text:
CNM365. Chào ngày mới 28 tháng 8. Wikipedia Ngày này năm xưa. Năm 1828 – ngày sinh Lev Nikolayevich Tolstoy, Đại văn hào Nga. Năm 1963 – Nhà hoạt động dân quyền Martin Luther King đọc bài phát biểu Tôi có một giấc mơ tại thủ đô Washington, D.C., Hoa Kỳ. 1789 – nhà thiên văn học William Herschel phát hiện ra vệ tinh Enceladus của sao Thổ, trong lần đầu tiên sử dụng kính thiên văn lớn nhất thế giới đương thời.
28 tháng 8
Ngày 28 tháng 8 là ngày thứ 240 (241 trong năm nhuận) trong lịch Gregory. Còn 125 ngày trong năm.
Mục lục
Sự kiện
- 475 – Thượng tướng Flavius Orestes buộc Hoàng đế Tây La Mã Julius Nepos phải chạy khỏi thủ đô Ravenna.
- 1055 – Da Luật Hồng Cơ trở thành hoàng đế thứ 8 của triều Liêu, tức Liêu Đạo Tông, chính trị quốc gia hủ bại và quốc thế dần suy lạc trong thời gian ông tại vị.
- 1789 – Trong lần đầu tiên sử dụng kính thiên văn lớn nhất thế giới đương thời, nhà thiên văn học William Herschel phát hiện ra vệ tinh Enceladus của sao Thổ.
- 1867 – Hoa Kỳ chiếm hữu rạn san hô vòng Midway, khi đó là khu vực vô chủ.
- 1898 – Caleb Bradham phát minh ra một loại đồ uống có ga mà sau đó được gọi là Pepsi-Cola.
- 1937 – Toyoda Kiichirō thành lập công ty ô tô độc lập mang tên Toyota.
- 1963 – Nhà hoạt động dân quyền Martin Luther King đọc bài phát biểu Tôi có một giấc mơ tại thủ đô Washington, D.C., Hoa Kỳ.
Sinh
- 1828 – Lev Nikolayevich Tolstoy, Đại văn hào Nga
- 1938 – Paul Martin, Thủ tướng Canada
Mất
- 1832, Lê Văn Duyệt, danh tướng và khai quốc công thần của nhà Nguyễn (s. 1764)
- 1941 – Hà Huy Tập, Tổng bí thư Đảng Cộng sản Đông Dương (1936-1938) (s. 1906).
Những ngày lễ và kỷ niệm
Tham khảo
Lich Vạn Niên ngày 28 tháng 8 năm 2015
Lev Nikolayevich Tolstoy
Bá tước Lev Nikolayevich Tolstoy (tiếng Nga: , Lev Nikolaevič Tolstoj; 9 tháng 9 năm 1828 – 20 tháng 11 năm 1910[1]) là một tiểu thuyết gia người Nga, nhà triết học, người theo chủ nghĩa hoà bình, nhà cải cách giáo dục, người ăn chay, người theo chủ nghĩa vô chính phủ, tín hữu Cơ Đốc giáo, nhà tư tưởng đạo đức, và là một thành viên có ảnh hưởng của gia đình Tolstoy.
Tolstoy được yêu mến ở khắp mọi nơi như một tiểu thuyết gia vĩ đại nhất trong tất cả các nhà viết tiểu thuyết, đặc biệt nổi tiếng với kiệt tác Chiến tranh và hoà bình và Anna Karenina; miêu tả sự phóng khoáng và hiện thực của cuộc sống Nga, hai tác phẩm là đỉnh cao của tiểu thuyết hiện thực. Là một nhà luân lý, ông nổi tiếng với tư tưởng kháng cự bất bạo động, được thể hiện xuyên suốt các tác phẩm của mình như Vương quốc Chúa Trời trong bạn, điều đã có ảnh hưởng tới những nhân vật quan trọng của thế kỷ XX như Mahatma Gandhi và Martin Luther King, Jr.
Mục lục
- 1 Tiểu sử
- 2 Sự nghiệp
- 3 Tôn giáo và đức tin chính trị
- 4 Xem thêm
- 5 Tham khảo
- 6 Liên kết ngoài
Tiểu sử
Lev (trong gia đình ông được đánh vần là “Lyov”, chứ không phải “Lev”[cần dẫn nguồn]) sinh tại khu đất đai của cha ông ở Yasnaya Polyana, tại Tula guberniya vùng Trung Nga. Gia đình Tolstoy là một dòng họ quý tộc nổi tiếng từ xưa tại Nga, mẹ của ông khi sinh là nữ công tước Volkonsky, trong khi bà ông có nguồn gốc xuất thân từ gia đình hoàng gia Troubetzkoy và Gorchakov. Tolstoy có họ hàng với các gia đình quý tộc lớn nhất nước Nga. Thực tế sinh ra trong một những gia đình đại quý tộc bậc nhất ở Nga khiến Tolstoy rất khác biệt với toàn bộ những nhà văn khác cùng thế hệ với ông. Ông luôn là một nhà quý tộc có ý thức về vấn đề giai cấp,
Tuổi thơ
Tuổi thơ và thời niên thiếu của Tolstoy là sự xê dịch giữa Moskva và Yasnaya Polyana, trong một đại gia đình với ba người anh trai và một chị gái. Ông đã để lại cho chúng ta một hồi ức rất sống động về môi trường sống thời niên thiếu trong những trang viết phi thường ông gửi cho người viết tiểu sử của mình Pavel Biryukov. Mẹ ông qua đời khi ông mới lên hai, và cha ông cũng mất khi ông mới lên chín. Sự giáo dục sau đó của ông được giao vào tay người cô họ, Madame Ergolsky, người được cho là hình mẫu của Sonya trong tiểu thuyết Chiến tranh và hòa bình. (Cha ông và mẹ ông cũng là hình mẫu của các bá tước Nicolas Ilyich Rostov và nữ công tước Maria Nicolaievna Bolkonskaia trong tiểu thuyết đó).
Năm 1844, Tolstoy bắt đầu học luật và các ngôn ngữ phương Đông tại Đại học Kazan, nơi các giáo viên miêu tả ông là “vừa không có khả năng vừa không muốn học hành.” Ông không thấy ý nghĩa trong việc tiếp tục học tập và rời trường giữa khoá. Năm 1849 ông về cư trú tại Yasnaya Polyana, nơi ông cố gắng trở nên hữu ích cho những người nông dân của mình nhưng nhanh chóng khám phá ra sự vô dụng của lòng nhiệt tình thiếu hiểu biết của mình.
Đa phần thời gian học tập tại trường đại học và sau đó cuộc đời ông giống với cuộc đời của những chàng trai trẻ và những người ở tầng lớp của ông khi ấy, không theo quy luật nào và luôn tìm kiếm các trò vui – rượu, bài bạc, và phụ nữ – không phải hoàn toàn khác biệt cuộc sống của Pushkin trước khi ông bị trục xuất về phương Nam. Nhưng Tolstoy không thể vô tư chấp nhận để cuộc sống tự diễn ra. Từ rất sớm, trong nhật ký của ông (hiện còn từ năm 1847 về sau) cho thấy một sự đau khổ không bao giờ thỏa mãn về giá trị đạo đức của cuộc sống, một sự đau khổ sẽ còn mãi và là xung lực mang tính quyết định trong trí óc ông. Quyển nhật ký này cũng thể hiện sự thực nghiệm kỹ thuật phân tích tâm lý sẽ trở thành vũ khí văn chương chủ chốt của ông sau này.
Những tham vọng văn chương đầu tiên
Thử nghiệm văn chương đầu tiên của Tolstoy là tác phẩm dịch cuốn A Sentimental Journey Through France and Italy (Một chuyến đi đầy xúc cảm qua Pháp và Ý). Ông bị ảnh hưởng nhiều từ tiểu thuyết gia người Anh Sterne trong những tác phẩm đầu tiên của mình, dù sau này ông đã phỉ báng Sterne là “một nhà văn không ngay thật”. Tới năm 1851 một trong những nỗ lực tham vọng hơn và rõ rệt hơn về một phong cách sáng tác mới là truyện ngắn đầu tay của ông, “Một lịch sử của ngày hôm qua” (A History of Yesterday). Cùng năm ấy, buồn chán về cuộc sống dường như trống rỗng và vô nghĩa tại Moskva, khiến ông mang nợ vì cờ bạc, ông tới Caucasus, và gia nhập một đơn vị pháo binh đồn trú tại khu vực Cossack của Chechnya, với tư cách một binh nhì tình nguyện, nhưng mang dòng dõi quý tộc (юнкер). Năm 1852 ông hoàn thành tiểu thuyết đầu tiên Thời thơ ấu (Childhood) và gửi nó cho Nikolai Nekrasov để đăng trên tờ Sovremennik. Dù Tolstoy khó chịu với những cắt xén của nhà xuất bản, quyển sách ngay lập tức thành công khiến Tolstoy có được một vị trí xác định trên văn đàn Nga.
Tại khẩu đội pháo của mình Tolstoy sống một cuộc đời dễ chịu và không phiền phức nhờ tư cách một sĩ quan quý tộc. Ông có nhiều thời gian rảnh, và đa số thời gian đó ông đều dùng cho những cuộc săn bắn. Trong vài lần tham dự chiến đấu, ông tỏ ra rất tài giỏi. Vào năm 1854, ông nhận được lệnh, theo sự yêu cầu của ông, chuyển sang phục vụ cuộc chinh chiến chống quân Thổ Nhĩ Kỳ tại xứ Wallachia, nơi ông tham gia vào cuộc bao vây Silistra (nằm ở phần phía Đông Bắc Bulgaria). Tháng 11 năm ấy, ông tham gia cuộc đồn trú tại Sevastopol. Tại đó ông đã chứng kiến những trận đánh có tầm quan trọng lớn nhất trong thế kỷ. Ông tham gia bảo vệ Pháo đài số Bốn (Fourth Bastion) nổi tiếng và vào Trận Sông Chernaya, ông đã chế nhạo sự chỉ huy yếu kém tại đó trong một bài hát vui, đoạn thơ duy nhất từng biết do ông viết ra.
Tại Sevastopol ông viết cuốn Những mẩu chuyện Sebastopol (Sebastopol Sketches), được nhiều người coi là cố gắng đầu tiên của ông nhằm có được những kỹ thuật sẽ được áp dụng hiệu quả sau này trong tác phẩm Chiến tranh và hòa bình. Cũng được xuất bản định kỳ hàng tháng trên tờ Sovremennik khi cuộc bao vây còn đang diễn ra, những câu chuyện này khiến công chúng chú ý tới ông nhiều hơn. Trên thực tế, Nga hoàng Aleksandr II được biết đã từng tán dương tác giả của câu chuyện, “Hãy giữ gìn anh chàng đó.” Ngay sau khi pháo đài bị từ bỏ, Tolstoy xin nghỉ phép tại Petersburg và Moscow. Năm sau ông rời quân ngũ, hoàn toàn ghê tởm với sự chém giết vô nghĩa đã chứng kiến.
Thời gian giữa khi rời quân ngũ và lập gia đình
Những năm 1856-61 ông sống tại Petersburg, Moscow, Yasnaya, và ở nước ngoài. Năm 1857 (và một lần nữa trong giai đoạn 1860-61) ông đi ra nước ngoài và quay trở về với sự vỡ mộng về tính ích kỷ và chủ nghĩa vật chất của nền văn minh tư sản Châu Âu, một cảm giác được thể hiện trong truyện ngắn Lucerne và gián tiếp hơn trong tác phẩm Ba cái chết (Three Deaths) của ông. Khi bắt đầu có quan điểm thiên về phương Đông hơn với ảnh hưởng từ Phật giáo, Tolstoy học cách tự nhận thức mình thông qua những sinh thể sống. Ông bắt đầu viết Kholstomer, với một đoạn độc thoại nội tâm của một chú ngựa. Nhiều suy nghĩ riêng tư của ông đã được phản ánh thông qua một nhân vật chính trong tác phẩm Người Cô dắc (The Cossacks), người nằm ngẫm nghĩ, lúc ngã xuống đất khi đang trong một cuộc săn:
‘Ta ở đây, Dmitri Olenin, một sinh vật khá khác biệt so với những sinh vật khác, đang nằm đơn độc chỉ Thượng đế mới biết là ở đâu – nơi một chú nai thường sống – một chú nai già, một chú nai đẹp đẽ có lẽ chưa từng nhìn thấy một con người, và tại một nơi chưa từng có người nào ngồi hay suy nghĩ những việc đó. Ta ngồi đây, và xung quanh ta là những cây già cây non, một cây phủ đầy những vòng nho dại, và những con gà lôi đang kêu vang, đuổi nhau vòng quanh và có lẽ đang tìm kiếm những người anh em đã bị giết của chúng.’ Anh cảm nhận thấy những chú gà lôi của mình, suy nghĩ về chúng, và chùi dòng máu nóng trên bàn tay vào áo khoác. ‘Có lẽ những con chó rừng đã đánh hơi thấy chúng và thất vọng bỏ đi hướng khác: phía trên ta, bay trong đám lá cây đối với chúng rộng lớn như những hòn đảo, những con muỗi kêu vo vo: một, hai, ba, bốn, một trăm, một ngàn, một triệu con muỗi, và tất cả chúng cùng kêu ca một điều gì đó hay mỗi con lại có vấn đề của riêng minh giống một Dmitri Olenin như ta.’ Anh tưởng tượng một cách sinh động về tiếng kêu của những chú muỗi: ‘Hướng này, hướng này, các bạn! Ở đây có thứ chúng ta ăn được đấy!’ Chúng kêu và lao về phía anh. Và anh thấy rõ ràng rằng mình không phải một nhà quý tộc Nga, một thành viên của xã hội Moscow, một người bạn và họ hàng của ông này bà nọ, mà chỉ như là một con muỗi, hay gà lôi, hay nai, như những loài vật hiện đang sống cạnh anh. ‘Chỉ như chúng thôi, chỉ như Chú Eroshka, ta sẽ sống một lát rồi chết, và như chú đã từng nói rất đúng: “cỏ sẽ mọc lên và không còn gì nữa”.’
Những năm sau cuộc Chiến tranh Crimean là khỏng thời gian duy nhất trong cuộc đời Tolstoy khi ông sống lẫn lộn trong thế giới văn chương. Ông được giới trí thức Petersburg và Moscow ca ngợi là một trong những người tài giỏi nhất và danh vọng càng tăng với những thành công của ông. Nhưng ông không muốn gần họ. Ông là một nhà quý tộc quá chân chính để có thể giống với giới trí thức nửa tự do này. Tất cả suy nghĩ trong đầu ông đều trái ngược với suy nghĩ trong đầu những người đang trong quá trình Tây phương hoá, những người đã được Ivan Turgenev, người được đa số công nhận là tác gia lớn nhất còn đang sống của Nga ở giai đoạn đó, phác hoạ. Turgenev, người theo nhiều cách là sự đối lập của Tolstoy cũng là người ca ngợi ông nhiều nhất khi gọi truyện ngắn năm 1862 Người Cô dắc của Tolstoy là “Truyện hay nhất được viết bằng ngôn ngữ của chúng ta.”
Tolstoy không tin vào sự tiến bộ và văn hóa và thích trêu chọc Turgenev qua những câu nói hay lời bình luận cay độc của mình. Việc thiếu sự cảm thông với giới văn học khiến ông rơi vào một cuộc tranh cãi ầm ĩ với Turgenev (1861), ông đã thách đấu với Turgenev nhưng sau đó đã đưa ra lời xin lỗi về hành động của mình. Cả câu chuyện rất đặc trưng về tính nết của ông, không thể kiên nhẫn với sự ưu việt hơn của người khác và sự thiếu lòng tự trọng trí thức của họ. Những nhà văn duy nhất còn là bạn của ông gồm vị “địa chủ” bảo thủ Afanasy Fet và nhà dân chủ thân Slavơ Nikolay Strakhov, cả hai người đều có quan điểm trái ngược với dòng tư tưởng chính thời kỳ đó.
Năm 1859 ông lập ra một ngôi trường cho trẻ em nông thôn tại Yasnaya, tiếp đó là mười hai ngôi trường khác, những nguyên tắc tự do cơ bản của chúng đã được Tolstoy miêu tả trong tiểu luận năm 1862, “Ngôi trường tại Yasnaya Polyana” của mình. Ông cũng viết nhiều truyện cho trẻ em nông thôn. Những thực nghiệm giáo dục của Tolstoy sớm chết yểu, nhưng đó chính là nguyên mẫu trực tiếp đầu tiên cho Trường Summerhill của A.S.Neill, ngôi trường tại Yasnaya Polyana có thể coi là mô hình đầu tiên của một lý thuyết chặt chẽ về giáo dục tự do.
Năm 1862 Tolstoy xuất bản một tạp chí sư phạm, Yasnaya Polyana, theo đó ông đề xuất không phải giới trí thức sẽ dạy dỗ người nông dân, mà là người nông dân dạy dỗ giới trí thức. Ông trở nên tin tưởng rằng ông đang được hưởng tài sản thừa kế một cách không công bằng, và được nổi tiếng trong giới nông dân về những hành động giúp đỡ hào hiệp của mình. Ông thường quay về ngôi nhà nông thôn đem theo những người hành khất mà ông thấy cần phải giúp đỡ, và thường đưa những khoản tiền lớn cho những người ăn mày trong thành phố. Năm 1861 ông nhận chức Thẩm phán Hoà bình, một địa vị được đưa ra với mục đích giám sát việc thực thi cuộc Cải cách giải phóng năm 1861.
Trong lúc ấy, cuộc kiếm tìm sự ổn định tâm hồn không bao giờ dứt tiếp tục dày vò ông. Khi ấy ông đã từ bỏ cuộc sống hoang tàng thời trẻ, và nghĩ tới việc lập gia đình. Năm 1856 ông lần đầu tiên cầu hôn không thành công (Mlle Arseniev). Năm 1860 ông bị ảnh hưởng nặng sau cái chết của người anh/em trai Nicholas, dù trước đó ông đã phải đối mặt với cái chết của cha mẹ và người bảo mẫu thời thơ ấu. Tolstoy coi cái chết của anh/em mình là cuộc chạm trán đầu tiên của ông với thực tế không thể tránh khỏi của cái chết. Sau những bất hạnh đó, Tolstoy đã viết trong nhật ký của mình rằng ở tuổi ba tư, không một phụ nữ nào có thể yêu ông, bởi ông quá già và xấu xí. Năm 1862, cuối cùng ông cầu hôn Sofia Andreyevna Behrs và được nàng đồng ý. Họ cưới ngày 23 tháng 9 cùng năm ấy.
Đời sống gia đình
Cuộc hôn nhân là một trong hai dấu mốc quan trọng nhất trong cuộc đời Tolstoy, sự kiện kia là việc ông cải đạo. Khi đã vỡ mộng với tình trạng sống “vô tư lự” của những người nông dân, và đặc biệt của những người Cossacks ông từng sống chung tại vùng Caucasus. Cuộc hôn nhân mang lại cho ông sự giải thoát khỏi trạng thái luôn tự nghi ngờ về cuộc sống. Nó là cánh cổng tới một “tình trạng sống tự nhiên” ổn định và lâu dài. Cuộc sống gia đình, và sự chấp nhận vô lo cũng như sự quy phục với cuộc sống nơi ông sinh ra, khi ấy đã trở thành tôn giáo của ông.
Mười lăm năm đầu của cuộc hôn nhân, ông đã sống trong cuộc sống hạnh phúc, thỏa mãn và tin tưởng, triết lý của nó được thể hiện với quyền lực tạo hóa tối cao trong cuốn Chiến tranh và Hòa bình. Sophie Behrs, hầu như mới chỉ là một cô bé khi lập gia đình và trẻ hơn ông 16 tuổi, đã trở thành người vợ, người mẹ và người quản gia lý tưởng của ông. Trước khi cưới, Tolstoy đã trao cho bà những cuốn nhật ký của ông ghi chép chi tiết lại những lần ông quan hệ với những nữ nông nô. Họ có với nhau mười ba người con, năm người chết khi còn nhỏ.[2]
Hơn nữa, Sophie là người giúp đỡ đắc lực cho chồng trong sự nghiệp văn chương, và câu chuyện nổi tiếng nhất là việc bà đã chép lại bảy lần từ đầu đến cuối cuốn Chiến tranh và Hòa bình. Tài sản của gia đình, với sự quản lý tốt của Tolstoy, cùng những khoản tiền có được nhờ những cuốn sách, tăng thêm nhiều, khiến ông có thể chi trả cho gia đình ngày một mở rộng.
Thay đổi phong cách
Về cơ bản Tolstoy luôn là người theo chủ nghĩa duy lý. Nhưng ở thời điểm ông viết những kiệt tác của mình chủ nghĩa duy lý trong ông đã giảm sút. Triết lý của Chiến tranh và Hòa bình và Anna Karenina (mà ông trình bày trong cuốn Một cuộc xưng tội (A Confession) rằng “một người phải sống sao cho tốt nhất cho chính mình và cho gia đình mình”) là một sự đầu hàng của chủ nghĩa duy lý trong ông trước sự bất duy lý cố hữu của cuộc sống. Cuộc tìm kiếm ý nghĩa cuộc sống đã bị từ bỏ. Ý nghĩa của cuộc sống chính là cuộc sống. Sự thông thái lớn nhất chính là sự chấp nhận không ngụy biện vị trí của mình trong Cuộc sống và sống tốt nhất có thể trong hoàn cảnh ấy. Nhưng chính trong đoạn cuối cuốn tiểu thuyết Anna Karenina một sự băn khoăn đã trở nên hiển hiện. Khi ông đang viết cuốn sách đó, sự khủng hoảng đã bắt đầu và nó đã được ghi lại trong Một cuộc xưng tội và từ đó trong ông đã bắt đầu xuất hiện chủ trương của một tôn giáo mới và sự giáo dục đạo đức.
Sau khi cải đạo, các chi tiết của nó được viết dưới đây, chủ nghĩa duy lý của Tolstoy có được sự hài lòng trong hệ thống học thuyết đã được xây dựng kỹ càng của ông. Nhưng sự bất duy lý trong Tolstoy vẫn tồn tại dưới những vỏ chứng của giáo điều đã thành hình. Những cuốn nhật ký của Tolstoy cho thấy những ước vọng nhục dục vẫn hiển hiển trọng ông cho tới khi tuổi cao; và ước vọng về sự mở rộng, ước vọng đã mang lại Chiến tranh và Hòa bình, ước vọng về cuộc sống ý nghĩa với mọi vui thú và vẻ đẹp của nó, không bao giờ chết trong ông. Chúng ta thấy một vài ý niệm về nó trong những tác phẩm của ông, ông khuất phục chúng trong một kỷ luật chặt chẽ và khắt khe. Tuy nhiên, cảm nhận kỳ diệu của ông không bị ảnh hưởng từ sự cải đạo này. Ông vẫn sáng tác dễ dàng như trước và những năm cuối đời ông đã viết ra nhiều tác phẩm nghệ thuật tuyệt diệu, như Hadji Murat, một trong nhiều kiệt tác được xuất bản sau khi ông qua đời. Ngày càng rõ ràng rằng, theo lời Vladimir Nabokov, chỉ có hai chủ đề Tolstoy thực sự quan tâm và cho rằng đáng viết — đó là cuộc sống và cái chết. Quan hệ giữa cuộc sống và cái chết đã được ông phân tích nhiều lần, lặp đi lặp lại, với sự phức tạp ngày càng tăng trong bản thảo cuối cùng của Kholstomer, trong Cái chết của Ivan Ilyich, trong Một người cần bao nhiêu ruộng đất?
Những năm cuối đời
Ngay sau khi Một cuộc xưng tội trở nên nổi tiếng, Tolstoy bắt đầu, dù ban đầu trái ngược ý muốn của ông, có các môn đồ. Người đầu tiên trong số họ là Vladimir Chertkov, cựu sĩ quan Kỵ binh và là người thành lập các Tolstoyan, được D.S. Mirsky miêu tả là một “người cuồng tín hep hòi, một người bạo ngược, hà khắc, người đã gây ảnh hưởng thực tại to lớn tới Tolstoy và đã trở thành một kiểu tể tướng trong cộng đồng mới”. Tolstoy cũng thiết lập quan hệ với một số phái cộng sản Kitô giáo và vô chính phủ, như Dukhobors. Dù quan điểm của ông không theo nhà thờ chính thống và ủng hộ học thuyết Thoreau về sự bất tuân dân sự, Tolstoy không bị chính phủ cản trở vì họ không muốn mang tiếng xấu ở nước ngoài. Chỉ trong năm 1901 Synod đã rút phép thông công của ông. Hành động này, bị phản đối rộng rãi cả trong và ngoài nước, và nó chỉ đơn giản khiến mọi người nghĩ rằng Tolstoy đã không còn là một tín đồ Nhà thờ chính thống nữa.
Khi danh tiếng của ông ngày càng được biết đến ở mọi tầng lớp xã hội, một số công xã Tolstoyan được hình thành trên khắp nước Nga nhằm đưa vào thực thi những học thuyết tôn giáo của Tolstoy. Và, trong hai thập kỷ cuối cuộc đời ông, Tolstoy đã giành được sự kính trọng của toàn thế giới, sự kính trọng chưa từng có với một nhà văn kể từ cái chết của Voltaire.[3] Yasnaya Polyana đã trở thành một Ferney mới — hay thậm chí còn hơn thế, hầu như một Jerusalem mới. Những người hành hương từ khắp nơi tới đây để chiêm ngưỡng con người vĩ đại. Nhưng chính gia đình Tolstoy lại phản đối hành động của ông, trừ người con gái út Alexandra Tolstaya. Vợ ông có quan điểm hoàn toàn trái ngược ông. Bà từ chối từ bỏ quyền sở hữu tài sản của mình và xác nhận trách nhiệm với gia đình lớn của mình. Tolstoy từ chối tác quyền với những cuốn sách mới của mình nhưng buộc phải trao quyền sở hữu đất đai và tác quyền với những tác phẩm trước đó cho vợ. Cuộc sống hôn nhân sau này của ông đã được A. N. Wilson miêu tả là một trong những cuộc sống bất hạnh nhất trong lịch sử giới văn chương.
Tolstoy rất khỏe mạnh so với độ tuổi của mình, nhưng ông đã ốm nặng năm 1901 và phải sống một thời gian dài tại Gaspra và Simeiz, Krym. Ông vẫn làm việc đến giây phút cuối cùng và không bao giờ có dấu hiệu suy sụp năng lực tinh thần. Bị áp lực bởi sự đối lập rõ ràng giữa quan điểm thân chủ nghĩa cộng sản và cuộc sống dễ chịu từng có khi chấp nhận quan điểm của người vợ, với tình trạng bực tức ngày càng tăng với gia đình, càng bị thúc đẩy bởi Chertkov, cuối cùng ông đã rời Yasnaya, cùng với bác sĩ riêng, đi đến một nơi vô định. Sau một số cuộc đi không nghỉ và không mục đích ông muốn tới một tu viện nơi chị/em gái của mình đang là Mẹ bề trên nhưng đã phải dừng lại tại ga đầu mối Astapovo. Tại đây ông phải vào nghỉ trong ngôi nhà của người trưởng ga và chết ngày 20 tháng 11 năm 1910. Ông được chôn cất đơn giản trong một nghĩa địa của nông dân cách Yasnaya Polyana 500 mét. Hàng ngàn người nông dân đã tham dự lễ tang ông.
Sự nghiệp
Tác phẩm và những câu chuyện hoang đường
Tiểu thuyết của Tolstoy luôn tìm cách thể hiện hiện thực xã hội Nga ông đang sống. Matthew Arnold đã bình luận rằng tác phẩm của Tolstoy không phải là nghệ thuật, mà là một phần cuộc sống. Những đánh giá của Arnold được đồng thuận Isaak Babel và ông đã nói rằng, “nếu thế giới có thể tự thể hiện mình dưới ngòi bút, nó sẽ giống với tác phẩm của Tolstoy”.
Những cuốn sách được xuất bản đầu tiên của ông là ba cuốn tiểu thuyết tự truyện, Thời thơ ấu, Thời niên thiếu, và Thời tuổi trẻ (1852–1856). Chúng kể câu chuyện về người con trai một địa chủ lớn và sự nhận thức chậm chạp của anh ta về những khác biệt giữa mình và những người nông dân của mình. Dù lúc cuối đời Tolstoy đã bác bỏ những cuốn sách đó vì tính ủy mị của chúng, một phần lớn cuộc đời của chính ông đã được thể hiện ở đó, và những cuốn sách vẫn là nguồn thông tin xác đáng về thời kỳ tuổi thơ tới tuổi trẻ của ông.
Tolstoy đã từng là thiếu uý trong một trung đoàn pháo binh trong Chiến tranh Crimea, và đã tường thuật lại thời gian này trong cuốn Những phác thảo Sevastapol. Những trải nghiệm trong chiến tranh đã giúp chủ nghĩa hòa bình phát triển trong ông, và mang lại cho ông những tư liệu cho việc thể hiện chính xác những điều khủng khiếp của chiến tranh trong những tác phẩm sau này.
Người Cossack (1863) là một tiểu thuyết còn chưa hoàn thành viết về cuộc sống người Cossack thông qua câu chuyện của Dmitri Olenin, một quý tộc người Nga phải lòng một cô gái Cossack. Tiểu thuyết này đã được Ivan Bunin cho là một trong những tác phẩm tuyệt vời nhất bằng tiếng Nga. Sự kì diệu trong cách sử dụng ngôn ngữ của Tolstoy thường không thể được chuyển ngữ, nhưng đoạn trích sau có thể mang lại một chút khái niệm về sự dồi dào, cảm giác, và tình cảm của nguyên bản:
- Along the surface of the water floated black shadows, in which the experienced eyes of the Cossack detected trees carried down by the current. Only very rarely sheet-lightning, mirrored in the water as in a black glass, disclosed the sloping bank opposite. The rhythmic sounds of night — the rustling of the reeds, the snoring of the Cossacks, the hum of mosquitoes, and the rushing water, were every now and then broken by a shot fired in the distance, or by the gurgling of water when a piece of bank slipped down, the splash of a big fish, or the crashing of an animal breaking through the thick undergrowth in the wood. Once an owl flew past along the Terek, flapping one wing against the other rhythmically at every second beat.
Chiến tranh và Hòa bình nói chung được coi là một trong những tiểu thuyết vĩ đại nhất từng được viết, nổi tiếng về tầm vóc và tính thống nhất. Nó gồm tới 580 nhân vật, nhiều nhân vật thật trong lịch sử và những người khác là tưởng tượng. Câu chuyện miêu tả từ những hoạt động trong cuộc sống gia đình tới những tổng hành dinh của Napoleon, từ triều đình Alexander I Nga tới những chiến trường Austerlitz và Borodino. Cuốn tiểu thuyết đã thể hiện học thuyết của Tolstoy về lịch sử, và tính vô nghĩa của các cá nhân như Napoleon và Alexander nói riêng. Nhưng quan trọng hơn, tưởng tượng của Tolstoy đã tạo ra một thế giới rất đáng tin, rất hiện thực, tới mức không dễ để nhận ra rằng đa số các nhân vật của ông trên thực tế đều không tồn tại rằng Tolstoy không bao giờ tận mắt thấy thời đại được ông miêu tả trong tiểu thuyết.
Một điều cũng đáng ngạc nhiên, Tolstoy không coi Chiến tranh và Hòa bình là một tiểu thuyết (ông cũng không coi nhiều tiểu thuyết nổi tiếng của Nga được viết thời kỳ ấy là tiểu thuyết). Đối với ông nó là một sử thi bằng văn xuôi. Anna Karenina (1877), mà Tolstoy coi là cuốn tiểu thuyết thực sự đầu tiên của ông, là tác phẩm được xây dựng và sắp xếp tinh vi, công phu nhất. Nó tường thuật hai câu chuyện song song về một phụ nữ ngoại tình bị kẹt trong những quy định và những trò lừa dối của xã hội và một điền chủ mê triết học (như Tolstoy), người làm việc cùng với những người nông dân trên cánh đồng và tìm cách cải thiện cuộc đời họ. Cuốn tiểu thuyết cuối cùng của ông là Phục sinh, xuất bản năm 1899, kể câu chuyện của một vị quý tộc tìm cách chuộc lại một lỗi lầm đã phạm phải từ nhiều năm trước và trong đó thể hiện rất nhiều quan điểm mới của Tolstoy về cuộc sống. Một tiểu thuyết ngắn khác, Hadji Murat, được xuất bản đồng thời năm 1912.
Tác phẩm sau này của Tolstoy thường bị coi là mang nhiều tính giáo khoa và viết một cách chắp vá, nhưng nó xuất phát từ một ước vọng và lòng nhiệt tình từ sâu thẳm những quan niệm đạo đức khắc khổ của ông. Ví dụ, cảnh quyến rũ của Sergius trong Cha Sergius, là một trong những thành công của ông. Gorky đã thuật lại việc Tolstoy từng đọc đoạn này trước mình và Chekhov và rằng Tolstoy đã bật khóc khi kết thúc. Những đoạn văn đầy sức mạnh khác ở giai đoạn sau gồm sự khủng hoảng khi phải đối mặt với chính mình của những nhân vật chính trong Sau buổi khiêu vũ và Master and Man, trong đó nhân vật chính (trong Sau buổi khiêu vũ) hay độc giả (trong Master and Man) biết được sự ngu ngốc của cuộc đời của các nhân vật chính.
Tolstoy luôn lưu ý tới trẻ em và văn học cho trẻ em và đã viết nhiều truyện cổ tích, truyện ngụ ngôn. Một số truyện ngụ ngôn của ông phỏng theo chuyện ngụ ngô Ê dốp và từ truyện Hindu.
Danh vọng
Sự nổi danh đương thời của Tolstoy khiến ông được nhiều người ngưỡng vọng: Dostoevsky cho ông là người giỏi nhất trong số những nhà văn cùng thời trong khi Gustave Flaubert so sánh ông với Shakespeare và thổ lộ: “Thật là một nghệ sĩ và thật là một nhà tâm lý!”. Anton Chekhov, người thường tới thăm Tolstoy tại nhà ông ở thôn quê, đã viết: “Khi văn học có một Tolstoy, thì thật dễ dàng và thú vị khi là một nhà văn; thậm chí khi bạn biết chính mình không làm được điều gì và vẫn chưa hoàn thành điều gì, đây cũng không phải là điều ghê gớm lắm, bởi Tolstoy đã hoàn thành công việc cho tất cả mọi người. Những điều ông đã thật sự làm để biện hộ cho tất cả những hy vọng và ước vọng được dành cho văn học.” Ivan Turgenev đã gọi Tolstoi là một “nhà văn vĩ đại của vùng đất Nga”.[4]
Những nhà phê bình và tiểu thuyết sau này tiếp tục ca ngợi tài năng của ông: Virginia Woolf tuyên bố ông là “người vĩ đại nhất trong số những nhà văn viết tiểu thuyết”, và James Joyce viết: “Ông không bao giờ mệt mỏi, không bao giờ ngốc nghếch, không bao giờ mệt mỏi, không bao giờ làm ra vẻ mô phạm, không bao giờ tỏ điệu bộ!”. Thomas Mann đã viết về tính chân thật của ông —”Hiếm khi các tác phẩm nghệ thuật lại gần với tự nhiên như vậy”— một tình cảm được nhiều người chia sẻ, gồm cả Marcel Proust, William Faulkner, Vladimir Nabokov, những người coi ông đứng trên tất cả các tiểu thuyết gia Nga khác, thậm chí cả Gogol, và đánh giá ông tương đương với Pushkin trong số những nhà thơ Nga.
Tôn giáo và đức tin chính trị
Khi gần 50 tuổi, Tolstoy gặp cuộc khủng hoảng trung niên, khi ấy ông kiên quyết rằng ông sẽ không thể tiếp tục sống mà không biết ý nghĩa của cuộc sống, và vì thế ông nguyền hoặc tìm ra nó hoặc sẽ tự sát. Sau khi xem xét nhiều khía cạnh, ông đã tìm ra câu trả lời trong sự răn dạy của chúa Jesus, được ông diễn giải theo cách bị ảnh hưởng nhiều từ Phật giáo. Ông tường thuật lại cuộc khủng hoảng trung niên của mình trong cuốn Một cuộc xưng tội, và những kết luận từ các cuộc nghiên cứu của ông trong Tôn giáo của tôi, Vương quốc của Chúa là ở bên trong bạn, và Tóm tắt Phúc âm.
Học thuyết đã đạt tới độ chín của Tolstoy là một “Kitô giáo” dựa trên lí trí, lột bỏ tất cả truyền thống và tất cả chủ nghĩa thần bí tích cực. Ông chối bỏ sự bất tử cá nhân và đặc biệt tập trung vào sự răn dạy đạo đức trong Phúc Âm. Về sự răn dạy đạo đức của Chúa Jesus, những từ “Không chống cự cả với quỷ” (Resist not evil) được lấy làm nguyên tắc. Ôngchối bỏ quyền lực của Nhà thờ, vốn ủng hộ Nhà nước, và ông lên án Nhà nước, vốn gây ra bạo lực và tham nhũng. Những lời buộc tội của ông ở mọi hình thức cho phép chúng ta hiểu được học thuyết của Tolstoy, trong khía cạnh chính trị của nó, như Chủ nghĩa vô chính phủ Kitô giáo.
Ngọn nguồn đức tin
Sự biến đổi của Tolstoy từ một nhà văn của xã hội chơi bời và đầy đặc quyền sang thành một người theo chủ nghĩa vô chính phủ không bạo lực và vô thần trong những năm cuối đời diễn ra trong hai cuộc đi vòng quanh Châu Âu năm 1857 và 1860-61, một giai đoạn khi những nhà quý tộc theo khuynh hướng tự do Nga phải bỏ trốn khỏi sự đàn áp chính trị trong nước; những người cùng đi theo con đường này là Alexander Herzen, Mikhail Bakunin và Peter Kropotkin. Trong chuyến thăm năm 1857, Tolstoy đã chứng kiến một cuộc hành quyết trước công chúng tại Paris, một trải nghiệm đau đớn sẽ theo suốt cuộc đời ông sau đó. Ông đã viết một bức thư cho người bạn là V. P. Botkin:
Triết lý chính trị Tolstoy cũng bị ảnh hưởng sau cuộc viếng thăm người theo tư tưởng tự do Pháp Pierre-Joseph Proudhon tháng 3 năm 1861, khi ấy ông này đang phải sống trong cảnh bị lưu đày với cái tên giả ở Brussels. Ngoài việc xem lại các tác phẩm sắp xuất bản của Proudhon, “Chiến tranh và Hòa bình”, cái tên Tolstoy sẽ lấy để cho kiệt tác của mình, hai người đã bàn luận về giáo dục, Tolstoy đã viết trong cuốn sổ về giáo dục của mình:
Trong Chương VI Một cuộc xưng tội, Tolstoy đã chính dẫn đoạn cuối cùng trong Thế giới như Mong muốn và Thể hiện của Schopenhauer. Trong đoạn này, nhà triết học Đức đã giải thích tại sạo sự vô nghĩa có từ sự phủ định hoàn toàn cái tôi chỉ là một sự vô nghĩa tương đối và không cần phải sợ hãi nó. Tolstoy đã bị ảnh hưởng bởi các giáo điều Kitô giáo, Phật giáo, và Hindu cho rằng khổ hạnh là con đường để dẫn tới sự thần thánh. Điều này thích hợp với những ý kiến của riêng ông, được thể hiện qua nhật ký trong nhiều năm. Vì thế Tolstoy, nhà quý tộc Nga, dần trở thành một người theo đạo đức khổ hạnh, lựa chọn sự nghèo khổ và khước từ ý chí.
Chủ nghĩa vô chính phủ Kitô giáo
Dù ông không tự coi mình là một người vô chính phủ bởi ông coi thuật ngữ này dùng để chỉ những người muốn thay đổi xã hội bằng bạo lực[5], Tolstoy vẫn thường được coi là một người theo chủ nghĩa vô chính phủ. Những đức tin Kitô giáo của Tolstoy dựa trên Bài giảng trên Núi (Sermon on the Mount), và đặc biệt trên câu đưa cả má bên kia (turn the other cheek), mà ông coi là một sự chứng minh cho chủ nghĩa hòa bình, không bạo lực. Tolstoy tin rằng việc là một tín đồ Kitô giáo đồng nghĩa ông là người theo chủ nghĩa hòa bình và, vì sự sử dụng vũ lực của chính phủ Nga, là một người theo chủ nghĩa hòa bình khiến ông trở thành người theo chủ nghĩa vô chính phủ.
Học thuyết kháng cự bất bạo động của Tolstoy khi đối mặt với sự xung đột là một thuộc tính riêng biệt khác của triết lý của ông dựa trên những lời răn của Chúa. Khi gây ảnh hưởng trực tiếp tới Mahatma Gandhi với ý tưởng này trong tác phẩm Vương quốc của Chúa là ở bên trong bạn, Tolstoy đã gây ảnh hưởng to lớn tới phong trào phản kháng bất bạo động cho tới ngày nay. Ông cũng phản đối tư hữu và định chế hôn nhân và sự đề cao giá trị những ý tưởng trinh bạch và tiết chế tình dục (được thảo luận trong Cha Sergius và lời nói đầu của ông cho cuốn The Kreutzer Sonata), những ý tưởng cũng được chàng trai trẻ Gandhi tin tưởng.
Trong hàng trăm bài luận trong hai mươi năm cuối đời mình, Tolstoy đã lặp lại sự chỉ trích kiểu vô chính phủ với Nhà nước và giới thiệu những cuốn sách của Kropotkin và Proudhon cho những độc giả của mình, tuy phản đối sự tán thành các phương tiện cách mạng bạo lực của chủ nghĩa vô chính phủ, ông đã viết trong bài luận “Về sự Vô chính phủ” năm 1900:
Chủ nghĩa hòa bình
Dù có những mối lo ngại về bạo lực vô chính phủ, Tolstoy vẫn chấp nhận mối nguy hiểm khi truyền bá những ấn phẩm bị cấm đoán của những nhà tư tưởng theo chủ nghĩa vô chính phủ Nga, và đã sửa đổi những bản in cuốn “Về một cuộc nổi dậy” (Words of a Rebel) của Peter Kropotkin, được xuất bản lậu tại St Petersburg năm 1906. Hai năm trước, trong Chiến tranh Nga-Nhật, Tolstoy đã công khai lên án cuộc chiến và viết thư cho nhà sư Nhật Soyen Shaku trong một nỗ lực không thành công nhằm đưa ra một tuyên bố hòa bình chung.
Một bức thư của Tolstoy viết năm 1908 cho một tờ báo Ấn Độ với tiêu đề “Thư gửi một người theo đạo Hindu” mang tới tình cảm thân mật với Mohandas Gandhi, người khi ấy đang ở Nam Phi và đang bắt đầu trở thành một nhà hoạt động. Đọc cuốn “Vương quốc của Chúa là ở bên trong bạn” khiến Gandhi quyết định từ bỏ bạo lực và tán thành phản kháng bất bạo động, một sự tán thành mà Gandhi đã viết lại trong tiểu sử của mình, gọi Tolstoy là “người đề xướng vĩ đại nhất của thuyết bất bạo động mà thời đại này có thể tạo ra”. Sự thân mật giữa Tolstoy và Gandhi chỉ kéo dài một năm, từ tháng 10 năm 1909 tới khi Tolstoy chết tháng 11 năm 1910, nhưng dẫn tới việc Gandhi đặt tên Tolstoy Colony cho ashram thứ hai của ông tại Nam Phi. Bên cạnh phản kháng bất bạo động, hai người có chung niềm tin ở giá trị của sự ăn chay, chủ đề của nhiều bài luận của Tolstoy (xem Sự chay tịnh Kitô giáo giáo).
Cùng với chủ nghĩa duy tâm ngày càng phát triển, Tolstoy cũng trở thành một người ủng hộ nhiệt thành cho phong trào Quốc tế ngữ. Tolstoy đã rất ấn tượng trước những niềm tin hoà bình của những người Doukhobor và lôi kéo sự chú ý quốc tế tới vụ hành quyết họ, sau khi họ đã đốt vũ khí trong một cuộc phản kháng hòa bình năm 1895. Ông đã giúp những người Doukhobor di cư tới Canada.
Xem thêm
Tham khảo
- ^ Theo lịch Julius là 28 tháng 8 năm 1828 – 7 tháng 11 năm 1910
- ^ Feuer, Kathryn B. Tolstoy and the Genesis of War and Peace, Cornell University Press, 1996, ISBN 0-8014-1902-6
- ^ D. S. Mirsky. A History of Russian Literature. Northwestern University Press, 1999. ISBN 0-8101-1679-0. Page 324.
- ^ Victor Terras ed., Handbook of Russian Literature, p. 476-480, Yale University Press, 1985 (truy cập 14 tháng 12 năm 2006 from this website)
- ^ Woodcock, George. Anarchism: A History of Libertarian Ideas and Movements, Broadview Press, 2004, p. 185
Liên kết ngoài
- Leo Tolstoy – A comprehensive site with pictures, e-texts, biography, genealogy, etc.
- Leo Tolstoy museum in Yasnaya Polyana
- (tiếng Nga)State Leo Tolstoy Museum in Moscow
Leo Tolstoy’s biography and critique
- Illustrated Biography online at University of Virginia
- Tolstoy and Popular Literature – Several scientific papers from the University of Minnesota
- Brief bio
- Leo Tolstoy’s Life – Tolstoy’s personal, professional and world event timeline, and synopsis of his life from Masterpiece Theatre.
- The Last Days of Leo Tolstoy
- Aleksandra Tolstaya, “Tragedy of Tolstoy”
- (tiếng Nga) The ancestors Count Lev Nikolayevich Tolstoy
- (tiếng Nga) The World of Leo Tolstoy
- Information and Critique on Leo Tolstoy
- Leo Tolstoy Chronicle by Erik Lindgren
- Tolstoy’s Legacy for Mankind: A Manifesto for Nonviolence, Part 1
- Tolstoy’s Legacy for Mankind: A Manifesto for Nonviolence, Part 2
- Text of “A Confession” and Audio of Tolstoy speaking on TheGodLight.co.uk
- Lear, Tolstoy and the Fool an essay by George Orwell
- article written on Tolstoy’s 80th birthday by Leon Trotsky
- Simon Farrow, Leo Tolstoy: Sinner, Novelist, Prophet, Proceedings of the Bath Royal Literary and Scientific Institution, Vol. 9, 18 tháng 1 năm 2005
- S.F. Yegorov, Leo Tolstoy, in PROSPECTS: the quarterly review of comparative education, Vol XXIV, no 3/4, tháng 6 năm 1994, UNESCO, p. 647-660 (about Tolstoy’s writings on education)
- Leo Tolstoy trên Internet Movie Database
- ALEXANDER II AND HIS TIMES: A Narrative History of Russia in the Age of Alexander II, Tolstoy, and Dostoevsky
Bài này được hợp nhất với phần văn bản từ cuốn “Lịch sử văn học Nga” (1926-27) của D.S. Mirsky mà bây giờ đã thuộc phạm vi công cộng.
- Sinh 1828
- Mất 1910
- Lev Tolstoy
- Sân khấu thế kỷ 19
- Nhà triết học Nga
- Tiểu thuyết gia thế kỷ 20
- Nhà văn Nga
Martin Luther King
Martin Luther King, Jr. (viết tắt MLK; 15 tháng 1 năm 1929 – 4 tháng 4 năm 1968) là Mục sư Baptist, nhà hoạt động dân quyền người Mỹ gốc Phi, và là người đoạt Giải Nobel Hoà bình năm 1964. Ông là một trong những nhà lãnh đạo có ảnh hưởng lớn nhất trong lịch sử Hoa Kỳ cũng như lịch sử đương đại của phong trào bất bạo động. King được nhiều người trên khắp thế giới ngưỡng mộ như một anh hùng, nhà kiến tạo hoà bình và thánh tử đạo.
King dẫn dắt cuộc tẩy chay xe buýt diễn ra ở Montgomery (1955-1956), và giúp thành lập Hội nghị Lãnh đạo Cơ Đốc miền Nam (1957), trở thành chủ tịch đầu tiên của tổ chức này. Năm 1963, King tổ chức cuộc tuần hành tại Washington, và đọc bài diễn văn nổi tiếng “Tôi có một giấc mơ” trước hàng ngàn người tụ tập về đây. Ông nâng cao nhận thức của công chúng về phong trào dân quyền, và được nhìn nhận là một trong những nhà hùng biện vĩ đại nhất trong lịch sử Hoa Kỳ. Năm 1964, King là nhân vật trẻ tuổi nhất được chọn để nhận Giải Nobel Hòa bình vì những nỗ lực chấm dứt nạn kỳ thị chủng tộc qua biện pháp bất tuân dân sự, và các phương tiện bất bạo động khác.
Ngày 4 tháng 4 năm 1968, King bị ám sát tại Memphis, Tennessee. Năm 1977, Tổng thống Jimmy Carter truy tặng King Huân chương Tự do của Tổng thống. Đến năm 1986, ngày Martin Luther King, Jr. được công nhận là quốc lễ. Năm 2004, ông được truy tặng Huân chương vàng Quốc hội.
Mục lục
Xuất thân
King chào đời tại Alanta, Georgia, là con trai của Mục sư Martin Luther King, Sr. và vợ, Alberta Williams King.[1] Lúc đầu tên của King và cha là “Michael King”, sau khi gia đình đến thăm nước Đức trong chuyến du lịch châu Âu năm 1934, ông bố quyết định đổi tên cả hai người thành Martin nhằm vinh danh nhà cải cách người Đức thế kỷ 16 Martin Luther.[2] King có một chị gái, Willie Christine (sinh năm 1927), và em trai Alfred Daniel (1930 – 1969).[3]
Từ khi còn bé, King đã sớm bộc lộ năng khiếu trong thuật hùng biện. King từng đoạt giải Elks với một bài diễn thuyết về chủ đề Người da đen và Hiến pháp. Khi đang học năm thứ hai tại Morehouse, King về hạng nhì trong Cuộc thi Hùng biện Webb. Những bài diễn từ của King chịu ảnh hưởng từ những bài thuyết giáo mỗi chủ nhật của cha đã thấm sâu vào ký ức ông.[4]
Mười lăm tuổi, King vào Đại học Morehouse (dành riêng cho người da đen) sau khi học nhảy lớp ở bậc trung học (từ lớp 9 lên lớp 12).[5] Năm 1948, King tốt nghiệp với văn bằng cử nhân chuyên ngành xã hội học,[6] rồi đến Chester, Pennsylvania để theo học tại Chủng viện Thần học Crozer và tốt nghiệp với học vị Cử nhân Thần học (Bachelor of Divinity) năm 1951.[7] Tháng 9 năm 1951, King bắt đầu nghiên cứu môn thần học hệ thống tại Đại học Boston, và nhận học vị Tiến sĩ ngày 5 tháng 6 năm 1955. Năm 1954, ở tuổi 25, King được mời làm quản nhiệm Nhà thờ Baptist Đại lộ Dexter ở Montgomery, Alabama.[8]
Đời tranh đấu
Năm 1954, King nhận chức quản nhiệm (pastor) Nhà thờ Baptist đại lộ Dexter, tại Montgomery, Alabama. Giáo đoàn qui tụ giới giàu có, trí thức và những người có nhiều ảnh hưởng trong cộng đồng người Mỹ gốc Phi, nên khi bùng nổ cao trào tẩy chay xe buýt – đột ngột khởi phát sau khi một phụ nữ da đen, Rosa Parks, bị bắt giữ vì từ chối nhường chỗ ngồi trên xe buýt cho một người đàn ông da trắng theo quy định của “Luật Jim Crow”[9] – King được xem là một trong số những người thủ lĩnh giữ vai trò lãnh đạo cuộc tẩy chay. Ngày 30 tháng 1 năm 1956, nhà riêng của King bị đánh bom,[10] một đám đông giận dữ tụ tập trên con đường trước ngôi nhà, tự vũ trang với dao, súng, gậy gộc, đá và chai lọ. Song King nói với họ,
Cuộc tẩy chay kéo dài 385 ngày.[13] Trong khi cuộc tẩy chay đang tiến triển, King bị bắt giam[14] cho đến khi phán quyết của Tòa án Liên bang cấp Quận ra lệnh chấm dứt các hành vi phân biệt chủng tộc trên mạng lưới xe buýt ở Montgomery.[15]
Sau cuộc tẩy chay, King tích cực hoạt động cho kế hoạch thành lập Hội nghị Lãnh đạo Cơ Đốc miền Nam (SCLC) năm 1957, với mục đích thiết lập một bộ khung cho tiến trình kiến tạo một thẩm quyền tinh thần, cũng như tổ chức mạng lưới các nhà thờ của người da đen vào Phong trào Phản kháng Bất bạo động nhằm tranh đấu cho sự bình đẳng trong quyền dân sự.[16] King tiếp tục duy trì ảnh hưởng của mình trong tổ chức này cho đến khi ông mất. Nguyên tắc bất bạo động của Hiệp hội bị chỉ trích bởi những người trẻ tuổi cực đoan và bị thách thức bởi Ủy ban Hợp tác Bất bạo động Sinh viên (SNCC), lúc ấy dưới quyền lãnh đạo của James Foreman.
Thành viên của SCLC phần lớn đến từ những cộng đồng da đen có liên hệ với các nhà thờ Baptist. King theo đuổi triết lý bất phục tùng dân sự theo phương pháp bất bạo động được sử dụng thành công tại Ấn Độ bởi Mohandas Gandhi,[17] ông ứng dụng triết lý này vào các cuộc phảng kháng được tổ chức bởi SCLC.
King nhận ra rằng các cuộc phản kháng bất bạo động có tổ chức nhằm chống lại hệ thống kỳ thị tại các tiểu bang miền Nam Hoa Kỳ, được biết với tên Jim Crow, sẽ thu hút sự chú ý rộng rãi của các phương tiện truyền thông. Họ sẽ tìm đến để tường thuật cuộc đấu tranh giành sự bình đẳng và quyền bầu cử cho người da đen. Thật vậy, những bài viết trên các mặt báo cùng những thước phim được chiếu trên truyền hình về cuộc sống thường nhật của người da đen miền Nam, đầy ắp sỉ nhục và luôn bị tước đoạt, cũng như tình trạng bạo động cùng những hành vi quấy nhiễu và ngược đãi do người kỳ thị gây ra cho người biểu tình, dấy lên một làn sóng đồng cảm lan tỏa rộng khắp, là nhân tố quyết định đem Phong trào Dân quyền Mỹ vào điểm tập chú của công luận để trở thành một trong những điểm nóng của nền chính trị Hoa Kỳ trong những năm đầu của thập niên 1960.[18][19]
King tổ chức và dẫn đầu các cuộc biểu tình tranh đấu cho người da đen quyền bầu cử, quyền được đối xử bình đẳng và các quyền dân sự căn bản khác.[20] Những quyền này đã được ghi trong luật pháp Hoa Kỳ khi Luật về Quyền Dân sự được thông qua năm 1964 và Luật về Quyền Bầu cử được thông qua năm 1965.[21][22]
Do có những quyết định chính xác khi chọn phương pháp và địa điểm để tổ chức các cuộc phản kháng cùng chiến lược phối hợp tốt, King và SCLC đã ứng dụng thành công các nguyên tắc bất bạo động. Tuy nhiên, đôi khi các cuộc đối đầu lại biến thành những vụ bạo động[23] như những diễn biến xảy ra cho phong trào phản kháng tại Albany từ năm 1961 đến 1962, khi sự chia rẽ bên trong cộng đồng người da đen cùng đối sách cứng rắn và khôn khéo của chính quyền địa phương đã vô hiệu hóa mọi nỗ lực từ phong trào.[24] Điều tương tự cũng xảy ra cho phong trào tại Birmingham vào mùa hè năm 1963,[25] và tại St. Augustine, Florida năm 1964.[26]
Tuần hành đến Washington
King, đại diện cho SCLC, có mặt trong số các nhà lãnh đạo đến từ các tổ chức khác nhau giúp tổ chức cuộc Tuần hành đến Washington vì Việc làm và Tự do năm 1963.
Tại đây, họ đưa ra những thỉnh cầu như chấm dứt tình trạng kỳ thị chủng tộc tại trường công, ban hành các đạo luật bảo vệ dân quyền, bao gồm luật cấm phân biệt màu da trong tuyển dụng, bảo vệ người đấu tranh cho dân quyền khỏi sự bạo hành của cảnh sát cũng như ấn định mức lương tối thiểu, và quyền tự trị cho Đặc khu Columbia, khi ấy đang ở dưới quyền cai trị của một uỷ ban của Quốc hội.[27][28][29][30]
Cuộc tuần hành là một thành công vang dội. Hơn 250 ngàn người thuộc các chủng tộc khác nhau đến tham dự, đám đông trải dài từ những bậc thềm của Đài Tưởng niệm Lincoln đến National Mall và bao kín bờ hồ sóng sánh nước. Cho đến khi ấy, đây là cuộc tụ tập lớn nhất trong suốt lịch sử của thành phố Washington, D.C.[30] Tại đây, King đã dẫn dắt đám đông lên đến các cung bậc cao của cảm xúc khi ông đọc bài diễn văn Tôi có một giấc mơ (I Have a Dream). Cùng với bài Diễn văn Gettysburg của Tổng thống Abraham Lincoln, Tôi có một giấc mơ được xem là một trong những diễn từ được yêu thích nhất và được trích dẫn nhiều nhất trong lịch sử Hoa Kỳ.[31] Ông nói,
Bài diễn văn đã đi vào lịch sử và làm tên tuổi của King được biết đến trên toàn thế giới.
Suốt những năm tháng đấu tranh, King thường xuyên viết và đi khắp nơi để diễn thuyết, dựa trên kinh nghiệm lâu dài của của một nhà thuyết giáo. Thư viết từ Nhà tù Birmingham năm 1963 là bản tuyên ngôn cảm động về sứ mạng của ông đấu tranh cho sự công chính.[32] Ngày 14 tháng 10 năm 1964, King trở thành nhân vật trẻ tuổi nhất được trao Giải Nobel Hoà bình. Ông được chọn vì những thành quả trong nỗ lực lãnh đạo phong trào phản kháng với mục tiêu đấu tranh nhằm chấm dứt các định kiến về chủng tộc tại Hoa Kỳ.[33]
King và SCLC, với sự hợp tác của SNCC, tổ chức một cuộc diễu hành từ Selma đến thủ phủ Montgomery vào ngày 25 tháng 3 năm 1965. Một nỗ lực trước đó vào ngày 7 tháng 3 đã thất bại khi bùng nổ bạo động giữa đám đông và cảnh sát với những người biểu tình. Ngày ấy được gọi là ngày Chủ nhật đẫm máu. Chủ nhật đẫm máu là ngả rẽ quan trọng trong nỗ lực giành sự ủng hộ của công chúng cho Phong trào Dân quyền. Sau lần hội kiến với Tổng thống Lyndon B. Johnson, King muốn dời cuộc diễu hành đến ngày 8 tháng 3, nhưng nó vẫn được tiến hành mà không có ông. Những đoạn phim ghi lại hình ảnh tàn bạo của cảnh sát được phát sóng toàn quốc đã giúp dấy lên sự phẫn nộ của công chúng.[34]
Cuối cùng, cuộc diễu hành được ấn định vào ngày 25 tháng 3 với sự đồng ý và ủng hộ của Tổng thống Johnson, từ cuộc diễu hành này mà Willie Ricks đã ghi dấu thuật ngữ “Sức mạnh Da đen” (Black Power) trong lòng công chúng.[35][36]
Những thách thức khác
Từ năm 1965, King bắt đầu bày tỏ sự nghi ngờ của mình về vai trò của Hoa Kỳ trong chiến tranh Việt Nam. Ngày 4 tháng 4 năm 1967 – một năm trước khi mất – King phê phán mạnh mẽ vai trò của nước Mỹ trong cuộc chiến. Ông cho rằng cuộc chiến đã làm suy yếu phong trào đấu tranh cho dân quyền và phá hoại các chương trình xã hội trong nước.[37][38][39]
King cũng nói về sự cần thiết phải có thay đổi tận gốc rễ đời sống kinh tế và chính trị của Hoa Kỳ. Càng đến gần những ngày cuối của đời mình, ông càng bày tỏ nhiều hơn quan điểm chống chiến tranh và mong ước được nhìn thấy các nguồn tài nguyên được tái phân phối sao cho giảm thiểu sự bất công trong các lĩnh vực kinh tế và chủng tộc.
Năm 1968, King và SCLC tổ chức “Chiến dịch cho Dân nghèo” với mục tiêu trình bày các vấn đề về công bằng trong kinh tế. Chiến dịch được đẩy lên cao điểm trong một cuộc diễu hành tại Washington, D.C., đòi hỏi trợ giúp về kinh tế cho các cộng đồng nghèo nhất tại Hoa Kỳ.[40]
Ngày 3 tháng 4 năm 1968 khi nói chuyện với một đám đông đang phấn chấn, lời của King như một lời tiên tri:
Nhiều người tin rằng, đêm hôm đó, King đã đọc điếu văn cho chính mình.
Ám sát
King bị ám sát vào chiều tối hôm sau, ngày 4 tháng 4 năm 1968, vào lúc 6 giờ 01 phút, khi ông đang đứng trên ban công của khách sạn Lorraine tại Memphis, Tennessee, sắp sửa rời khách sạn để dẫn đầu một cuộc tuần hành ủng hộ liên đoàn công nhân vệ sinh của người da đen tại Memphis. Vài người bạn đang ở bên trong, nghe tiếng súng vội chạy ra ban công để thấy King đã bị bắn vào hàm.[42][43] Jesse Jackson, có mặt vào lúc ấy, thuật lại rằng, King nói lời sau cùng với Ben Branch, một nhạc sĩ được sắp xếp trình diễn trong đêm ấy: “Này Ben, hãy hứa với tôi là đêm nay anh sẽ chơi bài Take My Hand, Precious Lord, và phải chơi thật hay.” [44]
Sau cuộc giải phẫu, Bệnh viện St. Joseph tuyên bố King từ trần lúc 7giờ 5 phút tối cùng ngày. Ngay sau khi King bị ám sát đã bùng nổ những cuộc bạo động lan rộng trên hơn 100 thành phố trên khắp nước Mỹ.[45]
Ngày 7 tháng 4, Tổng thống Johnson công bố một ngày quốc tang để bày tỏ sự tiếc thương cho cái chết của nhà lãnh đạo phong trào dân quyền.[46] Ba trăm ngàn người đã tìm đến để tham dự tang lễ của ông[47].
Theo yêu cầu của bà King, bài thuyết giáo cuối cùng của King tại Nhà thờ Baptist Ebenezer vào ngày 4 tháng 1 năm 1968 được phát lại trong lễ tang.[48] Trong đó, King yêu cầu đừng nhắc đến các giải thưởng mà ông được trao, nhưng hãy nói với mọi người rằng ông đã nỗ lực “cho người đói ăn”, “mặc áo cho người trần truồng”,[49] “hành xử đúng đắn trong vấn đề chiến tranh Việt Nam“, cũng như “yêu thương và phục vụ nhân loại”.[50] Bạn thân của King, Mahalia Jackson thể hiện ca khúc ông yêu thích “Take My Hand, Precious Lord“.[51]
Theo người viết tiểu sử King, Taylor Branch, cuộc giải phẫu tử thi cho thấy dù chỉ mới ba mươi chín tuổi, quả tim của King đã già cỗi như của người sáu mươi, một chứng cứ về mười ba năm căng thẳng trong cuộc đời của người đã cung hiến mình cho cuộc đấu tranh giành quyền bình đẳng cho các sắc dân thiểu số ở nước Mỹ.[52]
Hai tháng sau, James Earl Ray bị bắt tại Phi trường Heathrow Luân Đôn khi đang tìm cách ra khỏi nước Anh với hộ chiếu giả.[53] Ray bị giải giao về Tennessee, và bị kết án ám sát King. Ngày 10 tháng 3 năm 1969, Ray nhận tội, nhưng ba ngày sau lại phản cung.[54] Theo lời khuyên của luật sư, Ray nhận tội nhằm tránh án tử hình, và lãnh án 99 năm tù.[54][55] Ngày 10 tháng 6 năm 1977, một thời gian ngắn sau khi làm chứng trước Ủy ban Hạ viện về các vụ ám sát, Ray cho biết mình không bắn King, Ray và 6 tù nhân khác trốn khỏi Nhà tù Tiểu bang Núi Brushy, Tennessee. Song, ngày 13 tháng 6, họ bị bắt và bị đem trở lại nhà tù.[56]
Di sản
Sau khi chết, danh tiếng của King càng tăng cao, trở nên một trong những tên tuổi được kính trọng nhất trong lịch sử nước Mỹ, và nhiều người bắt đầu ví sánh ông với Abraham Lincoln; theo nhận xét của họ, cả hai đều là những nhà lãnh đạo có công thúc đẩy sự tiến bộ về nhân quyền nhằm chống lại tình trạng nghèo khổ tại một quốc gia đang bị phân hoá vì chính vấn nạn này – và vì vậy, cả hai đều bị ám sát.
Trong cuộc phỏng vấn dành cho Gerald Priestland của đài BBC vào tháng 11 năm 1968, King nói, “Tất cả những gì tôi làm cho phong trào dân quyền tôi xem đó là một phần của mục vụ, bởi vì tôi nghĩ rằng Phúc âm luôn quan tâm đến con người cách toàn diện, không chỉ linh hồn, nhưng cả thể xác và điều kiện sinh sống…” Elizabeth Hardwick nhận xét, “Hiếm có trường hợp nào khi lòng mộ đạo và chính trị kết hợp với nhau cách tự nhiên và đầy cảm động như trường hợp của King. Hoạt động chính trị của ông thật ra là một sứ mệnh truyền giáo.”[57]
Sau cái chết của King, Coretta Scott King tiếp bước chồng để trở thành nhà hoạt động đấu tranh cho dân quyền và công bằng xã hội. Trong năm Martin Luther King bị ám sát, Bà King thiết lập Trung Tâm King nhằm mục đích bảo tồn các di sản của ông và cổ xuý tinh thần bất bạo động trong đấu tranh cũng như lòng khoan dung trên toàn thế giới.
Năm 1980, ngôi nhà thời thơ ấu của King ở Atlanta cùng các tòa nhà lân cận được công bố là Di tích Lịch sử Quốc gia Martin Luther King, Jr. Ngày 2 tháng 11 năm 1983, tại Vườn Hồng Nhà Trắng, tổng thống Ronald Reagan ký sắc lệnh thiết lập ngày lễ liên bang tôn vinh King. Ngày lễ Martin Luther King được cử hành lần đầu tiên ngày 20 tháng 1 năm 1986, vào ngày thứ Hai thứ ba của tháng 1 mỗi năm; như vậy ngày lễ sẽ là những ngày kế cận với ngày sinh của King (15 tháng 2). Ngày 17 tháng 1 năm 2000, lần đầu tiên Ngày lễ Martin Luther King được tổ chức trên toàn thể 50 tiểu bang của nước Mỹ.
Năm 1998, Hội Ái hữu Alpha Phi Alpha được sự ủy thác của Quốc hội Hoa Kỳ thành lập tổ chức gây quỹ thiết kế Đài Tưởng niệm Quốc gia Martin Luther King. King là thành viên danh tiếng của Hội Ái hữu Alpha Phi Alpha (ΑΦΑ), đây là hội ái hữu liên đại học đầu tiên của người Mỹ gốc Phi được đặt tên theo bảng chữ cái Hi văn. King sẽ là người Mỹ gốc Phi đầu tiên được lập đài tưởng niệm trong khu vực thuộc công viên quốc gia National Mall, và là nhân vật thứ hai không phải là tổng thống Hoa Kỳ được vinh danh theo cách này.
King là một trong mười thánh tử đạo thế kỷ 20 được tạc tượng trên Great West Door của Tu viện Westminster tại Luân Đôn.
Ngoài Giải Nobel Hòa bình năm 1964 và Giải Pacem in Terris năm 1965, King được Ủy ban Do Thái Hoa Kỳ trao tặng Huân chương Tự do Mỹ vì những đóng góp đặc biệt “cho sự thăng tiến các nguyên tắc tự do của con người”.[58]
Đến năm 2006, có hơn 730 thành phố trên khắp nước Mỹ đặt tên ông cho những đường phố của họ.[59] Năm 1986, Quận King, tiểu bang Washington được đặt tên để vinh danh ông.[60] Trung tâm hành chính thủ phủ Harrisburg của tiểu bang Pennsylvania là tòa thị chính duy nhất của Hoa Kỳ mang tên ông.[61]
Để tưởng nhớ King, một con đường ở Quận 7, Thành phố Hồ Chí Minh được đặt theo tên ông[62].
Năm 1977, Tổng thống Jimmy Carter truy tặng King Huân chương Tự do của Tổng thống.[63]
Năm 1978, ông được trao Giải Nhân quyền của Liên Hiệp Quốc.
Theo một cuộc thăm dò của Gallup, King đứng thứ hai trong danh sách những nhân vật được ngưỡng mộ nhất trong thế kỷ 20[64].
Một cuộc thăm dò thực hiện bởi tạp chí TIME cho thấy King được xếp ở vị trí thứ sáu trong danh sách Nhân vật Thế kỷ.[65]
King được chọn vào số Những người Mỹ vĩ đại nhất của mọi thời đại (đứng thứ ba), thực hiện bởi Kênh truyền hình Discovery và AOL.[66]
Hôn nhân và Gia đình
King gặp Coretta Scott tại Boston, mối quan hệ của hai người bắt đầu khi King nói với Coretta trên điện thoại, “Trước vẻ đẹp quyến rũ của cô, tôi chẳng khác gì Napoleon trong trận Waterloo.”[67] Ngày 18 tháng 6 năm 1952, King kết hôn với Coretta Scott. Hôn lễ được cha ông cử hành tại nhà của cha mẹ cô dâu.
Hai người có bốn con:
- Yolanda Denise King (1955 – 2007): Diễn viên, và là nhà hoạt động dân quyền, cô qua đời năm 2007 có lẽ do bệnh tim.
- Martin Luther King III (1957 -): Người ủng hộ nhân quyền và là nhà hoạt động cộng đồng.
- Dexter Scott (1961 -): Diễn viên và là nhà sản xuất phim tài liệu.
- Bernice Albertine: (1963 -): Mục sư Baptist, cùng Martin King III cô hoạt động tích cực nhằm cải tổ Hội nghị Lãnh đạo miền Nam.
Xem thêm
Tác phẩm
- Stride toward freedom; the Montgomery story (1958)
- The Measure of a Man (1959)
- Strength to Love (1963)
- Why We Can’t Wait (1964)
- Where do we go from here: Chaos or community? (1967)
- The Trumpet of Conscience (1968)
- A Testament of Hope: The Essential Writings and Speeches of Martin Luther King, Jr. (1986)
- The Autobiography of Martin Luther King, Jr. by Martin Luther King Jr. and Clayborne Carson (1998)
Chú thích
- ^ Ogletree, Charles J. (2004). All Deliberate Speed: Reflections on the First Half Century of Brown v. Board of Education. W.W. Norton & Company. tr. 138. ISBN 0393058972.
- ^ Ling, Peter J. (2002). Martin Luther King, Jr. Routledge. tr. 11. ISBN 0415216648.
- ^ King, Jr., Martin Luther; Clayborne Carson; Peter Holloran; Ralph Luker; Penny A. Russell (1992). The papers of Martin Luther King, Jr. University of California Press. tr. 76. ISBN 0520079507.
- ^ Miller, William Robert.Martin Luther King, Jr. His Life, Martyrdom and Meaning for the World. Avon Books, New York, New York 1968, p.22.
- ^ Ching, Jacqueline (2002). The Assassination of Martin Luther King, Jr. Rosen Publishing Group. tr. 18. ISBN 0823935434.
- ^ Downing, Frederick L. (1986). To See the Promised Land: The Faith Pilgrimage of Martin Luther King, Jr. Mercer University Press. tr. 150. ISBN 0865542074.
- ^ Nojeim, Michael J. (2004). Gandhi and King: The Power of Nonviolent Resistance. Greenwood Publishing Group. tr. 179. ISBN 0275965740.
- ^ Fuller, Linda K. (2004). National Days/National Ways: Historical, Political, And Religious Celebrations around the World. Greenwood Publishing Group. tr. 314. ISBN 0275972704.
- ^ “ngày 1 tháng 12 năm 1955: Rosa Parks arrested”. CNN. 11 tháng 3 năm 2003. Truy cập ngày 8 tháng 6 năm 2008.
- ^ Fisk, Larry J.; John Schellenberg (1999). Patterns of Conflict, Paths to Peace. Broadview Press. tr. 115. ISBN 1551111543.
- ^ Phúc âm Lu-ca 6:27,28
- ^ Miller, William Robert. Martin Luther King, Jr. His Life, Martyrdom and Meaning for the World, Avon Books, New York, New York 1968, p.56,57.
- ^ McMahon, Thomas F. (2004). Ethical Leadership Through Transforming Justice. University Press of America. tr. 25. ISBN 0761829083.
- ^ King, Jr., Martin Luther; Clayborne Carson; Peter Holloran; Ralph Luker; Penny A. Russell (1992). The papers of Martin Luther King, Jr. University of California Press. tr. 9. ISBN 0520079507.
- ^ Jackson, Thomas F. (2007). From Civil Rights to Human Rights: Martin Luther King, Jr., and the Struggle for Economic Justice. University of Pennsylvania Press. tr. 53. ISBN 0812239695.
- ^ Marable, Manning; Leith Mullings (2000). Let Nobody Turn Us Around: Voices of Resistance, Reform, and Renewal: an African American Anthology. Rowman & Littlefield. tr. 391–392. ISBN 084768346X.
- ^ Gordon, Haim; Leonard Grob (1987). Education for Peace: Testimonies from World Religions. Orbis Books. tr. 143. ISBN 0883443597.
- ^ Wilson, Joseph; Manning Marable; Immanuel Ness (2006). Race and Labor Matters in the New U.S. Economy. Rowman & Littlefield. tr. 47. ISBN 0742546918.
- ^ Schofield, Norman (2006). Architects of Political Change: Constitutional Quandaries and Social Choice Theory. Cambridge University Press. tr. 189. ISBN 0521832020.
- ^ Jackson, Thomas F. (2007). From Civil Rights to Human Rights: Martin Luther King, Jr., and the Struggle for Economic Justice. University of Pennsylvania Press. tr. 85. ISBN 0812239695.
- ^ Shafritz, Jay M. (1998). International Encyclopedia of Public Policy and Administration. Westview Press. tr. 1242. ISBN 0813399742.
- ^ Loevy, Robert D.; Hubert H. Humphrey; John G. Stewart (1997). The Civil Rights Act of 1964: The Passage of the Law that Ended Racial Segregation. SUNY Press. tr. 337. ISBN 0791433617.
- ^ Glisson, Susan M. (2006). The Human Tradition in the Civil Rights Movement. Rowman & Littlefield. tr. 190. ISBN 0742544095.
- ^ Glisson, Susan M. (2006). The Human Tradition in the Civil Rights Movement. Rowman & Littlefield. tr. 190–193. ISBN 0742544095.
- ^ Harrell, David Edwin; Edwin S. Gaustad; Randall M. Miller, John B. Boles; Randall Bennett Woods; Sally Foreman Griffith. Unto a Good Land: A History of the American People, Volume 2. Wm. B. Eerdmans Publishing. tr. 1055. ISBN 0802829457.
- ^ Jones, Maxine D.; Kevin M. McCarthy (1993). African Americans in Florida: An Illustrated History. Pineapple Press Inc. tr. 113–115. ISBN 156164031X.
- ^ Singleton, Carl; Rowena Wildin (1999). The Sixties in America. Salem Press. tr. 454. ISBN 0893569828.
- ^ Bennett, Scott H. (2003). Radical Pacifism: The War Resisters League and Gandhian Nonviolence in America, 1915-1963. Syracuse University Press. tr. 225. ISBN 0815630034.
- ^ Davis, Rep. Danny (16 tháng 1 năm 2007). “Celebrating the Birthday and Public Holiday for Martin Luther King, Jr.”. Library of Congress. Truy cập ngày 9 tháng 6 năm 2008.
- ^ a ă Powers, Roger S.; William B. Vogele; Christopher Kruegler; Ronald M. McCarthy (1997). Protest, power, and change: an encyclopedia of nonviolent action from ACT-UP to Women’s Suffrage. Taylor & Francis. tr. 313. ISBN 0815309139.
- ^ Moore, Lucinda (1 tháng 8 năm 2003). “Dream Assignment”. Smithsonian Magazine. Truy cập ngày 9 tháng 6 năm 2008.
- ^ Galchutt, Kathryn M. (2005). The Career of Andrew Schulze, 1924-1968: Lutherans And Race in the Civil Rights Era. Mercer University Press. tr. 194. ISBN 086554946X.
- ^ Wintle, Justin (2001). Makers of Modern Culture: Makers of Culture. Routledge. tr. 272. ISBN 0415265835.
- ^ Jackson, Thomas F. (2007). From Civil Rights to Human Rights: Martin Luther King, Jr., and the Struggle for Economic Justice. University of Pennsylvania Press. tr. 222–223. ISBN 0812239695.
- ^ Isserman, Maurice; Michael Kazin (2000). America Divided: The Civil War of the 1960s. Oxford University Press US. tr. 175. ISBN 0195091906.
- ^ Azbell, Joe (1968). The Riotmakers. Oak Tree Books. tr. 176.
- ^ Krenn, Michael L. (1998). The African American Voice in U.S. Foreign Policy Since World War II. Taylor & Francis. tr. 29. ISBN 0815334184.
- ^ Robbins, Mary Susannah (2007). Against the Vietnam War: Writings by Activists. Rowman & Littlefield. tr. 107. ISBN 0742559149.
- ^ Robbins, Mary Susannah (2007). Against the Vietnam War: Writings by Activists. Rowman & Littlefield. tr. 102. ISBN 0742559149.
- ^ Vigil, Ernesto B. (1999). The Crusade for Justice: Chicano Militancy and the Government’s War on Dissent. University of Wisconsin Press. tr. 54. ISBN 0299162249.
- ^ Montefiore, Simon Sebag (2006). Speeches that Changed the World: The Stories and Transcripts of the Moments that Made History. Quercus. tr. 155. ISBN 1905204167.
- ^ Garner, Joe; Walter Cronkite; Bill Kurtis (2002). We Interrupt this Broadcast: The Events that Stopped Our Lives…from the Hindenburg Explosion to the Attacks of September 11. Sourcebooks, Inc. tr. 62. ISBN 1570719748.
- ^ Pepper, William (2003). An Act of State: The Execution of Martin Luther King. Verso. tr. 159. ISBN 1859846955.
- ^ Pilkington, Ed (3 tháng 4 năm 2008). “40 years after King’s death, Jackson hails first steps into promised land”. The Guardian. Truy cập ngày 11 tháng 6 năm 2008.
- ^ “1968: Martin Luther King shot dead”. On this Day (BBC). 2006. Truy cập ngày 17 tháng 9 năm 2006.
- ^ Manheimer, Ann S. (2004). Martin Luther King Jr: Dreaming of Equality. Twenty-First Century Books. tr. 97. ISBN 1575056275.
- ^ Pap Ndiaye, La voix noire de l’Amérique, L’Histoire, N°329, p 36
- ^ Hatch, Jane M.; George William Douglas (1978). The American Book of Days. Wilson. tr. 321.
- ^ “Vì ta đói, các ngươi cho ta ăn; ta khát, các ngươi cho ta uống; ta là khách lạ, các ngươi tiếp rước ta; ta trần truồng, các ngươi mặc cho ta; ta đau, các ngươi thăm ta; ta bị tù, các ngươi viếng ta.” – Phúc âm Matthew 25: 35,36
- ^ King, Jr., Martin Luther (2007). Dream: The Words and Inspiration of Martin Luther King, Jr. Blue Mountain Arts, Inc. tr. 26. ISBN 1598422405.
- ^ Werner, Craig (2006). A Change is Gonna Come: Music, Race & the Soul of America. University of Michigan Press. tr. 9. ISBN 0472031473.
- ^ “Citizen King Transcript”. PBS. Truy cập ngày 12 tháng 6 năm 2008.
- ^ Ling, Peter J. (2002). Martin Luther King, Jr. Routledge. tr. 296. ISBN 0415216648.
- ^ a ă Flowers, R. Barri; H. Loraine Flowers (2004). Murders in the United States: Crimes, Killers And Victims Of The Twentieth Century. McFarland. tr. 38. ISBN 0786420758.
- ^ “James Earl Ray Dead At 70”. CBS. 23 tháng 4 năm 1998. Truy cập ngày 12 tháng 6 năm 2008.
- ^ “History of the Knoxville Office”. FBI. Bản gốc lưu trữ ngày 2 tháng 6 năm 2002. Truy cập ngày 17 tháng 9 năm 2006.
- ^ Miller, William Robert (1968). Martin Luther King, Jr. Avon Books, New York. tr. 309.
- ^ Engel, Irving M. “Commemorating Martin Luther King, Jr.: Presentation of American Liberties Medallion”. American Jewish Committee. Truy cập ngày 13 tháng 6 năm 2008.
- ^ Alderman, Derek H. “Naming Streets for Martin Luther King, Jr.: No Easy Road”. Landscape and Race in the United States. Routledge Press.
- ^ “King County Was Rededicated For Mlk”. The Seattle Times. 18 tháng 1 năm 1998. Truy cập ngày 13 tháng 6 năm 2008.
- ^ “Rev. Dr. Martin Luther King Jr. Essay Competition Winners Announced”. City of Harrisburg. 19 tháng 1 năm 2003. Truy cập ngày 13 tháng 6 năm 2008.
- ^ Người bạn lớn của Việt Nam Báo Tuổi trẻ, ngày 4 tháng 4 năm 2006
- ^ “Presidential Medal of Freedom Recipient Rev. Martin Luther King Jr.”. The Official Site of the Presidential Medal of Freedom. Truy cập ngày 13 tháng 6 năm 2008.
- ^ Gallup, George; Alec Gallup, Jr. (2000). The Gallup Poll: Public Opinion 1999. Rowman & Littlefield. tr. 249. ISBN 0842026991.
- ^ “The Person of the Century Poll Results”. Time. 19 tháng 1 năm 2000. Truy cập ngày 23 tháng 12 năm 2006.
- ^ “Reagan voted ‘greatest American’”. BBC. 28 tháng 6 năm 2005. Truy cập ngày 13 tháng 6 năm 2008.
- ^ Miller, William Robert. Martin Luther King, Jr. His Life, Martyrdom and Meaning for the World, Avon Books, New York, New York 1968, p.37.
Tham khảo
- Abernathy, Ralph. And the Walls Came Tumbling Down: An Autobiography. New York: Harper & Row, 1989. ISBN 0-06-016192-2
- Beito, David and Beito, Linda Royster. T.R.M. Howard: Pragmatism over Strict Integrationist Ideology in the Mississippi Delta, 1942–1954 in Glenn Feldman, ed., Before Brown: Civil Rights and White Backlash in the Modern South. Tuscaloosa: University of Alabama Press, 2004, 68–95. ISBN 0-8173-5134-5.
- Branch, Taylor. At Canaan’s Edge: America In the King Years, 1965–1968. New York: Simon & Schuster, 2006. ISBN 0-684-85712-X
- Carl Edwin Lindgren (Spring, 1992). Tour Resurrects Shantytown Art. Southern Exposure, Vol. XX, No. 1, 7. Information relating to Resurrection City and Dr. King.
- Parting the Waters: America in the King Years, 1954–1963. New York: Simon & Schuster, 1988. ISBN 0-671-46097-8
- Pillar of Fire: America in the King Years, 1963–1965.: Simon & Schuster, 1998. ISBN 0-684-80819-6
- Chernus, Ira. American Nonviolence: The History of an Idea, chapter 11. ISBN 1-57075-547-7
- Garrow, David J. The FBI and Martin Luther King, Jr. New York: Penguin Books, 1981. ISBN 0-14-006486-9
- Jackson, Thomas F., From Civil Rights to Human Rights: Martin Luther King, Jr., and the Struggle for Economic Justice. Philadelphia: University of Pennsylvania Press, 2006. ISBN 978-0-8122-3969-0.
- Kirk, John A., Martin Luther King, Jr. London: Pearson Longman, 2005. ISBN 0-582-41431-8
- Ayton, Mel, A Racial Crime: James Earl Ray And The Murder Of Martin Luther King Jr. Archebooks Publishing, 2005. ISBN 1-59507-075-3
Liên kết ngoài
Tiếng Việt
- Tôi có một giấc mơ, Mai Lung Sơn dịch
- Martin Luther King và các Nguyên tắc Lãnh đạo – Vietnamnet
Tiếng Anh
- I Have a Dream, text and audio, pdf format
- This black history resource offers a biography of MLK and links to other related articles.
- The Martin Luther King, Jr. Papers Project
- The King Center
- National Civil Rights Museum
- MLK Online Martin Luther King Jr. Speeches, Pictures, Quotes, Biography, Videos, Information on MLK Day and more!
- Martin Luther King Jr.’s, A New Sense of Direction (1968) article published in WorldView magazine.
- Martin Luther King Jr.’s FBI file
- Department of Justice investigation on King assassination
- Martin Luther King in New York
- Martin Luther King Jr. Photographs Photos by Benedict J. Fernandez
- The Seattle Times: Martin Luther King Jr.
- Winner of the 1964 Nobel Prize in Peace
- About.com’s Lesser Known Wise and Prophetic Words of Rev. Martin Luther King, Jr.
- Speeches of Martin Luther King
- Pamphlet on King and Socialism from the Socialist Party USA (PDF)
- “The MLK you don’t see on TV” from FAIR
- The Martin Luther King Center (German)
- Tác phẩm của Martin Luther King, Jr. tại Dự án Gutenberg
- Martin Luther King tại Notable Names Database
- 1956 Comic Book: “Martin Luther King and the Montgomery Story”
- Kirk, John A. New Georgia Encyclopedia Short Biography
- Declassified document, FBI’s letter urging him to commit suicide.
- Dyson, Michael Eric. No Small Dreams: The Radical Evolution of MLK’s Last Years. LiP Magazine, January 2003
- Wise, Tim. Misreading the Dream: The Truth About Martin Luther King Jr. and Affirmative Action. LiP Magazine, January 2003
- Summary of plagiarism controversy
- Shelby County Register of Deeds documents on the Assassination Investigation
- Martin Luther King Philosophy on Nonviolent Resistance
Video và audio
- Martin Luther King Videos full streaming video speeches on http://www.MLKOnline.net of “I Have a Dream” and “I’ve been to the mountaintop”
- Martin Luther King Audio audio recordings of Martin Luther King speeches on http://www.MLKOnline.net including full “I Have a Dream” speech
- “I Have a Dream” by Common popular new hiphop song sampling Dr. King
- Internet Archive: The New Negro, King interviewed by J. Waites Waring.
- RealAudio recording of the “I Have a Dream” speech at the History Channel’s site
- Sinh 1929
- Mất 1968
- Martin Luther King, Jr.
- Người đoạt giải Nobel Hòa bình
- Nhà lãnh đạo Cơ Đốc giáo Hoa Kỳ
- Tín hữu Baptist
- Người Mỹ gốc Phi
- Lịch sử Hoa Kỳ
- Nhà hoạt động nhân quyền Hoa Kỳ
- Chính trị gia Hoa Kỳ bị ám sát
- Bất bạo động
- Người Hoa Kỳ đoạt giải Nobel
- Người đoạt giải Grammy
- Người đoạt Huy chương Tự do Tổng thống
Tôi có một giấc mơ
“Tôi có một giấc mơ” (tên gốc tiếng Anh: “I Have a Dream“) là tên phổ biến của bài diễn văn nổi tiếng nhất của Martin Luther King, Jr., khi ông nói, với sức mạnh thuyết phục của tài hùng biện, về ước mơ của ông cho tương lai của nước Mỹ, khi người da trắng và người da đen có thể sống chung hoà thuận như những con người bình đẳng. Ngày 28 tháng 8 năm 1963, King đọc bài diễn văn này từ những bậc thềm của Đài Tưởng niệm Lincoln trong cuộc Tuần hành đến Washington vì Việc làm và Tự do. Đó là thời điểm quyết định cho Phong trào Dân quyền Mỹ.
Khởi đầu với gợi ý đến bản Tuyên ngôn Giải phóng Nô lệ, văn kiện năm 1863 công bố sự tự do cho hàng triệu nô lệ,[1] King đưa ra nhận xét, “nhưng một trăm năm sau, người da đen vẫn chưa được tự do.”[2] Khi sắp kết thúc bài diễn văn, King rời bỏ bản thảo soạn sẵn để trình bày một điệp ngữ đầy tính ngẫu hứng, khi ông nhắc đi nhắc lại câu, “Tôi có một giấc mơ”, có lẽ theo yêu cầu của Mahalia Jackson, “Martin, hãy nói cho họ biết về giấc mơ!” [3] Đây là thời khắc đẩy cảm xúc người nghe lên đỉnh điểm, và khiến nó trở nên phần nổi tiếng nhất của bài diễn văn: King kể cho họ nghe giấc mơ của ông, phác họa những hình ảnh về sự tự do và bình đẳng đang trỗi dậy từ vùng đất nô lệ và đầy hận thù.[4] “Tôi có một giấc mơ” đứng đầu danh sách 100 bài diễn văn chính trị xuất sắc nhất nước Mỹ trong thế kỷ 20, theo sự bình chọn năm 1999 của giới học giả về diễn thuyết trước công chúng.[5]
Mục lục
Bối cảnh
Cuộc Tuần hành vì Việc làm và Tự do tổ chức tại Washington một phần nhằm biểu dương sự hậu thuẫn dành cho cuộc vận động của Tổng thống Kennedy trong tháng 6 thông qua các đạo luật dân quyền. King cùng những nhà lãnh đạo Phong trào Dân quyền đồng ý duy trì lập trường ôn hòa, và tránh kêu gọi những hành động bất tuân dân sự là dấu ấn nổi bật của Phong trào Dân quyền. King dự định sử dụng diễn từ này như một cơ hội để tôn vinh Diễn văn Gettysburg của Abraham Lincoln, nhân dịp kỷ niệm một trăm năm Bản Tuyên ngôn Giải phóng Nô lệ.[4]
Tựa đề và sự hình thành
Từ thập niên 1960, King đã khởi sự nói về “giấc mơ” khi ông diễn thuyết tại Hiệp hội vì sự Thăng tiến của người Da màu (NAACP) mà ông gọi là “Người da đen và Giấc mơ Mỹ”, trình bày về khoảng cách giữa Giấc mơ Mỹ và cuộc sống thực tế của người Mỹ; ông cho rằng những người ủng hộ thuyết da trắng ưu việt làm tan nát giấc mơ, và thêm rằng “Chính phủ liên bang của chúng ta khoét sâu thêm qua thái độ vô cảm và đạo đức giả, và bởi sự phản bội của họ đối với chính nghĩa của công lý”. King nhận định, “Có thể lắm người da đen chính là phương tiện Chúa dùng để cứu rỗi linh hồn nước Mỹ.”[6][7] Tháng 6, 1963 ở Detroit, King cũng nói về một “giấc mơ” khi ông tuần hành trên Đại lộ Woodward với Walther Reuther và Mục sư C. L. Franklin.[8]
Diễn từ King trình bày tại cuộc tuần hành Washington, “Tôi có một giấc mơ”, có vài phiên bản được viết vào những thời điểm khác nhau.[9] Không có một phiên bản độc nhất nhưng là một sự tổng hợp từ vài bản thảo, lúc đầu được gọi là “Normalcy, Never Again”. Một ít từ bản thảo này cùng một ít từ một bản thảo khác, “Normalcy Speech”, được đem vào bản thảo sau cùng. Một bản thảo “Normalcy, Never Again” được lưu giữ tại Thư viện Robert W. Woodruff của Trung tâm Đại học Atlanta và Đại học Morehouse.[10]
Khi sắp kết thúc bài diễn văn, Tiến sĩ King nghe tiếng kêu to của ca sĩ nổi tiếng thuộc dòng nhạc Phúc âm, Mahalia Jackson, từ dưới đám đông, “Hãy bảo cho họ biết về giấc mơ, Martin”. King ngưng đọc bài diễn văn soạn sẵn, và khởi sự “thuyết giảng”, nhấn mạnh đến câu nói cao trào, “Tôi có một giấc mơ”.[11]
Bài diễn văn được phác thảo với sự trợ giúp từ Stanley Levinson và Clarence Benjamin Jones[12] ở Riverdale, Thành phố New York. Jones thuật lại, “việc chuẩn bị hậu cần cho cuộc tuần hành quá nặng nề đến nỗi bài diễn văn không được xem là ưu tiên”, ông thêm, “vào chiều tối thứ Ba, ngày 27 tháng 8 [12 giờ trước khi cuộc tuần hành bắt đầu] Martin vẫn chưa biết phải nói gì”.[13]
Trước đó, King đã ứng dụng thủ pháp điệp ngữ cho câu “Tôi có một giấc mơ” khi diễn thuyết trước cử tọa 25 000 người tại Cobo Hall ở Detroit ngay sau cuộc Diễu hành cho Tự do với sự tham dự của 125 000 người tại Detroit vào ngày 23 tháng 6, 1963.[14][15] Sau cuộc tuần hành tại Washington, một bản thu âm diễn từ của King tại Cobo Hall được phát hành với tiêu đề “The Great March to Freedom”.[16]
Phong cách
Được ca tụng như là một kiệt tác của thuật hùng biện, bài diễn văn của King được định hình theo phong cách thuyết giáo của các mục sư da đen thuộc hệ phái Baptist, thường viện dẫn từ những nguồn có giá trị thiêng liêng và được mọi người tôn trọng như Kinh Thánh, Tuyên ngôn Độc lập Hoa Kỳ, Tuyên ngôn Giải phóng Nô lệ và Hiến pháp Hoa Kỳ.
Thông qua thủ thuật hùng biện để kiến tạo những liên tưởng (định nghĩa bởi Campell và Huxman (2003) như là “những trích dẫn gián tiếp từ kiến thức văn hoá chung của người Mỹ như Kinh Thánh, thần thoại Hi Lạp và La Mã, hoặc lịch sử nước Mỹ”), King sử dụng ngôn từ và các trích đoạn từ những áng văn thâm thuý và được yêu thích của văn hóa Hoa Kỳ để biến chúng thành sức mạnh thuyết phục cho bài diễn văn của ông. Ngay từ phần đầu của bài diễn văn, King đã mượn lời từ Diễn văn Gettysburg[17] của Abraham Lincoln khi ông nói “Five score years ago…” (Một trăm năm trước…). Những gợi ý đến từ Kinh Thánh chiếm vị trí vượt trội. King trích dẫn từ Thi thiên (Thánh vịnh) 30:5[18] trong đoạn thứ nhì của bài diễn văn, khi nhắc đến điều khoản bãi bỏ nô lệ được ghi trong bản Tuyên ngôn Giải phóng Nô lệ, ông nói “Nó đã đến như bình minh rộn rã để kết thúc đêm dài tăm tối của kiếp nô lệ“. Một gợi ý khác đến từ Kinh Thánh được tìm thấy trong đoạn thứ mười của bài diễn văn: “Không, không, chúng ta không hài lòng, và chúng ta sẽ không hài lòng cho đến khi sự công chính đổ xuống như nước chảy và sự chính trực như một dòng sông“, đến từ Amos 5:24[19]. King cũng trích dẫn từ Isaiah 40:4[20] khi ông nói “Tôi có một giấc mơ, rồi có một ngày mọi thung lũng sẽ được nâng cao, mọi đồi núi sẽ bị hạ thấp, chỗ lồi lõm sẽ được san bằng, chỗ quanh co sẽ thành ngay thẳng, và sự vinh hiển của Thiên Chúa sẽ hiển lộ để mọi loài xác thịt cùng nhau chiêm ngưỡng…”
Sử dụng những chữ đầu một câu hoặc một phân đoạn để nhấn mạnh, sắp xếp và đẩy một ý tưởng lên đỉnh điểm (Campbell & Huxman, 2002, p. 177) là phép hùng biện được King sử dụng suốt bài diễn văn. Một ví dụ được tìm thấy ngay từ đầu khi King dẫn đưa đám đông đến cao trào: “Nay là lúc…” được lặp lại bốn lần trong đoạn thứ sáu của bài diễn văn. Nổi tiếng nhất là câu nói “Tôi có một giấc mơ…” được lặp lại tám lần khi King phác họa bức tranh hòa hợp chủng tộc của một nước Mỹ hiệp nhất.
Theo sắp đặt của chương trình, King là người thứ mười sáu trong số mười tám diễn giả phát biểu trong ngày tổ chức cuộc tuần hành.[21]
Dân biểu Hoa Kỳ John Lewis, ông cũng là một diễn giả tại sự kiện này với tư cách chủ tịch Ủy ban Phối hợp Sinh viên Bất bạo động, nhận xét, “Tiến sĩ King có sức mạnh, năng lực, và khả năng chuyển hóa những bậc thềm của Đài Tưởng niệm Lincoln thành một địa điểm được tưởng nhớ lâu dài. Bằng cung cách diễn thuyết của ông, King đã giáo dục, soi dẫn, và loan báo không chỉ cho những người có mặt ở đó, nhưng cho mọi người trên khắp nước Mỹ, và cho những thế hệ chưa sinh ra.”[22]
Những ý tưởng được thể hiện trong bài diễn văn phản ánh những ngược đãi King đã nếm trải như một người da đen, và kêu gọi sự quan tâm đến lý tưởng của nước Mỹ như là một quốc gia được thành lập để cung ứng quyền tự do và công lý cho mọi người, rồi ông củng cố và làm thăng hoa những lý tưởng ấy bằng cách đặt chúng vào một bối cảnh thiêng liêng với lập luận rằng sự công bằng xã hội là phù hợp với ý chỉ của Chúa. Như thế, bài diễn văn đã cống hiến cho nước Mỹ cơ hội được cứu rỗi khỏi tội kỳ thị chủng tộc.[23] King miêu tả những gì nước Mỹ đã hứa hẹn là một “tín phiếu” mà nước Mỹ không chịu thanh khoản. Ông nói, “nước Mỹ đã trao cho người da đen một tấm ngân phiếu xấu”, nay “chúng ta đến để đổi tấm ngân phiếu ấy thành tiền” bằng cách tuần hành ở Washington, D. C.
Tranh cãi về bản quyền
Vì King thường phát những bản sao bài phát biểu của ông cho công chúng tại nơi diễn thuyết, đã có thời gian người ta tranh cãi về tình trạng bản quyền các bài phát biểu của ông. Việc này đã dẫn đến một vụ kiện, Công ty tài sản của Martin Luther King, Jr. kiện Công ty CBS, được tuyên là bên tài sản của King giữ bản quyền bài phát biểu và có quyền kiện. Việc sử dụng toàn văn hoặc một phần bài phát biểu mà chưa được cho phép vẫn có thể sử dụng trong một vài tình huống, đặc biệt là với lý do sử dụng hợp lý hoặc trích dẫn hợp lý. Theo luật hiện hành thì bài phát biểu vẫn được Hoa Kỳ bảo hộ bản quyền cho đến năm 2038, tức là 70 năm sau khi King mất.
Phản hồi
Một ngày sau, bài diễn văn nhận được sự tán tụng, và được những nhà quan sát xem là đỉnh cao của cuộc tuần hành.[24] James Reston, một cây bút của tờ New York Times, nhận xét, “Tiến sĩ King đã chạm đến tất cả chủ đề của ngày ấy, chỉ để làm tốt hơn những người khác. Ông là một biểu tượng đầy trọn cho Lincoln và Gandhi, và thấm đẫm tinh thần của Kinh Thánh. Ông vừa quyết liệt vừa trầm lắng, và khiến đám đông ra về với cảm giác rằng một cuộc hành trình dài là xứng đáng”. Reston cũng nhận thấy “sự kiện đã được truyền hình và báo chí tường thuật tốt hơn bất cứ sự kiện nào khác kể từ lễ nhậm chức của Tổng thống Kennedy,” và tin rằng “sẽ còn lâu lắm [Washington] mới quên được giọng du dương u buồn của Mục sư Martin Luther King Jr. nói với đám đông về giấc mơ của ông.”[25] Một bài viết của Mary McGrory đăng trên tờ Boston Globe thuật lại rằng diễn từ của King đã “hút hồn” và “cảm động đám đông” trong ngày ấy theo cách không một diễn giả nào khác có thể làm được.[26] Marquis Childs của tờ Washington Post viết rằng diễn văn của King “vượt quá thuật hùng biện đơn thuần”.[27] Một bài báo trên tờ Los Angeles Times bình luận rằng “tài hùng biện vô song” được thể hiện bởi King, “nhà hùng biện siêu đẳng” với phong cách cách quá hiếm hoi đến nỗi hầu như bị lãng quên trong thời đại chúng ta, “đã khiến những kẻ chủ trương phân biệt phải hổ thẹn” bằng cách soi sáng “lương tâm của nước Mỹ” với công lý của chính nghĩa quyền công dân.[28]
William C. Sullivan, người đứng đầu đơn vị phản gián của FBI, CONIELPRO, hai ngày sau khi King đọc diễn từ “Tôi có một giấc mơ”, viết một bản ghi nhớ về ảnh hưởng đang gia tăng của King: “Xét đến ảnh hưởng trên người da đen, với bài diễn văn mị dân đầy thu hút của King hôm qua, ông ấy đứng vượt trội hơn hẳn tất cả lãnh tụ da đen cộng lại. Chúng ta phải đánh dấu ông ta ngay bây giờ, nếu trước đây chưa làm như thế, như là người da đen nguy hiểm nhất trong tương lai tại quốc gia này”.[29]
Di sản
Cuộc Tuần hành tại Washington gây áp lực trên chính quyền Kennedy thúc đẩy việc thông qua đạo luật dân quyền tại Quốc hội.[30] Theo nhật ký của Arthur M. Schlesinger, Jr. (phụ tá đặc biệt cho Tổng thống Kennedy từ năm 1961-63) phát hành năm 2007 sau khi ông mất, nói rằng Tổng thống Kennedy tỏ ra lo lắng nếu cuộc tuần hành không thu hút được nhiều người sẽ ảnh hưởng đến nỗ lực thúc đẩy dân quyền của ông.
Sau cuộc tuần hành, tạp chí TIME chọn King là Nhân vật của Năm năm 1963, năm sau ông được trao tặng Giải Nobel Hòa bình, King là người trẻ tuổi nhất được nhận vinh dự này.[31][2]
Năm 2002, Thư viện Quốc hội vinh danh “Tôi có một giấc mơ” khi chọn bài diễn văn vào Danh sách Ghi âm Quốc gia (tuyển chọn những bản ghi âm có tầm quan trọng về văn hóa, lịch sử, và thẩm mỹ, hoặc phản ảnh cuộc sống tại Hoa Kỳ).[32]
Năm 2003, Cục Công viên Quốc gia khánh thành một bệ đá hoa cương đánh dấu địa điểm King đọc bài diễn văn tại Đài Tưởng niệm Lincoln.[33]
Trích dẫn
Chú thích
- ^ I Have a Dream: Martin Luther King Jr. and the Future of Multicultural America, James Echols – 2004
- ^ a ă Alexandra Alvarez, “Martin Luther King’s “I Have a Dream”: The Speech Event as Metaphor”, Journal of Black Studies 18(3); accessed via SagePub, DOI: 10.1177/002193478801800306.
- ^ See Taylor Branch, Parting the Waters: America in the King Years 1954-1963.
- ^ a ă Nicolaus Mills, “What Really Happened at the March on Washington?”, Dissent, Summer 1988; reprinted in Civil Rights Since 1787: A Reader on the Black Struggle, ed. Jonathan Birnbaum and Clarence Taylor, New York: New York University Press, 2000.
- ^ Stephen Lucas and Martin Medhurst (ngày 15 tháng 12 năm 1999). “I Have a Dream Speech Leads Top 100 Speeches of the Century”. University of Wisconsin–Madison. Truy cập ngày 18 tháng 7 năm 2006.
- ^ “I Have a Dream (ngày 28 tháng 8 năm 1963)”. The Martin Luther King, Jr. Research and Education Institute. Truy cập ngày 19 tháng 1 năm 2009.
- ^ Martin Luther King, Jr., “The Negro and the American Dream“, speech delivered to the NAACP in Charlotte, NC, ngày 25 tháng 9 năm 1960.
- ^ “Interview With Martin Luther King III”. CNN. Ngày 22 tháng 8 năm 2003. Truy cập ngày 15 tháng 1 năm 2007.
- ^ Hansen, D, D. (2003). The original name of the speech was, “A Canceled Check,” but the aspired ad lib of the dream from preacher’s anointing brought forth a new entitlement, “I Have A Dream.” The Dream: Martin Luther King, Jr., and the Speech that Inspired a Nation. New York, NY: Harper Collins. p. 70.
- ^ Morehouse College Martin Luther King, Jr. Collection, 2009. Robert W. Woodruff Library, Atlanta University Center
- ^ Hansen, D, D. (2003). The Dream: Martin Luther King, Jr., and the Speech that Inspired a Nation. New York, NY: Harper Collins. p. 58.
- ^ “Jones, Clarence Benjamin (1931-)”. Martin Luther King Jr. and the Global Freedom Struggle (Stanford University). Truy cập ngày 28 tháng 2 năm 2011.
- ^ “On Martin Luther King Day, remembering the first draft of ‘I Have a Dream’”. The Washington Post. 16 tháng 1 năm 2011. Truy cập ngày 28 tháng 2 năm 2011.
- ^ Boyle, Kevin (ngày 1 tháng 5 năm 2007), Detroit’s Walk To Freedom, Michigan History Magazine
- ^ Garrett, Bob, Martin Luther King, Jr. and the Detroit Freedom Walk, Michigan Department of Natural Resources – Michigan Library and Historical – Center Michigan Historical Center, truy cập ngày 15 tháng 2 năm 2012
- ^ Ward, Brian (1998), Recording the Dream 48 (4), History Today
- ^ “Four scores and seven years ago, our fathers brought forth…” Diễn văn Gettysburg
- ^ “Sự khóc lóc đến trọ ban đêm, Nhưng buổi sáng bèn có sự vui mừng” – Thi thiên 30:5
- ^ “Thà hãy làm cho sự chính trực chảy xuống như nước, và sự công bình như sông lớn cuồn cuộn” – Amos 5:24
- ^ “Mọi nơi sủng thấp sẽ được cao lên; mọi núi mọi gò sẽ bị hạ xuống; các nơi gập ghềnh sẽ làm cho bằng; các nơi dốc hãm sẽ làm thành đồng nội. Bấy giờ sự vinh hiển của Chúa sẽ hiện ra, và mọi xác thịt đều sẽ xem thấy” Isaiah 40:4
- ^ “Today’s Document from the National Archives”. Truy cập 15 tháng 2 năm 2015.
- ^ “A “Dream” Remembered”. NewsHour. Ngày 28 tháng 8 năm 2003. Truy cập ngày 19 tháng 7 năm 2006.
- ^ See David A. Bobbitt, The Rhetoric of Redemption: Kenneth Burke’s Redemption Drama and Martin Luther King, Jr.’s “I Have a Dream” Speech (Lanham, MD: Rowman & Littlefield, 2004)
- ^ “The News of the Week in Review: March on Washington—Symbol of intensified drive for Negro rights,” New York Times (ngày 1 tháng 9 năm 1963). The high point and climax of the day, it was generally agreed, was the eloquent and moving speech late in the afternoon by the Rev. Dr. Martin Luther King Jr., […].
- ^ James Reston, “‘I Have a Dream…: Peroration by Dr. King sums up a day the capital will remember,” New York Times (ngày 29 tháng 8 năm 1963).
- ^ Mary McGrory, “Polite, Happy, Helpful: The Real Hero Was the Crowd,” Boston Globe (ngày 29 tháng 8 năm 1963).
- ^ Marquis Childs, “Triumphal March Silences Scoffers,” The Washington Post (ngày 30 tháng 8 năm 1963).
- ^ Max Freedman, “The Big March in Washington Described as ‘Epic of Democracy’,” Los Angeles Times (Sep. 9, 1963).
- ^ Memo hosted by American Radio Works (American Public Media), “The FBI’s War on King“.
- ^ Clayborne Carson “King, Obama, and the Great American Dialogue,” American Heritage, Spring 2009.
- ^ “Martin Luther King”. The Nobel Foundation. 1964. Truy cập ngày 20 tháng 4 năm 2007.< August 1983, when a transcript was published in the Washington Post.
- ^ “The National Recording Registry 2002”. Library of Congress.
- ^ “We Shall Overcome, Historic Places of the Civil Rights Movement: Lincoln Memorial”. U.S. National Park Service. Truy cập ngày 15 tháng 1 năm 2007.
Xem thêm
- Martin Luther King, Jr.
- Phong trào Dân quyền Mỹ
- Người Mỹ gốc Phi
- Diễn văn Gettysburg
- Hẹn hò với Định mệnh
Liên kết ngoài
- Tôi Có Một Giấc Mơ
- I Have a Dream (text of speech), Douglass Archives of American Public Address.
- Text of speech: World Wide School
- Text of speech: United States Department of State
- Audio and text of speech: History and Politics Out Loud
- Lyrics of the traditional spiritual “Free At Last”
- Digitally synchronized audio and text version of “I Have a Dream”: downloadable DAISY file
- mp3 of the speech for download
- Một bản dịch tiếng Việt khác
Enceladus (vệ tinh)
Enceladus (phiên âm /ɛnˈsɛlədəs/)[12] là vệ tinh lớn thứ 6 của Sao Thổ[13]. Nó được nhà thiên văn học William Herschel phát hiện vào năm 1789[14]. Trước những năm 1980 (thời điểm 2 tàu vũ trụ Voyager bay ngang qua Enceladus), người ta biết rất ít về Enceladus ngoài việc trên bề mặt vệ tinh này có nước. Enceladus có đường kính khoảng 500 km, bằng 1/10 kích thước của Titan, vệ tinh lớn nhất của Sao Thổ. Nó là thiên thể phản xạ ánh sáng mạnh nhất trong hệ Mặt trời (gần như 100%). Tàu Voyager 1 phát hiện thấy quỹ đạo của Enceladus nằm trong vùng dày nhất của vành đai phân tán E. Người ta cho rằng vành đai này được hình thành từ vật chất phun lên từ cực Nam của Enceladus. Tàu Voyager 2 cho thấy vệ tinh này mặc dù rất nhỏ nhưng lại có một địa hình phức tạp: từ những vùng cổ xưa nhiều miệng hố thiên thạch cho đến những vùng trẻ mới được kiến tạo. Một số vùng có lớp bề mặt mới được tạo ra trong khoảng 100 triệu năm trước đây.
Tàu Cassini hiện đang quay quanh Sao Thổ đã cung cấp cho chúng ta thêm nhiều dữ liệu mới về Enceladus. Trong năm 2005, Cassini đã bay rất gần Enceladus, chụp ảnh và phân tích chi tiết bề mặt cũng như môi trường trên Enceladus. Một số trong các dữ liệu thu thập được đã giúp chúng ta trả lời những câu hỏi đã đặt ra sau lần khám phá đầu tiên bởi tàu Voyager, một số lại khiến chúng ta đặt ra những câu hỏi mới. Cụ thể, Cassini phát hiện thấy những cột vật chất chứa nước phun lên từ cực nam của vệ tinh. Cùng với việc phát hiện thấy sự thất thoát nhiệt và sự tồn tại của bề mặt mịn và ít hố thiên thạch ở vùng cực nam, người ta khẳng định được rằng Enceladus hiện vẫn có những hoạt động địa chất. Điều này có thể giải thích được bởi Enceladus là vệ tinh của một gas giant (hành tinh khí khổng lồ). Những hành tinh như vậy thường có một hệ thống vệ tinh với quỹ đạo phức tạp.Một số trong các vệ tinh này cộng hưởng quỹ đạo với nhau, chúng không ổn định hoặc có độ dẹt quỹ đạo nhất định. Vì vậy lực hấp dẫn của hành tinh lên các vệ tinh này luôn luôn thay đổi, khiến cho các tầng bề mặt của vệ tinh co giãn theo chu kì quỹ đạo, tạo ra nhiệt lượng.
Enceladus là 1 trong ba thiên thể (ngoài Trái Đất) có hiện tượng phun trào vật chất (cùng với vệ tinh Io của Sao Mộc và Triton của Sao Hải Vương. Phân tích khí thoát ra từ các vụ phun trào này cho thấy chúng bắt nguồn từ một lớp nước phía dưới bề mặt của vệ tinh. Cùng với những chất hoá học cũng được tìm thấy trong các vụ phun trào nói trên, người ta cho rằng Enceladus là một thiên thể đặc biệt rất quan trọng cho việc nghiên cứu sinh học vũ trụ[15]. Hiện tượng nói trên cũng củng cố cho giả thuyết vành đai E bắt nguồn từ vật chất trên Enceladus đã được nêu ra trước đó.
Mục lục
- 1 Tên gọi
- 2 Lịch sử khám phá
- 3 Quỹ đạo
- 4 Đặc điểm
- 5 Sự sống trên Enceladus
- 6 Xem thêm
- 7 Tham khảo
- 8 Liên kết ngoài
Tên gọi
Vệ tinh Enceladus được đặt tên theo tên của vị thần khổng lồ Enceladus trong Thần thoại Hy Lạp, một trong số các vị thần Gigant, con của thần đất Gaia với những giọt máu và tinh dịch của Uranus. Nó còn được gọi theo cách khác là Saturn II hoặc là SII Enceladus. Giống như các vệ tinh khác trong số 7 vệ tinh đầu tiên của Sao Thổ được phát hiện, tên gọi trên được John Herschel (con trai của người phát hiện William Herschel) đề xuất năm 1847 trong tác phẩm Results of Astronomical Observations made at the Cape of Good Hope (Kết quả các quan trắc thiên văn tại mũi Hảo Vọng) của mình[16]. Trong tác phẩm này, ông đã sử dụng tên các vị thần khổng lồ Hy Lạp, tức là các anh chị em của thần Cronos (hay Kronos). Cronos là vị thần trong thần thoại Hy Lạp tương đương với thần Saturn trong thần thoại La Mã. Hai dạng tính từ trong tiếng Anh là Enceladean và Enceladan.
Những địa danh trên Enceladus được Hiệp hội thiên văn quốc tế IAU đặt theo tên các nhân vật và địa danh của tập truyện Ả rập nổi tiếng Nghìn lẻ một đêm.[17] Các hố thiên thạch được đặt tên theo các nhân vật, còn các cấu trúc địa hình khác như rãnh, rặng núi, đồng bằng… được đặt tên theo các địa danh. 57 địa danh đã được IAU đặt tên chính thức, 22 trong số đó được đặt tên vào năm 1982 dựa trên kết quả quan sát của tàu Voyager. 35 địa danh khác được đặt vào tháng 11 năm 2006 dựa trên kết quả quan sát của tàu Cassini.[18] Một vài ví dụ như là vùng rãnh Samarkand (Samarkand Sulci), hố thiên thạch Aladdin, đồng bằng Sarandib (Sarandib Planitia)…
Lịch sử khám phá
Nhà thiên văn học Fredrick William Herschel phát hiện ra Enceladus vào ngày 28 tháng 8 năm 1789, khi lần đầu tiên sử dụng kính thiên văn lớn nhất thế giới lúc bấy giờ có đường kính 1,2 m.[20][21] Ông đã quan sát vệ tinh này vào năm 1787 nhưng với kính thiên văn nhỏ đường kính 16,5 cm ông không thể nhận thấy nó.[22] Do Enceladus có độ trưng biểu kiến nhỏ (+11.7m) và rất gần với Sao Thổ cũng như các vành đai sáng hơn nhiều lần, để quan sát được vệ tinh này cần sử dụng kính viễn vọng có đường kính 15 – 30 cm trong điều kiện khí quyển tốt và không bị ảnh hưởng bởi các nguồn sáng gây nhiễu. Giống như nhiều vệ tinh khác của Sao Thổ được phát hiện trước kỷ nguyên vũ trụ, Enceladus được quan sát lần đầu khi nó đi cắt ngang qua vành đai Sao Thổ vào lúc phân điểm. Lúc này ta nhìn thấy vành đai Sao Thổ từ bên rìa của nó. Ánh sáng phản xạ từ vành đai sẽ là tối thiểu giúp cho việc quan sát thấy chuyển động của vệ tinh dễ dàng hơn.
Trước khi tàu Voyager bay qua Enceladus, con người không biết gì nhiều về vệ tinh này. Bắt đầu từ một điểm sáng được Herchel quan sát, sau một thời gian dài người ta chỉ xác định được đặc điểm quỹ đạo của nó và ước lượng được khối lượng, mật độ và suất phản chiếu.
Hai tàu Voyager là những tàu vũ trụ đầu tiên đến gần và chụp ảnh Enceladus. Voyager 1 bay qua trước, cách vệ tinh 202.000 km vào ngày 12/11/1980.[23] Do khoảng cách khá xa, các bức ảnh chụp được có độ phân giải không cao, nhưng cho thấy Enceladus có một vùng bình nguyên có độ phản xạ mạnh và không có hố thiên thạch. Đó là đặc điểm của một bề mặt trẻ với tuổi địa chất thấp.[24] Voyager 1 còn khẳng định việc Enceladus nằm trong khu vực dày đặc nhất của vành đai E (một vành đai nằm phía ngoài của Sao Thổ). Từ 2 đặc điểm trên, các nhà khoa học cho rằng vành đai E được tạo ra do vật chất bắt nguồn từ bề mặt của Enceladus.[24]
Tàu Voyager 2 tới gần Enceladus hơn (ở khoảng cách 87.010 km) vào ngày 26/8/1981.[23] Ở khoảng cách này, các bức ảnh được chụp có độ phân giải cao hơn. Chúng cho thấy phần lớn bề mặt của Enceladus là bề mặt trẻ, có ít hố thiên thạch.[25] Cũng có những vùng khác cổ xưa hơn với nhiều hố thiên thạch nằm trong khoảng từ vĩ độ trung bình đến vĩ độ cao của bán cầu bắc và một vùng ở gần xích đạo cũng có số lượng hố thiên thạch tương đối. Sự khác biệt về mặt địa hình của Enceladus hoàn toàn trái ngược với Mimas, vệ tinh nhỏ hơn của Sao Thổ có bề mặt cổ xưa đồng nhất và rất nhiều hố thiên thạch. Những khu vực có tuổi địa chất thấp trên Enceladus là một phát hiện rất đáng ngạc nhiên cho giới khoa học. Họ không nghĩ đến việc phát hiện thấy những đặc điểm này ở một vệ tinh nhỏ và lạnh như Enceladus (nếu so sánh với vệ tinh Io của Sao Mộc cũng có hoạt động địa chất). Tuy nhiên tàu Voyager 2 không thể giúp các nhà khoa học trả lời chắc chắn rằng Enceladus hiện có còn hoạt động địa chất không và liệu nó có phải là nguồn cung cấp bụi và vật chất cho vành đai E hay không.
Những câu hỏi này đã phải đợi hơn 20 năm để tìm ra một phần các câu trả lời. Tàu Cassini được phóng lên ngày 15 tháng 10 năm 1997 đã bay vào quỹ đạo của Sao Thổ và trở thành vệ tinh của nó vào ngày 01 tháng 7 năm 2004. Dựa vào kết quả của tàu Voyager 2, những người thực hiện dự án Cassini-Huygens đã xác định mục tiêu chủ chốt là nghiên cứu vệ tinh Enceladus. Họ đã lập kế hoạch để cho Cassini bay đến gần Enceladus trong khoảng cách dưới 1500 km nhiều lần. Bên cạnh đó, trong quỹ đạo của mình Cassini cũng đã vài lần bay tới gần Enceladus với khoảng cách dưới 100.000 km. Từ đó, Cassini đã cung cấp những dữ liệu cực kì quan trọng về bề mặt của vệ tinh này. Nó đã phát hiện thấy hơi nước và các hợp chất hydrocarbon phức tạp thoát ra từ vùng cực nam của Enceladus. Những phát hiện này đã khiến cho các nhà khoa học thay đổi quỹ đạo của Cassini cho phép nó đến gần Enceladus hơn (nó đã 2 lần cách Enceladus khoảng 50 km và một lần thậm chí chỉ cách 25 km trong năm 2008).[19][26] Trong năm 2009 và 2010, Cassini sẽ còn vài lần nữa tiếp cận bề mặt của Enceladus.
Những phát hiện mà Cassini mang lại đã khiến Enceladus trở thành đích ngắm cho những dự án trong tương lại. Năm 2007, NASA đưa ra ý tưởng về một tàu vũ trụ quay quanh Enceladus và thực hiện xem xét kĩ lưỡng hơn cột bụi bốc lên từ cực nam của nó.[27] Tuy nhiên ý tưởng này không được chấp thuận nghiên cứu tiếp.[28] Cơ quan hàng không châu Âu ESA gần đây cũng có dự án phóng một tàu thám hiểm kết hợp nghiên cứu Enceladus và Titan.[29]
Dự án Nhiệm vụ hệ Sao Thổ-Titan (Titan Saturn System Mission) TSSM là một dự án liên kết giữa 2 trung tâm NASA và ESA nhằm nghiên cứu các vệ tinh của Sao Thổ, trong đó có cả Enceladus. Dự án này và dự án Nhiệm vụ hệ Sao Mộc-Europa (Europa Jupiter System Mission) EJSM đã phải cạnh tranh nhau để được ưu tiên thực hiện trước do vấn đề tài chính. Tháng 2 năm 2009, dự án EJSM đã được xếp ở mức ưu tiên cao hơn[30], tuy nhiên dự án TSSM vẫn được tiếp tục nghiên cứu thêm.
Quỹ đạo
Enceladus là một vệ tinh lớn nằm ở nhóm trong của các vệ tinh Sao Thổ. Tính theo khoảng cách từ tâm Sao Thổ, Enceladus là vệ tinh thứ 14. Nó nằm trong khu vực dày đặc nhất của vành đai E, vành đai nằm ngoài cùng trong những vành đai của Sao Thổ. Vành đai này bắt đầu từ quỹ đạo của Mimas và kéo dài đến gần quỹ đạo của Rhea, chứa các hạt băng và bụi rất nhỏ.
Enceladus cách tâm và bề mặt Sao Thổ lần lượt là 238.000 km và 180.000 km (bề mặt tính từ tầng khí quyển cao nhất của Sao Thổ). Quỹ đạo của nó nằm ở giữa quỹ đạo của Mimas và Tethys. Nó quay một vòng hết 32,9 tiếng, đủ nhanh để người quan sát từ mặt đất có thể quan sát chuyển động của nó chỉ trong 1 đêm. Enceladus và Dione tạo với nhau cộng hưởng quỹ đạo tỉ lệ 2:1 (Enceladus quay hết 2 vòng trong khi Dione quay hết 1 vòng quanh Sao Thổ). Hiện tượng cộng hưởng khiến cho quỹ đạo của Enceladus duy trì được độ dẹt tương đối (tâm sai 0,0047) tạo nguồn nội nhiệt cho các hoạt động địa chất của nó.[2]
Giống như các vệ tinh lớn hơn của Sao Thổ, Enceladus luôn chỉ quay một mặt về phía Sao Thổ. Không giống như Mặt trăng, Enceladus không dao động xung quanh trục quay (ít nhất là không dao động nhiều hơn 1,5°). Mặc dù vậy, phân tích hình dạng của Enceladus vẫn cho thấy tại một số thời điểm, Enceladus có các dao động quay thứ cấp cưỡng bức 1:4.[2] Dao động này cùng với cộng hưởng quỹ đạo cùng với Dione, tăng thêm nhiệt năng cho Enceladus.
Tương tác với vành đai E của Sao Thổ
Vành đai E là vành đai nằm ngoài cùng và là vành đai rộng nhất trong các vành đai của Sao Thổ. Nó kéo dài từ quỹ đạo của Mimas đến gần quỹ đạo của Rhea. Một số quan sát còn cho rằng vành đai E thậm chí còn trải rộng đến quỹ đạo của Titan, tức là rộng 1.000.000 km. Mặc dù rất rộng nhưng vật chất trong vành đai rất loãng, gồm có bụi và băng hiển vi. Vì quá loãng và trải rộng nên vành đai rất không ổn định. Nếu không có nguồn cung cấp thay thế, vành đai E sẽ nhanh chóng biến mất trong khoảng từ 10.000 đến 1.000.000 năm. Enceladus nằm trong dải hẹp nhất và dày đặc vật chất nhất của vành đai nên trước đây người ta đã giả thiết rằng vật chất thoát ra từ Enceladus đã hình thành nên vành đai. Giả thuyết này đã được củng cố từ những dẫn liệu của tàu Cassini.
Enceladus có 2 cơ chế để cung cấp vật chất cho vành đai.[31] Cơ chế thứ nhất, và có thể là quan trọng nhất, là sự phát tán các hạt vật chất từ các cột bụi tạo ra do các lỗ phun trào nhiệt độ thấp (cryovolcanic) ở vùng cực nam của vệ tinh. Trong khi phần lớn vật chất sau khi phun trào trở lại bề mặt của vệ tinh thì một số ít có vận tốc lớn hơn vận tốc vũ trụ cấp 2 trên Enceladus (khoảng 866 km/h) thoát ra khỏi trọng trường vệ tinh và bay vào quỹ đạo quanh Sao Thổ. Cơ chế thứ 2 là sự bắn phá của thiên thạch trên Enceladus có thể đã hất tung các hạt bụi trên bề mặt vệ tinh lên quỹ đạo. Cơ chế này không chỉ áp dụng cho Enceladus mà còn đúng cho mọi vệ tinh trong vành đai E nói chung.
Đặc điểm
Kích cỡ và hình dáng
Enceladus là một trong những vệ tinh nhỏ nhất có đủ khối lượng để có dạng hình cầu. Đường kính trung bình của vệ tinh là khoảng 505 km, bằng 1/7 mặt trăng. Vệ tinh này nhỏ tới mức nó có kích thước tương đương với Vương quốc Anh. Khi đem so sánh có thể thấy Enceladus dễ dàng chui vừa trong những bang như Arizona hay Colorado của Mỹ. Diện tích bề mặt của vệ tinh là khoảng 800.000 km², gấp gần 2 lần rưỡi diện tích Việt Nam.
Enceladus là vệ tinh có kích thước và khối lượng đứng thứ 6 trong các vệ tinh của Sao Thổ, sao Titan (5.150 km), Rhea (1.530 km), Iapetus (1.440 km), Dione (1.120 km) và Tethys (1.050 km). Mimas là vệ tinh có hình cầu duy nhất nhỏ hơn Enceladus trong số các vệ tinh của Sao Thổ (ngoài ra còn có vệ tinh Miranda của Sao Thiên Vương nhỏ hơn Enceladus cũng có hình cầu).
Enceladus có hình dạng elipsoid hơi dẹt, các chiều của nó theo tính toán từ các bức ảnh được chụp từ bộ phận chụp ảnh ISS của Cassini là 513(a)×503(b)×497(c) km, trong đó (a) tương ứng là khoảng cách giữa 2 giao điểm của trục tâm Sao Thổ – tâm Enceladus với bề mặt Enceladus; (b) là khoảng cách giữa 2 cực trên bề mặt hướng theo chiều quay và bề mặt hướng theo chiều ngược lại; (c) là khoảng cách giữa 2 cực bắc và nam. Như vậy vệ tinh quay xung quanh trục ngắn, còn trục dài định hướng theo trục hướng tâm.
Bề mặt
Tàu Voyager 2 là tàu vũ trụ đầu tiên đến gần bề mặt của Enceladus và chụp ảnh vệ tinh này ở mức độ tương đối chi tiết. Từ những bức ảnh này người ta đã nhận thấy ít nhất 5 kiểu địa hình trên bề mặt của Enceladus, gồm có những vùng nhiều hố thiên thạch, những bình nguyên bằng phẳng mới được hình thành bao bởi địa hình rặng núi.[25] Thêm vào đó là các vết nứt xếp tuyến tính và các sườn băng.[32] Các vùng bình nguyên bằng phẳng không có hố thiên thạch được hình thành gần đây, trong khoảng vài trăm triệu năm. Khi đó người ta đã nhận thấy rằng chắc chắn Enceladus cho đến gần đây phải có các hoạt động địa chất như sự phun trào của băng hay nước hoặc các quá trình khác làm thay đổi bề mặt. Lớp băng mới không lẫn bụi trên các vùng bề mặt của Enceladus khiến cho nó phản xạ ánh sáng rất mạnh (có thể là mạnh nhất trong hệ Mặt trời) với suất phản xạ hình học là 1,38[6] và suất phản xạ Bond là 0,99 (phản xạ 99% năng lượng điện từ). Do phản xạ hầu hết ánh sáng mặt trời nên nhiệt độ bề mặt vệ tinh rất thấp (khoảng −198 °C), có thể là thấp nhất trong các vệ tinh của Sao Thổ.[8]
Những hình ảnh quan sát Enceladus từ tàu Cassini trong những ngày 17/2, 9/3 và 14/7 năm 2005 đã cung cấp những chi tiết rõ ràng hơn nhiều về bề mặt vệ tinh. Vùng bình nguyên bằng phẳng được quan sát bởi tàu Voyager 2 khi quan sát kĩ hơn gồm những miền phẳng không có hố thiên thạch xen kẽ với nhiều rặng núi nhỏ và các dốc băng. Cassini cũng cho thấy có nhiều vết đứt gãy ở vùng nhiều hố thiên thạch. Điều đó cho thấy khi bị thiên thạch bắn phá, Enceladus đã bị biến dạng rất nhiều.[33] Nhiều vùng bình nguyên trẻ cũng đã được phát hiện ở những khu vực trước đây Voyager chụp ảnh không được rõ nét, như vùng cực nam.[2]
Hố thiên thạch
Các hố thiên thạch rất thường xuất hiện trên bề mặt các thiên thể của hệ Mặt trời. Bề mặt của Enceladus cũng được bao phủ bởi các hố thiên thạch với mật độ và độ thoái hóa khác nhau tùy theo khu vực. Từ những quan sát của Voyager 2, có thể nhận thấy 3 kiểu địa hình hố thiên thạch khác nhau dựa trên mật độ hố. Kiểu ct1 và ct2 là các vùng gồm các hố thiên thạch rộng từ 10 – 20 km, khác nhau ở mức độ thoái hóa. Kiểu cp là các bình nguyên ít hố thiên thạch hơn.[34] Sự khác biệt về mật độ thiên thạch (cũng như tuổi của các vùng bề mặt) cho thấy Enceladus đã trải qua nhiều thời kì thay đổi bề mặt trong lịch sử hình thành.
Những quan sát của Cassini đã cung cấp cái nhìn chi tiết hơn về các kiểu địa hình ct2 và cp. Những bức ảnh như hình bên cho thấy đa phần các hố thiên thạch của Enceladus đã bị biến dạng do các đứt gãy và do sự giảm độ kết dính trong kết cấu miệng hố.[35] Sự giảm độ kết dính là hiện tượng sau một thời gian dài, các cấu trúc băng bị biến dạng bởi lực hấp dẫn. Điều này khiến cho các miệng hố thiên thạch và các cấu trúc khác trên Enceladus đã bị thoái hóa và dần dần trở nên biến mất. Tốc độ thoái hóa của các hố thiên thạch phụ thuộc vào nhiệt độ của băng: băng có nhiệt độ càng cao càng mềm và dễ biến dạng hơn. Các hố thiên thạch bị thoái hóa sẽ dần dần tự làm đầy miệng hố. Khi đó chỉ còn phần vành hố hình tròn còn sót lại (hình phải cho thấy một vành hố như thế ở phía dưới đường phân sáng tối). Dunyazad, một miệng hố thiên thạch lớn là một ví dụ tiêu biểu về kiểu hố thiên thạch bị thoái hóa do sự giảm độ kết dính băng của Enceladus. Có thể thấy ở băng đã sụt xuống làm đáy hố gồ lên. Ngoài ra nhiều hố thiên thạch trên Enceladus còn bị biến dạng do các đứt gãy địa tầng. Hố thiên thạch rộng 10 km nằm ở phía dưới hố Dunyazad bị một vết đứt gãy rộng từ khoảng vài trăm mét đến 1 km cắt ngang qua miệng hố và làm nó biến dạng. Gần như tất cả các hố thiên thạch Cassini đã chụp ảnh được trong vùng ct2 đều bị biến dạng. Hai kiểu biến dạng trên cho thấy hầu hết mọi hố thiên thạch của Enceladus đều đang trong giai đoạn thoái hóa ở các mức độ khác nhau.
Các địa hình kiến tạo
Voyager 2 đã tìm thấy nhiều kiểu địa hình kiến tạo trên bề mặt Enceladus, bao gồm các địa hình lòng máng, dốc băng, các vùng nhiều đường rãnh hay rặng núi.[25] Những kết quả mới từ tàu Cassini cho thấy sự biến động lớp vỏ ngoài cùng là kiểu biến dạng chính của Enceladus. Một trong những kiểu địa hình đáng chú ý nhất là các hẻm vực. Chúng có thể dài tới 200 km, rộng từ 5 đến 10 km và sâu 1 km. Hình bên phải cho thấy một hẻm đứt gãy lớn đặc trưng của Enceladus. Nó cắt ngang qua một vùng già hơn và đã bị biến dạng do các hoạt động kiến tạo. Trong hình 9 là một vết nứt khác (nằm ở dưới đáy bức ảnh). Những hẻm vực này tương đối trẻ, chúng đè lên trên các kiến tạo khác. Bên cạnh đó, chúng có một địa hình rõ nét với những vỉa đá trồi ra trên bề mặt hai bên vách đá.
Một ví dụ khác của hoạt động kiến tạo trên Enceladus là những vùng bề mặt bị cắt xẻ. Chúng gồm nhiều đường cong tuyến tính tạo bởi các rãnh hoặc rặng núi. Thông thường chúng phân chia các vùng bình nguyên bằng phẳng và các vùng nhiều hố thiên thạch.[25] Một ví dụ của kiểu địa hình này được chỉ ra trong hình 8 và hình dưới bên phải (vùng Samarkand Sulci). Những khu vực bề mặt bị cắt xẻ như Samarkand Sulci tương đối giống với những khu vực tương tự của Ganymede. Mặc dù vậy, về mặt cấu tạo chi tiết, những vùng này trên Enceladus phức tạp hơn nhiều. Không phải chỉ là những đường song song, các rãnh và rặng tại khu vực này của Enceladus thường được sắp xếp rối rắm, hoặc đan chéo vào nhau theo hình chữ V. Tại một số vùng, chúng như bị bẻ cong lên phía trên với các đường rãnh và rặng núi chạy dọc theo chiều dài. Những quan sát của Cassini cho thấy tại Samarkand Sulci có một loạt các điểm tối màu rất đáng chú ý (rộng 125 x 500 m), chạy song song với những vết nứt hẹp. Có thể giải thích các hố tối màu này là các hố sụp hình thành giữa các rặng núi.[35]
Bên cạnh các hẻm vực và các vùng bề mặt bị cắt xẻ, Enceladus còn có nhiều kiểu địa hình kiến tạo khác. Trong hình bên trái ta có thể thấy các đứt gãy hẹp (mặc dù vẫn rộng khoảng vài trăm mét) được tàu Cassini tìm thấy. Những vết nứt này nằm trong các dải cắt ngang qua bề mặt vùng nhiều hố thiên thạch. Chúng chỉ cắt sâu xuống vỏ vệ tinh khoảng vài trăm mét. Đa phần các vết nứt này đều đã bị biến dạng trong suốt quá trình hình thành bởi sự bắn phá của thiên thạch lên lớp vỏ yếu ở ngoài cùng của Enceladus.[35][36] Một kiểu địa hình khác là các đường rãnh tuyến tính được tìm thấy bởi tàu Voyager 2 và được quan sát kĩ hơn bởi tàu Cassini. Chúng ta có thể thấy kiểu địa hình này trên hình dưới bên phải. Các đường rãnh song song chạy từ phía bắc (giữa mép trên bức ảnh) xuống phía nam rồi đổi hướng về phía tây nam. Những đường rãnh này đôi khi còn cắt qua các kiểu địa hình khác, như vùng bề mặt bị cắt xẻ đã nói ở trên. Giống như các khe nứt lớn, các rãnh này là kết quả của những kiến tạo mới nhất trên bề mặt Enceladus. Tuy vậy, ở một số rãnh cũng quan sát được hiện tượng xói mòn và thoái hóa như các hố thiên thạch. Các rãnh này có tuổi lớn hơn. Các rặng núi trên Enceladus không lớn và ấn tượng như các rặng núi của Europa. Chúng ta có thể thấy ở góc dưới bên trái của hình trên bên phải có một đám các rặng núi đan vào nhau. Chúng không quá dài và chỉ cao chưa tới 1 km. Ngoài ra người ta còn tìm thấy 1 đỉnh núi vòm cao khoảng 1 km.[35]
Như vậy, các hoạt động kiến tạo trên bề mặt Enceladus là yếu tố chính hình thành nên địa hình địa chất của vệ tinh này.
Các bình nguyên
Tàu Voyager 2 đã quan sát thấy 2 kiểu bình nguyên chính trên Enceladus. Đây là các vùng thấp, bằng phẳng, có rất ít hố thiên thạch, và do đó, được hình thành gần đây.[34] Ở vùng Sarandib Planitia không có một hố thiên thạch nào đủ lớn để hiện ra dưới độ phân giải của các thiết bị quang học trên tàu Voyager. Một vùng khác nằm ở phía tây nam vùng Sarandib có nhiều địa hình lòng máng và dốc băng. Tàu Cassini đã quan sát các vùng bình nguyên như Sarandib Planitia và Diyar Planitia với các thiết bị tốt hơn và có độ phân giải cao hơn. Các vùng bình nguyên nói trên hiện ra với rất nhiều các rặng núi thấp và các kẽ nứt nhỏ. Chúng có thể là kết quả của sự dịch chuyển các mảng địa tầng ở vỏ ngoài của vệ tinh. Cassini cũng cho thấy vùng Sarandib Planitia cũng có một số các hố thiên thạch nhỏ. Từ số lượng hố thiên thạch, người ta ước đoán tuổi của vùng bề mặt này dựa trên ước đoán thời điểm bề mặt Enceladus bị thiên thạch bắn phá. Có 2 giá trị được đưa ra khác rất xa nhau là 170 triệu năm và 3,7 tỉ năm.[2][37]
Những bức ảnh chụp bởi Cassini với độ bao phủ rộng hơn, độ phân giải cao hơn đã cho phép người ta xác định được thêm một số vùng bình nguyên nữa, đặc biệt là ở bán cầu dẫn của Enceladus (bán cầu luôn hướng về phía trước theo chiều chuyển động của vệ tinh trong quỹ đạo xung quanh Sao Thổ). Thay vì được bao phủ bởi những rặng núi thấp, vùng này gồm nhiều lòng máng và rặng núi xen kẽ nhau tương tự như địa hình của vùng cực nam. Các bình nguyên mới phát hiện này nằm đối diện với các bình nguyên Sarandib Planitiae và Diyar Planitiae. Đây có thể là kết quả của lực hấp dẫn Sao Thổ đã làm biến dạng Enceladus một cách đối xứng.[38]
Vùng cực nam
Những bức ảnh được Cassini chụp ngày 14/7/2005 tại phía nam Enceladus cho thấy đây là một khu vực khác biệt đã bị biến dạng do kiến tạo địa chất. Khu vực này kéo dài đến vĩ độ 60° nam, có nhiều các đường đứt gãy và các rặng núi.[2][39] Tại đây có rất ít hố thiên thạch cỡ trung bình, cho thấy đây có thể là vùng bề mặt trẻ nhất của Enceladus nói riêng và các vệ tinh băng có kích thước trung bình nói chung. Các mô hình về sự bắn phá thiên thạch trên bề mặt vệ tinh cho thấy một vài vùng ở cực nam Enceladus có thể chỉ mới được tạo ra cách đây 500.000 năm hay thậm chí trẻ hơn.[2] Ở trung tâm của khu vực này là 4 đường đứt gãy nằm xen kẽ với các rặng núi ở 2 bên tạo thành một hình ảnh gọi là sọc hổ. Những đường nứt này có thể là địa hình trẻ nhất trong khu vực. Chúng được bao quanh bởi băng nước hạt thô có màu xanh bạc hà. Kiểu băng này có thể được nhìn thấy ở vách của một số kẽ nứt hoặc vỉa đá trên Enceladus.[39] Nhìn trên hình bên phải (màu sai), các dải sọc hiện lên dưới màu xanh da trời nổi bật trên một vùng bằng phẳng. Do vùng này không bị bao phủ bởi những tinh thể băng hạt nhỏ rơi xuống từ vành đai E, nó phải được hình thành rất gần đây. Những kết quả từ thiết bị đo quang phổ tia hồng ngoại và khả kiến (VIMS) cho thấy các vật liệu có màu xanh lá cây ở các sọc hổ là các chất hóa học không thể tìm thấy ở các vùng khác trên vệ tinh. VIMS đã tìm thấy các tinh thể băng trong các vết nứt. Chúng có thể được hình thành gần đây (dưới 1.000 năm) hoặc băng ở bề mặt vệ tinh đã bị biến đổi do nhiệt.[40] Ngoài ra, VIMS còn tìm thấy các chất hữu cơ đơn giản tại vùng sọc da hổ. Trên Enceladus, những chất hóa học như vậy chỉ có thể tìm thấy được ở khu vực này mà thôi.[41]
Trong lần bay qua Enceladus ngày 14/7, Cassini đã quan sát chi tiết một vùng băng màu xanh và cho thấy nó bị biến dạng mạnh do các hoạt động kiến tạo và có những nơi được bao phủ bởi những tảng đá đường kính từ 10 đến 100 m.[42]
Ranh giới của vùng cực nam là một đám các rặng núi và thung lũng được xếp song song theo hình chữ Y hoặc chữ V. Hình dáng, hướng và vị trí của các rặng núi và thung lũng này cho thấy chúng là kết quả của sự biến dạng trên quy mô toàn bộ vệ tinh. Hiện tại có 2 giả thuyết về sự biến đổi hình dạng của Enceladus. Giả thuyết thứ nhất cho rằng quỹ đạo của Enceladus đã dịch chuyển vào phía trong khiến cho tốc độ quay của vệ tinh tăng lên. Sự dịch chuyển này có thể khiến cho trục quay của vệ tinh phẳng lại.[2] Giả thuyết thứ 2 cho rằng sự gia tăng các vật chất ấm và có khối lượng riêng thấp trong lõi Enceladus đã khiến cho vùng trước đây nằm trong vĩ độ trung bình ở bán cầu nam bị dịch chuyển và trở thành vùng cực nam.[38] Sau đó, do vệ tinh đã được định hướng lại, hình dáng của Enceladus cũng bị thay đổi cho phù hợp với các trục mới.
Một kết quả của giả thuyết thứ nhất (thuyết làm phẳng trục quay) là cả 2 vùng cực sẽ có lịch sử biến dạng kiến tạo tương tự nhau.[2] Tuy nhiên trên thực tế điều đó không đúng. Vùng cực bắc của Enceladus là một khu vực có rất nhiều hố thiên thạch, và do đó có tuổi địa chất nhiều hơn nhiều so với cực nam.[34] Sự khác biệt về độ dày của thạch quyển có thể là nguyên nhân dẫn đến sự trái ngược này. Hiện nay cũng có nhiều dữ liệu chỉ ra sự thay đổi về độ dày thạch quyển của Enceladus tùy theo vùng. Đó là mối tương quan giữa các điểm gián đoạn hình chữ Y cũng như các đỉnh nhọn hình chữ V ở biên của vùng cực nam và vùng sát với vùng cực nam có tuổi tương tự. Các điểm gián đoạn đấu vào các đường nứt theo chiều bắc nam. Kiểu địa hình như vậy phù hợp với một địa tầng trẻ và thạch quyển mỏng. Các đỉnh nhọn hình chữ V nằm kề với vùng nhiều tuổi và có nhiều hố thiên thạch hơn.[2]
Lỗ phun trào nhiệt độ thấp
Từ sau khi tàu Voyager bay qua Enceladus vào những năm đầu thập niên 80, các nhà khoa học đã phỏng đoán rằng vệ tinh này vẫn đang có các hoạt động địa chất do nó có bề mặt trẻ, phản xạ mạnh cũng như vị trí nằm trong vùng lõi của vành đai E.[25] Mối quan hệ giữa Enceladus và vành đai E khiến cho người ta tin rằng vật chất như bụi và hơi nước từ trong lòng vệ tinh là nguồn chính tạo ra vành đai. Mặc dù vậy thì những dữ liệu từ 2 tàu Voyager không đủ làm bằng chứng xác đáng để khẳng định những giả thuyết trên.
Những dữ liệu được các thiết bị của tàu Cassini thu thập năm 2005 đã cho thấy sự tồn tại của các lỗ phun trào nhiệt độ thấp (hay còn gọi là núi lửa băng, mặc dù cách gọi này không chính xác). Không giống như núi lửa trên Trái Đất thường là các miệng núi phun ra magma là đất đá ở nhiệt độ nóng chảy, núi lửa băng chỉ là các lỗ (hay khe) phun ra nước và các chất dễ bay hơi khác. Bức hình đầu tiên về một đám bụi các hạt băng thoát ra từ cực nam của Enceladus được chụp bởi dụng cụ chụp ảnh khoa học ISS vào tháng 1 và tháng 2 năm 2005.[2] Mặc dù vậy để tránh trường hợp các thiết bị có sai lầm, các nhà khoa học đã hoãn lại việc công bố phát hiện. Tiếp đó, ngày 17/2/2005 dữ liệu từ dụng cụ đo từ trường đã phát hiện thấy các bằng chứng về khí quyển trên Enceladus, từ đó chứng thực sự tồn tại các hố phun. Cụ thể, máy đo từ trường đã quan sát thấy sự gia tăng năng lượng của các sóng cyclotron ion gần Enceladus. Các sóng này được tạo thành do sự va đập của các hạt bị ion hóa và từ trường. Tần số của sóng được sử dụng để xác định cấu tạo của hạt, mà ở đây là hơi nước bị ion hóa.[10] 2 lần đến gần vệ tinh tiếp theo của Cassini, thiết bị đo này đã khẳng định rằng các khí trong khí quyển của Enceladus chủ yếu tập trung ở vùng cực nam. Các nơi khác mật độ khí quyển thấp hơn rất nhiều.[10] Máy chụp ảnh quang phổ tia cực tím (UVIS) đã khẳng định lại kết quả trên khi Enceladus che khuất mặt trời khỏi tầm quan sát của Cassini vào các ngày 17/2 và 14/7. Không giống như thiết bị đo từ trường, UVIS không phát hiện thấy khí quyển ở khu vực xích đạo vào lần bay qua tháng 2 nhưng lại phát hiện thấy hơi nước khi quan sát khu vực cực nam vào lần bay qua tháng 7.[11][43][44]
Có một điều may mắn là trong lần bay qua ngày 14 tháng 7, tàu Cassini đã xuyên qua đám mây khí. Điều này cho phép các thiết bị như Máy quang phổ khối lượng trung tính và ion (INMS) và Máy phân tích bụi vũ trụ (CDA) lấy mẫu vật chất trong đám khói bụi. INMS đã tính toán thành phần của đám mây khí và phát hiện thấy phần lớn là hơi nước, cộng thêm một số chất khác như nitơ phân tử, mêtan và CO2. CDA thì nhận thấy sự gia tăng đột ngột mật độ vật chất trong khu vực xung quanh Enceladus. Phân tích các kết quả của CDA và INMS cho thấy Enceladus là nguồn chính cho vật chất của vành đai E[31] và cột khói bụi Cassini bay qua vào tháng 7 chính là vật chất (chủ yếu là nước) phun ra từ một hố phun nhiệt độ thấp gần cực nam.[45]
Những hình ảnh xác nhận sự tồn tại của đám bụi được chụp vào tháng 11 năm 2005. ISS đã chụp được hình ảnh những hạt băng bị phun ra từ vùng cực nam Enceladus.[2] Như đã nói ở trên, đám bụi đã được chụp hình vào tháng 1 và tháng 2 năm 2005. Nhưng cần có những bức ảnh chụp vào thời điểm Mặt trời ở ngay phía sau Enceladus và so sánh chúng với những bức ảnh chụp các vệ tinh khác của Sao Thổ ở cùng vị trí để khẳng định hình ảnh của đám bụi.[46] Những bức ảnh chụp tháng 11 đã cho thấy rõ cấu trúc của nó. Đám bụi gồm nhiều cột bụi (có thể được phun ra từ nhiều hố phun khác nhau) nằm trong một vùng bụi lớn và mờ trải rộng tới khoảng cách 500 km từ bề mặt. Như vậy, Enceladus trở thành thiên thể thứ 4 có hoạt động của núi lửa, bên cạnh Trái Đất, vệ tinh Triton của Sao Hải Vương và Io của Sao Mộc.[45] Bộ phận UVIS của Cassini tháng 10 năm 2007 cũng quan sát được vị trí các lỗ phun khí trong đám mây bụi trùng với vị trí các lỗ phun bụi băng đã được ISS tìm thấy.
Những quan sát của tàu Cassini ngày 12 tháng 3 năm 2008 đã cung cấp thêm nhiều dữ liệu về các chất hóa học có mặt trong đám bụi khí. Chúng gồm có một số hydrocarbon đơn và phức như prôpan, êtan và acetylene.[47] Những phát hiện mới gợi mở khả năng tồn tại sự sống bên dưới bề mặt của Enceladus.[48] Theo tính toán của thiết bị INMS, cấu tạo của đám bụi khí tương tự như cấu tạo bụi khí của các sao chổi.[47]
Phân tích dữ liệu từ các bức ảnh, thiết bị quang phổ khối lượng và thiết bị đo từ trường đưa ra giả thuyết đám bụi khí được phun lên từ một khoang nằm dưới bề mặt Enceladus dưới áp lực cao, tương tự như cấu trúc các suối nước nóng trên Trái Đất.[2] Do các thiết bị INMS và UVIS không phát hiện thấy amonia trong đám bụi khí, một chất đóng vai trò chất chống đông, khoang áp suất cao dưới bề mặt Enceladus phải chứa nước gần như nguyên chất ở dạng lỏng, nhiệt độ ít nhất là 270 K (−3 °C) (xem hình trên bên trái). Nước nguyên chất cần nhiều năng lượng (đến từ các nguồn nội năng do biến dạng hoặc từ phân rã phóng xạ) hơn để tan chảy so với hợp chất nước – amonia.
Một giả thuyết thứ 2 cho rằng đám bụi khí sinh ra do sự thăng hoa của băng. Ngày 14 tháng 7 năm 2005, thiết bị quang phổ hồng ngoại đa hợp (CRIS) đã tìm thấy một vùng băng ấm ở gần cực nam. Nhiệt độ ở vùng này nằm trong khoảng 85 đến 90 K, một vùng nhỏ có nhiệt độ lên tới 157 K (−116 °C).[8] Do ánh sáng mặt trời không đủ làm băng có nhiệt độ như vậy, nhiệt lượng làm ấm vùng băng này chỉ có thể xuất phát từ bên trong của Enceladus. Với nhiệt độ đó, băng có thể thăng hóa và hình thành đám mây bụi băng. Giả thuyết đưa đến kết luận một lớp băng nhão có cấu tạo từ amonia và nước ở nhiệt độ chỉ 170 K (−103 °C) có thể làm nóng băng ở bề mặt và hình thành nên đám mây bụi khí, như vậy là không cần nhiều năng lượng như ở giả thuyết đầu. Mặc dù vậy, do đám mây bụi khí có lượng vật chất dồi dào, giả thuyết thứ nhất có tính thuyết phục cao hơn nhiều so với giả thuyết thứ 2.[2]
Bên cạnh đó, Kieffer và một số người khác cho rằng đám mây bụi khí được hình thành từ các phân tử ngậm nước dạng mạng lưới. carbon điôxit, mêtan và nitơ từ các phân tử này được giải phóng khi chúng tiếp xúc với chân không thông qua các kẽ nứt sọc hổ.[49] Giả thuyết thứ 3 này thậm chí không cần sự cung cấp của nhiệt lượng để làm tan chảy băng, và có thể giải thích sự vắng mặt của amôniăc trong đám bụi khí.
Cấu tạo lỗ phun
Năm 2009, các nhà khoa học thuộc dự án Cassini đã phát hiện thấy các muối của natri trong băng ở vành đai E của Sao Thổ.[50] Do vành đai E chủ yếu chứa vật chất từ Enceladus, người ta nghĩ ngay đến khả năng tồn tại của nước ở dạng lỏng dưới bề mặt vệ tinh. Frank Postberg, một nhà khoa học của dự án phát biểu:
Chúng tôi tin rằng các muối khoáng được tìm thấy xuất phát từ đá nằm dưới đáy lớp nước
Các nhà khoa học cũng kết luận rằng cần có nước ở trạng thái lỏng để hòa tan một lượng muối khoáng như lượng muối khoáng đã được tìm thấy. Những giả thuyết khác về hiện tượng hình thành đám mây bụi như giả thuyết băng thăng hoa không thể nào giải thích sự tồn tại của lượng muối khoáng nói trên. Ngoài ra, các nhà khoa học còn tìm thấy sự tồn tại của các hợp chất cacbonat kiểu như sôđa.[50] Mặc dù vậy, các nhà khoa học tại các trạm quan sát mặt đất không hề phát hiện thấy natri trong đám khí bụi mặc dù natri là thành phần quan trọng của muối. Vì thế người ta cho rằng lượng natri thoát ra từ Enceladus là thấp hơn so với mức độ để có thể phát hiện từ Trái Đất.
Với những dữ liệu như trên, các nhà khoa học đã phân tích 5 mô hình cấu trúc các lố phun tại vùng cực nam Enceladus [51]:
Ở mô hình A–“Near-surface Geyser”, nước muối sôi ngay lập tức khi trạm bề mặt của Enceladus khi gặp môi trường chân không của vũ trụ. Mô hình này không hợp lý do nếu nước muối nhanh chóng sôi và bay hơi thì sẽ có một khối lượng natri lớn trong đám mây khí bụi. Điều này không phù hợp với những quan sát thực tế vì các quan sát từ Trái Đất không cho thấy sự tồn tại của natri, tức là lượng natri nếu có phải rất ít. Bên cạnh đó, nếu mô hình A đúng, gần như mọi hạt băng trong đám khí bụi phải có chứa muối, trái với thực tế là băng mà Cassini thu được chỉ có một phần nhỏ chứa muối.
Ở mô hình B–“Evaporation in a Narrow Fissure”, nước muối bốc hơi từ từ trong các đường dẫn hẹp, tạo ra hơi nước đi lên bề mặt và hình thành nên đám khí bụi. Mô hình này cũng có vẻ không chính xác do cặn muối còn sót lại sẽ nhanh chóng bịt kín các đường dẫn. Bên cạnh đó, do các đường dẫn hẹp nên không có đủ nhiệt lượng để duy trì nước ở trạng thái lỏng bù đắp cho nhiệt lượng mất do hiện tượng bay hơi. Vì thế nước sẽ nhanh chóng đóng băng trong các đường dẫn.
Ở mô hình C–“Solid-State Sublimation”, băng ấm bốc hơi trực tiếp để tạo ra đám bụi khí thông qua quá trình thăng hoa. Các phân tử muối tìm thấy trong đám bụi khí có thể được tạo bởi nước ở trạng thái lỏng trong thời kì đầu của vệ tinh và được giữ lại ở lớp băng bề mặt cho đến tận ngày nay. Chúng sẽ được đưa lên đám bụi khí cùng với hơi nước được thăng hoa. Mô hình này không thể bị loại bỏ mặc dù nó cũng không thật sự hợp lí vì thật khó để có thể đưa các hạt băng cổ ra ngoài từ các kẽ nứt trên Enceladus.
Ở mô hình D–“Salt-Poor Meltwater”, nước ở dạng lỏng do băng gần bề mặt tan chảy chứ không xuất phát từ các biển nước muối trong lòng Enceladus. Ban đầu nước chỉ chứa một lượng muối rất nhỏ, nhưng sau đó lượng muối tăng dần khi một phần nước bị bay hơi. Như vậy, trong mô hình này các băng chứa muối mà tàu Cassini đã phát hiện được là từ nước chứa ít muối lúc đầu. Mô hình này có thể xảy ra nhưng vẫn chưa được xem xét kĩ lưỡng.
Ở mô hình E–“Pressurized Saltwater Chamber”, nước lúc đầu chứa muối, có thể xuất phát từ một đại dương ở phía dưới bề mặt Enceladus. Đại dương này có thể tiếp xúc với lớp lõi đá của vệ tinh. Nước bốc hơi từ từ lên một phòng áp suất cao, từ đây hơi nước và các hạt băng, trong đó có các hạt băng chứa muối, thoát ra bề mặt thông qua các đường dẫn hẹp. Một vùng bề mặt rộng trong phòng áp suất sẽ tránh việc muối tích tụ làm bịt các đường dẫn cũng như có thể cung cấp đủ nhiệt lượng để nước duy trì trạng thái lỏng. Mô hình này là mô hình đơn giản và có tính khả dĩ nhất trong 5 mô hình cấu tạo lỗ phun.
Tuy nhiên, đám bụi khí của Enceladus không chắc đã là kết quả của mô hình E. Nó có thể xuất phát từ một vài kiểu mô hình lỗ phun khí trong các mô hình đã nêu ra ở trên.
Cấu tạo trong
Trước khi có dự án Cassini, người ta không biết gì nhiều về phần bên trong của Enceladus. Nhờ có những dữ liệu được tàu Cassini thu thập mới đây, các nhà khoa học đã có đủ thông tin để xây dựng mô hình cấu tạo bên trong của vệ tinh. Chúng bao gồm các dữ liệu về khối lượng cũng như hình dạng chính xác, ảnh chi tiết về bề mặt và những hiểu biết mới về địa hóa học của Enceladus.
Những tính toán của tàu Voyager về khối lượng Enceladus cho thấy vệ tinh này chứa hầu hết là băng của nước.[25] Mặc dù vậy, dựa trên tác động của lực hấp dẫn giữa Enceladus và tàu Cassini, khối lượng của vệ tinh đã được tính toán lại chính xác hơn. Giá trị này cao hơn giá trị đo được bởi Voyager rất nhiều, khối lượng riêng của vệ tinh lên tới 1.61 g/cm³.[2] Giá trị này cao hơn các vệ tinh băng cỡ trung bình khác của Sao Mộc, cho thấy Enceladus chứa một lượng tương đối silic và sắt (chiếm khoảng 57%). Với lõi cấu tạo bởi các chất trên, Enceladus có thể đã nhận được một nhiệt lượng tương đối từ hoạt động phân rã phóng xạ.
Nhóm của Castillo năm 2005 đã phát hiện thấy Iapetus, một vệ tinh băng khác của Sao Thổ, được hình thành nhanh chóng sau sự hình thành của đám tinh vân Sao Thổ (đám tinh vân hình thành nên Sao Thổ và các vệ tinh của nó). Lúc đó Iapetus giàu các chất phóng xạ có tốc độ phân rã cao (SLRS)[52]. Chúng gồm những chất như nhôm-26 và sắt-60 có chu kỳ bán rã ngắn và tạo ra năng lượng cho lõi của Iapetus một cách nhanh chóng và Enceladus cũng vậy.[53] Đối với các vệ tinh lớn hơn, các chất phóng xạ có tốc độ phân rã thấp (LLRS) đã làm ấm phần lõi trong một thời gian dài từ 500 đến 800 triệu năm, làm cho phần quyển đá dày thêm khoảng vài trăm km. Do giàu SLRS, Enceladus lại có kích thước nhỏ[54] với tỉ lệ đá lớn, cộng thêm sự có mặt của 26Al và 60Fe, Enceladus bị phân lớp thành 2 phần rõ ràng là phần lõi đá và phần vỏ băng.[55] Sau đó nhiệt năng phóng xạ và nhiệt năng do biến dạng đã tăng nhiệt độ phần lõi của Enceladus lên trên 1000 K, làm cho phần vỏ băng phía trong bị tan chảy. Mặc dù vậy, để cho Enceladus vẫn còn có hoạt động địa chất như hiện tại, một phần của lõi cũng phải bị tan chảy, hình thành nên một hồ magma ở trong lõi bị cong gập lại dưới lực hút của Sao Thổ. Cho đến tận ngày nay, năng lượng sinh ra do biến dạng dưới tác động của lực hấp dẫn, chẳng hạn như do cộng hưởng quỹ đạo với Dione, có thể vẫn tiếp tục duy trì nhiệt độ cho hồ magma và từ đó gây ra các hoạt động địa chất.[56]
Bên cạnh việc nghiên cứu khối lượng và mô hình địa hóa học của vệ tinh, các nhà khoa học còn nghiên cứu hình dáng của Enceladus để xem vệ tinh này có bị phân lớp hay không. Porco và các đồng sự năm 2006 sử dụng phương phức đo quầng để xác định hình dáng Enceladus, cho rằng vệ tinh này ở trong cân bằng thủy tĩnh, tương ứng với một cấu trúc không phân lớp. Điều này trái ngược với các kết quả địa hóa học và địa chất.[2] Mặc dù vậy, với hình dáng như hiện nay, Enceladus vẫn có thể không cân bằng thủy tĩnh và có cấu trúc phân lớp. Ở một vài thời điểm trong quá khứ, nó có thể đã quay nhanh hơn hiện tại.[55]
Khả năng tồn tại biển
Cuối năm 2008, các nhà khoa học đã phát hiện thấy hơi nước bốc lên từ bề mặt Enceladus. Điều đó chứng tỏ rằng trên vệ tinh này có nước, và từ đó có thể có sự sống.[57] Candice Hansen,[58] một nhà khoa học của Phòng thí nghiệm tên lửa đẩy NASA tại California đã dẫn đầu một nhóm các nhà khoa học nghiên cứu về đám bụi khí trên Enceladus. Trước đó, họ đã tính toán được tốc độ phun của đám bụi khí là xấp xỉ 2.189 km/giờ. Tốc độ này là lớn một cách bất thường và có thể có liên quan đến nước. Họ đã quyết định nghiên cứu kĩ về thành phần cấu tạo của đám bụi khí.[59]
Những chứng cứ từ tàu Cassini chỉ ra rằng ở dưới lớp băng bề mặt của Enceladus có thể là một đại dương bao phủ khắp vệ tinh.[60] Các tinh thể băng được tàu Cassini phân tích đã cho thấy đó là băng của nước muối. Theo người ta ước đoán, nước muối như vậy chỉ có thể xuất hiện trong một thể tích nước rất lớn. Vì thế Enceladus trở thành một địa điểm tốt để xuất hiện sự sống ngoài Trái Đất.[61] Ngoài ra còn có giả thuyết cho rằng nguồn nước trên xuất phát từ một hang lớn chứa nước dưới bề mặt Enceladus.[62][63][64][65]
Sự sống trên Enceladus
Cho dù người ta đã xây dựng nhiều mô hình khác nhau cho cấu trúc địa hóa học của Enceladus, có một sự thật khó có thể chối cãi rằng ở đâu đó dưới lớp bề mặt của Enceladus là nước tồn tại ở thể lỏng. Như vậy, trên Enceladus đã hội đủ những điều kiện tiên quyết cho sự sống, hay chí ít là các tiền sinh chất. Đó là nước ở dạng lỏng, các chất hữu cơ và nhiệt lượng. Môi trường cho sự sống trên Enceladus có thể tương tự với môi trường xuất hiện tại các địa tầng núi lửa trên Trái Đất. Tại đó người ta đã phát hiện thấy các vi sinh vật hấp thụ hydro hoặc CO2, thải ra khí mêtan hoặc hydro hoặc các muối sulfat. Sự sống tồn tại ở trạng thái như vậy không cần đến năng lượng mặt trời mà chỉ cần nhiệt lượng từ bản thân thiên thể mà thôi.[66]
Xem thêm
- Danh sách các yếu tố địa chất trên Enceladus (tiếng Anh)
Tham khảo
- ^ © Serge Jodra, 2004. – Reproduction interdite. “Imago Mundi – La Découverte des satellites de Saturne (in French)”. Cosmovisions.com. Truy cập ngày 13 tháng 3 năm 2009.
- ^ a ă â b c d đ e ê g h i k l m n Porco, C. C.; et al. (10 tháng 3 năm 2006). “Cassini Observes the Active South Pole of Enceladus”. Science (American Association for the Advancement of Science) 311 (5766): 1393–1401. doi:10.1126/science.1123013. Truy cập ngày 13 tháng 9 năm 2008.
- ^ “NASA Celestia Solar System Definition File”. Truy cập ngày 15 tháng 12 năm 2009..
- ^ Thomas, P. C.; Veverka J.; Helfenstein P.; Porco C.; Burns J.; Denk T.; Turtle E. P.; Jacobson R. A. (13-17/3 năm 2006). “Shapes of the Saturnian Icy Satellites” (PDF). 37th Annual Lunar and Planetary Science Conference.
- ^ a ă â Jacobson, R. A.; Antreasian P. G.; Bordi J. J.; Criddle K. E.; và ctv. (tháng 12 năm 2006). “The Gravity Field of the Saturnian System from Satellite Observations and Spacecraft Tracking Data”. The Astronomical Journal 132: 2520–2526. doi:10.1086/508812.
- ^ a ă Verbiscer A.; French R.; Showalter M.; Helfenstein P.; Enceladus: Cosmic Graffiti Artist Caught in the Act, Science, Quyển 315, số 5813 (9-2-2007), trang 815 (supporting online material, table S1)
- ^ “Classic Satellites of the Solar System”. Observatorio ARVAL. Truy cập ngày 28 tháng 9 năm 2007.
- ^ a ă â Spencer J. R.; ctv. (2006). “Cassini Encounters Enceladus: Background and the Discovery of a South Polar Hot Spot”. Science 311 (5766): 1401–1405. Truy cập ngày 15 tháng 12 năm 2009.
- ^ Waite J. H.; ctv. (2006). “Cassini Ion and Neutral Mass Spectrometer: Enceladus Plume Composition and Structure”. Science 311 (5766): 1419–1422. Truy cập ngày 15 tháng 12 năm 2009.
- ^ a ă â “Identification of a Dynamic Atmosphere at Enceladus with the Cassini Magnetometer”. Science 311 (5766): 1406–1409. 2006. Truy cập ngày 15 tháng 12 năm 2009.
- ^ a ă Hansen C. J.; ctv (2006). “Enceladus’s Water Vapor Plume”. Science 311 (5766): 1422–1425. Truy cập ngày 15 tháng 12 năm 2009.
- ^ In US dictionary transcription, us dict: ĕn·sĕl′·ə·dəs
- ^ “Planetary Body Names and Discoverers”. Truy cập ngày 15 tháng 12 năm 2009..
- ^ Herschel, W. (1790). Philosophical Transactions of the Royal Society of London 80: 1–20. “Account of the Discovery of a Sixth and Seventh Satellite of the Planet Saturn; With Remarks on the Construction of Its Ring, Its Atmosphere, Its Rotation on an Axis, and Its Spheroidical Figure”
- ^ “Cassini Images of Enceladus Suggest Geysers Erupt Liquid Water at the Moon’s South Pole”. Truy cập ngày 15 tháng 12 năm 2009..
- ^ William Lassell. “Observations of Flora”. Monthly Notices of the Royal Astronomical Society 8 (3): 42–43. Truy cập ngày 15 tháng 12 năm 2009.
- ^ Blue, J. (2006). “Categories for Naming Planetary Features”. Truy cập ngày 15 tháng 12 năm 2009..
- ^ Blue, J. (2006)). “New Names for Enceladus”. Truy cập ngày 15 tháng 12 năm 2009..
- ^ a ă “Cassini’s Tour of the Saturn System”. Planetary Society. Truy cập ngày 15 tháng 12 năm 2009..
- ^ Herschel, W. (1795). “Description of a Forty-feet Reflecting Telescope”. Philosophical Transactions of the Royal Society of London 85: 347–409. Truy cập ngày 15 tháng 12 năm 2009. “Herschel”. Annual Report of the Board of Regents of the Smithsonian Institution. tr. 198–223. Truy cập ngày 15 tháng 12 năm 2009..
- ^ Frommert, H.; Kronberg, C. William Herschel (1738–1822). Truy cập ngày 15 tháng 12 năm 2009.
- ^ “William Herschel”. Soylent Communications. Truy cập ngày 15 tháng 12 năm 2009..
- ^ a ă “Voyager Mission Description”. Truy cập ngày 15 tháng 12 năm 2009..
- ^ a ă Terrile, R. J.; Cook, A. F. (1981). “Enceladus: Evolution and Possible Relationship to Saturn’s E-Ring”. 12th Annual Lunar and Planetary Science Conference: Abstract 428. Truy cập ngày 15 tháng 12 năm 2009.
- ^ a ă â b c d Rothery, David A. (1999). Satellites of the Outer Planets: Worlds in their own right. Oxford University Press. ISBN 0-19-512555-X.
- ^ Moomaw, B. “Tour de Saturn Set For Extended Play”. Spacedaily.com. Truy cập ngày 15 tháng 12 năm 2009..
- ^ “Cassini’goals”. Truy cập ngày 15 tháng 12 năm 2009.
- ^ “Planetary exploration newsletter”. Truy cập ngày 15 tháng 12 năm 2009.
- ^ “TandEM (Titan and Enceladus Mission) Workshop”. Truy cập ngày 15 tháng 12 năm 2009..
- ^ Rincon, Paul (18 tháng 2 năm 2009). “Science & Environment | Jupiter in space agencies’ sights”. BBC News. Truy cập ngày 13 tháng 3 năm 2009.
- ^ a ă Spahn, F.; et al. (10 tháng 3 năm 2006). “Kết quả đo bụi Enceladus của Cassini và ý nghĩa trong việc xác định nguồn gốc vành đai E”. Science (AAAS) 311 (5766): 1416–1418. doi:10.1126/science.1121375. Truy cập ngày 13 tháng 9 năm 2008.
- ^ NASA (16 tháng 5 năm 2007). “Cracks on Enceladus Open and Close under Saturn’s Pull”.
- ^ Rathbun, J. A.; nnk. (2005). “Enceladus’s global geology as seen by Cassini ISS”. Eos Trans. AGU 82 (52): P32A–03. Truy cập ngày 15 tháng 12 năm 2009.
- ^ a ă â Bradford A. Smith; nnk. (1982). “A New Look at the Saturn System – The Voyager 2 Images”. Science 215: 504–537. Truy cập ngày 15 tháng 12 năm 2009.
- ^ a ă â b Turtle, E. P.; nnk. “Enceladus, Curiouser and Curiouser: Observations by Cassini’s Imaging Science Subsystem”. Cassini CHARM Teleconference. Truy cập ngày 15 tháng 12 năm 2009.
- ^ Barnash, A. N.; nnk. (2006). “Interactions Between Impact Craters and Tectonic Fractures on Enceladus”. Bulletin of the American Astronomical Society 38 (3): presentation no. 24.06. Truy cập ngày 15 tháng 12 năm 2009.
- ^ Vì không có mẫu để xác định tuổi chính xác, việc đếm miệng núi lửa là phương pháp duy nhất để tính tuổi. Tuy nhiên, hiện chưa thống nhất được trong giới khoa học về lượng thiên thạch từ ngoài hệ Mặt Trời dẫn tới việc xác định tuổi khá chênh lệch, thậm chí cho từng miệng hố va chạm. Do đó, cả hai cách tính đều được tham khảo.
- ^ a ă â Nimmo, F.; Pappalardo, R. T. (2006). “Diapir-induced reorientation of Saturn’s moon Enceladus”. Nature 441 (7093): 614–616. doi:10.1038/nature04821.
- ^ a ă “Enceladus in False Color”. Truy cập ngày 15 tháng 12 năm 2009..
- ^ “Cassini Finds Enceladus Tiger Stripes are Really Cubs”. Truy cập ngày 15 tháng 12 năm 2009..
- ^ Brown, R. H.; et al. (2006). “Composition and Physical Properties of Enceladus’s Surface”. Science 311 (5766): 1425–1428. doi:10.1126/science.1121031.
- ^ “Boulder-Strewn Surface”. Truy cập ngày 15 tháng 12 năm 2009..
- ^ (tiếng Việt)“Dấu hiệu của nước trên vệ tinh Sao Thổ”. Truy cập ngày 15 tháng 12 năm 2009.
- ^ “Phát hiện đại dương trên hai vệ tinh Sao Thổ”. Truy cập ngày 15 tháng 12 năm 2009..
- ^ a ă “NASA’s Cassini Images Reveal Spectacular Evidence of an Active Moon”. Truy cập ngày 15 tháng 12 năm 2009..
- ^ “Spray Above Enceladus”. Truy cập ngày 15 tháng 12 năm 2009..
- ^ a ă “Cassini Tastes Organic Material at Saturn’s Geyser Moon”. Truy cập ngày 15 tháng 12 năm 2009..
- ^ “A Perspective on Life on Enceladus: A World of Possibilities”. Truy cập ngày 15 tháng 12 năm 2009..
- ^ Kieffer, Susan W.; Lu, Xinli; Bethke, Craig M.; Spencer, John R.; Marshak, Stephen; and Navrotsky, Alexandra (2006). “A Clathrate Reservoir Hypothesis for Enceladus’s South Polar Plume”. Science 314 (5806): 1764–1766. doi:10.1126/science.1133519. PMID 17170301.
- ^ a ă “Salt Finding From NASA’s Cassini Hints at Ocean Within Saturn Moon”. Truy cập ngày 15 tháng 12 năm 2009..
- ^ “Describe 5 models of plume vents”. Truy cập ngày 15 tháng 12 năm 2009..
- ^ Castillo, J. C.; nnk (2005). Anh&verbose=0&listenv=table&application=fm05&convert=&converthl=&refinequery=&formintern=&formextern=&transquery=iapetus%20and%20sc%3dplanetary&_lines=&multiple=0&descriptor=%2fdata%2fepubs%2fwais%2findexes%2ffm05%2ffm05%7c422%7c4691%7c26Al%20in%20the%20Saturnian%20System%20-%20New%20Interior%20Models%20for%20the%20Saturnian%20satellites%7cHTML%7clocalhost:0%7c%2fdata%2fepubs%2fwais%2findexes%2ffm05%2ffm05%7c22458175%2022462866%20%2fdata2%2fepubs%2fwais%2fdata%2ffm05%2ffm05.txt “Al in the Saturnian System – New Interior Models for the Saturnian satellites”. Eos Transactions AGU 82 (52): abstract P32A–01. Truy cập ngày 15 tháng 12 năm 2009.
- ^ “Nhiệt độ khởi điểm cao có thể đã giúp hình thành nên các mạch nước phun trên vệ tinh Enceladus của Sao Thổ”. Truy cập ngày 15 tháng 12 năm 2009..
- ^ Castillo, J. C.; nnk. (2006). “A New Understanding of the Internal Evolution of Saturnian Icy Satellites from Cassini Observations”. 37th Annual Lunar and Planetary Science Conference: Abstract 2200. Truy cập ngày 15 tháng 12 năm 2009..
- ^ a ă Schubert, G.; et al.; (2007); Enceladus: Present Internal Structure and Differentiation by Early and Long Term Radiogenic Heating, Icarus, in press
- ^ Matson, D. L.; et al.; (2006); Enceladus’s Interior and Geysers – Possibility for Hydrothermal Geometry and N{{subst:sub|2}} Production, 37th Annual Lunar and Planetary Science Conference, abstract 2219
- ^ Seth Borenstein, Ap Science Writer. “Plumes spewing from Saturn moon may contain water”. Truy cập ngày 15 tháng 12 năm 2009..
- ^ “JPL Science Division Home”. NASA. Truy cập ngày 27 tháng 11 năm 2008.
- ^ “Astronomers find hints of water on Saturn moon”. CNN. Truy cập ngày 15 tháng 12 năm 2009..
- ^ “Ocean Hidden Inside Saturn’s Moon”. Truy cập ngày 15 tháng 12 năm 2009..
- ^ “Salt water caverns may be beneath surface of Saturn moon”. The Telegraph. 24 tháng 6 năm 2009. Truy cập ngày 25 tháng 6, 2009.
- ^ Phát hiện biển nước trên Mặt Trăng Enceladus của Sao Thổ My Nguyễn, VietnamPlus, cập nhật 04/04/14 14:09
- ^ Platt, Jane; Bell, Brian (3 tháng 4 năm 2014). “NASA Space Assets Detect Ocean inside Saturn Moon”. NASA. Truy cập ngày 3 tháng 4 năm 2014.
- ^ Witze, A. (3 tháng 4 năm 2014). “Icy Enceladus hides a watery ocean”. Nature. doi:10.1038/nature.2014.14985.
- ^ Iess, L.; Stevenson, D.J.; Parisi, M.; Hemingway, D.; Jacobson, R.A.; Lunine, J.I.; Nimmo, F.; Armstrong, J.w.; Asmar, S.w.; Ducci, M.; Tortora, P. (4 tháng 4 năm 2014). “The Gravity Field and Interior Structure of Enceladus”. Science (journal) 344 (6179): 78–80. doi:10.1126/science.1250551. Truy cập ngày 3 tháng 4 năm 2014.
- ^ The Restless World of Enceladus – Scientific American tháng 12, 2008
Liên kết ngoài
Tư liệu
- Hồ sơ Enceladus của Bộ phận nghiên cứu hệ Mặt trời của NASA
- Trang Enceladus của Calvin Hamilton
- Hành tinh thứ 9: Enceladus
- Hiệp hội hành tinh: Thông tin về Enceladus
- Trang về nhiệm vụ nghiên cứu Enceladus của Cassini. Chứa catalog các bức ảnh chụp Enceladus của Cassini
- trang CHARM: Các phân tích và kết quả từ dự án Cassini-Huygens, với các kết quả nghiên cứu Enceladus gần đây
Hình
Bài viết mới trên TÌNH YÊU CUỘC SỐNG
- Thơ Hoa Mai của Thiệu Ung
- Chào ngày mới 27 tháng 8
- Chào ngày mới 26 tháng 8
- Chào ngày mới 25 tháng 8
- Chào ngày mới 24 tháng 8
- Chào ngày mới 23 tháng 8
- Chào ngày mới 22 tháng 8
- Chào ngày mới 21 tháng 8
- Bài thơ không thể nào quên
- Tháng bảy mưa Ngâu
- Chào ngày mới 20 tháng 8
- Chào ngày mới 19 tháng 8
- Chào ngày mới 18 tháng 8
- Suối nguồn hạnh phúc
- Chào ngày mới 17 tháng 8
- Thơ tình Hồ Núi Cốc
- Chào ngày mới 16 tháng 8
- Quản lý sắn bền vững ở châu Á
- Học để làm ở Ấn Độ
- Chào ngày mới 15 tháng 8
- Hoa xương rồng
- Đi khắp quê người để hiểu đất quê hương
- Chào ngày mới 13 tháng 8
- Những kiệt tác thơ văn Nguyễn Trãi
- Chào ngày mới 12 tháng 8
- Từ Mao Trạch Đông đến Tập Cận Bình
- Thơ hay về biển
- Chào ngày mới 11 tháng 8
- Chào ngày mới 10 tháng 8
- Chào ngày mới 9 tháng 8
- Đến với những bài thơ hay
- Ta về trời đất Hồng Lam
- Ong và Hoa
- Chào ngày mới 8 tháng 8
- Bài ca thời gian
- Chào ngày mới 7 tháng 8
- Chào ngày mới 6 tháng 8
- Di sản Engels
- Đợi Anh
- Chào ngày mới 5 tháng 8
- Chào ngày mới 4 tháng 8
- Chào ngày mới 3 tháng 8
- Khổng Tử dạy và học
- Tiếng Anh cho em
- Chào ngày mới 2 tháng 8
- Rằm Xuân Hà Nội
- Chào ngày mới 1 tháng 8
- Chào ngày mới 31 tháng 7
- Henry Ford và Thượng Đế
- Chào ngày mới 30 tháng 7
- Lê Phụng Hiểu truyện hay nhớ mãi
- Chào ngày mới 29 tháng 7
- Ông Hồ Sáu làm kinh tế giỏi
- Biển Đông vạn dặm
- Chào ngày mới 28 tháng 7
- Bài thơ không thể nào quên
- Chào ngày mới 27 tháng 7
- Nhớ bạn
- Chào ngày mới 26 tháng 7
- Gọi đôi
Video nhạc tuyển
Ban Mai
Khí công Y đạo: Bài học tốt tự chăm sóc sức khỏe
MAR AKRAM – Dancing with the wind♥
KimYouTube
Trở về trang chính
Hoàng Kim Ngọc Phương Nam Thung dung Dạy và học CNM365 Tình yêu cuộc sống Cây Lương thực Dạy và Học Kim on LinkedIn KimYouTube Kim on Facebook

markdown:
**CNM365. Chào ngày mới 28 tháng 8**. Wikipedia Ngày này năm xưa. Năm [1828](https://vi.wikipedia.org/wiki/1828) – ngày sinh [Lev Nikolayevich Tolstoy](https://vi.wikipedia.org/wiki/Lev_Nikolayevich_Tolstoy), Đại văn hào Nga. Năm [1963](https://vi.wikipedia.org/wiki/1963) – Nhà hoạt động dân quyền [Martin Luther King](https://vi.wikipedia.org/wiki/Martin_Luther_King) đọc bài phát biểu * tại thủ đô Washington, D.C., Hoa Kỳ. Tôi có một giấc mơ* [1789](https://vi.wikipedia.org/wiki/1789)– nhà thiên văn học [William Herschel](https://vi.wikipedia.org/wiki/William_Herschel)phát hiện ra vệ tinh [Enceladus](https://vi.wikipedia.org/wiki/Enceladus_%28v%E1%BB%87_tinh%29)của [sao Thổ](https://vi.wikipedia.org/wiki/Sao_Th%E1%BB%95), trong lần đầu tiên sử dụng kính thiên văn lớn nhất thế giới đương thời.
# 28 tháng 8
Ngày
**28 tháng 8** là ngày thứ 240 (241 trong [năm nhuận](https://vi.wikipedia.org/wiki/N%C4%83m_nhu%E1%BA%ADn)) trong [lịch Gregory](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%E1%BB%8Bch_Gregory). Còn 125 ngày trong năm.
|
|[1](https://vi.wikipedia.org/wiki/1_th%C3%A1ng_8) [2](https://vi.wikipedia.org/wiki/2_th%C3%A1ng_8) [3](https://vi.wikipedia.org/wiki/3_th%C3%A1ng_8) [4](https://vi.wikipedia.org/wiki/4_th%C3%A1ng_8) [5](https://vi.wikipedia.org/wiki/5_th%C3%A1ng_8) [6](https://vi.wikipedia.org/wiki/6_th%C3%A1ng_8) [7](https://vi.wikipedia.org/wiki/7_th%C3%A1ng_8) [8](https://vi.wikipedia.org/wiki/8_th%C3%A1ng_8) [9](https://vi.wikipedia.org/wiki/9_th%C3%A1ng_8) [10](https://vi.wikipedia.org/wiki/10_th%C3%A1ng_8) [11](https://vi.wikipedia.org/wiki/11_th%C3%A1ng_8) [12](https://vi.wikipedia.org/wiki/12_th%C3%A1ng_8) [13](https://vi.wikipedia.org/wiki/13_th%C3%A1ng_8) [14](https://vi.wikipedia.org/wiki/14_th%C3%A1ng_8) [15](https://vi.wikipedia.org/wiki/15_th%C3%A1ng_8) [16](https://vi.wikipedia.org/wiki/16_th%C3%A1ng_8) [17](https://vi.wikipedia.org/wiki/17_th%C3%A1ng_8) [18](https://vi.wikipedia.org/wiki/18_th%C3%A1ng_8) [19](https://vi.wikipedia.org/wiki/19_th%C3%A1ng_8) [20](https://vi.wikipedia.org/wiki/20_th%C3%A1ng_8) [21](https://vi.wikipedia.org/wiki/21_th%C3%A1ng_8) [22](https://vi.wikipedia.org/wiki/22_th%C3%A1ng_8) [23](https://vi.wikipedia.org/wiki/23_th%C3%A1ng_8) [24](https://vi.wikipedia.org/wiki/24_th%C3%A1ng_8) [25](https://vi.wikipedia.org/wiki/25_th%C3%A1ng_8) [26](https://vi.wikipedia.org/wiki/26_th%C3%A1ng_8) [27](https://vi.wikipedia.org/wiki/27_th%C3%A1ng_8) **28** [29](https://vi.wikipedia.org/wiki/29_th%C3%A1ng_8) [30](https://vi.wikipedia.org/wiki/30_th%C3%A1ng_8) [31](https://vi.wikipedia.org/wiki/31_th%C3%A1ng_8)
## Mục lục
## Sự kiện
[475](https://vi.wikipedia.org/wiki/475)– Thượng tướng [Flavius Orestes](https://vi.wikipedia.org/wiki/Flavius_Orestes)buộc Hoàng đế Tây La Mã [Julius Nepos](https://vi.wikipedia.org/wiki/Julius_Nepos)phải chạy khỏi thủ đô [Ravenna](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ravenna). [1055](https://vi.wikipedia.org/wiki/1055)– [Da Luật Hồng Cơ](https://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAu_%C4%90%E1%BA%A1o_T%C3%B4ng)trở thành hoàng đế thứ 8 của [triều Liêu](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tri%E1%BB%81u_Li%C3%AAu), tức [Liêu Đạo Tông](https://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAu_%C4%90%E1%BA%A1o_T%C3%B4ng), chính trị quốc gia hủ bại và quốc thế dần suy lạc trong thời gian ông tại vị. [1789](https://vi.wikipedia.org/wiki/1789)– Trong lần đầu tiên sử dụng kính thiên văn lớn nhất thế giới đương thời, nhà thiên văn học [William Herschel](https://vi.wikipedia.org/wiki/William_Herschel)phát hiện ra vệ tinh [Enceladus](https://vi.wikipedia.org/wiki/Enceladus_%28v%E1%BB%87_tinh%29)của [sao Thổ](https://vi.wikipedia.org/wiki/Sao_Th%E1%BB%95). [1867](https://vi.wikipedia.org/wiki/1867)– Hoa Kỳ chiếm hữu rạn san hô vòng [Midway](https://vi.wikipedia.org/wiki/Midway_%28r%E1%BA%A1n_san_h%C3%B4_v%C3%B2ng%29), khi đó là khu vực vô chủ. [1898](https://vi.wikipedia.org/wiki/1898)– Caleb Bradham phát minh ra một loại [đồ uống có ga](https://vi.wikipedia.org/wiki/N%C6%B0%E1%BB%9Bc_ng%E1%BB%8Dt_c%C3%B3_ga)mà sau đó được gọi là [Pepsi-Cola](https://vi.wikipedia.org/wiki/Pepsi). [1937](https://vi.wikipedia.org/wiki/1937)– [Toyoda Kiichirō](https://vi.wikipedia.org/wiki/Toyoda_Kiichir%C5%8D)thành lập công ty ô tô độc lập mang tên [Toyota](https://vi.wikipedia.org/wiki/Toyota). [1963](https://vi.wikipedia.org/wiki/1963)– Nhà hoạt động dân quyền [Martin Luther King](https://vi.wikipedia.org/wiki/Martin_Luther_King)đọc bài phát biểu *tại thủ đô Washington, D.C., Hoa Kỳ.* [Tôi có một giấc mơ](https://vi.wikipedia.org/wiki/T%C3%B4i_c%C3%B3_m%E1%BB%99t_gi%E1%BA%A5c_m%C6%A1)
## Sinh
[1828](https://vi.wikipedia.org/wiki/1828)– [Lev Nikolayevich Tolstoy](https://vi.wikipedia.org/wiki/Lev_Nikolayevich_Tolstoy), Đại văn hào Nga [1938](https://vi.wikipedia.org/wiki/1938)– [Paul Martin](https://vi.wikipedia.org/wiki/Paul_Martin), Thủ tướng Canada
## Mất
[1832](https://vi.wikipedia.org/wiki/1832), [Lê Văn Duyệt](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_V%C4%83n_Duy%E1%BB%87t), danh tướng và khai quốc công thần của [nhà Nguyễn](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_Nguy%E1%BB%85n)(s. 1764) [1941](https://vi.wikipedia.org/wiki/1941)– [Hà Huy Tập](https://vi.wikipedia.org/wiki/H%C3%A0_Huy_T%E1%BA%ADp), Tổng bí thư [Đảng Cộng sản Đông Dương](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%A3ng_C%E1%BB%99ng_s%E1%BA%A3n_Vi%E1%BB%87t_Nam)(1936-1938) (s. 1906).
## Những ngày lễ và kỷ niệm
|
|
## Tham khảo
|
|![]()
[28 tháng 8](https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:28_August?uselang=vi)
# Lich Vạn Niên ngày 28 tháng 8 năm 2015
![ ](https://i0.wp.com/vietbao.vn/images/v2014/lichvannien/images/lichvn-bg-3.png)
|
|
# Lev Nikolayevich Tolstoy
|Lev Tolstoy
|
Лев Толстой
|
|![]()
[Ilya Yefimovich Repin](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ilya_Yefimovich_Repin&action=edit&redlink=1)vẽ [09 tháng 9](https://vi.wikipedia.org/wiki/09_th%C3%A1ng_9)năm [1828](https://vi.wikipedia.org/wiki/1828) [Yasnaya Polyana](https://vi.wikipedia.org/wiki/Yasnaya_Polyana), [Nga](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nga) [20 tháng 11](https://vi.wikipedia.org/wiki/20_th%C3%A1ng_11)năm [1910](https://vi.wikipedia.org/wiki/1910) [Astapovo](https://vi.wikipedia.org/wiki/Lev_Tolstoy_%28th%E1%BB%8B_x%C3%A3%29), Nga [Tiểu thuyết hiện thực](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ch%E1%BB%A7_ngh%C4%A9a_hi%E1%BB%87n_th%E1%BB%B1c) [Kitô giáo vô chính phủ](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ch%E1%BB%A7_ngh%C4%A9a_Kit%C3%B4_gi%C3%A1o_v%C3%B4_ch%C3%ADnh_ph%E1%BB%A7&action=edit&redlink=1) [Hòa bình](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ch%E1%BB%A7_ngh%C4%A9a_h%C3%B2a_b%C3%ACnh) [[hiện]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Lev_Nikolayevich_Tolstoy#) ![ ](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/5/53/Signature_of_Leo_Tolstoy.jpg/160px-Signature_of_Leo_Tolstoy.jpg)
![ ](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/5/53/Signature_of_Leo_Tolstoy.jpg/160px-Signature_of_Leo_Tolstoy.jpg)
[Bá tước](https://vi.wikipedia.org/wiki/B%C3%A1_t%C6%B0%E1%BB%9Bc) **Lev Nikolayevich Tolstoy** ( [tiếng Nga](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Nga): , *Lev Nikolaevič Tolstoj*; [9 tháng 9](https://vi.wikipedia.org/wiki/9_th%C3%A1ng_9) năm [1828](https://vi.wikipedia.org/wiki/1828) – [20 tháng 11](https://vi.wikipedia.org/wiki/20_th%C3%A1ng_11) năm [1910](https://vi.wikipedia.org/wiki/1910) ) là một [1] [tiểu thuyết gia](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ti%E1%BB%83u_thuy%E1%BA%BFt_gia&action=edit&redlink=1)người [Nga](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nga), [nhà triết học](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tri%E1%BA%BFt_gia), người theo [chủ nghĩa hoà bình](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ch%E1%BB%A7_ngh%C4%A9a_ho%C3%A0_b%C3%ACnh&action=edit&redlink=1), [nhà cải cách giáo dục](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Nh%C3%A0_c%E1%BA%A3i_c%C3%A1ch_gi%C3%A1o_d%E1%BB%A5c&action=edit&redlink=1), người ăn chay, người theo [chủ nghĩa vô chính phủ](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ch%E1%BB%A7_ngh%C4%A9a_v%C3%B4_ch%C3%ADnh_ph%E1%BB%A7), tín hữu [Cơ Đốc giáo](https://vi.wikipedia.org/wiki/Kit%C3%B4_gi%C3%A1o), nhà tư tưởng đạo đức, và là một thành viên có ảnh hưởng của gia đình [Tolstoy](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Tolstoy&action=edit&redlink=1).
Tolstoy được yêu mến ở khắp mọi nơi như một tiểu thuyết gia vĩ đại nhất trong tất cả các nhà viết tiểu thuyết, đặc biệt nổi tiếng với kiệt tác
* và Chiến tranh và hoà bình* *; miêu tả sự phóng khoáng và hiện thực của cuộc sống Nga, hai tác phẩm là đỉnh cao của* [Anna Karenina](https://vi.wikipedia.org/wiki/Anna_Karenina) [tiểu thuyết hiện thực](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ti%E1%BB%83u_thuy%E1%BA%BFt_hi%E1%BB%87n_th%E1%BB%B1c&action=edit&redlink=1). Là một nhà luân lý, ông nổi tiếng với tư tưởng [kháng cự bất bạo động](https://vi.wikipedia.org/wiki/Kh%C3%A1ng_c%E1%BB%B1_b%E1%BA%A5t_b%E1%BA%A1o_%C4%91%E1%BB%99ng), được thể hiện xuyên suốt các tác phẩm của mình như *, điều đã có ảnh hưởng tới những nhân vật quan trọng của* [Vương quốc Chúa Trời trong bạn](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=V%C6%B0%C6%A1ng_qu%E1%BB%91c_Ch%C3%BAa_Tr%E1%BB%9Di_trong_b%E1%BA%A1n&action=edit&redlink=1) [thế kỷ XX](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BA%BF_k%E1%BB%B7_20)như [Mahatma Gandhi](https://vi.wikipedia.org/wiki/Mahatma_Gandhi)và [Martin Luther King, Jr.](https://vi.wikipedia.org/wiki/Martin_Luther_King)
## Mục lục
[1 Tiểu sử](https://vi.wikipedia.org/wiki/Lev_Nikolayevich_Tolstoy#Ti.E1.BB.83u_s.E1.BB.AD) [2 Sự nghiệp](https://vi.wikipedia.org/wiki/Lev_Nikolayevich_Tolstoy#S.E1.BB.B1_nghi.E1.BB.87p) [3 Tôn giáo và đức tin chính trị](https://vi.wikipedia.org/wiki/Lev_Nikolayevich_Tolstoy#T.C3.B4n_gi.C3.A1o_v.C3.A0_.C4.91.E1.BB.A9c_tin_ch.C3.ADnh_tr.E1.BB.8B) [4 Xem thêm](https://vi.wikipedia.org/wiki/Lev_Nikolayevich_Tolstoy#Xem_th.C3.AAm) [5 Tham khảo](https://vi.wikipedia.org/wiki/Lev_Nikolayevich_Tolstoy#Tham_kh.E1.BA.A3o) [6 Liên kết ngoài](https://vi.wikipedia.org/wiki/Lev_Nikolayevich_Tolstoy#Li.C3.AAn_k.E1.BA.BFt_ngo.C3.A0i)
## Tiểu sử
Lev (trong gia đình ông được đánh vần là “Lyov”, chứ không phải “Lev”
[) sinh tại khu đất đai của cha ông ở [cần dẫn nguồn](https://vi.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Ch%C3%BA_th%C3%ADch_ngu%E1%BB%93n_g%E1%BB%91c)] [Yasnaya Polyana](https://vi.wikipedia.org/wiki/Yasnaya_Polyana), tại [Tula](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Tula,_Nga&action=edit&redlink=1) [guberniya](https://vi.wikipedia.org/wiki/Guberniya)vùng Trung Nga. Gia đình [Tolstoy](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Tolstoy&action=edit&redlink=1)là một dòng họ quý tộc nổi tiếng từ xưa tại Nga, mẹ của ông khi sinh là nữ công tước [Volkonsky](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Volkonsky&action=edit&redlink=1), trong khi bà ông có nguồn gốc xuất thân từ gia đình hoàng gia [Troubetzkoy](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Troubetzkoy&action=edit&redlink=1)và [Gorchakov](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Gorchakov&action=edit&redlink=1). Tolstoy có họ hàng với các gia đình quý tộc lớn nhất nước Nga. Thực tế sinh ra trong một những gia đình đại quý tộc bậc nhất ở Nga khiến Tolstoy rất khác biệt với toàn bộ những nhà văn khác cùng thế hệ với ông. Ông luôn là một nhà quý tộc có ý thức về vấn đề giai cấp,
### Tuổi thơ
Tuổi thơ và thời niên thiếu của Tolstoy là sự xê dịch giữa
[Moskva](https://vi.wikipedia.org/wiki/Moskva) và [Yasnaya Polyana](https://vi.wikipedia.org/wiki/Yasnaya_Polyana), trong một đại gia đình với ba người anh trai và một chị gái. Ông đã để lại cho chúng ta một hồi ức rất sống động về môi trường sống thời niên thiếu trong những trang viết phi thường ông gửi cho người viết tiểu sử của mình [Pavel Biryukov](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Pavel_Biryukov&action=edit&redlink=1). Mẹ ông qua đời khi ông mới lên hai, và cha ông cũng mất khi ông mới lên chín. Sự giáo dục sau đó của ông được giao vào tay người cô họ, Madame Ergolsky, người được cho là hình mẫu của Sonya trong tiểu thuyết *Chiến tranh và hòa bình*. (Cha ông và mẹ ông cũng là hình mẫu của các bá tước Nicolas Ilyich Rostov và nữ công tước Maria Nicolaievna Bolkonskaia trong tiểu thuyết đó). [Nhà thờ Thánh Nicholas tại Khamovniki](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Nh%C3%A0_th%E1%BB%9D_Th%C3%A1nh_Nicholas_t%E1%BA%A1i_Khamovniki&action=edit&redlink=1), Tolstoy từng là một giáo dân tại đó trước khi ông bị rút phép thông công.
Năm 1844, Tolstoy bắt đầu học luật và các ngôn ngữ
[phương Đông](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ph%C6%B0%C6%A1ng_%C4%90%C3%B4ng) tại [Đại học Kazan](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=%C4%90%E1%BA%A1i_h%E1%BB%8Dc_Kazan&action=edit&redlink=1), nơi các giáo viên miêu tả ông là “vừa không có khả năng vừa không muốn học hành.” Ông không thấy ý nghĩa trong việc tiếp tục học tập và rời trường giữa khoá. Năm 1849 ông về cư trú tại Yasnaya Polyana, nơi ông cố gắng trở nên hữu ích cho những người nông dân của mình nhưng nhanh chóng khám phá ra sự vô dụng của lòng nhiệt tình thiếu hiểu biết của mình.
Đa phần thời gian học tập tại trường đại học và sau đó cuộc đời ông giống với cuộc đời của những chàng trai trẻ và những người ở tầng lớp của ông khi ấy, không theo quy luật nào và luôn tìm kiếm các trò vui – rượu, bài bạc, và phụ nữ – không phải hoàn toàn khác biệt cuộc sống của Pushkin trước khi ông bị trục xuất về phương Nam. Nhưng Tolstoy không thể vô tư chấp nhận để cuộc sống tự diễn ra. Từ rất sớm, trong nhật ký của ông (hiện còn từ năm 1847 về sau) cho thấy một sự đau khổ không bao giờ thỏa mãn về giá trị đạo đức của cuộc sống, một sự đau khổ sẽ còn mãi và là xung lực mang tính quyết định trong trí óc ông. Quyển nhật ký này cũng thể hiện sự thực nghiệm kỹ thuật phân tích tâm lý sẽ trở thành vũ khí văn chương chủ chốt của ông sau này.
### Những tham vọng văn chương đầu tiên
Thử nghiệm văn chương đầu tiên của Tolstoy là tác phẩm dịch cuốn
* (Một chuyến đi đầy xúc cảm qua Pháp và Ý). Ông bị ảnh hưởng nhiều từ A Sentimental Journey Through France and Italy* [tiểu thuyết](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ti%E1%BB%83u_thuy%E1%BA%BFt)gia người Anh [Sterne](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Laurence_Sterne&action=edit&redlink=1)trong những tác phẩm đầu tiên của mình, dù sau này ông đã phỉ báng Sterne là “một nhà văn không ngay thật”. Tới năm 1851 một trong những nỗ lực tham vọng hơn và rõ rệt hơn về một phong cách sáng tác mới là truyện ngắn đầu tay của ông, “Một lịch sử của ngày hôm qua” (A History of Yesterday). Cùng năm ấy, buồn chán về cuộc sống dường như trống rỗng và vô nghĩa tại Moskva, khiến ông mang nợ vì cờ bạc, ông tới [Caucasus](https://vi.wikipedia.org/wiki/Kavkaz), và gia nhập một đơn vị pháo binh đồn trú tại khu vực [Cossack](https://vi.wikipedia.org/wiki/Cozak)của [Chechnya](https://vi.wikipedia.org/wiki/Chechnya), với tư cách một binh nhì tình nguyện, nhưng mang dòng dõi quý tộc (юнкер). Năm 1852 ông hoàn thành tiểu thuyết đầu tiên *Thời thơ ấu*(Childhood) và gửi nó cho [Nikolai Nekrasov](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Nikolai_Nekrasov&action=edit&redlink=1)để đăng trên tờ *. Dù Tolstoy khó chịu với những cắt xén của nhà xuất bản, quyển sách ngay lập tức thành công khiến Tolstoy có được một vị trí xác định trên văn đàn Nga.* [Sovremennik](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Sovremennik&action=edit&redlink=1)
Tại khẩu đội pháo của mình Tolstoy sống một cuộc đời dễ chịu và không phiền phức nhờ tư cách một sĩ quan quý tộc. Ông có nhiều thời gian rảnh, và đa số thời gian đó ông đều dùng cho những cuộc săn bắn. Trong vài lần tham dự chiến đấu, ông tỏ ra rất tài giỏi. Vào năm
[1854](https://vi.wikipedia.org/wiki/1854), ông nhận được lệnh, theo sự yêu cầu của ông, chuyển sang phục vụ [cuộc chinh chiến](https://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_Krym) chống quân [Thổ Nhĩ Kỳ](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_Ottoman) tại xứ [Wallachia](https://vi.wikipedia.org/wiki/Rom%C3%A2neasc%C4%83), nơi ông tham gia vào cuộc bao vây [Silistra](https://vi.wikipedia.org/wiki/Silistra) (nằm ở phần phía Đông Bắc Bulgaria). Tháng 11 năm ấy, ông tham gia cuộc [đồn trú tại Sevastopol](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Phong_to%E1%BA%A3_Sevastopol_%281854%29&action=edit&redlink=1). Tại đó ông đã chứng kiến những trận đánh có tầm quan trọng lớn nhất trong thế kỷ. Ông tham gia bảo vệ Pháo đài số Bốn (Fourth Bastion) nổi tiếng và vào [Trận Sông Chernaya](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%ADn_s%C3%B4ng_Tcherna%C3%AFa), ông đã chế nhạo sự chỉ huy yếu kém tại đó trong một bài hát vui, đoạn thơ duy nhất từng biết do ông viết ra.
Tại Sevastopol ông viết cuốn
* (Sebastopol Sketches), được nhiều người coi là cố gắng đầu tiên của ông nhằm có được những kỹ thuật sẽ được áp dụng hiệu quả sau này trong tác phẩm Những mẩu chuyện Sebastopol* *Chiến tranh và hòa bình*. Cũng được xuất bản định kỳ hàng tháng trên tờ *Sovremennik*khi cuộc bao vây còn đang diễn ra, những câu chuyện này khiến công chúng chú ý tới ông nhiều hơn. Trên thực tế, [Nga hoàng](https://vi.wikipedia.org/wiki/Sa_ho%C3%A0ng) [Aleksandr II](https://vi.wikipedia.org/wiki/Aleksandr_II_c%E1%BB%A7a_Nga)được biết đã từng tán dương tác giả của câu chuyện, “Hãy giữ gìn anh chàng đó.” Ngay sau khi pháo đài bị từ bỏ, Tolstoy xin nghỉ phép tại Petersburg và Moscow. Năm sau ông rời quân ngũ, hoàn toàn ghê tởm với sự chém giết vô nghĩa đã chứng kiến.
### Thời gian giữa khi rời quân ngũ và lập gia đình
Những năm 1856-61 ông sống tại Petersburg, Moscow, Yasnaya, và ở nước ngoài. Năm 1857 (và một lần nữa trong giai đoạn 1860-61) ông đi ra nước ngoài và quay trở về với sự vỡ mộng về tính ích kỷ và chủ nghĩa vật chất của nền văn minh tư sản Châu Âu, một cảm giác được thể hiện trong truyện ngắn
*Lucerne* và gián tiếp hơn trong tác phẩm *Ba cái chết* (Three Deaths) của ông. Khi bắt đầu có quan điểm thiên về phương Đông hơn với ảnh hưởng từ Phật giáo, Tolstoy học cách tự nhận thức mình thông qua những sinh thể sống. Ông bắt đầu viết *, với một đoạn Kholstomer* [độc thoại nội tâm](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%99c_tho%E1%BA%A1i_n%E1%BB%99i_t%C3%A2m)của một chú ngựa. Nhiều suy nghĩ riêng tư của ông đã được phản ánh thông qua một nhân vật chính trong tác phẩm *Người Cô dắc*(The Cossacks), người nằm ngẫm nghĩ, lúc ngã xuống đất khi đang trong một cuộc săn:
‘Ta ở đây, Dmitri Olenin, một sinh vật khá khác biệt so với những sinh vật khác, đang nằm đơn độc chỉ Thượng đế mới biết là ở đâu – nơi một chú nai thường sống – một chú nai già, một chú nai đẹp đẽ có lẽ chưa từng nhìn thấy một con người, và tại một nơi chưa từng có người nào ngồi hay suy nghĩ những việc đó. Ta ngồi đây, và xung quanh ta là những cây già cây non, một cây phủ đầy những vòng nho dại, và những con gà lôi đang kêu vang, đuổi nhau vòng quanh và có lẽ đang tìm kiếm những người anh em đã bị giết của chúng.’ Anh cảm nhận thấy những chú gà lôi của mình, suy nghĩ về chúng, và chùi dòng máu nóng trên bàn tay vào áo khoác. ‘Có lẽ những con chó rừng đã đánh hơi thấy chúng và thất vọng bỏ đi hướng khác: phía trên ta, bay trong đám lá cây đối với chúng rộng lớn như những hòn đảo, những con muỗi kêu vo vo: một, hai, ba, bốn, một trăm, một ngàn, một triệu con muỗi, và tất cả chúng cùng kêu ca một điều gì đó hay mỗi con lại có vấn đề của riêng minh giống một Dmitri Olenin như ta.’ Anh tưởng tượng một cách sinh động về tiếng kêu của những chú muỗi: ‘Hướng này, hướng này, các bạn! Ở đây có thứ chúng ta ăn được đấy!’ Chúng kêu và lao về phía anh. Và anh thấy rõ ràng rằng mình không phải một nhà quý tộc Nga, một thành viên của xã hội Moscow, một người bạn và họ hàng của ông này bà nọ, mà chỉ như là một con muỗi, hay gà lôi, hay nai, như những loài vật hiện đang sống cạnh anh. ‘Chỉ như chúng thôi, chỉ như Chú Eroshka, ta sẽ sống một lát rồi chết, và như chú đã từng nói rất đúng: “cỏ sẽ mọc lên và không còn gì nữa”.’
Những năm sau cuộc Chiến tranh Crimean là khỏng thời gian duy nhất trong cuộc đời Tolstoy khi ông sống lẫn lộn trong thế giới văn chương. Ông được giới trí thức Petersburg và Moscow ca ngợi là một trong những người tài giỏi nhất và danh vọng càng tăng với những thành công của ông. Nhưng ông không muốn gần họ. Ông là một nhà quý tộc quá chân chính để có thể giống với giới trí thức nửa tự do này. Tất cả suy nghĩ trong đầu ông đều trái ngược với suy nghĩ trong đầu những người đang trong quá trình Tây phương hoá, những người đã được
[Ivan Turgenev](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ivan_Sergeyevich_Turgenev), người được đa số công nhận là tác gia lớn nhất còn đang sống của Nga ở giai đoạn đó, phác hoạ. [Turgenev](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ivan_Sergeyevich_Turgenev), người theo nhiều cách là sự đối lập của Tolstoy cũng là người ca ngợi ông nhiều nhất khi gọi truyện ngắn năm 1862 [Người Cô dắc](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_C%C3%B4_d%E1%BA%AFc_%28ti%E1%BB%83u_thuy%E1%BA%BFt%29&action=edit&redlink=1) của Tolstoy là “Truyện hay nhất được viết bằng ngôn ngữ của chúng ta.”
Tolstoy không tin vào sự tiến bộ và văn hóa và thích trêu chọc Turgenev qua những câu nói hay lời bình luận cay độc của mình. Việc thiếu sự cảm thông với giới văn học khiến ông rơi vào một cuộc tranh cãi ầm ĩ với Turgenev (1861), ông đã thách đấu với Turgenev nhưng sau đó đã đưa ra lời xin lỗi về hành động của mình. Cả câu chuyện rất đặc trưng về tính nết của ông, không thể kiên nhẫn với sự ưu việt hơn của người khác và sự thiếu lòng tự trọng trí thức của họ. Những nhà văn duy nhất còn là bạn của ông gồm vị “địa chủ” bảo thủ
[Afanasy Fet](https://vi.wikipedia.org/wiki/Afanasy_Afanasievich_Fet) và nhà dân chủ [thân Slavơ](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Th%C3%A2n_Slav%C6%A1&action=edit&redlink=1) [Nikolay Strakhov](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Nikolay_Strakhov&action=edit&redlink=1), cả hai người đều có quan điểm trái ngược với dòng tư tưởng chính thời kỳ đó.
Năm 1859 ông lập ra một ngôi trường cho trẻ em nông thôn tại Yasnaya, tiếp đó là mười hai ngôi trường khác, những nguyên tắc tự do cơ bản của chúng đã được Tolstoy miêu tả trong tiểu luận năm 1862, “Ngôi trường tại Yasnaya Polyana” của mình. Ông cũng viết nhiều truyện cho trẻ em nông thôn. Những thực nghiệm giáo dục của Tolstoy sớm chết yểu, nhưng đó chính là nguyên mẫu trực tiếp đầu tiên cho Trường
[Summerhill](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Summerhill&action=edit&redlink=1) của A.S.Neill, ngôi trường tại Yasnaya Polyana có thể coi là mô hình đầu tiên của một lý thuyết chặt chẽ về giáo dục tự do.
Năm 1862 Tolstoy xuất bản một tạp chí sư phạm,
*Yasnaya Polyana*, theo đó ông đề xuất không phải giới trí thức sẽ dạy dỗ người nông dân, mà là người nông dân dạy dỗ giới trí thức. Ông trở nên tin tưởng rằng ông đang được hưởng tài sản thừa kế một cách không công bằng, và được nổi tiếng trong giới nông dân về những hành động giúp đỡ hào hiệp của mình. Ông thường quay về ngôi nhà nông thôn đem theo những người hành khất mà ông thấy cần phải giúp đỡ, và thường đưa những khoản tiền lớn cho những người ăn mày trong thành phố. Năm 1861 ông nhận chức [Thẩm phán Hoà bình](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Th%E1%BA%A9m_ph%C3%A1n_Ho%C3%A0_b%C3%ACnh&action=edit&redlink=1), một địa vị được đưa ra với mục đích giám sát việc thực thi cuộc [Cải cách giải phóng năm 1861](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=C%E1%BA%A3i_c%C3%A1ch_gi%E1%BA%A3i_ph%C3%B3ng_n%C4%83m_1861&action=edit&redlink=1).
Trong lúc ấy, cuộc kiếm tìm sự ổn định tâm hồn không bao giờ dứt tiếp tục dày vò ông. Khi ấy ông đã từ bỏ cuộc sống hoang tàng thời trẻ, và nghĩ tới việc lập gia đình. Năm 1856 ông lần đầu tiên cầu hôn không thành công (Mlle Arseniev). Năm 1860 ông bị ảnh hưởng nặng sau cái chết của người anh/em trai
[Nicholas](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Nikolay_Tolstoy&action=edit&redlink=1), dù trước đó ông đã phải đối mặt với cái chết của cha mẹ và người bảo mẫu thời thơ ấu. Tolstoy coi cái chết của anh/em mình là cuộc chạm trán đầu tiên của ông với thực tế không thể tránh khỏi của cái chết. Sau những bất hạnh đó, Tolstoy đã viết trong nhật ký của mình rằng ở tuổi ba tư, không một phụ nữ nào có thể yêu ông, bởi ông quá già và xấu xí. Năm 1862, cuối cùng ông cầu hôn Sofia Andreyevna Behrs và được nàng đồng ý. Họ cưới ngày [23 tháng 9](https://vi.wikipedia.org/wiki/23_th%C3%A1ng_9) cùng năm ấy.
### Đời sống gia đình
Cuộc hôn nhân là một trong hai dấu mốc quan trọng nhất trong cuộc đời Tolstoy, sự kiện kia là việc ông cải đạo. Khi đã vỡ mộng với tình trạng sống “vô tư lự” của những người nông dân, và đặc biệt của những người Cossacks ông từng sống chung tại vùng Caucasus. Cuộc hôn nhân mang lại cho ông sự giải thoát khỏi trạng thái luôn tự nghi ngờ về cuộc sống. Nó là cánh cổng tới một “tình trạng sống tự nhiên” ổn định và lâu dài. Cuộc sống gia đình, và sự chấp nhận vô lo cũng như sự quy phục với cuộc sống nơi ông sinh ra, khi ấy đã trở thành tôn giáo của ông.
Mười lăm năm đầu của cuộc hôn nhân, ông đã sống trong cuộc sống hạnh phúc, thỏa mãn và tin tưởng, triết lý của nó được thể hiện với quyền lực tạo hóa tối cao trong cuốn
*. Sophie Behrs, hầu như mới chỉ là một cô bé khi lập gia đình và trẻ hơn ông 16 tuổi, đã trở thành người vợ, người mẹ và người quản gia lý tưởng của ông. Trước khi cưới, Tolstoy đã trao cho bà những cuốn nhật ký của ông ghi chép chi tiết lại những lần ông quan hệ với những nữ nông nô. Họ có với nhau mười ba người con, năm người chết khi còn nhỏ. Chiến tranh và Hòa bình* [[2]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Lev_Nikolayevich_Tolstoy#cite_note-2)
Hơn nữa, Sophie là người giúp đỡ đắc lực cho chồng trong sự nghiệp văn chương, và câu chuyện nổi tiếng nhất là việc bà đã chép lại bảy lần từ đầu đến cuối cuốn
*Chiến tranh và Hòa bình*. Tài sản của gia đình, với sự quản lý tốt của Tolstoy, cùng những khoản tiền có được nhờ những cuốn sách, tăng thêm nhiều, khiến ông có thể chi trả cho gia đình ngày một mở rộng.
### Thay đổi phong cách
Về cơ bản Tolstoy luôn là người theo chủ nghĩa duy lý. Nhưng ở thời điểm ông viết những kiệt tác của mình chủ nghĩa duy lý trong ông đã giảm sút. Triết lý của
*Chiến tranh và Hòa bình* và *Anna Karenina* (mà ông trình bày trong cuốn *Một cuộc xưng tội* (A Confession) rằng “một người phải sống sao cho tốt nhất cho chính mình và cho gia đình mình”) là một sự đầu hàng của chủ nghĩa duy lý trong ông trước sự bất duy lý cố hữu của cuộc sống. Cuộc tìm kiếm ý nghĩa cuộc sống đã bị từ bỏ. Ý nghĩa của cuộc sống chính là cuộc sống. Sự thông thái lớn nhất chính là sự chấp nhận không ngụy biện vị trí của mình trong Cuộc sống và sống tốt nhất có thể trong hoàn cảnh ấy. Nhưng chính trong đoạn cuối cuốn tiểu thuyết *Anna Karenina* một sự băn khoăn đã trở nên hiển hiện. Khi ông đang viết cuốn sách đó, sự khủng hoảng đã bắt đầu và nó đã được ghi lại trong *Một cuộc xưng tội* và từ đó trong ông đã bắt đầu xuất hiện chủ trương của một tôn giáo mới và sự giáo dục đạo đức.
Sau khi cải đạo, các chi tiết của nó được viết dưới đây, chủ nghĩa duy lý của Tolstoy có được sự hài lòng trong hệ thống học thuyết đã được xây dựng kỹ càng của ông. Nhưng sự bất duy lý trong Tolstoy vẫn tồn tại dưới những vỏ chứng của giáo điều đã thành hình. Những cuốn nhật ký của Tolstoy cho thấy những ước vọng nhục dục vẫn hiển hiển trọng ông cho tới khi tuổi cao; và ước vọng về sự mở rộng, ước vọng đã mang lại
*Chiến tranh và Hòa bình*, ước vọng về cuộc sống ý nghĩa với mọi vui thú và vẻ đẹp của nó, không bao giờ chết trong ông. Chúng ta thấy một vài ý niệm về nó trong những tác phẩm của ông, ông khuất phục chúng trong một kỷ luật chặt chẽ và khắt khe. Tuy nhiên, cảm nhận kỳ diệu của ông không bị ảnh hưởng từ sự cải đạo này. Ông vẫn sáng tác dễ dàng như trước và những năm cuối đời ông đã viết ra nhiều tác phẩm nghệ thuật tuyệt diệu, như *, một trong nhiều kiệt tác được xuất bản sau khi ông qua đời. Ngày càng rõ ràng rằng, theo lời Hadji Murat* [Vladimir Nabokov](https://vi.wikipedia.org/wiki/Vladimir_Vladimirovich_Nabokov), chỉ có hai chủ đề Tolstoy thực sự quan tâm và cho rằng đáng viết — đó là [cuộc sống](https://vi.wikipedia.org/wiki/S%E1%BB%B1_s%E1%BB%91ng)và cái [chết](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ch%E1%BA%BFt). Quan hệ giữa cuộc sống và cái chết đã được ông phân tích nhiều lần, lặp đi lặp lại, với sự phức tạp ngày càng tăng trong bản thảo cuối cùng của *, trong* [Kholstomer](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Kholstomer&action=edit&redlink=1) *, trong* [Cái chết của Ivan Ilyich](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=C%C3%A1i_ch%E1%BA%BFt_c%E1%BB%A7a_Ivan_Ilyich&action=edit&redlink=1) [Một người cần bao nhiêu ruộng đất?](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=M%E1%BB%99t_ng%C6%B0%E1%BB%9Di_c%E1%BA%A7n_bao_nhi%C3%AAu_ru%E1%BB%99ng_%C4%91%E1%BA%A5t%3F&action=edit&redlink=1)
### Những năm cuối đời
Ngay sau khi
*Một cuộc xưng tội* trở nên nổi tiếng, Tolstoy bắt đầu, dù ban đầu trái ngược ý muốn của ông, có các môn đồ. Người đầu tiên trong số họ là [Vladimir Chertkov](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Vladimir_Chertkov&action=edit&redlink=1), cựu sĩ quan Kỵ binh và là người thành lập các [Tolstoyan](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Tolstoyan&action=edit&redlink=1), được [D.S. Mirsky](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=D.S._Mirsky&action=edit&redlink=1) miêu tả là một “người cuồng tín hep hòi, một người bạo ngược, hà khắc, người đã gây ảnh hưởng thực tại to lớn tới Tolstoy và đã trở thành một kiểu tể tướng trong cộng đồng mới”. Tolstoy cũng thiết lập quan hệ với một số phái cộng sản Kitô giáo và vô chính phủ, như [Dukhobors](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Dukhobors&action=edit&redlink=1). Dù quan điểm của ông không theo nhà thờ chính thống và ủng hộ học thuyết [Thoreau](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Thoreau&action=edit&redlink=1) về sự [bất tuân dân sự](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=B%E1%BA%A5t_tu%C3%A2n_d%C3%A2n_s%E1%BB%B1&action=edit&redlink=1), Tolstoy không bị chính phủ cản trở vì họ không muốn mang tiếng xấu ở nước ngoài. Chỉ trong năm 1901 [Synod](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Synod&action=edit&redlink=1) đã rút phép thông công của ông. Hành động này, bị phản đối rộng rãi cả trong và ngoài nước, và nó chỉ đơn giản khiến mọi người nghĩ rằng Tolstoy đã không còn là một tín đồ Nhà thờ chính thống nữa.
Khi danh tiếng của ông ngày càng được biết đến ở mọi tầng lớp xã hội, một số công xã
[Tolstoyan](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Tolstoyan&action=edit&redlink=1) được hình thành trên khắp nước Nga nhằm đưa vào thực thi những học thuyết tôn giáo của Tolstoy. Và, trong hai thập kỷ cuối cuộc đời ông, Tolstoy đã giành được sự kính trọng của toàn thế giới, sự kính trọng chưa từng có với một nhà văn kể từ cái chết của [Voltaire](https://vi.wikipedia.org/wiki/Voltaire). Yasnaya Polyana đã trở thành một [3] [Ferney](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ferney&action=edit&redlink=1)mới — hay thậm chí còn hơn thế, hầu như một Jerusalem mới. Những người hành hương từ khắp nơi tới đây để chiêm ngưỡng con người vĩ đại. Nhưng chính gia đình Tolstoy lại phản đối hành động của ông, trừ người con gái út [Alexandra Tolstaya](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Alexandra_Tolstaya&action=edit&redlink=1). Vợ ông có quan điểm hoàn toàn trái ngược ông. Bà từ chối từ bỏ quyền sở hữu tài sản của mình và xác nhận trách nhiệm với gia đình lớn của mình. Tolstoy từ chối tác quyền với những cuốn sách mới của mình nhưng buộc phải trao quyền sở hữu đất đai và tác quyền với những tác phẩm trước đó cho vợ. Cuộc sống hôn nhân sau này của ông đã được [A. N. Wilson](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=A._N._Wilson&action=edit&redlink=1)miêu tả là một trong những cuộc sống bất hạnh nhất trong lịch sử giới văn chương.
Tolstoy rất khỏe mạnh so với độ tuổi của mình, nhưng ông đã ốm nặng năm 1901 và phải sống một thời gian dài tại
[Gaspra](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Gaspra&action=edit&redlink=1) và [Simeiz](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Simeiz&action=edit&redlink=1), [Krym](https://vi.wikipedia.org/wiki/Krym). Ông vẫn làm việc đến giây phút cuối cùng và không bao giờ có dấu hiệu suy sụp năng lực tinh thần. Bị áp lực bởi sự đối lập rõ ràng giữa quan điểm thân [chủ nghĩa cộng sản](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ch%E1%BB%A7_ngh%C4%A9a_c%E1%BB%99ng_s%E1%BA%A3n) và cuộc sống dễ chịu từng có khi chấp nhận quan điểm của người vợ, với tình trạng bực tức ngày càng tăng với gia đình, càng bị thúc đẩy bởi Chertkov, cuối cùng ông đã rời Yasnaya, cùng với bác sĩ riêng, đi đến một nơi vô định. Sau một số cuộc đi không nghỉ và không mục đích ông muốn tới một tu viện nơi chị/em gái của mình đang là Mẹ bề trên nhưng đã phải dừng lại tại ga đầu mối [Astapovo](https://vi.wikipedia.org/wiki/Lev_Tolstoy_%28th%E1%BB%8B_x%C3%A3%29). Tại đây ông phải vào nghỉ trong ngôi nhà của người trưởng ga và chết ngày 20 tháng 11 năm 1910. Ông được chôn cất đơn giản trong một nghĩa địa của nông dân cách Yasnaya Polyana 500 mét. Hàng ngàn người nông dân đã tham dự lễ tang ông.
## Sự nghiệp
### Tác phẩm và những câu chuyện hoang đường
[Tiểu thuyết](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ti%E1%BB%83u_thuy%E1%BA%BFt) của Tolstoy luôn tìm cách thể hiện hiện thực xã hội Nga ông đang sống. [Matthew Arnold](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Matthew_Arnold&action=edit&redlink=1) đã bình luận rằng tác phẩm của Tolstoy không phải là nghệ thuật, mà là một phần cuộc sống. Những đánh giá của Arnold được đồng thuận [Isaak Babel](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Isaak_Babel&action=edit&redlink=1) và ông đã nói rằng, “nếu thế giới có thể tự thể hiện mình dưới ngòi bút, nó sẽ giống với tác phẩm của Tolstoy”.
Những cuốn sách được xuất bản đầu tiên của ông là ba cuốn
[tiểu thuyết tự truyện](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ti%E1%BB%83u_thuy%E1%BA%BFt_t%E1%BB%B1_truy%E1%BB%87n&action=edit&redlink=1), *Thời thơ ấu*, *Thời niên thiếu*, và *Thời tuổi trẻ* (1852–1856). Chúng kể câu chuyện về người con trai một địa chủ lớn và sự nhận thức chậm chạp của anh ta về những khác biệt giữa mình và những người [nông dân](https://vi.wikipedia.org/wiki/N%C3%B4ng_d%C3%A2n) của mình. Dù lúc cuối đời Tolstoy đã bác bỏ những cuốn sách đó vì tính ủy mị của chúng, một phần lớn cuộc đời của chính ông đã được thể hiện ở đó, và những cuốn sách vẫn là nguồn thông tin xác đáng về thời kỳ tuổi thơ tới tuổi trẻ của ông.
Tolstoy đã từng là
[thiếu uý](https://vi.wikipedia.org/wiki/Thi%E1%BA%BFu_u%C3%BD) trong một trung đoàn pháo binh trong [Chiến tranh Crimea](https://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_Krym), và đã tường thuật lại thời gian này trong cuốn *. Những trải nghiệm trong chiến tranh đã giúp Những phác thảo Sevastapol* [chủ nghĩa hòa bình](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ch%E1%BB%A7_ngh%C4%A9a_h%C3%B2a_b%C3%ACnh)phát triển trong ông, và mang lại cho ông những tư liệu cho việc thể hiện chính xác những điều khủng khiếp của [chiến tranh](https://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh)trong những tác phẩm sau này. * (1863) là một tiểu thuyết còn chưa hoàn thành viết về cuộc sống người Người Cossack* [Cossack](https://vi.wikipedia.org/wiki/Cozak)thông qua câu chuyện của Dmitri Olenin, một quý tộc người Nga phải lòng một cô gái Cossack. Tiểu thuyết này đã được [Ivan Bunin](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ivan_Alekseyevich_Bunin)cho là một trong những tác phẩm tuyệt vời nhất bằng tiếng Nga. Sự kì diệu trong cách sử dụng ngôn ngữ của Tolstoy thường không thể được chuyển ngữ, nhưng đoạn trích sau có thể mang lại một chút khái niệm về sự dồi dào, cảm giác, và tình cảm của nguyên bản: *Along the surface of the water floated black shadows, in which the experienced eyes of the Cossack detected trees carried down by the current. Only very rarely sheet-lightning, mirrored in the water as in a black glass, disclosed the sloping bank opposite. The rhythmic sounds of night — the rustling of the reeds, the snoring of the Cossacks, the hum of mosquitoes, and the rushing water, were every now and then broken by a shot fired in the distance, or by the gurgling of water when a piece of bank slipped down, the splash of a big fish, or the crashing of an animal breaking through the thick undergrowth in the wood. Once an owl flew past along the Terek, flapping one wing against the other rhythmically at every second beat.* *Chiến tranh và Hòa bình* nói chung được coi là một trong những [tiểu thuyết](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ti%E1%BB%83u_thuy%E1%BA%BFt) vĩ đại nhất từng được viết, nổi tiếng về tầm vóc và tính thống nhất. Nó gồm tới 580 nhân vật, nhiều nhân vật thật trong lịch sử và những người khác là tưởng tượng. Câu chuyện miêu tả từ những hoạt động trong cuộc sống gia đình tới những tổng hành dinh của [Napoleon](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Napoleon_I_Ph%C3%A1p&action=edit&redlink=1), từ triều đình [Alexander I Nga](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Alexander_I_Nga&action=edit&redlink=1) tới những chiến trường [Austerlitz](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%ADn_Austerlitz) và [Borodino](https://vi.wikipedia.org/wiki/Borodino). Cuốn tiểu thuyết đã thể hiện học thuyết của Tolstoy về lịch sử, và tính vô nghĩa của các cá nhân như Napoleon và Alexander nói riêng. Nhưng quan trọng hơn, tưởng tượng của Tolstoy đã tạo ra một thế giới rất đáng tin, rất hiện thực, tới mức không dễ để nhận ra rằng đa số các nhân vật của ông trên thực tế đều không tồn tại rằng Tolstoy không bao giờ tận mắt thấy thời đại được ông miêu tả trong tiểu thuyết.
Một điều cũng đáng ngạc nhiên, Tolstoy không coi
*Chiến tranh và Hòa bình* là một tiểu thuyết (ông cũng không coi nhiều tiểu thuyết nổi tiếng của Nga được viết thời kỳ ấy là tiểu thuyết). Đối với ông nó là một [sử thi](https://vi.wikipedia.org/wiki/S%E1%BB%AD_thi) bằng văn xuôi. * (1877), mà Tolstoy coi là cuốn tiểu thuyết thực sự đầu tiên của ông, là tác phẩm được xây dựng và sắp xếp tinh vi, công phu nhất. Nó tường thuật hai câu chuyện song song về một phụ nữ ngoại tình bị kẹt trong những quy định và những trò lừa dối của xã hội và một điền chủ mê triết học (như Tolstoy), người làm việc cùng với những người Anna Karenina* [nông dân](https://vi.wikipedia.org/wiki/N%C3%B4ng_d%C3%A2n)trên cánh đồng và tìm cách cải thiện cuộc đời họ. Cuốn tiểu thuyết cuối cùng của ông là *, xuất bản năm 1899, kể câu chuyện của một vị quý tộc tìm cách chuộc lại một lỗi lầm đã phạm phải từ nhiều năm trước và trong đó thể hiện rất nhiều quan điểm mới của Tolstoy về cuộc sống. Một tiểu thuyết ngắn khác,* [Phục sinh](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ph%E1%BB%A5c_sinh_%28ti%E1%BB%83u_thuy%E1%BA%BFt%29) *, được xuất bản đồng thời năm 1912.* [Hadji Murat](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Hadji_Murat&action=edit&redlink=1)
Tác phẩm sau này của Tolstoy thường bị coi là mang nhiều tính giáo khoa và viết một cách chắp vá, nhưng nó xuất phát từ một ước vọng và lòng nhiệt tình từ sâu thẳm những quan niệm đạo đức khắc khổ của ông. Ví dụ, cảnh quyến rũ của Sergius trong
*Cha Sergius*, là một trong những thành công của ông. [Gorky](https://vi.wikipedia.org/wiki/Maksim_Gorky) đã thuật lại việc Tolstoy từng đọc đoạn này trước mình và [Chekhov](https://vi.wikipedia.org/wiki/Anton_Pavlovich_Chekhov) và rằng Tolstoy đã bật khóc khi kết thúc. Những đoạn văn đầy sức mạnh khác ở giai đoạn sau gồm sự khủng hoảng khi phải đối mặt với chính mình của những nhân vật chính trong * và Sau buổi khiêu vũ* *, trong đó nhân vật chính (trong* [Master and Man](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Master_and_Man&action=edit&redlink=1) *Sau buổi khiêu vũ*) hay độc giả (trong *Master and Man*) biết được sự ngu ngốc của cuộc đời của các nhân vật chính.
Tolstoy luôn lưu ý tới trẻ em và văn học cho trẻ em và đã viết nhiều truyện cổ tích, truyện ngụ ngôn. Một số truyện ngụ ngôn của ông phỏng theo chuyện ngụ ngô
[Ê dốp](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C3%8A_d%E1%BB%91p) và từ truyện Hindu.
### Danh vọng
Sự nổi danh đương thời của Tolstoy khiến ông được nhiều người ngưỡng vọng:
[Dostoevsky](https://vi.wikipedia.org/wiki/Fyodor_Mikhailovich_Dostoevsky) cho ông là người giỏi nhất trong số những nhà văn cùng thời trong khi [Gustave Flaubert](https://vi.wikipedia.org/wiki/Gustave_Flaubert) so sánh ông với [Shakespeare](https://vi.wikipedia.org/wiki/William_Shakespeare) và thổ lộ: “Thật là một nghệ sĩ và thật là một nhà tâm lý!”. [Anton Chekhov](https://vi.wikipedia.org/wiki/Anton_Pavlovich_Chekhov), người thường tới thăm Tolstoy tại nhà ông ở thôn quê, đã viết: “Khi văn học có một Tolstoy, thì thật dễ dàng và thú vị khi là một nhà văn; thậm chí khi bạn biết chính mình không làm được điều gì và vẫn chưa hoàn thành điều gì, đây cũng không phải là điều ghê gớm lắm, bởi Tolstoy đã hoàn thành công việc cho tất cả mọi người. Những điều ông đã thật sự làm để biện hộ cho tất cả những hy vọng và ước vọng được dành cho văn học.” [Ivan Turgenev](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ivan_Sergeyevich_Turgenev) đã gọi Tolstoi là một “nhà văn vĩ đại của vùng đất Nga”. [[4]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Lev_Nikolayevich_Tolstoy#cite_note-HandbookRussianLiterature-4)
Những nhà phê bình và tiểu thuyết sau này tiếp tục ca ngợi tài năng của ông:
[Virginia Woolf](https://vi.wikipedia.org/wiki/Virginia_Woolf) tuyên bố ông là “người vĩ đại nhất trong số những nhà văn viết tiểu thuyết”, và [James Joyce](https://vi.wikipedia.org/wiki/James_Joyce) viết: “Ông không bao giờ mệt mỏi, không bao giờ ngốc nghếch, không bao giờ mệt mỏi, không bao giờ làm ra vẻ mô phạm, không bao giờ tỏ điệu bộ!”. [Thomas Mann](https://vi.wikipedia.org/wiki/Thomas_Mann) đã viết về tính chân thật của ông —”Hiếm khi các tác phẩm nghệ thuật lại gần với tự nhiên như vậy”— một tình cảm được nhiều người chia sẻ, gồm cả [Marcel Proust](https://vi.wikipedia.org/wiki/Marcel_Proust), [William Faulkner](https://vi.wikipedia.org/wiki/William_Faulkner), [Vladimir Nabokov](https://vi.wikipedia.org/wiki/Vladimir_Vladimirovich_Nabokov), những người coi ông đứng trên tất cả các tiểu thuyết gia Nga khác, thậm chí cả [Gogol](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nikolai_Vasilyevich_Gogol), và đánh giá ông tương đương với [Pushkin](https://vi.wikipedia.org/wiki/Aleksandr_Sergeyevich_Pushkin) trong số những nhà thơ Nga.
## Tôn giáo và đức tin chính trị
Khi gần 50 tuổi, Tolstoy gặp cuộc khủng hoảng trung niên, khi ấy ông kiên quyết rằng ông sẽ không thể tiếp tục sống mà không biết ý nghĩa của cuộc sống, và vì thế ông nguyền hoặc tìm ra nó hoặc sẽ tự sát. Sau khi xem xét nhiều khía cạnh, ông đã tìm ra câu trả lời trong sự răn dạy của chúa Jesus, được ông diễn giải theo cách bị ảnh hưởng nhiều từ
[Phật giáo](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ph%E1%BA%ADt_gi%C3%A1o). Ông tường thuật lại cuộc khủng hoảng trung niên của mình trong cuốn *, và những kết luận từ các cuộc nghiên cứu của ông trong Một cuộc xưng tội* *,* [Tôn giáo của tôi](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=T%C3%B4n_gi%C3%A1o_c%E1%BB%A7a_t%C3%B4i&action=edit&redlink=1) *, và* [Vương quốc của Chúa là ở bên trong bạn](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=V%C6%B0%C6%A1ng_qu%E1%BB%91c_c%E1%BB%A7a_Ch%C3%BAa_l%C3%A0_%E1%BB%9F_b%C3%AAn_trong_b%E1%BA%A1n&action=edit&redlink=1) *.* [Tóm tắt Phúc âm](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=T%C3%B3m_t%E1%BA%AFt_Ph%C3%BAc_%C3%A2m&action=edit&redlink=1)
Học thuyết đã đạt tới độ chín của Tolstoy là một “
[Kitô giáo](https://vi.wikipedia.org/wiki/Kit%C3%B4_gi%C3%A1o)” dựa trên lí trí, lột bỏ tất cả truyền thống và tất cả chủ nghĩa thần bí tích cực. Ông chối bỏ sự [bất tử](https://vi.wikipedia.org/wiki/B%E1%BA%A5t_t%E1%BB%AD) cá nhân và đặc biệt tập trung vào sự răn dạy đạo đức trong Phúc Âm. Về sự răn dạy đạo đức của [Chúa Jesus](https://vi.wikipedia.org/wiki/Gi%C3%AA-su), những từ “Không chống cự cả với quỷ” (Resist not evil) được lấy làm nguyên tắc. Ôngchối bỏ quyền lực của Nhà thờ, vốn ủng hộ Nhà nước, và ông lên án Nhà nước, vốn gây ra bạo lực và tham nhũng. Những lời buộc tội của ông ở mọi hình thức cho phép chúng ta hiểu được học thuyết của Tolstoy, trong khía cạnh chính trị của nó, như [Chủ nghĩa vô chính phủ Kitô giáo](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ch%E1%BB%A7_ngh%C4%A9a_v%C3%B4_ch%C3%ADnh_ph%E1%BB%A7_Kit%C3%B4_gi%C3%A1o&action=edit&redlink=1).
### Ngọn nguồn đức tin
Sự biến đổi của Tolstoy từ một nhà văn của xã hội chơi bời và đầy đặc quyền sang thành một người theo chủ nghĩa vô chính phủ không bạo lực và vô thần trong những năm cuối đời diễn ra trong hai cuộc đi vòng quanh Châu Âu năm 1857 và 1860-61, một giai đoạn khi những nhà quý tộc theo khuynh hướng tự do Nga phải bỏ trốn khỏi sự đàn áp chính trị trong nước; những người cùng đi theo con đường này là
[Alexander Herzen](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Alexander_Herzen&action=edit&redlink=1), [Mikhail Bakunin](https://vi.wikipedia.org/wiki/Mikhail_Bakunin) và [Peter Kropotkin](https://vi.wikipedia.org/wiki/Pyotr_Kropotkin). Trong chuyến thăm năm 1857, Tolstoy đã chứng kiến một cuộc hành quyết trước công chúng tại Paris, một trải nghiệm đau đớn sẽ theo suốt cuộc đời ông sau đó. Ông đã viết một bức thư cho người bạn là V. P. Botkin:
|“||Sự thật rằng Nhà nước là một hệ thống âm mưu được thiết kế không chỉ để khai thác, mà trên tất cả, để ăn cướp từ các công dân của mình… Vì thế, tôi sẽ không bao giờ phục vụ bất kỳ một chính phủ nào, ở bất kỳ đâu.||”|
Triết lý chính trị Tolstoy cũng bị ảnh hưởng sau cuộc viếng thăm người theo tư tưởng tự do Pháp
[Pierre-Joseph Proudhon](https://vi.wikipedia.org/wiki/Pierre-Joseph_Proudhon) tháng 3 năm 1861, khi ấy ông này đang phải sống trong cảnh bị lưu đày với cái tên giả ở Brussels. Ngoài việc xem lại các tác phẩm sắp xuất bản của Proudhon, “Chiến tranh và Hòa bình”, cái tên Tolstoy sẽ lấy để cho kiệt tác của mình, hai người đã bàn luận về giáo dục, Tolstoy đã viết trong cuốn sổ về giáo dục của mình:
|“||Nếu tôi thuật lại cuộc thảo luận này với Proudhon, có nghĩa để thể hiện, theo kinh nghiệm cá nhân tôi, ông ta là người duy nhất hiểu tầm quan trọng của giáo dục và của xuất bản in trong thời đại chúng ta.||”|
Trong Chương VI
*, Tolstoy đã chính dẫn đoạn cuối cùng trong Một cuộc xưng tội* *của* [Thế giới như Mong muốn và Thể hiện](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Th%E1%BA%BF_gi%E1%BB%9Bi_nh%C6%B0_Mong_mu%E1%BB%91n_v%C3%A0_Th%E1%BB%83_hi%E1%BB%87n&action=edit&redlink=1) [Schopenhauer](https://vi.wikipedia.org/wiki/Schopenhauer). Trong đoạn này, nhà triết học Đức đã giải thích tại sạo sự vô nghĩa có từ sự phủ định hoàn toàn cái tôi chỉ là một sự vô nghĩa tương đối và không cần phải sợ hãi nó. Tolstoy đã bị ảnh hưởng bởi các giáo điều [Kitô giáo](https://vi.wikipedia.org/wiki/Kit%C3%B4_gi%C3%A1o), [Phật giáo](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ph%E1%BA%ADt_gi%C3%A1o), và [Hindu](https://vi.wikipedia.org/wiki/%E1%BA%A4n_%C4%90%E1%BB%99_gi%C3%A1o)cho rằng khổ hạnh là con đường để dẫn tới sự thần thánh. Điều này thích hợp với những ý kiến của riêng ông, được thể hiện qua nhật ký trong nhiều năm. Vì thế Tolstoy, nhà quý tộc Nga, dần trở thành một người theo đạo đức khổ hạnh, lựa chọn sự nghèo khổ và khước từ ý chí.
### Chủ nghĩa vô chính phủ Kitô giáo
Dù ông không tự coi mình là một người
[vô chính phủ](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ch%E1%BB%A7_ngh%C4%A9a_v%C3%B4_ch%C3%ADnh_ph%E1%BB%A7) bởi ông coi thuật ngữ này dùng để chỉ những người muốn thay đổi xã hội bằng bạo lực , Tolstoy vẫn thường được coi là một người theo chủ nghĩa vô chính phủ. Những đức tin Kitô giáo của Tolstoy dựa trên [5] [Bài giảng trên Núi](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=B%C3%A0i_gi%E1%BA%A3ng_tr%C3%AAn_N%C3%BAi&action=edit&redlink=1)(Sermon on the Mount), và đặc biệt trên câu [đưa cả má bên kia](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=%C4%90%C6%B0a_c%E1%BA%A3_m%C3%A1_b%C3%AAn_kia&action=edit&redlink=1)(turn the other cheek), mà ông coi là một sự chứng minh cho chủ nghĩa hòa bình, [không bạo lực](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Kh%C3%B4ng_b%E1%BA%A1o_l%E1%BB%B1c&action=edit&redlink=1). Tolstoy tin rằng việc là một tín đồ Kitô giáo đồng nghĩa ông là người theo chủ nghĩa hòa bình và, vì sự sử dụng vũ lực của chính phủ Nga, là một người theo chủ nghĩa hòa bình khiến ông trở thành người theo chủ nghĩa vô chính phủ.
Học thuyết
[kháng cự bất bạo động](https://vi.wikipedia.org/wiki/Kh%C3%A1ng_c%E1%BB%B1_b%E1%BA%A5t_b%E1%BA%A1o_%C4%91%E1%BB%99ng) của Tolstoy khi đối mặt với sự xung đột là một thuộc tính riêng biệt khác của triết lý của ông dựa trên những lời răn của [Chúa](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ch%C3%BAa). Khi gây ảnh hưởng trực tiếp tới [Mahatma Gandhi](https://vi.wikipedia.org/wiki/Mahatma_Gandhi) với ý tưởng này trong tác phẩm *, Tolstoy đã gây ảnh hưởng to lớn tới phong trào phản kháng bất bạo động cho tới ngày nay. Ông cũng phản đối tư hữu và định chế hôn nhân và sự đề cao giá trị những ý tưởng trinh bạch và tiết chế tình dục (được thảo luận trong Vương quốc của Chúa là ở bên trong bạn* *và lời nói đầu của ông cho cuốn* [Cha Sergius](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Cha_Sergius&action=edit&redlink=1) *), những ý tưởng cũng được chàng trai trẻ Gandhi tin tưởng.* [The Kreutzer Sonata](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=The_Kreutzer_Sonata&action=edit&redlink=1)
Trong hàng trăm bài luận trong hai mươi năm cuối đời mình, Tolstoy đã lặp lại sự chỉ trích kiểu vô chính phủ với Nhà nước và giới thiệu những cuốn sách của Kropotkin và Proudhon cho những độc giả của mình, tuy phản đối sự tán thành các phương tiện cách mạng bạo lực của chủ nghĩa vô chính phủ, ông đã viết trong bài luận “Về sự Vô chính phủ” năm 1900:
|“||Những người vô chính phủ đúng về mọi phương diện; trong sự phủ nhận trật tự hiện hữu, và trong sự xác nhận rằng, nếu không có Chính quyền, không thể có nhiều bạo lực hơn ở tình trạng có Chính quyền hiện hữu. Họ chỉ sai lầm ở suy nghĩ rằng Vô chính phủ có thể được thiết lập bằng một cuộc cách mạng. Nhưng nó chỉ có thể thành hiện thực nếu có nhiều và nhiều hơn những con người không yêu cầu sự bảo vệ từ phía quyền lực chính phủ… Chỉ có thể có một cuộc cách mạng vĩnh cửu – một cuộc cách mạng đạo đức: thế hệ của con người tinh thần.||”|
### Chủ nghĩa hòa bình
Dù có những mối lo ngại về bạo lực vô chính phủ, Tolstoy vẫn chấp nhận mối nguy hiểm khi truyền bá những ấn phẩm bị cấm đoán của những nhà tư tưởng theo chủ nghĩa vô chính phủ Nga, và đã sửa đổi những bản in cuốn “Về một cuộc nổi dậy” (Words of a Rebel) của
[Peter Kropotkin](https://vi.wikipedia.org/wiki/Pyotr_Kropotkin), được xuất bản lậu tại St Petersburg năm 1906. Hai năm trước, trong [Chiến tranh Nga-Nhật](https://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_Nga-Nh%E1%BA%ADt), Tolstoy đã công khai lên án cuộc chiến và viết thư cho nhà sư Nhật [Soyen Shaku](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Soyen_Shaku&action=edit&redlink=1) trong một nỗ lực không thành công nhằm đưa ra một tuyên bố hòa bình chung.
Một bức thư của Tolstoy viết năm 1908 cho một tờ báo
[Ấn Độ](https://vi.wikipedia.org/wiki/%E1%BA%A4n_%C4%90%E1%BB%99) với tiêu đề “ [Thư gửi một người theo đạo Hindu](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=M%E1%BB%99t_b%E1%BB%A9c_th%C6%B0_g%E1%BB%ADi_m%E1%BB%99t_ng%C6%B0%E1%BB%9Di_theo_%C4%91%E1%BA%A1o_Hindu&action=edit&redlink=1)” mang tới tình cảm thân mật với [Mohandas Gandhi](https://vi.wikipedia.org/wiki/Mahatma_Gandhi), người khi ấy đang ở [Nam Phi](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nam_Phi) và đang bắt đầu trở thành một nhà hoạt động. Đọc cuốn “Vương quốc của Chúa là ở bên trong bạn” khiến Gandhi quyết định từ bỏ bạo lực và tán thành [phản kháng bất bạo động](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ph%E1%BA%A3n_kh%C3%A1ng_b%E1%BA%A5t_b%E1%BA%A1o_%C4%91%E1%BB%99ng&action=edit&redlink=1), một sự tán thành mà Gandhi đã viết lại trong tiểu sử của mình, gọi Tolstoy là “người đề xướng vĩ đại nhất của thuyết bất bạo động mà thời đại này có thể tạo ra”. Sự thân mật giữa Tolstoy và Gandhi chỉ kéo dài một năm, từ tháng 10 năm 1909 tới khi Tolstoy chết tháng 11 năm 1910, nhưng dẫn tới việc Gandhi đặt tên Tolstoy Colony cho ashram thứ hai của ông tại Nam Phi. Bên cạnh phản kháng bất bạo động, hai người có chung niềm tin ở giá trị của sự ăn chay, chủ đề của nhiều bài luận của Tolstoy (xem [Sự chay tịnh Kitô giáo giáo](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=S%E1%BB%B1_chay_t%E1%BB%8Bnh_Kit%C3%B4_gi%C3%A1o_gi%C3%A1o&action=edit&redlink=1)).
Cùng với chủ nghĩa duy tâm ngày càng phát triển, Tolstoy cũng trở thành một người ủng hộ nhiệt thành cho phong trào
[Quốc tế ngữ](https://vi.wikipedia.org/wiki/Esperanto). Tolstoy đã rất ấn tượng trước những niềm tin hoà bình của những người [Doukhobor](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Doukhobor&action=edit&redlink=1) và lôi kéo sự chú ý quốc tế tới vụ hành quyết họ, sau khi họ đã đốt vũ khí trong một cuộc phản kháng hòa bình năm 1895. Ông đã giúp những người Doukhobor di cư tới [Canada](https://vi.wikipedia.org/wiki/Canada).
## Xem thêm
## Tham khảo
**Theo** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Lev_Nikolayevich_Tolstoy#cite_ref-Th.E1.BB.9Di_gian_s.E1.BB.91ng_1-0) [lịch Julius](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%E1%BB%8Bch_Julius)là [28 tháng 8](https://vi.wikipedia.org/wiki/28_th%C3%A1ng_8)năm [1828](https://vi.wikipedia.org/wiki/1828)– [7 tháng 11](https://vi.wikipedia.org/wiki/7_th%C3%A1ng_11)năm [1910](https://vi.wikipedia.org/wiki/1910) **Feuer, Kathryn B.** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Lev_Nikolayevich_Tolstoy#cite_ref-2) *Tolstoy and the Genesis of War and Peace*, Cornell University Press, 1996, [ISBN 0-8014-1902-6](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0801419026) [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Lev_Nikolayevich_Tolstoy#cite_ref-3) [D. S. Mirsky](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=D._S._Mirsky&action=edit&redlink=1). *A History of Russian Literature*. Northwestern University Press, 1999. [ISBN 0-8101-1679-0](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0810116790). Page 324. **Victor Terras ed.,** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Lev_Nikolayevich_Tolstoy#cite_ref-HandbookRussianLiterature_4-0) *Handbook of Russian Literature*, p. 476-480, Yale University Press, 1985 (truy cập 14 tháng 12 năm 2006 from [this website](http://www1.umn.edu/lol-russ/PopLit/overview_of_the_life_and_works_of_leo_tolstoy.htm)) **Woodcock, George. Anarchism: A History of Libertarian Ideas and Movements, Broadview Press, 2004, p. 185** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Lev_Nikolayevich_Tolstoy#cite_ref-5)
## Liên kết ngoài
[Leo Tolstoy](http://www.ltolstoy.com/)– A comprehensive site with pictures, [e-texts](http://www.ltolstoy.com/etext/), biography, genealogy, etc. [Leo Tolstoy museum in Yasnaya Polyana](http://www.yasnayapolyana.ru/) **(tiếng Nga)** [State Leo Tolstoy Museum in Moscow](http://www.tolstoymuseum.ru/) **Leo Tolstoy’s biography and critique** [Illustrated Biography online](http://etext.lib.virginia.edu/toc/modeng/public/CheTols.html)at University of Virginia [Tolstoy and Popular Literature](http://www1.umn.edu/lol-russ/PopLit/index.htm)– Several scientific papers from the University of Minnesota [Brief bio](http://www.kirjasto.sci.fi/ltolstoi.htm) [Leo Tolstoy’s Life](http://www.pbs.org/wgbh/masterpiece/anna/timeline_text.html)– Tolstoy’s personal, professional and world event timeline, and [synopsis of his life](http://www.pbs.org/wgbh/masterpiece/anna/tg_history.html)from [Masterpiece Theatre](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Masterpiece_Theatre&action=edit&redlink=1). [The Last Days of Leo Tolstoy](http://www.linguadex.com/tolstoy/) [Aleksandra Tolstaya, “Tragedy of Tolstoy”](http://web.archive.org/20010826015356/www.geocities.com/cmcarpenter28/Biography/tragedy.html) **(tiếng Nga)** [The ancestors Count Lev Nikolayevich Tolstoy](http://russia-today.narod.ru/past/gen/tolstoy_lev_nic.htm) **(tiếng Nga)** [The World of Leo Tolstoy](http://www.tula.net/tgpu/Tolstoy/) [Information and Critique on Leo Tolstoy](http://www.professorandy.com/LeoTolstoy.shtml) [Leo Tolstoy Chronicle](http://www.webcitation.org/query?id=1185823079768321&url=http://leotolstoychronicle.blogspot.com/)by Erik Lindgren [Tolstoy’s Legacy for Mankind: A Manifesto for Nonviolence, Part 1](http://www.fredsakademiet.dk/library/tolstoj/tolstoy.htm) [Tolstoy’s Legacy for Mankind: A Manifesto for Nonviolence, Part 2](http://www.fredsakademiet.dk/library/tolstoj/tolstoy2.htm#contents) [Text of “A Confession” and Audio of Tolstoy speaking](http://www.thegodlight.co.uk/god10.htm)on TheGodLight.co.uk [Lear, Tolstoy and the Fool](http://www.george-orwell.org/Lear,_Tolstoy_and_the_Fool/0.html)an essay by [George Orwell](https://vi.wikipedia.org/wiki/George_Orwell) [article](http://www.marxists.org/archive/trotsky/works/1908/tolstoy.htm)written on Tolstoy’s 80th birthday by [Leon Trotsky](https://vi.wikipedia.org/wiki/Lev_Davidovich_Trotsky) [Simon Farrow,](http://www.brlsi.org/proceed05/lithum0105.htm) *Leo Tolstoy: Sinner, Novelist, Prophet*, Proceedings of the Bath Royal Literary and Scientific Institution, Vol. 9, 18 tháng 1 năm 2005 [S.F. Yegorov,](http://www.ibe.unesco.org/publications/ThinkersPdf/tolstoye.PDF)(about Tolstoy’s writings on education) *Leo Tolstoy*, in PROSPECTS: the quarterly review of comparative education, Vol XXIV, no 3/4, tháng 6 năm 1994, UNESCO, p. 647-660 [Leo Tolstoy](http://www.imdb.com/name/nm0866243/)trên [Internet Movie Database](https://vi.wikipedia.org/wiki/Internet_Movie_Database) [ALEXANDER II AND HIS TIMES: A Narrative History of Russia in the Age of Alexander II, Tolstoy, and Dostoevsky](http://www.emich.edu/public/history/moss/) *Bài này được hợp nhất với phần văn bản từ cuốn “Lịch sử văn học Nga” (1926-27) của D.S. Mirsky mà bây giờ đã thuộc phạm vi công cộng.*
|
|![]()
[Lev Nikolayevich Tolstoy](https://commons.wikimedia.org/wiki/Leo_Tolstoy?uselang=vi)
|
|![]()
[Wikiquote](https://vi.wikipedia.org/wiki/Wikiquote)có sưu tập danh ngôn về: [Sinh 1828](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Sinh_1828) [Mất 1910](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:M%E1%BA%A5t_1910) [Lev Tolstoy](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Lev_Tolstoy) [Sân khấu thế kỷ 19](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:S%C3%A2n_kh%E1%BA%A5u_th%E1%BA%BF_k%E1%BB%B7_19) [Nhà triết học Nga](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Nh%C3%A0_tri%E1%BA%BFt_h%E1%BB%8Dc_Nga) [Tiểu thuyết gia thế kỷ 20](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Ti%E1%BB%83u_thuy%E1%BA%BFt_gia_th%E1%BA%BF_k%E1%BB%B7_20) [Nhà văn Nga](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Nh%C3%A0_v%C4%83n_nam_Nga)
# Martin Luther King
[Martin Luther King (định hướng)](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Martin_Luther_King_%28%C4%91%E1%BB%8Bnh_h%C6%B0%E1%BB%9Bng%29&action=edit&redlink=1).
|Martin Luther King, Jr.|
|
|![]()
[15 tháng 1](https://vi.wikipedia.org/wiki/15_th%C3%A1ng_1), [1929](https://vi.wikipedia.org/wiki/1929) [Atlanta, Georgia](https://vi.wikipedia.org/wiki/Atlanta), [Hoa Kỳ](https://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3) [4 tháng 4](https://vi.wikipedia.org/wiki/4_th%C3%A1ng_4), [1968](https://vi.wikipedia.org/wiki/1968)(39 tuổi) [Memphis](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Memphis&action=edit&redlink=1), [Tennessee](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tennessee), [Hoa Kỳ](https://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3) [Mỹ](https://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3) [Đại học Morehouse](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=%C4%90%E1%BA%A1i_h%E1%BB%8Dc_Morehouse&action=edit&redlink=1), [Chủng viện Thần học Crozer](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ch%E1%BB%A7ng_vi%E1%BB%87n_Th%E1%BA%A7n_h%E1%BB%8Dc_Crozer&action=edit&redlink=1), [Đại học Boston](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=%C4%90%E1%BA%A1i_h%E1%BB%8Dc_Boston&action=edit&redlink=1) [Mục sư](https://vi.wikipedia.org/wiki/M%E1%BB%A5c_s%C6%B0), Lãnh tụ [Phong trào Dân quyền Mỹ](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Phong_tr%C3%A0o_D%C3%A2n_quy%E1%BB%81n_M%E1%BB%B9&action=edit&redlink=1) [Baptist](https://vi.wikipedia.org/wiki/B%C3%A1p-t%C3%ADt) [Yolanda Denise-King](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Yolanda_King&action=edit&redlink=1), [Martin Luther III](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Martin_Luther_King_III&action=edit&redlink=1), [Dexter Scott](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Dexter_King&action=edit&redlink=1), [Bernice Albertine](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Bernice_King&action=edit&redlink=1) **Martin Luther King, Jr.** (viết tắt **MLK**; [15 tháng 1](https://vi.wikipedia.org/wiki/15_th%C3%A1ng_1) năm [1929](https://vi.wikipedia.org/wiki/1929) – [4 tháng 4](https://vi.wikipedia.org/wiki/4_th%C3%A1ng_4) năm [1968](https://vi.wikipedia.org/wiki/1968)) là Mục sư [Baptist](https://vi.wikipedia.org/wiki/B%C3%A1p-t%C3%ADt), nhà hoạt động dân quyền [người Mỹ gốc Phi](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_M%E1%BB%B9_g%E1%BB%91c_Phi), và là người đoạt [Giải Nobel Hoà bình](https://vi.wikipedia.org/wiki/Gi%E1%BA%A3i_Nobel_H%C3%B2a_b%C3%ACnh) năm [1964](https://vi.wikipedia.org/wiki/1964). Ông là một trong những nhà lãnh đạo có ảnh hưởng lớn nhất trong [lịch sử Hoa Kỳ](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%E1%BB%8Bch_s%E1%BB%AD_Hoa_K%E1%BB%B3) cũng như lịch sử đương đại của phong trào bất bạo động. King được nhiều người trên khắp thế giới ngưỡng mộ như một anh hùng, nhà kiến tạo hoà bình và thánh tử đạo.
King dẫn dắt cuộc tẩy chay xe buýt diễn ra ở Montgomery (1955-1956), và giúp thành lập Hội nghị Lãnh đạo Cơ Đốc miền Nam (1957), trở thành chủ tịch đầu tiên của tổ chức này. Năm
[1963](https://vi.wikipedia.org/wiki/1963), King tổ chức cuộc tuần hành tại Washington, và đọc bài diễn văn nổi tiếng “ [Tôi có một giấc mơ](https://vi.wikipedia.org/wiki/T%C3%B4i_c%C3%B3_m%E1%BB%99t_gi%E1%BA%A5c_m%C6%A1)” trước hàng ngàn người tụ tập về đây. Ông nâng cao nhận thức của công chúng về phong trào dân quyền, và được nhìn nhận là một trong những nhà hùng biện vĩ đại nhất trong [lịch sử Hoa Kỳ](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%E1%BB%8Bch_s%E1%BB%AD_Hoa_K%E1%BB%B3). Năm [1964](https://vi.wikipedia.org/wiki/1964), King là nhân vật trẻ tuổi nhất được chọn để nhận [Giải Nobel Hòa bình](https://vi.wikipedia.org/wiki/Gi%E1%BA%A3i_Nobel_H%C3%B2a_b%C3%ACnh) vì những nỗ lực chấm dứt nạn kỳ thị chủng tộc qua biện pháp bất tuân dân sự, và các phương tiện bất bạo động khác.
Ngày
[4 tháng 4](https://vi.wikipedia.org/wiki/4_th%C3%A1ng_4) năm [1968](https://vi.wikipedia.org/wiki/1968), King bị ám sát tại [Memphis, Tennessee](https://vi.wikipedia.org/wiki/Memphis,_Tennessee). Năm [1977](https://vi.wikipedia.org/wiki/1977), [Tổng thống](https://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BB%95ng_th%E1%BB%91ng_Hoa_K%E1%BB%B3) [Jimmy Carter](https://vi.wikipedia.org/wiki/Jimmy_Carter) truy tặng King Huân chương Tự do của Tổng thống. Đến năm [1986](https://vi.wikipedia.org/wiki/1986), ngày Martin Luther King, Jr. được công nhận là quốc lễ. Năm [2004](https://vi.wikipedia.org/wiki/2004), ông được truy tặng Huân chương vàng Quốc hội.
## Mục lục
## Xuất thân
King chào đời tại
[Alanta, Georgia](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Alanta,_Georgia&action=edit&redlink=1), là con trai của Mục sư [Martin Luther King, Sr.](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Martin_Luther_King,_Sr.&action=edit&redlink=1) và vợ, [Alberta Williams King](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Alberta_Williams_King&action=edit&redlink=1). Lúc đầu tên của King và cha là “Michael King”, sau khi gia đình đến thăm nước [1] [Đức](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%A9c)trong chuyến du lịch [châu Âu](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ch%C3%A2u_%C3%82u)năm [1934](https://vi.wikipedia.org/wiki/1934), ông bố quyết định đổi tên cả hai người thành Martin nhằm vinh danh nhà cải cách người Đức thế kỷ 16 [Martin Luther](https://vi.wikipedia.org/wiki/Martin_Luther). King có một chị gái, Willie Christine (sinh năm [[2]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Martin_Luther_King#cite_note-2) [1927](https://vi.wikipedia.org/wiki/1927)), và em trai Alfred Daniel ( [1930](https://vi.wikipedia.org/wiki/1930)– [1969](https://vi.wikipedia.org/wiki/1969)). [[3]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Martin_Luther_King#cite_note-3)
Từ khi còn bé, King đã sớm bộc lộ năng khiếu trong thuật hùng biện. King từng đoạt giải Elks với một bài diễn thuyết về chủ đề
[Người da đen](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_M%E1%BB%B9_g%E1%BB%91c_Phi) và [Hiến pháp](https://vi.wikipedia.org/wiki/Hi%E1%BA%BFn_ph%C3%A1p_Hoa_K%E1%BB%B3). Khi đang học năm thứ hai tại Morehouse, King về hạng nhì trong Cuộc thi Hùng biện Webb. Những bài diễn từ của King chịu ảnh hưởng từ những bài thuyết giáo mỗi chủ nhật của cha đã thấm sâu vào ký ức ông. [[4]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Martin_Luther_King#cite_note-4)
Mười lăm tuổi, King vào
[Đại học Morehouse](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=%C4%90%E1%BA%A1i_h%E1%BB%8Dc_Morehouse&action=edit&redlink=1) (dành riêng cho người da đen) sau khi học nhảy lớp ở bậc trung học (từ lớp 9 lên lớp 12). Năm [5] [1948](https://vi.wikipedia.org/wiki/1948), King tốt nghiệp với văn bằng cử nhân chuyên ngành [xã hội học](https://vi.wikipedia.org/wiki/X%C3%A3_h%E1%BB%99i_h%E1%BB%8Dc), rồi đến [[6]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Martin_Luther_King#cite_note-6) [Chester, Pennsylvania](https://vi.wikipedia.org/wiki/Chester,_Pennsylvania)để theo học tại [Chủng viện Thần học Crozer](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ch%E1%BB%A7ng_vi%E1%BB%87n_Th%E1%BA%A7n_h%E1%BB%8Dc_Crozer&action=edit&redlink=1)và tốt nghiệp với học vị [Cử nhân Thần học](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=C%E1%BB%AD_nh%C3%A2n_Th%E1%BA%A7n_h%E1%BB%8Dc&action=edit&redlink=1)( *Bachelor of Divinity*) năm [1951](https://vi.wikipedia.org/wiki/1951). Tháng 9 năm [[7]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Martin_Luther_King#cite_note-7) [1951](https://vi.wikipedia.org/wiki/1951), King bắt đầu nghiên cứu môn thần học hệ thống tại [Đại học Boston](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=%C4%90%E1%BA%A1i_h%E1%BB%8Dc_Boston&action=edit&redlink=1), và nhận học vị Tiến sĩ ngày [5 tháng 6](https://vi.wikipedia.org/wiki/5_th%C3%A1ng_6)năm [1955](https://vi.wikipedia.org/wiki/1955). Năm [1954](https://vi.wikipedia.org/wiki/1954), ở tuổi 25, King được mời làm quản nhiệm Nhà thờ Baptist Đại lộ Dexter ở [Montgomery, Alabama](https://vi.wikipedia.org/wiki/Montgomery,_Alabama). [[8]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Martin_Luther_King#cite_note-8)
## Đời tranh đấu
Năm
[1954](https://vi.wikipedia.org/wiki/1954), King nhận chức quản nhiệm ( *pastor*) Nhà thờ Baptist đại lộ Dexter, tại [Montgomery, Alabama](https://vi.wikipedia.org/wiki/Montgomery,_Alabama). Giáo đoàn qui tụ giới giàu có, trí thức và những người có nhiều ảnh hưởng trong cộng đồng [người Mỹ gốc Phi](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_M%E1%BB%B9_g%E1%BB%91c_Phi), nên khi bùng nổ cao trào tẩy chay xe buýt – đột ngột khởi phát sau khi một phụ nữ da đen, [Rosa Parks](https://vi.wikipedia.org/wiki/Rosa_Parks), bị bắt giữ vì từ chối nhường chỗ ngồi trên xe buýt cho một người đàn ông da trắng theo quy định của “Luật Jim Crow” – King được xem là một trong số những người thủ lĩnh giữ vai trò lãnh đạo cuộc tẩy chay. Ngày [9] [30 tháng 1](https://vi.wikipedia.org/wiki/30_th%C3%A1ng_1)năm [1956](https://vi.wikipedia.org/wiki/1956), nhà riêng của King bị đánh bom, một đám đông giận dữ tụ tập trên con đường trước ngôi nhà, tự vũ trang với dao, súng, gậy gộc, đá và chai lọ. Song King nói với họ, [[10]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Martin_Luther_King#cite_note-10)
|“||Đừng hốt hoảng, đừng làm bất kỳ điều gì trong sự giận hoảng! Ai có vũ khí, xin hãy đem về, ai không có vũ khí, xin đừng thủ đắc chúng. Chúng ta không thể giải quyết vấn nạn này bằng những vụ bạo động trả đũa… Chúng ta phải yêu thương những người anh em da trắng bất kể họ đã làm gì đối với chúng ta. Chúng ta phải hành động để họ biết rằng chúng ta yêu họ. Giáo huấn của
|“Hãy yêu kẻ thù mình, chúc phước cho kẻ rủa mình, và cầu nguyện cho kẻ sỉ nhục mình.” Đó là điều chúng ta phải làm. Chúng ta phải lấy tình yêu mà đáp trả lòng thù hận.
Cuộc tẩy chay kéo dài 385 ngày.
Trong khi cuộc tẩy chay đang tiến triển, King bị bắt giam [13] cho đến khi phán quyết của Tòa án Liên bang cấp Quận ra lệnh chấm dứt các hành vi phân biệt chủng tộc trên mạng lưới xe buýt ở Montgomery. [[14]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Martin_Luther_King#cite_note-14) [[15]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Martin_Luther_King#cite_note-15)
Sau cuộc tẩy chay, King tích cực hoạt động cho kế hoạch thành lập
[Hội nghị Lãnh đạo Cơ Đốc miền Nam](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=H%E1%BB%99i_ngh%E1%BB%8B_L%C3%A3nh_%C4%91%E1%BA%A1o_C%C6%A1_%C4%90%E1%BB%91c_mi%E1%BB%81n_Nam&action=edit&redlink=1) (SCLC) năm [1957](https://vi.wikipedia.org/wiki/1957), với mục đích thiết lập một bộ khung cho tiến trình kiến tạo một thẩm quyền tinh thần, cũng như tổ chức mạng lưới các nhà thờ của người da đen vào [Phong trào Phản kháng Bất bạo động](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Phong_tr%C3%A0o_Ph%E1%BA%A3n_kh%C3%A1ng_B%E1%BA%A5t_b%E1%BA%A1o_%C4%91%E1%BB%99ng&action=edit&redlink=1) nhằm tranh đấu cho sự bình đẳng trong quyền dân sự. King tiếp tục duy trì ảnh hưởng của mình trong tổ chức này cho đến khi ông mất. Nguyên tắc bất bạo động của Hiệp hội bị chỉ trích bởi những người trẻ tuổi cực đoan và bị thách thức bởi [16] [Ủy ban Hợp tác Bất bạo động Sinh viên](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=%E1%BB%A6y_ban_H%E1%BB%A3p_t%C3%A1c_B%E1%BA%A5t_b%E1%BA%A1o_%C4%91%E1%BB%99ng_Sinh_vi%C3%AAn&action=edit&redlink=1)(SNCC), lúc ấy dưới quyền lãnh đạo của [James Foreman](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=James_Foreman&action=edit&redlink=1).
Thành viên của SCLC phần lớn đến từ những cộng đồng da đen có liên hệ với các nhà thờ
[Baptist](https://vi.wikipedia.org/wiki/B%C3%A1p-t%C3%ADt). King theo đuổi triết lý bất phục tùng dân sự theo phương pháp bất bạo động được sử dụng thành công tại [Ấn Độ](https://vi.wikipedia.org/wiki/%E1%BA%A4n_%C4%90%E1%BB%99) bởi [Mohandas Gandhi](https://vi.wikipedia.org/wiki/Mahatma_Gandhi), ông ứng dụng triết lý này vào các cuộc phảng kháng được tổ chức bởi SCLC. [17]
King nhận ra rằng các cuộc phản kháng bất bạo động có tổ chức nhằm chống lại hệ thống kỳ thị tại các tiểu bang miền Nam Hoa Kỳ, được biết với tên
*Jim Crow*, sẽ thu hút sự chú ý rộng rãi của các phương tiện truyền thông. Họ sẽ tìm đến để tường thuật cuộc đấu tranh giành sự bình đẳng và quyền bầu cử cho người da đen. Thật vậy, những bài viết trên các mặt báo cùng những thước phim được chiếu trên truyền hình về cuộc sống thường nhật của người da đen miền Nam, đầy ắp sỉ nhục và luôn bị tước đoạt, cũng như tình trạng bạo động cùng những hành vi quấy nhiễu và ngược đãi do người kỳ thị gây ra cho người biểu tình, dấy lên một làn sóng đồng cảm lan tỏa rộng khắp, là nhân tố quyết định đem [Phong trào Dân quyền Mỹ](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Phong_tr%C3%A0o_D%C3%A2n_quy%E1%BB%81n_M%E1%BB%B9&action=edit&redlink=1) vào điểm tập chú của công luận để trở thành một trong những điểm nóng của nền [chính trị Hoa Kỳ](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ch%C3%ADnh_tr%E1%BB%8B_Hoa_K%E1%BB%B3) trong những năm đầu của [thập niên 1960](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BA%ADp_ni%C3%AAn_1960). [[18]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Martin_Luther_King#cite_note-18) [[19]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Martin_Luther_King#cite_note-19)
King tổ chức và dẫn đầu các cuộc biểu tình tranh đấu cho người da đen quyền bầu cử, quyền được đối xử bình đẳng và các quyền dân sự căn bản khác.
Những quyền này đã được ghi trong luật pháp Hoa Kỳ khi [20] [Luật về Quyền Dân sự](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Lu%E1%BA%ADt_v%E1%BB%81_Quy%E1%BB%81n_D%C3%A2n_s%E1%BB%B1&action=edit&redlink=1)được thông qua năm [1964](https://vi.wikipedia.org/wiki/1964)và [Luật về Quyền Bầu cử](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Lu%E1%BA%ADt_v%E1%BB%81_Quy%E1%BB%81n_B%E1%BA%A7u_c%E1%BB%AD&action=edit&redlink=1)được thông qua năm [1965](https://vi.wikipedia.org/wiki/1965). [[21]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Martin_Luther_King#cite_note-21) [[22]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Martin_Luther_King#cite_note-22)
Do có những quyết định chính xác khi chọn phương pháp và địa điểm để tổ chức các cuộc phản kháng cùng chiến lược phối hợp tốt, King và SCLC đã ứng dụng thành công các nguyên tắc bất bạo động. Tuy nhiên, đôi khi các cuộc đối đầu lại biến thành những vụ bạo động
như những diễn biến xảy ra cho phong trào phản kháng tại [23] [Albany](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Albany&action=edit&redlink=1)từ năm [1961](https://vi.wikipedia.org/wiki/1961)đến [1962](https://vi.wikipedia.org/wiki/1962), khi sự chia rẽ bên trong cộng đồng người da đen cùng đối sách cứng rắn và khôn khéo của chính quyền địa phương đã vô hiệu hóa mọi nỗ lực từ phong trào. Điều tương tự cũng xảy ra cho phong trào tại Birmingham vào mùa hè năm [[24]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Martin_Luther_King#cite_note-24) [1963](https://vi.wikipedia.org/wiki/1963), và tại [[25]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Martin_Luther_King#cite_note-25) [St. Augustine, Florida](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=St._Augustine,_Florida&action=edit&redlink=1)năm [1964](https://vi.wikipedia.org/wiki/1964). [[26]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Martin_Luther_King#cite_note-26)
## Tuần hành đến Washington
[Tôi Có một Giấc mơ](https://vi.wikipedia.org/wiki/T%C3%B4i_c%C3%B3_m%E1%BB%99t_gi%E1%BA%A5c_m%C6%A1)tại Cuộc Tuần hành vì Quyền Công dân ở [Washington, D.C.](https://vi.wikipedia.org/wiki/Washington,_D.C.)
King, đại diện cho SCLC, có mặt trong số các nhà lãnh đạo đến từ các tổ chức khác nhau giúp tổ chức cuộc Tuần hành đến Washington vì Việc làm và Tự do năm
[1963](https://vi.wikipedia.org/wiki/1963).
Tại đây, họ đưa ra những thỉnh cầu như chấm dứt tình trạng kỳ thị chủng tộc tại trường công, ban hành các đạo luật bảo vệ dân quyền, bao gồm luật cấm phân biệt màu da trong tuyển dụng, bảo vệ người đấu tranh cho dân quyền khỏi sự bạo hành của cảnh sát cũng như ấn định mức lương tối thiểu, và quyền tự trị cho
[Đặc khu Columbia](https://vi.wikipedia.org/wiki/Washington,_D.C.), khi ấy đang ở dưới quyền cai trị của một uỷ ban của [Quốc hội](https://vi.wikipedia.org/wiki/Qu%E1%BB%91c_h%E1%BB%99i_Hoa_K%E1%BB%B3). [[27]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Martin_Luther_King#cite_note-27) [[28]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Martin_Luther_King#cite_note-28) [[29]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Martin_Luther_King#cite_note-29) [[30]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Martin_Luther_King#cite_note-ReferenceA-30)
Cuộc tuần hành là một thành công vang dội. Hơn 250 ngàn người thuộc các chủng tộc khác nhau đến tham dự, đám đông trải dài từ những bậc thềm của
[Đài Tưởng niệm Lincoln](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=%C4%90%C3%A0i_T%C6%B0%E1%BB%9Fng_ni%E1%BB%87m_Lincoln&action=edit&redlink=1) đến [National Mall](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=National_Mall&action=edit&redlink=1) và bao kín bờ hồ sóng sánh nước. Cho đến khi ấy, đây là cuộc tụ tập lớn nhất trong suốt lịch sử của thành phố [Washington, D.C.](https://vi.wikipedia.org/wiki/Washington,_D.C.) Tại đây, King đã dẫn dắt đám đông lên đến các cung bậc cao của cảm xúc khi ông đọc bài diễn văn [30] [Tôi có một giấc mơ](https://vi.wikipedia.org/wiki/T%C3%B4i_c%C3%B3_m%E1%BB%99t_gi%E1%BA%A5c_m%C6%A1)( *I Have a Dream*). Cùng với bài [Diễn văn Gettysburg](https://vi.wikipedia.org/wiki/Di%E1%BB%85n_v%C4%83n_Gettysburg)của Tổng thống [Abraham Lincoln](https://vi.wikipedia.org/wiki/Abraham_Lincoln), *Tôi có một giấc mơ*được xem là một trong những diễn từ được yêu thích nhất và được trích dẫn nhiều nhất trong [lịch sử Hoa Kỳ](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%E1%BB%8Bch_s%E1%BB%AD_Hoa_K%E1%BB%B3). Ông nói, [[31]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Martin_Luther_King#cite_note-31)
|“||Tôi có một giấc mơ, rồi có một ngày khi đất nước này trỗi dậy để sống theo ý nghĩa thật của niềm xác tín của chính mình:
|
“Chúng ta tin rằng chân lý này là đầy trọn, ấy là mọi người sinh ra đều bình đẳng”.
Tôi có một giấc mơ, rồi có một ngày trên những ngọn đồi đất đỏ của Georgia, con của nô lệ và con của chủ nô sẽ ngồi lại cùng nhau bên bàn ăn của tình huynh đệ.
Tôi có một giấc mơ, rồi có một ngày vùng đất hoang mạc Mississippi, bức bối vì hơi nóng của bất công và áp bức, sẽ chuyển mình để trở thành ốc đảo của tự do và công bằng.
Tôi có một giấc mơ, rồi có một ngày bốn con nhỏ của tôi sẽ sống trong một đất nước mà chúng không còn bị đánh giá bằng màu da, mà bằng tính cách của chúng.
Hôm nay, tôi có một giấc mơ…
|”|
Bài diễn văn đã đi vào lịch sử và làm tên tuổi của King được biết đến trên toàn thế giới.
Suốt những năm tháng đấu tranh, King thường xuyên viết và đi khắp nơi để diễn thuyết, dựa trên kinh nghiệm lâu dài của của một
[nhà thuyết giáo](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Nh%C3%A0_thuy%E1%BA%BFt_gi%C3%A1o&action=edit&redlink=1). * năm Thư viết từ Nhà tù Birmingham* [1963](https://vi.wikipedia.org/wiki/1963)là bản tuyên ngôn cảm động về sứ mạng của ông đấu tranh cho sự công chính. Ngày [[32]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Martin_Luther_King#cite_note-32) [14 tháng 10](https://vi.wikipedia.org/wiki/14_th%C3%A1ng_10)năm [1964](https://vi.wikipedia.org/wiki/1964), King trở thành nhân vật trẻ tuổi nhất được trao [Giải Nobel Hoà bình](https://vi.wikipedia.org/wiki/Gi%E1%BA%A3i_Nobel_H%C3%B2a_b%C3%ACnh). Ông được chọn vì những thành quả trong nỗ lực lãnh đạo phong trào phản kháng với mục tiêu đấu tranh nhằm chấm dứt các định kiến về chủng tộc tại Hoa Kỳ. [[33]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Martin_Luther_King#cite_note-33)
King và SCLC, với sự hợp tác của SNCC, tổ chức một cuộc diễu hành từ
[Selma](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Selma&action=edit&redlink=1) đến thủ phủ Montgomery vào ngày [25 tháng 3](https://vi.wikipedia.org/wiki/25_th%C3%A1ng_3) năm [1965](https://vi.wikipedia.org/wiki/1965). Một nỗ lực trước đó vào ngày [7 tháng 3](https://vi.wikipedia.org/wiki/7_th%C3%A1ng_3) đã thất bại khi bùng nổ bạo động giữa đám đông và cảnh sát với những người biểu tình. Ngày ấy được gọi là ngày [Chủ nhật đẫm máu](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ch%E1%BB%A7_nh%E1%BA%ADt_%C4%91%E1%BA%ABm_m%C3%A1u&action=edit&redlink=1). Chủ nhật đẫm máu là ngả rẽ quan trọng trong nỗ lực giành sự ủng hộ của công chúng cho Phong trào Dân quyền. Sau lần hội kiến với [Tổng thống](https://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BB%95ng_th%E1%BB%91ng_Hoa_K%E1%BB%B3) [Lyndon B. Johnson](https://vi.wikipedia.org/wiki/Lyndon_B._Johnson), King muốn dời cuộc diễu hành đến ngày [8 tháng 3](https://vi.wikipedia.org/wiki/8_th%C3%A1ng_3), nhưng nó vẫn được tiến hành mà không có ông. Những đoạn phim ghi lại hình ảnh tàn bạo của cảnh sát được phát sóng toàn quốc đã giúp dấy lên sự phẫn nộ của công chúng. [[34]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Martin_Luther_King#cite_note-34)
Cuối cùng, cuộc diễu hành được ấn định vào ngày
[25 tháng 3](https://vi.wikipedia.org/wiki/25_th%C3%A1ng_3) với sự đồng ý và ủng hộ của Tổng thống Johnson, từ cuộc diễu hành này mà [Willie Ricks](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Willie_Ricks&action=edit&redlink=1) đã ghi dấu thuật ngữ “ [Sức mạnh Da đen](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=S%E1%BB%A9c_m%E1%BA%A1nh_Da_%C4%91en&action=edit&redlink=1)” ( *Black Power*) trong lòng công chúng. [[35]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Martin_Luther_King#cite_note-35) [[36]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Martin_Luther_King#cite_note-36)
## Những thách thức khác
Từ năm 1965, King bắt đầu bày tỏ sự nghi ngờ của mình về vai trò của Hoa Kỳ trong
[chiến tranh Việt Nam](https://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_Vi%E1%BB%87t_Nam). Ngày [4 tháng 4](https://vi.wikipedia.org/wiki/4_th%C3%A1ng_4) năm [1967](https://vi.wikipedia.org/wiki/1967) – một năm trước khi mất – King phê phán mạnh mẽ vai trò của nước Mỹ trong cuộc chiến. Ông cho rằng cuộc chiến đã làm suy yếu phong trào đấu tranh cho dân quyền và phá hoại các chương trình xã hội trong nước. [[37]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Martin_Luther_King#cite_note-vwar29-37) [[38]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Martin_Luther_King#cite_note-38) [[39]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Martin_Luther_King#cite_note-39)
King cũng nói về sự cần thiết phải có thay đổi tận gốc rễ đời sống kinh tế và chính trị của Hoa Kỳ. Càng đến gần những ngày cuối của đời mình, ông càng bày tỏ nhiều hơn quan điểm chống chiến tranh và mong ước được nhìn thấy các nguồn tài nguyên được tái phân phối sao cho giảm thiểu sự bất công trong các lĩnh vực kinh tế và chủng tộc.
Năm
[1968](https://vi.wikipedia.org/wiki/1968), King và SCLC tổ chức “Chiến dịch cho Dân nghèo” với mục tiêu trình bày các vấn đề về công bằng trong kinh tế. Chiến dịch được đẩy lên cao điểm trong một cuộc diễu hành tại Washington, D.C., đòi hỏi trợ giúp về kinh tế cho các cộng đồng nghèo nhất tại Hoa Kỳ. [[40]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Martin_Luther_King#cite_note-40)
Ngày
[3 tháng 4](https://vi.wikipedia.org/wiki/3_th%C3%A1ng_4) năm [1968](https://vi.wikipedia.org/wiki/1968) khi nói chuyện với một đám đông đang phấn chấn, lời của King như một lời tiên tri:
|“||Tôi không quan tâm điều gì đang xảy ra… người ta đang bàn tán về những lời đe dọa – những người anh em da trắng sẽ làm gì tôi… Giống mọi người, tôi muốn được sống lâu. Trường thọ là điều quý báu, nhưng hiện nay tôi không quan tâm đến nó. Tôi chỉ muốn tuân phục ý Chúa. Ngài cho phép tôi leo lên đỉnh núi, nhìn về phía xa, và tôi đã thấy Đất Hứa. Có thể tôi sẽ không đến đó cùng với anh em. Nhưng đêm nay tôi muốn anh em biết rằng, chúng ta, như là một dân tộc, sẽ tiến vào Đất Hứa. Đêm nay tôi thấy mình hạnh phúc. Tôi không lo lắng gì nữa. Tôi không sợ hãi ai nữa. Mắt tôi đã ngắm xem sự vinh hiển của Chúa.
||”|
Nhiều người tin rằng, đêm hôm đó, King đã đọc điếu văn cho chính mình.
## Ám sát
King bị ám sát vào chiều tối hôm sau, ngày
[4 tháng 4](https://vi.wikipedia.org/wiki/4_th%C3%A1ng_4) năm [1968](https://vi.wikipedia.org/wiki/1968), vào lúc 6 giờ 01 phút, khi ông đang đứng trên ban công của [khách sạn Lorraine](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Kh%C3%A1ch_s%E1%BA%A1n_Lorraine&action=edit&redlink=1) tại [Memphis, Tennessee](https://vi.wikipedia.org/wiki/Memphis,_Tennessee), sắp sửa rời khách sạn để dẫn đầu một cuộc tuần hành ủng hộ liên đoàn công nhân vệ sinh của người da đen tại Memphis. Vài người bạn đang ở bên trong, nghe tiếng súng vội chạy ra ban công để thấy King đã bị bắn vào hàm. [[42]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Martin_Luther_King#cite_note-CHI-42) [[43]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Martin_Luther_King#cite_note-43) [Jesse Jackson](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Jesse_Jackson&action=edit&redlink=1), có mặt vào lúc ấy, thuật lại rằng, King nói lời sau cùng với Ben Branch, một nhạc sĩ được sắp xếp trình diễn trong đêm ấy: “Này Ben, hãy hứa với tôi là đêm nay anh sẽ chơi bài [Take My Hand, Precious Lord](https://vi.wikipedia.org/wiki/Take_My_Hand,_Precious_Lord), và phải chơi thật hay.” [[44]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Martin_Luther_King#cite_note-44)
Sau cuộc giải phẫu, Bệnh viện St. Joseph tuyên bố King từ trần lúc 7giờ 5 phút tối cùng ngày. Ngay sau khi King bị ám sát đã bùng nổ những cuộc bạo động lan rộng trên hơn 100 thành phố trên khắp nước Mỹ.
[[45]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Martin_Luther_King#cite_note-BBC-45)
Ngày
[7 tháng 4](https://vi.wikipedia.org/wiki/7_th%C3%A1ng_4), Tổng thống Johnson công bố một ngày quốc tang để bày tỏ sự tiếc thương cho cái chết của nhà lãnh đạo phong trào dân quyền. Ba trăm ngàn người đã tìm đến để tham dự tang lễ của ông [46] . [[47]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Martin_Luther_King#cite_note-47)
Theo yêu cầu của bà King, bài thuyết giáo cuối cùng của King tại Nhà thờ Baptist Ebenezer vào ngày
[4 tháng 1](https://vi.wikipedia.org/wiki/4_th%C3%A1ng_1) năm 1968 được phát lại trong lễ tang. Trong đó, King yêu cầu đừng nhắc đến các giải thưởng mà ông được trao, nhưng hãy nói với mọi người rằng ông đã nỗ lực “cho người đói ăn”, “mặc áo cho người trần truồng”, [48] “hành xử đúng đắn trong vấn đề chiến tranh [[49]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Martin_Luther_King#cite_note-49) [Việt Nam](https://vi.wikipedia.org/wiki/Vi%E1%BB%87t_Nam)“, cũng như “yêu thương và phục vụ nhân loại”. Bạn thân của King, [[50]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Martin_Luther_King#cite_note-50) [Mahalia Jackson](https://vi.wikipedia.org/wiki/Mahalia_Jackson)thể hiện ca khúc ông yêu thích “ [Take My Hand, Precious Lord](https://vi.wikipedia.org/wiki/Take_My_Hand,_Precious_Lord)“. [[51]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Martin_Luther_King#cite_note-51)
Theo người viết tiểu sử King, Taylor Branch, cuộc giải phẫu tử thi cho thấy dù chỉ mới ba mươi chín tuổi, quả tim của King đã già cỗi như của người sáu mươi, một chứng cứ về mười ba năm căng thẳng trong cuộc đời của người đã cung hiến mình cho cuộc đấu tranh giành quyền bình đẳng cho các sắc dân thiểu số ở nước Mỹ.
[[52]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Martin_Luther_King#cite_note-52)
Hai tháng sau, James Earl Ray bị bắt tại
[Phi trường Heathrow](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=S%C3%A2n_bay_qu%E1%BB%91c_t%E1%BA%BF_Heathrow&action=edit&redlink=1) [Luân Đôn](https://vi.wikipedia.org/wiki/Lu%C3%A2n_%C4%90%C3%B4n) khi đang tìm cách ra khỏi nước [Anh](https://vi.wikipedia.org/wiki/Anh) với hộ chiếu giả. Ray bị giải giao về Tennessee, và bị kết án ám sát King. Ngày [53] [10 tháng 3](https://vi.wikipedia.org/wiki/10_th%C3%A1ng_3)năm 1969, Ray nhận tội, nhưng ba ngày sau lại phản cung. Theo lời khuyên của luật sư, Ray nhận tội nhằm tránh án tử hình, và lãnh án 99 năm tù. [[54]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Martin_Luther_King#cite_note-extradite-54) [[54]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Martin_Luther_King#cite_note-extradite-54) Ngày [[55]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Martin_Luther_King#cite_note-cbs-55) [10 tháng 6](https://vi.wikipedia.org/wiki/10_th%C3%A1ng_6)năm [1977](https://vi.wikipedia.org/wiki/1977), một thời gian ngắn sau khi làm chứng trước Ủy ban Hạ viện về các vụ ám sát, Ray cho biết mình không bắn King, Ray và 6 tù nhân khác trốn khỏi Nhà tù Tiểu bang Núi Brushy, Tennessee. Song, ngày [13 tháng 6](https://vi.wikipedia.org/wiki/13_th%C3%A1ng_6), họ bị bắt và bị đem trở lại nhà tù. [[56]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Martin_Luther_King#cite_note-FBI-56)
## Di sản
[Tu viện Westminster](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tu_vi%E1%BB%87n_Westminster), (từ trái) [Mẹ Elizabeth](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=M%E1%BA%B9_Elizabeth&action=edit&redlink=1)của [Nga](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nga), Mục sư Martin Luther King, Jr., Tổng Giám mục [Oscar Romero](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Oscar_Romero&action=edit&redlink=1), và Mục sư [Dietrich Bonhoeffer](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Dietrich_Bonhoeffer&action=edit&redlink=1).
Sau khi chết, danh tiếng của King càng tăng cao, trở nên một trong những tên tuổi được kính trọng nhất trong lịch sử nước Mỹ, và nhiều người bắt đầu ví sánh ông với
[Abraham Lincoln](https://vi.wikipedia.org/wiki/Abraham_Lincoln); theo nhận xét của họ, cả hai đều là những nhà lãnh đạo có công thúc đẩy sự tiến bộ về nhân quyền nhằm chống lại tình trạng nghèo khổ tại một quốc gia đang bị phân hoá vì chính vấn nạn này – và vì vậy, cả hai đều bị ám sát.
Trong cuộc phỏng vấn dành cho Gerald Priestland của đài
[BBC](https://vi.wikipedia.org/wiki/BBC) vào tháng 11 năm 1968, King nói, “Tất cả những gì tôi làm cho phong trào dân quyền tôi xem đó là một phần của mục vụ, bởi vì tôi nghĩ rằng Phúc âm luôn quan tâm đến con người cách toàn diện, không chỉ linh hồn, nhưng cả thể xác và điều kiện sinh sống…” Elizabeth Hardwick nhận xét, “Hiếm có trường hợp nào khi lòng mộ đạo và chính trị kết hợp với nhau cách tự nhiên và đầy cảm động như trường hợp của King. Hoạt động chính trị của ông thật ra là một sứ mệnh truyền giáo.” [[57]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Martin_Luther_King#cite_note-57)
Sau cái chết của King,
[Coretta Scott King](https://vi.wikipedia.org/wiki/Coretta_Scott_King) tiếp bước chồng để trở thành nhà hoạt động đấu tranh cho dân quyền và công bằng xã hội. Trong năm Martin Luther King bị ám sát, Bà King thiết lập [Trung Tâm King](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Trung_T%C3%A2m_King&action=edit&redlink=1) nhằm mục đích bảo tồn các di sản của ông và cổ xuý tinh thần bất bạo động trong đấu tranh cũng như lòng khoan dung trên toàn thế giới.
Năm
[1980](https://vi.wikipedia.org/wiki/1980), ngôi nhà thời thơ ấu của King ở [Atlanta](https://vi.wikipedia.org/wiki/Atlanta) cùng các tòa nhà lân cận được công bố là [Di tích Lịch sử Quốc gia Martin Luther King, Jr.](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Di_t%C3%ADch_L%E1%BB%8Bch_s%E1%BB%AD_Qu%E1%BB%91c_gia_Martin_Luther_King,_Jr.&action=edit&redlink=1) Ngày [2 tháng 11](https://vi.wikipedia.org/wiki/2_th%C3%A1ng_11) năm [1983](https://vi.wikipedia.org/wiki/1983), tại Vườn Hồng [Nhà Trắng](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_Tr%E1%BA%AFng), tổng thống [Ronald Reagan](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ronald_Reagan) ký sắc lệnh thiết lập ngày lễ liên bang tôn vinh King. Ngày lễ Martin Luther King được cử hành lần đầu tiên ngày [20 tháng 1](https://vi.wikipedia.org/wiki/20_th%C3%A1ng_1) năm [1986](https://vi.wikipedia.org/wiki/1986), vào ngày thứ Hai thứ ba của tháng 1 mỗi năm; như vậy ngày lễ sẽ là những ngày kế cận với ngày sinh của King ( [15 tháng 2](https://vi.wikipedia.org/wiki/15_th%C3%A1ng_2)). Ngày [17 tháng 1](https://vi.wikipedia.org/wiki/17_th%C3%A1ng_1) năm [2000](https://vi.wikipedia.org/wiki/2000), lần đầu tiên Ngày lễ Martin Luther King được tổ chức trên toàn thể 50 tiểu bang của nước Mỹ.
Năm
[1998](https://vi.wikipedia.org/wiki/1998), Hội Ái hữu Alpha Phi Alpha được sự ủy thác của [Quốc hội Hoa Kỳ](https://vi.wikipedia.org/wiki/Qu%E1%BB%91c_h%E1%BB%99i_Hoa_K%E1%BB%B3) thành lập tổ chức gây quỹ thiết kế [Đài Tưởng niệm Quốc gia Martin Luther King](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=%C4%90%C3%A0i_T%C6%B0%E1%BB%9Fng_ni%E1%BB%87m_Qu%E1%BB%91c_gia_Martin_Luther_King&action=edit&redlink=1). King là thành viên danh tiếng của Hội Ái hữu Alpha Phi Alpha (ΑΦΑ), đây là hội ái hữu liên đại học đầu tiên của người Mỹ gốc Phi được đặt tên theo bảng chữ cái [Hi văn](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Hy_L%E1%BA%A1p). King sẽ là người Mỹ gốc Phi đầu tiên được lập đài tưởng niệm trong khu vực thuộc công viên quốc gia National Mall, và là nhân vật thứ hai không phải là [tổng thống Hoa Kỳ](https://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BB%95ng_th%E1%BB%91ng_Hoa_K%E1%BB%B3) được vinh danh theo cách này.
King là một trong mười thánh tử đạo
[thế kỷ 20](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BA%BF_k%E1%BB%B7_20) được tạc tượng trên *Great West Door* của [Tu viện Westminster](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tu_vi%E1%BB%87n_Westminster) tại [Luân Đôn](https://vi.wikipedia.org/wiki/Lu%C3%A2n_%C4%90%C3%B4n).
Ngoài Giải Nobel Hòa bình năm
[1964](https://vi.wikipedia.org/wiki/1964) và [Giải Pacem in Terris](https://vi.wikipedia.org/wiki/Gi%E1%BA%A3i_Pacem_in_Terris) năm 1965, King được Ủy ban Do Thái Hoa Kỳ trao tặng Huân chương Tự do Mỹ vì những đóng góp đặc biệt “cho sự thăng tiến các nguyên tắc tự do của con người”. [[58]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Martin_Luther_King#cite_note-58)
Đến năm
[2006](https://vi.wikipedia.org/wiki/2006), có hơn 730 thành phố trên khắp nước Mỹ đặt tên ông cho những đường phố của họ. Năm [59] [1986](https://vi.wikipedia.org/wiki/1986), Quận King, tiểu bang Washington được đặt tên để vinh danh ông. Trung tâm hành chính thủ phủ Harrisburg của tiểu bang [[60]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Martin_Luther_King#cite_note-60) [Pennsylvania](https://vi.wikipedia.org/wiki/Pennsylvania)là tòa thị chính duy nhất của [Hoa Kỳ](https://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3)mang tên ông. [[61]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Martin_Luther_King#cite_note-61)
Để tưởng nhớ King, một con đường ở
[Quận 7, Thành phố Hồ Chí Minh](https://vi.wikipedia.org/wiki/Qu%E1%BA%ADn_7,_th%C3%A0nh_ph%E1%BB%91_H%E1%BB%93_Ch%C3%AD_Minh) được đặt theo tên ông . [62]
Năm
[1977](https://vi.wikipedia.org/wiki/1977), Tổng thống [Jimmy Carter](https://vi.wikipedia.org/wiki/Jimmy_Carter) truy tặng King [Huân chương Tự do của Tổng thống](https://vi.wikipedia.org/wiki/Hu%C3%A2n_ch%C6%B0%C6%A1ng_T%E1%BB%B1_do_T%E1%BB%95ng_th%E1%BB%91ng). [[63]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Martin_Luther_King#cite_note-63)
Năm 1978, ông được trao
[Giải Nhân quyền của Liên Hiệp Quốc](https://vi.wikipedia.org/wiki/Gi%E1%BA%A3i_Nh%C3%A2n_quy%E1%BB%81n_c%E1%BB%A7a_Li%C3%AAn_Hi%E1%BB%87p_Qu%E1%BB%91c).
Theo một cuộc thăm dò của
[Gallup](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Gallup&action=edit&redlink=1), King đứng thứ hai trong danh sách những nhân vật được ngưỡng mộ nhất trong [thế kỷ 20](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BA%BF_k%E1%BB%B7_20) . [64]
Một cuộc thăm dò thực hiện bởi tạp chí
[TIME](https://vi.wikipedia.org/wiki/Time_%28t%E1%BA%A1p_ch%C3%AD%29) cho thấy King được xếp ở vị trí thứ sáu trong danh sách Nhân vật Thế kỷ. [[65]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Martin_Luther_King#cite_note-Time-WEB1-65)
King được chọn vào số Những người Mỹ vĩ đại nhất của mọi thời đại (đứng thứ ba), thực hiện bởi Kênh truyền hình Discovery và AOL.
[[66]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Martin_Luther_King#cite_note-66)
## Hôn nhân và Gia đình
[Rosalynn Carter](https://vi.wikipedia.org/wiki/Rosalynn_Carter), [Andrew Young](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Andrew_Young&action=edit&redlink=1), và [Jimmy Carter](https://vi.wikipedia.org/wiki/Jimmy_Carter)trong Nhà thờ Baptist Ebenezer, [Atlanta](https://vi.wikipedia.org/wiki/Atlanta), 1979.
King gặp Coretta Scott tại
[Boston](https://vi.wikipedia.org/wiki/Boston), mối quan hệ của hai người bắt đầu khi King nói với Coretta trên điện thoại, “Trước vẻ đẹp quyến rũ của cô, tôi chẳng khác gì [Napoleon](https://vi.wikipedia.org/wiki/Napol%C3%A9on_Bonaparte) trong [trận Waterloo](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%ADn_Waterloo).” Ngày [67] [18 tháng 6](https://vi.wikipedia.org/wiki/18_th%C3%A1ng_6)năm [1952](https://vi.wikipedia.org/wiki/1952), King kết hôn với [Coretta Scott](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Coretta_Scott&action=edit&redlink=1). Hôn lễ được cha ông cử hành tại nhà của cha mẹ cô dâu.
Hai người có bốn con:
[Yolanda Denise King](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Yolanda_King&action=edit&redlink=1)( [1955](https://vi.wikipedia.org/wiki/1955)– [2007](https://vi.wikipedia.org/wiki/2007)): Diễn viên, và là nhà hoạt động dân quyền, cô qua đời năm 2007 có lẽ do bệnh tim. [Martin Luther King III](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Martin_Luther_King_III&action=edit&redlink=1)( [1957](https://vi.wikipedia.org/wiki/1957)-): Người ủng hộ nhân quyền và là nhà hoạt động cộng đồng. [Dexter Scott](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Dexter_King&action=edit&redlink=1)( [1961](https://vi.wikipedia.org/wiki/1961)-): Diễn viên và là nhà sản xuất phim tài liệu. [Bernice Albertine](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Bernice_King&action=edit&redlink=1): ( [1963](https://vi.wikipedia.org/wiki/1963)-): [Mục sư](https://vi.wikipedia.org/wiki/M%E1%BB%A5c_s%C6%B0) [Baptist](https://vi.wikipedia.org/wiki/B%C3%A1p-t%C3%ADt), cùng Martin King III cô hoạt động tích cực nhằm cải tổ Hội nghị Lãnh đạo miền Nam.
## Xem thêm
## Tác phẩm
*Stride toward freedom; the Montgomery story*(1958) *The Measure of a Man*(1959) *Strength to Love*(1963) *Why We Can’t Wait*(1964) *Where do we go from here: Chaos or community?*(1967) *The Trumpet of Conscience*(1968) *A Testament of Hope: The Essential Writings and Speeches of Martin Luther King, Jr.*(1986) *The Autobiography of Martin Luther King, Jr.*by Martin Luther King Jr. and Clayborne Carson (1998)
## Chú thích
**Ogletree, Charles J. (2004).** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Martin_Luther_King#cite_ref-1) *All Deliberate Speed: Reflections on the First Half Century of Brown v. Board of Education*. W.W. Norton & Company. tr. 138. [ISBN](https://vi.wikipedia.org/wiki/ISBN) [0393058972](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0393058972). **Ling, Peter J. (2002).** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Martin_Luther_King#cite_ref-2) *Martin Luther King, Jr*. Routledge. tr. 11. [ISBN](https://vi.wikipedia.org/wiki/ISBN) [0415216648](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0415216648). **King, Jr., Martin Luther; Clayborne Carson; Peter Holloran; Ralph Luker; Penny A. Russell (1992).** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Martin_Luther_King#cite_ref-3) *The papers of Martin Luther King, Jr*. University of California Press. tr. 76. [ISBN](https://vi.wikipedia.org/wiki/ISBN) [0520079507](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0520079507). **Miller, William Robert.** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Martin_Luther_King#cite_ref-4) *Martin Luther King, Jr. His Life, Martyrdom and Meaning for the World*. Avon Books, New York, New York 1968, p.22. **Ching, Jacqueline (2002).** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Martin_Luther_King#cite_ref-5) *The Assassination of Martin Luther King, Jr*. Rosen Publishing Group. tr. 18. [ISBN](https://vi.wikipedia.org/wiki/ISBN) [0823935434](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0823935434). **Downing, Frederick L. (1986).** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Martin_Luther_King#cite_ref-6) *To See the Promised Land: The Faith Pilgrimage of Martin Luther King, Jr*. Mercer University Press. tr. 150. [ISBN](https://vi.wikipedia.org/wiki/ISBN) [0865542074](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0865542074). **Nojeim, Michael J. (2004).** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Martin_Luther_King#cite_ref-7) *Gandhi and King: The Power of Nonviolent Resistance*. Greenwood Publishing Group. tr. 179. [ISBN](https://vi.wikipedia.org/wiki/ISBN) [0275965740](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0275965740). **Fuller, Linda K. (2004).** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Martin_Luther_King#cite_ref-8) *National Days/National Ways: Historical, Political, And Religious Celebrations around the World*. Greenwood Publishing Group. tr. 314. [ISBN](https://vi.wikipedia.org/wiki/ISBN) [0275972704](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0275972704). [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Martin_Luther_King#cite_ref-9) [“ngày 1 tháng 12 năm 1955: Rosa Parks arrested”](http://www.cnn.com/2003/US/03/10/sprj.80.1955.parks/index.html). CNN. 11 tháng 3 năm 2003. Truy cập ngày 8 tháng 6 năm 2008. **Fisk, Larry J.; John Schellenberg (1999).** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Martin_Luther_King#cite_ref-10) *Patterns of Conflict, Paths to Peace*. Broadview Press. tr. 115. [ISBN](https://vi.wikipedia.org/wiki/ISBN) [1551111543](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/1551111543). **Phúc âm Lu-ca 6:27,28** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Martin_Luther_King#cite_ref-11) **Miller, William Robert.** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Martin_Luther_King#cite_ref-12) *Martin Luther King, Jr. His Life, Martyrdom and Meaning for the World*, Avon Books, New York, New York 1968, p.56,57. **McMahon, Thomas F. (2004).** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Martin_Luther_King#cite_ref-13) *Ethical Leadership Through Transforming Justice*. University Press of America. tr. 25. [ISBN](https://vi.wikipedia.org/wiki/ISBN) [0761829083](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0761829083). **King, Jr., Martin Luther; Clayborne Carson; Peter Holloran; Ralph Luker; Penny A. Russell (1992).** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Martin_Luther_King#cite_ref-14) *The papers of Martin Luther King, Jr*. University of California Press. tr. 9. [ISBN](https://vi.wikipedia.org/wiki/ISBN) [0520079507](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0520079507). **Jackson, Thomas F. (2007).** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Martin_Luther_King#cite_ref-15) *From Civil Rights to Human Rights: Martin Luther King, Jr., and the Struggle for Economic Justice*. University of Pennsylvania Press. tr. 53. [ISBN](https://vi.wikipedia.org/wiki/ISBN) [0812239695](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0812239695). **Marable, Manning; Leith Mullings (2000).** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Martin_Luther_King#cite_ref-16) *Let Nobody Turn Us Around: Voices of Resistance, Reform, and Renewal: an African American Anthology*. Rowman & Littlefield. tr. 391–392. [ISBN](https://vi.wikipedia.org/wiki/ISBN) [084768346X](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/084768346X). **Gordon, Haim; Leonard Grob (1987).** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Martin_Luther_King#cite_ref-17) *Education for Peace: Testimonies from World Religions*. Orbis Books. tr. 143. [ISBN](https://vi.wikipedia.org/wiki/ISBN) [0883443597](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0883443597). **Wilson, Joseph; Manning Marable; Immanuel Ness (2006).** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Martin_Luther_King#cite_ref-18) *Race and Labor Matters in the New U.S. Economy*. Rowman & Littlefield. tr. 47. [ISBN](https://vi.wikipedia.org/wiki/ISBN) [0742546918](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0742546918). **Schofield, Norman (2006).** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Martin_Luther_King#cite_ref-19) *Architects of Political Change: Constitutional Quandaries and Social Choice Theory*. Cambridge University Press. tr. 189. [ISBN](https://vi.wikipedia.org/wiki/ISBN) [0521832020](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0521832020). **Jackson, Thomas F. (2007).** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Martin_Luther_King#cite_ref-20) *From Civil Rights to Human Rights: Martin Luther King, Jr., and the Struggle for Economic Justice*. University of Pennsylvania Press. tr. 85. [ISBN](https://vi.wikipedia.org/wiki/ISBN) [0812239695](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0812239695). **Shafritz, Jay M. (1998).** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Martin_Luther_King#cite_ref-21) *International Encyclopedia of Public Policy and Administration*. Westview Press. tr. 1242. [ISBN](https://vi.wikipedia.org/wiki/ISBN) [0813399742](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0813399742). **Loevy, Robert D.; Hubert H. Humphrey; John G. Stewart (1997).** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Martin_Luther_King#cite_ref-22) *The Civil Rights Act of 1964: The Passage of the Law that Ended Racial Segregation*. SUNY Press. tr. 337. [ISBN](https://vi.wikipedia.org/wiki/ISBN) [0791433617](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0791433617). **Glisson, Susan M. (2006).** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Martin_Luther_King#cite_ref-23) *The Human Tradition in the Civil Rights Movement*. Rowman & Littlefield. tr. 190. [ISBN](https://vi.wikipedia.org/wiki/ISBN) [0742544095](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0742544095). **Glisson, Susan M. (2006).** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Martin_Luther_King#cite_ref-24) *The Human Tradition in the Civil Rights Movement*. Rowman & Littlefield. tr. 190–193. [ISBN](https://vi.wikipedia.org/wiki/ISBN) [0742544095](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0742544095). **Harrell, David Edwin; Edwin S. Gaustad; Randall M. Miller, John B. Boles; Randall Bennett Woods; Sally Foreman Griffith.** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Martin_Luther_King#cite_ref-25) *Unto a Good Land: A History of the American People, Volume 2*. Wm. B. Eerdmans Publishing. tr. 1055. [ISBN](https://vi.wikipedia.org/wiki/ISBN) [0802829457](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0802829457). **Jones, Maxine D.; Kevin M. McCarthy (1993).** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Martin_Luther_King#cite_ref-26) *African Americans in Florida: An Illustrated History*. Pineapple Press Inc. tr. 113–115. [ISBN](https://vi.wikipedia.org/wiki/ISBN) [156164031X](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/156164031X). **Singleton, Carl; Rowena Wildin (1999).** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Martin_Luther_King#cite_ref-27) *The Sixties in America*. Salem Press. tr. 454. [ISBN](https://vi.wikipedia.org/wiki/ISBN) [0893569828](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0893569828). **Bennett, Scott H. (2003).** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Martin_Luther_King#cite_ref-28) *Radical Pacifism: The War Resisters League and Gandhian Nonviolence in America, 1915-1963*. Syracuse University Press. tr. 225. [ISBN](https://vi.wikipedia.org/wiki/ISBN) [0815630034](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0815630034). **Davis, Rep. Danny (16 tháng 1 năm 2007).** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Martin_Luther_King#cite_ref-29) [“Celebrating the Birthday and Public Holiday for Martin Luther King, Jr.”](http://thomas.loc.gov/cgi-bin/query/D?r110:46:./temp/%7Er110JkVd5O::). Library of Congress. Truy cập ngày 9 tháng 6 năm 2008.
- ^
**a** [Powers, Roger S.; William B. Vogele; Christopher Kruegler; Ronald M. McCarthy (1997).](https://vi.wikipedia.org/wiki/Martin_Luther_King#cite_ref-ReferenceA_30-1) **ă** *Protest, power, and change: an encyclopedia of nonviolent action from ACT-UP to Women’s Suffrage*. Taylor & Francis. tr. 313. [ISBN](https://vi.wikipedia.org/wiki/ISBN) [0815309139](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0815309139). **Moore, Lucinda (1 tháng 8 năm 2003).** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Martin_Luther_King#cite_ref-31) [“Dream Assignment”](http://www.smithsonianmag.com/arts-culture/dream-speech.html). Smithsonian Magazine. Truy cập ngày 9 tháng 6 năm 2008. **Galchutt, Kathryn M. (2005).** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Martin_Luther_King#cite_ref-32) *The Career of Andrew Schulze, 1924-1968: Lutherans And Race in the Civil Rights Era*. Mercer University Press. tr. 194. [ISBN](https://vi.wikipedia.org/wiki/ISBN) [086554946X](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/086554946X). **Wintle, Justin (2001).** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Martin_Luther_King#cite_ref-33) *Makers of Modern Culture: Makers of Culture*. Routledge. tr. 272. [ISBN](https://vi.wikipedia.org/wiki/ISBN) [0415265835](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0415265835). **Jackson, Thomas F. (2007).** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Martin_Luther_King#cite_ref-34) *From Civil Rights to Human Rights: Martin Luther King, Jr., and the Struggle for Economic Justice*. University of Pennsylvania Press. tr. 222–223. [ISBN](https://vi.wikipedia.org/wiki/ISBN) [0812239695](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0812239695). **Isserman, Maurice; Michael Kazin (2000).** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Martin_Luther_King#cite_ref-35) *America Divided: The Civil War of the 1960s*. Oxford University Press US. tr. 175. [ISBN](https://vi.wikipedia.org/wiki/ISBN) [0195091906](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0195091906). **Azbell, Joe (1968).** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Martin_Luther_King#cite_ref-36) *The Riotmakers*. Oak Tree Books. tr. 176. **Krenn, Michael L. (1998).** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Martin_Luther_King#cite_ref-vwar29_37-0) *The African American Voice in U.S. Foreign Policy Since World War II*. Taylor & Francis. tr. 29. [ISBN](https://vi.wikipedia.org/wiki/ISBN) [0815334184](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0815334184). **Robbins, Mary Susannah (2007).** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Martin_Luther_King#cite_ref-38) *Against the Vietnam War: Writings by Activists*. Rowman & Littlefield. tr. 107. [ISBN](https://vi.wikipedia.org/wiki/ISBN) [0742559149](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0742559149). **Robbins, Mary Susannah (2007).** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Martin_Luther_King#cite_ref-39) *Against the Vietnam War: Writings by Activists*. Rowman & Littlefield. tr. 102. [ISBN](https://vi.wikipedia.org/wiki/ISBN) [0742559149](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0742559149). **Vigil, Ernesto B. (1999).** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Martin_Luther_King#cite_ref-40) *The Crusade for Justice: Chicano Militancy and the Government’s War on Dissent*. University of Wisconsin Press. tr. 54. [ISBN](https://vi.wikipedia.org/wiki/ISBN) [0299162249](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0299162249). **Montefiore, Simon Sebag (2006).** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Martin_Luther_King#cite_ref-41) *Speeches that Changed the World: The Stories and Transcripts of the Moments that Made History*. Quercus. tr. 155. [ISBN](https://vi.wikipedia.org/wiki/ISBN) [1905204167](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/1905204167). **Garner, Joe; Walter Cronkite; Bill Kurtis (2002).** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Martin_Luther_King#cite_ref-CHI_42-0) *We Interrupt this Broadcast: The Events that Stopped Our Lives…from the Hindenburg Explosion to the Attacks of September 11*. Sourcebooks, Inc. tr. 62. [ISBN](https://vi.wikipedia.org/wiki/ISBN) [1570719748](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/1570719748). **Pepper, William (2003).** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Martin_Luther_King#cite_ref-43) *An Act of State: The Execution of Martin Luther King*. Verso. tr. 159. [ISBN](https://vi.wikipedia.org/wiki/ISBN) [1859846955](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/1859846955). **Pilkington, Ed (3 tháng 4 năm 2008).** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Martin_Luther_King#cite_ref-44) [“40 years after King’s death, Jackson hails first steps into promised land”](http://www.guardian.co.uk/world/2008/apr/03/usa.race). The Guardian. Truy cập ngày 11 tháng 6 năm 2008. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Martin_Luther_King#cite_ref-BBC_45-0) [“1968: Martin Luther King shot dead”](http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/april/4/newsid_2453000/2453987.stm). *On this Day*( [BBC](https://vi.wikipedia.org/wiki/BBC)). 2006. Truy cập ngày 17 tháng 9 năm 2006. **Manheimer, Ann S. (2004).** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Martin_Luther_King#cite_ref-46) *Martin Luther King Jr: Dreaming of Equality*. Twenty-First Century Books. tr. 97. [ISBN](https://vi.wikipedia.org/wiki/ISBN) [1575056275](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/1575056275). **Pap Ndiaye,** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Martin_Luther_King#cite_ref-47) *La voix noire de l’Amérique*, L’Histoire, N°329, p 36 **Hatch, Jane M.; George William Douglas (1978).** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Martin_Luther_King#cite_ref-48) *The American Book of Days*. Wilson. tr. 321. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Martin_Luther_King#cite_ref-49) *“Vì ta đói, các ngươi cho ta ăn; ta khát, các ngươi cho ta uống; ta là khách lạ, các ngươi tiếp rước ta; ta trần truồng, các ngươi mặc cho ta; ta đau, các ngươi thăm ta; ta bị tù, các ngươi viếng ta.”*– Phúc âm Matthew 25: 35,36 **King, Jr., Martin Luther (2007).** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Martin_Luther_King#cite_ref-50) *Dream: The Words and Inspiration of Martin Luther King, Jr*. Blue Mountain Arts, Inc. tr. 26. [ISBN](https://vi.wikipedia.org/wiki/ISBN) [1598422405](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/1598422405). **Werner, Craig (2006).** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Martin_Luther_King#cite_ref-51) *A Change is Gonna Come: Music, Race & the Soul of America*. University of Michigan Press. tr. 9. [ISBN](https://vi.wikipedia.org/wiki/ISBN) [0472031473](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0472031473). [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Martin_Luther_King#cite_ref-52) [“Citizen King Transcript”](http://www.pbs.org/wgbh/amex/mlk/filmmore/pt.html). PBS. Truy cập ngày 12 tháng 6 năm 2008. **Ling, Peter J. (2002).** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Martin_Luther_King#cite_ref-53) *Martin Luther King, Jr*. Routledge. tr. 296. [ISBN](https://vi.wikipedia.org/wiki/ISBN) [0415216648](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0415216648).
- ^
**a** [Flowers, R. Barri; H. Loraine Flowers (2004).](https://vi.wikipedia.org/wiki/Martin_Luther_King#cite_ref-extradite_54-1) **ă** *Murders in the United States: Crimes, Killers And Victims Of The Twentieth Century*. McFarland. tr. 38. [ISBN](https://vi.wikipedia.org/wiki/ISBN) [0786420758](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0786420758). [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Martin_Luther_King#cite_ref-cbs_55-0) [“James Earl Ray Dead At 70”](http://www.cbsnews.com/stories/1998/04/23/national/main7900.shtml). CBS. 23 tháng 4 năm 1998. Truy cập ngày 12 tháng 6 năm 2008. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Martin_Luther_King#cite_ref-FBI_56-0) [“History of the Knoxville Office”](http://web.archive.org/20020602134700/knoxville.fbi.gov/hist.htm). [FBI](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%A5c_%C4%90i%E1%BB%81u_tra_Li%C3%AAn_bang). [Bản gốc](http://knoxville.fbi.gov/hist.htm)lưu trữ ngày 2 tháng 6 năm 2002. Truy cập ngày 17 tháng 9 năm 2006. **Miller, William Robert (1968).** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Martin_Luther_King#cite_ref-57) *Martin Luther King, Jr*. Avon Books, New York. tr. 309. **Engel, Irving M.** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Martin_Luther_King#cite_ref-58) [“Commemorating Martin Luther King, Jr.: Presentation of American Liberties Medallion”](http://www.ajc.org/site/apps/nl/content3.asp?c=ijITI2PHKoG&b=843719&ct=1052921). American Jewish Committee. Truy cập ngày 13 tháng 6 năm 2008. **Alderman, Derek H.** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Martin_Luther_King#cite_ref-59) [“Naming Streets for Martin Luther King, Jr.: No Easy Road”](http://personal.ecu.edu/aldermand/pubs/alderman_chapter.pdf). *Landscape and Race in the United States*. Routledge Press. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Martin_Luther_King#cite_ref-60) [“King County Was Rededicated For Mlk”](http://community.seattletimes.nwsource.com/archive/?date=19980118&slug=2729257). The Seattle Times. 18 tháng 1 năm 1998. Truy cập ngày 13 tháng 6 năm 2008. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Martin_Luther_King#cite_ref-61) [“Rev. Dr. Martin Luther King Jr. Essay Competition Winners Announced”](http://www.harrisburgpa.gov/pressReleases/prArchives/2003/01/20030119_mlkEssay.html). City of Harrisburg. 19 tháng 1 năm 2003. Truy cập ngày 13 tháng 6 năm 2008. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Martin_Luther_King#cite_ref-62) [Người bạn lớn của Việt Nam](http://www.tuoitre.com.vn/Tianyon/Index.aspx?ArticleID=130908&ChannelID=331) [Báo Tuổi trẻ](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tu%E1%BB%95i_Tr%E1%BA%BB_%28b%C3%A1o%29), ngày 4 tháng 4 năm 2006 [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Martin_Luther_King#cite_ref-63) [“Presidential Medal of Freedom Recipient Rev. Martin Luther King Jr.”](http://www.medaloffreedom.com/MartinLutherKingJr.htm). The Official Site of the Presidential Medal of Freedom. Truy cập ngày 13 tháng 6 năm 2008. **Gallup, George; Alec Gallup, Jr. (2000).** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Martin_Luther_King#cite_ref-64) *The Gallup Poll: Public Opinion 1999*. Rowman & Littlefield. tr. 249. [ISBN](https://vi.wikipedia.org/wiki/ISBN) [0842026991](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0842026991). [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Martin_Luther_King#cite_ref-Time-WEB1_65-0) [“The Person of the Century Poll Results”](http://www.time.com/time/time100/poc/century.html). [Time](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Time_magazine&action=edit&redlink=1). 19 tháng 1 năm 2000. Truy cập ngày 23 tháng 12 năm 2006. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Martin_Luther_King#cite_ref-66) [“Reagan voted ‘greatest American’”](http://news.bbc.co.uk/2/hi/americas/4631421.stm). BBC. 28 tháng 6 năm 2005. Truy cập ngày 13 tháng 6 năm 2008. **Miller, William Robert. Martin Luther King, Jr. His Life, Martyrdom and Meaning for the World, Avon Books, New York, New York 1968, p.37.** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Martin_Luther_King#cite_ref-67)
## Tham khảo
[Abernathy, Ralph](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ralph_Abernathy&action=edit&redlink=1). *And the Walls Came Tumbling Down: An Autobiography.*New York: Harper & Row, 1989. [ISBN 0-06-016192-2](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0060161922)
- Beito, David and Beito, Linda Royster.
*T.R.M. Howard: Pragmatism over Strict Integrationist Ideology in the Mississippi Delta, 1942–1954*in Glenn Feldman, ed., *Before Brown: Civil Rights and White Backlash in the Modern South.*Tuscaloosa: University of Alabama Press, 2004, 68–95. [ISBN 0-8173-5134-5](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0817351345).
- Branch, Taylor.
*At Canaan’s Edge: America In the King Years, 1965–1968.*New York: Simon & Schuster, 2006. [ISBN 0-684-85712-X](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/068485712X)
- Carl Edwin Lindgren (Spring, 1992).
*Tour Resurrects Shantytown Art*. Southern Exposure, Vol. XX, No. 1, 7. Information relating to Resurrection City and Dr. King. *Parting the Waters: America in the King Years, 1954–1963.*New York: Simon & Schuster, 1988. [ISBN 0-671-46097-8](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0671460978) *Pillar of Fire: America in the King Years, 1963–1965.*: Simon & Schuster, 1998. [ISBN 0-684-80819-6](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0684808196)
- Chernus, Ira.
*American Nonviolence: The History of an Idea*, chapter 11. [ISBN 1-57075-547-7](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/1570755477)
- Garrow, David J.
*The FBI and Martin Luther King, Jr.*New York: Penguin Books, 1981. [ISBN 0-14-006486-9](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0140064869)
- Jackson, Thomas F.,
*From Civil Rights to Human Rights: Martin Luther King, Jr., and the Struggle for Economic Justice.*Philadelphia: University of Pennsylvania Press, 2006. [ISBN 978-0-8122-3969-0](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/9780812239690).
- Kirk, John A.,
*Martin Luther King, Jr.*London: Pearson Longman, 2005. [ISBN 0-582-41431-8](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0582414318)
- Ayton, Mel,
*A Racial Crime: James Earl Ray And The Murder Of Martin Luther King Jr.*Archebooks Publishing, 2005. [ISBN 1-59507-075-3](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/1595070753)
## Liên kết ngoài
### Tiếng Việt
[Tôi có một giấc mơ](http://www.talawas.org/talaDB/showFile.php?res=5246&rb=0402), Mai Lung Sơn dịch [Martin Luther King và các Nguyên tắc Lãnh đạo](http://www.lanhdao.net/leadership/home.aspx?catid=5&msgid=6556)– [Vietnamnet](https://vi.wikipedia.org/wiki/VietNamNet)
### Tiếng Anh
|
|![]()
[Martin Luther King](https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Martin_Luther_King?uselang=vi) [I Have a Dream](http://www.americanrhetoric.com/speeches/Ihaveadream.htm), text and audio, [pdf format](http://www.americanrhetoric.com/speeches/PDFFiles/mking_ihaveadream.pdf) [This black history resource offers a biography of MLK and links to other related articles.](http://www.africanaonline.com/civil_rights.htm) [The Martin Luther King, Jr. Papers Project](http://www.stanford.edu/group/King/) [The King Center](http://www.thekingcenter.org/) [National Civil Rights Museum](http://www.civilrightsmuseum.org/) [MLK Online](http://www.mlkonline.net)Martin Luther King Jr. Speeches, Pictures, Quotes, Biography, Videos, Information on MLK Day and more! [Martin Luther King Jr.’s,](http://www.cceia.org/resources/articles_papers_reports/4960.html)published in *A New Sense of Direction (1968)*article [WorldView](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=WorldView&action=edit&redlink=1)magazine. [Martin Luther King Jr.’s FBI file](http://web.archive.org/20040810035002/foia.fbi.gov/foiaindex/king.htm) [Department of Justice investigation on King assassination](http://www.usdoj.gov/crt/crim/mlk/part1.htm) [Martin Luther King in New York](http://manhattan.about.com/od/famousnewyorkers/a/mlknewyork.htm/) [Martin Luther King Jr. Photographs](http://www.groupm35.com/fernandez/cdte/)Photos by Benedict J. Fernandez [The Seattle Times: Martin Luther King Jr.](http://seattletimes.nwsource.com/mlk/) [Winner of the 1964 Nobel Prize in Peace](http://nobelprize.org/peace/laureates/1964/index.html) [About.com’s Lesser Known Wise and Prophetic Words of Rev. Martin Luther King, Jr.](http://usliberals.about.com/od/patriotactcivilrights/a/MLKWords.htm) [Speeches of Martin Luther King](http://www.writespirit.net/inspirational_talks/political/martin_luther_king_talks/) [Pamphlet on King and Socialism from the Socialist Party USA](http://www.sp-usa.org/literature/mlking-flyer.pdf)(PDF) [“The MLK you don’t see on TV” from FAIR](http://www.fair.org/index.php?page=2269) [The Martin Luther King Center (German)](http://www.martin-luther-king-zentrum.de) [Tác phẩm của Martin Luther King, Jr.](http://www.gutenberg.org/author/Martin+Luther+Jr.+King)tại [Dự án Gutenberg](https://vi.wikipedia.org/wiki/D%E1%BB%B1_%C3%A1n_Gutenberg) [Martin Luther King](http://www.nndb.com/people/085/000028998/)tại [Notable Names Database](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=NNDB&action=edit&redlink=1) [1956 Comic Book: “Martin Luther King and the Montgomery Story”](http://www.ep.tc/mlk/)
- Kirk, John A.
[New Georgia Encyclopedia Short Biography](http://www.georgiaencyclopedia.org/nge/Article.jsp?id=h-1009&sug=y) [Declassified document](http://www.oilempire.us/cointelpro.html), FBI’s letter urging him to commit suicide.
- Dyson, Michael Eric.
[No Small Dreams: The Radical Evolution of MLK’s Last Years](http://www.lipmagazine.org/articles/featdyson_mlk.shtml). [LiP Magazine, January 2003](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=LiP_Magazine&action=edit&redlink=1)
- Wise, Tim.
[Misreading the Dream: The Truth About Martin Luther King Jr. and Affirmative Action](http://www.lipmagazine.org/articles/featwise_mlk.shtml). [LiP Magazine](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=LiP_Magazine&action=edit&redlink=1), January 2003 [Summary of plagiarism controversy](http://www.famousplagiarists.com/theologyandreligion.htm#mlk) [Shelby County Register of Deeds documents on the Assassination Investigation](http://register.shelby.tn.us/mlk/) [Martin Luther King Philosophy on Nonviolent Resistance](http://www.kingian.net)
#### Video và audio
[Martin Luther King Videos](http://www.mlkonline.net/video.html)full streaming video speeches on [http://www.MLKOnline.net](http://www.MLKOnline.net)of “I Have a Dream” and “I’ve been to the mountaintop” [Martin Luther King Audio](http://www.mlkonline.net/sounds.html)audio recordings of Martin Luther King speeches on [http://www.MLKOnline.net](http://www.MLKOnline.net)including full “I Have a Dream” speech [“I Have a Dream” by Common](http://www.mlkonline.net/music.html)popular new hiphop song sampling Dr. King [Internet Archive](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Internet_Archive&action=edit&redlink=1): [The New Negro](http://www.archive.org/movies/movies-details-db.php?collection=open_mind&collectionid=openmind_ep727), King interviewed by [J. Waites Waring](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=J._Waites_Waring&action=edit&redlink=1). [RealAudio recording of the “I Have a Dream” speech](http://www.historychannel.com/speeches/ra/970828.ram)at the History Channel’s site
|
|
[Sinh 1929](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Sinh_1929) [Mất 1968](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:M%E1%BA%A5t_1968) [Martin Luther King, Jr.](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Martin_Luther_King,_Jr.) [Người đoạt giải Nobel Hòa bình](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_%C4%91o%E1%BA%A1t_gi%E1%BA%A3i_Nobel_H%C3%B2a_b%C3%ACnh) [Nhà lãnh đạo Cơ Đốc giáo Hoa Kỳ](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Nh%C3%A0_l%C3%A3nh_%C4%91%E1%BA%A1o_C%C6%A1_%C4%90%E1%BB%91c_gi%C3%A1o_Hoa_K%E1%BB%B3) [Tín hữu Baptist](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:T%C3%ADn_h%E1%BB%AFu_Baptist) [Người Mỹ gốc Phi](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_M%E1%BB%B9_g%E1%BB%91c_Phi) [Lịch sử Hoa Kỳ](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:L%E1%BB%8Bch_s%E1%BB%AD_Hoa_K%E1%BB%B3) [Nhà hoạt động nhân quyền Hoa Kỳ](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Nh%C3%A0_ho%E1%BA%A1t_%C4%91%E1%BB%99ng_nh%C3%A2n_quy%E1%BB%81n_Hoa_K%E1%BB%B3) [Chính trị gia Hoa Kỳ bị ám sát](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Ch%C3%ADnh_tr%E1%BB%8B_gia_Hoa_K%E1%BB%B3_b%E1%BB%8B_%C3%A1m_s%C3%A1t) [Bất bạo động](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:B%E1%BA%A5t_b%E1%BA%A1o_%C4%91%E1%BB%99ng) [Người Hoa Kỳ đoạt giải Nobel](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Hoa_K%E1%BB%B3_%C4%91o%E1%BA%A1t_gi%E1%BA%A3i_Nobel) [Người đoạt giải Grammy](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_%C4%91o%E1%BA%A1t_gi%E1%BA%A3i_Grammy) [Người đoạt Huy chương Tự do Tổng thống](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_%C4%91o%E1%BA%A1t_Huy_ch%C6%B0%C6%A1ng_T%E1%BB%B1_do_T%E1%BB%95ng_th%E1%BB%91ng)
# Tôi có một giấc mơ
[Tôi có một giấc mơ (định hướng)](https://vi.wikipedia.org/wiki/T%C3%B4i_c%C3%B3_m%E1%BB%99t_gi%E1%BA%A5c_m%C6%A1_%28%C4%91%E1%BB%8Bnh_h%C6%B0%E1%BB%9Bng%29).
“
**Tôi có một giấc mơ**” (tên gốc tiếng Anh: “ **I Have a Dream**“) là tên phổ biến của bài diễn văn nổi tiếng nhất của [Martin Luther King, Jr.](https://vi.wikipedia.org/wiki/Martin_Luther_King), khi ông nói, với sức mạnh thuyết phục của tài hùng biện, về ước mơ của ông cho tương lai của nước [Mỹ](https://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3), khi người da trắng và người da đen có thể sống chung hoà thuận như những con người bình đẳng. Ngày [28 tháng 8](https://vi.wikipedia.org/wiki/28_th%C3%A1ng_8) năm [1963](https://vi.wikipedia.org/wiki/1963), King đọc bài diễn văn này từ những bậc thềm của [Đài Tưởng niệm Lincoln](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=%C4%90%C3%A0i_T%C6%B0%E1%BB%9Fng_ni%E1%BB%87m_Lincoln&action=edit&redlink=1) trong cuộc [Tuần hành đến Washington vì Việc làm và Tự do](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Tu%E1%BA%A7n_h%C3%A0nh_%C4%91%E1%BA%BFn_Washington_v%C3%AC_Vi%E1%BB%87c_l%C3%A0m_v%C3%A0_T%E1%BB%B1_do&action=edit&redlink=1). Đó là thời điểm quyết định cho [Phong trào Dân quyền Mỹ](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Phong_tr%C3%A0o_D%C3%A2n_quy%E1%BB%81n_M%E1%BB%B9&action=edit&redlink=1).
Khởi đầu với gợi ý đến bản Tuyên ngôn Giải phóng Nô lệ, văn kiện năm 1863 công bố sự tự do cho hàng triệu nô lệ,
King đưa ra nhận xét, “nhưng một trăm năm sau, người da đen vẫn chưa được tự do.” [1] Khi sắp kết thúc bài diễn văn, King rời bỏ bản thảo soạn sẵn để trình bày một điệp ngữ đầy tính ngẫu hứng, khi ông nhắc đi nhắc lại câu, “Tôi có một giấc mơ”, có lẽ theo yêu cầu của [[2]](https://vi.wikipedia.org/wiki/T%C3%B4i_c%C3%B3_m%E1%BB%99t_gi%E1%BA%A5c_m%C6%A1#cite_note-Alvarez-2) [Mahalia Jackson](https://vi.wikipedia.org/wiki/Mahalia_Jackson), “Martin, hãy nói cho họ biết về giấc mơ!” Đây là thời khắc đẩy cảm xúc người nghe lên đỉnh điểm, và khiến nó trở nên phần nổi tiếng nhất của bài diễn văn: King kể cho họ nghe giấc mơ của ông, phác họa những hình ảnh về sự tự do và bình đẳng đang trỗi dậy từ vùng đất nô lệ và đầy hận thù. [[3]](https://vi.wikipedia.org/wiki/T%C3%B4i_c%C3%B3_m%E1%BB%99t_gi%E1%BA%A5c_m%C6%A1#cite_note-3) “Tôi có một giấc mơ” đứng đầu danh sách 100 bài diễn văn chính trị xuất sắc nhất nước Mỹ trong thế kỷ 20, theo sự bình chọn năm 1999 của giới học giả về diễn thuyết trước công chúng. [[4]](https://vi.wikipedia.org/wiki/T%C3%B4i_c%C3%B3_m%E1%BB%99t_gi%E1%BA%A5c_m%C6%A1#cite_note-Mills-4) [[5]](https://vi.wikipedia.org/wiki/T%C3%B4i_c%C3%B3_m%E1%BB%99t_gi%E1%BA%A5c_m%C6%A1#cite_note-5)
## Mục lục
## Bối cảnh
Cuộc Tuần hành vì Việc làm và Tự do tổ chức tại Washington một phần nhằm biểu dương sự hậu thuẫn dành cho cuộc vận động của Tổng thống
[Kennedy](https://vi.wikipedia.org/wiki/John_F._Kennedy) trong tháng 6 thông qua các đạo luật dân quyền. King cùng những nhà lãnh đạo Phong trào Dân quyền đồng ý duy trì lập trường ôn hòa, và tránh kêu gọi những hành động bất tuân dân sự là dấu ấn nổi bật của Phong trào Dân quyền. King dự định sử dụng diễn từ này như một cơ hội để tôn vinh [Diễn văn Gettysburg](https://vi.wikipedia.org/wiki/Di%E1%BB%85n_v%C4%83n_Gettysburg) của [Abraham Lincoln](https://vi.wikipedia.org/wiki/Abraham_Lincoln), nhân dịp kỷ niệm một trăm năm Bản Tuyên ngôn Giải phóng Nô lệ. [[4]](https://vi.wikipedia.org/wiki/T%C3%B4i_c%C3%B3_m%E1%BB%99t_gi%E1%BA%A5c_m%C6%A1#cite_note-Mills-4)
### Tựa đề và sự hình thành
Từ thập niên 1960, King đã khởi sự nói về “giấc mơ” khi ông diễn thuyết tại Hiệp hội vì sự Thăng tiến của người Da màu (NAACP) mà ông gọi là “Người da đen và Giấc mơ Mỹ”, trình bày về khoảng cách giữa Giấc mơ Mỹ và cuộc sống thực tế của người Mỹ; ông cho rằng những người ủng hộ thuyết da trắng ưu việt làm tan nát giấc mơ, và thêm rằng “Chính phủ liên bang của chúng ta khoét sâu thêm qua thái độ vô cảm và đạo đức giả, và bởi sự phản bội của họ đối với chính nghĩa của công lý”. King nhận định, “Có thể lắm người da đen chính là phương tiện Chúa dùng để
[cứu rỗi](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%A9u_r%E1%BB%97i) linh hồn nước Mỹ.” [[6]](https://vi.wikipedia.org/wiki/T%C3%B4i_c%C3%B3_m%E1%BB%99t_gi%E1%BA%A5c_m%C6%A1#cite_note-6) Tháng 6, 1963 ở Detroit, King cũng nói về một “giấc mơ” khi ông tuần hành trên Đại lộ Woodward với Walther Reuther và Mục sư C. L. Franklin. [7] [[8]](https://vi.wikipedia.org/wiki/T%C3%B4i_c%C3%B3_m%E1%BB%99t_gi%E1%BA%A5c_m%C6%A1#cite_note-8)
Diễn từ King trình bày tại cuộc tuần hành Washington, “Tôi có một giấc mơ”, có vài phiên bản được viết vào những thời điểm khác nhau.
Không có một phiên bản độc nhất nhưng là một sự tổng hợp từ vài bản thảo, lúc đầu được gọi là “Normalcy, Never Again”. Một ít từ bản thảo này cùng một ít từ một bản thảo khác, “Normalcy Speech”, được đem vào bản thảo sau cùng. Một bản thảo “Normalcy, Never Again” được lưu giữ tại Thư viện Robert W. Woodruff của Trung tâm Đại học Atlanta và Đại học Morehouse. [9] [[10]](https://vi.wikipedia.org/wiki/T%C3%B4i_c%C3%B3_m%E1%BB%99t_gi%E1%BA%A5c_m%C6%A1#cite_note-10)
Khi sắp kết thúc bài diễn văn, Tiến sĩ King nghe tiếng kêu to của ca sĩ nổi tiếng thuộc dòng
[nhạc Phúc âm](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%E1%BA%A1c_Ph%C3%BAc_%C3%A2m), [Mahalia Jackson](https://vi.wikipedia.org/wiki/Mahalia_Jackson), từ dưới đám đông, “Hãy bảo cho họ biết về giấc mơ, Martin”. King ngưng đọc bài diễn văn soạn sẵn, và khởi sự “thuyết giảng”, nhấn mạnh đến câu nói cao trào, “Tôi có một giấc mơ”. [[11]](https://vi.wikipedia.org/wiki/T%C3%B4i_c%C3%B3_m%E1%BB%99t_gi%E1%BA%A5c_m%C6%A1#cite_note-11)
Bài diễn văn được phác thảo với sự trợ giúp từ Stanley Levinson và Clarence Benjamin Jones
ở Riverdale, [12] [Thành phố New York](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%C3%A0nh_ph%E1%BB%91_New_York). Jones thuật lại, “việc chuẩn bị hậu cần cho cuộc tuần hành quá nặng nề đến nỗi bài diễn văn không được xem là ưu tiên”, ông thêm, “vào chiều tối thứ Ba, ngày 27 tháng 8 [12 giờ trước khi cuộc tuần hành bắt đầu] Martin vẫn chưa biết phải nói gì”. [[13]](https://vi.wikipedia.org/wiki/T%C3%B4i_c%C3%B3_m%E1%BB%99t_gi%E1%BA%A5c_m%C6%A1#cite_note-13)
Trước đó, King đã ứng dụng thủ pháp điệp ngữ cho câu “Tôi có một giấc mơ” khi diễn thuyết trước cử tọa 25 000 người tại Cobo Hall ở
[Detroit](https://vi.wikipedia.org/wiki/Detroit) ngay sau cuộc Diễu hành cho Tự do với sự tham dự của 125 000 người tại Detroit vào ngày 23 tháng 6, 1963. [[14]](https://vi.wikipedia.org/wiki/T%C3%B4i_c%C3%B3_m%E1%BB%99t_gi%E1%BA%A5c_m%C6%A1#cite_note-14) Sau cuộc tuần hành tại Washington, một bản thu âm diễn từ của King tại Cobo Hall được phát hành với tiêu đề “The Great March to Freedom”. [15] [[16]](https://vi.wikipedia.org/wiki/T%C3%B4i_c%C3%B3_m%E1%BB%99t_gi%E1%BA%A5c_m%C6%A1#cite_note-16)
## Phong cách
Được ca tụng như là một kiệt tác của
[thuật hùng biện](https://vi.wikipedia.org/wiki/H%C3%B9ng_bi%E1%BB%87n), bài diễn văn của King được định hình theo phong cách thuyết giáo của các [mục sư](https://vi.wikipedia.org/wiki/M%E1%BB%A5c_s%C6%B0) da đen thuộc hệ phái [Baptist](https://vi.wikipedia.org/wiki/B%C3%A1p-t%C3%ADt), thường viện dẫn từ những nguồn có giá trị thiêng liêng và được mọi người tôn trọng như [Kinh Thánh](https://vi.wikipedia.org/wiki/Kinh_Th%C3%A1nh), [Tuyên ngôn Độc lập Hoa Kỳ](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tuy%C3%AAn_ng%C3%B4n_%C4%91%E1%BB%99c_l%E1%BA%ADp_Hoa_K%E1%BB%B3), [Tuyên ngôn Giải phóng Nô lệ](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tuy%C3%AAn_ng%C3%B4n_gi%E1%BA%A3i_ph%C3%B3ng_n%C3%B4_l%E1%BB%87) và [Hiến pháp Hoa Kỳ](https://vi.wikipedia.org/wiki/Hi%E1%BA%BFn_ph%C3%A1p_Hoa_K%E1%BB%B3).
Thông qua thủ thuật hùng biện để kiến tạo những liên tưởng (định nghĩa bởi Campell và Huxman (2003) như là “những trích dẫn gián tiếp từ kiến thức văn hoá chung của người Mỹ như Kinh Thánh,
[thần thoại Hi Lạp](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BA%A7n_tho%E1%BA%A1i_Hy_L%E1%BA%A1p) và [La Mã](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BA%A7n_tho%E1%BA%A1i_La_M%C3%A3), hoặc lịch sử nước Mỹ”), King sử dụng ngôn từ và các trích đoạn từ những áng văn thâm thuý và được yêu thích của văn hóa Hoa Kỳ để biến chúng thành sức mạnh thuyết phục cho bài diễn văn của ông. Ngay từ phần đầu của bài diễn văn, King đã mượn lời từ [Diễn văn Gettysburg](https://vi.wikipedia.org/wiki/Di%E1%BB%85n_v%C4%83n_Gettysburg) của [17] [Abraham Lincoln](https://vi.wikipedia.org/wiki/Abraham_Lincoln)khi ông nói “ *Five score years ago…*” (Một trăm năm trước…). Những gợi ý đến từ Kinh Thánh chiếm vị trí vượt trội. King trích dẫn từ Thi thiên ( *Thánh vịnh*) 30:5 trong đoạn thứ nhì của bài diễn văn, khi nhắc đến điều khoản bãi bỏ nô lệ được ghi trong bản Tuyên ngôn Giải phóng Nô lệ, ông nói “ [[18]](https://vi.wikipedia.org/wiki/T%C3%B4i_c%C3%B3_m%E1%BB%99t_gi%E1%BA%A5c_m%C6%A1#cite_note-18) *Nó đã đến như bình minh rộn rã để kết thúc đêm dài tăm tối của kiếp nô lệ*“. Một gợi ý khác đến từ Kinh Thánh được tìm thấy trong đoạn thứ mười của bài diễn văn: “ *Không, không, chúng ta không hài lòng, và chúng ta sẽ không hài lòng cho đến khi sự công chính đổ xuống như nước chảy và sự chính trực như một dòng sông*“, đến từ Amos 5:24 . King cũng trích dẫn từ Isaiah 40:4 [[19]](https://vi.wikipedia.org/wiki/T%C3%B4i_c%C3%B3_m%E1%BB%99t_gi%E1%BA%A5c_m%C6%A1#cite_note-19) khi ông nói “ [[20]](https://vi.wikipedia.org/wiki/T%C3%B4i_c%C3%B3_m%E1%BB%99t_gi%E1%BA%A5c_m%C6%A1#cite_note-20) *Tôi có một giấc mơ, rồi có một ngày mọi thung lũng sẽ được nâng cao, mọi đồi núi sẽ bị hạ thấp, chỗ lồi lõm sẽ được san bằng, chỗ quanh co sẽ thành ngay thẳng, và sự vinh hiển của*” [Thiên Chúa](https://vi.wikipedia.org/wiki/Thi%C3%AAn_Ch%C3%BAa)sẽ hiển lộ để mọi loài xác thịt cùng nhau chiêm ngưỡng…
Sử dụng những chữ đầu một câu hoặc một phân đoạn để nhấn mạnh, sắp xếp và đẩy một ý tưởng lên đỉnh điểm (Campbell & Huxman, 2002, p. 177) là phép hùng biện được King sử dụng suốt bài diễn văn. Một ví dụ được tìm thấy ngay từ đầu khi King dẫn đưa đám đông đến cao trào: “
*Nay là lúc*…” được lặp lại bốn lần trong đoạn thứ sáu của bài diễn văn. Nổi tiếng nhất là câu nói “ *Tôi có một giấc mơ*…” được lặp lại tám lần khi King phác họa bức tranh hòa hợp chủng tộc của một nước Mỹ hiệp nhất.
Theo sắp đặt của chương trình, King là người thứ mười sáu trong số mười tám diễn giả phát biểu trong ngày tổ chức cuộc tuần hành.
[[21]](https://vi.wikipedia.org/wiki/T%C3%B4i_c%C3%B3_m%E1%BB%99t_gi%E1%BA%A5c_m%C6%A1#cite_note-21)
Dân biểu Hoa Kỳ John Lewis, ông cũng là một diễn giả tại sự kiện này với tư cách chủ tịch Ủy ban Phối hợp Sinh viên Bất bạo động, nhận xét, “Tiến sĩ King có sức mạnh, năng lực, và khả năng chuyển hóa những bậc thềm của Đài Tưởng niệm Lincoln thành một địa điểm được tưởng nhớ lâu dài. Bằng cung cách diễn thuyết của ông, King đã giáo dục, soi dẫn, và loan báo không chỉ cho những người có mặt ở đó, nhưng cho mọi người trên khắp nước Mỹ, và cho những thế hệ chưa sinh ra.”
[[22]](https://vi.wikipedia.org/wiki/T%C3%B4i_c%C3%B3_m%E1%BB%99t_gi%E1%BA%A5c_m%C6%A1#cite_note-22)
Những ý tưởng được thể hiện trong bài diễn văn phản ánh những ngược đãi King đã nếm trải như một người da đen, và kêu gọi sự quan tâm đến lý tưởng của nước Mỹ như là một quốc gia được thành lập để cung ứng quyền tự do và công lý cho mọi người, rồi ông củng cố và làm thăng hoa những lý tưởng ấy bằng cách đặt chúng vào một bối cảnh thiêng liêng với lập luận rằng sự công bằng xã hội là phù hợp với ý chỉ của Chúa. Như thế, bài diễn văn đã cống hiến cho nước Mỹ cơ hội được cứu rỗi khỏi tội kỳ thị chủng tộc.
King miêu tả những gì nước Mỹ đã hứa hẹn là một “tín phiếu” mà nước Mỹ không chịu thanh khoản. Ông nói, “nước Mỹ đã trao cho người da đen một tấm ngân phiếu xấu”, nay “chúng ta đến để đổi tấm ngân phiếu ấy thành tiền” bằng cách tuần hành ở Washington, D. C. [23]
## Tranh cãi về bản quyền
Vì King thường phát những bản sao bài phát biểu của ông cho công chúng tại nơi diễn thuyết, đã có thời gian người ta tranh cãi về tình trạng bản quyền các bài phát biểu của ông. Việc này đã dẫn đến một vụ kiện,
*Công ty tài sản của Martin Luther King, Jr. kiện Công ty CBS*, được tuyên là bên tài sản của King giữ bản quyền bài phát biểu và có quyền kiện. Việc sử dụng toàn văn hoặc một phần bài phát biểu mà chưa được cho phép vẫn có thể sử dụng trong một vài tình huống, đặc biệt là với lý do [sử dụng hợp lý](https://vi.wikipedia.org/wiki/S%E1%BB%AD_d%E1%BB%A5ng_h%E1%BB%A3p_l%C3%BD) hoặc trích dẫn hợp lý. Theo luật hiện hành thì bài phát biểu vẫn được Hoa Kỳ bảo hộ bản quyền cho đến năm 2038, tức là 70 năm sau khi King mất.
## Phản hồi
Một ngày sau, bài diễn văn nhận được sự tán tụng, và được những nhà quan sát xem là đỉnh cao của cuộc tuần hành.
James Reston, một cây bút của tờ [24] [New York Times](https://vi.wikipedia.org/wiki/New_York_Times), nhận xét, “Tiến sĩ King đã chạm đến tất cả chủ đề của ngày ấy, chỉ để làm tốt hơn những người khác. Ông là một biểu tượng đầy trọn cho Lincoln và [Gandhi](https://vi.wikipedia.org/wiki/Gandhi), và thấm đẫm tinh thần của [Kinh Thánh](https://vi.wikipedia.org/wiki/Kinh_Th%C3%A1nh). Ông vừa quyết liệt vừa trầm lắng, và khiến đám đông ra về với cảm giác rằng một cuộc hành trình dài là xứng đáng”. Reston cũng nhận thấy “sự kiện đã được truyền hình và báo chí tường thuật tốt hơn bất cứ sự kiện nào khác kể từ lễ nhậm chức của Tổng thống Kennedy,” và tin rằng “sẽ còn lâu lắm [Washington] mới quên được giọng du dương u buồn của Mục sư Martin Luther King Jr. nói với đám đông về giấc mơ của ông.” Một bài viết của Mary McGrory đăng trên tờ [[25]](https://vi.wikipedia.org/wiki/T%C3%B4i_c%C3%B3_m%E1%BB%99t_gi%E1%BA%A5c_m%C6%A1#cite_note-25) [Boston Globe](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Boston_Globe&action=edit&redlink=1)thuật lại rằng diễn từ của King đã “hút hồn” và “cảm động đám đông” trong ngày ấy theo cách không một diễn giả nào khác có thể làm được. Marquis Childs của tờ [[26]](https://vi.wikipedia.org/wiki/T%C3%B4i_c%C3%B3_m%E1%BB%99t_gi%E1%BA%A5c_m%C6%A1#cite_note-26) [Washington Post](https://vi.wikipedia.org/wiki/Washington_Post)viết rằng diễn văn của King “vượt quá thuật hùng biện đơn thuần”. Một bài báo trên tờ [[27]](https://vi.wikipedia.org/wiki/T%C3%B4i_c%C3%B3_m%E1%BB%99t_gi%E1%BA%A5c_m%C6%A1#cite_note-27) [Los Angeles Times](https://vi.wikipedia.org/wiki/Los_Angeles_Times)bình luận rằng “tài hùng biện vô song” được thể hiện bởi King, “nhà hùng biện siêu đẳng” với phong cách cách quá hiếm hoi đến nỗi hầu như bị lãng quên trong thời đại chúng ta, “đã khiến những kẻ chủ trương phân biệt phải hổ thẹn” bằng cách soi sáng “lương tâm của nước Mỹ” với công lý của chính nghĩa quyền công dân. [[28]](https://vi.wikipedia.org/wiki/T%C3%B4i_c%C3%B3_m%E1%BB%99t_gi%E1%BA%A5c_m%C6%A1#cite_note-28)
William C. Sullivan, người đứng đầu đơn vị phản gián của
[FBI](https://vi.wikipedia.org/wiki/FBI), CONIELPRO, hai ngày sau khi King đọc diễn từ “Tôi có một giấc mơ”, viết một bản ghi nhớ về ảnh hưởng đang gia tăng của King: “Xét đến ảnh hưởng trên người da đen, với bài diễn văn mị dân đầy thu hút của King hôm qua, ông ấy đứng vượt trội hơn hẳn tất cả lãnh tụ da đen cộng lại. Chúng ta phải đánh dấu ông ta ngay bây giờ, nếu trước đây chưa làm như thế, như là người da đen nguy hiểm nhất trong tương lai tại quốc gia này”. [[29]](https://vi.wikipedia.org/wiki/T%C3%B4i_c%C3%B3_m%E1%BB%99t_gi%E1%BA%A5c_m%C6%A1#cite_note-29)
## Di sản
Cuộc Tuần hành tại Washington gây áp lực trên chính quyền Kennedy thúc đẩy việc thông qua đạo luật dân quyền tại Quốc hội.
Theo nhật ký của Arthur M. Schlesinger, Jr. (phụ tá đặc biệt cho Tổng thống Kennedy từ năm 1961-63) phát hành năm 2007 sau khi ông mất, nói rằng Tổng thống Kennedy tỏ ra lo lắng nếu cuộc tuần hành không thu hút được nhiều người sẽ ảnh hưởng đến nỗ lực thúc đẩy dân quyền của ông. [30]
Sau cuộc tuần hành, tạp chí
[TIME](https://vi.wikipedia.org/wiki/TIME) chọn King là Nhân vật của Năm năm 1963, năm sau ông được trao tặng Giải Nobel Hòa bình, King là người trẻ tuổi nhất được nhận vinh dự này. [[31]](https://vi.wikipedia.org/wiki/T%C3%B4i_c%C3%B3_m%E1%BB%99t_gi%E1%BA%A5c_m%C6%A1#cite_note-31) [[2]](https://vi.wikipedia.org/wiki/T%C3%B4i_c%C3%B3_m%E1%BB%99t_gi%E1%BA%A5c_m%C6%A1#cite_note-Alvarez-2)
Năm 2002,
[Thư viện Quốc hội](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%C6%B0_vi%E1%BB%87n_Qu%E1%BB%91c_h%E1%BB%99i_Hoa_K%E1%BB%B3) vinh danh “Tôi có một giấc mơ” khi chọn bài diễn văn vào Danh sách Ghi âm Quốc gia (tuyển chọn những bản ghi âm có tầm quan trọng về văn hóa, lịch sử, và thẩm mỹ, hoặc phản ảnh cuộc sống tại Hoa Kỳ). [[32]](https://vi.wikipedia.org/wiki/T%C3%B4i_c%C3%B3_m%E1%BB%99t_gi%E1%BA%A5c_m%C6%A1#cite_note-32)
Năm 2003, Cục Công viên Quốc gia khánh thành một bệ đá hoa cương đánh dấu địa điểm King đọc bài diễn văn tại Đài Tưởng niệm Lincoln.
[[33]](https://vi.wikipedia.org/wiki/T%C3%B4i_c%C3%B3_m%E1%BB%99t_gi%E1%BA%A5c_m%C6%A1#cite_note-33)
## Trích dẫn
|“||
|Hôm nay, tôi sung sướng có mặt ở đây cùng các bạn trong sự kiện sẽ đi vào lịch sử chúng ta như là cuộc tuần hành vì tự do vĩ đại nhất.
|”|
## Chú thích
**I Have a Dream: Martin Luther King Jr. and the Future of Multicultural America, James Echols – 2004** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/T%C3%B4i_c%C3%B3_m%E1%BB%99t_gi%E1%BA%A5c_m%C6%A1#cite_ref-1)
- ^
**a** [Alexandra Alvarez, “Martin Luther King’s “I Have a Dream”: The Speech Event as Metaphor”,](https://vi.wikipedia.org/wiki/T%C3%B4i_c%C3%B3_m%E1%BB%99t_gi%E1%BA%A5c_m%C6%A1#cite_ref-Alvarez_2-1) **ă** *Journal of Black Studies*18(3); accessed [via SagePub](http://jbs.sagepub.com/content/18/3/337), DOI: 10.1177/002193478801800306. **See Taylor Branch, Parting the Waters:** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/T%C3%B4i_c%C3%B3_m%E1%BB%99t_gi%E1%BA%A5c_m%C6%A1#cite_ref-3) *.* [America in the King Years](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=America_in_the_King_Years&action=edit&redlink=1)1954-1963
- ^
**a** [Nicolaus Mills, “What Really Happened at the March on Washington?”,](https://vi.wikipedia.org/wiki/T%C3%B4i_c%C3%B3_m%E1%BB%99t_gi%E1%BA%A5c_m%C6%A1#cite_ref-Mills_4-1) **ă** *Dissent*, Summer 1988; reprinted in *Civil Rights Since 1787: A Reader on the Black Struggle*, ed. Jonathan Birnbaum and Clarence Taylor, New York: New York University Press, 2000. **Stephen Lucas and Martin Medhurst (ngày 15 tháng 12 năm 1999).** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/T%C3%B4i_c%C3%B3_m%E1%BB%99t_gi%E1%BA%A5c_m%C6%A1#cite_ref-5) [“I Have a Dream Speech Leads Top 100 Speeches of the Century”](http://www.news.wisc.edu/releases/3504.html). [University of Wisconsin–Madison](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=University_of_Wisconsin%E2%80%93Madison&action=edit&redlink=1). Truy cập ngày 18 tháng 7 năm 2006. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/T%C3%B4i_c%C3%B3_m%E1%BB%99t_gi%E1%BA%A5c_m%C6%A1#cite_ref-6) [“I Have a Dream (ngày 28 tháng 8 năm 1963)”](http://mlkkpp01.stanford.edu/index.php/encyclopedia/encyclopedia/enc_i_have_a_dream_28_august_1963//). The Martin Luther King, Jr. Research and Education Institute. Truy cập ngày 19 tháng 1 năm 2009. **Martin Luther King, Jr., “** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/T%C3%B4i_c%C3%B3_m%E1%BB%99t_gi%E1%BA%A5c_m%C6%A1#cite_ref-7) [The Negro and the American Dream](http://mlk-kpp01.stanford.edu/primarydocuments/Vol5/25Sept1960_TheNegroandtheAmericanDream,ExcerptfromAddressatt.pdf)“, speech delivered to the NAACP in Charlotte, NC, ngày 25 tháng 9 năm 1960. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/T%C3%B4i_c%C3%B3_m%E1%BB%99t_gi%E1%BA%A5c_m%C6%A1#cite_ref-8) [“Interview With Martin Luther King III”](http://transcripts.cnn.com/TRANSCRIPTS/0308/22/se.18.html). [CNN](https://vi.wikipedia.org/wiki/CNN). Ngày 22 tháng 8 năm 2003. Truy cập ngày 15 tháng 1 năm 2007. **Hansen, D, D. (2003). The original name of the speech was, “A Canceled Check,” but the aspired ad lib of the dream from preacher’s anointing brought forth a new entitlement, “I Have A Dream.”** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/T%C3%B4i_c%C3%B3_m%E1%BB%99t_gi%E1%BA%A5c_m%C6%A1#cite_ref-9) *The Dream: Martin Luther King, Jr., and the Speech that Inspired a Nation*. New York, NY: Harper Collins. p. 70. **Morehouse College Martin Luther King, Jr. Collection, 2009.** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/T%C3%B4i_c%C3%B3_m%E1%BB%99t_gi%E1%BA%A5c_m%C6%A1#cite_ref-10) [Robert W. Woodruff Library, Atlanta University Center](http://www.auctr.edu/mlkcollection/faq.asp) **Hansen, D, D. (2003).** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/T%C3%B4i_c%C3%B3_m%E1%BB%99t_gi%E1%BA%A5c_m%C6%A1#cite_ref-11) *The Dream: Martin Luther King, Jr., and the Speech that Inspired a Nation.*New York, NY: Harper Collins. p. 58. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/T%C3%B4i_c%C3%B3_m%E1%BB%99t_gi%E1%BA%A5c_m%C6%A1#cite_ref-stanford_12-0) [“Jones, Clarence Benjamin (1931-)”](http://www.stanford.edu/group/King/about_king/encyclopedia/jones_clarence.html). Martin Luther King Jr. and the Global Freedom Struggle (Stanford University). Truy cập ngày 28 tháng 2 năm 2011. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/T%C3%B4i_c%C3%B3_m%E1%BB%99t_gi%E1%BA%A5c_m%C6%A1#cite_ref-13) [“On Martin Luther King Day, remembering the first draft of ‘I Have a Dream’”](http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2011/01/14/AR2011011406266.html). The Washington Post. 16 tháng 1 năm 2011. Truy cập ngày 28 tháng 2 năm 2011. **Boyle, Kevin (ngày 1 tháng 5 năm 2007),** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/T%C3%B4i_c%C3%B3_m%E1%BB%99t_gi%E1%BA%A5c_m%C6%A1#cite_ref-14) [,](http://www.absolutemichigan.com/dig/michigan/detroits-walk-to-freedom/) *Detroit’s Walk To Freedom* [Michigan History Magazine](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Michigan_History_Magazine&action=edit&redlink=1) **Garrett, Bob,** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/T%C3%B4i_c%C3%B3_m%E1%BB%99t_gi%E1%BA%A5c_m%C6%A1#cite_ref-15) [, Michigan Department of Natural Resources – Michigan Library and Historical – Center Michigan Historical Center, truy cập ngày 15 tháng 2 năm 2012](http://www.michigan.gov/dnr/0,4570,7-153-54463_19313_20652_19271_19357-205425--,00.html) *Martin Luther King, Jr. and the Detroit Freedom Walk* **Ward, Brian (1998),** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/T%C3%B4i_c%C3%B3_m%E1%BB%99t_gi%E1%BA%A5c_m%C6%A1#cite_ref-16) *Recording the Dream* **48**(4), [History Today](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=History_Today&action=edit&redlink=1) **“** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/T%C3%B4i_c%C3%B3_m%E1%BB%99t_gi%E1%BA%A5c_m%C6%A1#cite_ref-17) *Four scores and seven years ago, our fathers brought forth…*” Diễn văn Gettysburg **“** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/T%C3%B4i_c%C3%B3_m%E1%BB%99t_gi%E1%BA%A5c_m%C6%A1#cite_ref-18) *Sự khóc lóc đến trọ ban đêm, Nhưng buổi sáng bèn có sự vui mừng*” – Thi thiên 30:5 **“** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/T%C3%B4i_c%C3%B3_m%E1%BB%99t_gi%E1%BA%A5c_m%C6%A1#cite_ref-19) *Thà hãy làm cho sự chính trực chảy xuống như nước, và sự công bình như sông lớn cuồn cuộn*” – Amos 5:24 **“** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/T%C3%B4i_c%C3%B3_m%E1%BB%99t_gi%E1%BA%A5c_m%C6%A1#cite_ref-20) *Mọi nơi sủng thấp sẽ được cao lên; mọi núi mọi gò sẽ bị hạ xuống; các nơi gập ghềnh sẽ làm cho bằng; các nơi dốc hãm sẽ làm thành đồng nội. Bấy giờ sự vinh hiển của Chúa sẽ hiện ra, và mọi xác thịt đều sẽ xem thấy*” Isaiah 40:4 [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/T%C3%B4i_c%C3%B3_m%E1%BB%99t_gi%E1%BA%A5c_m%C6%A1#cite_ref-21) [“Today’s Document from the National Archives”](http://www.archives.gov/historical-docs/todays-doc/index.html?dod-date=828). Truy cập 15 tháng 2 năm 2015. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/T%C3%B4i_c%C3%B3_m%E1%BB%99t_gi%E1%BA%A5c_m%C6%A1#cite_ref-22) [“A “Dream” Remembered”](http://www.pbs.org/newshour/bb/race_relations/july-dec03/march_08-28.html). NewsHour. Ngày 28 tháng 8 năm 2003. Truy cập ngày 19 tháng 7 năm 2006. **See David A. Bobbitt,** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/T%C3%B4i_c%C3%B3_m%E1%BB%99t_gi%E1%BA%A5c_m%C6%A1#cite_ref-23) *The Rhetoric of Redemption: Kenneth Burke’s Redemption Drama and Martin Luther King, Jr.’s “I Have a Dream” Speech*(Lanham, MD: Rowman & Littlefield, 2004) **“The News of the Week in Review: March on Washington—Symbol of intensified drive for Negro rights,”** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/T%C3%B4i_c%C3%B3_m%E1%BB%99t_gi%E1%BA%A5c_m%C6%A1#cite_ref-24) *New York Times*(ngày 1 tháng 9 năm 1963). *The high point and climax of the day, it was generally agreed, was the eloquent and moving speech late in the afternoon by the Rev. Dr. Martin Luther King Jr., […].* **James Reston, “‘I Have a Dream…: Peroration by Dr. King sums up a day the capital will remember,”** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/T%C3%B4i_c%C3%B3_m%E1%BB%99t_gi%E1%BA%A5c_m%C6%A1#cite_ref-25) *New York Times*(ngày 29 tháng 8 năm 1963). **Mary McGrory, “Polite, Happy, Helpful: The Real Hero Was the Crowd,”** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/T%C3%B4i_c%C3%B3_m%E1%BB%99t_gi%E1%BA%A5c_m%C6%A1#cite_ref-26) *Boston Globe*(ngày 29 tháng 8 năm 1963). **Marquis Childs, “Triumphal March Silences Scoffers,”** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/T%C3%B4i_c%C3%B3_m%E1%BB%99t_gi%E1%BA%A5c_m%C6%A1#cite_ref-27) *The Washington Post*(ngày 30 tháng 8 năm 1963). **Max Freedman, “The Big March in Washington Described as ‘Epic of Democracy’,”** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/T%C3%B4i_c%C3%B3_m%E1%BB%99t_gi%E1%BA%A5c_m%C6%A1#cite_ref-28) *Los Angeles Times*(Sep. 9, 1963). **Memo hosted by American Radio Works (American Public Media), “** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/T%C3%B4i_c%C3%B3_m%E1%BB%99t_gi%E1%BA%A5c_m%C6%A1#cite_ref-29) [The FBI’s War on King](http://americanradioworks.publicradio.org/features/king/d4.html)“. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/T%C3%B4i_c%C3%B3_m%E1%BB%99t_gi%E1%BA%A5c_m%C6%A1#cite_ref-test_30-0) [Clayborne Carson](http://www.americanheritage.com/articles/magazine/ah/2009/1/2009_1_26.shtml)“King, Obama, and the Great American Dialogue,” *American Heritage*, Spring 2009. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/T%C3%B4i_c%C3%B3_m%E1%BB%99t_gi%E1%BA%A5c_m%C6%A1#cite_ref-31) [“Martin Luther King”](http://nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1964/king-bio.html). The Nobel Foundation. 1964. Truy cập ngày 20 tháng 4 năm 2007.< August 1983, when a transcript was published in the *Washington Post*. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/T%C3%B4i_c%C3%B3_m%E1%BB%99t_gi%E1%BA%A5c_m%C6%A1#cite_ref-32) [“The National Recording Registry 2002”](http://www.loc.gov/rr/record/nrpb/registry/nrpb-2002reg.html). Library of Congress. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/T%C3%B4i_c%C3%B3_m%E1%BB%99t_gi%E1%BA%A5c_m%C6%A1#cite_ref-33) [“We Shall Overcome, Historic Places of the Civil Rights Movement: Lincoln Memorial”](http://www.cr.nps.gov/nr/travel/civilrights/dc1.htm). U.S. National Park Service. Truy cập ngày 15 tháng 1 năm 2007.
## Xem thêm
[Martin Luther King, Jr.](https://vi.wikipedia.org/wiki/Martin_Luther_King) [Phong trào Dân quyền Mỹ](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Phong_tr%C3%A0o_D%C3%A2n_quy%E1%BB%81n_M%E1%BB%B9&action=edit&redlink=1) [Người Mỹ gốc Phi](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_M%E1%BB%B9_g%E1%BB%91c_Phi) [Diễn văn Gettysburg](https://vi.wikipedia.org/wiki/Di%E1%BB%85n_v%C4%83n_Gettysburg) [Hẹn hò với Định mệnh](https://vi.wikipedia.org/wiki/H%E1%BA%B9n_h%C3%B2_v%E1%BB%9Bi_%C4%91%E1%BB%8Bnh_m%E1%BB%87nh)
## Liên kết ngoài
[Tôi Có Một Giấc Mơ](http://tinlanhvancouver.org/2010/01/toi-co-mot-giac-mo%7C) [I Have a Dream](http://douglassarchives.org/king_b12.htm)(text of speech), *Douglass Archives of American Public Address*. [Text of speech](http://www.worldwideschool.org/library/books/hst/northamerican/IHaveaDream/chap1.html): World Wide School [Text of speech](http://usinfo.state.gov/usa/infousa/facts/democrac/38.htm): United States Department of State [Audio and text of speech](http://www.hpol.org/record.asp?id=72): History and Politics Out Loud [Lyrics of the traditional spiritual “Free At Last”](http://www.negrospirituals.com/news-song/free_at_last_from.htm) [Digitally synchronized audio and text version of “I Have a Dream”](http://www.afb.org/Section.asp?SectionID=38&DocumentID=2429): downloadable DAISY file [mp3 of the speech for download](http://blog.lextext.com/blog/_archives/2006/1/15/1676937.html) [Một bản dịch tiếng Việt khác](http://dinhngocliem.blogspot.de/2013/03/toi-co-mot-uoc-mo.html)
# Enceladus (vệ tinh)
|
|![]()
*Cassini*về khu vực cực bắc của Enceladus [William Herschel](https://vi.wikipedia.org/wiki/William_Herschel) [[1]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Enceladus_%28v%E1%BB%87_tinh%29#cite_note-CosmoVisions-1) [Tên thay thế](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=T%C3%AAn_ch%E1%BB%89_%C4%91%E1%BB%8Bnh_t%E1%BA%A1m_th%E1%BB%9Di_trong_thi%C3%AAn_v%C4%83n_h%E1%BB%8Dc&action=edit&redlink=1) [Đặc trưng quỹ đạo](https://vi.wikipedia.org/wiki/Qu%E1%BB%B9_%C4%91%E1%BA%A1o_m%E1%BA%ADt_ti%E1%BA%BFp) [Bán trục lớn](https://vi.wikipedia.org/wiki/B%C3%A1n_tr%E1%BB%A5c_l%E1%BB%9Bn) [Độ lệch tâm](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%99_l%E1%BB%87ch_t%C3%A2m_qu%E1%BB%B9_%C4%91%E1%BA%A1o) [[2]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Enceladus_%28v%E1%BB%87_tinh%29#cite_note-Porco-2) [Chu kỳ quỹ đạo](https://vi.wikipedia.org/wiki/Chu_k%E1%BB%B3_qu%E1%BB%B9_%C4%91%E1%BA%A1o) [[3]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Enceladus_%28v%E1%BB%87_tinh%29#cite_note-solarsys-3) [Độ nghiêng quỹ đạo](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%99_nghi%C3%AAng_qu%E1%BB%B9_%C4%91%E1%BA%A1o) [vệ tinh của](https://vi.wikipedia.org/wiki/V%E1%BB%87_tinh_t%E1%BB%B1_nhi%C3%AAn) [Sao Thổ](https://vi.wikipedia.org/wiki/Sao_Th%E1%BB%95) [[4]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Enceladus_%28v%E1%BB%87_tinh%29#cite_note-Thomas_2006-4) [[5]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Enceladus_%28v%E1%BB%87_tinh%29#cite_note-Jacobson_2006-5) [Khối lượng](https://vi.wikipedia.org/wiki/Kh%E1%BB%91i_l%C6%B0%E1%BB%A3ng) 20kg (1,8×10 [[5]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Enceladus_%28v%E1%BB%87_tinh%29#cite_note-Jacobson_2006-5) -5Trái Đất) [Khối lượng riêng](https://vi.wikipedia.org/wiki/Kh%E1%BB%91i_l%C6%B0%E1%BB%A3ng_ri%C3%AAng)trung bình [g](https://vi.wikipedia.org/wiki/Gam)/cm³ [[5]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Enceladus_%28v%E1%BB%87_tinh%29#cite_note-Jacobson_2006-5) [Hấp dẫn bề mặt](https://vi.wikipedia.org/wiki/H%E1%BA%A5p_d%E1%BA%ABn_b%E1%BB%81_m%E1%BA%B7t) [m/s²](https://vi.wikipedia.org/wiki/Gia_t%E1%BB%91c)(0,0113 [g](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%E1%BB%B1c_G)) [Tốc độ vũ trụ cấp 2](https://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BB%91c_%C4%91%E1%BB%99_v%C5%A9_tr%E1%BB%A5_c%E1%BA%A5p_2) [Chu kỳ tự quay](https://vi.wikipedia.org/wiki/Chu_k%E1%BB%B3_t%E1%BB%B1_quay) [đồng bộ](https://vi.wikipedia.org/wiki/Qu%E1%BB%B9_%C4%91%E1%BA%A1o_quay_%C4%91%E1%BB%93ng_b%E1%BB%99) [Độ nghiêng trục quay](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%99_nghi%C3%AAng_tr%E1%BB%A5c_quay) [Suất phản chiếu](https://vi.wikipedia.org/wiki/Su%E1%BA%A5t_ph%E1%BA%A3n_chi%E1%BA%BFu) [hình học](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Su%E1%BA%A5t_ph%E1%BA%A3n_chi%E1%BA%BFu_h%C3%ACnh_h%E1%BB%8Dc&action=edit&redlink=1)) 0,99 ( [[6]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Enceladus_%28v%E1%BB%87_tinh%29#cite_note-Verbiscer-6) [Bond](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Su%E1%BA%A5t_ph%E1%BA%A3n_chi%E1%BA%BFu_Bond&action=edit&redlink=1))
|
|[Kelvin](https://vi.wikipedia.org/wiki/Kelvin) [[8]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Enceladus_%28v%E1%BB%87_tinh%29#cite_note-Spencer-8) [K](https://vi.wikipedia.org/wiki/Kelvin) [Cấp sao biểu kiến](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BA%A5p_sao_bi%E1%BB%83u_ki%E1%BA%BFn) [[7]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Enceladus_%28v%E1%BB%87_tinh%29#cite_note-magnitude-7) [Áp suất khí quyển](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C3%81p_su%E1%BA%A5t_kh%C3%AD_quy%E1%BB%83n)bề mặt [[10]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Enceladus_%28v%E1%BB%87_tinh%29#cite_note-Dougherty-10) [[11]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Enceladus_%28v%E1%BB%87_tinh%29#cite_note-Hansen-11) [nước](https://vi.wikipedia.org/wiki/N%C6%B0%E1%BB%9Bc)
4%
[Nitơ](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nit%C6%A1)
3.2%
[Điôxít cacbon](https://vi.wikipedia.org/wiki/Cacbon_%C4%91i%C3%B4x%C3%ADt)
1,7%
[Metan](https://vi.wikipedia.org/wiki/M%C3%AAtan) [[9]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Enceladus_%28v%E1%BB%87_tinh%29#cite_note-Waite-9) **Enceladus** (phiên âm /ɛnˈsɛlədəs/) là [12] [vệ tinh](https://vi.wikipedia.org/wiki/V%E1%BB%87_tinh)lớn thứ 6 của [Sao Thổ](https://vi.wikipedia.org/wiki/Sao_Th%E1%BB%95) . Nó được nhà thiên văn học [[13]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Enceladus_%28v%E1%BB%87_tinh%29#cite_note-Discovery-13) [William Herschel](https://vi.wikipedia.org/wiki/William_Herschel)phát hiện vào năm 1789 . Trước những năm 1980 (thời điểm 2 tàu vũ trụ Voyager bay ngang qua Enceladus), người ta biết rất ít về Enceladus ngoài việc trên bề mặt vệ tinh này có nước. Enceladus có đường kính khoảng 500 km, bằng 1/10 kích thước của [[14]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Enceladus_%28v%E1%BB%87_tinh%29#cite_note-Herschel_1790-14) [Titan](https://vi.wikipedia.org/wiki/Titan_%28v%E1%BB%87_tinh%29), vệ tinh lớn nhất của Sao Thổ. Nó là thiên thể phản xạ ánh sáng mạnh nhất trong [hệ Mặt trời](https://vi.wikipedia.org/wiki/H%E1%BB%87_M%E1%BA%B7t_Tr%E1%BB%9Di)(gần như 100%). Tàu [Voyager 1](https://vi.wikipedia.org/wiki/Voyager_1)phát hiện thấy quỹ đạo của Enceladus nằm trong vùng dày nhất của [vành đai phân tán E](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=V%C3%A0nh_%C4%91ai_E_Sao_Th%E1%BB%95&action=edit&redlink=1). Người ta cho rằng vành đai này được hình thành từ vật chất phun lên từ cực Nam của Enceladus. Tàu [Voyager 2](https://vi.wikipedia.org/wiki/Voyager_2)cho thấy vệ tinh này mặc dù rất nhỏ nhưng lại có một địa hình phức tạp: từ những vùng cổ xưa nhiều miệng [hố thiên thạch](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=H%E1%BB%91_thi%C3%AAn_th%E1%BA%A1ch&action=edit&redlink=1)cho đến những vùng trẻ mới được kiến tạo. Một số vùng có lớp bề mặt mới được tạo ra trong khoảng 100 triệu năm trước đây. [Tàu Cassini](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=T%C3%A0u_Cassini&action=edit&redlink=1) hiện đang quay quanh Sao Thổ đã cung cấp cho chúng ta thêm nhiều dữ liệu mới về Enceladus. Trong năm 2005, Cassini đã bay rất gần Enceladus, chụp ảnh và phân tích chi tiết bề mặt cũng như môi trường trên Enceladus. Một số trong các dữ liệu thu thập được đã giúp chúng ta trả lời những câu hỏi đã đặt ra sau lần khám phá đầu tiên bởi tàu Voyager, một số lại khiến chúng ta đặt ra những câu hỏi mới. Cụ thể, Cassini phát hiện thấy những cột vật chất chứa nước phun lên từ cực nam của vệ tinh. Cùng với việc phát hiện thấy sự thất thoát nhiệt và sự tồn tại của bề mặt mịn và ít hố thiên thạch ở vùng cực nam, người ta khẳng định được rằng Enceladus hiện vẫn có những hoạt động [địa chất](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%8Ba_ch%E1%BA%A5t_h%E1%BB%8Dc). Điều này có thể giải thích được bởi Enceladus là vệ tinh của một *gas giant* ( [hành tinh khí khổng lồ](https://vi.wikipedia.org/wiki/H%C3%A0nh_tinh_kh%C3%AD_kh%E1%BB%95ng_l%E1%BB%93)). Những hành tinh như vậy thường có một hệ thống vệ tinh với [quỹ đạo](https://vi.wikipedia.org/wiki/Qu%E1%BB%B9_%C4%91%E1%BA%A1o) phức tạp.Một số trong các vệ tinh này [cộng hưởng quỹ đạo](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=C%E1%BB%99ng_h%C6%B0%E1%BB%9Fng_qu%E1%BB%B9_%C4%91%E1%BA%A1o&action=edit&redlink=1) với nhau, chúng không ổn định hoặc có [độ dẹt quỹ đạo](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=%C4%90%E1%BB%99_d%E1%BA%B9t_qu%E1%BB%B9_%C4%91%E1%BA%A1o&action=edit&redlink=1) nhất định. Vì vậy lực hấp dẫn của hành tinh lên các vệ tinh này luôn luôn thay đổi, khiến cho các tầng bề mặt của vệ tinh co giãn theo chu kì quỹ đạo, tạo ra nhiệt lượng.
Enceladus là 1 trong ba thiên thể (ngoài
[Trái Đất](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%C3%A1i_%C4%90%E1%BA%A5t)) có hiện tượng phun trào vật chất (cùng với vệ tinh [Io](https://vi.wikipedia.org/wiki/Io_%28v%E1%BB%87_tinh%29) của [Sao Mộc](https://vi.wikipedia.org/wiki/Sao_M%E1%BB%99c) và [Triton](https://vi.wikipedia.org/wiki/Triton_%28v%E1%BB%87_tinh%29) của [Sao Hải Vương](https://vi.wikipedia.org/wiki/Sao_H%E1%BA%A3i_V%C6%B0%C6%A1ng). Phân tích khí thoát ra từ các vụ phun trào này cho thấy chúng bắt nguồn từ một lớp nước phía dưới bề mặt của vệ tinh. Cùng với những [chất hoá học](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ch%E1%BA%A5t_ho%C3%A1_h%E1%BB%8Dc&action=edit&redlink=1) cũng được tìm thấy trong các vụ phun trào nói trên, người ta cho rằng Enceladus là một thiên thể đặc biệt rất quan trọng cho việc nghiên cứu [sinh học vũ trụ](https://vi.wikipedia.org/wiki/Sinh_h%E1%BB%8Dc_v%C5%A9_tr%E1%BB%A5) . Hiện tượng nói trên cũng củng cố cho giả thuyết vành đai E bắt nguồn từ vật chất trên Enceladus đã được nêu ra trước đó. [15]
## Mục lục
[1 Tên gọi](https://vi.wikipedia.org/wiki/Enceladus_%28v%E1%BB%87_tinh%29#T.C3.AAn_g.E1.BB.8Di) [2 Lịch sử khám phá](https://vi.wikipedia.org/wiki/Enceladus_%28v%E1%BB%87_tinh%29#L.E1.BB.8Bch_s.E1.BB.AD_kh.C3.A1m_ph.C3.A1) [3 Quỹ đạo](https://vi.wikipedia.org/wiki/Enceladus_%28v%E1%BB%87_tinh%29#Qu.E1.BB.B9_.C4.91.E1.BA.A1o) [4 Đặc điểm](https://vi.wikipedia.org/wiki/Enceladus_%28v%E1%BB%87_tinh%29#.C4.90.E1.BA.B7c_.C4.91i.E1.BB.83m) [5 Sự sống trên Enceladus](https://vi.wikipedia.org/wiki/Enceladus_%28v%E1%BB%87_tinh%29#S.E1.BB.B1_s.E1.BB.91ng_tr.C3.AAn_Enceladus) [6 Xem thêm](https://vi.wikipedia.org/wiki/Enceladus_%28v%E1%BB%87_tinh%29#Xem_th.C3.AAm) [7 Tham khảo](https://vi.wikipedia.org/wiki/Enceladus_%28v%E1%BB%87_tinh%29#Tham_kh.E1.BA.A3o) [8 Liên kết ngoài](https://vi.wikipedia.org/wiki/Enceladus_%28v%E1%BB%87_tinh%29#Li.C3.AAn_k.E1.BA.BFt_ngo.C3.A0i)
## Tên gọi
|
|
Thần Athena cầm giáo đâm Enceladus
Vệ tinh Enceladus được đặt tên theo tên của vị thần khổng lồ
[Enceladus](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Enceladus_%28th%E1%BA%A7n_tho%E1%BA%A1i%29&action=edit&redlink=1) trong [Thần thoại Hy Lạp](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BA%A7n_tho%E1%BA%A1i_Hy_L%E1%BA%A1p), một trong số các vị thần Gigant, con của thần đất [Gaia](https://vi.wikipedia.org/wiki/Gaia_%28th%E1%BA%A7n_tho%E1%BA%A1i%29) với những giọt máu và tinh dịch của [Uranus](https://vi.wikipedia.org/wiki/Uranus_%28th%E1%BA%A7n_tho%E1%BA%A1i%29). Nó còn được gọi theo cách khác là Saturn II hoặc là SII Enceladus. Giống như các vệ tinh khác trong số 7 vệ tinh đầu tiên của Sao Thổ được phát hiện, tên gọi trên được [John Herschel](https://vi.wikipedia.org/wiki/John_Herschel) (con trai của người phát hiện [William Herschel](https://vi.wikipedia.org/wiki/William_Herschel)) đề xuất năm 1847 trong tác phẩm *Results of Astronomical Observations made at the Cape of Good Hope* (Kết quả các quan trắc thiên văn tại mũi Hảo Vọng) của mình . Trong tác phẩm này, ông đã sử dụng tên các vị thần khổng lồ Hy Lạp, tức là các anh chị em của thần Cronos (hay Kronos). Cronos là vị thần trong thần thoại Hy Lạp tương đương với thần Saturn trong thần thoại La Mã. Hai dạng tính từ trong tiếng Anh là Enceladean và Enceladan. [16]
Những địa danh trên Enceladus được
[Hiệp hội thiên văn quốc tế](https://vi.wikipedia.org/wiki/Hi%E1%BB%87p_h%E1%BB%99i_Thi%C3%AAn_v%C4%83n_Qu%E1%BB%91c_t%E1%BA%BF) IAU đặt theo tên các nhân vật và địa danh của tập truyện [Ả rập](https://vi.wikipedia.org/wiki/%E1%BA%A2_R%E1%BA%ADp) nổi tiếng [Nghìn lẻ một đêm](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ngh%C3%ACn_l%E1%BA%BB_m%E1%BB%99t_%C4%91%C3%AAm). Các hố thiên thạch được đặt tên theo các nhân vật, còn các cấu trúc địa hình khác như rãnh, rặng núi, đồng bằng… được đặt tên theo các địa danh. 57 địa danh đã được IAU đặt tên chính thức, 22 trong số đó được đặt tên vào năm 1982 dựa trên kết quả quan sát của tàu Voyager. 35 địa danh khác được đặt vào tháng 11 năm 2006 dựa trên kết quả quan sát của tàu Cassini. [17] Một vài ví dụ như là vùng rãnh [[18]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Enceladus_%28v%E1%BB%87_tinh%29#cite_note-NewNames-18) [Samarkand](https://vi.wikipedia.org/wiki/Samarkand)( *Samarkand Sulci*), [hố thiên thạch](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=H%E1%BB%91_thi%C3%AAn_th%E1%BA%A1ch&action=edit&redlink=1) [Aladdin](https://vi.wikipedia.org/wiki/Aladdin), đồng bằng [Sarandib](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Sarandib&action=edit&redlink=1)( *Sarandib Planitia*)…
## Lịch sử khám phá
|Thời điểm Cassini đến gần Enceladus
|
|Ngày
||Khoảng cách (km)
|
|17/2/2005||1 264|
|9/3/2005||500|
|29/3/2005||64 000|
|21/5/2005||93 000|
|14/7/2005||175|
|12/10/2005||49 000|
|24/12/2005||94 000|
|17/1/2006||146 000|
|9/9/2006||40 000|
|9/11/2006||95 000|
|28/6/2007||90 000|
|30/9/2007||98 000|
|12/3/2008||52|
|30/6/2008||84 000|
|11/8/2008||54|
|9/10/2008||25|
|31/10/2008||200|
|8/11/2008||52 804|
|2/11/2009||103|
|21/11/2009||1 607|
|28/4/2010||103|
|18/5/2010||201|
|
|
Kính thiên văn dài 12m của William Herschel
|
|
Ảnh chụp từ tàu Voyager 2, ngày 26/8/1981
Nhà thiên văn học
[Fredrick William Herschel](https://vi.wikipedia.org/wiki/William_Herschel) phát hiện ra Enceladus vào ngày [28 tháng 8](https://vi.wikipedia.org/wiki/28_th%C3%A1ng_8) năm [1789](https://vi.wikipedia.org/wiki/1789), khi lần đầu tiên sử dụng kính thiên văn lớn nhất thế giới lúc bấy giờ có đường kính 1,2 m. [[20]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Enceladus_%28v%E1%BB%87_tinh%29#cite_note-Herschel_1795-20) Ông đã quan sát vệ tinh này vào năm 1787 nhưng với kính thiên văn nhỏ đường kính 16,5 cm ông không thể nhận thấy nó. [21] Do Enceladus có [[22]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Enceladus_%28v%E1%BB%87_tinh%29#cite_note-Soylent-22) [độ trưng biểu kiến](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BA%A5p_sao_bi%E1%BB%83u_ki%E1%BA%BFn)nhỏ (+11.7m) và rất gần với Sao Thổ cũng như các vành đai sáng hơn nhiều lần, để quan sát được vệ tinh này cần sử dụng [kính viễn vọng](https://vi.wikipedia.org/wiki/K%C3%ADnh_vi%E1%BB%85n_v%E1%BB%8Dng)có đường kính 15 – 30 cm trong điều kiện khí quyển tốt và không bị ảnh hưởng bởi các nguồn sáng gây nhiễu. Giống như nhiều vệ tinh khác của Sao Thổ được phát hiện trước [kỷ nguyên vũ trụ](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=K%E1%BB%B7_nguy%C3%AAn_v%C5%A9_tr%E1%BB%A5&action=edit&redlink=1), Enceladus được quan sát lần đầu khi nó đi cắt ngang qua vành đai Sao Thổ vào lúc [phân điểm](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ph%C3%A2n_%C4%91i%E1%BB%83m&action=edit&redlink=1). Lúc này ta nhìn thấy vành đai Sao Thổ từ bên rìa của nó. Ánh sáng phản xạ từ vành đai sẽ là tối thiểu giúp cho việc quan sát thấy chuyển động của vệ tinh dễ dàng hơn.
Trước khi tàu Voyager bay qua Enceladus, con người không biết gì nhiều về vệ tinh này. Bắt đầu từ một điểm sáng được Herchel quan sát, sau một thời gian dài người ta chỉ xác định được đặc điểm quỹ đạo của nó và ước lượng được
[khối lượng](https://vi.wikipedia.org/wiki/Kh%E1%BB%91i_l%C6%B0%E1%BB%A3ng), [mật độ](https://vi.wikipedia.org/wiki/M%E1%BA%ADt_%C4%91%E1%BB%99) và [suất phản chiếu](https://vi.wikipedia.org/wiki/Su%E1%BA%A5t_ph%E1%BA%A3n_chi%E1%BA%BFu).
Hai tàu Voyager là những tàu vũ trụ đầu tiên đến gần và chụp ảnh Enceladus. Voyager 1 bay qua trước, cách vệ tinh 202.000 km vào ngày 12/11/1980.
Do khoảng cách khá xa, các bức ảnh chụp được có độ phân giải không cao, nhưng cho thấy Enceladus có một vùng bình nguyên có độ phản xạ mạnh và không có hố thiên thạch. Đó là đặc điểm của một bề mặt trẻ với tuổi địa chất thấp. [23] Voyager 1 còn khẳng định việc Enceladus nằm trong khu vực dày đặc nhất của [[24]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Enceladus_%28v%E1%BB%87_tinh%29#cite_note-Terrile-24) [vành đai E](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=V%C3%A0nh_%C4%91ai_E_Sao_Th%E1%BB%95&action=edit&redlink=1)(một vành đai nằm phía ngoài của Sao Thổ). Từ 2 đặc điểm trên, các nhà khoa học cho rằng vành đai E được tạo ra do vật chất bắt nguồn từ bề mặt của Enceladus. [[24]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Enceladus_%28v%E1%BB%87_tinh%29#cite_note-Terrile-24)
Tàu Voyager 2 tới gần Enceladus hơn (ở khoảng cách 87.010 km) vào ngày 26/8/1981.
Ở khoảng cách này, các bức ảnh được chụp có độ phân giải cao hơn. Chúng cho thấy phần lớn bề mặt của Enceladus là bề mặt trẻ, có ít hố thiên thạch. [23] Cũng có những vùng khác cổ xưa hơn với nhiều hố thiên thạch nằm trong khoảng từ [[25]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Enceladus_%28v%E1%BB%87_tinh%29#cite_note-Rothery-25) [vĩ độ](https://vi.wikipedia.org/wiki/V%C4%A9_%C4%91%E1%BB%99)trung bình đến vĩ độ cao của [bán cầu](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=B%C3%A1n_c%E1%BA%A7u&action=edit&redlink=1)bắc và một vùng ở gần xích đạo cũng có số lượng hố thiên thạch tương đối. Sự khác biệt về mặt địa hình của Enceladus hoàn toàn trái ngược với [Mimas](https://vi.wikipedia.org/wiki/Mimas_%28v%E1%BB%87_tinh%29), vệ tinh nhỏ hơn của Sao Thổ có bề mặt cổ xưa đồng nhất và rất nhiều hố thiên thạch. Những khu vực có tuổi địa chất thấp trên Enceladus là một phát hiện rất đáng ngạc nhiên cho giới khoa học. Họ không nghĩ đến việc phát hiện thấy những đặc điểm này ở một vệ tinh nhỏ và lạnh như Enceladus (nếu so sánh với vệ tinh Io của Sao Mộc cũng có hoạt động địa chất). Tuy nhiên tàu Voyager 2 không thể giúp các nhà khoa học trả lời chắc chắn rằng Enceladus hiện có còn hoạt động địa chất không và liệu nó có phải là nguồn cung cấp bụi và vật chất cho vành đai E hay không.
Những câu hỏi này đã phải đợi hơn 20 năm để tìm ra một phần các câu trả lời. Tàu Cassini được phóng lên ngày
[15 tháng 10](https://vi.wikipedia.org/wiki/15_th%C3%A1ng_10) năm [1997](https://vi.wikipedia.org/wiki/1997) đã bay vào quỹ đạo của Sao Thổ và trở thành vệ tinh của nó vào ngày 01 tháng 7 năm 2004. Dựa vào kết quả của tàu Voyager 2, những người thực hiện [dự án Cassini-Huygens](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=D%E1%BB%B1_%C3%A1n_Cassini-Huygens&action=edit&redlink=1) đã xác định mục tiêu chủ chốt là nghiên cứu vệ tinh Enceladus. Họ đã lập kế hoạch để cho Cassini bay đến gần Enceladus trong khoảng cách dưới 1500 km nhiều lần. Bên cạnh đó, trong quỹ đạo của mình Cassini cũng đã vài lần bay tới gần Enceladus với khoảng cách dưới 100.000 km. Từ đó, Cassini đã cung cấp những dữ liệu cực kì quan trọng về bề mặt của vệ tinh này. Nó đã phát hiện thấy [hơi nước](https://vi.wikipedia.org/wiki/N%C6%B0%E1%BB%9Bc) và các hợp chất [hydrocarbon](https://vi.wikipedia.org/wiki/Hi%C4%91r%C3%B4cacbon) phức tạp thoát ra từ vùng cực nam của Enceladus. Những phát hiện này đã khiến cho các nhà khoa học thay đổi quỹ đạo của Cassini cho phép nó đến gần Enceladus hơn (nó đã 2 lần cách Enceladus khoảng 50 km và một lần thậm chí chỉ cách 25 km trong năm 2008). [[19]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Enceladus_%28v%E1%BB%87_tinh%29#cite_note-PlanetarySocTable-19) Trong năm 2009 và 2010, Cassini sẽ còn vài lần nữa tiếp cận bề mặt của Enceladus. [26]
Những phát hiện mà Cassini mang lại đã khiến Enceladus trở thành đích ngắm cho những dự án trong tương lại. Năm 2007,
[NASA](https://vi.wikipedia.org/wiki/NASA) đưa ra ý tưởng về một tàu vũ trụ quay quanh Enceladus và thực hiện xem xét kĩ lưỡng hơn cột bụi bốc lên từ cực nam của nó. Tuy nhiên ý tưởng này không được chấp thuận nghiên cứu tiếp. [27] Cơ quan hàng không châu Âu [[28]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Enceladus_%28v%E1%BB%87_tinh%29#cite_note-PEN122007-28) [ESA](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%C6%A1_quan_v%C5%A9_tr%E1%BB%A5_Ch%C3%A2u_%C3%82u)gần đây cũng có dự án phóng một tàu thám hiểm kết hợp nghiên cứu Enceladus và [Titan](https://vi.wikipedia.org/wiki/Titan_%28v%E1%BB%87_tinh%29). [[29]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Enceladus_%28v%E1%BB%87_tinh%29#cite_note-TandEM-29)
Dự án
*Nhiệm vụ hệ Sao Thổ-Titan* ( *Titan Saturn System Mission*) TSSM là một dự án liên kết giữa 2 trung tâm NASA và ESA nhằm nghiên cứu các vệ tinh của Sao Thổ, trong đó có cả Enceladus. Dự án này và dự án *Nhiệm vụ hệ Sao Mộc-Europa* ( *Europa Jupiter System Mission*) EJSM đã phải cạnh tranh nhau để được ưu tiên thực hiện trước do vấn đề tài chính. Tháng 2 năm 2009, dự án EJSM đã được xếp ở mức ưu tiên cao hơn , tuy nhiên dự án TSSM vẫn được tiếp tục nghiên cứu thêm. [30]
## Quỹ đạo
Enceladus là một vệ tinh lớn nằm ở nhóm trong của các vệ tinh Sao Thổ. Tính theo khoảng cách từ tâm Sao Thổ, Enceladus là vệ tinh thứ 14. Nó nằm trong khu vực dày đặc nhất của vành đai E, vành đai nằm ngoài cùng trong những vành đai của Sao Thổ. Vành đai này bắt đầu từ quỹ đạo của
[Mimas](https://vi.wikipedia.org/wiki/Mimas_%28v%E1%BB%87_tinh%29) và kéo dài đến gần quỹ đạo của [Rhea](https://vi.wikipedia.org/wiki/Rhea_%28v%E1%BB%87_tinh%29), chứa các hạt băng và bụi rất nhỏ.
Enceladus cách tâm và bề mặt Sao Thổ lần lượt là 238.000 km và 180.000 km (bề mặt tính từ tầng khí quyển cao nhất của Sao Thổ). Quỹ đạo của nó nằm ở giữa quỹ đạo của
[Mimas](https://vi.wikipedia.org/wiki/Mimas_%28v%E1%BB%87_tinh%29) và [Tethys](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tethys_%28v%E1%BB%87_tinh%29). Nó quay một vòng hết 32,9 tiếng, đủ nhanh để người quan sát từ mặt đất có thể quan sát chuyển động của nó chỉ trong 1 đêm. Enceladus và [Dione](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Dione_%28v%E1%BB%87_tinh%29&action=edit&redlink=1) tạo với nhau [cộng hưởng quỹ đạo](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=C%E1%BB%99ng_h%C6%B0%E1%BB%9Fng_qu%E1%BB%B9_%C4%91%E1%BA%A1o&action=edit&redlink=1) tỉ lệ 2:1 (Enceladus quay hết 2 vòng trong khi Dione quay hết 1 vòng quanh Sao Thổ). Hiện tượng cộng hưởng khiến cho quỹ đạo của Enceladus duy trì được độ dẹt tương đối (tâm sai 0,0047) tạo nguồn nội nhiệt cho các hoạt động địa chất của nó. [[2]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Enceladus_%28v%E1%BB%87_tinh%29#cite_note-Porco-2)
Giống như các vệ tinh lớn hơn của Sao Thổ, Enceladus luôn chỉ quay một mặt về phía Sao Thổ. Không giống như
[Mặt trăng](https://vi.wikipedia.org/wiki/V%E1%BB%87_tinh_t%E1%BB%B1_nhi%C3%AAn), Enceladus không dao động xung quanh trục quay (ít nhất là không dao động nhiều hơn 1,5°). Mặc dù vậy, phân tích hình dạng của Enceladus vẫn cho thấy tại một số thời điểm, Enceladus có các dao động quay thứ cấp cưỡng bức 1:4. Dao động này cùng với cộng hưởng quỹ đạo cùng với Dione, tăng thêm nhiệt năng cho Enceladus. [2]
### Tương tác với vành đai E của Sao Thổ
Vành đai E là vành đai nằm ngoài cùng và là vành đai rộng nhất trong các
[vành đai của Sao Thổ](https://vi.wikipedia.org/wiki/V%C3%A0nh_%C4%91ai_Sao_Th%E1%BB%95). Nó kéo dài từ quỹ đạo của Mimas đến gần quỹ đạo của Rhea. Một số quan sát còn cho rằng vành đai E thậm chí còn trải rộng đến quỹ đạo của [Titan](https://vi.wikipedia.org/wiki/Titan_%28v%E1%BB%87_tinh%29), tức là rộng 1.000.000 km. Mặc dù rất rộng nhưng vật chất trong vành đai rất loãng, gồm có bụi và băng hiển vi. Vì quá loãng và trải rộng nên vành đai rất không ổn định. Nếu không có nguồn cung cấp thay thế, vành đai E sẽ nhanh chóng biến mất trong khoảng từ 10.000 đến 1.000.000 năm. Enceladus nằm trong dải hẹp nhất và dày đặc vật chất nhất của vành đai nên trước đây người ta đã giả thiết rằng vật chất thoát ra từ Enceladus đã hình thành nên vành đai. Giả thuyết này đã được củng cố từ những dẫn liệu của tàu Cassini.
|
|
Quỹ đạo của Enceladus nhìn từ phía bên, cho thấy vị trí của nó trong vành đai E
|
|
Enceladus quay trong vành đai E
Enceladus có 2 cơ chế để cung cấp vật chất cho vành đai.
Cơ chế thứ nhất, và có thể là quan trọng nhất, là sự phát tán các hạt vật chất từ các cột bụi tạo ra do các [31] [lỗ phun trào nhiệt độ thấp](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=L%E1%BB%97_phun_tr%C3%A0o_nhi%E1%BB%87t_%C4%91%E1%BB%99_th%E1%BA%A5p&action=edit&redlink=1)( *cryovolcanic*) ở vùng cực nam của vệ tinh. Trong khi phần lớn vật chất sau khi phun trào trở lại bề mặt của vệ tinh thì một số ít có vận tốc lớn hơn [vận tốc vũ trụ cấp 2](https://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BB%91c_%C4%91%E1%BB%99_v%C5%A9_tr%E1%BB%A5_c%E1%BA%A5p_2)trên Enceladus (khoảng 866 km/h) thoát ra khỏi trọng trường vệ tinh và bay vào quỹ đạo quanh Sao Thổ. Cơ chế thứ 2 là sự bắn phá của thiên thạch trên Enceladus có thể đã hất tung các hạt bụi trên bề mặt vệ tinh lên quỹ đạo. Cơ chế này không chỉ áp dụng cho Enceladus mà còn đúng cho mọi vệ tinh trong vành đai E nói chung.
## Đặc điểm
### Kích cỡ và hình dáng
*Cassini*ngày 5/2/2006. Khi ấy Enceladus cách Cassini 4,1 triệu km còn Titan cách khoảng 5,3 triệu km
Enceladus là một trong những vệ tinh nhỏ nhất có đủ khối lượng để có dạng hình cầu. Đường kính trung bình của vệ tinh là khoảng 505 km, bằng 1/7
[mặt trăng](https://vi.wikipedia.org/wiki/V%E1%BB%87_tinh_t%E1%BB%B1_nhi%C3%AAn). Vệ tinh này nhỏ tới mức nó có kích thước tương đương với [Vương quốc Anh](https://vi.wikipedia.org/wiki/V%C6%B0%C6%A1ng_qu%E1%BB%91c_Anh). Khi đem so sánh có thể thấy Enceladus dễ dàng chui vừa trong những bang như [Arizona](https://vi.wikipedia.org/wiki/Arizona) hay [Colorado](https://vi.wikipedia.org/wiki/Colorado) của [Mỹ](https://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3). Diện tích bề mặt của vệ tinh là khoảng 800.000 km², gấp gần 2 lần rưỡi diện tích [Việt Nam](https://vi.wikipedia.org/wiki/Vi%E1%BB%87t_Nam).
Enceladus là vệ tinh có kích thước và khối lượng đứng thứ 6 trong các vệ tinh của Sao Thổ, sao
[Titan](https://vi.wikipedia.org/wiki/Titan_%28v%E1%BB%87_tinh%29) (5.150 km), [Rhea](https://vi.wikipedia.org/wiki/Rhea_%28v%E1%BB%87_tinh%29) (1.530 km), [Iapetus](https://vi.wikipedia.org/wiki/Iapetus_%28v%E1%BB%87_tinh%29) (1.440 km), [Dione](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Dione_%28v%E1%BB%87_tinh%29&action=edit&redlink=1) (1.120 km) và [Tethys](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tethys_%28v%E1%BB%87_tinh%29) (1.050 km). Mimas là vệ tinh có hình cầu duy nhất nhỏ hơn Enceladus trong số các vệ tinh của Sao Thổ (ngoài ra còn có vệ tinh [Miranda](https://vi.wikipedia.org/wiki/Miranda_%28v%E1%BB%87_tinh%29) của [Sao Thiên Vương](https://vi.wikipedia.org/wiki/Sao_Thi%C3%AAn_V%C6%B0%C6%A1ng) nhỏ hơn Enceladus cũng có hình cầu).
Enceladus có hình dạng
[elipsoid](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Elipsoid&action=edit&redlink=1) hơi dẹt, các chiều của nó theo tính toán từ các bức ảnh được chụp từ bộ phận chụp ảnh ISS của Cassini là 513(a)×503(b)×497(c) km, trong đó (a) tương ứng là khoảng cách giữa 2 giao điểm của trục tâm Sao Thổ – tâm Enceladus với bề mặt Enceladus; (b) là khoảng cách giữa 2 cực trên bề mặt hướng theo chiều quay và bề mặt hướng theo chiều ngược lại; (c) là khoảng cách giữa 2 cực bắc và nam. Như vậy vệ tinh quay xung quanh trục ngắn, còn trục dài định hướng theo trục hướng tâm.
### Bề mặt
Tàu Voyager 2 là tàu vũ trụ đầu tiên đến gần bề mặt của Enceladus và chụp ảnh vệ tinh này ở mức độ tương đối chi tiết. Từ những bức ảnh này người ta đã nhận thấy ít nhất 5 kiểu địa hình trên bề mặt của Enceladus, gồm có những vùng nhiều hố thiên thạch, những bình nguyên bằng phẳng mới được hình thành bao bởi địa hình rặng núi.
Thêm vào đó là các vết nứt xếp [25] [tuyến tính](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tuy%E1%BA%BFn_t%C3%ADnh)và các sườn băng. Các vùng bình nguyên bằng phẳng không có hố thiên thạch được hình thành gần đây, trong khoảng vài trăm triệu năm. Khi đó người ta đã nhận thấy rằng chắc chắn Enceladus cho đến gần đây phải có các hoạt động địa chất như sự phun trào của băng hay nước hoặc các quá trình khác làm thay đổi bề mặt. Lớp băng mới không lẫn bụi trên các vùng bề mặt của Enceladus khiến cho nó phản xạ ánh sáng rất mạnh (có thể là mạnh nhất trong hệ Mặt trời) với [[32]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Enceladus_%28v%E1%BB%87_tinh%29#cite_note-cracks-32) [suất phản xạ hình học](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Su%E1%BA%A5t_ph%E1%BA%A3n_x%E1%BA%A1_h%C3%ACnh_h%E1%BB%8Dc&action=edit&redlink=1)là 1,38 và [[6]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Enceladus_%28v%E1%BB%87_tinh%29#cite_note-Verbiscer-6) [suất phản xạ Bond](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Su%E1%BA%A5t_ph%E1%BA%A3n_x%E1%BA%A1_Bond&action=edit&redlink=1)là 0,99 (phản xạ 99% [năng lượng điện từ](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=N%C4%83ng_l%C6%B0%E1%BB%A3ng_%C4%91i%E1%BB%87n_t%E1%BB%AB&action=edit&redlink=1)). Do phản xạ hầu hết ánh sáng [mặt trời](https://vi.wikipedia.org/wiki/M%E1%BA%B7t_Tr%E1%BB%9Di)nên nhiệt độ bề mặt vệ tinh rất thấp (khoảng −198 °C), có thể là thấp nhất trong các [vệ tinh của Sao Thổ](https://vi.wikipedia.org/wiki/V%E1%BB%87_tinh_t%E1%BB%B1_nhi%C3%AAn_c%E1%BB%A7a_Sao_Th%E1%BB%95). [[8]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Enceladus_%28v%E1%BB%87_tinh%29#cite_note-Spencer-8)
Những hình ảnh quan sát Enceladus từ tàu Cassini trong những ngày 17/2, 9/3 và 14/7 năm 2005 đã cung cấp những chi tiết rõ ràng hơn nhiều về bề mặt vệ tinh. Vùng bình nguyên bằng phẳng được quan sát bởi tàu Voyager 2 khi quan sát kĩ hơn gồm những miền phẳng không có hố thiên thạch xen kẽ với nhiều rặng núi nhỏ và các dốc băng. Cassini cũng cho thấy có nhiều vết đứt gãy ở vùng nhiều hố thiên thạch. Điều đó cho thấy khi bị thiên thạch bắn phá, Enceladus đã bị biến dạng rất nhiều.
Nhiều vùng bình nguyên trẻ cũng đã được phát hiện ở những khu vực trước đây Voyager chụp ảnh không được rõ nét, như vùng cực nam. [33] [[2]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Enceladus_%28v%E1%BB%87_tinh%29#cite_note-Porco-2)
#### Hố thiên thạch
*Cassini*, 17/2/2005. Trên ảnh, [Hamah Sulci](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Hamah_Sulci&action=edit&redlink=1)(đường rãnh Hamah) chạy từ trái sang phải ở phần dưới của bức ảnh. Các hố thiên thạch thuộc các kiểu ct 2và cp nằm phía trên Hamah Sulci
Các
[hố thiên thạch](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=H%E1%BB%91_thi%C3%AAn_th%E1%BA%A1ch&action=edit&redlink=1) rất thường xuất hiện trên bề mặt các thiên thể của hệ Mặt trời. Bề mặt của Enceladus cũng được bao phủ bởi các hố thiên thạch với mật độ và độ [thoái hóa](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Mi%E1%BB%87ng_h%E1%BB%91_thi%C3%AAn_th%E1%BA%A1ch_tho%C3%A1i_h%C3%B3a&action=edit&redlink=1) khác nhau tùy theo khu vực. Từ những quan sát của Voyager 2, có thể nhận thấy 3 kiểu địa hình hố thiên thạch khác nhau dựa trên mật độ hố. Kiểu ct1 và ct2 là các vùng gồm các hố thiên thạch rộng từ 10 – 20 km, khác nhau ở mức độ thoái hóa. Kiểu cp là các bình nguyên ít hố thiên thạch hơn. Sự khác biệt về mật độ thiên thạch (cũng như tuổi của các vùng bề mặt) cho thấy Enceladus đã trải qua nhiều thời kì thay đổi bề mặt trong lịch sử hình thành. [34]
Những quan sát của Cassini đã cung cấp cái nhìn chi tiết hơn về các kiểu địa hình ct2 và cp. Những bức ảnh như hình bên cho thấy đa phần các hố thiên thạch của Enceladus đã bị biến dạng do các đứt gãy và do sự giảm độ kết dính trong kết cấu miệng hố.
Sự giảm độ kết dính là hiện tượng sau một thời gian dài, các cấu trúc băng bị biến dạng bởi lực hấp dẫn. Điều này khiến cho các miệng hố thiên thạch và các cấu trúc khác trên Enceladus đã bị thoái hóa và dần dần trở nên biến mất. Tốc độ thoái hóa của các hố thiên thạch phụ thuộc vào nhiệt độ của băng: băng có nhiệt độ càng cao càng mềm và dễ biến dạng hơn. Các hố thiên thạch bị thoái hóa sẽ dần dần tự làm đầy miệng hố. Khi đó chỉ còn phần vành hố hình tròn còn sót lại (hình phải cho thấy một vành hố như thế ở phía dưới đường phân sáng tối). [35] [Dunyazad](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Dunyazad_%28mi%E1%BB%87ng_h%E1%BB%91_thi%C3%AAn_th%E1%BA%A1ch%29&action=edit&redlink=1), một miệng hố thiên thạch lớn là một ví dụ tiêu biểu về kiểu hố thiên thạch bị thoái hóa do sự giảm độ kết dính băng của Enceladus. Có thể thấy ở băng đã sụt xuống làm đáy hố gồ lên. Ngoài ra nhiều hố thiên thạch trên Enceladus còn bị biến dạng do các đứt gãy địa tầng. Hố thiên thạch rộng 10 km nằm ở phía dưới hố Dunyazad bị một vết đứt gãy rộng từ khoảng vài trăm mét đến 1 km cắt ngang qua miệng hố và làm nó biến dạng. Gần như tất cả các hố thiên thạch Cassini đã chụp ảnh được trong vùng ct2 đều bị biến dạng. Hai kiểu biến dạng trên cho thấy hầu hết mọi hố thiên thạch của Enceladus đều đang trong giai đoạn thoái hóa ở các mức độ khác nhau.
#### Các địa hình kiến tạo
Voyager 2 đã tìm thấy nhiều kiểu địa hình kiến tạo trên bề mặt Enceladus, bao gồm các địa hình
[lòng máng](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=L%C3%B2ng_m%C3%A1ng&action=edit&redlink=1), dốc băng, các vùng nhiều đường rãnh hay [rặng núi](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=R%E1%BA%B7ng_n%C3%BAi&action=edit&redlink=1). Những kết quả mới từ tàu Cassini cho thấy sự biến động lớp vỏ ngoài cùng là kiểu biến dạng chính của Enceladus. Một trong những kiểu địa hình đáng chú ý nhất là các [25] [hẻm vực](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=H%E1%BA%BBm_v%E1%BB%B1c&action=edit&redlink=1). Chúng có thể dài tới 200 km, rộng từ 5 đến 10 km và sâu 1 km. [Hình bên phải](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=T%E1%BA%ADp_tin:EN003_Enceladus_Mosaic.jpg&action=edit&redlink=1)cho thấy một hẻm đứt gãy lớn đặc trưng của Enceladus. Nó cắt ngang qua một vùng già hơn và đã bị biến dạng do các hoạt động kiến tạo. Trong *hình 9*là một vết nứt khác (nằm ở dưới đáy bức ảnh). Những hẻm vực này tương đối trẻ, chúng đè lên trên các kiến tạo khác. Bên cạnh đó, chúng có một địa hình rõ nét với những vỉa đá trồi ra trên bề mặt hai bên vách đá.
Một ví dụ khác của hoạt động kiến tạo trên Enceladus là những vùng bề mặt bị cắt xẻ. Chúng gồm nhiều đường cong tuyến tính tạo bởi các rãnh hoặc rặng núi. Thông thường chúng phân chia các vùng bình nguyên bằng phẳng và các vùng nhiều hố thiên thạch.
Một ví dụ của kiểu địa hình này được chỉ ra trong [25] *hình 8*và [hình dưới bên phải](https://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BA%ADp_tin:EN003_Samarkand_Sulci.jpg)(vùng [Samarkand Sulci](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Samarkand_Sulci&action=edit&redlink=1)). Những khu vực bề mặt bị cắt xẻ như Samarkand Sulci tương đối giống với những khu vực tương tự của [Ganymede](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ganymede_%28v%E1%BB%87_tinh%29). Mặc dù vậy, về mặt cấu tạo chi tiết, những vùng này trên Enceladus phức tạp hơn nhiều. Không phải chỉ là những đường song song, các rãnh và rặng tại khu vực này của Enceladus thường được sắp xếp rối rắm, hoặc đan chéo vào nhau theo hình chữ V. Tại một số vùng, chúng như bị bẻ cong lên phía trên với các đường rãnh và rặng núi chạy dọc theo chiều dài. Những quan sát của Cassini cho thấy tại Samarkand Sulci có một loạt các điểm tối màu rất đáng chú ý (rộng 125 x 500 m), chạy song song với những vết nứt hẹp. Có thể giải thích các hố tối màu này là các hố sụp hình thành giữa các rặng núi. [[35]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Enceladus_%28v%E1%BB%87_tinh%29#cite_note-Turtle-35)
Bên cạnh các hẻm vực và các vùng bề mặt bị cắt xẻ, Enceladus còn có nhiều kiểu địa hình kiến tạo khác. Trong
[hình bên trái](https://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BA%ADp_tin:EN004_Moon_with_a_Past.jpg) ta có thể thấy các đứt gãy hẹp (mặc dù vẫn rộng khoảng vài trăm mét) được tàu Cassini tìm thấy. Những vết nứt này nằm trong các dải cắt ngang qua bề mặt vùng nhiều [hố thiên thạch](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=H%E1%BB%91_thi%C3%AAn_th%E1%BA%A1ch&action=edit&redlink=1). Chúng chỉ cắt sâu xuống vỏ vệ tinh khoảng vài trăm mét. Đa phần các vết nứt này đều đã bị biến dạng trong suốt quá trình hình thành bởi sự bắn phá của thiên thạch lên lớp vỏ yếu ở ngoài cùng của Enceladus. [[35]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Enceladus_%28v%E1%BB%87_tinh%29#cite_note-Turtle-35) Một kiểu địa hình khác là các đường rãnh tuyến tính được tìm thấy bởi tàu Voyager 2 và được quan sát kĩ hơn bởi tàu Cassini. Chúng ta có thể thấy kiểu địa hình này trên [36] [hình dưới bên phải](https://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BA%ADp_tin:EN003_Samarkand_Sulci.jpg). Các đường rãnh song song chạy từ phía bắc (giữa mép trên bức ảnh) xuống phía nam rồi đổi hướng về phía tây nam. Những đường rãnh này đôi khi còn cắt qua các kiểu địa hình khác, như vùng bề mặt bị cắt xẻ đã nói ở trên. Giống như các khe nứt lớn, các rãnh này là kết quả của những kiến tạo mới nhất trên bề mặt Enceladus. Tuy vậy, ở một số rãnh cũng quan sát được hiện tượng xói mòn và thoái hóa như các [hố thiên thạch](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=H%E1%BB%91_thi%C3%AAn_th%E1%BA%A1ch&action=edit&redlink=1). Các rãnh này có tuổi lớn hơn. Các rặng núi trên Enceladus không lớn và ấn tượng như các rặng núi của [Europa](https://vi.wikipedia.org/wiki/Europa_%28v%E1%BB%87_tinh%29). Chúng ta có thể thấy ở góc dưới bên trái của hình trên bên phải có một đám các rặng núi đan vào nhau. Chúng không quá dài và chỉ cao chưa tới 1 km. Ngoài ra người ta còn tìm thấy 1 đỉnh núi vòm cao khoảng 1 km. [[35]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Enceladus_%28v%E1%BB%87_tinh%29#cite_note-Turtle-35)
Như vậy, các hoạt động kiến tạo trên bề mặt Enceladus là yếu tố chính hình thành nên địa hình địa chất của vệ tinh này.
#### Các bình nguyên
[Sarandib Planitia](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Sarandib_Planitia&action=edit&redlink=1)ở phía bên phải
Tàu Voyager 2 đã quan sát thấy 2 kiểu bình nguyên chính trên Enceladus. Đây là các vùng thấp, bằng phẳng, có rất ít hố thiên thạch, và do đó, được hình thành gần đây.
Ở vùng [34] [Sarandib Planitia](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Sarandib_Planitia&action=edit&redlink=1)không có một hố thiên thạch nào đủ lớn để hiện ra dưới độ phân giải của các thiết bị quang học trên tàu Voyager. Một vùng khác nằm ở phía tây nam vùng Sarandib có nhiều địa hình lòng máng và dốc băng. Tàu Cassini đã quan sát các vùng bình nguyên như Sarandib Planitia và [Diyar Planitia](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Diyar_Planitia&action=edit&redlink=1)với các thiết bị tốt hơn và có độ phân giải cao hơn. Các vùng bình nguyên nói trên hiện ra với rất nhiều các rặng núi thấp và các kẽ nứt nhỏ. Chúng có thể là kết quả của sự dịch chuyển các [mảng địa tầng](https://vi.wikipedia.org/wiki/M%E1%BA%A3ng_ki%E1%BA%BFn_t%E1%BA%A1o)ở vỏ ngoài của vệ tinh. Cassini cũng cho thấy vùng Sarandib Planitia cũng có một số các hố thiên thạch nhỏ. Từ số lượng hố thiên thạch, người ta ước đoán tuổi của vùng bề mặt này dựa trên ước đoán thời điểm bề mặt Enceladus bị thiên thạch bắn phá. Có 2 giá trị được đưa ra khác rất xa nhau là 170 triệu năm và 3,7 tỉ năm. [[2]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Enceladus_%28v%E1%BB%87_tinh%29#cite_note-Porco-2) [[37]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Enceladus_%28v%E1%BB%87_tinh%29#cite_note-Crater_flux-37)
Những bức ảnh chụp bởi Cassini với độ bao phủ rộng hơn, độ phân giải cao hơn đã cho phép người ta xác định được thêm một số vùng bình nguyên nữa, đặc biệt là ở
[bán cầu dẫn](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=B%C3%A1n_c%E1%BA%A7u_d%E1%BA%ABn&action=edit&redlink=1) của Enceladus (bán cầu luôn hướng về phía trước theo chiều chuyển động của vệ tinh trong quỹ đạo xung quanh Sao Thổ). Thay vì được bao phủ bởi những rặng núi thấp, vùng này gồm nhiều lòng máng và rặng núi xen kẽ nhau tương tự như địa hình của vùng cực nam. Các bình nguyên mới phát hiện này nằm đối diện với các bình nguyên Sarandib Planitiae và Diyar Planitiae. Đây có thể là kết quả của lực hấp dẫn Sao Thổ đã làm biến dạng Enceladus một cách đối xứng. [[38]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Enceladus_%28v%E1%BB%87_tinh%29#cite_note-Pappalardo-38)
#### Vùng cực nam
Những bức ảnh được Cassini chụp ngày 14/7/2005 tại phía nam Enceladus cho thấy đây là một khu vực khác biệt đã bị biến dạng do kiến tạo địa chất. Khu vực này kéo dài đến vĩ độ 60° nam, có nhiều các đường đứt gãy và các rặng núi.
[[2]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Enceladus_%28v%E1%BB%87_tinh%29#cite_note-Porco-2) Tại đây có rất ít hố thiên thạch cỡ trung bình, cho thấy đây có thể là vùng bề mặt trẻ nhất của Enceladus nói riêng và các [39] [vệ tinh băng](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=V%E1%BB%87_tinh_b%C4%83ng&action=edit&redlink=1)có kích thước trung bình nói chung. Các mô hình về sự bắn phá thiên thạch trên bề mặt vệ tinh cho thấy một vài vùng ở cực nam Enceladus có thể chỉ mới được tạo ra cách đây 500.000 năm hay thậm chí trẻ hơn. Ở trung tâm của khu vực này là 4 đường đứt gãy nằm xen kẽ với các rặng núi ở 2 bên tạo thành một hình ảnh gọi là [[2]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Enceladus_%28v%E1%BB%87_tinh%29#cite_note-Porco-2) *sọc hổ*. Những đường nứt này có thể là địa hình trẻ nhất trong khu vực. Chúng được bao quanh bởi băng nước hạt thô có màu xanh bạc hà. Kiểu băng này có thể được nhìn thấy ở vách của một số kẽ nứt hoặc vỉa đá trên Enceladus. Nhìn trên [[39]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Enceladus_%28v%E1%BB%87_tinh%29#cite_note-Ciclops1223-39) [hình bên phải (màu sai)](https://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BA%ADp_tin:Enceladusstripes_cassini.jpg), các dải sọc hiện lên dưới màu xanh da trời nổi bật trên một vùng bằng phẳng. Do vùng này không bị bao phủ bởi những tinh thể băng hạt nhỏ rơi xuống từ [vành đai E](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=V%C3%A0nh_%C4%91ai_E_Sao_Th%E1%BB%95&action=edit&redlink=1), nó phải được hình thành rất gần đây. Những kết quả từ thiết bị đo quang phổ tia hồng ngoại và khả kiến (VIMS) cho thấy các vật liệu có màu xanh lá cây ở các sọc hổ là các chất hóa học không thể tìm thấy ở các vùng khác trên vệ tinh. VIMS đã tìm thấy các [tinh thể](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tinh_th%E1%BB%83)băng trong các vết nứt. Chúng có thể được hình thành gần đây (dưới 1.000 năm) hoặc băng ở bề mặt vệ tinh đã bị biến đổi do nhiệt. Ngoài ra, VIMS còn tìm thấy các [[40]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Enceladus_%28v%E1%BB%87_tinh%29#cite_note-VIMS_PR-40) [chất hữu cơ](https://vi.wikipedia.org/wiki/H%E1%BB%A3p_ch%E1%BA%A5t_h%E1%BB%AFu_c%C6%A1)đơn giản tại vùng sọc da hổ. Trên Enceladus, những chất hóa học như vậy chỉ có thể tìm thấy được ở khu vực này mà thôi. [[41]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Enceladus_%28v%E1%BB%87_tinh%29#cite_note-Brown-41)
Trong lần bay qua Enceladus ngày 14/7, Cassini đã quan sát chi tiết một vùng băng màu xanh và cho thấy nó bị biến dạng mạnh do các hoạt động kiến tạo và có những nơi được bao phủ bởi những tảng đá đường kính từ 10 đến 100 m.
[[42]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Enceladus_%28v%E1%BB%87_tinh%29#cite_note-Ciclops1250-42)
Ranh giới của vùng cực nam là một đám các rặng núi và thung lũng được xếp
[song song](https://vi.wikipedia.org/wiki/Song_song) theo hình chữ Y hoặc chữ V. Hình dáng, hướng và vị trí của các rặng núi và thung lũng này cho thấy chúng là kết quả của sự biến dạng trên quy mô toàn bộ vệ tinh. Hiện tại có 2 giả thuyết về sự biến đổi hình dạng của Enceladus. Giả thuyết thứ nhất cho rằng quỹ đạo của Enceladus đã dịch chuyển vào phía trong khiến cho tốc độ quay của vệ tinh tăng lên. Sự dịch chuyển này có thể khiến cho trục quay của vệ tinh phẳng lại. Giả thuyết thứ 2 cho rằng sự gia tăng các vật chất ấm và có khối lượng riêng thấp trong lõi Enceladus đã khiến cho vùng trước đây nằm trong vĩ độ trung bình ở bán cầu nam bị dịch chuyển và trở thành vùng cực nam. [2] Sau đó, do vệ tinh đã được định hướng lại, hình dáng của Enceladus cũng bị thay đổi cho phù hợp với các trục mới. [[38]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Enceladus_%28v%E1%BB%87_tinh%29#cite_note-Pappalardo-38)
Một kết quả của giả thuyết thứ nhất (thuyết làm phẳng trục quay) là cả 2 vùng cực sẽ có lịch sử biến dạng kiến tạo tương tự nhau.
Tuy nhiên trên thực tế điều đó không đúng. Vùng cực bắc của Enceladus là một khu vực có rất nhiều hố thiên thạch, và do đó có tuổi địa chất nhiều hơn nhiều so với cực nam. [2] Sự khác biệt về độ dày của [[34]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Enceladus_%28v%E1%BB%87_tinh%29#cite_note-Smith-34) [thạch quyển](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BA%A1ch_quy%E1%BB%83n)có thể là nguyên nhân dẫn đến sự trái ngược này. Hiện nay cũng có nhiều dữ liệu chỉ ra sự thay đổi về độ dày thạch quyển của Enceladus tùy theo vùng. Đó là mối tương quan giữa các điểm gián đoạn hình chữ Y cũng như các đỉnh nhọn hình chữ V ở biên của vùng cực nam và vùng sát với vùng cực nam có tuổi tương tự. Các điểm gián đoạn đấu vào các đường nứt theo chiều bắc nam. Kiểu địa hình như vậy phù hợp với một địa tầng trẻ và thạch quyển mỏng. Các đỉnh nhọn hình chữ V nằm kề với vùng nhiều tuổi và có nhiều hố thiên thạch hơn. [[2]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Enceladus_%28v%E1%BB%87_tinh%29#cite_note-Porco-2)
### Lỗ phun trào nhiệt độ thấp
Từ sau khi tàu Voyager bay qua Enceladus vào những năm đầu thập niên 80, các nhà khoa học đã phỏng đoán rằng vệ tinh này vẫn đang có các hoạt động địa chất do nó có bề mặt trẻ, phản xạ mạnh cũng như vị trí nằm trong vùng lõi của vành đai E.
Mối quan hệ giữa Enceladus và vành đai E khiến cho người ta tin rằng vật chất như bụi và hơi nước từ trong lòng vệ tinh là nguồn chính tạo ra vành đai. Mặc dù vậy thì những dữ liệu từ 2 tàu Voyager không đủ làm bằng chứng xác đáng để khẳng định những giả thuyết trên. [25]
Những dữ liệu được các thiết bị của tàu Cassini thu thập năm 2005 đã cho thấy sự tồn tại của các
[lỗ phun trào nhiệt độ thấp](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=L%E1%BB%97_phun_tr%C3%A0o_nhi%E1%BB%87t_%C4%91%E1%BB%99_th%E1%BA%A5p&action=edit&redlink=1) (hay còn gọi là *núi lửa băng*, mặc dù cách gọi này không chính xác). Không giống như [núi lửa](https://vi.wikipedia.org/wiki/N%C3%BAi_l%E1%BB%ADa) trên Trái Đất thường là các miệng núi phun ra [magma](https://vi.wikipedia.org/wiki/Macma) là đất đá ở nhiệt độ nóng chảy, *núi lửa băng* chỉ là các lỗ (hay khe) phun ra nước và các chất dễ bay hơi khác. Bức hình đầu tiên về một đám bụi các hạt băng thoát ra từ cực nam của Enceladus được chụp bởi dụng cụ chụp ảnh khoa học ISS vào tháng 1 và tháng 2 năm 2005. Mặc dù vậy để tránh trường hợp các thiết bị có sai lầm, các nhà khoa học đã hoãn lại việc công bố phát hiện. Tiếp đó, ngày 17/2/2005 dữ liệu từ dụng cụ đo [2] [từ trường](https://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BB%AB_tr%C6%B0%E1%BB%9Dng)đã phát hiện thấy các bằng chứng về [khí quyển](https://vi.wikipedia.org/wiki/Kh%C3%AD_quy%E1%BB%83n_%28%C4%91%E1%BB%8Bnh_h%C6%B0%E1%BB%9Bng%29)trên Enceladus, từ đó chứng thực sự tồn tại các hố phun. Cụ thể, máy đo từ trường đã quan sát thấy sự gia tăng năng lượng của các [sóng cyclotron ion](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=S%C3%B3ng_cyclotron_ion&action=edit&redlink=1)gần Enceladus. Các sóng này được tạo thành do sự va đập của các hạt bị [ion hóa](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ion_h%C3%B3a)và từ trường. Tần số của sóng được sử dụng để xác định cấu tạo của hạt, mà ở đây là hơi nước bị [ion hóa](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ion_h%C3%B3a). 2 lần đến gần vệ tinh tiếp theo của Cassini, thiết bị đo này đã khẳng định rằng các khí trong khí quyển của Enceladus chủ yếu tập trung ở vùng cực nam. Các nơi khác mật độ khí quyển thấp hơn rất nhiều. [[10]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Enceladus_%28v%E1%BB%87_tinh%29#cite_note-Dougherty-10) [[10]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Enceladus_%28v%E1%BB%87_tinh%29#cite_note-Dougherty-10) **Máy chụp ảnh quang phổ tia cực tím**(UVIS) đã khẳng định lại kết quả trên khi Enceladus che khuất [mặt trời](https://vi.wikipedia.org/wiki/M%E1%BA%B7t_Tr%E1%BB%9Di)khỏi tầm quan sát của Cassini vào các ngày 17/2 và 14/7. Không giống như thiết bị đo từ trường, UVIS không phát hiện thấy khí quyển ở khu vực xích đạo vào lần bay qua tháng 2 nhưng lại phát hiện thấy hơi nước khi quan sát khu vực cực nam vào lần bay qua tháng 7. [[11]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Enceladus_%28v%E1%BB%87_tinh%29#cite_note-Hansen-11) [[43]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Enceladus_%28v%E1%BB%87_tinh%29#cite_note-43) [[44]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Enceladus_%28v%E1%BB%87_tinh%29#cite_note-44)
Có một điều may mắn là trong lần bay qua ngày 14 tháng 7, tàu Cassini đã xuyên qua đám mây khí. Điều này cho phép các thiết bị như
**Máy quang phổ khối lượng trung tính và ion** (INMS) và **Máy phân tích bụi vũ trụ** (CDA) lấy mẫu vật chất trong đám khói bụi. INMS đã tính toán thành phần của đám mây khí và phát hiện thấy phần lớn là hơi nước, cộng thêm một số chất khác như [nitơ](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nit%C6%A1) phân tử, [mêtan](https://vi.wikipedia.org/wiki/M%C3%AAtan) và [CO 2](https://vi.wikipedia.org/wiki/Cacbon_%C4%91i%C3%B4x%C3%ADt). CDA thì nhận thấy sự gia tăng đột ngột mật độ vật chất trong khu vực xung quanh Enceladus. Phân tích các kết quả của CDA và INMS cho thấy Enceladus là nguồn chính cho vật chất của vành đai E và cột khói bụi Cassini bay qua vào tháng 7 chính là vật chất (chủ yếu là nước) phun ra từ một hố phun nhiệt độ thấp gần cực nam. [[31]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Enceladus_%28v%E1%BB%87_tinh%29#cite_note-Spahn-31) [[45]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Enceladus_%28v%E1%BB%87_tinh%29#cite_note-JPL619-45)
Những hình ảnh xác nhận sự tồn tại của đám bụi được chụp vào tháng 11 năm 2005. ISS đã chụp được hình ảnh những hạt băng bị phun ra từ vùng cực nam Enceladus.
Như đã nói ở trên, đám bụi đã được chụp hình vào tháng 1 và tháng 2 năm 2005. Nhưng cần có những bức ảnh chụp vào thời điểm Mặt trời ở ngay phía sau Enceladus và so sánh chúng với những bức ảnh chụp các vệ tinh khác của Sao Thổ ở cùng vị trí để khẳng định hình ảnh của đám bụi. [2] Những bức ảnh chụp tháng 11 đã cho thấy rõ cấu trúc của nó. Đám bụi gồm nhiều cột bụi (có thể được phun ra từ nhiều hố phun khác nhau) nằm trong một vùng bụi lớn và mờ trải rộng tới khoảng cách 500 km từ bề mặt. Như vậy, Enceladus trở thành thiên thể thứ 4 có hoạt động của [[46]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Enceladus_%28v%E1%BB%87_tinh%29#cite_note-Ciclops1652-46) *núi lửa*, bên cạnh [Trái Đất](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%C3%A1i_%C4%90%E1%BA%A5t), [vệ tinh Triton](https://vi.wikipedia.org/wiki/Triton_%28v%E1%BB%87_tinh%29)của [Sao Hải Vương](https://vi.wikipedia.org/wiki/Sao_H%E1%BA%A3i_V%C6%B0%C6%A1ng)và [Io](https://vi.wikipedia.org/wiki/Io_%28v%E1%BB%87_tinh%29)của [Sao Mộc](https://vi.wikipedia.org/wiki/Sao_M%E1%BB%99c). Bộ phận UVIS của Cassini tháng 10 năm 2007 cũng quan sát được vị trí các lỗ phun khí trong đám mây bụi trùng với vị trí các lỗ phun bụi băng đã được ISS tìm thấy. [[45]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Enceladus_%28v%E1%BB%87_tinh%29#cite_note-JPL619-45)
Những quan sát của tàu Cassini ngày 12 tháng 3 năm 2008 đã cung cấp thêm nhiều dữ liệu về các chất hóa học có mặt trong đám bụi khí. Chúng gồm có một số
[hydrocarbon](https://vi.wikipedia.org/wiki/Hi%C4%91r%C3%B4cacbon) đơn và phức như [prôpan](https://vi.wikipedia.org/wiki/Pr%C3%B4pan), [êtan](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C3%8Atan) và [acetylene](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Acetylene&action=edit&redlink=1). Những phát hiện mới gợi mở khả năng tồn tại sự sống bên dưới bề mặt của Enceladus. [47] Theo tính toán của thiết bị INMS, cấu tạo của đám bụi khí tương tự như cấu tạo bụi khí của các [[48]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Enceladus_%28v%E1%BB%87_tinh%29#cite_note-MckayPR-48) [sao chổi](https://vi.wikipedia.org/wiki/Sao_ch%E1%BB%95i). [[47]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Enceladus_%28v%E1%BB%87_tinh%29#cite_note-PR03262008-47)
|
|
Một mô hình cho hoạt động các núi phun trào nhiệt độ thấp của Enceladus
|
|
Vị trí các lỗ phun 1, 5
|
|
Vị trí các lỗ phun 2, 3
Phân tích dữ liệu từ các bức ảnh, thiết bị quang phổ khối lượng và thiết bị đo từ trường đưa ra giả thuyết đám bụi khí được phun lên từ một khoang nằm dưới bề mặt Enceladus dưới áp lực cao, tương tự như cấu trúc các
[suối nước nóng](https://vi.wikipedia.org/wiki/Su%E1%BB%91i_n%C6%B0%E1%BB%9Bc_n%C3%B3ng) trên Trái Đất. Do các thiết bị INMS và UVIS không phát hiện thấy [2] [amonia](https://vi.wikipedia.org/wiki/Amoniac)trong đám bụi khí, một chất đóng vai trò [chất chống đông](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ch%E1%BA%A5t_ch%E1%BB%91ng_%C4%91%C3%B4ng&action=edit&redlink=1), khoang áp suất cao dưới bề mặt Enceladus phải chứa nước gần như nguyên chất ở dạng lỏng, nhiệt độ ít nhất là 270 K (−3 °C) (xem [hình trên bên trái](https://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BA%ADp_tin:PIA07799.png)). Nước nguyên chất cần nhiều năng lượng (đến từ các nguồn nội năng do biến dạng hoặc từ [phân rã phóng xạ](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ph%C3%B3ng_x%E1%BA%A1)) hơn để tan chảy so với hợp chất nước – amonia.
Một giả thuyết thứ 2 cho rằng đám bụi khí sinh ra do sự
[thăng hoa](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%C4%83ng_hoa) của băng. Ngày 14 tháng 7 năm 2005, thiết bị quang phổ hồng ngoại đa hợp (CRIS) đã tìm thấy một vùng băng ấm ở gần cực nam. Nhiệt độ ở vùng này nằm trong khoảng 85 đến 90 K, một vùng nhỏ có nhiệt độ lên tới 157 K (−116 °C). Do ánh sáng mặt trời không đủ làm băng có nhiệt độ như vậy, nhiệt lượng làm ấm vùng băng này chỉ có thể xuất phát từ bên trong của Enceladus. Với nhiệt độ đó, băng có thể thăng hóa và hình thành đám mây bụi băng. Giả thuyết đưa đến kết luận một lớp băng nhão có cấu tạo từ amonia và nước ở nhiệt độ chỉ 170 K (−103 °C) có thể làm nóng băng ở bề mặt và hình thành nên đám mây bụi khí, như vậy là không cần nhiều năng lượng như ở giả thuyết đầu. Mặc dù vậy, do đám mây bụi khí có lượng vật chất dồi dào, giả thuyết thứ nhất có tính thuyết phục cao hơn nhiều so với giả thuyết thứ 2. [8] [[2]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Enceladus_%28v%E1%BB%87_tinh%29#cite_note-Porco-2)
Bên cạnh đó, Kieffer và một số người khác cho rằng đám mây bụi khí được hình thành từ các phân tử ngậm nước dạng mạng lưới.
[carbon điôxit](https://vi.wikipedia.org/wiki/Cacbon_%C4%91i%C3%B4x%C3%ADt), [mêtan](https://vi.wikipedia.org/wiki/M%C3%AAtan) và [nitơ](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nit%C6%A1) từ các phân tử này được giải phóng khi chúng tiếp xúc với [chân không](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ch%C3%A2n_kh%C3%B4ng) thông qua các kẽ nứt *sọc hổ*. Giả thuyết thứ 3 này thậm chí không cần sự cung cấp của nhiệt lượng để làm tan chảy băng, và có thể giải thích sự vắng mặt của amôniăc trong đám bụi khí. [49]
#### Cấu tạo lỗ phun
Năm 2009, các nhà khoa học thuộc dự án Cassini đã phát hiện thấy các muối của
[natri](https://vi.wikipedia.org/wiki/Natri) trong băng ở vành đai E của Sao Thổ. Do vành đai E chủ yếu chứa vật chất từ Enceladus, người ta nghĩ ngay đến khả năng tồn tại của nước ở dạng lỏng dưới bề mặt vệ tinh. [50] [Frank Postberg](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Frank_Postberg&action=edit&redlink=1), một nhà khoa học của dự án phát biểu:
Chúng tôi tin rằng các
[muối khoáng]được tìm thấy xuất phát từ đá nằm dưới đáy lớp nước
Các nhà khoa học cũng kết luận rằng cần có nước ở trạng thái lỏng để
[hòa tan](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=H%C3%B2a_tan&action=edit&redlink=1) một lượng muối khoáng như lượng muối khoáng đã được tìm thấy. Những giả thuyết khác về hiện tượng hình thành đám mây bụi như giả thuyết băng thăng hoa không thể nào giải thích sự tồn tại của lượng muối khoáng nói trên. Ngoài ra, các nhà khoa học còn tìm thấy sự tồn tại của các hợp chất [cacbonat](https://vi.wikipedia.org/wiki/Cacbonat) kiểu như [sôđa](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=S%C3%B4%C4%91a&action=edit&redlink=1). Mặc dù vậy, các nhà khoa học tại các trạm quan sát mặt đất không hề phát hiện thấy [50] [natri](https://vi.wikipedia.org/wiki/Natri)trong đám khí bụi mặc dù natri là thành phần quan trọng của muối. Vì thế người ta cho rằng lượng natri thoát ra từ Enceladus là thấp hơn so với mức độ để có thể phát hiện từ Trái Đất.
Với những dữ liệu như trên, các nhà khoa học đã phân tích 5 mô hình cấu trúc các lố phun tại vùng cực nam Enceladus
: [51]
Ở
*mô hình A*– *“Near-surface Geyser”*, nước muối sôi ngay lập tức khi trạm bề mặt của Enceladus khi gặp môi trường [chân không](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ch%C3%A2n_kh%C3%B4ng) của vũ trụ. Mô hình này không hợp lý do nếu nước muối nhanh chóng sôi và bay hơi thì sẽ có một khối lượng natri lớn trong đám mây khí bụi. Điều này không phù hợp với những quan sát thực tế vì các quan sát từ [Trái Đất](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%C3%A1i_%C4%90%E1%BA%A5t) không cho thấy sự tồn tại của natri, tức là lượng natri nếu có phải rất ít. Bên cạnh đó, nếu mô hình A đúng, gần như mọi hạt băng trong đám khí bụi phải có chứa muối, trái với thực tế là băng mà Cassini thu được chỉ có một phần nhỏ chứa muối.
Ở
*mô hình B*– *“Evaporation in a Narrow Fissure”*, nước muối bốc hơi từ từ trong các [đường dẫn](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=%C4%90%C6%B0%E1%BB%9Dng_d%E1%BA%ABn&action=edit&redlink=1) hẹp, tạo ra hơi nước đi lên bề mặt và hình thành nên đám khí bụi. Mô hình này cũng có vẻ không chính xác do cặn muối còn sót lại sẽ nhanh chóng bịt kín các đường dẫn. Bên cạnh đó, do các đường dẫn hẹp nên không có đủ nhiệt lượng để duy trì nước ở trạng thái lỏng bù đắp cho nhiệt lượng mất do hiện tượng [bay hơi](https://vi.wikipedia.org/wiki/Bay_h%C6%A1i). Vì thế nước sẽ nhanh chóng đóng băng trong các đường dẫn.
Ở
*mô hình C*– *“Solid-State Sublimation”*, băng ấm bốc hơi trực tiếp để tạo ra đám bụi khí thông qua quá trình [thăng hoa](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%C4%83ng_hoa). Các phân tử muối tìm thấy trong đám bụi khí có thể được tạo bởi nước ở trạng thái lỏng trong thời kì đầu của vệ tinh và được giữ lại ở lớp băng bề mặt cho đến tận ngày nay. Chúng sẽ được đưa lên đám bụi khí cùng với hơi nước được thăng hoa. Mô hình này không thể bị loại bỏ mặc dù nó cũng không thật sự hợp lí vì thật khó để có thể đưa các hạt băng cổ ra ngoài từ các kẽ nứt trên Enceladus.
Ở
*mô hình D*– *“Salt-Poor Meltwater”*, nước ở dạng lỏng do băng gần bề mặt tan chảy chứ không xuất phát từ các biển nước muối trong lòng Enceladus. Ban đầu nước chỉ chứa một lượng muối rất nhỏ, nhưng sau đó lượng muối tăng dần khi một phần nước bị bay hơi. Như vậy, trong mô hình này các băng chứa muối mà tàu Cassini đã phát hiện được là từ nước chứa ít muối lúc đầu. Mô hình này có thể xảy ra nhưng vẫn chưa được xem xét kĩ lưỡng.
Ở
*mô hình E*– *“Pressurized Saltwater Chamber”*, nước lúc đầu chứa muối, có thể xuất phát từ một đại dương ở phía dưới bề mặt Enceladus. Đại dương này có thể tiếp xúc với lớp lõi đá của vệ tinh. Nước bốc hơi từ từ lên một phòng [áp suất](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C3%81p_su%E1%BA%A5t) cao, từ đây hơi nước và các hạt băng, trong đó có các hạt băng chứa muối, thoát ra bề mặt thông qua các đường dẫn hẹp. Một vùng bề mặt rộng trong phòng áp suất sẽ tránh việc muối tích tụ làm bịt các đường dẫn cũng như có thể cung cấp đủ nhiệt lượng để nước duy trì trạng thái lỏng. Mô hình này là mô hình đơn giản và có tính khả dĩ nhất trong 5 mô hình cấu tạo lỗ phun.
Tuy nhiên, đám bụi khí của Enceladus không chắc đã là kết quả của mô hình E. Nó có thể xuất phát từ một vài kiểu mô hình lỗ phun khí trong các mô hình đã nêu ra ở trên.
### Cấu tạo trong
*Cassini*. Trong hình phần lõi của vệ tinh có màu nâu, phần vỏ băng có màu trắng. Những vùng màu vàng và đỏ thể hiện vật chất có nhiệt độ cao hơn xuyên từ lõi ra vỏ ở vùng cực nam Enceladus [[38]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Enceladus_%28v%E1%BB%87_tinh%29#cite_note-Pappalardo-38)
Trước khi có
[dự án Cassini](https://vi.wikipedia.org/wiki/Cassini%E2%80%93Huygens), người ta không biết gì nhiều về phần bên trong của Enceladus. Nhờ có những dữ liệu được tàu Cassini thu thập mới đây, các nhà khoa học đã có đủ thông tin để xây dựng mô hình cấu tạo bên trong của vệ tinh. Chúng bao gồm các dữ liệu về khối lượng cũng như hình dạng chính xác, ảnh chi tiết về bề mặt và những hiểu biết mới về [địa hóa học](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%8Ba_h%C3%B3a_h%E1%BB%8Dc) của Enceladus.
Những tính toán của tàu Voyager về khối lượng Enceladus cho thấy vệ tinh này chứa hầu hết là
[băng](https://vi.wikipedia.org/wiki/B%C4%83ng) của [nước](https://vi.wikipedia.org/wiki/N%C6%B0%E1%BB%9Bc). Mặc dù vậy, dựa trên tác động của [25] [lực hấp dẫn](https://vi.wikipedia.org/wiki/T%C6%B0%C6%A1ng_t%C3%A1c_h%E1%BA%A5p_d%E1%BA%ABn)giữa Enceladus và tàu Cassini, khối lượng của vệ tinh đã được tính toán lại chính xác hơn. Giá trị này cao hơn giá trị đo được bởi Voyager rất nhiều, [khối lượng riêng](https://vi.wikipedia.org/wiki/Kh%E1%BB%91i_l%C6%B0%E1%BB%A3ng_ri%C3%AAng)của vệ tinh lên tới 1.61 g/cm³. Giá trị này cao hơn các vệ tinh băng cỡ trung bình khác của Sao Mộc, cho thấy Enceladus chứa một lượng tương đối [[2]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Enceladus_%28v%E1%BB%87_tinh%29#cite_note-Porco-2) [silic](https://vi.wikipedia.org/wiki/Silic)và [sắt](https://vi.wikipedia.org/wiki/S%E1%BA%AFt)(chiếm khoảng 57%). Với lõi cấu tạo bởi các chất trên, Enceladus có thể đã nhận được một nhiệt lượng tương đối từ hoạt động [phân rã phóng xạ](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ph%C3%B3ng_x%E1%BA%A1).
Nhóm của Castillo năm 2005 đã phát hiện thấy
[Iapetus](https://vi.wikipedia.org/wiki/Iapetus_%28v%E1%BB%87_tinh%29), một vệ tinh băng khác của Sao Thổ, được hình thành nhanh chóng sau sự hình thành của [đám tinh vân](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=%C4%90%C3%A1m_tinh_v%C3%A2n&action=edit&redlink=1) Sao Thổ (đám tinh vân hình thành nên Sao Thổ và các vệ tinh của nó). Lúc đó Iapetus giàu các [chất phóng xạ](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ch%E1%BA%A5t_ph%C3%B3ng_x%E1%BA%A1&action=edit&redlink=1) có tốc độ phân rã cao (SLRS) . Chúng gồm những chất như [52] [nhôm-26](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Nh%C3%B4m-26&action=edit&redlink=1)và [sắt-60](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=S%E1%BA%AFt-60&action=edit&redlink=1)có [chu kỳ bán rã](https://vi.wikipedia.org/wiki/Chu_k%E1%BB%B3_b%C3%A1n_r%C3%A3)ngắn và tạo ra năng lượng cho lõi của Iapetus một cách nhanh chóng và Enceladus cũng vậy. Đối với các vệ tinh lớn hơn, các chất phóng xạ có tốc độ phân rã thấp (LLRS) đã làm ấm phần lõi trong một thời gian dài từ 500 đến 800 triệu năm, làm cho phần [[53]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Enceladus_%28v%E1%BB%87_tinh%29#cite_note-khoahoc.com-53) [quyển đá](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BA%A1ch_quy%E1%BB%83n)dày thêm khoảng vài trăm km. Do giàu SLRS, Enceladus lại có kích thước nhỏ với tỉ lệ đá lớn, cộng thêm sự có mặt của [[54]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Enceladus_%28v%E1%BB%87_tinh%29#cite_note-Castillo2-54) 26Al và 60Fe, Enceladus bị phân lớp thành 2 phần rõ ràng là phần lõi đá và phần vỏ băng. Sau đó nhiệt năng phóng xạ và nhiệt năng do biến dạng đã tăng nhiệt độ phần lõi của Enceladus lên trên 1000 K, làm cho phần vỏ băng phía trong bị tan chảy. Mặc dù vậy, để cho Enceladus vẫn còn có hoạt động địa chất như hiện tại, một phần của lõi cũng phải bị tan chảy, hình thành nên một hồ [[55]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Enceladus_%28v%E1%BB%87_tinh%29#cite_note-Schubert2007-55) [magma](https://vi.wikipedia.org/wiki/Macma)ở trong lõi bị cong gập lại dưới lực hút của Sao Thổ. Cho đến tận ngày nay, năng lượng sinh ra do biến dạng dưới tác động của [lực hấp dẫn](https://vi.wikipedia.org/wiki/T%C6%B0%C6%A1ng_t%C3%A1c_h%E1%BA%A5p_d%E1%BA%ABn), chẳng hạn như do cộng hưởng quỹ đạo với [Dione](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Dione_%28v%E1%BB%87_tinh%29&action=edit&redlink=1), có thể vẫn tiếp tục duy trì nhiệt độ cho hồ magma và từ đó gây ra các hoạt động địa chất. [[56]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Enceladus_%28v%E1%BB%87_tinh%29#cite_note-Matson-56)
Bên cạnh việc nghiên cứu khối lượng và mô hình địa hóa học của vệ tinh, các nhà khoa học còn nghiên cứu hình dáng của Enceladus để xem vệ tinh này có bị phân lớp hay không. Porco và các đồng sự năm 2006 sử dụng phương phức đo quầng để xác định hình dáng Enceladus, cho rằng vệ tinh này ở trong
[cân bằng thủy tĩnh](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%C3%A2n_b%E1%BA%B1ng_th%E1%BB%A7y_t%C4%A9nh), tương ứng với một cấu trúc không phân lớp. Điều này trái ngược với các kết quả [địa hóa học](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%8Ba_h%C3%B3a_h%E1%BB%8Dc) và địa chất. Mặc dù vậy, với hình dáng như hiện nay, Enceladus vẫn có thể không cân bằng thủy tĩnh và có cấu trúc phân lớp. Ở một vài thời điểm trong quá khứ, nó có thể đã quay nhanh hơn hiện tại. [2] [[55]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Enceladus_%28v%E1%BB%87_tinh%29#cite_note-Schubert2007-55)
### Khả năng tồn tại biển
Cuối năm 2008, các nhà khoa học đã phát hiện thấy hơi nước bốc lên từ bề mặt Enceladus. Điều đó chứng tỏ rằng trên vệ tinh này có nước, và từ đó có thể có sự sống.
Candice Hansen, [57] một nhà khoa học của Phòng thí nghiệm tên lửa đẩy NASA tại [[58]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Enceladus_%28v%E1%BB%87_tinh%29#cite_note-58) [California](https://vi.wikipedia.org/wiki/California)đã dẫn đầu một nhóm các nhà khoa học nghiên cứu về đám bụi khí trên Enceladus. Trước đó, họ đã tính toán được tốc độ phun của đám bụi khí là xấp xỉ 2.189 km/giờ. Tốc độ này là lớn một cách bất thường và có thể có liên quan đến nước. Họ đã quyết định nghiên cứu kĩ về thành phần cấu tạo của đám bụi khí. [[59]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Enceladus_%28v%E1%BB%87_tinh%29#cite_note-59)
Những chứng cứ từ tàu Cassini chỉ ra rằng ở dưới lớp băng bề mặt của Enceladus có thể là một đại dương bao phủ khắp vệ tinh.
Các tinh thể băng được tàu Cassini phân tích đã cho thấy đó là băng của nước muối. Theo người ta ước đoán, nước muối như vậy chỉ có thể xuất hiện trong một thể tích nước rất lớn. Vì thế Enceladus trở thành một địa điểm tốt để xuất hiện [60] [sự sống ngoài Trái Đất](https://vi.wikipedia.org/wiki/S%E1%BB%B1_s%E1%BB%91ng_ngo%C3%A0i_Tr%C3%A1i_%C4%90%E1%BA%A5t). Ngoài ra còn có giả thuyết cho rằng nguồn nước trên xuất phát từ một hang lớn chứa nước dưới bề mặt Enceladus. [[61]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Enceladus_%28v%E1%BB%87_tinh%29#cite_note-61) [[62]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Enceladus_%28v%E1%BB%87_tinh%29#cite_note-62) [[63]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Enceladus_%28v%E1%BB%87_tinh%29#cite_note-NASA-20140403-63) [[64]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Enceladus_%28v%E1%BB%87_tinh%29#cite_note-Witze2014-64) [[65]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Enceladus_%28v%E1%BB%87_tinh%29#cite_note-SCI-20140404-65)
## Sự sống trên Enceladus
Cho dù người ta đã xây dựng nhiều mô hình khác nhau cho cấu trúc địa hóa học của Enceladus, có một sự thật khó có thể chối cãi rằng ở đâu đó dưới lớp bề mặt của Enceladus là
[nước](https://vi.wikipedia.org/wiki/N%C6%B0%E1%BB%9Bc) tồn tại ở [thể lỏng](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ch%E1%BA%A5t_l%E1%BB%8Fng). Như vậy, trên Enceladus đã hội đủ những điều kiện tiên quyết cho [sự sống](https://vi.wikipedia.org/wiki/S%E1%BB%B1_s%E1%BB%91ng), hay chí ít là các [tiền sinh chất](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ti%E1%BB%81n_sinh_ch%E1%BA%A5t&action=edit&redlink=1). Đó là nước ở dạng lỏng, các [chất hữu cơ](https://vi.wikipedia.org/wiki/H%E1%BB%A3p_ch%E1%BA%A5t_h%E1%BB%AFu_c%C6%A1) và nhiệt lượng. Môi trường cho sự sống trên Enceladus có thể tương tự với môi trường xuất hiện tại các địa tầng núi lửa trên Trái Đất. Tại đó người ta đã phát hiện thấy các vi sinh vật hấp thụ [hydro](https://vi.wikipedia.org/wiki/Hi%C4%91r%C3%B4) hoặc [CO 2](https://vi.wikipedia.org/wiki/Cacbon_%C4%91i%C3%B4x%C3%ADt), thải ra khí [mêtan](https://vi.wikipedia.org/wiki/M%C3%AAtan)hoặc [hydro](https://vi.wikipedia.org/wiki/Hi%C4%91r%C3%B4)hoặc các muối [sulfat](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Sulfat&action=edit&redlink=1). Sự sống tồn tại ở trạng thái như vậy không cần đến [năng lượng mặt trời](https://vi.wikipedia.org/wiki/N%C4%83ng_l%C6%B0%E1%BB%A3ng_M%E1%BA%B7t_Tr%E1%BB%9Di)mà chỉ cần nhiệt lượng từ bản thân thiên thể mà thôi. [[66]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Enceladus_%28v%E1%BB%87_tinh%29#cite_note-CarolynPorco-66)
## Xem thêm
[Danh sách các yếu tố địa chất trên Enceladus](https://en.wikipedia.org/wiki/List_of_geological_features_on_Enceladus) **(tiếng Anh)**
## Tham khảo
**© Serge Jodra, 2004. – Reproduction interdite.** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Enceladus_%28v%E1%BB%87_tinh%29#cite_ref-CosmoVisions_1-0) [“Imago Mundi – La Découverte des satellites de Saturne (in French)”](http://www.cosmovisions.com/SaturneChrono02.htm). Cosmovisions.com. Truy cập ngày 13 tháng 3 năm 2009.
- ^
**a** **ă** **â** **b** **c** **d** **đ** **e** **ê** **g** **h** **i** **k** **l** **m** **n** [Porco, C. C.](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Carolyn_Porco&action=edit&redlink=1); [et al.](http://ciclops.org/team/iss_team.php?js=1)(10 tháng 3 năm 2006). [“Cassini Observes the Active South Pole of Enceladus”](http://www.sciencemag.org/cgi/content/abstract/311/5766/1393). *Science*(American Association for the Advancement of Science) **311**(5766): 1393–1401. [doi](https://vi.wikipedia.org/wiki/DOI): [10.1126/science.1123013](http://dx.doi.org/10.1126%2Fscience.1123013). Truy cập ngày 13 tháng 9 năm 2008. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Enceladus_%28v%E1%BB%87_tinh%29#cite_ref-solarsys_3-0) [“NASA Celestia Solar System Definition File”](http://exp.arc.nasa.gov/downloads/celestia/data/solarsys.ssc). Truy cập ngày 15 tháng 12 năm 2009.. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Enceladus_%28v%E1%BB%87_tinh%29#cite_ref-Thomas_2006_4-0) [Thomas, P. C.](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Peter_C._Thomas&action=edit&redlink=1); [Veverka J.](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Joseph_Veverka&action=edit&redlink=1); [Helfenstein P.](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Paul_Helfenstein&action=edit&redlink=1); [Porco C.](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Carolyn_Porco&action=edit&redlink=1); [Burns J.](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Joseph_A._Burns&action=edit&redlink=1); [Denk T.](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Tilmann_Denk&action=edit&redlink=1); [Turtle E. P.](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Elizabeth_P._Turtle&action=edit&redlink=1); [Jacobson R. A.](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Robert_A._Jacobson&action=edit&redlink=1)(13-17/3 năm 2006). [“Shapes of the Saturnian Icy Satellites”](http://www.lpi.usra.edu/meetings/lpsc2006/pdf/1639.pdf)(PDF). *37th Annual Lunar and Planetary Science Conference*.
- ^
**a** **ă** [Jacobson, R. A.;](https://vi.wikipedia.org/wiki/Enceladus_%28v%E1%BB%87_tinh%29#cite_ref-Jacobson_2006_5-2) **â** [Antreasian P. G.](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Peter_G._Antreasian&action=edit&redlink=1); [Bordi J. J.](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=John_J._Bordi&action=edit&redlink=1); [Criddle K. E.](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Kevin_E._Criddle&action=edit&redlink=1); và ctv. (tháng 12 năm 2006). “The Gravity Field of the Saturnian System from Satellite Observations and Spacecraft Tracking Data”. *The Astronomical Journal* **132**: 2520–2526. [doi](https://vi.wikipedia.org/wiki/DOI): [10.1086/508812](http://dx.doi.org/10.1086%2F508812).
- ^
**a** **ă** [Verbiscer A.](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Anne_Verbiscer&action=edit&redlink=1); [French R.](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Richard_French&action=edit&redlink=1); [Showalter M.](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Mark_Showalter&action=edit&redlink=1); [Helfenstein P.](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Paul_Helfenstein&action=edit&redlink=1); [, Science, Quyển 315, số 5813 (9-2-2007), trang 815 (supporting online material, table S1)](http://www.sciencemag.org/cgi/content/abstract/315/5813/815) *Enceladus: Cosmic Graffiti Artist Caught in the Act* [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Enceladus_%28v%E1%BB%87_tinh%29#cite_ref-magnitude_7-0) [“Classic Satellites of the Solar System”](http://www.oarval.org/ClasSaten.htm). Observatorio ARVAL. Truy cập ngày 28 tháng 9 năm 2007.
- ^
**a** **ă** [Spencer J. R.; ctv. (2006).](https://vi.wikipedia.org/wiki/Enceladus_%28v%E1%BB%87_tinh%29#cite_ref-Spencer_8-2) **â** [“Cassini Encounters Enceladus: Background and the Discovery of a South Polar Hot Spot”](http://www.sciencemag.org/cgi/content/abstract/311/5766/1401). *Science* **311**(5766): 1401–1405. Truy cập ngày 15 tháng 12 năm 2009. **Waite J. H.; ctv. (2006).** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Enceladus_%28v%E1%BB%87_tinh%29#cite_ref-Waite_9-0) [“Cassini Ion and Neutral Mass Spectrometer: Enceladus Plume Composition and Structure”](http://www.sciencemag.org/cgi/content/abstract/311/5766/1419). *Science* **311**(5766): 1419–1422. Truy cập ngày 15 tháng 12 năm 2009.
- ^
**a** **ă** **â** [“Identification of a Dynamic Atmosphere at Enceladus with the Cassini Magnetometer”](http://www.sciencemag.org/cgi/content/abstract/311/5766/1406). *Science* **311**(5766): 1406–1409. 2006. Truy cập ngày 15 tháng 12 năm 2009.
- ^
**a** [Hansen C. J.; ctv (2006).](https://vi.wikipedia.org/wiki/Enceladus_%28v%E1%BB%87_tinh%29#cite_ref-Hansen_11-1) **ă** [“Enceladus’s Water Vapor Plume”](http://www.sciencemag.org/cgi/content/abstract/311/5766/1422). *Science* **311**(5766): 1422–1425. Truy cập ngày 15 tháng 12 năm 2009. **In US dictionary transcription, us dict:** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Enceladus_%28v%E1%BB%87_tinh%29#cite_ref-12) [ĕn·sĕl′·ə·dəs](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Wikipedia:United_States_dictionary_transcription&action=edit&redlink=1) [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Enceladus_%28v%E1%BB%87_tinh%29#cite_ref-Discovery_13-0) [“Planetary Body Names and Discoverers”](http://planetarynames.wr.usgs.gov/append7.html). Truy cập ngày 15 tháng 12 năm 2009.. **Herschel, W. (1790).** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Enceladus_%28v%E1%BB%87_tinh%29#cite_ref-Herschel_1790_14-0) *Philosophical Transactions of the Royal Society of London* **80**: 1–20. “Account of the Discovery of a Sixth and Seventh Satellite of the Planet Saturn; With Remarks on the Construction of Its Ring, Its Atmosphere, Its Rotation on an Axis, and Its Spheroidical Figure” [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Enceladus_%28v%E1%BB%87_tinh%29#cite_ref-Ciclops1881_15-0) [“Cassini Images of Enceladus Suggest Geysers Erupt Liquid Water at the Moon’s South Pole”](http://ciclops.org/view.php?id=1881). Truy cập ngày 15 tháng 12 năm 2009.. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Enceladus_%28v%E1%BB%87_tinh%29#cite_ref-Lassell_16-0) [William Lassell](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=William_Lassell&action=edit&redlink=1). [“Observations of Flora”](http://adsabs.harvard.edu//full/seri/MNRAS/0008//0000042.000.html). *Monthly Notices of the Royal Astronomical Society* **8**(3): 42–43. Truy cập ngày 15 tháng 12 năm 2009. **Blue, J. (2006).** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Enceladus_%28v%E1%BB%87_tinh%29#cite_ref-NameCategories_17-0) [“Categories for Naming Planetary Features”](http://planetarynames.wr.usgs.gov/append6.html). Truy cập ngày 15 tháng 12 năm 2009.. **Blue, J. (2006)).** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Enceladus_%28v%E1%BB%87_tinh%29#cite_ref-NewNames_18-0) [“New Names for Enceladus”](http://astrogeology.usgs.gov/HotTopics/index.php?/archives/224-New-Names-for-Enceladus.html). Truy cập ngày 15 tháng 12 năm 2009..
- ^
**a** **ă** [“Cassini’s Tour of the Saturn System”](http://planetary.org/explore/topics/cassini_huygens/tour.html). Planetary Society. Truy cập ngày 15 tháng 12 năm 2009.. **Herschel, W. (1795).** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Enceladus_%28v%E1%BB%87_tinh%29#cite_ref-Herschel_1795_20-0) [“Description of a Forty-feet Reflecting Telescope”](http://adsabs.harvard.edu/cgi-bin/nph-data_query?bibcode=1795RSPT...85..347H&db_key=AST&link_type=ABSTRACT&high=45eb6e10af23195). *Philosophical Transactions of the Royal Society of London* **85**: 347–409. Truy cập ngày 15 tháng 12 năm 2009. [“Herschel”](http://laplaza.org/%7Etom/People/Herschel.htm). Annual Report of the Board of Regents of the Smithsonian Institution. tr. 198–223. Truy cập ngày 15 tháng 12 năm 2009.. **Frommert, H.; Kronberg, C.** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Enceladus_%28v%E1%BB%87_tinh%29#cite_ref-Frommert_21-0) [. Truy cập ngày 15 tháng 12 năm 2009.](http://www.obspm.fr/messier/xtra/Bios/wherschel.html) *William Herschel (1738–1822)* [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Enceladus_%28v%E1%BB%87_tinh%29#cite_ref-Soylent_22-0) [“William Herschel”](http://www.nndb.com/people/661/000096373/). Soylent Communications. Truy cập ngày 15 tháng 12 năm 2009..
- ^
**a** **ă** [“Voyager Mission Description”](http://pds-rings.seti.org/voyager/mission/). Truy cập ngày 15 tháng 12 năm 2009..
- ^
**a** **ă** [Terrile, R. J.](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Richard_J._Terrile&action=edit&redlink=1); Cook, A. F. (1981). [“Enceladus: Evolution and Possible Relationship to Saturn’s E-Ring”](http://articles.adsabs.harvard.edu//full/seri/LPICo/0428//0000010.000.html). *12th Annual Lunar and Planetary Science Conference*: Abstract 428. Truy cập ngày 15 tháng 12 năm 2009.
- ^
**a** **ă** **â** **b** **c** [Rothery, David A. (1999).](https://vi.wikipedia.org/wiki/Enceladus_%28v%E1%BB%87_tinh%29#cite_ref-Rothery_25-5) **d** *Satellites of the Outer Planets: Worlds in their own right*. Oxford University Press. [ISBN](https://vi.wikipedia.org/wiki/ISBN) [0-19-512555-X](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0-19-512555-X). **Moomaw, B.** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Enceladus_%28v%E1%BB%87_tinh%29#cite_ref-SpaceDaily02052007_26-0) [“Tour de Saturn Set For Extended Play”](http://www.spacedaily.com/reports/Tour_de_Saturn_Set_For_Extended_Play_999.html). Spacedaily.com. Truy cập ngày 15 tháng 12 năm 2009.. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Enceladus_%28v%E1%BB%87_tinh%29#cite_ref-NASASSE_27-0) [“Cassini’goals”](http://solarsystem.nasa.gov/missions/profile.cfm?Sort=Target&Target=Saturn&MCode=EE). Truy cập ngày 15 tháng 12 năm 2009. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Enceladus_%28v%E1%BB%87_tinh%29#cite_ref-PEN122007_28-0) [“Planetary exploration newsletter”](http://planetarynews.org/archive07/pen_v01_n36_071223.txt). Truy cập ngày 15 tháng 12 năm 2009. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Enceladus_%28v%E1%BB%87_tinh%29#cite_ref-TandEM_29-0) [“TandEM (Titan and Enceladus Mission) Workshop”](http://sci.esa.int/science-e/www/object/index.cfm?fobjectid=42337). Truy cập ngày 15 tháng 12 năm 2009.. **Rincon, Paul (18 tháng 2 năm 2009).** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Enceladus_%28v%E1%BB%87_tinh%29#cite_ref-30) [“Science & Environment | Jupiter in space agencies’ sights”](http://news.bbc.co.uk/1/hi/sci/tech/7897585.stm). BBC News. Truy cập ngày 13 tháng 3 năm 2009.
- ^
**a** [Spahn, F.; et al. (10 tháng 3 năm 2006).](https://vi.wikipedia.org/wiki/Enceladus_%28v%E1%BB%87_tinh%29#cite_ref-Spahn_31-1) **ă** [“Kết quả đo bụi Enceladus của Cassini và ý nghĩa trong việc xác định nguồn gốc vành đai E”](http://www.sciencemag.org/cgi/content/abstract/311/5766/1416). *Science*( [AAAS](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=American_Association_for_the_Advancement_of_Science&action=edit&redlink=1)) **311**(5766): 1416–1418. [doi](https://vi.wikipedia.org/wiki/DOI): [10.1126/science.1121375](http://dx.doi.org/10.1126%2Fscience.1121375). Truy cập ngày 13 tháng 9 năm 2008. **NASA (16 tháng 5 năm 2007).** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Enceladus_%28v%E1%BB%87_tinh%29#cite_ref-cracks_32-0) [“Cracks on Enceladus Open and Close under Saturn’s Pull”](http://www.nasa.gov/mission_pages/cassini/media/enceladus_cracks.html). **Rathbun, J. A.; nnk. (2005).** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Enceladus_%28v%E1%BB%87_tinh%29#cite_ref-Rathbun_33-0) [“Enceladus’s global geology as seen by Cassini ISS”](http://www.agu.org/cgi-bin/SFgate/SFgate?&listenv=table&multiple=1&range=1&directget=1&application=fm05&database=%2Fdata%2Fepubs%2Fwais%2Findexes%2Ffm05%2Ffm05&maxhits=200&=%22P21F-03%22). *Eos Trans. AGU* **82**(52): P32A–03. Truy cập ngày 15 tháng 12 năm 2009.
- ^
**a** **ă** **â** [Bradford A. Smith](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Bradford_A._Smith&action=edit&redlink=1); nnk. (1982). [“A New Look at the Saturn System – The Voyager 2 Images”](http://adsabs.harvard.edu/abs/1982Sci...215..504S). *Science* **215**: 504–537. Truy cập ngày 15 tháng 12 năm 2009.
- ^
**a** **ă** **â** [Turtle, E. P.; nnk.](https://vi.wikipedia.org/wiki/Enceladus_%28v%E1%BB%87_tinh%29#cite_ref-Turtle_35-3) **b** [“Enceladus, Curiouser and Curiouser: Observations by Cassini’s Imaging Science Subsystem”](http://saturn.jpl.nasa.gov/multimedia/products/pdfs/CHARM_Turtle_050426.pdf). *Cassini CHARM Teleconference*. Truy cập ngày 15 tháng 12 năm 2009. **Barnash, A. N.; nnk. (2006).** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Enceladus_%28v%E1%BB%87_tinh%29#cite_ref-Barnash_36-0) [“Interactions Between Impact Craters and Tectonic Fractures on Enceladus”](http://www.abstractsonline.com/viewer/viewAbstract.asp?CKey=%7B25BDAB68-CDB8-47D3-A19C-D0FFD5D11E58%7D&MKey=%7B66F0352A-30DC-4B9F-B0CC-E851495B78DC%7D&AKey=%7BAAF9AABA-B0FF-4235-8AEC-74F22FC76386%7D&SKey=%7BC4707917-6E8C-4620-9DC2-2A702863D08D%7D). *Bulletin of the American Astronomical Society* **38**(3): presentation no. 24.06. Truy cập ngày 15 tháng 12 năm 2009. **Vì không có mẫu để xác định tuổi chính xác, việc đếm miệng núi lửa là phương pháp duy nhất để tính tuổi. Tuy nhiên, hiện chưa thống nhất được trong giới khoa học về lượng thiên thạch từ ngoài hệ Mặt Trời dẫn tới việc xác định tuổi khá chênh lệch, thậm chí cho từng miệng hố va chạm. Do đó, cả hai cách tính đều được tham khảo.** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Enceladus_%28v%E1%BB%87_tinh%29#cite_ref-Crater_flux_37-0)
- ^
**a** **ă** [Nimmo, F.; Pappalardo, R. T. (2006). “Diapir-induced reorientation of Saturn’s moon Enceladus”.](https://vi.wikipedia.org/wiki/Enceladus_%28v%E1%BB%87_tinh%29#cite_ref-Pappalardo_38-2) **â** *Nature* **441**(7093): 614–616. [doi](https://vi.wikipedia.org/wiki/DOI): [10.1038/nature04821](http://dx.doi.org/10.1038%2Fnature04821).
- ^
**a** **ă** [“Enceladus in False Color”](http://ciclops.org/view.php?id=1223). Truy cập ngày 15 tháng 12 năm 2009.. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Enceladus_%28v%E1%BB%87_tinh%29#cite_ref-VIMS_PR_40-0) [“Cassini Finds Enceladus Tiger Stripes are Really Cubs”](http://saturn.jpl.nasa.gov/news/press-release-details.cfm?newsID=598). Truy cập ngày 15 tháng 12 năm 2009.. **Brown, R. H.;** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Enceladus_%28v%E1%BB%87_tinh%29#cite_ref-Brown_41-0) *et al.*(2006). “Composition and Physical Properties of Enceladus’s Surface”. *Science* **311**(5766): 1425–1428. [doi](https://vi.wikipedia.org/wiki/DOI): [10.1126/science.1121031](http://dx.doi.org/10.1126%2Fscience.1121031). [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Enceladus_%28v%E1%BB%87_tinh%29#cite_ref-Ciclops1250_42-0) [“Boulder-Strewn Surface”](http://ciclops.org/view.php?id=1250). Truy cập ngày 15 tháng 12 năm 2009.. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Enceladus_%28v%E1%BB%87_tinh%29#cite_ref-43) **(tiếng Việt)** [“Dấu hiệu của nước trên vệ tinh Sao Thổ”](http://vnexpress.net/GL/Khoa-hoc/2009/06/3BA108FD/). Truy cập ngày 15 tháng 12 năm 2009. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Enceladus_%28v%E1%BB%87_tinh%29#cite_ref-44) [“Phát hiện đại dương trên hai vệ tinh Sao Thổ”](http://vnexpress.net/GL/Khoa-hoc/2008/12/3BA0981D/). Truy cập ngày 15 tháng 12 năm 2009..
- ^
**a** **ă** [“NASA’s Cassini Images Reveal Spectacular Evidence of an Active Moon”](http://saturn.jpl.nasa.gov/news/press-release-details.cfm?newsID=619). Truy cập ngày 15 tháng 12 năm 2009.. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Enceladus_%28v%E1%BB%87_tinh%29#cite_ref-Ciclops1652_46-0) [“Spray Above Enceladus”](http://ciclops.org/view.php?id=1652). Truy cập ngày 15 tháng 12 năm 2009..
- ^
**a** **ă** [“Cassini Tastes Organic Material at Saturn’s Geyser Moon”](http://saturn.jpl.nasa.gov/news/press-release-details.cfm?newsID=827). Truy cập ngày 15 tháng 12 năm 2009.. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Enceladus_%28v%E1%BB%87_tinh%29#cite_ref-MckayPR_48-0) [“A Perspective on Life on Enceladus: A World of Possibilities”](http://saturn.jpl.nasa.gov/news/features/feature20080326.cfm). Truy cập ngày 15 tháng 12 năm 2009.. **Kieffer, Susan W.; Lu, Xinli; Bethke, Craig M.; Spencer, John R.; Marshak, Stephen; and Navrotsky, Alexandra (2006). “A Clathrate Reservoir Hypothesis for Enceladus’s South Polar Plume”.** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Enceladus_%28v%E1%BB%87_tinh%29#cite_ref-Kieffer2006_49-0) *Science* **314**(5806): 1764–1766. [doi](https://vi.wikipedia.org/wiki/DOI): [10.1126/science.1133519](http://dx.doi.org/10.1126%2Fscience.1133519). [PMID](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%8Bnh_danh_PubMed) [17170301](https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/17170301).
- ^
**a** **ă** [“Salt Finding From NASA’s Cassini Hints at Ocean Within Saturn Moon”](http://saturn.jpl.nasa.gov/news/newsreleases/newsrelease20090624/). Truy cập ngày 15 tháng 12 năm 2009.. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Enceladus_%28v%E1%BB%87_tinh%29#cite_ref-PVM_51-0) [“Describe 5 models of plume vents”](http://saturn.jpl.nasa.gov/photos/imagedetails/index.cfm?imageId=3571). Truy cập ngày 15 tháng 12 năm 2009.. **Castillo, J. C.; nnk (2005).** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Enceladus_%28v%E1%BB%87_tinh%29#cite_ref-Castillo1_52-0) [Anh&verbose=0&listenv=table&application=fm05&convert=&converthl=&refinequery=&formintern=&formextern=&transquery=iapetus%20and%20sc%3dplanetary&_lines=&multiple=0&descriptor=%2fdata%2fepubs%2fwais%2findexes%2ffm05%2ffm05%7c422%7c4691%7c26Al%20in%20the%20Saturnian%20System%20-%20New%20Interior%20Models%20for%20the%20Saturnian%20satellites%7cHTML%7clocalhost:0%7c%2fdata%2fepubs%2fwais%2findexes%2ffm05%2ffm05%7c22458175%2022462866%20%2fdata2%2fepubs%2fwais%2fdata%2ffm05%2ffm05.txt “Al in the Saturnian System – New Interior Models for the Saturnian satellites”](http://www.agu.org/cgi-bin/SFgate/SFgate?language=ti%E1%BA%BFng). *Eos Transactions AGU* **82**(52): abstract P32A–01. Truy cập ngày 15 tháng 12 năm 2009. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Enceladus_%28v%E1%BB%87_tinh%29#cite_ref-khoahoc.com_53-0) [“Nhiệt độ khởi điểm cao có thể đã giúp hình thành nên các mạch nước phun trên vệ tinh Enceladus của Sao Thổ”](http://www.khoahoc.com.vn/khampha/vu-tru/13578_Nhiet_do_khoi_diem_cao_co_the_da_giup_hinh_thanh_nen_cac_mach_nuoc_phun_tren_ve_tinh_Enceladus_cua_sao_Tho.aspx). Truy cập ngày 15 tháng 12 năm 2009.. **Castillo, J. C.; nnk. (2006).** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Enceladus_%28v%E1%BB%87_tinh%29#cite_ref-Castillo2_54-0) [“A New Understanding of the Internal Evolution of Saturnian Icy Satellites from Cassini Observations”](http://www.lpi.usra.edu/meetings/lpsc2006/pdf/2200.pdf). *37th Annual Lunar and Planetary Science Conference*: Abstract 2200. Truy cập ngày 15 tháng 12 năm 2009..
- ^
**a** [Schubert, G.;](https://vi.wikipedia.org/wiki/Enceladus_%28v%E1%BB%87_tinh%29#cite_ref-Schubert2007_55-1) **ă** *et al.*; (2007); *Enceladus: Present Internal Structure and Differentiation by Early and Long Term Radiogenic Heating*, Icarus, in press **Matson, D. L.;** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Enceladus_%28v%E1%BB%87_tinh%29#cite_ref-Matson_56-0) *et al.*; (2006); [, 37th Annual Lunar and Planetary Science Conference, abstract 2219](http://www.lpi.usra.edu/meetings/lpsc2006/pdf/2219.pdf) *Enceladus’s Interior and Geysers – Possibility for Hydrothermal Geometry and N{{subst:sub|2}} Production* **Seth Borenstein, Ap Science Writer.** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Enceladus_%28v%E1%BB%87_tinh%29#cite_ref-57) [“Plumes spewing from Saturn moon may contain water”](http://readingeagle.com/article.aspx?id=115405). Truy cập ngày 15 tháng 12 năm 2009.. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Enceladus_%28v%E1%BB%87_tinh%29#cite_ref-58) [“JPL Science Division Home”](http://science.jpl.nasa.gov/people/Hansen/). [NASA](https://vi.wikipedia.org/wiki/NASA). Truy cập ngày 27 tháng 11 năm 2008. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Enceladus_%28v%E1%BB%87_tinh%29#cite_ref-59) [“Astronomers find hints of water on Saturn moon”](http://www.cnn.com/2008/TECH/space/11/26/saturn.moon.water.ap/index.html?iref=mpstoryview). [CNN](https://vi.wikipedia.org/wiki/CNN). Truy cập ngày 15 tháng 12 năm 2009.. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Enceladus_%28v%E1%BB%87_tinh%29#cite_ref-60) [“Ocean Hidden Inside Saturn’s Moon”](http://www.space.com/scienceastronomy/090624-enceladus-ocean.html). Truy cập ngày 15 tháng 12 năm 2009.. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Enceladus_%28v%E1%BB%87_tinh%29#cite_ref-61) [“Salt water caverns may be beneath surface of Saturn moon”](http://www.telegraph.co.uk/scienceandtechnology/science/space/5625932/Salt-water-caverns-may-be-beneath-surface-of-Saturn-moon.html). *The Telegraph*. 24 tháng 6 năm 2009. Truy cập ngày 25 tháng 6, 2009. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Enceladus_%28v%E1%BB%87_tinh%29#cite_ref-62) [Phát hiện biển nước trên Mặt Trăng Enceladus của Sao Thổ](http://www.vietnamplus.vn/phat-hien-bien-nuoc-tren-mat-trang-enceladus-cua-sao-tho/252608.vnp)My Nguyễn, VietnamPlus, cập nhật 04/04/14 14:09 **Platt, Jane; Bell, Brian (3 tháng 4 năm 2014).** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Enceladus_%28v%E1%BB%87_tinh%29#cite_ref-NASA-20140403_63-0) [“NASA Space Assets Detect Ocean inside Saturn Moon”](http://www.jpl.nasa.gov/news/news.php?release=2014-103). *. Truy cập ngày 3 tháng 4 năm 2014.* [NASA](https://vi.wikipedia.org/wiki/NASA) **Witze, A. (3 tháng 4 năm 2014).** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Enceladus_%28v%E1%BB%87_tinh%29#cite_ref-Witze2014_64-0) [“Icy Enceladus hides a watery ocean”](http://www.nature.com/news/icy-enceladus-hides-a-watery-ocean-1.14985). *Nature*. [doi](https://vi.wikipedia.org/wiki/DOI): [10.1038/nature.2014.14985](http://dx.doi.org/10.1038%2Fnature.2014.14985). **Iess, L.; Stevenson, D.J.; Parisi, M.; Hemingway, D.; Jacobson, R.A.; Lunine, J.I.; Nimmo, F.; Armstrong, J.w.; Asmar, S.w.; Ducci, M.; Tortora, P. (4 tháng 4 năm 2014).** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Enceladus_%28v%E1%BB%87_tinh%29#cite_ref-SCI-20140404_65-0) [“The Gravity Field and Interior Structure of Enceladus”](http://www.sciencemag.org/content/344/6179/78). [Science (journal)](https://vi.wikipedia.org/wiki/Science_%28journal%29) **344**(6179): 78–80. [doi](https://vi.wikipedia.org/wiki/DOI): [10.1126/science.1250551](http://dx.doi.org/10.1126%2Fscience.1250551). Truy cập ngày 3 tháng 4 năm 2014. **The Restless World of Enceladus – Scientific American tháng 12, 2008** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Enceladus_%28v%E1%BB%87_tinh%29#cite_ref-CarolynPorco_66-0)
## Liên kết ngoài
|
|![]()
[Vệ tinh Enceladus](https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Enceladus?uselang=vi)
### Tư liệu
[Hồ sơ Enceladus](http://solarsystem.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=Sat_Enceladus)của [Bộ phận nghiên cứu hệ Mặt trời của NASA](http://solarsystem.nasa.gov) [Trang Enceladus của Calvin Hamilton](http://www.solarviews.com/eng/enceladu.htm) [Hành tinh thứ 9: Enceladus](http://www.nineplanets.org/enceladus.html) [Hiệp hội hành tinh: Thông tin về Enceladus](http://web.archive.org/web/20060514031201/http://www.planetary.org/explore/topics/saturn/enceladus.html) [Trang về nhiệm vụ nghiên cứu Enceladus của Cassini. Chứa catalog các bức ảnh chụp Enceladus của Cassini](http://saturn.jpl.nasa.gov/science/moons/moonDetails.cfm?pageID=5) [trang CHARM: Các phân tích và kết quả từ dự án Cassini-Huygens, với các kết quả nghiên cứu Enceladus gần đây](http://saturn.jpl.nasa.gov/multimedia/products/product-presentations.cfm)
### Hình
[Ảnh Enceladus chụp bởi Cassini](http://ciclops.org) [Catalog các bức ảnh chụp Enceladus của NASA](http://photojournal.jpl.nasa.gov/target/Enceladus) [Enceladus Ảnh chụp của Voyager và Cassini](http://ciclops.org/view.php?id=1738) [Atlas các thiên thể nhỏ trong Hệ mặt trời: Enceladus. Trang của Phil Stooke về Enceladus gồm có catalog các bức ảnh chụp Enceladus của Voyager và bản đồ vệ tinh dựng dựa trên ảnh](http://www.ssc.uwo.ca/geography/spacemap/enceladu.htm)
|
|
|
|**Bài viết mới trên TÌNH YÊU CUỘC SỐNG** [Thơ Hoa Mai của Thiệu Ung](https://cnm365.wordpress.com/2015/08/27/mai-hoa-thi-thieu-ung/) [Chào ngày mới 27 tháng 8](https://cnm365.wordpress.com/2015/08/26/chao-ngay-moi-27-thang-8/) [Chào ngày mới 26 tháng 8](https://cnm365.wordpress.com/2015/08/26/chao-ngay-moi-26-thang-8/) [Chào ngày mới 25 tháng 8](https://cnm365.wordpress.com/2015/08/26/chao-ngay-moi-25-thang-8/) [Chào ngày mới 24 tháng 8](https://cnm365.wordpress.com/category/chao-ngay-moi-24-thang-8/) [Chào ngày mới 23 tháng 8](https://cnm365.wordpress.com/2015/08/25/chao-ngay-moi-23-thang-8/) [Chào ngày mới 22 tháng 8](https://cnm365.wordpress.com/2015/08/24/chao-ngay-moi-22-thang-8/) [Chào ngày mới 21 tháng 8](https://cnm365.wordpress.com/2015/08/20/chao-ngay-moi/) [Bài thơ không thể nào quên](https://cnm365.wordpress.com/2015/08/20/bai-tho-khong-the-nao-quen/) [Tháng bảy mưa Ngâu](https://cnm365.wordpress.com/2015/08/20/thang-bay-mua-ngau/) [Chào ngày mới 20 tháng 8](https://cnm365.wordpress.com/2015/08/20/chao-ngay-moi-20-thang-8/) [Chào ngày mới 19 tháng 8](https://cnm365.wordpress.com/2015/08/18/chao-ngay-moi-19-thang-8/) [Chào ngày mới 18 tháng 8](https://cnm365.wordpress.com/2015/08/17/chao-ngay-moi-18-thang-8/) [Suối nguồn hạnh phúc](https://cnm365.wordpress.com/2015/08/17/suoi-nguon-hanh-phuc/) [Chào ngày mới 17 tháng 8](https://cnm365.wordpress.com/2015/08/16/chao-ngay-moi-17-thang-8/) [Thơ tình Hồ Núi Cốc](https://cnm365.wordpress.com/2015/08/16/tho-tinh-ho-nui-coc/) [Chào ngày mới 16 tháng 8](https://cnm365.wordpress.com/2015/08/16/chao-ngay-moi-16-thang-8/) [Quản lý sắn bền vững ở châu Á](https://cnm365.wordpress.com/2015/08/16/quan-ly-san-ben-vung-o-chau-a/) [Học để làm ở Ấn Độ](https://cnm365.wordpress.com/2015/08/15/hoc-de-lam-o-an-do/) [Chào ngày mới 15 tháng 8](https://cnm365.wordpress.com/2015/08/15/chao-ngay-moi-15-thang-8/) [Hoa xương rồng](https://cnm365.wordpress.com/2015/08/14/hoa-xuong-rong/) [Đi khắp quê người để hiểu đất quê hương](https://cnm365.wordpress.com/2015/08/14/di-khap-que-nguoi-de-hieu-dat-que-huong/) [Chào ngày mới 13 tháng 8](https://cnm365.wordpress.com/2015/08/12/chao-ngay-moi-13-thang-8/) [Những kiệt tác thơ văn Nguyễn Trãi](https://cnm365.wordpress.com/2015/08/12/nhung-kiet-tac-tho-van-nguyen-trai/) [Chào ngày mới 12 tháng 8](https://cnm365.wordpress.com/2015/08/11/chao-ngay-moi-12-thang-8/) [Từ Mao Trạch Đông đến Tập Cận Bình](https://cnm365.wordpress.com/2015/08/11/tu-mao-trach-dong-den-tap-can-binh/) [Thơ hay về biển](https://cnm365.wordpress.com/2015/08/10/tho-hay-ve-bien/) [Chào ngày mới 11 tháng 8](https://cnm365.wordpress.com/2015/08/10/chao-ngay-moi-11-thang-8/) [Chào ngày mới 10 tháng 8](https://cnm365.wordpress.com/2015/08/09/chao-ngay-moi-10-thang-8/) [Chào ngày mới 9 tháng 8](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/08/08/chao-ngay-moi-9-thang-8-2/) [Đến với những bài thơ hay](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/08/08/den-voi-nhung-bai-tho-hay/) [Ta về trời đất Hồng Lam](https://khatkhaoxanh.wordpress.com/2015/08/08/ta-ve-troi-dat-hong-lam/) [Ong và Hoa](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/08/07/ong-va-hoa/) [Chào ngày mới 8 tháng 8](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/08/07/chao-ngay-moi-8-thang-8-2/) [Bài ca thời gian](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/08/07/bai-ca-thoi-gian/) [Chào ngày mới 7 tháng 8](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/08/06/chao-ngay-moi-7-thang-8-2/) [Chào ngày mới 6 tháng 8](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/08/06/chao-ngay-moi-6-thang-8-2/) [Di sản Engels](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/08/06/di-san-engels/) [Đợi Anh](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/08/05/doi-anh/) [Chào ngày mới 5 tháng 8](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/08/04/chao-ngay-moi-5-thang-8-2/) [Chào ngày mới 4 tháng 8](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/08/03/chao-ngay-moi-4-thang-8-2/) [Chào ngày mới 3 tháng 8](https://cnm365.wordpress.com/2015/08/03/chao-ngay-moi-3-thang-8/) [Khổng Tử dạy và học](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/08/03/khong-tu-doc-lai-va-suy-ngam/) [Tiếng Anh cho em](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/08/02/tieng-anh-cho-em-6/) [Chào ngày mới 2 tháng 8](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/08/02/chao-ngay-moi-2-thang-8-2/) [Rằm Xuân Hà Nội](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/08/02/ram-xuan-ha-noi/) [Chào ngày mới 1 tháng 8](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/08/02/chao-ngay-moi-1-thang-8-2/) [Chào ngày mới 31 tháng 7](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/07/30/chao-ngay-moi-31-thang-7-2/) [Henry Ford và Thượng Đế](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/07/30/henry-ford-va-thuong-de/) [Chào ngày mới 30 tháng 7](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/07/30/chao-ngay-moi-30-thang-7-2/) [Lê Phụng Hiểu truyện hay nhớ mãi](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/07/30/le-phung-hieu-truyen-hay-nho-mai-2/) [Chào ngày mới 29 tháng 7](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/07/28/chao-ngay-moi-29-thang-7-2/) [Ông Hồ Sáu làm kinh tế giỏi](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/07/28/ong-ho-sau-lam-kinh-te-gioi/) [Biển Đông vạn dặm](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/07/28/bien-dong-van-dam-9/) [Chào ngày mới 28 tháng 7](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/07/27/chao-ngay-moi-28-thang-7-2/) [Bài thơ không thể nào quên](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/07/27/bai-tho-khong-the-nao-quen/) [Chào ngày mới 27 tháng 7](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/07/26/chao-ngay-moi-27-thang-7-2/) [Nhớ bạn](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/07/26/nho-ban/) [Chào ngày mới 26 tháng 7](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/07/25/chao-ngay-moi-26-thang-7-2/) [Gọi đôi](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/07/25/goi-doi/) **Video nhạc tuyển** [Ban Mai
](https://youtu.be/cI-GtWHk_Qo?list=PLYOc9omEd2C4nKCehUScfHLCHjYKlZW7C) [Khí công Y đạo: Bài học tốt tự chăm sóc sức khỏe](https://youtu.be/orVi_nlFwMc) [MAR AKRAM – Dancing with the wind♥](https://youtu.be/3r99DIRPE2s) [KimYouTube](http://www.youtube.com/user/hoangkimvietnam) **Trở về trang chính **
[Hoàng Kim](https://hoangkimlong.wordpress.com) [Ngọc Phương Nam](http://thochocon.wordpress.com) [Thung dung](https://hoangkimvn.wordpress.com) [Dạy và học](http://dayvahoc.blogtiengviet.net) [CNM365](https://cnm365.wordpress.com) [Tình yêu cuộc sống](https://cnm365.wordpress.com) [Cây Lương thực](http://foodcrops.vn) [Dạy và Học](http://fa.hcmuaf.edu.vn/hoangkim) [Kim on LinkedIn](https://www.linkedin.com/in/foodcrops) [KimYouTube](http://www.youtube.com/user/hoangkimvietnam) [Kim on Facebook](https://www.facebook.com/daihocnonglam)

Vary: Cookie

X-hacker: If you're reading this, you should visit automattic.com/jobs and apply to join the fun, mention this header.

X-ac: 1.dca _dca