markdown:
This action might not be possible to undo. Are you sure you want to continue?
# Thanh Trúc
PHƯƠNG PHÁP NGHỊ LUẬN
Luận đề phổ thông và luân lý
Phương pháp nghị luận
MỤC LỤC
Chương I: TÌM HIỂU ĐỀ TÀI.............................................4 Chương II: PHƯƠNG PHÁP TÌM Ý...................................9 Chương III: PHƯƠNG PHÁP LÀM DÀN BÀI.................15 Chương IV: PHƯƠNG PHÁP HÀNH VĂN......................40 Chương V: PHƯƠNG PHÁP SUY TƯ..............................56 Chương VI: PHƯƠNG PHÁP LÝ LUẬN..........................61
2
Phương Pháp Nghị Luận
**ĐẠI CƯƠNG VỀ PHƯƠNG PHÁP NGHỊ LUẬN
**
Theo định nghĩa, văn nghị luận là loại văn dùng lí lẽ và dẫn chứng để bàn luận, giải quyết một vấn đề làm cho người đọc, người nghe hiểu vấn đề đó để họ có nhận thức đúng, có thái độ đúng và có hành vi đúng. Như thế, văn nghị luận có đặc tính khác hẳn văn miêu tả và thuật chuyện: Văn miêu tả chỉ ghi lại những điều mắt thấy tai nghe, trình bày lại những điều giác quan đã ghi lại được. Văn thuật chuyện chỉ kể ra những ý kiến của mình về một đề mục nào đó cho người khác nghe và tùy người nghe muốn nhận định ra sao cũng được. Văn nghị luận không thế. Nghị luận cần suy nghĩ để bày tỏ ý kiến nhằm mục đích thuyết phục người khác tin ý kiến của ta là xác đáng. Công việc này không mấy dễ dàng vì mỗi người thường chủ quan, chỉ tin lẽ phải của mình, thường nghi ngờ và đánh giá thấp các lí lẽ của người khác. Tuy nhiên, ít ra cũng có một lẽ phải chung hợp với các khuôn khổ suy luận thông thường được đa số công nhận. Để có thể đạt tới phần nào lẽ phải chung đó, khi làm bài văn nghị luận, chúng ta nên dựa vào phương pháp nghị luận được trình bày qua các bước tiến như sau:
3
Quốc gia nào cũng cần có bàn tay đen và lương tâm trong trắng. Khi nào đề ra thuộc loại giải thích? Khi nghĩa câu nói tương đối đúng. nhân ái… Tuy nhiên phạm vi hai loại bài này có nhiều khu vực xâm nhập nhau và có nhiều điểm tương đồng hơn dị biệt. chúng ta có thể chia chúng thành bốn loại đề căn bản sau đây: giải thích. Nắm vững phương pháp và giả quyết thành thạo bốn loại đề này rồi. A. xa đề hay trả lời thiếu sót những điều đề yêu cầu. nhân. 2.Phương pháp nghị luận Chương I: TÌM HIỂU ĐỀ TÀI Tìm hiểu đề tài là việc rất quan trọng vì nó giúp ta khỏi lạc đề. chia trong số học. Muốn tìm hiểu đề. Bài nghị luận luân lý thường đề cập đến bổn phận mỗi người đối với bản thân. Bài nghị luận phổ thông hoặc tổng quát thường bàn đến những tri thức tổng quát như lao động. bình luận. trừ. chúng ta sẽ phân biệt các loại đề. giống như người đã làm thông thạo bốn phép tính gốc. nhân loại. gia đình. du lịch hoặc những khái niệm thông thường như tự do công bằng. Về hình thức hay về công việc làm bài. nghề nghiệp. Công danh chờ đợi. Chúng có thể ví như bốn phép tính gốc: cộng. không có phần sai lầm quá đáng hoặc thiếu sót một cách rõ rệt. mới đủ sức giải những bài toán đố khó khăn. Do đó chúng ta có thể ghép chúng vào đối tượng của phương pháp nghị luận này. tổ quốc. thì đề sẽ thuộc loại giải thích. Làm trai quyết chi tu thân. Ví dụ: Có công mài sắt có ngày nên kim. xã hội. học đường. chúng ta mới có thể giải quyết những loại đề khác. thường chỉ là tổng hợp những loại đề trên. trình bày và so sánh. Giải thích là gì? 4 . LOẠI ĐỀ GIẢI THÍCH 1. nợ nần chớ lo.
Giải thích câu… Giải nghĩa câu… Cắt nghĩa câu… Câu này có ý nói gì… Ý nghĩa câu ấy thế nào? Làm sáng tỏ ý nghĩa câu nói ấy… Khi nào đề ra thuộc loại bình luận? B. 3. hoặc phần quá đáng cần giới hạn thì đề ra sẽ thuộc loại bình luận. bổ túc phần thiếu sót. Làm thế nào biết đề ra thuộc loại giải thích? Loại đề này đòi hỏi ta ý nghĩa câu nói. 3.Phương Pháp Nghị Luận Theo sát nguyên nghĩa: giải thích là đào sâu cho rõ nghĩa (thích) và mở rộng cho đủ nghĩa (giải) Yêu cầu: loại đề này chỉ cần ta tìm ý nghĩa câu nói mà không hỏi ý kiến riêng của ta phê phán vấn đề ấy. mà còn đòi hỏi ta phải cho biết ý kiến phê bình câu nói ấy. Yêu cầu: loại đề này không những buộc ta phải làm sáng tỏ ý nghĩa. LOẠI ĐỀ BÌNH LUẬN Khi ý nghĩa của câu nói tuy có phần đúng. nhưng cũng có phần sai lầm đáng chỉ trích. hoặc hạn chế phần quá đáng tùy theo ý nghĩa câu nói. (luận) rồi mới cho biết ý kiến (bình) để chỉ trích phần sai lầm. 2. Có tiền mua tiên cũng được. Bình luận là gì? Bình luận theo sát nguyên nghĩa là: suy nghĩ cho hiểu thấu. Làm thế nào để biết đề ra thuộc loại bình luận? 5 . phần thiếu sót cần bổ túc. Thất bại là mẹ thành công. nói ra cho rõ. Ví dụ: Cha nào con nấy. nên thường có các dạng thức sau đây: 1.
Bình luận câu… Bình giải câu… Phê bình câu… Nhận xét giá trị câu… Câu ấy có đúng không? Cho biết ý kiến về… Bạn nghĩ sao… Bạn có đồng ý với câu nói ấy không? Khi nào đề ra loại trình bày? C. chưa thành một câu nói hàm xúc. nên thường ra dưới dạng thức sau: Trình bày các tai hại của… 6 .Phương pháp nghị luận Loại đề này đòi hỏi ta giải thích và phê bình câu nói. sự làm việc. Làm thế nào biết đề ra thuộc loại trình bày? Loại đề này buộc ta kể rõ những kiến thức của ta. bóng bẩy thì đề ra sẽ thuộc loại trình bày. Ví dụ: Sự đọc sách. 2. trước khi trình bày kiến thức của ta. tiến bộ khoa học. nói thật và nói hết những điều hiểu biết của ta về vấn đề ấy. 3. nên thường ra các dạng thức sau: 1. LOẠI ĐỀ TRÌNH BÀY Khi chủ đề còn nguyên vẹn là một vấn đề chưa qua nhận xét của một ai. Yêu cầu: loại đề này không bắt ta giải nghĩa hay phê bình vấn đề mà chỉ đòi ta nói thẳng. Trình bày là gì? Trình bày theo nguyên nghĩa phô diễn ra cho rõ (bày) tất cả những kiến thức của ta về vấn đề nêu ra cho người đọc biết (trình). Dĩ nhiên đề thuộc loại này vẫn có những từ ngữ quan trọng mà ta cần xác định ý nghĩa cho rõ.
Đem lại những lợi ích gì? Thế nào là. Tài đức kiệm toàn.. Cần bất như chuyên. Dĩ nhiên chúng ta phải nắm vững ý nghĩa từ quan trọng trong vấn đề và nêu rõ ý nghĩa ấy trước khi so sánh. Công bằng và bác ái. Kể rõ các ích lợi của… Cho biết rõ những lợi hại của… Vạch rõ những lý do của… …. dị biệt và tương quan nhằm mục đích xác định địa vị hơn kém hay bổ túc lẫn nhau của chúng. nhưng liên quan mật thiết với nhau hoặc hơn kém bổ túc cho nhau thì đề sẽ ra thuộc loại so sánh. 3. LOẠI ĐỀ SO SÁNH Khi hai vấn đề có những điểm giống nhau. khác nhau. Ví dụ: 2. là đối chiếu hai vấn đề để làm nổi bật điểm tương đồng.. So sánh là gì? So sánh theo sát nguyên ngữ. Làm thể nào biết đề ra từng loại so sánh Loại đề này bắt ta phải cân nhắc hai vấn đề nên thường ra những dạng thức sau đây: Thế nào là A? Thế nào là B? A và B liên quan đến nhau như thế nào? A là gì? B là gì? A và B giống nhau khác nhau và liên quan đến nhau như thế nào? 7 . Tại sao phải… Sau này bạn sẽ chọn nghề gì? Tại sao? Khi nào đề ra thuộc loại so sánh D.Phương Pháp Nghị Luận 1.
Phương pháp nghị luận Hai vấn đề A và B có những điểm tương đồng. Một văn hào Đức nói: “Tôi là người nghĩa là một kẻ chiến đấu. kẻ tiểu nhân cầu ở người. dị biệt và tương quan như thế nào? Tại sao A không bằng B. Tại sao lại cần A lẫn B.” Hãy ứng nghiệm câu đó vào cách lập chí của người thanh niên ở đời. E. (Loại đề giải thích và trình bày) 8 . Bạn nghĩ sao vấn đề A và B.” Đời có phải là một trường tranh đấu không? Giá trị của chí phấn đấu. CÁC LOẠI ĐỀ TỔNG HỢP Ngoài bốn loại đề căn bản nói trên những đề tài khác thường ra dưới hình thức tổng hợp giữa các loại đề ấy với nhau hoặc thường dùng bốn loại đề căn bản kèm theo một câu hỏi: Ví dụ: 1. Giải thích và bình luận câu sau đây: “Người quân tử cầu ở mình. (Đề thi tú tài 1951) 2.
Gạch dưới những chỗ quan trọng và chú ý để hiểu rõ ý nghĩa của chúng Giải thích: để phân biệt với bình luận… Chúng ta: quan trọng nhưng không cần tìm ý nghĩa. 2. Chúng ta là kẻ nâng đỡ bảo hộ thế hệ tương lai. chúng ta còn phải: a. Thừa hưởng: tiếp nhận và sử dụng. Mục đích của chương trình này giúp chúng ta tìm được ý chính của đề tài và từ đó dùng phương pháp làm nảy sinh những ý phụ dồi dào khác nữa. Chúng ta là kẻ đồng lao cộng tác với người đương thời. Ví dụ: Giải thích câu: “Có chí thì nên. 1. 9 . Vật liệu càng nhiều càng tốt thì chúng ta càng có hy vọng xây được ngôi nhà cao rộng bền chắc.Phương Pháp Nghị Luận Chương II: PHƯƠNG PHÁP TÌM Ý Nếu ví việc làm bài văn nghị luận như xây một ngôi nhà. Ta nhận thấy đề tài gồm 3 chủ điểm nằm trong 3 mệnh đề.” Ngoài việc đọc kĩ đề. kẻ đồng lao cộng tác với người đương thời. kẻ nâng đỡ bảo hộ thế hệ tương lai. b. chủ điểm Phân tích đề thành nhiều phần nhỏ và dễ hiểu để tìm từng Chúng ta là kẻ thừa hưởng di sản người quá cố. I. thì việc tìm ý được sánh với việc mua sắm vật liệu cần thiết. Đối với những đề tài phức tạp Ví dụ: Giải thích câu: “Chúng ta là kẻ thừa hưởng di sản của người quá cố. PHƯƠNG PHÁP TÌM Ý Đối với những đề tài đơn giản Ta chỉ cần đọc kĩ đề tài là ý chính đã hiện ra.” Ý chính: Đề cao vai trò ý chí trong việc thành đạt ở đời.
có khi vì lí tưởng đạo lý… Có nhiều vấn đề liên quan đến “bạn” như: chọn bạn. bắt chước bạn. đạt được rất nhiều vấn đề liên quan đến vật chất. giúp đùm. ta nên tự giới hạn Ví dụ: Bình luận tư tưởng sau: “Quyển sách là một người bạn. có khi vì lợi ích tinh thần.” Chúng ta có thể tìm thấy rất nhiều ý tưởng. Bảo hộ. học bạn. chúng ta không nên quá tham lam mà cần tự giới hạn vấn đề. có khi vì ham mê thú vui. Chủ đề là tổng số các chủ điểm hợp lại: Chủ điểm 1: Liên hệ giữa thế hệ hiện tại vói quá khứ Chủ điểm 2: Liên hệ giựa thế hệ hiện tại với nhau Chủ điểm 3: Liên hệ giữa thế hệ hiện tại với tương lai Chủ điểm 4: Liên hệ giữa các thế hệ Ý chính của bài: Bổn phận của chúng ta đối với các thế hệ 3. gìn giữ. lấy bạn làm gương cho mình. Đọc sách cũng thường vì lí do giải buồn và tìm hiểu. Bạn có 10 . Đồng lao: cùng chịu vất vả. Cộng tác: chung sức làm việc. Trọng tâm bài này ở hai chữ “người bạn. Thế hệ tương lai: lớp người đến sau ta. a. Di sản: các của cải để lại Người quá cố: người đã chết. nói xấu bạn… Để khỏi lạc trong rừng ý tưởng đó. xử sự với bạn. lừa phản bạn. Nâng đỡ: dìu dắt. Một số trường hợp đặc biệt Đối với những đề tài có vẻ bao quát. che chở. Đề tài trên có 3 chủ điểm.” Quá trình suy tư tìm ra ý chính: Đề tài nêu lên một tỉ lệ: coi quyển sách như một người bạn. Ví dụ: kết thân với bạn thường vì lí do tâm tình và học hỏi. Người đương thời: người đang sống với ta. giúp bạn. chỉ dẫn cho bạn.Phương pháp nghị luận c.
chúng ta phải chọn bạn mà chơi. c. Ví dụ: Người ta thường nói: “Có bột mới gột nên hồ”. Từ đó chúng ta nhận thấy: câu ca dao cho biết sự thiệt hại của chia rẽ và lợi ích của đoàn kết. mà chỉ có sự nhấn mạnh vào vấn đề nêu lên hay tính cách bổ khuyết lẫn nhau giữa hai ý niệm tưởng chừng như mâu thuẫn ở đề tài.” Hãy giải nghĩa hai câu ấy và xem chúng có mâu thuẫn với nhau không? Hai câu nói trên không có gì mâu thuẫn: Câu “Có bột mới gột nên hồ” xác nhận một sự thực thường thấy trong xã hội: Muốn có hồ phải cần có bột. Trong các trường hợp này ta phải tìm được những điểm giống nhau giữa hai vật hay hai ý niệm.Phương Pháp Nghị Luận người xấu người tốt. chúng ta có bổn phận suy ra những ý niệm trừu tượng như: một cây trồng riêng sẽ biểu tượng cho sự đơn độc chia rẽ. Đối với những đề tài có tính cách ám tỷ So sánh gián tiếp một ý nghĩa trừu tượng với một vật cụ thể hay so sánh hai ý niệm trừu tượng. Ba cây trồng chụm lại biểu tượng cho sự biết nhờ cậy lẫn nhau. một việc ai cũng có thể làm được. Từ hình ảnh cụ thể đó. Ba cây chụm lại nên hòn núi cao” Ý chính của đề tài diễn nhiên không phải là ở điểm trồng trọt loại thảo mộc. có thời thế. muốn tạo nên một công nghiệp lớn lao phải cần có đạo đức. biết gom công góp sức để chuyển thế yếu thành thế mạnh. Trái lại. Đối với những đề tài có vẻ nghịch ngôn hay mâu thuẫn Ta nên phân biệt phương diện hình thức và phương diện nội dung của các câu nói để thấy chúng không có gì là trái ngược luân lí. tay không mà nổi cơ đồ mới ngoan. b. Đó sẽ là ý chính của đề tài: Ví dụ: Bình luận câu ca dao sau đây: “Một cây làm chẳng nên non. phải chọn sách mà đọc. Đó chỉ là 11 . ca dao lại có câu “Nước lã mà vã nên hồ. Sách cũng có cuốn xấu cuốn tốt. câu “Nước lã mà vã nên hồ” không phải là xác nhận sự thực thường thấy trong xã hội. có cơ hội.
II. 12 . Những trường hợp ngoại lệ không nên nói sự thật: đối với bệnh nhân. CÁCH TÌM Ý PHỤ TỪ Ý CHÍNH 1. Đặt ý chính trong một quá trình suy luận Ví dụ: Ý chính là tình đoàn kết. 4. Xét ý chính về nhiều phương diện khác nhau Ví dụ: Ý chính là sự xã giao thù tạc. quà tặng. một lời khuyến khích đối với những ai có tài trí hơn người. từ đó có những ý phụ như sau: Ích lợi của sự nói thật về hai phương diện đạo đức và mưu sinh lập nghiệp. Tai hại của sự dối trá về hai phương diện nói trên. nghiên cứu ngày xưa và ngày nay khác nhau như thế nào? Những tổ chức nghiên cứu khoa học trong phạm vi quốc tế. chúng ta có thể có những ý phụ như sau: Những phương tiện học hỏi. Tình hữu nghị giữa các quốc gia trong phạm vi quốc tế. Tinh thần đoàn kết của toàn dân trong phạm vi quốc gia. Đặt ý chính trong nhiều phạm vi khác nhau Tình tương thân tương trợ trong phạm vi gia đình hay học đường. 3. một lời khen. những tổ chức văn hoá quốc tế. chúng ta có những ý phụ như sau: Sự xã giao thù tạc về phương diện nội dung: Tình cảm của những người giao dịch với nhau. Xét ý chính trong nhiều không gian và thời gian khác nhau Ví dụ: Ý chính là sự học hỏi. Những nguyên nhân nào làm cho người ta hay nói dối. từ đó có thể có những ý phụ như sau: Ví dụ: Ý chính là sự nói thật.Phương pháp nghị luận một trường hợp đặc biệt. thư từ. Sự xã giao thù tạc về phương diện hình thức: Những nghi thức và tập quán xã giao như thăm viếng. sự chân thật hay giả dối. 2. những bí mật quốc phòng. những bậc anh hùng tạo thời thế.
phương pháp học hỏi ở Đông phương và Tây phương giống và khác nhau ở điểm nào? 5. chúng ta có thể tìm ra những ý phụ khác tỉ mỉ. 4. một triết gia Hy Lạp đã nói: “Một hành vi nhân đức không đủ làm thành đức. từ những ý phụ vừa tìm thấy và sau khi đã chọn lựa kỹ càng. 3.Phương Pháp Nghị Luận Những tinh thần học hỏi. BÀI TẬP 1. cũng như một con én không dủ làm thành mùa xuân. Bình giải câu: “Tu là cõi phúc” Giải thích và bình luận câu: “Ôi gia đình là một học đường rất Bình luận câu: “Học đường là một gia đình” Aristote. cũng bằng cách tương tự. Tình thân trong học đườn. chúng ta có thể từ một ý chính suy ra nhiều ý phụ khác để chọn lựa thích hợp với từng đề tài. Hơn nữa. 2. Xét ý chính qua nhiều quan niệm hay học thuyết khác nhau Ví dụ: Ý chính là sự liên lạc giữa thầy và trò. Giải nghĩa câu: “Tập quán ban đầu là khách qua đường. 5.” Hãy giải thích câu nói trên.” 3. tốt. Gia đình là nơi dạy bài học căn bản. chúng ta có thể có những ý phụ như sau: Sự liên lạc giữa thầy và trò theo quan niệm cũ chịu ảnh hưởng của nho giáo.” Ý chính của mỗi đề tài là: 1. Ai sửa đổi sẽ trở nên hoàn thiện. Sự liên lạc giữa thầy và trò theo quan niệm mới chịu ảnh hưởng tư tưởng tự do và bình đẳng của Tây phương. sau trở nên một người bạn thân ở chung nhà. chi tiết hơn để có đủ TÀI LIỆU xây dựng một dàn bài. Đại để như trên. 13 . và kết cục biến thành một ông chủ nhà khó tính. 2.
14 . 5. Bình giải câu “Trăm năm bia đã thì mòn. chớ thấy điều ác nhỏ mà làm”.” Nhân dức là tập quán tốt. Giải thích tư tưởng cổ nhân: “Chớ thấy điều thiện nhỏ mà không làm. Quá trình hình thành tập quán. Ngàn năm bia miệng vẫn còn trơ trơ.” 2.Phương pháp nghị luận 4. vui thú không nên đến cực độ. Bài tập Tìm ý chính của các đề tài sau đây: 1. 3. Giải thích câu châm ngôn: “Lòng ham muốn không nên quá tự do. phải lặp lại suốt đời.
Nhập đề trực khởi là giới thiệu vấn đề một cách trực Ví dụ: trong bài “Hàn nho phong vị phú”. Nhập đề lung khởi là giới thiệu vấn đề một cách gián tiếp và bao quát. Việc làm dàn bài giúp cúng ta: I. Một dàn bài gồm 3 phần: nhập đề. Xấu xa một nó” Cách nhập đề này gây được hứng thú bất ngờ. Chém cha cái khó. Bố cục chặc chẽ. lập dàn bài được so sánh với việc vẽ hoạ đồ.Phương Pháp Nghị Luận Chương III: PHƯƠNG PHÁP LÀM DÀN BÀI Trong việc xây ngôi nhà luận văn. Nguyễn Công Trứ đã nhập đề: “Chém cha cái khó. thường áp dụng trong việc diễn thuyết. Ví dụ 1: Khi viết về “số mệnh”. 1. Có hai cách nhập đề: a. làm sao cho người đọc không cần đọc qua đầu bài cũng hiểu được đầu bài muốn nêu lên vấn đề gì. tiếp. Hoạ đồ càng tỉ mỉ. các nhân công càng dễ thực hiện và ngôi nhà càng chóng hoàn thành. Lập luận vững vàng. nhà văn Dương Minh đã nhập đề như sau: 15 . nhưng trong bài luận văn thường khó làm hay được. thần bài và kết luận. PHƯƠNG PHÁP LÀM NHẬP ĐỀ Nhập đề nghĩa là gì? Nhập đề còn gọi là vào bài hay mở bài là phần đầu tiên của phần nghị luận. b. Khôn khéo mấy ai. có mục đích giới thiệu vấn đề với độc giả. Phân phối cân đối và hợp lý.
Mào đề: Gồm một câu hay một ý liên quan đến chủ đề. chơi cung cảnh… Tuy là một cách tiêu khiển nhỏ nhặt. nhưng ngẫm ra thì cũng đều có một lý thú. không cậy ở sức liên hiệp của đoàn thể mà chỉ trông ngóng về trời đất. đủ ý. Nêu đề: Giới thiệu chủ đề. cuộc nào cũng có một lý thú riêng. nhất là không phê bình giá trị của vấn đề. không vội đi vào chi tiết của thân bài. Giới thiệu nguyên ý không dùng ngoặc kép. mà nghề chơi lại thanh nhã. Báo đề (hay chuyển đề): Báo cho người đọc biết công việc sẽ làm ở phần thân bài. như đánh cờ.Phương pháp nghị luận Nhiều người không tin ở sự cố gắng của cá nhân. chuẩn bị giới thiệu chủ đề. Có nhiều mào đề như chúng ta sẽ nói phần sau. lại hữu dụng. nhà văn Phan Kế Bình viết: a. b. Báo đề cần: 16 . uống rượu. Cách nhập đề lung khởi Một nhập đề lung khởi đúng nghĩa và đầy đủ gồm 3 phần: a. Văn chương cũng là một nghề chơi. nghĩa là không vội cho đáp số trước khi làm bài giải (choán ý của kết luận). cho nên cái lý thú cũng to hơn các cuộc chơi khác. c. Những người ấy quá tin ở số mệnh. b. Có 2 cách nêu đề: Giới thiệu nguyên văn câu nói trong ngoặc kép. Đó là những đoạn nhập đề kiểu mẫu có đủ những phẩm tính cần thiết đúng với cái trò của nó là: ngắn gọn. c. gảy đàn. Sau đây chúng ta sẽ tìm hiểu kỹ về cách nhập đề lung khởi này: 2. sát đề và bao quát. Phàm về các cuộc chơi của thiên hạ. Vậy số mệnh là gì? Có số mệnh không? Và sự cố gắng của con người có ảnh hưởng gì? Ví dụ 2: Luận về lý thú văn chương. Muốn biết cái lý thú của văn chương thì trước hết phải biết cái hay của văn chương.
nhiều người thiếu bền chí và cố gắng đã phải bỏ việc nửa chừng.” Ý chính: Sau khi chết người ta vẫn để lại tiếng tốt hay tiếng xấu. 2. Nêu đề: Vì thế tục ngữ có câu: “Có công mài sắt có ngày Báo đề: Trong bài tiểu luận sau đây chúng ta sẽ tìm hiểu Nhập đề kiểu tương phản Mào đề nói ngược lại với chủ đề để nhấn mạnh vấn đề chính sẽ giới thiệu. bền chí và cố gắng là điều kiện cần thiết để đạt tới những kết quả tốt đẹp.” c. b. Trong cuộc đời tranh đấu. Ví dụ 1: Cùng với đề tài trên. Mào đề: Trong cuộc đời tranh đấu. Dựa vào câu hỏi phụ nếu có. người ta chết để tiếng. Tuỳ theo mào đề thay đổi.” Ví dụ 2: Bình luận câu tục ngữ: “Trâu chết để da.” a.Phương Pháp Nghị Luận Dựa vào loại đề. nhập đề tương phản sẽ là: a. b. dư âm của đời người vẫn còn mãi? 17 . Ví dụ: (Giải thích) câu “Có công mài sắt có ngày nên kim. a. 1. b. Nhập đề kiểu tương đồng Mào đề dựa vào ý chính của đề tài.” Phải chăng sau khi chết. chúng ta có nhiều cách nhập đề lung khởi như sau. Nhưng chết có hết thật không vì tụ ngữ lại có câu: “Trâu …. Để khuyến khích những người nản chí ấy. câu nói trên. nên kim. Người đời thường nói: “Chết là hết chuyện”: cửa cao nhà rộng công danh phú quí thật chẳng khác gì giấc chiêm bao. để tiếng. tục ngữ có câu: “Có công mài sắt có ngày nên kim.
” Làm nhập đề kiểu tương phản a. Giải thích câu: “Uống nước nhớ nguồn. b. và túng cực. kẻ đi buôn. và có giá trị thế nào. học sinh đi học… ai cũng lo làm việc để mưu sinh và xây dựng tương lai. Giải thích câu: “Quốc gia nào cũng cần có nhiều bàn tay đen và lương tâm trắng. 2. Ví dụ: Bình giải tư tưởng sau đây của Voltaire: “Sự làm việc xua đuổi xa ta ba mối hoạ lớn: buồn nản. Sau đây.” a. thói hư. Chuyển đề: Hơn nữa. b. BÀI TẬP 1.Phương pháp nghị luận c. c. công chức đi làm. theo đại văn hào Voltaire.” Chúng ta phải áp dụng câu nói trên trong đời sống học sinh như thế nào? c. Giải thích câu: “Thua thầy một vạn không bằng kém bạn một ly. thói hư và túng cực. sự làm việc còn xua đuổi xa ta ba mối hoạ lớn là: buồn nản. chỉ trách người là vụng” Nhập đề kiểu suy diễn Mào đề đi từ nguyên lý chung đến các trường hợp riêng trong cuộc sống. chúng ta cùng nhau tìm hiểu BÀI TẬP Sau này bạn sẽ chọn nghề gì? Tại sao bạn lại chọn nghề ấy? *** 18 . Báo đề: Tư tưởng trên đây có đúng không. 3. chúng ta sẽ tìm hiểu và đánh giá câu nói trên. a. Mào đề: Làm việc là định luật tự nhiên của con người trong xã hội (nguyên lý chung): người làm việc. Làm nhập đề kiểu tương đồng Trình bày những ích lợi của thú đọc sách. “Biết trách mình là khôn.” b.
Hai người bạn mới quen nhau thường rủ nhau đi chụp ảnh. “Anh hùng”. “hùng”là một loài thú dũng mãnh. Hơn nhau một tiếng anh hùng mà thôi. c.” a. Sống xa cách nhau. bạn bè hay thân thuộc thường gửi cho nhau những tấm hình để tỏ tình lưu luyến nhớ nhung (những trường hợp riêng). Ví dụ: Bình luận câu ca dao: “Ở đời muôn sự của chung.Phương Pháp Nghị Luận 4. Hơn nhau một tiếng anh hùng mà thôi. Việc giữ ảnh bạn bè hay người thân thuộc để làm kỷ niệm đã trở thành một sự kiện xã hội rõ rệt và ngày càng phát triển. BÀI TẬP Sự trang điểm có làm tăng giá trị con người không. thú trung chi hùng”. khi đi ra ngoài chúng ta có bổn phận phải trang điểm không? *** 5. hai chữ đã làm cho bao người mơ tưởng! Theo nghĩa đen. b. Nhập đề kiểu qui nạp Là đi từ những trường hợp riêng trong cuộc sống tới nguyên lý chung. ca dao có câu: “Ở đời muôn sự của chung. b. Hai người thân thuộc sắp xa nhau cũng rủ nhau đi chụp hình. Hai chữ anh hùng họp lại để chỉ những bậc hơn hẳn các người đồng thời với mình. Sách Nho có câu: “Thảo trung chi anh. Nhập đề bằng định nghĩa Thường áp dụng khi đề tài có những danh từ Hán Việt mà ý nghĩa của chúng cần được xác định rõ trước khi bàn luận. Đề cao hai chữ anh hùng. Sự kiện đó đem lại những ích lợi gì? a.” 19 Vậy sự kiện đó đem lại những lợi ích gì? . Ví dụ: Người ta thường giữ ảnh bạn bè hay người thân thuộc để là kỷ niệm. ý nói: thứ cỏ thơm trong các loài cỏ. “anh” là thứ cỏ thơm. thứ thú dũng mãnh trong các loài thú.
Nếu còn hồ nghi. Thực ra quân tử còn là người có tài năng và kiến thức hơn người khác.” Nhập đề: Đọc văn Nôm bình luận của nước nhà chúng ta không thể quên Nguyễn Bá Học. Tác giả có lời văn giản dị mà đanh thép. có khuynh hướng đạo lý rõ rệt trong những tác phẩm để lại.” Câu ấy có nghĩa gì và chúng ta phải có nhận định thế nào với tư tưởng ấy? 6. ông đã viết: “Đường đi khó… ngại núi e sông.Phương pháp nghị luận c. đồng thời cũng thường giữ địa vị cao trong xã hội. tốt hơn là nên tìm cách nhập đề khác. Nhưng người quân tử là người như thế nào? Theo nghĩa thông thường. có liên quan đến một tác phẩm hay tác giả. có lòng nhân từ bác ái. Trong bài “Chí mạo hiểm” trích trong tập “Lời khuyên học trò”. Bài tập: Bình giải hai câu thơ sau đây của Nguyễn Du: 20 . Nhập đề bằng cách giới thiệu nguồn gốc đề tài. cư xử tử tế với hết mọi người. Chúng ta hãy giải thích và phê bình câu trên để có thể rút ra bài học trong cuộc sống hàng ngày. cổ nhân có câu: “Người quân tử dè dặt ở lời nói và nhanh nhẹn trong việc làm. Ta chỉ nên làm loại nhập đề này khi biết tường tận những điều muốn nói về nguồn gốc đề tài.” Chúng ta hãy tìm hiểu tư tưởng này để biết cách ứng dụng trong cuộc sống. mà khó vì lòng người ngại núi e sông. hoặc các đề luân lý phổ thông. giới thiệu tác phẩm hay tác giả Loại này thường được áp dụng khi gặp các đề tài văn chương văn học. giải nghĩa hay phê bình tư tưởng hoặc danh nhân nào. Bài tập Bình giảng câu: “Người quân tử dè dặt ở lời nói và nhanh nhẹn trong việc làm. tác phẩm hay tác giả.” Bài làm Sách vở thường nói đến người quân tử. quân tử là người có đức hạnh hơn người khác. Ví dụ: Giải nghĩa tư tưởng của Nguyễn Bá Học: “Đường đi khó. Nhận xét về người quân tử. không khó vì ngăn sông cách núi.
thi sĩ Tố Như đã viết: “Trăm năm trong cõi người ta. Nhân loại đã tìm hết cách để kéo dài đời sống. hữu tử. CHÚ Ý: Để giúp chúng ta hiểu thật rõ các kiểu nhập đề vừa trình bày ở trên. có những cái chết hoá thành bất tử… ” cũng trong tâm tình thán phục ấy.” Sau đây chúng ta cùng tìm hiểu và nhận xét câu nói trên.” Hãy giải nghĩa và phê bình ý tưởng trên. nhờ bảo hiểm nhân thọ để đề phòng bất trắc. danh vọng. mà lại trở thành bất tử nhờ một cái chết. a.” c. Con người là một vật hữu sinh. cố gắng giữ vệ sinh để tránh bệnh tật… nhưng có 21 . Tuy nhiên cũng có hạng người bất tử. Nhập đề kiểu tương đồng Nghĩ về các liệt sĩ hy sinh và đất nước. Ngày xưa bao người đã khổ luyện phép tu tiên. ngày nay có người đã nhờ đến khoa học để tiếp hạch. một thi sĩ Pháp đã viết: “Chết cho tổ quốc… ” Chúng ta cùng tìm hiểu và nhận định tư tưởng trên. Để mở đầu cho tác phẩm. Nhập đề kiểu tương phản Tục ngữ có câu: “Chết là hết”: giàu sang. từ chỗ hư vô rồi lại trở về cõi hư vô.Phương Pháp Nghị Luận “Trăm năm trong cõi người ta. sau đây là một ví dụ khác: Một đề tài có thể nhập đề bằng nhiều cách khác nhau: Ví dụ: Một thi sĩ Pháp đã viết: “Chết cho tổ quốc không phải là một chuyện rủi ro mà tự nhiên làm cho mình thành bất tử bằng một cái chết đẹp đẽ. tiền tài… lúc chết cũng chẳng đem theo được. Chữ tài chữ mệnh khéo là ghét nhau. Thời gian sẽ xoá nhoà tất cả.” Nhập đề: Ai đã đọc thi phẩm của Nguyễn Du đều biết đến “Đoạn Trường Tân Thanh” một truyện dài bằng thơ tuyệt tác trong thi ca Việt Nam. b. như một thi sĩ Pháp đã viết: “Chết cho tổ quốc. Chữ tài chữ mệnh khéo là ghét nhau. Nhập đề kiểu suy diễn Trường sinh bất tử vốn là cái mộng của loài người. nhà thơ Tố Hữu của Việt Nam đã ca ngợi: “Có những phút làm nên lịch sử.
có một vị đã nổi danh vì những tác phẩm bi hùng kịch. Liên xô phóng vệ tinh Spoutnik 1 vào quỹ đạo địa cầu. Nhập đề kiểu qui nạp. đó là hy sinh tính mạng cho tổ quốc.. như lời một thi sĩ Pháp đã viết: “Chết cho tổ quốc… ” d.. ” e. Ngày 4. ông có viết: “Chết cho tổ quốc. Nhưng thế nào là bất tử? Bất tử đây phải chăng là không bao giờ chết. Nhập đề bằng định nghĩa Người ta thường nói các bậc anh hùng.. Một em bé vừa lọt lòng mẹ đã vội vã lìa đời. đã dùng cái chết như cánh cửa mở vào cõi trường sinh bất tử.. Trong vở kịch “Le Cid” đã được dịch sang Việt ngữ là tuồng “Lôi xích”. một nhà viết kịch trứ danh đã nêu lên trong những tác phẩm của ông những tâm hồn cao thượng. đáng làm gương cho hậu thế noi theo. làm cho cả thế giới kinh ngạc và phe Tư bản thực sự choáng váng. Cụ già nọ đang hưởng nhàn bên đàn con cháu bỗng được tử thần mời về chầu tổ tiên. 22 . vĩ nhân. là sống mãi trên dương gian? Không. đó là Corneille. tác giả Trong các thi sĩ cổ điển Pháp thế kỷ 17. đã bị cơn gió độc đưa về chín suối. ” CHÚ Ý: Ngoài sáu kiểu căn bản ta cũng có thể: Nhập đề bằng một biến cố thời sự nổi tiếng Ví dụ: Tìm hiểu các lợi hại của khoa học không gian. Theo định nghĩa ấy một thi sĩ Pháp đã viết: “Chết cho tổ quốc… ” f.Phương pháp nghị luận lẽ có một cái làm cho mình bất tử hiệu nghiệm hơn. nhắc nhớ tới luôn.10. Chàng thanh niên kia mới công thành danh toại. vì những câu ca dao được phổ biến ở nước ta. Cái chết đã trở nên qui luật. như một thi sĩ người Pháp đã viết: “Chết cho tổ quốc. Nhưng có những người khôn ngoan đã khéo đi tìm cái chết của mình một ý nghĩa. Spoutnik 1 đã hé mở một thời đại không gian vô cùng hào hứng. với các cuộc chạy đua ào ạt giữa hai khối Tư bản và Cộng sản. văn hào thi bá là những người bất tử. muôn đời nhân loại không ai tránh nỗi.1957. Nhập đề bằng cách giới thiệu tác phẩm. bất tử ở đây chỉ có nghĩa là được người đời nhớ ơn.
2. những lí lẽ vững chắc được trình bày sau. 23 .Phương Pháp Nghị Luận Cuộc tranh tài cao thấp đó đã diễn tiến ra sao và đã đem lại lợi hại gì cho toàn thể nhân loại. Vậy theo nhà hiền triết ấy. không được lan man nói xa đề hay lạc đề. Suy diễn + Tương phản… Ví dụ: Muốn tiến bộ chúng ta cần phải học tập. c. hoàn toàn tin sách là gì? Điều đó có hại chi? Và ta phải có thái độ nào khi đọc sách? (kiểu Suy diễn – Tương phản) II. Một văn hào đã nói “Một cuốn sách hay là một người bạn tốt”. việc lập luận dễ trở thành lỏng lẻo. Sách là kinh nghiệm của nhiều thế hệ hun đúc lại. chẳng hạn như: Quy nạp + Tương đồng. Thân bài phải có sự tăng mạnh dần về lí luận. Phối hợp các kiểu Nhập đề. Là phần giữa của bài nghị luận. b. từ xưa đến nay…) nếu không thân bài sẽ lộn xộn thiếu mạch lạc. Thân bài là gì? Thân bài hay còn gọi là “lung đề”hay diễn đề là phần mở rộng chủ đề bằng những lời lẽ giảng giải. Học ở nhà trường. nhưng Mạnh Tử lại bảo “Hoàn toàn tin sách thà chẳng có sách còn hơn” (Tận tín ư thư bất vô thư). từ gần ra xa. PHƯƠNG PHÁP LÀM DÀN Ý – THÂN BÀI 1. thân bài phải đáp ứng những tiêu chuẩn nào? a. học ở trường đời cũng như học ở sách vở. lập luận và dẫn chứng để làm sáng tỏ ý chính của đề bài. từ thấp lên cao. Bài làm như vậy dễ gây hứng thú cho người đọc. sau đây chúng ta cần tìm hiểu. thân bài có nhiệm vụ tiếp theo ý của phần nhập đề chuyển xuống và dọn đường cho việc chuyển ý xuống phần kết luận. Trên lý thuyết. những lí lẽ nhẹ nhàng được trình bày trước. Thân bài phải có trật tự nghĩa là những ý tưởng trình bày ở đây phải theo một thứ tự nào đó (Ví dụ: Từ trước đến sau. Thân bài phải sát đề nghĩa là những ý tưởng trình bày trong phần thân bài phải liên quan đến ý chính của đề bài.
Loại đề bình luận Giải nghĩa.Phương pháp nghị luận 3. a. Loại đề giải thích Giải nghĩa cho rõ (nghĩa đen. nghĩa rộng). Lập luận. Dẫn chứng cho đúng. Lập luận cho vững. Loại đề trình bày Trước hết vạch rõ những lý do thấp gần. Giải thích. Tiếp theo nói đến những lí lẽ cao xa. Lập luận. dùng một bố cục tổng quát để đáp ứng chu cầu của đề ấy. nghĩa bóng. Loại đề so sánh Tìm những điểm giống nhau (tương đồng) Tìm những điểm khác nhau (dị biệt) Tìm những điểm liên quan với nhau (tương quan) 24 . phần này có thể đưa vào kết luận. Phần đúng (còn gọi là chính đề hay chủ thuyết) Phần sai sót (còn gọi là phản đề hay khách thuyết) Dung hòa (còn gọi là tổng đề hay hợp thuyết) Gồm cả ba phần trên. nghĩa hẹp. Dẫn chứng. Sau hết tiến tới những lẽ cao xa hơn nữa. Trong thực hành ta phải làm những công việc gì? Về hình thức Chúng ta căn cứ vào mỗi loại đề. Dẫn chứng.
ta phải phối hợp hai bố cục: Ví dụ: giải thích và trình bày. chúng ta có thể lựa chọn một trong những mẫu sau để trình bày cho thứ tự. Mẫu 1 Cá nhân Gia đình Tổ quốc Xã hội Mẫu 5 Vật chất Tinh thần Mẫu 2 Thể chất Tinh thần Đạo đức Mẫu 6 Lợi Hại Mẫu 3 Quá khứ Hiện tại Tương lai Mẫu 7 Xưa Nay Mẫu 4 Chân Thiện Mỹ Mẫu 8 Đông Tây Cũng có thể phối hợp các mẫu ấy khi cần Ví dụ đề ra: “Có nên chê trách các trò chơi thể thao không?” Cách làm dàn ý phối hợp mẫu 2 và mẫu 6: Lợi của thể thao Về phương diện thể chất Về phương diện tinh thần Về phương diện đạo đức 25 . Về nội dung Sau khi đã tìm được ý chính và các ý phụ (xem chương II). b. chúng ta cần phải tìm cách trả lời thêm câu hỏi phụ ấy. thì sau khi dùng bố cục đúng loại đề rồi.Phương Pháp Nghị Luận Chú ý: Nếu đề thuộc loại tổng hợp. Nếu đề có câu hỏi phụ. Nếu đề có hai hoặc ba chủ điểm thì chúng ta phải coi đó như hai hoặc ba đề luận kết hợp lại.
có câu chẳng đưa tới đâu. nhưng đó là phương pháp đại cương để đào sâu vấn đề.Kipling: What (cái gì).Phương pháp nghị luận Hại của thể thao Về phương diện thể chất Về phương diện tinh thần Về phương diện đạo đức c. cho người Kim Trọng? Chỗ nào đúng? Chỗ nào sai? Không phải đề nào cũng có thể trả lời hết các kiểu câu hỏi ấy.” Ta đặt những câu hỏi: Ai nói câu ấy? Nói ở lúc nào trong truyện Kiều? Câu ấy nghĩa là gi? Tại sao Kim Trọng nói cây ấy? Có thể áp dụng câu ấy như thế nào chơi đời Kiều.” Bình luận câu tục ngữ: “Cha nào con nấy. How (thế nào). Who (ai). Để giúp đào sâu vấn đề. 3. When (khi nào). BÀI TẬP Chọn những mẫu thích hợp cho các đề sau đây rồi làm dàn bài sơ lược: 1. Why (tại sao). BÀI TẬP MẪU Bạn hãy đọc kỹ cá phần quảng diễn sau: 26 . 2. Giải thích cây tục ngữ: “Uống nước nhớ nguồn. Ví dụ: Bình giảng tư tưởng: “Xưa nay nhân định thắng thiên cũng nhiều.” Trình bày lợi hại của vô tuyến truyền hình. tìm ra chi tiết cho lí luận và nhiều khi cũng có thể giúp ích. So sánh công bình và bác ái. ta cũng có thể tự đặt ra những câu hỏi theo phương pháp W của nhà văn R. 4.
Việt Vương Câu Tiễn nằm gai nếm mật nuôi chí phục thù. nhưng nhờ kiên nhẫn tập luyện. Ngày xưa Châu Trí nhà nghèo mà chăm học lắm. 27 . nhưng nếu được mài giũa cẩn thận và lâu ngày. Một người dù thân thể gầy yếu. Sau ông thi đậu giải nguyên. nhưng nếu ta bền chí sách đèn. một thiếu nữ đã trở thành lực sĩ về môn chạy đua. dù cho công việc khó khăn đến đâu. Cao hơn nữa. nhưng nếu ta quyết tâm bền chí và gắng sức thục hiện thì cũng sẽ đạt được kết quả mong muốn.Phương Pháp Nghị Luận CHỦ ĐỀ 1: CÓ CÔNG MÀI SẮT CÓ NGÀY NÊN KIM. đi diễn thuyết đó đây. sắt cũng có thể thành được cái kim bé nhọn. nhưng nhờ quyết chí ngậm sỏi gào thét hàng ngày ngoài bãi biển.” Ngày nay. về sau ông đã trở thành nhà hùng biện trứ danh của Hy lạp. cô đã trở thành một giáo sư nổi tiếng. Desmosthene bị tật nói lắp từ nhỏ. Việc đời cũng vậy. Suy rộng ra. Helen Keller tuy bì mù từ thuở nhỏ. “Anh học trò kiết chùa Long Tuyền Ai ngờ nay đã đỗ giải nguyên. đó là trường hợp của một lực sĩ đã đạt huy chương vàng trong thế vận hội năm 1964: Vốn là một người mang bệnh tê liệt. Về phương diện tinh thần cũng thế. Trình Tử sở dĩ trở nên bậc đại hiền. hàng đêm phải đốt lá đa thay đèn đọc sách. tuy biển học mênh mông. người đời có thơ khen. thì cũng trở nên người thành đạt. cũng là nhờ ông đã kiên nhẫn dùng hai bình đỗ đen đỗ trắng để kiểm điểm và tự sửa tính hạnh mỗi ngày. bền gan kháng chiến đều là những gương sáng trong sử sách. và nhờ đó bộ mặt thế giới đã hoàn toàn đổi mới. nhưng nhờ công phu học tập. các công cuộc xây dựng lớn lao cũng vậy. Lê Lợi chịu đựng gian khổ. Cũng nhờ chí nhẫn nại mà Kha-luân-bố đã tìm ra Mỹ Châu. nhưng đã quyết chí gắng công tập luyện lâu ngày thì cũng có thể nên người tráng kiện. tinh vi và hữu ích. Một gia đình nếu mọi người đồng tâm hợp lực và quyết chí xây dựng thì có thể từ nghèo khó dần dần trở nên giàu có được. Sắt là kim loại rất cứng. người muốn trau dồi đạo đức cũng cần bền lòng vững chí mới được. Một quốc gia trở nên hùng cường cũng nhờ toàn dân cương quyết đấu tranh vượt mọi trở lực.
tổ quốc. 2. Cho biết đề luận này thuộc kiểu nào? 2. “Suy rộng… có được” Tổ quốc: Lập luận và dẫn chứng: “Một quốc gia… sử sách” Xã hội: Lập luận và dẫn chứng: “Cũng chính… đổi mới” 28 . b.Phương pháp nghị luận Sau khi đọc kỹ phần quảng diễn trên. Đề luận này thuộc loại giải thích. bạn hãy trả lời câu hỏi sau: 1. Phân tích phần quảng diễn thành một dàn bài chi tiết và chỉ rõ giới hạn của mỗi tiểu đoạn? BÀI LÀM 1. Giải thích Nghĩa đen: “Sắt là… hữu ích” Nghĩa bóng: “Việc đời… mong muốn” Lập luận và chứng minh Thể chất: Lập luận: “Một người… tráng kiện” Dẫn chứng: “Đó là… của Hy lạp” Tinh thần: Lập luận: “Về phương diện… thành đạt” Dẫn chứng. “Ngày xưa… đó đây” Đạo đức: Lập luận: “Cao hơn… mới được” Dẫn chứng: “Trình Tử… mỗi ngày” Phạm vi gia đình. xã hội Phạm vi cá nhân Gia đình: Lập luận và dẫn chứng. c. Dàn bài chi tiết a.
về phương diện thể chất. học lực uyên bác thường sinh con khôi ngô. Mai Bá Cao đã phải khen ngợi con. Thi sĩ Nguyễn Nhược Pháp đã không hổ thẹn là con trai văn hào Nguyễn Văn Vĩnh. đúng như ca dao Việt Nam có câu: “Con ai mà chẳng giống cha. cha mẹ gian xảo thì con cái tránh sao khỏi lưu manh độc ác. tinh thần đạo đức. Nói rõ hơn. “Mới hay hổ phụ lân nhi. cả hai cha con ông đều nổi tiếng trong văn học sử Việt Nam đầu thế kỷ XX.” Cao hơn nữa. Đức ngạn hầu Nguyễn Tấn là một võ tướng dưới triều Lê? Nhìn sức khỏe con cái. Ai cũng phải công nhận có sự di truyền huyết thống và ảnh hưởng giáo dục của cha mẹ đối với con cái. Người đời thường nói “Giỏ nhà ai. con cái quả là hình ảnh khá trung thực của cha mẹ. dù có lâm vào nguy hiểm cũng không sờn. học tập xuất sắc. gương đức hạnh của cha ông thường thể hiện qua tư cách đối xử với con cháu. Về phương diện tinh thần cũng vậy. Khéo thay tính trẻ cũng y tính già” Xem thế. nếu cha mẹ có những ưu khuyết điểm nào thì con cái cũng thường có những ưu khuyết điểm tương tự. người ta đoán được hình vóc của cha mẹ chúng. đơn giản nhưng hàm chứa một ý nghĩa sâu sắc. Thật vậy. Trước thái độ ấy. Cha mẹ thông minh. Cháu ai mà chẳng giống bà giống ông” 29 . Con trai ông là Mai Sinh cũng hăng hái tán thành ý cha. Phải chăng thân phụ ông. cha mẹ thân hình cao lớn vạm vỡ thường sinh con bụ bẫm mạnh khỏe. Trong tác phẩm “Nhị độ mai” Mai Bá Cao khí phách hiên ngang quyết đương đầu với quyền gian.Phương Pháp Nghị Luận CHỦ ĐỀ 2: CHA NÀO CON NẤY Câu tục ngữ nói trên tuy ngắn gọn. Thật là “Con nhà tông chẳng giống lông cũng giống cánh. Nếu cha mẹ nghiện ngập trác táng thì tránh sao con cái khỏi gầy yếu ẻo lả được. Con cái các lực sĩ hay võ tướng thường có sức mạnh hơn người. quai nhà nấy” là thế. Trái lại cha mẹ nhân đức thì con cái lo gì không hiền lành. Nguyễn Công Trứ suốt đời vùng vẫy lúc tuổi ngoại thất tuần vẫn còn tráng kiện.
Mặt khác. tục ngữ Trung Hoa có câu: “Hổ phụ sinh khuyển tử”. Hôn quân Cảnh Thịnh. ở đời “hổ phụ” nào cũng sinh “hổ tử” cả chăng? Trong lịch sử nhân loại chúng ta thấy: biết bao vĩ nhân hào kiệt mà con cháu lại nhu nhược tầm thường. lại có những bậc thánh hiền. trường hợp này không phải là hiếm Bạn đọc hãy đọc kỹ phần quảng diễn trên và trả lời những câu hỏi sau: 1. PHẦN ĐÚNG 1. Hệ quả: Nhìn sức khỏe con cái đoán được sức khỏe cha mẹ Dẫn chứng: “Giỏ nhà ai. phải chăng câu tục ngữ Tây phương nói trên hoàn toàn xác đáng và có giá trị tuyệt đối? Nói cách khác. ám chúa Lưu Thiện bên trời Đông. a.Phương pháp nghị luận Tuy nhiên. bậc chí hiếu nổi danh “thánh chúa” trong lịch sử Trung Hoa lại là con ông Cổ Tẩu. Cho biết đề luận này thuộc loại nào? 2. Giải nghĩa (giải thích): Có sự di truyền huyết thống và ảnh hưởng của giáo dục của cha mẹ đối với con cái 2. Napoleon II vô tài trời Tây đều là con cháu không xứng đáng với sự nghiệp oai hùng hiển hách của cha ông. Louis XV nổi tiếng ăn chơi. một người vô tài và gàn dở. Đối với hạng con cháu ấy.hạn chế hay bổ túc. anh hùng xuất thân từ những gia đình cha mẹ tầm thường: vua Thuấn. BÀI LÀM MẪU A. Lập luận và dẫn chứng Phương tiện bật thể chất Lập luận: Con cái thường giống cha mẹ về thân hình và thể lực Dẫn chứng: Nguyễn Công Trứ con tướng Nguyễn Côn Tấn. hãy lập thành một dàn ý chi tiết “xuôi chiều” 3. quai nhà nấy” 30 . Đoạn phê bình trong phần quảng diễn này có tính cách chỉ trích. Căn cứ vào phần quảng diễn. Trong lịch sử cổ kim Đông Tây.
một người gan dở Tóm tắt hạn chế: Những trường hợp con không giống cha cũng thường thấy trong lịch sử. Lưu Thiện. Dẫn chứng: Mai Sinh con của Mai Bá Cao khẳng khái trong tác phẩm “Nhị độ mai. CHỦ ĐỂ 3: CÔNG BÌNH VÀ NHÂN ÁI 31 . Phương diện đạo đức Lập luận: Có những bậc thánh hiền xuất thân từ Cha mẹ tầm thường. Phương diện thể chất và tinh thần Lập luận: nhiều vĩ nhân hào kiệt mà con cháu nhu nhược tầm thường Dẫn chứng: Cảnh Thịnh.Phương Pháp Nghị Luận b. Phương diện tinh thần Lập luận: Cha mẹ thông minh thường sinh con cái học giỏi Dẫn chứng: Thi sĩ Nguyễn Nhược Pháp con trai thi hào Nguyễn Văn Vĩnh c. Louis XV.” Tóm tắt phần đúng: Con cái quả là hình ảnh khá trung thực của cha mẹ “Con ai mà chẳng giống cha. Cháu ai mà chẳng giống bà. PHẦN HẠN CHẾ Câu tục ngữ trên không hoàn toàn xác đáng Đặt vấn đề của việc hạn chế. Napoleon II. 1. Tục ngữ Trung Hoa có câu “Hổ phụ sinh khuyển tử” 2. giống ông” B. Phương diện đạo đức Lập luận: Gương đức hạnh của Cha ông thường thể hiện qua tư cách đối xử của con cháu. Dẫn chứng: vua Thuấn là con ông Cổ Tẩu.
công bình là nguyên tắc minh định phân sự mỗi phần tử trong xã hội. giúp đỡ đồng loại. ta không làm điều nhân ái. tài sản và không làm tổn thương danh dự. Ai vi phạm các điểm ấy thường không tránh khỏi bị trừng phạt và bồi thường cho những người bị thiệt hại. Nói rõ hơn nhân ái là phương châm xử thế. Nguyên tắc công bình định rõ những việc được làm và những việc không được làm. Người hiểu lẽ công bình không xâm phạm tính mạng. khuyến khích mọi người nên thương xót kẻ yếu đuối. Thật vậy. nếu không nói là nghịch với nhau. công bình là đồng đều bằng nhau theo đúng lẽ phải chung. ngoại trừ lương tâm ta tự căn rứt mà thôi. giúp đỡ kẻ khốn cùng và tha thứ kẻ lầm lỗi. Tuy nhiên. chỉ có tính cách tự nguyện 32 . hai đức tính ấy cũng không phải là không có những điểm khác biệt. Kinh Thánh có câu: “Hãy là cho người khác điều gì con muốn người được người khác làm cho con”(Mt. Người giàu lòng nhân ái thường hy sinh công của để xoa dịu nỗi khổ đau của đồng loại và rộng lượng khoan dung cho kẻ thù nghịch. thì cũng không có tòa án nào xét xử trừng phạt ta. Xem thế công bình và nhân ái đề là những đức tính căn bản cần thiết cho sự ổn định trật tự xã hội và đem lại niềm vui hạnh phúc cho nhân loại. Nói rõ hơn.” Còn nhân ái là tình yêu thương giữa người với người. Để khuyên ta theo lẽ công bình. Như vậy. phải tha thứ kẻ thù. sách Phật cũng có câu khuyên ta nên “Dĩ đức báo oán. màu da hay chủng tộc. Để nhắc nhở người đời nên có lòng nhân ái. công bình và nhân ái là hai phạm vi và có những tính chất khác biệt hẳn nhau: một bên thuộc về luân lý. công bình thuộc về lý. 12). Bổn phận mỗi người là tôn trọng quyền lợi vật chất và tinh thần của người khác. không ai có quyền và cũng không có luật lệ nào buộc ta phải giúp đỡ kẻ khó.Phương pháp nghị luận Theo nguyên nghĩa. tự giác. Trái lại. nhân ái thuộc về tình. Phương châm này chỉ có tính cách khuyến khích cà tự nguyện. không phân biệt giàu nghèo. Đối với kẻ thù. Sách Nho có câu: “Kỷ sở bất dục. Nguyên tắc này thường được qui định thành luật lệ có tính cách cưỡng bách.7. Nếu vì một lẽ gì.” Vì nếu lấy oán báo oán thì oán chất chồng lên còn lấy đức báo oán thì oán sẽ tiêu tan. tự do của ai. vật thi ư nhân.
người hoạn nạn không ai an ủi. ai cũng nhận thấy trong một xã hội. trật tự và yên vui. Vì vậy. người có công sẽ bị bỏ quên và kẻ có tội không bị trừng phạt. thì cũng có nhiều tai hại khác: không đúng theo lẽ công bằng thì kỉ luật không được duy trì. Vì thế tránh sao khỏi những kẻ lợi dụng lòng nhân ái của người khác mà sinh ra lười biếng ỷ lại và phóng túng trên đường tội lỗi. a. người lỗi lầm không ai khoan thứ… một xã hội như thế sẽ trở thành ích kỷ. Quả thế nếu không có lòng nhân ái. hai đức tính ấy lại có mối tương quan thật là mật thiết. Vì vậy. Sống ở đời là sống với kẻ khác. 1. Tuy vậy. quyền lợi tinh thần và vật chất của mọi người đều được tôn trọng và điều hòa theo lẽ phải chung. người nghèo khổ đói khát sẽ bị bỏ rơi. Nhưng nếu xã hội chỉ chú trọng và triệt để theo đúng lẽ công bằng mà lãng quên lòng nhân ái. Câu hỏi: Đọc kỹ phần quảng diễn trân và trả lời những câu hỏi sau. không thể thiếu lòng nhân ái được. Đề luận thuộc loại nào? Làm một dàn ý thân bài Định nghĩa công bình và nhân ái Công bình là đồng đều bằng nhau theo đúng lẽ phải chung. 1. một xã hội yên vui. nếu mọi người theo đúng lẽ công bình thì không ai xâm phạm của ai. công bình và nhân ái phải đi song song và bổ túc cho nhau.Phương Pháp Nghị Luận còn một bên nằm trong phạm vi pháp luật và có tính cách cưỡng chế thi hành. 33 Bài Làm . thì không phải là không gây ra những điều tai hại. Do đó. 2. một bên để phát triển và nâng cao đời sống nhân bản. sống với nhau phải có lòng thương yêu giúp đỡ và tha thứ cho nhau thì cuộc sống mới thêm tươi đẹp. một bên là điều kiện cần thiết để củng cố tổ chức xã hội. độc ác và tàn nhẫn. Nhưng nếu quá thiên về tình cảm mà không chí trọng lẽ công bằng. muốn xã hội công bình.
Nhân ái thuộc về tình. Dị biệt Công bằng thuộc về luân lý. có tính cách tự nguyện. Vi phạm không ai xét xử trừ lương tâm. c. 2. So sánh công bình và bác ái a. màu da hay chủng tộc. Nhân ái là tình yêu thương giữa người với người.” Tóm tắt phần tương đồng b. Tóm tắt phần tương quan III.Phương pháp nghị luận b. quy định thành luật cưỡng bách. “Kỷ sở bất dục. không phân biệt giàu nghèo. lòng nhân ái bị lạm dụng. Tóm tắt phần dị biệt. tha thứ kẻ lỗi lầm (tích cực) Kinh Thánh: “Hãy làm cho kẻ khác điều con muốn kẻ khác làm cho con. vật thi ư nhân” Bác ái: Giúp đỡ đồng loại. độc ác tàn nhẫn.” Sách phật: “Dĩ đức báo oán. Nhân ái thiết công bình: Kỉ luật không được tôn trọng. Tương quan mật thiết Công bằng thiết nhân ái: Xã hội trở thành ích kỷ. Kết luận là gì? 34 . vi phạm bị trừng phạt. Điềm tương đồng: Công bình và bác ái là 2 đức tính căn bản cần thiết cho sự ổn định trật tự xã hội và đem lại hạnh phúc cho nhân loại Công bình: Không xâm phạm quyền lợi kẻ khác (tiêu cực). PHƯƠNG PHÁP LÀM KẾT LUẬN 1.
Cách giản tiện nhất là chọn một câu ca dao tục ngữ hay danh ngôn liên hệ với chủ đề và dùng một câu đưa dẫn vào cuối bài luận. Nó cho tác dụng mở ra một khía cạnh mới của vấn đề. học giả Dương Quảng Hàm viết: Tóm tắt bài: Tóm lại. Vài ví dụ Ví dụ 1: Kết luận bài “Thi ca đối với tâm hồn con người”. Nhưng chúng ta nên tránh kẻo lại tạo ra một đề luận mới. tùy thi ca cũng có ít bài thuộc loại sầu tình làm mê hoặc tinh thần. Nêu bài học: Rút ra từ vấn đề nghị luận một bài học để làm những phương châm xử thế. không thể để cho trí ta bị sai lầm những điều mơ mộng. nhưng phần nhiều có ảnh hưởng tốt: Thi ca vừa là một cách tiêu khiển làm quên được nỗi nhọc nhằn. chọn lựa… tùy chủ đề và loại đề. ta đặt ra vấn đề rồi giải quyết trong phần thân bài và cho biết đáp số rõ ràng trong kết luận. chỉ trích (không bằng lòng). Kết luận còn gọi là kết thúc hay kết bài.Phương Pháp Nghị Luận a. bổ túc. miễn là ta biết lựa chọn và biết suy xét. hạn chế. Trên phần nhập đề. Kết luận có mục đích tóm tắt phần quảng diễn ở thân bài. b. Ví dụ 2: Viết về “Tục ngữ ca dao” nhà văn Phạm Quỳnh kết luận 35 . vừa là những bài học hay gây nên những tính tình tao nhã khiến con người giữ được phẩm cách thanh cao. Một kết luận đầy đủ thường có ba phần Tóm tắt thân bài: Thâu gọn các chỉ điển của phần quảng diễn. đau khổ trên đời. Thêm ý mới: Phần này tuy không bó buộc nhưng cũng nên có. cho người đọc một ý rõ rệt về cách lập luận và thái độ của người viết đối với vấn đề nêu lên trong bài. c. Bài học ấy có thể là: Tán thành. là phần kết của bài nghị luận. lòng ta đắm đuối vào cõi dục tình. Nêu bài học: Vậy thi ca vẫn có thể được coi là một môn nuôi hồn bổ ích nên đọc nên ngâm. dung hòa. khiến ta có nghị lực để làm việc.
ta nên xem văn thơ như một bảo vật và nên trau dồi cho được toàn hảo toàn mỹ. ứng đáp với phần nhập đề thành một toàn khối chặt chẽ.hài hòa. Kết luận theo kiểu tán thành: Thường dùng trong trường hợp đề bài thuộc loại giải thích. nêu lên được bài học thiết thực và gợi ra được một ý mới liên hệ. Nêu bài học: Dù ta học chữ Tây hay chữ Tàu. Các kiểu kết luận Tùy theo phần nêu bài học với các thái độ khác nhau đối với vấn đề. ta cũng chớ bỏ tổ quốc là thứ tiếng từ khi lọt lòng mẹ ta đã tập nói cho đến lúc hấp hối cũng vẫn còn nói. ra công luyện tập trau dồi cho mỗi ngày một hay một đẹp hơn. 2. ta thấy các kiểu luận này rất ngắn gọn. “Có công mài sắt có ngày nên kim” Mẫu tóm tắt bài cho đề giải thích: 36 . Các kết luận đó thâu tóm phần quảng diễn mà không trùng lặp. Thêm ý mới: Ta nên nhớ lấy câu: “Ta về ta tắm ao ta Dù trong dù đục ao nhà vẫn hơn” Ví dụ 3: Học giả Trần trọng Kim đã kết thúc bài viết: “Văn thơ” như sau: Tóm tắt bài: Vậy lợi hại là ở sự dùng phải hay trái chứ không phải ở văn thơ Nêu bài học: Tóm lại. Ví dụ: Giải thích câu tục ngữ.Phương pháp nghị luận Tóm tắt bài: Vậy chúng ta nên trân trọng lấy cái quốc âm quý báu ấy. Thêm ý mới: Đó cũng là một vấn đề khẩn thiết trong nền giáo dục tương lai. ta có nhiều kiểu kết luận. So với chiều dài của một bài nghị luận. không bị cụt ngủn mà cũng không lằng nhằng.
Người ta lập trí phải nên kiên. Vậy chúng ta phải quyết tâm nỗ lực vượt mọi trở ngại để công việc dự định đạt được kết quả tốt đẹp.Phương Pháp Nghị Luận Qua những lập luận và chứng minh trên ta thấy câu… vừa là một nhận xét xác đáng vừa nêu lên một bài học quý giá. Mẫu chung cho phần tón tắt bài: Sau khi đã giải thích và phê bình. b. Qua những lập luận và chứng minh trên. Vậy chúng ta không nên quá suy tôn hạng con dòng cháu giống. Qua phần quảng diễn trên. a. 3.” Kết luận kiểu hạn chế hay giới hạn: thường dùng trong những đề thuộc loại bình luận. c. Riêng học sinh chúng ta nên noi gương Châu Trí và ghi nhớ hai câu ca dao sau: “Ở đời chẳng có việc gì khó. tinh thần đạo đức nhưng cũng không thiếu những trường hợp ngoại lệ trong lịch sử. Kết luận kiểu bổ khuyết Ví dụ: Tục ngữ có câu “Thất bại là mẹ thành công.” Bạn nghĩ sao? 37 . cũng đừng nên quá thành kiến coi thường những người xuất thân nơi thôn dã. b. ta thấy sự bền chí là cửa ngõ dẫn tới thành công. chúng ta nhận thấy cây tục ngữ trên tuy có phần hữu lý nhưng không hoàn toàn xác đáng và không có giá trị tuyệt đối. Vi dụ: Bình luận câu tục ngữ “Cha nào con nấy” a. c. Nhưng dầu sao cha mẹ cũng cần tu thân luyện đức để con cháu có được một tâm hồn minh mẫn trong một thân thể tráng kiện. chúng ta nhận thấy tuy cha mẹ có ảnh hưởng trên con cái về thể chất.
“Đèn nhà ai nấy rạng. Sau khi đã so sánh kĩ. c.Phương pháp nghị luận a. Ví dụ: Người ta thường nói. phải mở rộng tâm hồn để yêu thương giúp đỡ đồng loại.” Hãy giải nghĩa và phê bình quan niệm trên trong đời sống xã hội hiện tại. một nhà thơ Việt nam đã viết:“Ngoài thì là lý. Như trên đã trình bày. những ảnh hưởng tai hại của quan niệm “Đèn nhà ai nhà ấy rạng” có thể gây ra trong cuộc sống hiện tại. a. 38 . Qua những nhận xét trên. Để nêu cao thái độ sống của dân tộc biết hòa tình cảm với lý trí. vì nếu không được chuẩn bị cẩn thận. song trong là tình. Vậy muốn cho thất bại có hy vọng làm mẹ của thành công.” 5. “Ai chiến thắng mà không từng chiến bại Ai nên khôn mà không dại đôi lần” 4. Chúng ta hãy luôn tự nhủ mình: Thua keo này bày keo khác! Con người tranh đấu phải coi thường thất bại. biết dung hợp pháp luật với đạo lý. Kết luận kiểu dung hòa hay chiết trung Ví dụ: So sánh công bình và nhân ái a. công bình và nhân ái mặc dù có nhiều điểm dị đồng nhưng vẫn liên quan mật thiết với nhau. b. ai cũng công nhận rằng. c. chúng ta nhận thấy tính chất hẹp hòi và phản tiến hóa của quan niệm ấy. Vậy chúng ta phải triệt để theo lẽ công bằng và thêm vào đó. chúng ta thấy câu tục ngữ có phần hữu lý nhưng không khỏi thiếu sót. Chúng ta cần sáng suốt nhận rõ khuyết điểm và thành thực quyết tâm sửa chữa lỗi lầm mới mong chuyển bại thành thắng được. hợp với thực tế nhưng lại trái với nền luân lý đạo đức. Kết luận kiểu phản đối Kiểu kết luận này thường được áp dụng với những đề bài nêu lên một tư tưởng tuy đúng với sự thực. b. thất bại có thể làm cho con người ngã quỵ. như một nhà thơ đã viết.
người có đức được ưu đãi về phương diện luân lý. quan niệm trên không thể nào làm kim chỉ nam cho hành động con người được nữa. tương quan giữa các nhân này với cá nhân khác. Nhưng nếu phải chọn lựa thì chúng ta đành chịu kém tài còn hơn là thiếu đức. Cá nhân nào hay đoàn thể nào còn theo quan niệm ấy sẽ lãnh lấy hậu quả tai hại là tự cô lập mình trong xã hội loài người ngày càng biết hợp tác chặt chẽ với nhau. Vậy muốn trở nên một người toàn diện chúng ta cần cố gắng rèn tài luyện đức được vẹn toàn. tự thoái bộ và tự tiêu diệt trước bánh xe tiến hóa của nhân loại. Trong xã hội loài người ngày nay. người có tài lại nổi bật về hành động. giữa dân tộc này với dân tộc khác ngày càng mật thiết. 39 . b. Kết luận kiểu chọn lựa Ví dụ: Tài là gì? Đức là gì? Tại sao tài đức cần phải kiêm toàn? a. 6. Như trên đã trình bày.Phương Pháp Nghị Luận b.
văn nghị luận có các đặc tính như: Chính xác. Câu văn viết chính xác hơn: Chính vì tình người ta đã lưu luyến nhau. khi chìm xuống. Tự nhiên. Gọn gàng giản dị Trong khi nhiều lối văn khác cần cầu kỳ hoa mỹ. linh động. 3. Riêng có bậc anh hùng là bình tĩnh nhận định tình hình. 2. khi dâng lên. 1. hay giữ lái cho qua lúc ba đào nguy hiểm. để cho người đọc dễ nhận thấy những tình tiết tỉ mỉ. Ví dụ: Câu văn viết thiếu chính xác như: Vì tình nghĩa. nhưng vì nghĩa người ta không thể bỏ nhau được. tìm mưu kế giúp non sông thoát hiểm. Với mục đích thuyết phục người đọc.Phương pháp nghị luận Chương IV: PHƯƠNG PHÁP HÀNH VĂN I. tả cảnh. sự lập luận khúc chiết tỏng câu văn. người dân thường chỉ biết phàn nàn hay lo lắng. đanh thép. bay bướm… thì lối văn nghị luận cần gọn gàng giản dị. gọn gàng. tự nhiên. vững chắc. NHỮNG ƯU ĐIỂM VỀ HÀNH VĂN A. thanh nhã. súc tích. Câu văn viết gọn gàng giản dị hơn: Trong lúc tổ quốc lâm nguy. hùng hồn. giản dị. người trong thuyền chỉ biết kêu khóc hay cầu nguyện. khiêm tốn. lối văn nghị luận càng rõ ràng chứng nào càng hay chừng ấy. giản dị: Con thuyền quốc gia lúc bấy giờ gặp cơn sóng gió. linh động 40 . người ta lưu luyến nhau và không thể bỏ nhau được. Ví dụ: Câu văn viết chưa gọn gàng. riêng có bậc anh hùng là bình tay giữ chèo. NHỮNG ĐẶC TÍNH CỦA VĂN NGHỊ LUẬN Mối thể văn có mục đích và đặc tính riêng. Chính xác Khác với lối văn mô tả cần uyển chuyển nhịp nhàng như văn tả người.
từng bông lúa vàng cho dân tộc. 4. Lối văn nghị luận cần tự nhiên. khiêm tốn hơn: Trong cuộc sống hằng ngày. 5. cần phải thanh nhã khiêm tốn. thiết tưởng ai cũng có thể tin rằng tính hay nói dối đem lại nhiều hậu quả không hay. Ôi cao quí thay! Ôi đẹp đẽ thay! Những người con yêu của tổ quốc. Chúng ta nên nhớ rằng: sự lập luận vững vàng đanh thép không hề gây trở ngại cho việc viết câu văn thanh nhã khiêm tốn. quên tất cả lạc thú. ai lại chẳng biết một cách chắc chắn rằng tính hay nói dối đã đem lại nhiều hậu quả xấu xa.Phương Pháp Nghị Luận Có nhiều lối văn phải chải chuốt. Câu văn viết súc tích vững vàng hơn: Sự thành công rực rỡ ấy đã đem lại lợi ích cho nhà nước 6. nhất là trong bài luận văn của người học sinh. Câu văn viết chưa súc tích. Súc tích. vững chắc. lối văn nghị luận. vững chắc như: Kết quả của sự thành công ấy thật là rực rỡ huy hoàng. linh động cho bài văn nhẹ nhàng dễ hiểu hơn. đanh thép 41 . khoa trương như văn diễn thuyết. Hùng hồn. linh động hơn: Thật là cao quí khi người chiến sĩ đem xương máu đền nợ nước. miên man và cố gắng súc tích. Thanh nhã khiêm tốn Khác với lối văn mô phạm có tính cách khuyên răn người đời. Ví dụ: Câu văn thiếu tự nhiên. chúng ta nên tránh sự dài dòng. đem xương trắng ra đổi lấy từng tấc ruộng xanh. vững chắc Trong lối văn nghị luận. gia đình để phụng sự dân tộc. Ví dụ: Câu văn thiếu thanh nhã khiêm tốn hơn: Phàm người ta sinh ra ở đời. bỏ tất cả cha mẹ vợ con xóm làng theo tiếng gọi của núi sông. đem lại nhiều lợi ích cho thân nhân trong gia quyến cũng như mọi người trong nước. Câu văn viết cho tự nhiên. linh động: Người chiến sĩ đã đem máu đào. Câu văn viết thanh nhã.
Lối viết này có ưu điểm vừa giữ được vẻ sáng sủa. B. Ví dụ: Vị dân biểu hùng hồn lớn tiếng ở nghị trường. Ví dụ: Học sinh đến trường làm việc chăm chỉ để cuối năm hy vọng thi đậu. CÂU VĂN CỤ THỂ VÀ CÂU VĂN TRỪU TƯỢNG 1. Về phương diện văn phạm. đanh thép hơn: Chình vì thành công quá dễ dàng. Bởi thế nên chúng ta luôn phải kiên tâm bền chí. Đồng thời vừa giữ được thâm trầm. vừa đanh thép là câu văn hay. dễ hiểu của câu văn cụ thể. vừa dài dòng là câu văn dở. do đó chính họ lại là những người nhận lấy thất bại nếu gặp trường hợp khó khăn. diễn ý nhiều hơn là ở một vài tiếng đưa đẩy nghe thật kêu một cách khoa trương. nhưng rút lại không thêm được ý gì cho câu văn. Cũng vì vậy một cây văn vừa hùng hồn. Trong một bài luận thuộc lối văn nghị luận. trong khi một câu văn vừa lủng củng vừa nặng nề. câu văn trừu tượng dùng để diễn tả ý trong đoạn văn lập luận là phần căn bản của bài văn nghị luận dùng để diễn ý trong đoạn văn dẫn chứng hay giới thiệu Tuy nhiên có nhiều trường hợp người viết những câu văn cụ thể nhưng có giá trị trừu tượng. Ví dụ: Câu văn viết chưa hùng hồn. mặc dù gặp những điều ngang trái. nên đã thất bại khi gặp khó khăn. nhiều người không biết kiên nhẫn và cố gắng sống. cho nên nhiều người không biết kiên nhẫn và cố gắng. 2. bác nông phu cặm cụi đổ mồ hôi trên luống cày. kín đáo của câu văn trừu tượng. Câu văn viết hùng hồn. người thợ miệt mài trong xưởng máy.Phương pháp nghị luận Văn có hùng hồn đanh thép hay không là do sự lập luận. chúng ta phân biệt Câu văn cụ thể khi có chủ từ là tiếng cụ thể. đanh thép: Chính bởi vì lý do thành công một cách quá ư dễ dàng. Câu văn trừu tượng có chủ từ là tiếng trừu tượng Ví dụ: Sự làm việc chăm chỉ của người học sinh ở trường có thể dẫn đến kết quả thi đậu cuối năm. kẻ đi 42 . Chúng ta nên lấy đó làm gương sửa mình.
Lối viết này cũng có ưu điểm như lối viết ở trên. Không những thế. binh nghề nào có ích cho xã hội hơn cả? Cũng có những câu văn trừu tượng mà giá trị như những câu văn cụ thể. Chúng là vi trùng len lỏi vào trong từng tế bào. đều có quyền lợi riêng. Trong tình yêu người ta thường dùng thái độ dịu dàng để che giấu tâm tình yêu thương sôi nổi. Rất nhiều khi nó chỉ nhằm che giấu chiến thuật yêu thương. vua đối với tôi. thương. một cá nhân cũng như một tập thể không biết gì là trái phải là yêu thương. tiêu hủy từng bộ phận. cũng coi quyền lợi ấy là nghĩa vụ. tật bệnh và ngu dốt là những u nhọt đang tàn phá cơ thể xã hội. nhưng cái quyền ấy là phải gây dựng cho con được nên người. trong một xã hội. nông.Phương Pháp Nghị Luận buôn xuôi ngược sớm hôm. Câu văn trừu tượng này có thể viết thành một câu văn cụ thể sau: Khi bị đói rét. mà hai quan niệm về nghĩa vụ và quyền lợi. Chúng ta có thể lấy làm ví dụ để nhận định rõ vai trò của câu văn cụ thể và câu văn trừu tượng trong một bài văn nghị luận. Đại thể các xã hội ngày xưa lấy nghĩa trọng hơn lợi. làm tê liệt cả khối óc lẫn con tim của nhân loại. Vua có quyền lợi trị dân. những người vì địa vị của mình được có quyền lọi đối với người khác. Ví dụ: Sự dịu dàng có vai trò như lá cây ngụy trang trong chiến tranh. lại làm cho người đọc thêm phần chú ý hơn. Cha có quyền dạy con. nhưng cái quyền ấy tức là lo cho dân được an lạc. cha đối với con. Ngày nay tựa hồ như 43 . Chồng có quyền khuyên vợ. chồng đối với vợ. nhưng cái quyền ấy là phải mưu cho gia đình được thuận hòa vui vẻ. tật bệnh và ngu dốt. Sau đây là một đoạn văn trích trong tác phẩm “Nghĩa vụ là gì” của Phạm Quỳnh. Ví dụ: Sự đói rét. trong tạp chí Nam Phong. các chiến sĩ hiên ngang ôm súng nới chiến địa… chúng ta sẽ hỏi ai giúp ích cho xã hội hơn ai? Câu văn cụ thể này có thể tóm tắt thành một câu văn trừu tượng như sau: Sĩ. người xưa chỉ biết nghĩa vụ mà không hề nghĩ đến quyền lợi. công. Nói tóm lại thì ngày xưa quan niệm quyền lợi thuộc về “tiêu cực” mà quan niệm về nghĩa vụ thì thuộc về “tích cực”. Lại không những thế.
Ví dụ: Ý chính: có kiên nhẫn cố gắng làm việc thì mới thành công. người thợ trong xưởng máy… tất cả đều phải gắng sức kiên nhẫn mới giúp ích cho đời. người y tá trong bệnh viện. nhà văn trong bàn viết. tiểu kết. các nhà văn thường xây dựng một đoạn văn gồm 4 phần như sau: ý chính. Chồng có quyền lợi đối với vợ. đòi hỏi ta phải kiên nhẫn và gắng sức tới cùng. dẫn chứng. thì phân định làm sao cho được? Ai cũng có quyền lợi cả. làm kinh thiên động địa vì hai chữ “quyền lợi”. XÂY DỰNG MỘT PHÂN ĐOẠN LÀ GÌ? Xây dựng một phân đoạn là đặt câu dùng chữ để xây dựng thành một đoạn văn. Ví dụ: Ý chính: Nhưng cũng có những thứ tình cảm hỗn loạn. Bấy nhiêu quyền lợi tranh giành xung đột nhau. khởi lên như giáo dựng. (Theo Nguyễn Văn Trung) Cũng có những trường hợp vì lí lẽ minh bạch và sự thật hiển nhiên.Phương pháp nghị luận phải trái lại: “tiêu cực” chuyển ra “tích cực” và “tích cực” chuyển ra “tiêu cực”. nhưng dân cũng có quyền lợi đối với vua. Các nước Tây Âu xướng ra nhân quyền. Vua có quyền lợi đối với dân. Lí luận: Các vĩ nhân trên thế giới sở dĩ thành nên sự nghiệp đều do chí kiên nhẫn và sức cố gắng mà ra cả. nhưng con cũng có quyền lợi đối với cha. PHƯƠNG PHÁP XÂY DỰNG MỘT PHÂN ĐOẠN 1. người mẹ trong gia đình. Cha có quyền lợi đối với con. mà duy chỉ có quyền lợi tối yếu là quyền quyết định mọi sự cạnh tranh thì không thuộc về ai! II. đưa người ta vào con đường xấu xa tội lỗi. nhưng vợ cũng có quyền lợi đối với chồng. Dẫn chứng: nhà bác học trong phòng thí nghiệm. lí luận. Căn cứ vào phương pháp chung. Sự chuyển dịch ấy khởi ra tự Châu Âu. quyền lợi xem ra trọng hơn nghĩa vụ. Tiểu kết: Cuộc đời là nơi chiến đấu. 44 . ta chỉ cần lí luận mà không cần dẫn chứng.
Cần gì cả vũ trụ phải tòng hành nhau mới đè bẹp được cây sậy ấy? Một chút hơi. nhưng trái lại. a. vũ trụ nuốt tôi như một điểm con. Tiểu kết: những kẻ không kìm hãm và làm chủ được tình cảm hộn loạn của mình như vậy sẽ phải gánh lấy hậu quả rất tai hại. việc phi nghĩa dù phú quý cũng không tưởng. Chúng ta sẽ trở lại vấn đề này kĩ hơn trong chương về các phương pháp suy tư và lí luận. nhờ ở tư tưởng. bao trùm được vũ trụ. không giả nhân. VÀI ĐOẠN VĂN NGHỊ LUẬN KIỂU MẪU GIÁ TRỊ CON NGƯỜI Người ta chẳng qua là một cây sậy. 2. dù tôi có bao nhiêu đất cát cũng chưa phải là “giàu hơn”. mà trông cậy vào sự quy định tư tưởng một cách hoàn toàn. (Theo Nguyễn Nam Châu) Trên đây là hai ví dụ đơn giản và điển hình trong việc xây dựng một phân đoạn. (Nghiêm Toản dịch theo Pascal) b. cho đúng. không dối mình dối người. người ta so với vũ trụ vẫn cao hơn vì khi chết thì biết rằng mình chết chứ không như vũ trụ kia khỏe hơn người nhiều mà không tự biết rằng mình khỏe. vì trong phạm vi không gian này. Vậy thì giá trị chúng ta là ở tư tưởng. một giọt nước cũng đủ làm chết người được. 45 . Ta nên rèn tập để viết tư tưởng cho hay. việc phải dù tính mệnh cũng không từ. thời gian là hai thứ chúng ta không bao giờ làm đầy hay đọ kịp. Đó là nền tảng của nhân luân. hoặc những tình cảm thái quá đưa tới sự hiềm khích tranh giành. Tôi không căn cứ vào không gian để tìm lấy giá trị của tôi. nhưng là một cây sậy có tư tưởng. Ta tự cao dựa vào tư tưởng chứ đừng cậy ở không gian.Phương Pháp Nghị Luận Lí luận: Đó là những tình cảm ủy mị đưa tới các thứ tình ái bất chính dâm ô. tôi quan niệm. Nhưng dù vũ trụ có đè bẹp người ta. CHÍ THÀNH Thành nghĩa là gì? Thành nghĩa là thật lòng. cây sậy mềm yếu nhất trong tạo hóa. giả nghĩa.
” Ấy là lời nói của những người quen lèo lái hàng chợ. Đem lòng thành ấy mà ở với nước thì nên tôi trung. Người ta thường nói: “Không biết nói dối. như thế gọi là ngu thành. cũng nên người có nhân có nghĩa. Thánh. (Trích “Lời khuyên học trò”của Nguyễn Bá Học trong Nam Phong tạp chí số 25) 46 . như ông tượng gỗ. vợ ở với chồng. chúng bạn ở với nhau. Người có chí thành mới là người có giá trị. Nếu cứ chắc như đười ươi. có lúc dụng mưu. thì có ai thờ chi ông tượng gỗ. không buôn bán được. đến khi hoạn nạn hay đổi lòng. cũng vì tập nhiễm những câu hủ bại ấy mà mới mất hẳn cái đạo chí thành đi. lời nói vẫn hay. chỉ đủ cho người ta đánh lừa hay người ta nói dối. hiền. Những người có tài mà hay khinh bạc. Cho nên người nước ta ở với nhau không có đoàn thể.Phương pháp nghị luận Đem lòng thành ấy mà ở với cha mẹ thì nên con thảo. Chí thành cũng có lúc xử trí. gặp lúc kinh quyền hay biến tiết cũng vì không có chí thành làm bản lĩnh. Cứ giữ thật thà. việc làm vẫn giỏi. tiên. Nếu không có thần minh cảm ứng. ở với người đồng loại. vàng son rực rỡ là đồ trang sức bên ngoài. không ra ngoài được. thẳng như ruột ngựa. phật cũng bởi cái lòng thành ấy mà nên. ở với hết mọi loài. có tín có huệ. ra đến ngoài không có người tin. Suy ra anh ở với em. mà thân mình cảm ứng là cái chí thành ở trong.
Phương Pháp Nghị Luận BỐ CỤC BÀI “GIÁ TRỊ CON NGƯỜI” 1. a. b. 2. a. người. b. 3. a. b. c. Nêu đại ý bằng cách trưng hai ý tưởng tương phản Người là vật yếu nhất trong tạo hóa. Người có tư tưởng Tác giả chứng minh hai ý trên Người yếu: một giọt nước, một chút hơi có thể giết được Người có tri giác nên hơn vũ trụ vô giác vô tri. KẾT LUẬN Tóm ý: Giá trị con người là ở tư tưởng. Hệ luận: Nền tảng luân lý là sự rèn tập tư tưởng... Tác giả áp dụng vào bản thân.
Hai ý đối chọi nhau bởi chữ “nhưng”.
Hai phần cũng dùng chữ “nhưng”để nói hai ý đối lập.
Toàn bài có thể nhất quán, chứng minh tình trạng mâu thuẫn giữa sự cực thấp và cực cao của con người. Mấy chữ “nhưng” và “vậy thì” cho ta thấy lập luận của Pascal rất chặt chẽ. BỐ CỤC BÀI “CHÍ THÀNH” 1. 2. Định nghĩa chí thành Công dụng của chí thành
a. Khi có chí thành thì làm được những điều cần thiết trong đạo xử thế, tu thân. b. Khi không có chí thành thì hai đạo như thế nào dù lời hay, việc giỏi. 3. Chí thành cần được bổ túc bằng mưu trí 4. Đả phá những lời ngụy biện bác bỏ chí thành trong một vài trường hợp 5. Tiểu kết: Chí thành là căn bản giá trị con người
47
Phương pháp nghị luận Các ý trong bài này xếp theo hình chóp hay vòng đồng tâm mà đỉnh chóp hay tâm điểm là chữ “chí thành”. Thực vậy, đúng về toàn thể, tác giả đi dần dần từ định nghĩa đến công dụng tích cực, tiêu cực, rồi suy ra chí thành cần bổ túc bằng mưu trí và cần được duy trì trong vài trường hợp người ta thường bác bỏ, đã kết thúc với một hình tượng cụ thể, tỏ rõ giá trị con người xây dựng trên đạo chí thành. CHÚ Ý: Cách viết một câu cụ thể có giá trị trừu tượng sang câu trừu tượng. Giai đoạn 1: Phải hiểu ý tổng quát toàn câu đó. Giai đoạn 2: Tìm tiếng trừu tượng làm chủ từ hay chủ từ cụ thể. Cuối cùng xét ý nghĩa toàn câu mới xem còn tương đương với câu cũ không. Ví dụ: “Người ta chẳng qua là một cây sậy, cây sậy mềm yếu nhất trong tạo hoá, nhưng là một cây sậy có tư tưởng.” Câu này có thể viết thành câu trừu tượng bằng nhiều cách: Sự yếu đuối của con người giống như cây sậy, nhưng giá trị độc đáo của con người là do khả năng tư tưởng. Khả năng tư tưởng làm nên giá trị của con người vốn yếu đuối về thể chất. Tư tưởng là lợi thế khiến con người vốn yếu đuối trở nên có giá trị. III. PHƯƠNG PHÁP DẪN CHỨNG 1. DẪN CHỨNG LÀ GÌ? Dẫn chứng là đem những tư tưởng, việc làm, tình trạng để làm sáng tỏ ý tưởng đã diễn tả hay sắp diễn tả. Khi dẫn chứng, chúng ta cần chú ý những điểm sau: Vì có tính cách phụ thuộc cho phần lập luận, đoạn văn dẫn chứng cần phải vắn tắt, rõ ràng, không được kể lể những chi tiết dài dòng không cần thiết, kẻo biến bài nghị luận thành một bài văn kể chuyện. 48
Phương Pháp Nghị Luận Dẫn chứng cần có tính chất điển hình, tiêu biểu cho những việc thường xảy ra. Chúng ta không được chọn những trường hợp đặc biệt, những việc cầu kỳ để dẫn chứng. Để dẫn chứng, chúng ta không nên mượn những nhân vật mẫu như anh A, chị B, ông C, bà D… đồng thời cũng không nên kể đích danh những nhân vật tầm thường không ai biết đến như anh Trần Văn Ba là người kiên nghị, chị Nguyễn Thị Tư là người can đảm. 2. a. CÁC CÁCH DẪN CHỨNG Dẫn chứng một tư tưởng, một câu nói
Trong trường hợp này có hai cách: Dẫn chứng nguyên văn: Chép nguyên văn tư tưởng hay câu nói của một nhân vật nào và để chúng trong ngoặc kép. Ví dụ: Nguyễn Bá Học đã viết: “Đường đi khó không khó vì ngăn sông cách núi, mà khó vì lòng người ngại núi e sông.” Dẫn chứng nguyên ý: Chỉ ghi lại ý diễn tả trong tư tưởng hay câu nói, không cần chép nguyên văn đầy đủ từng chữ và cũng không cần đến dấu ngoặc kép. Ví dụ: Nguyễn Bá Học đã có dịp khuyên học trò đừng ngại khó, vì sự ngại khó làm nhụt nhuệ khí không cho con người vượt qua trở ngại để tiến tới thành công. b. Dẫn chứng một việc làm, một sự kiện hay một tình trạng Dẫn chứng bằng một biến cố lịch sử. Ví dụ: Phụ nữ Việt Nam đã từng làm rạng rỡ non sông, những tấm gương Bà Trưng, Bà Triệu đã soi sáng ngàn thế hệ mai sau. Dẫn chứng bằng một sự kiện Ví dụ: Khoa học đã tiến những bước khổng lồ: Con người đã dùng những phi thuyền thám hiểm không gian và thiết lập chương trình liên lạc với các tinh tú… Dẫn chứng bằng một tình trạng xã hội:
49
Quang Trung đánh quân nhà Thanh. con trai không nghe lời cha mẹ. học sinh tranh đấu với bản thân trên ghế nhà trường để chiến thắng sự ngu dốt của chính mình. thái độ này sang thái độ khác. Dẫn chứng bằng nhân vật trong tác phẩm văn chương Ví dụ: Văn nhân thi sĩ thường ca tụng tài sắc của người đàn bà. hai Bà Trưng đánh thái thú Tô Định). CHUYỂN Ý LÀ GÌ? Chuyển ý là dùng một từ. Chúng có thể ví như những dây gân để nối kết các phần của bài văn thành một cơ thể liên tục và duy nhất. Thiếu những dây gân móc xích liên kết. Dẫn chứng bằng nhân vật tiêu biểu cho tầng lớp không cần biết đích danh là ai. Dẫn chứng bằng một nhân vật điển hình Dẫn chứng bằng nhân vật lịch sử: Cách này thường trùng với cách dẫn chứng bằng một biến cố lịch sử. hai trào lưu tư tưởng cũ và mới đã xung đột nhau gây ra những cảnh ngang trái trong xã hội. Ôn Hầu có nàng cung nữ. đánh đuổi quân thù ra khỏi bờ cõi đất nước: nam như Lê Lợi.Phương pháp nghị luận Ví dụ: Sau khi người Pháp xâm chiếm nước ta. PHƯƠNG PHÁP CHUYỂN Ý 1. IV. c. 50 . bài văn sẽ rời rạc và giảm giá trị một cách tai hại. nữ như Trưng Trắc. mượn nhân vật này để giãi bày tâm sự: Nguyễn Du có Vương Thuý Kiều. quan niệm này sang quan niệm khác. Trưng nhị (không cần nói chi tiết: Lê Lợi đánh nhà Minh. Quang Trung. các chiến sĩ tranh đấu với đồng loại nơi trận mạc. gái bỏ nhà ra đi. Ví dụ: Mọi người đều phải tranh đấu trong cuộc sống gắt gao hằng ngày: Nông phu tranh đấu với thiên nhiên nơi đồng ruộng. một câu hay một đoạn ngắn để đi từ ý này sang ý khác. Sự chuyển ý giữ một vai trò khá quan trọng trong bài văn. lớp thanh niên tân tiến muốn bỏ hẳn nếp sống cũ. cụm từ. Ví dụ: Dân tộc Việt Nam đã có nhiều vị anh hùng cứu quốc.
NHỮNG CHỮ DÙNG ĐỂ CHUYỂN Ý 51 . Đầu phần kết luận Ví dụ: . chúng ta có thể… Sau khi tìm hiểu. CHUYỂN Ý Ớ ĐÂU VÀ CHUYỂN Ý THẾ NÀO? Cuối phần nhập đề chuẩn bị xuống thân bài Trong bài luận văn. chúng ta hãy xem câu nói đó có hoàn toàn xác đáng không? e..Tóm lại. b. c. chúng ta thử tìm hiểu câu tục ngữ trên và từ đó rút ra một bài học thực hành trong cuộc sống.Phương Pháp Nghị Luận 2.. Ví dụ: Đó là phần lý thuyết. hoặc: Trước khi bình giải sâu rộng.. chúng ta hãy xem câu nói trên có ý nghĩa gì. chúng ta đã nhận thấy… 3. Để kết luận. ta có thể chuyển ý như sau: Trước hết chúng ta hãy định nghĩa mấy từ quan trọng. Chuyển từ phần giải thích sang phần bình luận Ví dụ: Sau khi đã tìm hiểu ý nghĩa của câu nói. Con người đa cảm ấy cũng rất đa tình… Giữa các phân đoạn của thân bài Khi chuyển ý nên có một chút âm vang của đoạn trước. a. d. còn về phần thực hành.. như trên đã trình bày. Đầu phần thân bài Nếu thân bài bắt đầu bằng định nghĩa. người ta thường chuyển ý ở những chỗ sau: Đó chính là phần báo đề. Ví dụ: Sau đây.
một câu hoặc một đoạn ngắn để chuyển ý sao cho thích hợp. Vấn đề đặt ra là… Trước hết về phương diện… Tuy nhiên về phương diện… Trong phạm vi hẹp… nhưng trong phạm vi rộng hơn… nhất là trong phạm vi rộng lớn nhất này… Thứ nhất là… Thứ hai là… Thứ ba và sau chót là… CHÚ Ý: Những câu chuyển ý trên đây chỉ có tính cách gợi ý. càng giấu được mối nối thì bài văn của chúng ta càng thêm đẹp. Một ví dụ mà chúng ta đã gặp trong bài “Cha nào con nấy”. học ở trường đời cũng như học ở sách vở.Phương pháp nghị luận Những chữ dùng để chuyển ý có rất nhiều. Sách là kinh nghiệm của nhiều thế hệ hun đúc lại. phải chăng câu tục ngữ Tây phương nói trên hoàn toàn xác đáng và có giá trị tuyệt đối? Nói cách khác. chuyển ý từ phần đúng sang phần hạn chế một cách khá tự nhiên: “Tuy nhiên. do đó. tuy nhiên. mặt khác. tuy vậy. nhưng. thật vậy. Sau đây là một số những chữ thường dùng để chuyển ý: Vậy. nhưng Mạnh Tử lại bảo: “Hoàn toàn tin sách thà chẳng có sách còn hơn”(Tận tín ư thư bất như vô thư). chúng ta không thể kể hết được. hoàn toàn tin sách là gì? Điều đó có hại chi? Và ta phải có thái độ như thế nào khi đọc sách? 52 . hơn nữa. chúng ta có thể dùng một từ. Tuỳ trường hợp. Vậy theo nhà hiền triết ấy. Một văn hào đã nói: “Một quyển sách hay là một người bạn tốt”. ta hay theo dõi bài tham khảo sau đây: Muốn tiến bộ chúng ta cân phải học tập. ở đời “hổ phụ”nào cũng sinh “hổ tử”cả chăng?” Để minh hoạ các loại chuyển ý. một cụm từ. ta không nên áp dụng cách máy móc mà phải lấy chính các yếu tố riêng của bài để chuyển ý cách khéo léo. xem thế…. Học ở nhà trường. như vậy.
Hạng “người tiểu thuyết”. tin và áp dụng một cách máy móc. tư tưởng… nhất nhất theo sách. hoàn toàn tuân theo những giáo điều trong đó có hại gì không? Giá trị của luân lý cũng thay đổi theo không gian và thời gian. Sách nói đúng thì theo đã vậy. tin theo sách. hạng “thanh niên quá mới” nhan nhản trong sách báo ngày nay: Những Kinh Kha. phán đoán. bắt chước theo sách một cách mù quáng. Từ đó ta dễ có những hành động. ở chỗ khác thì sai. Nếu ta cứ chữ. xuất giá tòng phu. Học như thế Mạnh Tử cho rằng hại nhiều hơn lợi. dã sử mà tác giả có ý thức xây dựng. ở thời này thì phải. cung cách khác người. cái gì sách cũng là đúng. việc hoàn toàn tin theo không phải là không có hại. nhiều khi thành ra lỗi thời và lạc hậu. ta sẽ vô tình bắt chước theo các nhân vật trong sách mà hành động phi thực tế. quan niệm “Trung quân” 53 . sự kiện trong sách dù cao đẹp đến đâu cũng đều có tính cách điển hình lí tưởng ít nhiều phóng đại và tuỳ theo chủ quan của tác giả. hành động. là hay.Phương Pháp Nghị Luận Trước hết. phải chăng là do ảnh hưởng của những loại sách khốc hại đó? Vì vậy. những vụ tự tử vô lối mà ta thường đọc thấy qua tin tức báo chí. Vậy ta phải phân tách xem hoàn toàn tin sách như thế có hại như thế nào? Đối với loại sách nhảm nhí hoang đường khiêu dâm…cái hại đã quá rõ ràng. nhà trường cũng như phụ huynh thường kiểm soát những loại sách của học sinh để tránh cho đầu óc non nớt của chúng khỏi bị đầu độc bởi những hoại thư ấy. Những hành động lố lăng. nhưng sách nói sai cũng chẳng biết. Yếu Ly trong dã sử Tàu… có những hành động rất ngoạn ngục. phi thường để hấp dẫn chúng ta. có khi đi đến chỗ lập dị hay không tưởng… vì nhân vật. Thuyết Tam Tòng (Tại gia tòng phụ. Đối với sách không lành mạnh thì như vậy. Có người cứ xem sách là một tiêu chuẩn. Nếu ta tin tưởng một cách mù quáng. Ta thường đọc những loại tiểu thuyết tâm lý. Có những điều ở nơi này thì đúng. phu tử tòng tử). ta hãy xem thế nào là hoàn toàn tin sách? Hoàn toàn tin sách là học theo sách. ở chỗ khác thì trái. không biết suy xét. nhưng đối với những sách đúng đắn thì hoàn toàn tin sách có hại không? Tuy rằng không nguy hiểm như loại sách trên. Tin vào chúng thì tình cảm và lý trí chúng ta sẽ bị đầu độc sinh ra những hành động nông nổi điên cuồng. lắm khi đi đến thất vọng vì đời không phải là tiểu thuyết! Còn đối với sách luân lý đạo đức. xã hội. làm cho ta muốn bắt chước theo.
nô lệ tư tưởng. nói chuyện lạt lẽo khó nghe. chúng ta lại càng phải thận trọng vì phần nhiều các sách ấy hay chủ quan. thần bất tử bất trung) ngày xưa không thích hợp với ngày nay. lạc hậu. Nếu ta biết đọc sách. đối chiếu với sự vật để có thể hiểu sâu xa và phát triển thêm sở đắc. 54 . phê phán. thà chẳng có sách thì hơn! Tuy đọc sách cần cẩn trọng.Phương pháp nghị luận (quân tử thần tử. sợ gì vàng thau lẫn lộn. Ngay cả đến những sách khoa học phần lớn có tính cách khách quan. Nếu ta biết đọc nghiền ngẫm. Ta cần hiểu rằng: Lý thuyết Khổng Mạnh đến ngàn đời con người cũng chưa thấu đạt hết vì trong ấy chứa đựng bao nhiêu kinh nghiệm thực tế ở đời.” Một quyển sách để trước mặt ta là hình ảnh của bao người làm ra tờ giấy. cho rằng sách chỉ chứa toàn lý thuyết mà thôi. chúng ta nhiều khi trở thành lỗi thời. ta cũng phải biết đặt thành nghi vấn. nhưng không phải vì quá thận trọng mà chúng ta thành ra sợ sách. suy nghĩ cân nhắc cái hay cái dở. Lại có những kẻ khinh sách hoàn toàn. ghi chép lại những sưu tầm phát minh của các nhà bác học tiền bối. Đứng trước một tủ sách. thường bị chi phối bởi thế lực của triều đại đương thời hay một giai cấp thống trị. nhưng sách hãy còn mãi lâu bền. quan niệm lại và áp dụng cho thích hợp. tác hại lý trí… Như thế. Nếu ta chỉ biết đọc ngấu nghiến thì công đọc sách cũng bằng thừa. Hoàn toàn tin vào đó mà không chịu phân tích. Học giả Hoàng Đình Kiên đã nói: “Kẻ sĩ phu mà ba ngày không xem sách thì soi gương mặt mũi đáng ghét. Bao nhiêu thế hệ trôi qua. viết từng trang. dù rằng sách hay mà cứ tin mù quáng vào sách để xa rời thực tế. Nhìn vào sách. Đối với sách chính trị lịch sử. bao nhiêu công khó của người thợ in đêm ngày chăm lo từng nét chữ. ta sẽ dễ bị nhồi sọ và lạc hướng. ta nghe được tiếng ca hát âm thầm lặng lẽ mà duyên dáng từ nghìn đời. mà phải sửa chữa. Vì vậy. Nhưng đọc sách phải như thế nào cho có ích lợi? Thường có hai cách đọc sách: Đọc nghiền ngẫm và đọc ngấu nghiến. cái phải cái sai trong sách thì thật là điều đáng khuyến khích. lựa chọn sách thì sợ gì loại lý thuyết suông. ta học được sự cần lao khả kính của con người.
nghĩ cho cẩn thận. Nếu cứ tin mù quáng vào sách thì chẳng khác dồn bông vào gối cho cứng. sách hay là một vật quý và cần thiết cho sự mở mang trí óc của con người.Phương Pháp Nghị Luận Ta còn phải biết phát triển những điều hay đã thu nhập trong sách. làm cho hết sức. Sách là kinh nghiệm của những gì đã qua. thú vị của việc đọc sách càng lúc càng tăng và con người càng ngày càng thêm tiến bộ vậy. vào việc học tập hàng ngày của ta. hỏi cho kĩ. Dùng kinh nghiệm ấy mà áp dụng vào đời sống. Lúc đó. Làm thực thì có hại nhiều hơn có lợi.” 55 . phân biệt cho sáng tỏ. Ta có thể mượn lời sau đây trong sách Trung Dung làm châm ngôn cho việc đọc sách: “Học cho rành. tạo thêm những kinh nghiệm mới. Tóm lại. Nhưng đọc sách phải biết phân tích phê phán đối chiếu với sự vật.
Suy tư quan sát nhân quả Đó là suy tư một vấn đề dưới ba khía cạnh: Nguyên nhân phát sinh: Trước kia nó là gì? Hiện trạng: Bây giờ nó như thế nao? Kết quả: Sau này nó sẽ ra sao? Ví dụ: Suy tư về lòng nhân ái: Nguyên nhân: Lòng nhân ái phát sinh từ những tâm hồn vị tha quảng đại. b. chúng ta thấy mọi việc xảy ra và diễn biến theo một chiều hướng rất trật tự: từ trước đến sau. Trong chương này. Nó quả là một đoá hoa trong vườn nhân loại. SUY TƯ NHỜ QUAN SÁT Quan sát các sự việc trong thiên nhiên. giúp đỡ và chia sẽ vui buồn cùng kẻ khác. cảm thông. Kết quả: Lòng nhân ái đem lại cho tâm hồn bình an vui sướng. từ gần ra xa. Thứ tự thông thường được áp dụng: Cá nhân – gia đình – quốc gia – nhân loại. 56 . Ta cũng có thể đảo lộn thứ tự nếu cần. sẵn sàng. 1. Bắt chước những hiện tượng ấy. Người có lòng nhân ái quí mến. hy sinh. từ hẹp đến rộng. Hiện trạng: Lòng nhân ái khiến ta quên mình và chỉ mong cho người xung quanh được hạnh phúc. Các định luật của sự vật thiên nhiên cũng là định luật của tư tưởng tâm trí ta. Họ cũng dễ dàng tha thứ lỗi lầm của anh em và ngay cả sự gian ác của kẻ thù. chúng ta sẽ lần lượt tìm hiểu các loại suy tư nhờ quan sát và suy tư nhờ liên tưởng.Phương pháp nghị luận Chương V: PHƯƠNG PHÁP SUY TƯ Các phương pháp suy tư sau đây giúp chúng ta đào sâu từ ý chính ra các ý phụ hoặc dùng để xây dựng phân đoạn. chúng ta có thể suy tư bằng ba cách: a. Suy tư quan sát bành trướng Vấn đề được suy tư từ phạm vi hẹp sang phạm vi rộng hoặc từ gần ra xa.
Ý phụ: Nên đem hết tài ba. Ý phụ: Các loài vật từ con ong con kiến cho đến chim muông cầm thú cũng phải khó nhọc lắm mới kiếm được miếng mồi sinh sống. c. SUY TƯ DO LIÊN TƯỞNG Liên tưởng là suy nghĩ từ một ý này sang ý khác gần đó. tác giả đảo lộn thứ tự với dụng ý làm nổi bật ý chính. từ đứa bé mới lọt lòng mẹ cho đến những kẻ ngu si tàn tật.Phương Pháp Nghị Luận Ví dụ: Ý chính: làm người phải sống theo một lí tưởng nghĩa là theo đuổi. Ngay đến loài cây cỏ vô tri vô giác cũng làm việc không ngừng để đâm chồi nảy lộc: Nhựa sống lưu thông không ngớt trong lớp vỏ thảo mộc – phương chi con người càng cần phải làm việc mới có thực phẩm để ăn và vật dụng để dùng. ta nghĩ đến việc tiêu hoá. Tất cả đều quên mình để mưu ích cho tha nhân. 2. Các vĩ nhân trên thế giới đều sống theo một lí tưởng như vậy: Người vì gia đình. Suy tư liên tưởng tiếp giáp: Đi từ một sự việc sang một sự việc khác tiếp theo.. Các thứ tự thông thường: Trong phân đoạn dưới đây. có biết bao 57 . cũng có thể làm được. can đảm. Suy tư một vấn đề từ thấp đến cao. Ví dụ: Từ việc ăn uống. phân loại đồ ăn và phân chất thức ăn. phụng sự một mục đích tốt đẹp. bồi dưỡng gìn giữ sức khoẻ. Tiểu kết: Đó thật là mục đích cao cả. Thứ tự II: Khoáng vật – thực vật – động vật. Suy tư quan sát luỹ tiến Thứ tự I: Vật chất . Ý phụ: Nhưng muốn biết được cơ nguyên sự tiêu hoá trải qua các giai đoạn nào thì phải học qua sinh lý học. Có 3 loại: a.tinh thần – đạo đức.. Ví dụ: Ý chính: sự làm việc là một công lệ của đời sống. kẻ vì dân tộc. nghị lực ra thực hiện mục đích tốt đẹp đó. người khác vì cộng đồng nhân loại. hoá học… Cho đến nay. Ý chính: Ẩm thực là một việc rất thông thường của loài người.
chỉ vì cái gì con người nghe hiểu. chơi thuyền… BÀI TẬP 1. Suy tư liên tưởng tương phản Từ một ý tưởng đã có. nhảy cầu. ta có thể tìm một hình ảnh cụ thể giống nhau. Suy tư liên tưởng tương đồng Từ một ý tưởng trừu tượng. cho mình được vui vẻ sung sướng. trông thấy mà mình muốn bắt chước hay muốn suy nghĩ thêm ra. Ngựa không hay thì lắm khi nguy hiểm cho kỵ sĩ: đường muốn rút ngắn hoá đường dài. Ví dụ: Ý chính: Học là gì? Học là từ những điều mình nghe thấy. Chủ đề: Làm việc 58 . Ý chính: Nghị lực của thanh niên mới thực là có sức sống. Ví dụ: “Nghị lực” là một khả năng nơi con người có tính cách trừu tượng. chúng ta nghĩ đến một con ngựa có sức mạnh. thả diều. dòng thác lội cũng dễ dàng. nhưng tự nó trông thấy mà bắt chước mà làm ngay như: nhảy dây. c. lấy làm hay làm thích thì con người vui vẻ mà đam mê. chúng ta có thể nghĩ đến một ý tưởng trái ngược để tìm thêm ý. dốc nhỏ muốn trèo lên mà trèo chẳng nổi. Ý phụ: Thế thì học với chơi cũng không khác gì nhau. Ngựa hay thì sườn núi vượt mà không nguy hiểm. không đợi ai phải dạy. một đàng thì biếng nhác? Thực ra. đá cầu. nhưng tại sao một đàng thì ham mê. Đọc kỹ ba đoạn văn và xem mỗi đoạn văn được gợi ý theo loại suy tư nào: quan sát nhân quả. luỹ tiến hay bành chướng? a. Ý phụ: sức sống nhiều phen lồng lộn như ngựa bất kham. b.Phương pháp nghị luận nhà bác học chuyên môn khảo cứu khoa ăn uống mà vẫn chưa biết hết được lý do và giá trị của những thực vật rất thông thường mà con người đã dùng ngay từ thời thượng cổ.
vui vẻ và hăng hái làm việc. Muốn làm tròn bổn phận ấy. mỗi người có một nghề tinh thạo và hành nghiệp chu đáo để góp phần xây dựng xã hội cách thiết thực. Chủ đề: Liên lạc với người đồng thời Chúng ta còn là kẻ cùng chịu khó nhọc và chung sức làm việc với người sống cùng thế hệ với ta. b. không ai có thể sống lẻ loi được. trước hết chúng ta cần phải luyện tập thân thể khoẻ mạnh. mỗi người tuỳ tài tuỳ sức. người nông dân có dầm mưa dãi nắng ngoài đồng ruộng. Từ những nhu cầu vụn vặt hằng ngày đến những công cuộc tổ chức đời sống sao cho trật tự an vui. học tập mở mang kiến thức dồi dào và rèn luyện đạo đức thanh cao. ta mới tạo được cuộc sống tự lập với nhân phẩm cao quý. Trong gia đình. Mọi công dân đều phải có bổn phận chịu khó làm việc. trong hầm mỏ hay xưởng máy thì nhân dân mới có cơm ăn áo mặc. Sau đó. 59 . mọi sự chúng ta đều nhờ xã hội.Phương Pháp Nghị Luận Người ta ở đời ai cũng đổ mồ hôi lấy chén cơm thì một lẽ công bằng xã hội. Quan trọng nhất trong cuộc sống xây dựng quốc gia. thì gia đình sẽ được thịnh vượng và hạnh phúc. Trong cuộc sống phức tạp và khó khăn. giới thợ thuyền có lam lũ ngoài công trường. nhà ở và mọi tiện nghi nhu cầu khác. Có làm việc để nuôi thân.
Sự góp phần hữu hiệu nhất là trực tiếp cầm khí giới tiểu trừ bọn xâm lược hay phiến loạn. gia đình có thể được hạnh phúc.Phương pháp nghị luận c. Chủ đề: Phụ nữ xây dựng gia đình Thật vậy. Chủ đề: nhiệm vụ phụ nữ khi quốc biến. b. lời nói dịu dàng của người vợ dịu hiền là những liều thuốc thần dịu để an ủi và khuyến khích chồng con trên con đường tranh đấu. nét mặt vui tươi của người mẹ là tấm gương sáng cho con cái. Tài nội trợ và sắp đặt khéo léo của người phụ nữ đem lại cho gia đình những bữa cơm dẻo canh ngọt và làm cho nhà cửa gọn gang. Sự phân khối khéo léo những khoản chi tiêu phù hợp với lợi tức kiếm được bảo đảm mức sống no ấm cho gia đình và tránh cho chồng con khỏi cảnh nợ nần tai tiếng. ăn không ngồi rồi. Trong quốc gia nếu không có họ mà chỉ có những kẻ cầu an hưởng nhàn. tổ kiến to. người phụ nữ cần phải biết rõ vai trò của mình như thế nào trong cuộc chiến đấu chống kẻ thù chung. 2. Ai cũng biết rằng sợi dây nhỏ. cây gỗ lớn… Thế mà dây cứa mãi gỗ cũng đứt. Chủ đề: kiên nhẫn: Việc đời cũng vậy. cho dù công việc khó khăn đến đâu. thế mà kiến tha lâu ngày tổ cũng đầy. cứu thương hoặc ủy lao các thương binh và gia đình chiến sĩ. Người phụ nữ cũng có thể gia nhập các tổ chức lo việc canh phòng. Vì vậy. nhờ tài đảm đang. nhưng nếu ta quyết tâm bền chí và gắng sức thực hiện thì cũng sẽ đạt được kết quả mong muốn. Con kiến nhỏ. Đọc kỹ đoạn văn sau đây và xem mỗi đoạn văn ấy được gợi ý nhờ lối suy luận liên tưởng nào: tiếp giáp. sự hy sinh tận tuỵ của người vợ hiền có thể gây dựng sự nghiệp vinh hiển cho chồng con. tiếp tế. Cử chỉ niềm nở. Đức tính hiền dịu. c. vui mắt. thì cái họa sụp đổ và cái hố diệt vong đã hiện ra trước mắt dân tộc ấy. sự khôn ngoan và đức hạnh của người phụ nữ. Quan trọng hơn cả. Có nhiệm vụ khi quốc biến. Chủ đề: Làm việc: Tổ quốc được hùng cường và dân tộc được vẻ vang đều nhờ công sức đóng góp của những người lao động trí óc và chân tay. người ta định làm việc gì nếu dốc lòng hết sức và nhẫn nại theo đuổi thì ắt sẽ thành công. tương đồng hay tương phản? a. 60 .
liên kết thành từng hệ thống duy nhất từ đơn sơ đến phức tạp. luận chứng. xấu… là những ý niệm. Nên bao nhiêu người hiện đang hấp hối. 1. Nên tất cả hậu thế sẽ vấp phải nấm mồ. Một vài ý niệm hợp thành ý tưởng. Phương pháp diễn dịch hay suy diễn Theo nguyên ngữ. ý kiến có giá trị tương đối phụ và chính. 61 . những tư tưởng. Ví dụ: Cái bảng trong lớp màu đen. ta cần phân biệt rõ vài điều. từ nhiều sự kiện riêng đi tới một nguyên lí chung. ta gọi là những luận lý. đẹp. Nên Hoàng đế Thần Nông đã chết. hóa học… chúng ta thường thấy người ta đi từ nguyên lí chung đi ra các trường hợp riêng. Các phương pháp lí luận đề cập tới trong chương này có mục đích giúp chúng ta tìm ý để lập luận cho vững và xây dựng phân đoạn thêm phong phú. Lí luận theo phương pháp diễn dịch khởi từ một nguyên lí chung suy ra các trường hợp riêng hoặc từ một ý tưởng chính bao quát suy rộng ra các điểm phụ khác. ý tưởng. vật lí. diễn là giăng rộng ra và dịch là đi từ ý này sang ý khác. Ví dụ: Ý kiến bàn về giáo dục nhi đồng. Ví dụ: Đã là một người ai cũng phải chết. người ta có thể đoán thêm kết quả tương tự của chúng. Cũng có khi so sánh hai sự kiện có tính chất giống nhau về nguyên nhân. Nếu ý tưởng có tính cách cá nhân thì người ta quen gọi là ý kiến. Ý niệm là gì? Ví dụ: Trắng. LÝ LUẬN THEO KHOA HỌC Trong các khoa học như toán.Phương Pháp Nghị Luận Chương VI: PHƯƠNG PHÁP LÝ LUẬN Trước khi tìm hiểu các phương pháp lí luận. Nên thi sĩ Nguyễn Du đã chết. Ta sẽ xét tới hai loại: Lí luận theo khoa học và lí luận theo triết học. đen. Chúng ta sẽ áp dụng loại lí luận khoa học này trong các bài văn nghị luận. a. bàn xét tới các chi tiết tỉ mỉ hơn. luận điểm. hoặc ngược lại. Các ý niệm. những phê phán. cây hồng nở nhiều hoa đẹp.
thì ta sẽ vì tiền làm điều bất chính. (Theo Dương Quảng Hàm). tính tình khô khan. nếu coi tiền bạc là trên hết. nạp là gom góp lại.Phương pháp nghị luận Ví dụ 2: Ý chính: Tiền bạc là ông chủ xấu Quả vậy. một câu ca cũng không khác gì một bức tranh đẹp. có thể làm tiêu tan được những nỗi nhọc mệt để cho tâm hồn ta lấy lại sinh lực mà làm việc về sau. mấy câu Kiều để quên nỗi nhọc nhằn của họ. ngâm một bài ca. Ý chính: Vậy thơ ca cũng là một cách giải trí mà là cách giải trí tao nhã thanh cao. họ sẽ “làm thưng cháo nấu” hay “buôn đầy bán vơi”. Ngay cả những kẻ có học thức. vì một bài thơ. Người buôn bán sẽ dùng mọi mạnh khỏe để kiếm được nhiều tiền. Ví dụ 3: Đoạn 1 + 2 của bài “Chí Thành” b. nếu chỉ vì tiền sẽ không ngần ngại dùng mọi thủ đoạn gian ngoa xảo quyệt để mưu vinh thân phì gia. anh phu xe. 62 . Ngay đến những người làm ăn lam lũ như người đi cày. một khúc đàn hay. chúng ta có thể đi từ nhiều ý phụ đi vào ý chính. Ý phụ: Ta thường nghiệm ra: Sau khi làm việc tinh thần mệt mỏi. Áp dụng cho bài nghị luận. và đầu cơ tích trữ gây ra nạn chợ đen chợ đỏ làm khổ đồng loại. thì thấy trong lòng khoan khoái thảnh thơi. người đi cấy. nếu được đọc một bài thơ. chị gánh nặng mà cũng thường nghêu ngao vài câu phong dao. Phương pháp quy nạp Theo nguyên nghĩa: quy là thu vào.
Cái nhân cách ấy hiện nay còn mập mờ phảng phất như ảnh không hình vậy. LÝ LUẬN TRIẾT HỌC Tiến lên một trình độ cao hơn. người ta thường dùng Tam đoạn luận. nhưng nếu thiếu lương tâm. Thợ thuyền căm cụi sớm khuya nếu không có lương tâm sẽ chế tạo hàng hóa mau hỏng. Ví dụ: Ý chính: vấn đề quan trọng nhất trong nước ta ngày nay là vấn đề văn quốc ngữ. Đến ngày quốc ngữ dùng làm quốc văn được thì người nước Nam mới có thể thâu nhặt các khoa học mới mà gây thành một nền học thích hợp với trình độ. (Theo Phạm Quỳnh) Ví dụ 2: Lương tâm chức nghiệp Nông dân cày sâu cuốc bẫm có thể sản xuất nông phẩm dồi dào. ta có thể căn cứ vào những điều kiện đã có để suy ra những cái sẽ có thể có sau này. Tam đoạn luận: là kiểu lí luận dùng 3 mệnh đề 63 . để lý luân của ta khó ai bài bác được. họ sẽ đầu cơ tích trữ làm tăng giá sinh hoạt khiến cho nhân dân bị đói khổ. Phương pháp loại suy căn cứ vào hai sự kiện cùng nguyên nhân sẽ có thể có những kết quả tương tự. a. Đối với những người làm việc trí óc cũng vậy. công trình kiến trúc của họ kém bền vững. gây tai hại làm thiệt mạng nhiều người. chúng ta có thể áp dụng các phương pháp lí luận thường dùng của khoa Luân lý học. Trong khoa Luân lý học. Áp dụng vào bài văn nghị luận. Đến ngày ấy thì người nước ta mới phát triền được cái nhân cách của mình. loại suy là suy nghĩ để xét tìm những cái cùng loại với nhau.Phương Pháp Nghị Luận c. liên châu luận và lưỡng đoạn luận. sự tiến hóa sau này mới có thể mong mỏi được. Ý phụ: Vấn đề ấy có giải quyết được thì sự học mới có thể mở mang. với cá tính cách dân ta. 2. nhà văn không có lương tâm sẽ sáng tạo những tác phẩm nhảm nhí đầu độc tinh thần dân chúng. Phương pháp loại suy Theo nguyên nghĩa.
suy ra X=Z Ví dụ: trong văn học: Tây Triết có câu: “Đời người đối với kẻ hay cảm xúc là một bi kịch. nhưng lại trở thành nguyên nhân cho sự kiện thứ ba và cứ thế liên tiếp. Muốn sinh sản được đông đúc. Sự kiện thứ hai tuy là kết quả của sự kiện thứ nhất. Ôn Như Hầu… thấy việc gì trái cũng lấy làm đau đớn xót xa phát ra những lời bi sầu thảm thiết. Mệnh đề II gọi là tiểu tiền đề: Nêu lên một chân lý riêng hẹp liên hệ với đại tiền đề. (Theo Nguyễn Trọng Thuật) c. Sống phải nuôi và sinh sản. Lưỡng đạo luận Lưỡng đoạn luận còn gọi là Song quan luận. Muốn nuôi sồng được no đủ.” Những người đa sầu đa cảm như Nguyễn Du. Nhưng cũng có khi tam đoạn luận đặt cơ sở trên nguyên lý đồng nhất giữa các ý niệm: hai ý niệm cùng đồng nhất với một ý niệm thứ ba thì đồng nhất với nhau. 64 . Sinh vật phải sống. tam đoạn luận dựa vào giá trị bao hàm của ý niệm: Ý niệm sống bao hàm ý niệm tranh đấu.Phương pháp nghị luận Mệnh đề I gọi là đại tiền đề. Ví dụ: Đại tiền đề: Sống (A) thì tranh đấu (B) Tiểu tiền đề: Mà chúng ta (C) đang sống (A) Kết luận: Vậy chúng ta (C) phải tranh đấu (A) Trong ví dụ trên. nêu lên một nguyên lý chung rộng. Mệnh đề III gọi là kết luận: Rút ra một chân lý riêng hẹp mới. ấy là chủ nghĩa cần lao. là phép lí luận mở ra hai con đường hai cánh cửa mà người đối thoại thế nào cũng phải chọn một. thịnh cường phải lo nuôi sống cho đầy đủ. Ví dụ trong toán học:X=Y và Y=Z. phải siêng năng làm việc được sinh lợi. b. Liên châu luận Liên châu luận hay “lí luận chuỗi ngọc” là lối lí luận đi từ sự kiện thứ nhất (nguyên nhân) sang sự kiện thứ hai (kết quả). xâu thành một chuỗi ngọc dài… Ví dụ: người ta chẳng qua là giống sinh vật trên mặt đất. ai nghe cũng phải xúc động não lòng.
xã hội… là nhờ học tập. Cũng thành vô dụng. sách Lễ Ký lại bảo: “Càng học càng thấy mình còn kém. Cũng vậy. Nhưng khi nói về việc học. Học hành quí giá. Ví dụ2: Riêng về phép Lưỡng đạo luận. hoặc che đậy tôi lỗi của mình. Con người ta có khác gì.Phương Pháp Nghị Luận rồi từ con đường họ đã chọn. cũng hoài ngọc đi.” Những sách Lễ Ký cũng nói: “Càng học càng biết mình còn kém. Qua ví dụ “nói dối” trên đây.” Hãy tìm hiểu câu danh ngôn và xem hai nhận thức trên đây có trái ngược nhau không? BÀI THAM KHẢO I. Vì kẻ nói dối hoặc là cầu lợi. vì lương tâm nghề nghiệp… MỘT SỐ BÀI LUẬN MẪU VÀ ĐỀ LUẬN HƯỚNG DẪN Đề 1: Người đời thường khuyên: “Ta học tập để tiến bộ. ta phải thận trọng vì rất dễ bị bác bỏ. người nghe có thể cãi lý rằng: có nhiều trường hợp nói dối không phải để cầu lợi hay che giấu tội lỗi mình mà chỉ vì lịch sự. vì yêu nước. Nói dối là hèn nhát. Ví dụ1: Một nữ sinh không làm bài luận văn Cô ta hoặc không chịu làm hoặc không biết làm. Cả hai việc đều đáng khinh bỉ. ta đưa ra một kết luận mà họ không chối cãi được. gia đình. Đường nào cô ta cũng đáng trách cả. vì nhân đạo. ngu si hư đời. con người trở nên tiến bộ và hữu dụng cho bản thân.” Viên ngọc kia trở nên quí giá là nhờ mài giũa.” 65 . NHẬP ĐỀ Ca dao Việt nam có câu: “Ngọc kia chẳng dũa chẳng mài.
THÂN BÀI Trước hết. Vì vậy. Từ Hi Thái Hậu vì tự cho là quá giỏi mà nước nhà đi đến chỗ suy bài. trên đời này có ai dám tự hào là thấy hết. hiểu rõ sức mình. Họ cũng từng lập đi lập lại câu 66 . hạng người “không thấy mình kém” này rất nhiều. ta phải chú ý đến hai chữ “càng học”. không lo đề phòng nên cuối cùng bị ngoại bang chiếm hết cẳ một miền duyên hải trù phú. nghe hết. được người đời coi là “vạn thế sự biểu” (vị thầy của muôn thế hệ). xem mình là bậc quán thông thiên hạ nên không thấy sự tiến bộ vượt bực của các nước Tây Phương. “càng học càng biết mình còn kém” có nghĩa là càng theo đuổi sự học. lúc nào cũng hô hào. Trong xã hội Việt Nam ta. Thật vậy. bấy giờ Hạng Thác mới hỏi Khổng Tử: “Ngài thử tính xem trên mặt đất này có bao nhiêu ngôi nhà. người dốt hay nói chữ”. Sau một lúc bị chất vấn mọi điều về sự đời. trên trời có bao nhiêu ngôi sao?” Khổng Tử còn đang suy nghĩ. tài giỏi như Đức Khổng Tử mà còn có những điều chưa rõ. chưa theo kịp người. Như vậy. Hạng Thác liền hỏi tiếp: “Thế trước mắt Ngài có bao nhiêu sợi lông mi?” Đức Khổng Tử đành không trả lời mà nhận rằng: “Hậu sinh khả úy” (kẻ sinh sau đáng sợ). Vì bà tự cao tự đại. còn thua sút người xa. Chữ “kém” không có nghĩa ngu dốt mà là chưa theo kịp người.Phương pháp nghị luận Vậy ta hãy tìm hiểu câu danh ngôn này và htử xem nhận thức của sách Lễ Ký có trái ngược với nhận thức của người đời không? II. Gần hơn. Ta đã thấy. Và “càng biết mình còn kém” có ý nghĩa gì? Chữ “biết” có nghĩa là nhận thức được khả năng. cho mình là tài giỏi hơn người. ta hãy quan sát nước Trung Hoa dưới triều Từ Hi Thái Hầu. Ta thường nghe nói: “Người xấu hay làm tốt. ta càng nhận thức rõ ràng hơn là ta còn thua sút. thế mà đứng trước Hạng Thác. “Càng học” có nghĩa là theo đuổi việc học mãi mãi. biết hết? Có ai dám tự xưng là đã thông hiểu mọi sự vật trên đời không? Chắc là không! Đức Khổng Tử là bậc tài ba lỗi lạc. một thần đồng. vẫn có những điều không giải đáp được. vì thế có những người vốn học vấn chẳng được là bao mà đã tự cao tự đại. những người tầm thường như chúng ta càng cần thấy được cái kém của mình và câu “càng học càng thấy mình còn kém” càng đáng cho chúng ta suy nghiệm. không dừng lại một giây phút nào. Đó là loại người “ếch ngồi đáy giếng coi trời bằng vung”.
Người học tập có khác đứa bé tập đi. không tiến là lùi”. Trong rừng có biết bao nhiêu cây to. chẳng thấy mình còn phải trườn. câu này khuyên ta 67 . Hiểu biết được như thế. sở dĩ sách Lễ Ký bảo ta “Càng học càng thấy mình còn kém” vì không muốn cho ta lây nhiễm nết xấu tự kiêu tự phụ ngăn trở bước đường tiến tiến thủ của ta. Những người ấy làm sao thấy được việc học phức tạp như rừng. học mãi. đứng… rồi mới đi được. trườn.mà chúng ta phải học? Quy luật của học vấn là tiến triển. Có ông thợ rừng nào biết hết các loại cây cũng như ai có thể tự hào mình thấu đáo mọi khía cạnh của học vấn? Những người đó cũng làm sao thấy được việc học mênh mông rộng rãi như đại dương! Ra biển rộng. Trong phạm vi rộng là như thế. bò. bò. thế mà họ không thấy cái phức tạp. luôn nhận rằng mình còn kém để cố gắng trau dồi. phải trải qua nhiều giai đoạn: ngồi. ta mới thấy rằng: “Càng học càng biết mình kém” để cố gắng học thêm. Người học mà cứ ngồi mãi. ta phải thấy còn biết bao người tài giỏi hơn mình. đứng… để rồi đi được xa hơn thì việc học đã hỏng mất rồi. nhưng nhìn lên đỉnh núi lại còn quá cao xa. anh chị ta. chưa hiểu hơn bạn. khó mà biết đâu bến bờ! Có nhận thức được như thế. còn ai nhìn thấy chân trời? Vào biển học. trái lại. làm người khác khinh ghét không tận tâm giúp đỡ ta trên đường học vấn. có kẻ chuyên thao tác nhưng lại kém lí luận. biết bao giờ mình mới tới nơi? Người học tập cũng ví như người đi đường. Trong việc học cũng có biết bao nhiêu vấn đề khó dễ khác nhau. vì “học tập như đi thuyền ngược nước. Như thế. Nhìn xuống họ thấy mọi vật đều nhỏ bé. ta phải thấy mình còn thua kém cha mẹ. “đi một ngày đàng học một sàng khôn” Trước mắt ta còn biết bao nhiêu sàng khôn nữa . cây nhỏ. kẻ giỏi môn nọ. Ở đời. Trong học đường. Trong gia đình. cái mênh mông rộng rãi của việc học. ta phải nhận là chưa bằng thầy. bây giờ ta thử xét phạm vi hẹp hơn. Người giỏi còn có người giỏi hơn (cao nhân tắc hữu cao nhân trị). Có nhận thức được như thế. Những học sinh cấp hai ví như người leo núi được nửa chừng.Phương Pháp Nghị Luận “Rừng Nho biển thánh khôn dò”. Người hay môn này. học hỏi thêm mãi. Ngoài xã hội. ta mới nỗ lực hơn và việc học tập mới đi đến kết quả tốt đẹp. có người giỏi lý thuyết nhưng lại kém thực hành. không khi nào ta dám tự cho là người hoàn toàn.
ý thức tự hào toàn thiện toàn mỹ là kẻ thù của việc học vậy. ta nhắm đỉnh cao mà tiến tới thì chẳng mấy lúc thấy mình bỏ xa điểm khởi hành. tự hạ để lấy đà mà nhảy cao vọt lên vậy. Thái độ tự cao tự phụ. cứ lên một lớp là tiến một bậc. III. KẾT LUẬN Sau khi đã tìm hiểu câu nói trên. Nếu trên trên đường học tập. Do đó. ta thấy đây là một lời khuyên rất chí lí và thực tế. vạch cho người theo đuổi việc học con đường đi tới một tương lai tươi đẹp. Muốn trở nên hữu ích cho đời thì cần phải học. 68 . Nhưng đứng ở bậc dưới nhìn lên bậc trên mình lại thấy rõ mình còn kém hơn. còn ta chỉ là một học sinh nhỏ bé” mà thôi. nhưng muốn học đến nơi đến chốn phải nhận rõ mình còn kém để mong được tiến bộ hơn. nhận thức sau vạch rõ thái độ học tập. ai cũng thấy mình còn kém cùng tranh nhau chạy tới khắc phục cái kém trước mắt mình thì cuộc chạy đua hào hứng biết bao nhiêu! Trong đời học sinh. Có tiến bộ mới có điều kiện phục vụ tốt. Nhận thức trước nêu ra mục đích của việc học. Hai nhận thức này hoàn toàn hòa hợp và bổ túc cho nhau.Phương pháp nghị luận nên có một tư cách khiêm tốn mà cầu tiến. Cứ như thế. “học tập để tiến bộ” và “càng học càng thấy mình còn kém” là hai nhận thức không trái ngược nhau. Câu này còn khuyến khích ta nỗ lực và thi đua học tập. lúc nào ta cũng phải khiêm tốn mà nhận rằng: “Đời là một trường học rộng lớn bao la. Có thái độ học tập đúng đắn mới mong đạt được mục đích tiến bộ cao xa. Như vậy.
trong gia đình. cư xử khéo léo để tránh đụng chạm có thể xảy ra. ở một mình ta phải thận trọng kiểm soát mọi ý nghĩ. con người sống một mình cũng dễ bị ngoại cảnh ảnh hưởng. sống trong gia đình. Nhìn rộng hơn. THÂN BÀI Trước hết. ta hay giữ gìn tính tình. ta hãy xem câu nói ngụ ý gì? Ta thấy cây sống một mình dễ bị gió lay. ta hay giữ gìn tính tình. II. Vì vậy. ra ngoài xã hội. Vậy. Rời khỏi ngưỡng cửa gia đình để tiếp xúc với mọi người trong xã hội. ta càng phải giữ gìn lời ăn tiếng nói. Bởi thế. tư tưởng của ta. thú sống một mình rất dễ bị sát hại. ta hay giữ gìn tư tưởng. trong gia đình. ta thấy gia đình là một xã hội nhỏ.Phương Pháp Nghị Luận Đề 2: Giải thích câu nói sau: “Ở một mình. Để đạt được ba điểm ấy. xoay chuyển hay đầu độc tư tưởng mình. ai cũng mong được làm người có tư tưởng trong sạch. được sống trong gia đình trên thuận dưới hòa và ra xã hội được nhiều kẻ mến. Cũng vậy. Một khi đã xung đột về tính tình thì hạnh phúc trong gia đình cũng có nguy cơ bị phá hủy. Vì vậy. chi phối. ta hay giữ gìn ngôn ngữ”. NHẬP ĐỀ Ở đời. tuy thân tình với chúng ta. Do đó. tính tình và ngôn ngữ để trau dồi bản thân và sống hòa hợp với người xung quanh. tính tình và ngôn ngữ. Ta hãy thử tìm hiểu xem những điều giữ gìn đó có lợi ích gì cho đời sống con người và làm thế nào ta có thể giữ gìn chu đáo tư tưởng. ta hay giữ gìn tư tưởng. người tin. và làm thế nào ta có thể giữ gìn chu đáo? BÀI THAM KHẢO I. do đó xung đột rất dễ nảy sinh. người đời thường nói: “Chim khôn ca tiếng rành rang. ta phải biết rèn luyện tính tình. ta hay giữ gìn ngôn ngữ.” Những điều giữ gìn đó có lợi ích gì cho đời sống cong người. trong sự tiếp xúc với người ngoài. 69 . câu nói trên giúp cho chúng ta một phương châm xử kỷ tiếp vật là phải biết thận trọng trong tư tưởng.” Thật rõ ràng xã hội đã căn cứ vào ngôn ngữ mà định giá trị con người vậy. Những người trong gia đình. Người khôn ăn nói dịu dàng dễ nghe. ta thấy ngay lời nói là biểu hiện tính chất của con người. một câu danh ngôn đã khuyên ta: “Ở một mình. ra ngoài xã hội. nhưng tính tình vẫn có nhiều điểm không hợp với ta.
thêm vào đó. nhân nhượng nhau nên anh em thì “trâu trắng. không biết tu dưỡng thì chẳng bao lâu những sự đen tối xấu xa sẽ ám ảnh. điều căn bản trong việc giữ gìn tư tưởng là giữ được sự vui hòa. tư tưởng của ta. con buồn cha một điều mà sinh ra bê tha. không hấp tấp vội vàng. ngôn ngữ như thế nào và bằng cách nào? Tư tưởng là giá trị tinh thần của con người. trong sạch thì ai cũng cần phải cố gắng đạt tới. tránh khỏi những đổ vỡ đáng tiếc. sinh ra chán nản và bao nhiêu nghị lực trong người cũng vì thế mà rã rời. Và thường thì con người khỏe là tư tưởng khỏe. sa đọa. Lúc đó. nhưng một tư tưởng vui hòa. Nhưng khi ta bi quan thì đời đen tối. Có khi người cha chỉ vì giận con một chút mà bỏ mặc con hư hỏng. Ta thấy rõ căn bản của việc giữ gìn tính tình là tinh thần nhẫn nhịn. Có nhẫn nhịn ta mới tạo được hạnh phúc gia đình. trị quốc. Tuy ta không cần phải có một tư tưởng siêu phàm. Hằng ngày ta đọc bao nhiêu sách tốt xấu. tiếp xúc với đủ mọi hạng người… nếu ta không biết vui hòa. bất cứ việc gì cũng phải lấy tinh thần xây dựng yêu đời mà nhận xét. không bi quan chán nản. Một người có tư tưởng hư hỏng là mất cả phẩm giá. bình thiên hạ. ta còn phải lo giữ gìn trong việc tề gia nữa. Tư tưởng sinh ra hành động. tiêu tan đi. ta sẽ đi đến chỗ có một tư tưởng trong sạch. Trong gia đình. Bởi thế. việc nêu vấn đề tu thân lên hàng đầu chẳng phải là có dụng ý lắm sao? Giữ gìn tư tưởng là điều căn bản của việc tu thân vậy. nghe bao nhiêu lời nói hay dở. Đã giữ được tư tưởng trong việc tu thân rồi. tề gia. có đủ nghị lực sống ở đời. Vì vậy.Phương pháp nghị luận Nhưng. Đức Khổng Tử đã dạy: “Tu thân. ta rất dễ bị sa vào vòng bê tha. điều đó đã chẳng dạy ta cách giữ gìn tính tình trong gia đình công hiệu nhất hay sao? 70 . giữ được tính tình là giữ được hạnh phúc. Ở một mình ta thường dễ dãi với ta: Khi ta lạc quan thì nhìn đời tươi đẹp. Chỉ vì không chịu khó tìm hiểu. trụy lạc. Muốn được vui hòa. Từ chỗ vui hòa trong tư tưởng. ta phải chú trọng rèn luyện cơ thể để có được “một tâm hồn trong sạch một thân thể khỏe mạnh”.” Sự sắp đặt thứ tự. đầu độc tâm hồn. ông Trương Công Nghệ đã dâng lên vua 100 chữ nhẫn. vấn đề được đặt ra là: Chúng ta phải giữ gìn tư tưởng. khi được triệu đến để trình bày rõ tài tề gia của mình. tính tình. vợ chồng cha con thì “trống đánh xuôi. kèn thổi ngược”. ta phải luôn luôn bình tĩnh suy nghĩ. trâu đen”.
Sách tả truyện có câu: “Lời nói như tên. Mẹ thầy Mạnh Tử ngày xưa vì đã hứa nên phải mua thịt về cho con ăn. nói một cách khiêm tốn. đó là một phần của việc lập thân. Giữ gìn ngôn ngữ. Ta phải nói sao cho người khác kính yêu mình. Lựa lời mà nói cho vừa lòng nhau. Và như thế. việc giữ gìn ngôn ngữ thật quan trọng Người đời thường nói: “Lời nói chẳng mất tiền mua. Giữ được chữ tín thì ngôn ngữ thông suốt. không nên bắn bậy.Phương Pháp Nghị Luận Trong gia đình mà chúng ta còn muốn được hạnh phúc thì khi ra ngoài xã hội. nhưng khi ra ngoài xã hội “lỡ một lời là hỏng một đời”. trọng kính. lấy chữ tín làm đầu. sống ở đời ta phải biết “lập thân. Đã lập được thân. thực hiện lí tưởng của ta. Đức Khổng Tử đã dạy: “Người không có tín thì không đứng vững được ở đời” (nhân vô tín bất lập). mến yêu. được đức. Tục ngữ pháp dã nói: “Phải uốn lưỡi bảy lần trước khi nói” (Iifaut tourner la langue septfics avant de parier) là để dạy ta suy xét và giữ gìn lời nói. Lập chí là đạt thành ước vọng. lúc nào ta cũng phải thận trọng từng lời nói. 71 . chúng ta lại càng ao ước cho mình được mọi người thừa nhận. lập đức. Nhưng thành phần xã hội vô cùng phức tạp. Xây dựng tư tưởng. lòng đầy tin tưởng tiến về tương lai tươi sáng.” Điều đó đủ cho ta thấy việc phát ngôn quan trọng đến chừng nào! Hơn nữa. ngôn ngữ phải biểu lộ tín nghĩa. lừa bạn. không dối người. III. Vì thề. mọi người kính yêu mến phục vụ và sẽ đạt được thành công trên đường đời. và như vậy ta mới mong tạo được sự nghiệp ở đời. ta thấy rõ việc giữ gìn ngôn ngữ cốt lấy điều thận trọng.lập ngôn. Vì thế. tự cao. KẾT LUẬN Tóm lại. Trong gia đình. ta có thể tự hào là người con sung sướng nhất trên đời. những người cùng huyết thống có thể dễ dàng tha thứ cho ta những sơ xuất. bốn ngựa khó theo). Có tin được mình thì người khác mới kính yêu. được ngôn tức là ta mở rộng con đường đi đến chỗ thành đạt ý tưởng. tình tình. lễ độ. đó là lập ngôn. mới nghe theo mình. tứ mã nan truy” (một lời đã thốt. lập chí”. không khoác lác. chẳng phải lấy chữ tín dạy con đó sao? Vì vậy.” Hoặc “nhất ngôn thuyết quá. đã lọt vào tai ai thì không tài nào rút ra được nữa. lập đức.
tĩnh”. II. hòa. kiệm. lão. Vì thế. nhưng luôn vui vẻ và êm ái. rét run lập cập. hòa. Người ta thường nói tới nhân từ và từ bi bác ái.Phương pháp nghị luận Đề 3: Sách cổ ngữ có câu: Từ. BÀI THAM KHẢO I. tiểu nhân đồng nhi bất hòa” (người quân tử hòa hợp với mọi người mà không bị đồng hóa. Nội tâm ta mà an vui tức cuộc đời ta hạnh phúc rồi vậy. chú ve chỉ biết lo ca hát. thời giờ. không thiếu quá mà cũng không thừa quá. Vì thế vua Lê Thánh Tông nổi tiếng là nhân từ. Kiệm là có chừng mực. trong khi chú kiến vẫn no ấm đầy đủ. kiệm. phúc hậu. còn kẻ tiểu nhân tuy a-dua theo thiên hạ nhưng chẳng sống hòa thuận được với ai). tĩnh làm cho người ta sống lâu. Một hôm vua Lê Thánh Tông ngự giá ra khỏi hoàng thành thì gặp một ông lão đang nằm. Ta thử xem tại sao bốn điều ấy lại có thể quyết định đời sống của con người và những gì có thể làm cho con người mau chết. bệnh. Ngài bèn cởi áo ngự bào đắp cho ông. Nhưng về thuật sống lâu thì không mấy người có được. tử. NHẬP ĐỀ Ở đời ai cũng muốn sống lâu và sợ chết. 72 . ta hãy tìm hiểu từng điểm của thuật dưỡng sinh: Từ là nhân đức. THÂN BÀI Trước hết. làm lành lánh dữ: đó là căn bản đạo đức của con người. tiền bạc. thương dân như con và khắp thế giới sùng bái lòng từ bi bác ái của Đức Phật. Truyện “Con ve và con kiến” của La Fontaine đã dạy ta một bài học về tiết kiệm cụ thể nhất.đó là sự phòng xa của con người. yêu thương người xung quanh một cách rộng rãi. Hãy bình luận câu nói ấy và cho biết những gì làm cho con người mau chết. Ta tiết kiệm sức khỏe. bệnh của người đời và từ đó nguyện xả thân để cứu độ chúng sinh. chú kiến thì chắt chiu từng hạt tấm. Hòa là không ngang trái. Hòa cũng là sự an vui nội tâm. lỗi lầm. sách Cổ ngữ dạy ta bốn điều có thể gọi là nền tảng của thuật dưỡng sinh. Thái Tử Sĩ-Đạt-Đa (tiền thân của đức phật) ngày kia ra thành đã chứng kiến cảnh sinh. Bốn điều đó là: “Từ. giữ tiết độ trong việc ăn chơi… như vậy gọi là kiệm. Vì thế mùa đông chú ve phải chịu cảnh cơ hàn. Đó là thái độ xử thế của người Khổng Tử theo quan niệm Khổng Tử: “Quân tử hòa nhi bất đồng.
ông lại cười và hỏi: “Thế không phải giày của bác à?” Rồi vui vẻ nhận lại giày. Đức hòa của ông Lân Sĩ quả đáng khâm phục.” (Gia huấn ca) Điều nhân đức không chỉ tạo ra cái vinh hoa. Tĩnh rồi bây giờ ta hãy xem những điều ấy có tác dụng quan trọng như thế nào mà làm cho người sống lâu? “Gia huấn ca” của Nguyễn Trãi nói: “Thương người như thể thương thân” (ái nhân như ái thân) hễ ta yêu người thì người ta yêu lại như thế ta sẽ thêm bạn bớt thù. có nhân. Làm việc gì ta cũng phải giữ điều độ. Nội tâm động sinh loạn. Cái đức tĩnh của ông tạo ra cái hư hư thực thực. Đó là thái độ của người già giặn. không nóng nảy. người láng giềng tìm được giày bèn đem giày của ông trả lại. Có sức khỏe thì sống lâu. nhiều kinh nghiệm mà cũng chứng tỏ được sự tự chủ của nội tâm.Phương Pháp Nghị Luận Xưa Thẩm Lân Sĩ đang đi giày thì có người đến nhận. Hơn nhau hai chữ nhân nghì là hơn. đời sống ta tất được bảo đảm hơn. có tiền bạc thì ta có thể sống lâu. Kiệm. ta thấy rõ chữ nhân liên hệ mật thiết với sự sống của con người biết chừng nào! Đến như chữ kiệm là một điều hết sức cụ thể. không quá sức thì Diêm Chúa có thấy mặt ta cũng lờ đi. làm cho Tư Mã Ý là tướng giỏi cũng bị lầm mưu. (Phan Trần) Thầy Mạnh Tử cũng nói: “Người bất nhân không thể vui sống được lâu ngày”. Sau. giữ được tĩnh thì lòng vui vẻ thư thái mà công việc cũng được thành công tốt đẹp. Xem thế. Người mà có đức muôn phần vinh hoa. Khi Khổng Minh bị Tư Mã Ý bao vây ở Nhai Đình nếu ông đem quân ra cự ngay thì chắc chắn thất bại nhưng ông rút quân rồi lên lầu ngồi đàn. phú quý của con người mà còn làm cho ta vượt qua hẳn mọi người: May ra ai cũng một thì. Sau khi hiểu được ý nghĩa của Từ. Tĩnh là thinh lặng. 73 . Ta không bỏ phí thời giờ vì thời giờ là tiền bạc. Làm chủ được nội tâm. Ông cười nói: “Giày của bác đấy à?” rồi ông đưa giày ngay cho người đó. Ông Nguyễn Trãi lại nói: “Ở cho có đức. Ta không làm việc quá độ không chơi bời quá độ thì tiết kiệm được sức khỏe.
III. lúc giận nhau vợ móc mắt chồng. Đức tĩnh lại làm ta tránh được những cơn uất nộ có hại cho người khác mà cho ta phải hối hận suốt đời. lúc nào cũng bị các ác ám ảnh thì làm sao mà sống lâu cho được? Người xưa bảo: “Cái hại của xa xỉ còn lớn hơn thiên tai”. lòng nơm nóp lo sợ thì tuy sống trong đống vàng mà chẳng thấy vui gặp lúc nào cùng quẫn không ai thèm giúp đỡ. trái với kiệm là xa. Bởi thế ông Lã Khôn nói: “Ở đời cái gì thong dong thì còn mà cấp bách thì mất việc mà thong dong thì có ý vị. Kiệm. như thế thì dễ gì mà sống lâu. Ông Nguyễn Bỉnh Khiêm cũng ca ngợi sự hòa: Chữ rằng: Nhân dĩ hòa vi quý. Tĩnh. có thời chứ cái hại của xa xỉ thì thường xuyên. người mà thong dong thì sống lâu. tĩnh là nộ. nhiều kẻ oán thù. Người tĩnh không bị những cơn thịnh nộ làm mất sức khỏe. khi hết giận ân hận cũng là thừa. Vô sự còn hơn hữu sự ru? Lòng thanh thản không thù ghét thì làm gì mà chẳng sống lâu? Hòa với tĩnh vốn gần nhau. Hòa. Để đạt cái đức ấy đòi hỏi có sự rèn luyện tinh thần. Lúc còn nhỏ ta đã học chuyện vợ chồng nhà gấu. sống như chết rồi. Nhà văn Thạch Lam đã viết chuyện: “Một cơn giận” cho ta thấy rõ chỉ với một cơn giận bất thường ta có thể giết người. Thiên tai có lúc. những gì làm cho ta mau chết. Người đời thường nói: “Ác lai ác báo” (làm ác lại gặp ác) làm điều ác thì nhiều người ghét. Người ta thường nói: “No mất ngon. nặng nề về 74 . không kể xiết. Xa xỉ là gốc của nghèo khổ và tội lỗi. làm cho gia đình người khác đau khổ. rồi bốn đức của thuật sống lâu không phải là thuốc tiên mà ta không mưu cầu được. đối lập với hòa. còn có thú vị gì. Ngược lại với từ là ác. Đó là chuyện thú vật chứ người thì cái hối hận kia kéo dài suốt đời. KẾT LUẬN Ta đã thấy những gì làm cho ta sống lâu.Phương pháp nghị luận Giữ được chữ hòa thì ta không sinh sự với ai. giận mất khôn”. Hiểu rõ được những điều căn bản của thuật sống lâu ta cũng cần tìm biết những gì làm cho con người mau chết. không gây điều thù oán thì lòng ta thảnh thơi vui vẻ còn gì cho sướng bằng. Người xa xỉ lúc túng thiếu sinh ra lường gạt. trộm cắp.” Ta thấy rõ bốn điều Từ. giết người lấy của. Sự phẫn nộ tiêu diệt đức Hòa. Thầy giáo dạy học trò mà mau chết là vì giận nhiều. Tĩnh thật là điều căn bản của thuật sống lâu vậy.
Biến chuyển từ sự học ra sự đời (học và hành) Về đạo đức. vì tại một đàng đi. nhẹ điều quấy. 75 . Lòng ta thanh thản trí ta vui tươi. NHẬP ĐỀ Kiểu tương đồng: dùng câu có ý nghĩa tương tự để làm nổi ý: sự biến chuyển tất nhiên của vạn vật. Biến chuyển từ sự đời tới sự học (tri và hành hiệp nhất) Vấn đề thu nhập kinh nghiệm ngoài đời. Nghĩa đen của câu nói: làm nổi bật quan niệm động trong câu (nhấn mạnh chữ đi và đứng).Phương Pháp Nghị Luận điều không làm. Về trí dục. 2. gò nổng học núi không đến được núi. có nhiều đường để đi đến học vấn như sông. Biến chuyển trong chính việc học Thời kỳ khởi thủy. THÂN BÀI A. Muốn đi đến cái cao rộng của học vấn phải hành: Thực hành ngay từ lúc còn đi học. II. Thời kỳ chính giữa. tật xấu như những chất bẩn bao bọc lấy người ta. DÀN BÀI HƯỚNG DẪN I. Việc phổ biến kinh nghiệm thành học vấn. làm ta yên tĩnh. Về thể dục. Đề 4: Giải thích câu nói của Dương Tư: “Trằm sông học biển đến được biển. Lập luận và chứng minh 1. người ta khỏe mạnh thì chắc chắn ta sẽ sống được lâu. một đàng đứng. Thực hành ở ngoài đời. Thời kỳ chung cuộc.” Hãy áp dụng câu nói này vào việc học thực tế của chúng ta. B. Giải thích 1. 2. Đưa ra thực hành giúp ích cho đời. ướp vào mỗi ngày một chút hương đạo đức. Nghĩa bóng: học phải hành Biến chuyển luôn (đi). Cả trong việc học cũng có sự biến chuyển. gột rửa các thói hư. Nhận xét chung: học vấn rộng như biển. 3.
y dược học. Xem thế thì biết “Làm thì dễ mà biết thì khó. vật lý học… Hiện nay có biết bao nhà bác học chuyên môn khảo cứu khoa ăn uống mà vẫn chưa tìm biết được lý do và giá trị của những thứ thực phẩm rất thông thường mà người ta biết dùng từ thời thượng cổ đến nay. DIỄN ĐỀ Trước tiên chúng ta hãy tìm hiểu nhận thức của Tôn Trung Sơn. Học thụ động là tự trói mình mà học. NHẬP ĐỀ Ông Tôn Văn hiệu là Dật Tiên. thuê nhà. Đề 5: Nhà cách mạng Tôn Dật Tiên có nói: “Biết khó mà làm dễ (Tri nan hành dị) nhưng có người lại nói: “Biết dễ mà làm khó. tự phụ. Ông lấy rất nhiều ví dụ để chứng minh thuyết mình là đúng.Phương pháp nghị luận Rút kinh nghiệm bổ túc cho học vấn. KẾT LUẬN Học phải chủ động. từ bé cho đến khi chết có khi nào là không dùng đến tiền. Nhưng muốn biết được sự tiêu hóa cũng là nguyên nhân sự nhu cầu các thực phẩm thì phải học qua sinh lý học. sinh năm 1866 mất năm 1925 là nhà cách mạng đầu tiên ở Á châu đã hoàn thành cuộc cách mạng Tân Hợi (1911) thực hiện nền dân chủ ở Trung Hoa. II. không dùng tiền 76 .” Ví dụ thứ hai của việc tiêu tiền: tiêu tiền có phải là một thứ lương năng của người đâu! Chính là một tập quán của xã hội. may mặc phải dùng tiền. ai mà không làm được. tự là Trung Sơn. vệ sinh học. học làm cho mình thêm chủ quan. Ăn uống phải dùng tiền.” Bạn tán thành ý kiến nào? BÀI THAM KHẢO I. III. đi xe. Là người có tinh thần duy tân muốn làm cho nước Trung Hoa được tiến triển theo trào lưu của thế giới nên không ngần ngại đưa ra quan niệm: “Biết khó mà làm dễ.” Hai ý thức trên đây tương phản nhau như thế nào? Chúng ta nên theo quan điểm nào? Phần sau đây sẽ trình bày rõ hơn. có hại cho mình và cũng không giúp ích được cho ai hết. Phàm người văn minh. Ví dụ thứ nhất là việc ăn uống: ăn uống là việc rất thông thường của loài người. từ đứa bé mới lọt lòng mẹ cho đến những người ngu si tàn tật.
Có gì đâu. Bàn đến việc biết sống thì cũng có thể giải thích: sống là ăn. Những việc ấy người ta làm đã lâu nhưng mãi cho đến bây giờ chờ có khoa học thì mới biết được rõ ràng. biết làm thế nào để trở nên người đứng đắnthì thật là ít ai biết rõ. làm việc vui chơi.) Mạnh Tử phải nói: “Làm mà không để ý. Vì Trung Hoa là một nước lớn nhất Á châu và trên thế giới nên người Trung Hoa có thái độ tự tôn (phần này không rõ chữ…. Nói đến biết học thì ai----------. vào triều đình -----------------đó là biết làm rồi vậy. Họ giải thích: đi ra đồng cày bừa. phải học qua kinh tế học.” Ví dụ thứ ba là việc làm văn: làm văn ở Trung Quốc. buồn vui. đắp thành khai sông. ngay cả coi sự làm văn như một thứ tài hơn cả mọi tài! Biết bao người có tài đã bỏ phí tài mình về công nghệ mà mài miệt văn chương! Nước yếu cũng vì người ta thích văn hoa. Đó lại là một bằng chứng nữa cho thuyết “Làm dễ biết khó. Cho nên hễ khi ta hỏi các vị thâm nho về lý tắc văn chương các cụ không giải được rõ ràng. họa phúc. đóng tàu. lễ. Nhưng sự lạ là ở một nước văn minh như thế không có một nhà văn nào nghĩ đến “văn pháp” làm một quyển văn pháp. cải cách đều do tiền mà ra! Nhưng tiền là cái gì? Tiền lưu hành thế nào thì ở đời có mấy người biết? Quả thế muốn biết tiền là gì và sự lưu thông tiền bạc. trí. biết học làm sao cho hay. Nếu hỏi “biết làm người” là gì thì ai cũng cho--------------------sách xưa. Chúng ta tiêu tiền rất tự nhiên.lấy sách thánh hiền đọc cho nhiều. nghĩa. biết sống làm sao cho hợp. Như thế mới là biết nhưng thật cũng như chưa 77 . Có tiền tiêu mọi việc xong xuôi. tín là-----------làm sao cho khéo.” Ngoài ba ví dụ kể trên Tôn Văn còn kể nhiều ví dụ khác như làm nhà. Xã hội văn minh công thương phát đạt cũng nhờ tiền. tập………. giữ điều nhân. thế là học biết rồi vậy. học cho thuộc..chung thân nói theo mà không hiểu nguyên------------đông người vậy”. Chúng ta đã thấy ông Tôn Dật Tiên giải thích và dùng thuyết “Biết khó làm dễ” của mình rồi giờ đây chúng ta xem thử cái “Biết dễ làm khó” của người Trung Hoa thời ấy như thế nào. Vậy sự tiêu tiền là một bằng chứng rất xác đáng cho thuyết “Biết khó mà làm dễ. không tiền thì phải bó tay cho nên ai cũng trọng đồng tiền. tài chính học. thậm chí sinh tử. Đợi đến khi văn minh Âu Tây tràn sang mới có sách nói về văn pháp Trung Hoa phỏng theo những sách văn pháp Thái Tây. uống.Phương Pháp Nghị Luận không được. từ xưa đến nay biết bao người đã từng làm! Từ vua đến dân ai cũng thích làm văn. sướng khổ. Nói đến “biết làm” thì ai cũng ----------.
Chúng ta bài bác quan điểm “Biết dễ làm khó” là vì nó đưa con người đến chỗ lười biếng là tự cao. Trên đường tiến binh bỗng gặp một ông lão cứ nhìn mình mà cười. Như về thời Ngô Bá Tấn. Do cái biết nông cạn đó mà người ta mới quan niệm rằng làm là khó vì họ có biết thấu đáo gì đâu để mà làm. không biết rõ rồi thi họ rằng làm là khó. hoạt động để tiến bộ. Ngay về khoa đông y thì ai cũng biết ở Trung Hoa từ xưa đã có Hoa Đà. Như ở Trung Hoa từ đời nhà Chu đã chế tạo được “chỉ nam xa” mà sau này vẫn phải mua địa bàn của ngoại quốc về dùng. không còn tin tưởng ở sự tiến bộ nữa. ỷ lại vào cái sẵn có. Biển Thước là bậc danh y. cái gì cũng cho là biết nhưng sự thực thì chưa biết rõ cái gì cả. định lý. Đó chỉ là cái biết đại cương. Ông lão nói rằng: Tôi cười vì nghĩ đến một chuyện vừa mới xảy ra: Có người dắt vợ đi đường bỗng thấy người con gái đẹp ở dưới đám dâu anh ta bỏ vợ đi xuống nói chuyện. Văn Công tự mang quân đánh nước Vệ. bèn kéo quân về nước. ngâm thơ thì thật là tai hại vô cùng.Phương pháp nghị luận biết vậy. Đã hiểu qua hai quan điểm “Biết khó làm dễ” và “Biết dễ làm khó” rồi chúng ta đều thấy rằng cần bài bác quan điểm sau và tán thành quan điểm trước. không ai muốn hoạt động công.-----------cái biết chủ quan của những anh mù sờ soi mà thôi. thương. chính trị. Văn Công ngạc nhiên hỏi lý do. người Trung Hoa tìm ra thuốc pháo trước. Nghe xong Tấn Văn Công mới giật mình thấy rằng mình muốn đi xâm chiếm nước Vệ tất có nước khác đến chiếm nước mình. Tôn Trug Sơn tiên sinh 78 . Thật là buồn cười. không suy nghĩ trước điều lợi hại. Nhưng chúng ta muốn làm một bài toán thì trước đó phải thấu hiểu các qui tắc. Quan điểm này còn làm cho con người có tinh thần tri thủ. thế mà khoa y dược Trung Hoa “xưa thế nào nay vẫn thế” không thấy phát triển gì thêm. thế mà sau này phải nhờ đến những phát trọng pháo của ngoại quốc bắn vào mới nhận thức rõ nghề làm súng đạn quan trọng. giải quyết được mọi vấn đề cần thiết. biết cách áp dụng thì mới làm trúng. Một lúc sau ngẩng đầu lên thì thấy vợ mình đã có người vẫy đi. vào tiền nhân mà không làm được việc gì cả. Cái hại căn bản của ý thức “Biết dễ làm khó” là làm cho người ta chỉ biết thực hành một cách vụn vặt. Cứ như thế. chỉ muốn ngồi không mà đọc sách. Quả nhiên nước nhà vừa bị xâm lăng… Chúng ta tán thành quan điểm “Biết khó làm dễ” là vì nó giúp ta thấu hiểu sự vật. con người mất hết sáng kiến.
xã hội mới có điều kiện phát triển khả quan hơn. nếu đặt vấn đề lựa chọn giữa hai quan điểm. làm việc gì trước hết chúng ta cũng cần phải biết cho thấu đáo. Biết rõ để mà làm. Nhưng chúng ta cũng có thể dung hòa theo đường lối của Vương Dương Minh là: “Tri hành hợp nhất”. cứ như thế thì bản thân chúng ta cũng như quốc gia. KẾT LUẬN Chúng ta thấy rằng. III.Phương Pháp Nghị Luận nhờ thấu hiểu nguyện vọng và quyền lợi của nhân dân Trung Quốc mà thực hiện cuộc cách mạng Tân Hợi. đưa dân tộc Trung Hoa bước sang một giai đoạn mới tốt đẹp hơn. 79 . thì chúng ta nên nhận lấy quan điểm của Tôn Trung Sơn tiên sinh vì đó là một quan điểm tiến bộ. làm để tìm tòi hiểu biết thêm về việc đang làm và các vấn đề về việc mới khác. hễ biết rõ rồi thì việc làm tất nhiên sẽ dễ dàng.
những kẻ vuốt ve nịnh bợ ta chúng là kẻ thù của ta vậy. tranh địa dĩ chiến”. chê trách thầy Tử Lộ mới không lấy làm buồn và nói “Thầy thương ta mà chỉ trích cho ta nên người thì sao ta lại buồn!” Nhưng chữ thầy mà Tuân Tử muốn nói có nghĩa rộng rãi hơn. Đây là thời mà các chư hầu “tranh thành dĩ chiến. Lại như chuyện Việt Thạch Phú và Án Tử nước Tề. Không chỉ là người trực tiếp chỉ dạy ta nơi học đường mới là thầy mà những ai có ý kiến đúng muốn góp ý kiến ấy để xây dựng cho ta đều có thể xem là thầy ta được. người khen ta mà khen phải là bạn ta. một thời buổi loạn lạc. Thế nên Tuân Tử phải làm cho con người thấy cái giả. những kẻ vuốt ve nịnh bợ ta chính là kẻ thù của ta vậy.Phương pháp nghị luận Đề 6: Bình giảng câu nói của Tuân Tử: “Người chê ta mà chê phải là thầy ta. NHẬP ĐỀ Tuân Tử là một trong bảy ông Hiền thời chiến quốc. mang ngay bức tranh kia về vẽ lại. Ông đem bức tranh ấy lên để cho người qua lại xem mà phê bình và núp sau để nghe ý kiến. Một cậu bé đánh giày đi đến. Như có một học sĩ vừa vẽ xong bức tranh người phi ngựa. Vì vậy. II. Ông ta ngầm nhận đứa trẻ kia là thầy của mình là vậy. Trong xã hội loạn lạc thì lòng người cũng sinh ra đảo điên. sự khen chê cũng trở nên bất thường. khi xưa bị Đức Khổng Tử phê bình. Họ Việt mắc án oan Án Tử gặp giữa đường liền tháo một con ngựa đang đóng xe ra bán chuộc tội cho họ Việt rồi đưa lên xe. có kinh nghiệm ở đời mà nhất là có ý chí xây dựng cho ta nên người. Có cái đáng chê thì lại được khen. có cái đáng khen thì lại bị chê. sao lại suông đuột như thế này được?” Họa sĩ nghe xong biết mình còn thiếu óc quan sát. và ông đã nói: “Người chê ta mà chê phải là thầy ta. Về nhà Án Tử chẳng hỏi han gì nữa. người khen ta mà khen phải là bạn ta. DIỄN ĐỀ Trước tiên chúng ta hãy tìm hiểu chữ thầy. chân ở đời mà thận trọng trong việc giao kết. Việt 80 .” BÀI THAM KHẢO I. Thầy là người thấy xa hiểu rộng hơn ta. Nơi học đường thầy có chê ta điều này điều khác là vì lợi ích của húng ta mà thôi.” Vậy chúng ta hãy thử bình giảng câu nói của người. bỏ vào trong ở mãi không ra. nhìn bức tranh một lúc rồi nói: “Ông này vẽ sai rồi! Con ngựa phi thì chân trước phải co lại và bắp thịt nó bị dồn phải nở to ra.
thề không đến cửa nữa. Tôi nghe người quân tử gặp kẻ bất tri kỷ thì phải cực vào thân. hăng hái hoạt động vì lợi ích chung. Cần có lời khen của người bạn tốt là người ở tư thế khách quan thì ta mới thấy cái đúng mà tiếp tục phát triển công việc. Tôi bị án oan lại gặp phải kẻ bất tri kỷ.” Lời khen ấy thật là thấu đáo vì Tử Kỳ không những khen ngợi ngón đàn tuyệt diệu của Bá Nha mà tỏ ta thấu đáo cái tâm trạng sâu kín mà Bá Nha đã gửi vào tiếng đàn kia. Án Tử nghe nói lật đật ra tạ rằng: “Tôi tuy chẳng ra gì. Tại sao nói rằng: “Người khen ta mà khen phải là bạn ta”.Phương Pháp Nghị Luận Thạch Phủ tức giận bỏ đi. sao ông lại cự tuyệt đi như thế? Thạch Phủ nói: “Không phải. Thế nên Bá Nha mới xem Tử Kỳ là bạn chung thủy của mình. Là vì những người ấy không khen ta vì tư lợi mà để khuyến khích ta trên đường học tập hay trên đường sự nghiệp. Người xưa đã nói: “Tam nhân đồng hành tất hữu ngã sư” (ba người cùng đi ắt có một người là thầy của ta rồi vậy) là đúng theo nhận thức của thầy Tuân Tử lắm. cùng học tập giao du với ta. Bảo Thúc chết Quản Trọng khóc như mưa. Bảo Thúc không cho là nhát mà biết ta có dạ bao dung. Ta làm việc có việc hỏng mà Bảo Thúc không cho là ngu vì biết con người còn phải tùy thời. Lời ngợi khen của bạn như thế là một chất “kích thích tố” giúp ta phấn khởi. Bạn là người cùng trang lứa với ta. khi đàn cho Tử Kỳ nghe thì được khen rằng: “Nga nga hề chí tại cao sơn. Lại như chuyện Quản Trọng và Bảo Thúc Nha sau đây thật là điển hình.” Án Tử nghe lời chê của Thạc Phủ lấy làm kính trọng sau tôn ông làm thượng khách. Nếu tôi gặp phải người tri kỷ mà vô lễ thì thà rằng tôi ngồi trong chỗ giam trói còn hơn. Được ông chuộc khỏi tội thì ông là tri kỷ của tôi. vì biết ta gặp cảnh quẫn bách bất đắt dĩ mà làm thế. Dương dương hề chí tại lưu thủy. Ta bị kẻ dọa nạt. Ta làm đúng có khi cũng không nhận thấy rõ được cái đúng của ta. Giờ đây. Chữ bạn mà Tuân Tử muốn nói ở đây là bạn tốt người mà chúng ta nên kết thân. chúng ta hãy tìm hiểu chữ bạn. gặp người tri kỷ thì được hả dạ. Xưa Bá Nha gặp Tử Kỳ. Có người hỏi tại sao thì Quản Trọng nói: “Lúc đi buôn chia lãi bao giờ ta cũng lấy phần hơn mà Bảo Thúc không cho là tham. Ta ba lần làm quan là ba lần bị bãi mà Bảo Thúc 81 . Chỉ có những người ấy mới đáng cho ta kết giao mà thôi. song cũng gỡ tội được cho ông.
Câu Tiễn lại cho người hiến dâng mỹ nữ. nhưng ngoài mặt thì tỏ ra yêu kính nịnh bợ Ngô Vương. Tôn Tẫn là người đạo đức nên được thầy truyền hết binh thư. Ngô Phù Sai bắt Việt Vương Câu Tiễn về hầu mình. Chữ kẻ thù mà thầy Tuân Tử dùng ở đây đúng vào hạng thứ hai vậy. Câu Tiễn nuôi sẵn âm mưu báo thù và phục quốc trong lòng.” Chính nhờ sự khen đúng. nhờ sự hiểu biết của bạn mà Quản Trọng sau này mới trở nên người tài giỏi của nước Tề. vì nghĩ là ta chưa gặp vua giỏi. Câu Tiễn đích thân nếm phân và đoán rằng nhà vua sắp mạnh. Nghĩ rằng Câu Tiễn tự hạ mình như thế là do lòng trung thành với mình. KẾT LUẬN Xem như trên. mới không bị sa ngã hư hỏng. Có khi để che giấu âm mưu ám hại của họ mà họ vuốt ve nịnh bợ ta. Sinh ra ta là cha mẹ ta mà hiểu ta là Bảo Thúc vậy. Một hôm Phù Sai đau nặng. chúng ta thấy rằng những lời chỉ dạy bảo của thầy Tuân Tử rất đúng. có những kẻ ngoài miệng thì ngọt ngào mà trong lòng chứa chấp gươm đao. Trong xã hội. III. xét vì ta còn mẹ già. Ta ra trận ba lần thua cả ba mà Bảo Thúc không cho là bất tài. có như thế thì chúng ta mới tiến triển được mà không phải làm mưu bọn “lưỡi mối môi lằn”. sau tìm mọi lời ngon ngọt để thuyết phục Tôn Tẫn nhận lấy một chức nhỏ. Ta làm hại họ cứ cho là đúng. nịnh bợ ta chỉ vì lợi riêng của họ. vì thế mà Phù Sai tiêu tan sự nghiệp. Sau cùng ta tìm hiểu thế nào là kẻ thù? Kẻ thù có hai hạng: hạng công khai sát hại ta. 82 . từ đó Ngô Phù Sai không còn nghi ngờ gì nữa. Trong cuộc sống hằng ngày.Phương pháp nghị luận không cho là bất tiếu. ca ngợi ta không ngại miệng và như thế họ sẽ đưa ta đi dần đến chỗ hố sâu tội lỗi mà không hay. và hạng âm thầm ám hại ta. Tôn Tẫn tin lời đường mật của bạn nên mới bị Băng Quyên chặt chân. Họ tâng bốc ta. lại tìm cách năn nỉ ỉ ôi để Tôn Tẫn truyền lại binh pháp cho mình. Chuyện xưa cũng còn cho ta thấy: Tôn Tẫn và Băng Quyên là hai người bạn cùng học một thầy. Tiêu chuẩn giao kết ở đời của ta phải là: Nghe những lời hay lẽ phải và thâu nhận lấy không chút tự ái. ta phải phân biệt đâu là bạn. làm cho ta vì quá thích thú mà không còn để ý đến âm mưu của họ nữa. Băng Quyên vì ham danh lợi nên hạ sơn trước. đâu là thù. tổ chức tiệc tùng đàn hát làm cho Ngô Vương đắm say.
Cố xa lánh những người muốn giao kết với ta.Phương Pháp Nghị Luận Kết thân với những người chân thật. 83 . biết khen đúng mà cũng biết chê đúng. hoàn toàn vì ích lợi riêng của họ. không tâng bốc mà cũng không dìm tài ta. Có như thế ta mới thoát khỏi bị lầm lạc và có thể tiến bộ.
PHẢN ĐỀ: Nhưng các nhà cách mạng. Tại sao “lo chẳng biết mình”? Biết người để học lấy cái hay của người (không tự cao mà sẵn sàng nhận lấy). tự giới thiệu thì rất lố bịch. càng khiêm tốn người ta càng quí mình hơn. Khiêm tốn học hỏi mọi người để tiến bộ. ca tụng (như những nhà phát minh. Tại sao “không lo người chẳng biết mình?” Người có thực tài thì lời nói ra được người ta khâm phục. nhiều người chu đáo khó hiểu được). b. tự phô trương (không thực tài mà phô trương thì chỉ làm trò cười cho thiên hạ). ngay khi người ta gặp mình.” (Bất hoạn nhân chi bất kỷ tri. truyền bá (như lời nói của các bậc hiền triết được học trò ghi chép lưu truyền đến nay). DÀN BÀI I. II. DIỄN ĐỀ (3 phần) a. Càng có chân tài càng phải khiêm tốn. Muốn người biết mình mà ít chịu tìm hiểu người khác. Câu này khuyên ta điều gì? Khuyên ta không nên có tính hiếu danh. xem mình có dở như thế không? Biết mình đã khó. Khuyên ta không nên quá chủ quan. 84 . NHẬP ĐỀ Suy diễn: Nêu lên cái tính hiếu danh và cái bệnh chủ quan của người đời. sáng chế đều được ca ngợi). hoạn bất tri nhân ngã). phải thấy người học người đế sửa mình. Câu này có dụng ý khuyên ta điều gì? Ý chính: Phải chống thói hiếu danh. chỉ lo mình không biết người mà thôi. sẽ bị lộ chân tướng. Không có tài mà hiếu danh. biết người càng khó hơn (người ta thường che giấu bằng cái bề ngoài.Phương pháp nghị luận Đề 7: Sách Luận Ngữ có nói: “Chẳng lo người không biết mình. Người có thực tài thì hành động làm cho người chú ý. tự đề cao. lãnh đạo một phong trào có một thiên chức đặc biệt thì phải làm cho người ta biết mình để làm tròn sứ mạng. c. Biết người để thấy cái dở của người.
đừng lo không biết mình. KẾT LUẬN Con người biết rèn luyên tài năng. 85 . biết tìm hiểu người thì mới làm được những công to việc lớn. TÀI LIỆU Danh ngôn Chẳng lo không tước vị. đạo đức. (Bất hoạn vô vị. kiến bất hiển như nội tư tỉnh giả). hoan sở dĩ lập.Phương Pháp Nghị Luận III. thấy người dở xem mình có dở thế không. bất hoạn mạc kỷ tri. chỉ lo cho có tài đức gì để đứng vào địa vị ấy. miễn sao mình giỏi đủ để cho người ta biết đến. mong cho kịp người. (Kiến hiển tử tế yên. Hữu xạ tự nhiên hương. cầu vi khả tri dã) Thấy người hay.
sau được nên người xứng đáng. KẾT LUẬN Cái tài và cái chí phải đi đôi. thiếu kiên nhẫn. trôi dạt lông bông không ra thế nào cả. không làm được việc gì đến nơi đến chốn. Giải đề 1. 3. Có tài mà thiếu chí cũng không thể làm tròn nhiệm vụ. kiên nhẫn hành động). 86 . ngựa không cương (đi lạc hướng. 2. dễ hoài nghi. ngựa không cương thì phải chạy bậy.” Ý chính: Có chí thì mới đạt được mục đích. Bình đề Tại sao nói thế? Vì người không có chí thì không có lí tưởng. Vương Dương Minh nói đúng là vì: Thuyền không lái thì càng chèo mạnh càng đi loanh quanh. Giải nghĩa đề Hữu chí (tinh thần cố gắng. Thuyền không lái.Phương pháp nghị luận Đề 8: Bình luận câu nói sau đây của Dương Minh: “Người không có chí như thuyền không lái. không đi tới mục đích. nếm mật đánh đổ được Ngô Phù Sai – Trần Hưng Đạo nhờ có chí sau mười năm đuổi được quân Nguyên.” Giới thiệu đề. DIỄN ĐỀ A. không làm được việc gì đáng kể. như ngựa không cương. Người không có chí thì không có nghị lực. mục đích gì cả nên thường ham xa hoa vật chất dễ hư hỏng. II. Ví dụ Ông Châu Trí đốt lá đa mà học: Đại tướng Dronot nhờ ánh lửa lò bánh mì mà học. Người không có chí thì không có định hướng. DÀN BÀI I. III. NHẬP ĐỀ Qui nạp tương đồng bằng những câu: “Hữu chí cánh thành – có chí thì nên. Việt Vương Câu Tiễn nằm gai. không đạt mục đích).
DIỄN ĐỀ 1. 2. Khuyên ta phải biết cái tâm lý bất đồng của người đời: kẻ ưa người ghét. kĩ sư. con trai ông và con lừa của La Fontaine (Le meunier. chỉ dẫn cho ta. phải hành động theo ý chí của mình. II. luật sư) 87 . không ai giống ai. chủ trương thuyết “Tri hành hợp nhất” (1472 . Bình đề (2 điểm) Câu này khuyên ta điều gì? Khuyên ta hãy biết hành động theo ý chí của ta (thấy đúng. Trường hợp làm một công việc cần có ý kiến của nhà chuyên môn (như bác sĩ. Câu này có hoàn toàn đúng không? Có những trường hợp không đúng. có khi vì ganh tỵ mà họ đưa ý kiến phá hoại – ngông nghênh thì chỉ trích quàng xiên. Đề 9: Sách Nho có câu: “Làm nhà bên đường gặp ai cũng bàn. bảo trang trí kiểu này. Cất nhà không có đồ bản: kẻ bảo cao.Phương Pháp Nghị Luận TÀI LIỆU:Vương Dương Minh hay Vương Thủ Nhân là một nhà đại chính trị và đại học giả nhà Minh. nếu cứ ngheo theo thì làm mãi cũng không xong. thấy thích. son fils et l’âne). NHẬP ĐỀ Suy diễn: Người đời thấy ai làm gì cũng hay khen chê. Giải nghĩa Làm nhà bên đường (hay làm bất cứ một việc gì) nghe lời vô tiếng ra thì dễ hỏng việc.1528). Ví dụ: Chuyện ông chủ máy xay. Giới thiệu đề. kẻ khuyên trình bày kiểu khác. thì ba năm không xong.” Câu này khuyên ta điều gì? Có hoàn toàn đúng không? Ý chính: Không nên quá nghe ý kiến vô trách nhiệm của người đời. hợp lý thì cứ làm) vì kẻ bàng quan họ góp ý kiến theo ý riêng của họ. Trường hợp có người thành thật muốn khuyên bảo. người bảo thấp. Nếu ta quá chú trọng đến dư luận của kẻ bàng quan thì dễ hỏng việc. DÀN BÀI I. kẻ chê người khen. kẻ thích cái này người thích cái kia.
Phương pháp nghị luận Trong trường hợp này. con lão xuống. ta quyết làm ngay! 2. 88 . tuy không là gian những không thể cấm chó không cắn sủa được (Chiến quốc sách). Dầu cho ai có nói gì mặc ai Ý ta. III. lão lên thay cũng bị chê. phải có tinh thần sửa chữa khuyết điểm nhưng cần cương quyết làm theo ý chí của mình đến cùng. KẾT LUẬN Phải biết phân biệt dư luận đúng sai. không cho là ngu xuẩn. TÀI LIỆU 1. Tức quá. bị người chê. Mẩu chuyện: Xưa có một người chủ máy xay và đứa con. Danh ngôn: Người đi đêm. hai cha con cùng xuống khiêng con lừa thì bị cười. Ban đầu con lão cưỡi lừa lão dắt. đem con lừa ra phiên chợ. hai cha con quyết định: Từ rày gặp kẻ khen chê.
Chuyện cụ Phan Châu Trinh và phong trào Duy Tân. vẫn không sợ hại. ở nhà Tây. sạch dơ. 2. Phản đề Không nhắm mắt bài ngoại. ao nhà vẫn hơn.” Ý chính: Hãy bằng lòng với những cái sẵn có của ta. DIỄN ĐỀ A. II. Giải nghĩa Nghĩa chính: ao do tay ta đào lấy. NHẬP ĐỀ Suy diễn: Nêu rõ cái thói quen tự ti của người mình. Bình đề Nếu văn hóa Âu Châu xâm nhập vào nước ta. ăn mặc hở hang… ) Ta phải bảo vệ cái ao của nước nhà. Nghĩa bóng: Chúng ta nên trở về với cái sẵn có của ta. cái hay rất nhiều mà cái xấu cũng lắm. không nên quá trọng người mà khinh mình. trọng người khinh mình (ăn đồ Tàu. Có những cái ở nước ngoài thì hợp mà ở nước ta thì lố lăng (nhảy đầm. Ví dụ (xem phần kết bài) B. TÀI LIỆU Mẩu chuyện: Chuyện chuột nhà chê chuột đồng (chuột đồng chống lại).Phương Pháp Nghị Luận Đề 10: Bình giảng câu ca dao: “Ta về ta tắm ao ta.… ). Dầu trong dầu đục. Bảo vệ cái hay cái đẹp của mình. đi xe Huê Kỳ. Giới thiệu đề đặt lại một ý thức đúng. ăn chơi trụy lạc. thu góp cái hay cái đẹp của người là hai yếu tố làm cho nước nhà tiến bộ. DÀN BÀI I. Chống lại cái lố lăng du đãng. ta biết rõ nông sâu. C. đừng quá lệ thuộc vào người mà có hại. (sản phẩm nội hóa – bảo vệ tiếng Việt – bảo vệ thuần phong mỹ tục). III. Giải đề 1. phải biết thu lấy cái hay của người và bỏ cái dở của ta. 89 . KẾT LUẬN Câu này không có giá trị tuyệt đối.
Ví dụ Trần Hưng Đạo (khen) Trần Ích Tắc. Những kẻ bán nước cầu vinh. Tạo tiếng tốt hơn là tạo cái bia đá tốt.” III. phải mang lấy tiếng nhơ mà không bôi xóa được. Giải nghĩa Bia đá: bia danh cử nhân. DIỄN ĐỀ A. II. 2. Bình đề Đừng ham cái địa vị nhất thời mà bêu tiếng xấu cho muôn đời. Làm điều xấu thì tiếng xấu truyền miệng đến muôn đời. TÀI LIỆU Mẩu chuyện Trần Hưng Đạo xin vua chém đầu mình trước rồi hãy hàng quân Nguyên. chê tiếng xấu cũng tồn tại mãi. tiếng dữ đồn gần. địa vị ghi trên bia đá có thể tiêu mòn với thời gian.Phương pháp nghị luận Đề 11: Bình giảng câu ca dao: “Trăm năm bia đá thì mòn Ngàn năm bia miệng vẫn còn trơ trơ. 90 . Tục ngữ. Trần Kiện (chê). Để cảnh cáo nên có câu ca dao: (Giới thiệu đề). Khuyên ta làm điều phải mà tránh điều quấy. Trần Ích Tắc đầu hàng giặc Nguyên. Mai Kiện. Giải đề 1. I. bị gọi là Ả Trần. tiến sĩ – Mộ bia ghi chức tước người chết – Công danh. NHẬP ĐỀ Người đời thường có khuynh hướng làm điều xấu (cố ý hoặc vô tình ít chú trọng làm điều tốt. B. những con người gian ác không tránh được “búa rìu dư luận. được tiếng thơm muôn đời. cách ngôn Tiếng lành đồn xa. KẾT LUẬN Đừng sợ người đời sau không biết mình mà lo khắc bia đá ghi công. Trần Kiện.” Ý chính: Làm điều tốt thì tiếng thơm còn truyền lại mãi. Bia miệng: lời đồn đại của người đời: người đời khen thì tiếng khen lưu đến muôn đời.
phải tranh đấu mới sống được. KẾT LUẬN Tranh đấu và chiến thắng nâng cao giá trị con người. chống bạo tàn… Xã hộI này phải tranh đấu với xã hội khác (phe Dân chủ phải tranh đấu với phe Cộng sản). con người. II. TÀI LIỆU Văn liệu: “… Sống ở trên đời. Không tranh đấu sẽ phải chịu luật đào thải tất nhiên của xã hội. 91 . Đề 12: Bình giảng câu tục ngữ Pháp: “Sống là tranh đấu. Con người phải tranh đấu để tìm lấy miếng ăn. Bình đề Cá nhân phải tranh đấu có cơm ấm no. NHẬP ĐỀ Quy nạp: Ong. thỏa mãn đời sống tinh thần lẫn vật chất – chống lại các thú tính. kiến. Con người từ lúc đầu đã phải tranh đấu chống thiên nhiên. lạc hậu trong xã hội. Giải đề 1. thay đổi bộ mặt xã hội.Phương Pháp Nghị Luận Đừng thấy điều thiện nhỏ mà không làm. III. Giới thiệu đề. B. tạo địa vị.” Ý chính: Đời là một cuộc canh tranh. lừa gạt nhau). DIỄN ĐỀ A. mưu cầu danh lợi. thoát mọi cạm bẫy xã hội. Có khi phú quí có hồi gian nan. Giải nghĩa Loài vật trong rừng phải tranh đấu để bảo vệ sự sống (đánh cắn nhau. DÀN BÀI I. các sự cám dỗ ngoài đời). chống ác thú. Tranh đấu thanh toán những tư tưởng xấu. (thói hư tật xấu. Có tranh đấu mới có tiến bộ. đừng thấy điều ác nhỏ mà làm. các dân tộc đều phải tranh đấu giành lấy sự sống còn.
” Ý chính: Gần người tốt thì tốt. điều tốt. Bình đề Xét về cá nhân thì giao du với bạn tốt sẽ trở nên tốt. ta sẽ nên xấu. NHẬP ĐỀ Suy diễn: Con người là sản phẩm của xã hội. Giải nghĩa Mực là chất đen. Phản đề Cũng có trường hợp gần người xấu mà không xấu. 2. chọn chỗ ở cho gia đình. Cha mẹ xấu có ảnh hưởng nhiều đến con cái (gieo rắc cái xấu cho con cái). chỉ người xấu (hoàn cảnh xấu).Phương pháp nghị luận Thấp cao đã biết tuổi vàng. chịu ảnh hưởng của hoàn cảnh mình sống – Giới thiệu đề. Ngoài xã hội: chọn nơi gởi con đứng đắn. chỉ người tốt (hoàn cảnh tốt). phải chọn bạn mà chơi. giữa bọn người đầu trộm đuôi cướp) thì sẽ xấu. giao du với người xấu. chất dơ. Nơi học đường. Sống trong hoàn cảnh tốt (gia đình có giáo cụ. Ví dụ Chuyện mẹ thầy Mạnh Tử dời nhà. Giải đề 1. III.” (Hớn Minh khuyên Lục Vân Tiên). Đèn là vật sáng. Đó là con người hay bắt chước (cái xấu tốt thì cũng bắt chước). C. II. Đề 13: Bình giảng câu tục ngữ: “Gần mực thì đen. giới người đứng đắn) thì sẽ tốt. hay tự ái (thấy người ta giỏi cũng muốn giỏi hơn). DÀN BÀI I. gần nơi xấu thì xấu. Gần nơi tốt thì tốt. Sống trong hoàn cảnh xấu (nơi ăn chơi trụy lạc. B. DIỄN ĐỀ A. gần đèn thì sáng. gần người xấu sẽ xấu. KẾT LUẬN 92 . sống trong hoàn cảnh xấu mà không xấu (những người có nghị lực). Gặp cơn lửa đỏ màu thêm xui.
các bậc cha mẹ phải đặc biệt chú ý đến câu này cho con cái. Cùng là lười biếng ta thời tránh xa.” 93 . Bà dời nhà về gần trường học để Thầy Mạnh Tử bắt chước đi học.Phương Pháp Nghị Luận Những nhà giáo dục. học sinh trở nên những người tốt sau này. Ca dao: “Thói thường gần mực thì đen. ở gần trại họm. Anh em bạn hữu phải nên chọn người. TÀI LIỆU Mẩu chuyện Mạnh Mẫu nhà ở gần lò heo. Những người lêu lổng chơi bời. con bắt chước chôn cất. con bắt chước làm thịt theo.
Giữ được 5 điều này thì giữ được xã hội. Nghĩa. Đức Phật xả thân để cứu độ nhân loại. Giới thiệu đề. 94 . có đúng với việc xử thế ngày nay không? Ý chính: Đây là 5 điều căn bản về đạo đức thời xưa để đối nhân xử thế. Bình đề Các đức tính này cần thiết cho việc xử thế hằng ngày như thế nào? Có nhân: thì được người thương yêu giúp đỡ. Tín mà Đức Khổng Tử đã nêu lên làm căn bản. Ví dụ: Chuyện Mạc Đĩnh Chi xé tranh chim sẻ đậu trên cành trúc. tránh việc quấy. 2. DÀN BÀI I. Có lễ: thì con người hòa nhã ai cũng yêu mến. Ví dụ: Chuyện Vân Tiên trừ cướp cứu Nguyệt Nga. Nhân: thương người xung quanh bằng tình nhân loại. bớt thù. Trí: thông minh. Tín: tin mình và tin người. trên kính dưới nhường. bênh bạn. Lễ: giữ tôn ty trật tự xã hội. NHẬP ĐỀ Suy diễn: (bằng tiểu sử tác giả): Giới thiệu Đức Khổng Tử là một nhà đạo đức. giữ lời hứa với người xung quanh. Ví dụ: Chuyện Khổng Tử xuống xe nói chuyện với Hạng Thác. Lễ. 4. Đức Giêsu. II.Phương pháp nghị luận Đề 14: Tìm hiểu về 5 đức tính căn bản là: Nhân. thọ ơn thì phải nhớ ơn. Có nghĩa: thì được người khâm phục. Ví dụ: Chuyện Lê Thánh Tôn cởi long bào đắp cho ông lão nằm run rét. Ví dụ: Chuyện Qui Trát giữ lời hứa với vua Tề. sáng suốt giải quyết các vấn đề cần thiết. 3. DIỄN ĐỀ A. nhớ ơn gười thì khi gặp hoạn nạn lại được người giúp đỡ. Giải đề (giải nghĩa và ví dụ đi đôi) 1. Nghĩa: làm việc phải. chuyện Phùng Huyền mua nghĩa cho Mạnh Thường Quân. Chuyện Nhạc Chinh Tử không chịu mang cái đỉnh giả sang Tề. B. 5. Trí. Chuyện Đào Duy Từ đổ nước xuống lỗ sâu để nhặt quả bưởi.
Người ta khác giống cầm thú vì có lễ (Chiến quốc sách). 95 . vua Tề biết thế nên khi bảo vua Lỗ dâng cái đỉnh cho mình thì bảo phải Nhạc đem qua mới được. Qua đó cho đốt hết giấy nợ. vượt qua các cạm bẫy xã hội dễ dàng. nói là mua nghĩa cho Mạnh. bất nhân thì nhục (Mạnh Tử). nói rằng: “Bệ hạ quí cái đỉnh thì hạ thần cũng biết trọng chữ tín. Có tín: thì dùng được người. III. Vua Lỗ cho làm đỉnh giả. nhưng Nhạc không nhận. làm cho người tin mình. Nhân vô tín bất lập (Người không có tín không đứng vững được ở đời) (Trình Di). – Nhạc Chính Tử nước Lỗ là người trọng chữ tín. Sau khi Mạnh bị cách chức về đất Tiết ai nấy tiếp đón niềm nở mới thấy rõ. dám giao công việc quan trọng.Phương Pháp Nghị Luận Có trí: thì không bị người lừa gạt. được đức tính nào cũng đều tốt cả. KẾT LUẬN Giữ được năm đức tính này thì có thể nên người hoàn toàn. Làm việc bất nghĩa mà giàu sang thì sang giàu ấy ta coi như mây nổi (Luận ngữ). TÀI LIỆU Mẩu chuyện Phùng Huyền sang đất Tiết đòi nợ cho Mạnh Thường Quân.” Danh ngôn Người nhân thì vinh. Chúng ta nên rèn luyện từng đức tính một.
hèn hạ. tin vào. C. Giới thiệu đề. kẻ tiểu nhân là hạng người tầm thường có nhiều thói xấu. Cầu ở mình là trông cậy vào mình. Cầu ở người có hại như thế nào? Suốt đời chỉ là kẻ thuộc vào người Có thể trở nên hạng nịnh thần. Kẻ tiếu nhân chỉ biết dựa vào người. Người quân tử cầu ở mình Cầu là cậy nhờ. 96 . 2. Không dám tranh đấu bản thân. nghịch tặc. Người quân tử là hạng người cao quí. Nếu có tài mà thiếu tự tin thì cũng hỏng. Phản đề Người quân tử phải học hỏi ở người trên mình (Thánh hiền). tự lập). tin tưởng ở khả năng của mình. không nhờ vả ai (tự tin. Giải đề 1. chỉ để cho người ta sai khiến. 2.” Ý chính: Người quân tử tin ở sức mình. tiểu nhân cầu ở ngoài. B. không tiến bộ.Phương pháp nghị luận Đề 15: Bình giảng câu: “Quân tử cầu ở mình. Có thể làm những việc cao cả (ích quốc. nhờ tay người khác để tạo nên địa vị. Tạo cho mình có một nghị lực để vượt khó (có cứng mới đứng đầu gió). thường cúi lòn. II. tự trọng. không đổ lỗi cho ai. Bình đề 1. DÀN BÀI I. Khi lầm lỗi thì tìm cách sửa chữa. DIỄN ĐỀ A. lợi dân). NHẬP ĐỀ Suy diễn: giới thiệu hai hạng người trong xã hội. Kẻ tiểu nhân cầu ở người Kẻ vô tài. Cầu ở mình có lợi như thế nào? Khắc phục được bản thân. nịnh bợ. tự lực làm việc.
Phương Pháp Nghị Luận Người quân tử cũng có khi phải cầu người dưới (bất sỉ hạ vẫn) – không sợ nhục khi hỏi người dưới. KẾT LUẬN Ta phải tự tin và tự trong thì mới có thể tự lập được. 97 . Có chí tự lập thì đời mới có nhiều thích thú. III. TÀI LIỆU Danh ngôn Tự mình khinh mình trước. Ngẩng lên không hổ với trời. cúi xuống không thẹn với người: đó là một điều vui sướng. người ngoài mới khinh mình sau (Mạnh Tử).
tự đề cao mà kém tài. Ta cần biết cái dở của người để xem ta có dở như người không? B. Giải đề 1. Khó chiến thắng lòng tự ái của ta để mà học hỏi người khác Nói chung: Phải khiêm tốn. C. Hiếu danh. Phô trương thì người ghét. Bình đề Tại sao lại nói như thế? Vì phô trương. nêu cao đạo đức. háo danh thì chỉ làm cho người ta ghét mà thôi. Phản đề Có những trường hợp ta phải làm cho người biết mình (mà không phải là tự phô trương). Khi mình còn nhận lãnh một trách vụ lãnh đạo (như Phan Chu Trinh phải thi đỗ. DIỄN ĐỀ A. lo chẳng biết người vậy. tìm hiểu người thì việc xử thế mới an toàn. Chẳng lo người chẳng biết mình Nếu mình giỏi thực sự thì sớm hay muộn gì người ta cũng biết đến (khỏi phải phô trương). Lo chẳng biết người Ta cần biết cái hay của người để làm cho ta hay hơn. 2. Người có thực tài thì sớm muộn gì người ta cũng biết. tính khiêm tốn. ra làm quan để lãnh đạo sĩ phu) 98 .” (Bất hoạn nhân chi bất kỷ trỉ. cái dở của người càng khó hơn. NHẬP ĐỀ Suy diễn: Thói đời là thích phô trương mà ít chịu tìm hiểu người để sửa mình. DÀN BÀI I. kém đức thì chỉ làm trò cười thiên hạ. không tự phô trương. chịu học hỏi người khác thì mới mong tiến bộ. hoạn bất tri nhân dĩ) Ý chính: Chống thái độ phô trương tự phụ. Ở đời hiểu người rất khó.Phương pháp nghị luận Đề 16: Bình giảng câu nói trong Luận Ngữ: “Chẳng lo người chẳng biết mình. Giới thiệu đề. hiểu cái hay. II.
KẾT LUẬN Câu nói của Khổng Tử là để chỉ trích kẻ bất tài khoe khoang vì danh lợi. TÀI LIỆU Danh ngôn Hữu xạ tự nhiên hương Chẳng lo không tước vị. Tam nhân đồng hành tất hữu ngã sư. kỳ bất thiện giả nhi cải chi (trong ba người cùng đi tất có thầy ta. không được nghe lời khôn. chỉ lo cho có tài đức gì để đứng vào địa vị ấy: đừng lo không ai biết mình.Phương Pháp Nghị Luận Như Khổng Tử đi đến các nước trình bày ý kiến của mình để xây dựng xã hội đi đến thái hòa. trách kỳ thiện giả nhi tùng chi. chọn điều hay mà bắt chước xét điều dở mà sửa đi). Nhưng người có tài phải ra mặt để giúp ích cho đời. III. Kẻ tự cho mình là giỏi thì sai. lẽ phải nữa. 99 . miễn sao mình giỏi đủ cho người ta biết đến (Khổng Tử).
biết cái nhỏ mà không biết cái lớn thì chưa phải là biết vậy.” TÀI LIỆU Danh ngôn 100 . Noi nhân. Nghĩa. Giải đề 1. giữ nghĩa so hồi sấm vang.” Ý chính: Biết đạo làm người là việc lớn. Vì biết làm cho mình giàu có nhưng “vi phú bất nhân” thì không đúng đạo làm người. II. Giới thiệu đề. 2. Tín và Kần kiệm” B. Lễ. NHẬP ĐỀ Suy diễn: Ai cũng khoe là mình biết nhiều. Biết vận dụng tạo nên địa vị cao. Biết tìm tòi học hỏi làm mở mang trí tuệ. Những cái biết khác đều là nhỏ.Phương pháp nghị luận Đề 17: Bình giảng câu nói của Hoài Nam Tử: “Cái gì cũng biết mà đạo làm người không biết thì chưa gọi là khôn. Biết những ngón xảo trá lòe đời. Biết làm giàu mà không cần kiệm thì không phải là người trí. không đúng với đạo làm người. DÀN BÀI I. III. Biết tìm tòi mở mang trí tuệ mà không biết nghĩa “Phụ nghĩa vong ân” thì không đúng đạo làm người. Bình đề Tại sao như thế mà chưa gọi được là khôn? 3. Trí. Nhưng biết nhiều. Chỉ có biết cái quan trọng với cái không quan trọng là đáng kể mà thôi. hống hách không biết lễ thì không đúng đạo làm người. rồi tự tung tự tác. là khôn. Cái gì cũng biết: là biết những cái vụn vặt như Biết xoay xở tiền bạc làm cho mình giàu có. biết ít chưa thể phân định hơn kém được. DIỄN ĐỀ A. Đạo làm người la theo đúng: “Nhân. KẾT LUẬN Dùng câu thơ kể chuyện Lục Vân Tiên của Nguyến Đình Chiểu: “Thanh bần giữ phận an vui. Biết vận động tạo nên địa vị cao.
có lễ độ mới khó (Lưu Cao).Phương Pháp Nghị Luận Đời người phú quí có lễ độ không khó. có thể thông mới khó: đời người bần tiện có ân huệ không khó. Lấy hạnh phúc của người làm hạnh phúc mình là niềm vui tuy đạm bạc nhưng tâm hồn mình được sung mãn (H. 101 . Esquerre).
Đường lối chính trị mà quá cứng rắn thì khó ngoại giao. Nhưng một cơn giông đến. nhược thắng cường” mà đối chiếu và giới thiệu đề. bứt không rời. Loài kim vì cứng mà hay gãy Nghĩa đen: Sắt. Nước vì mềm mà được toàn Nghĩa đen: Nước thì chặt không đứt. III. KẾT LUẬN Muốn thành công trên đường đời thì phải tập tính mềm dẻo. Giải đề 1. Bình đề Trong việc làm ăn mà giữ mãi một đường thì có thể phá sản (phải tùy lúc mà thay đổi đường đi). II. đồng. thau. cây sến trốc gốc mà cây sậy vẫn không hề hấn gì. Chính sách cai trị quá cứng rắn thì dễ gặp phản ứng không tốt. chê cây sậy mềm yếu. Không biết tùy hoàn cảnh thì có hại cho mình. 2. B. TÀI LIỆU Mẩu chuyện Cây sến và cây sậy của La Fontaine: sây sếu tự hào cứng rắn. Ẩn ý: Mềm dẻo thì dễ thành công trên đường đời. Trong việc giáo dục không thay đổi phương pháp thì dễ bị lạc hậu.Phương pháp nghị luận Đề 18: Bình giảng câu nói của Bảo Phác Tử: “Loài kim vì cứng mà hay gãy. Đối xử với người mà cứng rắn quá thì không có bạn (ai cũng e ngại không dám tiếp xúc). Càng mềm dẻo càng được người mến nên việc gì cũng xong. Khéo tùy thời thì nên việc. chì tuy cứng mà có thể bẻ gãy cả. 102 . nước vì mềm mà được toàn. Ví dụ: Truyện cây sến và cây sậy của La Fontaine.” Ý chính: Cứng rắn quá thường khi hỏng việc. DIỄN ĐỀ A. DÀN BÀI I. NHẬP ĐỀ Suy diễn: Mượn câu “Nhu thắng cương. mềm dẻo thì dễ thành công. Ẩn ý: Cứng rắn quá thì dễ hỏng việc.
căng quá tất đứt. Loài kim cứng thì gãy. (Lục thao tam nghị). mảnh da căng quá thì rách (Thuyết Uyển). 103 .Phương Pháp Nghị Luận Danh ngôn Cứng quá tất gãy.
Phương pháp nghị luận Đề 19: Gustave Flaubert: một văn hào Pháp, có nói: “Ở đời, cái gì cũng phải học.” Hãy cho biết tại sao ta cần phải học? Ta cần phải học những gì? Và học tập thế nào để mau tiến bộ? Ý chính: Sự học tập cần thiết cho con người về mọi phương diện. Có học hết mọi việc thì mới tiến bộ được. DÀN BÀI I. NHẬP ĐỀ Suy diễn: Càng hiểu biết nhiều, càng dễ tiến bộ. Muốn hiểu biết, không có cách nào khác hơn là học tập. Giới thiệu đề. II. DIỄN ĐỀ 1. Tại sao ta cần phải học? Đời có nhiều vấn đề ta chưa hiểu biết, chưa hiểu thì không làm được, có học tập mới hiểu biết rõ. Học vấn nâng cao giá trị con người, rèn luyện tư cách , đạo đức cho ta. Học vấn là phương tiện giúp ta tìm sự sống; có học thì đời sống mới tiến được dễ dàng. 2. Ta cần học những gì? Dẫn câu nói của người đời: “Học ăn, học nói, học gói, học mở.” (Từ cái dễ đến cái khó đều phải học) Học ăn: ăn coi nồi, ngồi coi hướng. Học nói: lựa lời mà nói cho vừa lòng nhau. Học gói, học mở: học xoay sở ở đời, thích ứng với mọi hoàn cảnh. Học tập hết mọi phương diện: văn hóa, chính trị, kinh tế, xã hội,… Văn hóa: học cách nâng cao dân trí. Chính trị: học tập thực hiện dân chủ. Kinh tế: học về các khoa tài chính., ngân hàng, tăng gia sản xuất nông nghiệp, công kỹ nghệ. Xã hội: học tập nâng cao mức sống xã hội. 3. Cách học tập Học tập về lý thuyết trong sách vở. Học tập bằng cách thực hành, suy nghiệm để phát hiện những điều mới lạ. Học tập kinh nghiệm của người đời (cả một kho tàng phong phú). 104
Phương Pháp Nghị Luận III. KẾT LUẬN Cái gì cũng phải học, nhưng học xong phải thực hành. Học và hành phải đi đôi. TÀI LIỆU Ca dao Rừng như bể thánh khôn dò Nhỏ mà không học lớn mò sao ra? Danh ngôn Hãy nhìn lên, học rộng, luôn luôn tìm cách vươn lên cao (Regarder en haut, apprendre au dela, chercher à s’élever toujours). Sau cơm gạo, học vấn là nhu cầu cần thiết nhất của con người.
105
Phương pháp nghị luận Đề 20: Bình giảng câu cách ngôn: “Hãy tự giúp mình rồi trời sẽ giúp” Ý chính: có tự tin thì mới thành công được, mới có được sự hỗ trợ bên ngoài. DÀN BÀI I. NHẬP ĐỀ Qui nạp tương đồng bằng câu: “Tận nhân lực tất tri thiên mệnh” (Làm hết sức mình ắt rõ mệnh trời) II. DIỄN ĐỀ 1. Tại sao phải tự giúp? Có tự tin thì mới hành động (mới tự lực tự cường được). Có hành động thì người ta mới thấy việc làm của mình mà ủng hộ. Có sự thất bại thì mới đi đến thành công. 2. Trời giúp mình như thế nào? Trước tiên là có sự hỗ trợ của người xung quanh (theo ý muốn của trời). Trời giúp cho ta cái hoàn cảnh may mắn để thành công. Tin tưởng rằng mình hành động đúng thì thần thánh cũng hộ trợ cho mình (chi thành thông thánh) Ví dụ: Dân tộc Việt Nam không đứng lên tự giải phóng thì không ai giúp cho mình cả. Có chiến đấu thì mới thấy rõ lòng dân (ý dân là ý trời mới có sự giúp đỡ của các nước bạn). 3. Tác dụng của câu này Làm cho ta thêm tự tin, thêm hằng hái, can trường hoạt động. Không phủ nhận lòng tin tưởng nơi mệnh số, nơi cay đắng vô hình (nhưng không tuyệt đối). III. KẾT LUẬN Làm việc gì cũng phải tự tin. Từ việc nhà đến việc nước, lòng tự tin là một bảo đảm vững chắc cho sự thành công. TÀI LIỆU Tục ngữ Có cứng mới đứng đầu gió Ca dao 106
Công danh gặp hội. trời chẳng phụ nào.Phương Pháp Nghị Luận Khi nên trời giúp công cho. anh hào ra t ay. Làm trai năm liệu bảy lo mới hào. nhờ sự tự tin và sự tận tâm làm việc (Wilson). Trời sanh. Danh ngôn Mười lần thì có 9 lần thành công. 107 .
có lợi cho bản thân. DIỄN ĐỀ 1. đừng cờ bạc. Tại sao Tổng thống Linconln lại nói như thế? Vì những điều khuyên bảo kẻ khác thường là điều hay (để tỏ ra mình sành đời). 2. Làm được những điều khuyên bảo thì có lợi cho bản thân. TÀI LIỆU Tục ngữ 108 . quyết tâm. Giới thiệu đề (có thể NHậP Đề bằng tiểu sử tác giả). Đối với gia đình: mình khuyên người ta cần kiệm thì mình không nên tiêu hoang. KẾT LUẬN Nói và làm phải đi đôi. cho xã hội (thành công mỹ mãn). thiếu kiên nhẫn (không dám làm sợ thất bại. chỉ dạy cho người khác mà chính mình không làm đúng theo lời chỉ dạy. NHẬP ĐỀ Suy diễn: người ta hay làm ra vẻ thầy đời.Phương pháp nghị luận Đề 21: Bình giảng câu nói của Tổng Thống Mỹ Abraham Linconln: “Một cách hay nhất để thành công ở đời là khởi sự làm những điều mình thường khuyên bảo kẻ khác. thấy khó mà không làm). thì mình nên làm trước. Vì những điều mình khuyên bảo kẻ khác thường khó làm (phải nhiều kiên nhẫn. mới làm được).” Ý chính: phải tự giác và quyết tâm làm nhiệm vụ của mình thì mới thành công. ngán làm lâu). 3. Vì người ta thiếu nghị lực. tương trợ. mới có lợi cho xã hội. Đối với xã hội: mình khuyên người ta siêng năng. mình khuyên người ta thuận hoà thì mình không nên xung đột. có lợi cho gia đình mình. không nên chia rẽ. Dẫn chứng cụ thể Đối với cá nhân: mình khuyên người ta đừng uống rượu. DÀN BÀI I. II. thì mình phải chuyên cần. cho gia đình. đó là yếu tố để thành công ở đời. Tại sao người ta lại nông nỗi như thế? Vì biết dễ mà làm khó (biết việc nào là tốt. III.
sinh năm 1809 ở Harvin. ta có một mình mà khó thắng. nết hư của mình). 109 . Bị ám sát năm 1865 bởi một kẻ cuồng tín duy trì nô lệ là J. cái xấu của người không thể tránh được lại cố tránh thật cũng nực cười (Mare aurele). Đừng làm những điều tôi làm. dễ đánh trúng. Được bầu làm Tổng thống Hoa Kỳ. Ý chính: thắng người dễ hơn thắng mình. Danh ngôn Muốn cho một người hoạt động vui lòng thì đừng nói đến những việc gì họ đã làm. Đề 22: Bình giảng câu nói của người xưa: “Thắng cả vạn quân không khó bằng tự thắng mình”. B. Tiểu sử tác giả Araham Lincoln.Grasset). Giải đề Thắng vạn quân địch: công việc của viên võ tướng chiến thắng một lực lượng hùng hậu.Booth. mà nên nói đến những gì họ có thể làm.Phương Pháp Nghị Luận Hãy làm những điều tôi nói. Bình đề Tại sao nói như thế? Thắng địch dễ vì địch là những người cụ thể. tái cử năm 1864. Giới thiệu chủ đề. Ví dụ: Từ Hải có thể thắng quân triều đình. Cái xấu của mình có thể tránh đặng lại không thể tránh.W. Tự thắng mình: tranh đấu bản thân (thắng tật xấu. II. lần đầu năm 1859. Chú ý điểm tương phản: Người đông mà dễ thắng. NHẬP ĐỀ Trong các cuộc đấu tranh chỉ có cuộc tranh đấu bản thân là gay go nhất. Thắng mình khó vì kẻ thù ẩn trong lòng mình. người chủ trương bãi bỏ chế độ nô lệ ở Mỹ. DÀN BÀI I. DIỄN ĐỀ A. (B. hung cứ một vùng mà không thắng được cái tính yếu đuối trước lời khuyên ngon ngọt của nữ nhi nên hỏng cả sự việc.
mình sẵn sàng có mối thù nên dễ đánh mạnh.” Ý chính: đời có cái tốt cái xấu. xấu nhiều tốt ít. người biết suy nghĩ thì ít. DIỄN ĐỀ 110 . Đề 23: Bình giảng câu nói của bà De Stael: “Đời dạy bảo nhiều điều hay cho người biết suy nghĩ. đạn dược. thắng mình khó vì phải dùng nhiều nghị lực. trở lực trên đời. với mình. nhưng để làm hư hỏng những kẻ nông nổi. mình khó vì không ai trợ giúp mình được. NHẬP ĐỀ Suy diễn: Đời muôn mặt. không biết suy nghĩ thì nhận lấy cái xấu. kẻ biết người là người khôn (Lão Tử). Thực hiện cuộc tranh đấu bản thân: Phải thường xuyên tự kiểm điểm. Giới thiệu đề. Người đời đủ hạng. dễ bị hư hỏng. Một người không kiên nhẫn cũng như một ngọn đèn không có dầu (A. Trương Phi đời Tam Quốc vì không thắng được tính nóng nảy mà bị bọn thợ may giết chết (thúc giục họ may đồ tang để cử hành tang lễ cho Quan Công). II. Với địch.Phương pháp nghị luận Thắng địch dễ vì mình có binh lực: thắng. Phải cương quyết thực hiện cuộc tranh đấu bản thân để trở nên người hữu dụng sau này vượt qua mọi khó khăn. DÀN BÀI I. Phải thành tâm nghe lời phê bình. Kẻ biết mình là người sáng. Phải có tinh thần cầu tiến. Thắng địch dễ vì mình có thể dùng lực lượng vật chất (súng ống. trách tự ái cá nhân. TÀI LIỆU Mẩu chuyện Quan Vân Trường đời Tam Quốc vì không chiến thắng được lòng tự ái “đi đại lộ về đại lộ” nên bị Lữ Mông ám hại. Danh ngôn Luôn luôn sợ thua thì chẳng bao giờ thắng. Biết suy nghĩ thì thu thập được cái tốt. nhưng kẻ thì nông nổi thì nhiều. mình sẵn có thiện cảm nên dễ tha thứ cho mình. chỉ trích của người khác. de Musset). binh sĩ… ).
đâu là cạm bẫy ở đời. KẾT LUẬN Nêu lên bài học ở đời: thận trọng là sống. thiện ác. TÀI LIỆU Tục ngữ Thức lâu mới biết đêm dài. tránh được thù hằn vô cớ. nhưng lúc nào cũng phải phân biệt cái tốt.Phương Pháp Nghị Luận A. Người nông nổi dể bị đời làm hư hỏng Thấy những phong trào mới đến. Thấy thế tình đen bạc mà xử sự một cách thận trọng. họ vội vã thu nhập. Người biết suy nghĩ thu nhập được những điều gì hay ở đời? Không “thấy người ta ăn khoai” mà “mình vác mai chạy”. rốt cuộc trở nên người xấu. 2. Bình đề 1. đâu là nơi chính thiện. Đời thường hấp dẫn con người bằng danh dự. 111 . Văn liệu Dầu ai cũng nghĩ mình trong mình với. Giải đề Người biết suy nghĩ: những người trầm tĩnh nhận xét việc đời trên mọi khía cạnh. cái xấu ở đời. Có nhìn sâu vào đời. Càng lăn lộn ở đời thì càng từng trải. biết cân nhắc các nghề để lựa chọn nghề thích hợp với khả năng của mình. Thấy rõ các hạng người trong xã hội để có thái độ đối xử thích hợp (nông hậu với người tốt. Người nông nổi: những người không biết suy nghĩ. thu nhận việc đời một cách bừa bãi. suy nghĩ kỹ thì mới thấy hết được các khía cạnh tốt xấu. mềm dẻo với kẻ xấu … ). nông nổi là chết. B. rồi bị lôi cuốn và chìm đắm (như các phong trào sa hoa vật chất). Người nông nổi vì danh lợi mà quên mất cuộc sống thanh cao. Thấy người ta xấu cũng lấy cái xấu mà đáp lại. III. Thường già rồi mới khôn. đắm mình trong chốn bùn nhơ.
Phương pháp nghị luận Phải giống sen thà chẳng nhúng bùn. (Nguyễn Công Trứ) 112 .

X-Served-By: cache, cache-iad2137-IAD

Set-Cookie: stg=377; Domain=.scribd.com; Path=/; Expires=Sun, 20-Jun-27 16:23:20 GMT

X-Page-Type: docview

X-Cache: MISS

Via: 1.1 varnish

Accept-Ranges: bytes

Cache-Control: no-cache

Vary: Accept-Encoding, User-Agent