầu như không có người ăn xin ở các đềnchùa, khu du lịch dù các nước này cũng còn nhiều người nghèo.
Ảnh 21: Người ăn xin ngồi dọc đường lên Núi Linh Thứu; Ảnh 14: Người ăn xin đợi bố thí
Trước khi đi Ấn Độ tôi đã nghe nhiều về ô nhiễm môi trường ở quốc gia này, nhưng khi tận mắt thấy thì mới thực sự “hãi hùng”: rác, chất thải có ở mọi nơi: trước nhà, trên sân, trên vỉa hè (ảnh 23, 24); không chỉ ở thị trấn nhỏ mà còn ở nhiều đường phố thủ đô.
.
Ảnh 23: Rác ở làng quê Ảnh 24: Đường phố ngốn ngang rác, nước thải, heo, bò.
Có lẽ nhiều người Ấn đã quen sống chung với rác nên không có khái niệm dọn vệ sinh? Ngay cả tại các vùng sát bên đất thiêng Phật giáo (và cả ở khu dân cư gần Đền Hồi giáo Taj Mahal) rác và nước cống rãnh hiện diện khắp nơi, gây ô nhiễm và phản cảm cho du khách.
Tại vùng nông thôn và cả ở Delhi rất nhiều khu nhà ổ chuột: mỗi căn nhà chỉ vài m2, tường đất, mái lá hoặc vật liệu tạm bợ (ảnh 27,28) bên trong không có tiện nghi thông thường: giường, tủ, TV....lại càng không có công trình vệ sinh. Nhiều làng quê trên đường tôi đi qua chưa có điện, ban đêm vẫn thắp đèn dầu leo lắt.
Ảnh 27: Lều của dân ven đường thủ đô Delhi Ảnh 28: Nhà điển hình vùng nông thôn Bihar
Ảnh 29: Nhà ổ chuột ven đô; Ảnh 30: Nhà phố khu thương mại: rất nhiều bảng hiệu (giống 1 số đô thị nước ta).
Sự nghèo khó của người dân Ấn Độ là không khó hiểu và cần cảm thông:mặc dầuqua10 năm qua tốc độ tăng trưởng GDP của Ấn Độ luôn ở mức cao trên thế giới (6-8%/năm), dù có bom nguyên tử, tàu sân bay và số lượng nhân công phần mềm chỉ sau Hoa Kỳnhưng đến nay Ấn Độ vẫn là nước nghèo (vào năm 2015: GDP/đầu người chỉ 1.582 USD, còn kém Lào: 1.787 USD, Việt Nam: 2.111 USD và kém xa Thái Lan: 5.497 USD/năm (số liệu của WB) và các nguyên nhân chính trị, xã hội khác nênkhoảng40% dân số vẫn thuộc tầng lớp nghèo (thu nhập dưới 1,25 USD/ngày theo chuẩn WB).
Có lẽ vì sự nhếch nhác trên đường phố, mất vệ sinh và nạn ăn xin, chèo kéo mà Ấn Độ không hấp dẫn khách du lịch quốc tế (năm 2016 đã tăng so với 2015 nhưng Ấn Độ chỉ có 8,90 triệu khách quốc tế còn kém Việt Nam và thua xa Thái Lan, Malaysia, Singapore), dù quốc gia rộng lớn này có rất nhiều công trình lịch sử và tôn giáo có giá trị toàn cầu. Mong sao Việt Nam nên học bài học không đẹp này để không còn các khu du lịch nhếch nhác, mất vệ sinh, thiếu nhà vệ sinh, không còn nạn ăn xin, chèo kéo du khách để nước ta trở thành điểm đến thân thiện, sạch đẹp của du khách 5 châu.
Có lẽ do cuộc sống khó khăn hoặc do truyền thống văn hóa, tôn giáo nên phần lớn người Ấn tôi nhìn thấy trên đường, trong công sở cả ở thủ đô và tỉnh lẻ thường có khuôn mặt buồn, đi lại chậm rãi, làm việc rề rà, ít nói, trang phục đơn giản, không quan tâm thời trang; phần lớn thanh niên, công chức không dùng smartphone(khác xa Việt Nam) và vắng nụ cười (ảnh 31-35), khác hẳn người Thái, người Việt luôn hay nói, hay cười ngay cả khi nghèo khó.
Ảnh 31: Một gia đình nghèo Ảnh 32: Tác giả (đã “quá đát”) và 2 người đàn ông nghèo (mới 50 tuổi)
Ảnh 33: Học sinh trường làng Ảnh 34: Tương lai của Ấn Độ
4. ĐIỂM SÁNG
Tuy nhiên xã hội Ấn Độ có nhiều điểm sáng mà ta chưa được vậy: rất nhiều đường phố tuy rất tệ (lộn xộn với đủ loại xe cũ kỹ, xe còn chạy được thì thoải mái lưu thông, người đi chen xe, phố không có vỉa hè, không có cống thoát nước, hàng quán thoải mái lấn chiếm, rác rưởi khắp nơi, thiếu nhà vệ sinh...) nhưng lại có vẻ thanh bình vì rất vắngbóng cảnh sát, ít tai nạn giao thông; không có cảnh đánh nhau, cãi lộn, ồn ào nơi công cộng; không có người say xỉn và chắc ít tệ nạn trộm cắp, cướp giật. Do kiêng kỵ sát sinh nên người Ấn bảo tồn thiên nhiên, động vật hoang dã tốt hơn người Việt. ....Điều lớn nhất: Ân Độtự sản xuất phần lớn các loại xe hơi, tàu thủy, tàu chiến, tàu lửa, thiết bị công nghệ, hóa chất, dược phẩm, ... trong khi dù người Việt xa xỉ hơn nhưng phụ thuộc nước ngoài phần lớn sản phẩm công nghệ cơ khí, điện tử, hóa chất, thiết bị, không thể có nền kinh tế tự chủ như Ấn Độ.
TB: Muốn thăm Ấn Độ anh em phải tốn khá nhiều tiền (khoảng 30 triệu/chuyến đi 1 tuần, tốn nhất là vé máy bay). Muốn đến Bồ Đề Đạo Tràng có thể từ Hà Nội/TPHCM đi máy bay Thái đến Bangkok (Thailand) hoặc Yangun (Myamar), rồi chuyển tiếp đến Bodh Gaya, đi bus độ 15 km là đến; muốn đến Taj Mahal chỉ có đường: máy bay đến Delhi rồi đi xe đò khoảng 200 km đến Agra. Giá khách sạn và sinh hoạt ở Ấn Độ tương đương nước ta.
Thời điểm đi Ấn Độ tốt nhất là tháng 11 – tháng 02: vùng Delhi, Bihar có thời tiết mát, lạnh như miền Bắc Việt Nam (10 -25 độ). Các tháng khác: rất nóng (trên 30 – trên 40 độ) và khô!
Bihar, 04/02/2017
L.Trình
Lượt xem: 324
Các tin khác
(20/04/2017 07:20:AM)
(19/04/2017 08:49:AM)
(18/04/2017 06:34:AM)
(15/04/2017 06:11:AM)
(14/04/2017 08:32:AM)
(13/04/2017 07:30:AM)
(08/04/2017 08:34:AM)
(04/04/2017 08:02:AM)
(23/03/2017 09:03:AM)
Hành trình đưa quần thể pơ mu cổ thụ thành Rừng Di sản
TRANG VÀNG MÔI TRƯỜNG VACNE
KẾT NỐI VỚI CHÚNG TÔI
ĐĂNG KÝ NHẬN BẢN TIN
16
28,471,402

WARC-Type: response

Content-Type: application/http; msgtype=response

Connection: close

X-Powered-By: UrlRewriter.NET 1.7.0

Cache-Control: private

Content-Type: text/html; charset=utf-8


markdown:
Giới thiệu
Công ty TNHH SX & TM VẬT LIỆU CHỊU LỬA LÊ VỸ được thành lập ngày 13/03/2007, và là đại lý chính thức của tập đoàn VLCL Calderys của Châu Âu, một tập đoàn hoạt động đa lĩnh vực trong ngành vật liệu chịu lửa trên thế giới.
[Xem chi tiết](http://vatlieuchiulua.com/gioi-thieu/)

WARC-Truncated: length

Server: nginx

Content-Type: text/html; charset=UTF-8

Vary: Accept-Encoding, Cookie

Set-Cookie: _icl_current_language=vi; expires=Thu, 27-Apr-2017 13:34:46 GMT; Max-Age=86400; path=/

X-Frame-Options: SAMEORIGIN

X-XSS-Protection: 1; mode=block

X-Content-Type-Options: nosniff


markdown:
-
[Tổng hợp các phần mềm học Tin học dành cho học sinh THCS](http://vforum.vn/diendan/showthread.php?6663-Tong-hop-cac-phan-mem-hoc-Tin-hoc-danh-cho-hoc-sinh-THCS&s=378b47fdef772234941ee3e1b1a806a7)
-
[Đề thi "tuyển sinh" vào lớp 1, mọi người vào làm xem được mấy điểm ...?!](http://vforum.vn/diendan/showthread.php?8869-De-thi-tuyen-sinh-vao-lop-1-moi-nguoi-vao-lam-xem-duoc-may-diem-&s=378b47fdef772234941ee3e1b1a806a7)
-
[Ai giúp mình với](http://vforum.vn/diendan/showthread.php?10592-Ai-giup-minh-voi&s=378b47fdef772234941ee3e1b1a806a7)
-
[Phần mềm luyện thi giải toán từ lớp 1 đến lớp 9 - Violympic](http://vforum.vn/diendan/showthread.php?10912-Phan-mem-luyen-thi-giai-toan-tu-lop-1-den-lop-9-Violympic&s=378b47fdef772234941ee3e1b1a806a7)
-
[50% HS lớp 4 "mù" hình chữ nhật](http://vforum.vn/diendan/showthread.php?18305-50-HS-lop-4-mu-hinh-chu-nhat&s=378b47fdef772234941ee3e1b1a806a7)
-
[Phần mềm dạy học toán lớp 1,2,3,4,5](http://vforum.vn/diendan/showthread.php?18774-Phan-mem-day-hoc-toan-lop-1-2-3-4-5&s=378b47fdef772234941ee3e1b1a806a7)
-
[Bút chì thông minh (dành cho các bé chuẩn bị vô lớp 1)](http://vforum.vn/diendan/showthread.php?18775-But-chi-thong-minh-danh-cho-cac-be-chuan-bi-vo-lop-1-&s=378b47fdef772234941ee3e1b1a806a7)
-
[Cho em xin bộ đề thi tuyển sinh lớp 10 năm 2011](http://vforum.vn/diendan/showthread.php?28481-Cho-em-xin-bo-de-thi-tuyen-sinh-lop-10-nam-2011&s=378b47fdef772234941ee3e1b1a806a7)
-
[Có thể vì hạnh phúc](http://vforum.vn/diendan/showthread.php?32810-Co-the-vi-hanh-phuc&s=378b47fdef772234941ee3e1b1a806a7)
-
[Những khó khăn khi học Toán 9](http://vforum.vn/diendan/showthread.php?38391-Nhung-kho-khan-khi-hoc-Toan-9&s=378b47fdef772234941ee3e1b1a806a7)
-
[Làm sao để tìm được gia sư tốt cho con](http://vforum.vn/diendan/showthread.php?39001-Lam-sao-de-tim-duoc-gia-su-tot-cho-con&s=378b47fdef772234941ee3e1b1a806a7)
-
[Đề Thi vào lớp 10 môn Ngữ Văn (điều kiện) năm 2014 trường THPT chuyên ĐH Sư phạm HN](http://vforum.vn/diendan/showthread.php?44370-De-Thi-vao-lop-10-mon-Ngu-Van-dieu-kien-nam-2014-truong-THPT-chuyen-DH-Su-pham-HN&s=378b47fdef772234941ee3e1b1a806a7)
-
[Giải bài toán rút gọn lớp 9](http://vforum.vn/diendan/showthread.php?45220-Giai-bai-toan-rut-gon-lop-9&s=378b47fdef772234941ee3e1b1a806a7)
-
[Tình bạn phải chân thành, phải thẳng thắn phê bình sai lầm của bạn](http://vforum.vn/diendan/showthread.php?45870-Tinh-ban-phai-chan-thanh-phai-thang-than-phe-binh-sai-lam-cua-ban&s=378b47fdef772234941ee3e1b1a806a7)
-
[Cho mình xin đĩa CD các bài nghe tiếng anh lớp 9.](http://vforum.vn/diendan/showthread.php?46997-Cho-minh-xin-dia-CD-cac-bai-nghe-tieng-anh-lop-9-&s=378b47fdef772234941ee3e1b1a806a7)
-
[Xem phim Chị Dậu, đọc truyện Tắt đèn - Ngô Tất Tố Full](http://vforum.vn/diendan/showthread.php?47370-Xem-phim-Chi-Dau-doc-truyen-Tat-den-Ngo-Tat-To-Full&s=378b47fdef772234941ee3e1b1a806a7)
-
[Kể lại những kỉ niệm ngày đầu tiên đi học văn tự sự lớp 8 hay](http://vforum.vn/diendan/showthread.php?48035-Ke-lai-nhung-ki-niem-ngay-dau-tien-di-hoc-van-tu-su-lop-8-hay&s=378b47fdef772234941ee3e1b1a806a7)
-
[Bài tập toán nâng cao lớp 5 có lời giải](http://vforum.vn/diendan/showthread.php?48064-Bai-tap-toan-nang-cao-lop-5-co-loi-giai&s=378b47fdef772234941ee3e1b1a806a7)
-
[50 bài tập nâng cao toán lớp 5 bồi dưỡng học sinh giỏi, luyện thi cấp 2](http://vforum.vn/diendan/showthread.php?48067-50-bai-tap-nang-cao-toan-lop-5-boi-duong-hoc-sinh-gioi-luyen-thi-cap-2&s=378b47fdef772234941ee3e1b1a806a7)
-
[Bài tập toán lớp 5 theo chủ đề nâng cao](http://vforum.vn/diendan/showthread.php?48069-Bai-tap-toan-lop-5-theo-chu-de-nang-cao&s=378b47fdef772234941ee3e1b1a806a7)
-
[Đề thi trắc nghiệm kinh tế vĩ mô có đáp án](http://vforum.vn/diendan/showthread.php?48072-De-thi-trac-nghiem-kinh-te-vi-mo-co-dap-an&s=378b47fdef772234941ee3e1b1a806a7)
-
[Đề thi giữa kỳ kinh tế vi mô tham khảo](http://vforum.vn/diendan/showthread.php?48073-De-thi-giua-ky-kinh-te-vi-mo-tham-khao&s=378b47fdef772234941ee3e1b1a806a7)
-
[Phương pháp chứng minh ba điểm thẳng hàng lớp 7](http://vforum.vn/diendan/showthread.php?48090-Phuong-phap-chung-minh-ba-diem-thang-hang-lop-7&s=378b47fdef772234941ee3e1b1a806a7)
-
[18 Phương pháp chứng minh 2 đoạn thẳng bằng nhau](http://vforum.vn/diendan/showthread.php?48092-18-Phuong-phap-chung-minh-2-doan-thang-bang-nhau&s=378b47fdef772234941ee3e1b1a806a7)
-
[14 cách phương pháp chứng minh 2 góc bằng nhau](http://vforum.vn/diendan/showthread.php?48093-14-cach-phuong-phap-chung-minh-2-goc-bang-nhau&s=378b47fdef772234941ee3e1b1a806a7)
-
[9 phương pháp chứng minh 2 đường thẳng song song hình học](http://vforum.vn/diendan/showthread.php?48094-9-phuong-phap-chung-minh-2-duong-thang-song-song-hinh-hoc&s=378b47fdef772234941ee3e1b1a806a7)
-
[19 phương pháp chứng minh 2 đường thẳng vuông góc](http://vforum.vn/diendan/showthread.php?48095-19-phuong-phap-chung-minh-2-duong-thang-vuong-goc&s=378b47fdef772234941ee3e1b1a806a7)
-
[Cách chứng minh 3 đường thẳng đồng quy tại 1 điểm trong không gian](http://vforum.vn/diendan/showthread.php?48096-Cach-chung-minh-3-duong-thang-dong-quy-tai-1-diem-trong-khong-gian&s=378b47fdef772234941ee3e1b1a806a7)
-
[Cách chứng mình các tứ giác nội tiếp một đường tròn](http://vforum.vn/diendan/showthread.php?48097-Cach-chung-minh-cac-tu-giac-noi-tiep-mot-duong-tron&s=378b47fdef772234941ee3e1b1a806a7)
-
[Những phương pháp chứng minh hai tam giác bằng nhau](http://vforum.vn/diendan/showthread.php?48098-Nhung-phuong-phap-chung-minh-hai-tam-giac-bang-nhau&s=378b47fdef772234941ee3e1b1a806a7)
-
[3 phương pháp chứng minh các đường tròn đồng quy](http://vforum.vn/diendan/showthread.php?48099-3-phuong-phap-chung-minh-cac-duong-tron-dong-quy&s=378b47fdef772234941ee3e1b1a806a7)
-
[4 cách phương pháp chứng minh đa giác ngoại tiếp đường tròn](http://vforum.vn/diendan/showthread.php?48100-4-cach-phuong-phap-chung-minh-da-giac-ngoai-tiep-duong-tron&s=378b47fdef772234941ee3e1b1a806a7)
-
[3 phương pháp chứng minh các tam giác đồng dạng](http://vforum.vn/diendan/showthread.php?48101-3-phuong-phap-chung-minh-cac-tam-giac-dong-dang&s=378b47fdef772234941ee3e1b1a806a7)
-
[Download 500 bài tập toán hình học, đại số lớp 9 ôn thi vào lớp 10](http://vforum.vn/diendan/showthread.php?48118-Download-500-bai-tap-toan-hinh-hoc-dai-so-lop-9-on-thi-vao-lop-10&s=378b47fdef772234941ee3e1b1a806a7)
-
[Bài tập trắc nghiệm tiếng anh lớp 6 có đáp án](http://vforum.vn/diendan/showthread.php?48423-Bai-tap-trac-nghiem-tieng-anh-lop-6-co-dap-an&s=378b47fdef772234941ee3e1b1a806a7)
-
[Hát ru có phải là truyền thống tốt đẹp của dân tộc VIỆT NAM không?](http://vforum.vn/diendan/showthread.php?48568-Hat-ru-co-phai-la-truyen-thong-tot-dep-cua-dan-toc-VIET-NAM-khong-&s=378b47fdef772234941ee3e1b1a806a7)
-
[Gíup tôi](http://vforum.vn/diendan/showthread.php?48604-Giup-toi&s=378b47fdef772234941ee3e1b1a806a7)
-
[Giúp em môn nhạc lớp 8](http://vforum.vn/diendan/showthread.php?48695-Giup-em-mon-nhac-lop-8&s=378b47fdef772234941ee3e1b1a806a7)
-
[Giúp em với](http://vforum.vn/diendan/showthread.php?48781-Giup-em-voi&s=378b47fdef772234941ee3e1b1a806a7)
-
[Tìm các từ địa phương](http://vforum.vn/diendan/showthread.php?48902-Tim-cac-tu-dia-phuong&s=378b47fdef772234941ee3e1b1a806a7)
-
[Văn học Việt Nam từ năm 1945 đến nay](http://vforum.vn/diendan/showthread.php?49376-Van-hoc-Viet-Nam-tu-nam-1945-den-nay&s=378b47fdef772234941ee3e1b1a806a7)
-
[Văn học trung đại việt nam](http://vforum.vn/diendan/showthread.php?49379-Van-hoc-trung-dai-viet-nam&s=378b47fdef772234941ee3e1b1a806a7)
-
[Giảng hộ bài hình học](http://vforum.vn/diendan/showthread.php?49438-Giang-ho-bai-hinh-hoc&s=378b47fdef772234941ee3e1b1a806a7)
-
[Bài tập Vật Lý](http://vforum.vn/diendan/showthread.php?50351-Bai-tap-Vat-Ly&s=378b47fdef772234941ee3e1b1a806a7)
-
[Xin phần mềm dạy tiếng Việt lớp 1 2](http://vforum.vn/diendan/showthread.php?53382-Xin-phan-mem-day-tieng-Viet-lop-1-2&s=378b47fdef772234941ee3e1b1a806a7)
-
[Kết quả cuộc thi giải Toán trên máy tính cầm tay cấp Quốc gia năm học 2014 – 2015](http://vforum.vn/diendan/showthread.php?55957-Ket-qua-cuoc-thi-giai-Toan-tren-may-tinh-cam-tay-cap-Quoc-gia-nam-hoc-2014-2015&s=378b47fdef772234941ee3e1b1a806a7)
-
[Công bố cuộc thi tiếng Anh dành cho học sinh tiểu học và THCS English Champion 2016](http://vforum.vn/diendan/showthread.php?82206-Cong-bo-cuoc-thi-tieng-Anh-danh-cho-hoc-sinh-tieu-hoc-va-THCS-English-Champion-2016&s=378b47fdef772234941ee3e1b1a806a7)
-
[Bài tập hóa lớp 9: Đốt cháy hoàn toàn 6,72 lít hỗn hợp khí gồm etilen và metan](http://vforum.vn/diendan/showthread.php?82392-Bai-tap-hoa-lop-9-Dot-chay-hoan-toan-6-72-lit-hon-hop-khi-gom-etilen-va-metan&s=378b47fdef772234941ee3e1b1a806a7)
-
[Phân tích đa thức thành phân tử: x2 – 5/3 x – 2/3](http://vforum.vn/diendan/showthread.php?84659-Phan-tich-da-thuc-thanh-phan-tu-x2-5-3-x-2-3&s=378b47fdef772234941ee3e1b1a806a7)
-
[nhờ các bạn giúp mình bài tập này nhé](http://vforum.vn/diendan/showthread.php?84724-nho-cac-ban-giup-minh-bai-tap-nay-nhe&s=378b47fdef772234941ee3e1b1a806a7)
-
[Bài tập hình học: cho đường tròn tâm (O) , có đường kính AB = 2R](http://vforum.vn/diendan/showthread.php?84866-Bai-tap-hinh-hoc-cho-duong-tron-tam-O-co-duong-kinh-AB-2R&s=378b47fdef772234941ee3e1b1a806a7)
-
[Đề thi và đáp án môn tiếng Anh kỳ thi tuyển sinh lớp 10 tại TP HCM năm 2016](http://vforum.vn/diendan/showthread.php?90829-De-thi-va-dap-an-mon-tieng-Anh-ky-thi-tuyen-sinh-lop-10-tai-TP-HCM-nam-2016&s=378b47fdef772234941ee3e1b1a806a7)
-
[Tổng đài 1080 đã có điểm thi vào lớp 10 năm 2016](http://vforum.vn/diendan/showthread.php?91539-Tong-dai-1080-da-co-diem-thi-vao-lop-10-nam-2016&s=378b47fdef772234941ee3e1b1a806a7)
-
[Bí quyết học nhanh nhớ lâu](http://vforum.vn/diendan/showthread.php?102231-Bi-quyet-hoc-nhanh-nho-lau&s=378b47fdef772234941ee3e1b1a806a7)
-
[làm sao để học tiếng anh một cách dễ dàng nhất](http://vforum.vn/diendan/showthread.php?107798-lam-sao-de-hoc-tieng-anh-mot-cach-de-dang-nhat&s=378b47fdef772234941ee3e1b1a806a7)

Vary: Accept-Encoding

Pragma: private

Set-Cookie: bb_lastactivity=0; expires=Thu, 26-Apr-2018 13:29:15 GMT; Max-Age=31536000; path=/


markdown:
Tiếng Việt
English
Español
Português
Français
Italiano
Deutsch
العربية
हिन्दी
Русский
中文
日本語
עברית
Català
Bahasa Melayu
Türkçe
Български
Hrvatski
Česky
Dansk
Suomi
Română
Svenska
한국어
Norsk
ไทย
>>
Chattwenty
Mã nguồn
Trò chuyện nhiều
Các phòng chat
Chat theo vùng
Trò chuyện
Trò chuyện Bādghīs
Tweet
Đối tác
Glossous
Whatschat
Mô tả
Chào mừng bạn đến
Trò chuyện Bādghīs
Có vui vẻ trò chuyện với những người từ khắp nơi trên Bādghīs. Miễn phí
Trò chuyện Bādghīs
, trong đó bạn có thể làm những điều sau đây:
- Chat miễn phí với tất cả các loại của người dân từ Bādghīs. Để xác định nó, đi đến 'Settings'.
- Chat với webcam ở chế độ 'video'.
- Gặp gỡ tình yêu của cuộc sống của bạn hoặc một người bạn tốt nhất tại mỗi nhấp chuột.
- Chat trang nặc danh không có vi mô và không có video ở chế độ "văn bản".
- Spy những người khác chat video nặc danh nếu bạn được phép.
- Gặp gỡ những người mới chỉ với một cú nhấp chuột.
- Nếu bạn không muốn bị theo dõi thay đổi nó trong 'Cài đặt'.
Để bắt đầu nhấn "F2" hoặc nhấp vào 'bắt đầu'.
Khu vực
Tất cả các quốc gia
|
Trò chuyện Afghanistan
Danh sách các thành phố trong Bādghīs:
Tất cả các thành phố
Āb-e Kamarī
Bala Murghab
Jawand
Qādis
Qala i Naw
Sang Atesh
Sau đây cho thấy các tùy chọn để bắt đầu. Đặc biệt là hai lựa chọn: lựa chọn đầu tiên của tất cả các tùy chọn cho phép bạn Gặp gỡ những người mới và tùy chọn thứ hai cho phép bạn xem nhiều cuộc hội thoại.
• Để bắt đầu, chọn một trong hai tùy chọn:
Lựa chọn 2
Lựa chọn 1
Quan sát (F3)
Bắt đầu (F2)
Không phải mỗi ngày bạn có cơ hội để pha những người bất cứ nơi nào trên thế giới. Vì vậy, đừng để cơ hội này bị mất ưu thế và trò chuyện với bây giờ.
chattwenty.com © Copyright |
Điều khoản và Điều kiện
|
Liên hệ
|
<> Phát triển bởi
mini-webs.org

Content-Type: text/html; Charset=utf-8


markdown:
[nghe thuat ve hinh tren co the](http://video.ketnooi.com/video/APJJHxlxbdQ/nghe-thuat-ve-hinh-tren-co-the.html) Video
nghe thuat ve hinh tren co the
|
|![]()
|
|
ADDED:
Apr 26, 2017
Duration:
5:20
Category:
Found on:
Cơ chế cỗ máy tìm kiếm Nhúng từ
|
|
Video HD: nghe thuat ve hinh tren co the
Related: nghe thuat ve hinh tren co the full hd 720 480 px, high quality nghe thuat ve hinh tren co the HD, nghe thuat ve hinh tren co the avi mp4 flv 3gp for mobile, nghe thuat ve hinh tren co the for ipad, nghe thuat ve hinh tren co the tutorial
[TAI]
## Music Card
[Music Gift](http://video.ketnooi.com/cms/love_gift.html) [Quà tặng âm nhạc](http://video.ketnooi.com/cms/love_gift.html)*`·.¸.·´** [+ Make love message](http://video.ketnooi.com/gift_messages.html?page=aHR0cDovL3ZpZGVvLmtldG5vb2kuY29tL3ZpZGVvL0FQSkpIeGx4YmRRL25naGUtdGh1YXQtdmUtaGluaC10cmVuLWNvLXRoZS5odG1s&vid=QVBKSkh4bHhiZFFfeXQ&name_vid=bmdoZSB0aHVhdCB2ZSBoaW5oIHRyZW4gY28gdGhl)| [+ Đính kèm lời nhắn](http://video.ketnooi.com/gift_messages.html?page=aHR0cDovL3ZpZGVvLmtldG5vb2kuY29tL3ZpZGVvL0FQSkpIeGx4YmRRL25naGUtdGh1YXQtdmUtaGluaC10cmVuLWNvLXRoZS5odG1s&vid=QVBKSkh4bHhiZFFfeXQ&name_vid=bmdoZSB0aHVhdCB2ZSBoaW5oIHRyZW4gY28gdGhl)
## Mp3 nghe thuat ve hinh tren co the
### Clip Related
Loading...
- Playlist mode is available, You can add video, mp3 to playlist (not require Login)!
Enjoy your Playlist!

Set-Cookie: lang_c=en; expires=Wed, 03-May-2017 13:37:20 GMT; path=/; domain=.video.ketnooi.com

Server: cloudflare-nginx

Pragma: no-cache

Cache-Control: no-store, no-cache, must-revalidate, post-check=0, pre-check=0


markdown:
Hotline
0935.023.023
Hotline
(08)66.883.999
Thanh toán
Giỏ hàng
Yêu thích (0)
Danh mục
Sony
Apple Store
MACBOOK
Audio
Kỹ Thuật Số
Máy Ảnh & Ống Kính
Phụ Kiện Máy Ảnh
Phụ Kiện PC - Gaming
Hàng Cũ
Dịch Vụ
Accessories
Hỏi Đáp
Thiết bị y tế điện tử
Đặt Hàng Trước
search
Danh mục sản phẩm
Apple Store
MacBook
Macbook Air
Macbook Pro Retina
Macbook 12 inch
Phụ Kiện MacBook
Sạc Macbook
Ba lô - Túi Chống Sốc - Ốp Lưng
Magic Mouse & Trackpad
Cáp & Đầu Chuyển
iPhone
iPhone 7
iPhone 7 Plus
iPhone SE
iPhone 6s
iPhone 6s Plus
Phụ Kiện iPhone
Bao Da & Ốp Lưng
Sạc Cáp & Đầu Chuyển
iPad
iPad Air 2
iPad Mini 4
Phụ Kiên iPad
Bàn Phím Bluetooth
Bao Da & Ốp Lưng
Sạc Cáp & Đầu Chuyển
Pin Dự Phòng
Other Mac
Airport
Apple TV
Remote Apple TV
Smart Keyboard & Pencil
iMac
Mac Mini
Audio
Loa Bluetooth
Loa B&O
Loa JBL
Loa Bose
Loa Harman Kardon
Loa Sony
Loa Klipsch
Loa Marshall
Loa Vi Tính
Loa Creative
Loa Edifier
Loa Logitech
Loa 2.0
Loa 2.1
Loa 5.1
Loa 7.1
Tai Nghe - Headphone
Tai Nghe Sennheiser
Tai Nghe Plantronics
Tai Nghe Sony
Tai Nghe Beats
Tai Nghe Bluetooth
Tai Nghe Audio Technica
Tai Nghe JBL
Tai Nghe Harman AKG
Tai Nghe Marshall
Tai Nghe Jabra
Đồ Chơi Âm Thanh
Dàn Âm Thanh
DAC/AMP
Cable & Đồ Tổng Hợp
Máy Nghe Nhạc Cao Cấp
Kỹ Thuật Số
Android Smart TV BOX
Himedia
Minix
My Gica
Bàn Phím & Chuột
Smartwatch
Apple Watch
Asus
Motorola 360
Pebble
Samsung
Sony
Vòng đeo tay thông minh
Fitbit
Misfit
Sony Smartband
Xiaomi - Miband
Máy Ảnh & Ống Kính
Máy Ảnh DSLR
Canon DSLR
Nikon DSLR
Leica DSLR
Sony DSLR
Fujifilm Mirrorless
DSLR khác
Pentax DSLR
Ống Kính - Lens
Lens Canon
Lens Nikon
Lens Sigma
Lens Tamron
Lens Sony
Lens Samyang
Máy Ảnh Du Lịch (Compact)
Canon compact
Nikon Compact
Sony Compact
Fujifilm Compact
Panasonic Compact
Các loại khác
Fujifilm Instax ( chụp lấy liền )
Camera Gopro
Camera hành trình GoPro
Phụ kiện cho GoPro
Phụ Kiện Máy Ảnh
Đèn Flash - Đèn Led
Flash Canon
Flash Nikon
Flash Nissin
Flash Yongnuo
Flash Metz
Phụ kiện đèn flash
Flash Pixel
Đèn Led Video
Filter - Kính Lọc
Filter B+W
Filter Hoya
Filter Marumi
Filter Daisee
Filter Kenko
Filter Cokin
Battery Grip - Đế Pin
Grip Canon
Grip Nikon
Grip Pixel
Grip MK
Thẻ Nhớ - Card
Thẻ nhớ CF
Thẻ nhớ SD
Thẻ nhớ micro SD
Đầu đọc thẻ - Card Reader
Tripod - Monopod
Tripod Silk
Monopod Benro
Tripod Mefoto
Ballhead - Panhead
Tripod Mini
Tripod Beike
Túi - Ba Lô
Benro
Lowepro
Crumpler
Driftwood
Tenba
Vanguard
Túi - Balo Khác
Pin + Sạc
Pisen
Sanyo Eneloop
Camelion
Lens hood+cap
Lens Hood & Cap Canon
Lens Hood & Cap Nikon
Phụ kiện khác
Tripod Benro
Túi chống nước
Hắt sáng - Lens pen - Bộ vệ sinh
Remote - Dây bấm mềm
Thiết bị phòng chụp
Dây đeo - HandStrap - QuickStrap
Phụ kiện tổng hợp
Thiết bị chống ẩm
Thiết bị chụp marco
Phụ Kiện PC - Gaming
Laptop
DELL
LENOVO
ASUS
SONY
Ổ cứng-HDD-SSD
Ổ cứng SSD
Ổ Cứng Di Động
USB
Box HDD di động
Phụ kiện laptop
Ram Laptop
Caddybay-Ultrabay
HDD laptop
Đế tản nhiệt
Phụ kiện PC
Nguồn
CPU
Ram PC
Webcam
HDD
Màn hình - Monitor
Thiết bị mạng
Usb Wifi
Router Wifi
Modem Wifi
Mouse & Keyboard
Mouse - Chuột
Keyboard - Bàn Phím
Combo Mouse & Keyboard
Tấm Lót Chuột
Hàng Cũ
Máy ảnh - Ống kính 2nd
Canon DSLR cũ
Nikon cũ
Lens Canon cũ
Lens Nikon cũ
DSLR-Lens cũ khác
MacBook Cũ
MacBook 12 inch cũ
Macbook Pro Cũ
Macbook pro Retina cũ
Macbook Air Cũ
Laptop cũ
Laptop Dell Cũ
Surface Pro 3 Cũ
Surface Pro 4 Cũ
Lenovo Thinkpad cũ
Surface Book Cũ
Dịch Vụ
Trang trí Điện Thoại - Laptop
Sửa Macbook-Sửa iPhone-Sửa iPad
Accessories
Hỏi Đáp
Đặt Hàng Trước
Hàng mới
new
Canon EOS M10
0 đ
Google Chromecast 2 2015
1.049.999 đ
Loa JBL Clip 2
1.389.857 đ
Loa X-Mini We
829.863 đ
Loa JBL Charge 3
3.704.991 đ
Clear stock
hot
Loa X-Mini We
829.863 đ
Loa X-Mini Uno
449.852 đ
Blogs
Mua trả góp
Liên hệ
Categories
Home
Home2
Home3
Apple Store
MacBook
Macbook Air
Macbook Pro Retina
Macbook 12 inch
Phụ Kiện MacBook
Sạc Macbook
Ba lô - Túi Chống Sốc - Ốp Lưng
Magic Mouse & Trackpad
Cáp & Đầu Chuyển
iPhone
iPhone 7
iPhone 7 Plus
iPhone SE
iPhone 6s
iPhone 6s Plus
Phụ Kiện iPhone
Bao Da & Ốp Lưng
Sạc Cáp & Đầu Chuyển
iPad
iPad Air 2
iPad Mini 4
Phụ Kiên iPad
Bàn Phím Bluetooth
Bao Da & Ốp Lưng
Sạc Cáp & Đầu Chuyển
Pin Dự Phòng
Other Mac
Airport
Apple TV
Remote Apple TV
Smart Keyboard & Pencil
iMac
Mac Mini
Audio
Loa Bluetooth
Loa B&O
Loa JBL
Loa Bose
Loa Harman Kardon
Loa Sony
Loa Klipsch
Loa Marshall
Loa Vi Tính
Loa Creative
Loa Edifier
Loa Logitech
Loa 2.0
Loa 2.1
Loa 5.1
Loa 7.1
Tai Nghe - Headphone
Tai Nghe Sennheiser
Tai Nghe Plantronics
Tai Nghe Sony
Tai Nghe Beats
Tai Nghe Bluetooth
Tai Nghe Audio Technica
Tai Nghe JBL
Tai Nghe Harman AKG
Tai Nghe Marshall
Tai Nghe Jabra
Đồ Chơi Âm Thanh
Dàn Âm Thanh
DAC/AMP
Cable & Đồ Tổng Hợp
Máy Nghe Nhạc Cao Cấp
Kỹ Thuật Số
Android Smart TV BOX
Himedia
Minix
My Gica
Bàn Phím & Chuột
Smartwatch
Apple Watch
Asus
Motorola 360
Pebble
Samsung
Sony
Vòng đeo tay thông minh
Fitbit
Misfit
Sony Smartband
Xiaomi - Miband
Máy Ảnh & Ống Kính
Máy Ảnh DSLR
Canon DSLR
Nikon DSLR
Leica DSLR
Sony DSLR
Fujifilm Mirrorless
DSLR khác
Pentax DSLR
Ống Kính - Lens
Lens Canon
Lens Nikon
Lens Sigma
Lens Tamron
Lens Sony
Lens Samyang
Máy Ảnh Du Lịch (Compact)
Canon compact
Nikon Compact
Sony Compact
Fujifilm Compact
Panasonic Compact
Các loại khác
Fujifilm Instax ( chụp lấy liền )
Camera Gopro
Camera hành trình GoPro
Phụ kiện cho GoPro
Phụ Kiện Máy Ảnh
Đèn Flash - Đèn Led
Flash Canon
Flash Nikon
Flash Nissin
Flash Yongnuo
Flash Metz
Phụ kiện đèn flash
Flash Pixel
Đèn Led Video
Filter - Kính Lọc
Filter B+W
Filter Hoya
Filter Marumi
Filter Daisee
Filter Kenko
Filter Cokin
Battery Grip - Đế Pin
Grip Canon
Grip Nikon
Grip Pixel
Grip MK
Thẻ Nhớ - Card
Thẻ nhớ CF
Thẻ nhớ SD
Thẻ nhớ micro SD
Đầu đọc thẻ - Card Reader
Tripod - Monopod
Tripod Silk
Monopod Benro
Tripod Mefoto
Ballhead - Panhead
Tripod Mini
Tripod Beike
Túi - Ba Lô
Benro
Lowepro
Crumpler
Driftwood
Tenba
Vanguard
Túi - Balo Khác
Pin + Sạc
Pisen
Sanyo Eneloop
Camelion
Lens hood+cap
Lens Hood & Cap Canon
Lens Hood & Cap Nikon
Phụ kiện khác
Tripod Benro
Túi chống nước
Hắt sáng - Lens pen - Bộ vệ sinh
Remote - Dây bấm mềm
Thiết bị phòng chụp
Dây đeo - HandStrap - QuickStrap
Phụ kiện tổng hợp
Thiết bị chống ẩm
Thiết bị chụp marco
Phụ Kiện PC - Gaming
Laptop
DELL
LENOVO
ASUS
SONY
Ổ cứng-HDD-SSD
Ổ cứng SSD
Ổ Cứng Di Động
USB
Box HDD di động
Phụ kiện laptop
Ram Laptop
Caddybay-Ultrabay
HDD laptop
Đế tản nhiệt
Phụ kiện PC
Nguồn
CPU
Ram PC
Webcam
HDD
Màn hình - Monitor
Thiết bị mạng
Usb Wifi
Router Wifi
Modem Wifi
Mouse & Keyboard
Mouse - Chuột
Keyboard - Bàn Phím
Combo Mouse & Keyboard
Tấm Lót Chuột
Hàng Cũ
Máy ảnh - Ống kính 2nd
Canon DSLR cũ
Nikon cũ
Lens Canon cũ
Lens Nikon cũ
DSLR-Lens cũ khác
MacBook Cũ
MacBook 12 inch cũ
Macbook Pro Cũ
Macbook pro Retina cũ
Macbook Air Cũ
Laptop cũ
Laptop Dell Cũ
Surface Pro 3 Cũ
Surface Pro 4 Cũ
Lenovo Thinkpad cũ
Surface Book Cũ
Dịch Vụ
Trang trí Điện Thoại - Laptop
Sửa Macbook-Sửa iPhone-Sửa iPad
Accessories
Hỏi Đáp
Đặt Hàng Trước
Blog
Contact
Trang chủ
Tìm Kiếm
Tìm Kiếm - loa harman chính hãng
Tìm kiếm:
Sản phẩm thỏa điều kiện tìm kiếm
So sánh sản phẩm (0)
View as:
Grid
/
List
Sắp xếp theo:
Mặc định
Tên (A - Z)
Tên (Z - A)
Giá (Thấp > Cao)
Giá (Cao > Thấp)
Bình chọn (Cao nhất)
Bình chọn (Thấp nhất)
Kiểu (A - Z)
Kiểu (Z - A)
Hiển thị:
16
25
50
75
100
Loa Harman Kardon Omni 10
4.499.997 đ
Mua hàng
So sánh sản phẩm
Thêm vào DS yêu thích
Loa Harman Kardon Omni 20
5.799.968 đ
Mua hàng
So sánh sản phẩm
Thêm vào DS yêu thích
Loa Harman Kardon OnyX-Noir
11.499.985 đ
Mua hàng
So sánh sản phẩm
Thêm vào DS yêu thích
Hiển thị 1 đến 3 trong 3 (1 Trang)

Set-Cookie: currency=vnd; expires=Fri, 26-May-2017 13:53:53 GMT; Max-Age=2592000; path=/; domain=viendongshop.vn

Vary: Accept-Encoding,User-Agent


markdown:
**Ông Hồ Hữu Hạnh – Phó Giám đốc Ngân hàng Nhà nước (NHNN) chi nhánh TP.HCM cho biết như vậy. Do đó, những cá nhân, tổ chức, ngân hàng thương mại mang, chuyển ngoại tệ** **ra nước ngoài để mua nhà, đất** **là vi phạm và sẽ bị xử lý theo pháp luật.**
Hiện NHNN chỉ cấp phép mua, chuyển, mang ngoại tệ ra nước ngoài cho những trường hợp sau đây: chi phí cho việc học tập cho bản thân hoặc người thân, đi công tác, du lịch, thăm viếng ở nước ngoài, trả các loại phí cho nước ngoài, trợ cấp cho thân nhân đang ở nước ngoài, chuyển tiền thừa kế cho người được thừa kế ở nước ngoài, đi định cư ở nước ngoài.
Sau khi cá nhân, tổ chức nhận được giấy phép này mới có thể thực hiện việc mua, mang, chuyển ngoại tệ ra nước ngoài tại các ngân hàng thương mại.
*(Theo Thanh Niên)*

X-Cache-Status: MISS


markdown:
*Thứ tư, 26/04/2017 | 21:07 GMT +7*
-
[Hà Nội](http://vietbao.vn/vn/thoitiet/Ha-Noi/) *28* oC **Hôm nay**
28
oC
#### Trời Ðẹp
Nhiệt độ từ 22
oC đến oC
Bình minh: 05:31
Hoàng hôn: 18:16
##### Hướng gió:
Tốc độ: 0 Km/h
Hướng gió: 180°Trạm khí tượng: Hanoi Central Post Office, Hou00e0n Kiu1ebfm
Kinh độ:
105.85
Vĩ độ:
21.02
Nhiệt độ hóa sương:
23
oC
Tầm nhìn:
8 Km
Độ ẩm:
76%
Áp suất:
1015.1 mb
**Hôm nay**
29
oC
#### Trời Ðẹp
Nhiệt độ từ 26
oC đến 35 oC
Bình minh: 05:39
Hoàng hôn: 18:02
##### Hướng gió:
Nam Đông Nam
Tốc độ: 7 Km/h
Hướng gió: 160°Trạm khí tượng: Ho Chi Minh
Kinh độ:
106.69
Vĩ độ:
10.78
Nhiệt độ hóa sương:
24
oC
Tầm nhìn:
N/A Km
Độ ẩm:
74%
Áp suất:
1009 mb
**Hôm nay**
26
oC
#### Có Mây Rải Rác
Nhiệt độ từ 23
oC đến 31 oC
Bình minh: 05:28
Hoàng hôn: 18:13
##### Hướng gió:
Nam Đông Nam
Tốc độ: 5 Km/h
Hướng gió: 160°Trạm khí tượng: Phu Lien
Kinh độ:
106.68
Vĩ độ:
20.86
Nhiệt độ hóa sương:
25
oC
Tầm nhìn:
10.0 Km
Độ ẩm:
95%
Áp suất:
1008 mb
**Hôm nay**
27
oC
#### Mưa
Nhiệt độ từ 26
oC đến 32 oC
Bình minh:
Hoàng hôn:
##### Hướng gió:
Tây
Tốc độ: 4 Km/h
Hướng gió: 260°Trạm khí tượng: Can Tho Airfield
Kinh độ:
105.78
Vĩ độ:
10.03
Nhiệt độ hóa sương:
25
oC
Tầm nhìn:
7.0 Km
Độ ẩm:
89%
Áp suất:
1010 mb
**Hôm nay**
28
oC
#### Hơi Có Mây
Nhiệt độ từ 17
oC đến 32 oC
Bình minh:
Hoàng hôn:
##### Hướng gió:
Đông Nam
Tốc độ: 3 Km/h
Hướng gió: 140°Trạm khí tượng: Da Nang
Kinh độ:
108.21
Vĩ độ:
16.07
Nhiệt độ hóa sương:
25
oC
Tầm nhìn:
10.0 Km
Độ ẩm:
77%
Áp suất:
1009 mb
**Hôm nay**
27
oC
#### Trời Ðẹp
Nhiệt độ từ 22
oC đến 33 oC
Bình minh:
Hoàng hôn:
##### Hướng gió:
Gió thay đổi!
Tốc độ: 4 Km/h
Hướng gió: 0°Trạm khí tượng: Hue
Kinh độ:
107.58
Vĩ độ:
16.48
Nhiệt độ hóa sương:
25
oC
Tầm nhìn:
10.0 Km
Độ ẩm:
89%
Áp suất:
1010 mb
**Hôm nay**
29
oC
#### Hơi Có Mây
Nhiệt độ từ 24
oC đến 31 oC
Bình minh: 05:27
Hoàng hôn: 17:54
##### Hướng gió:
Đông Nam
Tốc độ: 4 Km/h
Hướng gió: 140°Trạm khí tượng: Nha Trang
Kinh độ:
109.19
Vĩ độ:
12.25
Nhiệt độ hóa sương:
26
oC
Tầm nhìn:
20.0 Km
Độ ẩm:
81%
Áp suất:
1009 mb
[Đặt làm trang chủ](#) [Quảng cáo](http://vietbao.vn/vn/quang-cao/) [Liên hệ](http://vietbao.vn/vn/contact/) [Rss](http://vietbao.vn/vn/rss/)
-
| |
| |
| |1/04 (âm lịch)
Ngày: qúy mùi, Hắc Đạo
Tốt cho các việc xuất hành, sửa kho, dựng nhà, mở tiệm.
Tuổi xung: Ất Sửu, Tân Sửu, Đinh Hợi, Đinh Tỵ


markdown:
$299.99 + Free Shipping + Tax: Lenovo – 15.6″ Laptop – Intel Core i3 – 4GB Memory – 1TB Hard Drive – Black (Model: G50 – 80L000H2US SKU: 9679149)
Note: We are not responsible for typo error, price change, substitute item, or available of item at bestbuy.com.
Lưu ý: Chúng tôi không chịu trách nhiệm về lỗi ấn, thay đổi giá, hàng thay thế, hoặc có sẵn mặt hàng tại bestbuy.com.

Server: Apache

Link: <http://viethd.com/wp-json/>; rel="https://api.w.org/", <http://wp.me/p2Z3H7-1LG>; rel=shortlink


markdown:
# Tiếng Anh 10 Unit 3: People's background
# (
*Lai lịch*)
## Unit 3: People's background
Nhấp chuột vào các mục dưới đây để vào bài học:
## SGK tiếng Anh 10
Để học tốt Tiếng Anh 10, phần này giúp bạn soạn các bài học Tiếng Anh 10 trước khi đến lớp: trả lời các câu hỏi (Answer the questions), đọc, dịch, đặt câu, và giải các bài tập trong SGK Tiếng Anh lớp 10.
**A. Reading (trang 32-33-34 SGK Tiếng Anh 10)**Before you read. Work in pairs. Ask and answer the following questions. ... **B. Speaking (trang 34-35 SGK Tiếng Anh 10)**Task 1. Work in pairs. Decide which of the items below can tell you about ... **C. Listening (trang 36-37 SGK Tiếng Anh 10)**Before you listen. Work in pairs. Answer the following questions. ... **D. Writing (trang 37-38 SGK Tiếng Anh 10)**Writing about people's background. Task 1. Read Mr. Brown's C.V. ... **E. Language Focus (trang 38-39-40 SGK Tiếng Anh 10)**Exercise 1. Use the verbs in brackets in the past perfect. Exercise 2. Put the verbs ... **Test Yourself A (trang 41-42-43 SGK Tiếng Anh 10)**I. Listening (2.5 points) Listen and complete the table below. ... **Để học tốt (Giải bài tập) các Unit tiếng Anh 10 khác:** **Mục lục full** **Unit 2: School talks** **Unit 3: People's background** **Test Yourself A (trang 41-42-43)** **Unit 4: Special Education** **Loạt bài siêu HOTTTTTTT!** Link [, Soạn văn 10 (đầy đủ, ngắn gọn nhất)](http://vietjack.com/soan-van-lop-10/index.jsp) [và](http://vietjack.com/giai-bai-tap-vat-ly-10/index.jsp) **Giải bài tập Vật Lý 10** [hay nhất tại VietJack](http://vietjack.com/giai-hoa-lop-10/index.jsp) **Giải bài tập Hóa học 10**
Loạt bài
**soạn Tiếng Anh 10 | giải bài tập Tiếng Anh 10 | Để học tốt Tiếng Anh 10** của chúng tôi được biên soạn một phần dựa trên cuốn sách: **Để Học tốt Tiếng Anh 10** ( *Nhà xuất bản Thanh Niên*).
Follow
[https://www.facebook.com/hoc.cung.vietjack/ ](https://www.facebook.com/hoc.cung.vietjack/) để tiếp tục theo dõi các loạt bài mới nhất về **Soạn văn lớp 8, Soạn văn lớp 9, Soạn văn lớp 7, Soạn văn lớp 6, Soạn văn lớp 12, Soạn văn lớp 11, Soạn văn lớp 10, ...**, và các loạt bài **Ngữ pháp tiếng Anh cơ bản và nâng cao, Luyện thi TOEIC, Bài tập ngữ pháp tiếng Anh, ...** của chúng tôi.
Thấy hay để lại bình luận động viên nhé ^^^^
**Các loạt bài khác:**
- Và còn rất nhiều loạt bài học khác tại trang web của chúng tôi....


markdown:
Đề xuất này được đưa ra sau khi nhiều nhà hoạt động xã hội tại Đài Loan lên tiếng cho rằng dự án sản xuất thép tỷ đô Formosa Vũng Áng có thể chính là nguyên nhân của thảm họa.
Nếu như đúng là Formosa đứng đằng sau thảm họa môi trường biển ở miền trung Việt Nam, điều này có thể sẽ gây hại cho chính sách thúc đẩy đầu tư vào Đông Nam Á trong nỗ lực giảm sự phụ thuộc vào nền kinh tế Trung Quốc của Tổng thống Thái Anh Văn.
Hiện tượng cá chết ở miền trung là thảm họa môi trường tồi tệ nhất mà Việt Nam gặp phải trong những năm qua. Dù Chính phủ Việt Nam đã tiến hành điều tra nguyên nhân cá chết ngay sau đó, nhưng đến nay nguyên nhân thực sự gây ra thảm họa vẫn chưa được công bố. Formosa chính là đối tượng bị nghi ngờ nhiều nhất trong thảm họa này, và tạo ra sự phản đối rộng rãi trên khắp cả nước.
Việc các nhà hoạt động xã hội ở Đài Loan lên tiếng nghi ngờ Formosa gây ô nhiễm môi trường ở Việt Nam không phải không có lý do. Vì trước đó tập đoàn này đã có nhiều vết đen liên quan đến các vấn đề môi trường trên toàn cầu, từ Texas ở Mỹ cho tới Sihanoukville ở Campuchia. Formosa cũng bị buộc tội gây ô nhiễm ở Đài Loan. Cụ thể là tại Yunlin, nơi tập đoàn này có tổ hợp hóa dầu.
Chang Yu-yin, người đứng đầu Hiệp hội Luật gia Môi trường, cho rằng chính quyền các địa phương ở Đài Loan cần có bước đi để đảm báo Formosa tuân thủ các tiêu chuẩn quốc tế về môi trường, nhân quyền và lao động.”
Ông Peter Nguyễn, một linh mục người Việt ở Đài Loan, thì cho rằng chính quyền của bà Thái Anh Văn phải bảo đảm Formosa – nếu như chứng minh được trách nhiệm của tập đoàn này với vụ cá chết – phải làm sạch môi trường và bồi thường cho các nạn nhân.
“Việt Nam muốn đầu tư nước ngoài nhưng phải là đôi bên cùng có lợi,” ông nói. “Nếu môi trường của chúng tôi và người dân chúng tôi phải trả giá, nó sẽ dẫn đến những thách thức lớn và vấn đề lớn cho tương lai của các dự án đầu tư của Đài Loan ở Việt Nam,” ông nhấn mạnh.
Chuyên trang Đầu Tư Tài Chính VietnamFinance – Tạp chí điện tử Diễn Đàn Đầu Tư
Giấy phép xuất bản báo chí điện tử số 1558/GP-BTTTT do Bộ Thông tin và Truyền thông cấp ngày 26/9/2011, và số 06/GP-CBC do Cục Báo chí cấp ngày 12/8/2015.
© Ghi rõ nguồn “vietnamfinance.vn” khi sử dụng lại thông tin từ website này

Set-Cookie: PORTAL$DDDT$LogViewVideo=Cookies_LogViewCount20160618132756245=54.92.190.158; expires=Mon, 26-Apr-2027 13:41:40 GMT; path=/


markdown:
**|** [Cáp iphone 7 13k](http://daiphatvienthong.vn/n8/ban-day-cap-coc-cu-sac-iphone-5-5s-6-plus-gia-si-re-o-hcm.html)| [Sim ghép iphone 30k](http://daiphatvienthong.vn/n6/ban-sim-ghep-iphone-heicard-slimsim-gia-si-re-nhat-hcm.html)| [Dán cường lực iphone full 26k](http://daiphatvienthong.vn/n21/dan-kinh-cuong-luc-iphone-6-6-plus-ipad-samsung-sony-gia-si.html)| [Kính liền ron iphone 6 43k](http://daiphatvienthong.vn/n11/cung-cap-ban-nguyen-lieu-dung-cu-ep-kinh-dien-thoai-gia-si-.html)| [Flim ép iphone 6k](http://daiphatvienthong.vn/n11/cung-cap-ban-nguyen-lieu-dung-cu-ep-kinh-dien-thoai-gia-si-.html) [Giá bán apple watch 2 cũ](http://daiphatvienthong.vn/n255/ban-dong-ho-apple-watch-series-2-1-chinh-hang-gia-re-tai-tphcm.html/)| **** [Trùm vật tư ép kính](http://quoccuongmobile.com)| [Bệnh Viện Điện Thoại 24h](http://www.chamsocdidong.com/)| [Linh Kiện Tín Thành](http://linhkiendtdd.vn/)| [Vua linh kiện ép kính](http://vietnamgsm.vn/threads/trum-vat-tu-ep-kinh.111583)| [Đặt chữ quảng cáo]()| [Trùm điện thoại cổ độc](http://trummayco.vn) ![ hieumobile1412](http://vietnamgsm.vn/styles/default/xenforo/avatars/avatar_male_l.png)
- Giới tính:
- Nam
- Sinh nhật:
- 14/11/82 (Age: 34)
### Chia sẻ trang này
# hieumobile1412
Gia đình Vietnamgsm, Nam, 34
- hieumobile1412 được nhìn thấy lần cuối:
- 22/3/14
-
- Đang tải...
- Đang tải...
-
### Giới thiệu
- Giới tính:
- Nam
- Sinh nhật:
- 14/11/82 (Age: 34)
### Tương tác

Cache-control: private, max-age=0


markdown:
**|** [Cáp iphone 7 13k](http://daiphatvienthong.vn/n8/ban-day-cap-coc-cu-sac-iphone-5-5s-6-plus-gia-si-re-o-hcm.html)| [Sim ghép iphone 30k](http://daiphatvienthong.vn/n6/ban-sim-ghep-iphone-heicard-slimsim-gia-si-re-nhat-hcm.html)| [Dán cường lực iphone full 26k](http://daiphatvienthong.vn/n21/dan-kinh-cuong-luc-iphone-6-6-plus-ipad-samsung-sony-gia-si.html)| [Kính liền ron iphone 6 43k](http://daiphatvienthong.vn/n11/cung-cap-ban-nguyen-lieu-dung-cu-ep-kinh-dien-thoai-gia-si-.html)| [Flim ép iphone 6k](http://daiphatvienthong.vn/n11/cung-cap-ban-nguyen-lieu-dung-cu-ep-kinh-dien-thoai-gia-si-.html) [Giá bán apple watch 2 cũ](http://daiphatvienthong.vn/n255/ban-dong-ho-apple-watch-series-2-1-chinh-hang-gia-re-tai-tphcm.html/)| **** [Trùm vật tư ép kính](http://quoccuongmobile.com)| [Bệnh Viện Điện Thoại 24h](http://www.chamsocdidong.com/)| [Linh Kiện Tín Thành](http://linhkiendtdd.vn/)| [Vua linh kiện ép kính](http://vietnamgsm.vn/threads/trum-vat-tu-ep-kinh.111583)| [Đặt chữ quảng cáo]()| [Trùm điện thoại cổ độc](http://trummayco.vn) ![ nguyenhoangpro](http://vietnamgsm.vn/styles/default/xenforo/avatars/avatar_male_l.png)
- Giới tính:
- Nam
- Sinh nhật:
- 22/6/95 (Age: 21)
### Chia sẻ trang này
# nguyenhoangpro
Gia đình Vietnamgsm, Nam, 21
- nguyenhoangpro được nhìn thấy lần cuối:
- 1/10/15
-
- Đang tải...
- Đang tải...
-
### Giới thiệu
- Giới tính:
- Nam
- Sinh nhật:
- 22/6/95 (Age: 21)
### Tương tác


markdown:
**|** [Cáp iphone 7 13k](http://daiphatvienthong.vn/n8/ban-day-cap-coc-cu-sac-iphone-5-5s-6-plus-gia-si-re-o-hcm.html)| [Sim ghép iphone 30k](http://daiphatvienthong.vn/n6/ban-sim-ghep-iphone-heicard-slimsim-gia-si-re-nhat-hcm.html)| [Dán cường lực iphone full 26k](http://daiphatvienthong.vn/n21/dan-kinh-cuong-luc-iphone-6-6-plus-ipad-samsung-sony-gia-si.html)| [Kính liền ron iphone 6 43k](http://daiphatvienthong.vn/n11/cung-cap-ban-nguyen-lieu-dung-cu-ep-kinh-dien-thoai-gia-si-.html)| [Flim ép iphone 6k](http://daiphatvienthong.vn/n11/cung-cap-ban-nguyen-lieu-dung-cu-ep-kinh-dien-thoai-gia-si-.html) [Giá bán apple watch 2 cũ](http://daiphatvienthong.vn/n255/ban-dong-ho-apple-watch-series-2-1-chinh-hang-gia-re-tai-tphcm.html/)| **** [Trùm vật tư ép kính](http://quoccuongmobile.com)| [Bệnh Viện Điện Thoại 24h](http://www.chamsocdidong.com/)| [Linh Kiện Tín Thành](http://linhkiendtdd.vn/)| [Vua linh kiện ép kính](http://vietnamgsm.vn/threads/trum-vat-tu-ep-kinh.111583)| [Đặt chữ quảng cáo]()| [Trùm điện thoại cổ độc](http://trummayco.vn) ![ tidu](http://vietnamgsm.vn/styles/default/xenforo/avatars/avatar_male_l.png)
- Giới tính:
- Nam
- Sinh nhật:
- 12/1/91 (Age: 26)
### Chia sẻ trang này
# tidu
Gia đình Vietnamgsm, Nam, 26
- tidu được nhìn thấy lần cuối:
- 6/9/16
-
- Đang tải...
- Đang tải...
-
### Giới thiệu
- Giới tính:
- Nam
- Sinh nhật:
- 12/1/91 (Age: 26)
### Tương tác