markdown:
## Are you sure?
This action might not be possible to undo. Are you sure you want to continue?
". '" ?" ,
NGUYEN VAN KHANG (Chu bien) • DO ANH
. , ,,?
TUDIEN
DANH NHAN THE GIOI
PHAN KHOA HQC TV NHIEN vA KY THU~T (Dung cho nhi ·tntdng)
NHA XUAT BAN GlAo OVC • NAM 2003
,
" ", A'
LdINOIDAU
Toan b¢ nen van mink nhdn loai de'u c6 su d6ng g6p khong nho cua tri tu¢ cac danh nhdn, tit the' h¢ nay de'n the' h¢ khac, ki tit bon, ndm tram nam truac Cong nguyen den nay.
N ¢i dung sach gido khoa trong cac truang hoc noi chung, tit ph6 thong cho den cao diing va dai hoc, tuy tung mon, ding de'u duac bien soan dua tren cac thanh tuu d6 cua cac nha bdc hoc.
Di lam nen cac sang tao tit nho din lan, tit cac phdt minh den cdc tdc phdm, cac danh nhdn truac he't phdi hoc hank c(it luc 0 truang hoc, 0 thuc tien. Khong it nguai con phdi trdi qua mot tu6i tha vo cung kh6 khan, day thit thdch: ho hade coi cut, hoiJc gia cdnh qua ngheo kh6, cung cue. M¢t so' 'con giJp phdi cac nghicb cdnh khong de dang gi vuat qua duac.
Tuy the: ho de'u giong nhau 0 ch6: cung c6 mot nghi luc phi thuang, mot y chi sdt da va mot nang luc hoc tap, lam vi¢c sieu pham. Ho khong chi huy dong cua cdi, sUC luc cua bdn than dc1 danh, ma con loi keo cd vq, chong cung con cai vao su nghiep sang tao tit he't phdt mink nay den tdc phdm kia ... di cuoi cung nhdm cong hien cho nhan Ioai nhiing cong trinh vo gid, nhiing ki¢t tac di dai.
"Tit diln danh nhan the' gim" khong chi dan thudn giai thieu than the: su nghiep cua cac con nguai phi thuang ay ma con co' gdng khai thac tinh muon mau, muon ve cua cdc tam guang song ay, trong dai thuang ding nhu trong su nghiep, nhdm giup tu6i tre noi guang, hoc tap.
"Tit diln danh nhan the' gioi" rat cdn cho cdc giao vien khi gidng d(ly cac kien thue c6 lien quan den tac gid cua cac phat mink va tdc phdm d6. Chdcchdn die'u do khong chi lam cho gia hoc them loi cuon, hap dan, ma con lam cho hoc sinh hie"u sau, nha ldu va bier ddu chdng gieo vao ma uac hoc sinh cua minh nhiing hat gidng di sa~ nay c6 the" nay mdm va dam hoa, ker trdi khi ho tro thann cac chu nhdn cua dat nuac.
3
,
MlJC LlJC
Trang
LOi n6i dau 3
A
ABEN (NIELS HENRICH ABEL) 5
ADE (CLEMENT ADER) 6
AMPE (ANDRE - MARIE AMPERE) 7
ANHXTANH (ALBERT ANHXTANH) 9
ARIXTOT (ARISTOTE) 11
ACSIMET (ARCHIMEDE) 14
AVOGADRO (AMDEO DE AVOGADRO) 16
B
BACLAu (PETER BARLOW) 18
BE (JOHNN LOGIE BAIRD) 19
BECNA (CLAUDE BERNARD) 21
BECTdLO ( MARCELLIN BERTHELOT) 23
DONG HQ BECNULI (BERNOULLI) 24
BO (NIELS BOHR) 27
BOI (ROBERT BOYLE) 28
BROGLI - Anh (MAURICE BROGLIE) 30
BROGLI- Em (LOUIS VICTOR BROGLIE) 31
BRAId (LOUIS BRAILLE) 32
BREM (ALFRED BREHM) 33
BRUNO (GIORDANO BRUNO) 35
BUTL~ROP (ALEXANDRE BOUTLEROV) 36
C
CANMET (ALBERT LEON CALMETTE) 39
CACNO (SADI CARNOT) 41
261 t
CA VENDIX (HENRI CAVENDISH) CO LONG (CRIXTOPHO COLUMB) COPECNIC (NICOLAS COPERNIUS)
I
COSI (AUGUSTIN CAUCHY)
COVALEPXCAIA (SOFIA VASSILIEVNA KOVALEVSKAIA) CULONG (SACLO DE COULOMB)
CUOCSATOP(lGOR COURSATOV)
CRIC vA OATS ON (CRICK vA WATSON) CRUC (WILLIAM CROOKES)
I)
DACUYN (SACLO DARWIN) DIEDEN(RUDOLF DIESEL) DECAC (RENE DECAC)
DA LAM BE (JEAN LE ROND D' ALEMBERT) DANTON (JOHN DALTON)
E
EDIXON (THOMAS EDISON) F
FARADAy (MICHAEL F ARADA Y) FRANGKLANH (BENJAMIN FRANKLIN) FLEMINH (ALEXANDER FLEMING) FECMA (PIERE SIMON DE FERMAT) FECMI (ENRICO FERMI)
FO (HENRI FORD)
FROT (SIGMUND FREUD) FUCO (LEON FOUCAULT) FURIE (JOSEPH FOURIER)
G
GALILE (GALILEO GALILEI) GALOA (EV ARISTE GALOIS) GANV ANI (LUIGI GALVANI)
42 43 45 47 49 50 52 54 57
58 60 62 64 65
67
70 72 73 74 76 77 79 81 82
85 87 88
262
t
GAOSO (KARL GAUSS) GHET (BILL GATES)
GAy LUYTXAc (JOSEPH GAY - LUSSAC) GIACCA (JOSEPH - MARIE JACQUARD) GIENNO (EDWARD JENNER)
GUPKIN (A VAN GOUVSKIN) GUYTENBEC (JOHANN GUTENBERG)
H
HACV Ay (WILLIAM HARVEY) HAUKINH (STEPHEN HAWKING)
HECSEN (WILLIAM, CAROLINE, FREDERIC HERSCHEL) HECZ (HEINRICH HERTZ)
HEMHON (HERMANN VON HELMHOLTZ) HENMONG (JEAN BAPTISTE HELMONT) HIPOCRA T (HIPPOCRATES)
HUCKd (ROBERT HOOKE)
HUMASON (MILTON HUMASON) HUYGHEN (CHRISTIAN HUYGENS) HOPBUN (EDWIN HUBBLE)
I
IV ANOPXKI (D.! IV ANOVSKI) J
JUN (JAMES JOULE) K
IffiPLE (JOHANNES KEPLER) KOCH (ROBERT KOCH)
L
LAMAC (JEAN BAPTISTE LAMARK) LANDAO (LEV LANDAU)
LAPLAXO (PIERRE LAPLACE)
LA VOADIE (ANTOINE LAVOISIER)
89 91 93 94 96 98
100
102 104 106 108 109 110 112 114 115 116 117
120
123
125 127
129 130 132 133
263
t
LENSTA. YNO (KARL LAND STEINER) LEPNIT (GOTTFRIED LEIBNIZ) LINNE (CARL VON LINNE)
LOBASEPXKI (NIKOLAI IV ANOVITCH LOBATCHEVSKI) LOVENHUC (LEEUWENHOEK)
LOMONOXOP (MIKHAIL LOMONOSSOV)
LUYMIE (LOUIS LUMII~~RE)
M
MACONI (GUGLIELMO MARCONI) MAGIELANG (FERDINAND MAGELLAN) MARIOT (EDME MARIOTIE)
MACXOEN ( JAMES CLERK MAXWELL) MENDELEEP (DIMITRI MENDELEIEV) MENDEN (JOHANN MENDEL) METNHICOP (ILIA ILITCH METCHNIKOV) MOOC GAN (THOMAS HUNT MOOCGAN)
N
NIUTON (ISAAC NEWTON) NOBEN (ALFRED NOBEL)
NOTRADAMUT (MICHAEL NOTRADAMUS)
o
OAT (JAMES WATT) OM (GEORG OHM)
OPENHAIMO (ROBERT OPPENHEIMER) OCLIT (EUCLIDE)
OLE (LEONHARD EULER)
OXTET (HANS CHRISTIAN OERSTED)
P
PAPANH (DENIS PAPIN)
136 138 139 141 143 144 147
150 152 154 155 159 161 163 165
167 169 171
174 176 178 180 181 183
185
264
t
**PAPL6p (IVAN PETROVITCH PAVLOV) 186
**
PAXCAN (BLAISE PASCAL) 189
P AXTd (LOUIS PASTEUR) 191
P6L6 (MARCO POLO) 194
PERANH Cha (JEAN BAPTISTE PERRIN) 196
PERANH Con (FRANCIS PERRIN) 197
PLANG (MAX PLANCK) 198
PLAT6N (PLATON) 200
PRIXLAy (JOSEPH PRIESTLEY) 202
PT6L~M~ (CLAUDE PTOLEMEE) 204
PYTAGO (PYTHAGORE) 206
Q
QUYRI (MARIE CURIE) 208
PIE QUYRI (PIERRE CURIE) 210
R
ANH EM NHA RAITd (WRIGHT) 212
RdDOPHO(ERNESTRUTHERFORD) 214
RdNGHEN (WILHELM ROENTGEN) 217
RUTXEN (BERTRAND RUSSELL) 219
S
SICOOCXKI (IGOR SIKORSKY) 222
SRdDINGd (ELWIN SCHROEDINGER) 224
SdVAITD~ (ALBERT SCHWEITZER) 225
SPANLANZANI (LAZZARO SPALLANZANI) 227
ST~PHENSdN (GEORGE STEPHENSON) 229
T
TiMIRIADEP (CLIMENT TIMIRlAZEV) 231
NGUY~N BA TiNH (rue TINH) 233
T6MSdN (WILLIAM THOMSON) 235
265 t
**TORIXENLI (EVANGELISTA TORRICELLI) 237
**
L~ HOD TRAc (HAl THl1t;)NG LAN ONG) 239
TON THAT TONG 241
U
UA.CMA.N (SELMAN W AKSMAN) 243
V
VANH XI (LEONARD DE VINCI) 245
VECNO (JULES VERNE) 247
LUONG TH~ VINH 249
VONTA (ALESSANDRO VOLTA) 252
X
XIONCOPXKI (KONSTANTINE TSIONKOVSKI) 254
XPINOZA (BARUCH SPINOZA) 257
Y
YECSANH (ALEXANDRE YERSIN) 259 266
t
ABEN (NIELS HENRICH ABEL) (1802- 1829)
NHA lOAN HQC NGUOI NA UY
r.cuoc eor
Ong sinh ngay 5/8/1802 tai dao Finnoy, Na Uy. Ngay tu khi 16 tudi, Aben da c6 kha nang tv
nghien cuu cac tac pham cua nhiing bac thay v~ toan h9C nhu Niuton, Ole, Lagranggio,
Ong m6 coi cha khi moi 18 tuoi va da phai di day h9C d~ c6 tien nuoi song gia dinh trong canh tung ban.
Khi 19 tuoi, ong da nghien CUu cac cong trinh cua Gaoxo v~ s6 hQC va sau d6 di sau vao phuong trinh dai s6 bac 5.
Nam 23 tudi, ong sang Due va Phap tiep tuc nghien CUu va da l~p gia dlnh. C6 rat nhieu cong trinh toan h9C cua ong hoi d6 chua dirocsu quan tam dung mire cua cac dai gia nhu Logiangdro, COsio
Ong mat ngay 6/4/1829 khi moi c6 27 tuoi, Sau khi ong mat, nguoi ta moi thong bao la ong diroc nhan chirc giao sir toan a Dai hoc Beclinva nam 1930 ong dtroc tang Giai toan h9C Ian cua Vien Han lam Khoa hoc Phap,
II. su NGHltp
Ong da c6 nhieu cong hien quan trong doi voi su phat trien cua toan h9C:
- Da cluing minh rang phuong trinh dai so t6ng quat bac n ~ 5 khong th~ giai duoc bang can thirc.
5
t
- Da sang lap ra If thuyet cac ham s6 elliptic.
- Da co nhieu dong gop ve If thuyet chuoi.
- Da nghien ciru tich phan cua cac ham s6 dai s6 khong co nguyen ham la ham
sa cap va dan den cac ham sieu viet moi, mot cong trinh rna sau nay Hecmit'" danh gia la mot cong trlnh Ian ve gicii tich toan hQC da neu de tai cho cac the 'h~ den 500 nam sau.
ABE (CLEMENT ADER) (1841 -1925)
.,., .... .... -
CHA DE CUA NGANH HANG KHONG
I.CUOCDiu
Ong sinh tai Muret, vung thirong luu song Garon mroc Phap. T6t nghiep ki sir cau dirong, la nghe co dia vi hie bay gio, nhung ong khong ham thich nghe nay rna rna mong khong chi bang long voi tau thuj' boi dum mroc, xe co chay tren. bQ rna con phai co may bay bay tren khong,
De thir· nghiem che tao ra may bay, dn phai co nhieu tien. Do do, siin tay nghe viing vang, ong da che tao nhieu loai dung C1;l dien "hai ra tien" thai ay nhu: may ghi Am, may dien thoai, may tang Am cho cac rap hat. Nho the ong giau co rat nhanh.
n. su NGHI~P
Khi co mot gia san d6 sQ r6i, ong moi b~t dau di sau vao su nghiep rna ong ira thich. Ong da dung het tarn tri, thai gio va tien bac vao hang tram thf nghiem cue kl t6n kern de cu6i cung che tao duoc mot mo hlnh may bay dau tien co the cat canh rai khoi mat dat va bay tren khong.
(I) Hecmit (Charles Hermite, 1822-1901): nguoi dAu tien de cap den phep giai phuong trlnh dai s6 bac 5 va c6 nhieu cong trinh ve khong gian vecto.
6
,
The roi ngay 14/10/1897 viec gi den se den. TC;1i cao nguyen Salory gan Vecxay, mot su kien danh dau su ra dffi cua nganh hang khong da: xay ra: Chiec . may bay dau tien chay bang dong co hoi mroc do ong che tao da: car canh va bay duoc 300m.
V m phat minh eire kl quan trong nay, ong da: bien diroc uac rna suet dai cua minh thanh S~T that va duqc lich su nganh hang khong ghi cong trang cua ong nhir ngiroi da: khai sinh ra nganh hang khong the gioi. Ong mat tai Tuludo nam 1925 trong su ton vinh va tri an cua nuoc Phap va nhan loai vi da: co cong phat minh ra mot phuong tien giao thong kl dieu va sau do rdt phat trien.
AMPE (ANDRE MARIE AMPERE) (1775 -1836)
NHA v ~l Li, NHA loAN HQC vi f)~1 NGUOI PHAp
I.CUQCI)(j}
Ampe sinh ngay 20/01/1775 trong mqt gia dinh buon to lua kha gia {j thanh phc Lyon mroc Phap. Cha Ampe muon con trai minh sau nay se ke nghiep quan If tai san cua gia dinh, nhirng Ampe khong quan tam toi viec buon ban va cting khong co y dinh noi nghiep chao Ngay tir nho, Ampe rdt say me hoc toan. Cau thuong W hoc nhieu hen Ia di den truong, M~ cua Ampe mua cho cau rat nhieu do choi thu vi nhirng suot ngay cau be chi mai me lam toan voi nhfrng vien soi,
Ampe rat ham doc sach. Nam len 4 tuoi, cau da: tu hoc d~ dQC va viet diroc tieng Phap mot each thong thao. Len 8 tudi, cau bat dau doc nhUng trang sach dau tien cua bq "Bach khoa toan tlnr" cung tdt ca sO' sach co trong nha. Dieu d~c biet la doc den dau, cau nho ki den do, khong quen hoac bo sot mot chi tiet nao du la nho nhat,
7
t
Ampe cling da tt! hQC thanh cong tieng Latinh de c6 the dQC duqc sach cua nhieu nha toan hoccac mroc nOi tieng hie d6. Cau con trang bi cho minh mot von kien thuc vt tt! nhien rat phong phu va da dang,
Nam 1793, cha cua Ampe d¢t ngot qua doi. Gia dinh Ampe sa stit nghiem trong. Tuy song thieu then va kh6 khan nhung "cau be 18 tuoi'' van kien trl nghien cuu toan hoc. Nhfmg cong trinh d~u tien cua Ampe thuoc Iinh V1Jc toan xac suat duqc cong b6 vao nam 1802. Tai nang cua Ampe b~t d~u duqc gioi khoa hQC chu y.
Nam 1799, Ampe lap gia dinh. VCf eng la co Julie Caron. Gia dinh Ampe lam vao hoan canh tung thieu, Ong phai di day hQC nr a ben ngoai,
Vuqt qua nhieu kh6 khan va thit thach trong cuoc song, cuei cung Ampe tra thanh mot nha toan hQC nOi tieng. Cac cong trlnh cua eng sau nay deu duoc ll'ng dung rong rai trong thuc te, phuc Vl:l cho dm song con ngtroi.
Ampe qua dm vao ngay 10 thang 7 nam 1836 tai Macxay, hirong tho 61 tuOi.
II. SlfNGHltp
Nam 1801, Ampe day v~t H tai twang trung hQC 1&1 a Buecgo, Ba nam sau, eng duqc moi day hoc tai Twang Dai hQC Bach khoa va den nam 1814, eng chfnh thuc tra thanh vien si cua Vien Han lam Khoa hoc. La mot nha toan hQC, nhung Ampe la mot trong nhfmg ngiroi da xay dung va d6ng g6p nhieu cho nganh khoa hQC vt cac hien nrong dien tir rna ong goi ten la: "Dlen dQng l1;l'c h9C". Ten goi nay sau d6 diroc chinh thee cong nhan,
Nam 1820, nha vat H ngiroi Dan Mach Oxtet (Hans Christian Oersted) da kham pha ra rang: dong dien trong day dan c6 the lam chuyen dong mot cai kim la ban a g~. Ciing thoi gian d6, Ampe tim ra dUCfc mot dinh luat toan hQC lien quan tm cirong d¢ dong di¢n va" d¢ manh cua tir truong rna n6 tao ra. Ngay nay, dinh luat nay thuemg duqc goi la dinh luat Ampe.
Day cung la mot phat minh quan trong nhat ve dien tiro Ap dung dinh luat nay, Ampe da che' tao ra nhieu dung cu do cuong d¢ dong dien va dien ap, Ten cua eng duqc dung de d~t ten cho dan vi cirong d¢ dong dien. .
. Nam 1823, Ampe hop tac voi nha khoa hoc Arago sang che ra nam cham dien, Day cling chfnh la nguon goc cua nhieu phat minh sau nay: nam cham dien, dien tin, may phat dien, dong co dien.
Ampe c6 nhieu cong lao doi voi dien hoc nhu Niuton doi voi co hoc, Cac nha bac hQC cung thoi kham phuc tai nang cua Ampe va triu men goi ong la "Niuum cua tli~n hoc".
8
t
Ngoai khoa hoc, Ampe con nghien ctru triet hoc. NguOi ta bi€t d€n Ong khong chi nhu mot nha toan hoc n6i tieng rna con la mot nha hien triet. Vao nhtmg nam cuei dai, tuy dii gia yeu, nhung Ampe v&n gang sue hoan thanh mot cOng trinh khoa hQC do so, Dola tac pham: "Luan ve triet hQC cua khoa hQC". Cu6n sach con dang soan db thl Ampe dot ngot qua dOi, de lai dir am tiec nuoi cho toan nhan loai.
Nhting thanh cong nrc ra trong nghien ctru khoa hoc dii dua ten tu6i Ampe len vi trf nhirng nha toan hoc hang dAu cua th€ giro, tnroc day cling nhu hien nay va rnai mai v~ sau.
ANHXTANH (ALBERT EINSTEIN) (1879 • 1955)
....... ,,__ J, .,., _ til'
NHA V ~T LI MI, ooc euc, eHA f)E eUA v ~T LI
_ ... J J
HI~N f)~1 VA THUYET TUONG f)01
I. cuoc Diu
Ong sinh nam 1879 trong ~Ot can phong nho cua mor hieu tap hoa b thanh ph6 VIm mroc Due, mat na~ 1955 b Princeton mroc Mi. Khi con hoc tieu hoc va trung hQC b Munich, ong khong h~ to ra xuat sac. Trai lai, ong nhut nhat, cham chap, dien d~t cue kl kho khan. Ong t6i da tm muc thay giao phai buc boi, con cha me ong thl that vong sq rang ong khong co duqc trf nao blnh thuong,
Nhung til nam 1896, sau khi vao hQC HQC vien Bach khoa Zurich, ong to ra ldul quan hon, d~c biet ong ham thich dQC cac phat minh va bai viet cua cac nha bac hoc 16i lac thOi ay nhir: Hemhon, Macxoen ... bang nguyen hem.
Sau khi tot nghiep dai hQC, eng kiem viec lam b Thuy Si trong mot CCI quan cap bang sang che, Nhc r6i riii, Ong co d~~u kien d~u d~n doc cac tap chi khoa hoc va suy nghi ve cac van de Ian do vat Ii hien dai d~t ra.
Mac du til nam 1905, ong dii cong b6 tren tap chi khoa hoc Duc "Annalen der Physik" 5 cong trlnh Ian nhirng d~u khong duqc khoa hoc dirong thOi chap nhan.
9
t
VI the, nam 1905 khi giang day tai Dai h9C T6ng hop Zurich, ong phai rdt kh6 khan moi diroc phong h9C vi giao suo
Saud6 ong diroc moi day tai Dai hoc T6ng hop Praha tir nam 1911 den 1912.
Tiep d6, ong tro' lai Beclin nhan chirc giao sir a vien Vinhem (Kaiser Wilhelm). Den khi Hitle len cam quyen, mac du ong van diroc nhieu mroc moi thinh giang, ong van quyet dinh rai mroc Duc nam 1933. Luc dau, ong ti nan a Pari, roi a Bi, tnroc khi nhan clnrc giao sir chinh thirc a "H9C vien nghien ciru cao cap" a
Princeton mroc Mi. d day c6 dieu kien hon, ong miet mai xay dung mot h9C thuyet thong nhat de mong duoc khoa h9C chap nhan, nhirng chua bao gio ong thanh cong thuc su, Ong diroc trao giai thuong Noben ve vat If tir nam 1921 nhirng lai ve cong lao trong nghien ctru hieu img quang dien, chu khong phai ve thuyet urong doi con dang tranh cai do ong de xirong,
II. SVNGHI~P
Sir nghiep cua ong bat dau tir khi ong cho xu at ban 5 bai bao, cong bo 5 cong trlnh 16'11 ve mat vat If li thuyet cua ong.
1. COng trlnh dau tien la luan van khoa hoc cua ong a Dai h9C Tong hop Zurich.
2. Cong trlnh thir hai la phat trien If thuyet vat li hrong tir tren CC1 So' cac y nrong cua nha v~t li Mac Plang ve su ton, tai cua nang hrong hrong tir a dang hat. Ong nr danh gia cong trinh nay "rat each mang" vao thoi diem khoa h9C luc bay gic;
3. Cong trinh thu ba la xay dung If thuyet ve chuyen dong Brao bang cac phep tfnh ve xac xu at.
4. Cong trinh thu nr ve thuyet tuong doi hep, mot trong cac kham pha vi dai nhat cua v~t H hien dai a dau the ki tnroc. Bang each xet lai cac khai niem khong gian va thai gian trong vat If hoc, ong dfi chtmg minh rang: c6 the giai quyet su khong nrong thich ve be ngoai gitra dien dong lire h9C cua Macxoen va thuyet nrong doi do Galile d6 xirong.
5. Cong trlnh thu nam la he qua cua If thuyet tren nhung ong xac dinh diroc cong tlnrc n6i tieng:
E = me', nrc xac dinh diroc su tuong dirong giiia khoi hrong va nang hrong.
Tuy cac cong trlnh tren khong phai la ai cfing hieu duoc ca, nhirng ong van duoc cac nha vat If neli tieng dirong thai ne trong, di;ic biet la cac ten tudi thoi d6 nhu: Plang, Loren, Minkopxki ...
10
t
Ong con n6i tieng ve nhiing quan niern va hanh vi rat dqc dao va day tinh nhan van. Ong khinh re nhiing cai rna ngiroi dai tlnrong rna uac nhu : danh vong, cua cai, quyen hrc, Ong thuong chia se voi vq rang ong chi thich tim hanh phiic trong su lam viec, choi vi cam va tha thuyen. Tinh ong eire kl thoai mai va gian di, Di dau ong cilng chi ban quan ao cti, nhau nat va it khi dqi mil. Ong thich trat nr trong tu duy nhung nr do trong dai song. Ong tlnrong hanh dong chi thea hai quy tac : quy tac thir nhat la khong co quy tac nao ca: quy tac thtr hai la song tlJ do thea y mlnh, Co Ie do cac thoi quen do rna ong dii kham pha ra cac tu nrong doc dao, hoan toan chua co ai phat hien ra tnroc do.
ARIXTOT (ARISTOTE) (384 ~ 322 TeN)
.... .,.... , J., ....
NHA TU TUONG, NHA KHOA HQC LON NHAlCUA MQI THOI f)~1
I. CUOC Din
Arixtot sinh ra a Xtagi x~ .Traxto vao nam 384 TCN.
Cha ong - Nicornac la ngu y cua vua Amintat xu Maxedoan a phia bac Hy Lap. Nicomac thuoc dong ho co nghe lam thuoc gia truyen rna ong t6 co the chfnh la Hypocrat, Arixtot tan len diroi thoi vua Amintat va la ban cua hoang tir Philip.
Ngay tir hie con nho tuoi, Arixtot dii diroc clnrng kien cac hoat dong cua ngiroi cha chua tri cho cac benh nhan trong vung tll cac 10m thu6c lay tir thiio moe. Nho the rna chang trai sam quan tam den thien
nhien.sinh hoc va mon giai phau de khao CUu cau tao ben trong cua co the sinh vat,
Trong qua trinh tim hieu hoc hoi do, ong sam to ra co biet tai quan sat, kham pha, mot nang hrc rat canthiet cho cong viec sau nay cua ong.
Nhung chang may, b6 my ong mat sam. Ong khong du dieu kien de thea du6i nghe y nhu truyen th6ng cua gia dlnh, rna phai theolnrong khac. Chua day ·17 tuoi,
11
t
ong da phai xa gia dlnh den Aten thu do cua Hy Lap de vao hQC a tnrong cua Platen, nha triet hoc n6i tieng thai do.
Tnrong cua Platen goi la Academi, da co truyen thong 20 nam tnroc khi Arixtot den hoc. o day, hoc sinh vita diroc trau d6i kien thtrc vita diroc W do suy nghi, Ten tnrong, Academi co nghia la Vien Han lam hay HQc vien, noi nghien CUu nang v~ ur duy, If luan han la cac van d~ thuc teo o day ngiroi ta it t6 clnrc len lap, khong coi trong cac mon thuc hanh nhu: li, hoa, ki thuat - cling chang may quan tam toi quan sat, thi nghiern, thirc nghiem, Platen khuyen khfch hoc sinh cua mlnh doan tuyet voi thuc tai hang ngay, thoat li khoi nhimg dieu tai nghe mat thay de tri oc duoc tu do bay bong tim toi tri thtrc moi voi long sung tin rat cao.
Sau khi hoc xong a Academi, Arixtot diroc giu lai lam thay giao va a Academi tci 20 nam. Mai den khi Platen mat, ngiroi chau la Xpoxip len thay, chu tnrong thee thuyet cua Pitago, tuyet doi hoa toan hoc, cho rang con so co the giai thfch diroc moi cai cua ca the gioi. Khong chap nhan diroc If thuyet do, Arixtot quyet dinh rei Academi tien hanh nhirng chuyen vien du de tim toi khao ctru.
Vao khoangnam 343 TCN, ong duoc voi lam wang sir cho Hoang nr va sau nay Hoang tii da tra thanh Alexandra dai de. Alexandra cham chi hoc hanh nhirng khong thich cac mon trier hoc do Arixtot day rna thich v5 bi, chien thuat va chinh phuc the gim han. Alexandra da chinh phuc diroc qua mra the gioi diroc ngiroi Hy Lap biet den bay gio,
Nam 334 TCN, Alexandra dai de bang ha, Arixtot mat mot nguoi hoc tro dong ihm con la mot ngiroi ban Ian. Dan cluing a Aten biit dau noi day chong chfnh quyen Maxedoan va Arixtot (que a Maxedoan) cling la mot trong cac muc tieu cua s1! chongd6i ay, De tranh nguy hiem, ong rai ve Canxit, mot hon dao kin dao tren bien ~gie. Nam sau (322 TCN) Arixtot, mot trong nhtrng nha tu nrong Ian nhat cua rnoi thoi d~i, lam benh va qua doi.
II. SVNGHI~P
Trong thai gian a tnrong Academi, Arixtot viet rat nhieu cong trlnh diroi dang doi thoai, nhung rilt tiec chi con giu diroc rilt it den ngay nay.
Arixtot W hoi tai sao cac v~t the lai chuyen dong. Taisao tinh tii lai xuat hien tren bau troi khi man dem buong xuong? Trong tac pham "Bau troi", ong cho rang moi v~t deu do 4 yeu to tao thanh, do la : dat, khong khi, mroc, lira va cho rang m6i thrr deu co each chuyen dong rieng thee mot huang nao do. Ong cho
12
t
rang tinh tu va cac thien the hinh nhir chuyen dong theo each xoay vong khac vai chuyen dong cua b6n yeu t6 tren.
Cuoc dm Arixtot co nhieu Ian di chuyen chO a va cac cuoc du khao xa gan.
Chinh trong cac chuyen da ngoai do da giiip ong co cac quan sat va nghien CUll ve thien nhien dac biet ve ca va so, 6c. Ong m6 xe chiing de mo ta va s~p xep cluing thanh tirng tM loai. Trong khi cac dong nghiep cua ong chi nghien CUll d6i urong theo kieu "choc gay xu6ng mroc" thl cac md xe thuc nghiern, quan sat cua ong da rna dau cho mot phirong phap khoa h9C moi, khac voi dtt_crng thoi, can duy tri cho den ngay nay.
Ket qua cua cac tim toi, nghien CUll Ky cua ong la su ra dm cua cac tac pham
n6i tieng nhir:
- Nhiing bo phan cua dong vat.
- Lich si'r d¢Qg vat,
- Ve s1! sinh san cua dong vat.
- Luan 11 h9C (gorn 6 quyen), vat 11 h9C (gom 8 quyen), van v~t h9C.
- Tam 11 h9C gem: cam giac va cac vat cam thu duoc, trf nho va S1! h6i nrong,
ngu va thirc, giac mo.
- Dao duc hoc, chfnh tri h9C, tu tit h9C, thi phap ...
Ong da mo tii diroc khoang 500 loai dong v~t vao Iuc ay va s~p xep chung thanh 2 nhom, Mot nhom gorn nhiing -dong vat mau do nhir: chim, ca, ran, dong vat co vu ... rna ngay nay goi la dong v~t co xirong s6ng. Nhorn kia la nhiing dong vat khong co mau nhu sua, giun va c6ft trung, sao bien ... rna ngay nay goi la dong vat khong xirong s6ng. Thuc ra nhorn nay nguoi ta biet cling co mau nhimg he tuan hoan cua chung hoi khac voi he tuan hoan cua dong v~t co xirong s6ng.
a thoi bay gio, nhiing kharn pha etta Arixtot ve the gioi song la C1!C kl xuat sac, di tnroc nhan loai nhieu the ki. Chang han, ong da mo tii 6ng nho n6i tai trong voi sau hong a ngum. Sau nay mai nam 1550, nha bac h9C Bactoleme (ngiroi Y) a TachiO moi phat hi~n lai va d~t ten la voi otaso.
D~c biet, cac nghien CUll ve ca cua ong.cting nhu nhiing mo ta cua ong ve phoi sinh hoc da diroc tien hanh chinh xac va ti ml den rmrc cho mai toi tht ki XVII, tiic 2000 nam sau, mai phai sua d6i mot chut it rna thoi.
"Lich sir dt')ng v~t" coi nhu tac pham viet sam nhat ve loai vat, Trong do ong co nhieu kham phd chinh xac den tuyet vci nhir:
- Khang dinhca heo khong phai la ca vi cluing biet hit tha khong khi nhu nguoi.
13
t
- Trong khi ngum duong thai cho linh cau la loai luang tfnh thl ong chimg minh linh cau cling co con due va con cai nhu cac loai co vu khac.
- Ong phat hien ra trong t6 ong mat chi co ong chua biet de. Cac mo ta ve dm song ben trong t6 ong cua ong mai den the ki XIII van khong biet them gi hem.
Tuy nhien, tac pham "tien phong" tren cling khong tach khoi cac han che tat
nhien nhu:
- Ong cho rang met s6 dong vat sinh ra tic bun va mroc.
- Gioi tinh cua de dui quyet dinh bai chieu gio th6i luc de cai thu thai.
- Trf khon con ngiroi la a tim clur khong phai a oc.
Noi tom lai, suot cuoc doi, Arixtot da thuc hien nhieu de tai khoa hQC, tic tfnh chat vat If cua su chuyen dong den am thanh do chau chau CQ chan vao canh phat ra. Arixtot da tap hop, tich luy dtroc mot he thong kien thuc d6 S9 de giai thfch diroc moi hien tU<JI1g va su kien dirong thoi. Kho tang kien thuc ay bao quat rong rai va vung chac den mire no t6n tai qua hang chuc the ki, giup cho nhieu the he cac nha bac hQC tren the gioi van dung va tiep tuc b6 sung, trong s6 ay co Galile, Niuton, Dacuyn ...
Theo Dacuyn, tac gia thuyet tien hoa thl "cac nha bac hoc so vci Arixtot, chi la cac chu hoc tro nho''.
ACSIMET (ARCHIMEDE) (287 • 212 TeN)
... til J., ~
NHA BAC HQC DANH TIENG CUA CO HY ~p
I. CUOC Den
Acsimet sinh ra a Xyracuydo thuoc Xixin, khi ay nam dum Sl;l thong tri cua ngtroi Hy Lap. Cha cua ong, Phidiat la mot nha thien van, kiem nghien coo dia If va thi nghiem cong nghe che tao nhtrng loai may moi. Trong do phat kien n6i tieng la che tao ra chan vit cho may bam mroc.
Acsimet da tirng tu nghiep tai Alechxandri (Ai Cap) la mot trung tam van hoa Ian luc bay gic, Acsimet da
14
,
den hoc a den Mudeon, mot vien bao tang, dong thai la vien han lam quy t1:1 hau het cac bo oc uyenbac nhat hie do. Tai day, ong diroc hoc voi cac thay Conongdo Xamot, dclit va ket than voi nhieu nha toan hQC nhu Eratoxten. Bang tri thong minh.oc sang tao va long ham hieu biet, chi ft lau sau Acsimet da cho ra dei hang loat nhimg phat minh 100, nho. Lich sir ghi ten ong nhu mot nha toan hQC VI dai nhat cua Hy Lap cd dai.
II. SVNGHI~P
Co tM khang dinh Acsimet la mot nha bac hQC 100 cua nhan loai, S\! nghiep khoa hoc cua ong vo cung do SQ. Theo Ioi ke cua Plutac, nha van kiem nha sir hoc cd Hy Lap, Acsimet rdt say me toan hQC. Cac cong trinh toan hQC cua ong bao trum khap moi Iinh vue nlnr: hlnh hoc, s6 hoc, dai s6. Ong la ngiroi dau tien tim ra cong thtrc tfnh dien tich va the tich hinh lang tru, hinh cau. Acsimet cling la ngiroi sang che' ra don bay. Ong nhan thay rang, neu su dung don bay thi nguoi ta co the nang mot vat co trong hrong 100 bang mot lire nho hon nhieu. Cling til phat hien nay, Acsimet dii thot len mot cau noi ndi tieng :"H5y cho toi mot dilm tua, toi co thl bay tung cd Trdi Ddt nay len".
Acsimet con la mot ki sir tai ba. Chlnh ong da xay dung dai thien van hay con goi la "Vom cau vli tru". Nho the nguoi ta co the quan sat diroc S\! chuyen dong cua M~t Troi, M~t Trang va cac hanh tinh.
Tirong truyen khi dai quan La Mii do danh nrong Macxenluyxo chi huy tien danh que huong cua Acsimet, ong da dung tri thong minh cua mlnh de danh lui quan giac, Acsimet da sir dung girong d~t & nhung vi trf dii dinh tnroc. Drroi anh nang choi chang cua mua ha, tia sang di den girong nay lap trrc phan xa sang girong khac va co kha nang thieu d6t nhfmg chien thuyen cua giac. Quan La Mii nhanh chong bi danh bai,
Nhtic den S\! nghiep cua Acsimet khong the khong nhac tm phat minh ducc nhieu ngum dm sau biet den nhat eua ong. Do la nhtmg nguyen ttic thuy tinh hQC (Hydrostatique) rna ngay nay con goi la dinh luat Acsimet.
Dinh luat do gay an tuong nho mot giai thoai v~ chfnh Acsimet:
MQt Ian vua Heron sai mot nguoi tho kim hoan lam cho rnlnh mot chiec virong mien bang vang, Vi nghi ngo ngiroi tho co pha bac vao trong veong mien, nha vua nho Acsimet xem co each gi biet dtroc.su gian Ian noi tren rna v:m gill' nguyen chiec vuong mien kia. Acsimet 10 lang, ngay dem suy nghi tim each giai bai toan h6c bua nay. Luc an, luc di, tham chi ca luc tarn ong cling nghi de'n no. MQt hom, Acsimet vao nha ttim rna trong dau v:m bi am rum bOi chiec virong mien, Khi tha mlnh vao
15
t
trong nuoc, eng chot thay rang neu co tht cang ngap trong nuOc thl muc nuOe se cang dang eao. MOt y nghi moi me loe sang trong dau ong. Quen ca mac quan ao, ong phan khm nhay ra khoi bon tam, chay thing ra ngoai ph6 va mimg ra reo len:
"Eureka! Eureka! (Oreka !)" (e6 nghia la "T6i tim ra rOi ! T6i tim ra r6i !"). Sau d6, Aesimet da tha chiec wang mien vao nuoc va danh dau dO eao muc nuoc dang len. Tiep theo, ong lay mot kh6i hrong vang nguyen chat nang bang chiec wang mien, d~t vao cung bOn nuOc va kitm tra xem rnuc mroc sau nay co bang muc rnroc hie dau hay khong. Aesimet da tim ra mot Uri giai thuc su khoa hQC giup nha vua.
Aesimet da phat minh ra mot dinh luat maio D6 Ia dinh luat ve sue day cua mot chat long len mot vat nhung vao chat d6. ve sau dinh luat nay diroc img dung rong rai trong cuoc s6ng cua con nguoi.
Khong may den nam 212 TCN, trong hie say me suy nghi ve mot bai toan hQC, Aesimet da chet dum luai guam cua quan La Ma.
Macxenluyxo, urong La Ma luc bay gio cam kieh tnroc tai nang cua Aesimet da xay dung mot ngoi me tren d6 eho ve rat nhieu hlnh tron va hlnh lang tru dt ghi nho cong lao cua 6ng.
AVOGADRO (AIVIEDEO DE AVOGADRO) un6 -1856)
NHA HOA HQC VA V ~T Li N61 TIENG NGUOIITALIA
I. CU()C Din
Ong sinh nam 1776 va mat nam 1856 a Turin mroc Y. Cha ong eho ong theo hQC luat a Turin. Sau khi t6t nghiep, ong duoc lam mot chan thu ki a co quan hanh chfnh dia phuong. Do tu hQC, ong tich luy diroc nhieu tri thue khoa hQC va tra thanh nOi tieng a que huang ong. Vi the', ong dircc b6 nhiem lam giao sir v~t If a Tnrong hoc Hoang gia Vecxay nam 1809. Toi nam 1820, ong duoc phong giao sir v~t If a Truong Dai hQC T6ng hop Turin. Sg nghiep khoa hQC cua ong khm nguon tir day,
16
t
n.SVNGHI~P
Hai nam sau khi dinh luat Gay Luytxac ve qua trinh d~ng ap ella chat khi ra dci, ong eho xuat ban mot cong trlnh ella mlnh de phan tfch va If giru dinh luat nay bang thuyet dong hQC chat khf tren co sa cac thf nghiern kiem tra dAy du va hom chinh cua ong.
D€n nam 1811, ong neu ra mot gia thuyet nlSi tieng, theo do, cac tM tfch bang nhau ella cac chat khi khac nhau a cung mot nhiet dQ, deu co s6 phan tir nhu nhau. Til do, ong suy ra kh6i hrong phan tir cua cac chat khf. Dinh luat thiet lap m6i quan h~ ti l~ giiia ti trong chat khf va kh6i Iuong phan tir ella chung diroc mang ten ong, tue dinh luat A vogadro, mot trong cac dinh luat co sa ella hoa hoc.
Con s6 A vogadro la s6 phan tir chua trong met phan tir gam. Sau do la s6 nguyen tir trong mot nguyen tir gam, duqc kf hieu la N.
Mac du cue kl dCID gian, nhung gia thuyet cua A vogadro it duoc ngiroi dUCIDg thai tin nrong. Nhieu nha hoa hoc con bac bb s11 t6n tai ella nguyen tir, nhieu nguoi khac con lin l¢n giiia nguyen tir va phan tiro Ong dii di tnroc thoi dai ella ong nhir mot nha tien trio
17
t
BACLAu (PETER BARLOW) (1776 • 1862)
II NHA VJ:.T LivA TOAN HOC NGUOI ANH,
, j." j ....
CO NHIEU PHAT MINH VE TU HOC
I. CU()C Din
Ong sinh nam 1776 a Novich va mat nam 1862 a y onvich. Ong hQC a que nha. Sau khi tot nghiep dai hoc khoa nr nhien, ong diroc cit lam ~giao sir toan hQC a Vien Han lam Quan. su Novich mroc Anh. Do nghien ciru khoa hoc ap dung cho quan su, nen ong thong thao va co cong hien b. nhieu Iinh V1Jc ve khoa hoc tlJ nhien. Nho cac ket qua ay, ong duoc bau vao Hoi Hoang gia Anh.
n.SVNGHI~P
Til nhiing thi nghiem thirc hien ve til tnrong, eng dii t6ng ket va cong b6 cac ket qua trong cong trinh "Khao sat ve tit hoc" (Essai sur le magnetisme). Nam 1825 ong duoc nhan thireng huy chuang Caolay ve cong hien nay.
Phat .tritn ket qua tren, nam. 1828, ong phat minh ra mot dung cu dt' chimg minh tac dung cua til truong len mot dong dien. Chiec dQng co tao nen til tnrong nay co hinh chiec banh xe nen duQ'C d~t ten luon IA "banh xe Baclau". Ltic ay chiec d¢ng co cO kinh nay di gAy ra mot chan: dQng to Ian. Ngay nay, chiec dong co ay con co met y nghia Ian ve m~t sir pham,
18
t
Ong cling thanh cong trong viec che tao ra cac thau kfnh va lAp ghep cluing voi nhau tao nen cac kinh thien van voi Him nhin va d¢ chinh xac cao. Nho vay, ong dli g6p phan chinh If duqc cac sai s6t trong "bang danh muc sao" cua cac nha thien van hoc tnroc d6 nhtr. W. Hecsen va Sao (South).
Ong con quan tarn den van d6 tir hoc trong nganh dirong sat, Til cac thi nghiem va thuc nghiem IAu dai cua ong v~ til tinh tren tau hoa, dli giup ong hoan thanh mot chuyen khao nOi tieng v6 "khao sat v6 vat lieu xay dung" (Traite sur les materiaux de construction) nam 1851. Cacnghien ctru cua ong c6 cac Ung dung C1:1 the trong nganh dirong sAt, C1:1 the ong d,li xac dinh diroc each di6u chinh cac tac dong cua til tfnh do kh6i kim loai cua con tau gay ra anh hirong den kim la ban.
BE (JOHN LOGIE BAIRD) (1888· 1964)
NHA V ~T Li ANH, NGUOI OAU TIEN PHAT MINH RA TRUYEN HiNH
I. CU<)c Den
Ong sinh nam 1888 a
Henlenbuoc xu Ecotxo va mat nam 1964 a Bexhin xu Xuytxech. Ong hoc ve dien ki thuat tai Dai hoc Hoang gia a Glatgau va bAt dau sg nghiep bang nghe ki sir dien.
Nhiing nam moi vao nghe, ong g~p nhieu trac tra. Nam 26 tuOi, nghe nghiep khong dap img nOi yeu cau cuoc s6ng khien eng quyet dinh phai muu sinh bang cong viec phat minh. Nhirng nhiing y nrong thieu thuc te ban
19
,
dau khien ong lien tiep that bai. Den t~n nam 35 tu6i ong vin lam vao canh ngheo kho.
II. su NGH~P
Mai khi qua tu6i 35, ong moi co dinh huang dung de trcr thanh mot trong nhiing ngtroi dau tien tren the gioi di sau vao ki thuat truyen hlnh. Nam 1923, eng b!t dau che tao ra mot cai may tho sa nhung lai co the truyen d6ng thoi ca tieng va hlnh qua song vO tuyen. Sau do, ong hoan thien them may va co the girl cac hlnh arm qua may phat toi mot may thu each do vai chuc met.
Thang gieng nam 1926, Ian dau tien ong cong b6 ket qua phat minh bang mot chuang trinh truyen hlnh tnroc cong chung cr HQC vien Hoang gia Luan DOn.
Nam sau ong thuc hien mot chuang trlnh truyen hinh nua xa han gitta Luan DOn va Glatgau. Nam 1928, eng thuc hien mot chuang trlnh truyen hlnh qua Dai Tay dirong, gitra Luan DOn va Niu Yooc.
The la chi mot nam sau phat minh tren, nam 1929 phong thf nghiem cua ong da thirc hien cac buoi phat thanh vO tuyen truyen hinh (voi am thanh va hinh d6ng b¢ nhu ngay nay) Ian dau tien cho dai BBC vci thai Iuong mra gia m8i ngay, Nam 1931 ong thuc hien mot chuang trinh truyen hlnh phat ngoai troi Ian dau tien. Trong he thong may moe truyen hlnh dau tien nay, ong da sir dung he thong quet co hoc, Mai den nam 1934, dai BBC moi thay bang b(J quet dien tir do Marcom EMI hoan chinh nhung cling chi truyen duoc hlnh den trang. Sau nay ong tiep tuc cac phat minh khac de cling Ii nguoi di dau trong truyen hlnh mau va truyen hlnh ndi.
20
,
BECNA (CLAUDE BERNARD) (1813 -1878)
NHA KHAo cOu vA THVC NGHI~M vi I)~I NGUOI PHAP
I. CU()C Dill
Becna sinh tai St. Giulien (xu Ron (Rhone), mroc Phap) ngay 13n/1813 trong mot gia dinh trong nho blnh thireng. Thuo nho ong hQC a tnrong lang. Den nam 16 tudi, vi nha qua ngheo, ong buoc phai thoi hoc d~ di lam kiem s6ng.
Vira di lam ong vira sang tac van chuang. Ong manh dan dem ban thao hai tac pham ong viet la:
Dod hoa hong song Ron (hai kich) va Acta if nude Anh (bi kich) nho mot nha phe blnh n6i tieng a Pari xem qua. Ong nay thanh that gop y vm ong la nen chon nghe khac vi cac tac pham do cluing to ong khong co kha nang gl ve van chuang ca.
May hom sau, ong quyet dinh xin hoc tnrong y khoa va vira di lam them d~ co tien thea hoc. Nam 24 tudi, eng db bac si noi tni va diroc giup viec cho giao sir Magiendi n6i tieng, la ngum dan dAt va anh huang 16'11 den cUQC dm va hoat dong khoa hoc cua Becna.
u Sl)'NGHltp
Nam 1843, ong db tien si y khoa va cho xuat ban tap luan an, cling la cong trlnh khoa hoc dau tien cua ong ve : "Khao CUll giai phdu sinh H ve day than kinh mang nhi",
Nam 1844, ong thi hong bang thac si (a Phap, hoc vi thac si y khoa cao han tien si). Til day, eng khong coi trong thi cit ntra, rna an trong phong thi nghiem su6t ngay, chuyen tam vao su nghiep tim toi, phat minh. Nho su giiip do cua ngiroi thay la Magiendi Ong thu duqc nhieuket qua va lien tiep d~ trinh cho cac h¢i khoa hoc thoi a'y nhu: HQi sinh hQC, Vien han laQi y hoc, Vien han lam khoa hoc. Qua cac thit thach a'y, Ong duoc vao giu chan giang Sl1 du khuyet cho giao sir Magiendi.
21
t
Ong d6 them bang tien si V an vat hQC nita va den nam 1855 thay Magiendi qua dill, ong diroc tnrong d6 bat lam giang sir chinh thtrc thay the cho thay cua minh.
Nam 1854, nhan phat minh ra vai tro du trii duong cua gan, ong dugc moi lam giao SU sinh If hQC tai Dai hQC Xoocbon danh tieng va tiep d6 dugc bau vao Han lam vien khoa hQC thay the cho giao sir Ru (Roux), nha giro pMu n6i tieng vlra qua dm.
Becna neu mot tam girong v6 su say me va ran tuy cho khoa hoc. Ong la con nguoi cua phong thi nghiem. SV khao cuu, thuc nghiem voi ong la "mot nhu cau sinh tir" cua dill s6ng. Ong khong ham thich chinh trio kl! ca tien tai va danh vong. Do c6ng hien ca dai ngiroi cho khoa hoc, nen ong lay vg muon, c6 2 con trai deu bi chet yl!u. V g va 2 con gai con lai khong giiip gl cho ong rna con lam ong phien toai vi ho cho rang ong khong 10 kiern tien va khong de y den gia dinh,
Cu6i cung, ong phai song tach biet gia dlnh vao nam 1869. May man trong canh co don ay, ong gap mot thieu phu nguoi ngoai qu6c, ba Rapholovich, nhu mot niem an ui a cu6i dm. Trong 10 nam sau d6, nguoi vg moi la phu ta tich cue cho ong cii trong khoa hoc ntta nhu: khao cuu, suu tam, luu trU, dich thuat, giao dich ...
Becna qua dill ngay 10/2/1878 vi benh than, hirong tho 65 tudi. Dam tang ong duoc cu hanh vm nghi It~ qu6c tang. Can nha ong tra thanh nha bao tang mroc Phap, noi den tham vieng, hoc tap cua cac thay, tro Truong Dai hoc Liang, nhat la Dai hoc Y va Diroc khoa.
Becna diroc xep vao hang tac gia c6 cac tac pham va cong trinh da dang d6 sQ,
c6 thl! ke nhu sau:
- Bai giang ve sinh 11 hoc thirc nghiem (2 tap),
- Bai giiing ve hieu nang cac chat dQC va diroc phdm,
- Bai giang ve sinh 11 hoc va benh 11 hoc than kinh.
- Nhap man nghien cuu thirc nghiern y hoc.
- Bai giang ve sinh 11 - giai phau hoc.
- Nguyen 11 thuc nghiern y hoc.
- Bao clio ve su tien trien chung ve sinh H hQC a Phap,
- Tu nrong (Pensees).
- Cu6n sach do.
- Bai giang benh 11 hoc thuc nghiern,
- Bai giiing ve chat gay me va su hon !fie.
- Bai giang ve than nhiet dong vat.
- Bai giang ve hien urong chung s6ng cua 10M vat va thiio moe.
22
t
Trong cac tac pham tren, cuon "Nhap mon nghien CUD tlurc nghiem y hoc" diroc coi Ia giao trinh nrong cot cua nganh y hie do. Nhieu van de trong sach rat can thiet cho den tan bay gio, M(>t so 1m khuyen trong sach duoc nganh y coi la khuon mau cho moi the he nhu:
- Chi co thi nghiern moi giiip cluing ta tim ra chan H.
- Con nguoi co the biet chan H timg bQ phan, r6i den chan 11 t6ng quat, clnr
khong the biet diroc chan If tuyet doi.
- Gia thuyet la mot loai dl! doan, can cho khoa hoc thuc nghiem nhung khong diroc phep anh hirong tren su quan sat.
- DUng nharn sir ngo vue khoa hoc voi thuyet hoai nghi.
- Gia thuyet chi co the chap nhan la dung sau khi da phan bien day duo
BECTOLO (MARCELLIN BERTHELOT) (1827 • 1907)
"" _,.,,,.-
NHA HOA HQC DANH TIENG CUA NUOC PHAP
I. CU()C Diu
Bectolo sinh ra b Pari, trong mot gia dlnh tri thirc. Than phu ong la mot bac S1.
Tit hie nho, ong da to ra co nang khieu ve khoa hoc va triet hoc, Nam 27 tudi (1854) ong bao ve thanh cong mot luan an tien si n6i tieng ve y hQC va 9 nam sau ong diroc cir lam giao su dai hoc diroc khoa (1863); sau d6 diroc vao Vien han lam khoa hoc luc moi 46 tu6i (nam 1873).
Ong co tham gia hoat dong chfnh tri mot thoi gian nhu: d~c cit thirong nghi si, Ian hrot gitt chtrc BQ tnrong BQ Giao due, roi BQ tnrong BQ Ngoai giao. Vi kien van rong rai, kien thirc uyen tham ve nhieu mat nen nam 1881, ong con diroc bau vao Vien han lam ve van chuang. Ngay 18/3/1907 ong va phu nhan cung ta the, diroc mai tang tai dien Pangteon (Pantheon) danh cho cac danh nhan mroc Phap,
Hai mum nam sau, nam 1927, nhan ki niem 100 nam ngay sinh cua ong, the gioi co cuoc quyen gop tien de xay dung mot vien hoa hQC a Phap mang ten ong.
23
t
n.SVNGHI~P
Nhieu cong trinh v6 hoa hQC cua Bectolo duoc dira vao hQC a chirong trinh hoa hoc phd thong nhir:
- T6ng hop axetylen (chat hiiu co) tit cac chat vo co diroc ong thuc hien nam 1862 de chtmg minh: 'con ngiroi co the 4-0 ra diroc cac chat hiiu co tit cac v~t lieu vo co don gian,
- Ong la ngiroi rna dirong cho nghien cuu ve nhiet hoa hQC (thermochimie) va da ap dung thanh cong a nhieu Iinh vue khoa hQC, nhat la linh Vl!C che tao chat n6.
- Ong da xay dung mor phong thf nghiem Mendun (nam 1876) n6i tieng. Tai day, ong da tim ra co che giup _ cay gift chat nito cua khong khi de lai tao ra cac chat flW co,
- Phat hien ra axit persulfuric.
Ngoai ra, voi nr each mot vien SI van chuong va mot triet gia, ong con de lai: - Mot s6 tac phdm v6 sir hoc va triet hoc.
- Nhieu sach khoa hoc,
- 1200 but kf ve khoa hoc.
DONG HO BECNULI (BERNOULLI) DONG HQ c6 NANG KHIEU vA C6NG HIEN VE TOAN HQC. NGUOI THUY SY JAKOB BERNOULLI (1654 - 1705) JOHANN BERNOULLI (1667 -17168) DANIEL BERNOULLI (1700 - 1782)
I. cuoc 1)01
Trong su6t tren hai the ki rum tai Dai hoc Baden Thuy Si hie nao cling co cac giao sir thuoc dong ho Becnuli. Rieng chtic chii nhiem b(> mon toan a day thl dong ho Becnuli "Cha truyen con no1" su6t hon mot tram nam, lam nen cai nguOi. ta thuong goi la "Trieu dai Becnuli".
24
t
Ma d!u cho dong ho vinh quang &y hi hai anh em Giacop (Jakob) va Giohan (Johann) Becnuli. Giacop la chu nhiem bQ mon toan cua Tnrong DC;\i hoc Baden, con Giohan la giao su toan hoc a mot tnrong dai hQC a Ha Lan.
Cha cua hai ong mu6n Giacop Becnuli tra thanh muc sir nhirng ong lai deo du6i rna uac tra thanh nha toan hoc. Luc tre, ong giao 100 voi nhieu nha toan hQC n6i tieng va nam 33 tuoi dli duoc phong giao sir toan hoc cua Tnrong DC;\i hQC Baden, Thuy Si. Ong c6 nhieu cong trlnh khao sat ve cdc duang cong, day so' vo han va cae phep tinh tich phdn. MQt trong nhtmg dirong cong, duong logarit xoan dli hap din ong tai mire ong dli di chuc khac tren bia mo cua mlnh.
Banien Becnuli
. Gi6han Becnuli
Giac6p Becnuli
Giohan Becnuli cling di theo con dirong toan hoc cua anh minh, ca hai deu cung nghien CUu cac de tai nrong ur nhau nen doi hie dli xay ra s,! tranh chap ve quyen tac gia,
Nam 1705 Giacop sam tit tr!n vi benh lao phdi. Tnrong DC;\i hoc Baden phai moi bang dircc Giohan dang day toan a Ha Lan ve thay anh lam chu nhiem bo mon toano
Danien Becnuli la con trai cua Giohan, Danien hQC toan a cha, ngoai ra con hQC y khoa va trier hQC nita. MQt thoi gian dai ong day mon giro phau hQC va thuc vat hQC tai Truong DC;\i hQC Baden. Tuy the ong van nghien CUu va c6 cac kham pha ve toan hQC.
II. SVNGHI~P
Dong ho Becnuli c6 cac kham pha n6i tieng ve toan hoc trong Iinh vue tich phdn, cac duang cong loan h{JC, toan xac sudt va dao dong.
25
,
Khi Pi6t d¢ nhat mroc Nga thanh lap Vien Han lam Khoa hoc Petecbua, co d~ y d€n Danien va moi ong y~ cong tac,
Danien hie ay n6i tieng nhir mot than dong. Ong de; thac si triet h9C khi moi 16 tudi. Sau do 5 nam, ong bao v¢ thanh cong luan an tien sl v~ "Sinh If hoc cua ho hap". Ong con cong b6 nhieu cong trinh v~ vat If va toan hoc,
Th€ la vao mot ngay dep troi nam 1725, Danien dai Thuy Si sang lam viec a mroc Nga. Vai su cong tac nhiet tinh cua cacdong nghiep Nga, ong dii c6ng hien a day su6t 8 nam lien vao tuoi sung sue nhat cua dai mlnh.
Chfnh vao thoi gian nay, bang lao eQng sang tao tuyet voi, ong dii tim ra mot dinh luat n6i tieng mang ten dong ho ong: Dinli lud; Beenuli .
.
Trong thoi gian a Nga, ong dii xay dung a day mot phong thf nghiem v~ thuy
dong luc hoc, Cac thf nghiem a day dii chiem Iinh het thi gia cua ong cling nhu su quan tarn cua cac dong nghiep ong a Nga. BAng thf nghiem, ong dii chtmg minh: nap suat cua dong chat long len thanh 6ng cang Ian neu van t6c cua dong cang nho va nguoc lai", S1! kien ay xay ra vao nam 1726. Ker luan ay sau co dien dat thay d6i di chut it duqc goi la dinh lu~t Becnull,
Ong dii cong b6 dinh luat nay trong tac pham 'Thuy dong life h9C" viet nam 1728 va xu at ban a Xtraxbua nam 1738.
V m s1! ra dm cua tac pham nay, Danien diroc xern la ngiroi sang I~p ra mon "Thuy dong 11!c hoc" If thuyet, Qng lien tiep diroc bau vao Vien Han lam Khoa hoc Nga, Pari, Beclin va Luan D6n.
Rieng Vien Han lam Khoa hoc Pari dii 10 lfuI trao cho ong giai thuong v~ cac cong trlnh xuat sAc trong cac linh vue co dong hoc v~t u va toan hQC.
Dinh luat Becnuli co nhieu img dung trong thuc tien, MQt trong cac iing dung do la viec che tao ra chiec blnh bam mroc hoa. Khi ta bop vao qua bong cao su, khong khi trong 6ng se chuyen dong, van t6c cang Ian thi ap suat khong khi trong 6ng cang nho, vi th€ mroc hoa trong 6ng se dang len va phut ra ngoai dum dang cac dam may cua cac "bui nuoc'' nho.
26
t
BO (NIELS BOHR) (1885 - 1962)
.... _ , ~ J
NHA V~T LI DAN M~CH NOI TlENG
_ , til J ., _.,
DA KHAM PHA RA CAU T~O CUA NGUYEN TU
I. CU<')CDCjI
Bo sinh ra CJ Copenhagen thu do cua mroc Dan Mach, hoc khoa v~t If 6' Truong Dai hQC T6ng hop Copenhagen r6i diroc gill lai de lam giao su CJ do. Nam 1917 ong sang Anh cung nghien CUll v6'i nha vat If n6i tieng ngiroi Anh Rodopho va kham pha ra hi mat cau tao nguyen tiro
Trong dai chien the giro Ian tlur II, dung uy tin ca nhan, ong dii rat co cong CUll diroc nhieu nha khoa hoc g6c Do Thai thoat kh6i su sat hai cua Hitle. De thoat kh6i su kim kep cua phat xft Dtrc, ong phai rei dat nuac Dan Mach sang Mi nham tiep tuc su nghiep nghien CUll ve nguyen tir cua mlnh.
n.Sl)'NGHItp
Kham pha Ian nhat caa Bo la tim ra hi mat trong cau tao cua nguyen tir va phat minh ra mo hlnh cau tao nguyen tir rna ta dang dung ngay nay gom mot hat nhan CJ gitra, xung quanh la cac quy dao cua cac dien tir quay quanh each hat .nhan mot khoang each nh~t dinh (gi6ng nhir cac hanh tinh quay xung quanh M~t Troi). SlJ kham pha nay giai thfch duoc nhieu hien urong v~t If va hoa hQC giiip khoa hoc ve nang hrong nguyen tir tien diroc mot biroc rat dai, Nho kham pha nay Bo dii nhan duqc giai thuong Noben ve vat H nam 1922.
Ong tiep tuc di sau vao cau tao nguyen tir va nam 1933 de ra thuyet ve slJ phat tan ra cac phan tir nho han cua hat nhan.
Nhtrng nam trong dai chien the gioi II, tai Vi¢n Khoa hoc Lo Alamox (Los Alamos) ong thanh dii cong trong nghien CUll ve giai phong nang hrong cua hat nhan va nam 1943, ong tham gia vao dlJ an ve che tao qua born nguyen tir ddu tien,
27
t
Sau dai chien, nam 1945 ong lai ve Dan Mach tiep tuc nghien CUu ve thuyet co hoc cua chuyen dong song va lU<;1I1g til, diroc moi Ut vien si mroc ngoai cua Vien Han lam Khoa hoc Phap,
Cu6i dai, cluing kien tac hai khung khiep cua born nguyen til, ong dii danh toan bo suc Il!C va tien cua d~ nghien cuu ve nang hrongnguyen til phuc vu cho muc dich hoa blnh, Ong duoc xep vao hang ngu 100 danh nhan cua the' gioi,
BOI (ROBERT BOYLE) (1627 • 1691)
NHA KHOA HQC NOI TlENG NGUOI AlLEN
I. CU()C Din
Ong sinh nam 1627 a lau dai Lixmo, con thu cua m¢t cong nroc vung dao Cooc thuoc Ailen. Cau be Reboc HOi sam b¢c 19 trf thong minh tuyet voi. Nam 9.tuOi, khi con hQC a tnrong Iton a que huang, cau dii thong thao tieng Latinh va tieng Hy Lap.
Bi~t con mlnh co hoai bao khoa hoc Ion, cha ong dii tim nhieu thay day gi6i gili ong theo hQC va con
cho cau du hQC a Y, Phap, Thuy Si va Luan Don.
Khong may cha cau chet tran sam, nho sl! cham soc cua ngirci chi gai, ong van tiep tuc theo con dirong mlnh dii chon.
Qua phong tra tai gia dlnh, ong co dip giao 100 voi cac nha khoa hoc Ian dirong thoi. Co Ian ong tranh ciii vci ca Decac. Trong khi Decac de cao If tri thl Roboc HOi nguoc lai cho rang: "Tdt cd til thuc nghiem". D~ thuc hien y d6 cua mlnh, ong dii bien ur dinh cua cha a Xtenbrit thanh mot co sa nghien CUu khoa hoc vm cac phong thf nghiem diroc trang bi nrong d6i day duo
II. SVNGHI~P
Til cu6i nam 1645, khi moi 18 tu6i:o~g dii bat dau lam cac thi nghiern ve v~t If, hoa hQC va nong hoc. Ong chu tnrong "Tdt cd til thuc nghiem", r6i "Tdt cd phdi duac kilm tra bang thi nghiem".
28
t
Cac nha khoa hQC do ong tl;l ~p a day da hlnh thanh nen mot tnrong phai goi la "H9i khoa h9C vo hinh". Chi it nam sau, nhieu thanh vien cua HQi do da tra thanh cac hQi vien xuat sAc cua HQi Hoang gia Anh va chfnh ROb<1c HOi diroc b~u lam Chu tich HQi Hoang gia Anh til nam 1680 cho tm mai khi Ong mat.
Vao nhiing nam 1660, khi ong da dai ve Oxpho (Oxford)., thay nhieu ngiroi phan d6i cac thf nghiem cua Torixenli, ong quyet dinh dung sa tnrong ve thf nghiem cua minh de ung h<) phat hien cua Torixenli ve ap suat cua khong khi.
6ng dung mot 6ng thuy tinh dai, u6n cong phan dum sao cho hai nhanh g~ nhu song song voi nhau va g!n kin dau nhanh ngan lai. Ong deS thuy ngan vao nhanh dai va vl the da nh6t mot it khong khi vao nhanh ngan. Khi tiep tuc deS thuy ngan vao nhanh dai, ong thay rang the tfch khong khi nho thl d<) cao thuy ngan cang Ian. Ket qua bieu thi bang s6 tren mot bang. Khi phan tfch s6 lieu tren bang ghi, eng nhan thay ap suat cua khong khf ti l¢ nghich vm the tich cua no.
Cac thf nghiem tren duoc thirc hien til nam 1660 va da di xa han mong muon ban d~u cua ong nhieu va con kham pha ra mot dinh luat moi, duoc ong cong b6 nam 1662.
Nam 1676, co mot nha v~t If hoc ngiroi Phap la Mariot (Mariotte: 1620:- 1684) d<)c Iap vm HOi, cung til cac thi nghiern tim ra mot ket qua nrong nr, Vl the, ngay nay dinh luat noi tren mang ten ca hai ong: dinh luat HOi - Mariot.
Ngoai dinh luat tren, ong con la ngiroi d~u tien nghien coo ve tinh dan h6i cua· vt:Jt rlin, phat hien ra tinb phuc tap cua anh sang trdng va SI! nhihn di~n bang cam ung. Ong cung quan niern xem nhiet nhu lil su chuyln dong cua cdc phdn tit.
Trong Iinh vgc hoa hQC, nho 6c tinh te va nghe thuat thi nghiem tinh xao, ong da co cong rna duong cho hoa hQC tra thanh mot khoa hQC dQc ~p, da sang tao ra phuang poop thuc nghi~m trong hoa hQC va co cac dinn nghfa dung ddn ve' nguyen to:
Khi da ngoai 60 tudi, sue khoe ong bAt d~u giam slit, ong danh dffi phong thi nghiern ve nr dinh cua mlnh a Xtenbrit hang ngay c6 gang ghi chep lai nhiing dieu ong thu hrom duqc trong qua trlnh gan 40 nam miet mai trong phong thf nghiern,
Ong mat vao ngay 30/12/1691 tho 64 tUeSi, gitra su ngam ngui nho tiec cua ban hitu va hoc tro. 6ng de lai cho nhan loai mot tam guong ve vai tro ciia thuc nghiem voi mot di san khoa hoc d6 s<) quy gia va phong phu.
Tac pham "Nha hod h9C hoai nghi" diroc xem nhir kim chi nam cho cac nha hoa hQC tiep tuc su nghiep cua ong sau nay.
29
t
BROGLI - ANH (MAURICE BROGLIE) (1875 -1960 )
" _, ,2 J .....,
NHA V ~T LI HQC NOI TIENG NGUOI PHAP
I. cuoc Din
Ten ong III Brogli nhimg con doc la Broio (Broille) vi ong goc ngirci Y sau lay quoc tich Phap.
Ong sinh tnrong a Pari. Til khi hQC a phO thong, eng r~t ira thich va gioi ve v~t If hoc. Ong db tien si nam 1909 hie 34 tuOi. Do nhiing kham pha lien tiep cua ong a
nhieu Iinh vue v~t If, ong dU<;1C moi vao nhieu vien nghien ciiu, lanh dao nhieu h¢i nhu: Hoi V ~t 11, Hoi V 6 tuyen dien. Qua d6 ong dao tao diroc nhieu the he hQC tro va sau nay deu tra thanh cac nha hac hQC nhu : Lui Brogli, Hoang tii Lui Ringhe,
Giang Tibo, Tri-a, Dovilie (Louis Broglie, Louis Le prince Ringuet, Jean
Thibaut, Trillat, Dauvilliers ).
II.SVNGH~P
Nhiing cong trinh nghien CUu dau tien cua ongthuoc ve vat li phan tir n6i chung va ve su ion h6a cac chat khf n6i rieng.
Nam 1913, ong kham pha ra quang phd cua tia X va nhieu phat hien them ve tfnh ph6ng xa, ve nguyen tir va vat If hoc hat.
Nam 1921, ong dU<;1C phong tien si danh dl! Vien Dai hoc Oxpho nOi tieng, dU<;1c bau lam chii rich Hoi V~t If mroc Phap, Ong l~p ra Vien nghien cuu V~t 11 va tai day ong dli dao tao dU<;1C nhieu the he cac nha vat 11 hoc xuat s~c.
Do cac c6ng hien ~y, ong diroc bau vao Vi¢n Han lam Khoa hoc nam 1924 va 10 nam sau (1934) ong duoc bau vao ell Vi¢n Han lam Van chuang mroc Phap,
30
t
BROGLI-EM (LOUIS VICTOR BROGLIE) (1892 -1987)
.. _,~ J .... ,
NHA V~l LI NOI llENG NGUOI PHAP
I. CU()C Din
Ong sinh thanh tai Diep (Dieppe) nam 1892, Ul em cua Morix Brogli. Ong v6n hQC a khoa ngOn ngtt co, mot phan nganh cua mon lich sir. Sau khi hQC xong, ong ham thfch tl! nhien han nen ti€p tuc thea hoc, nam 1913 thi them mQt bang cir nhan khoa hoc nua: MOt phanchiu anh huong cua ngum anh v6n la nha vat If tien phong luc ay, nam 1924 ong bao ve luan an tien si nOi tieng ve v~t If hrong tiro
II.SVNGH~P
Ong la ngum tim ra duCJC Sl! dung hoa va t6n tai cua hai thuyet gan nhu d6i choi
nhau hic 6y, giai thfch ve ban chat anh sang:
MOt thuyet cho anh sang phat xa dum dang hat. MQt thuyet cho anh sang truyen di dum dang song.
Til do, ong la nguoi phat minh ra thuyet co hoc song; diroc xem la mot kham pha ve v~t If If thuyet vi dai luc bay gic, Nho thanh cong nay rna ong rna duong cho rnon khoa hoc ve quang hoc dien tir ra dm .'
Vi nhiing c6ng hien to Ian ay, flam 1920 ong duCJC giai thireng Noben ve v~t If hoc. Ciing nam ay, ong diroc Vien Han lam Khoa hoc thirong huy chuang "Henri Poangcare", mot huy chuang cao quy rna tnroc do a mroc Phapchua ai dat duoc.
Nam 1932 ong duCJC giai thuong "Albert de Monaco", duoc bau vao "YienHan lam Khoa hoc" nam 1933.
Ong d6ng thoi la tac gia cua rat nhieu sach ve vat If hoc, mot phan ve ca triet hQC. Vi the, den nam 1944 Ong con dtrocbau vao Vien Han lam Van chuang niia.
Anh em Brogli da neu met tam girong ve truyen th6ng gia dlnh trong cac hoat dong va phat minh khoa hQC a dAng cap cao va toan dien, Nhieu khfa canh cua cac phat minh ay yin con dang duqc sir dung trong cac sach giao khoa ve v~t If hoc,
31
,
BRAIO (LOUIS BRAILLE) (1809 • 1852)
-. ~ ., _ Ii _ J ..... iIIIt
NHA PHAT MINH RA BANG H~·THONG CHl1 NOI CHO NGUOI MU
I. cuoc Den
Ong sinh up Cupvray (Coupvray) nuOc Phap, gar. thu dO Pari. Nam 3 tu6i, sau mot tai nan r6i bi nhiem trung khien ong bi mil. Nhung ong van kien tri theo hoc a mot truong hQC d~ biet danh cho ngiroi khi€m thi, 0 My nang khieu am nhac cua ong nay no, ong tra thanh nhac cong choi dan Oocgan va XeIO. Ong diroc giit lai tnrong lam giao vien,
St. Nicholas du Chardonnet Church today
Ngoai day hQC a tnrong, ong -con diroc mm di choi nhac a nhieu giao dUOng trong vung, Nhirng dong gop Ian nhat cua ong la sang t1;\O ra he thong chit n6i dung cho ngum mil. Vi c6ng hien ~y, nam 1887 ong dii diroc dung tuong a que nha.
II. SV NGHI~P
Ong dii danh hau het thoi gio va tam sue dt phat minh ra he th6ng chit n6i cho nguai khiem thi, Sau do con mat nhieu nam thang dt cai tien va hoan thien he thong chit viet ~y.
H¢ th6ng nay sir dung 6 cham trong 63 t~p hop dt thanh l~p chit, dau phay, con s6 va kt ca cac n6t nhac. Nhtrng ngum mil co tM "doc" nhimg "chit" nay bang each dung ngon tay vu6t nhe qua ~ m~t trang giily ..
H¢ th6ng chit viet n6i l~p tuc dugc cac ngiroi khiem thi hoan nghenh va truyen ba nhanh chong. Ong danh thoi gio con lai viet nhieu sach giao khoa bang chit n6i cho ngiroi mil dQC va choi nhac. Phat minh nay r~t can thiet va hoan hao, dii nhanh chong diroc ca the giro ap dung.
32
BREM (ALFRED BREHM) (1829 -1884)
NHA TV NHIEN HQC NGUOII>UC,
TAC GIA ClIA BQ SACH "DOl SONG D9NG V~T" NOI TlENG THE GIOI
I. CU()C Bin
Ong sinh ra a Renhendooc (Renthendorf) nam 1829, mroc Duc, con trai cua mot linh muc c6 ten la Crixtian Brem.
Tuy cha ong la mot linh muc, nhung nho yeu thfch the gioi chim ch6c, nen diroc phong la: "linh muc chim" vi ong co mot suu t~p toi 9000 mdu nhoi chim khac nhau va tra thanh nha nghien CUu ve chim (di~u hQC) n6i tieng a chau Au.
Tam tu6i, nhan dip ngay sinh nhat, cau be Anfret da diroc cha tang khau sung san, vi cau
cling ham thfch chim hon tat ca ca~ thu khac .
. The la tir d6, cau be luon chan di ling, sung deo vai va trong nii bao gio cling c6 c~6n s6 ghi chep d~ xong xao nghien ctiu thien nhien het gan den xa.
Nam 17 tudi, cau be duoc gia dlnh cho sang chau Phi d~ tiep can voi the gioi dong v~t cue kl da dang, phong phu a vung thirong hru song Nin. Nho each song dan da va tai hQC cac th6 ngtr, ong hoa nhap rat nhanh voi cac th6 dan d~ thuc hien cac uoc rna phieu hru, mao hiern voi thien nhien hoang da a vung chau Phi xich dao, Nhieu tan ong g~p cac rui ro nhir: l~t thuyen a ctra song Nubi, bi IC;lC tren sa mac Baghiiit hoac chi ti nita thi bi ha rna hue chet, r6i sau d6 lai gan chet vi bi mac benh s6t ret ac tinh a vung lam scm chuang khi trong hru vue quanh nam Am thap day muei s6t ret a thirong nguon song Nin.
Nhtmg thach thirc ay khong lam on~ nhut chi, rna cang kich thfch htmg thu cho ong. Trong nhat ki khoa hoc, ong viet "CAn thiet phai nhu the. Neu toi khong lam the thl toi khong con la mot nha khoa hoc mra" .
33
t
n.SVNGHI~P
Nhtmg bai bao trong sach diroc viet ra tir cac ghi chep cua ong v~ thien nhien khien ten tudi ong duoc nhieu ngiroi biet den. Ong diroc cac huan nroc, thirong gia, toa bao ... tir nuac Duc den mroc Nga tai tro them de ong tra lai chau Phi Ian thu hai
roi di Trung A, mien Tay Xiberi, roi Hungari, Tay Ban Nha ... de quan sat, ghi chep va viet, du gan nhu ca cuoc dOi. ong luon phai luon s6ng trong tinh trang tung quan.
Ong la nha t\! nhien hoc sam co y thtrc bao ve thien nhien hoang dii. Chinh tlnh yeu vO han voi thien nhien dii sam thirc tinh ong tinh than ay .
. Khi a Hambuoc ong dii co y dinh l~p mot viron bach thii tu nhan kidu moi.
Nhirng khong duoc cac dong nghiep bao thu a day chap nhan, ong danh phai doi v~ Beclin. Tai day ong dii xay dung nhirng be ca kieu cac "thuy cung" ngay nay va cac chuong thu nho d¢c dao va tien tien. Cac cong viec nay gop phan vao quang ba s,! quan tam cua cong dong voi thien nhien nhirng khong dem lai lei Ich gl cho rieng ong, Ong va gia dlnh dong con cua ong van phai s6ng trong canh thieu then.
Miii qua 50 tudi, eng moi ki diroc mot hop dong sang day hoc tai Hoa KI nhung truoc khi len dircng thl con ut ong 6m nang. De co tien chua benh cho con, ong van phai len dirong. Nhimg vira d~t chan den Niu Y ooc thi duoc tin nguOi. con ut eng dii 6m chet.
Khi xong hop dOng v~ lai chau Au, ong dii 6m yeu lam. Nam sau (nam 1884) ong qua dOi., tho 55 tuOi.
Toan bo cac ghi chep cua ong khi hoi nhap voi the gioi thien nhien hoang dii dii duoc ke lai trong be sach co ten "1>00 song dQng vat" (Vie des animaux). Ban than sach chua phai la mot cong trinh khoa hoc rna chi la nhtrng hoi ki v~ dOi. s6ng dong v~t diroc ghi chep mot each khoa hoc ti mi, trlsh bay dum mot van phong tinh te, hap dan.
V m tre tho, sach nhu mot 0 cira sO rna rong de nham thoi thuc trf to mo, kham pha nhtmg bf an cua sinh gioi.
V m nguoi Ion, sach nhir co mot suc manh quyen rti ho vao mot thien nhien hoang dii vO cung kl la va hap dan.
Nhieu nha khoa hoc Ian ve t'! nhien cua the gioi, khi thanh dat rOi, it nhieu d~u thu nhan dieu khien ho chon thien nhie~ lam d6i nrong nghien cuu cho cuoc dOi. minh, chinh mot phan ho dii chiu anh huang cac trang sach cua Anphret Brem.
34
t
Ngay nay, cac hau due cua ong cung voi nhieu nha khoa hoc dii l~p mot "Vuon chim" cling voi so hrong hang ngan loai chim cua ca the gioi de cho khach den tham quan, nghien ciru, dong thoi ho con sang lap ra mot quy goi la "Quy Brem" de tai trCJ cho cac chuang trlnh bao v~ chim cr khap the gioi.
Nuoc ta dii duoc Q~y Brem h6 tro de xay mot "tram quan sat stu ddu do" cr Dao Cham Chim (Dong Thap) va mot he thong nha nuoi chim cr cong vien Thu L~ (Ha NQi).
BRUNO (GIORDANO BRUNO) (1548 - 1600)
NHA THIEN VAN HQC NGUOI Y - NGUOI KHANG f)INH TRAI f)AT
- ., ........ ., - ........ - ....
KHONGPHAI LA TRUNGTAM CUAVU TRV VA H~ M~TTROI
I.CUOCDiH
Ong sinh cr Nole, mot thi tran nho cr mroc Y. Ngay til khi moi 10 tuoi, ong dii bi girl den nha tu kin de dao tao va ren luyen thanh mot cha co trung thanh voi giao hoi,
v 6'i ban tinh hang hai va yeu tJ! do, cung v6'i cac nr nrong tien bo ong ngam ngam chong doi lai nhtrng ki luat ha khac cua nha tu va cac each hoc kieu nhoi SQ, giao dieu cr do. Ngoai thanh kinh ra, ong khong co sach gi de dQC ca. danh danh thai gian rbi riii de leo len gac nha tu, doc "cudn sdch. cua thien nhien" bang each ngam va theo doi bau troi day sao.
II. su NGHI~P
Nho sJ! chu y quan sat ti mi va kien tri do, ong dii phat hien ra cac quy luat chuyen dong phirc tap cua cac vi sao va til do kham pha ra nhtrng dieu moi me ve cau tnic vii tru,
Thoi ay, hoc thuyet Ptoleme coi Trai pat la trung tam cua vii tru va he mat troi, diroc giao hei thira nhan. Cac dieu gl trai vci thuyet tren deu bi xem la phan dong va bi ket an trong toi.
35
t
Gitra luc ay, tac phdm "ve quy dl:'o chuy~n d(mg .•. " cua Copecnic ra dm, trong d6 ong clnmg minh hoan toan ngiroc lai: chfnh Trai Dat quay xung quanh M~t Troi clur khong phai nhu kinh thanh giai thfch, DO thea hoc trong tu vien nhung Bruno rat hirong Ung luan di~m cua Copenic va thay dieu ay rat dung voi cac quan sat ciia minh.
Ong dem dieu ay tranh luan voi cha c6. Viec bai 1¢,6ng bi giao hoi truy na nen danh phai cai trang tr6n khoi mroc Y. Ong lang thang het mroc nay den mroc khac. Co thoi kl day hoc a Pari mroc Phap,
Nhimg cu6i cung Giao h¢i da dung thll doan lila gat d~ bAt bang diroc ong. Ngay 17/2/1600 mot gian lira diroc dung giiia quang tnrong thanh La Ma d~ thieu s6ng nha bac hQC Bruno,
Truce gia hanh toi, ho con ra suc thuyet ph1;1C ong nhan toi, cai chinh lai nhtmg dieu da n6i, nhimg ong vin than nhien nem th~ng vao mat nhtmg ke dinh giet ong nhimg loi kien quyet va kieu hanh: "Thieu chay khong co nghia la phu nhan".
Loi n6i ay con truyen mai den bay gio, Sau ong, nhieu nha khoa hoc khac da ke tuc de lam s6ng lai cai chan If rna vi no Bruno da phai hi sinh.
BUTLtROP (ALEXANDRE BOUTLEROV) (1828 - 1886)
NHA HoA HQC LON NGUOI NGA, NGUOI KHAM PHA RA THUYET C~U T~O CHAT HUU CO, DONG THOI
LA NHA NGHI~N cOU LON VE ONG M~T
I. cuoc Dill
Ong ra dai chua duoc 2 tuan thl <,ta m6 coi me. Ong dugc b6 va cac co nuoi dircng. Nho gia the, til nho ong da diroc thea cha di du lich nhieu noi nhu: chau
Phi, Y, Thuy Si va Phap ... Nhung ong khong yeu thich dau bang que huang cua mlnh, noi co trang trai Ian cua ong cha, 'noi c6 canh rimg xanh dep va nhieu chim ch6c, ong birom. M~c du su6t nam ong ban ron voi viec hoc tap nhung ong khong
36
t
quen danh tron nhiing ngay he de ngdm nhin nhiing canh dong, nhiing giai ri:mg Nga quen thuoc va quyen rii cua que hirong.
Til hOi hoc trung hQC, ong da ch€ ra cac thu6c phao d! lam phaQ bong, da thir chung k€t tua chat nay, gay phan rmg de lam thang hoa chat kia. Ong thich ngam phong thf nghiem vm hang tram chai IQ lang Ie, nhiing thf nghiern che tao nhieu hop chat nhiem mau ... nhimg ong van yeu thien nhien hem ca. Ong cho rang chi cay co, ong, buom ... moi lam ong thuc thu ham thich.
Vi the, ong da chon thi vao khoa v~n v~t hoc cua Truong D~ hoc T6ng hop Cadan. 0 day ong da di voi cac doan tham hiem de khao cuu thnc vat, con trung ... tren cac vung hoang da a Kiecghidi, Trong mot tan theo doan tham hiem, chang may ong da bi nga trong thuong.
Den khi lanh vet thuong thl khong may cha ong lai d¢t ngot qua doi. Khung hoang nay da lam sue khoe cua ong sa sut thuc sir. Chang nhiing the tinh tinh ong cling bien d6i, ong tra thanh ngiroi ira s6ng co doc, it noi va xa lanh moi nguoi.
Tinh yeu cua ong vci hoa hoc va tu nhien cu deo du6i su6t dm ong. T6t nghiep Dai hoc Cadan voi luan an ve "Thanh phan h~ buom fJ 100 v'!c song Vonga va Uran" va ong chi co cam tlnh vci hoa hoc rna thoi.
May man ong da diroc giao sir Dinhin, ngiroi dung dau twang phai hoa hoc Nga chu y toi va lam cho ong sam tiep can vm hoa hoc. DiI sau nay giao sir Dinhin sam dm ve Petecbua, nhirng eng van coi giao su la ngiroi huang dao cua chinh cac thanh cong cua ong ve hoa hoc.
Khi t6t nghiep dai hQC, ong da diroc giao sir Kacklao (nguoi phat hien ra nguyen t6 moi d~t ten la Rutteni de ki niem ten mroc Nga) giu lai bO mon hoa de dao tao thanh giao su, hie ~y ong chua day 22 tu6i (1849).
II. SVNGHI~P
Vao giai doan khoang nam 1860, khi ong con la mot nha hoa hoc tre, trong hoa hoc na rO nhiing kharn pha quan trong. Ong, bang thuc nghiem, da gop phan vao cac kham pha ay. Khi nghien cuu cac hop chat httu co, ong phat hien ra d~c tinh phu thuoc vao cau true cua cluing va xay dung hoc thuyet cau tnic cac hop chat huu co voi nguyen If "CAu true va thanh phan cua cac hop chat hoa h9C quyet dtnh tfnh chat hoa h9C va Ii h9C coa chung" .
Nam 1868 theo de nghi cua chinh nha bac hoc hang dau mroc N ga Mendeleep ong duoc phong giao sir a Dai hoc Tong hop Petecbua.
37
t
Li thuyet ve cau tao cac chat huu co cua ong co vai tro quyet dinh tm hang loat nganh khoa hoc luc do nhu: hoa httu co, sinh hoa, hoa If ya di truyen hoc, Ong dff lam cho hoa hoc tir "binh dien" trd nen "hinh kh6i" va lam cho the giei ay ttr cho bi hilm trd thanh dan gian, d~ hieu.
Dieu quan trong han, ong dff khdi dau cho mot tnrong phai hoa hoc Nga, theo danh gia cua chinh Mendeleep: "Trir mot s6 it nguoi, con hau het cac nha hoa hoc Nga thuoc ve tnrong phai Butlerop".
Tuy thanh cong trong hoa hoc nhu th~ nhirng ong van khong tir bo long yeu thien nhien Nga. Ong co dong gop cho khoa h9C nuoi ong ma: khong kern gi cho khoa hoc hoa hoc.
Tir 1856, ong dff gay dung d trang trai cua ong tm 100 dan ong mat. Ong coi nuoi ong la chuyen mon thu hai cua minh va cho rang nganh ong se dong gop cho nen kinh t~ mrec Nga .
. Nam 1885, ong me tnrong day nghe nuoi ong. Bai giang ve ki thuat riuoi ong
cua ong sau xuat ban thanh sach dum ten la:
- "Ong mat, d<ri song va ki thuat nuoi" (1871) diroc tai ban toi 12 Ian.
- "f)it!U khi~n ong m~t nhu the nao" tai ban tei 11 Ian.
Ong dff nang nganh nuoi ong Nga len mot biroc moi,
Nam 1886, ong t6 chirc va xuat ban to' "Tap chi nuol ong mroc Nga" do chinh ong lam chu but dau tien, Tap chi ay t6n tai den t~n bay gio.
38
t
CANMET (ALBERT LEON CAL METTE) (1863 • 1933)
.... ~ AI ". ,
NHA VI lRUNG HOC NOI llENG NUOC PHAP
I. CU()C Din
•
Ong sinh tai Nice nam 1863, h9C Y khoa, tot nghiep lam bac si nhung ong quyet chi di sau vao nghien CUu nguon goc cua benh t~t n6i chung va vi trung h9C n6i rieng.
Ong di'i tirng lam viec tai Viet Nam, sang lap ra Vien vi trimg h9C Sai Gon va tnrc tiep dieu hanh Vien til nam 1891 den 1921.
Tl1Jdng Anbe Can met
39
t
Ve PM.p, ong tiep tuc lap ra Vien Paxto (Pasteurs) tai Lin (Lille) va cong hien a do toi 25 nam (tit 1896 - 1921).
Ong diroc moi giang day tai Dai hoc Lin va thoi gian nay ong viet dircc rat nhieu sach ve chuyen mon va khoa hoc.
II. SlJNGHI~P
S'! nghiep 16'11 nhat cua Canmet la xay dung cac CO' sa nghien CUll ve vi trung hoc: mot a Viet Nam va mot a Lin, mot thrum pho a que hirong ong,
Tiep do ong ph at trien va hoan thien cac phuong phap phong va chua cac benh nhiem trimg mot each co hieu qua gitta hie cac phirong phap nay con moi diroc sir dung.
Ong da d~ lai nhieu sach CO' ban ve: vi trung hoc, sinh 11 hoc, phuong phap chich thuoc vacxin cua Gieno (Jenner) d~ ngira benh dau, phong benh dich hach va benh lao.
V e benh lao, can benh nan y thai do, ong dii dau tu tarn sue va thu diroc nhieu thanh tuu, dong gop IOn lao cho viec dieu tri can benh nguy .hiem nay nhu: con duong truyen benh, cac thai kl tien trien cua benh va dieu quan trong la ong gop phan vao viec tim each ngan ngira benh lao. Ong dii hop tac voi bac SI Gherin (Guerin) che tao ra thuoc chung BCG (Bacille Calmette Guerin) mang ten hai nguoi d~ tiern chung phong lao rat hieu qua. Thanh t1!U nay la ket qua cua 230 Ian thf nghiem va sau 13 nam nghien ciru. Thuoc chung BCG con dung den ngaynay. Qng con chu y ca den plnrong phap tri r~n can. Nam 1907 ong che thuoc chong noc d9C ran va dem thir nghiem rat co ket qua. Do cac thanh cong tren, ong duoc bau vao Vien Han lam Y khoa r6i Vien Han lam Khoa hoc Phap ttt nam 1927.
40
t
CACNO(SADICARNOT) (1796 • 1832)
, .... ,J J ... ""
NHA V~T LI NOI TIENG NGUOI PHAP,
NGUOI SANG ~P RA MQN NHI~T DONG HOC
I. CUQCDOI
Ong sinh nam 1796 va mat nam 1832 tai Pari. Ong la con tnrong cua Orang Cacno (thuong diroc goi Iii. Cacno vi dai, mot nha khoa hoc, dong thai la mot nha chfnh tri danh tieng nuoc Phap).6ng diroc hoc qua cac tnrong trung hoc n6i tieng a Pari va nam 1812 vao hQC dai hoc bach khoa; sau do t6t nghiep thu khoa. Ong sam co y thirc chfnh tri nhu cha ong, vi the, rm tnrong dai hQC ong tham gia ngay vao cuoc phong thu Pari nam 1814, trong khi cha ong bao v¢ Anvers. Khi dii tra thanh dai uy cong binh roi,nhung thay con duong binh nghiep tra ngai, nhat la sau khi cha ong bi that sung, ong lien xin chuyen nganh de chuyen tam nghien cuu khoa hoc.
n.SVNGHI~P
Cong trinh dau tien cua ong la "Li thuyet ve sJ! 8(J clla chat khi va tinh chat cua cac chat hot",
Nam 1824, ong xu at ban mot quyen sach mong co ten "Khao cUn ve suc manh tao dc)ng hrc cua lira va ve nhii'ng may chuyen d~ phat tri~n suc manh ay". Tac pham nay, sau diroc hUM tuoc Kenvin va Clapayron, v6n co the luc trong gioi khoa hoc mroc Phap danh gia cao, vi sach khang dinh Sl;l bien d6i nhiet thanh cong chi co the thuc hien ducc bang each dung it nhat la hai nguon nhiet co nhiet de) khac nhau. Do la nguyen 11 duqc mang ten ong: "nguyen 11 Cacno", nguyen Ii thii hai cua nhiet dong hrc hoc.
can cu vao cac ban chep tay ket qua cac thf nghiem cua eng ve mat nay, thuc hien duoc tit nam 1831 va cong b6 vao nam 1871, thi chinh Cacno dii kham pha duqc "su tuong duong gitra nhiet va cong" va de xuat mot gia tri kha chfnh xac ve dirong hrong co hQC cua calo.
41
Vi la ngiroi dau lien kham pha ra ca hai nguyen H co ban cua nhiet dong luc hoc nen Cacno diroc coi nhir nha sang lap ra mon khoa hoc nay.
Rat tiec con dirong khoa hoc cua ong ket thuc qua sam khi ong moi 36 tuoi.
Ong mat do mac phai benh dich tao
CA VENDI X (HENRY CAVENDISH) (1731 -1810)
NHA HoA HQC VA V ~T Li LON NGUOI ANH NGUOI KHAM PHA RA HIORC>
I. cuoc Din
. Ong sinh nam 1731 tai Nice mat nam 1810 tai Luan Don. Gia dlnh ong thuoc dong d6i quy toe, diroc hircng thu mot nen giao due tot. My ong mat sam, khi ong moi 2 tuoi. Suot 50 nam sau do, ong song cung voi cha, mot nha khoa hoc chuyen nghiep, Ong duQ'c thira hirong mot gia san Ian khi chua qua 40 tu6i. Tuy vay ong van song rat thanh darn va hien dang cuoc dffi cua minh cho khoa hoc. Cong viec khoa hoc dAu tien cua ong la giup cha lam va thea doi cac thf nghiem, Ching bao lau, ong dii co cac thanh t1!U rieng dAu tien, d~c biet trong Iinh V1!c hoa hoc va vat H.
Ong ban tfnh Am tham it noi, tham chi nhiing ngiroi hau cua ong cling it nghe thay tieng ong sai bao, Ong viet cac mdu giay phan cong viec cho ho va cho phep cac d6ng nghiep sir dung thu vien rieng cua mlnh W do, de khoi ton thoi gian tiep don va tro chuyen, Chfnh vi the, nhieu kham pha cua ong diroc rilt it ngirci biet toi. Ong la thanh vien Hoi Hoang gia va Vien Han lam Khoa hoc Anh.
II. SV NGHI~P
Ve hoa hoc, ong quan tam chu yeu dert nghien CUu cac chat khi, Ong la nguoi dau tien lam cac thf nghiern tren chau thuy ngan. Nam 1766, Ian dau tien ong kham pha va tach rieng duoc hidro,
42
,
Nam 1783, ong phan tfch thanh phan 'khong khf mot each chinh xac va thuc hien duoc phan trng gitta oxi va hidro d~ t6ng hop lai diroc ruroc (H20).
Nam 1785, ong hoa hop diroc nita va oxi qua tac dung cua tia lira dien, Nam 1798, dung can xoan, ong xac dinh diroc hang s6 hap dan va tu d6, suy ra duoc each tinh khoi hrong rieng trung binh cua Trai Dat,
Cang voi Culong, ong la d6ng sang lap ra mon tinh dien hoc-dinh hrong. Do ban tfnh it giao hru cua ong nen mai nam 1879 khi ong mat lau rei, Macxoen moi tim thay di cao va cong b6.
Ong lam thf nghiem voi ban cau mang ten ong (ban cau Cavendix). Ong chung rninh bang each thuyet phuc rang tac dung dien trong mot vat dan rnang dien la bang khong, Ong Ian dau tien dua ra khai niem dien the, dinh nghia dien dung cua mot vat dan, kharn pha va do hang s6 dien moi cua nhimg vat each dien, tien gan ducc toi su t6n tai cua dien tra va bi~u thtrc cua dinh luat Om.
Mac ddu chua thong ke het diroc, nhirng cac kham pha cua ong qua thuc la d6 SQ va thuoc nhieu Iinh vue. Ong da thuc su lam diroc han nhimg gi rna ong rna uac tir hie con tre va mang ca cuoc dill minh d~ hien dang cho rna uac d6 ..
COLONG (CHRISTOPHE COLOMB) (1450 • 1506)
NHA THAM HIEM VA PHAT KIEN f>IA Li c6 CCNG TiM RA CHAU Mi
I. CU()C DiH
Ong sinh a Gien (Genes) thuoc TAy Ban Nha. CUQc dai cua ong gdn lien voi bien ca, khien cho ong rnau chong tra thanh mot thuj thu lao luyen, Ngay ttr bu6i con hieu biet sa khai v~ Trai Dat ong dli tin rang, Trai Dat tron va rna uoc c6 th~ tm Nhat Ban bang each di vong quanh Trai Dat a bo phia TAy.
Sau 4 Ian di vong quanh Trai Dat nhu vay, ong da phat kien ra nhieu vung dat moi trong d6 e6 chau Mi. Ong da dat den dinh eao vinh quang v~ cac thanh nru
43
,
II. su NGHI~P
ay. Tuy nhien, ong khong thrum cong trong viec quan If va khai thac cac mien dat m6i. den mire dii bi tu' toi. Cu6i dm, ong diroc tha t¢i va chet a Valadolit, Tay Ban Nha, hie 56 tu6i (nam 1506).
Sir nghiep cua Colong gan lien v6i. cac chuyen tham hiem phat hien cac vung dat maio Ong phai mat nhieu nam de tim ngiroi tai tro cho cac chuyen di. Toan b¢ cuoc tham hiem phat kien cua ong gom 4 chuyen di tat ca.
- Chuyen di dau tien duoc nu hoang Tay Ban Nha la Idaben Caxtio giup do. Bat dau di ngay 03/8/1492 voi 3 chiec thuyen nho c6 ten Santa Maria, Nina va Pinta. Sau khi rai ben Canari ho dong buom v~ phia Tay cho tai sang ngay 12/10/1492 thl thay thap thoang dat lien. Colong cu nghi rang d6 la An D¢ va ong dii a gan Nhat Ban. Thuc ra d6 la mot dao trong quan dao Bahama. Manh dat dau tien la mien Guanahani (Xanvado bay gio), roi tiep den la Cu Ba va Haiti. Chiec tau Santa Maria khong may bi dam a gan bo hon dao diroc ong d~t ten la Hispaniola. VI the, ong danh de lai 40 thuy thu de lap nen a d6 mot thuoc dia m6i., con ong va hai chiec thuyen kia tra v~ Tay Ban Nha. Ong diroc t6 qu6c chao d6n nhu mot ngiroi
anh hung va diroc nu hoang phong danh hieu do d6c hai quan va ph6 virong An D¢, vi hie d6 nguoi ta van tuong cac mien dat ong khai pha la An D¢.
- Nam 1493 ong chi huy mot ham d¢i gdm 17 tau va 120 thuy thu ra khoi Ian tlnrhai. Ong tra lai dao Hispaniola va dau dan phat hien ra 40 nguoi ong de lai dao dii bi giet hai. Lan nay ong phat hien them Gadolup, dao Jamaica. Ong lien lap ra mot thuoc dia moi a day. Chuyen di keo dai den mai nam 1496. Nhung phat hien dat moi dii kh6, cai kh6 hon la quan If, dieu hanh mien dat moi ay. C6 rat nhieu dieu tieng ve each cai quan khac nghiet cua ph6 virong Colong.
, - Tuy the, v~ nuOc eng van diroc tin nhiern de thuc hien chuyen tham hiem Ian thu ba vao nam 1498. Lan nay, ong tiep tuc phat hien ra them Trinidat va d~t chan len luc dia Nam Mi. Nhimg thay VI dO bo len Tan the gioi, ong dii di tham sat dQC bo bien tit cua song OrenocO' den Caracat.
La mot nha tham hiem va phat kien gioi nhirng Colong khi quan If vung dat moi, dii nhieu Ian lam trai y trieu dlnh Tay Ban Nha.Nhiing 1m dem pha cua nhiing ke ghen ghet eng, dii dan den' trieu dlnh phai each chtrc ong va cu Phranxixco do Bobadila den thay ong, Vi¢c lam dau tien cua thong d6c moi la cong tay Colong de giai v~ Tay Ban Nha.
44
,
Vi cac cong trang lirng lay khong the choi dii diroc, Colong duoc tha tQi va nam 1502 con duoc phep thirc hien mot chuyen tham hiem IAn thu 4. Day la cuoc tham hiem be bien Trung Mi tit Hondurat d€ri vinh Darien. Khi khao sat dia If vung bien Trung Mi nay ong van cu tuOng rang-mmh dang a vung CUa song Hang cua
hI DQ. Chuyen di keo dai tm nam 1504.
Sau d6 ong tro ve Tay Ban Nha duoc it lau thl tit tran, nhirng giai thoai ve "qua tnmg Colong'' thi can lai mai mai.
Sinh thai mac du cac phat hien cua ong la cue kl to Ian nhimg van khong it ke de biu dern pha cho rAng viec lam ay khong c6 gl kh6, tham chi n6i thang tnrcc m~t ong. C6 mot Ian trong mot cuoc hop ban tron gom cac cong hau, khanh nrong, nhiing vien tai to mat Ian cua trieu dinh, ong lien nit tit trong nii qua tnmg ra va thach thirc vi nao gioi thir dung dung qua tnmg len. MQt s6 vi dung thir nhung deu that bai va ho lien ho len thach thtrc lai ong. Colong mim cum, binh tinh khe ghe bep mot dAu va dung qua tnmg giita tieng cum vang cua moi ngum VI bat ngo va dong dac n6i:
- "PMt hien Tan the' gidi ciing nhu dung qua trung nay thoi. Cdi kh6 fa thuc hien ldn ddu tien. Sau khi dii phat hien ra thi tMy a dai cluing c6 viec gi la kh6 cd".
COPECNIC (NICOLAS COPERNIC) (1473 - 1543)
... - - ~""
NHA THIEN VAN HQC NOI TIENG BA LAN
I. CU()C Diu
Ong sinh nam 1473 a Thoocno, mot thanh phc nho thuoc Ba Lan. Ong m6 coi cha my tit rat sam va duqc mot nguoi cau la mot nha each mang dem ve nuoi va gay dung,
Chu be Copecnic khao khat hoc van ngay tit Iuc nh6 tudi, HQc xong trung hQC a que, 'ong duoc hoc
dai hQC a Y. Ong thea hoc y, luat, tri€t va ca thien van hoc.
45
t
HQc xong, ong ve mroc lam nghe thay thuoc, nghien CUll thien van hoc va tham gia cac cong tac xa hoi. Nho anh lurong y thirc each mang cua ngirci cau, ong gan b6 voi cong dong va duoc nhan dan quy men, tin nrong.
Nam 1520 quan xam hroc thon tfnh dat mroc Ba Lan, trong d6 c6 thanh pho Phrombooc noi ong song. Dan bau ong lanh dao cuoc khang chien. Ong tir chci khong dircc vi dan cau khan ong "Ngai la ngUOi hoc rong, bief nhieu, lai duac dan tin cdy thi lam gi rna cluing duac".
Qua vay, cuoi cung ong da lanh dao cuoc chien dau thang loi, gop phan bao ve t6 quoc Ba Lan.
II. SV NGHI~P
Ong xay dung mot phong thi nghiem nhu mot dai thien van de quan sat bdu troi va cac vi sao. Nho Sl;l quan sat kien tri, ti mi, ghi chep day du, can than, ong da co nhtrng phat hien co tfnh chat each mang ve thien van hoc thai ay.
Thoi do, moi nguoi deu tin each giai thich cua ton giao coi Trai Dat la trung tam cua vii t11:1. Rieng Copecnic thay quan niern do khong dung voi nhtrng gl ong quan sat. Bang ket qua nghien CUll cua minh, ong cong bo: "Mift Trai La trung tam vii tru vai nhieu hanh tinh quay xung quanh". Ong cling kham pha duoc rat chinh xac rang: "Trai Dat phdi mat 1 ndm de' quay quanh Mift Trai va mat 24 gia de'ttf quay mot vong quanh true cua no".
Tu nrong d6 rat each mang va kham pha do rat vi dai vao hie ay. Di nhien ton giao va hrc IUQ'ng giao dieu bao thu chong doi ong manh me. Ong trinh bay y kien cua minh trong cuon sach: Ve quy dao chuy~n dQng cua cac thlen th~ ttl do (De Revolutionnibus Orbium cxlestium libri VI). Cuon sach bi cam xuat ban. Do co su giup do tan tinh cua ban be, mai den nam 1543 sach moi diroc an hanh tai Nurembe, 0 Duc.
Khi mot ban in diroc dira ve mroc thi ong da dang 0 gic phut hap hoi. Mot ngiroi ban d~t cuon sach vao ban tay da gia lanh cua ong va thot len:
- "Tiec thay Copecnic vi dai dd khong con niia de' nhin thdy thanh. qud cua ba
muai nam lao d¢ng miet mai cua ong".
May man thay, nha bac hoc chot tinh, no nu cum sung strong, pheu phao noi: - "Khong sao, ta chef di nhung cuonsach. dt1 ra dai ... thlla du".
Noi xong ong ngirng tho. Do la mot ngay bdu troi am darn cuoi nam 1543.
46
,
COSI (AUGUSTIN CAUCHY) (1789 -1857)
NHA TOAN HQC N61 TIENG NGUOI PHAP, c6 D6NG
"" , , .,,-..
GOP LON TRONG TOAN HQC GIAI TICH VA CO HQC
r.cuoc eor
Ong sinh nam 1789 a Pari va mat nam 1857 a Xo (Sceaux). Ong sinh ra va Ian len giira su r6i loan cua each mang Phap, Ngay til khi hQC trung hQC, ong dff to ra nhieu nang khieu ve toan hQC. Nhung theo dinh huang cua nghe nghiep, ong lai hQC nganh cau duong va tra thanh ki sir va Ia ngirci co cong tham gia xay dung qUAD cang Secbua (Cherbourg), trong ra bien Mangso (Manche) a mien TAy nuoc Phap, Nhung su nghiep chu yeu cua dm ong lai la dao tao a bac dai hQC ve toan hQC va co nhieu dong gop a Iinh vue nay.
Nam 1816 khi 27 tuoi, ong duoc bau vao Vien Han lam Khoa hoc Phap, Nhung vi trf va cong viec cua ong thang tram theo bien dong cua dat mroc, nen nhtmg dong gop cua ong khong may de dang.
Khi co chan a vien han lam, eng diroc moi lam giao sir day dai s6 a tnrong dai hQC khoa hoc, day toan If a tnrong Cao d~ng mroc Phap va CC1 hQC a tnrong dai hoc bach khoa. Do ttr ch6i tuyen the trong cuoc each mang 1830, ong bi mat viec lam, phai ve Turin de nhan day toan a mot tnrong nho. Do nOi tieng, nen khong bao lau ong duoc moi den Praha (nam 1833) de dieu hanh cong cuoc giao due cho quan cong vung Boocdo.
Nam 1839, ong lai diroc moi ve Pari, diroc bau vao thanh vien Vien CC1 quan kinh tuyen, nhirng khong duoc Chfnh phu Phap phe chuan.
Nam 1848, nen cong hoa moi to ra khoan dung han. Mac du ong cong khai theo phai chfnh thong (d6i lap vO'i each mang) nhung ong van diroc bO nhiem lam giao sir mon thien van toan hQC a Tnrong Dai hQC Khoa hoc Pari va giii' chirc nay cho den nam 1852. Ong lai bi mat clurc 2 nam do khong chiu tuyen the tnroc chfnh phu, Nam 1854 ong lai diroc phuc h6i chuc rna khong phai thuc hien thu tuc gi.
47
,
II. SlJ NGHI~P
Mac du cuoc db'i cua ong chlm n6i, lien mien bi bai chirc do bien dong xli hoi, nhirng ong van miet mai lam viec, sang tao va co nhieu c6ng hien C1 nhieu Iinh vue. Du vay, cac c6ng hien cua ong ve giai tfch to an h9C diroc lich sir ghi nhan nhieu hem ca.
"Glao trmh giai tich toan h9C" cua ong xuat ban nam 1821 la mQt cong trinh hoan chinh, chat che, nhat la cac chirong nghien coo cac ham s6 co ban va nghien coo cac chuoi. Cac giao trlnh gia! tich hien dai van thira ke cac dinh nghia chinh xac, cac khai niem dung dan v~ : gioi han, tich phan dinh han, sir hoi t1;1 cua cac chuoi.
Ben canh do, cac If thuyet v~ cac phircng trinh vi phan co tfnh hoan toan moi, nhung cilng duqc Ong lam sang to cac van d~: tfnh duy nhat cua cac nghiem phuong trinh, nhiing di~u kien ban dau va gidi han ...
'6ng con duoc biet den nhu la nguoi sang tao ra If thuyet ham cua mQt bien plnic. Diem xuat phat cua ong la khao sat tfch phan trong mien phtrc. Qua do, ong d.c'dpm tfch pharr duang cong, tim ra cac tinh chat co ban cua no va dira vao phep tinh thang duo
Tir nam 1830 den nam 1846, ong phat trien cac ham thanh chuoi va xay dung khai niem lay vi phan plnrc hoac khai niem tfnh giai tfch.
V ~ co hoc, ong dli hoan chinh If thuyet toan h9C cua hien nrong dan hoi, Ong dil tang dQ chinh xac trong tfnh toan v~ thien van hoc va gop phan thuc d!y tien bQ cua If thuyet sai s6.
48
,
CQV ALEPXCAIA
(SOFIA V ASSILIEVNA KOV ALEVSKAIA) (1850 -·189n
NHA TOAN HQC XUAT SAC NGUOI NGA OONG THai LA NHA VAN.
NHA HO~T DONG CHO GIAI PH6NG PHV NO'
I. CU()C DOl
Ba sinh nam 1850 tai Matxcova mroc Nga. Khi hoc phO thong ba to ra xuat s~c, d~c bi¢t c6 nang khieu ve toan hQC. Thoi ~y, dum ch€ dl) Nga Hoang, con gai khong diroc hoc bac dai hQC. May gia dlnh c6 dieu kien, cha ba r~t chu trong phat trien tai nang cua con gai, nen ba dugc girl sang Duc de ti€p tuc theo hoc dai hQC. sa lam dan xin hQC Truong Dai hQC TOng hop Bec1in. Nhung cr day cling thuc hien luat nhu cr Nga, nghia la khong nhan dan cua nti' gioi. sa danh nho ngum gioi thieu voi nha toan hQC Due Caclo ._........._,..
V ayecxtoraso day tu cho chuang trinh toan bac dai hQC.
Th€ 1a trong vong 4 nam, ba da hoan thanh mot each xuat s~c chuang trinh toan bac dai hoc va con hoan thanh diroc 3 cong trinh nghien CUll khoa hoc ve toan c6 gia trio
Tu chO mien cUOng phai giup ba, thay Caclo thay cam phuc nguoi phu nti' c6 tai, day nghi luc ~y, nen tfch C\!C giup do. Vi th€ ba hoc dai hQC khong chfnh quy nhung duoc bao ve thanh cOng luan an tien si chfnh quy ve tri€t hQC cr Tnrong Dai hQC TOng hop Gotinhghen.
n.SVNGH~P
Sau khi da dO ti€n si tri€t hQC va nOi tieng cr nUClc ngoai rOi, ba mm ve xin thi chuc giao su d~ hQC cr Matxcova. M~c dau duqc nhieu nha toan hQC nOi tieng trong mroc nhu giao su Trebusep bao tro va tien cu, nhimg B<) tnrong B<) Giao due thci Nga Hoang XaburOp van khang khang khOng chap nhan cho nu gim clnrc danh giao suo
49
t
Nhung nho cac hoat dong khoa hoc va s,! van dong cua phong trao giai ph6ng phu nu dang len a chau Au luc ily va cua chfnh ba, ba nam sau ba diroc phong lam giao sir toan hoc Truong Dai hoc Stockhom, Thuy Dien. it nam sau ba lai diroc bau la Vien si thong tan Vien Han lam Khoa hoc Petecbua.
S'! nghiep toan hoc phat trien nrc ra nhat khi ba giang day a Thuy Dien. Nam 1888 ba lai trinh bay mot cong trinh nghien ciru xuat sac ve toan hoc a Vien Han lam Khoa hoc Pari va diroc giai thirong.
Ngoai ra, ba c6 nhieu cong trinh khoa hoc khac ve CC1 hoc. Ba con la nha van, tac gia cua nhieu bai bao benh V1!c ve quyen phu nu, c6 d6ng g6p cho phong trao giai ph6ng phu nu a mroc N ga va phu nu the gioi.
o mroc ta tit thap nien 80 cua the ki tnroc, c6 lap giai thuong Covalepxkaia danh cho cac phu nu c6 thanh tich nghien CUu khoa hoc xuat sac hang nam.
CULONG (CHARLES DE COULOMB) (1736 - 1806)
~ ,A , ..:! *'" . .... ,
NHA V ~T LI NOI TlENG NGUOI PHAP
c6 NHIEU PHAT MINH TRONG LiNH VVC TO HQC
I. CU()C DOl
Ong sinh nam 1736 a Angulem va mat nam 1806 a Pari mroc Phap, Gia dinh cho ong thea hoc binh nghiep, tot nghiep tnrong Medie (Mezieres), ong vao phuc vu ngay trong quan doi. V m clurc danh ki sir cong binh, ong diroc dieu dong di nhieu noi, trong d6 c6 sang Mactinich (vung dao thuoc
dia cua Phap a quan dao Angti). o d6 ong khoi cong xay phao dai Buocbong n6i tieng.
Nam 1772, khi da: 36 tu6i, ong moi tra ve Phap. Tit d6, ong chinh thirc rai "qIJAn dQi de chuyen tarn viec nghien crru khoa hQC, de sau nay tro thanh su nghiep chu yeu cua cuoc dm ong.
50
,
II. su NGHI~P
Nam 1777, ong cong b6 cong trinh nghien CUu khoa hoc dau tien co nhan de "Cach tot nhat d~ che tao kim nam cham". Thai do, giao thong dirong bien r6i tham hiem, chinh phuc the' gioi yeu cau cac la ban co kim nam cham ben va t6t, de tai cua ong da dap tmg yeu cau do, nen duoc hoan nghenh va tang thuong cua Vien Han lam Khoa hoc Phap.
Do cling la khoi nguon cua mot chuoi de tai co lien quan sau nay cua ong nhu: - S" t6n tai cua tnrong khir til.
- Lf thuyet ve cac may dan gian (1779).
- Cac nghien cuu ve hien tirong xoan (1784).
Nhiing nam tiep theo, eng thiet lap phong thf nghiern ve If thuyet cua til hoc va tinh dien hoc va lien tiep cong b67 cong trlnh thirc nghiem ve van de nay. D~c biet ong kham pha ra duqc dinh luat nghich dao blnh phuong mang ten ong goi la dinh luat Culong.
Theo dinh luat nay luc nrong tac cua 2di¢n tfch diem q va q' d~t trong mot chat dien moi d6ng tfnh la bang nhau va nguoc chieu nhau theo dirong thang n6i cluing voi nhau, ti l¢ vci hai dien tfch, va ti l¢ nghich voi blnhphuong khoang each R gitta cluing:
. 1 qq'
F=-.-
41tE R2
Trong do: E la hang s6 dien moi.
Ong cling phat trien If thuyet ve su nhiem dien ngoai mat cua cac vat dan.
Nam 1786, ong phat bieu hieu ung man chan film dien, tao b<1i nhiing v~t dAn rong, Nam 1789, khi nghien ciiu anh huang til tnrong Trai Dat toi kim nam cham,
ong dua ra khai niem "mo men til", ong gan cac mo men til cho phan tir v~t chat va xay dung If thuyet ve su phan cue.
Nho cac thanh cong tren, ong tra thanh vien sl Vien Han lam Khoa hoc Phap nam 1781 va la mot trong nhiing nha bac hQC sang lap ra Vien Han lam til khi chfnh thuc thanh lap (nam 1795).
51
t
CUOCSATOP (IGOR COURSATOV) (1903 - 1980)
,... til ....., J J til ..." ~
NHA VAT LI NGUYEN TO NOI TlENG NGUOI NGA, NGUOI GOP PHAN
CHE T~O QUA 80M NGUYEN TO t>AU TlEN 0 LIEN XC cO
I. CU()C 1>01
Ong sinh nam 1903 tai Crime trong mot gia dinh ngheo lam nghe tr6ng tao. Ong c6 ca mot thm tho du s6ng trong kh6 khan, tham chf btra an khong du no. Ong phai di lam rat somva trai qua du loai cong viec de kiem s6ng nhu: dan quang cao, day hQC b nha tre, bam xang tIP ben xe, cua gO, gac rap chieu bong ... Nhcr nhii'ng c6 gang d6, eng tiep tuc theo hQC mot each ch~t v~t vi hie nao ong ciing nghi: du trong bat ki hoan canh nao cung phcii c6 hQC tlnrc.
Cach mang thang MUm nam 1917 thanh cong ong moi 14 tuiSi. BAng con dmmg vira lam vira hoc nhu the, nam 18 tuiSi, ong dii theo hoc Dai hoc TiSng hop Iavoric, mot thanh ph6 nho b phia Nam nuoc Nga.
Mua he nam 1923, khi dang hQC nam thu 3, ong dii bao ve xuat sac luan van va diroc d~c each t6t nghiep dai hoc som 1 nam. Khong nhir moi ngirci, ong coi t6t nghiep dai hoc chi la cai v6n ban dau, cong viec b phong thf nghiern v~t If sau nay moi la cong viec 16i cu6n, hap dan. De lam diroc dieu dy ong thay can hoan thien eel ve mat ki thuat ntta, Th€ la ong dan than d€n Petecoi,-, trung tam cong nghe cua nuae Nga dt hQC them bang ki su d6ng tau. Ong lar diroc d~c each vao hoc ngay nam thu ba khoa d6ng tau Truong Dai hQC Bach Khoa. Luc ay chi vi ham thich ki thuat rna hoc clnr ong chua nghi rang tay nghe ay rat· can cho cong viec phtrc tap cua ong sau nay.
Tai day eng lay vq r6i thir lam nhieu nghe khac nhau: tu dai khf nrong b Paplop d€n trung tam khf nrong thuy van gan Phedoxia vacuei cung tai Khoa V~t If cua Tnrong Dai hQC Bach khoa Adecbaidan.
R6i b day, cuoc g~p go gitra ong voi Vien si Iophe dii lam chuyen huang cac d6ng g6p cua eng. Vien si Iophe la nha bac hoc v~t If dau nganh niSi tieng cua
52
t
nuoc Nga thm ay, Chinh vien si da phat hien ratai nang cua Cuocsatop d~ huang ong vao hoat dong v~t If nguyen tii: s,! nghiep chfnh cua dm ong.
II. SVNGHI~P
Mac dau b dai khi tuong Paplop, ong da cong b6 cong trinh khoa hQC dau tien, nhung cu6i nhtrng nam 1920, cac kham pha cua eng ve hieu img ap dien moi khien ong nOi tieng ve mar khoa hoc vat If.
Nam 1930, luc moi 27 tuoi, ong da diroc de bat lam Truong phong V~t If cua Vien V~t If ki thuat. Nhung dOt nhien ong til bo cac nghien CUll dang db ve hieu tmg dien va quyet tam lam lai huang di chuyen mon cua mlnh trong Iinh V1!c khac mot Ian nita.
Til nam 1932, ong chfnh tlurc nghien CUll ve v~t If nguyen tli. Thang 6 nam 1941, chien tranh the giro bung nO, cong viec rna UOc cua ong phai tarn dimg d~ chuyen sang cac de tai khac rna to qu6c hie ay can han nhir: khir til tfnh cua tau chien d~ chong lai cac thuy loi co nam cham cua phat xft Dtrc. Den nam 1943, ong moi diroc giao nhiem Y1:I tiep tuc su nghiep ve nang IU<Jl1g nguyen tli.
Do nhu cau cua chien tnrong can chien thang ke thu bang cac vii khf co hieu luc cao, cong viec cua ong duoc dau nr manh me: nhieu phong thi nghiem, nhieu vien nghien CUll diroc thanh lap, nhieu tap th~ nghien CUll ra dm, nhieu phuong an ki thuat mm duqc de xuat thuc hien, Day la thci ki lam viec va e6ng hi~n quan trong nhat cua dOi ong. V oi chuc danh Vi¢n SI va vai tro TOng cong trlnh sir cua du an phat trien nang IU<Jng nguyen tii, ong tat bat khi hop vm HOi d6ng cac nguyen soai quan dOi Xo Viet, khi earn cui su6t dem trong phong thf nghiem cang thang voi hang ngan phirong an, phep tfnh ...
Cu6i cung c6 gang cua ong va tap th~ cac nha bac hoc Nga da thang loi. Vao mot buOi sang mua he 1949, cuoc thli vii khi nguyen tii dau tien cua Lien X6 da thanh cong mi man. Sau tieng nO long troi, mot qua cau liia Ian hinh nam da tit m~t dat Me dfin len cao, cham dut s,! d()c quyen ve vii khi va de doa nguyen tli cua Mi.
Gan b6n nam sau, ngay 12/8/1953 cuoc thli vii khf khinh khf lai thanh cong nrc ra. Va mot nam sau (1954) nha may dien nguyen tii dau tien tren the giroda ra dm
tai thanh ph6 Opninxcc, Lien Xo cu, trong do s,! dong gop cua Cuocsatop voi cirong vi tong cong trlnh sU,.la eire ki to. Ian.
Nhtrng nam cuoi dm, do vAt sue den can ki¢t trong cac phat minh ghe gam, srrc khoe ong suy yeu dan. Nhung m6i Ian chua kip phuc h6i srrc khoe, eng da tron bac si, tiep tuc lao vao cong viec,
53
t
Ong danh t~t ca cho to qu6c nhimg lai khong doi hoi gl cho rieng mlnh ca.
Ngoi nha cua ong, diroc ban be goi dua la "Tup leu cua bac tho rimg" vi vira dan sa, vira nam sau trong rimg vang, dum bong cua cac cay soi gia, Nhimg tai day, ong cung cac dong nghiep dii dua ra cac quyet dinh lam thay dOi ca cue dien Lien XO va ca the gioi.
Ngay 04/2/1960 sau mot cuoc hop quan trong, eng den nhac vien de nghe "Kluic nrong niern" cua Moda.
HOm sau ong den tham vien si Khariton tai nha an ducrng. Hai ngiroi di dao trong viron de ban bac ve cac van de con dang quan tam. Thay moi, ca hai gat tuyet de ngoi tren ghe diroi vom cay. Chi it phiit sau, Khariton quay Iai thl Cuocsatop dii lang Ie yen nghi ngan thu roi. May ngay sau, trong Ie tang day thuong nhc cua nhan dan ca mroc va gioi khoa hoc cac mroc, mot Ian nua "Khuc tuemg ni~11} "~ua MOda l;;ti yang len.
CRIC vA OATSON (CRICK vA WATSON)
-.
.... ti* -', , III , .,
HAl NHA KHOA HQC KHAM PHA RA GAU TRUC CUA ADN
FRANCIS CRICK: NHA 14T u - SINH HOC PHANJUNGuUI ANH, SINH HAM 1916, JAME WATSON: NHA SINH HOC NGIAiI Mi, SINH HAM 1928
I. CU(>C Din
eric sinh ngay 8 thang 6 nam 1916 tai Notamton (Northampton) mroc Anh. 6ng diroc dao tao ve nganh vat H. Trong dai chien the gioi II ong diroc giao nghien cuu phat trien ve rada. Miii sau chien tranh, ong moi chuyen sang nghien CUu a mot linh V1:fC moi, dang .duqc quan tam luc do, la sinh hoc phan tit. Ong lam viec a trong mot phong thi nghiem hang dau cua the gioi, do la phong thf nghiem ve sinh hoc phan tit cua Dai hQC Cambritgio mroc Anh.
Trong khi ~y, Oats<1I1 kern eric 12 tuOi, ong sinh ngay 6 thang 4 nam 1928 tai Chicago. Ong hoc nganh sinh hoc, D~ hQC Chicago va t6t nghiep nam 19 tu6i. Nam 22 tudi, eng bao ve xong hQC vi tien si, va quyet dinh den Anh de nghien CUu cac cong trlnh sau tien si,
54
t
Nam 1951, Oatson g~p Cric, Ilk ay da 35 tu5i chua co bang tien S1. Nhung su hap dan cua "Bi mat sl! song" da cuon hut hai nguoi tra thanh doi ban dien hlnh cua sl! cong tac va cung thanh dat trong khoa hoc, den rmrc Oatson phai tir bo ca cac nghien cuu v6 chirn va v6 virut cua minh de danh tat ca cho viec giai rna ADN.
II. str NGHI~P
Tnroc cac nghien ctru cua hai ngiroi, nha hoa hoc Linotx Polinh da c6 cac nghien CUu rat sau v6 cau tnic khong gian cua cac phan tii protit. Ke' tuc su nghiep ay, nha nit bac hoc Rodalin Phranklin da chup diroc cac birc anh ADN bang tia X va dang cung vci Morixo Uynkin (Wilkins) tim co che de giai thich y nghia ban chat cua cau tao ay.
Rat nee ba Franklin chet vi ung thir nam 1958 khi do moi 37 tu5i. May man la birc anh ba chup da duoc Uynkin chuyen den cho Oatson xem.
Oatson nho lai va h6i nrong 'T6i hd h6C: mom khi nhin thay nhiing hue dnh dy", Birc anh da giup ong cung Cric dua ra diroc "Mo hinh chuoi xoan kep de dien tii duoc cau true phan nr ADN". Mo hinh do con giup de dang hieu diroc bang each nao rna ADN co tM W nhan doi duoc. Do la chla khoa rna ra canh ciia huyen bi, tir do can thiep vao cac quy luat di truyen qua cac the M cua cac dong, thuc vat.
55
t
Ngay 28 thang 2 nam 1953, Cric trong met quan ca phe Igon (Eagle) a Cambritgio mroc Anh da tuyen b6 "Chung toi dii phd: hi~n ra bi dn ella su song".
Va sau d6 it lau, ngay 25 thang 4 nam 1953 tren to tap chi T1;l nhien (Nature) n6i tieng c6 dang mot bai bao ngan chua qua 1000 tit, rna dau bang cau: "Chung toi muon g¢ y vi cdu true ella chat mudi ella axit Deoxiribonucleic (ADN). Cdu true nay viii nhiing mai la se va cung quan trong ve'm4t sinh hoc".
Bai bao ki ten" J. Oatson va F. eric" .
Bai bao ngannhung da rna ra mot ki nguyen moi nghien coo va ap dung cac thanh tuu vt rna di truyen, diroc coi la mot trong nhtmg kham pha quan trong nhat trong lich su nghien coo vt sinh hoc n6i rieng, su s6ng n6i chung. .
Tuy the, phai tm gan 10 nam sau, khi thci kl cong nghe gen bat dau, thl phat minh ay moi thay duqc het tam voc vi dai cua n6.
Nam 1962 mot giai thirong Noben vt sinh hoc da danh tang cho kham pha nay.
Vi giai thuong Noben v6n khong truy tang (hie ay ba Phranklin da mat) nen da quyet dinh trao tang cho Oatson, Cric va Uynkin.
Nam 1968 cu6n sach "Chue] xoAn kep" cua Oatson duoc xuat ban. Cu6n sach nay vao nhung nam 80 cua th€ ki tnroc da duqc dich sang tieng Viet. Cu6n sach nhu mot h6i kf cua Oatson va Cric trong qua trinh tim hi~u ban chat hoa hQC phan tu ADN, r6i thi€t k€ ra mo hlnh phan tit bang bla, tnroc khi cong b6 cac k~t qua nghien coo.
Cting nam 1968, Oatson duoc cu lam Giam d6c phong thf nghiem cang Cold Spring. Khi ay Cric bat dau chuyen sang nghien coo ve nao va nam 1977 ve Vien Salk.
Nam 1988, Oatson duqc cu lam Giam d6c mot chuang trlnh c6 tfnh chat qu6c t~ nhung cue ki quan trong va t6n kern, d6 la chuang trlnh nghien coo ve b¢ gen ngiroi (human genome) do mroc Mi chu trio
56
,
CRUC (WILLIAM CROOKES) (1832 -1919)
... , .... _, ~ J ,
NHA HOA HQC VA V ~T LI NOI TIENG NUOC ANH
NGUOI PHAT MINH RA TlA AM Cl/C vA ONG CRUC
I. CUC)C Din
Ong sinh nam 1832, mat nam 1919 CJ Luan Don trong m¢t gia dlnh trf thirc, Sau khi hoc qua trung .hcc, ong hoc nganh hoa CJ dai hQC va moi 20 tuOi dli la, giao su du bi cua Tnrong Dai hoc Hoang gia. Nam 18'55, khi 23 tudi, ong duoc phong giao sir hoa hoc Tnroag Dai hoc Khoa hoc Chetxto.
Tam nam sau (nam 1863), ong duoc bau vao HOi d6ng Khoa hQC Hoang gia. Nam sau (1864) ong duoc cir chu trl "Tap chi Khoa hQC" ra hang quy cua hoi (Quarterly Journal of Science).
n.SVNGHI~P
Cong trlnh khoa hQC dau tien cua eng la tim ra nguyen to Tali nam 1861 nho phuong phap phan tich quang phd. Nam 1865, eng kham pha ra each khai thac bac nguyen chat nha phuong phap h6n hong hoa do eng nghi ra.
Sau d6 ong chuyen sang chuyen nghien CUll vat if phan tii trong khi quyen CJ ap suat thap, Ong d~ thanh cong CJ huang nghien CUll nay trong viec che' tao duoc buc xa ke'. Nam 1872, ong phat minh ra ong dien tii dung catot nguoi mang ten ong ong Cruc, dung d~ san xuat ra tia X, c6 Ung dung rAt to Ian trong thuc tien,
Nam 1878, ong phat minh ra tia am cue cau tao b&i cac hat tfeh di¢n, khi lam lech cac tia nay bang tU tnrong ciia mot thanh nam cham. Tir d6, ong suy ra sl! tOll tai cua mOt trang thai thu nr cUa v~t chat duqc ong ~t ten Ia "Radiante" (thuc te' chi ia mot dang cua tia am cue), Ong tiep tuc nghien CUll dO nhOt va dO dan,nhi¢t Clla cac chat khl. Nam 1903, eng phat minh ra kfnh nhap nhay ~ man huynh quang dung kern sunfua.
Ong cling khong tir 00 cac nghien CUll Ung dung vt hoa hQC nhir: lAy dinmg tir cu cai, k.i thuat nhuorn viii vocva xay dung h¢ thong cap thoat nuoc CJ dO thi,
57
t
DACUYN (CHARLES DARWIN) (1809 • 1882)
NHA TV NHIEN HOC vi £)~I NGUOI ANH
, .,., J J .- .... J ....
TAC GIA CUA THUYET TIEN HOA VA THUYET CHON LOC TV NHIEN
I. CUQC 1>01
Dacuyn chao dOl vao ngay 12/12/1809 tai SrOpsia (Shropshire), m¢t thanh pho nho cua nuCtc Anh. Cha cua Ong Ia mot bac si n6i tie'ng, d6ng thm Ia. mot trier gia va van si, Ngay tit thu;' 4u tho, Dacuyn dii say me voi cO cay, hoa hi. Qu be co th~ bO ra bang ngay d~ vui choi cung thien nhien, Niem ham thfch duy nhat cua c~u co Ie Ia quan sat nr nhien, suu t:run cac 10m dong, thuc vat, Khi di hQC, Dacuyn chi Ia mot hQC sinh binh thuong, Qu be khong hung thu hQC ~p bang cong viec suu tam tieu ban cua cac loai dong, thuc vat nr nhien.
Vao nam Dacuyn 8 tudi, me cau dQt ngot qua doi. Tuy mo coi me som, nhung voi st! quyet tam, n6 It!c cua ban than, cung su quan tam cham soc cua nguci cha, nam 1825, Dacuyn ghi ten theo hoc khoa y cua Tnrong Dai hoc T6ng hop Edinbua. Nhung viec hQC d~ tra thanh mot bac si that kho khan doi voi mot cau be chi suot ngay say me voi thien nhien. Cuoi cung Dacuyn bo do tnrong y d~ thi vao Khoa Than hQC cua Truong Dai hoc Cambritgio,
Cling trong thoi gian nay, Dacuyn may man g~p go va lam quen diroc voi nha sinh hQC 16i lac thm do Ia Hoxlay (Huxley). Chfnh nho Hoxlay rna Dacuyn dii co
58
t
them nhieu kien thtrc tl! nhien de holm thanh xuat sac thuyet lien hoa n6i tieng cua mlnh sau nay.
V m long say me nghien cuu, vm tlnh yeu thien nhien manh liet, Dacuyn dii thuc su tro thanh mot "nha tu nhien hoc" 16i lac 0 the ki thtr XIX.
Dacuyn mat nam 1882 sau khi hoan thrum sl! nghiep khoa hoc cua mlnh. Ong diroc suy ton nhu mot VI nhan cua nuoc Anh, nen diroc mai tang tai tu vien Oetxminxto (Westminsters).
II. SljNGHltp
Ngay 27 thang 12 nam 1831, Dacuyn rei mroc Anh, di vong quanh the gioi tren con tau Bigon (Beagle). Chuyen di nay keo dai tm 5 nam. Dacuyn co ghe qua va xem xet nhieu dao 0 Dai Tay Duong, Thai Blnh Duong, ~iing be bien b Nam Mi ... Tren cac dao do, ong tim ra nhieu loai cay c6i va dong vat quy hiem, Dacuyn cling nhan thay rang mot vai loai chim tuy co khac nhau 0 hinh dang mo nhirng co cau tao deu nra nhu nhau. Ong nghi rang cac loai chim nay co the co cung mot t6 tien, nhimg do qua trinh sinh soi nay no, mot s6 con co bien d6i ve cau tao de thich nghi voi moi truong s6ng. Sau khi nghien CUu tat ca cac loai rna ong gap, Dacuyn dii phat trien H thuyet ve su chon loc W nhien. Li thuyet nay gom hai phan:
• Ph an dAU tranh d~ sinh ton: V an vat mu6n sinh ton phai dau tranh. M6i tnrong sinh s6ng thay d6i yeu cau sinh v~t cling phai co Sl.1 d6i thay ve cau tao de thich nghi. Sl! thay d6i nay con goi la su tien hoa .
• Phan chon IQC t" nhien: Trong cuoc sinh ton, nhirng sinh vat nao sau khi bien d6i co the roi, dii dieu kien thi moi ton tai, neu nhu yeu kern thi bi tieu diet duoc goi la sl! dao thai w nhien,
Ngay 24/11/1859, cu6n sach cua Dacuyn co tieu de: "Nguen goc cac loal'' dii duqc ra mat. Cu6n sach nay dii lam bung n6 nhtmg cuoc tranh luan gay gAt vi no mau thuan vci kinh thanh, Nhimg sau do khong lau, cu6n sach dii duoc cong nhan rong riii nhu mot tac phdm VI dai cua trf tue loai ngiroi. Angghen danh gia cong trinh nay la "M~t trong ba phat kien Ibn lao nhat eua the kl XIX" .
Nam 1871, sau khi dii nghien ciru rat ki, Dacuyn cho xuat ban cu6n "Nguon g6c loai ngutn", trong do ong dii neu ra nhimg diem gi6ng nhau giita ngiroi, VU<;1ll
59
t
ngirci va su phat trien cua loai nguoi. Ong ker luan: "Con nguOi dii co nguon gifc tit mtjt loai VUlf1I" .,. Cu6n sach ra dm da lam mot s6 hoc gia bat blnh. Dacuyn da phai chiu su phan d6i dii doi ca tit phia nha tho. The nhung ngay nay, sau nhieu nam nghien cuu ciia cac nha khoa hQC, loai nguci vAn diroc xem la Mt nguon tit loai vuc;m ngiroi c6 xira,
m. GIAI THO~I vt DACUYN
"Bac hoc khong c6 nghia la ngtrng hoc" .
Khi da tra thanh nha bac hQC limg danh the gioi, Dacuyn van khong ngimg hoc tap, Ong thuong bao con chau phai tiep tuc trau doi kien tlnrc, hoc hoi them. Co Ian thay cha say me doc, ngirci con thac mac hoi: "Sao cha tra thann bdc hoc roi rna con miet mai h9C nhieu the'?" thl Dacuyn tra lai: "Bdc h9C khong co nghia fa ngung h9C con (J".
DItDEN (RUDOLF DIESEL) (1858 -1913)
NHA PHAT MINH RA DQNG CO DIEDEN, NGUOI DOC
I. CU()c Din
Ong sinh ngay 18/3/1858 trong mot gia dinh ngiroi Phap g6c Due. Cha ong lam tho dong sach. Thuo nho, ong phai dem sach den tra cho khach a khap cac ngo ngach a Pari de biron chai cung voi gia dinh kiern s6ng.
Thoi kl chien tranh Phap - Ph6 (1870) gia dinh ong bi kl thi, ban than ong bi bang b6. Ong bi ban be goi la "bo - sa" (tuc "con Ion" tieng Dire). Cha my danh phai gUi ong v~ ong bac a thanh ph6 Aoxbuoc ben Duc de tiep tuc hQC t~p.
60
t
V~y la moi 12 tu6i cau da nr nhien thanh "rnd coi'', s6ng nho su chu cap cua nguoi bac, thieu st! cham sOC, nang niu cua b6 my.
Viec t1! lap trong cuoc song da lam cho ong sam tnrong thanh, biet t6 chtrc cuoc song, gian di nhirng lai tra len kho khan, buong binh, kho tfnh.
Do phai sam khang dinh vi trf cua minh trong cUQC s6ng rna ong da la nguoi hoc tro gioi nhat cua tnrong ph6 thong thee hanh, roi sau do tiep tuc la sinh vien xuat sAc cua tnrong bach nghe, Nho vay, ong duoc mot giao SU' co tieng dem long yeu men, dua ong ve Muyn Khen d~ hoc tai mrong cao dAng ki thuat.
Mua xuan nam 1878, trong mot gic hQC day li thu, ong dugc giao sir Linda nguoi phat minh ra tu lanh, giang ve chu trinh nhiet dong hoc cua Xadi Cacno (mot ki sir Phap de ra If thuyet ve dong co nhiet) nghia la giai thfch mot qua trlnh dang phai ngac nhien vi kha nang bien d6i dugc 70% nhien lieu d~ san ra cong hiiu Ich. Do moi chi la If thuyet, nhirng ben Ie va, Dieden ghi: "N ghien CUu khd nang ung dung duang ddng nhiet trong thuc liEn".
Khong ngo cau nay tra thanh khau hieu phan dau su6t cuoc dai cua ong. Khi da tra thanh mot ki su co khi roi, ong tim each thuc hien rna uac ay.
n.SVNGH~P
Mu6nc6 mot phat minh ~ phru co tien d~ che' tao ra cac mo hinh thir nghiem. ~ c6 tien, Ong danh bO sUe ra c:te lao $1Qng. Ong day rat sam va chi ngu d6i clnit sau bua an tnra, vO tlnh bien mOi ngay lam viec thanh 2 ca ban rQn va cang thAng.
Tir nam 1890, ong bAt dau phac thao cac dong co d6t trong d~ sir dung cho xe hoi, - Thang 6 nam 1893, Onghoan thanh chiec dong co thf nghiem dau tien, Ngay may Ian thir dau tien, b() ph~ indicate bi n6 tung va tan lam nhieu manh, May min maong con s6ng sot. That bai nay khong lam ong nan long. Ong tim nguyen nhan va tim bien phap khiic phuc.
Ngay 17/2/1894 ong lai bat dau chay thir mot chiec may. Sau mot s6 true trac, may bOng chay tron tru tnroc su kinh ngac cua bac tho gia, Dong co Dieden da duoc khai sinh ra tir ngay horn do.
Dong co Dieden ra dm da nhu mot cuoc each mang vi no dan gian khong can tm bugi, lai dung mot loai nhien lieu rat re tien d~ chay. Dong co nay lai rat kinh t€ vi no ti€t kiem han so voi dong - co d6t trong rat nhieu. Ngay nay dQng co Dieden dugc sir dung rong rai trong cac xe tai va con cai tien de dung cho ea cac xe hoi gia dinh.
61
t
Sau thanh cong do, ong tra nen giau co. Cac dan d~t mua may tm tap girl toi den muc san xuat khong kip. Tuy giau co han nhung Ong lai lao tarn, khd tri vi nhiing chuyen kinh doanh. Nhieu nguoi phan nan rang khong de dang gi lam viec voi ong, vi than kinh ong thuong xuyen a trong trang thai tram uat, Ong qua dai do nga til tren boong tau xu6ng bien khi virot qua eo bien sang Anh. MQt s6 ngum nghi rang co the la mot V1:1 t1! sat. Xac cua Dieden mat vinh vien a bien sau nhirng dong co Dieden cua eng thi con lai voi nhan loai mai maio
D~CAC (RENE DESCARTES) (1596 • 1650)
.... . til ~ ..." lilt .J
NHA TOAN HQC OONG THOI LA NHA TRIET HQC
J,J ....""
NOI TIENG NGUOI NUOC PHAP
I. cuoc VOl
Ong sinh tai La Haye, hoc xong dai hoc nam 25 tudi, phuc vu trong quan dQi, vien du khap day do, nhat la cac mroc chau Au. Den nam 1629, han ba rmroi tu6i Ong moi quyet dinh dinh cu a Ha Lan de c6ng hien dai minh cho toan hoc, khoa hoc va triet hoc.
Ong khong lay vo, mac du co mot con gai nhung sam mat luc 5 tu6i de lai cho Ong n6i dau Ian lao.
Nam 1649, ong duoc Hoang hau Thuy Dien Crixtin (Christine) moi day triet hQC.
Nhung khi hau qua lanh a sac Au da lam ong bi dau ph6i va ta the ngay 11/2/1650.
D. S1} NG~II~P
Trang 20 nam a Ha Lan ong viet dugc nhieu tac pham ghi lai nhiing kham pha va tfch luy cua cuoc dm ong.
62
t
- Ong da tao ra mot loat tien bo trong toan hoc, trong d6 c6 phuong phap sir dung toa dO Decac trong hinh hoc.
- Cong trinh "Phuong phap luan" viet nam 1637 la cu6n sach huang dan If tri va tu duy trong khoa hoc va triet hoc, Sach nay da timg dich ra tieng Viet tnroc nam 1945.
- Cong trinh "Nguyen tac triet hQC" viet nam 1644 bang tieng Latinh va bang tieng Phap nam 1647, gom 4 phan: hieu biet con ngiroi, su vat, the giai cam giac va dia cau, Trong m6i phan chi ban thuan tuy ve If luan va nguyen If,
- Cong trinh "Khai lu~n ve s1;l' ham me" ong phan tfch nguon g6c va phan 10C;li cac ham me cua con nguoi,
- Cong trlnh ve "Hlnh hoc": qua nhfrng gl b sach nay thl ong diroc coi nhir cha de cua mon hlnh hoc giai tfch (1637).
- Tit cac sach tren da hinh thanh nen hoc thuyet Decac diroc t6m tAt nhu sau:
1. De tim chan If phai can cu tren cac chimg cu tnrc tiep, khong the phu nhan diroc.
2. can phan biet If trf (L'esprit) voi vat chat (La matiere). Lf trf la khd nang cua con ngiroi, biet nr duy. V~t chat la mot ban the ton tai dOc lap voi 11 tri.
3. Khi tim su that, chi nen tin vao If trf rna thoi. Ma tieu chuan cua If trf Ia sir hien nhien,
Anh huang dirong thm cua ong con han che, nhimg sang the ki sau (the ki XVIII) thi ong c6 nhfrng mon d~ danh tieng nhir: Lepnich, Rang va nhfrng nha bach khoa Phap,
Cho den nay, mac du can b6 sung it nhieu, nhung thuyet cua Decac van con nhieu gia tri b cac dia hat ong de cap den. Tu duy co th~ hoc duoc bong la can nghi ngo moi thtr, vi con ngiroi chi c6 th~ tim diroc s1:l th~t sau khi moi nghi ngo da diroc giai dap, Dieu ay duoc ong due ket trong cau n6i cira mieng n6i tieng: 'T 6i suy nghi, do do toi t6n tai",
63
t
DALAMBE (JEAN LE ROND D'ALEMBERT) (1717 -1783)
... ~ "", ~ .........-
NHA TOAN HQC DANH TI~NG, OONG THOI LA NHA VAN
NUOC PHAP THE Ki THO XVIII
I. CUc)C D<'lI
Ong sinh tai Pari, la con sinh tu cua ba Tencin. Sau khi sinh ra, ong bi bo roi a dum mai hien nha tho Xanh Giang La Rong (Saint Jean Le Rond) (sau duqc dung goi ten ong) va duoc vq mot nguoi tho kinh ten la Rutxo dem ve lam con nuoi, Ngiroi cha ten ~a Detuso tuy khong thira nhan ong chinh thtrc, nhung van ngam ngam cung cap tien bac cho ba Rutxo d~ nuoi ong an hoc tu teo
o mot nghich canh nhu vay, nhung ong rat chi thu hoc t(\p va luon dat thanh tfch xuat sac. Ngay khi dang ngoi tren ghe nha tnrong, ong dii co cac cong trinh ve toan hQC lam xon xao du luan. Ong ducc bau vao han lam vien a tuOi 24 va duqc giai thueng Ian cua Vi¢n Han lam Khoa hQC Beclin,
Dng tfnh tlnh gian di, cuong true, ua dQc lap, khong ham giau sang, phu quy.
Mac du duoc xii hei va gioi khoa hQC trong vong nhung ong van bang long a mot can hQ chat hep voi ba me nuoi rna ong hang quy men nhu me de. Tuy chang kha gia gl, nhimg ong til ch6i vua nuoc Duc moi ong qua nhan clute chu tich Vien Han lam Beclin, hay ding khong nhan loi khan cau cua Nga hoang Caterin IT sang lam viec a do. Ong luon cm rna va trung thanh vm ban be va ca vci ngiroi tinh la cO Lepinatx, mac du Ong luon dau khO vi bi cO ta phu bac, Nhtmg nam cu6i dm, suc khoe Ong giam snt. Ong mat nam 1783 vi cluing benh soi than, tho 66 tuoi.
TI. SVNGHI~P
Khi con a bac dai hoc hie moi 22 tuoi, ong dii cong b6 mot cong trlnh ve phep tfnh tfch phan, duqc gioi khoa hQC danh gia nhu mot than dong, Hai nam sau ong gi:ri den vien khoa hoc cong trinh nghien CUll ve s,! khuc xa trong nhtmg th~ r6n va l(tp tuc ducc bau vao vien han lam khoa hoc. Hai nam sau nita (1743) Ong cho ra dm cu6n sach "Khal Juan v~ dQng Iuc hec" nOi tieng vi a do, lao dau tien Ong dii xay dung mot he thong If luan day du nhat ve co hoc.
64
t
Nam 1746 ong bao ve luan an tien si v~ nguyen nhdn chung cua gi6 diroc giai thuong cua Vien Han lam Bec1in va dong thoi diroc bdu vao mot xu at vien SI cua Vi¢n Han lam mroc Ph6 nay.
Ong con n6i tieng vi duoc moi tham gia viet b9 Til di~n Bach khoa d6 s9 va rat each mang vao thai do. Ong dii danh tarn sue vao cong trlnh nay suot 9 nam, khong nhtrng bao quat het cac muc tu v~ khoa hoc, trier hoc rna ong con diroc giao diem lai va dinh chfnh tat eli cac muc tir ve toan hoc,
Vi nhtrng dong gop rat sau va rong eli a linh yVC triet hoc va van chirong nita nen ong dong thai diroc bau vao Vien Han lam Van chirong nam 1754, luc 37 tuoi.
Ong duoc moi nhieu Ian di thuyet giang a mroc ngoai, nhat la a Vien Han lam Khoa hoc Duc. Cong trinh khoa hoc cua ong direc dich sang nhieu tieng mroc ngoai: Duc, Anh, Nga. Ong diroc coi nhir mot nha khoa hoc da linh vue co danh tieng nhat a cac mrcc chau Au the ki thu XVIII.
DANTON (JOHN DALTON) (1766 - 1844)
flit ..... ,. ... , ~,.! ... ,.
NHA V ~T LI VA HOA HOC NOI TlENG NGUOI NUOC ANH
1. cuoc Din
Ong sinh tai Igonphin vung Cambolen.
Nam 10 tu6i ong tm lam cho Elihu, mot nha khoa hoc. Elihu thay ong rat thong minh, hieu hoc ben day toan cho ong. Danton hoc gioi va chi hai nam sau (nam 12 tudi) ong dii tra thanh "hieu tnrong" cua mot tnrong lang, day cho tat ca tre em trong vung a moi lua tuoi,
Sau nay ong diroc moi giang day tai tnrong Niu colegio a Manchexto va tiep do diroc moi " toi de day a HQC vien Hoang gia Anh.
65
t
n.SVNGH~P
Tit nam 20 tuOi trb di, ong b~t d:iu viet nhat ki khoa hQC, thuong la nhiing ghi chep ngan, neu gia thuyet va giai thich ve thoi tiel. Cho den luc ong qua dm thi cong trlnh ~y trb een d6 ~~, tuc c6 tren 200000 muc ghi chep ti mi nghien cuu ve khf nrong.
Ngoai ra, eng con la tac gia cua cac cong trinh sau:
- Gia thuyetve sue day cua hoi mroc tang len theo S\! gia tang cua nhiet dO.
- Nghien CUu ve benh loan s~c (Daltonisme) tren ban than vi chinh ong bi benh
~y (do d6, ten benh mang ten Ong).
- v« hoa hQC, ong c6 xay dung dinh luat Danton lam nen tang cho thuyet ve nguyen tit sau nay. Tuy cac nha bac hoc Hy Lap cO dai dli c6 nhiing y nrong ve nguyen tit, nhung Danton mm la nha khoa hQC hien dai d:iu tien dua ra duoc y kien cho rang nguyen tit cua cac nguyen t6 khac nhau c6 trong hreng khac nhau.
- 6ng dua ra S\! kien giai r~t chinh xac ve hien tUQI1g C\!C quang. Hien nrong nay sau d6 diroc chimg minh nam 1787 ve ban chat C\!C quang la dien nang.
- Ngoai ra, Ong con gioi ve ngon ngu hQC va c6 de lai mot bo sach nOi tieng ve van pharn tieng Anh.
Do cac c6ng hien tren, ong dugc moi fam giao sir b nhieu truong nOi tieng, chu tich nhieu hOi khoa hQC va van chuong b Anh, vien si thong tan cua Vien Han lam Phap (1816).
66
t
tDIXON (THOMAS EDISON) (1847 • 1931)
NGUOI PHAT MINH RA B6NG OEN OI~N vA MAY HAT ... OUQC COl LA:
"NHA PHAT MINH Vi f)~1 NHAT CUA MC)I THOI £)~/"
I. CU<)C Bin
Ong sinh ngay 11/2/1847 0 Milan thuoc .
OhaiO nuoc Mi. Cha ong lam nghe tho moe. Ba me de dircc 7 ngum con nhimg chi nuoi duoc 4, ong la con Ian.
Nam len 7 tudi, gia dlnh ong don den Pho Huron va lam vao tlnh trang lam an sa sut. Ong mAc benh va khi chua khoi thl bi nang tai sinh ra nghenh ngang.
Narn 8 tu6i duoc di hoc, nhung do nghenh ngang nen sau 3 thang khong theo kip ban be, ba me phai don ve de than chinh day 0 nha. Khong the ngo duqc la nho su day dO ay rna 20 nam sau, cau be da trc thanh nha bac hQC kiem trieu phu,
Ong v6'n rat ham hoc. Cu6'n "Nhihlg nguyen II" cua Niuton duqc coi nhu sach g6'i dau giutmg cua ong, Ong da khAc phuc dircc benh giam trf nho de co the thuoc het cac n(>i dung nhiing cuon sach trong thir vien menh mong cua ong. La mot nguiri ua thuc hanh, ong coi trong cac thf nghiem, DUm ham nha, ong lap mot phong thf nghiem co du cac trang thiet bi, hoa chat can thiet nhat.
67
t
Nam 1859, khi 12 tu6i ong xin duoc mot chan ban bao va ban qua banh tren xe lira. Viec kinh doanh phat dat, ong lap ca mot phong thf nghiem va 1 xirong in nho tren mot toa tau bo khong d~ ra to' bao "NguOi dua tin" do ong lam chu but nham phuc vu hanh khach,
Til nam 1861 - 1864, mroc Mi co nQi chien, ong dircc tuyen lam "nhan vien dien bao hru dong", Ong tlnh nguyen lam ca dem lien tuc, danh ban ngay d~ doc sach va lam thf nghiem,
II. SVNGHltp
NhO' vao st,r ham hoc hoi va may mo thi nghiem, lai lam viec cr nganh dien bao, nen ong co nhieu sang che ve cai tien may moe thuoc Iinh vue nay tnroc tien,
Nam 1868, ong xin cap bang phat minh dau tien cua minh ve che tao "May tfnh tt,r dong s6 phieu bau'' cho qu6c hoi. Sau do den may cac "Ghi dtl kien gia c6 phieu cua thi tnrong chirng khoan",
Til nam 1871, song song vm phat minh, ong lap ra xuong may rieng d~ che' tao cac loai may do voi hai kip the thay nhau lam viec,
Nam 1877 ong lai duqc cap bang ve cai tien may dien thoai sang cong nghe dung hat tu tfnh. Luc nay ong dff d~n cr Menlopac (each Niu Ooc 38km) va xay dung cr day mOt he th6ng phong thf nghiem, xireng moe, xirong may lien hoan n6i t~eng.
Nguoi ta goi MenlOpac la "M(»t xuoog chuyen lam ra cac phat minh", Ong dff trieu t~p ve day nhieu ngirci co tai, biet dong vien ho cung lam viec tfch cue va nang dong nhir minh. Nam 1888 co Ian ong va cac cong su dff lam viec mot mach tm 72 gic lien d~ cai tien chiec may hat cho den hoan hao moi thOi.
Cll' nhir the, ong luOn de xuat cac y tmmg d~ r6i t6 chtrc thuc hien, Dau oc Ong luon luon cang thang va ngdn ngang nhtmg suy nghi. Co Ian Ong lam viec cho 40 du an cung mot hie. Su6t cuoc dm ong dff ghi day chat 3400 cu6n s6 tay va dff xin cap tA't ea 1093 bang sang che.
Du phat minh nhieu nhu the nhung phat minh Ian nhat van la che' tao ra chiec bong den dien dau tien, No g6m mot day .dan d~t trong mot bong thuy tinh chan khong. Khi dong dien di qua, day toe chay len va toa sang. Ong con kham pha ra dong dien con co th~ chay qua khoang khong til 2 ban kim loai nhiet dQ eao d~t
68
t
trong mot ong chan khong, Do la" hieu img Edixon", dircc irng dung d~ che tao cac bong den cua nen cong nghiep dien tii hien dai.
Tiep theo la phat minh ra may dia hat, duoc coi la chiec may ghi am dau tien tren the giro.
Nam 1888 ong duoc cap bang phat minh ra may chieu hinh, co the coi la hinh mau cua may chieu phim sau nay.
Cac phat minh cua ong dii cai thien dien mao cho the gioi va gop phan nang cao chat hrong cuoc song cho nhan loai. Tu do, cac thanh pho va mien que ban dem diroc chieu sang, con ngtroi diroc nghe may hat, duoc xem phim va thong tin bang dien thoai cho nhau tir cac khoang each hang ngan cay so.
Thanh cong nhu vay, nhimg ong khong that giau co lam. MQt phan vi ong quan 11 kinh te chua gioi, mot phan vi ong d!u nr cho cac phat minh qua nhieu.
Ong sam goa vq va hai nam sau phai lay vq Ian tlur hai. Cac ba vq deu het long cham soc gia dinh d~ ong toan tam toan y dau nr cho cac phat minh. Ong con bi cang thing tu het V1:l kien tung nay den V1:l kien tung khac do su tranh chap ve quyen phat minh va quyen tac gia gay nen.
Cuoi doi, ong mac benh ti~u duang va viem than. Ngay 18/10/1931, ong qua dm de lai 1m nhan nhu n6i tieng sau day cho hau the: "Thien tai la do met phan tram cua cam hUng va chin mum chin phan tram do mo hoi cong strc bo ra" . Chinh cuoc dm cua ong dii chimg minh cho cau due ket day y nghia ay.
69
t
F ARADAv (MICHAEL FARADA V) (1791 • 1887)
.. .:I J . - ...
NHA KHOA HQC NOI TlENG KGUOI ANH,
NGUOI PHAT MINH RA f>QNG CO f)1~N
I. CU<)C DOl·
Ong la con trai ngiroi tho ren, hicnho hQC nghe dong sach a mot quan sach nho, Nho tiep xuc voi sach, ong thong hieu ve cac nha khoa hQC l~, tac
gia cua cac cu6n sach do. .
Nha mot dip may, ong diroc dirmot buOi thuyet giang cua nha bac hQC Hamphri Devi rna ong het long sung bai. Sau buoi nghe giang, ong viet thir cho Devi khan khoan xin vao lam chan thf nghiem cho ong. Thay cau be ngoan ngoan, yeu khoa hoc lai rat ham mo mlnh, nen Devi nhan loi.
The la nam 1813, moi 22 tuoi, ong lam tro If cho phong thf nghiem cua Vien Hoang gia Anh a Luan DOn. Nho cong viec a day va st,r giup do cua Devi mot nha bac hoc nOi tieng luc ay, tit mot thanh men rut re, nhut nhat, ong tra thanh mot nha khoa hoc tre tuoi rat ham say quan sat, thf nghiem.
Nam 1825, khi 34 tudi, ong diroc Cll ke nhiem Devi phu trach phong thf nghiern cua Hoang gia Anh.
Sau cac phat minh lay lung, cuoi dM ong mac mot can benh kl la va bat nga lam ong mat h~n tri nho. Sau mot s6 nam tfch cue chua chay rna benh khong khoi, sec khoe ong cu suy kiet dan.
70
t
Ngay 13/2/1862, ong ghi chep lai s6li¢u thf nghiem Ian thir 16041 cua minh va sau do st\p xep thanh timg tap, dong lai dn than. Nit hoang Anh cho xay dung tang ong mot ngoi nha,
Mila he 1867, khi 76 tuOi, co mot ngum ban than den tham va hoi: - Ong thay sue khoe th€ nao?
- TOi dang dqi de di day l Ong mim cum tra loi.
Ong da ra di th~t tren mor chiec ghe' mem ke ben ban lam viec, trong tui con giit mot chiec 10 xo nho cua mot thf nghiem ong dang lam da.
n.SVNGHltp
S,! nghiep quan trong nhat cUJ eng la ve di~n va ve til truong. Ong lam thi nghiem v6i m¢t cuon day xung quanh mot loi sAt, eng thay khi co dong dien chay trong cuon day thlloi sAt tra thanh met thanh nam cham.
Trong m¢t thi nghiem khac, eng- d~t hai cuon day tren cung mot loi st\t. Khi cho dong di~n chay qua cuon day thu nhat, ong lai thay mot dong dien xuat hien a cuon day thu hai. .
Sau do ong lai kham pha ra rang neu di chuyen thanh nam cham qua lai trong mot 6ng day thl se xuat hien mot dong dien,
Bang cac thf nghiem 4y, thuc te ong da phat minh ra may bien the va may phat di~n. Hai phat minh cue kl quan trong de hlnh thanh nen th€ gioi hien dai.
Tir cac thanh cong 4y, ong da tra thanh hQi vien Hoi Hoang gia Anh, r6i h¢i vien Vien Han lam Khoa hQC Petecbua. Tiep do nhieu vien han lam cac mrcc bau ong lam vien 81.
Faraday con co tM su pham, Bang nhimg phuong phap hop 11, ong da giai thich mot each dan gian cac thi nghiem phuc tap, ong lam cho mot ngiroi binh thirong Cling co the hieu diroc.
Bai dien thuyet cua ong vao dip Ie Giang sinh tnroc Vien Hoang gia Anh nam 1826 da rna man cho tuc I~ thuyet trlnh khoa hoc truoc cong chang dU.9C to chuc hang nam (chi trir co 3 nam thoi dai chien the gioi I phai tam bo).
Nhieu nam sau, nha vat 11 Nga nOi tieng StOI~tOp viet ve ong nhu sau: "Sau F araddy, thl gibi chua bao gin dUtfc chUng kiln tit cung m~t b~ DC phat ra cac phat minh cit khoi va muon hinh v~n trang de'n mac nhu thl".
71
t
FRANG KLANH (BENJAMIN FRANKLIN) (1706 - 1790)
NHA KHOA HQC vA cHiNH TRI NOI TIENG NGUOI Mi
I. CUOC Diu
Ong sinh tai Boxton, mat tai Philadenphi. B6 lam nghe nhuom. Nha ngheo lai dong con, nen ong phai di lam cong rat sam. Moi 10 tuoi, ong da phai rbi tnrong chuyen tieng Phap thea bo di lam. Nh« chit . dep, ong duoc bo giao cho di theo de ghi chep cong viec kinh doanh va giup cha lam bat Cll' viec gl nhtr: due nen, lau chui chao den. Ong da duoc lam rat lau nghe tho in trong xtrong in cua ngirci anh b Boxton. Ong me doc sach, cac truyen ve girong danh nhan giiip ong vira ham thich vira hoc b d6 duoc rat nhieu dieu. a.r ngay di lam, dem doc sach, Tir doc sach, ong tap sir viet van, lam tho r6i dan dan c6 cac bai ngan, bai dai giri dang bao. Do d6, ong hieu sau, nho lau va rat gioi viet lai cac dieu Him dac ay de chia se vm ngiroi khac.
II. SlJ NGHI~P
Nam 1723, hie 17 tuoi, ong di tham quan b Niu 06c, Philadenphi r6i qua mroc Anh. Trc ve Hoa Kl ong thanh lap nha may in, mot thu vien, mot benh vien, mot to bao va mot cong ty bao hiem chong hoa hoan.
Mac du cong viec ban ron, ong van gitr nguyen niem say me doc sach, hoc hoi them nhat la ve lei thuat dien dang diroc dirong thai quan tam.
Nam 1747, ong che ra mot cot thu loi vi da clnmg minh rang set chi la nhung tia dien khong 16. Ong da lam mot thi nghiem mao hiern, tha mot canh dieu dum troi rmra gi6 sam set de chtrng minh rang se c6 tia lila dien danh vao mot chiec chla khoa.
Nam 1753, ong ~a timg Jam giam doc boo dien b Penxinvania.
Nam 1757, ong diroc b6 nhiem lam.dai dien cua Penxinvania o Luan Don.
Khi Hoa Kl diroc thanh lap, ong dar cir nghi si, vao quoc hoi dAu tien cua Hop chung quoc. Ong cimg voi Giphoxon, Gion Adam ... soan thao ban tuyen ngon dQc lap cua Hoa Kl (1776) va Hien phap mroc Mi.
72
t
Ong khong chi la mot chinh khach n6i tieng, rna con la mot nha thuong thuyet
c6 tai. Dng dii lam dep cho quan h¢ mroc M1 voi mroc Anh va Phap nhir:
- Nam 1778 Phap d6ng thuan kf voi Hoa Ki hiep uac hifu nghi.
- Nam 1783 Anh ti€p tuc ki hoa uac vm Hoa Ki,
Nam 1790 ong bi sung mang phoi va ta the, Niroc Phap bay gio tuy dang trong CU9C dai each mang nhung van treo ca rU dt tang ong 3 ngay.
FL~MINH (ALEXANDER FLEMING) (1881 -1955)
sAc si N61 TlENG. NGUOI TiM RA CHAT KHANG SINH PENIXILIN
I. cuoc Din
Ong sinh tai Locphin Pham (Lochfield Farm), hQC nganh y va sau khi t6t nghiep, lam thay thu6c su6t dCrl. a benh vien Xanh Marl a Luan D6n. Ong .d~c biet nghien coo sau vao cac benh nhiem trung do vi khuan gay ra, tham gia vao nh6m nghien coo tim kiem cac vic xin c6 tht khang duqc vi trimg, tra thanh giao su vi trung hQC, r6i lam giam d6c vien thu6c chiing (Vaccin).
Nam 1929 ong phat hien ra chat Penixilin va sau d6 hop tac voi 2 nha sinh 11 hoc Hove Phloray (ngiroi
Uc) va Eran Chen (nguoi Due) bao ch€ duoc chat d6 de chua tri benh nhiem trung c6 hieu qua va cung duqc giai thuong Noben v~ y hoc nam 1945. Ong la vien si thong tan cua Vien han lam nuoc Phap.
n. SVNGHltp
TU nam 1898, bac si Eran Duchexno c6 trinh bay a Vien Dai hoc Liong luan an v~ "S., xung khac gifia nhtmg chAt .nam moe vot vi trung" va khuyen nghi c6 tbe dung de phong va chua benh,
Th€ r6i su6t 30 nam sau khong diroc ai chu y d€n ca. Miii d€n nam 1929 nho mot viec tinh ca nhan lay it mau lien cau khuan (staphylococcus) de xem duai
73
,
kinh hien vi thi Fleminh bong thay nhtmg lien cau khuan a xung quanh dam moe deu bi chet htt. Ong dem thir lay chat mroc ay cho tac dung len nhieu vi trung khac va nhan thay do la mot chat sat trung rat manh. Nhung ong g~p mot tra ngai la bao che' ra chat nay rat kho va t6n tnr no lai con kho han. Mot l~ nita, che' pham cua nam moe Penixilin lai bi ngung lai mot thoi gian.
Tht r6i dai chien the' gioi l~ II n6 ra, yeu cau mot loai khang sinh can dieu tri cho cac vtt thuong rat khan thiet va the la nam 1944 thuoc nay voi su cong tac cua 2 nha sinh If hoc a tren da diroc chinh thirc bao che' dum ten Penixilin.
Co th~ coi Penixilin 11k do nhu mot thanh diroc, vi chung: - Tri diroc tat ca cac nhiem trimg do lien cau khudn gay ra.
- Tri ca cac benh do phe cau khwin (sung mang oc, mang phoi),
- Tri cac chtmg vi trung lau, vi trung benh than, uon van, giang mai. ..
Nho Penixilin, cac thirong binh phai cat tay, cAt chan chi con 20%, dui mu chi con 37%, sung ph6i conl9% so voi tnroc.
Do la thuoc khang sinh co hieu luc nhat til xua den nay, danh dau mot buoc ngoat trong dieu tri benh nhiem trung cua lich sir y hoc.
FECMA (PIERE SIMON DE FERMAT) (1601 • 1665)
NHA rOAN HQC LON, NGUOI PHAp
I. cuoc a(n
Ong sinh ngay 3/8/1601, tai thanh pho Tuydo mroc Phap, trong mot gia dinh buon ban nho. Khi da tnrong thanh, ong von la mot luat sir, chi hoat dong nghien CUll toan hoc de giai trf, thea kieu nghiep duo
Tuy nhien, ong van co rat nhieu dong gop mang tfnh chat nen mong cho nhieu bo mon toan hQC den mire Til dien bach khoa tieng Phap xuat ban nam 1996 da danh gia hoi qua rang Fecma la nha toan hQC Ian cua moi thai dai.
74
t
II. SVNGHI~P
- ve hlnh hoc, Fecma va Decac la nhirng ngiroi da sang l~p ra hlnh hoc giai tich.
- ve giai tich, Fecma da biet dung dao ham de xac dinh tiep tuyen cua dirong
cong va cac cue tri cua ham s6.
- CUng vm Paxcan, Fecma da sang lap ra phep tfnh xac suat.
- Fecma la ngum di d~u trong cac phep tfnh vi phan,
- V~ quang hQC, Fecma da phat minh ra met nguyen If rdt quan trong mang ten
la nguy~n li F ecma c6 the diroc phat bieu don gian nhu sau: Quang trlnh cua mot tia sang giiia hai diem la quang trinh Ung vci thoi gian cue tieu.
D~c biet n6i tieng la 2 dinh If Fecma trong toan hoc (dinh. li F ecma nhd va djnh li Fecma lim), nhdt la dinl: Ii Fecma [fin. Dinh li d6 nhir sau: Phuong trinh vO dinh x" + yn = tt vm n ~ 3 khOng c6 nghiem nguyen duong va khac khong,
Ban than Fecma da ghi lai rang ong da chimg minh duoc dinh If nay, nhung eng clnmg minh nhir the nao thl hau the van chua roo Do v~y cho den truac nam 1994, dinh If nay van chi coi nhu m¢t gia thuyet. Sau nay Ole chtmg minh duqc. vm n = 3 va n = 4. Nam 1825, Dirichle chtmg minh duoc vm n = 5 va nam 1832 ong lai chtmg minh duoc vm n = 14. Cho den nam 1976, dinh ~i Fecma Ian da duoc kiem cluing vm moi s6 nguyen t6 n< 125000 va nam 1994 dinh Ii nay mai duac chung minh /a hoan toan dung vai moi so' nguyen n 2? 3.
75
,
FECMI (ENRICO FERMI) (1901 • 19M)
-. _;. _., J J ... _ J.,
NHA V~T LI NGUYEN TU NOI TlENG NGUOI MI, GOC Y
I. CUOC Diu
Ong sinh tai Rom, db tien si nam 1922 va lam giao su tai Dai hoc Florence, chuyen nghien cuu v~ vat If nguyen tit. Til nam 1932, sau khi Giem Satuych phat hien ra notron, mot phan tit co ban cua hat nhan thl Fecmi quyet dinh lam cac thf nghiern rieng v~ notron.
Nho cac thanh cong tren, ong duoc giai thuong Noben ve v~t If nam 1938.
Nam 1939 ong duoc moi sang giang day va nghien CUu tai dai hoc Columbia Hoa Kl va da dong gop vao che' tao hai qua born nguyen tit dfiu tien.
II. SVNGHI~P
Gia thuyet cua Fecmi v~ notron nam 1932 danh dau su nghiep dfiu tien cua ong v~ v~t If nguyen tit.
Ong thiet ke mot cai bia bang uranium va ban pha no bang notron voi hi vong tao ra mot chat maio Ong da chung minh rang mot notron co th~ tach ra thanh mot proton, mot dien tit dong thai phat ra nang lirong va d~ xuat dung notron cham d~ pha va nguyen tir nhu thi nghiem tren.
Mac du ngay hie do, thi nghiem chua thanh cong mot each hoan hao, nhirng thirc te ong la nguoi dfiu tien da tim diroc each phan hach notron lam co sCi tao ra nang hrong va born nguyen tit.
Trong thai gian dai chien the gioi Ian II, ong nghien ctru tai Mi lam nhieu thf nghiem d~ hoan thanh viec phong thfch ra nang hrong nguyen tir, thuc hien nhieu phan Ung chuyen tiep, d6ng thoi phat minh ra diroc qua pin bang uranium dfiu tien (nam 1942). Lo phan ung hat nhan dfiu tien dtroc xay tai san bong Squash Ci Truong Dai hoc Chicago. Du an nay da tnrc tiep che tao ra 2 trai born nguyen tit dfiu tien tha xu6ng Hiroshima va Nagasaki nam 1945.
Ngoai giai thuong Noben, ong con dircc nhieu giai ·thuOng khac cua the gioi.
Sach, tai lieu khoa hQC, cong trlnh khoa 'hoc, ong cong b6 va d~ lai rat nhieu. Ong con la hoi vien cua 18 vien han lam va tien si danh du cua 8 mroc tren the gioi. Co th~ ong la nha vat If dat quan quan v~ cac vinh quang nay.
76
t
FO (HENRY FORD) (1883 . 19147)
Ki su co KHi, NHA SAN XUAT XE OTO f>AU TIEN 0 Mi
,I. CUOC DOl
Ong sinh ra trong mot gia dlnh nong dan a bang Misigan mroc Mi, nam 1863, nhung rat 11;\, ong khong ham thfch nghe nong.
Khi con hQC a tnrong, ong rtlt hroi hQC. Ngoi trong lap chi len n6i chuyen rieng va nghich ngom cac tro choi may m6c. Ng6i nghe thay giang rna ong chi mong ch6ng tan hQC dt chay ve nha choi nghich voi cac d6 choi duoc thao Hip bang cac 6c vit va kim, bua.
H6i 8 tudi, ong dll me bQ may dong h6 nhu cac ban cung tudi me sach mao hiem. G~p d6ng h6 nao hu eng cfing may mo thao tung fa sua chua va cu6i cung cung sua chua dUQ"e. Dan dan, tai chua d6ng h6 cua ong vangkhap vung, Ai c6 dong h6 hong, cung dem tai cho "cau Henry" SUa chua, VI cau khong bao gio doi tien cong ca. DUQ"e choc ngoay vao dong h6 va CUll chung khoi "cai chet" dll day hung thii voi tu6i tre cua cau r6i.
Nam 15 tudi, cau theo hQC nghe ,tl;\i mot xuong may gan nha. Dircc hoc dung sa thfch, tay nghe cua cau tien bo rat nhanh. Tai day, cac c6 may hoat dong quyen rfi cau cue kl, C6 Ian cau thira hie vang nguoi, thao mot chiec may cira chay bang hoi mroc ra xem, bi may kep, tf ntta thl chet, Nhung nho the rna chi it lau sau, cau dll bilt chiroc che' tao diroc mot chiec may nho chay bang hoi mroc trong can gac xep cua mlnh.
II. S1,JNGHltp
Khi ong dll 28 tuci, nhan doc mot bai bao tren tap chi "The gioi khoa hQC" c6 ta mot chiec may n6 do mot ngum Duc phat minh, ong quyet chi thir che tao may n6 eho mot chiec xe hoi. Dt lam viec d6, ong phai rm que huang den Ditroy a,nh~n lam 10 su ca dem cho mOt hang dien. Du d6ng luang rtlt dam bac va phai lam quan
77
t
quat til 6 gicr t6i d~n 6 gicr sang horn sau nhung ong van quyet chi lam va danh durn tien de l~p mot xirong may nho, nham che tao mot kieu may n6 chay bang xang. Hai nam sau, nam 1893 chiec xe hoi <Uu tien cua mroc Mi ra dcri. No cao lenh khenh, khong mui, khong phanh, khong coi, khong chay gi~t lui duqc, nhung dat t6c d¢ tm 30km/gicr. Ong vila lai, vira danh keng de dep duang cho xe chay,
Phat minh cua ong co tieng vang rat Ian. Sau khi xe chay diroc 1500km, co nguoi doi mua, ong ban di lay tien dong chiec OtO Ian han.
MA'y nam sau, eng l..,ra cong ti xe hoi Ditroy, r6i cong ti xe hoi Cadilac voi v6n 100000 dOla. Mm cUu ong chi co 25% c6 phan, nhung khi kiem diroc tien ong l~ han v6n mong co gianira c6 phan de du quyen dieu khien cong ti theo y muon cua mlnh.
Nam 1903, tuc 10 nam sau khi che tao ra chiec xe hoi d~u tien, ong thanh l~p hang Pho. Ong chu truong che tao th~t nhieu xe va ap dung day chuyen kieu Taylo d~ ~ tranh san xuA't ra xe vira t6t vua gia reo Nam 1906 hang ong san xuat duoc 8400 cb:i&:.
NAm 1910 con s6 tang len 34000chi~c.
Tm nam 1927 thi san xuat m6i ngay direc 7000 chiec. Tinh ra cu 7 giay co m¢t chiec xe cua ong xuat xuong de girl di kbAp th~ gioi, Ong cm tien, dung v~t lieu thep r4n va nhe de dong loai xe Ford "Model T" va ban chi vm gia 825 do la/I cniec.
Xe OtO duqc san xuat trong rri¢t day chuyen lAp rap dai 300m chay qua xuong. ~~~~~~~~~~~~~~~~ viec dan gian, nhe nhang nhung hop If va co nang sudt cao, nen cong nhan cua hang Pho duoc tra luang cao nhat trong cac nganh cong nghiep a Mi hie dy.
Khidai chien the' gim I bung n6 a chau Au, eng buc xiic tnroc mau bao thanh nien phai d6 tren ddt Phap nen da tham gia vao phong trao phan chien. Ong da b6 tien ra thue chiec tau Oscar II cha doan su gia hoa blnh, trong do co ong tham gia de virot dai dirong van dong cho hoa blob.
Nam ong da 60 tUOi, dang a tu6i co the nghi hUU nhung ong van hang hai cai t6 lai day chuyen san xuat OtO a hang Pho.
Ong bo ra 100 trieu do la thay 43000 chiec may cu, d6i moi cong nghe che' tao de ra dm mot kieu xe moi, bien hang Pho tra thanh hang xe hoi Ian nhat
the' gim. -
Du la chu met doanh nghiep gia tri hang ti dO la nhung ong van to ra la mot nguoi ~ kiem. M¢t Ian dao trong vuan vm dUct chAt nho, ong chot dimg lai hoi chat:
78
t
- Chau danh roi cai gl phai khong ?
- Thira cu, chi la mot dOng xu nho thoi ~!
Ong lang im, cui tim bang duoc dOng xu dua lai chat, tnroc s,! ngac nhien cua dua chau nho va noi:
- Neu mot ngay kia, chau phai song tren mot hoang dao thi tat ca giay bac a th€ gioi nay se la giay vun h€t. Duy chi dOng xu nay se quy vo cung. Nho no bang dOng, chau co the dat thanh ngon giao hoac mot dO dung thiet yeu, DUng coi thuong dOng xu nho be ay.
Ong mat nam 1947, tho 83 tuoi. Nhtmg ngiroi ke tuc ong co gang duy tri hang Pho nhir mot trong nhimg hang oto dung dau the gici. Vita qua, mot chi nhanh cua hang da co mat a Viet Nam.
FROT (SIGMUND FREUD) (1856 • 1939)
NHA PHAN TAM HQC LON, NGUOI Ao
I. CU()C 1)01
Ong sinh tai Phraiboc (thuoc Moravi), lam viec tai Vien (mroc Ao), Trong nhtrng nam 1886 - 1887, eng qua Phap theo hQC bac si Sacco n6i tieng, Tai day, ong kham pha ra rang nhtmg ke loan oc, loan than kinh... deu la nhtmg benh nhan, nhung phu tang khong he bi thuong tfch gl ca.; Nhtrng dieu hQC h6i a tren lam co sa cho mot hQC thuyet mang ten ong goi la khoa phan tam hoc,
Nam 1909, ong duoc Hoa Kl moi giang tai Dai hQC CLark.
Nam 1910, ong drmg ra lap HOi Phan tam hoc quoc t~.
Nam 1938, phat xit Duc chiem mroc Ao, ong von g6c Do Thai, nen phai lanh nan sang Luan DOn voi vai ngiroi ban va mon d¢. Nam sau, eng ta the a day,
79
t
II. SVNGHI~P
La bac si, ong luon doi thoai voi cac benh nhan tarn than. Trong khi cac dong nghiep coi ho la nhtrng ngirci dien khung, tuyet vong, chua tri ho bang cac loai thuoc an than, de song trong su tinh ducmg lau dai, thl ong chu tnrong lam song lai dOi song tarn If ciia ho. Ong noi chuyen, goi rna dOi song tinh than cho benh nhan, tim ra nhiing nguyen nhan gay ra nOi bat hanh, Ong nhan thay, sau khi tro chuyen voi bac si v~ nhiing van d~ rieng nr do, rat nhieu benh nhan bong cam thay thanh than han, giup Iii bO duoc nhiing gi dll dtiu doc va de nang len cuoc song cua ho. HQC thuyet cua ong cling giup giai thfch duqc mot so roi loan xay ra doi khi khong phai chi co a cac benh nhan tam than.
Sau khi ong qua dOi, nhieu bac si dll sir dung phuong phap cua ong, cham chu nghe tat ca nhiing gl benh nhan noi va giup ho virot qua can benh cua mlnh, Ong de lai nhieu tai lieu va cong trinh lam sang t6 hQC thuyet cua mlnh nhu:
• Giai thlch ve nhtmg giic rna.
• T6 v~t va cac v~t huy ki.
• Tam Ii cQng d6ng va phan tich cal "tel".
• Nh~p men ve phan tam hoc,
Cuon sach sau cung diroc dich ranhieu thti tieng va n6i tieng han ca.
Co so hQC thuyet cua ong cho rang: Con nguai bi cac uc che' cua dao due, JUlin li, gitlo due, ton gido ... rna nhieu due vong cua con nguoi phdi kim hdm va ddy vao tilm thuc. Thong thllilngcqc due vong ay hay xudt hien trong cdc giac mo. Nhung chung khong bien mat Mn rna sam hay muon se xudt hien a nhiing hinh thuc tilm tang khac nhau.
80
t
FUCl) (LEON FOUCAULT) (1819 -1868)
NHA V~T Li NGUOI PHAP. NHA PHAT MINH TRONG KHOA HOC V ~T Li VA THIEN VAN HQC
I. CU()C Din
Ong sinh ra nam 1819 va m4t nam 1868 b Pari. 60g btlt d~u hoc v~ y hQC. Ong luon e6 y thuc t':l hQC va tim toi, nghien CUu nen hie dang hoc, ong dff la tro 11 cho lap hoc v~ "ki thuat hien vi" trong y hQC.
Sinh ra trong mot gia dinh ban sach ngheo, tham vong cira ong chi la rna uac trb thanh ph6ng vien bao, chuyenviet v~ nhitng tin nrc khoa hoc moi nhat. Vi the, sau khi hQC xong, Ong btlt d~u S':l nghiep cua dOi mlnh bang cac bai viet cho cac bao.
II. su NGHItp
Ong diroc cir bien ~p muc Khoa h9C cua "Tap chi Tranh luan" tu nam 1845. 60g nOi tieng nho s':l trung thuc va tfnh moi la, h4p dan trong cac bai bao cua mlnh. Nha th!, nam 1850 Ong duoc b6 nhiem lam trg 11 cua Dhl thien van hQC Pari.
Nam 1962, Ong dugc cir lam thanh vien cua Phong kinh tuyen. 60g diroc mroc Phap va ell the' gioi biet den nhe hai thf nghiem nOi tieng.
Thi nghiem vi dai thu nhdt (thuc hien nam 1850): ong cluing minh duoc Trai D4t quay bang each sir dung mot qua Itlc dai, Qua Itlc dao dong thea mot duang danh ~u tren nl~t d4t, nhung do Trai D4t tu tu quay, nen huang vang cua qua Itlc cling cHn d4n chech khoi vach thing. Thf nghiem cua ong dff IOi cu6n mot dam du khach dOng dao tm di¢n Pangteong de xem. Ngay nay nhieu nam dff qua rOi, nhung cai con lAc dO s¢ 4y (c6 gan ten tuOi ong) van treo vao dinh vom ban cau cua di¢n Pangteong de ghi nhd cOng Ong.
Thi nghi~m vi d~i thu hai: Do t6c d¢ anh sang tren mot quang duang dai 20m bang phuong phap sir dung guong quay. Thi nghiem nay cho phep so sanh diroc van teSe anh sang truy&t di trong khong khl, chan khong va nhieu moi truong khac, g6p phan lam th4t b~ thuy!t phat xa, Gia tri t6c dQ anh sang cua Ong do du<}C hie 4y la 298000km/giAy. Gia tri chinh xac sau nay la: ?99792km/giAy. V~y thf
81
nghiem thuc hien tren cac phirong tien con tho sa cua eng dll dat diroc cac ke't qua chinh xac rat tuyet voi,
Nho cac thanh cong tren, ong diroc bau la vien si Vien Han lam Khoa hoc Phap nam 1865.
Cling vao thoi gian ay, ong cling con co mot thanh cong ntta. Trong mot thf nghiem ve ki thuat dien, ong dll dua ra each giai thich "hien nrong tiI do su quay" cua Arago bang su xuat hien cua dong dien cam tffig trong cac loi kim loai. TiI do, dong dien dy diroc goi la "dong Phuco" d~ ghi nho cong kham pha cua ong. Ong con sang che' ra mot may dieu hoa cirong dQ dong dien cho dung C1;l ha quang dien va phat hien ra ha quang co th~ phat ra hoac bap thu cung mot vach D, d~c tnmg cua nguyen t6 natri.
Co the noi ong la mot tam girong ve tt! hoc va W tim toi nghien ctru. TiI cac thf nghiern do ong tt! Hlp rap ra tiI cac phuong tien tubng nhu tho sa, nlurng dll phat hien ra elk quy lu~t vinn ciiu, khien eng tra thanh mot trong nhtmg nha phat minh 16i lac cua the gioi.
FURI~ (JOSEPH FOURIER) (1768 • 1830)
..., ,.:J J ..."
NHA TOAN HQC NOI TIENG NGUOI PHAP
I. cuoc 001
Ong sinh ngay 21/3/1768 trong mot gia dinh tho may ngheo a6txera.
Nam len 8 tu6i, ong bi rna coi ca cha Ian my. Ong diroc mot qua phu co danh tieng trong vung do dau va xin cho vao hoc a mot truong vo bi. Ong v6n cham chi,can cu va chiu kho hoc tap. Trong cac mon hoc, ong ua thich va cling dat thanh tich Gao nhat la toan hoc. M(>t ngay ong khong diroc lam mer s6 bai toan Ia ong thay nhu thieu th6n va khd sa.
82
t
Khi t6t nghiep, c6 2 con dUOng rna ra tru6'c mat ong: mot Ul thanh kiem nha binh, hai la chiec ao khoac cua thay tu. Ong dii chon phao binh, vi nghi nghe nay gan gUi voi loan hoc han ca. Nhung eng dii lam, nghe nay chi danh cho con cai cac tang lap tren, Vien nr lenh khOng nhan ong, cho du "Ong co La mot Niutan thit hai di niia",
The la ong danh theo con duong tra thanh mot thay tu. Tai tu vien Thanh Bonoa, dang Ie can tu luyen de sam tra thanh mot linh muc thi ong lai danh t~'t ca thi gio cho toan hoc.
R6i cuoc each mang Phap n6 ra. Khong khi each mang dii anh huang toi cai tu \ti~n nho be cua Ong. Tai que huang Otxero, ong duoc bau lam uy vien uy ban nhan dan.
Nhirng ong khOng c6 duyen lam chfnh trio Khi each mang a luc thoai trao, ong dii bi lien luy va phai vao ngoi trong nha tu.
Sau d6, ong diroc giang day toan a Cao diing Su pham Pari va a ca tnrong bach nghe, a ca hai noi, ong dtu phu trach mon toan giai tfch vi theo eng, khong c6 gi "kieu diem" han mOn I.y.
Khi tron 30 tuoi (nam 1798) Ong diroc Napoleong moi tham gia dQi vien chinh sang Ai Cap, Ong duoc giao phu trach "Vien Ai Cap" va dat mroc c6 nen van minh c6 dai nay dii g6p phan lam phat trien 6c sang tao toan hoc cua ong.
Khi ve chau Au, ong dii duqc' cu lam tinh tnrong tinh Ide. Du cam dau chinh quyen mot tinh 1&1, nhung nhimg sang tao vt toan hoc cua ong van tiep tuc nay na.
. R6i s,! that bai cua Napoleong cling lam ong mat het quyen chirc. Ong roi vao tlnh trang khanh kiet va phai kiern s6ng bang nhtmg budi day hoc.
May man rna tai nang toan hQC dii ctiu ong, Nam 1817, ong diroc bau lam vien
si Vien Han lam Khoa hoc mroc Phap. .
Tuy duoc tro cap phong hru, nhirng ong phai s6ng trong canh co dan hiu quanh.
Ong sam gia tnroc tudi va de bi dun lanh, 6m dau luon va sue khoe giam sut.
a tran 6m cu6i cung, ong khong chiu u6ng thu6c theo 1m khuyen cua thay thu6c vi cho rang "Dieu chu yell La su chiu dung va su am dp". Ong bi bien chimg vao tim va qua dm ngay 16/5/1830, tho 62 tudi.
n.SVNGHI~P
Nam 1789, ltic moi 21 tudi, ong dii cong b6 mot cong trinh toan hoc vt "Cach giai phuong trlnh s6 thuoc mol bac". Ong diroc Vien Han lam Khoa hoc danh
83
t
ghi rat cao. Khi giang day a Cao ding Su pham Pari. Ong di sau va co nhieu dong. gop d~ hoan thien mOn toan giai tich.
Khi quan If mot Vien khoa hQC a Ai Cap, eng vAn khOng quen toan hQC. Trong cac tac pham "MuM ngay" va "su gia Ai C.P" Ong dii Ian luqt cOng b6 cac cOng trlnh nhu:
- pilip gidi tich bat dinh.
- Phuong phdp khu cac tin so:
- De' xuang mot dink li mai cho dai so' hoc.
Den khi ve mroc, lam tinh tnreng a tinh li Gionop, thu phu cua Ide Ong vAn tiep
tuc cOng b6 cac cOng trinh:
- Ll thuyet giai tich ve nhlet,
- Cac phuong trmh vi phan,
- M6 ti bAng toan hQC ve sl;I' truyen nhiet, COng trlnh nay g~ nhir dii khai
sinh ra mon Lf Toan, mon hQC c6 vai tro quan trong d6i v6i ki thuat hien dai,
Ngiroi ta ngac nhien thay rang cac chuc V1;l Ong thuc thi trong dm khi Ong a Ai Cap va que huang ong, khong Anh huang xau den su nghiep rna lai cang lam cho sg sang tao ve toan hQC cua ong phat trien, D6 la If do hie Ong bi nroc het quyen bfnh va bi "bo d6i" thi sg nghiep ve roan hoc dii cuu Ong, khien ong diroc bau lam vien sI Vien Han lam Khoa hoc mroc Phap.
Ngay nay kh6 c6 mot giao trinh ve toan hoc nao a bac dai hoc lai thieu khOng nhac den ten Ong. Tac phdm Ian de cap den nhieu van de, n6i tieng nhat ~ua Ong la "Ki sl;I' ve cuec tham hi~m a Ai C.P" (Memorial de l'expedition d' Egypte).
84
t
GALILt (GALILEO GALILEI) (1564 - 1642)
NHA V~T Li VA THIEN VAN HQC N61 TIENG NGUOI Y NGUOI f)A KHANG f)JNH: TRAI f)AT LUON QUAY QUANH M~T TROI
I. CUc)C DOl
Galile sinh tai Pise (Italia) vao nam 1564. Ong la con ut trong gia dinh co 7 anh em. Cha Ong la nhac si va la mot hQC gici xuat than tu mot gia dlnh quy toe 0 Florence.
Ban than Galile ngay tu nho dii say me khoa hoc, h()i hoa va am nhac. Nam 19 tuOi Ong dugc theo hoc truong dai hQC 0 Pise. Cha cua Galile muon Ong di theo chuyen nganh y. The nhung Galile chi suot ngay say me dQC toan nhtmg sach toan hoc cua Acsimet va Oclit. Tm nam hQC thu hai, Galeli b~t dflu chuyen h~n sang nghien CUll roan-hoc, v~t If hQC va thien van hoc.
Vi nhtmg phat kien khoa hQC hoan toan moi rna nhUng nam cuoi doi mlnh, Galile phai song trong su theo d5i va kim kep cua toa an Giao hoi. Ong mat nam 1642, huong tho 78 tuOi.
II.SVNGH~P
Nam 1589, Galile tro thanh nha toan hQC nOi tieng. Ong Ia nguoi sang lap ra rnon khoa hQC thuc nghiem 0 Y, che ra can thuj' tinh, kham pha ra d~c doh dao dong cua con I~c ... Tu nam 1592 den nam 1610, Galile day toan 0 Truong D~ hQC Pido,
85
t
Nam 1609, ong sang che ra chiec kinh thien van dau tien tai Venise. Sau khi
quan sat cac hanh tinh ong dli tim ra:
- 4 v¢ tinh eua sao M9C
- Mi¢ng nui lita tren MiJt Trang.
- Nhiing vet den tren MiJt Trai.
- Vanh dai sao T h6.
Ong cling nhan thay sao Kim co chu kl het nhu M~t Trang. Dieu nay co nghia la sao Kim quay quanh M~t Trm. Va ong tin rAng Trai Dat cling quay quanh M~t Troi. Ong cho cong b6 nhtrng luan thuyet cua minh, bac bb nhimg quan diem cil cua Arixtot van duqc coi la chan 11 thm do. Galile cho xuat ban cu6n sach "Doi thoai ve nhtblg h~ thong Ian eua vu tru" vao nam 1632. Quyen sach cua ong ra dm gay chan dQng du luan,
Nha tho thien chua giao hoang sq tnroc nhtrng 11 luan cua ong, voi ra lenh earn truyen ba nr nrong moi do va dua Galile ra xit tnroc toa an Giao hei. Ngay 22 thang 6 nam 1633 truce mat nhtmg Hong y giao chii, tnroc toa an Giao hoi, Galile phai dau xot quy xu6ng dQC 1m chiu toi, cong khai bac bo t~t ca cac quan diem dUng dAn cua minh. Tuy vay trong tham tam, Galile van tuyet d6i tin nrong vao nhiing phat kien cua mlnh. Vi v~y sau khi rm toa an, ong van dung cam nhac lai :
"Du sao thl Tral DAt vin quay ... ".
Galile mat nam ·1642 trong benh t~t va mil loa.
Sau nay, nhiing nr tuang khoa hoc cua ong dli rna dau cho cuoc each mang khoa hoc ld thuat the gioi vao the ki thu XVII.
86
,
GALOA (tv ARISTE GALOIS) (1811-1832)
NHA TOAN HQC THIEN TAl, NGUOI.PHAP
I. CUOC DiU
Ong sinh ngay 26/10/1811 tai Bua Legalite (Bourg - L'egalite) nay la Bua La Ren (Bourg La Reine) gan thu do Pari, Phap, B6 cua ong la mot thay giao lang blnh di, My lam nghe luat suo
Nam 12 tuoi, Galoa dircc di hoc tai Truong Trung hoc Hoang gia Lu-i La Grang, Ong hoc gioi, ttt 15 tu6i da bat dau say me nghien CUll toan hoc, doc cac tac pham kinh dien cua Logiangdrc va Lagranggio.
Nam 1828, tuy moi 17 tudi, do kha nang phi thirong, ong da doc rat nhieu va tiep thu rat nhanh nhtrng khai niem va phuong phap cua Gaoxo (Gauss) va Cosi (Cauchy). Sau d6 ong duoc nhan vao truong cao dAng su pham va nam 1930 ong da giri mot luan van ve Vien Han lam Khoa hoc Pari de du thi Giai thtrong 100 ve toan hoc nhung luan van bi that lac. Nam sau (Galoa 20 tu6i) ong lai gin mot luan van thu hai ve Vien Han Lam nhung bi bac bo vi "khong the hieu diroc'' (!).
Do nhUng bien co phirc tap cuacach mang Phap h6i do, b6 cua Galoa da phai ur tir. GaIoa bi duOi khoi tnrong cao ding su pham va bat dau tham gia hoar dong each mang trong nhorn Giacobanh, Nam 1831 da 2 Ian bi bat giam va trong thoi gian bi giam cam, ong da thirc rat khuya de viet lai mot so cong trinh va mot ban di chuc,
Ngay 2/6/1832(1), vao tu6i 21, Galoa da mat trong m¢t cuoc dau kiern vi tlnh.
Dem tnroc cuoc dau oan nghiet do, ong da thirc rat khuya de viet lai mot so cong trinh va mot ban di chuc.
II. SVNGHI~P
Cac cong trinh cua Galoa chii yeu thuoc linh vue dai so. Tiep tuc cong viec cua Aben - ngiroi da chimg minh rang phirong trlnh dai so bac n ;:: 5 khong the giai
(1) C6 tai lieu ghi Ia (ngay 30/5/1832).
87
,
diroc bang can thtrc, Galoa d3 tim duoc dieu kien ~t c6 va du de cho mot phuong trlnh dai s6 giai diroc bang can thirc.
Tit d6, ong d3 sang l~p ra mot 11 thuyet t6ng quat - 11 thuyet Galoa rna noi dung quan trong nhat 18 ap dung 11 thuyet nh6m de giai quy€t cac phuong trinh dai s6, mot 11 thuyet c6 anh hircng Ian den toan b¢ nen toan hQC the ki XIX, duoc Ung dung nhieu trong khoa hQC t1! nhien n6i chung va co hQC luong tit n6i rieng.
GANV ANI (LUIGI GAL V ANI) (1737 - 1798)
BAC si VA NHA V~T Li NGUOI Y NGUOI PHAT HI~N RA "DONG DlfN SINH V~T"
I. cuoc Bin
Gng sinh nam 1737 tai Bolonha nuOc Y. Sau khi hoc xong trung hQC, ong hQC nganh y de tra thanh thay thu6c. Nhung sau khi t6t nghiep dai hQC, eng dugc moi lam giao su day b¢ men giiii phiu hQC a Truong Dai hQC T6ng hop Bolonha.
Ngoai day hQC ra, ong la ngum rat say me tim toi khoa hQC qua cac thf nghiem giai phau tren co the dong vat.
n.SVNGHI~P
Nam 1773, ong tien hanh cac thf nghiern ve su van dQng cua co hip ech khi giai phau, MQt hom, ong md con ech de lam mot tieu ban. Mot phu ta cua ong vo tinh cham mni dao vao day than kinh dui ech lam co dui ech bong nhien co lai. Ong lai thay c6 hien nrong phong dien a canh, thi co dui ech cang co manh. Ong lien l~p lai thf nghiem nhieu l~ de kiem tra thi deu xay ra dung nhu vay.
Ong tie'p tuc lam thf nghiem voi dii' kien khac: dung cai m6c bang kim loai, tham chi dung soi day kim loai ... cling- gay a co €ch co lai. Tit cac ket qua ay, ong nghi rang, dien c6 the phat sinh ra tit chlnh co the sinh v~t va goi hien tuong d6 la hien nrong "di~n sinh vat" .
88
t
Ong lai ti~p tuc lam nhieu thf nghiem niia de chimg minh them "di¢n sinh vat", "dien thien nhien'' ... dtu co ban chat va tinh chat giong nhu nhau.
Mai d~n nam 1791, eng moi bAt d~u cong b6 kham pha cua mlnh. Trong If thuyet trinh bay, eng cho rAng dien dugc tfch luy trong cac mo cua co bap. No truyen ti:r co bAp sang day than kinh r6i truyen qua cac day kim loai a ngoai de lai tra vt co bAp. Ti:r do eng cho rang: co bAp va day than kinh dong vai tro nhu hai ban cua mot tu dien.
S\! nghien CUll cua Ongh~t sue ti mi, kien tri va duoc thuc hien vm mot tinh than trach nhiem khoa hQC rat cao, vi the duoc gioi y hoc duong thm nhiet li¢t chao don.
Tuy th~, cac k~t luan cua eng khong hoan toan dung hetnhung ti:r cac thuc nghiem ay eng d3 g¢ rna ra viec che' tao chi€c pin di¢n dan gian vt sau nay. Ong cling k~t 11$1 chlnh xac khi cho rang co bap €ch co bop do co dong dien chay qua. De ghi nha cong cUa ong, dong di¢n tao ra nho cac phan Ung hoa hoc (trong pin hay acquy) dugc goi la dong di~n Ganvani.
GAOXO (KARL GAUSS) 'nm -1855)
NHA V~T LiTHIEN VAN NGUOI f)OC NGUOI c6 NHIEU PHAT MINH VE f)IA TO TRUONG
I. CU()C 1>01
Ong sinh nam 1777 a Brunxuych va mat nam 1855 tai Gottingon Due.
Cha ong la mot ngum tho ngheo khong du tien de cho con d~n truang hQC nhu nhiing dua tre khac. May rna nho nang khieu toan hQC sam filly na, ong duoc cong tuCle xu Brunxuych bi~t tm nen d3 tai tro cho ong d~n tnrong theo hQC.
89
t
Ong d3: virot qua b~c h9C phd thong vOi thrum tfch xuat s&c d~ duoc ren luyen tai nang toan hoc a Truong Dai h9C Gottingon n6i tieng a,nuac Due khi ay.
Vao mot ngay nam 1796, ong n6i tieng nho chi bing thiroc ke va compa, d3: ve thanh cong m¢t da giac deu 17 canh.
II. SlJ NGHItp
Ong d3: b&t dau S1! nghiep khoa h9C cua minh bing viec bien soan bai cho mot to tap chi khoa h9C. Nho lam viec nghiem nic va than trong, du phu trach to tap chf.ong chi cong b6 cac cong trinh cua rnlnh khi dat ket qua den d¢ chfnh xac va hoan hao. Nam 1799, ong bao ve thanh cong luan an tien si ve mot dinh If co ban cua dai s6 h9C, hoan thien mot dinh If diroc A.Gira neu ra til nam 1629, tai Tnrong Dai hoc Henmatet.
Nam 1807, luc 30 tudi, ong diroc b6 nhiem lam giam d6c Dai thien van CJ Gottingon a mien Tay nuoc Duc va phuc V1;I a day su6t 47 nam con lai cua cuoc doi minh. Ong quan tam nhieu den ca cac Iinh vue ngoai thien van h9C nhir: dai s6, hlnh h9C, thong ke, vat If, co h9C, quang h9C, trac dia va thong tin dien bao. Ket qua nghien CUll cua ong diroc dang tai rong r3:i tren cac sach, bao. Qua cac an pham nay va qua lien lac, trao d6i, ong d3: gay dircc anh htrong Ian den nen khoa hoc va toan hoc chau Au.
Cac cong trlnh cua ong ve If thuyet s6 d3: chtmg to mot quan diem hien dai ve ban chat triru nrong cua toan h9C. Trong lac pham "Luan de ve so h9C", ong d3: phan tfch ve luat hop thanh khong con thirc hien tren con s6 nita rna tren nhtmg lap dang toan phirong. Ciing nhu vay, ong khong con tfnh toan tren cac s6 nguyen dong dir modun mot s6 nguyen n d3: cho nita, rna. tren nhimg lap s6 nguyen chi khac nhau a nhtmg boi s6 cua n.
NgOOi ra Ong con dua ra nhitng tap hop cac s6 phuc Gaoxo co dang a + ib trong do a va b lA cac s6 nguyen va chang to ring no co cung cac tinh chat nhu cac s6 nguyen.
Til khi con la sinh vien, ong d3: chu y den If thuyet cac dirong song song. Tir nam 1816, ong d3: phat hien ring tien de thu 5 cua delit la khong th~ clnmg minh duqc va ben canh hlnhhoc Ocolit con co th~ co mot hlnh h9C trong do co nhieu duemg song song v6i m¢t duong thAng di qua m¢t di~m va t6ng cua cac g6c cua met tam giac iA nho hem hai goc vuong.
Dennilm 1829, eng con tien hanh cac nghien ctiu ve vat If h9C. Va a 20 nam cu6i cung cua cuoc doi, ong d3: danh cong sue cho hien nrong dia tir khi
90
t
cung nghien ciru voi ban ong Hi Vebe. Ong da xay dung mot If thuyet cho hien nrong nay trong tac pham: "Ll thuyet d~i cuong ve til truong Tral Dat" (1839).
Tuy nhien cong trinh chfnh yeu cua ong van la ve thien van hoc, Trong so ay, cong trinh Ian han ca la ong da xac dinh duoc quy dao cua tieu hanh tinh Xerex bang phirong phap binh phirong toi thieu,
GHtT (BILL GATES) (SINH NAM 1955)
...., , - ..., .... ...
NHA TI PHU MI. NGUOI SANG ~P VA
A lilt ....... _ ....
DIEU HANH T~P DOAN MAICROXOP (MICROSOFO
I. cuoc Dill
Gog sinh ngay 28/10/1955 tai Xitton nuoc Mi, trong mot gia dlnh c6 truyen thong ve kinh doanh. Ong noi la ph6 chu tich ngan hang quoc gia, cha de la mot luat su nOi tieng b thanh pho Xitton. Truyen thong gia dinh ay da ren due cau be Bin Ghet, thong minh, ~am c6 tinh than canh tranh va khat vong chien thang,
Cau da hoc qua cac tnrong cong lap tnroc khi nhap hoc tai tnrong nr thuc Lechcoxai b bac Xitton. Cau hoc gici deu cac mon, nhirng dac biet xuat s~c trong men khoa hoc tt;r nhien, nhat la toan hQC. Cau sam dam me may tfnh va bat dau thea duOi nghien coo lap trinh cac phan mem may tfnh ca nhan,
Nam 1973, cau tning tuyen vao dai hoc Havoc. Tai day, cau tiep tuc huang nghien coo ira thfch, da phat trien mot phien ban lap trlnh BASIC cho chiec may tfnh MITS Ante dau tien, Sau nhieu s\I lua chon tran tra, cau quyet dinh bo db viec hoc tai Havoc de t~p trung toan bo suc· luc va thoi gian cho cong ti do cau va Pon Allen thanh lap nam 1975 lay ten la cong ti Maicroxop,
91
t
n, Sl]NGVItP
sam tien doan diroc may tfnh PC (may tfnh ca nhan) se 1a cong C1;l thiet yeu cho moi co sa va gia dlnh, hai ngiroi.ong va POn A1en, d5 dau tu phan mem cho may tfnh PC. Tam nhin cua ong d5 quyet dinh stJ thanh cong cua Maicroxop va cong nghe phan memo Ong 1a 1inh hdn clla cong ti, ngirci giu chla khoa trong viec quan If va giai quyet cac van de kinh doanh co tfnh chat chien 1u<}C cua Maicroxop d6ng thci cting true tiep co vai tro quan trong trong viec phat trien lei thuat cho cac san pham moi, giup moi nguci tren the gioi sli dung may tfnh de dang va hieu qua han.
Nam 1995 sau khi d5 gia dan a thirong tnrong, ong t~p trung viet cuon sach "Con duang phta truac" (The Road Ahead) trong do mo ta tam nhln cua eng ve vi trf chiem Iinh cua cong nghe thong tin. Ngay lap nic, cu6n sach tra nen n6i tieng va tra thanh cu6n sach ban chay hang dau tai Mi va nhieu mroc khac tren the gioi, Cu6n sach phai tai ban lien tiep nhieu Ian.
Nam sau (1996) trong khi ccii tien co cau Maicroxop cho phu hop vai quang ba cua Internet tren th€ giei, ong d5 b6 sung tac pham "Con duong phia tnroc" nham nhan manh may tfnh chfnh Ia xa 1(> thong tin cua th€ gioi hien dai. Cu6n sach van nim trong topten sach ban chay mang lai cho eng khoan loi nic khong nho. Nhung ong quye't djnh danh h€t s6 .tien loi 4y de h6 tro cho cac giao vien tren toan the gim n6i may tfnh troii~;cac lap hQC.
Ngoai sa tnrong ve cOng nghe thong tin, ong con ua thfch cong nghe sinh hoc.
Ong Ia uy vien trong ban lanh dao Icas (COng ti lieu phap ve phan tli va protein co ban) va dAu nr cho nhieu cong ti cong nghe sinh hQC khac.
6ng ciing sang l~p nen Coocbin,' mot trong nhtrng nguon du lieu thong tin nghe nhin 100 oMt the giai. Ong khong quen dong gop cho cong d6ng a cac 1inh VtJC khac nita nhu; 800 trieu usn cho hoat dong tir thien va phat trien cong dong, 200 trieu usn cho viec dao tao nhan tai ve cong nghe thong tin.
N gay tet nam 1994 (1/1/1994) ong cum Melida Phrenso Ghet, m¢t thieu nu vira xinh dep vira tro If cho ong trong cong viec. Ho d5 cung nhau l~p ra quy mang ten hai ngirci ("The Bill and Gates Foundation"). Den nay, quy d5 co s6 v6n d€n han 24 ti dO 1a cho cac hoat dong: tir thien, nhan dao, suc khoe, giao due tren toan the gioi.
Cuoc dm va su nghiep cua ong dang ,de the he tre hQC hoi, chang nhtmg ong kinh doanh thanh cong, rna ong con thanh cong trong ca cong tac tir thien vi cong d6ng. Ong vira biet "nhan" nhung Cling virabiet "cho".
92
t
GAY LUYXAC (JOSEPH GAY LUSSAC) (1778 • 1850)
NHA V~T Li HOA HQC PHAP,
NGUOI PHAT MINH RA alNH LU~T GAY LUvxAC
I. CU('>C DOl
Ong sinh nam 1778 cr Xanh Leona do Nobla va mat cr Pari nam 1850. Sau khi hQC xong trung hQC, eng vao hQC tnrong dl(li hQC bach khoa. T6t nghiep d~i hoc xuat sAc: ong duqc gitl lai lam tro If cho hai nha bac hQC 1&1 luc ay la Bectole va Phuoccroa. Ong sam tham gia vao mot nhom cac nha khoa hQC tre tuOi va duqc cac ngtroi thay co kinh nghiem tren sam din dAt vao nghien CUll v~ chat khl, NhC1 cac cong trinh v~ m~t nay, ong duqc phong ham giao su d~i hQC bach khoa tiI nam 1809.
TI. Sl,J'NGH~P
Cong trinh khoa hQC d~u tien va quan trong cua ong ve: "SV ncr cua cac.chat khf va chat hoi" dadin dtn phat minh ra dinh luat v~ hien tuong ay nam 1802.
Nam 1804, cung vm Bi6, ong bay len cao bang khf cau de nghien CUll cac bien thien cua tiI tnrong Trai Dat. Ong da dat tm de? cao 7016m de lay mau khong khf va chung minh rang thanhphan khong khf van khong d6i.
Sau do, eng cung vai A.Hamb6la thuc hien cac thf nghiern de tim ra dinh luat vt the tfch cac h¢p chat khf. Sau nay dinh lu~t ay duqc mang ten eng: dinh luat Gay Luyxac (1805).
Tiep theo, ong cung voi su cong tac cua Tena da hoan thanh mot loat cac cong trlnh khac nhu: nam 1808 di~u che duqc natri va kali, bang phan Ung gitla sAt vm cac chat kern.
Nam 1809, lai eng kham pha ra axil flosic va axft floboric. Cang nam, khi phan tich clo, Inc iy con goi la axft muriatic' co oxi, ong da khang dinh do chi la m¢t dan chat.
93
t
Nam 1815, ong kham pha ra xiamopen va axit xinanhidric trong linh vue hoa cong nghiep va hoa phan tich, ong hoan chinh cac phtrong phap tinh luyen kim loai quy.
Nam 1835 mot cai thap mang ten ong duoc dung a nha may che tao axit sunfuric a SOny dung de thu h6i cac san pham ciia nita.
GIACCA (JOSEPH MARIE JACQUARD) (1752 • 1834)
NHA PHAT MINH RA MAY D~T TV f>¢NG, NGUOI PHAP
I. CU()C 1)01
Ong sinh nam 1752 trong mot gia dinh tho d¢t a thanh ph6 Liong nU<1C Phap, Thuo nho, ong tuy it diroc hoc hanh nhimg vi gia dlnh c6 nghe det thu cong, nen ong sam yeu thich nghe nay va c6 ban tay kheo leo. Ngoai gia lam viec, ong may mo tl! hoc cac kien thtic If, hoa va ki thuat va tim each tmg dung vao trong dm song, nham cai tien nghe det, tao ra nang suat va chat hrong cao hem.
II.SVNGH~P
Su nghiep phat minh cua ong phai tra gia bang sl;l hi sinh cua ca gia dinh, su kh6 sa ban han cua vg con, ke ca bang tfnh mang cua chfnh ong,
Nam 1802, qua bao nhieu nam thang may mo, che tao thir t6n kern tien cua den khanh ki¢t ca gia tai, ong moi ch€ tao dugc chiec may det dau tien. Thuc ra cO may don sa nay chi mei det diroc nhtmg tam lum daub ca. Nhung tren cac nguyen If da sang tao ra, eng hi vong se det d1igc vai va lua. Chi con kh6 khan la co nghiep da can kiet, gia dlnh lam vao canh ban han, ong khong con tien de dau nr vao cac phat minh tiep theo.
94
,
Nghe biet Hoang de Napoleong sang su6t, thuong quan tarn den cac phat minh, ong gUi thu xin g~p. Nha vua dong y g~p ong va to y quan tarn den phat minh ff.y va lura hen se giup da.
Qua nhien, it ngay sau ong nhan duqc cong thu cua Hoang de girl tm, trong thir chi ven ven may cau: "Noon dip ngay II tluinh sdp tai, yeu cdu nha pluit minh d~t gap cho 10m lua kim tuyln tren c6 may mai phdt minh. Hoang hau Giodephin se danh cho ong mot sf! chieu co' d{ic biet La dung lua do may d61'11{ic trong ngay dai II".
May man, vq ong thong cam voi kh6 khan cua chong, dii phai ban ca cac d6 trang sue cu6i cung d~ ong c6 tien tiep tuc cong viec. Ban than ong cling phai di lam tho d6t 10, vo ong tet mu rom ban d~ d() than.
Khong bao lau, vq eng qua cue kh6, thieu. th6n, 6m chet, con trai Ian bi chet tran, Ong phai s6ng bo vo va tung quan, nhung van khong til bo tim toi phat minh.
Miii tm nam 1805, chiec may det t., dc)Rg hoan hao moi chfnh thtrc duoc che' tao. Tnroc d6, vai duoc det tren khung det thu cong thuong dan gian vi soi chi ngang v~t qua mot sci chi doc, sau d6 luon xu6ng dumsqi khac va cc the tiep tuc, D~ lam ra nlnrng tam vru hoa thl kh6 han nhieu ben vi nhimg soi ngang phai luon dum m()t b() soi khac mOi khi n6 diroc v~t qua khung ciri. Chi can ngiroi the det mac phai mot 10i nho, toan b() hoa van se hong.
May det do Giacca phat minh la may d¢t tll dong, sir dung mot loat cac the duoc due 10 de gilt kim va m6c gfut voi soi doc khi nao mot the c6 mot 10 tr6ng, kim se duqc xuyen qua va m6c se dtroc nang len, khop voi nhtmg soi doc. D6i bo the l~p tuc b() hoa van khac se hlnh thanh,
V m cO may nhir the dem tri~n lam, ong dii duoc tang thuong huy chuang. Ong c6 vay gi~t tien bac d~ l~p mot xuong det voi cac cO may moi phat minh nay a thanh ph6 det Liong que huang ong.
meu khOng ngc la cac nguoi tho det a day dii sq may cuap het viec lam cua minh nen ho dii d6ng long, hop Iuc keo den pha tan tanh cac cO may ra tirng manh, chan dung Ong bi d~p va va treo len chiec gia treo c6 a quang tnrong, con ban than eng bi quang xu6ng song ROn.
May rna ong thoat chet du6i va duqe chfnh phu Phap tra cong cho phat minh cua ong. Sau d6, chfnh cac tho d¢t dii nern ong xuong song truoc d6 den khan khoan, moi Ong dUng ra l~p xuong d¢t voi may m6c tll dong d~ canh tranh voi hang det a Anh va quanh vung,
95
t
May d¢t Ify dugc d~t ten la may Giacca de nho cong cua eng. May d¢t Giacca da danh dau mot giai doan each mang trong nganh d¢t cua nuOc Phap va ca the gioi,
Thiet ke cua ong hom hao den rrnrc no da nhanh chong chinh phuc dugc nganh d¢t cua ca the giro va den nay vin con duoc sir dung,
GIENNO (EDWARD JENNER) (1741 -1823)
BAC si N61 TltNG NGUOI ANH
c6 CONG TiM RA V ACXIN PHONG B~NH f)~U MUA
I. CU()C DOl
Ong sinh ngay 17 /5/1749 tai Boccolay thuoc tay nam mroc Anh, trong mot gia dlnh rnuc sir mien que. Ong mO coi cha hie 6 tuoi. Gia dinh giri ong phu viec cho mot thay thuoc de vira lam, vira hoc trong 6 nam troi.
Nam 19 tudi ong v~ Luan DOn theo hQC y va giiip viec cho mot bac s'i ngoai khoa nOi tieng la GiOn Hanto,
Nam 23 tuoi, eng roi Luan DOn v~ mien que blnh di cua mlnh de hanh nghe, Ngum quen bi€t trach cu ong sao khong cr thu dO de de tieng tam han. Ong tra 1m co dong: "Danh v(;mg la gi nhi? Do la mot thu trang sec rna
vang rift co the gay hai cho con nguoi" ..
Que hirong eng luc Ify dang bi benh d~u mua de doa. MUm ngum mAc benh den 9 nguoi chet, lnguoicon song thl m~t bi "rO" phai chiu hAm hiu suot dm.
96
t

X-Served-By: cache, cache-dca17730-DCA

Set-Cookie: stg=34; Domain=.scribd.com; Path=/; Expires=Thu, 17-Feb-28 01:56:08 GMT

X-Page-Type: docview

X-Cache: MISS, MISS

Via: 1.1 varnish

Accept-Ranges: bytes

Cache-Control: no-cache

Vary: Accept-Encoding, User-Agent