text:
CNM365. Chào ngày mới 5 tháng 12. Wikipedia Ngày này năm xưa. Năm 1986 –ngày mất Lê Trọng Tấn, tướng lĩnh quân đội Việt Nam (sinh năm 1914). Lê Trọng Tấn là một Đại tướng Quân đội Nhân dân Việt Nam. Ông từng là Viện trưởng Học viện Quân sự Cao cấp, Tổng tham mưu trưởng Quân đội Nhân dân Việt Nam, Thứ trưởng Bộ Quốc phòng, Phó tư lệnh Quân giải phóng miền Nam. Lê Trọng Tấn được coi là một trong những vị tướng đánh trận giỏi nhất Việt Nam. Ông luôn được tin cậy giao các nhiệm vụ hệ trọng trên chiến trường, là Tư lệnh của các chiến dịch lớn nhất, quan trọng nhất như Bình Giã, Đồng Xoài, Bàu Bàng-Dầu Tiếng, Đường 9 Nam Lào, Trị Thiên 1972… Ông nổi tiếng là con người tài năng, cương trực, quyết đoán, “trí-dũng-nhân-chính-liêm-trung”. Ông được Đại tướng Võ Nguyên Giáp coi là “người chỉ huy kiên cường, lỗi lạc, người bạn chiến đấu chí thiết”.Trong một nhận xét khác có tính khẳng định hơn, Võ Nguyên Giáp nhận định: “…(Lê Trọng Tấn) là một trong những vị tướng giỏi nhất Việt Nam qua các thời đại. Trong cuộc phỏng vấn về xếp hạng tướng lĩnh Việt Nam hiện đại, Thượng tướng Hoàng Minh Thảo đã đánh giá: “Tất nhiên đầu tiên là Đại tướng Võ Nguyên Giáp. Thứ hai là tướng Lê Trọng Tấn… Năm 1492 – 1492 – Cristoforo Colombo trở thành người châu Âu đầu tiên đặt trên lên hòn đảo Hispaniola. Cristoforo Colombo sinh khoảng năm 1451 mất ngày 20 tháng 5, 1506, là một nhà hàng hải người Ý và một đô đốc của Hoàng đế Castilla, mà những chuyến vượt Đại Tây Dương của ông đã mở ra những cuộc thám hiểm Châu Mỹ cũng như quá trình thực dân hoá của Châu Âu. Lịch sử coi chuyến đi đầu tiên năm 1492 của ông có tầm quan trọng lớn, và thời gian diễn ra sự kiện này (Ngày Colombo) thường được kỷ niệm tại toàn thể Châu Mỹ, Tây Ban Nha và Ý, mặc dù thực tế ông tới lục địa trong chuyến thám hiểm thứ ba năm 1498, và trước năm 1492 đã có những ghi chép về sự tiếp xúc xuyên Đại Tây Dương của Châu Âu nhưng chuyến đi năm 1492 của Colombo như một thời điểm “tìm ra châu Mỹ” của chủ nghĩa đế quốc quốc gia và sự cạnh tranh kinh tế giữa các nước đang phát triển tìm cách kiếm của cải từ việc thành lập những con đường thương mại và thuộc địa. Năm 2013 –ngày mất Nelson Mandela, (sinh năm 1918) nhà hoạt động chính trị người Nam Phi, Tổng thống Nam Phi, người đoạt giải Nobel. Nelson Mandela trước khi trở thành tổng thống đã là nhà hoạt động chống chủ nghĩa phân biệt chủng tộc apartheid đặc biệt nổi tiếng, và là người đứng đầu phái vũ trang của Đảng Đại hội Dân tộc Phi (ANC). Vào năm 1962 ông bị bắt giữ và bị buộc tội phá hoại chính trị cùng các tội danh khác, và bị tuyên án tù chung thân. Mandela đã trải qua 27 năm trong lao tù, phần lớn thời gian là ở tại Đảo Robben. Sau khi được trả tự do vào ngày 11 tháng 2 năm 1990, Mandela đã lãnh đạo đảng của ông trong cuộc thương nghị để tiến tới một nền dân chủ đa sắc tộc vào năm 1994. Trong nhiệm kỳ tổng thống của mình từ năm 1994 đến 1999, Mandela thường ưu tiên cho vấn đề hòa giải dân tộc. Tại Nam Phi, Mandela còn được biết tới với tên gọi Madiba, một tước hiệu danh dự mà bộ lạc của ông thường trao cho những già làng. Mandela đã nhận hơn 250 giải thưởng trong hơn bốn thập niên, bao gồm Giải Nobel Hòa bình năm 1993.
5 tháng 12
Ngày 5 tháng 12 là ngày thứ 339 (340 trong năm nhuận) trong lịch Gregory. Còn 26 ngày trong năm.
Mục lục
Sự kiện
- 334 – Chỉ vài tháng sau khi kế vị chú là Lý Hùng, Hoàng đế Lý Ban bị sát hại trong cuộc binh biến của em họ, Lý Kỳ sau đó trở thành quân chủ nước Thành.
- 494 – Sau khi phế truất cháu họ là Tiêu Chiêu Văn, Tiêu Loan lên ngôi hoàng đế Nam Tề, tức Nam Tề Minh Đế, tức ngày Quý Hợi (22) tháng 10 năm Giáp Tuất.
- 1492 – Cristoforo Colombo trở thành người châu Âu đầu tiên đặt trên lên hòn đảo Hispaniola.
- 1496 – Quốc vương Manuel I của Bồ Đào Nha ban một sắc lệnh trục xuất “những kẻ dị giáo” khỏi quốc gia.
- 1757 – Quân Phổ giành được thắng lợi trước quân Áo trong trận Leuthen tại lãnh thổ nay thuộc Ba Lan.
- 1848 – Trong Cơn sốt vàng California, Tổng thống Hoa Kỳ James K. Polk xác nhận trước Quốc hội về việc phát hiện được một lượng vàng lớn tại California.
- 1931 – Nhà thờ chính tòa Chúa Kitô Đấng Cứu Độ tại Moskva bị phá hủy theo một lệnh của Stalin.
- 1932 – Nhà vật lý học Albert Einstein được cấp thị thực của Hoa Kỳ.
- 1936 – Cộng hòa Xã hội chủ nghĩa Xô viết Liên bang Ngoại Kavkaz giải thể, chia tách thành ba nước cộng hòa Armenia, Azerbaijan, và Gruzia; Cộng hoà Xã hội chủ nghĩa Xô viết Kirghizia trở thành nước cộng hòa thuộc Liên Xô.
- 1941 – Chiến tranh thế giới thứ hai: Anh Quốc tuyên chiến với Phần Lan, Hungary và Romania.
- 1945 – Chuyến bay 19 biến mất trong Tam giác Bermuda ở Đại Tây Dương.
- 1952 – Đám sương khói khổng lồ 1952: Một trận sương mù lạnh giá tấn công thủ đô Luân Đôn của Anh Quốc, kết hợp với ô nhiễm không khí khiến cho ít nhất 12 nghìn người thiệt mạng trong nhiều tuần và tháng sau đó.
- 1957 – Tổng thống Indonesia Sukarno ra lệnh trục xuất toàn bộ người Hà Lan khỏi quốc gia.
- 1969 – Toàn bộ 4 nút của mạng lưới ARPANET được kết nối.
- 1977 – Ai Cập đoạt tuyệt quan hệ ngoại giao với Syria, Libya, Algérie, Iraq và Nam Yemen. Động thái này nhằm đáp trả Tuyên bố Tripoli chống Ai Cập.
- 1978 – Liên Xô ký kết một “hiệp ước hữu nghị” với Cộng hòa Dân chủ Afghanistan.
Sinh
- 852 – Chu Toàn Trung, hay Hậu Lương Thái Tổ, hoàng đế triều Hậu Lương tại Trung Quốc, tức 21 tháng 10 năm Nhâm Thân (m. 912)
- 1377 – Chu Doãn Văn, còn gọi là Kiến Văn Đế hay Minh Huệ Đế, hoàng đế triều Minh tại Trung Quốc, tức 5 tháng 11 năm Đinh Tỵ (m. 1402?)
- 1443 – Giáo hoàng Giuliô II (m. 1513)
- 1782 – Martin Van Buren, tổng thống Mỹ thứ 8 (m. 1862)
- 1802 – Heinrich von Plonski, tướng lĩnh quân đội người Đức (m. 1880)
- 1803 – Fyodor Tyutchev, nhà thơ người Nga, tức 23 tháng 11 theo lịch Julius (m. 1873)
- 1820 – Afanasy Fet, nhà thơ người Nga, tức 23 tháng 11 theo lịch Julius (m. 1892)
- 1821 – Siegmund von Pranckh, tướng lĩnh quân đội người Đức (m. 1888)
- 1830 – Christina Rossetti, nhà thơ người Anh (m. 1894)
- 1833 – Karl von Prittwitz und Gaffron, tướng lĩnh quân đội người Đức (m. 1890)
- 1839 – George Armstrong Custer, tướng người Mỹ (m. 1876)
- 1867 – Józef Piłsudski, nhà cánh mạng, chính khách người Ba Lan (m. 1935)
- 1868 – Arnold Sommerfeld, nhà vật lí học người Đức (m. 1951)
- 1890 – Fritz Lang, đạo diễn, nhà kịch bản, nhà sản xuất phim người Mỹ gốc Áo (m. 1976)
- 1896 – Carl Ferdinand Cori, nhà hóa sinh học người Áo-Hung sinh tại Praha nay thuộc Cộng hòa Séc, đoạt giải thưởng Nobel (m. 1984)
- 1901 – Walt Disney, họa sĩ, đạo diễn, nhà kịch bản, nhà sản xuất phim người Mỹ, đồng sáng lập Công ty Walt Disney (m. 1966)
- 1901 – Werner Karl Heisenberg, nhà vật lí người Đức, đoạt giải thưởng Nobel (m. 1976)
- 1903 – Cecil Frank Powell, nhà vật lí người Anh, đoạt giải Nobel (m. 1969)
- 1907 – Lâm Bưu, sĩ quan quân đội và chính trị gia Trung Quốc (m. 1971)
- 1911 – Władysław Szpilman, nghệ sĩ dương cầm người Ba Lan (m. 2000)
- 1921 – Anabuki Satoru, phi công người Nhật Bản (m. 2005)
- 1927 – Bhumibol Adulyadej, Quốc vương Thái Lan, tức năm 2470 theo Phật lịch.
- 1932 – Little Richard, ca sĩ-người viết ca khúc, nghệ sĩ dương cầm, diễn viên người Mỹ
- 1936 – Đào Vọng Đức, nhà vật lý học người Việt Nam
- 1939 – Đào Trọng Lịch, tướng lĩnh người Việt Nam (m. 1998)
- 1945 – Moshe Katsav, chính trị gia người Israel, Tổng thống Israel thứ 8
- 1978 – Bùi Đại Nghĩa, diễn viên người Việt Nam
- 1985 – André-Pierre Gignac, cầu thủ bóng đá người Pháp
- 1989 – Kwon Yuri, ca sĩ, vũ nữ, diễn viên người Hàn Quốc (Girls’ Generation)
Mất
- 334 – Lý Ban, hoàng đế nước Thành tại Trung Quốc, tức ngày Quý Hợi tháng 10 (s. 288)
- 1560 – François II, quốc vương nước Pháp (b. 1544)
- 1791 – Wolfgang Amadeus Mozart, nhà soạn nhạc người Áo (s. 1756)
- 1870 – Alexandre Dumas, tác gia người Pháp (s. 1802)
- 1891 – Pedro II, hoàng đế Brasil (s. 1825)
- 1925 – Władysław Reymont, nhà văn người Ba Lan, đoạt giải thưởng Nobel (s. 1867)
- 1926 – Claude Monet, họa sĩ người Pháp (s. 1840)
- 1950 – Aurobindo, nhà hoạt động chính trị, thượng sư, triết gia, thi nhân người Ấn Độ, (s. 1872)
- 1965 – Joseph Erlanger, nhà sinh lý học người Mỹ, đoạt giải thưởng Nobel (s. 1874)
- 1986 – Lê Trọng Tấn, tướng lĩnh quân đội Việt Nam (s. 1914)
- 1977 – Aleksandr Vasilevsky, sĩ quan quân đội Liên Xô (s. 1895)
- 1989 – Lý Khả Nhiễm, họa sĩ người Trung Quốc (s. 1907)
- 2002 – Ne Win, sĩ quan quân đội và chính trị gia người Myanmar (s. 1911)
- 2002 – Nguyễn Văn Thương, nhạc sĩ người Việt Nam (s. 1919)
- 2006 – David Bronstein, kỳ thủ Liên Xô sinh tại Ukraina (s. 1924)
- 2007 – Karlheinz Stockhausen, nhà soạn nhạc người Đức (s. 1928)
- 2012 – Oscar Niemeyer, kiến trúc sư người Brasil (s. 1907)
- 2013 – Nelson Mandela, nhà hoạt động chính trị người Nam Phi, Tổng thống Nam Phi, đoạt giải Nobel (s. 1918)
Những ngày lễ và kỷ niệm
- Ngày Tình nguyện Quốc tế vì sự phát triển kinh tế và xã hội (International Volunteer Day for Economic and Social Development)
Tham khảo
Liên kết ngoài
(tiếng Anh)
(tiếng Việt)

markdown:
CNM365. Chào ngày mới 5 tháng 12. Wikipedia Ngày này năm xưa. Năm
[1986](https://vi.wikipedia.org/wiki/1986) –ngày mất [Lê Trọng Tấn](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_Tr%E1%BB%8Dng_T%E1%BA%A5n), tướng lĩnh quân đội Việt Nam (sinh năm 1914). **Lê Trọng Tấn** là một [Đại tướng Quân đội Nhân dân Việt Nam](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%A1i_t%C6%B0%E1%BB%9Bng_Qu%C3%A2n_%C4%91%E1%BB%99i_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Vi%E1%BB%87t_Nam). Ông từng là Viện trưởng [Học viện Quân sự Cao cấp](https://vi.wikipedia.org/wiki/H%E1%BB%8Dc_vi%E1%BB%87n_Qu%E1%BB%91c_ph%C3%B2ng_Vi%E1%BB%87t_Nam), [Tổng tham mưu trưởng](https://vi.wikipedia.org/wiki/B%E1%BB%99_T%E1%BB%95ng_Tham_m%C6%B0u_Qu%C3%A2n_%C4%91%E1%BB%99i_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Vi%E1%BB%87t_Nam) [Quân đội Nhân dân Việt Nam](https://vi.wikipedia.org/wiki/Qu%C3%A2n_%C4%91%E1%BB%99i_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Vi%E1%BB%87t_Nam), Thứ trưởng [Bộ Quốc phòng](https://vi.wikipedia.org/wiki/B%E1%BB%99_Qu%E1%BB%91c_ph%C3%B2ng_%28Vi%E1%BB%87t_Nam%29), Phó tư lệnh [Quân giải phóng miền Nam](https://vi.wikipedia.org/wiki/Qu%C3%A2n_Gi%E1%BA%A3i_ph%C3%B3ng_mi%E1%BB%81n_Nam_Vi%E1%BB%87t_Nam). Lê Trọng Tấn được coi là một trong những vị tướng đánh trận giỏi nhất [Việt Nam](https://vi.wikipedia.org/wiki/Vi%E1%BB%87t_Nam). Ông luôn được tin cậy giao các nhiệm vụ hệ trọng trên chiến trường, là Tư lệnh của các chiến dịch lớn nhất, quan trọng nhất như [Bình Giã](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%ADn_B%C3%ACnh_Gi%C3%A3), [Đồng Xoài](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%ADn_%C4%90%E1%BB%93ng_Xo%C3%A0i), [Bàu Bàng-Dầu Tiếng](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=B%C3%A0u_B%C3%A0ng-D%E1%BA%A7u_Ti%E1%BA%BFng&action=edit&redlink=1), [Đường 9 Nam Lào](https://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_d%E1%BB%8Bch_Lam_S%C6%A1n_719), [Trị Thiên 1972](https://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_d%E1%BB%8Bch_Tr%E1%BB%8B_Thi%C3%AAn)… Ông nổi tiếng là con người tài năng, cương trực, quyết đoán, “trí-dũng-nhân-chính-liêm-trung”. Ông được Đại tướng [Võ Nguyên Giáp](https://vi.wikipedia.org/wiki/V%C3%B5_Nguy%C3%AAn_Gi%C3%A1p) coi là *“người chỉ huy kiên cường, lỗi lạc, người bạn chiến đấu chí thiết”.*Trong một nhận xét khác có tính khẳng định hơn, [Võ Nguyên Giáp](https://vi.wikipedia.org/wiki/V%C3%B5_Nguy%C3%AAn_Gi%C3%A1p) nhận định: “…(Lê Trọng Tấn) *là một trong những vị tướng giỏi nhất Việt Nam qua các thời đại. *Trong cuộc phỏng vấn về xếp hạng tướng lĩnh Việt Nam hiện đại, Thượng tướng [Hoàng Minh Thảo](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ho%C3%A0ng_Minh_Th%E1%BA%A3o) đã đánh giá: *“Tất nhiên đầu tiên là Đại tướng Võ Nguyên Giáp. Thứ hai là tướng Lê Trọng Tấn… *Năm [1492](https://vi.wikipedia.org/wiki/1492)– [1492](https://vi.wikipedia.org/wiki/1492)– [Cristoforo Colombo](https://vi.wikipedia.org/wiki/Cristoforo_Colombo)trở thành người [châu Âu](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ch%C3%A2u_%C3%82u)đầu tiên đặt trên lên hòn đảo [Hispaniola](https://vi.wikipedia.org/wiki/Hispaniola). [Cristoforo Colombo](https://vi.wikipedia.org/wiki/Cristoforo_Colombo)sinh khoảng năm [1451](https://vi.wikipedia.org/wiki/1451)mất ngày [20 tháng 5](https://vi.wikipedia.org/wiki/20_th%C3%A1ng_5), [1506,](https://vi.wikipedia.org/wiki/1506)là một [nhà hàng hải](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Nh%C3%A0_h%C3%A0ng_h%E1%BA%A3i&action=edit&redlink=1)người [Ý](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C3%9D)và một [đô đốc](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%C3%B4_%C4%91%E1%BB%91c)của [Hoàng đế Castilla](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ho%C3%A0ng_%C4%91%E1%BA%BF_Castilla&action=edit&redlink=1), mà những chuyến vượt [Đại Tây Dương](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%A1i_T%C3%A2y_D%C6%B0%C6%A1ng)của ông đã mở ra những cuộc [thám hiểm](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%C3%A1m_hi%E1%BB%83m) [Châu Mỹ](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ch%C3%A2u_M%E1%BB%B9)cũng như quá trình [thực dân hoá](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Qu%C3%A1_tr%C3%ACnh_th%E1%BB%B1c_d%C3%A2n_ho%C3%A1_Ch%C3%A2u_M%E1%BB%B9_c%E1%BB%A7a_Ch%C3%A2u_%C3%82u&action=edit&redlink=1)của [Châu Âu](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ch%C3%A2u_%C3%82u). [Lịch sử](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%E1%BB%8Bch_s%E1%BB%AD)coi chuyến đi đầu tiên năm [1492](https://vi.wikipedia.org/wiki/1492)của ông có tầm quan trọng lớn, và thời gian diễn ra sự kiện này ( [Ngày Colombo](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ng%C3%A0y_Colombo&action=edit&redlink=1)) thường được kỷ niệm tại toàn thể Châu Mỹ, [Tây Ban Nha](https://vi.wikipedia.org/wiki/T%C3%A2y_Ban_Nha)và [Ý,](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C3%9D)mặc dù thực tế ông tới [lục địa](https://vi.wikipedia.org/wiki/B%E1%BA%AFc_M%E1%BB%B9)trong chuyến thám hiểm thứ ba năm 1498, và trước năm 1492 đã có những ghi chép về sự [tiếp xúc xuyên Đại Tây Dương của Châu Âu](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ti%E1%BA%BFp_x%C3%BAc_xuy%C3%AAn_%C4%91%E1%BA%A1i_d%C6%B0%C6%A1ng_tr%C6%B0%E1%BB%9Bc_th%E1%BB%9Di_Colombo&action=edit&redlink=1)nhưng chuyến đi năm 1492 của Colombo như một thời điểm “tìm ra châu Mỹ” của [chủ nghĩa đế quốc quốc gia](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ch%E1%BB%A7_ngh%C4%A9a_%C4%91%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c)và sự [cạnh tranh kinh tế](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BA%A1nh_tranh)giữa [các nước đang phát triển](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%E1%BB%8Bch_s%E1%BB%AD_ch%C3%A2u_%C3%82u)tìm cách kiếm của cải từ việc thành lập những [con đường thương mại](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Con_%C4%91%C6%B0%E1%BB%9Dng_th%C6%B0%C6%A1ng_m%E1%BA%A1i&action=edit&redlink=1)và [thuộc địa](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ch%E1%BB%A7_ngh%C4%A9a_th%E1%BB%B1c_d%C3%A2n). Năm [2013](https://vi.wikipedia.org/wiki/2013)–ngày mất [Nelson Mandela](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nelson_Mandela), (sinh năm 1918) nhà hoạt động chính trị người Nam Phi, Tổng thống Nam Phi, người đoạt giải Nobel. [Nelson Mandela](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nelson_Mandela)trước khi trở thành tổng thống đã là nhà hoạt động chống chủ nghĩa phân biệt chủng tộc [apartheid](https://vi.wikipedia.org/wiki/Apartheid)đặc biệt nổi tiếng, và là người đứng đầu phái vũ trang của Đảng [Đại hội Dân tộc Phi](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%A1i_h%E1%BB%99i_D%C3%A2n_t%E1%BB%99c_Phi)(ANC). Vào năm 1962 ông bị bắt giữ và bị buộc tội [phá hoại chính trị](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ph%C3%A1_ho%E1%BA%A1i_ch%C3%ADnh_tr%E1%BB%8B&action=edit&redlink=1)cùng các tội danh khác, và bị tuyên án tù chung thân. Mandela đã trải qua 27 năm trong lao tù, phần lớn thời gian là ở tại [Đảo Robben](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%A3o_Robben). Sau khi được trả tự do vào ngày 11 tháng 2 năm 1990, Mandela đã lãnh đạo đảng của ông trong cuộc thương nghị để tiến tới một nền dân chủ đa sắc tộc vào năm 1994. Trong nhiệm kỳ tổng thống của mình từ năm 1994 đến 1999, Mandela thường ưu tiên cho vấn đề hòa giải dân tộc. Tại Nam Phi, Mandela còn được biết tới với tên gọi *Madiba*, một [tước hiệu danh dự](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Isibongo&action=edit&redlink=1)mà bộ lạc của ông thường trao cho những già làng. Mandela đã nhận [hơn 250 giải thưởng](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Danh_s%C3%A1ch_gi%E1%BA%A3i_th%C6%B0%E1%BB%9Fng_v%C3%A0_danh_hi%E1%BB%87u_c%E1%BB%A7a_Nelson_Mandela&action=edit&redlink=1)trong hơn bốn thập niên, bao gồm [Giải Nobel Hòa bình](https://vi.wikipedia.org/wiki/Gi%E1%BA%A3i_Nobel_H%C3%B2a_b%C3%ACnh)năm 1993.
# 5 tháng 12
Ngày
**5 tháng 12** là ngày thứ 339 (340 trong [năm nhuận](https://vi.wikipedia.org/wiki/N%C4%83m_nhu%E1%BA%ADn)) trong [lịch Gregory](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%E1%BB%8Bch_Gregory). Còn 26 ngày trong năm.
|
|[1](https://vi.wikipedia.org/wiki/1_th%C3%A1ng_12) [2](https://vi.wikipedia.org/wiki/2_th%C3%A1ng_12) [3](https://vi.wikipedia.org/wiki/3_th%C3%A1ng_12) [4](https://vi.wikipedia.org/wiki/4_th%C3%A1ng_12) **5** [6](https://vi.wikipedia.org/wiki/6_th%C3%A1ng_12) [7](https://vi.wikipedia.org/wiki/7_th%C3%A1ng_12) [8](https://vi.wikipedia.org/wiki/8_th%C3%A1ng_12) [9](https://vi.wikipedia.org/wiki/9_th%C3%A1ng_12) [10](https://vi.wikipedia.org/wiki/10_th%C3%A1ng_12) [11](https://vi.wikipedia.org/wiki/11_th%C3%A1ng_12) [12](https://vi.wikipedia.org/wiki/12_th%C3%A1ng_12) [13](https://vi.wikipedia.org/wiki/13_th%C3%A1ng_12) [14](https://vi.wikipedia.org/wiki/14_th%C3%A1ng_12) [15](https://vi.wikipedia.org/wiki/15_th%C3%A1ng_12) [16](https://vi.wikipedia.org/wiki/16_th%C3%A1ng_12) [17](https://vi.wikipedia.org/wiki/17_th%C3%A1ng_12) [18](https://vi.wikipedia.org/wiki/18_th%C3%A1ng_12) [19](https://vi.wikipedia.org/wiki/19_th%C3%A1ng_12) [20](https://vi.wikipedia.org/wiki/20_th%C3%A1ng_12) [21](https://vi.wikipedia.org/wiki/21_th%C3%A1ng_12) [22](https://vi.wikipedia.org/wiki/22_th%C3%A1ng_12) [23](https://vi.wikipedia.org/wiki/23_th%C3%A1ng_12) [24](https://vi.wikipedia.org/wiki/24_th%C3%A1ng_12) [25](https://vi.wikipedia.org/wiki/25_th%C3%A1ng_12) [26](https://vi.wikipedia.org/wiki/26_th%C3%A1ng_12) [27](https://vi.wikipedia.org/wiki/27_th%C3%A1ng_12) [28](https://vi.wikipedia.org/wiki/28_th%C3%A1ng_12) [29](https://vi.wikipedia.org/wiki/29_th%C3%A1ng_12) [30](https://vi.wikipedia.org/wiki/30_th%C3%A1ng_12) [31](https://vi.wikipedia.org/wiki/31_th%C3%A1ng_12)
## Mục lục
## Sự kiện
[334](https://vi.wikipedia.org/wiki/334)– Chỉ vài tháng sau khi kế vị chú là [Lý Hùng](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%BD_H%C3%B9ng_%28ho%C3%A0ng_%C4%91%E1%BA%BF%29), Hoàng đế [Lý Ban](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%BD_Ban)bị sát hại trong cuộc binh biến của em họ, [Lý Kỳ](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%BD_K%E1%BB%B3_%28ho%C3%A0ng_%C4%91%E1%BA%BF%29)sau đó trở thành quân chủ [nước Thành](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%C3%A0nh_H%C3%A1n). [494](https://vi.wikipedia.org/wiki/494)– Sau khi phế truất cháu họ là [Tiêu Chiêu Văn](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ti%C3%AAu_Chi%C3%AAu_V%C4%83n), Tiêu Loan lên ngôi hoàng đế [Nam Tề](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nam_T%E1%BB%81), tức [Nam Tề Minh Đế](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nam_T%E1%BB%81_Minh_%C4%90%E1%BA%BF), tức ngày Quý Hợi (22) tháng 10 năm Giáp Tuất. [1492](https://vi.wikipedia.org/wiki/1492)– [Cristoforo Colombo](https://vi.wikipedia.org/wiki/Cristoforo_Colombo)trở thành người [châu Âu](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ch%C3%A2u_%C3%82u)đầu tiên đặt trên lên hòn đảo [Hispaniola](https://vi.wikipedia.org/wiki/Hispaniola). [1496](https://vi.wikipedia.org/wiki/1496)– Quốc vương [Manuel I của Bồ Đào Nha](https://vi.wikipedia.org/wiki/Manuel_I_c%E1%BB%A7a_B%E1%BB%93_%C4%90%C3%A0o_Nha)ban một sắc lệnh trục xuất “những kẻ dị giáo” khỏi quốc gia. [1757](https://vi.wikipedia.org/wiki/1757)– Quân [Phổ](https://vi.wikipedia.org/wiki/V%C6%B0%C6%A1ng_qu%E1%BB%91c_Ph%E1%BB%95)giành được thắng lợi trước quân Áo trong [trận Leuthen](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%ADn_Leuthen)tại lãnh thổ nay thuộc [Ba Lan](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ba_Lan). [1848](https://vi.wikipedia.org/wiki/1848)– Trong [Cơn sốt vàng California](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%C6%A1n_s%E1%BB%91t_v%C3%A0ng_California), [Tổng thống Hoa Kỳ](https://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BB%95ng_th%E1%BB%91ng_Hoa_K%E1%BB%B3) [James K. Polk](https://vi.wikipedia.org/wiki/James_K._Polk)xác nhận trước [Quốc hội](https://vi.wikipedia.org/wiki/Qu%E1%BB%91c_h%E1%BB%99i_Hoa_K%E1%BB%B3)về việc phát hiện được một lượng [vàng](https://vi.wikipedia.org/wiki/V%C3%A0ng)lớn tại [California](https://vi.wikipedia.org/wiki/California). [1931](https://vi.wikipedia.org/wiki/1931)– [Nhà thờ chính tòa Chúa Kitô Đấng Cứu Độ](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_th%E1%BB%9D_ch%C3%ADnh_t%C3%B2a_Ch%C3%BAa_Kit%C3%B4_%C4%90%E1%BA%A5ng_C%E1%BB%A9u_%C4%90%E1%BB%99,_Moskva)tại [Moskva](https://vi.wikipedia.org/wiki/Moskva)bị phá hủy theo một lệnh của [Stalin](https://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin). [1932](https://vi.wikipedia.org/wiki/1932)– Nhà vật lý học [Albert Einstein](https://vi.wikipedia.org/wiki/Albert_Einstein)được cấp [thị thực](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%8B_th%E1%BB%B1c)của Hoa Kỳ. [1936](https://vi.wikipedia.org/wiki/1936)– [Cộng hòa Xã hội chủ nghĩa Xô viết Liên bang Ngoại Kavkaz](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_X%C3%A3_h%E1%BB%99i_ch%E1%BB%A7_ngh%C4%A9a_X%C3%B4_vi%E1%BA%BFt_Li%C3%AAn_bang_Ngo%E1%BA%A1i_Kavkaz)giải thể, chia tách thành ba nước cộng hòa [Armenia](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_X%C3%A3_h%E1%BB%99i_ch%E1%BB%A7_ngh%C4%A9a_X%C3%B4_vi%E1%BA%BFt_Armenia), [Azerbaijan](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_X%C3%A3_h%E1%BB%99i_ch%E1%BB%A7_ngh%C4%A9a_X%C3%B4_vi%E1%BA%BFt_Azerbaijan), và [Gruzia](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_X%C3%A3_h%E1%BB%99i_ch%E1%BB%A7_ngh%C4%A9a_X%C3%B4_vi%E1%BA%BFt_Gruzia); [Cộng hoà Xã hội chủ nghĩa Xô viết Kirghizia](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_ho%C3%A0_X%C3%A3_h%E1%BB%99i_ch%E1%BB%A7_ngh%C4%A9a_X%C3%B4_vi%E1%BA%BFt_Kirghizia)trở thành nước cộng hòa thuộc Liên Xô. [1941](https://vi.wikipedia.org/wiki/1941)– [Chiến tranh thế giới thứ hai](https://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_th%E1%BA%BF_gi%E1%BB%9Bi_th%E1%BB%A9_hai): Anh Quốc tuyên chiến với Phần Lan, Hungary và Romania. [1945](https://vi.wikipedia.org/wiki/1945)– [Chuyến bay 19](https://vi.wikipedia.org/wiki/Chuy%E1%BA%BFn_bay_19)biến mất trong [Tam giác Bermuda](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tam_gi%C3%A1c_Bermuda)ở [Đại Tây Dương](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%A1i_T%C3%A2y_D%C6%B0%C6%A1ng). [1952](https://vi.wikipedia.org/wiki/1952)– [Đám sương khói khổng lồ 1952](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%C3%A1m_s%C6%B0%C6%A1ng_kh%C3%B3i_kh%E1%BB%95ng_l%E1%BB%93_1952): Một trận sương mù lạnh giá tấn công thủ đô Luân Đôn của Anh Quốc, kết hợp với ô nhiễm không khí khiến cho ít nhất 12 nghìn người thiệt mạng trong nhiều tuần và tháng sau đó. [1957](https://vi.wikipedia.org/wiki/1957)– Tổng thống Indonesia [Sukarno](https://vi.wikipedia.org/wiki/Sukarno)ra lệnh trục xuất toàn bộ người Hà Lan khỏi quốc gia. [1969](https://vi.wikipedia.org/wiki/1969)– Toàn bộ 4 nút của mạng lưới [ARPANET](https://vi.wikipedia.org/wiki/ARPANET)được kết nối. [1977](https://vi.wikipedia.org/wiki/1977)– Ai Cập đoạt tuyệt quan hệ ngoại giao với Syria, Libya, Algérie, Iraq và Nam Yemen. Động thái này nhằm đáp trả Tuyên bố Tripoli chống Ai Cập. [1978](https://vi.wikipedia.org/wiki/1978)– Liên Xô ký kết một “hiệp ước hữu nghị” với [Cộng hòa Dân chủ Afghanistan](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_D%C3%A2n_ch%E1%BB%A7_Afghanistan).
## Sinh
[852](https://vi.wikipedia.org/wiki/852)– [Chu Toàn Trung](https://vi.wikipedia.org/wiki/Chu_To%C3%A0n_Trung), hay Hậu Lương Thái Tổ, hoàng đế triều [Hậu Lương](https://vi.wikipedia.org/wiki/H%E1%BA%ADu_L%C6%B0%C6%A1ng)tại Trung Quốc, tức 21 tháng 10 năm [Nhâm Thân](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A2m_Th%C3%A2n)(m. 912) [1377](https://vi.wikipedia.org/wiki/1377)– [Chu Doãn Văn](https://vi.wikipedia.org/wiki/Minh_Hu%E1%BB%87_%C4%90%E1%BA%BF), còn gọi là Kiến Văn Đế hay Minh Huệ Đế, hoàng đế [triều Minh](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tri%E1%BB%81u_Minh)tại Trung Quốc, tức 5 tháng 11 năm [Đinh Tỵ](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90inh_T%E1%BB%B5)(m. 1402?) [1443](https://vi.wikipedia.org/wiki/1443)– [Giáo hoàng Giuliô II](https://vi.wikipedia.org/wiki/Gi%C3%A1o_ho%C3%A0ng_Giuli%C3%B4_II)(m. 1513) [1782](https://vi.wikipedia.org/wiki/1782)– [Martin Van Buren](https://vi.wikipedia.org/wiki/Martin_Van_Buren), tổng thống [Mỹ](https://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3)thứ 8 (m. [1862](https://vi.wikipedia.org/wiki/1862)) [1802](https://vi.wikipedia.org/wiki/1802)– [Heinrich von Plonski](https://vi.wikipedia.org/wiki/Heinrich_von_Plonski), tướng lĩnh quân đội người Đức (m. 1880) [1803](https://vi.wikipedia.org/wiki/1803)– [Fyodor Tyutchev](https://vi.wikipedia.org/wiki/Fyodor_Ivanovich_Tyutchev), nhà thơ người [Nga](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nga), tức 23 tháng 11 theo lịch Julius (m. [1873](https://vi.wikipedia.org/wiki/1873)) [1820](https://vi.wikipedia.org/wiki/1820)– [Afanasy Fet](https://vi.wikipedia.org/wiki/Afanasy_Afanasievich_Fet), nhà thơ người [Nga](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nga), tức 23 tháng 11 theo lịch Julius (m. [1892](https://vi.wikipedia.org/wiki/1892)) [1821](https://vi.wikipedia.org/wiki/1821)– [Siegmund von Pranckh](https://vi.wikipedia.org/wiki/Siegmund_von_Pranckh), tướng lĩnh quân đội người Đức (m. 1888) [1830](https://vi.wikipedia.org/wiki/1830)– [Christina Rossetti](https://vi.wikipedia.org/wiki/Christina_Rossetti), nhà thơ người [Anh](https://vi.wikipedia.org/wiki/Anh)(m. [1894](https://vi.wikipedia.org/wiki/1894)) [1833](https://vi.wikipedia.org/wiki/1833)– [Karl von Prittwitz und Gaffron](https://vi.wikipedia.org/wiki/Karl_von_Prittwitz_und_Gaffron), tướng lĩnh quân đội người Đức (m. 1890) [1839](https://vi.wikipedia.org/wiki/1839)– [George Armstrong Custer](https://vi.wikipedia.org/wiki/George_Armstrong_Custer), tướng người [Mỹ](https://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3)(m. [1876](https://vi.wikipedia.org/wiki/1876)) [1867](https://vi.wikipedia.org/wiki/1867)– [Józef Piłsudski](https://vi.wikipedia.org/wiki/J%C3%B3zef_Klemens_Pi%C5%82sudski), nhà cánh mạng, chính khách người [Ba Lan](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ba_Lan)(m. [1935](https://vi.wikipedia.org/wiki/1935)) [1868](https://vi.wikipedia.org/wiki/1868)– [Arnold Sommerfeld](https://vi.wikipedia.org/wiki/Arnold_Sommerfeld), nhà vật lí học người [Đức](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%A9c)(m. [1951](https://vi.wikipedia.org/wiki/1951)) [1890](https://vi.wikipedia.org/wiki/1890)– [Fritz Lang](https://vi.wikipedia.org/wiki/Fritz_Lang), đạo diễn, nhà kịch bản, nhà sản xuất phim người Mỹ gốc Áo (m. [1976](https://vi.wikipedia.org/wiki/1976)) [1896](https://vi.wikipedia.org/wiki/1896)– [Carl Ferdinand Cori](https://vi.wikipedia.org/wiki/Carl_Ferdinand_Cori), nhà hóa sinh học người [Áo-Hung](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_%C3%81o-Hung)sinh tại Praha nay thuộc Cộng hòa Séc, đoạt [giải thưởng Nobel](https://vi.wikipedia.org/wiki/Gi%E1%BA%A3i_Nobel)(m. [1984](https://vi.wikipedia.org/wiki/1984)) [1901](https://vi.wikipedia.org/wiki/1901)– [Walt Disney](https://vi.wikipedia.org/wiki/Walt_Disney), họa sĩ, đạo diễn, nhà kịch bản, nhà sản xuất phim người Mỹ, đồng sáng lập [Công ty Walt Disney](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%C3%B4ng_ty_Walt_Disney)(m. 1966)
- 1901 –
[Werner Karl Heisenberg](https://vi.wikipedia.org/wiki/Werner_Heisenberg), nhà vật lí người [Đức](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%A9c), đoạt [giải thưởng Nobel](https://vi.wikipedia.org/wiki/Gi%E1%BA%A3i_Nobel)(m. [1976](https://vi.wikipedia.org/wiki/1976)) [1903](https://vi.wikipedia.org/wiki/1903)– [Cecil Frank Powell](https://vi.wikipedia.org/wiki/Cecil_Frank_Powell), nhà vật lí người [Anh](https://vi.wikipedia.org/wiki/Anh), đoạt giải Nobel (m. [1969](https://vi.wikipedia.org/wiki/1969)) [1907](https://vi.wikipedia.org/wiki/1907)– [Lâm Bưu](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%A2m_B%C6%B0u), sĩ quan quân đội và chính trị gia Trung Quốc (m. 1971) [1911](https://vi.wikipedia.org/wiki/1911)– [Władysław Szpilman](https://vi.wikipedia.org/wiki/W%C5%82adys%C5%82aw_Szpilman), nghệ sĩ dương cầm người [Ba Lan](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ba_Lan)(m. [2000](https://vi.wikipedia.org/wiki/2000)) [1921](https://vi.wikipedia.org/wiki/1921)– [Anabuki Satoru](https://vi.wikipedia.org/wiki/Anabuki_Satoru), phi công người Nhật Bản (m. 2005) [1927](https://vi.wikipedia.org/wiki/1927)– [Bhumibol Adulyadej](https://vi.wikipedia.org/wiki/Bhumibol_Adulyadej), Quốc vương [Thái Lan](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%C3%A1i_Lan), tức năm 2470 theo Phật lịch. [1932](https://vi.wikipedia.org/wiki/1932)– [Little Richard](https://vi.wikipedia.org/wiki/Little_Richard), ca sĩ-người viết ca khúc, nghệ sĩ dương cầm, diễn viên người Mỹ [1936](https://vi.wikipedia.org/wiki/1936)– [Đào Vọng Đức](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%C3%A0o_V%E1%BB%8Dng_%C4%90%E1%BB%A9c), nhà vật lý học người Việt Nam [1939](https://vi.wikipedia.org/wiki/1939)– [Đào Trọng Lịch](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%C3%A0o_Tr%E1%BB%8Dng_L%E1%BB%8Bch), tướng lĩnh người Việt Nam (m. 1998) [1945](https://vi.wikipedia.org/wiki/1945)– [Moshe Katsav](https://vi.wikipedia.org/wiki/Moshe_Katsav), chính trị gia người Israel, Tổng thống Israel thứ 8 [1978](https://vi.wikipedia.org/wiki/1978)– [Bùi Đại Nghĩa](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%A1i_Ngh%C4%A9a_%28di%E1%BB%85n_vi%C3%AAn%29), diễn viên người Việt Nam [1985](https://vi.wikipedia.org/wiki/1985)– [André-Pierre Gignac](https://vi.wikipedia.org/wiki/Andr%C3%A9-Pierre_Gignac), cầu thủ bóng đá người Pháp [1989](https://vi.wikipedia.org/wiki/1989)– [Kwon Yuri](https://vi.wikipedia.org/wiki/Gwon_Yuri), ca sĩ, vũ nữ, diễn viên người Hàn Quốc ( [Girls’ Generation](https://vi.wikipedia.org/wiki/Girls%27_Generation))
## Mất
[334](https://vi.wikipedia.org/wiki/334)– [Lý Ban](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%BD_Ban), hoàng đế [nước Thành](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%C3%A0nh_H%C3%A1n)tại Trung Quốc, tức ngày Quý Hợi tháng 10 (s. 288) [1560](https://vi.wikipedia.org/wiki/1560)– [François II](https://vi.wikipedia.org/wiki/Fran%C3%A7ois_II_c%E1%BB%A7a_Ph%C3%A1p), quốc vương nước Pháp (b. 1544) [1791](https://vi.wikipedia.org/wiki/1791)– [Wolfgang Amadeus Mozart](https://vi.wikipedia.org/wiki/Wolfgang_Amadeus_Mozart), nhà soạn nhạc người [Áo](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C3%81o)(s. [1756](https://vi.wikipedia.org/wiki/1756)) [1870](https://vi.wikipedia.org/wiki/1870)– [Alexandre Dumas](https://vi.wikipedia.org/wiki/Alexandre_Dumas), tác gia người [Pháp](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ph%C3%A1p)(s. [1802](https://vi.wikipedia.org/wiki/1802)) [1891](https://vi.wikipedia.org/wiki/1891)– [Pedro II](https://vi.wikipedia.org/wiki/Pedro_II), hoàng đế [Brasil](https://vi.wikipedia.org/wiki/Brasil)(s. [1825](https://vi.wikipedia.org/wiki/1825)) [1925](https://vi.wikipedia.org/wiki/1925)– [Władysław Reymont](https://vi.wikipedia.org/wiki/W%C5%82adys%C5%82aw_Reymont), nhà văn người [Ba Lan](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ba_Lan), đoạt [giải thưởng Nobel](https://vi.wikipedia.org/wiki/Gi%E1%BA%A3i_Nobel)(s. [1867](https://vi.wikipedia.org/wiki/1867)) [1926](https://vi.wikipedia.org/wiki/1926)– [Claude Monet](https://vi.wikipedia.org/wiki/Claude_Monet), họa sĩ người [Pháp](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ph%C3%A1p)(s. [1840](https://vi.wikipedia.org/wiki/1840)) [1950](https://vi.wikipedia.org/wiki/1950)– [Aurobindo](https://vi.wikipedia.org/wiki/Aurobindo), nhà hoạt động chính trị, thượng sư, triết gia, thi nhân người Ấn Độ, (s. 1872) [1965](https://vi.wikipedia.org/wiki/1965)– [Joseph Erlanger](https://vi.wikipedia.org/wiki/Joseph_Erlanger), nhà sinh lý học người Mỹ, đoạt giải thưởng Nobel (s. [1874](https://vi.wikipedia.org/wiki/1874)) [1986](https://vi.wikipedia.org/wiki/1986)– [Lê Trọng Tấn](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_Tr%E1%BB%8Dng_T%E1%BA%A5n), tướng lĩnh quân đội Việt Nam (s. 1914) [1977](https://vi.wikipedia.org/wiki/1977)– [Aleksandr Vasilevsky](https://vi.wikipedia.org/wiki/Aleksandr_Mikhaylovich_Vasilevskiy), sĩ quan quân đội [Liên Xô](https://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_X%C3%B4)(s. [1895](https://vi.wikipedia.org/wiki/1895)) [1989](https://vi.wikipedia.org/wiki/1989)– [Lý Khả Nhiễm](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%BD_Kh%E1%BA%A3_Nhi%E1%BB%85m), họa sĩ người Trung Quốc (s. 1907) [2002](https://vi.wikipedia.org/wiki/2002)– [Ne Win](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ne_Win), sĩ quan quân đội và chính trị gia người [Myanmar](https://vi.wikipedia.org/wiki/Myanmar)(s. [1911](https://vi.wikipedia.org/wiki/1911))
- 2002 –
[Nguyễn Văn Thương](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_V%C4%83n_Th%C6%B0%C6%A1ng), nhạc sĩ người Việt Nam (s. 1919) [2006](https://vi.wikipedia.org/wiki/2006)– [David Bronstein](https://vi.wikipedia.org/wiki/David_Ionovich_Bronstein), kỳ thủ Liên Xô sinh tại Ukraina (s. [1924](https://vi.wikipedia.org/wiki/1924)) [2007](https://vi.wikipedia.org/wiki/2007)– [Karlheinz Stockhausen](https://vi.wikipedia.org/wiki/Karlheinz_Stockhausen), nhà soạn nhạc người Đức (s. 1928) [2012](https://vi.wikipedia.org/wiki/2012)– [Oscar Niemeyer](https://vi.wikipedia.org/wiki/Oscar_Niemeyer), kiến trúc sư người Brasil (s. 1907) [2013](https://vi.wikipedia.org/wiki/2013)– [Nelson Mandela](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nelson_Mandela), nhà hoạt động chính trị người Nam Phi, Tổng thống Nam Phi, đoạt giải Nobel (s. 1918)
## Những ngày lễ và kỷ niệm
- Ngày Tình nguyện Quốc tế vì sự phát triển kinh tế và xã hội (
*International Volunteer Day for Economic and Social Development*)
## Tham khảo
## Liên kết ngoài
|
|![]()
|Wikimedia Commons có thêm thư viện hình ảnh và phương tiện truyền tải về
|**(tiếng Anh)** **(tiếng Việt)**
|
|[Thể loại](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i):
# Lich Vạn Niên ngày 5 tháng 12 năm 2015
![ ](https://i0.wp.com/vietbao.vn/images/v2014/lichvannien/images/lichvn-bg-4.png)
|
|
|Lê Trọng Tấn|
|
|![]()
Đại tướng Lê Trọng Tấn
![ Flag of Vietnam.svg](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/2/21/Flag_of_Vietnam.svg/22px-Flag_of_Vietnam.svg.png)
![ Flag of Vietnam.svg](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/2/21/Flag_of_Vietnam.svg/22px-Flag_of_Vietnam.svg.png)
[Việt Nam](https://vi.wikipedia.org/wiki/Vi%E1%BB%87t_Nam) [10 tháng 1](https://vi.wikipedia.org/wiki/10_th%C3%A1ng_1), [1914](https://vi.wikipedia.org/wiki/1914) ![ Flag of the People's Army of Vietnam.svg](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/0/08/Flag_of_the_People%27s_Army_of_Vietnam.svg/22px-Flag_of_the_People%27s_Army_of_Vietnam.svg.png)
![ Flag of the People's Army of Vietnam.svg](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/0/08/Flag_of_the_People%27s_Army_of_Vietnam.svg/22px-Flag_of_the_People%27s_Army_of_Vietnam.svg.png)
[Quân đội nhân dân Việt Nam](https://vi.wikipedia.org/wiki/Qu%C3%A2n_%C4%91%E1%BB%99i_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Vi%E1%BB%87t_Nam) ![ Vietnam People's Army General.jpg](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/b/b2/Vietnam_People%27s_Army_General.jpg/20px-Vietnam_People%27s_Army_General.jpg)
![ Vietnam People's Army General.jpg](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/b/b2/Vietnam_People%27s_Army_General.jpg/20px-Vietnam_People%27s_Army_General.jpg)
[Đại tướng](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%A1i_t%C6%B0%E1%BB%9Bng) [Trung Đoàn Sơn Tây](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Trung_%C4%90o%C3%A0n_S%C6%A1n_T%C3%A2y&action=edit&redlink=1)
- Khu XIV, Liên Khu X
[Đại đoàn 312](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%A1i_%C4%91o%C3%A0n_312)
- Hiệu trưởng,
[Trường Sĩ quan Lục quân](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%C6%B0%E1%BB%9Dng_S%C4%A9_quan_L%E1%BB%A5c_qu%C3%A2n) [Quân đoàn 1](https://vi.wikipedia.org/wiki/Qu%C3%A2n_%C4%91o%C3%A0n_1)
- Viện trưởng,
[Học viện quân sự cao cấp](https://vi.wikipedia.org/wiki/H%E1%BB%8Dc_vi%E1%BB%87n_qu%C3%A2n_s%E1%BB%B1_cao_c%E1%BA%A5p) [Bộ Tổng Tham Mưu](https://vi.wikipedia.org/wiki/B%E1%BB%99_T%E1%BB%95ng_Tham_m%C6%B0u_Qu%C3%A2n_%C4%91%E1%BB%99i_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Vi%E1%BB%87t_Nam) [Chiến dịch Điện Biên Phủ](https://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_d%E1%BB%8Bch_%C4%90i%E1%BB%87n_Bi%C3%AAn_Ph%E1%BB%A7) [Chiến dịch Mậu Thân 1968](https://vi.wikipedia.org/wiki/S%E1%BB%B1_ki%E1%BB%87n_T%E1%BA%BFt_M%E1%BA%ADu_Th%C3%A2n) [Chiến dịch Hồ Chí Minh](https://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_d%E1%BB%8Bch_H%E1%BB%93_Ch%C3%AD_Minh) [Chiến tranh biên giới Tây Nam](https://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_d%E1%BB%8Bch_ph%E1%BA%A3n_c%C3%B4ng_bi%C3%AAn_gi%E1%BB%9Bi_T%C3%A2y-Nam_Vi%E1%BB%87t_Nam) [Huân chương Sao vàng](https://vi.wikipedia.org/wiki/Hu%C3%A2n_ch%C6%B0%C6%A1ng_Sao_v%C3%A0ng_%28Vi%E1%BB%87t_Nam%29) [Huân chương Hồ Chí Minh](https://vi.wikipedia.org/wiki/Hu%C3%A2n_ch%C6%B0%C6%A1ng_H%E1%BB%93_Ch%C3%AD_Minh)
2
[Huân chương Quân công](https://vi.wikipedia.org/wiki/Hu%C3%A2n_ch%C6%B0%C6%A1ng_Qu%C3%A2n_c%C3%B4ng)hạng nhất [Huân chương Chiến thắng](https://vi.wikipedia.org/wiki/Hu%C3%A2n_ch%C6%B0%C6%A1ng_Chi%E1%BA%BFn_th%E1%BA%AFng)hạng nhất [Huân chương Kháng chiến](https://vi.wikipedia.org/wiki/Hu%C3%A2n_ch%C6%B0%C6%A1ng_Kh%C3%A1ng_chi%E1%BA%BFn)hạng nhất
…
[Bộ Quốc Phòng](https://vi.wikipedia.org/wiki/B%E1%BB%99_Qu%E1%BB%91c_ph%C3%B2ng_%28Vi%E1%BB%87t_Nam%29) **Lê Trọng Tấn** ( [1914](https://vi.wikipedia.org/wiki/1914)– [1986](https://vi.wikipedia.org/wiki/1986)) là một [Đại tướng Quân đội Nhân dân Việt Nam](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%A1i_t%C6%B0%E1%BB%9Bng_Qu%C3%A2n_%C4%91%E1%BB%99i_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Vi%E1%BB%87t_Nam). Ông từng là Viện trưởng [Học viện Quân sự Cao cấp](https://vi.wikipedia.org/wiki/H%E1%BB%8Dc_vi%E1%BB%87n_Qu%E1%BB%91c_ph%C3%B2ng_Vi%E1%BB%87t_Nam), [Tổng tham mưu trưởng](https://vi.wikipedia.org/wiki/B%E1%BB%99_T%E1%BB%95ng_Tham_m%C6%B0u_Qu%C3%A2n_%C4%91%E1%BB%99i_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Vi%E1%BB%87t_Nam) [Quân đội Nhân dân Việt Nam](https://vi.wikipedia.org/wiki/Qu%C3%A2n_%C4%91%E1%BB%99i_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Vi%E1%BB%87t_Nam), Thứ trưởng [Bộ Quốc phòng](https://vi.wikipedia.org/wiki/B%E1%BB%99_Qu%E1%BB%91c_ph%C3%B2ng_%28Vi%E1%BB%87t_Nam%29), Phó tư lệnh [Quân giải phóng miền Nam](https://vi.wikipedia.org/wiki/Qu%C3%A2n_Gi%E1%BA%A3i_ph%C3%B3ng_mi%E1%BB%81n_Nam_Vi%E1%BB%87t_Nam). Ông là vị Đại tướng Việt Nam lớn tuổi nhất vào thời điểm thụ phong: 70 tuổi 352 ngày; và cũng là vị Đại tướng giữ quân hàm hiện dịch ngắn nhất: 1 năm, 343 ngày.
## Mục lục
## Thân thế
Ông tên thật là
**Lê Trọng Tố**, sinh ngày [1 tháng 10](https://vi.wikipedia.org/wiki/1_th%C3%A1ng_10) năm [1914](https://vi.wikipedia.org/wiki/1914), tại làng Nghĩa lộ, thôn An Định (cũ), xã Yên Nghĩa, huyện [Hoài Đức](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ho%C3%A0i_%C4%90%E1%BB%A9c), tỉnh [Hà Đông](https://vi.wikipedia.org/wiki/H%C3%A0_%C4%90%C3%B4ng) (nay thuộc [Hà Nội](https://vi.wikipedia.org/wiki/H%C3%A0_N%E1%BB%99i)). Theo cuốn “Họ Trịnh và Thăng Long” (Nhà xuất bản Văn hoá Dân tộc, 2000) của hai nhà nghiên cứu Bỉnh Di và Trịnh Quang Vũ ở trang 111 đã khẳng định đại tướng là hậu duệ của dòng chúa [Trịnh Căn](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BB%8Bnh_C%C4%83n).
Cha của ông có biệt danh là cụ Đồ Lê (hay Năng), người đã từng tham gia phong trào Đông Kinh Nghĩa Thục. Khi phong trào bị đàn áp, cụ về làng Thanh Nhàn mở lớp dạy chữ Nho. Năm 1926, cụ Đồ Lê và
[Nhượng Tống](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C6%B0%E1%BB%A3ng_T%E1%BB%91ng) đã tổ chức lễ truy điệu [Phan Chu Trinh](https://vi.wikipedia.org/wiki/Phan_Ch%C3%A2u_Trinh) tại đền Hai Bà Trưng ở làng Đồng Nhân.
Xuất thân từ một gia đình nhà giáo, thời niên thiếu, ông theo học trường Bưởi tại Hà Nội. Vốn học giỏi, lại say mê võ nghệ và bóng đá, ông từng tham gia đội bóng Eclair (Tia chớp) ở vị trí tiền vệ. Do thành tích bóng đá, ông được tuyển vào đội bóng đá của không quân Pháp và nhập ngũ vào lực lượng lính khố đỏ, phục vụ tại đơn vị đồn trú gần sân bay Tông (Sơn Tây)
. Do ông từng đeo đến đeo lon đội [1] , nên dân làng Yên Nghĩa (gần sân bay Tông, thường gọi ông là [[2]](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_Tr%E1%BB%8Dng_T%E1%BA%A5n#cite_note-2) **Đội Tố**. Bà Bích Vân tức [Hoàng Ngân](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ho%C3%A0ng_Ng%C3%A2n)khi đó đang phụ trách công tác phụ vận kiêm binh vận của Xứ ủy Bắc Kỳ và một số nhân mối khác được giao nhiệm vụ binh vận Đội Tố và đã thành công. Tham gia [Việt Minh](https://vi.wikipedia.org/wiki/Vi%E1%BB%87t_Minh)từ năm [1944](https://vi.wikipedia.org/wiki/1944)và là ủy viên quân sự Ủy ban khởi nghĩa của tỉnh [Hà Đông](https://vi.wikipedia.org/wiki/H%C3%A0_%C4%90%C3%B4ng_%28t%E1%BB%89nh%29)từ tháng 8 năm [1945](https://vi.wikipedia.org/wiki/1945), sau [Cách mạng tháng Tám](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%C3%A1ch_m%E1%BA%A1ng_th%C3%A1ng_T%C3%A1m), ông trở thành đảng viên [Đảng Cộng sản Đông Dương](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%A3ng_C%E1%BB%99ng_s%E1%BA%A3n_Vi%E1%BB%87t_Nam).
## Tham gia công tác quân sự cách mạng
Khi
[Chiến tranh Đông Dương](https://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_%C4%90%C3%B4ng_D%C6%B0%C6%A1ng) bùng nổ năm [1946](https://vi.wikipedia.org/wiki/1946), ông tham gia công tác quân sự. Từ 1945 đến 1950, là trung đoàn phó rồi trung đoàn trưởng các trung đoàn: Sơn La, Sơn Tây, quyền khu trưởng Khu XIV, khu phó Liên khu X. Khi [Quân đội Nhân dân Việt Nam](https://vi.wikipedia.org/wiki/Qu%C3%A2n_%C4%91%E1%BB%99i_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Vi%E1%BB%87t_Nam) thành lập các đại đoàn chủ lực, ông trở thành Đại đoàn trưởng đầu tiên của đại đoàn 312-đại đoàn *Chiến thắng* (nay là [Sư đoàn](https://vi.wikipedia.org/wiki/S%C6%B0_%C4%91o%C3%A0n)) ở tuổi 36. Trong [trận Điện Biên Phủ](https://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_d%E1%BB%8Bch_%C4%90i%E1%BB%87n_Bi%C3%AAn_Ph%E1%BB%A7), đại đoàn 312 do ông chỉ huy đã đánh trận mở màn vào cao điểm Him Lam ( [13 tháng 3](https://vi.wikipedia.org/wiki/13_th%C3%A1ng_3) năm [1954](https://vi.wikipedia.org/wiki/1954)) và kết thúc chiến dịch vào ngày [7 tháng 5](https://vi.wikipedia.org/wiki/7_th%C3%A1ng_5) năm 1954, bắt sống tướng [Christian de Castries](https://vi.wikipedia.org/wiki/Christian_de_Castries) và ban chỉ huy tập đoàn cứ điểm.
- Từ tháng 12 năm
[1954](https://vi.wikipedia.org/wiki/1954)đến năm [1960](https://vi.wikipedia.org/wiki/1960)ông là Hiệu trưởng [Trường Sĩ quan Lục quân](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%C6%B0%E1%BB%9Dng_%C4%90%E1%BA%A1i_h%E1%BB%8Dc_Tr%E1%BA%A7n_Qu%E1%BB%91c_Tu%E1%BA%A5n). Năm 1959, ông được phong hàm [Đại tá](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%A1i_t%C3%A1).
- Từ tháng 3 năm
[1961](https://vi.wikipedia.org/wiki/1961)đến năm [1962](https://vi.wikipedia.org/wiki/1962)là Phó Tổng Tham mưu trưởng [Quân đội Nhân dân Việt Nam](https://vi.wikipedia.org/wiki/Qu%C3%A2n_%C4%91%E1%BB%99i_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Vi%E1%BB%87t_Nam).
- Năm
[1964](https://vi.wikipedia.org/wiki/1964), tướng Lê Trọng Tấn nhận nhiệm vụ Phó tư lệnh [Quân giải phóng miền Nam](https://vi.wikipedia.org/wiki/Qu%C3%A2n_Gi%E1%BA%A3i_ph%C3%B3ng_mi%E1%BB%81n_Nam_Vi%E1%BB%87t_Nam)với bí danh **Ba Long**. Ông chính là một trong những người tham gia tổ chức [chiến dịch Mậu Thân 1968](https://vi.wikipedia.org/wiki/S%E1%BB%B1_ki%E1%BB%87n_T%E1%BA%BFt_M%E1%BA%ADu_Th%C3%A2n)cùng với [Hoàng Văn Thái](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ho%C3%A0ng_V%C4%83n_Th%C3%A1i)
- Năm
[1971](https://vi.wikipedia.org/wiki/1971)ông là Tư lệnh Mặt trận Đường 9.
- Năm
[1972](https://vi.wikipedia.org/wiki/1972), ông được cử làm Tư lệnh [chiến dịch Trị Thiên](https://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_d%E1%BB%8Bch_Tr%E1%BB%8B_Thi%C3%AAn).
- Năm
[1973](https://vi.wikipedia.org/wiki/1973), là Phó Tổng Tham mưu trưởng kiêm Tư lệnh Quân đoàn I Quyết thắng, quân đoàn đầu tiên của [Quân đội Nhân dân Việt Nam](https://vi.wikipedia.org/wiki/Qu%C3%A2n_%C4%91%E1%BB%99i_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Vi%E1%BB%87t_Nam).
- Tháng 3 năm
[1975](https://vi.wikipedia.org/wiki/1975), ông làm Tư lệnh [chiến dịch Huế – Đà Nẵng](https://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_d%E1%BB%8Bch_Hu%E1%BA%BF_-_%C4%90%C3%A0_N%E1%BA%B5ng).
- Tháng 4 năm
[1975](https://vi.wikipedia.org/wiki/1975), ông được cử làm Phó Tư lệnh [chiến dịch Hồ Chí Minh](https://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_d%E1%BB%8Bch_H%E1%BB%93_Ch%C3%AD_Minh)kiêm Tư lệnh cánh quân phía đông (gồm quân đoàn 2, quân đoàn 4, sư đoàn 3) tấn công vào [Sài Gòn](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%C3%A0nh_ph%E1%BB%91_H%E1%BB%93_Ch%C3%AD_Minh). Chính Lữ đoàn xe tăng 203, quân đoàn 2 thuộc cánh quân của ông đã tiến vào [dinh Độc Lập](https://vi.wikipedia.org/wiki/Dinh_%C4%90%E1%BB%99c_L%E1%BA%ADp)đầu tiên.
- Từ năm
[1976](https://vi.wikipedia.org/wiki/1976)đến tháng 2 năm [1977](https://vi.wikipedia.org/wiki/1977)ông là Phó Tổng Tham mưu trưởng kiêm Viện trưởng [Học viện quân sự cao cấp](https://vi.wikipedia.org/wiki/H%E1%BB%8Dc_vi%E1%BB%87n_Qu%E1%BB%91c_ph%C3%B2ng_Vi%E1%BB%87t_Nam).
- Từ tháng 6 năm
[1978](https://vi.wikipedia.org/wiki/1978)đến năm [1986](https://vi.wikipedia.org/wiki/1986)ông là Tổng Tham mưu trưởng, Thứ trưởng Bộ Quốc phòng.
- Từ tháng 12 năm 1978 đến tháng 2 năm
[1979](https://vi.wikipedia.org/wiki/1979)ông chỉ huy các lực lượng vũ trang trong [chiến tranh biên giới Tây Nam](https://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_d%E1%BB%8Bch_ph%E1%BA%A3n_c%C3%B4ng_bi%C3%AAn_gi%E1%BB%9Bi_T%C3%A2y-Nam_Vi%E1%BB%87t_Nam)và đánh quân [Khmer Đỏ](https://vi.wikipedia.org/wiki/Khmer_%C4%90%E1%BB%8F)của [Pol Pot](https://vi.wikipedia.org/wiki/Pol_Pot)ở [Campuchia](https://vi.wikipedia.org/wiki/Campuchia). *Theo kết quả bầu chọn tại Đại hội Toàn quân để bầu sĩ quan cao cấp tham dự Đại hội Đảng VI,Đại Tướng Võ Nguyên Giáp và ông đứng đầu danh sách 77 người tham dự Đại hội Đảng của Bộ Quốc phòng. Trong khi đó, Văn Tiến Dũng, Đặng Vũ Hiệp, Lê Ngọc Hiền không lọt vào danh sách này*
- Ngày
[5 tháng 12](https://vi.wikipedia.org/wiki/5_th%C3%A1ng_12)năm 1986 ông mất tại [Hà Nội](https://vi.wikipedia.org/wiki/H%C3%A0_N%E1%BB%99i). Ngay trước Đại hội lần thứ 6 của Đảng, mà nhiều người đồn rằng rất có thể ông sẽ nhậm chức Bộ trưởng Bộ Quốc phòng.
Ông là Ủy viên Ban chấp hành Trung ương Đảng khóa 4 và 5 (từ 1976 đến 1986), đại biểu
[Quốc hội](https://vi.wikipedia.org/wiki/Qu%E1%BB%91c_h%E1%BB%99i_Vi%E1%BB%87t_Nam) khóa VII.
## Lịch sử thụ phong quân hàm
|Năm thụ phong||1959||1961||1974||1980||1984|
|
|Quân hàm |
|![]()
![ Vietnam People's Army Major General.jpg](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/c/ce/Vietnam_People%27s_Army_Major_General.jpg/40px-Vietnam_People%27s_Army_Major_General.jpg)
![ Vietnam People's Army Major General.jpg](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/c/ce/Vietnam_People%27s_Army_Major_General.jpg/40px-Vietnam_People%27s_Army_Major_General.jpg)
![ Vietnam People's Army Lieutenant General.jpg](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/d/d3/Vietnam_People%27s_Army_Lieutenant_General.jpg/40px-Vietnam_People%27s_Army_Lieutenant_General.jpg)
![ Vietnam People's Army Lieutenant General.jpg](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/d/d3/Vietnam_People%27s_Army_Lieutenant_General.jpg/40px-Vietnam_People%27s_Army_Lieutenant_General.jpg)
![ Vietnam People's Army Colonel General.jpg](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/1f/Vietnam_People%27s_Army_Colonel_General.jpg/40px-Vietnam_People%27s_Army_Colonel_General.jpg)
![ Vietnam People's Army Colonel General.jpg](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/1f/Vietnam_People%27s_Army_Colonel_General.jpg/40px-Vietnam_People%27s_Army_Colonel_General.jpg)
![ Vietnam People's Army General.jpg](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/b/b2/Vietnam_People%27s_Army_General.jpg/40px-Vietnam_People%27s_Army_General.jpg)
![ Vietnam People's Army General.jpg](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/b/b2/Vietnam_People%27s_Army_General.jpg/40px-Vietnam_People%27s_Army_General.jpg)
**Cấp bậc**
## Những nhận xét
- Lê Trọng Tấn được coi là một trong những tướng đánh trận giỏi nhất
[Việt Nam](https://vi.wikipedia.org/wiki/Vi%E1%BB%87t_Nam). Ông luôn được tin cậy giao các nhiệm vụ hệ trọng trên chiến trường, là Tư lệnh của các chiến dịch lớn nhất, quan trọng nhất như [Bình Giã](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%ADn_B%C3%ACnh_Gi%C3%A3), [Đồng Xoài](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%ADn_%C4%90%E1%BB%93ng_Xo%C3%A0i), [Bàu Bàng-Dầu Tiếng](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=B%C3%A0u_B%C3%A0ng-D%E1%BA%A7u_Ti%E1%BA%BFng&action=edit&redlink=1), [Đường 9 Nam Lào](https://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_d%E1%BB%8Bch_Lam_S%C6%A1n_719), [Trị Thiên 1972](https://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_d%E1%BB%8Bch_Tr%E1%BB%8B_Thi%C3%AAn)… Ông nổi tiếng là con người tài năng, cương trực, quyết đoán, “trí-dũng-nhân-chính-liêm-trung”. [[3]](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_Tr%E1%BB%8Dng_T%E1%BA%A5n#cite_note-tienphong.vn-3)
- Ông được Đại tướng
[Võ Nguyên Giáp](https://vi.wikipedia.org/wiki/V%C3%B5_Nguy%C3%AAn_Gi%C3%A1p)coi là *“người chỉ huy kiên cường, lỗi lạc, người bạn chiến đấu chí thiết”.* [[4]](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_Tr%E1%BB%8Dng_T%E1%BA%A5n#cite_note-4)
Trong một nhận xét khác có tính khẳng định hơn,
[Võ Nguyên Giáp](https://vi.wikipedia.org/wiki/V%C3%B5_Nguy%C3%AAn_Gi%C3%A1p) nhận định:
- “…(Lê Trọng Tấn)
*là một trong những vị tướng giỏi nhất Việt Nam qua các thời đại.* [[3]](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_Tr%E1%BB%8Dng_T%E1%BA%A5n#cite_note-tienphong.vn-3)
- Trong cuộc phỏng vấn về xếp hạng tướng lĩnh Việt Nam hiện đại, Thượng tướng
[Hoàng Minh Thảo](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ho%C3%A0ng_Minh_Th%E1%BA%A3o)đã đánh giá: *“Tất nhiên đầu tiên là Đại tướng* [Võ Nguyên Giáp](https://vi.wikipedia.org/wiki/V%C3%B5_Nguy%C3%AAn_Gi%C3%A1p). Thứ hai là tướng Lê Trọng Tấn. Thứ ba là tướng [Hoàng Văn Thái](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ho%C3%A0ng_V%C4%83n_Th%C3%A1i)và thứ tư là tướng [Nguyễn Hữu An](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_H%E1%BB%AFu_An)…” [[5]](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_Tr%E1%BB%8Dng_T%E1%BA%A5n#cite_note-5)
## Đời sống riêng
- Gia đình ông có 3 anh em trai: Lê Mạnh Hồ (cả), Lê Trọng Tố và Lê Quý Giả (sau này lấy bí danh là Trịnh Quý Đông, làm Bí thư Tỉnh ủy tỉnh Hưng Yên, Đại biểu Quốc hội khóa I, Trưởng phòng Giáo tài Đại học Y Dược Hà Nội)
- Phu nhân của ông là bà Sơn (Nguyễn Thị Minh Sơn).
- Ông có con trai duy nhất là
**Lê Đông Hải**, [Đại tá](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%A1i_t%C3%A1) [Quân đội Nhân dân Việt Nam](https://vi.wikipedia.org/wiki/Qu%C3%A2n_%C4%91%E1%BB%99i_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Vi%E1%BB%87t_Nam), [Giáo sư](https://vi.wikipedia.org/wiki/Gi%C3%A1o_s%C6%B0) [Tiến sĩ](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ti%E1%BA%BFn_s%C4%A9)kỹ thuật quân sự, nguyên Viện trưởng [Viện Kỹ thuật Quân sự](https://vi.wikipedia.org/wiki/Vi%E1%BB%87n_Khoa_h%E1%BB%8Dc_v%C3%A0_C%C3%B4ng_ngh%E1%BB%87_Qu%C3%A2n_s%E1%BB%B1)2 tại [thành phố Hồ Chí Minh](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%C3%A0nh_ph%E1%BB%91_H%E1%BB%93_Ch%C3%AD_Minh), nghỉ hưu năm 2004. Lê Đông Hải học trường thiếu sinh quân từ nhỏ, sau đó trở thành quân nhân làm việc trong [Đại đoàn 312](https://vi.wikipedia.org/wiki/S%C6%B0_%C4%91o%C3%A0n_312,_Qu%C3%A2n_%C4%91%E1%BB%99i_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Vi%E1%BB%87t_Nam)do chính [Đại tướng](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%A1i_t%C6%B0%E1%BB%9Bng)Lê Trọng Tấn làm chỉ huy. Ngày [10 tháng 09](https://vi.wikipedia.org/wiki/10_th%C3%A1ng_9)năm [1954](https://vi.wikipedia.org/wiki/1954), ông được nhà nước cử đi học ở Liên Xô (Moskva). [Giáo sư](https://vi.wikipedia.org/wiki/Gi%C3%A1o_s%C6%B0) [Tiến sĩ](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ti%E1%BA%BFn_s%C4%A9)Lê Đông Hải đã được nhà nước tặng thưởng Huân chương Chiến công hạng nhất. và giải thưởng quốc gia. [[6]](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_Tr%E1%BB%8Dng_T%E1%BA%A5n#cite_note-6)
- Cho tới lúc mất, ông chưa bao giờ có nhà riêng.
[[3]](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_Tr%E1%BB%8Dng_T%E1%BA%A5n#cite_note-tienphong.vn-3)
## Vinh danh
Ông đã được Nhà nước Việt Nam tặng thưởng:
[Huân chương Sao vàng](https://vi.wikipedia.org/wiki/Hu%C3%A2n_ch%C6%B0%C6%A1ng_Sao_v%C3%A0ng_%28Vi%E1%BB%87t_Nam%29) (truy tặng năm 2007), [Huân chương Hồ Chí Minh](https://vi.wikipedia.org/wiki/Hu%C3%A2n_ch%C6%B0%C6%A1ng_H%E1%BB%93_Ch%C3%AD_Minh), 2 [Huân chương Quân công](https://vi.wikipedia.org/wiki/Hu%C3%A2n_ch%C6%B0%C6%A1ng_Qu%C3%A2n_c%C3%B4ng) hạng nhất, [Huân chương Chiến thắng](https://vi.wikipedia.org/wiki/Hu%C3%A2n_ch%C6%B0%C6%A1ng_Chi%E1%BA%BFn_th%E1%BA%AFng) hạng nhất, [Huân chương Kháng chiến](https://vi.wikipedia.org/wiki/Hu%C3%A2n_ch%C6%B0%C6%A1ng_Kh%C3%A1ng_chi%E1%BA%BFn) hạng nhất và nhiều huân, huy chương khác. [[7]](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_Tr%E1%BB%8Dng_T%E1%BA%A5n#cite_note-7)
Tên ông được đặt cho một số tuyến đường phố tại Việt Nam.
## Chú thích
**Đây không phải trường hợp cá biệt. Thượng tướng** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_Tr%E1%BB%8Dng_T%E1%BA%A5n#cite_ref-1) [Hoàng Cầm](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ho%C3%A0ng_C%E1%BA%A7m_%28t%C6%B0%E1%BB%9Bng%29)cũng từng đi [lính khố xanh](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%ADnh_t%E1%BA%ADp)và đến năm 1945 mới vào Đảng cộng sản, Trung tướng [Nguyễn Bình](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_B%C3%ACnh)vốn là người của [Việt Nam Quốc dân Đảng](https://vi.wikipedia.org/wiki/Vi%E1%BB%87t_Nam_Qu%E1%BB%91c_d%C3%A2n_%C4%90%E1%BA%A3ng), năm 1946 mới vào Đảng cộng sản. **tương đương Hạ sĩ** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_Tr%E1%BB%8Dng_T%E1%BA%A5n#cite_ref-2)
- ^
**a** **ă** **â** [Chuyện ít biết về các bậc lão thành cách mạng – Kỳ 6](http://www.tienphong.vn/Page/PrintView.aspx?ArticleID=68577) [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_Tr%E1%BB%8Dng_T%E1%BA%A5n#cite_ref-4) [Tiểu sử Đại tướng Lê Trọng Tấn](http://llct.cntp.edu.vn/index.php/danh-nhan-dat-viet?start=4) [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_Tr%E1%BB%8Dng_T%E1%BA%A5n#cite_ref-5) [Thượng tướng Hoàng Minh Thảo: Vẫn nguyên vẹn người lính thời binh lửa](http://dddn.com.vn/10551cat137/thuong-tuong-hoang-minh-thao-van-nguyen-ven-nguoi-linh-thoi-binh-lua.htm) [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_Tr%E1%BB%8Dng_T%E1%BA%A5n#cite_ref-6) [Chuyện ít biết về các bậc lão thành cách mạng – Kỳ 6](http://www.tienphong.vn/xa-hoi/68577/Chuyen-it-biet-ve-cac-bac-lao-thanh-cach-mang---Ky-6.html) [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_Tr%E1%BB%8Dng_T%E1%BA%A5n#cite_ref-7) [Tiểu sử Đại tướng Lê Trọng Tấn](http://llct.cntp.edu.vn/index.php/danh-nhan-dat-viet/89-tieusudtletrongtan)
## Liên kết ngoài
[Vị Đại tướng không có nhà riêng](http://www.tienphongonline.com.vn/Tianyon/Index.aspx?ArticleID=68577&ChannelID=2/)trang này có một số thông tin liên quan tới bài viết này. [Bức ảnh Tướng Lê Trọng Tấn tìm thấy ở căn cứ giặc](http://www.tienphong.vn/Tianyon/Index.aspx?ArticleID=8015&ChannelID=13/) [Điện Biên Phủ](http://www.qdnd.vn/qdnd/sukiennhanchung.hoiuckyniem.1763.qdnd)
|
|
[Thể loại](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i): [Đại tướng Quân đội Nhân dân Việt Nam](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:%C4%90%E1%BA%A1i_t%C6%B0%E1%BB%9Bng_Qu%C3%A2n_%C4%91%E1%BB%99i_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Vi%E1%BB%87t_Nam) [Sinh 1914](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Sinh_1914) [Mất 1986](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:M%E1%BA%A5t_1986) [Người Hà Tây](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_H%C3%A0_T%C3%A2y) [Học sinh trường Bưởi](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:H%E1%BB%8Dc_sinh_tr%C6%B0%E1%BB%9Dng_B%C6%B0%E1%BB%9Fi) [Cựu binh Quân đội Thuộc địa Pháp](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:C%E1%BB%B1u_binh_Qu%C3%A2n_%C4%91%E1%BB%99i_Thu%E1%BB%99c_%C4%91%E1%BB%8Ba_Ph%C3%A1p) [Học viện Quốc phòng Việt Nam](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:H%E1%BB%8Dc_vi%E1%BB%87n_Qu%E1%BB%91c_ph%C3%B2ng_Vi%E1%BB%87t_Nam) [Tổng Tham mưu trưởng Quân đội Nhân dân Việt Nam](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:T%E1%BB%95ng_Tham_m%C6%B0u_tr%C6%B0%E1%BB%9Fng_Qu%C3%A2n_%C4%91%E1%BB%99i_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Vi%E1%BB%87t_Nam) [Thứ trưởng Bộ Quốc phòng Việt Nam](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Th%E1%BB%A9_tr%C6%B0%E1%BB%9Fng_B%E1%BB%99_Qu%E1%BB%91c_ph%C3%B2ng_Vi%E1%BB%87t_Nam) [Đại biểu Quốc hội Việt Nam khóa 7](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:%C4%90%E1%BA%A1i_bi%E1%BB%83u_Qu%E1%BB%91c_h%E1%BB%99i_Vi%E1%BB%87t_Nam_kh%C3%B3a_7) [Ủy viên Ban Chấp hành Trung ương Đảng Cộng sản Việt Nam](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:%E1%BB%A6y_vi%C3%AAn_Ban_Ch%E1%BA%A5p_h%C3%A0nh_Trung_%C6%B0%C6%A1ng_%C4%90%E1%BA%A3ng_C%E1%BB%99ng_s%E1%BA%A3n_Vi%E1%BB%87t_Nam) [Huân chương Sao Vàng](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Hu%C3%A2n_ch%C6%B0%C6%A1ng_Sao_V%C3%A0ng) [Đảng viên Đảng Cộng sản Việt Nam](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:%C4%90%E1%BA%A3ng_vi%C3%AAn_%C4%90%E1%BA%A3ng_C%E1%BB%99ng_s%E1%BA%A3n_Vi%E1%BB%87t_Nam) [Cựu chiến binh Chiến tranh Việt Nam](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:C%E1%BB%B1u_chi%E1%BA%BFn_binh_Chi%E1%BA%BFn_tranh_Vi%E1%BB%87t_Nam)
# Cristoforo Colombo
|Cristoforo Colombo|
|
|![]()
[Ridolfo Ghirlandaio](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ridolfo_Ghirlandaio&action=edit&redlink=1)vẽ sau khi ông đã chết. Hiện chưa có tranh chân dung gốc của ông.
Có thể ở
[Genova](https://vi.wikipedia.org/wiki/Genova), [Liguria](https://vi.wikipedia.org/wiki/Liguria) [20 tháng 5](https://vi.wikipedia.org/wiki/20_th%C3%A1ng_5)năm [1506](https://vi.wikipedia.org/wiki/1506)(khoảng 55 tuổi) [Valladolid](https://vi.wikipedia.org/wiki/Valladolid), [Castile](https://vi.wikipedia.org/wiki/V%C6%B0%C6%A1ng_qu%E1%BB%91c_Castilla)
Tiếng Ý: Cristoforo Colombo
Tiếng Catalunya: Cristòfor Colom
Tiếng Tây Ban Nha: Cristóbal Colón
Tiếng Bồ Đào Nha: Cristóvão Colombo
Tiếng Latinh: Christophorus Columbus
[Hoàng gia Castilla](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ho%C3%A0ng_gia_Castilla&action=edit&redlink=1) [Giáo hội Công giáo La Mã](https://vi.wikipedia.org/wiki/Gi%C3%A1o_h%E1%BB%99i_C%C3%B4ng_gi%C3%A1o_R%C3%B4ma) [Filipa Moniz](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Filipa_Moniz&action=edit&redlink=1)(khoảng 1476-1485) [Diego](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Diego_Col%C3%B3n&action=edit&redlink=1) [Fernando](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Fernando_Col%C3%B3n&action=edit&redlink=1) [Bartolomeo Columbus](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Bartolomeo_Columbus&action=edit&redlink=1)(anh em) ![ Columbus Signature.svg](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/e/ee/Columbus_Signature.svg/150px-Columbus_Signature.svg.png)
![ Columbus Signature.svg](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/e/ee/Columbus_Signature.svg/150px-Columbus_Signature.svg.png)
[1450](https://vi.wikipedia.org/wiki/1450), Cristoforo Colombo được thể hiện ở đây trong bức chân dung do [Alejo Fernándõ](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Alejo_Fern%C3%A1nd%C3%B5&action=edit&redlink=1)vẽ giai đoạn 1505–1536. Ảnh chụp của nhà sử học Manuel Rosa [Colombo (định hướng)](https://vi.wikipedia.org/wiki/Colombo_%28%C4%91%E1%BB%8Bnh_h%C6%B0%E1%BB%9Bng%29). [Chris Columbus (định hướng)](https://vi.wikipedia.org/wiki/Chris_Columbus_%28%C4%91%E1%BB%8Bnh_h%C6%B0%E1%BB%9Bng%29). **Cristoforo Colombo** ( [tiếng Tây Ban Nha](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ti%E1%BA%BFng_T%C3%A2y_Ban_Nha): *Cristóbal Colón*; khoảng [1451](https://vi.wikipedia.org/wiki/1451) – [20 tháng 5](https://vi.wikipedia.org/wiki/20_th%C3%A1ng_5), [1506](https://vi.wikipedia.org/wiki/1506)) là một [nhà hàng hải](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Nh%C3%A0_h%C3%A0ng_h%E1%BA%A3i&action=edit&redlink=1) người [Ý](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C3%9D) và một [1] [đô đốc](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%C3%B4_%C4%91%E1%BB%91c)của [Hoàng đế Castilla](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ho%C3%A0ng_%C4%91%E1%BA%BF_Castilla&action=edit&redlink=1), mà những chuyến vượt [Đại Tây Dương](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%A1i_T%C3%A2y_D%C6%B0%C6%A1ng)của ông đã mở ra những cuộc [thám hiểm](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%C3%A1m_hi%E1%BB%83m) [Châu Mỹ](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ch%C3%A2u_M%E1%BB%B9)cũng như quá trình [thực dân hoá](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Qu%C3%A1_tr%C3%ACnh_th%E1%BB%B1c_d%C3%A2n_ho%C3%A1_Ch%C3%A2u_M%E1%BB%B9_c%E1%BB%A7a_Ch%C3%A2u_%C3%82u&action=edit&redlink=1)của [Châu Âu](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ch%C3%A2u_%C3%82u). Ông thường được coi là một người dân [Genova](https://vi.wikipedia.org/wiki/Genova), nguồn gốc xuất thân là người Do Thái di cư như bao người khác ở thế kỷ 15 – 16. [Lịch sử](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%E1%BB%8Bch_s%E1%BB%AD) coi chuyến đi đầu tiên năm [1492](https://vi.wikipedia.org/wiki/1492) của ông có tầm quan trọng lớn, dù thực tế ông không đặt chân tới [lục địa](https://vi.wikipedia.org/wiki/B%E1%BA%AFc_M%E1%BB%B9) cho tới tận chuyến thám hiểm thứ ba năm 1498. Tương tự, ông không phải là nhà thám hiểm đầu tiên của Châu Âu tới Châu Mỹ, bởi vì đã có những ghi chép về [2] [tiếp xúc xuyên Đại Tây Dương của Châu Âu](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ti%E1%BA%BFp_x%C3%BAc_xuy%C3%AAn_%C4%91%E1%BA%A1i_d%C6%B0%C6%A1ng_tr%C6%B0%E1%BB%9Bc_th%E1%BB%9Di_Colombo&action=edit&redlink=1)trước năm 1492. Tuy nhiên, chuyến đi của Colombo diễn ra trong thời điểm [chủ nghĩa đế quốc quốc gia](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ch%E1%BB%A7_ngh%C4%A9a_%C4%91%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c)và sự [cạnh tranh kinh tế](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BA%A1nh_tranh)giữa [các nước đang phát triển](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%E1%BB%8Bch_s%E1%BB%AD_ch%C3%A2u_%C3%82u)tìm cách kiếm của cải từ việc thành lập những [con đường thương mại](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Con_%C4%91%C6%B0%E1%BB%9Dng_th%C6%B0%C6%A1ng_m%E1%BA%A1i&action=edit&redlink=1)và [thuộc địa](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ch%E1%BB%A7_ngh%C4%A9a_th%E1%BB%B1c_d%C3%A2n)đang nổi lên. Vì thế, giai đoạn trước năm 1492 được coi là giai đoạn [Tiền Colombo](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ti%E1%BB%81n_Colombo), và thời gian diễn ra sự kiện này ( [Ngày Colombo](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ng%C3%A0y_Colombo&action=edit&redlink=1)) thường được kỷ niệm tại toàn thể Châu Mỹ, [Tây Ban Nha](https://vi.wikipedia.org/wiki/T%C3%A2y_Ban_Nha)và [Ý](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C3%9D).
## Mục lục
[1 Thân thế](https://vi.wikipedia.org/wiki/Cristoforo_Colombo#Th.C3.A2n_th.E1.BA.BF) [2 Thời gian trước những cuộc thám hiểm](https://vi.wikipedia.org/wiki/Cristoforo_Colombo#Th.E1.BB.9Di_gian_tr.C6.B0.E1.BB.9Bc_nh.E1.BB.AFng_cu.E1.BB.99c_th.C3.A1m_hi.E1.BB.83m) [3 Cuối đời](https://vi.wikipedia.org/wiki/Cristoforo_Colombo#Cu.E1.BB.91i_.C4.91.E1.BB.9Di) [4 Nguồn gốc quốc tịch](https://vi.wikipedia.org/wiki/Cristoforo_Colombo#Ngu.E1.BB.93n_g.E1.BB.91c_qu.E1.BB.91c_t.E1.BB.8Bch) [5 Tri giác](https://vi.wikipedia.org/wiki/Cristoforo_Colombo#Tri_gi.C3.A1c) [6 Xem thêm](https://vi.wikipedia.org/wiki/Cristoforo_Colombo#Xem_th.C3.AAm) [7 Thư mục](https://vi.wikipedia.org/wiki/Cristoforo_Colombo#Th.C6.B0_m.E1.BB.A5c) [8 Tham khảo](https://vi.wikipedia.org/wiki/Cristoforo_Colombo#Tham_kh.E1.BA.A3o) [9 Liên kết ngoài](https://vi.wikipedia.org/wiki/Cristoforo_Colombo#Li.C3.AAn_k.E1.BA.BFt_ngo.C3.A0i)
## Thân thế
Nhà nghiên cứu Manuel da Silva Rosa cho rằng Colombo là một hoàng tử, con trai của vua Ba Lan Vladislav III.
[[3]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Cristoforo_Colombo#cite_note-3)
Nhiều thuyết cho rằng Colombo sinh ra trong một gia đình công nhân ở Genova, Ý.
## Thời gian trước những cuộc thám hiểm
### Các lý thuyết hàng hải
Từ lâu
[Châu Âu](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ch%C3%A2u_%C3%82u) đã có những con đường giao thương an toàn tới [Trung Quốc](https://vi.wikipedia.org/wiki/Trung_Qu%E1%BB%91c) và [Ấn Độ](https://vi.wikipedia.org/wiki/%E1%BA%A4n_%C4%90%E1%BB%99)— nơi cung cấp các mặt hàng giá trị như [tơ lụa](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=T%C6%A1_l%E1%BB%A5a&action=edit&redlink=1) và [gia vị](https://vi.wikipedia.org/wiki/Gia_v%E1%BB%8B) — từ thời [Đế chế Mông Cổ](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_M%C3%B4ng_C%E1%BB%95) nắm quyền [bá chủ](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=B%C3%A1_ch%E1%BB%A7&action=edit&redlink=1) ( *Pax Mongolica*, hay “Hòa bình Mông Cổ”). Với sự [sụp đổ của Constantinopolis](https://vi.wikipedia.org/wiki/S%E1%BB%B1_th%E1%BA%A5t_th%E1%BB%A7_c%E1%BB%A7a_Constantinopolis) vào tay những người Hồi giáo năm 1453, con đường bộ dẫn tới Châu Á không còn an toàn nữa. Các thủy thủ Bồ Đào Nha phải đi về phía nam vòng quanh Châu Phi để tới Châu Á. Colombo có một ý tưởng khác. Tới những năm 1480, ông đã phát triển một kế hoạch đi tới Ấn Độ (Indies) (sau này dùng để chỉ tất cả vùng phía nam và phía đông Châu Á) bằng cách đi thẳng về phía tây xuyên qua “ [Đại Dương](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=%C4%90%E1%BA%A1i_D%C6%B0%C6%A1ng&action=edit&redlink=1)” (Đại Tây Dương).
Thỉnh thoảng có ý kiến cho rằng Colombo đã gặp nhiều khó khăn khi vận động tài trợ cho kế hoạch của mình bởi vì những người Châu Âu tin rằng
[Trái Đất là phẳng](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%C3%A1i_%C4%90%E1%BA%A5t_ph%E1%BA%B3ng). Trên thực tế, có ít người ở thời đại ấy tin vào chuyến đi của Colombo (và rõ ràng không có thủy thủ hay nhà hàng hải nào) tin vào điều đó. Đa số mọi người đều đồng ý rằng Trái Đất là một hình cầu. Những lý luận của Colombo dựa trên chu vi của hình cầu đó. [4]
Ở thời Alexandria cổ,
[Eratosthenes](https://vi.wikipedia.org/wiki/Eratosthenes) (276-194 TCN) đã tính toán chính xác [chu vi](https://vi.wikipedia.org/wiki/Chu_vi) Trái Đất, và từ trước đó vào năm [5] [322 TCN](https://vi.wikipedia.org/wiki/322_TCN) [Aristotle](https://vi.wikipedia.org/wiki/Aristoteles)đã sử dụng các quan sát để suy luận rằng Trái Đất không phẳng. Đa số các học giả đều chấp nhận lý thuyết của [Ptolemaeus](https://vi.wikipedia.org/wiki/Claudius_Ptolemaeus)rằng khối lượng đất của Trái Đất (đối với người Châu Âu ở thời gian đó, gồm cả Âu Á và Châu Phi) chiếm 180 [độ](https://vi.wikipedia.org/wiki/Kinh_%C4%91%E1%BB%99)khối cầu Trái Đất, còn 180 độ là nước.
Tuy nhiên, Colombo lại tin vào những tính toán của
[Marinus xứ Týros](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Marinus_x%E1%BB%A9_T%C3%BDros&action=edit&redlink=1) rằng đất chiếm 225 độ, nước chỉ chiếm 135 độ. Hơn nữa Colombo tin rằng 1 độ biểu hiện một khoảng cách ngắn hơn trên bề mặt Trái Đất so với khoảng cách mọi người thường tin. Cuối cùng ông đọc các bản đồ, lấy tỷ lệ theo [dặm Ý](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=D%E1%BA%B7m_%C3%9D&action=edit&redlink=1) (1.238 mét). Chấp nhận chiều dài một độ là 56⅔ dặm, từ những bản ghi chép của [Alfraganus](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Alfraganus&action=edit&redlink=1), vì thế ông tính ra chu vi Trái Đất tối đa là 25.255 kilômét, và khoảng cách từ [quần đảo Canary](https://vi.wikipedia.org/wiki/Qu%E1%BA%A7n_%C4%91%E1%BA%A3o_Canaria) tới [Nhật Bản](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%E1%BA%ADt_B%E1%BA%A3n) là 3.000 dặm Ý (3.700 km). Colombo không nhận ra rằng Alfraganus đã sử dụng dặm Ả rập còn dài hơn nữa, tới khoảng 1.830 mét. Tuy nhiên, ông không phải là người duy nhất “muốn có” Trái Đất nhỏ. Một hình ảnh có ấn tượng sâu sắc về Trái Đất thực sự trong đầu ông đã được thể hiện trong một quả địa cầu “ [Erdapfel](https://vi.wikipedia.org/wiki/Erdapfel)” do [Martin Behaim](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Martin_Behaim&action=edit&redlink=1) hoàn thành vào năm 1492 tại [Nürnberg](https://vi.wikipedia.org/wiki/N%C3%BCrnberg), Đức.
Vấn đề Colombo phải đương đầu là các chuyên gia không chấp nhận những ước tính khoảng cách tới Ấn Độ của ông. Chu vi thực của Trái Đất khoảng 40.000
[km](https://vi.wikipedia.org/wiki/Kil%C3%B4m%C3%A9t) và khoảng cách từ Đảo Canary tới Nhật Bản là khoảng 19.600 kilô mét. Không con tàu nào ở [thế kỷ 15](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BA%BF_k%E1%BB%B7_15) có thể mang đủ lương thực và nước ngọt để đi từ Đảo Canary tới Nhật Bản. Đa số các thủy thủ và nhà hàng hải Châu Âu kết luận một cách chính xác rằng, những thủy thủ từ Châu Âu đi về hướng tây để tới [châu Á](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ch%C3%A2u_%C3%81) sẽ chết vì đói khát trước khi tới nơi.
Họ đã đúng, nhưng
[Tây Ban Nha](https://vi.wikipedia.org/wiki/T%C3%A2y_Ban_Nha), chỉ vừa mới thống nhất sau cuộc hôn nhân của Ferdinand và Isabella lại muốn liều lĩnh để có lợi thế thương mại với Đông Ấn trước các nước Châu Âu khác. Colombo đã hứa hẹn điều đó với họ.
Những tính toán của Colombo về chu vi Trái Đất và khoảng cách từ quần đảo Canary tới Nhật Bản không chính xác. Nhưng hầu như mọi người Châu Âu đều sai lầm khi cho rằng khoảng cách đại dương giữa Châu Âu và Châu Á là không thể vượt qua. Dù Colombo đến khi chết vẫn cho rằng mình đã mở ra một con đường hàng hải trực tiếp tới Châu Á, trên thực tế ông đã lập ra một con đường biển giữa Châu Âu và Châu Mỹ. Chính con đường tới Châu Mỹ này, chứ không phải con đường tới
[Nhật Bản](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%E1%BA%ADt_B%E1%BA%A3n) đã mang lại lợi thế cạnh tranh cho Tây Ban Nha để trở thành một đế chế [thương mại](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%C6%B0%C6%A1ng_m%E1%BA%A1i).
### Tìm nguồn tài trợ
Colombo lần đầu đệ trình kế hoạch của mình ra trước triều đình
[Bồ Đào Nha](https://vi.wikipedia.org/wiki/B%E1%BB%93_%C4%90%C3%A0o_Nha) năm [1485](https://vi.wikipedia.org/wiki/1485). Các chuyên gia của nhà vua cho rằng con đường đó dài hơn ước đoán của Colombo (khoảng cách trên thực tế còn dài hơn nữa), và khước từ yêu cầu của Colombo. Sau đó ông tìm cách tìm kiếm hậu thuẫn từ phía triều đình [Ferdinand II](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ferdinand_II_Aragon&action=edit&redlink=1) ở [Aragon](https://vi.wikipedia.org/wiki/Aragon) và [Isabella I](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Isabella_I&action=edit&redlink=1) tại Castile, những người đã thống nhất đế chế Tây Ban Nha rộng lớn nhất sau khi kết hôn và cùng cai trị với nhau.
Sau bảy
[năm](https://vi.wikipedia.org/wiki/N%C4%83m) vận động ở triều đình Tây Ban Nha, nơi ông được trả một khoản [lương](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ti%E1%BB%81n_l%C6%B0%C6%A1ng) để không mang kế hoạch của mình đi nơi khác, cuối cùng ông đã thành công năm 1492. Ferdinand và Isabella vừa chinh phục [Granada](https://vi.wikipedia.org/wiki/Granada), thành trì cuối cùng của người Hồi giáo trên [bán đảo Iberia](https://vi.wikipedia.org/wiki/B%C3%A1n_%C4%91%E1%BA%A3o_Iberia), và họ đã tiếp kiến Colombo tại [Córdoba](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=C%C3%B3rdoba_%28T%C3%A2y_Ban_Nha%29&action=edit&redlink=1), trong vương quốc hay lâu đài *. Isabel nghe theo lời cha xưng tội của mình bác bỏ đề xuất của Colombo, ông ra đi trong thất vọng thì Ferdinand can thiệp. Sau đó Isabel gửi một toán lính tới tìm ông và Ferdinand sau này đã xứng đáng với lời ca ngợi là “nguyên nhân chủ yếu khiến những hòn đảo đó được khám phá”. Vua Ferdinand được cho là đã “hết kiên nhẫn” về vấn đề này, nhưng điều này không được chứng minh. Alcázar*
Khoảng một nửa số tiền tài trợ tới từ các nhà đầu tư tư nhân Ý mà Colombo đã có quan hệ từ trước. Vì đã kiệt quệ tài chính sau chiến dịch Granada, triều đình cho phép vị quan coi ngân khố lấy vốn từ nhiều nguồn khác nhau của hoàng gia bên trong các doanh nghiệp. Colombo được phong chức “Đô đốc các Đại dương” và sẽ nhận được một phần trong mọi khoản lợi nhuận. Các điều khoản hợp đồng của ông khá ngớ ngẩn, nhưng chính con trai ông sau này đã viết, triều đình không thực sự mong đợi ông quay trở về.
## Cuối đời
[Valladolid](https://vi.wikipedia.org/wiki/Valladolid), Tây Ban Nha, thành phố nơi Colombo qua đời.
Trong khi Colombo luôn coi việc phi tín ngưỡng là một trong những nguyên nhân dẫn tới các cuộc thám hiểm của ông, thì về cuối đời ông ngày càng tin vào tôn giáo. Ông tuyên bố mình nghe thấy những giọng nói thần thánh, kêu gọi tiến hành một cuộc
[thập tự chinh](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BA%ADp_t%E1%BB%B1_chinh) mới để chiếm [Jerusalem](https://vi.wikipedia.org/wiki/Jerusalem), thường mặc đồ của dòng thánh [Franciscan](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Franciscan&action=edit&redlink=1), và miêu tả những cuộc thám hiểm của ông là “thiên đường” như một phần kế hoạch của Chúa nhằm dẫn tới [Sự phán xét cuối cùng](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Thuy%E1%BA%BFt_m%E1%BA%A1t_th%E1%BA%BF_Thi%C3%AAn_Ch%C3%BAa_Gi%C3%A1o&action=edit&redlink=1) và sự chấm dứt Thế giới.
Trong những năm cuối đời, Colombo đã yêu cầu triều đình Tây Ban Nha trao cho ông 10% lợi nhuận thu được từ những vùng đất mới, như những thỏa thuận trước đó. Bởi vì ông đã không còn giữ chức toàn quyền, triều đình cho rằng họ không phải tuân theo những điều khoản trong hợp đồng đó nữa, và từ chối những yêu cầu của ông. Sau này gia đình ông đã kiện đòi một phần lợi nhuận trong thương mại với Châu Mỹ nhưng đã hoàn toàn thua cuộc 50 năm sau.
Ngày
[20 tháng 5](https://vi.wikipedia.org/wiki/20_th%C3%A1ng_5), [1506](https://vi.wikipedia.org/wiki/1506), Colombo qua đời tại [Valladolid](https://vi.wikipedia.org/wiki/Valladolid), trong tình trạng khá giàu có nhờ số vàng đã thu thập được ở Hispaniola. Ông vẫn tin rằng những chuyến đi của ông chạy dọc theo bờ biển phía đông Châu Á. Sau khi chết, xác ông được [excarnation](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Excarnation&action=edit&redlink=1)—thịt được bỏ đi chỉ còn lại xương. Thậm chí sau khi chết, những chuyến đi của ông vẫn tiếp diễn: đầu tiên ông được chôn tại Valladolid và sau đó tại tu viện La Cartuja ở [Sevilla](https://vi.wikipedia.org/wiki/Sevilla), theo mong muốn của con trai ông [Diego](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Diego_Col%C3%B3n&action=edit&redlink=1), người từng làm toàn quyền Hispaniola, di hài ông được chuyển về [Santo Domingo](https://vi.wikipedia.org/wiki/Santo_Domingo) năm 1542. Năm 1795, Pháp chiếm vùng này và ông lại được đưa tới [La Habana](https://vi.wikipedia.org/wiki/La_Habana). Sau khi Cuba giành độc lập sau cuộc [Chiến tranh Tây Ban Nha-Mỹ](https://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_T%C3%A2y_Ban_Nha-M%E1%BB%B9) năm 1898, di hài ông lại được đưa về [Thánh đường Sevilla](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Th%C3%A1nh_%C4%91%C6%B0%E1%BB%9Dng_Sevilla&action=edit&redlink=1), và được đặt trong một ngôi mộ cầu kỳ. Tuy nhiên, một hộp chì có khắc chữ “Don Cristoforo Colombo” và chứa các phần xương của ông cùng một viên đạn đã được khám phá tại Santo Domingo năm 1877. Để bác bỏ những giả thuyết cho rằng di hài giả của ông đã được chuyển tới La Habana và rằng Colombo vẫn ở yên trong thánh đường Santo Domingo, các mẫu [DNA](https://vi.wikipedia.org/wiki/ADN) đã được lấy tháng 6 năm 2003 ( *History Today* tháng 8, 2003). Kết quả thông báo vào tháng 5, 2006 cho thấy ít nhất một phần di hài Colombo vẫn nằm lại Sevilla, nhưng chính quyền Santo Domingo không cho phép xét nghiệm mẫu di hài họ đang nắm giữ. [[6]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Cristoforo_Colombo#cite_note-6)
## Nguồn gốc quốc tịch
Có nhiều giả thuyết về nguồn gốc quốc tịch của ông, gồm:
### Nguồn gốc Genoa
Trong cuốn
*Christopher Columbus,* Xuất bản phẩm của Đại học Okla. (1987), trang 10-11, Gianni Granzotto đã cung cấp những thông tin sau do những người cùng thời với Colombo viết.
-
- Pietro Martire [Peter Martyr], một người Lombard, là người đầu tiên viết niên biểu của Colombo và đã ở Barcelona khi Colombo quay trở về sau chuyến thám hiểm đầu tiên. Trong bức thư của ông đề ngày 14 tháng 5, 1493, gửi Giovanni Borromeo, ông đã coi Colombo là người Ligurian
*[vir Ligur]*, Liguria là vùng có Genoa.
- Một bản tham khảo, từ năm 1492 của một người chép thuê trong triều đình Galindez, đã coi Colombo là “
*Cristóbal Colón, genovés.*“
- Trong cuốn
*Lịch sử các vị vua Cơ đốc giáo,*Andrés Bernaldez đã viết: “Colombo là một người đến từ vùng Genoa.”
- Trong cuốn
*Tổng quan và Lịch sử Tự nhiên Ấn Độ,*Bartolomé de Las Casas xác nhận “quốc tịch Genoa” của ông;
- và trong một cuốn sách cùng tên, Gonzalo de Fernández de Oviedo đã viết rằng Colombo “có nguồn gốc từ tỉnh Liguria.”
- Antonio Gallo, Agostino Giustiniani, và Bartolomeo Serraga đã viết rằng Colombo là người Genoa.
- Pietro Martire [Peter Martyr], một người Lombard, là người đầu tiên viết niên biểu của Colombo và đã ở Barcelona khi Colombo quay trở về sau chuyến thám hiểm đầu tiên. Trong bức thư của ông đề ngày 14 tháng 5, 1493, gửi Giovanni Borromeo, ông đã coi Colombo là người Ligurian
Nhà sử học
[Samuel Eliot Morison](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Samuel_Eliot_Morison&action=edit&redlink=1), trong cuốn sách “Đô đốc của Đại Dương” của mình, đã lưu ý rằng nhiều tài liệu hợp pháp tồn tại chứng minh nguồn gốc Genoa của Colombo, cha ông Domenico, và các anh/em trai Bartolomeo và Giacomo (Diego). Những tài liệu này được các công chứng viên viết bằng tiếng La tinh, và có giá trị hợp pháp trước các triều đình Genoa. Khi các công chứng viên qua đời, các tài liệu của họ được chuyển cho văn khố Cộng hòa Genoa. Các tài liệu, nằm yên không được khám phá cho tới tận thế kỷ 19 khi những nhà sử học Italia xem xét các văn khố đó, trở thành một phần của *Raccolta Colombiana*. Ở trang 14, Morison viết:
- Bên cạnh những tài liệu mà chúng ta có thể lượm lặt được những sự kiện thực tế về cuộc sống thời trẻ của Colombo, ta còn có những tài liệu khác xác định rằng Nhà thám hiểm là con trai của người thợ dệt len Domenico, dù khả năng này còn bị nghi ngờ. Ví dụ, Domenico có một anh/em trai là Antonio, giống như ông cũng là một thành viên được kính trọng trong tầng lớp trung lưu thấp tại Genoa. Antonio có ba con trai: Matteo, Amigeto và Giovanni, người thường được gọi là Giannetto (tên Genoa tương tự “Johnny”). Giannetto, cũng như Christopher, đã rời bỏ một công việc buồn tẻ để ra biển. Năm 1496 ba anh em trai gặp gỡ nhau trong một phòng công chứng tại Genoa và đồng ý rằng Johnny phải tới Tây Ban Nha và tìm kiếm người anh họ lớn nhất “Don Cristoforo de Colombo, Đô đốc của Nhà Vua Tây Ban Nha,” mỗi người chịu một phần ba chi phí chuyến đi. Chuyến đi tìm việc này rất thành công. Đô đốc đã trao cho Johnny quyền chỉ huy một tàu buồm nhỏ trong chuyến viễn du lần thứ ba tới Châu Mỹ, và giao phó cho ông nhiều việc cơ mật.
Những ghi chép khác, ví dụ như tiểu sử do Fernando Columbus viết, cho rằng cha ông là một người quý tộc Italia. Ông đã miêu tả Colombo là dòng dõi một Bá tước Columbo của
[Lâu đài Cuccaro](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=L%C3%A2u_%C4%91%C3%A0i_Cuccaro&action=edit&redlink=1) [Montferrat](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Montferrat&action=edit&redlink=1). Tới lượt mình Columbo lại nói mình là hậu duệ của một vị Tướng viễn chinh La Mã Colonius, và hai trong số những người anh họ lớn nhất của ông được cho là hậu duệ trực tiếp của hoàng đế [Constantinople](https://vi.wikipedia.org/wiki/Constantinopolis). Hiện nay đa số tin rằng Cristoforo Colombo đã sử dụng câu chuyện này nhằm tô vẽ nguồn gốc quý tộc cho mình, một hình ảnh được tính toán kỹ để che đậy xuất thân nhà buôn hèn kém. [Biển Địa Trung Hải](https://vi.wikipedia.org/wiki/Bi%E1%BB%83n_%C4%90%E1%BB%8Ba_Trung_H%E1%BA%A3i)về phía [Genova](https://vi.wikipedia.org/wiki/Genova)tại Port Vell, [La Rambla](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=La_Rambla&action=edit&redlink=1), [Barcelona](https://vi.wikipedia.org/wiki/Barcelona)
“Cuộc đời của Đô đốc Christopher Columbus theo lời kể của con trai Ferdinand,” do Benjamin Keen dịch, Greenwood Press (1978), là bản dịch cuốn tiểu sử do con trai Colombo là Fernando viết: “Historie del S. D. Fernando Colombo; nelle quali s’ha particolare, & vera relatione della vita, & de fatti dell’Ammiraglio D. Cristoforo Colombo, suo padre: Et dello scoprimento ch’egli fece dell’Indie Occidentali, dette Mondo Nuovo,…”
[[4]](http://www.liberliber.it/biblioteca/c/colombo_fernando/)
Trong đoạn đầu trang 3 bản dịch của Keen, Fernando bác bỏ câu chuyện kỳ cục rằng Đô đốc là hậu duệ của Colonus đã từng được Tacitus đề cập đến. Tuy nhiên, ông coi “hai người Coloni nổi tiếng đó, là họ hàng của ông.” Theo ghi chú 1, trang 287, hai người đó “là dân đảo corse không có họ hàng với nhau hay với Cristoforo Colombo, một người là Guillame de Casenove, tên hiệu Colombo, Đô đốc nước Pháp dưới thời Vua Louis XI.” Ở đầu trang 4, Fernando liệt kê Nervi, Cugureo, Bugiasco, Savona, Genoa và Piacenza là những nơi có thể là nguồn gốc xuất thân. Ông cũng viết rằng:
- “Colombo… quả thực là tên tổ tiên ông. Nhưng ông đã thay đổi nó để phù hợp với ngôn ngữ đất nước nơi sinh sống và lập nghiệp” (Colom trong tiếng Bồ Đào Nha và Colón trong tiếng Castile).
Việc xuất bản cuốn
*Historie* được các nhà sử học coi là cung cấp bằng chứng trực tiếp về nguồn gốc Genoa của Nhà thám hiểm. Cuối cùng cuốn sách của Fernando được cháu trai ông là Luis thừa kế, đứa cháu ăn chơi của Nhà thám hiểm. Luis luôn cần tiền và đã bán cuốn sách cho Baliano de Fornari, “một người giàu có và là một bác sĩ hảo tâm người Genoa.” Ở trang xv, Keen đã viết:
- “Trong cái lạnh mùa đông, ông Fornari già cả lên đường tới Venice, trung tâm xuất bản của Ý, để giám sát việc dịch và xuất bản cuốn sách.”
Tại trang xxiv, lời đề tặng ngày
[25 tháng 4](https://vi.wikipedia.org/wiki/25_th%C3%A1ng_4) 1571 của Giuseppe Moleto nói:
- “Đức Ngài [Fornari], một người danh vọng và hào phóng, muốn ký ức về con người vĩ đại này trở thành bất hủ, dù đã bảy mươi tuổi, trong mùa đông băng giá, với chiều dài chuyến đi, đã đi từ Genoa tới Venice với mục tiêu xuất bản cuốn sách đó… để những cuộc khám phá của con người kiệt xuất này, vinh quang thực sự của Italia và đặc biệt của quê hương Đức Ngài, sẽ được biết tới.”
Bằng chứng sử học khác về nguồn gốc Genoa của Colombo thể hiện trong di chúc của ông ngày
[22 tháng 2](https://vi.wikipedia.org/wiki/22_th%C3%A1ng_2), [1498](https://vi.wikipedia.org/wiki/1498), trong đó Colombo đã viết “yo nací en Genoba” (Tôi sinh tại Genoa). Di chúc này đề cập tới một nhà buôn người Genoa, người cũng được nhắc tới trong phiên tòa tại tòa án Genoa năm 1479. Hiện còn những bản ghi chép lời chứng của phiên tòa đó, và Colombo đã được gọi là làm chứng (có lẽ theo lời tuyên thệ). Trong bản chứng đó, Colombo đã tuyên bố rằng ông là một công dân Genoa, sống tại Lisbon.
Theo một cuộc điều tra do nhà sử học từng nghiên cứu một thời gian dài về Colombo là Manuel Rosa tiến hành bản di chúc cuối cùng này và bản cung năm 1498 còn nằm lại trong văn khố Sevilla, là một bản copy của bản chính đã mất và không hề có tên người làm chứng cũng như dấu công chứng nhà nước. Nó có nhiều điều mâu thuẫn, như được ký là
*El Almirante*, trong khi trong bản copy có công chứng của điều khoản bổ sung di chúc năm 1506, nhân viên công chứng nhà nước nói rõ ràng rằng bản di chúc mà ông xem có ký chữ *Christo Ferens*. Nhiều người nghi ngờ đó là sự giả mạu. Nhiều nhà văn đã đưa ra những giả thuyết khác về nguồn gốc quốc tịch Colombo dựa trên các tài liệu khác. Chúng ta biết rất ít thông tin về Colombo giai đoạn trước những năm giữa thập niên 1470. Có người cho rằng điều này có lẽ vì ông đã giấu diếm điều gì đó— một sự kiện trong nguồn gốc xuất thân của ông hay lịch sử mà ông có ý muốn giữ kín.
### Lý thuyết Tây Ban Nha
Gần đây, một đội khoa học Tây Ban Nha đã có được giấy phép khai quật mộ Colombo tại Sevilla, Tây Ban Nha. Sử dụng phân tích ADN xương ông, cũng như xương người anh/em trai là Diego và con trai ông, các nhà khoa học đã tìm cách lắp ghép tiểu sử thực của Colombo. Tuy nhiên, những cuộc thử nghiệm ADN không mang lại thành công.
Sau đó những văn bản ghi chép của chính Colombo được đem ra xem xét. Cần nhớ rằng Colombo viết theo phong cách Bắc Italia. Ngôn ngữ Genoa không được sử dụng trong văn viết thời Colombo. Những phân tích sâu thêm về các từ thường được ông sử dụng, những lỗi ngôn ngữ ông mắc phải, cho thấy rằng giả thuyết gần đúng nhất là ông đã học tiếng Catalan khi còn trẻ trong các chuyến đi tới Tây Ban Nha của mình. Tự dạng của Colombo cũng được phân tích. Những khám phá từ các cuộc khảo sát này cho thấy vì sự lỏng lẻo trong phong cách viết, chắc chắn ông đã học nó khi còn trẻ.
Những nhà điều tra đã xem xét các thông tin xem liệu nó có cho thấy Colombo là người gốc Catalan. Trong suốt đời mình, Colombo tự viết tên là Christobal Colom; những người cùng thời và gia đình ông cũng gọi ông như vậy. Colombo luôn nói rằng ông là người Italia. Có thể ước đoán rằng Colom là tên viết tắt của Colombo được sử dụng cho tên họ Italia là Colombo (có nghĩa “bồ câu”). Colom cũng có thể là một cái tên Bồ Đào Nha, Pháp hay Catalan. Có một gia đình thương nhân quý tộc tại Barcelona (Tây Ban Nha) cũng mang họ Colom.
[ [cần dẫn nguồn](https://vi.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Ch%C3%BA_th%C3%ADch_ngu%E1%BB%93n_g%E1%BB%91c)]
Quốc tịch thực của Colombo vẫn là điều chưa được khám phá, dù mọi người thường chấp nhập ông là người Italia vì sự thực rằng ông luôn nhận mình là người Italia trong suốt cuộc đời.
[[7]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Cristoforo_Colombo#cite_note-7)
### Các giả thuyết khác
Câu hỏi về quốc tịch Colombo đã trở thành vấn đề tranh cãi sau khi
[chủ nghĩa quốc gia](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ch%E1%BB%A7_ngh%C4%A9a_d%C3%A2n_t%E1%BB%99c) ngày càng phát triển; vấn đề này nảy sinh nhân kỷ niệm bốn trăm năm sự kiện khám phá Châu Mỹ năm 1892 (xem [Triển lãm Colombian thế giới](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Tri%E1%BB%83n_l%C3%A3m_Colombian_th%E1%BA%BF_gi%E1%BB%9Bi&action=edit&redlink=1)), khi nguồn gốc Genoa của Colombo trở thành một niềm kiêu hãnh của một số [người Mỹ gốc Italias](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_M%E1%BB%B9_g%E1%BB%91c_Italia&action=edit&redlink=1). Tại [thành phố New York](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%C3%A0nh_ph%E1%BB%91_New_York), những bức tượng đối thủ của Colombo được các cộng đồng Hispanic (người Mỹ gốc Nam Mỹ) và Italia ký tên bên dưới, và những vị trí danh dự có mặt ở cả hai cộng đồng, tại [Quảng trường Colombo](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Qu%E1%BA%A3ng_tr%C6%B0%E1%BB%9Dng_Colombo&action=edit&redlink=1) và [Công viên Trung tâm](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%C3%B4ng_vi%C3%AAn_Trung_t%C3%A2m).
Một giả thuyết cho rằng Colombo đã phục vụ cho tên
[cướp biển](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%C6%B0%E1%BB%9Bp_bi%E1%BB%83n) Pháp là [Guillaume Casenove Coulon](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Guillaume_Casenove_Coulon&action=edit&redlink=1) và lấy họ của mình theo họ của hắn nhưng sau này đã tìm cách che giấu quá khứ hải tặc. Một số nhà sử học đã tuyên bố rằng ông là [người xứ Basque](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_x%E1%BB%A9_Basque&action=edit&redlink=1). Những người khác nói ông là một * (một converso* [người Do Thái Tây Ban Nha](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Do_Th%C3%A1i_T%C3%A2y_Ban_Nha&action=edit&redlink=1)đã cải sang Thiên Chúa giáo). Tại Tây Ban Nha, thậm chí một số người Do Thái cải đạo đã bị buộc phải rời nước này sau nhiều vụ khủng bố; hiện vẫn có nhiều *conversos*đang bí mật theo [Đạo Do Thái](https://vi.wikipedia.org/wiki/Do_Th%C3%A1i_gi%C3%A1o). Sự tương quan giữa [đạo luật Alhambra](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=%C4%90%E1%BA%A1o_lu%E1%BA%ADt_Alhambra&action=edit&redlink=1), kêu gọi trục xuất tất cả những người Do Thái ra khỏi Tây Ban Nha và lãnh thổ của nó cũng như những vùng đất thuộc sở hữu của nước này ngày [31 tháng 7](https://vi.wikipedia.org/wiki/31_th%C3%A1ng_7), [1492](https://vi.wikipedia.org/wiki/1492), và việc Colombo lên tàu bắt đầu chuyến đi đầu tiên của mình ngày [3 tháng 8](https://vi.wikipedia.org/wiki/3_th%C3%A1ng_8) [1492](https://vi.wikipedia.org/wiki/1492), đã ủng hộ cho giả thuyết này.
Một giả thuyết khác cho rằng ông là người thị trấn
[Calvi](https://vi.wikipedia.org/wiki/Calvi,_Haute-Corse) trên đảo [Corsica](https://vi.wikipedia.org/wiki/Corse), ở thời ấy là một phần cộng hòa Genoa. Hòn đảo thường xảy ra bạo động khiến dân chúng ở đây mang tiếng xấu, vì thế ông đã che giấu nguồn gốc của mình. Những giả thuyết khác cho rằng thực tế Colombo là người [Catalan](https://vi.wikipedia.org/wiki/Catalunya) ( *Colom*) [[8]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Cristoforo_Colombo#cite_note-8) . [9]
Cũng có nghiên cứu cho rằng Colombo có thể là người đảo
[Chios](https://vi.wikipedia.org/wiki/Chios) Hy Lạp. Lý lẽ ủng hộ giả thuyết này cho rằng thời ấy Chios đang thuộc quyền kiểm soát của Genoa, và vì thế là một phần của Cộng hòa Genoa, và rằng ông đã ghi nhận ký bằng tiếng La tinh hay tiếng Hy Lạp chứ không phải tiếng Italia hay Genoa. Ông cũng tự gọi mình là “Colombo de Terra Rubra” (Colombo của Trái Đất Đỏ); Chios nổi tiếng vì có đất đỏ ở phía nam nơi có trồng cây máttít (mastic) thường được người Genoa buôn bán. Cũng có một ngôi làng mang tên Pirgi trên hòn đảo Chios nơi cho tới tận ngày nay những người dân ở đó vẫn mang họ “Colombus.” [10]
Thậm chí có giả thuyết cho rằng
[văn bia](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=V%C4%83n_bia&action=edit&redlink=1) trên mộ của ông, được dịch là “Hãy đừng để tôi bị nhầm lẫn mãi mãi,” là lời ám chỉ của Colombo rằng quốc tịch của ông không đúng như sự thực được công bố khi còn sống. Tuy nhiên, câu viết thực tế trên văn bia, “Non confundar in aeternam” (trong tiếng La tinh), có lẽ phải được dịch chính xác hơn thành “Đừng bao giờ để tôi biến mất,” và nó thường xuất hiện trong nhiều bài [Thánh thi](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Th%C3%A1nh_thi&action=edit&redlink=1).
Giả thuyết khác cho rằng có thể ông sinh ra tại
[Alentejo](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Alentejo&action=edit&redlink=1), Bồ Đào Nha. Theo giả thuyết này, ông đặt tên hòn đảo Cuba theo tên thị trần Cuba tại Alentejo Bồ Đào Nha— thị trấn nơi, theo một số nhà sử học Bồ Đào Nha, ông sinh ra với cái tên Salvador Fernandes Zarco. Giả thuyết này dựa trên việc nghiên cứu một số sự kiện thực tế và tài liệu về cuộc đời ông và phân tích chữ ký của ông dưới [Pháp thuật](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ph%C3%A9p_thu%E1%BA%ADt_%28%C4%91%E1%BB%8Bnh_h%C6%B0%E1%BB%9Bng%29) (Kabbalah) Do Thái, nơi ông miêu tả gia đình và nguồn gốc của mình. Macarenhas Barreto cho rằng: “Fernandus Ensifer Copiae Pacis Juliae illaqueatus Isabella Sciarra Camara Mea Soboles Cubae.”, hay “Ferdinand người giữ thanh kiếm quyền lực Beja (Pax Julia in Latin), người đã cưới Isabel Sciarra Camara, là tổ tiên của tôi từ Cuba”.
Bởi vì ông không bao giờ ký tên mình theo một quy ước, giả thuyết về danh hiệu càng được ủng hộ. Tên ông, Christopher, có nguồn gốc Hy Lạp nghĩa là “Người mang của Chúa” (Bearer of Christ) được chuyển sang tiếng La tinh và giữ nguyên nghĩa “Người mang của Chúa” (Christo ferens) “và của
[Linh hồn Linh thiêng](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Linh_h%E1%BB%93n_Linh_thi%C3%AAng&action=edit&redlink=1)” (Colombo, bồ câu trong tiếng La tinh, bởi vì theo truyền thống thường được biểu tượng hóa thành Linh hồn Linh thiêng), một sự đề cập tới [Quân đoàn Christ](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Qu%C3%A2n_%C4%91o%C3%A0n_Chirst_%28B%E1%BB%93_%C4%90%C3%A0o_Nha%29&action=edit&redlink=1) nối tiếp sau [Các hiệp sĩ Templar](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=C%C3%A1c_hi%E1%BB%87p_s%C4%A9_Templar&action=edit&redlink=1) ở Bồ Đào Nha và bắt đầu [thời đại thám hiểm](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Th%E1%BB%9Di_%C4%91%E1%BA%A1i_th%C3%A1m_hi%E1%BB%83m&action=edit&redlink=1). Hệ luận của những điều bên trên cho thấy ông có lẽ chủ tâm làm trệch hướng chú ý của những vị vua xứ Castilia khỏi mục tiêu Ấn Độ của họ. Vì thế ông có lẽ có lý do để giấu nguồn gốc xuất thân bởi vì Bồ Đào Nha là đối thủ lớn nhất của Tây Ban Nha về khám phá hàng hải. Nói tóm lại, ông là một “điệp viên mật”.
### Ngôn ngữ
Dù trong các tài liệu Genoa có nói về một người thợ dệt tên là Colombo, nhưng cũng từng có lưu ý rằng, trong các tài liệu lưu trữ, Colombo hầu như chỉ viết bằng
[tiếng Tây Ban Nha](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ti%E1%BA%BFng_T%C3%A2y_Ban_Nha), và rằng ông đã sử dụng [ngôn ngữ](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ng%C3%B4n_ng%E1%BB%AF), với các ngữ âm [tiếng Bồ Đào Nha](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ti%E1%BA%BFng_B%E1%BB%93_%C4%90%C3%A0o_Nha) hay [tiếng Catalan](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Catala), thậm chí trong cả những giấy tờ mang tính riêng tư, thư từ gửi cho anh/em trai, các bạn người Italia và cho Ngân hàng Genoa. Hai người anh/em gai của ông là bde ở Genoa và cũng viết thư bằng tiếng Tây Ban Nha.
Có một lời chú thích viết tay nhỏ bằng tiếng Genoa trong cuốn
* xuất bản bằng tiếng Italia mà ông đã đọc trong chuyến thám hiểm thứ hai đến Châu Mỹ. Tuy nhiên, nó thể hiện những ảnh hưởng cả từ tiếng Tây Ban Nha và Pliny’s Natural History* [Bồ Đào Nha](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ti%E1%BA%BFng_B%E1%BB%93_%C4%90%C3%A0o_Nha). Tiếng Genoa Italia không phải là ngôn ngữ viết ở thế kỷ 15. Cũng có một ghi chú trong cuốn *của ông, theo nhà sử học August Kling, thể hiện “những đặc trưng của* [Book of Prophecies](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Book_of_Prophecies&action=edit&redlink=1) [chủ nghĩa nhân văn](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ch%E1%BB%A7_ngh%C4%A9a_nh%C3%A2n_v%C4%83n)bắc Italia trong kiểu chữ, cú pháp và cách đánh vần.” Colombo rất chú ý và kiêu hãnh khi viết theo hình thức tiếng Italia này.
Phillips đã chỉ ra rằng 500 năm trước, các ngôn ngữ gốc La tinh không khác biệt nhau lớn như ngày nay.
[Bartolomé de las Casas](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Bartolom%C3%A9_de_las_Casas&action=edit&redlink=1) trong cuốn * của mình đã cho rằng Colombo không sử dụng tốt tiếng Tây Ban Nha và rằng ông không phải sinh ra tại Castile. Trong những bức thư ông thường tự cho mình là một “người nước ngoài.” Historia de las Indias* [Ramón Menéndez Pidal](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ram%C3%B3n_Men%C3%A9ndez_Pidal&action=edit&redlink=1)đã nghiên cứu ngôn ngữ của Colombo năm 1492, và đề xuất rằng khi vẫn còn ở Genoa, Colombo đã học tiếng Tây Ban Nha đã được Bồ Đào Nha hóa từ những nhà du lịch, những người này thường sử dụng một kiểu tiếng La tinh thương mại hay [lingua franca](https://vi.wikipedia.org/wiki/Lingua_franca)( *latín ginobisco*đối với người Tây Ban Nha). Ông cho rằng Colombo đã học tiếng Tây Ban Nha ở Bồ Đào Nha bời vì thời ấy tại Bồ Đào Nha ngôn ngữ này “được coi là ngôn ngữ của văn hoá” từ năm [1450](https://vi.wikipedia.org/wiki/1450). Kiểu tiếng Tây Ban Nha này cũng được các nhà thơ như [Fernán Silveira](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Fern%C3%A1n_Silveira&action=edit&redlink=1)và [Joan Manuel](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Joan_Manuel&action=edit&redlink=1)sử dụng. Bằng chứng đầu tiên việc ông dùng tiếng Tây Ban Nha xuất hiện từ thập kỷ 1480. Menendez Pidal và nhiều người khác đã phát hiện nhiều từ tiếng Bồ Đào Nha trong những văn bản viết tiếng Tây Ban Nha của ông, khi ông lẫn lộn, ví dụ *falar*và *hablar*. Nhưng Menendez Pidal không chấp nhận giả thuyết nguồn gốc [Galicia](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Galicia_%28Iberia%29&action=edit&redlink=1)của Colombo khi lưu ý rằng khi có sự khác biệt giữa tiếng Bồ Đào Nha và [tiếng Galician](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Galician), Colombo luôn sử dụng cách thức Bồ Đào Nha.
Mặt khác, tiếng La tinh là ngôn ngữ của các học giả, và đây cũng là thứ tiếng Colombo sử dung thành thạo. Ông cũng ghi nhật ký bằng tiếng La tinh, và một nhật ký “mật” bằng tiếng Hy Lạp.
Theo nhà sử học
[Charles Merrill](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Charles_Merrill&action=edit&redlink=1), những phân tích văn bản viết tay của ông cho thấy nó có những nét đặc trưng của một người nói tiếng [Catalan](https://vi.wikipedia.org/wiki/Catalunya), và những lỗi ngữ âm của Colombo trong tiếng Tây Ban Nha “có lẽ giống nhất” với kiểu Catalan. Tương tự, ông đã cưới một phụ nữ quý tộc Bồ Đào Nha, [Filipa Perestrello e Moniz](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Filipa_Perestrello_e_Moniz&action=edit&redlink=1), con gái của [Bartolomeu Perestrelo](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Bartolomeu_Perestrelo&action=edit&redlink=1) người từng là Toàn quyền thứ nhất [Porto Santo](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Porto_Santo&action=edit&redlink=1) tại [Madeira](https://vi.wikipedia.org/wiki/Madeira). Bà cũng là cháu của [Gil Moniz](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Gil_Moniz&action=edit&redlink=1), người thuộc một trong những dòng họ lâu đời nhất Bồ Đào Nha, và từng có quan hệ thân thiết với [Hoàng tử Henry Nhà hàng hải](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ho%C3%A0ng_t%E1%BB%AD_Henry_Nh%C3%A0_h%C3%A0ng_h%E1%BA%A3i&action=edit&redlink=1). Đây được coi là bằng chứng cho thấy ông có nguồn gốc quý tộc chứ không phải xuất thân từ tầng lớp thương gia Italia, bởi vì trong thời ông không có trường hợp quý tộc thông gia với các tầng lớp khác. Cũng giả thuyết này cho rằng ông là con ngoài giá thú của một nhà quý tộc hàng hải có tiếng tại Catalan, người từng đánh thuê trong một trận chiến chống lại các lực lượng Castilian. Chiến đấu chống lại Ferdinand và nguồn gốc con hoang là hai lý do rất chính đáng cho việc giấu kín nguồn gốc xuất thân của mình. Hơn nữa, viêc khai quật xác anh/em trai ông cho thấy người này ở thế hệ khác, cách biệt tới gần một thập kỷ, chứ không phải “Giacomo Colombo” của gia đình Genoa.
Trong một lý thuyết khác ít được chấp nhận hơn theo “thuyết Chios” về nguồn gốc Colombo, ông là con trai một gia đình quý tộc Genoa tại Hy Lạp – điều này giải thích khả năng tiếng Hy Lạp của ông – đã di cư từ hồi trẻ tới Castilla & Leon gần một thành phố lớn của Bồ Đào Nha, nơi ông học tiếng La tinh, tiếng Bồ Đào Nha và tiếng Tây Ban Nha (Castellano) và sẽ sử dụng chúng trong chuyến đi sau này. Tương tự, lý thuyết này giải thích khả năng sử dụng nhiều ngôn ngữ của ông và việc tại sao các ý kiến và kế hoạch của ông đã được chấp nhận từ thời điểm sớm hơn thông thường.
## Tri giác
Cristoforo Colombo có ảnh hưởng văn hóa đáng kể với những thành tựu và hoạt động cá nhân của ông; ông đã trở thành một biểu tượng, một nhân vật huyền thoại. Những câu chuyện về Colombo khắc họa ông là một nhân vật vừa thần thánh vừa xấu xa.
Trong khi có những nhà thám hiểm và những người di cư đã tới
[Tân thế giới](https://vi.wikipedia.org/wiki/T%C3%A2n_Th%E1%BA%BF_gi%E1%BB%9Bi) trước Colombo và thực tế nó đã được “khám phá” nhiều lần, ảnh hưởng và tầm quan trọng của Colombo trong lịch sử mang nhiều ý nghĩa thời đại hơn là ý nghĩa tác động. Ông đã tới đây ở thời điểm những phát triển kỹ thuật đi biển và liên lạc khiến thông tin về những chuyến đi của ông nhanh chóng lan rộng khắp tây Âu. Vì vậy Châu Âu đã lại biết đến sự tồn tại của Châu Mỹ, và điều này dẫn tới nhiều chuyến đi khác tìm kiếm tài sản cũng như để mở rộng.
Hơn nữa, các quốc gia mới ra đời của
[Tân thế giới](https://vi.wikipedia.org/wiki/T%C3%A2n_Th%E1%BA%BF_gi%E1%BB%9Bi), đặc biệt là nước Hoa Kỳ mới giành độc lập, dường như cần có một câu chuyện lịch sử về nguồn gốc của mình. Câu chuyện này đã được cung cấp một phần trong cuốn *Cuộc đời và những chuyến thám hiểm của Christopher Columbus* năm 1828 của [Washington Irving](https://vi.wikipedia.org/wiki/Washington_Irving), đây có thể là nguồn gốc thực sự của những huyền thoại về nhà thám hiểm.
Sự thực dân hóa Châu Mỹ của Colombo, và những hậu quả tiếp sau trên người dân bản xứ, đã được kịch hóa thành tác phẩm
[1492: Chinh phục thiên đường](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=1492:_Chinh_ph%E1%BB%A5c_thi%C3%AAn_%C4%91%C6%B0%E1%BB%9Dng&action=edit&redlink=1) để kỷ niệm lần thứ 500 ngày ông đặt chân đến Châu Mỹ.
### Các di sản
Theo truyền thống, Colombo thường được đa số người dân Hoa Kỳ coi là một nhân vật anh hùng. Ông cũng thường được ca tụng là người can đảm, anh dũng và có niềm tin: ông đã đi về phía tây tiến vào những vùng biển chưa từng được biết tới, và kế hoạch độc nhất vô nhị của ông cũng thường được coi là biểu hiện của sự mưu trí. Colombo đã viết về chuyến đi của mình, “Chúa cho tôi niềm tin, và sau đó là sự can đảm.”
Sự sùng bái tính cách anh hùng của Colombo có lẽ đã đạt tới đỉnh điểm năm 1892, nhân kỷ niệm lần thứ 400 ngày ông đặt chân tới Châu Mỹ. Các công trình kỷ niệm Colombo (gồm cả
[World’s Columbian Exposition](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=World%27s_Columbian_Exposition&action=edit&redlink=1) tại Chicago) được dựng lên trên khắp Hoa Kỳ và [Mỹ La Tinh](https://vi.wikipedia.org/wiki/M%E1%BB%B9_Latinh), ca ngợi ông như một vị anh hùng. Nhiều thành phố, thị trấn và đường phố được đặt theo tên ông, gồm cả các thành phố [thủ phủ](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%A7_ph%E1%BB%A7) của hai [bang](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Bang_%28Hoa_K%E1%BB%B3%29&action=edit&redlink=1) ( [Columbus, Ohio](https://vi.wikipedia.org/wiki/Columbus,_Ohio) và [Columbia, Nam Carolina](https://vi.wikipedia.org/wiki/Columbia,_Nam_Carolina)). [Các hiệp sĩ Columbus](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=C%C3%A1c_hi%E1%BB%87p_s%C4%A9_Columbus&action=edit&redlink=1), một tổ chức hữu nghị của những người đàn ông Cơ đốc giáo, đã được bang [Connecticut](https://vi.wikipedia.org/wiki/Connecticut) cấp phép hoạt động từ mười năm trước. Câu chuyện cho rằng Colombo có ý tưởng Trái Đất hình tròn khi những người cùng thời với ông vẫn quan niệm một Trái Đất phẳng thường được nhắc lại. Câu chuyện này cũng thường được viện dẫn để đề cao sự sáng suốt và óc tiến bộ của ông. Sự thách thức hiển nhiên của Colombo với khái niệm thông thường khi giương buồm đi về phía đông thay vì phía tây cũng được đề cập như một hình mẫu sáng tạo kiểu “Nước Mỹ”.
Ở Hoa Kỳ, sự sùng bái Colombo xuất hiện đặc biệt nhiều trong các cộng đồng người Mỹ gốc Italia, Mỹ La Tinh và Cơ đốc giáo. Những cộng đồng này coi ông là đại diện của riêng họ để chứng minh rằng Cơ đốc giáo Địa Trung Hải có thể và đã có những đóng góp to lớn cho nước Mỹ. Những ý kiến phản đối ông ngày nay bị họ coi là một hành động mang tính chính trị.
Một số người cho rằng trách nhiệm của những chính phủ và nhân dân thời ấy với cái gọi là cuộc
[diệt chủng](https://vi.wikipedia.org/wiki/Di%E1%BB%87t_ch%E1%BB%A7ng) chống lại những người thổ dân Châu Mỹ đã bị che đậy bởi những câu chuyện hoang đường và những lễ nghi tung hô ông. Những người này cho rằng những thông tin sai trái về Colombo đã được sử dụng để biện minh cho những hành động của ông và cần phải làm sáng tỏ sự sai lầm đó. Vì thế, [Ward Churchill](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ward_Churchill&action=edit&redlink=1) (một phó giáo sư của Viện nghiên cứu người Bản xứ Châu Mỹ thuộc [Đại học Colorado](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=%C4%90%E1%BA%A1i_h%E1%BB%8Dc_Colorado&action=edit&redlink=1) ở [Boulder](https://vi.wikipedia.org/wiki/Boulder,_Colorado), và là một lãnh đạo [Phong trào người Da đỏ bản xứ Châu Mỹ](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Phong_tr%C3%A0o_ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Da_%C4%91%E1%BB%8F_b%E1%BA%A3n_x%E1%BB%A9_Ch%C3%A2u_M%E1%BB%B9&action=edit&redlink=1)), đã cho rằng:
Very high on the list of those expressions of non-indigenous sensibility which contribute to the perpetuation of genocidal policies against Indians are the annual Colombo Day celebration, events in which it is baldly asserted that the process, events, and circumstances described above are, at best, either acceptable or unimportant. More often, the sentiments expressed by the participants are, quite frankly, that the fate of Native America embodied in Colombo and the Columbian legacy is a matter to be openly and enthusiastically applauded as an unrivaled “boon to all mankind.” Undeniably, the situation of American Indians will not — in fact
cannot— change for the better so long as such attitudes are deemed socially acceptable by the mainstream populace. Hence, such celebrations as Colombo Day mustbe stopped. (in “Bringing the Law Back Home”)
### Vẻ ngoài
Không một bức chân dung đương thời đáng tin cậy nào của Cristoforo Colombo còn tồn tại. Trong nhiều năm các nhà sử học đã tái hiện hình dáng của ông theo những lời văn miêu tả trước kia. Ông được mô tả rất khác nhau với tóc dài hay ngắn, người béo hay gầy, có râu hay không, nghiêm khắc hay dễ tính.
Hình ở đầu bài và hình bên trái đều có niên đại gần thời Colombo, nhưng các nhà sử học không biết rõ liệu các nghệ sĩ có vẽ chúng theo hiểu biết của chính mình về vẻ ngoài của ông không.
Colombo được miêu tả là người có bộ tóc đỏ, và đã sớm ngả màu trắng, ông có da mặt màu đỏ đặc trưng của người da trắng hay ở ngoài trời.
Dù có những miêu tả rõ ràng về tóc đỏ hay tóc trắng, những cuốn sách tại Hoa Kỳ thường dùng hình ảnh bên trái để miêu tả ông vì thế nó đã trở thành hình ảnh Colombo trong ý thức người dân. Hình bên phải cũng được sử dụng. Tuy nhiên, đa số người đồng ý rằng đây thực tế là hình của
[Paolo dal Pozzo Toscanelli](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Paolo_dal_Pozzo_Toscanelli&action=edit&redlink=1).
## Xem thêm
[1492: Chinh phục Thiên đường](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=1492:_Chinh_ph%E1%BB%A5c_Thi%C3%AAn_%C4%91%C6%B0%E1%BB%9Dng&action=edit&redlink=1) [Bartolomeo Colombo](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Bartolomeo_Colombo&action=edit&redlink=1) [Ngày Colombo](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ng%C3%A0y_Colombo&action=edit&redlink=1) [Domenico Colombo](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Domenico_Colombo&action=edit&redlink=1) [Diệt chủng](https://vi.wikipedia.org/wiki/Di%E1%BB%87t_ch%E1%BB%A7ng) [Guanahani](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Guanahani&action=edit&redlink=1)(một cuộc thảo luận về những nơi có thể là vị trí đổ bộ đầu tiên) [Nô lệ da đỏ](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=N%C3%B4_l%E1%BB%87_da_%C4%91%E1%BB%8F&action=edit&redlink=1) [Các hiệp sỹ Colombo](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=C%C3%A1c_hi%E1%BB%87p_s%E1%BB%B9_Colombo&action=edit&redlink=1) [Danh sách các địa điểm được đặt tên Cristoforo Colombo](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Danh_s%C3%A1ch_c%C3%A1c_%C4%91%E1%BB%8Ba_%C4%91i%E1%BB%83m_%C4%91%C6%B0%E1%BB%A3c_%C4%91%E1%BA%B7t_t%C3%AAn_Cristoforo_Colombo&action=edit&redlink=1) [Paolo dal Pozzo Toscanelli](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Paolo_dal_Pozzo_Toscanelli&action=edit&redlink=1) [Tiếp xúc xuyên đại dương thời tiền Colombo](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ti%E1%BA%BFp_x%C3%BAc_xuy%C3%AAn_%C4%91%E1%BA%A1i_d%C6%B0%C6%A1ng_th%E1%BB%9Di_ti%E1%BB%81n_Colombo&action=edit&redlink=1) *, một tuyển tập những tài liệu Genoa do các nhà sử học Italia thế kỷ 19 sưu tầm nhằm ủng hộ giả thuyết công dân Genoa.* [Raccolta Colombina](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Raccolta_Colombina&action=edit&redlink=1) [Quá trình thực dân hóa Châu Mỹ của Tây Ban Nha](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Qu%C3%A1_tr%C3%ACnh_th%E1%BB%B1c_d%C3%A2n_h%C3%B3a_Ch%C3%A2u_M%E1%BB%B9_c%E1%BB%A7a_T%C3%A2y_Ban_Nha&action=edit&redlink=1)
## Thư mục
- Cohen, J.M. (1969)
*The Four Voyages of Christopher Columbus: Being His Own Log-Book, Letters and Dispatches With Connecting Narrative Drawn from the Life of the Admiral by His Son Hernando Colon and Others*. London UK: Penguin Classics.
- Cook, Sherburn and Woodrow Borah (1971)
*Essays in Population History, Volume I*. Berkeley CA: University of California Press.
- Crosby, A. W. (1987)
*The Columbian Voyages: the Columbian Exchange, and Their Historians.*Washington, DC: American Historical Association. [Friedman, Thomas](https://vi.wikipedia.org/wiki/Thomas_Friedman)(2005) *The World Is Flat: A Brief History Of The Twenty-first Century*. New York: Farrar Straus Giroux. [Hart, Michael H.](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Michael_H._Hart&action=edit&redlink=1)(1992) *. Seacaucus NJ: Carol Publishing Group.* [The 100](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=The_100&action=edit&redlink=1)
- Keen, Benjamin (1978)
*The life of the Admiral Christopher Columbus by his son Ferdinand,*Westport CT: Greenwood Press.
- Nelson, Diane M. (1999)
*A Finger in the Wound: Body Politics in Quincentennial Guatemala*. Berkeley CA: University of California Press.
- Markham, Clements R. (1893)
[Online from](http://books.google.com/books?vid=OCLC03615973&id=2mvK60VAdCcC&pg=PP9&dq=%22Journal+of+Christopher+Columbus%22) *The Journal of Christopher Columbus (during His First Voyage, 1492-93)* [Google Books](https://vi.wikipedia.org/wiki/Google_Books). [Morison, S. E.](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Samuel_Eliot_Morison&action=edit&redlink=1)(1991) *Admiral of the Ocean Sea: A Life of Christopher Columbus*. Boston: Little, Brown and Company.
- Patrick, John J. (1992)
[“Teaching about the Voyages of Columbus”](http://www.ericdigests.org/1992-2/voyages.htm)ERIC Clearinghouse for Social Studies *.*
- Phillips, W. D. and C. R. Phillips (1992)
*The worlds of Christopher Columbus.*Cambridge UK: Cambridge University Press.
- Turner, Jack (2004)
*Spice: The History of a Temptation*. New York: Random House.
- Ulloa, S. Alfonso (1571)
[Venetia: Francesco de’Franceschi Sanese.](http://www.liberliber.it/biblioteca/c/colombo_fernando/) *Historie del S. D. Fernando Colombo*
- Urvoy, Jean-Michel (2004)
[“Où est enterré Christophe Colomb?”](http://www.cristobal-colon.net/Colon/C05p10.htm) *l’Histoire*2 (April): 20-21. (Trans. [“A chain to solve the mystery about Christopher Columbus’s remains”](http://www.cristobal-colon.net/Colon/C05p11.htm))
- Wilford, John Noble and
[Ashbel Green](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ashbel_Green&action=edit&redlink=1)(1991) *The Mysterious History of Columbus: An exploration of the man, the myth, the legacy*. New York: Knopf Press.
## Tham khảo
[^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Cristoforo_Colombo#cite_ref-1) [Britannica](http://www.britannica.com/EBchecked/topic/127070/Christopher-Columbus)History & Society – Christopher Columbus [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Cristoforo_Colombo#cite_ref-2) [“Parks Canada — L’Anse aux Meadows National Historic Site of Canada”](http://www.pc.gc.ca/lhn-nhs/nl/meadows/index_e.asp). Pc.gc.ca. Ngày 24 tháng 4 năm 2009. Truy cập ngày 29 tháng 7 năm 2009. **Manuel Rosa.** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Cristoforo_Colombo#cite_ref-3) *COLON. La Historia Nunca Contada*. Esquilo – Ediciones y Multimedia, Badajoz. [ISBN 989-8092-66-1](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/9898092661). 2009. **Boller, Paul F (1995).** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Cristoforo_Colombo#cite_ref-book3_4-0) *Not So!:Popular Myths about America from Columbus to Clinton*. New York: Oxford University Press. [ISBN](https://vi.wikipedia.org/wiki/ISBN) [9780195091861](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/9780195091861). **Sagan, Carl.** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Cristoforo_Colombo#cite_ref-Sagan_40.2C04147_5-0) *Cosmos*; the mean circumference of the Earth is 40,041.47 km. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Cristoforo_Colombo#cite_ref-6) [http://www.miami.com/mld/elnuevo/14624321.htm](http://www.miami.com/mld/elnuevo/14624321.htm) [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Cristoforo_Colombo#cite_ref-7) *,* [Columbus: Secrets from the Grave](http://dsc.discovery.com/convergence/columbus/evidence/explore.html) [Discovery Channel](https://vi.wikipedia.org/wiki/Discovery_Channel)documentary, about a possible [Catalan](https://vi.wikipedia.org/wiki/Catalunya)origin. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Cristoforo_Colombo#cite_ref-8) [[1]](http://dsc.discovery.com/convergence/columbus/evidence/explore.html) [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Cristoforo_Colombo#cite_ref-9) [[2]](http://www.histocat.com/hta/v20.htm) [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Cristoforo_Colombo#cite_ref-10) [[3]](http://www.grecoreport.com/christopher_columbus.htm)
## Liên kết ngoài
|
|![]()
|
|
|
|![]()
|Wikimedia Commons có thêm thư viện hình ảnh và phương tiện truyền tải về
|[XPOFerenS: The true history of Cristobal Colom](http://www.bcngrafics.com/xpoferens/) [Keith Pickering’s Columbus Navigation Page](http://www.columbusnavigation.com/)
- A reconstructed
[portrait of Christopher Columbus](http://www.reportret.info/gallery/columbus1.html), based on historical sources, in a contemporary style. [Tác phẩm của Christopher Columbus](http://www.gutenberg.org/author/Christopher+Columbus+%281451-1506%29)tại [Dự án Gutenberg](https://vi.wikipedia.org/wiki/D%E1%BB%B1_%C3%A1n_Gutenberg) [Find-A-Grave profile for Christopher Columbus](http://www.findagrave.com/cgi-bin/fg.cgi?page=gr&GRid=5764) [L’Amiral de la Mer Océane](http://www.cristobal-colon.net/aCh00.htm)a French on-line encyclopedia about Columbus, in French language, based on various sources and books. [Articles related to the Portuguese Columbus](http://www.dightonrock.com/articles-Columbus.htm)a site which proves the Portuguese origin of Cristovão Colombo [Adrian Fletcher’s Paradoxplace – Rabida Convent and Christopher Columbus – Photos](http://www.paradoxplace.com/Photo%20Pages/Spain/Andalucia/Rabida/Rabida.htm) [Thể loại](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i): [Sinh 1451](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Sinh_1451) [Mất 1506](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:M%E1%BA%A5t_1506) [Nhà thám hiểm Trung Mỹ](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Nh%C3%A0_th%C3%A1m_hi%E1%BB%83m_Trung_M%E1%BB%B9&action=edit&redlink=1) [Thời đại khám phá](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Th%E1%BB%9Di_%C4%91%E1%BA%A1i_kh%C3%A1m_ph%C3%A1) [Nhà thám hiểm người Tây Ban Nha](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Nh%C3%A0_th%C3%A1m_hi%E1%BB%83m_ng%C6%B0%E1%BB%9Di_T%C3%A2y_Ban_Nha&action=edit&redlink=1) [Lãnh đạo quân đội Cơ đốc giáo La Mã](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:L%C3%A3nh_%C4%91%E1%BA%A1o_qu%C3%A2n_%C4%91%E1%BB%99i_C%C6%A1_%C4%91%E1%BB%91c_gi%C3%A1o_La_M%C3%A3&action=edit&redlink=1) [Lịch sử Caribe](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:L%E1%BB%8Bch_s%E1%BB%AD_Caribe) [Nhà thám hiểm người Ý](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Nh%C3%A0_th%C3%A1m_hi%E1%BB%83m_ng%C6%B0%E1%BB%9Di_%C3%9D)
# Nelson Mandela
[Nelson Mandela (định hướng)](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nelson_Mandela_%28%C4%91%E1%BB%8Bnh_h%C6%B0%E1%BB%9Bng%29).
|Nelson Mandela
|![]()
![ Nelson Mandela-2008 (edit).jpg](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/14/Nelson_Mandela-2008_%28edit%29.jpg/220px-Nelson_Mandela-2008_%28edit%29.jpg)
![ Nelson Mandela-2008 (edit).jpg](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/14/Nelson_Mandela-2008_%28edit%29.jpg/220px-Nelson_Mandela-2008_%28edit%29.jpg)
[Frederik Willem de Klerk](https://vi.wikipedia.org/wiki/Frederik_Willem_de_Klerk)
Vai trò
[Tổng thống Nam Phi](https://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BB%95ng_th%E1%BB%91ng_Nam_Phi) [Thabo Mbeki](https://vi.wikipedia.org/wiki/Thabo_Mbeki) [Andrés Pastrana Arango](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Andr%C3%A9s_Pastrana_Arango&action=edit&redlink=1) [Thabo Mbeki](https://vi.wikipedia.org/wiki/Thabo_Mbeki) [Đại hội Quốc gia châu Phi](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=%C4%90%E1%BA%A1i_h%E1%BB%99i_Qu%E1%BB%91c_gia_ch%C3%A2u_Phi&action=edit&redlink=1) [18 tháng 7](https://vi.wikipedia.org/wiki/18_th%C3%A1ng_7), [1918](https://vi.wikipedia.org/wiki/1918) [Mvezo](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Mvezo&action=edit&redlink=1), [Liên hiệp Nam Phi](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Li%C3%AAn_hi%E1%BB%87p_Nam_Phi&action=edit&redlink=1) [Johannesburg](https://vi.wikipedia.org/wiki/Johannesburg), [Nam Phi](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nam_Phi) [Điền trang Houghton](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=%C4%90i%E1%BB%81n_trang_Houghton,_Gauteng&action=edit&redlink=1), Nam Phi [Alma mater](https://vi.wikipedia.org/wiki/Alma_mater) [Đại học Fort Hare](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=%C4%90%E1%BA%A1i_h%E1%BB%8Dc_Fort_Hare&action=edit&redlink=1) [Đại học London External System](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=%C4%90%E1%BA%A1i_h%E1%BB%8Dc_London_External_System&action=edit&redlink=1) [Đại học Nam Phi](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=%C4%90%E1%BA%A1i_h%E1%BB%8Dc_Nam_Phi&action=edit&redlink=1) [Đại học Witwatersrand](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=%C4%90%E1%BA%A1i_h%E1%BB%8Dc_Witwatersrand&action=edit&redlink=1) [Tin Lành](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tin_L%C3%A0nh) [Quỹ Mandela](http://www.nelsonmandela.org) ![ Nelson Mandela Signature.svg](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/0/09/Nelson_Mandela_Signature.svg/180px-Nelson_Mandela_Signature.svg.png)
![ Nelson Mandela Signature.svg](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/0/09/Nelson_Mandela_Signature.svg/180px-Nelson_Mandela_Signature.svg.png)
**Nelson Rolihlahla Mandela** ( [IPA](https://vi.wikipedia.org/wiki/IPA): [xoˈliɬaɬa manˈdeːla]), [18 tháng 7](https://vi.wikipedia.org/wiki/18_th%C3%A1ng_7), [1918](https://vi.wikipedia.org/wiki/1918) – [5 tháng 12](https://vi.wikipedia.org/wiki/5_th%C3%A1ng_12), [2013](https://vi.wikipedia.org/wiki/2013)) là [1] [Tổng thống Nam Phi](https://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BB%95ng_th%E1%BB%91ng_Nam_Phi)từ năm 1994 đến 1999, và là tổng thống Nam Phi đầu tiên được bầu cử dân chủ theo phương thức [phổ thông đầu phiếu](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ph%E1%BB%95_th%C3%B4ng_%C4%91%E1%BA%A7u_phi%E1%BA%BFu&action=edit&redlink=1). Trước khi trở thành tổng thống, Mandela là nhà hoạt động chống [chủ nghĩa apartheid](https://vi.wikipedia.org/wiki/Apartheid)(chủ nghĩa phân biệt chủng tộc), và là người đứng đầu [Umkhonto we Sizwe](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Umkhonto_we_Sizwe&action=edit&redlink=1), phái vũ trang của Đảng [Đại hội Dân tộc Phi](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%A1i_h%E1%BB%99i_D%C3%A2n_t%E1%BB%99c_Phi)(ANC). Vào năm 1962 ông bị bắt giữ và bị buộc tội [phá hoại chính trị](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ph%C3%A1_ho%E1%BA%A1i_ch%C3%ADnh_tr%E1%BB%8B&action=edit&redlink=1)cùng các tội danh khác, và bị tuyên án tù chung thân. Mandela đã trải qua 27 năm trong lao tù, phần lớn thời gian là ở tại [Đảo Robben](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%A3o_Robben). Sau khi được trả tự do vào ngày 11 tháng 2 năm 1990, Mandela đã lãnh đạo đảng của ông trong cuộc thương nghị để tiến tới một nền dân chủ đa sắc tộc vào năm 1994. Trong nhiệm kỳ tổng thống của mình từ năm 1994 đến 1999, Mandela thường ưu tiên cho vấn đề hòa giải dân tộc.
Tại Nam Phi, Mandela còn được biết tới với tên gọi
*Madiba*, một [tước hiệu danh dự](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Isibongo&action=edit&redlink=1) mà bộ lạc của ông thường trao cho những già làng.
Mandela đã nhận
[hơn 250 giải thưởng](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Danh_s%C3%A1ch_gi%E1%BA%A3i_th%C6%B0%E1%BB%9Fng_v%C3%A0_danh_hi%E1%BB%87u_c%E1%BB%A7a_Nelson_Mandela&action=edit&redlink=1) trong hơn bốn thập niên, trong đó có [Giải Nobel Hòa bình](https://vi.wikipedia.org/wiki/Gi%E1%BA%A3i_Nobel_H%C3%B2a_b%C3%ACnh) năm 1993.
## Mục lục
[1 Thơ ấu](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nelson_Mandela#Th.C6.A1_.E1.BA.A5u) [2 Hoạt động chính trị](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nelson_Mandela#Ho.E1.BA.A1t_.C4.91.E1.BB.99ng_ch.C3.ADnh_tr.E1.BB.8B) [3 Thời kỳ làm Tổng thống Nam Phi](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nelson_Mandela#Th.E1.BB.9Di_k.E1.BB.B3_l.C3.A0m_T.E1.BB.95ng_th.E1.BB.91ng_Nam_Phi) [4 Hôn nhân và gia đình](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nelson_Mandela#H.C3.B4n_nh.C3.A2n_v.C3.A0_gia_.C4.91.C3.ACnh) [5 Nghỉ hưu](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nelson_Mandela#Ngh.E1.BB.89_h.C6.B0u) [6 Tôn vinh](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nelson_Mandela#T.C3.B4n_vinh) [7 Các câu nói](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nelson_Mandela#C.C3.A1c_c.C3.A2u_n.C3.B3i) [8 Chú thích](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nelson_Mandela#Ch.C3.BA_th.C3.ADch) [9 Tài liệu](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nelson_Mandela#T.C3.A0i_li.E1.BB.87u) [10 Đọc thêm](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nelson_Mandela#.C4.90.E1.BB.8Dc_th.C3.AAm) [11 Liên kết ngoài](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nelson_Mandela#Li.C3.AAn_k.E1.BA.BFt_ngo.C3.A0i)
## Thơ ấu
Nelson Mandela thuộc chi nhỏ nhất của dòng họ
[phong kiến](https://vi.wikipedia.org/wiki/Phong_ki%E1%BA%BFn) [Thembu](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Thembu&action=edit&redlink=1), trị vì [các lãnh thổ Transkei](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Transkei&action=edit&redlink=1) thuộc [tỉnh Cape](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=T%E1%BB%89nh_Cape&action=edit&redlink=1) của Nam Phi. Ông sinh ra tại [3] [Mvezo](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Mvezo&action=edit&redlink=1), một ngôi làng nhỏ thuộc huyện [Umtata](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Umtata&action=edit&redlink=1), thủ phủ của Transkei. Ông cố ruột [[3]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nelson_Mandela#cite_note-AllAfrica-3) [Ngubengcuka](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ngubengcuka&action=edit&redlink=1)của ông (mất năm 1832) đã trị vì với danh hiệu *Inkosi Enkhulu*, tức là vua của người Thembu. Một trong những con trai của nhà vua, có tên là [[4]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nelson_Mandela#cite_note-4) *Mandela*, chính là ông nội của Nelson và đây chính là nguồn gốc họ Mandela của ông. Tuy nhiên, vì ông là con trai của *Inkosi*với một người vợ thuộc [bộ tộc](https://vi.wikipedia.org/wiki/B%E1%BB%99_t%E1%BB%99c)Ixhiba (gọi là “Tả gia” ), các con cháu thuộc chi này tuy vẫn thuộc Hoàng gia nhưng không bao giờ được thừa kế ngai vàng Thembu. [[5]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nelson_Mandela#cite_note-mafela-5)
Cha của Nelson Mandela,
[Gadla Henry Mphakanyiswa](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Gadla_Henry_Mphakanyiswa&action=edit&redlink=1), là người đứng đầu bộ lạc ở thị trấn Mvezo. Tuy vậy, do không được chính quyền thuộc địa vừa lòng, Mphakanyiswa bị tước chức và cả gia đình bị chuyển đến Qunu. Dù vậy, Mphakanyiswa vẫn là thành viên [6] [Hội đồng Cơ mật](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=H%E1%BB%99i_%C4%91%E1%BB%93ng_C%C6%A1_m%E1%BA%ADt&action=edit&redlink=1)của *Inkosi*, và đóng vai trò là người hỗ trợ cho Jongintaba Dalindyebo lên ngôi quốc vương Thembu. Dalindyebo sau này đã trả ơn ông bằng cách nhận nuôi Mandela sau khi Mphakanyiswa chết. Cha của Mandela có bốn bà vợ, sinh tổng cộng 13 người con (bốn trai, chín gái). [[7]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nelson_Mandela#cite_note-GreatSouls-7) Mandela là con của bà vợ thứ ba, Nosekeni Fanny. Fanny là con của Nkedama thuộc bộ tộc Mpemvu Xhosa, thuộc về nhà Hữu gia, là vùng đất nơi Mandela đã trải qua phần lớn thời thơ ấu. [[7]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nelson_Mandela#cite_note-GreatSouls-7) Tên của ông [[8]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nelson_Mandela#cite_note-port-8) *Rolihlahla*có nghĩa là “kéo cành cây”, hay một cách thông tục, có nghĩa là “kẻ gây rối”. [[9]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nelson_Mandela#cite_note-9) [[10]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nelson_Mandela#cite_note-longwalk-10)
Rolihlahla Mandela là người đầu tiên trong gia đình được đi học, tại đó cô giáo Mdingane đã đặt cho ông một cái tên tiếng Anh là “Nelson”.
[[11]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nelson_Mandela#cite_note-11)
Lúc Mandela lên chín, cha ông qua đời vì bệnh lao phổi, quan nhiếp chính Jongintaba trở thành người giám hộ hợp pháp của ông.
Mandela đi học trường truyền giáo thuộc [7] [Hội Giám lý](https://vi.wikipedia.org/wiki/Phong_tr%C3%A0o_Gi%C3%A1m_L%C3%BD)nằm kế bên lâu đài của quan nhiếp chính. Theo phong tục của người Thembu, ông được thụ giáo lúc 16 tuổi, rồi đi học Học viện Clarkebury Boarding. Mandela đã hoàn tất Bằng sơ trung học chỉ trong vòng hai năm, thay vì ba năm như thông thường. [[12]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nelson_Mandela#cite_note-BBC90th-12) Để chuẩn bị thừa kế vị trí thành viên Hội đồng Cơ mật của cha mình, năm 1937, Mandela chuyển đến [[12]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nelson_Mandela#cite_note-BBC90th-12) [trường Healdtown](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Tr%C6%B0%E1%BB%9Dng_Ph%E1%BB%95_th%C3%B4ng_h%E1%BB%97_h%E1%BB%A3p_Healdtown&action=edit&redlink=1), ngôi trường tại [Fort Beaufort](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Fort_Beaufort&action=edit&redlink=1), nơi hầu hết con cháu hoàng tộc Thembu đều đi học. Vào lúc 19 tuổi, ông bắt đầu quan tâm đến bộ môn quyền anh và chạy bộ tại trường. [[13]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nelson_Mandela#cite_note-13) [[8]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nelson_Mandela#cite_note-port-8)
Sau đó, ông đậu vào học bằng Cử nhân tại
[Trường Đại học Fort Hare](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Tr%C6%B0%E1%BB%9Dng_%C4%90%E1%BA%A1i_h%E1%BB%8Dc_Fort_Hare&action=edit&redlink=1), nơi ông đã gặp [Oliver Tambo](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Oliver_Tambo&action=edit&redlink=1). Tambo và Mandela sau này là những người bạn và đồng nghiệp thân thiết. Mandela cũng kết bạn với người bà con [Kaiser (“K.D.”) Matanzima](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Kaiser_Matanzima&action=edit&redlink=1), người thuộc dòng trực hệ của Hữu gia của người Thembu, là người thừa kế ngai vàng Transkei , vì vai trò mà sau đó đã đưa ông đến với chính sách [5] [Bantustan](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Bantustan&action=edit&redlink=1). Chính sự ủng hộ chính sách này của ông và Mandela đã khiến hai người trở thành phe chính trị đối lập. Cuối năm thứ nhất, Mandela tham gia vào vụ tẩy chay của [[8]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nelson_Mandela#cite_note-port-8) [Hội sinh viên](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=H%E1%BB%99i_sinh_vi%C3%AAn&action=edit&redlink=1)nhằm chống lại quy định của trường đại học, và bị buộc phải rời trường [Fort Hare](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Fort_Hare&action=edit&redlink=1)không được trở lại chừng nào ông chưa chấp nhận cuộc bầu cử của vào Hội. Sau này, lúc ở trong tù, Mandela đã học bằng [[14]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nelson_Mandela#cite_note-14) [Cử nhân luật](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=C%E1%BB%AD_nh%C3%A2n_lu%E1%BA%ADt&action=edit&redlink=1)của [Chương trình đào tạo từ xa của Đại học Luân Đôn](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ch%C6%B0%C6%A1ng_tr%C3%ACnh_%C4%91%C3%A0o_t%E1%BA%A1o_t%E1%BB%AB_xa_c%E1%BB%A7a_%C4%90%E1%BA%A1i_h%E1%BB%8Dc_Lu%C3%A2n_%C4%90%C3%B4n&action=edit&redlink=1).
Một thời gian ngắn sau khi rời Fort Hare, Jongintaba đã thông báo với Mandela và Justice (con của quan nhiếp chính và là người thừa kế ngai vàng) rằng ông đã sắp xếp đám cưới cho cả hai người. Những thanh niên trẻ không vừa lòng với sự sắp đặt này, và quyết định chuyển đến sống ở
[Johannesburg](https://vi.wikipedia.org/wiki/Johannesburg). Khi đến Johannesburg, Mandela xin một chân canh gác tại một khu mỏ. [15] Tuy nhiên, ông chủ lập tức đuổi việc Mandela khi hay rằng ông là con nuôi đang chạy trốn của Quan nhiếp chính. Mandela chuyển sang làm tập sự ở một công ty luật ở Johannesburg, Witkin, Sidelsky và Edelman, nhờ quen biết với một người bạn và người hướng dẫn, nhân viên địa ốc [[16]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nelson_Mandela#cite_note-NMF-16) [Walter Sisulu](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Walter_Sisulu&action=edit&redlink=1). Khi làm việc tại hãng Witkin, Sidelsky và Edelman, Mandela đã hoàn tất tấm bằng Cử nhân hàm thụ của [[16]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nelson_Mandela#cite_note-NMF-16) [Trường Đại học Nam Phi](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Tr%C6%B0%E1%BB%9Dng_%C4%90%E1%BA%A1i_h%E1%BB%8Dc_Nam_Phi&action=edit&redlink=1), sau đó ông học luật tại [Trường Đại học Witwatersrand](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Tr%C6%B0%E1%BB%9Dng_%C4%90%E1%BA%A1i_h%E1%BB%8Dc_Witwatersrand&action=edit&redlink=1), tại đó ông kết bạn tới bạn học và sau này là đồng chí chống chủ nghĩa apartheid của ông [Joe Slovo](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Joe_Slovo&action=edit&redlink=1), [Harry Schwarz](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Harry_Schwarz&action=edit&redlink=1)và [Ruth First](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ruth_First&action=edit&redlink=1). Slovo sau này là Bộ trưởng Bộ cư trú, còn Schwarz là Đại sứ Nam Phi tại Hoa Kỳ. Trong thời gian này, ông sống tại thành phố ngoại ô [Alexandra](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Alexandra,_Nam_Phi&action=edit&redlink=1), phía bắc Johannesburg. [[17]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nelson_Mandela#cite_note-17)
## Hoạt động chính trị
Sau chiến thắng của
[Đảng Quốc gia](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=%C4%90%E1%BA%A3ng_Qu%E1%BB%91c_gia_%28Nam_Phi%29&action=edit&redlink=1), ủng hộ chính sách [phân biệt chủng tộc](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ph%C3%A2n_bi%E1%BB%87t_ch%E1%BB%A7ng_t%E1%BB%99c) [apartheid](https://vi.wikipedia.org/wiki/Apartheid) của những người [18] [Afrikaner](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Afrikaner&action=edit&redlink=1), Mandela bắt đầu tham gia tích cực vào hoạt động chính trị. Ông đã lãnh đạo rất thành công trong Chiến dịch Phản đối của ANC năm 1952 và [Đại hội Nhân dân](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=%C4%90%E1%BA%A1i_h%E1%BB%99i_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_%281955%29&action=edit&redlink=1)năm 1955, từ đó thông qua [Hiến chương Tự do](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Hi%E1%BA%BFn_ch%C6%B0%C6%A1ng_T%E1%BB%B1_do&action=edit&redlink=1)là nền tảng cơ bản cho cuộc đấu tranh chống chủ nghĩa apartheid. [[19]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nelson_Mandela#cite_note-19) Trong thời gian này, Mandela và luật sư đồng nghiệp [[20]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nelson_Mandela#cite_note-20) [Oliver Tambo](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Oliver_Tambo&action=edit&redlink=1)điều hành một công ty luật có tên là [Mandela và Tambo](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Mandela_v%C3%A0_Tambo&action=edit&redlink=1), nhận bào chữa miễn phí hoặc giá rẻ cho nhiều người da đen thiếu luật sư đại diện. [[21]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nelson_Mandela#cite_note-21) [Mahatma Gandhi](https://vi.wikipedia.org/wiki/Mahatma_Gandhi) có ảnh hưởng lớn đến cách thức đấu tranh của Mandela, và cả phương pháp dành thắng lợi của các nhà hoạt động chống chủ nghĩa apartheid các thế hệ sau. [[22]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nelson_Mandela#cite_note-22) Mandela đã từng tham dự một hội nghị diễn ra tại New Delhi từ ngày 29-30 tháng 1 năm 2007 đánh dấu 100 năm ngày Gandhi đưa ra thuyết [23] [satyagraha](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Satyagraha&action=edit&redlink=1)(phản kháng bất bạo động) tại Nam Phi. [[24]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nelson_Mandela#cite_note-24)
Ban đầu, khi kiên trì đường lối
[đấu tranh bất bạo động](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%A5u_tranh_b%E1%BA%A5t_b%E1%BA%A1o_%C4%91%E1%BB%99ng), Mandela và 150 người khác bị bắt giam vào ngày 5 tháng 12 năm 1956 và bị buộc tội phản quốc. Sau quá trình xét xử kéo dài từ năm 1956-1961, tất cả các bị cáo đều được tuyên [trắng án](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Tr%E1%BA%AFng_%C3%A1n&action=edit&redlink=1). Từ năm 1952–1959, xuất hiện một lực lượng các nhà hoạt động da đen mới được gọi là những người Toàn Phi đã cản trở các hoạt động của ANC ở khu vực thành phố của người da đen, lực lượng này đòi hỏi phải có các biện pháp quyết liệt hơn nhằm chống lại chế độ của Đảng Quốc gia. [25] Những nhà lãnh đạo ANC lúc bấy giờ là [[26]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nelson_Mandela#cite_note-ANCStatement-26) [Albert Luthuli](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Albert_Luthuli&action=edit&redlink=1), [Oliver Tambo](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Oliver_Tambo&action=edit&redlink=1)và [Walter Sisulu](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Walter_Sisulu&action=edit&redlink=1)không những cho rằng những người Toàn Phi đang đi quá đà mà còn cảm thấy quyền lãnh đạo của họ đang bị đe dọa. Vì thế cánh lãnh đạo của ANC đã củng cố vị thế của mình bằng cách liên minh với các đảng phái chính trị nhỏ của những người Da trắng, Da màu, lẫn Da đỏ nhằm tranh thủ lôi kéo rộng rãi số người ủng hộ hơn phái Toàn Phi. [[26]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nelson_Mandela#cite_note-ANCStatement-26) Những người Toàn Phi nhạo báng [[26]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nelson_Mandela#cite_note-ANCStatement-26) [Hiến chương Tự do](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Hi%E1%BA%BFn_ch%C6%B0%C6%A1ng_T%E1%BB%B1_do&action=edit&redlink=1)trong Hội nghị tại Kliptown năm 1955 vì đảng ANC với số lượng thành viên áp đảo 100.000 người mà chỉ có được một phiếu trong liên minh Đại hội. Bốn trong năm tổng thư ký của các đảng phái tham gia đại hội đều đã ngầm tham gia [Đảng Cộng sản Nam Phi](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=%C4%90%E1%BA%A3ng_C%E1%BB%99ng_s%E1%BA%A3n_Nam_Phi&action=edit&redlink=1)(SACP) tái cơ cấu, gắn liền với chính sách của Moskva. [[27]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nelson_Mandela#cite_note-27) Đến năm 2003 [[28]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nelson_Mandela#cite_note-28) [Blade Nzimande](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Blade_Nzimande&action=edit&redlink=1), Tổng thư ký SACP, tiết lộ rằng [Walter Sisulu](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Walter_Sisulu&action=edit&redlink=1), Tổng thư ký của đảng ANC, cũng đã bí mật gia nhập SACP vào năm 1955 có nghĩa là cả năm Tổng thư ký đều là người của SACP và do đó giải thích lý do tại sao Sisulu quyết định đưa vai trò của ANC từ vai trò chi phối xuống thành một trong năm bên ngang vai nhau. [[29]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nelson_Mandela#cite_note-29)
Trong năm 1959, ANC mất phần lớn sự ủng hộ từ lực lượng chiến đấu khi phần lớn những người Toàn Phi, với sự hỗ trợ tài chính từ
[Ghana](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ghana) và chính trị từ những [người Sotho](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Sotho&action=edit&redlink=1) tại [tỉnh Transvaal](https://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BB%89nh_Transvaal), đã ly khai để thành lập [Đại hội Toàn Phi](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=%C4%90%E1%BA%A1i_h%E1%BB%99i_To%C3%A0n_Phi&action=edit&redlink=1) (PAC) dưới sự lãnh đạo của [Robert Sobukwe](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Robert_Sobukwe&action=edit&redlink=1) và [Potlako Leballo](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Potlako_Leballo&action=edit&redlink=1). [[30]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nelson_Mandela#cite_note-30)
### Hoạt động chống Chủ nghĩa Apartheid
Vào năm 1961, Mandela trở thành người đồng sáng lập và là lãnh đạo cánh vũ trang của ANC,
[Umkhonto we Sizwe](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Umkhonto_we_Sizwe&action=edit&redlink=1) (tạm dịch *Cây giáo của Quốc gia*, cũng viết tắt là *MK*). Ông điều hành các chiến dịch phá hoại chống lại các mục tiêu [31] [quân sự](https://vi.wikipedia.org/wiki/Qu%C3%A2n_s%E1%BB%B1)và của [chính quyền](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ch%C3%ADnh_ph%E1%BB%A7), lên kế hoạch cho một cuộc [chiến tranh du kích](https://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_du_k%C3%ADch)nếu phương cách phá hoại vẫn không chấm dứt được chế độ apartheid. Mandela cũng quyên tiền cho MK ở nước ngoài và sắp xếp các buổi huấn luyện [[32]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nelson_Mandela#cite_note-TerrorismReader-32) [bán quân sự](https://vi.wikipedia.org/wiki/B%C3%A1n_qu%C3%A2n_s%E1%BB%B1)cho nhóm. [[32]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nelson_Mandela#cite_note-TerrorismReader-32)
Người đồng chí trong đảng ANC Wolfie Kadesh giải thích chiến dịch đánh bom do Mandela dẫn dắt như sau: “Khi chúng tôi biết rằng chúng tôi sẽ bắt đầu vào ngày 16 tháng 12 năm 1961, nhằm làm nổ tung những vị trí là biểu tượng của chủ nghĩa apartheid, như văn phòng giấy thông hành, tòa án địa phương, và những nơi tương tự… bưu điện và… các văn phòng chính phủ. Nhưng chúng tôi dự định thực hiện điều đó sao cho không có ai bị thương vong.”
Mandela đã nói về Wolfie: “Kiến thức về chiến tranh và kinh nghiệm trận mạc của ông là cực kỳ hữu ích đối với tôi.” [33] [[10]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nelson_Mandela#cite_note-longwalk-10)
Mandela đã xem bước chuyển sang đấu tranh vũ trang là phương kế cuối cùng; nhiều năm trời với chính sách đàn áp và bạo lực ngày càng tăng của chính quyền đã cho ông thấy sự phản kháng bất bạo động chống chủ nghĩa apartheid nhiều năm qua đã không và cũng không thể thu được tiến triển nào.
[[10]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nelson_Mandela#cite_note-longwalk-10) [[34]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nelson_Mandela#cite_note-rivonia-34)
Sau này, chủ yếu vào thập niên 1980, MK đã tiến hành chiến tranh du kích chống lại chế độ apartheid với nhiều thương vong là dân thường.
Mandela sau này thừa nhận rằng ANC, trong cuộc chiến đấu chống lại apartheid, cũng vi phạm quyền con người, chỉ trích thẳng thừng những đảng viên trong đảng ông cố gắng đưa những câu chữ phản ánh sự thật ra khỏi báo cáo của [32] [Ủy ban Sự thật và Hòa giải](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=%E1%BB%A6y_ban_S%E1%BB%B1_th%E1%BA%ADt_v%C3%A0_H%C3%B2a_gi%E1%BA%A3i_%28Nam_Phi%29&action=edit&redlink=1). [[35]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nelson_Mandela#cite_note-35)
Cho đến tận tháng 7 năm 2008, Mandela và các đảng viên ANC vẫn bị hạn chế đi đến Hoa Kỳ – ngoại trừ trụ sở Liên Hiệp Quốc ở
[Manhattan](https://vi.wikipedia.org/wiki/Manhattan) — nếu không có giấy phép cho phép đặc biệt của [Ngoại trưởng Hoa Kỳ](https://vi.wikipedia.org/wiki/B%E1%BB%99_tr%C6%B0%E1%BB%9Fng_Ngo%E1%BA%A1i_giao_Hoa_K%E1%BB%B3), vì họ bị quy là [khủng bố](https://vi.wikipedia.org/wiki/Kh%E1%BB%A7ng_b%E1%BB%91) trong thời kỳ chế độ apartheid ở Nam Phi. [[36]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nelson_Mandela#cite_note-bbcvisa-36) [[37]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nelson_Mandela#cite_note-37)
### Bị bắt giữ và phiên tòa Rivonia
Ngày 5 tháng 8 năm 1962 Mandela bị bắt sau khi ẩn náu được 17 tháng, và giam giữ tại Pháo đài Johannesburg.
Vụ bắt giữ này xảy ra do [38] [Cơ quan Tình báo Trung ương](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%C6%A1_quan_T%C3%ACnh_b%C3%A1o_Trung_%C6%B0%C6%A1ng_%28Hoa_K%E1%BB%B3%29)Hoa Kỳ (CIA) đã tiết lộ nơi ẩn náu và nhân dạng giả của Mandela cho an ninh. [[39]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nelson_Mandela#cite_note-blum-39) [[40]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nelson_Mandela#cite_note-salon-40) Ba ngày sau đó, người ta đã đọc lời buộc tội ông chủ mưu kêu gọi công nhân đình công vào năm 1961 và vượt biên bất hợp pháp tại tòa. Ngày 25 tháng 10 năm 1962, Mandela bị tuyên án 5 năm tù giam. Hai năm sau vào ngày 11 tháng 6 năm 1964, ông lại phải ra tòa một lần nữa vì những hoạt động trong Hội đồng Quốc gia châu Phi (ANC). [[41]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nelson_Mandela#cite_note-41) [[42]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nelson_Mandela#cite_note-42)
Trong lúc Mandela đang trong tù, cảnh sát đã bắt giữ nhiều lãnh đạo cốt cán của ANC vào ngày 11 tháng 7 năm 1963, tại
[Liliesleaf Farm](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Liliesleaf_Farm&action=edit&redlink=1), [Rivonia](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Rivonia&action=edit&redlink=1), phía bắc Johannesburg. Mandela được ghép vào xét xử chung, và tại [Phiên tòa Rivonia](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Phi%C3%AAn_t%C3%B2a_Rivonia&action=edit&redlink=1), họ bị chánh án, Tiến sĩ [Percy Yutar](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Percy_Yutar&action=edit&redlink=1), cáo buộc nhiều tội danh trong đó chủ yếu là phá hoại (Mandela thừa nhận tội này) và các tội tương đương với [phản quốc](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ph%E1%BA%A3n_qu%E1%BB%91c&action=edit&redlink=1), nhưng chính quyền dễ chứng minh hơn. Lời buộc tội thứ hai cáo buộc các bị cáo âm mưu một cuộc xâm lược của ngoại quốc vào Nam Phi, Mandela phủ nhận tội danh này. [43] [[43]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nelson_Mandela#cite_note-SAHistoryOnline-43)
Trong lời phát biểu tại ghế bị cáo mở đầu phiên biện hộ trong phiên tòa ngày 20 tháng 4 năm 1964 tại Tòa án Tối cao
[Pretoria](https://vi.wikipedia.org/wiki/Pretoria), Mandela đã nói rằng việc ANC lựa chọn sử dụng vũ lực chỉ là một sách lược mà thôi. Lời phát biểu của ông đã mô tả ANC đã sử dụng các biện pháp hòa bình như thế nào để chống lại chủ nghĩa apartheid trong nhiều năm trời cho đến khi xảy ra vụ [44] [Thảm sát Sharpeville](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Th%E1%BA%A3m_s%C3%A1t_Sharpeville&action=edit&redlink=1). Sự kiện đó đi kèm với cuộc trưng cầu dân ý để thành lập Cộng hòa Nam Phi và sự tuyên bố [[45]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nelson_Mandela#cite_note-TimeMag-45) [tình trạng khẩn cấp](https://vi.wikipedia.org/wiki/T%C3%ACnh_tr%E1%BA%A1ng_kh%E1%BA%A9n_c%E1%BA%A5p)cùng với việc cấm chỉ hoạt động của ANC đã khiến cho Mandela và các đồng chí của ông thấy rằng lựa chọn duy nhất của họ chỉ có thể thông qua các hành động phá hoại, nếu không chẳng khác nào một sự đầu hàng vô điều kiện. Mandela tiếp tục giải thích cách họ hình thành Tuyên ngôn [[45]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nelson_Mandela#cite_note-TimeMag-45) [Umkhonto we Sizwe](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Umkhonto_we_Sizwe&action=edit&redlink=1)vào ngày 16 tháng 12 năm 1961 dự kiến sẽ phô bày sự thất bại của các chính sách của Đảng Quốc gia sau khi nền kinh tế bị đe dọa cho những người ngoại quốc không còn sẵn lòng đầu tư vào đất nước nữa. Ông kết thúc bài phát biểu bằng những lời sau đây: “Tôi cống hiến cả đời tôi cho sự nghiệp đấu tranh của người dân châu Phi. Tôi đã chiến đấu chống lại sự thống trị của người da trắng, và tôi cũng chiến đấu chống lại sự thống trị của người da đen. Tôi yêu mến lý tưởng về một xã hội dân chủ và tự do trong đó mọi người dân sống với nhau hòa thuận và bình đẳng. Đó là lý tưởng mà tôi hy vọng sẽ sống vì nó và đạt được nó. Nhưng nếu cần, tôi cũng sẵn sàng chết vì lý tưởng đó.” [[46]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nelson_Mandela#cite_note-mk-46) [[34]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nelson_Mandela#cite_note-rivonia-34) [Bram Fischer](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Bram_Fischer&action=edit&redlink=1), Vernon Berrange, [Harry Schwarz](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Harry_Schwarz&action=edit&redlink=1), [Joel Joffe](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Joel_Joffe&action=edit&redlink=1), [Arthur Chaskalson](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Arthur_Chaskalson&action=edit&redlink=1) và [George Bizos](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=George_Bizos&action=edit&redlink=1) là các luật sự bảo vệ cho bên bị. [[47]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nelson_Mandela#cite_note-RivoniaPapers-47) [Harold Hanson](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Harold_Hanson&action=edit&redlink=1) cũng được bổ sung vào cuối phiên tòa để giúp giảm nhẹ tội danh. Tất cả mọi người trừ Rusty Bernstein đều bị tuyên là có tội, nhưng họ thoát khỏi án treo cổ mà bị tuyên tù chung thân vào ngày 12 tháng 6 năm 1964. [48] Lời buộc tội gồm có tham gia lên kế hoạch hành động vũ trang, cụ thể là bốn cáo buộc [[48]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nelson_Mandela#cite_note-ANCRivonia-48) [phá hoại](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ph%C3%A1_ho%E1%BA%A1i&action=edit&redlink=1), mà Mandela thừa nhận, và một [âm mưu chính trị](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=%C3%82m_m%C6%B0u_ch%C3%ADnh_tr%E1%BB%8B&action=edit&redlink=1)trợ giúp nước ngoài xâm lược Nam Phi, tội này bị Mandela phủ nhận. [[48]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nelson_Mandela#cite_note-ANCRivonia-48)
### Thời gian trong tù
Nelson Mandela bị giam giữ tại
[Đảo Robben](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%A3o_Robben) và đã ở đấy 18 năm trong tổng số 27 năm trong tù của ông. Khi ở trong tù, ông dần dần trở nên nổi tiếng với vai trò là nhà lãnh đạo da đen đáng chú ý nhất tại Nam Phi. [49] Ở trên đảo, ông và các tù nhân khác phải lao động khổ sai ở một mỏ đá vôi. [[1]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nelson_Mandela#cite_note-nobel-1) Điều kiện sống trong tù rất cơ bản. Tù nhân cũng bị phân chia theo sắc tộc và tù nhân da đen là những người nhận được lượng thực phẩm ít nhất. [[50]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nelson_Mandela#cite_note-50) [[51]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nelson_Mandela#cite_note-51) [Tù chính trị](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=T%C3%B9_ch%C3%ADnh_tr%E1%BB%8B&action=edit&redlink=1)được giam giữ riêng biệt với thường phạm và được hưởng ít quyền lợi hơn. Mandela đã mô tả rằng, do bị xếp vào tù nhân nhóm D (hạng thấp nhất) ông chỉ được phép có một người khách viếng thăm và nhận một lá thư mỗi sáu tháng. [[52]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nelson_Mandela#cite_note-52) Những lá thư thường bị trễ khá lâu và rất khó đọc do chế độ kiểm duyệt trong nhà tù. [[53]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nelson_Mandela#cite_note-Memoirs-53) [[10]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nelson_Mandela#cite_note-longwalk-10)
Lúc ở trong tù Mandela đã tham gia khóa học từ xa của Đại học Luân Đôn và nhận bằng
[Cử nhân Luật](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=C%E1%BB%AD_nh%C3%A2n_Lu%E1%BA%ADt&action=edit&redlink=1). Ông sau đó được đề cử làm [54] [Hiệu trưởng danh dự](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Hi%E1%BB%87u_tr%C6%B0%E1%BB%9Fng_danh_d%E1%BB%B1&action=edit&redlink=1)của Đại học Luân Đôn trong cuộc bình chọn năm 1981, nhưng vị trí này đã thuộc về [Công chúa Anne](https://vi.wikipedia.org/wiki/Anne,_C%C3%B4ng_ch%C3%BAa_Ho%C3%A0ng_gia). [[54]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nelson_Mandela#cite_note-ObserverGM-54)
Trong cuốn hồi ký
*Inside BOSS* xuất bản năm 1981 điệp viên Gordon Winter đã kể về việc ông này tham gia kế hoạch giải cứu Mandela vào năm 1969: kế hoạch này bị Winter tiết lộ thay mặt cho cơ quan tình báo Nam Phi, họ muốn Mandela trốn thoát để họ có thể xử bắn ông khi tìm bắt lại. Kế hoạch này đã bị Cơ quan Tình báo Anh chặn đứng. [55] [[55]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nelson_Mandela#cite_note-InsideBOSS-55)
Vào tháng 3 năm 1982 Mandela được chuyển từ Đảo Robben sang
[Nhà tù Pollsmoor](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Nh%C3%A0_t%C3%B9_Pollsmoor&action=edit&redlink=1), cùng với các nhà lãnh đạo ANC khác như Walter Sisulu, Andrew Mlangeni, [Ahmed Kathrada](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ahmed_Kathrada&action=edit&redlink=1) và [Raymond Mhlaba](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Raymond_Mhlaba&action=edit&redlink=1). Đã có suy đoán rằng đây là cách để xóa bỏ sức ảnh hưởng của các nhà lãnh đạo cấp cao này đối với thế hệ những nhà hoạt động da đen trẻ đang bị giam tại Đảo Robben, cái gọi là “Trường Đại học Mandela”. [53] Tuy nhiên, Thủ tướng [[56]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nelson_Mandela#cite_note-56) [Kobie Coetsee](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Kobie_Coetsee&action=edit&redlink=1)thuộc [Đảng Quốc gia](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=%C4%90%E1%BA%A3ng_Qu%E1%BB%91c_gia_%28Nam_Phi%29&action=edit&redlink=1)nói rằng việc chuyển trại này giúp cho việc liên hệ giữa họ và chính quyền Nam Phi được thuận tiện hơn. [[57]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nelson_Mandela#cite_note-sparks-57)
Tháng 2 năm 1985 Tổng thống
[P.W. Botha](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=P.W._Botha&action=edit&redlink=1) đề nghị trả tự do cho Mandela với điều kiện ông phải ‘từ bỏ phương cách đấu tranh chính trị bằng bạo lực một cách vô điều kiện’. Coetsee và các bộ trưởng khác phản đối đề xuất của Botha, cho rằng Mandela sẽ không bao giờ yêu cầu tổ chức của ông từ bỏ đấu tranh vũ trang để đổi lấy sự tự do cho cá nhân mình. [58] Đúng là Mandela đã bác bỏ đề xuất và đưa ra lời tuyên bố thông qua cô con gái Zindzi trong đó nói rằng “Thứ tự do đang được đề nghị cho tôi là cái gì trong khi tổ chức của nhân dân vẫn bị cấm đoán? Chỉ có những người tự do mới có thể thương lượng mà thôi. Một tù nhân không thể tham gia vào một thỏa hiệp nào hết.” [[59]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nelson_Mandela#cite_note-59) [[57]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nelson_Mandela#cite_note-sparks-57)
Cuộc gặp đầu tiên giữa Mandela và chính quyền Đảng Quốc gia diễn ra vào tháng 11 năm 1985, khi Kobie Coetsee gặp gỡ Mandela tại Bệnh viện Volks Hospital ở
[Cape Town](https://vi.wikipedia.org/wiki/Cape_Town) nơi Mandela đang tịnh dưỡng sau cuộc phẫu thuật tuyến tiền liệt. Trong bốn năm sau đó, một loạt các cuộc gặp mang tính thăm dò đã diễn ra, làm nền tảng cho các cuộc tiếp xúc và thương lượng về sau, nhưng tiến bộ thực sự thì không nhiều. [60] [[57]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nelson_Mandela#cite_note-sparks-57)
Vào năm 1988 Mandela được chuyển đến
[Nhà tù Victor Verster](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Nh%C3%A0_t%C3%B9_Victor_Verster&action=edit&redlink=1) và ở đó cho đến khi ông được phóng thích. Người ta đã dỡ bỏ nhiều hạn chế đối với ông và những người như [Harry Schwarz](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Harry_Schwarz&action=edit&redlink=1) đã có thể tự do thăm viếng ông. Schwarz, một người bạn của Mandela, biết ông từ khi họ học chung lớp luật ở trường đại học. Ông này cũng là luật sư biện hộ cho Mandela tại Phiên tòa Rivonia và sau này là đại sứ tại [Washington](https://vi.wikipedia.org/wiki/Washington,_D.C.) khi Mandela làm tổng thống.
Trong suốt thời kỳ Mandela bị giam giữ, đã có nhiều áp lực ở trong cũng như ngoài nước đòi chính quyền Nam Phi phải trả tự do cho ông, với khẩu hiệu nổi tiếng
*Free Nelson Mandela!* ( *Hãy thả Nelson Mandela*) Đến năm 1989, Nam Phi có sự chuyển biến khi Botha bị đột quỵ và [61] [Frederik Willem de Klerk](https://vi.wikipedia.org/wiki/Frederik_Willem_de_Klerk)thay thế vào vị trí tổng thống. De Klerk tuyên bố thả tự do cho Mandela vào tháng 2 năm 1990. [[62]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nelson_Mandela#cite_note-62) [[63]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nelson_Mandela#cite_note-63)
Mandela đã được Ủy hội Chữ thập đỏ Quốc tế viếng thăm vài lần khi ông còn ở Đảo Robben và sau này ở nhà tù Pollsmoor. Mandela đã nói về những chuyến thăm viếng như sau: “với cá nhân tôi, và với những ai đã từng trải qua thời gian là tù chính trị, Hội chữ thập đỏ là một tia sáng nhân đạo trong thế giới tăm tối thiếu nhân tính của nhà tù chính trị.”
[[64]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nelson_Mandela#cite_note-64) [[65]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nelson_Mandela#cite_note-65)
### Trả tự do
Ngày 2 tháng 2 năm 1990,
[Tổng thống Quốc gia](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=T%E1%BB%95ng_th%E1%BB%91ng_Qu%E1%BB%91c_gia_Nam_Phi&action=edit&redlink=1) F.W. de Klerk đã hủy lệnh cấm hoạt động đối với Đảng ANC và các tổ chức chống chủ nghĩa apartheid khác, đồng thời thông báo Mandela sẽ sớm được trả tự do. Mandela được trả tự do từ [66] [Nhà tù Victor Verster](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Nh%C3%A0_t%C3%B9_Victor_Verster&action=edit&redlink=1)ở [Paarl](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Paarl&action=edit&redlink=1)vào ngày 11 tháng 2 năm 1990. Sự kiện này được phát hình trực tiếp trên khắp thế giới. [[67]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nelson_Mandela#cite_note-67)
Vào ngày được phóng thích, Mandela đã có một bài diễn văn gửi đến toàn quốc.
Ông tuyên bố cam kết hòa bình và hòa giải với những người da trắng thiểu số trong nước, nhưng nói rõ rằng cuộc đấu tranh vũ trang của ANC vẫn chưa chấm dứt khi ông nói “phương sách đấu tranh vũ trang vào năm 1960 khi chúng tôi hình thành phái quân sự trong ANC ( [68] [Umkhonto we Sizwe](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Umkhonto_we_Sizwe&action=edit&redlink=1)) đơn thuần là hành động tự vệ chống lại sự tàn bạo của chủ nghĩa apartheid. Các yếu tố đưa đến cuộc đấu tranh vũ trang đến nay vẫn hiển diện. Chúng tôi không có sự lựa chọn nào khác ngoài việc phải tiếp tục. Chúng tôi bày tỏ hy vọng một không khí có lợi cho một cuộc thương lượng sẽ sớm được tạo ra, để nhu cầu đấu tranh vũ trang không còn nữa.”
Ông cũng nói rằng tập trung chính của ông là mang lại hòa bình cho những người da đen đa số và cho họ quyền bỏ phiếu trong những cuộc bầu cử cấp quốc gia lẫn địa phương.
[[68]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nelson_Mandela#cite_note-ANCSpeech-68)
### Thương thuyết
Sau khi được trả tự do, Mandela trở lại làm lãnh đạo ANC, rồi từ năm 1990 đến 1994, ông lãnh đạo đảng này trong cuộc thương lượng đa đảng dẫn tới cuộc bầu cử đa sắc tộc đầu tiên trong nước.
[[69]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nelson_Mandela#cite_note-69)
Năm 1991, ANC tổ chức hội nghị toàn quốc đầu tiên của mình ở Nam Phi sau khi được dỡ bỏ lệnh cấm, hội nghị đã bầu Mandela làm Chủ tịch (President) của tổ chức. Người bạn và người đồng nghiệp lâu năm của ông, Oliver Tambo, người lãnh đạo tổ chức lưu vong khi Mandela còn ở trong tù, trở thành Chủ tịch Quốc gia (National Chairperson).
[[70]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nelson_Mandela#cite_note-ancprofile-70)
Vai trò lãnh đạo của Mandela trong cuộc thương thuyết, cũng như mối quan hệ của ông với Tổng thống F.W. de Klerk, đã được thừa nhận khi họ cùng được trao
[Giải Nobel Hòa bình](https://vi.wikipedia.org/wiki/Gi%E1%BA%A3i_Nobel_H%C3%B2a_b%C3%ACnh) năm 1993. Tuy nhiên, mối quan hệ này thỉnh thoảng trở nên căng thẳng, cụ thể như trong một phát biểu nảy lửa vào năm 1991 khi ông nói De Klerk là người cầm đầu một “chế độ không hợp pháp, mất uy tín, gồm toàn những người thiểu số”. Cuộc thương thuyết có lần đã đổ vỡ do [vụ thảm sát Boipatong](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=V%E1%BB%A5_th%E1%BA%A3m_s%C3%A1t_Boipatong&action=edit&redlink=1) tháng 6 năm 1992, khi đó Mandela cùng đoàn đại biểu của ANC bước ra khỏi cuộc thương thuyết, cáo buộc chính quyền De Klerk đồng lõa với các vụ giết chóc. Tuy nhiên, những cuộc hội đàm đã được tiếp diễn sau [71] [vụ thảm sát Bisho](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=V%E1%BB%A5_th%E1%BA%A3m_s%C3%A1t_Bisho&action=edit&redlink=1)tháng 9 năm 1992, khi bóng ma bạo lực khiến cho người ta nhận thấy hội đàm là cách duy nhất để tiến tới một giải pháp. [[10]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nelson_Mandela#cite_note-longwalk-10)
Sau vụ ám sát nhà lãnh đạo ANC
[Chris Hani](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Chris_Hani&action=edit&redlink=1) tháng 4 năm 1993, lại dấy lên sự sợ hãi đất nước sẽ lại tan vỡ trong bạo lực. Mandela đã gửi thông điệp toàn quốc yêu cầu mọi người bình tĩnh, trong bài phát biểu với vai trò ‘tổng thống’ dù khi đó ông chưa phải là tổng thống thực sự. Mandela nói rằng “tối nay tôi đang nói với từng người Nam Phi, cả đen lẫn trắng, những lời nói xuất phát từ sâu thẳm lòng mình. Một người da trắng đầy thành kiến và căm giận đã đến đất nước chúng ta và thực hiện một hành vi sai lầm đến mức khiến cả nước phải đối mặt với vực thẳm khủng hoảng. Một người phụ nữ da trắng, gốc Afrikan, đã liều mạng sống của bà để chúng ta có thể biết đến, và mang lại sự công bằng cho vụ ám sát này. Vụ giết người máu lạnh nhằm vào Chris Hani đã tạo một làn sóng rung chuyển đất nước và thế giới… Giờ đây đã đến lúc mọi người dân Nam Phi sát cánh cùng nhau để chống lại bất cứ hành vi nào nhằm phá hủy những gì Chris Hani đã cống hiến cả đời ông cho nó – sự tự do cho tất cả chúng ta”. [72] Dù đã có một số vụ bạo loạn xảy ra sau vụ ám sát, các bên thương lượng vẫn tích cực hành động, và sớm thỏa thuận một cuộc bầu cử dân chủ diễn ra vào ngày 27 tháng 4 năm 1994, chỉ hơn một năm sau vụ ám sát Hani. [[73]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nelson_Mandela#cite_note-73) [[57]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nelson_Mandela#cite_note-sparks-57)
## Thời kỳ làm Tổng thống Nam Phi
[Cuộc bầu cử đa sắc tộc đầu tiên](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=T%E1%BB%95ng_tuy%E1%BB%83n_c%E1%BB%AD_Nam_Phi,_1994&action=edit&redlink=1) ở Nam Phi với quyền bỏ phiếu được trao cho tất cả mọi người đã diễn ra vào ngày 27 tháng 4 năm 1994. ANC giành được 62% số phiếu bầu, và Mandela, với vai trò là lãnh đạo ANC, đã nhậm chức làm [Tổng thống](https://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BB%95ng_th%E1%BB%91ng_Nam_Phi) da đen đầu tiên của Nam Phi vào ngày 10 tháng 5 năm 1994, de Klerk của Đảng Quốc gia là [phó tổng thống](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ph%C3%B3_T%E1%BB%95ng_th%E1%BB%91ng_Nam_Phi) thứ nhất và [Thabo Mbeki](https://vi.wikipedia.org/wiki/Thabo_Mbeki) là phó tổng thống thứ hai trong [Chính phủ Thống nhất Quốc gia](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ch%C3%ADnh_ph%E1%BB%A7_Th%E1%BB%91ng_nh%E1%BA%A5t_Qu%E1%BB%91c_gia_%28Nam_Phi%29&action=edit&redlink=1). Với vị trí là Tổng thống từ tháng 5 năm 1994 cho đến tháng 6 năm 1999, Mandela đã chủ trì sự chuyển giao từ quyền lực của thiểu số và chủ nghĩa apartheid, giành được sự tôn trọng của quốc tế đối với những nỗ lực hòa giải quốc gia và thế giới của ông. [74] Mandela đã khích lệ những người Nam Phi da đen ủng hộ cho [[75]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nelson_Mandela#cite_note-75) [đội](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=%C4%90%E1%BB%99i_rugby_qu%E1%BB%91c_gia_Nam_Phi_th%E1%BB%91ng_nh%E1%BA%A5t&action=edit&redlink=1)(đội tuyển rugby quốc gia Nam Phi) trước đây bị dân chúng ghét bỏ khi Nam Phi tổ chức *Springbok* [Cúp Rugby Thế giới 1995](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=C%C3%BAp_Rugby_Th%E1%BA%BF_gi%E1%BB%9Bi_1995&action=edit&redlink=1). Sau khi Springbok giành chiến thắng trong trận chung kết trước New Zealand, Mandela đã trao cúp vô địch cho đội trưởng [[76]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nelson_Mandela#cite_note-76) [Francois Pienaar](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Francois_Pienaar&action=edit&redlink=1), một người Afrikan, trên người mặc chiếc áo đấu Springbok với con số 6 của Pienaar sau lưng. Hành động này được xem là bước tiến lớn của sự hòa giải giữa người Nam Phi da trắng và da đen. [[77]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nelson_Mandela#cite_note-77)
Sau khi nhậm chức tổng thống, một trong những dấu hiệu đặc trưng của Mandela là chiếc áo
[Batik](https://vi.wikipedia.org/wiki/Batik) của ông, còn được biết đến với cái tên “ [Áo Madiba](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=%C3%81o_Madiba&action=edit&redlink=1)“, kể cả trong những sự kiện long trọng. Trong [78] [hành động quân sự đầu tiên sau thời kỳ apartheid của Nam Phi](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=V%E1%BB%A5_can_thi%E1%BB%87p_c%E1%BB%A7a_Nam_Phi_v%C3%A0o_Lesotho&action=edit&redlink=1), Mandela đã ra lệnh cho quân đội xâm nhập lãnh thổ [Lesotho](https://vi.wikipedia.org/wiki/Lesotho)vào tháng 9 năm 1998 để bảo vệ chính quyền của Thủ tướng [Pakalitha Mosisili](https://vi.wikipedia.org/wiki/Pakalitha_Mosisili). Vụ việc này diễn ra sau một cuộc bỏ phiếu gây tranh cãi trong đó lực lượng phản đối đã đe dọa đến chính quyền thiếu ổn định này. Những nhà bình luận và phê bình trong đó có cả các nhà hoạt động vì [[79]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nelson_Mandela#cite_note-Lesotho-79) [AIDS](https://vi.wikipedia.org/wiki/HIV/AIDS)như [Edwin Cameron](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Edwin_Cameron&action=edit&redlink=1)đã chỉ trích Mandela vì sự thiếu hiệu quả của chính quyền ông trong việc ngăn chặn cuộc khủng hoảng AIDS. [[80]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nelson_Mandela#cite_note-80) Sau khi [[81]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nelson_Mandela#cite_note-81) [nghỉ hưu](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ngh%E1%BB%89_h%C6%B0u&action=edit&redlink=1), Mandela thừa nhận rằng ông đã thất bại vì đã không chú ý nhiều hơn đến bệnh dịch HIV/AIDS. [[82]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nelson_Mandela#cite_note-82) Mandela từ đó đã có một số bài phát biểu chống lại bệnh dịch AIDS. [[83]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nelson_Mandela#cite_note-83) [[84]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nelson_Mandela#cite_note-84) [[85]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nelson_Mandela#cite_note-85)
### Vụ xử Lockerbie
Tổng thống Mandela có sự quan tâm đặc biệt trong việc giúp đỡ giải quyết tranh cãi kéo dài giữa một bên là quốc gia Lybia dưới thời
[Gaddafi](https://vi.wikipedia.org/wiki/Muammar_al-Gaddafi), còn bên kia là Hoa Kỳ và Anh, đối với việc mang ra xét xử hai người Lybia bị truy tố vào tháng 11 năm 1991 và bị buộc tội phá hoại [Chuyến bay 103 của Pan Am](https://vi.wikipedia.org/wiki/Chuy%E1%BA%BFn_bay_103_c%E1%BB%A7a_Pan_Am), khiến nó rơi tại thị trấn [Lockerbie](https://vi.wikipedia.org/wiki/Lockerbie) của Scotland ngày 21 tháng 12 năm 1988, làm cho 270 người thiệt mạng. Từ đầu năm 1992, Mandela đã có lời đề nghị không chính thức gửi tới Tổng thống [86] [George H.W. Bush](https://vi.wikipedia.org/wiki/George_W._Bush)yêu cầu xét xử hai nghi phạm Lybia tại quốc gia thứ ba. Bush tỏ ra tán thành đề nghị này, cả Tổng thống [François Mitterrand](https://vi.wikipedia.org/wiki/Fran%C3%A7ois_Mitterrand)của Pháp và Vua [Juan Carlos I của Tây Ban Nha](https://vi.wikipedia.org/wiki/Juan_Carlos_I_c%E1%BB%A7a_T%C3%A2y_Ban_Nha)cũng vậy. Vào tháng 11 năm 1994 – sáu tháng sau khi ông đắc cử tổng thống – Mandela chính thức đề nghị Nam Phi nên là nơi diễn ra [[87]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nelson_Mandela#cite_note-87) [phiên toàn xét xử vụ đánh bom Chuyến bay 103 của Pan Am](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Phi%C3%AAn_to%C3%A0n_x%C3%A9t_x%E1%BB%AD_v%E1%BB%A5_%C4%91%C3%A1nh_bom_Chuy%E1%BA%BFn_bay_103_c%E1%BB%A7a_Pan_Am&action=edit&redlink=1). [[88]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nelson_Mandela#cite_note-88)
Tuy nhiên, Thủ tướng Anh
[John Major](https://vi.wikipedia.org/wiki/John_Major) thẳng thừng từ chối ý tưởng này nói rằng chính phủ Anh không tin tưởng vào tòa án nước ngoài. Đến ba năm sau, Mandela một lần nữa lại gửi lời đề nghị đến người kế nhiệm Major, [89] [Tony Blair](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tony_Blair), khi ông có chuyến viếng thăm Luân Đôn vào tháng 7 năm 1997. Cuối năm đó, tại Cuộc họp những người đứng đầu chính phủ của khối Thịnh vượng chung năm 1997 tại [Edinburgh](https://vi.wikipedia.org/wiki/Edinburgh)tháng 10 năm 1997, Mandela đã cảnh báo:
“Không thể có một quốc gia vừa là nguyên cáo, vừa là bên nguyên lẫn quan tòa.”
Cuối cùng đã có một thỏa hiệp để tổ chức phiên tòa ở
[Trại quân sự Zeist](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Tr%E1%BA%A1i_Zeist,_H%C3%A0_Lan&action=edit&redlink=1) ở Hà Lan, xét xử theo [Luật Scotland](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Lu%E1%BA%ADt_Scotland&action=edit&redlink=1), và Tổng thống Mandela bắt đầu thương thuyết với Đại tá [Gaddafi](https://vi.wikipedia.org/wiki/Muammar_al-Gaddafi) để dẫn độ hai bị cáo ( [Megrahi](https://vi.wikipedia.org/wiki/Abd_al-Basat_Muhammad_Ali_al-Maqrahi) và [Fhimah](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Lamin_Khalifah_Fhimah&action=edit&redlink=1)) vào tháng 4 năm 1999. Sau phiên tòa kéo dài 9 tháng, phán quyết đã được công bố vào ngày 31 tháng 1 năm 2001. Fhimah được tuyên [90] [trắng án](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Tr%E1%BA%AFng_%C3%A1n&action=edit&redlink=1), nhưng Megrahi bị buộc tội và phải lãnh 27 năm tù trong một nhà tù ở Scotland. Kháng cáo lần đầu của Megrahi đã bị bác vào tháng 3 năm 2002, và cựu tổng thống Mandela đã đến thăm người này tại [nhà tù Barlinnie](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Barlinnie_%28Nh%C3%A0_t%C3%B9_ho%C3%A0ng_gia%29&action=edit&redlink=1)vào ngày 10 tháng 6 năm 2002.
‘Megrahi hoàn toàn cô độc’, Mandela nói trong cuộc họp báo nhỏ trong phòng thăm viếng của nhà tù. ‘Anh ta không có ai để nói chuyện cả. Đây là sự hành hạ về tâm lý mà một người đàn ông phải chịu đựng trong suốt thời gian dài chịu án hoàn toàn một mình. Sẽ công bằng hơn nếu anh ta được chuyển đến một quốc gia Hồi giáo — và có nhiều quốc gia Hồi giáo mà phương Tây tin tưởng. Nó sẽ giúp gia đình anh dễ viếng thăm anh hơn nếu anh ở một nơi như vương quốc Maroc, Tunisia hay Ai Cập.’
[[91]]
Megrahi sau đó được chuyển đến nhà tù Greenock và không còn bị
[biệt giam](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Bi%E1%BB%87t_giam&action=edit&redlink=1) nữa. Tháng 8 năm 2009, Megrahi, sau khi được chẩn đoán bị ung thư và chỉ còn sống được 3 tháng, đã được trả tự do trong một đợt ân xá và được phép trở về Libya. Quỹ Nelson Mandela đã ủng hộ quyết định ân xá cho Megrahi trong một bức thư gửi tới Chính quyền Scotland thay mặt cho Mandela. [92] [[93]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nelson_Mandela#cite_note-93)
## Hôn nhân và gia đình
Mandela đã kết hôn ba lần, và có 6 con, 20 đứa cháu và số chắt thì ngày càng tăng. Ông là ông nội của
[Tù trưởng](https://vi.wikipedia.org/wiki/T%C3%B9_tr%C6%B0%E1%BB%9Fng) [Mandla Mandela](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Mandla_Mandela&action=edit&redlink=1). [[94]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nelson_Mandela#cite_note-94)
### Cuộc hôn nhân đầu tiên
Cuộc hôn nhân đầu tiên của Mandela là kết hôn với Evelyn Ntoko Mase người cũng như Mandela, xuất thân từ nơi về sau gọi là vùng
[Transkei](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Transkei&action=edit&redlink=1) của Nam Phi, mặc dù thực ra họ gặp nhau tại Johannesburg. Hai người chia tay vào năm 1957 sau 13 năm chung sống, ly dị vì sự căng thẳng do ông thường xuyên vắng nhà, dành quá nhiều thời gian cho công cuộc cách mạng, và một phần do bà là tín đồ [95] [Chứng nhân Jehovah](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A2n_Ch%E1%BB%A9ng_Gi%C3%AA-h%C3%B4-va), một tôn giáo đòi hỏi một sự trung lập về chính trị. Evelyn Mase chết năm 2004. [[96]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nelson_Mandela#cite_note-96) Hai người có với nhau hai con trai, Madiba Thembekile (Thembi) (1946–1969) và [[97]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nelson_Mandela#cite_note-97) [Makgatho Mandela](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Makgatho_Mandela&action=edit&redlink=1)(1950–2005), và hai con gái, cả hai đều có tên [Makaziwe Mandela](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Makaziwe_Mandela&action=edit&redlink=1)(được biết đến với tên Maki; sinh 1947 và 1953). Đứa con gái đầu chết lúc 9 tháng tuổi, và họ đặt tên [đứa con gái thứ hai](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Makaziwe_Mandela&action=edit&redlink=1)theo tên cô con gái đầu lòng. Các con của họ đều đi học [[98]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nelson_Mandela#cite_note-98) [Trường Thế giới Thống nhất](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Tr%C6%B0%E1%BB%9Dng_Th%E1%BA%BF_gi%E1%BB%9Bi_Th%E1%BB%91ng_nh%E1%BA%A5t&action=edit&redlink=1)ở [Waterford Kamhlaba](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Waterford_Kamhlaba&action=edit&redlink=1). Thembi chết trong tai nạn xe hơi năm 1969 ở tuổi 25, khi Mandela đang bị giam giữ tại Đảo Robben, và Mandela không được phép tham dự lễ tang. [[99]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nelson_Mandela#cite_note-99) Makgatho chết vì bệnh AIDS năm 2005, khi 54 tuổi. [[100]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nelson_Mandela#cite_note-100) [[101]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nelson_Mandela#cite_note-101)
### Cuộc hôn nhân thứ hai
Người vợ thứ hai của Mandela,
[Winnie Madikizela-Mandela](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Winnie_Madikizela-Mandela&action=edit&redlink=1), cũng xuất thân từ vùng Transkei, mặc dù hai người cũng gặp nhau tại Johannesburg, nơi bà là công chức da đen đầu tiên của thành phố. Họ có hai con gái, Zenani (Zeni), sinh ngày 4 tháng 2 năm 1958 và Zindziswa (Zindzi) Mandela-Hlongwane, sinh năm 1960. [102] Zindzi chỉ mới 18 tháng tuổi khi cha cô bị giam tại nhà tù Đảo Robben. Sau này, Winnie phải chịu mối bất hòa trong gia đình, phản ảnh cuộc xung đột chính trị của đất nước; khi chồng bà đang chịu án [[102]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nelson_Mandela#cite_note-ANCWinnie-102) [chung thân](https://vi.wikipedia.org/wiki/Chung_th%C3%A2n)ở Đảo Robben, còn cha bà lại làm bộ trưởng nông nghiệp ở Transkei. Cuộc hôn nhân kết thúc bằng một cuộc ly thân rồi ly dị, được kích thêm từ mối bất hòa về chính trị. [[102]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nelson_Mandela#cite_note-ANCWinnie-102) [[103]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nelson_Mandela#cite_note-103)
Mandela vẫn mòn mỏi trong tù khi con gái ông Zenani kết hôn với
[Hoàng thân Thumbumuzi Dlamini](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Nh%C3%A0_Dlamini&action=edit&redlink=1) năm 1973, anh trai của Vua [Mswati III](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Mswati_III_c%E1%BB%A7a_Swaziland&action=edit&redlink=1) của [Swaziland](https://vi.wikipedia.org/wiki/Swaziland). Mặc dù bà có ấn tượng sâu sắc về cha mình, nhà chức trách Nam Phi không cho phép bà thăm ông từ khi bà 4 tuổi cho đến lúc bà 16 tuổi. [104] Hai vợ chồng Dlamini sinh sống và kinh doanh tại [[105]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nelson_Mandela#cite_note-105) [Boston](https://vi.wikipedia.org/wiki/Boston). Một trong hai đứa con trai của họ, Hoàng tử [[106]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nelson_Mandela#cite_note-CSIS-106) [Cedza Dlamini](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Cedza_Dlamini&action=edit&redlink=1)(sinh năm 1976), được giáo dục tại Hoa Kỳ, đã đi theo bước chân của ông ngoại làm một người ủng hộ cho quyền con người và trợ giúp nhân đạo. [[106]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nelson_Mandela#cite_note-CSIS-106)
Zindzi Mandela-Hlongwane đã làm nên lịch sử trên toàn thế giới khi bà đọc bài diễn văn của Mandela từ chối lời đề nghị tha bổng có điều kiện vào năm 1985. Bà là nữ doanh nhân tại Nam Phi với ba con, đứa đầu lòng là con trai, Zondwa Gadaffi Mandela.
[[107]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nelson_Mandela#cite_note-107)
### Cuộc hôn nhân thứ ba
Mandela đã tái giá vào sinh nhật lần thứ 80 của ông năm 1998, với
[Graça Machel](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Gra%C3%A7a_Machel&action=edit&redlink=1) nhũ danh Simbine, góa phụ của [Samora Machel](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Samora_Machel&action=edit&redlink=1), cựu tổng thống [Mozambique](https://vi.wikipedia.org/wiki/Mozambique) và là đồng minh của ANC bị chết trong vụ rơi máy bay 12 năm trước đó. Cuộc hôn nhân là kết quả của hàng tháng trời thương thảo ở cấp quốc tế để đặt ra đồ sính lễ chưa từng có trong lịch sử để được rút khỏi bộ tộc của Machel. Một thỏa thuận miệng đã được thực hiện bởi nhà vua truyền thống đại diện cho Mandela, Vua Buyelekhaya Zwelibanzi Dalindyebo. [108] Ông nội của thủ lĩnh tối cao là quan nhiếp chính Jongintaba Dalindyebo, người đã sắp xếp cuộc hôn nhân cho Mandela, đã lảng tránh bằng cách trốn sang [[109]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nelson_Mandela#cite_note-109) [Johannesburg](https://vi.wikipedia.org/wiki/Johannesburg)vào năm 1940. [[15]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nelson_Mandela#cite_note-mandela1996pp10.2C20-15)
Mandela hiện vẫn còn ngôi nhà tại Qunu do đứa cháu trai nối dõi của ông quản lý, hiện ông vẫn trả tiền học phí và giữ quyền ủy viên hội đồng.
[[110]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nelson_Mandela#cite_note-110)
## Nghỉ hưu
Mandela là Tổng thống đắc cử lớn tuổi nhất của Nam Phi khi ông nhậm chức ở tuổi 75 vào năm 1994. Ông đã quyết định không cầm quyền nhiệm kỳ thứ hai và nghỉ hưu vào năm 1999, người kế nhiệm ông là
[Thabo Mbeki](https://vi.wikipedia.org/wiki/Thabo_Mbeki).
Sau khi rời ghế Tổng thống, Mandela tiếp tục đóng vai trò tích cực trong nhiều tổ chức xã hội và vì quyền con người. Ông biểu lộ sự ủng hộ phong trào
[Make Poverty History](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Make_Poverty_History&action=edit&redlink=1) (Biến đói nghèo thành dĩ vãng) mà trong đó [Chiến dịch ONE](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Chi%E1%BA%BFn_d%E1%BB%8Bch_ONE&action=edit&redlink=1) là một bộ phận. Giải golf gây quỹ [111] [Khách mời Nelson Mandela](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Kh%C3%A1ch_m%E1%BB%9Di_Nelson_Mandela&action=edit&redlink=1), do [Gary Player](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Gary_Player&action=edit&redlink=1)chủ trì, đã thu được hơn 20 triệu [rand](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Rand_Nam_Phi&action=edit&redlink=1)cho các quỹ vì trẻ em từ lúc bắt đầu năm 2000. [[112]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nelson_Mandela#cite_note-MandelaInv-112)
Mandela cũng là người ủng hộ cho
[Làng trẻ em SOS](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%A0ng_tr%E1%BA%BB_em_SOS), tổ chức chuyên quyên tiền giúp đỡ trẻ em mồ côi và bị bỏ rơi lớn nhất thế giới. Mandela cũng xuất hiện trong một đoạn quảng cáo cho [113] [Thế vận hội mùa đông 2006](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BA%BF_v%E1%BA%ADn_h%E1%BB%99i_M%C3%B9a_%C4%91%C3%B4ng_2006), và đã được trích dẫn trong chiến dịch *Chúc mừng nhân loại*của [Ủy ban Olympic Quốc tế](https://vi.wikipedia.org/wiki/%E1%BB%A6y_ban_Olympic_Qu%E1%BB%91c_t%E1%BA%BF): [[114]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nelson_Mandela#cite_note-ioc-114)
For seventeen days, they are roommates. For seventeen days, they are soulmates. And for twenty-two seconds, they are competitors. Seventeen days as equals. Twenty-two seconds as adversaries. What a wonderful world that would be. That’s the hope I see in the Olympic Games.
*Tạm dịch*:
Trong mười bảy ngày, chúng ta là bạn hữu. Trong mười bảy ngày, chúng ta là tâm giao. Và trong mười hai giây, chúng ta là đối thủ. Mười bảy ngày bình đẳng. Mười hai giây đối địch. Thế giới như thế mới tuyệt vời làm sao. Đó là niềm hy vọng mà tôi thấy được trong Thế vận hội.
### Sức khỏe
Tháng 7 năm 2001 Mandela được chẩn đoán bệnh
[ung thư tuyến tiền liệt](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ung_th%C6%B0_tuy%E1%BA%BFn_ti%E1%BB%81n_li%E1%BB%87t) và tiến hành chữa trị. Ông được xạ trị trong 7 tuần. Năm 2003, Mandela bị CNN thông báo nhầm là đã chết khi bản cáo phó viết sẵn của ông (cùng với vài yếu nhân khác) do sơ suất đã hiển thị trên website của CNN vì lỗi bảo vệ mật khẩu. [115] Vào năm 2007, một nhóm cánh tả không chính thống đã phổ biến email và tin nhắn SMS giả mạo nói rằng nhà chức trách đang giấu giếm cái chết của Mandela và những người Nam Phi da trắng sẽ bị tàn sát sau tang lễ của ông. Mandela lúc đó đang đi nghỉ tại Mozambique. [[116]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nelson_Mandela#cite_note-116) [[117]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nelson_Mandela#cite_note-hoaxdeath-117)
Tháng 6 năm 2004, ở tuổi 85, Mandela thông báo rằng ông sẽ không tham gia các hoạt động công cộng nữa. Sức khỏe của ông dần giảm sút, và ông muốn có nhiều thời gian hơn với gia đình. Mandela nói rằng không định cách ly hoàn toàn khỏi công chúng, nhưng muốn mình ở vị thế “sẽ gọi cho các bạn để hỏi xem tôi có được chào đón hay không, chứ không phải được mời làm các thứ và tham dự các sự kiện nữa. Lời thỉnh cầu của tôi là: Đừng gọi cho tôi, tôi sẽ gọi cho các bạn.”
Từ năm 2003, ông ít xuất hiện trước công chúng hơn và ít phát ngôn trước các vấn đề. [118] Tóc ông bạc trắng và ông di chuyển chậm chạp với sự hỗ trợ của gậy. Cũng có báo cáo là ông đang bị chứng mất trí nhớ của người già. [[119]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nelson_Mandela#cite_note-retirement-119) [[120]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nelson_Mandela#cite_note-120)
Sinh nhật lần thứ 90 của Mandela đã được tổ chức ở nhiều nơi khắp đất nước ngày 18 tháng 7 năm 2008, lễ mừng chính được tổ chức tại quê nhà Qunu của ông.
Một buổi hòa nhạc vinh danh ông cũng được tổ chức tại [121] [Hyde Park, Luân Đôn](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Hyde_Park,_Lu%C3%A2n_%C4%90%C3%B4n&action=edit&redlink=1). Trong buổi diễn văn kỷ niệm sinh nhật của mình, Mandela kêu gọi những người giàu hãy giúp đỡ người nghèo trên khắp thế giới. [[122]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nelson_Mandela#cite_note-122) Mặc dù vẫn ít xuất hiện trong suốt kỳ World Cup 2010 tại Nam Phi, Mandela cũng xuất hiện tại buổi bế mạc, tại đó ông đã được “chào đón nhiệt liệt”. [[121]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nelson_Mandela#cite_note-FOXNews-121) [[123]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nelson_Mandela#cite_note-123)
### The Elders
Ngày 18 tháng 7 năm 2007, Nelson Mandela,
[Graça Machel](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Gra%C3%A7a_Machel&action=edit&redlink=1), và [Desmond Tutu](https://vi.wikipedia.org/wiki/Desmond_Tutu) tụ họp một nhóm các nhà lãnh đạo thế giới tại Johannesburg để đóng góp sự hiểu biết và khả năng lãnh đạo độc lập để giải quyết các vấn đề khó khăn nhất trên thế giới. Nelson Mandela thông báo lập nên một nhóm mới, [The Elders](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Global_Elders&action=edit&redlink=1), trong một bài diễn văn nhân sinh nhật lần thứ 89 của mình. [[124]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nelson_Mandela#cite_note-124)
Tổng giám mục Tutu làm chủ tịch của The Elders. Các thành viên sáng lập nhóm bao gồm Graça Machel,
[Kofi Annan](https://vi.wikipedia.org/wiki/Kofi_Annan), [Ela Bhatt](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ela_Bhatt&action=edit&redlink=1), [Gro Harlem Brundtland](https://vi.wikipedia.org/wiki/Gro_Harlem_Brundtland), [Jimmy Carter](https://vi.wikipedia.org/wiki/Jimmy_Carter), [Lý Triệu Tinh](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%BD_Tri%E1%BB%87u_Tinh), [Mary Robinson](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Mary_Robinson&action=edit&redlink=1) và [Muhammad Yunus](https://vi.wikipedia.org/wiki/Muhammad_Yunus). [[125]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nelson_Mandela#cite_note-125)
“Nhóm này có tiếng nói tự do và khẳng khái, hoạt động công khai lẫn hậu trường về bất cứ hành động nào cần thực hiện”, Mandela nói. “Cùng với nhau chúng tôi sẽ hoạt động để ủng hộ lòng can đảm tại nơi có sợ hãi, nuôi dưỡng thỏa thuận tại nơi có tranh chấp, và truyền hy vọng tại nơi tuyệt vọng.”
[[126]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nelson_Mandela#cite_note-126)
### Chống AIDS
Sau khi về hưu, một trong những sự quan tâm chính của Mandela là đấu tranh chống lại bệnh dịch
[AIDS](https://vi.wikipedia.org/wiki/HIV/AIDS). Ông đã có bài phát biểu bế mạc [Hội nghị về AIDS Quốc tế lần thứ XIII](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=H%E1%BB%99i_ngh%E1%BB%8B_v%E1%BB%81_AIDS_Qu%E1%BB%91c_t%E1%BA%BF_l%E1%BA%A7n_th%E1%BB%A9_XIII,_2000&action=edit&redlink=1) năm 2000, tại Durban, Nam Phi. Vào năm 2003, ông hỗ trợ bằng cách cho phép chiến dịch gây quỹ chống AIDS [127] [46664](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=46664_%28h%C3%B2a_nh%E1%BA%A1c%29&action=edit&redlink=1)sử dụng số hiệu tù nhân của ông. Tháng 7 năm 2004, ông bay tới [[128]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nelson_Mandela#cite_note-128) [Bangkok](https://vi.wikipedia.org/wiki/Bangkok)để phát biểu tại [Hội nghị về AIDS Quốc tế lần thứ XV](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=H%E1%BB%99i_ngh%E1%BB%8B_v%E1%BB%81_AIDS_Qu%E1%BB%91c_t%E1%BA%BF_l%E1%BA%A7n_th%E1%BB%A9_XV,_2004&action=edit&redlink=1). Con trai ông, [[129]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nelson_Mandela#cite_note-129) [Makgatho Mandela](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Makgatho_Mandela&action=edit&redlink=1), chết vì bệnh AIDS vào ngày 6 tháng 1 năm 2005. [[130]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nelson_Mandela#cite_note-130)
### Phê phán chính sách ngoại giao của Mỹ và Anh
Nelson Mandela phản đối mạnh mẽ
[vụ can thiệp của NATO tại Kosovo](https://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_Kosovo) năm 1999 và gọi đó là nỗ lực của các cường quốc nhằm kiểm soát thế giới. Năm 2002 và 2003, Mandela chỉ trích chính sách ngoại giao của chính quyền Tổng thống Mỹ [131] [George W. Bush](https://vi.wikipedia.org/wiki/George_W._Bush)trong nhiều bài phát biểu. [[132]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nelson_Mandela#cite_note-132) Phê phán về việc thiếu sự tham gia của Liên Hiệp Quốc trong quyết định bắt đầu [[133]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nelson_Mandela#cite_note-133) [Chiến tranh Iraq](https://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_Iraq), ông nói, “Đó là một bi kịch, những gì đang xảy ra, những gì Bush đang làm. Nhưng Bush giờ đây đang làm xói mòn Liên Hiệp Quốc.” Mandela cho rằng ông chỉ ủng hộ hành động chống lại [Iraq](https://vi.wikipedia.org/wiki/Iraq)nếu đó là do Liên Hiệp Quốc ra lệnh. Mandela cũng nói bóng gió đến việc Liên Hiệp Quốc có lẽ đã bị ảnh hưởng bởi sự [phân biệt chủng tộc](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ph%C3%A2n_bi%E1%BB%87t_ch%E1%BB%A7ng_t%E1%BB%99c)vì đã không tuân theo ý kiến của Liên Hiệp Quốc và tổng thư ký [Kofi Annan](https://vi.wikipedia.org/wiki/Kofi_Annan)về vấn đề chiến tranh. “Có phải vì tổng thư ký Liên Hiệp Quốc hiện tại là một người da đen hay không? Họ không bao giờ làm vậy khi tổng thư ký là người da trắng”. [[134]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nelson_Mandela#cite_note-CBS30012003-134)
Ông kêu gọi nhân dân Mỹ tham gia vào các cuộc biểu tình lớn chống lại Bush và kêu gọi các nhà lãnh đạo thế giới, đặc biệt là những nước có quyền phủ quyết trong
[Hội đồng Bảo an Liên Hiệp Quốc](https://vi.wikipedia.org/wiki/H%E1%BB%99i_%C4%91%E1%BB%93ng_B%E1%BA%A3o_an_Li%C3%AAn_Hi%E1%BB%87p_Qu%E1%BB%91c), phản đối Bush. “Điều tôi lên án ở đây là chỉ một cường quốc, với một vị tổng thống không có óc chiến lược, người không thể nghĩ cho đúng đắn, giờ đang muốn đẩy thế giới vào một cuộc tàn sát.” Ông tấn công Hoa Kỳ vì các thành tích xấu về [135] [nhân quyền](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A2n_quy%E1%BB%81n)và đã thả [bom nguyên tử xuống Nhật Bản](https://vi.wikipedia.org/wiki/V%E1%BB%A5_n%C3%A9m_bom_nguy%C3%AAn_t%E1%BB%AD_xu%E1%BB%91ng_Hiroshima_v%C3%A0_Nagasaki)trong Chiến tranh thế giới II. “Nếu có một quốc gia có hành động tàn ác đến mức không thể diễn tả được bằng lời, đó là Hợp chúng quốc Hoa Kỳ. Họ bất cần.” Nelson Mandela cũng chê trách nặng nề Thủ tướng Anh [[134]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nelson_Mandela#cite_note-CBS30012003-134) [Tony Blair](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tony_Blair)và gọi ông là “ngoại trưởng của Mỹ.” [[136]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nelson_Mandela#cite_note-136)
### Tranh chấp với Ismail Ayob
[Ismail Ayob](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ismail_Ayob&action=edit&redlink=1) từng là một người bạn tin cậy và là luật sư riêng của Mandela trong hơn 30 năm. Vào tháng 5 năm 2005, Ayob được Mandela yêu cầu dừng bán các ấn phẩm có chữ ký của Mandela và tính toán lại lợi nhuận thu được từ việc bán chúng. Tranh chấp này đã khiến Mandela đệ đơn lên [Tòa án Tối cao Nam Phi](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=T%C3%B2a_%C3%A1n_T%E1%BB%91i_cao_Nam_Phi&action=edit&redlink=1) vào năm đó. Ayob cho rằng mình không làm điều gì sai trái, [137] và nói rằng ông là nạn nhân của một chiến dịch bôi nhọ do các cố vấn của Mandela, mà cụ thể là luật sư [[138]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nelson_Mandela#cite_note-138) [George Bizos](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=George_Bizos&action=edit&redlink=1), dựng lên. [[139]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nelson_Mandela#cite_note-poorismail-139)
Vào năm 2005 và 2006, Ayob và vợ con của ông trở thành đối tượng chỉ trích của các cố vấn của Mandela. Vụ tranh chấp này được truyền thông rộng rãi, với Ayob được mô tả ở vị thế phản diện, cao điểm là khi Mandela đệ đơn lên Tòa án Tối cao. Đã có những cuộc họp công khai trong đó những người thân cận của Mandela chỉ trích Ayob và công chúng còn kêu gọi tẩy chay Ayob và gia đình ông.
Lời biện hộ của Ismail và Zamila Ayob (vợ ông, và cũng là bị cáo liên quan) đưa ra các văn bản do Mandela ký và được các thư ký của ông làm chứng, từ đó bác bỏ nhiều lý lẽ của Nelson Mandela và các cố vấn. [140] [[141]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nelson_Mandela#cite_note-141)
Tranh chấp này một lần nữa lại xuất hiện trên mặt báo vào tháng 2 năm 2007 khi trong một phiên tòa tại Tòa án Tối cao Johannesburg, Ayob hứa sẽ trả 700.000 rand cho Mandela, chuyển qua các quỹ vì trẻ em của Mandela, và gửi lời xin lỗi,
[[142]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nelson_Mandela#cite_note-142) mặc dù sau đó ông cho rằng ông là nạn nhân của “Sự trả thù” từ Mandela. [143] Một số nhà bình luận bày tỏ sự cảm thông cho vị thế của Ayob, nói rằng vị trí biểu tượng của Mandela khiến cho Ayob khó mà được đối xử một cách công bằng. [[144]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nelson_Mandela#cite_note-144) [[139]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nelson_Mandela#cite_note-poorismail-139)
#### Lý lẽ
Ayob, George Bizos và Wim Trengove là những người được ủy thác của Quỹ Ủy thác Nelson Mandela, được thành lập để cất giữ hàng triệu rand do các nhân vật kinh doanh nổi tiếng, trong đó có gia đình
[Oppenheimer](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Nicky_Oppenheimer&action=edit&redlink=1), tặng cho Nelson Mandela vì lợi ích của con và cháu của ông. Ayob sau này rút lui của Quỹ ủy thác. Vào năm 2006, hai người được ủy thác còn lại của Nelson Mandela Trust đã tố cáo Ayob đã chi tiêu tiền từ quỹ ủy thác mà không báo cho họ biết. [145] Ayob tuyên bố rằng số tiền này là để trả cho [[146]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nelson_Mandela#cite_note-146) [Dịch vụ Doanh thu Nam Phi](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=D%E1%BB%8Bch_v%E1%BB%A5_Doanh_thu_Nam_Phi&action=edit&redlink=1), cho con và cháu của Mandela, cho chính Mandela, và trả cho bốn năm làm việc của công ty kế toán. [[143]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nelson_Mandela#cite_note-whatcaused-143)
Bizos và Trengrove từ chối thông qua việc chi trả cho con cháu của Nelson Mandela và tiền trả cho công ty kế toán. Phiên tòa đã thỏa thuận rằng Ismail Ayob phải trả số tiền này, tổng cộng hơn 700.000 rand, cho quỹ ủy thác vì lẽ Ayob đã chưa được sự đồng ý của hai ủy thác viên khác trước khi dùng tiền.
Người ta cũng khẳng định là Ayob đã có những nhận xét phỉ báng Mandela trong bản khai, vì thế tòa cũng yêu cầu Ayob xin lỗi. [147] Người ta đã cho thấy các nhận xét này, tập trung vào các tài khoản ở nước ngoài của Nelson Mandela và việc không trả thuế cho các tài khoản này, không xuất phát từ lời khai của Ayob mà là từ chính lời khai của Nelson Mandela và George Bizos. [[148]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nelson_Mandela#cite_note-148) [[149]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nelson_Mandela#cite_note-ismailnocash-149)
### Tranh cãi về Kim cương máu
Trong một bài viết trong báo
* tháng 12 năm 2006, Nelson Mandela bị chỉ trích vì một số lời nhận xét tốt đẹp về ngành công nghiệp kim cương. Người ta lo ngại là điều này sẽ làm lợi cho những nhà cung cấp The New Republic* [kim cương máu](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Kim_c%C6%B0%C6%A1ng_m%C3%A1u&action=edit&redlink=1). Trong bức thư gửi tới [[150]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nelson_Mandela#cite_note-150) [Edward Zwick](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Edward_Zwick&action=edit&redlink=1), đạo diễn của bộ phim *, Mandela nói rằng:* [Kim cương máu](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Kim_c%C6%B0%C6%A1ng_m%C3%A1u_%28phim%29&action=edit&redlink=1)
…sẽ cực kỳ đáng tiếc nếu bộ phim này vô tình sai sự thật, và kết quả là, khiến cho thế giới tin rằng cần phải có hành động thích hợp để ngưng việc mua kim cương được khai thác từ châu Phi…. Chúng tôi hy vọng rằng khát khao được kể một câu chuyện lịch sử về câu chuyện có thật hấp dẫn và quan trọng sẽ không dẫn đến sự mất ổn định tại các quốc gia sản xuất kim cương ở châu Phi, và cuối cùng là nhân dân các nước đó.
[[151]]
Bài báo trên
*New Republic* nói rằng lời bình luận này, cũng như các sáng kiến và phát biểu trong cuộc đời ông và trong thời gian làm tổng thống Nam Phi, bị ảnh hưởng từ cả tình bạn với [Harry Oppenheimer](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Harry_Oppenheimer&action=edit&redlink=1), cựu chủ tịch [De Beers](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=De_Beers&action=edit&redlink=1), lẫn từ quan điểm ‘quyền lợi quốc gia hẹp hòi’ của Nam Phi (là nhà sản xuất kim cương chính). [[152]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nelson_Mandela#cite_note-152)
### Zimbabwe và Robert Mugabe
[Robert Mugabe](https://vi.wikipedia.org/wiki/Robert_Mugabe), tổng thống [Zimbabwe](https://vi.wikipedia.org/wiki/Zimbabwe), người đã lãnh đạo đất nước này từ khi độc lập năm 1980, đã nhận được nhiều lời chỉ trích trên thế giới vì [trận đánh giết chết khoảng 3000 người](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Gukurahundi&action=edit&redlink=1) vào thập niên 1980 cũng như tham nhũng, quản lý yếu kém, đàn áp chính trị và theo [gia đình trị](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Gia_%C4%91%C3%ACnh_tr%E1%BB%8B&action=edit&redlink=1) dẫn đến nền kinh tế nước này sụp đổ. [[153]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nelson_Mandela#cite_note-153) [[154]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nelson_Mandela#cite_note-154)
Mặc dù cùng xuất thân là những nhà hoạt động vì tự do quốc gia, Mandela và Mugabe ít khi được xem là gần gũi. Mandela chỉ trích Mugabe vào năm 2000, nhắc tới những nhà lãnh đạo châu Phi đã giải phóng đất nước họ nhưng khư khư giữ ghế quá lâu.
[[155]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nelson_Mandela#cite_note-mugabe-155) Khi về hưu, Mandela ít nhắc đến Zimbabwe và các vấn đề đối nội đối ngoại hơn, [156] đôi khi đưa đến chỉ trích là không biết sử dụng ảnh hưởng của mình để khuyến khích giảm bớt chính sách của mình. [[119]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nelson_Mandela#cite_note-retirement-119) Luật sư của ông George Bizos tiết lộ rằng Mandela đã được khuyên để giữ gìn sức khỏe ông phải tránh tham gia vào các hoạt động nhiều áp lực như các tranh cãi về chính trị. [[157]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nelson_Mandela#cite_note-zim-157) Tuy nhiên, vào năm 2007, Mandela đã nỗ lực thuyết phục Mugabe rời chức “sớm hơn”, với “chút ít chân giá trị còn lại”, trước khi ông bị săn đuổi như [[158]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nelson_Mandela#cite_note-trapido-158) [Augusto Pinochet](https://vi.wikipedia.org/wiki/Augusto_Pinochet). Mugabe không phản ứng gì trước lời phát biểu này. Vào tháng 6 năm 2008, ở cao trào khủng hoảng trong [[159]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nelson_Mandela#cite_note-159) [cuộc bầu cử tổng thống Zimbabwe](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=B%E1%BA%A7u_c%E1%BB%AD_t%E1%BB%95ng_th%E1%BB%91ng_Zimbabwe,_2008&action=edit&redlink=1), Mandela lên án “sự thất bại thảm hại của quyền lãnh đạo” tại Zimbabwe. [[160]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nelson_Mandela#cite_note-zimfailure-160)
## Tôn vinh
Theo một bài viết trên tạp chí Newsweek, “Mandela đã có được một vị trí bất khả xâm phạm khi nhắc đến Nam Phi. Ông là nhà giải phóng dân tộc, vị cứu tinh, là
[Washington](https://vi.wikipedia.org/wiki/George_Washington) và [Lincoln](https://vi.wikipedia.org/wiki/Abraham_Lincoln) hòa lại làm một”. [[161]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nelson_Mandela#cite_note-161)
Tháng 11 năm 2009,
[Đại hội đồng Liên Hiệp Quốc](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%A1i_H%E1%BB%99i_%C4%91%E1%BB%93ng_Li%C3%AAn_Hi%E1%BB%87p_Qu%E1%BB%91c) thông báo ngày sinh của Mandela, 18 tháng 7, sẽ được gọi là “ [Ngày Mandela](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ng%C3%A0y_Mandela&action=edit&redlink=1)” để ghi nhớ sự đóng góp của ông vào nền tự do của thế giới. [[162]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nelson_Mandela#cite_note-162)
### Huân huy chương
Mandela đã nhận được nhiều giải thưởng của Nam Phi, nước ngoài và quốc tế, trong đó có
[Giải Nobel Hòa bình](https://vi.wikipedia.org/wiki/Gi%E1%BA%A3i_Nobel_H%C3%B2a_b%C3%ACnh) năm 1993 (cùng với [Frederik Willem de Klerk](https://vi.wikipedia.org/wiki/Frederik_Willem_de_Klerk)), được [163] [Nữ hoàng Elizabeth II](https://vi.wikipedia.org/wiki/Elizabeth_II)trao [Huân chương Công lao](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Hu%C3%A2n_ch%C6%B0%C6%A1ng_C%C3%B4ng_lao_%28Kh%E1%BB%91i_th%E1%BB%8Bnh_v%C6%B0%E1%BB%A3ng_chung_Anh%29&action=edit&redlink=1)và Baliff Grand Cross của [Huân chương Thánh John](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Hu%C3%A2n_ch%C6%B0%C6%A1ng_T%C3%B4n_k%C3%ADnh_Th%C3%A1nh_John&action=edit&redlink=1), [Huân chương Tự do Tổng thống](https://vi.wikipedia.org/wiki/Hu%C3%A2n_ch%C6%B0%C6%A1ng_T%E1%BB%B1_do_T%E1%BB%95ng_th%E1%BB%91ng)của [George W. Bush](https://vi.wikipedia.org/wiki/George_W._Bush). [[164]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nelson_Mandela#cite_note-164) Tháng 7 năm 2004, thành phố [[165]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nelson_Mandela#cite_note-165) [Johannesburg](https://vi.wikipedia.org/wiki/Johannesburg)trao tặng danh hiệu cao nhất cho Mandela [sự tự do của thành phố](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=S%E1%BB%B1_t%E1%BB%B1_do_c%E1%BB%A7a_th%C3%A0nh_ph%E1%BB%91&action=edit&redlink=1)tại buổi lễ ở [Orlando, Soweto](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Orlando,_Soweto&action=edit&redlink=1). [[166]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nelson_Mandela#cite_note-166)
Ông cũng thường nhận được sự tán dương khi đi ra nước ngoài. Trong chuyến thăm Canada năm 1998, 45.000 học sinh đã chào đón ông khi ông có bài phát biểu tại
[SkyDome](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Rogers_Centre&action=edit&redlink=1), Toronto. Vào năm 2001, ông là người còn sống đầu tiên trở thành [167] [Công dân danh dự của Canada](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=C%C3%B4ng_d%C3%A2n_danh_d%E1%BB%B1_c%E1%BB%A7a_Canada&action=edit&redlink=1)(người nhận danh hiệu duy nhất trước đó là [Raoul Wallenberg](https://vi.wikipedia.org/wiki/Raoul_Wallenberg)sau khi đã mất). Khi còn ở Canada, ông cũng nhận [[168]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nelson_Mandela#cite_note-168) [Huân chương Canada](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Hu%C3%A2n_ch%C6%B0%C6%A1ng_Canada&action=edit&redlink=1), là một trong số ít người nước ngoài nhận được huân chương này. [[169]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nelson_Mandela#cite_note-169)
Năm 1981, ông đư5ơc trao
[Giải Bruno Kreisky](https://vi.wikipedia.org/wiki/Gi%E1%BA%A3i_Bruno_Kreisky). Năm 1988, ông đoạt [Giải thưởng Sakharov](https://vi.wikipedia.org/wiki/Gi%E1%BA%A3i_th%C6%B0%E1%BB%9Fng_Sakharov) của [Nghị viện châu Âu](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ngh%E1%BB%8B_vi%E1%BB%87n_ch%C3%A2u_%C3%82u) và [Giải Nhân quyền của Liên Hiệp Quốc](https://vi.wikipedia.org/wiki/Gi%E1%BA%A3i_Nh%C3%A2n_quy%E1%BB%81n_c%E1%BB%A7a_Li%C3%AAn_Hi%E1%BB%87p_Qu%E1%BB%91c). Năm 1990 ông nhận được Giải thưởng [Bharat Ratna](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Bharat_Ratna&action=edit&redlink=1) của chính phủ Ấn Độ và là người cuối cùng nhận được [Giải thưởng Hòa bình Lenin](https://vi.wikipedia.org/wiki/Gi%E1%BA%A3i_th%C6%B0%E1%BB%9Fng_H%C3%B2a_b%C3%ACnh_Qu%E1%BB%91c_t%E1%BA%BF_Lenin) của Liên Xô. Vào năm 1992 ông được nhận Giải thưởng Hòa bình Atatürk của [170] [Thổ Nhĩ Kỳ](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%95_Nh%C4%A9_K%E1%BB%B3). Ông đã từ chối giải thưởng vì cho rằng Thổ Nhĩ Kỳ lúc đó đang vi phạm nhân quyền, nhưng đến năm 1999 thì chấp nhận giải thưởng [[171]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nelson_Mandela#cite_note-ataturk-171) Vào năm 1992 ông nhận được [[172]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nelson_Mandela#cite_note-172) [Nishan-e-Pakistan](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Nishan-e-Pakistan&action=edit&redlink=1), giải thưởng phục vụ cộng đồng cao nhất của Pakistan. Năm 2004, ông được trao [[173]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nelson_Mandela#cite_note-173) [Giải Ý thức toàn cầu](https://vi.wikipedia.org/wiki/Gi%E1%BA%A3i_%C3%9D_th%E1%BB%A9c_to%C3%A0n_c%E1%BA%A7u)của [Câu lạc bộ Budapest](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%C3%A2u_l%E1%BA%A1c_b%E1%BB%99_Budapest).
### Bài hát ca ngợi
Nhiều nghệ sĩ đã viết bài hát và nhạc về Mandela. Một trong những nhóm nổi tiếng nhất là
[The Specials](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=The_Specials&action=edit&redlink=1) đã thu âm bài hát “ [Free Nelson Mandela](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Free_Nelson_Mandela&action=edit&redlink=1)” vào năm 1983. [Stevie Wonder](https://vi.wikipedia.org/wiki/Stevie_Wonder) viết bài hát đã đoạt giải [Oscar](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Gi%E1%BA%A3i_Oscar_cho_B%C3%A0i_h%C3%A1t_hay_nh%E1%BA%A5t&action=edit&redlink=1) “ [I Just Called to Say I Love You](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=I_Just_Called_to_Say_I_Love_You&action=edit&redlink=1)” cho Mandela, dẫn đến bài này bị [Hãng thông tấn Nam Phi](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=H%C3%A3ng_th%C3%B4ng_t%E1%BA%A5n_Nam_Phi&action=edit&redlink=1) cấm lưu hành. Vào năm 1985, album [174] *Nelson Mandela*của [Youssou N’Dour](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Youssou_N%27Dour&action=edit&redlink=1)là bản phát hành đầu tiên tại Mỹ của ca sĩ người [Senegal](https://vi.wikipedia.org/wiki/S%C3%A9n%C3%A9gal)này.
Năm 1988, một buổi hòa nhạc Kỷ niệm ngày sinh lần thứ 70 của Mandela đã diễn ra tại
[Sân vận động Wembley](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=S%C3%A2n_v%E1%BA%ADn_%C4%91%E1%BB%99ng_Wembley_%281923%29&action=edit&redlink=1) ở Luân Đôn là trung tâm của phong trào chống chủ nghĩa apartheid, tại đó nhiều ca sĩ đã góp tiếng nói ủng hộ Mandela. [[175]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nelson_Mandela#cite_note-Mandela70-175) [Jerry Dammers](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Jerry_Dammers&action=edit&redlink=1), tác giả của bài hát *Nelson Mandela*, là một thành viên trong ban tổ chức. [[175]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nelson_Mandela#cite_note-Mandela70-175) [Simple Minds](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Simple_Minds&action=edit&redlink=1) đã thu âm bài hát “Mandela Day” dành cho buổi hòa nhạc, [[175]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nelson_Mandela#cite_note-Mandela70-175) [Santana](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Santana_%28ban_nh%E1%BA%A1c%29&action=edit&redlink=1) đã thu âm bản giao hưởng “Mandela”, [[175]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nelson_Mandela#cite_note-Mandela70-175) [Tracy Chapman](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Tracy_Chapman&action=edit&redlink=1) trình diễn bài “Freedom Now”, dành tặng cho Mandela và phát hành album *, Crossroads* [[175]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nelson_Mandela#cite_note-Mandela70-175) [Salif Keita](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Salif_Keita&action=edit&redlink=1)đến từ [Mali](https://vi.wikipedia.org/wiki/Mali), có chơi ở buổi hòa nhạc, sau này có đến thăm Nam Phi và năm 1995 thu âm bài hát “Mandela” trong album *.* [Folon](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Folon&action=edit&redlink=1) [[175]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nelson_Mandela#cite_note-Mandela70-175)
Tại Nam Phi, “
*Asimbonanga (Mandela)*” (“Chúng tôi chưa thấy ông”) trở thành một trong những bài hát nổi tiếng nhất của [Johnny Clegg](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Johnny_Clegg&action=edit&redlink=1), xuất hiện trong album * năm 1987. Third World Child* [[176]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nelson_Mandela#cite_note-176) [Hugh Masekela](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Hugh_Masekela&action=edit&redlink=1), khi đó đang lưu vong ở Anh, đã hát bài “Bring Him Back Home (Nelson Mandela)” vào năm 1987. Bài hát “Black President” vào năm 1989 của [[177]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nelson_Mandela#cite_note-177) [Brenda Fassie](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Brenda_Fassie&action=edit&redlink=1), cũng dành tặng Mandela, trở nên cực kỳ nổi tiếng dù nó bị cấm tại Nam Phi. Nhạc sĩ nhạc [[178]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nelson_Mandela#cite_note-fassie-178) [reggae](https://vi.wikipedia.org/wiki/Reggae)người Nigeria [Majek Fashek](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Majek_Fashek&action=edit&redlink=1)đã phát hành đĩa đơn, “Free Mandela” vào năm 1992, đưa ông thành một trong nhiều nghệ sĩ Nigeria phát hành bài hát liên quan đến phong trào chống chủ nghĩa apartheid và đến Mandela.
Vào năm 1990, ban nhạc rock ở Hồng Kông
[Beyond](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Beyond_%28ban_nh%E1%BA%A1c%29&action=edit&redlink=1) đã ra mắt bài hát tiếng Quảng Đông nổi tiếng, “Days of Glory”. Bài hát với chủ đề chống chủ nghĩa apartheid đã nhắc đến cuộc đấu tranh anh hùng của Mandela vì sự công bằng sắc tộc. Nhóm [179] [Ladysmith Black Mambazo](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ladysmith_Black_Mambazo&action=edit&redlink=1)đã đi cùng với Mandela tới buổi trao [Giải Nobel Hòa bình](https://vi.wikipedia.org/wiki/Gi%E1%BA%A3i_Nobel_H%C3%B2a_b%C3%ACnh)tại [Oslo, Na Uy](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Oslo,_Na_Uy&action=edit&redlink=1)vào năm 1993, và trình diễn trong buổi nhậm chức năm 1994. Vào năm 2003, Mandela đồng ý đưa tên tuổi của ông vào chiến dịch [46664](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=46664_%28h%C3%B2a_nh%E1%BA%A1c%29&action=edit&redlink=1)chống lại căn bệnh [AIDS](https://vi.wikipedia.org/wiki/HIV/AIDS), đặt theo số tù của ông. Nhiều nhạc sĩ nổi tiếng đã trình diễn trong các buổi hòa nhạc. [[180]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nelson_Mandela#cite_note-180)
Sơ lược tiểu sử của Mandela đã được chiếu trong bản video nhạc “
[If Everyone Cared](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=If_Everyone_Cared&action=edit&redlink=1)” của [Nickelback](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nickelback) vào năm 2006. Bài hát “Turn This World Around” của [181] [Raffi](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Raffi_%28nh%E1%BA%A1c_s%C4%A9%29&action=edit&redlink=1)dựa trên bài diễn văn của Mandela khi ông giải thích thế giới cần phải “xoay vòng, vì những đứa trẻ”. Một buổi hòa nhạc kỷ niệm 90 năm ngày sinh của Mandela đã diễn ra tại [[182]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nelson_Mandela#cite_note-182) [Hyde Park, Luân Đôn](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Hyde_Park,_Lu%C3%A2n_%C4%90%C3%B4n&action=edit&redlink=1)ngày 27 tháng 6 năm 2008. [[183]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nelson_Mandela#cite_note-183)
### Sách tiểu sử đã xuất bản
Tự truyện của Mandela,
*, được xuất bản vào năm 1994. Mandela đã bắt đầu viết cuốn sách này một cách bí mật khi ở trong tù. Long Walk to Freedom* Trong quyển sách này Mandela không tiết lộ điều gì về sự đồng lõa của [[184]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nelson_Mandela#cite_note-184) [F. W. de Klerk](https://vi.wikipedia.org/wiki/Frederik_Willem_de_Klerk)trong những vụ bạo lực xảy ra vào thập niên 80 và 90, hay vai trò của bà vợ cũ [Winnie Mandela](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Winnie_Mandela&action=edit&redlink=1)trong những vụ tắm máu đó. Tuy nhiên, ông sau này có cộng tác cùng với bạn ông, nhà báo [Anthony Sampson](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Anthony_Sampson&action=edit&redlink=1)bàn luận về các vấn đề này trong *.* [Mandela: The Authorised Biography](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Mandela:_The_Authorised_Biography&action=edit&redlink=1) Một chi tiết khác mà Mandela đã bỏ qua là cuốn sách có phần giả mạo [[185]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nelson_Mandela#cite_note-185) *.* [Goodbye Bafana](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Goodbye_Bafana&action=edit&redlink=1) Tác giả của nó, cai ngục [[186]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nelson_Mandela#cite_note-NewStatesman-186) [James Gregory](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=James_Gregory_%28nh%C3%A0_v%C4%83n%29&action=edit&redlink=1)trên đảo Robben, nhận mình là bạn tâm tình của Mandela trong tù và đã xuất bản những chi tiết về những vụ yêu đương trong gia đình của người tù. Sampson luôn nói rằng Mandela không biết rõ Gregory lắm, nhưng có thể Gregory đã kiểm duyệt những bức thư gửi cho Mandela nên khám phá ra những chi tiết về đời tư của Mandela. Sampson cũng quả quyết rằng các cai ngục khác nghi ngờ Gregory là mật thám của chính phủ và Mandela đang xem xét việc kiện Gregory. [[186]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nelson_Mandela#cite_note-NewStatesman-186) [[187]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nelson_Mandela#cite_note-sampson-187)
### Điện ảnh và truyền hình
Bộ phim
*Mandela and De Klerk* kể lại câu chuyện phóng thích Mandela. Mandela do [188] [Sidney Poitier](https://vi.wikipedia.org/wiki/Sidney_Poitier)đóng vai. *, một bộ phim phóng sự nói về cuộc đời của Mandela, ra mắt tại liên hoan phim Berlin ngày 11 tháng 2 năm 2007. Bộ phim có diễn viên* [Goodbye Bafana](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Goodbye_Bafana&action=edit&redlink=1) [Dennis Haysbert](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Dennis_Haysbert&action=edit&redlink=1)đóng vai Mandela và diễn tả tình bạn trong tù giữa Mandela và [James Gregory](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=James_Gregory_%28nh%C3%A0_v%C4%83n%29&action=edit&redlink=1). [[189]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nelson_Mandela#cite_note-189)
Trong loạt chương trình truyền hình Mỹ
* cháu nội của Cliff và Claire Huxtable được đặt theo tên của Nelson và Winnie để tôn vinh Mandela và bà vợ khi đó của ông Winnie. The Cosby Show*
Trong cảnh cuối năm 1992 bộ phim
*, Mandela – vừa được phóng thích sau 27 năm ở tù – đóng vai thầy giáo trong một lớp học Malcolm X* [Soweto](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Soweto&action=edit&redlink=1). Ông nhắc lại một phần bài diễn văn nổi tiếng nhất của [[190]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nelson_Mandela#cite_note-Guardian-190) [Malcolm X](https://vi.wikipedia.org/wiki/Malcolm_X), trong đó có câu: *“Chúng ta sinh ra trên Trái Đất với quyền làm người, phải được tôn trọng như một con người, được trao những quyền của một con người trong xã hội này, trên Trái Đất này, vào ngày này, điều chúng ta muốn đưa thành hiện thực…”*Đoạn cuối nổi tiếng của câu đó là “ *.”* [bằng bất cứ giá nào](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=B%E1%BA%B1ng_b%E1%BA%A5t_c%E1%BB%A9_gi%C3%A1_n%C3%A0o&action=edit&redlink=1) Mandela đã thông báo với đạo diễn [[191]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nelson_Mandela#cite_note-EdGuerrero-191) [Spike Lee](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Spike_Lee&action=edit&redlink=1)rằng ông không thể đọc câu này trước máy quay vì sợ chính quyền apartheid sẽ dùng nó chống lại ông. Lee đã rất biết ơn, và những giây cuối cùng của bộ phim là đoạn phim trắng đen của chính Malcolm X đọc câu này. [[191]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nelson_Mandela#cite_note-EdGuerrero-191)
Mandela và đội trưởng
[Springboks](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Springboks&action=edit&redlink=1), [Francois Pienaar](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Francois_Pienaar&action=edit&redlink=1), là chủ đề của cuốn sách năm 2008 của John Carlin, *Playing the Enemy: Nelson Mandela and the Game that Made a Nation*, trong đó nhấn mạnh vai trò của chiến thắng trong [192] [Giải rugby vô địch thế giới 1995](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Gi%E1%BA%A3i_rugby_v%C3%B4_%C4%91%E1%BB%8Bch_th%E1%BA%BF_gi%E1%BB%9Bi_1995&action=edit&redlink=1)tại Nam Phi thời hậu apartheid. Carlin bán quyền làm phim cho [Morgan Freeman](https://vi.wikipedia.org/wiki/Morgan_Freeman). Bộ phim này, có tên [[193]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nelson_Mandela#cite_note-KellerB-NYTBR-2008-08-17-193) *,* [Invictus](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Invictus_%28phim%29&action=edit&redlink=1) được đạo diễn bởi [[194]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nelson_Mandela#cite_note-194) [Clint Eastwood](https://vi.wikipedia.org/wiki/Clint_Eastwood), trong đó Freeman đóng vai Nelson Mandela và [Matt Damon](https://vi.wikipedia.org/wiki/Matt_Damon)vai Pienaar. [[193]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nelson_Mandela#cite_note-KellerB-NYTBR-2008-08-17-193)
### Tượng đài
Vật tưởng niệm Nelson Mandela
[Quảng trường Nghị viện](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Qu%E1%BA%A3ng_tr%C6%B0%E1%BB%9Dng_Ngh%E1%BB%8B_vi%E1%BB%87n&action=edit&redlink=1), Luân Đôn. [Leeds](https://vi.wikipedia.org/wiki/Leeds) [Johannesburg](https://vi.wikipedia.org/wiki/Johannesburg)
Vào ngày 30 tháng 4 năm 2001, Khu vườn Nelson Mandela ở
[Quảng trường Thiên niên kỷ](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Qu%E1%BA%A3ng_tr%C6%B0%E1%BB%9Dng_Thi%C3%AAn_ni%C3%AAn_k%E1%BB%B7,_Leeds&action=edit&redlink=1), [Leeds](https://vi.wikipedia.org/wiki/Leeds) đã chính thức khai trương và Nelson Mandela được tặng giải [sự tự do của thành phố](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=S%E1%BB%B1_t%E1%BB%B1_do_c%E1%BB%A7a_th%C3%A0nh_ph%E1%BB%91&action=edit&redlink=1) và được tặng một ‘con cú vàng’ (biểu tượng của Leeds) làm kỷ niệm. Trong bài phát biểu bên ngoài Đại sảnh Leeds trước 5000 người, Mandela đã cảm ơn nhầm ‘nhân dân [Liverpool](https://vi.wikipedia.org/wiki/Liverpool) vì sự hào phóng của các bạn’. [[195]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nelson_Mandela#cite_note-195)
Vào ngày 31 tháng 3 năm 2004, Quảng trường Sandton ở
[Johannesburg](https://vi.wikipedia.org/wiki/Johannesburg) được đổi tên thành [Quảng trường Nelson Mandela](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Qu%E1%BA%A3ng_tr%C6%B0%E1%BB%9Dng_Nelson_Mandela&action=edit&redlink=1), sau khi người ta dựng bức tượng Nelson Mandela cao 6 mét ở quảng trường để vinh danh nguyên thủ Nam Phi của mình. [[196]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nelson_Mandela#cite_note-196)
Vào ngày 29 tháng 8 năm 2007, một bức tượng Nelson Mandela được khánh thành tại
[Quảng trường Nghị viện](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Qu%E1%BA%A3ng_tr%C6%B0%E1%BB%9Dng_Ngh%E1%BB%8B_vi%E1%BB%87n&action=edit&redlink=1) ở Luân Đôn bởi [Richard Attenborough](https://vi.wikipedia.org/wiki/Richard_Attenborough), [Ken Livingstone](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ken_Livingstone&action=edit&redlink=1), Wendy Woods, và [Gordon Brown](https://vi.wikipedia.org/wiki/Gordon_Brown). Chiến dịch dựng tượng bắt đầu vào năm 2000 bởi [197] [Donald Woods](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Donald_Woods&action=edit&redlink=1), một nhà báo Nam Phi lưu vong vì tham gia phong trào chống chủ nghĩa apartheid. Mandela nói rằng nó đại diện cho không chỉ ông, mà còn cho những ai đang chống lại áp bức, đặc biệt tại Nam Phi. Ông nói thêm: “Lịch sử đấu tranh tại Nam Phi đầy những câu chuyện về các nam nữ anh hùng, một số họ là nhà lãnh đạo, một số là người ủng hộ. Tất cả họ đều xứng đáng được ghi nhớ.” [[198]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nelson_Mandela#cite_note-198) [[199]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nelson_Mandela#cite_note-News24-199)
Vào ngày 27 tháng 8 năm 2008, một bức tượng của Nelson Mandela được khánh thành tại
[Trại cải tạo Drakenstein](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Tr%E1%BA%A1i_c%E1%BA%A3i_t%E1%BA%A1o_Drakenstein&action=edit&redlink=1) Groot giữa Paarl và Franshhoek trên đường R301, gần Cape Town. Trước đây có tên Victor Verster, đây là nơi Mandela trải qua những năm cuối cùng trong thời gian 27 năm ở tù, khi ông và các đồng chí ở ANC đã thương thảo với chính quyền apartheid về những điều khoản để ông được tự do và bản chất của nước Nam Phi mới. Bức tượng được đặt ngay nơi Mandela bước bước đi đầu tiên với tư thế một người tự do. Ngay bên ngoài cổng tù – đỉnh điểm của Long Walk to Freedom – tên tự truyện của Mandela. [[200]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nelson_Mandela#cite_note-200) [[201]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nelson_Mandela#cite_note-201)
Sau
[Trận động đất Loma Prieta](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Tr%E1%BA%ADn_%C4%91%E1%BB%99ng_%C4%91%E1%BA%A5t_Loma_Prieta&action=edit&redlink=1) năm 1989 phá hủy phần [Cầu cạn đường Cypress](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=C%E1%BA%A7u_c%E1%BA%A1n_%C4%91%C6%B0%E1%BB%9Dng_Cypress&action=edit&redlink=1) của [Xa lộ Nimitz](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Xa_l%E1%BB%99_Nimitz&action=edit&redlink=1) tại [Oakland, California](https://vi.wikipedia.org/wiki/Oakland,_California), thành phố đã đổi tên con đường này và đặt tên là Mandela Parkway.
Tại
[Leicester](https://vi.wikipedia.org/wiki/Leicester), nước Anh, có một Công viên Nelson Mandela với khẩu hiệu “Nam Phi thuộc về tất cả những ai sống tại đó, dù Trắng hay Đen”.
## Các câu nói
Về
[Thể thao](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_thao)
- “Thể thao là phương tiện hữu hiệu có khả năng làm thay đổi cục diện thế giới, là công cụ hữu ích cho tương quan thân hữu và nền hòa bình của thế giới…”
[[3]](http://chuyentrang.tuoitre.vn/WorldCup2010/Thu-Nam-Phi/383023/Bong-da-that-ky-dieu.html)
## Chú thích
- ^
**a** **ă** [“Nelson Mandela – Biography”](http://www.ctvnews.ca/world/nelson-mandela-hero-of-south-africa-dies-at-95-1.1576465). Nobelprize.org. [The Nobel Foundation](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Nobel_Prize&action=edit&redlink=1). 1993. Truy cập ngày 30 tháng 4 năm 2009. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nelson_Mandela#cite_ref-2) [Mandela 1996](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nelson_Mandela#mandela1996), trang 16, 17
- ^
**a** **ă** [“South Africa: Celebrating Mandela At 90”](http://allafrica.com/stories/200807180124.html). AllAfrica.com. Ngày 17 tháng 7 năm 2008. Truy cập ngày 28 tháng 10 năm 2008. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nelson_Mandela#cite_ref-4) [Kopkind, Andrew](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Andrew_Kopkind&action=edit&redlink=1)(ngày 16 tháng 3 năm 1990). [“Book Review –](http://www.ew.com/ew/article/0,,316920,00.html). *Higher than Hope*” *.* [Entertainment Weekly](https://vi.wikipedia.org/wiki/Entertainment_Weekly) [Time Inc.](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Time_Inc.&action=edit&redlink=1)Truy cập ngày 28 tháng 10 năm 2008.
- ^
**a** [Mafela, Munzhedzi James (tháng 10 năm 2008).](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nelson_Mandela#cite_ref-mafela_5-1) **ă** [“The revelation of African culture in Long Walk to Freedom”](http://epress.anu.edu.au/aborig_history/indigenous_biog/mobile_devices/ch08.html). *Indigenous Biography and Autobiography*. [Australian National University](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Australian_National_University&action=edit&redlink=1). Truy cập ngày 18 tháng 7 năm 2009. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nelson_Mandela#cite_ref-6) [“President of South Africa: Nelson Mandela”](http://www.chalre.com/hiring_executives/Great_Leader_Profiles/Profile-Nelson_Mandela.htm). Chalre Associates. Truy cập ngày 28 tháng 10 năm 2008.
- ^
**a** **ă** **â** [Aikman (2003)](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nelson_Mandela#Aikman), pp 70–71
- ^
**a** **ă** [Mandela, Nelson (2006).](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nelson_Mandela#cite_ref-port_8-2) **â** [. Kansas City, Mo.: Andrews McMeel Pub. tr. 13.](http://www.nextreads.com/display2.aspx?recid=126238&FC=1) *Mandela: The Authorized Portrait* [ISBN](https://vi.wikipedia.org/wiki/ISBN) [0-7407-5572-2](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0-7407-5572-2). Truy cập ngày 26 tháng 5 năm 2008. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nelson_Mandela#cite_ref-9) [Mandela 1996](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nelson_Mandela#mandela1996), p.7
- ^
**a** **ă** **â** **b** [Mandela, Nelson (1994).](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nelson_Mandela#cite_ref-longwalk_10-4) **c** *.* [Long Walk to Freedom](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Long_Walk_to_Freedom_%28book%29&action=edit&redlink=1) [Little, Brown and Company](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Little,_Brown_and_Company&action=edit&redlink=1). [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nelson_Mandela#cite_ref-11) [Mandela 1996](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nelson_Mandela#mandela1996), p. 9. “Không ai trong gia đình tôi đi học cả […] Trong ngày nhập học, cô giáo của tôi, cô Mdingane, đặt cho mỗi đứa một cái tên tiếng Anh. Hồi đó đây là thông lệ của người châu Phi và rõ ràng nó thể hiện xu hướng thiên về tiếng Anh trong nền giáo dục mà chúng tôi thụ hưởng. Hôm đó, cô Mdingane bảo với tôi tên mới của tôi sẽ là Nelson. Tại sao cô lại đặt cho tôi tên này, tôi cũng không biết nữa.”
- ^
**a** **ă** [“Mandela celebrates 90th birthday”](http://news.bbc.co.uk/2/hi/in_depth/7500615.stm). BBC. Ngày 17 tháng 7 năm 2008. Truy cập ngày 28 tháng 10 năm 2008. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nelson_Mandela#cite_ref-13) [“Healdtown Comprehensive School”](http://www.historicschools.org.za/view.asp?ItemID=1&tname=tblComponent2&oname=Schools&pg=front&subm=Pilot%20Schools). Historic Schools Project: South Africa. Truy cập ngày 28 tháng 10 năm 2008. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nelson_Mandela#cite_ref-14) [Mandela 1996](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nelson_Mandela#mandela1996), pp. 18-19.
- ^
**a** **ă** [Mandela 1996](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nelson_Mandela#mandela1996), pp. 10, 20.
- ^
**a** **ă** [“Nelson Mandela Biography – Early Years”](http://www.nelsonmandela.org/index.php/memory/views/biography/). Nelson Mandela Foundation. Truy cập ngày 28 tháng 10 năm 2008. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nelson_Mandela#cite_ref-17) [“Nelson Mandela Children’s Fund – Organise”](http://www.nmcf.co.za/organize.html). Nelson Mandela Children’s Fund. Truy cập ngày 28 tháng 10 năm 2008. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nelson_Mandela#cite_ref-18) [“The 1948 election and the National Party Victory”](http://www.sahistory.org.za/pages/governence-projects/SA-1948-1976/1948-election.htm). South African History Online. Truy cập ngày 28 tháng 10 năm 2008. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nelson_Mandela#cite_ref-19) [“The Defiance Campaign”](http://www.anc.org.za/ancdocs/history/struggles/defiance.html). African National Congress. Truy cập ngày 28 tháng 10 năm 2008. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nelson_Mandela#cite_ref-20) [“Congress of the People, 1955”](http://www.anc.org.za/ancdocs/history/campaigns/cop/index.html). African National Congress. Truy cập ngày 28 tháng 10 năm 2008. **Callinicos, Luli (2004).** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nelson_Mandela#cite_ref-21) *Oliver Tambo: Beyond the Engeli Mountains*. New Africa Books. tr. 173. [ISBN](https://vi.wikipedia.org/wiki/ISBN) [0864866666](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0864866666). **Mandela, Nelson (ngày 3 tháng 1 năm 2000).** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nelson_Mandela#cite_ref-22) [“The Sacred Warrior”](http://www.time.com/time/time100/poc/magazine/the_sacred_warrior13a.html). *. Truy cập ngày 26 tháng 5 năm 2008.* [Time 100: The Most Important People of the Century](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Time_100:_The_Most_Important_People_of_the_Century&action=edit&redlink=1) **Bhana, Surendra; Vahed, Goolam (2005).** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nelson_Mandela#cite_ref-23) *The Making of a Political Reformer: Gandhi in South Africa, 1893–1914*. tr. 149. **Bhalla, Nita (ngày 29 tháng 1 năm 2007).** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nelson_Mandela#cite_ref-24) [“Mandela calls for Gandhi’s non-violence approach”](http://www.boston.com/news/world/asia/articles/2007/01/29/mandela_calls_for_gandhis_non_violence_approach/). [Reuters](https://vi.wikipedia.org/wiki/Reuters). Truy cập ngày 26 tháng 5 năm 2008. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nelson_Mandela#cite_ref-25) [“Nelson Mandela’s Testimony at the Treason Trial 1956-60”](http://www.anc.org.za/ancdocs/history/mandela/1960s/treason.html). African National Congress. Truy cập ngày 28 tháng 10 năm 2008.
- ^
**a** **ă** **â** [“ANC – Statement to the Truth and Reconciliation Commission”](http://www.anc.org.za/ancdocs/misc/trcall.html). African National Congress. Tháng 8 năm 1996. Truy cập ngày 28 tháng 10 năm 2008. **Shillington, Kevin (2005).** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nelson_Mandela#cite_ref-27) *Encyclopedia of African History*. CRC Press. tr. 1449. [ISBN](https://vi.wikipedia.org/wiki/ISBN) [1579582451](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/1579582451). [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nelson_Mandela#cite_ref-28) [“The Freedom Charter”](http://www.anc.org.za/ancdocs/history/charter.html). African National Congress. Truy cập ngày 28 tháng 10 năm 2008. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nelson_Mandela#cite_ref-29) [SACP Salutes Walter Sisulu](http://www.anc.org.za/ancdocs/history/people/sisulu/condolences/sacp.html) **Leeman, Bernard (1996). Alexander, Peter; Hutchison, Ruth; Schreuder, Deryck, biên tập.** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nelson_Mandela#cite_ref-30) *The PAC of Azania*in *Africa Today*. The Humanities Research Centre, The Australian National University Canberra: The Australian National University Canberra. [ISBN](https://vi.wikipedia.org/wiki/ISBN) [07315 24918](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/07315_24918). [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nelson_Mandela#cite_ref-31) [“Umkhonto is Born”](http://www.anc.org.za/ancdocs/history/mk/mk-born.html). African National Congress. Truy cập ngày 28 tháng 10 năm 2008.
- ^
**a** **ă** [Whittaker, David J. (2003).](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nelson_Mandela#cite_ref-TerrorismReader_32-2) **â** *The Terrorism Reader*. Routledge. tr. 244. [ISBN](https://vi.wikipedia.org/wiki/ISBN) [0415301017](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0415301017). [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nelson_Mandela#cite_ref-pbsfrontline_33-0) [“Tell me about the bomb at the brickworks – Frontline The Long Walk of Nelson Mandela”](http://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/shows/mandela/revolution/kodesh.html). PBS.
- ^
**a** [Mandela, Nelson (ngày 20 tháng 4 năm 1964).](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nelson_Mandela#cite_ref-rivonia_34-1) **ă** [“”I am Prepared to Die” — Nelson Mandela’s statement from the dock at the opening of the defence case in the Rivonia Trial”](http://www.anc.org.za/ancdocs/history/mandela/1960s/rivonia.html). African National Congress. Truy cập ngày 26 tháng 5 năm 2008. **“Mandela admits ANC violated rights, too”.** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nelson_Mandela#cite_ref-35) *. Ngày 2 tháng 11 năm 1998.* [Financial Times](https://vi.wikipedia.org/wiki/Financial_Times) [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nelson_Mandela#cite_ref-bbcvisa_36-0) [“BBC News: US shamed by Mandela terror link”](http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/africa/7340248.stm). Ngày 10 tháng 4 năm 2008. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nelson_Mandela#cite_ref-37) [“Mandela taken off US terror list”](http://news.bbc.co.uk/2/hi/americas/7484517.stm). *BBC News*. Ngày 1 tháng 7 năm 2008. Truy cập ngày 1 tháng 7 năm 2008. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nelson_Mandela#cite_ref-38) [“5 August – This day in history”](http://www.thehistorychannel.co.uk/site/this_day_in_history/this_day_August_5.php). [The History Channel](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=The_History_Channel&action=edit&redlink=1). Truy cập ngày 28 tháng 10 năm 2008. **Blum, William.** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nelson_Mandela#cite_ref-blum_39-0) [“How the CIA sent Nelson Mandela to prison for 28 years”](http://www.thirdworldtraveler.com/Blum/CIAMandela_WBlum.html). Third World Traveller. Truy cập ngày 26 tháng 5 năm 2008. **Stein, Jeff (ngày 14 tháng 11 năm 1996).** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nelson_Mandela#cite_ref-salon_40-0) [“Our Man in South Africa”](http://web.archive.org/web/20001208162100/http://www.salon.com/news/news961114.html). [Salon.com](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Salon.com&action=edit&redlink=1). [Bản gốc](http://www.salon.com/news/news961114.html)lưu trữ ngày 8 tháng 12 năm 2000. Truy cập ngày 26 tháng 5 năm 2008. **Weiner, Tim (2007).** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nelson_Mandela#cite_ref-41) *Legacy of Ashes*. [Penguin Group](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Penguin_Group&action=edit&redlink=1). tr. 362. [ISBN](https://vi.wikipedia.org/wiki/ISBN) [978-1-846-14046-4](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/978-1-846-14046-4). **Katwala, Sunder (ngày 11 tháng 2 năm 2001).** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nelson_Mandela#cite_ref-42) [“The Rivonia Trial”](http://www.guardian.co.uk/world/2001/feb/11/nelsonmandela.southafrica2). *The Guardian*. London. Truy cập ngày 28 tháng 10 năm 2008.
- ^
**a** **ă** [“ANC Lilliesleaf Farm arrests”](http://www.sahistory.org.za/pages/chronology/thisday/1963-07-11ii.htm). South African History Online. Ngày 11 tháng 7 năm 1963. Truy cập ngày 28 tháng 10 năm 2008. **Mandela, Nelson (ngày 20 tháng 4 năm 1964).** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nelson_Mandela#cite_ref-GuardianMadiba_44-0) [“An ideal for which I am prepared to die”](http://www.guardian.co.uk/world/2007/apr/23/nelsonmandela). *The Guardian*. London. Truy cập ngày 28 tháng 10 năm 2008.
- ^
**a** **ă** [“The Sharpeville Massacre”](http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,869441-1,00.html). *. Ngày 4 tháng 4 năm 1960. Truy cập ngày 28 tháng 10 năm 2008.* [TIME](https://vi.wikipedia.org/wiki/Time_%28magazine%29) [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nelson_Mandela#cite_ref-mk_46-0) [“Manifesto of Umkhonto we Sizwe”](http://www.anc.org.za/ancdocs/history/manifesto-mk.html). African National Congress. Ngày 16 tháng 12 năm 1961. Truy cập ngày 26 tháng 5 năm 2008. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nelson_Mandela#cite_ref-RivoniaPapers_47-0) [“Rivonia Trial Papers”](http://www.aluka.org/action/showCompilationPage?doi=10.5555/AL.SFF.COMPILATION.COLLECTION-MAJOR.RIVON&cookieSet=1). Aluka. Truy cập ngày 28 tháng 10 năm 2008.
- ^
**a** **ă** **â** [“Toward Robben Island: The Rivonia Trial”](http://www.anc.org.za/ancdocs/history/trials/toward_robben_island.html). African National Congress. Truy cập ngày 28 tháng 10 năm 2008. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nelson_Mandela#cite_ref-49) [“Mandela’s jail overrun by rabbits”](http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/africa/7671712.stm). BBC. Ngày 15 tháng 10 năm 2008. Truy cập ngày 28 tháng 10 năm 2008. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nelson_Mandela#cite_ref-50) [“A monument to Mandela: the Robben Island years”](http://www.independent.co.uk/news/world/africa/a-monument-to-mandela-the-robben-island-years-401137.html). *(London: Independent Print Limited). Ngày 2 tháng 9 năm 2007. Truy cập ngày 28 tháng 10 năm 2008.* [The Independent](https://vi.wikipedia.org/wiki/The_Independent) [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nelson_Mandela#cite_ref-51) [“Political prisoner recalls time on Robben Island”](http://www.michigandaily.com/content/political-prisoner-recalls-time-robben-island). *. Ngày 17 tháng 10 năm 2002. Truy cập ngày 9 tháng 3 năm 2010.* [The Michigan Daily](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=The_Michigan_Daily&action=edit&redlink=1) **Holmes, Steven A. (ngày 22 tháng 6 năm 1994).** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nelson_Mandela#cite_ref-52) [“Robben Island Journal; South Africa Ponders Fate of Apartheid’s Bastille”](http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9506E6DB103DF931A15755C0A962958260). *NY Times*. Truy cập ngày 28 tháng 10 năm 2008.
- ^
**a** [Kathrada, Ahmed; Mandela, Nelson (2004).](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nelson_Mandela#cite_ref-Memoirs_53-1) **ă** *Memoirs*. Zebra. tr. 246. [ISBN](https://vi.wikipedia.org/wiki/ISBN) [1868729184](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/1868729184).
- ^
**a** **ă** [“The Big Read: Nelson Mandela: a living legend”](http://observer.gm/africa/gambia/article/2008/7/25/the-big-read-nelson-mandela-a-living-legend-1). *Daily Observer*. Ngày 25 tháng 7 năm 2008. Truy cập ngày 28 tháng 10 năm 2008.
- ^
**a** [Winter, Gordon (1981).](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nelson_Mandela#cite_ref-InsideBOSS_55-1) **ă** *Inside BOSS*. [Penguin Books](https://vi.wikipedia.org/wiki/Penguin_Books). **Hallengren, Anders (ngày 11 tháng 9 năm 2001).** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nelson_Mandela#cite_ref-56) [“Nelson Mandela and the Rainbow of Culture”](http://web.archive.org/web/20080822063757/http://nobelprize.org/nobel_prizes/peace/articles/mandela/index.html). *Nobelprize.org*. The Nobel Foundation. [Bản gốc](http://nobelprize.org/nobel_prizes/peace/articles/mandela/index.html)lưu trữ ngày 22 tháng 8 năm 2008. Truy cập ngày 28 tháng 10 năm 2008.
- ^
**a** **ă** **â** **b** [Sparks, Allister](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Allister_Sparks&action=edit&redlink=1)(1994). *Tomorrow is Another Country*. Struik. **Cowell, Alan (ngày 1 tháng 2 năm 1985).** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nelson_Mandela#cite_ref-58) [“South Africa hints at conditional release for jailed black leaders”](http://select.nytimes.com/gst/abstract.html?res=F30E12F8385F0C728CDDAB0894DD484D81). *NY Times*. Truy cập ngày 28 tháng 10 năm 2008. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nelson_Mandela#cite_ref-59) [“Mandela’s response to being offered freedom”](http://www.anc.org.za/ancdocs/history/mandela/64-90/jabulani.html). ANC. Truy cập ngày 28 tháng 10 năm 2008. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nelson_Mandela#cite_ref-60) [“Key Dates in South African History”](http://www.mandela-children.ca/index.php?option=com_content&task=view&id=109). Nelson Mandela Children’s Fund. Truy cập ngày 28 tháng 10 năm 2008. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nelson_Mandela#cite_ref-61) [“Free Nelson Mandela”](http://www.anc.org.za/ancdocs/history/campaigns/prisoner.html). ANC. Tháng 7 năm 1988. Truy cập ngày 28 tháng 10 năm 2008. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nelson_Mandela#cite_ref-62) [“PW Botha, unrepentant defender of apartheid, dies aged 90”](http://www.independent.co.uk/news/world/africa/pw-botha-unrepentant-defender-of-apartheid-dies-aged-90-422425.html). *The Independent*(London: Independent Print Limited). Ngày 1 tháng 11 năm 2006. Truy cập ngày 28 tháng 10 năm 2008. **Malam, John (2002).** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nelson_Mandela#cite_ref-63) *The Release of Nelson Mandela: ngày 11 tháng 2 năm 1990*. Cherrytree Books. [ISBN](https://vi.wikipedia.org/wiki/ISBN) [1842341030](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/1842341030). [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nelson_Mandela#cite_ref-64) [“International Committee of the Red Cross”](http://icrc.org/web/eng/siteeng0.nsf/html/south-africa-feature-020709). International Committee of the Red Cross. Truy cập 6 tháng 10 năm 2015. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nelson_Mandela#cite_ref-65) [“International Committee of the Red Cross”](http://icrc.org/web/eng/siteeng0.nsf/htmlall/5pkj9a). International Committee of the Red Cross. Truy cập 6 tháng 10 năm 2015. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nelson_Mandela#cite_ref-66) [“1990: Freedom for Nelson Mandela”](http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/february/11/newsid_2539000/2539947.stm). BBC. Ngày 11 tháng 2 năm 1990. Truy cập ngày 28 tháng 10 năm 2008. **Ormond, Roger (ngày 12 tháng 2 năm 1990).** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nelson_Mandela#cite_ref-67) [“Mandela free after 27 years”](http://century.guardian.co.uk/1990-1999/Story/0,,112389,00.html). *The Guardian*. London. Truy cập ngày 28 tháng 10 năm 2008.
- ^
**a** **ă** [“Nelson Mandela’s address to Rally in Cape Town on his Release from Prison”](http://www.anc.org.za/ancdocs/history/mandela/1990/release.html). ANC. Ngày 11 tháng 2 năm 1990. Truy cập ngày 28 tháng 10 năm 2008. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nelson_Mandela#cite_ref-69) [“A Crime Against Humanity – Analysing the Repression of the Apartheid State”](http://www.sahistory.org.za/pages/library-resources/online%20books/crime-humanity/menu.htm). South African History Online. Truy cập ngày 23 tháng 12 năm 2008. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nelson_Mandela#cite_ref-ancprofile_70-0) [“Profile of Nelson Rolihlahla Mandela”](http://www.anc.org.za/people/mandela.html). African National Congress. Truy cập ngày 8 tháng 5 năm 2007. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nelson_Mandela#cite_ref-boipatong_71-0) [“Boipatong Massacre”](http://www.anc.org.za/ancdocs/pr/1992/pr0618.html). African National Congress. Ngày 18 tháng 6 năm 1992. Truy cập ngày 26 tháng 5 năm 2008. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nelson_Mandela#cite_ref-72) [“Chris Hani assassinated. (Obituary)”](https://archive.is/zTPn). Social Justice. [Bản gốc](http://www.highbeam.com/doc/1G1-14028944.html)lưu trữ ngày 4 tháng 6 năm 2012. Truy cập ngày 23 tháng 12 năm 2008. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nelson_Mandela#cite_ref-73) [“Statement of the President of the ANC, Nelson Mandela on the assassination of Martin Chris Hani”](http://www.anc.org.za/show.php?doc=ancdocs/history/mandela/1993/pr930410.html). Ngày 10 tháng 4 năm 1993. Truy cập ngày 23 tháng 12 năm 2008. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nelson_Mandela#cite_ref-74) [“Mandela becomes SA’s first black president”](http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/may/10/newsid_2661000/2661503.stm). BBC. Ngày 10 tháng 5 năm 1994. Truy cập ngày 26 tháng 5 năm 2008. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nelson_Mandela#cite_ref-75) [“The Nobel Peace Prize 1993 – Presentation Speech”](http://nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1993/presentation-speech.html). Nobelprize.org. Truy cập ngày 28 tháng 10 năm 2008. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nelson_Mandela#cite_ref-76) [“Mandela rallies Springboks”](http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/rugby_union/rugby_world_cup/team_pages/south_africa/3167692.stm). BBC Sport. Ngày 6 tháng 10 năm 2003. Truy cập ngày 28 tháng 10 năm 2008. **Carlin, John (ngày 19 tháng 10 năm 2007).** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nelson_Mandela#cite_ref-77) [“How Nelson Mandela won the rugby World Cup”](http://www.telegraph.co.uk/portal/main.jhtml?view=DETAILS&grid=&xml=/portal/2007/10/19/ftmandela119.xml). *(London). Truy cập ngày 28 tháng 10 năm 2008.* [The Daily Telegraph](https://vi.wikipedia.org/wiki/The_Daily_Telegraph) **Khumalo, Fred (ngày 5 tháng 8 năm 2004).** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nelson_Mandela#cite_ref-78) [“How Mandela changed SA fashion”](http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/3532916.stm). BBC. Truy cập ngày 28 tháng 10 năm 2008. **Thai, Bethuel (ngày 4 tháng 10 năm 1998).** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nelson_Mandela#cite_ref-Lesotho_79-0) [“Lesotho to hold re-elections within 15 to 18 months”](http://www.africa.upenn.edu/Newsletters/lsno8.html). Lesotho News Online. Truy cập ngày 26 tháng 5 năm 2008. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nelson_Mandela#cite_ref-80) [Sampson, Anthony](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Anthony_Sampson&action=edit&redlink=1)(ngày 6 tháng 7 năm 2003). [“Mandela at 85”](http://www.guardian.co.uk/world/2003/jul/06/nelsonmandela.southafrica). *. London. Truy cập ngày 26 tháng 5 năm 2008.* [The Observer](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=The_Observer&action=edit&redlink=1) **Robinson, Simon (ngày 11 tháng 4 năm 2007).** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nelson_Mandela#cite_ref-81) [“The Lion In Winter”](http://www.time.com/time/europe/html/040419/mandela.html). *.* [Time](https://vi.wikipedia.org/wiki/Time_%28magazine%29) [Time Inc.](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Time_Inc.&action=edit&redlink=1)Truy cập ngày 26 tháng 5 năm 2008. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nelson_Mandela#cite_ref-82) [“Can Mandela’s AIDS Message Pierce the Walls of Shame?”](http://peaceandjustice.org/article.php?story=20050109125126110&mode=print). [Peninsula Peace and Justice Center](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Peninsula_Peace_and_Justice_Center&action=edit&redlink=1). Ngày 9 tháng 1 năm 2005. Truy cập ngày 26 tháng 5 năm 2008. **Quist-Arcton, Ofeibea (ngày 19 tháng 7 năm 2003).** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nelson_Mandela#cite_ref-83) [“South Africa: Mandela Deluged With Tributes as He Turns 85”](http://allafrica.com/stories/200307190001.html). [AllAfrica.com](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=AllAfrica.com&action=edit&redlink=1). Truy cập ngày 26 tháng 5 năm 2008. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nelson_Mandela#cite_ref-84) [“Mandela’s stark Aids warning”](http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/africa/1049582.stm). BBC News. Ngày 1 tháng 12 năm 2000. Truy cập ngày 23 tháng 12 năm 2008. **Wines, Michael (ngày 7 tháng 1 năm 2005).** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nelson_Mandela#cite_ref-85) [“Mandela, Anti-AIDS Crusader, Says Son Died of Disease”](http://www.nytimes.com/2005/01/07/international/africa/07mandela.html). *NY Times*. Truy cập ngày 23 tháng 12 năm 2008. **Brown, Derek (ngày 31 tháng 1 năm 2001).** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nelson_Mandela#cite_ref-86) [“Lockerbie trial: what happened when”](http://www.guardian.co.uk/uk/2001/jan/31/lockerbie.derekbrown). *The Guardian*. London. Truy cập ngày 28 tháng 10 năm 2008. **McGreal, Chris (ngày 11 tháng 5 năm 1999).** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nelson_Mandela#cite_ref-87) [“Mandela shies away from global role in retirement”](http://www.guardian.co.uk/uk/1999/may/11/lockerbie.nelsonmandela). *The Guardian*. London. Truy cập ngày 28 tháng 10 năm 2008. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nelson_Mandela#cite_ref-88) [“Families say SA trial site acceptable”](http://www.dispatch.co.za/1997/10/27/page%2013.htm). Dispatch. Ngày 27 tháng 10 năm 1997. Truy cập ngày 26 tháng 5 năm 2008. **“Mandela’s parting shot at Major over Lockerbie”.** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nelson_Mandela#cite_ref-89) *The Guardian*. Ngày 11 tháng 5 năm 1999. tr. 13. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nelson_Mandela#cite_ref-90) [“Analysis: Lockerbie’s long road”](http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/1144147.stm). BBC. Ngày 31 tháng 1 năm 2001. Truy cập ngày 26 tháng 5 năm 2008. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nelson_Mandela#cite_ref-91) [“Mandela appeals on behalf of Lockerbie bomber”](http://www.guardian.co.uk/uk/2002/jun/10/lockerbie.nelsonmandela). London: [guardian.co.uk](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Guardian.co.uk&action=edit&redlink=1). Ngày 10 tháng 6 năm 2002. Truy cập ngày 26 tháng 5 năm 2008. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nelson_Mandela#cite_ref-92) [“Lockerbie bomber ‘leaves solitary confinement’”](http://www.telegraph.co.uk/news/1484296/Lockerbie-bomber-leaves-solitary-confinement.html). *(London). Ngày 25 tháng 2 năm 2005. Truy cập ngày 28 tháng 10 năm 2008.* [The Daily Telegraph](https://vi.wikipedia.org/wiki/The_Daily_Telegraph) [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nelson_Mandela#cite_ref-93) [“Mandela backs Lockerbie decision”](http://news.bbc.co.uk/1/hi/scotland/8229338.stm). bbc online. Truy cập ngày 30 tháng 8 năm 2009. **Soszynski, Henry.** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nelson_Mandela#cite_ref-94) [“Genealogical Gleanings”](http://web.archive.org/web/20030311032256/http://www.uq.net.au/%7Ezzhsoszy/states/southafrica/thembu.html). [University of Queensland](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=University_of_Queensland&action=edit&redlink=1). [Bản gốc](http://www.uq.net.au/%7Ezzhsoszy/states/southafrica/thembu.html)lưu trữ ngày 11 tháng 3 năm 2003. Truy cập ngày 26 tháng 5 năm 2008. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nelson_Mandela#cite_ref-95) [“Nelson Mandela – Timeline”](http://www.nelsonmandela.org/index.php/memory/views/chronology/). Nelson Mandela Foundation. Truy cập ngày 28 tháng 10 năm 2008. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nelson_Mandela#cite_ref-96) [“Mandela’s life and times”](http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/africa/1454208.stm). BBC. Ngày 16 tháng 7 năm 2008. Truy cập ngày 28 tháng 10 năm 2008. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nelson_Mandela#cite_ref-97) [“Madiba bids final farewell to his first wife”](http://www.iol.co.za/index.php?from=rss_General&set_id=1&click_id=139&art_id=qw1084030021347B211). [Independent Online](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Independent_Online_%28South_Africa%29&action=edit&redlink=1). Independent News & Media. Ngày 8 tháng 5 năm 2004. Truy cập ngày 28 tháng 10 năm 2008. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nelson_Mandela#cite_ref-98) [“Nelson Mandela Biography – Black History”](http://www.biography.com/blackhistory/nelson-mandela.jsp). Biography.com. Truy cập ngày 28 tháng 10 năm 2008. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nelson_Mandela#cite_ref-99) [“UWC – Presidents and Patrons”](http://web.archive.org/web/20080518175724/http://www.uwc.org/about_us/international_movement/presidents_and_patrons). [United World Colleges](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=United_World_Colleges&action=edit&redlink=1). [Bản gốc](http://www.uwc.org/about_us/international_movement/presidents_and_patrons)lưu trữ ngày 18 tháng 5 năm 2008. Truy cập ngày 28 tháng 10 năm 2008. **Smith, Charlene; Tutu, Desmond (2004).** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nelson_Mandela#cite_ref-100) *Mandela: In Celebration of a Great Life*. Struik. tr. 41. [ISBN](https://vi.wikipedia.org/wiki/ISBN) [1868728285](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/1868728285). **Timberg, Craig (ngày 7 tháng 1 năm 2005).** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nelson_Mandela#cite_ref-101) [“Mandela Says AIDS Led to Death of Son”](http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/articles/A52781-2005Jan6.html). *(* [The Washington Post](https://vi.wikipedia.org/wiki/The_Washington_Post) [The Washington Post Company](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=The_Washington_Post_Company&action=edit&redlink=1)). Truy cập ngày 16 tháng 6 năm 2010.
- ^
**a** **ă** **â** [“Winnie Mandela”](http://www.anc.org.za/people/mandela_nw.html). ANC. Truy cập ngày 27 tháng 10 năm 2008. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nelson_Mandela#cite_ref-103) [“Nelson and Winnie Mandela divorce; Winnie fails to win $5 million settlement.”](https://archive.is/svyl). Jet. Ngày 8 tháng 4 năm 1996. [Bản gốc](http://www.highbeam.com/doc/1G1-18170308.html)lưu trữ ngày 4 tháng 6 năm 2012. Truy cập ngày 27 tháng 10 năm 2008. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nelson_Mandela#cite_ref-104) [“Swaziland prince and princess attend Boston University”](http://main.wgbh.org/ton/programs/5069_01.html). WGBH Boston. Ngày 13 tháng 5 năm 1987. Truy cập ngày 27 tháng 10 năm 2008. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nelson_Mandela#cite_ref-105) [“Daddy Stayed In Jail. That Was His Job’; Zenani Mandela’s Life Without Father”](https://archive.is/RP9G). *The Washington Post*. The Washington Post Company. Ngày 8 tháng 11 năm 1987. [Bản gốc](http://www.highbeam.com/doc/1P2-1353217.html)lưu trữ ngày 4 tháng 6 năm 2012. Truy cập ngày 27 tháng 10 năm 2008.
- ^
**a** **ă** [“AILA International Fellows Program”](http://www.csis.org/leadership/fellows/2008-09). Center for Strategic & International Studies. Truy cập ngày 27 tháng 10 năm 2008. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nelson_Mandela#cite_ref-107) [“Zondwa Gadaffi Mandela”](http://auroraempowerment.com/mandela.html). Aurora Empowerment Systems. Truy cập ngày 20 tháng 9 năm 2009. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nelson_Mandela#cite_ref-108) [“Mandela gets married on 80th birthday”](http://www.cnn.com/WORLD/africa/9807/18/mandela.wedding.02/). CNN. Ngày 18 tháng 7 năm 1998. Truy cập ngày 27 tháng 10 năm 2008. **Ngcukana, Lubabalo.** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nelson_Mandela#cite_ref-109) [“andela, Kaunda honour king”](http://www.dispatch.co.za/2007/10/09/Easterncape/aking.html). *Daily Dispatch*. Truy cập ngày 27 tháng 10 năm 2008. **de Bruyne, Marnix.** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nelson_Mandela#cite_ref-110) [“Zuidelijk Afrika”](http://www.see.org.za/xsite/workshop_report1.htm). Netherlands Institute for Southern Africa. Truy cập ngày 26 tháng 5 năm 2008. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nelson_Mandela#cite_ref-povertyhistory_111-0) [“2005: The year of Make Poverty History”](http://www.makepovertyhistory.org/theyearof). Make Poverty History. Truy cập ngày 1 tháng 5 năm 2007. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nelson_Mandela#cite_ref-MandelaInv_112-0) [“SA’s best to join international stars for charity”](http://www.nelsonmandelainvitational.co.za/default.asp?id=227875&des=article). Nelson Mandela Invitational. Ngày 5 tháng 9 năm 2007. Truy cập ngày 27 tháng 10 năm 2008. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nelson_Mandela#cite_ref-113) [“Nelson Mandela”](http://www.sos-childrensvillages.org/Get-involved/Celebrities-as-partners/Pages/Nelson-Mandela.aspx). SOS Children’s Villages. Truy cập ngày 1 tháng 8 năm 2008. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nelson_Mandela#cite_ref-ioc_114-0) [“Celebrate Humanity 2004”](http://multimedia.olympic.org/pdf/en_report_902.pdf)( [International Olympic Committee](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=International_Olympic_Committee&action=edit&redlink=1). 2004. Truy cập ngày 1 tháng 5 năm 2007. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nelson_Mandela#cite_ref-115) [“Mandela ‘responding well to treatment’”](http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/1492865.stm). BBC. Ngày 15 tháng 8 năm 2001. Truy cập ngày 26 tháng 5 năm 2008. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nelson_Mandela#cite_ref-116) [“The Smoking Gun: Archive”](http://www.thesmokinggun.com/archive/cnnobit1.html). [The Smoking Gun](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=The_Smoking_Gun&action=edit&redlink=1). 2003. Truy cập ngày 1 tháng 5 năm 2007. **Groenewald, Yolandi; Joubert, Pearlie (ngày 2 tháng 3 năm 2007).** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nelson_Mandela#cite_ref-hoaxdeath_117-0) [“Not yet uhuru”](http://www.mg.co.za/articlePage.aspx?articleid=300707&area=/insight/insight__national). *.* [Mail & Guardian](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Mail_%26_Guardian&action=edit&redlink=1) [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nelson_Mandela#cite_ref-118) [“”I’ll call you””](http://www.southafrica.info/mandela/mandela-retirement.htm). SouthAfrica.info. Ngày 2 tháng 6 năm 2004. Truy cập ngày 26 tháng 5 năm 2008.
- ^
**a** [Carroll, Rory (ngày 18 tháng 7 năm 2006).](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nelson_Mandela#cite_ref-retirement_119-1) **ă** [“Mandela keeps his opinions to himself as a nation marks its idol’s birthday”](http://www.guardian.co.uk/world/2006/jul/18/southafrica.rorycarroll). *The Guardian*(London). Truy cập ngày 26 tháng 5 năm 2008. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nelson_Mandela#cite_ref-120) [“Is Nelson Mandela Losing His Memory?”](http://www.who2.com/blog/2009/12/is-nelson-mandela-losing-his-memory.html). Who2.com. Ngày 7 tháng 12 năm 2009.
- ^
**a** **ă** [“Nelson Mandela Celebrates 90th Birthday by Urging Rich to Help Poor”](http://www.foxnews.com/story/0,2933,385561,00.html). [Fox News](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Fox_News_Channel&action=edit&redlink=1). Ngày 18 tháng 7 năm 2008. Truy cập ngày 27 tháng 10 năm 2008. **Bingham, John (ngày 6 tháng 5 năm 2008).** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nelson_Mandela#cite_ref-122) [“Hyde Park concert to mark Mandela’s 90th”](http://www.independent.co.uk/arts-entertainment/music/news/hyde-park-concert-to-mark--mandelas-90th-821776.html). *The Independent*. London: Independent Print Limited. Truy cập ngày 27 tháng 10 năm 2008. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nelson_Mandela#cite_ref-123) [http://www.guardian.co.uk/world/2010/jul/11/nelson-mandela-world-cup-final](http://www.guardian.co.uk/world/2010/jul/11/nelson-mandela-world-cup-final) [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nelson_Mandela#cite_ref-124) [“Mandela joins ‘Elders’ on turning 89”](http://www.msnbc.msn.com/id/19836050). [MSNBC](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=MSNBC&action=edit&redlink=1). Ngày 20 tháng 7 năm 2007. Truy cập ngày 26 tháng 5 năm 2008. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nelson_Mandela#cite_ref-125) [“Mandela launches The Elders”](http://www.southafrica.info/mandela/theelders.htm). SAinfo. Ngày 19 tháng 7 năm 2007. Truy cập ngày 27 tháng 10 năm 2008. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nelson_Mandela#cite_ref-126) [“Nelson Mandela announces The Elders”](http://web.archive.org/web/20080420045636/http://www.theelders.org/transcript.aspx). The Elders. [Bản gốc](http://www.theelders.org/transcript.aspx)lưu trữ ngày 20 tháng 4 năm 2008. Truy cập ngày 26 tháng 5 năm 2008. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nelson_Mandela#cite_ref-127) [“Closing Ceremony”](http://www.thebody.com/content/art16140.html). TheBody.com. Truy cập 8 tháng 2 năm 2015. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nelson_Mandela#cite_ref-128) [“About 46664”](http://www.46664.com/2). 46664.com. Truy cập ngày 27 tháng 10 năm 2008. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nelson_Mandela#cite_ref-129) [“XV International AIDS Conference – Daily Coverage”](http://www.kaisernetwork.org/aids2004/kffsyndication.asp?show=portal_071504.html). Kaisernetwork. Ngày 15 tháng 7 năm 2004. Truy cập ngày 27 tháng 10 năm 2008. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nelson_Mandela#cite_ref-130) [“Mandela’s eldest son dies of Aids”](http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/africa/4151159.stm). BBC. Ngày 6 tháng 1 năm 2005. Truy cập ngày 27 tháng 10 năm 2008. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nelson_Mandela#cite_ref-131) [[1]](http://www.derechos.org/nizkor/iraq/doc/mandela1.html) [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nelson_Mandela#cite_ref-132) [“Mandela warns Bush over Iraq”](http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/middle_east/2228971.stm). BBC. Ngày 1 tháng 9 năm 2002. Truy cập ngày 27 tháng 10 năm 2008. **Cornwell, Rupert (ngày 31 tháng 1 năm 2003).** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nelson_Mandela#cite_ref-133) [“Mandela lambastes ‘arrogant’ Bush over Iraq”](http://www.independent.co.uk/news/world/africa/mandela-lambastes-arrogant-bush-over-iraq-609026.html). *The Independent*. London: Independent Print Limited. Truy cập ngày 27 tháng 10 năm 2008.
- ^
**a** [Fenton, Tom (ngày 30 tháng 1 năm 2003).](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nelson_Mandela#cite_ref-CBS30012003_134-1) **ă** [“Mandela Slams Bush On Iraq”](http://www.cbsnews.com/stories/2003/01/30/iraq/main538607.shtml). [CBS](https://vi.wikipedia.org/wiki/CBS). Truy cập ngày 26 tháng 5 năm 2008. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nelson_Mandela#cite_ref-135) [“Mandela Slams Bush On Iraq”](http://www.cbsnews.com/stories/2003/01/30/iraq/main538607.shtml). CBS News. Ngày 30 tháng 1 năm 2003. Truy cập ngày 23 tháng 12 năm 2008. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nelson_Mandela#cite_ref-136) [[2]](http://www.derechos.org/nizkor/iraq/doc/mandela2.html) **Chanda, Abhik Kumar (ngày 10 tháng 5 năm 2005).** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nelson_Mandela#cite_ref-137) [“Mandela sues over forged sketches”](http://www.mg.co.za/articledirect.aspx?articleid=237663). *Mail & Guardian*. Truy cập ngày 26 tháng 5 năm 2008. **Mabuza, Ernest (ngày 13 tháng 7 năm 2005).** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nelson_Mandela#cite_ref-138) [“Ayob denies gain from Mandela art”](http://web.archive.org/web/20080331212824/http://www.businessday.co.za/articles/specialreports.aspx?ID=BD4A67853). Business Day. [Bản gốc](http://www.businessday.co.za/articles/specialreports.aspx?ID=BD4A67853)lưu trữ ngày 31 tháng 3 năm 2008. Truy cập ngày 26 tháng 5 năm 2008.
- ^
**a** [Moya, Fikile-Notsikelelo (ngày 5 tháng 8 năm 2005).](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nelson_Mandela#cite_ref-poorismail_139-1) **ă** [“Poor Ismail Ayob”](http://www.mg.co.za/articlePage.aspx?articleid=247331&area=/insight/insight__comment_and_analysis/). *Mail & Guardian*. Truy cập ngày 26 tháng 5 năm 2008. **Keet, Jacques (ngày 21 tháng 7 năm 2005).** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nelson_Mandela#cite_ref-140) [“Courts ‘have final word on Mandela-Ayob clash’”](http://web.archive.org/web/20080107214205/http://www.businessday.co.za/articles/specialreports.aspx?ID=BD4A71659). Business Day. [Bản gốc](http://www.businessday.co.za/articles/specialreports.aspx?ID=BD4A71659)lưu trữ ngày 7 tháng 1 năm 2008. Truy cập ngày 26 tháng 5 năm 2008. **Mabuza, Ernest (ngày 18 tháng 7 năm 2005).** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nelson_Mandela#cite_ref-141) [“Bizos behind vicious campaign to discredit, defame me — Ayob”](http://web.archive.org/web/20080331195835/http://www.businessday.co.za/articles/specialreports.aspx?ID=BD4A70054). Business Day. [Bản gốc](http://www.businessday.co.za/articles/specialreports.aspx?ID=BD4A70054)lưu trữ ngày 31 tháng 3 năm 2008. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nelson_Mandela#cite_ref-142) [“Ayob to pay back Mandela money”](http://www.news24.com/News24/South_Africa/News/0,9294,2-7-1442_2075833,00.html). [News24](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=News24&action=edit&redlink=1). Ngày 27 tháng 2 năm 2007. Truy cập ngày 26 tháng 5 năm 2008.
- ^
**a** [Gordin, Jeremy (ngày 4 tháng 3 năm 2007).](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nelson_Mandela#cite_ref-whatcaused_143-1) **ă** [“What caused the Ayob, Mandela spat?”](http://www.iol.co.za/index.php?art_id=vn20070304081421601C920210). *(* [Sunday Independent](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Sunday_Independent&action=edit&redlink=1) [Independent News & Media](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Independent_News_%26_Media&action=edit&redlink=1)). Truy cập ngày 26 tháng 5 năm 2008. **Schmidt, Michael (ngày 3 tháng 3 năm 2007).** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nelson_Mandela#cite_ref-144) [“Mandela waging a vendetta – Ayob”](http://www.iol.co.za/index.php?art_id=vn20070303084618645C367333). Pretoria News. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nelson_Mandela#cite_ref-145) [“Mandela’s lawyers take Ismail to court over money”](http://www.mg.co.za/article/2007-02-25-mandelas-lawyers-take-ismail-to-court-over-money). *Mail & Guardian*. Ngày 25 tháng 2 năm 2007. Truy cập ngày 27 tháng 10 năm 2008. **Sefara, Makhudu; Mapiloko, Jackie (ngày 3 tháng 3 năm 2007).** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nelson_Mandela#cite_ref-146) [“Madiba set me up, says Ayob”](http://www.news24.com/City_Press/News/0,7515,186-187_2078129,00.html). [News24](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=News24&action=edit&redlink=1). Truy cập ngày 26 tháng 5 năm 2008. **Adams, Sheena (ngày 8 tháng 7 năm 2006).** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nelson_Mandela#cite_ref-147) [“’Ayob tried to cover up unlawful spending’”](http://www.iol.co.za/index.php?set_id=1&click_id=13&art_id=vn20060708085708263C605474). IOL. Truy cập ngày 27 tháng 10 năm 2008. **Mkhwanazi, Siyabonga (ngày 28 tháng 2 năm 2007).** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nelson_Mandela#cite_ref-148) [“Lawyer to pay back R800000 to Mandela trust”](https://archive.is/eRgt9). Pretoria News (South Africa). [Bản gốc](http://www.highbeam.com/doc/1G1-159966227.html)lưu trữ ngày 3 tháng 1 năm 2013. Truy cập ngày 27 tháng 10 năm 2008. **Mabuza, Ernest (ngày 10 tháng 3 năm 2007).** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nelson_Mandela#cite_ref-ismailnocash_149-0) [“Ayob Runs Out of Cash But Accuses Mandela Again”](http://allafrica.com/stories/200703100051.html). Business Day. Truy cập ngày 26 tháng 5 năm 2008. **Bates, Rob (ngày 22 tháng 6 năm 2006).** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nelson_Mandela#cite_ref-150) [“Nelson Mandela to speak out for diamond industry”](http://www.jckonline.com/article/CA6346260.html). Jewelers’ Circular Keystone. Truy cập ngày 27 tháng 10 năm 2008. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nelson_Mandela#cite_ref-151) [“Half Nelson – Mandela, diamond shill”](http://web.archive.org/web/20070308142504/http://www.tnr.com/doc.mhtml?i=20061218&s=chotiner121806). *. Ngày 8 tháng 12 năm 2006.* [The New Republic](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=The_New_Republic&action=edit&redlink=1) [Bản gốc](http://www.tnr.com/doc.mhtml?i=20061218&s=chotiner121806)lưu trữ ngày 8 tháng 3 năm 2007. Truy cập ngày 26 tháng 5 năm 2008. **Snead, Elizabeth (ngày 15 tháng 6 năm 2006).** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nelson_Mandela#cite_ref-152) [“Mandela to defend De Beers from bad “Blood””](http://latimesblogs.latimes.com/thedishrag/2006/06/mandela-to-defe.html). *LA Times*. Truy cập ngày 27 tháng 10 năm 2008. **Chimuka, Garikai (ngày 14 tháng 5 năm 2008).** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nelson_Mandela#cite_ref-153) [“Gukurahundi and current wave of violence similar”](http://www.thezimbabwetimes.com/?p=97). *The Zimbabwe Times*. Truy cập ngày 26 tháng 10 năm 2008. **Winter, Joseph (ngày 13 tháng 3 năm 2002).** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nelson_Mandela#cite_ref-154) [“Mugabe’s descent into dictatorship”](http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/africa/1709488.stm). BBC. Truy cập ngày 26 tháng 10 năm 2008. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nelson_Mandela#cite_ref-mugabe_155-0) [“Mandela expresses anger at Mugabe”](http://web.archive.org/web/20080622184254/http://www.namibian.com.na/Netstories/2000/May/Africa/007A98DA73.html). *. Ngày 8 tháng 5 năm 2000.* [The Namibian](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=The_Namibian&action=edit&redlink=1) [Bản gốc](http://www.namibian.com.na/Netstories/2000/May/Africa/007A98DA73.html)lưu trữ ngày 22 tháng 6 năm 2008. Truy cập ngày 26 tháng 5 năm 2008. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nelson_Mandela#cite_ref-mbeki-aids_156-0) [“Mandela repudiates Mbeki on AIDS stance”](http://archives.cnn.com/2000/WORLD/africa/09/29/safrica.mandela.reut/index.html). CNN. Ngày 29 tháng 9 năm 2000. Truy cập ngày 26 tháng 5 năm 2008. **Hentoff, Matt (ngày 23 tháng 5 năm 2003).** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nelson_Mandela#cite_ref-zim_157-0) [“Where is Nelson Mandela?”](http://www.villagevoice.com/news/0322,hentoff,44393,6.html). *. Truy cập ngày 26 tháng 5 năm 2008.* [The Village Voice](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=The_Village_Voice&action=edit&redlink=1) **Trapido, Michael (ngày 10 tháng 6 năm 2008).** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nelson_Mandela#cite_ref-trapido_158-0) [“Why has Nelson Mandela remained silent on Zimbabwe?”](http://www.thoughtleader.co.za/traps/2008/06/09/why-has-nelson-mandela-remained-silent-on-zimbabwe/). *. Truy cập ngày 25 tháng 6 năm 2008.* [Thought Leader](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Thought_Leader&action=edit&redlink=1) [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nelson_Mandela#cite_ref-159) [“Mugabe snubs Mandela”](http://www.news24.com/News24/Africa/Zimbabwe/0,,2-11-1662_2214253,00.html). News24. Ngày 5 tháng 11 năm 2007. Truy cập ngày 16 tháng 6 năm 2010. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nelson_Mandela#cite_ref-zimfailure_160-0) [“Failure of leadership in Zim – Mandela”](http://www.news24.com/News24/Africa/Zimbabwe/0,,2-11-1662_2347143,00.html). News24. Ngày 25 tháng 6 năm 2008. Truy cập ngày 16 tháng 6 năm 2010. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nelson_Mandela#cite_ref-161) [Father Disfigure](http://www.newsweek.com/id/214032/output/print)by Eve Fairbanks, [Newsweek Magazine](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Newsweek_Magazine&action=edit&redlink=1) *, ngày 27 tháng 8 năm 2009* [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nelson_Mandela#cite_ref-162) [“UN gives backing to ‘Mandela Day’”](http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/africa/8353853.stm). BBC News. Ngày 11 tháng 11 năm 2009. Truy cập ngày 11 tháng 11 năm 2009. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nelson_Mandela#cite_ref-163) [“The Nobel Peace Prize 1993”](http://nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1993/). Nobelprize.org. Truy cập ngày 26 tháng 10 năm 2008. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nelson_Mandela#cite_ref-164) [“The Order of Merit”](http://www.royal.gov.uk/output/page1880.asp). Royal Insight. Tháng 11 năm 2002. Truy cập ngày 26 tháng 10 năm 2008. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nelson_Mandela#cite_ref-165) [“President Honors Recipients of the Presidential Medal of Freedom”](http://georgewbush-whitehouse.archives.gov/news/releases/2002/07/20020709-8.html). The White House. Ngày 9 tháng 7 năm 2002. Truy cập ngày 26 tháng 10 năm 2008. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nelson_Mandela#cite_ref-166) [“Madiba conferred freedom of Johannesburg”](http://web.archive.org/web/20080621081749/http://www.gpg.gov.za/docs/nz/2004/nz0727.html). Gauteng Provincial Government. Ngày 27 tháng 7 năm 2004. [Bản gốc](http://www.gpg.gov.za/docs/nz/2004/nz0727.html)lưu trữ ngày 21 tháng 6 năm 2008. Truy cập ngày 26 tháng 10 năm 2008. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nelson_Mandela#cite_ref-167) [“Mandela and the Children”](http://www.rooneyproductions.com/events/m_child.htm). Rooney Productions. Truy cập ngày 26 tháng 10 năm 2008. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nelson_Mandela#cite_ref-168) [“Mandela to be honoured with Canadian citizenship”](http://web.archive.org/web/20081224002744/http://www.cbc.ca/canada/story/2001/11/19/mandela_011119.html). CBC News. Ngày 19 tháng 11 năm 2001. [Bản gốc](http://www.cbc.ca/canada/story/2001/11/19/mandela_011119.html)lưu trữ ngày 24 tháng 12 năm 2008. Truy cập ngày 26 tháng 10 năm 2008. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nelson_Mandela#cite_ref-169) [“Order of Canada – Nelson Mandela, C.C.”](http://www.gg.ca/honours/search-recherche/honours-desc.asp?TypeID=orc&id=3904&lang=e). Governor General of Canada. Truy cập ngày 26 tháng 10 năm 2008. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nelson_Mandela#cite_ref-170) [“Bharat Ratna Award”](http://india.gov.in/myindia/bharatratna_awards.php). National Portal of India. Truy cập ngày 26 tháng 10 năm 2008. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nelson_Mandela#cite_ref-ataturk_171-0) [“Statement on the Ataturk Award given to Nelson Mandela”](http://www.anc.org.za/ancdocs/pr/1992/pr0412a.html). African National Congress. Ngày 12 tháng 4 năm 1992. Truy cập ngày 2 tháng 1 năm 2007. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nelson_Mandela#cite_ref-172) [“Mandela changes his mind”](http://www.byegm.gov.tr/YAYINLARIMIZ/CHR/ING99/01/99X01X07.HTM#%2018). Turkish Press Review. Ngày 7 tháng 1 năm 1999. Truy cập ngày 2 tháng 1 năm 2007. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nelson_Mandela#cite_ref-173) [“Mandela in Pakistan”](http://www.independent.co.uk/news/world/mandela-in-pakistan-1555096.html). *The Independent*(London: Independent Print Limited). Ngày 3 tháng 10 năm 1992. Truy cập ngày 7 tháng 6 năm 2010. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nelson_Mandela#cite_ref-wonder_174-0) [“Stevie Wonder Music Banned in South Africa”](http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9F00E4DD1438F934A15750C0A963948260). *The New York Times*. Ngày 27 tháng 3 năm 1985. Truy cập ngày 26 tháng 5 năm 2008.
- ^
**a** **ă** **â** **b** **c** [Ketchum, Mike.](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nelson_Mandela#cite_ref-Mandela70_175-5) **d** [“The Mandela Concert, Wembley 1988”](http://www.anc.org.za/ancdocs/history/mandela/awards/wembley88.html). African National Congress. Truy cập ngày 23 tháng 12 năm 2008. **Drewett, Michael; Cloonan, Martin (2006).** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nelson_Mandela#cite_ref-176) *Popular Music Censorship in Africa*. Ashgate Publishing. tr. 30. [ISBN](https://vi.wikipedia.org/wiki/ISBN) [0754652912](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0754652912). **Guernsey, Otis L.; Sweet, Jeffrey; Kronenberger, Louis (ngày 21 tháng 5 năm 2008).** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nelson_Mandela#cite_ref-177) *The Best Plays*. University of Michigan. tr. 347. [ISBN](https://vi.wikipedia.org/wiki/ISBN) [1557830401](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/1557830401). [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nelson_Mandela#cite_ref-fassie_178-0) [“Brenda Fassie dies”](http://www.bbc.co.uk/africabeyond/africaonyourstreet/features/17724.shtml). BBC. 2004. Truy cập ngày 26 tháng 5 năm 2008. **Lee, Carmen (ngày 16 tháng 6 năm 2003).** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nelson_Mandela#cite_ref-beyond_179-0) [“20 Years Ago Today”](http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,501030623-458836,00.html). *Time*. Truy cập ngày 27 tháng 5 năm 2008. **Sherrod, Lonnie R. (2006).** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nelson_Mandela#cite_ref-180) *Youth Activism: An International Encyclopedia*. Greenwood Press. tr. 62. [ISBN](https://vi.wikipedia.org/wiki/ISBN) [0313328129](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0313328129). **Lamb, Bill.** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nelson_Mandela#cite_ref-181) [“Nickelback – If Everyone Cared”](http://top40.about.com/od/singles/gr/ifeveryonecared.htm). About. Truy cập ngày 23 tháng 12 năm 2008. **Trussell, Jeff.** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nelson_Mandela#cite_ref-182) [“Freedom Hero: Nelson Mandela”](http://www.myhero.com/myhero/hero.asp?hero=nelsonMandela). The My Hero Project. Truy cập ngày 23 tháng 12 năm 2008. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nelson_Mandela#cite_ref-183) [“Mandela’s 90th birthday year celebrates diversity of ideas”](http://www.nelsonmandela.org/index.php/news/article/mandelas_90th_birthday_year_celebrates_diversity_of_ideas/). Nelson Mandela Foundation. Truy cập ngày 26 tháng 5 năm 2008. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nelson_Mandela#cite_ref-184) [Mandela 1996](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nelson_Mandela#mandela1996), p. 144-148. **Ann, Talbot (ngày 5 tháng 8 năm 1999).** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nelson_Mandela#cite_ref-185) [“Biography falls short of penetrating myth surrounding ANC leader”](http://www.wsws.org/articles/1999/aug1999/mand-a05.shtml). International Committee of the Fourth International (ICFI). Truy cập ngày 28 tháng 10 năm 2008.
- ^
**a** [Gilbey, Ryan (ngày 14 tháng 5 năm 2007).](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nelson_Mandela#cite_ref-NewStatesman_186-1) **ă** [“Whitewashed and watered down”](http://www.newstatesman.com/film/2007/05/goodbye-bafana-mandela-life). *. Truy cập ngày 28 tháng 10 năm 2008.* [New Statesman](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=New_Statesman&action=edit&redlink=1) [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nelson_Mandela#cite_ref-sampson_187-0) [Sampson, Anthony](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Anthony_Sampson&action=edit&redlink=1)(1999). *.* [Mandela: The Authorised Biography](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Mandela:_The_Authorised_Biography&action=edit&redlink=1) [HarperCollins](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=HarperCollins&action=edit&redlink=1). tr. 217. **Keller, Bill.** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nelson_Mandela#cite_ref-188) [“](http://movies.nytimes.com/movie/161621/Mandela-and-de-Klerk/overview). *Mandela and de Klerk*(1997)” *The New York Times*. Truy cập ngày 26 tháng 10 năm 2008. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nelson_Mandela#cite_ref-189) [“](http://www.goodbyebafana.com/synopsis/). Goodbye Bafana – Official site. Truy cập ngày 26 tháng 10 năm 2008. *Goodbye Bafana*– Sypnosis” **Cunningham, Matthew (ngày 3 tháng 6 năm 2004).** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nelson_Mandela#cite_ref-Guardian_190-0) [“Creme cameos”](http://www.guardian.co.uk/film/2004/jun/03/features.matthewcunningham). *The Guardian*. London. Truy cập ngày 26 tháng 10 năm 2008.
- ^
**a** [Guerrero, Ed (1993).](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nelson_Mandela#cite_ref-EdGuerrero_191-1) **ă** *Framing Blackness: The African American Image in Film*. Temple University Press. tr. 202. [ISBN](https://vi.wikipedia.org/wiki/ISBN) [1566391261](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/1566391261). **Carlin, John (2008).** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nelson_Mandela#cite_ref-192) *Playing the Enemy: Nelson Mandela and the Game that Made a Nation*. New York: Penguin Press. [ISBN 978-1-59420-174-5](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/9781594201745)
- ^
**a** [Keller, Bill. – “Entering the Scrum”. –](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nelson_Mandela#cite_ref-KellerB-NYTBR-2008-08-17_193-1) **ă** *. – ngày 17 tháng 8 năm 2008.* [The New York Times Book Review](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=The_New_York_Times_Book_Review&action=edit&redlink=1) [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nelson_Mandela#cite_ref-194) [“The cast of the World Cup film revealed!”](http://www.planet-rugby.co.za/Story/0,18259,3551_4695695,00.html). Planet Rugby. Ngày 24 tháng 12 năm 2008. Truy cập ngày 10 tháng 1 năm 2009. **Ian Herbert North (ngày 1 tháng 5 năm 2001).** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nelson_Mandela#cite_ref-195) [“Mandela vindicates ‘loony left’ of Leeds for honouring struggle”](http://findarticles.com/p/articles/mi_qn4158/is_20010501/ai_n14389284). *The Independent*(London: Independent Print Limited). Truy cập ngày 24 tháng 1 năm 2008. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nelson_Mandela#cite_ref-196) [“S. Africa renames Sandton Square as Nelson Mandela Square”](https://archive.is/oPGzb). Xinhua News Agency. Ngày 31 tháng 3 năm 2004. [Bản gốc](http://www.highbeam.com/doc/1P2-16564833.html)lưu trữ ngày 3 tháng 1 năm 2013. Truy cập ngày 28 tháng 10 năm 2008. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nelson_Mandela#cite_ref-197) [“Nelson Mandela statue is unveiled”](http://news.bbc.co.uk/1/hi/england/6967927.stm). BBC News. Ngày 29 tháng 8 năm 2007. Truy cập ngày 23 tháng 12 năm 2008. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nelson_Mandela#cite_ref-198) [“Broad Parliamentary Support for Trafalgar Square Mandela statue”](http://www.london.gov.uk/view_press_release.jsp?releaseid=1752). London. Ngày 21 tháng 5 năm 2003. Truy cập ngày 23 tháng 12 năm 2008. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nelson_Mandela#cite_ref-News24_199-0) [“Mandela salutes apartheid heroes”](http://www.news24.com/News24/World/News/0,,2-10-1462_2173453,00.html). [News24](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=News24&action=edit&redlink=1). Ngày 29 tháng 8 năm 2007. Truy cập ngày 26 tháng 5 năm 2008. **Stern, Jennifer (ngày 27 tháng 8 năm 2008).** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nelson_Mandela#cite_ref-200) [“Long walk immortalised in bronze”](http://www.mediaclubsouthafrica.com/index.php?option=com_content&view=article&id=703:mandelastatue270808&catid=42:land_news&Itemid=110). Media Club South Africa. Truy cập ngày 30 tháng 11 năm 2009. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nelson_Mandela#cite_ref-201) [“Nelson Mandela statue unveiled in Cape Town”](http://www.nelsonmandela.org/index.php/news/article/nelson_mandela_statue_unveiled_in_cape_town/). Nelson Mandela Foundation. Truy cập ngày 30 tháng 11 năm 2009.
## Tài liệu
- [[
[David Aikman](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=David_Aikman&action=edit&redlink=1)|Aikman, David]] Kiểm tra giá trị
|lk tác giả=(
[trợ giúp](https://en.wikipedia.org/wiki/Help:CS1_errors#bad_authorlink)) (2003). *Great Souls: Six Who Changed a Century*. Lexington Books. [ISBN](https://vi.wikipedia.org/wiki/ISBN) [0739104381](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0739104381).
- Mandela, Nelson (1996).
*The Illustrated Long Walk to Freedom*. Paul Duncan (abridgement and picture editing). Boston: [Little, Brown and Company](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Little,_Brown_and_Company&action=edit&redlink=1). [ISBN](https://vi.wikipedia.org/wiki/ISBN) [0316880205](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0316880205).
## Đọc thêm
*A Prisoner in the Garden: Opening Nelson Mandela’s Prison Archive*. [Penguin Books](https://vi.wikipedia.org/wiki/Penguin_Books). 2005. [ISBN](https://vi.wikipedia.org/wiki/ISBN) [0-143-02495-7](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0-143-02495-7).
- Desmond Tutu; edited by John Allen. (1996).
*The Rainbow People of God: The Making of a Peaceful Revolution*. [Doubleday](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Doubleday_%28publisher%29&action=edit&redlink=1). [ISBN](https://vi.wikipedia.org/wiki/ISBN) [978-0385-48374-2](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/978-0385-48374-2).
- Benson, Mary.
*Nelson Mandela: The Man and the Movement*.
- Bezdrob, Anne Marie du Preez (2006).
*The Nelson Mandela Story*. Samoja Books. [ISBN](https://vi.wikipedia.org/wiki/ISBN) [0-620-36570-6](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0-620-36570-6).
- Denenberg, Barry.
*Nelson Mandela: No Easy Walk To Freedom*.
- Hoobler, Dorothy; Hoobler, Thomas (1992).
*Mandela: The Man, The Struggle, The Triumph*. New York: Franklin Watts. [ISBN](https://vi.wikipedia.org/wiki/ISBN) [978-0531152454](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/978-0531152454).
- Juckes, Tim (1995).
*Opposition in South Africa: The Leadership of Matthews, Nelson Mandela, and Stephen Biko*. [Westport](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Westport,_Connecticut&action=edit&redlink=1): Praeger Publishers.
- Mandela, Nelson (1995).
*.* [Long Walk to Freedom](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Long_Walk_to_Freedom_%28book%29&action=edit&redlink=1) [Little, Brown and Company](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Little,_Brown_and_Company&action=edit&redlink=1). [ISBN](https://vi.wikipedia.org/wiki/ISBN) [0-316-54818-9](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0-316-54818-9).
- Meredith, Martin.
*Nelson Mandela: A Biography*. [Sampson, Anthony](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Anthony_Sampson&action=edit&redlink=1)(1999). *. New York: Vintage Books.* [Mandela: The Authorised Biography](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Mandela:_The_Authorised_Biography&action=edit&redlink=1) [ISBN](https://vi.wikipedia.org/wiki/ISBN) [0-679-78178-1](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0-679-78178-1).
- Smith, Charlene.
*Mandela: In Celebration of a Great Life*. [Stengel, Richard](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Richard_Stengel&action=edit&redlink=1)(2009). *Mandela’s Way: Fifteen Lessons on Life, Love, and Courage*. [Crown](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Crown_Publishing_Group&action=edit&redlink=1). [ISBN](https://vi.wikipedia.org/wiki/ISBN) [978-0307460684](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/978-0307460684).
- Villa-Vicencio, Charles (1996).
*The Spirit of Freedom*. [Berkeley](https://vi.wikipedia.org/wiki/Berkeley,_California): [University of California Press](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=University_of_California_Press&action=edit&redlink=1).
## Liên kết ngoài
|
|![]()
|Wikimedia Commons có thêm hình ảnh và phương tiện truyền tải về
|[Nelson Mandela – Biography at Nobelprize.org](http://nobelprize.org/peace/laureates/1993/mandela-bio.html) [Nelson Mandela Foundation](http://www.nelsonmandela.org/) [Nelson Mandela Children’s Fund](http://www.nmcf.co.za/) [Nelson Mandela Children’s Fund (Canada)](http://www.mandela-children.ca/) [Time 100 profile](http://www.time.com/time/time100/leaders/profile/mandela.html) [Mandela: An Audio History](http://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=1851882) [Mandela: Son of Africa, Father of a Nation Documentary & Soundtrack](http://www.palmpictures.com/film/palm-world-voices-mandela.php) [The Elders](http://www.theelders.org/) [The Art of Nelson Mandela](http://www.blogs.targetx.com/wildriverreview/penworldvoices/2007/09/nelson_mandela_holding_africa.html) [CBC Digital Archives – Nelson Mandela: Prisoner, president, peacemaker](http://archives.cbc.ca/politics/international_politics/topics/3547/) [Nelson Mandela: A Hero’s Way](http://www.life.com/image/first/in-gallery/40252/nelson-mandela-a-heros-way)– [Life magazine](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Life_magazine&action=edit&redlink=1) [Martin Meredith: Nelson Mandela: A Biography – Interview May 2010](http://lateshowbiz.podbean.com/2010/05/13/nelson-mandela-a-history/)
|
|
|
|![]()
|Wikimedia Commons có thêm thư viện hình ảnh và phương tiện truyền tải về
|[Thể loại](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i): [Articles with failed verification](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Articles_with_failed_verification&action=edit&redlink=1) [Sinh 1918](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Sinh_1918) [Mất 2013](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:M%E1%BA%A5t_2013) [Bất bạo động](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:B%E1%BA%A5t_b%E1%BA%A1o_%C4%91%E1%BB%99ng) [Tổng thống Nam Phi](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:T%E1%BB%95ng_th%E1%BB%91ng_Nam_Phi) [Người đoạt giải Nobel Hòa bình](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_%C4%91o%E1%BA%A1t_gi%E1%BA%A3i_Nobel_H%C3%B2a_b%C3%ACnh) [Nhà hoạt động nhân quyền](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Nh%C3%A0_ho%E1%BA%A1t_%C4%91%E1%BB%99ng_nh%C3%A2n_quy%E1%BB%81n) [Người đoạt Huy chương Tự do Tổng thống](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_%C4%91o%E1%BA%A1t_Huy_ch%C6%B0%C6%A1ng_T%E1%BB%B1_do_T%E1%BB%95ng_th%E1%BB%91ng) [Người đoạt giải Sakharov](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_%C4%91o%E1%BA%A1t_gi%E1%BA%A3i_Sakharov) **Bài viết mới trên TÌNH YÊU CUỘC SỐNG** [Chào ngày mới 4 tháng 12](https://cnm365.wordpress.com/2015/12/03/chao-ngay-moi-4-thang-12/) [Bí mật cung Đan Dương tại Huế](https://cnm365.wordpress.com/2015/12/03/bi-mat-cung-dan-duong-tai-hue/) [Ngày Người khuyết tật Quốc tế nhớ bạn](https://cnm365.wordpress.com/2015/12/03/ngay-nguoi-khuyet-tat-quoc-te-nho-ban/) [Helen Keller người mù điếc huyền thoại](https://cnm365.wordpress.com/2015/12/02/helen-keller-nguoi-mu-diec-huyen-thoai/) [Chào ngày mới 3 tháng 12](https://cnm365.wordpress.com/2015/12/02/chao-ngay-moi-3-thang-12/) [Tháp vàng hoa trắng nắng Mekong](https://cnm365.wordpress.com/2015/12/02/thap-vang-hoa-trang-nang-mekong/) [Chuyện vỉa hè](https://cnm365.wordpress.com/2015/12/02/chuyen-via-he-6/) [Chào ngày mới 2 tháng 12](https://cnm365.wordpress.com/2015/12/02/chao-ngay-moi-2-thang-12/) [Chào ngày mới 1 tháng 12](https://cnm365.wordpress.com/2015/12/01/chao-ngay-moi-1-thang-12/) [Mark Twain là Lincoln văn học Mỹ](https://cnm365.wordpress.com/2015/11/30/x-mark-twain-la-lincoln-van-hoc-my/) [Chào ngày mới 30 tháng 11](https://cnm365.wordpress.com/2015/11/30/chao-ngay-moi-30-thang-11/) [Chuyện vỉa hè](https://cnm365.wordpress.com/2015/11/29/chuyen-via-he-5/) [Chào ngày mới 29 tháng 11](https://cnm365.wordpress.com/2015/11/29/chao-ngay-moi-29-thang-11/) [Chào ngày mới 28 tháng 11](https://cnm365.wordpress.com/2015/11/28/chao-ngay-m0i-28-thang-11/) [Bàn cờ thế sự](https://cnm365.wordpress.com/2015/11/27/ban-co-the-su-10/) [Chào ngày mới 27 tháng 11](https://cnm365.wordpress.com/2015/11/27/chao-ngay-moi-27-thang-11/) [Chào ngày mới 26 tháng 11](https://cnm365.wordpress.com/2015/11/26/chao-ngay-moi-26-thang-11/) [Chu Văn Tiếp ở Đồng Xuân](https://cnm365.wordpress.com/2015/11/25/chu-van-tiep-o-dong-xuan/) [Chào ngày mới 25 tháng 11](https://cnm365.wordpress.com/2015/11/24/chao-ngay-moi-25-thang-11/) [Sao Kim kỳ thú](https://cnm365.wordpress.com/tag/sao-kim-ky-thu/) [Chào ngày mới 24 tháng 11](https://cnm365.wordpress.com/2015/11/24/chao-ngay-moi-24-thang-11/) [24 tiết khí lịch nhà nông](https://cnm365.wordpress.com/2015/11/23/24-tiet-khi-lich-nha-nong/) [Kênh ông Kiệt giữa lòng dân](https://cnm365.wordpress.com/2015/11/23/kenh-ong-kiet-giua-long-dan/) [Công việc này trao lại cho em](https://cnm365.wordpress.com/2015/11/23/congviec-nay-trao-lai-cho-em/) [Chào ngày mới 23 tháng 11](https://cnm365.wordpress.com/2015/11/22/chao-ngay-moi-23-thang-11/) [Lời của Thầy theo mãi bước em đi](https://cnm365.wordpress.com/2015/11/22/loi-cua-thay-theo-mai-buoc-em-di/) [Chào ngày mới 22 tháng 11](https://cnm365.wordpress.com/2015/11/22/chao-ngay-moi-22-thang-11/) [Ơn Thầy](https://cnm365.wordpress.com/2015/11/22/on-thay/) [Đọc lại và suy ngẫm](https://cnm365.wordpress.com/2015/11/21/doc-lai-va-suy-ngam-5/) [Chào ngày mới 21 tháng 11](https://cnm365.wordpress.com/2015/11/20/chao-ngay-moi-21-thang-11/) [Thầy bạn là lộc xuân cuộc đời](https://cnm365.wordpress.com/2015/11/20/thay-ban-la-loc-xuan-cuoc-doi/) [Chào ngày mới 20 tháng 11](https://cnm365.wordpress.com/2015/11/19/chao-ngay-moi-20-thang-11/) [Sáu mươi năm ĐHNL tp.HCM](https://cnm365.wordpress.com/2015/11/19/60-nam-dai-hoc-nong-lam-tp-hcm/) [Trường tôi và tình yêu ở lại](https://cnm365.wordpress.com/tag/truong-toi-va-tinh-yeu-o-lai/)
-
[Gowda địa chỉ xanh ICRISAT Ấn Độ](https://cnm365.wordpress.com/2015/11/18/gowda-dia-chi-xanh-icrisat-an-do/) [Ký ức CIMMYT ở Mexico](https://cnm365.wordpress.com/2015/11/18/ky-uc-cimmyt-o-mexico/) [Chào ngày mới 18 tháng 11](https://cnm365.wordpress.com/2015/11/18/chao-ngay-moi-18-thang-11/) [Chào ngày mới 17 tháng 11](https://cnm365.wordpress.com/2015/11/17/chao-ngay-moi-17-thang-11/) [Myanmar đọc lại và suy ngẫm](https://cnm365.wordpress.com/2015/11/16/myanmar-doc-lai-va-suy-ngam/) [Chào ngày mới 16 tháng 11](https://cnm365.wordpress.com/2015/11/16/chao-ngay-moi-16-thang-11/) [Im lặng mà bão giông](https://cnm365.wordpress.com/2015/11/15/im-lang-ma-bao-giong/) [Chào ngày mới 15 tháng 11](https://cnm365.wordpress.com/2015/11/15/chao-ngay-moi-15-thang-11/) [Chào ngày mới 14 tháng 11](https://cnm365.wordpress.com/2015/11/13/chao-ngay-moi-14-thang-11/) [Chào ngày mới 13 tháng 11](https://cnm365.wordpress.com/2015/11/13/chao-ngay-moi-13-thang-11/) [Chào ngày mới 12 tháng 11](https://cnm365.wordpress.com/2015/11/12/chao-ngay-moi-12-thang-11/) [Chuyện vỉa hè](https://cnm365.wordpress.com/2015/11/11/chuyen-via-he-4/) [Chào ngày mới 11 tháng 11](https://cnm365.wordpress.com/2015/11/10/chao-ngay-moi-11-thang-11/) [Chào ngày mới 10 tháng 11](https://cnm365.wordpress.com/2015/11/09/chao-ngay-moi-10-thang-11/) [Angkor nụ cười suy ngẫm](https://cnm365.wordpress.com/2015/11/09/angkor-nu-cuoi-suy-ngam/) [Cây Lương thực tháng 11.2015](https://cnm365.wordpress.com/2015/11/08/cay-luong-thuc-thang-11-2015/) [Chào ngày mới 9 tháng 11](https://cnm365.wordpress.com/2015/11/08/chao-ngay-moi-9-thang-11/) [Lên Yên Tử sưu tầm thơ đức Nhân Tông](https://cnm365.wordpress.com/2015/11/08/len-yen-tu-suu-tam-tho-duc-nhan-tong/) [Chào ngày mới 8 tháng 11](https://cnm365.wordpress.com/2015/11/07/chao-ngay-moi-8-thang-11/) [Chào ngày mới 7 tháng 11](https://cnm365.wordpress.com/2015/11/07/chao-ngay-moi-7-thang-11/) [Đọc lại và suy ngẫm](https://cnm365.wordpress.com/2015/11/06/doc-lai-va-suy-ngam-4/) [Chào ngày mới 6 tháng 11](https://cnm365.wordpress.com/2015/11/06/chao-ngay-moi-6-thang-11/) [Chào ngày mới 5 tháng 11](https://cnm365.wordpress.com/2015/11/04/chao-ngay-moi-5-thang-11/) [Biển Đông vạn dặm](https://cnm365.wordpress.com/2015/11/04/bien-dong-van-dam-2/) [Chào ngày mới 4 tháng 11](https://cnm365.wordpress.com/2015/11/03/chao-ngay-moi-4-thang-11/) [Đọc lại và suy ngẫm](https://cnm365.wordpress.com/2015/11/03/doc-lai-va-suy-ngam-3/) [Chào ngày mới 3 tháng 11](https://cnm365.wordpress.com/2015/11/03/chao-ngay-moi-3-thang-11/) [Giống khoai lang ở Việt Nam](https://cnm365.wordpress.com/2015/11/02/giong-khoai-lang-o-viet-nam/) [Chào ngày mới 2 tháng 11](https://cnm365.wordpress.com/2015/11/01/chao-ngay-moi-2-thang-11/) [Đọc lại và suy ngẫm](https://cnm365.wordpress.com/2015/11/01/doc-lai-va-suy-ngam-2/) [Chào ngày mới 1 tháng 11](https://cnm365.wordpress.com/2015/10/31/chao-ngay-moi-1-thang-11/) [Cây Lương thực 10.2015](https://cnm365.wordpress.com/2015/10/31/cay-luong-thuc-10-2015-2/) **Video yêu thích
** [KimYouTube](http://www.youtube.com/user/hoangkimvietnam) **Trở về trang chính **
[Hoàng Kim](https://hoangkimlong.wordpress.com) [Ngọc Phương Nam](http://thochocon.wordpress.com) [Thung dung](https://hoangkimvn.wordpress.com) [Dạy và học](http://dayvahoc.blogtiengviet.net) [CNM365](https://cnm365.wordpress.com) [Tình yêu cuộc sống](https://cnm365.wordpress.com) [Cây Lương thực](http://foodcrops.vn) [Dạy và Học](http://fa.hcmuaf.edu.vn/hoangkim) [Kim on LinkedIn](https://www.linkedin.com/in/foodcrops) [KimYouTube](http://www.youtube.com/user/hoangkimvietnam) [Kim on Facebook](https://www.facebook.com/daihocnonglam)

WARC-Truncated: length

Vary: Cookie

X-hacker: If you're reading this, you should visit automattic.com/jobs and apply to join the fun, mention this header.

X-ac: 1.dca _dca