text:
Châu Mỹ
Mục lục
- 1 Khái quát
- 2 Lịch sử
- 3 Từ nguyên và tên gọi
- 4 Địa chất
- 5 Địa lý
- 6 Nhân khẩu
- 7 Các quốc gia ở châu Mỹ
- 8 Vùng lãnh thổ
- 9 Đọc thêm
- 10 Tham khảo
- 11 Đọc thêm
- 12 Liên kết ngoài
Khái quát[sửa | sửa mã nguồn]
Vị trí địa lí[sửa | sửa mã nguồn]
Nằm trong khoảng:
-Vĩ độ : 70oB-55oN
-Kinh độ : 35oT-163oT
Điểm :
Cực bắc :71o50'B ( không kể đảo )
83o30'B ( kể cả đảo )
Cực nam : 54o55'N
Một lãnh thổ rộng lớn[sửa | sửa mã nguồn]
Châu Mỹ rộng 42 triệu km², nắm hoàn toàn ở bán cầu Tây. So với các châu lục khác, châu Mĩ nằm trải dài trên nhiều vĩ độ hơn cả, từ vùng cực Bắc đến tận vùng cận cực Nam. Nơi hẹp nhẩn của châu Mỹ là eo đất Panama rộng không đến 50 km. Kênh đào Panama đã cắt qua eo đất này, nối liền Thái Bình Dương & Đại Tây Dừơng Châu Mỹ trải rộng trên 2 lục địa: lục địa Bắc Mỹ và Nam Mỹ.
Lịch sử[sửa | sửa mã nguồn]
Trong tác phẩm "Luận thuyết thứ hai về chính quyền dân sự", John Locke đã viết "Ở thời kỳ khởi đầu thì cả thế giới đều như châu Mỹ". Locke đã dùng phép ẩn dụ nêu trên chỉ để miêu tả một xã hội tự nhiên từng tồn tại trước khi xuất hiện một xã hội công dân. Tuy nhiên lối nói ẩn dụ của ông còn gợi lên một hình ảnh của một châu Mỹ lần đầu tiên được người châu Âu phát hiện.
Định cư[sửa | sửa mã nguồn]
Các chi tiết về việc những người Indien cổ đã di cư đến và tỏa ra khắp châu Mỹ vào khoảng thời gian và bằng tuyến đường nào vẫn còn là chủ đề tranh luận.[1] Các lý thuyết truyền thống cho rằng những người này đã đến châu Mỹ bằng cầu lục địa Beringia giữa đông Siberi và Alaska ngày nay vào khoảng từ 40.000–17.000 năm trước,[2] khi mực nước biển bị giám xuống đáng kể do ảnh hưởng của kỷ băng hà Đệ tứ.[1][3] Những người này được cho là đã đi theo các loài động vật cực to lớn mà nay đã tuyệt chủng theo các hành lang không bị đóng băng kéo dài giữa các phiến băng Laurentide và Cordillera.[4] và rồi họ tiếp tục đi bộ hoặc sử dụng các tàu thuyền nguyên sơ để di cư từ Tây Bắc Thái Bình Dương (phía tây Bắc Mỹ) đến bờ biển Nam Mỹ.[5] Bằng chứng của sự kiện về sau có được khi mực nước biển dâng lên hàng trăn mét sau kỉ băng hà cuối cùng.[6]
Các nhà khảo cổ cho rằng những người Indien cổ đã di cư ra khỏi Beringia (Đông Alaska), đến một nơi nào đó trong khoảng từ 40.000 đến 16.500 năm trước.[7][8][9] Một vài đồng thuận đạt được cho đến nay là những người này có nguồn gốc từ Trung Á, và đã cư trú rộng rãi ở châu Mỹ vào cuối của kỷ băng hà cuối cùng, khoảng 16.000–13.000 năm trước.[9][10]
Người Inuit di cư đến phần Bắc Cực của Bắc Mỹ theo một làn sóng di cư khác, và họ đến vào khoảng năm 1000 SCN.[11] Cùng với thời điểm người Inuit di cư đến Bắc Mỹ, những người định cư Viking bắt đầu tới Greenland vào năm 982 và Vinland một thời gian ngắn sau đó,lập nên một khu định cư tại L'Anse aux Meadows, gần điểm cực bắc của Newfoundland.[12] Những người định cư Viking nhanh chóng rời bỏ Vinland, và biến mất khỏi Greenland vào năm 1500.[13]
Thời kỳ tiền Colombo[sửa | sửa mã nguồn]
Thời kỳ tiền Colombo bao gồm tất cả các phân tầng thời gian của lịch sử châu Mỹ trước khi sự xuất hiện của người châu Âu gây nên ảnh hưởng đáng kể cho châu lục, kéo dài từ thời từ các khu định cư Thượng Cổ đến thời kỳ thực dân châu Âu.
"Tiền Colombo" đặc biệt được sử dụng trong các ngữ cảnh để chỉ về nền văn minh bản địa lớn của châu Mỹ, như Mesoamerica (Olmec, Toltec, Teotihuacano, Zapotec, Mixtec, Aztec, Maya) và Andes (Inca, Moche, Muisca, Cañaris).
Nhiều nền văn minh thời kỳ Tiền-Colombo được hình thành dựa trên các đặc điểm và dấu hiệu như các điểm định cư lâu dài hay đô thị, nông nghiệp, các kiến trúc đô thị và tưởng niệm, cùng các hệ thống thứ bậc xã hội phức tạp. Một số nền văn minh từ lâu đời đã tàn phai khi những người châu Âu đầu tiên đến (cuối thế kỷ 15-đầu thế kỷ 16), và chỉ được biến đến thông qua khảo cổ. Nhưng cũng có những nền văn minh và thời điểm đó. Một vài nền văn minh như Maya, có các tư liệu bằng chữ viết. Tuy nhiên, hầu hết những người châu Âu khi đó coi các văn bản này là dị giáo, và nhiều trong số đó đã bị tiêu hủy trên những giàn thiêu Thiên Chúa giáo. Chỉ còn một số ít tài liệu còn lại đến ngày nay, giúp cho các sử gia hiện đại có cái nhìn khái quát về văn hóa và các kiến thức cổ.[14]
Theo cả các ghi chép của dân bản địa châu Mỹ và người châu Âu, các nền văn minh châu Mỹ vào thời điểm tiếp xúc với người Âu đã đạt được nhiều thành tựu ấn tượng. Chẳng hạn, người Aztec đã xây dựng nên một trong những thành phố nguy nga nhất thế giới là Tenochtitlan, tại nơi mà nay là thành phố México, với dân số ước tính là 200.000 người. Các nền văn minh châu Mỹ cũng có những thành tựu ấn tượng về thiên văn học và toán học.[15]
Thực dân hóa[sửa | sửa mã nguồn]
Quá trình thực dân hóa của người châu Âu đã bắt đầu ngay sau chuyến đi đầu tiên của Cristoforo Colombo vào năm 1492. Điểm định cư đầu tiên của người Tây Ban Nha tại châu Mỹ là La Isabela ở miền bắc Hispaniola. Đô thị này đã bị bỏ hoang sớm sau đó khi thành lập Santo Domingo de Guzmán năm 1496, thành phố cổ nhất do người châu Âu lập nên tại châu Mỹ. Nơi này trở thành căn cứ và từ đó chế độ quân chủ Tây Ban Nha quản lý các thuộc địa và mở rộng lãnh địa của mình. Trên lục địa, thành phố Panama bên bờ biển Thái Bình Dương được hình thành vào ngày 5 tháng 8 năm 1519, đóng một vai trò quan trọng, và là cơ sở để thực dân Tây Ban Nha xâm chiếm Nam Mỹ. Theo nhà nhân chủng học R. Thornton, sự lây lan của các bệnh dịch mới do người châu Âu và châu Phi đem tới đã giết chết nhiều cư dân tại châu Mỹ,[16][17][18] Người bản địa và thực dân châu Âu xảy ra xung đột trên diện rộng, kết quả dẫn đến điều mà David Stannard gọi là một cuộc diệt chủng dân bản địa.[19] Những người di cư châu Âu đầu tiên là một phần của nỗ lực cấp nhà nước nhằm thành lập các thuộc địa tại châu Mỹ. Những người di cư tiếp tục di cư đến châu Mỹ nhắm trốn tránh các cuộc đàn áp tôn giáo hoặc tìm kiếm cơ hội về kinh tế. Trong khi đó, hàng triệu người đã bị buộc đưa đến châu Mỹ với thân phận nô lệ, tù nhân hay lao động giao kèo.
Từ nguyên và tên gọi[sửa | sửa mã nguồn]
Tên gọi "châu Mỹ" hay "Mỹ châu" trong tiếng Việt bắt nguồn từ dịch danh Trung văn của tên châu lục này Trung văn giản thể: 亚美利加洲; Trung văn phồn thể: 亞美利加洲; bính âm: Yàměilìjiā zhōu, Hán Việt: "Á Mỹ Lợi Gia châu" và giản xưng của nó là "美洲" (Mỹ châu).
Việc sử dụng lần đầu tiên cái tên America cho vùng đất rộng lớn này được biết đến là vào ngày 25 tháng 4 năm 1507, và được sử dụng để chỉ nơi mà ngày nay là Nam Mỹ. Nó xuất hiện lần đầu tiên trên một bản đồ thế giới với 12 múi giờ, cùng với một bản đồ treo tường lớn nhất thực làm ra từ trước đến nay, cả hai đều do người chuyên vẽ bản đồ người Đức là Martin Waldseemüller vẽ tại Saint-Dié-des-Vosges ở Pháp. Đây là bản đồ đầu tiên thể hiện châu Mỹ như là một vùng đất lớn tách biệt với châu Á. Một cuốn sách đi kèm, Cosmographiae Introductio, vô danh những rõ ràng được viết bởi cộng tác viên của Waldseemüller là Matthias Ringmann,[20] đã thuật rằng, "Tôi không thấy bất kỳ một điều gì để phản đối việc gọi phần này [đại lục Nam Mỹ], theo Americus là người đã khám phá ra nó và ông là một người đàn ông thông minh, Amerigen, là Vùng đất của Americus, hay America: do cả châu Âu (Europa) và châu Á (Asia) đều mang tên có gốc từ một phụ nữ". Americus Vespucius là tên gọi Latinh hóa của nhà thám hiểm Florentine tên là Amerigo Vespucci, và America là dạng giống cái của Americus. Amerigen được giải thích là Amerigo cộng với gen, tân cách trong tiếng Hi Lạp của từ 'Trái Đất', và có nghĩa là 'vùng đất của Amerigo'.[20]. Amerigo là một từ tiếng Ý có gốc từ tiếng Latin cổ Emericus.[21]
Vespucci dường như đã không biết được việc tên của mình đã được dùng để đặt cho vùng đất mới, do bản đồ của Waldseemüller đã không được đưa đến Tây Ban Nha Spain cho đến vào năm sau khi ông mất.[20] Ringmann may have been misled into crediting Vespucci khi cho đăng tải rộng rãi Bức thư Soderini, một phiên bản đã được biên tập từ một trong các bức thư thật của Vespucci ghi chép về việc vạch bản vẽ bờ biển Nam Mỹ, trong đó tán dương khám phá này và ngụ ý rằng ông công nhận Nam Mỹ là một lục địa tách biệt với châu Á. Tây Ban Nha chính thức từ chối chấp thuận tên gọi America trong suốt hai thế kỷ, nói rằng Colombo nên được tán dương, và các bản đồ cuối cùng của Waldseemüller, sau khi ông đã ngừng hợp tác với Ringmann, không bao gồm tên gọi đó; tuy nhiên, việc sử dụng lại bắt đầu khi Gerardus Mercator áp dụng tên gọi này cho bản đồ Thế giới Mới của ông năm 1538.
Địa chất[sửa | sửa mã nguồn]
Nam Mỹ bị vỡ ra từ phần phía tây của siêu lục địa Gondwanaland vào khoảng 135 triệu năm trước, tạo thành một lục địa riêng.[22] Khoảng 15 triệu năm trước, sự va chạm của mảng Caribe và Mảng Thái Bình Dương dẫn đến sự nổi lên của hàng loạt các núi lửa dọc theo ranh giới giữa chúng và tạo ra các hòn đảo. Những kẽ hở của quần đảo tại Trung Mỹ được lấp đầy từ vật liệu bị xói mòn đất của Nam Mỹ và Bắc Mỹ, cộng thêm vùng đất mới được tạo nên bởi hiện tượng núi lửa tiếp diễn. Khoảng 3 triệu năm trước, lục địa Bắc Mỹ và Nam Mỹ được nối với nhàu bằng Eo đất Panama, do đó tạo nên một vùng đất châu Mỹ duy nhất.[23]
Địa lý[sửa | sửa mã nguồn]
-
Xem thêm tại Địa lý Bắc Mỹ và Địa lý Nam Mỹ
Điểm cực bắc của châu Mỹ nằm trên đảo Kaffeklubben, cũng là điểm trên mặt đất ở cực bắc của Thế giới.[24] Điểm cực nam nằm trên quần đảo Nam Thule, mặc dù đôi khi chúng được coi là một phần của châu Nam Cực.[25]
Lục địa châu Mỹ có chiều bắc nam dài nhất trong số các châu lục. Khoảng cách từ hai cực của nó, bán đảo Boothia ở phía bắc Canada và Mũi Froward tạiPatagonia của Chile là gần 14.000 km (8.700 mi).[26]
Điểm cực tây của phần lục địa nằm trên bán đảo Seward tại Alaska; đảo Attu, xa hơn về phía tây bờ biển Alaska, được coi là cực tây của châu Mỹ. Ponta do Seixas ở Đông Bắc Brasil là điểm cực đông của lục địa,[26] trong khi Nordostrundingen tại Greenland, là điểm cực đông của toàn châu lục.
Địa hình[sửa | sửa mã nguồn]
Địa hình phía tây châu Mỹ bị chi phối bởi dãy Cordillera Châu Mỹ, với dãy Andes chạy ở vùng ven biển phía tây Nam Mỹ[27] và dãy núi Rocky cùng các dãy Cordillera Bắc Mỹ khác chạy dọc theo phần phía tây của Bắc Mỹ.[28] The Dãy Appalachian dài 2300 km (1429 mile) chạy dọc theo bờ biển phía đông của Bắc Mỹ từ Alabama đến Newfoundland.[29] Phía bắc của dãy Appalachian, Dãy Bắc Cực chạy dọc bờ biển phía đông của Canada.[30]
Các dãy núi có các đỉnh cao nhất là Andes và Rocky. Trong khi các đỉnh cao thuộc Sierra Nevada và Dãy Cascade, không có nhiều đỉnh cao trên 4.000 feet. Tại Bắc Mỹ, một lượng lớn dãy núi cao trên 14.00 ft (4.267,2 m) xuất hiện tại Hoa Kỳ và cụ thể là tiểu bang Colorado. Đỉnh cao nhất của châu Mỹ nằm trên dãy Andes, Aconcagua thuộc Argentina; tại Bắc Mỹ Denali tại Alaska là đỉnh cao nhất.
Giữa các dãy núi ven biển tại Bắc Mỹ là một khu vực bằng phẳng. Đồng bằng Nội địa trải rộng trên lục địa với dộ cao thấp.[31] Khiên Canadia chiếm 5 triệu km² ở Bắc Mỹ và nói chung là khá bằng phẳng.[32] Tương tự như vậy, đông bắc của Nam Mỹ là vùng đất bằng phẳng của bồn địa Amazon.[33] Cao nguyên Brasil on the ở phía đông khá bằng song có một số biến đổi trong địa hình, trong khi xa hơn về phía nam là các vùng đất thấp rộng lớn Gran Chaco và Pampas.[34]
Thủy văn[sửa | sửa mã nguồn]
Với các dãy núi ven biển và đồng bằng nội địa, châu Mỹ có một số lưu vực sông lớn. Lưu vực sông lớn nhất tại Bắc Mỹ là Mississippi, đây cũng là lưu vực sông lớn thứ hai thế giới.[35] Hệ thống sông Mississippi-Missouri chảy trên địa phận 31 tiểu bang của nước Mỹ, hầu hết thuộc Đại Bình nguyên Bắc Mỹ, nằm giữa dãy núi Rocky và Appalachian. Đây là sông dài thứ 4 trên thế giới.
Tại Bắc Mỹ, phía đông của dãy Appalachian không có các con sông lớn song có nhiều dòng chảy theo hướng đông ra Đại Tây Dương. Các con sông chảy từ vùng trung tâm của Canada ra vịnh Hudson. Ở bờ biển phía tây Bắc Mỹ, các dòng sông chính bao gồm sông Colorado, sông Columbia, sông Yukon, và sông Sacramento.
Lưu vực sông lớn nhất tại Nam Mỹ là Amazon, đây cũng là hệ thống sông có dung tích dòng chảy lớn nhất thế giới.[36] Hệ thống sông lớn thứ hai của Nam Mỹ là sông Paraná, bao phủ một diện tích 2,5 triệu km².[37]
Khí hậu[sửa | sửa mã nguồn]
Khí hậu châu Mỹ thay đổi đáng kể giữa các khu vực. Khí hậu rừng mưa nhiệt đới xuất hiện ở những nơi gần xích đạo như rừng Amazon, rừng sương mù châu Mỹ, Florida và Darien Gap. Tại dãy núi Rocky và Andes, các ngọn núi cao thường có tuyết phủ.
Vùng Đông Nam của Bắc Mỳ thường xuất hiện nhiều cơn bão và lốc xoáy, trong đó phần lớn lốc xoáy xảy ra tại thung lũng Tornado ở Hoa Kỳ.[38] Nhiều khu vực tại Caribe cũng phải hứng chịu các ảnh hưởng từ bão. Các hình thế thời tiết này được tạo ra do sự va chạm của khối không khí khô và mát từ Canada và khối không khí ẩm và ấp từ Đại Tây Dương.
Nhân khẩu[sửa | sửa mã nguồn]
Dân tộc[sửa | sửa mã nguồn]
Dân cư châu Mỹ nói chung có nguồn gốc từ 5 nhóm sắc tộc và 3 nhóm lai.
- Người bản địa châu Mỹ: Người da đỏ, Inuit, và Aleut.
- Gốc Châu Âu, chủ yếu là người Tây Ban Nha, người Anh, người Ireland, người Ý, người Bồ Đào Nha, người Pháp, người Ba Lan, người Đức, người Hà Lan, và người Scandinavia.
- Gốc da đen châu Phi, chủ yếu là từ Tây Phi.
- Người châu Á, bao gồm các nhóm Đông Á, Nam Á và Đông Nam Á.
- Những người có nguồn gốc từ Trung Đông
- Mestizo, lai giữa người Âu và da đỏ.
- Mulatto, lai giữa người Âu và người da đen.
- Zambo (tiếng Tây Ban Nha) hay Cafuso (tiếng Bồ Đào Nha), lai giữa người da đen và da đỏ.
Phần lớn cư dân sống tại Mỹ Latinh chịu ảnh hưởng của các nền văn hóa Tây Ban Nha và Bồ Đào Nha và tương phản với Mỹ Anglo, nơi tiếng Anh, một ngôn ngữ German chiếm ưu thế.
Tôn giáo[sửa | sửa mã nguồn]
Các đức tin lớn nhất tại châu Mỹ là:
- Kitô giáo (Bắc Mỹ: 85%; Nam Mỹ: 93%)[39]
- Công giáo Rôma (88% người Mexico theo;[40] xấp xỉ 74% cư dân tại Brasil, với 182 triệu người theo đạo và là nước có tín đồ Công giáo Rôma lớn nhất thế giới;[41] khoảng 24% cư dân Hoa Kỳ;[42] và trên 40% cư dân Canada[43]
- Tin Lành (tín đồ chủ yếu tại Hoa Kỳ, nơi chiếm một nửa dân số, và Canada, khoàng trên một phần tư dân số; các phong trào Ngũ Tuần và Tin Lành cũng đang phát triển tại khu vực Mỹ Latinh vốn do Công giáo chiếm ưu thế)[44]
- Chính Thống giáo Đông phương (chủ yếu tại Hoa Kỳ và Canada)
- Phong trào Cơ Đốc Liên phái và các nhóm Kitô giáo khác
- Không tôn giáo (bao gồm vô thần và người theo thuyết bất khả tri, cũng như những người tin vào các điều tâm linh song không phải là thành viên của các đoàn thể tôn giáo)
- Hồi giáo (khoảng 2% dân cư Canada [580.000 người][45] và 0,6% cư dân Hoa Kỳ [1.820.000 người[42]]). Argentina có một số lượng lớn dân cơ theo Hồi giáo với khoảng 600.000 người, hay 1,9%)[46]
- Do Thái giáo (khoảng 2% cư dân Bắc Mỹ, trong đó xấp xỉ 2,5% cư dân Hoa Kỳ và 1,2% dân cư Canada[47]—và 0,23% dân cư Mỹ Latinh—Argentina là nước co số người theo Do Thái giáo lớn nhất khu vực này với 200.000 người)[48]
Các đức tin khác bao gồm đạo Sikh; Phật giáo; Ấn Độ giáo; Bahá'í; tôn giáo bản địa, tôn giáo truyền thống châu Phi, duy linh hay các tôn giáo mới.
Ngôn ngữ[sửa | sửa mã nguồn]
Có nhiều ngôn ngữ được sử dụng tại châu Mỹ. Một số trong đó có nguồn gốc từ châu Âu, một số khác là ngôn ngữ bản địa hay pha trộn giữa nhiều ngôn ngữ khác nhau.
Ngôn ngữ chiếm ưu thế tại Mỹ Latinh là tiếng Tây Ban Nha, tuy vậy, đất nước lớn nhất Mỹ Latinh là Brasil sử dụng tiếng Bồ Đào Nha. Có một số vùng đất nhỏ sử dụng tiếng Pháp, Hà Lan và Anh tại Mỹ Latinh, tương ứng là Guyane thuộc Pháp, Suriname và Belize, Creole Haiti, một ngôn ngữ có nguồn gốc từ tiếng Pháp, chiếm ưu thế tại Haiti. Các ngôn ngữ bản địa có ảnh hửng tại Mỹ Latinh hơn là tại Mỹ Anglo, với các ngôn ngữ thông dụng nhất là Nahuatl, Quechua, Aymara và Guaraní.
Ngôn ngữ chiếm ưu thế tịa Mỹ Anglo là tiếng Anh. Tiếng Pháp cũng là một ngôn ngữ chính thức của Canada, và là ngôn ngữ chiếm ưu thế tại Québec và là một ngôn ngữ chính thức tại New Brunswick cùng với tiếng Anh. Tiếng Pháp cũng là một ngôn ngữ quan trọng tại tiểu bang Louisiana, và một phần các tiểu bang New Hampshire, Maine, và Vermont của Hoa Kỳ. Tiếng Tây Ban Nha đã giữ sự hiện diện liên tục tại vùng Tây Nam Hoa Kỳ, vốn là một phần của Phó vương quốc Tân Tây Ban Nha, đặc biệt là California và New Mexico, nơi một thứ tiếng Tây Ban Nha được biến đổi từ thế kỷ 17 vẫn còn tồn tại. Tiếng Tây Ban Nha cũng phát triển mạnh tại Hoa Kỳ do dòng người nhập cư từ các nước Mỹ Latinh.
Các quốc gia Guyana, Suriname, và Belize không được coi là thuộc Mỹ Anglo hay Mỹ Latinh do khác biệt về mặt ngôn ngữ với Mỹ Latinh và khác biệt về mặt địa lý với Mỹ Anglo, còn văn hóa và lịch sử thì khác biệt với cả hai khu vực; tiếng Anh là ngôn ngữ chính tại Guyana và Belize, và tiếng Hà Lan là ngôn ngữ chính thức và ngôn ngữ văn bản tại Suriname.
- Tiếng Tây Ban Nha: được khoảng 310 triệu người nói tại khắp các quốc gia trên châu lục.
- Tiếng Anh: được khoảng 300 triệu người nói tại Hoa Kỳ, Canada, Jamaica, Trinidad và Tobago, Bahamas, Bermuda, Belize, Guyana, quần đảo Falkland và nhiều quốc đảo tại Caribe.
- Tiếng Bồ Đào Nha: được khoảng 185 triệu người nói tại Nam Mỹ, chủ yếu tại Brasil,[49]
- Tiếng Pháp: được khoảng 12 triệu người nói tại Canada (phần lớn trong số 7 triệu dân của Québec cùng các cộng đồng Acadian tại New Brunswick và Nova Scotia); Caribe (Haiti, Guadeloupe, Martinique); Guyane thuộc Pháp; các hòn đảo tộc Pháp như Saint Pierre và Miquelon; và Acadiana (khu vực Pháp ngữ tại nam Louisiana, Hoa Kỳ).
- Quechua: là ngôn ngữ bản địa của khoảng 10–13 triệu người tại Ecuador, Peru, Bolivia, bắc Chile, và tây bắc Argentina.[50]
- Creole Haiti: một ngôn ngữ dựa trên cơ sở tiếng Pháp và các ngôn ngữ châu Phi, trên 10 triệu người tại Haiti và những người Haiti hải ngoại tại Canada và Hoa Kỳ nói.[51]
- Guaraní (avañe'ẽ): ngôn ngữ bản địa của khoảng 6 triệu người tại Paraguay, và một số vùng tại Argentina, Bolivia, và Brazil.
- Tiếng Trung Quốc được ít nhất 5 triệu người sử dụng, chủ yếu tại Hoa Kỳ, Canada, Peru, Brasil và Panama.
- Tiếng Ý: được khoảng 4 triệu người nói, chủ yếu tại Argentina, Brasil, và vùng New England/Trung-Đại Tây Dương tại Hoa Kỳ.
- Tiếng Đức: Khoảng 2,2 triệu người. Trong đó, khoảng 1,1 triệu tại Hoa Kỳ.
- Tiếng Aymara: ngôn ngữ bản địa của khoảng 2,2 triệu người tại Bolivia, Peru và Chile.[52][53]
Hầu hết các ngôn ngữ phi bản địa, ở một mức độ nào đó, đã có sự biến đổi với ngôn ngữ tại quốc gia bắt nguồn, nhưng thường vẫn hiểu lẫn nhau. Tuy nhiên, có một số ngôn ngữ được kết hợp, và tại nên những thứ tiếng hoàn toàn mới, chẳng hạn như Papiamento, một sự kết hợp giữa tiếng Bồ Đào Nha, tiếng Tây Ban Nha, tiếng Hà Lan, tiếng bản địa của người Arawak, các ngôn ngữ châu Phi và tiếng Anh. Portuñol, pha trộn giữa tiếng Bồ Đào Nha và Tây Ban Nha, được sử dụng ở khu vực biên giới giữa Brasil và các quốc gia nói tiếng Bồ Đào Nha láng giềng.[54]
Các quốc gia ở châu Mỹ[sửa | sửa mã nguồn]
Vùng lãnh thổ[sửa | sửa mã nguồn]
Đọc thêm[sửa | sửa mã nguồn]
- Danh sách các quốc gia châu Mỹ theo ngôn ngữ chính thức
- Danh sách các quốc gia Châu Mỹ theo diện tích
- Danh sách các quốc gia Châu Mỹ theo GDP danh nghĩa 2009
- Danh sách các quốc gia châu Mỹ theo GDP danh nghĩa 2012
Tham khảo[sửa | sửa mã nguồn]
- ^ a ă “Atlas of the Human Journey-The Genographic Project”. National Geographic Society. 1996-2008. Truy cập ngày 6 tháng 10 năm 2009.
- ^ Wells, Spencer; Read, Mark (2002). The Journey of Man - A Genetic Odyssey (Digitised online by Google books). Random House. tr. 138–140. ISBN 0-8129-7146-9. Truy cập ngày 21 tháng 11 năm 2009.
- ^ Fitzhugh, Drs. William; Goddard, Ives; Ousley, Steve; Owsley, Doug; Stanford., Dennis. “Paleoamerican”. Smithsonian Institution Anthropology Outreach Office. Truy cập ngày 15 tháng 1 năm 2009.
- ^ “The peopling of the Americas: Genetic ancestry influences health”. Scientific American. Truy cập ngày 17 tháng 11 năm 2009.
- ^ Fladmark, K. R. (1979). “Alternate Migration Corridors for Early Man in North America”. American Antiquity 44 (1): 55–69. doi:10.2307/279189. JSTOR 279189. Đã định rõ hơn một tham số trong
|work=và
|journal=(trợ giúp)
- ^ “68 Responses to "Sea will rise 'to levels of last Ice Age'"”. Center for Climate Systems Research, Columbia University. Truy cập ngày 17 tháng 11 năm 2009.
- ^ “Introduction”. Government of Canada. Parks Canada. 2009. Truy cập ngày 9 tháng 1 năm 2010. “Canada's oldest known home is a cave in Yukon occupied not 12,000 years ago like the U.S. sites, but at least 20,000 years ago”
- ^ “Pleistocene Archaeology of the Old Crow Flats”. Vuntut National Park of Canada. 2008. Truy cập ngày 10 tháng 1 năm 2010. “However, despite the lack of this conclusive and widespread evidence, there are suggestions of human occupation in the northern Yukon about 24,000 years ago, and hints of the presence of humans in the Old Crow Basin as far back as about 40,000 years ago.”
- ^ a ă “Jorney of mankind”. Brad Shaw Foundation. Truy cập ngày 17 tháng 11 năm 2009.
- ^ Bonatto, SL; Salzano, FM (1997). “A single and early migration for the peopling of the Americas supported by mitochondrial DNA sequence data”. Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America (National Academy of Sciences) 94 (5): 1866–71. doi:10.1073/pnas.94.5.1866. PMC 20009. PMID 9050871. Đã định rõ hơn một tham số trong
|work=và
|journal=(trợ giúp)
- ^ “Canadian Inuit History”. Canadian Museum of Civilization.
- ^ “Vinland”. Canadian Museum of Civilization.
- ^ “The Norse settlers in Greenland - A short history”. Greenland Guide - The Official Travel Index.
- ^ Mann, Charles C. (2005). 1491: New Revelations of the Americas Before Columbus. New York: Knopf. ISBN 978-1-4000-4006-3. OCLC 56632601.
- ^ Fernández-Armesto, Felipe (1987). Before Columbus: Exploration and Colonisation from the Mediterranean to the Atlantic: 1229-1492. New studies in medieval history series. Basingstoke, Hampshire: Macmillan Education. ISBN 0-333-40382-7. OCLC 20055667.
- ^ Russell Thornton (1997). “Aboriginal North American Population and Rates of Decline, c.a. A.D. 1500–1900”. Current Anthropology (– Scholar search) 38 (2): 310–315. doi:10.1086/204615. JSTOR 00113204.[liên kết hỏng]
- ^ Alfred W. Crosby (tháng 4 năm 1976). “Virgin Soil Epidemics as a Factor in the Aboriginal Depopulation in America”. David and Mary Quarterly 33 (2): 289–299. JSTOR 1922166.
- ^ Henry F. Dobyns (1993). “Disease Transfer at Contact”. Annual Review of Anthropology 22 (22): 273–291. doi:10.1146/annurev.an.22.100193.001421. JSTOR 2155849.
- ^ Staff. A review of American Holocaust: The Conquest of the New World (by David Stannard), on the website of the Oxford University Press (the publishers)
- ^ a ă â Toby Lester, December (2009). “Putting America on the Map”. Smithsonian 40: 9.
- ^ “Amerigo - meaning of Amerigo name”. Thinkbabynames.com. Truy cập ngày 27 tháng 7 năm 2010.
- ^ Brian C. Story (28 tháng 9 năm 1995). “The role of mantle plumes in continental breakup: case histories from Gondwanaland”. Nature 377 (6547): 301–309. doi:10.1038/377301a0.
- ^ “Land bridge: How did the formation of a sliver of land result in major changes in biodiversity”. Public Broadcasting Corporation.
- ^ Charles Burress (17 tháng 6 năm 2004). “Romancing the north Berkeley explorer may have stepped on ancient Thule”. San Francisco Chronicle.
- ^ “South Georgia and the South Sandwich Islands, Antarctica - Travel”.
- ^ a ă “America”. The World Book Encyclopedia 1. World Book, Inc. 2006. tr. 407. ISBN 0716601060.
- ^ “Andes Mountain Range”.
- ^ “Rocky Mountains”.
- ^ “Appalachian Mountains”. Ohio History Central.
- ^ “Arctic Cordillera”.
- ^ “Interior Plains Region”.
- ^ “Natural History of Quebec”.
- ^ “Strategy”. Amazon Conservation Association.
- ^ “South America images”.
- ^ “Mississippi River”.
- ^ “Greatest Places: Notes: Amazonia”.
- ^ “Great Rivers Partnership - Paraguay-Parana”.
- ^ Sid Perkins (11 tháng 5 năm 2002). “Tornado Alley, USA”. Science News. tr. 296–298. Bản gốc lưu trữ ngày 25 tháng 8 năm 2006. Truy cập ngày 29 tháng 5 năm 2011.
- ^ “CBC Montreal - Religion”. CBC News.
- ^ [1][liên kết hỏng]
- ^ International Religious Freedom Report, U.S. Department of State. Truy cập 2008-06-08.
- ^ a ă “United States”. CIA World Factbook. Central Intelligence Agency. Tháng 11 16, 2010. Truy cập tháng 11 30, 2010.
- ^ “The Daily, Tuesday, ngày 13 tháng 5 năm 2003. Census of Population: Income of individuals, families and households; religion”. Statcan.ca. 13 tháng 5 năm 2003. Truy cập ngày 5 tháng 10 năm 2010.
- ^ “The World Today - Catholics faced with rise in Protestantism”. Abc.net.au. 19 tháng 4 năm 2005. Truy cập ngày 5 tháng 10 năm 2010.
- ^ “Population by religion, by province and territory (2001 Census)”. 0.statcan.ca. 25 tháng 1 năm 2005. Truy cập ngày 5 tháng 10 năm 2010.
- ^ “Argentina”. International Religious Freedom Report. U.S. Department of State. 2006. Truy cập ngày 1 tháng 9 năm 2009.
- ^ “Canadian Jewry Today: Portrait of a Community in the Process of Change - Ira Robinson”. Jcpa.org. Truy cập ngày 5 tháng 10 năm 2010.
- ^ Naomi Segal. “First Planeload of Jews Fleeing Argentina Arrives in Israel”. Ujc.org. Truy cập ngày 5 tháng 10 năm 2010.
- ^ “Portuguese Facts”.
- ^ “Now Bolivia Can Do Windows”. Bản gốc lưu trữ ngày 30 tháng 5 năm 2012.
- ^ Bambi B. Schieffelin; Rachelle Charlier Doucet (tháng 2 năm 1994). “The "Real" Haitian Creole: Ideology, Metalinguistics, and Orthographic Choice”. American Ethnologist 21 (1): 176–200. doi:10.1525/ae.1994.21.1.02a00090. JSTOR 646527.
- ^ Chile National Census 2002, figures cited in Bilingüismo y el registro matemático aymara
- ^ Chile profile, Ethnologue. Truy cập ngày 10 tháng 10 năm 2007.
- ^ Lipski, John M.; (Ed. Timothy L. Face and Carol A. Klee) (2006). “Too Close for Comfort? The Genesis of "Portuñol/Portunhol"”. Selected Proceedings of the 8th Hispanic Linguistics Symposium: 1–22. ISBN 978-1-57473-408-9. Truy cập ngày 26 tháng 11 năm 2010.
Đọc thêm[sửa | sửa mã nguồn]
- "Americas". The Columbia Gazetteer of the World Online. 2006. New York: Columbia University Press.
- "Americas". Encyclopædia Britannica, 15th ed. 1986. (ISBN 0-85229-434-4) Chicago: Encyclopædia Britannica, Inc.
- Burchfield, R. W. 2004. Fowler's Modern English Usage. (ISBN 0-19-861021-1) Oxford, UK: Oxford University Press.
- Fee, Margery and McAlpine, J. 1997. Oxford Guide to Canadian English Usage. (ISBN 0-19-541619-8) Toronto: Oxford University Press.
- Kane, Katie Nits Make Lice: Drogheda, Sand Creek, and the Poetics of Colonial Extermination Cultural Critique, No. 42 (Spring, 1999), pp. 81–103 doi:10.2307/1354592
- Pearsall, Judy and Trumble, Bill., ed. 2002. Oxford English Reference Dictionary, 2nd ed. (rev.) (ISBN 0-19-860652-4) Oxford, UK: Oxford University Press.
- Churchill, Ward A Little Matter of Genocide 1997 City Lights Books ISBN 0-87286-323-9
- What's the difference between North, Latin, Central, Middle, South, Spanish and Anglo America? Geography at about.com.
Liên kết ngoài[sửa | sửa mã nguồn]
- United Nations population data by latest available Census: 2008-2009
- Organization of American States
- Council on Hemispheric Affairs

markdown:
# Châu Mỹ
|
|![]()
2 2(55/mi 2) [tiếng Tây Ban Nha](/wiki/Ti%E1%BA%BFng_T%C3%A2y_Ban_Nha), [tiếng Anh](/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Anh), [tiếng Bồ Đào Nha](/wiki/Ti%E1%BA%BFng_B%E1%BB%93_%C4%90%C3%A0o_Nha), [tiếng Pháp](/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Ph%C3%A1p), [tiếng Hà Lan](/wiki/Ti%E1%BA%BFng_H%C3%A0_Lan)và các thứ tiếng khác [UTC-10](/wiki/UTC-10)đến [UTC](/wiki/UTC%C2%B10)
## Mục lục
[1 Khái quát](#Kh.C3.A1i_qu.C3.A1t) [2 Lịch sử](#L.E1.BB.8Bch_s.E1.BB.AD) [3 Từ nguyên và tên gọi](#T.E1.BB.AB_nguy.C3.AAn_v.C3.A0_t.C3.AAn_g.E1.BB.8Di) [4 Địa chất](#.C4.90.E1.BB.8Ba_ch.E1.BA.A5t) [5 Địa lý](#.C4.90.E1.BB.8Ba_l.C3.BD) [6 Nhân khẩu](#Nh.C3.A2n_kh.E1.BA.A9u) [7 Các quốc gia ở châu Mỹ](#C.C3.A1c_qu.E1.BB.91c_gia_.E1.BB.9F_ch.C3.A2u_M.E1.BB.B9) [8 Vùng lãnh thổ](#V.C3.B9ng_l.C3.A3nh_th.E1.BB.95) [9 Đọc thêm](#.C4.90.E1.BB.8Dc_th.C3.AAm) [10 Tham khảo](#Tham_kh.E1.BA.A3o) [11 Đọc thêm](#.C4.90.E1.BB.8Dc_th.C3.AAm_2) [12 Liên kết ngoài](#Li.C3.AAn_k.E1.BA.BFt_ngo.C3.A0i)
## Khái quát[
[sửa](/w/index.php?title=Ch%C3%A2u_M%E1%BB%B9&veaction=edit&vesection=1) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Ch%C3%A2u_M%E1%BB%B9&action=edit§ion=1)]
### Vị trí địa lí[
[sửa](/w/index.php?title=Ch%C3%A2u_M%E1%BB%B9&veaction=edit&vesection=2) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Ch%C3%A2u_M%E1%BB%B9&action=edit§ion=2)]
Nằm trong khoảng:
-Vĩ độ : 70oB-55oN
-Kinh độ : 35oT-163oT
Điểm :
Cực bắc :71o50'B ( không kể đảo )
83o30'B ( kể cả đảo )
Cực nam : 54o55'N
### Một lãnh thổ rộng lớn[
[sửa](/w/index.php?title=Ch%C3%A2u_M%E1%BB%B9&veaction=edit&vesection=3) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Ch%C3%A2u_M%E1%BB%B9&action=edit§ion=3)]
Châu Mỹ rộng 42 triệu km², nắm hoàn toàn ở bán cầu Tây. So với các châu lục khác, châu Mĩ nằm trải dài trên nhiều vĩ độ hơn cả, từ vùng cực Bắc đến tận vùng cận cực Nam. Nơi hẹp nhẩn của châu Mỹ là
[eo đất Panama](/wiki/Eo_%C4%91%E1%BA%A5t_Panama) rộng không đến 50 km. [Kênh đào Panama](/wiki/K%C3%AAnh_%C4%91%C3%A0o_Panama) đã cắt qua [eo đất](/wiki/Eo_%C4%91%E1%BA%A5t) này, nối liền [Thái Bình Dương](/wiki/Th%C3%A1i_B%C3%ACnh_D%C6%B0%C6%A1ng) & [Đại Tây Dừơng](/w/index.php?title=%C4%90%E1%BA%A1i_T%C3%A2y_D%E1%BB%AB%C6%A1ng&action=edit&redlink=1) Châu Mỹ trải rộng trên 2 lục địa: lục địa Bắc Mỹ và Nam Mỹ.
## Lịch sử[
[sửa](/w/index.php?title=Ch%C3%A2u_M%E1%BB%B9&veaction=edit&vesection=4) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Ch%C3%A2u_M%E1%BB%B9&action=edit§ion=4)]
Trong tác phẩm "
[Luận thuyết thứ hai về chính quyền dân sự](/w/index.php?title=Lu%E1%BA%ADn_thuy%E1%BA%BFt_th%E1%BB%A9_hai_v%E1%BB%81_ch%C3%ADnh_quy%E1%BB%81n_d%C3%A2n_s%E1%BB%B1&action=edit&redlink=1)", [John Locke](/wiki/John_Locke) đã viết "Ở thời kỳ khởi đầu thì cả thế giới đều như châu Mỹ". Locke đã dùng phép ẩn dụ nêu trên chỉ để miêu tả một xã hội tự nhiên từng tồn tại trước khi xuất hiện một xã hội công dân. Tuy nhiên lối nói ẩn dụ của ông còn gợi lên một hình ảnh của một châu Mỹ lần đầu tiên được người châu Âu phát hiện.
### Định cư[
[sửa](/w/index.php?title=Ch%C3%A2u_M%E1%BB%B9&veaction=edit&vesection=5) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Ch%C3%A2u_M%E1%BB%B9&action=edit§ion=5)]
Các chi tiết về việc những người Indien cổ đã di cư đến và tỏa ra khắp châu Mỹ vào khoảng thời gian và bằng tuyến đường nào vẫn còn là chủ đề tranh luận.
Các lý thuyết truyền thống cho rằng những người này đã đến châu Mỹ bằng [1] [cầu lục địa Beringia](/wiki/Beringia)giữa đông [Siberi](/wiki/Xibia)và [Alaska](/wiki/Alaska)ngày nay vào khoảng từ 40.000–17.000 năm trước, khi mực nước biển bị giám xuống đáng kể do ảnh hưởng của kỷ băng hà Đệ tứ. [[2]](#cite_note-SpencerWells2-2) [[1]](#cite_note-national-1) Những người này được cho là đã đi theo các loài động vật cực to lớn mà nay đã tuyệt chủng theo các [[3]](#cite_note-Smithsonian-3) *hành lang không bị đóng băng*kéo dài giữa các phiến băng Laurentide và Cordillera. và rồi họ tiếp tục đi bộ hoặc sử dụng các tàu thuyền nguyên sơ để di cư từ [[4]](#cite_note-4) [Tây Bắc Thái Bình Dương](/wiki/T%C3%A2y_B%E1%BA%AFc_Th%C3%A1i_B%C3%ACnh_D%C6%B0%C6%A1ng)(phía tây Bắc Mỹ) đến bờ biển Nam Mỹ. Bằng chứng của sự kiện về sau có được khi mực nước biển dâng lên hàng trăn mét sau kỉ băng hà cuối cùng. [[5]](#cite_note-5) [[6]](#cite_note-6)
Các nhà khảo cổ cho rằng những người Indien cổ đã di cư ra khỏi Beringia (Đông Alaska), đến một nơi nào đó trong khoảng từ 40.000 đến 16.500 năm trước.
[[7]](#cite_note-7) [[8]](#cite_note-8) Một vài đồng thuận đạt được cho đến nay là những người này có nguồn gốc từ [9] [Trung Á](/wiki/Trung_%C3%81), và đã cư trú rộng rãi ở châu Mỹ vào cuối của kỷ băng hà cuối cùng, khoảng 16.000–13.000 năm trước. [[9]](#cite_note-kind-9) [[10]](#cite_note-10)
Người
[Inuit](/wiki/Inuit) di cư đến phần [Bắc Cực](/wiki/B%E1%BA%AFc_C%E1%BB%B1c) của Bắc Mỹ theo một làn sóng di cư khác, và họ đến vào khoảng năm 1000 SCN. Cùng với thời điểm người Inuit di cư đến Bắc Mỹ, những người định cư [11] [Viking](/wiki/Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Viking)bắt đầu tới [Greenland](/wiki/Greenland)vào năm 982 và [Vinland](/w/index.php?title=Vinland&action=edit&redlink=1)một thời gian ngắn sau đó,lập nên một khu định cư tại [L'Anse aux Meadows](/wiki/L%27Anse_aux_Meadows), gần điểm cực bắc của [Newfoundland](/wiki/Newfoundland_(%C4%91%E1%BA%A3o)). Những người định cư Viking nhanh chóng rời bỏ Vinland, và biến mất khỏi Greenland vào năm 1500. [[12]](#cite_note-12) [[13]](#cite_note-13)
### Thời kỳ tiền Colombo[
[sửa](/w/index.php?title=Ch%C3%A2u_M%E1%BB%B9&veaction=edit&vesection=6) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Ch%C3%A2u_M%E1%BB%B9&action=edit§ion=6)] [Thời kỳ tiền Colombo](/wiki/Th%E1%BB%9Di_k%E1%BB%B3_ti%E1%BB%81n_Colombo) bao gồm tất cả các phân tầng thời gian của lịch sử châu Mỹ trước khi sự xuất hiện của người châu Âu gây nên ảnh hưởng đáng kể cho châu lục, kéo dài từ thời từ các khu định cư Thượng Cổ đến thời kỳ thực dân châu Âu.
"Tiền Colombo" đặc biệt được sử dụng trong các ngữ cảnh để chỉ về nền văn minh bản địa lớn của châu Mỹ, như
[Mesoamerica](/wiki/Mesoamerica) ( [Olmec](/wiki/Olmec), [Toltec](/wiki/Toltec), [Teotihuacano](/w/index.php?title=Teotihuacano&action=edit&redlink=1), [Zapotec](/wiki/V%C4%83n_minh_Zapotec), [Mixtec](/w/index.php?title=V%C4%83n_minh_Mixtec&action=edit&redlink=1), [Aztec](/wiki/Aztec), [Maya](/wiki/V%C4%83n_minh_Maya)) và [Andes](/wiki/Andes) ( [Inca](/wiki/Tahuantinsuyu), [Moche](/w/index.php?title=Moche&action=edit&redlink=1), [Muisca](/w/index.php?title=Muisca&action=edit&redlink=1), [Cañaris](/w/index.php?title=Ca%C3%B1aris&action=edit&redlink=1)).
Nhiều nền văn minh thời kỳ Tiền-Colombo được hình thành dựa trên các đặc điểm và dấu hiệu như các điểm định cư lâu dài hay đô thị,
[nông nghiệp](/wiki/N%C3%B4ng_nghi%E1%BB%87p), các kiến trúc đô thị và tưởng niệm, cùng các hệ thống thứ bậc xã hội phức tạp. Một số nền văn minh từ lâu đời đã tàn phai khi những người châu Âu đầu tiên đến (cuối thế kỷ 15-đầu thế kỷ 16), và chỉ được biến đến thông qua [khảo cổ](/wiki/Kh%E1%BA%A3o_c%E1%BB%95_h%E1%BB%8Dc). Nhưng cũng có những nền văn minh và thời điểm đó. Một vài nền văn minh như Maya, có các tư liệu bằng chữ viết. Tuy nhiên, hầu hết những người châu Âu khi đó coi các văn bản này là dị giáo, và nhiều trong số đó đã bị tiêu hủy trên những giàn thiêu Thiên Chúa giáo. Chỉ còn một số ít tài liệu còn lại đến ngày nay, giúp cho các sử gia hiện đại có cái nhìn khái quát về văn hóa và các kiến thức cổ. [[14]](#cite_note-14)
Theo cả các ghi chép của dân bản địa châu Mỹ và người châu Âu, các nền văn minh châu Mỹ vào thời điểm tiếp xúc với người Âu đã đạt được nhiều thành tựu ấn tượng. Chẳng hạn, người
[Aztec](/wiki/Aztec) đã xây dựng nên một trong những thành phố nguy nga nhất thế giới là [Tenochtitlan](/wiki/Tenochtitlan), tại nơi mà nay là [thành phố México](/wiki/Th%C3%A0nh_ph%E1%BB%91_M%C3%A9xico), với dân số ước tính là 200.000 người. Các nền văn minh châu Mỹ cũng có những thành tựu ấn tượng về thiên văn học và toán học. [[15]](#cite_note-15)
### Thực dân hóa[
[sửa](/w/index.php?title=Ch%C3%A2u_M%E1%BB%B9&veaction=edit&vesection=7) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Ch%C3%A2u_M%E1%BB%B9&action=edit§ion=7)]
Quá trình thực dân hóa của người châu Âu đã bắt đầu ngay sau chuyến đi đầu tiên của
[Cristoforo Colombo](/wiki/Cristoforo_Colombo) vào năm 1492. Điểm định cư đầu tiên của người Tây Ban Nha tại châu Mỹ là La Isabela ở miền bắc [Hispaniola](/wiki/Hispaniola). Đô thị này đã bị bỏ hoang sớm sau đó khi thành lập Santo Domingo de Guzmán năm 1496, thành phố cổ nhất do người châu Âu lập nên tại châu Mỹ. Nơi này trở thành căn cứ và từ đó chế độ quân chủ Tây Ban Nha quản lý các thuộc địa và mở rộng lãnh địa của mình. Trên lục địa, [thành phố Panama](/wiki/Th%C3%A0nh_ph%E1%BB%91_Panama) bên bờ biển Thái Bình Dương được hình thành vào ngày 5 tháng 8 năm 1519, đóng một vai trò quan trọng, và là cơ sở để thực dân Tây Ban Nha xâm chiếm Nam Mỹ. Theo nhà nhân chủng học R. Thornton, sự lây lan của các bệnh dịch mới do người châu Âu và châu Phi đem tới đã giết chết nhiều cư dân tại châu Mỹ, [[16]](#cite_note-16) [[17]](#cite_note-17) Người bản địa và thực dân châu Âu xảy ra xung đột trên diện rộng, kết quả dẫn đến điều mà [18] [David Stannard](/w/index.php?title=David_Stannard&action=edit&redlink=1)gọi là một cuộc diệt chủng dân bản địa. Những người di cư châu Âu đầu tiên là một phần của nỗ lực cấp nhà nước nhằm thành lập các thuộc địa tại châu Mỹ. Những người di cư tiếp tục di cư đến châu Mỹ nhắm trốn tránh các cuộc đàn áp tôn giáo hoặc tìm kiếm cơ hội về kinh tế. Trong khi đó, hàng triệu người đã bị buộc đưa đến châu Mỹ với thân phận [[19]](#cite_note-DS-Review-19) [nô lệ](/wiki/N%C3%B4_l%E1%BB%87), [tù nhân](/wiki/T%C3%B9_nh%C3%A2n)hay lao động giao kèo.
## Từ nguyên và tên gọi[
[sửa](/w/index.php?title=Ch%C3%A2u_M%E1%BB%B9&veaction=edit&vesection=8) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Ch%C3%A2u_M%E1%BB%B9&action=edit§ion=8)]
Tên gọi "châu Mỹ" hay "Mỹ châu" trong tiếng Việt bắt nguồn từ dịch danh Trung văn của tên châu lục này
[Trung văn giản thể](/wiki/Trung_v%C4%83n_gi%E1%BA%A3n_th%E1%BB%83): 亚美利加洲; [Trung văn phồn thể](/wiki/Trung_v%C4%83n_ph%E1%BB%93n_th%E1%BB%83): 亞美利加洲; [bính âm](/wiki/B%C3%ADnh_%C3%A2m): *Yàměilìjiā zhōu*, [Hán Việt](/wiki/T%E1%BB%AB_H%C3%A1n-Vi%E1%BB%87t): "Á Mỹ Lợi Gia châu" và giản xưng của nó là "美洲" (Mỹ châu).
Việc sử dụng lần đầu tiên cái tên
*America* cho vùng đất rộng lớn này được biết đến là vào ngày 25 tháng 4 năm 1507, và được sử dụng để chỉ nơi mà ngày nay là Nam Mỹ. Nó xuất hiện lần đầu tiên trên một bản đồ thế giới với 12 múi giờ, cùng với một bản đồ treo tường lớn nhất thực làm ra từ trước đến nay, cả hai đều do [người chuyên vẽ bản đồ](/wiki/B%E1%BA%A3n_%C4%91%E1%BB%93_h%E1%BB%8Dc) [người Đức](/wiki/Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_%C4%90%E1%BB%A9c) là [Martin Waldseemüller](/w/index.php?title=Martin_Waldseem%C3%BCller&action=edit&redlink=1) vẽ tại [Saint-Dié-des-Vosges](/wiki/Saint-Di%C3%A9-des-Vosges) ở Pháp. Đây là bản đồ đầu tiên thể hiện châu Mỹ như là một vùng đất lớn tách biệt với châu Á. Một cuốn sách đi kèm, *, vô danh những rõ ràng được viết bởi cộng tác viên của Waldseemüller là Cosmographiae Introductio* [Matthias Ringmann](/w/index.php?title=Matthias_Ringmann&action=edit&redlink=1), đã thuật rằng, "Tôi không thấy bất kỳ một điều gì để phản đối việc gọi phần này [đại lục Nam Mỹ], theo Americus là người đã khám phá ra nó và ông là một người đàn ông thông minh, Amerigen, là Vùng đất của Americus, hay America: do cả châu Âu (Europa) và châu Á (Asia) đều mang tên có gốc từ một phụ nữ". [[20]](#cite_note-Smiths-20) *Americus Vespucius*là tên gọi [Latinh](/wiki/Latinh)hóa của nhà thám hiểm [Florentine](/wiki/Florence)tên là [Amerigo Vespucci](/wiki/Amerigo_Vespucci), và *America*là dạng giống cái của *Americus*. *Amerigen*được giải thích là *Amerigo*cộng với *gen,*tân cách trong tiếng Hi Lạp của từ 'Trái Đất', và có nghĩa là 'vùng đất của Amerigo'. . [[20]](#cite_note-Smiths-20) *Amerigo*là một từ tiếng Ý có gốc từ tiếng Latin cổ *Emericus*. [[21]](#cite_note-21)
Vespucci dường như đã không biết được việc tên của mình đã được dùng để đặt cho vùng đất mới, do bản đồ của Waldseemüller đã không được đưa đến Tây Ban Nha Spain cho đến vào năm sau khi ông mất.
Ringmann may have been misled into crediting Vespucci khi cho đăng tải rộng rãi Bức thư Soderini, một phiên bản đã được biên tập từ một trong các bức thư thật của Vespucci ghi chép về việc vạch bản vẽ bờ biển Nam Mỹ, trong đó tán dương khám phá này và ngụ ý rằng ông công nhận Nam Mỹ là một lục địa tách biệt với châu Á. Tây Ban Nha chính thức từ chối chấp thuận tên gọi [20] *America*trong suốt hai thế kỷ, nói rằng Colombo nên được tán dương, và các bản đồ cuối cùng của Waldseemüller, sau khi ông đã ngừng hợp tác với Ringmann, không bao gồm tên gọi đó; tuy nhiên, việc sử dụng lại bắt đầu khi [Gerardus Mercator](/w/index.php?title=Gerardus_Mercator&action=edit&redlink=1)áp dụng tên gọi này cho bản đồ Thế giới Mới của ông năm 1538.
## Địa chất[
[sửa](/w/index.php?title=Ch%C3%A2u_M%E1%BB%B9&veaction=edit&vesection=9) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Ch%C3%A2u_M%E1%BB%B9&action=edit§ion=9)]
Nam Mỹ bị vỡ ra từ phần phía tây của
[siêu lục địa](/wiki/Si%C3%AAu_l%E1%BB%A5c_%C4%91%E1%BB%8Ba) [Gondwanaland](/wiki/Gondwana) vào khoảng 135 triệu năm trước, tạo thành một lục địa riêng. Khoảng 15 triệu năm trước, sự va chạm của [22] [mảng Caribe](/wiki/M%E1%BA%A3ng_Caribe)và [Mảng Thái Bình Dương](/wiki/M%E1%BA%A3ng_Th%C3%A1i_B%C3%ACnh_D%C6%B0%C6%A1ng)dẫn đến sự nổi lên của hàng loạt các núi lửa dọc theo ranh giới giữa chúng và tạo ra các hòn đảo. Những kẽ hở của quần đảo tại [Trung Mỹ](/wiki/Trung_M%E1%BB%B9)được lấp đầy từ vật liệu bị xói mòn đất của Nam Mỹ và Bắc Mỹ, cộng thêm vùng đất mới được tạo nên bởi hiện tượng núi lửa tiếp diễn. Khoảng 3 triệu năm trước, lục địa Bắc Mỹ và Nam Mỹ được nối với nhàu bằng [Eo đất Panama](/wiki/Eo_%C4%91%E1%BA%A5t_Panama), do đó tạo nên một vùng đất châu Mỹ duy nhất. [[23]](#cite_note-23)
## Địa lý[
[sửa](/w/index.php?title=Ch%C3%A2u_M%E1%BB%B9&veaction=edit&vesection=10) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Ch%C3%A2u_M%E1%BB%B9&action=edit§ion=10)]
-
*Xem thêm tại* [Địa lý Bắc Mỹ](/w/index.php?title=%C4%90%E1%BB%8Ba_l%C3%BD_B%E1%BA%AFc_M%E1%BB%B9&action=edit&redlink=1)và [Địa lý Nam Mỹ](/w/index.php?title=%C4%90%E1%BB%8Ba_l%C3%BD_Nam_M%E1%BB%B9&action=edit&redlink=1)
Điểm cực bắc của châu Mỹ nằm trên
[đảo Kaffeklubben](/wiki/%C4%90%E1%BA%A3o_Kaffeklubben), cũng là điểm trên mặt đất ở cực bắc của Thế giới. Điểm cực nam nằm trên quần đảo [24] [Nam Thule](/w/index.php?title=Nam_Thule&action=edit&redlink=1), mặc dù đôi khi chúng được coi là một phần của [châu Nam Cực](/wiki/Ch%C3%A2u_Nam_C%E1%BB%B1c). [[25]](#cite_note-25)
Lục địa châu Mỹ có chiều bắc nam dài nhất trong số các châu lục. Khoảng cách từ hai cực của nó,
[bán đảo Boothia](/w/index.php?title=B%C3%A1n_%C4%91%E1%BA%A3o_Boothia&action=edit&redlink=1) ở phía bắc Canada và [Mũi Froward](/w/index.php?title=M%C5%A9i_Froward&action=edit&redlink=1) tại [Patagonia](/wiki/Patagonia) của Chile là gần 14.000 km (8.700 mi). [[26]](#cite_note-worldbook-26)
Điểm cực tây của phần lục địa nằm trên
[bán đảo Seward](/w/index.php?title=B%C3%A1n_%C4%91%E1%BA%A3o_Seward&action=edit&redlink=1) tại Alaska; [đảo Attu](/w/index.php?title=%C4%90%E1%BA%A3o_Attu&action=edit&redlink=1), xa hơn về phía tây bờ biển Alaska, được coi là cực tây của châu Mỹ. [Ponta do Seixas](/w/index.php?title=Ponta_do_Seixas&action=edit&redlink=1) ở Đông Bắc Brasil là điểm cực đông của lục địa, trong khi [26] [Nordostrundingen](/w/index.php?title=Nordostrundingen&action=edit&redlink=1)tại Greenland, là điểm cực đông của toàn châu lục.
### Địa hình[
[sửa](/w/index.php?title=Ch%C3%A2u_M%E1%BB%B9&veaction=edit&vesection=11) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Ch%C3%A2u_M%E1%BB%B9&action=edit§ion=11)]
Địa hình phía tây châu Mỹ bị chi phối bởi dãy
[Cordillera Châu Mỹ](/w/index.php?title=Cordillera_Ch%C3%A2u_M%E1%BB%B9&action=edit&redlink=1), với dãy [Andes](/wiki/Andes) chạy ở vùng ven biển phía tây Nam Mỹ và [27] [dãy núi Rocky](/wiki/D%C3%A3y_n%C3%BAi_Rocky)cùng các dãy [Cordillera Bắc Mỹ](/w/index.php?title=Cordillera_B%E1%BA%AFc_M%E1%BB%B9&action=edit&redlink=1)khác chạy dọc theo phần phía tây của Bắc Mỹ. The [[28]](#cite_note-28) [Dãy Appalachian](/wiki/D%C3%A3y_Appalachian)dài 2300 km (1429 mile) chạy dọc theo bờ biển phía đông của Bắc Mỹ từ [Alabama](/wiki/Alabama)đến [Newfoundland](/wiki/Newfoundland_(%C4%91%E1%BA%A3o)). Phía bắc của dãy Appalachian, [[29]](#cite_note-29) [Dãy Bắc Cực](/w/index.php?title=D%C3%A3y_B%E1%BA%AFc_C%E1%BB%B1c&action=edit&redlink=1)chạy dọc bờ biển phía đông của Canada. [[30]](#cite_note-30)
Các dãy núi có các đỉnh cao nhất là Andes và Rocky. Trong khi các đỉnh cao thuộc
[Sierra Nevada](/wiki/Sierra_Nevada_(Hoa_K%E1%BB%B3)) và [Dãy Cascade](/wiki/D%C3%A3y_n%C3%BAi_Cascade), không có nhiều đỉnh cao trên 4.000 feet. Tại Bắc Mỹ, một lượng lớn dãy núi cao trên 14.00 ft (4.267,2 m) xuất hiện tại Hoa Kỳ và cụ thể là tiểu bang [Colorado](/wiki/Colorado). Đỉnh cao nhất của châu Mỹ nằm trên dãy [Andes](/wiki/Andes), [Aconcagua](/wiki/Aconcagua) thuộc [Argentina](/wiki/Argentina); tại Bắc Mỹ [Denali](/w/index.php?title=Denali&action=edit&redlink=1) tại [Alaska](/wiki/Alaska) là đỉnh cao nhất.
Giữa các dãy núi ven biển tại Bắc Mỹ là một khu vực bằng phẳng.
[Đồng bằng Nội địa](/w/index.php?title=%C4%90%E1%BB%93ng_b%E1%BA%B1ng_N%E1%BB%99i_%C4%91%E1%BB%8Ba&action=edit&redlink=1) trải rộng trên lục địa với dộ cao thấp. [[31]](#cite_note-31) [Khiên Canadia](/w/index.php?title=Khi%C3%AAn_Canadia&action=edit&redlink=1) chiếm 5 triệu km² ở Bắc Mỹ và nói chung là khá bằng phẳng. Tương tự như vậy, đông bắc của Nam Mỹ là vùng đất bằng phẳng của [32] [bồn địa Amazon](/w/index.php?title=B%E1%BB%93n_%C4%91%E1%BB%8Ba_Amazon&action=edit&redlink=1). [[33]](#cite_note-33) [Cao nguyên Brasil](/w/index.php?title=Cao_nguy%C3%AAn_Brasil&action=edit&redlink=1)on the ở phía đông khá bằng song có một số biến đổi trong địa hình, trong khi xa hơn về phía nam là các vùng đất thấp rộng lớn [Gran Chaco](/w/index.php?title=Gran_Chaco&action=edit&redlink=1)và [Pampas](/w/index.php?title=Pampas&action=edit&redlink=1). [[34]](#cite_note-34)
### Thủy văn[
[sửa](/w/index.php?title=Ch%C3%A2u_M%E1%BB%B9&veaction=edit&vesection=12) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Ch%C3%A2u_M%E1%BB%B9&action=edit§ion=12)]
Với các dãy núi ven biển và đồng bằng nội địa, châu Mỹ có một số
[lưu vực sông](/wiki/L%C6%B0u_v%E1%BB%B1c) lớn. Lưu vực sông lớn nhất tại Bắc Mỹ là [Mississippi](/wiki/S%C3%B4ng_Mississippi), đây cũng là lưu vực sông lớn thứ hai thế giới. Hệ thống sông Mississippi-Missouri chảy trên địa phận 31 tiểu bang của nước Mỹ, hầu hết thuộc [35] [Đại Bình nguyên Bắc Mỹ](/wiki/%C4%90%E1%BA%A1i_B%C3%ACnh_nguy%C3%AAn_B%E1%BA%AFc_M%E1%BB%B9), nằm giữa dãy núi Rocky và Appalachian. Đây là [sông dài thứ 4 trên thế giới](/w/index.php?title=Danh_s%C3%A1ch_s%C3%B4ng_theo_chi%E1%BB%81u_d%C3%A0i&action=edit&redlink=1).
Tại Bắc Mỹ, phía đông của
[dãy Appalachian](/wiki/D%C3%A3y_Appalachian) không có các con sông lớn song có nhiều dòng chảy theo hướng đông ra Đại Tây Dương. Các con sông chảy từ vùng trung tâm của Canada ra [vịnh Hudson](/wiki/V%E1%BB%8Bnh_Hudson). Ở bờ biển phía tây Bắc Mỹ, các dòng sông chính bao gồm [sông Colorado](/wiki/S%C3%B4ng_Colorado), [sông Columbia](/wiki/S%C3%B4ng_Columbia), [sông Yukon](/wiki/S%C3%B4ng_Yukon), và [sông Sacramento](/wiki/S%C3%B4ng_Sacramento).
Lưu vực sông lớn nhất tại Nam Mỹ là
[Amazon](/w/index.php?title=B%E1%BB%93n_%C4%91%E1%BB%8Ba_Amazon&action=edit&redlink=1), đây cũng là hệ thống sông có dung tích dòng chảy lớn nhất thế giới. Hệ thống sông lớn thứ hai của Nam Mỹ là [36] [sông Paraná](/wiki/S%C3%B4ng_Paran%C3%A1), bao phủ một diện tích 2,5 triệu km². [[37]](#cite_note-37)
### Khí hậu[
[sửa](/w/index.php?title=Ch%C3%A2u_M%E1%BB%B9&veaction=edit&vesection=13) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Ch%C3%A2u_M%E1%BB%B9&action=edit§ion=13)]
Khí hậu châu Mỹ thay đổi đáng kể giữa các khu vực.
[Khí hậu rừng mưa nhiệt đới](/w/index.php?title=Kh%C3%AD_h%E1%BA%ADu_r%E1%BB%ABng_m%C6%B0a_nhi%E1%BB%87t_%C4%91%E1%BB%9Bi&action=edit&redlink=1) xuất hiện ở những nơi gần xích đạo như rừng Amazon, [rừng sương mù](/wiki/R%E1%BB%ABng_s%C6%B0%C6%A1ng_m%C3%B9) châu Mỹ, [Florida](/wiki/Florida) và [Darien Gap](/w/index.php?title=Darien_Gap&action=edit&redlink=1). Tại [dãy núi Rocky](/wiki/D%C3%A3y_n%C3%BAi_Rocky) và [Andes](/wiki/Andes), các ngọn núi cao thường có tuyết phủ.
Vùng Đông Nam của Bắc Mỳ thường xuất hiện nhiều cơn bão và lốc xoáy, trong đó phần lớn lốc xoáy xảy ra tại
[thung lũng Tornado](/w/index.php?title=Thung_l%C5%A9ng_Tornado&action=edit&redlink=1) ở Hoa Kỳ. Nhiều khu vực tại Caribe cũng phải hứng chịu các ảnh hưởng từ bão. Các hình thế thời tiết này được tạo ra do sự va chạm của khối không khí khô và mát từ Canada và khối không khí ẩm và ấp từ Đại Tây Dương. [38]
## Nhân khẩu[
[sửa](/w/index.php?title=Ch%C3%A2u_M%E1%BB%B9&veaction=edit&vesection=14) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Ch%C3%A2u_M%E1%BB%B9&action=edit§ion=14)]
### Dân tộc[
[sửa](/w/index.php?title=Ch%C3%A2u_M%E1%BB%B9&veaction=edit&vesection=15) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Ch%C3%A2u_M%E1%BB%B9&action=edit§ion=15)]
Dân cư châu Mỹ nói chung có nguồn gốc từ 5 nhóm sắc tộc và 3 nhóm lai.
[Người bản địa châu Mỹ](/wiki/Th%E1%BB%95_d%C3%A2n_ch%C3%A2u_M%E1%BB%B9): [Người da đỏ](/wiki/Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_da_%C4%91%E1%BB%8F), [Inuit](/wiki/Inuit), và [Aleut](/w/index.php?title=Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Aleut&action=edit&redlink=1).
- Gốc
[Châu Âu](/wiki/Ch%C3%A2u_%C3%82u), chủ yếu là [người Tây Ban Nha](/wiki/Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_T%C3%A2y_Ban_Nha), [người Anh](/wiki/Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Anh), [người Ireland](/wiki/Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Ireland), [người Ý](/wiki/Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_%C3%9D), [người Bồ Đào Nha](/wiki/Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_B%E1%BB%93_%C4%90%C3%A0o_Nha), [người Pháp](/wiki/Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Ph%C3%A1p), [người Ba Lan](/wiki/Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Ba_Lan), [người Đức](/wiki/Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_%C4%90%E1%BB%A9c), [người Hà Lan](/wiki/Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_H%C3%A0_Lan), và người [Scandinavia](/wiki/Scandinavia).
- Gốc
[da đen](/wiki/%C4%90%E1%BA%A1i_ch%E1%BB%A7ng_Phi)châu Phi, chủ yếu là từ [Tây Phi](/wiki/T%C3%A2y_Phi). [Người châu Á](/wiki/Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_ch%C3%A2u_%C3%81), bao gồm các nhóm Đông Á, Nam Á và Đông Nam Á.
- Những người có nguồn gốc từ
[Trung Đông](/wiki/Trung_%C4%90%C3%B4ng) [Mestizo](/w/index.php?title=Mestizo&action=edit&redlink=1), lai giữa người Âu và da đỏ. [Mulatto](/w/index.php?title=Mulatto&action=edit&redlink=1), lai giữa người Âu và người da đen. [Zambo](/w/index.php?title=Zambo&action=edit&redlink=1)(tiếng Tây Ban Nha) hay [Cafuso](/w/index.php?title=Cafuso&action=edit&redlink=1)(tiếng Bồ Đào Nha), lai giữa người da đen và da đỏ.
Phần lớn cư dân sống tại
[Mỹ Latinh](/wiki/M%E1%BB%B9_Latinh) chịu ảnh hưởng của các nền văn hóa Tây Ban Nha và Bồ Đào Nha và tương phản với [Mỹ Anglo](/w/index.php?title=M%E1%BB%B9_Anglo&action=edit&redlink=1), nơi tiếng Anh, một ngôn ngữ German chiếm ưu thế.
### Tôn giáo[
[sửa](/w/index.php?title=Ch%C3%A2u_M%E1%BB%B9&veaction=edit&vesection=16) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Ch%C3%A2u_M%E1%BB%B9&action=edit§ion=16)]
Các đức tin lớn nhất tại châu Mỹ là:
[Kitô giáo](/wiki/Kit%C3%B4_gi%C3%A1o)(Bắc Mỹ: 85%; Nam Mỹ: 93%) [[39]](#cite_note-39) [Công giáo Rôma](/wiki/Gi%C3%A1o_h%E1%BB%99i_C%C3%B4ng_gi%C3%A1o_R%C3%B4ma)(88% người Mexico theo; xấp xỉ 74% cư dân tại Brasil, với 182 triệu người theo đạo và là nước có tín đồ Công giáo Rôma lớn nhất thế giới; [[40]](#cite_note-40) khoảng 24% cư dân Hoa Kỳ; [[41]](#cite_note-41) và trên 40% cư dân Canada [[42]](#cite_note-CIAWFB-42) [[43]](#cite_note-43) [Tin Lành](/wiki/Tin_L%C3%A0nh)(tín đồ chủ yếu tại Hoa Kỳ, nơi chiếm một nửa dân số, và Canada, khoàng trên một phần tư dân số; các phong trào [Ngũ Tuần](/wiki/Phong_tr%C3%A0o_Ng%C5%A9_Tu%E1%BA%A7n)và [Tin Lành](/wiki/Phong_tr%C3%A0o_Tin_L%C3%A0nh)cũng đang phát triển tại khu vực Mỹ Latinh vốn do Công giáo chiếm ưu thế) [[44]](#cite_note-44) [Chính Thống giáo Đông phương](/wiki/Ch%C3%ADnh_Th%E1%BB%91ng_gi%C3%A1o_%C4%90%C3%B4ng_ph%C6%B0%C6%A1ng)(chủ yếu tại Hoa Kỳ và Canada) [Phong trào Cơ Đốc Liên phái](/wiki/Phong_tr%C3%A0o_C%C6%A1_%C4%90%E1%BB%91c_Li%C3%AAn_ph%C3%A1i)và các nhóm Kitô giáo khác
-
[Không tôn giáo](/wiki/Kh%C3%B4ng_t%C3%B4n_gi%C3%A1o)(bao gồm vô thần và người theo thuyết bất khả tri, cũng như những người tin vào các điều tâm linh song không phải là thành viên của các đoàn thể tôn giáo) [Hồi giáo](/wiki/H%E1%BB%93i_gi%C3%A1o)(khoảng 2% dân cư Canada [580.000 người] và 0,6% cư dân Hoa Kỳ [1.820.000 người [[45]](#cite_note-45) ]). [[42]](#cite_note-CIAWFB-42) [Argentina](/wiki/Argentina)có một số lượng lớn dân cơ theo Hồi giáo với khoảng 600.000 người, hay 1,9%) [[46]](#cite_note-stateirf-46) [Do Thái giáo](/wiki/Do_Th%C3%A1i_gi%C3%A1o)(khoảng 2% cư dân Bắc Mỹ, trong đó xấp xỉ 2,5% cư dân Hoa Kỳ và 1,2% dân cư Canada —và 0,23% dân cư Mỹ Latinh—Argentina là nước co số người theo Do Thái giáo lớn nhất khu vực này với 200.000 người) [[47]](#cite_note-47) [[48]](#cite_note-48)
Các đức tin khác bao gồm
[đạo Sikh](/wiki/%C4%90%E1%BA%A1o_Sikh); [Phật giáo](/wiki/Ph%E1%BA%ADt_gi%C3%A1o); [Ấn Độ giáo](/wiki/%E1%BA%A4n_%C4%90%E1%BB%99_gi%C3%A1o); [Bahá'í](/w/index.php?title=Bah%C3%A1%27%C3%AD_Faith&action=edit&redlink=1); tôn giáo bản địa, tôn giáo truyền thống châu Phi, duy linh hay các tôn giáo mới.
### Ngôn ngữ[
[sửa](/w/index.php?title=Ch%C3%A2u_M%E1%BB%B9&veaction=edit&vesection=17) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Ch%C3%A2u_M%E1%BB%B9&action=edit§ion=17)]
Có nhiều ngôn ngữ được sử dụng tại châu Mỹ. Một số trong đó có nguồn gốc từ châu Âu, một số khác là ngôn ngữ bản địa hay pha trộn giữa nhiều ngôn ngữ khác nhau.
Ngôn ngữ chiếm ưu thế tại
[Mỹ Latinh](/wiki/M%E1%BB%B9_Latinh) là [tiếng Tây Ban Nha](/wiki/Ti%E1%BA%BFng_T%C3%A2y_Ban_Nha), tuy vậy, đất nước lớn nhất Mỹ Latinh là [Brasil](/wiki/Brasil) sử dụng [tiếng Bồ Đào Nha](/wiki/Ti%E1%BA%BFng_B%E1%BB%93_%C4%90%C3%A0o_Nha). Có một số vùng đất nhỏ sử dụng tiếng Pháp, Hà Lan và Anh tại Mỹ Latinh, tương ứng là [Guyane thuộc Pháp](/wiki/Guyane_thu%E1%BB%99c_Ph%C3%A1p), [Suriname](/wiki/Suriname) và [Belize](/wiki/Belize), [Creole Haiti](/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Haiti), một ngôn ngữ có nguồn gốc từ tiếng Pháp, chiếm ưu thế tại [Haiti](/wiki/Haiti). Các ngôn ngữ bản địa có ảnh hửng tại Mỹ Latinh hơn là tại Mỹ Anglo, với các ngôn ngữ thông dụng nhất là [Nahuatl](/w/index.php?title=Ti%E1%BA%BFng_Nahuatl&action=edit&redlink=1), [Quechua](/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Quechua), [Aymara](/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Aymara) và [Guaraní](/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Guaran%C3%AD).
Ngôn ngữ chiếm ưu thế tịa Mỹ Anglo là
[tiếng Anh](/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Anh). [Tiếng Pháp](/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Ph%C3%A1p) cũng là một ngôn ngữ chính thức của [Canada](/wiki/Canada), và là ngôn ngữ chiếm ưu thế tại [Québec](/wiki/Qu%C3%A9bec) và là một ngôn ngữ chính thức tại [New Brunswick](/wiki/New_Brunswick) cùng với tiếng Anh. Tiếng Pháp cũng là một ngôn ngữ quan trọng tại tiểu bang [Louisiana](/wiki/Louisiana), và một phần các tiểu bang [New Hampshire](/wiki/New_Hampshire), [Maine](/wiki/Maine), và [Vermont](/wiki/Vermont) của Hoa Kỳ. [Tiếng Tây Ban Nha](/wiki/Ti%E1%BA%BFng_T%C3%A2y_Ban_Nha) đã giữ sự hiện diện liên tục tại vùng [Tây Nam Hoa Kỳ](/wiki/T%C3%A2y_Nam_Hoa_K%E1%BB%B3), vốn là một phần của [Phó vương quốc Tân Tây Ban Nha](/wiki/T%C3%A2n_T%C3%A2y_Ban_Nha), đặc biệt là [California](/wiki/California) và [New Mexico](/wiki/New_Mexico), nơi một thứ tiếng Tây Ban Nha được biến đổi từ thế kỷ 17 vẫn còn tồn tại. Tiếng Tây Ban Nha cũng phát triển mạnh tại Hoa Kỳ do dòng người nhập cư từ các nước Mỹ Latinh.
Các quốc gia
[Guyana](/wiki/Guyana), [Suriname](/wiki/Suriname), và [Belize](/wiki/Belize) không được coi là thuộc Mỹ Anglo hay Mỹ Latinh do khác biệt về mặt ngôn ngữ với Mỹ Latinh và khác biệt về mặt địa lý với Mỹ Anglo, còn văn hóa và lịch sử thì khác biệt với cả hai khu vực; tiếng Anh là ngôn ngữ chính tại Guyana và Belize, và [tiếng Hà Lan](/wiki/Ti%E1%BA%BFng_H%C3%A0_Lan) là ngôn ngữ chính thức và ngôn ngữ văn bản tại Suriname.
- Tiếng Tây Ban Nha: được khoảng 310 triệu người nói tại khắp các quốc gia trên châu lục.
- Tiếng Anh: được khoảng 300 triệu người nói tại Hoa Kỳ, Canada,
[Jamaica](/wiki/Jamaica), [Trinidad và Tobago](/wiki/Trinidad_v%C3%A0_Tobago), [Bahamas](/wiki/Bahamas), [Bermuda](/wiki/Bermuda), Belize, Guyana, [quần đảo Falkland](/wiki/Qu%E1%BA%A7n_%C4%91%E1%BA%A3o_Falkland)và nhiều quốc đảo tại [Caribe](/wiki/V%C3%B9ng_Caribe).
- Tiếng Bồ Đào Nha: được khoảng 185 triệu người nói tại Nam Mỹ, chủ yếu tại Brasil,
[[49]](#cite_note-49)
- Tiếng Pháp: được khoảng 12 triệu người nói tại Canada (phần lớn trong số 7 triệu dân của Québec cùng các cộng đồng
[Acadian](/w/index.php?title=Acadian&action=edit&redlink=1)tại New Brunswick và [Nova Scotia](/wiki/Nova_Scotia)); Caribe (Haiti, [Guadeloupe](/wiki/Guadeloupe), [Martinique](/wiki/Martinique)); Guyane thuộc Pháp; các hòn đảo tộc Pháp như [Saint Pierre và Miquelon](/wiki/Saint-Pierre_v%C3%A0_Miquelon); và [Acadiana](/w/index.php?title=Acadiana&action=edit&redlink=1)(khu vực Pháp ngữ tại nam [Louisiana](/wiki/Louisiana), Hoa Kỳ). [Quechua](/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Quechua): là ngôn ngữ bản địa của khoảng 10–13 triệu người tại [Ecuador](/wiki/Ecuador), [Peru](/wiki/Peru), [Bolivia](/wiki/Bolivia), bắc [Chile](/wiki/Chile), và tây bắc [Argentina](/wiki/Argentina). [[50]](#cite_note-50)
- Creole Haiti: một ngôn ngữ dựa trên cơ sở tiếng Pháp và các ngôn ngữ châu Phi, trên 10 triệu người tại Haiti và những người Haiti hải ngoại tại Canada và Hoa Kỳ nói.
[[51]](#cite_note-51) [Guaraní](/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Guaran%C3%AD)(avañe'ẽ): ngôn ngữ bản địa của khoảng 6 triệu người tại [Paraguay](/wiki/Paraguay), và một số vùng tại [Argentina](/wiki/Argentina), [Bolivia](/wiki/Bolivia), và Brazil. [Tiếng Trung Quốc](/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Trung_Qu%E1%BB%91c)được ít nhất 5 triệu người sử dụng, chủ yếu tại Hoa Kỳ, Canada, Peru, Brasil và Panama. [Tiếng Ý](/wiki/Ti%E1%BA%BFng_%C3%9D): được khoảng 4 triệu người nói, chủ yếu tại Argentina, Brasil, và vùng [New England](/wiki/New_England)/ [Trung-Đại Tây Dương](/wiki/C%C3%A1c_ti%E1%BB%83u_bang_Trung-%C4%90%E1%BA%A1i_T%C3%A2y_D%C6%B0%C6%A1ng)tại Hoa Kỳ. [Tiếng Đức](/wiki/Ti%E1%BA%BFng_%C4%90%E1%BB%A9c): Khoảng 2,2 triệu người. Trong đó, khoảng 1,1 triệu tại Hoa Kỳ. [Tiếng Aymara](/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Aymara): ngôn ngữ bản địa của khoảng 2,2 triệu người tại Bolivia, Peru và Chile. [[52]](#cite_note-ChileCensus-52) [[53]](#cite_note-eth-53)
Hầu hết các ngôn ngữ phi bản địa, ở một mức độ nào đó, đã có sự biến đổi với ngôn ngữ tại quốc gia bắt nguồn, nhưng thường vẫn hiểu lẫn nhau. Tuy nhiên, có một số ngôn ngữ được kết hợp, và tại nên những thứ tiếng hoàn toàn mới, chẳng hạn như
[Papiamento](/w/index.php?title=Papiamento&action=edit&redlink=1), một sự kết hợp giữa tiếng Bồ Đào Nha, tiếng Tây Ban Nha, tiếng Hà Lan, tiếng bản địa của [người Arawak](/w/index.php?title=Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Arawak&action=edit&redlink=1), các ngôn ngữ châu Phi và tiếng Anh. [Portuñol](/w/index.php?title=Portu%C3%B1ol&action=edit&redlink=1), pha trộn giữa tiếng Bồ Đào Nha và Tây Ban Nha, được sử dụng ở khu vực biên giới giữa Brasil và các quốc gia nói tiếng Bồ Đào Nha láng giềng. [[54]](#cite_note-54)
## Các quốc gia ở châu Mỹ[
[sửa](/w/index.php?title=Ch%C3%A2u_M%E1%BB%B9&veaction=edit&vesection=18) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Ch%C3%A2u_M%E1%BB%B9&action=edit§ion=18)]
## Vùng lãnh thổ[
[sửa](/w/index.php?title=Ch%C3%A2u_M%E1%BB%B9&veaction=edit&vesection=19) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Ch%C3%A2u_M%E1%BB%B9&action=edit§ion=19)]
|
||
||
||
|
## Đọc thêm[
[sửa](/w/index.php?title=Ch%C3%A2u_M%E1%BB%B9&veaction=edit&vesection=20) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Ch%C3%A2u_M%E1%BB%B9&action=edit§ion=20)] [Danh sách các quốc gia châu Mỹ theo ngôn ngữ chính thức](/w/index.php?title=Danh_s%C3%A1ch_c%C3%A1c_qu%E1%BB%91c_gia_ch%C3%A2u_M%E1%BB%B9_theo_ng%C3%B4n_ng%E1%BB%AF_ch%C3%ADnh_th%E1%BB%A9c&action=edit&redlink=1) [Danh sách các quốc gia Châu Mỹ theo diện tích](/wiki/Danh_s%C3%A1ch_c%C3%A1c_qu%E1%BB%91c_gia_Ch%C3%A2u_M%E1%BB%B9_theo_di%E1%BB%87n_t%C3%ADch) [Danh sách các quốc gia Châu Mỹ theo GDP danh nghĩa 2009](/wiki/Danh_s%C3%A1ch_c%C3%A1c_qu%E1%BB%91c_gia_Ch%C3%A2u_M%E1%BB%B9_theo_GDP_danh_ngh%C4%A9a_2009) [Danh sách các quốc gia châu Mỹ theo GDP danh nghĩa 2012](/wiki/Danh_s%C3%A1ch_c%C3%A1c_qu%E1%BB%91c_gia_ch%C3%A2u_M%E1%BB%B9_theo_GDP_danh_ngh%C4%A9a_2012)
## Tham khảo[
[sửa](/w/index.php?title=Ch%C3%A2u_M%E1%BB%B9&veaction=edit&vesection=21) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Ch%C3%A2u_M%E1%BB%B9&action=edit§ion=21)]
- ^
**a** **ă** [“Atlas of the Human Journey-The Genographic Project”](https://genographic.nationalgeographic.com/genographic/atlas.html?era=e003). National Geographic Society. 1996-2008. Truy cập ngày 6 tháng 10 năm 2009. **Wells, Spencer; Read, Mark (2002).** [^](#cite_ref-SpencerWells2_2-0) [(Digitised online by Google books). Random House. tr. 138–140.](http://books.google.com/books?id=WAsKm-_zu5sC&lpg=PP1&dq=The%20Journey%20of%20Man&pg=PA138#v=onepage&q&f=true) *The Journey of Man - A Genetic Odyssey* [ISBN](/wiki/ISBN) [0-8129-7146-9](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0-8129-7146-9). Truy cập ngày 21 tháng 11 năm 2009. **Fitzhugh, Drs. William; Goddard, Ives; Ousley, Steve; Owsley, Doug; Stanford., Dennis.** [^](#cite_ref-Smithsonian_3-0) [“Paleoamerican”](http://www.si.edu/Encyclopedia_SI/nmnh/origin.htm). Smithsonian Institution Anthropology Outreach Office. Truy cập ngày 15 tháng 1 năm 2009. [^](#cite_ref-4) [“The peopling of the Americas: Genetic ancestry influences health”](http://www.physorg.com/news169474130.html). *Scientific American*. Truy cập ngày 17 tháng 11 năm 2009. **Fladmark, K. R. (1979). “Alternate Migration Corridors for Early Man in North America”.** [^](#cite_ref-5) *American Antiquity* **44**(1): 55–69. [doi](/wiki/DOI): [10.2307/279189](http://dx.doi.org/10.2307%2F279189). [JSTOR](/wiki/JSTOR) [279189](http://www.jstor.org/stable/279189). Đã định rõ hơn một tham số trong
|work=và
|journal=(
[trợ giúp](//en.wikipedia.org/wiki/Help:CS1_errors#redundant_parameters)) [^](#cite_ref-6) [“68 Responses to "Sea will rise 'to levels of last Ice Age'"”](http://www.realclimate.org/index.php/archives/2009/01/sea-will-rise-to-levels-of-last-ice-age/). *Center for Climate Systems Research, Columbia University*. Truy cập ngày 17 tháng 11 năm 2009. [^](#cite_ref-7) [“Introduction”](http://www.pc.gc.ca/eng/docs/r/pfa-fap/sec1.aspx). *Government of Canada*. Parks Canada. 2009. Truy cập ngày 9 tháng 1 năm 2010. “Canada's oldest known home is a cave in Yukon occupied not 12,000 years ago like the U.S. sites, but at least 20,000 years ago” [^](#cite_ref-8) [“Pleistocene Archaeology of the Old Crow Flats”](http://yukon.taiga.net/vuntutrda/archaeol/info.htm). Vuntut National Park of Canada. 2008. Truy cập ngày 10 tháng 1 năm 2010. “However, despite the lack of this conclusive and widespread evidence, there are suggestions of human occupation in the northern Yukon about 24,000 years ago, and hints of the presence of humans in the Old Crow Basin as far back as about 40,000 years ago.”
- ^
**a** **ă** [“Jorney of mankind”](http://www.bradshawfoundation.com/journey/). *Brad Shaw Foundation*. Truy cập ngày 17 tháng 11 năm 2009. **Bonatto, SL; Salzano, FM (1997).** [^](#cite_ref-10) [“A single and early migration for the peopling of the Americas supported by mitochondrial DNA sequence data”](http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC20009). *Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America*(National Academy of Sciences) **94**(5): 1866–71. [doi](/wiki/DOI): [10.1073/pnas.94.5.1866](http://dx.doi.org/10.1073%2Fpnas.94.5.1866). [PMC](/wiki/PubMed_Central) [20009](//www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC20009). [PMID](/wiki/%C4%90%E1%BB%8Bnh_danh_PubMed) [9050871](//www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/9050871). Đã định rõ hơn một tham số trong
|work=và
|journal=(
[trợ giúp](//en.wikipedia.org/wiki/Help:CS1_errors#redundant_parameters)) [^](#cite_ref-11) [“Canadian Inuit History”](http://www.civilization.ca/cmc/education/teacher-resources/oracles/first-peoples/dmorrison/canadian-inuit-history). [Canadian Museum of Civilization](/w/index.php?title=Canadian_Museum_of_Civilization&action=edit&redlink=1). [^](#cite_ref-12) [“Vinland”](http://www.civilization.ca/cmc/education/teacher-resources/oracles/archaeology/rmcghee/vinland). Canadian Museum of Civilization. [^](#cite_ref-13) [“The Norse settlers in Greenland - A short history”](http://www.greenland-guide.gl/leif2000/history.htm). Greenland Guide - The Official Travel Index. [^](#cite_ref-14) [Mann, Charles C.](/w/index.php?title=Charles_C._Mann&action=edit&redlink=1)(2005). *. New York:* [1491: New Revelations of the Americas Before Columbus](/w/index.php?title=1491:_New_Revelations_of_the_Americas_Before_Columbus&action=edit&redlink=1) [Knopf](/w/index.php?title=Knopf&action=edit&redlink=1). [ISBN](/wiki/ISBN) [978-1-4000-4006-3](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/978-1-4000-4006-3). [OCLC](/wiki/OCLC) [56632601](//www.worldcat.org/oclc/56632601). [^](#cite_ref-15) [Fernández-Armesto, Felipe](/w/index.php?title=Felipe_Fern%C3%A1ndez-Armesto&action=edit&redlink=1)(1987). *Before Columbus: Exploration and Colonisation from the Mediterranean to the Atlantic: 1229-1492*. New studies in medieval history series. Basingstoke, Hampshire: [Macmillan Education](/w/index.php?title=Macmillan_Education&action=edit&redlink=1). [ISBN](/wiki/ISBN) [0-333-40382-7](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0-333-40382-7). [OCLC](/wiki/OCLC) [20055667](//www.worldcat.org/oclc/20055667). **Russell Thornton (1997). “Aboriginal North American Population and Rates of Decline, c.a. A.D. 1500–1900”.** [^](#cite_ref-16) *Current Anthropology*(– ) [Scholar search](http://scholar.google.co.uk/scholar?hl=en&lr=&q=intitle%3AAboriginal+North+American+Population+and+Rates+of+Decline%2C+c.a.+A.D.+1500+-+1900&as_publication=Current+Anthropology&as_ylo=1997&as_yhi=1997&btnG=Search) **38**(2): 310–315. [doi](/wiki/DOI): [10.1086/204615](http://dx.doi.org/10.1086%2F204615). [JSTOR](/wiki/JSTOR) [00113204](http://www.jstor.org/stable/00113204). **Alfred W. Crosby (tháng 4 năm 1976). “Virgin Soil Epidemics as a Factor in the Aboriginal Depopulation in America”.** [^](#cite_ref-17) *David and Mary Quarterly* **33**(2): 289–299. [JSTOR](/wiki/JSTOR) [1922166](http://www.jstor.org/stable/1922166). **Henry F. Dobyns (1993). “Disease Transfer at Contact”.** [^](#cite_ref-18) *Annual Review of Anthropology* **22**(22): 273–291. [doi](/wiki/DOI): [10.1146/annurev.an.22.100193.001421](http://dx.doi.org/10.1146%2Fannurev.an.22.100193.001421). [JSTOR](/wiki/JSTOR) [2155849](http://www.jstor.org/stable/2155849). **Staff.** [^](#cite_ref-DS-Review_19-0) [A review](http://www.oup.com/us/catalog/general/subject/HistoryAmerican/NativeAmerican/?view=usa&ci=0195085574)of *American Holocaust: The Conquest of the New World*(by [David Stannard](/w/index.php?title=David_Stannard&action=edit&redlink=1)), on the website of the Oxford University Press (the publishers)
- ^
**a** **ă** [Toby Lester, December (2009). “Putting America on the Map”.](#cite_ref-Smiths_20-2) **â** *Smithsonian* **40**: 9. [^](#cite_ref-21) [“Amerigo - meaning of Amerigo name”](http://www.thinkbabynames.com/meaning/1/Amerigo). Thinkbabynames.com. Truy cập ngày 27 tháng 7 năm 2010. **Brian C. Story (28 tháng 9 năm 1995). “The role of mantle plumes in continental breakup: case histories from Gondwanaland”.** [^](#cite_ref-22) *Nature* **377**(6547): 301–309. [doi](/wiki/DOI): [10.1038/377301a0](http://dx.doi.org/10.1038%2F377301a0). [^](#cite_ref-23) [“Land bridge: How did the formation of a sliver of land result in major changes in biodiversity”](http://www.pbs.org/wnet/nature/andes/bridge.html). Public Broadcasting Corporation. **Charles Burress (17 tháng 6 năm 2004).** [^](#cite_ref-24) [“Romancing the north Berkeley explorer may have stepped on ancient Thule”](http://sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?file=/chronicle/archive/2004/06/17/BAG4J779M31.DTL&type=science). San Francisco Chronicle. [^](#cite_ref-25) [“South Georgia and the South Sandwich Islands, Antarctica - Travel”](http://www.coolantarctica.com/Travel/south_georgia_south_sandwich_islands.htm).
- ^
**a** [“America”.](#cite_ref-worldbook_26-1) **ă** *The World Book Encyclopedia* **1**. World Book, Inc. 2006. tr. 407. [ISBN](/wiki/ISBN) [0716601060](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0716601060). [^](#cite_ref-27) [“Andes Mountain Range”](http://www.blueplanetbiomes.org/andes.htm). [^](#cite_ref-28) [“Rocky Mountains”](http://biology.usgs.gov/s+t/SNT/noframe/wm146.htm). [^](#cite_ref-29) [“Appalachian Mountains”](http://www.ohiohistorycentral.org/entry.php?rec=2067). Ohio History Central. [^](#cite_ref-30) [“Arctic Cordillera”](http://www.evergreen.ca/nativeplants/learn-more/arctic-cordillera.php). [^](#cite_ref-31) [“Interior Plains Region”](http://vulcan.wr.usgs.gov/LivingWith/VolcanicPast/Notes/interior_plains_region.html). [^](#cite_ref-32) [“Natural History of Quebec”](http://redpath-museum.mcgill.ca/Qbp/Natural%20History/nat_hist.html). [^](#cite_ref-33) [“Strategy”](http://www.amazonconservation.org/home/strategy.html). Amazon Conservation Association. [^](#cite_ref-34) [“South America images”](http://www2.jpl.nasa.gov/srtm/southAmerica.htm). [^](#cite_ref-35) [“Mississippi River”](http://biology.usgs.gov/s+t/SNT/noframe/ms137.htm). [^](#cite_ref-36) [“Greatest Places: Notes: Amazonia”](http://www.greatestplaces.org/notes/amazon.htm). [^](#cite_ref-37) [“Great Rivers Partnership - Paraguay-Parana”](http://www.nature.org/wherewework/greatrivers/samerica/). **Sid Perkins (11 tháng 5 năm 2002).** [^](#cite_ref-Science_News_1_38-0) [“Tornado Alley, USA”](http://web.archive.org/web/20060825011156/http://www.sciencenews.org/articles/20020511/bob9.asp). [Science News](/w/index.php?title=Science_News&action=edit&redlink=1). tr. 296–298. [Bản gốc](http://www.sciencenews.org/articles/20020511/bob9.asp)lưu trữ ngày 25 tháng 8 năm 2006. Truy cập ngày 29 tháng 5 năm 2011. [^](#cite_ref-39) [“CBC Montreal - Religion”](http://www.cbc.ca/montreal/features/religion/christianity_world.html). *CBC News*. [^](#cite_ref-40) [[1]](http://www.state.gov/g/drl/rls/irf/2006/71467.htm) [^](#cite_ref-41) [International Religious Freedom Report, U.S. Department of State](http://www.state.gov/g/drl/rls/irf/2005/51629.htm). Truy cập 2008-06-08.
- ^
**a** **ă** [“United States”](https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/us.html). *CIA World Factbook*. [Central Intelligence Agency](/wiki/C%C6%A1_quan_T%C3%ACnh_b%C3%A1o_Trung_%C6%B0%C6%A1ng_(Hoa_K%E1%BB%B3)). Tháng 11 16, 2010. Truy cập tháng 11 30, 2010. [^](#cite_ref-43) [“The Daily, Tuesday, ngày 13 tháng 5 năm 2003. Census of Population: Income of individuals, families and households; religion”](http://www.statcan.ca/Daily/English/030513/d030513a.htm). Statcan.ca. 13 tháng 5 năm 2003. Truy cập ngày 5 tháng 10 năm 2010. [^](#cite_ref-44) [“The World Today - Catholics faced with rise in Protestantism”](http://www.abc.net.au/worldtoday/content/2005/s1348759.htm). Abc.net.au. 19 tháng 4 năm 2005. Truy cập ngày 5 tháng 10 năm 2010. [^](#cite_ref-45) [“Population by religion, by province and territory (2001 Census)”](http://www40.statcan.ca/l01/cst01/demo30a.htm?sdi=religion). 0.statcan.ca. 25 tháng 1 năm 2005. Truy cập ngày 5 tháng 10 năm 2010. [^](#cite_ref-stateirf_46-0) [“Argentina”](http://www.state.gov/g/drl/rls/irf/2006/71446.htm). *International Religious Freedom Report*. U.S. Department of State. 2006. Truy cập ngày 1 tháng 9 năm 2009. [^](#cite_ref-47) [“Canadian Jewry Today: Portrait of a Community in the Process of Change - Ira Robinson”](http://www.jcpa.org/cjc/cjc-robinson-06.htm). Jcpa.org. Truy cập ngày 5 tháng 10 năm 2010. **Naomi Segal.** [^](#cite_ref-48) [“First Planeload of Jews Fleeing Argentina Arrives in Israel”](http://www.ujc.org/page.html?ArticleID=26170). Ujc.org. Truy cập ngày 5 tháng 10 năm 2010. [^](#cite_ref-49) [“Portuguese Facts”](http://www.portugueselanguage.net/portuguese/facts.asp). [^](#cite_ref-50) [“Now Bolivia Can Do Windows”](https://archive.is/JNFi). [Bản gốc](http://www.wired.com/techbiz/media/news/2006/08/71664)lưu trữ ngày 30 tháng 5 năm 2012. **Bambi B. Schieffelin; Rachelle Charlier Doucet (tháng 2 năm 1994). “The "Real" Haitian Creole: Ideology, Metalinguistics, and Orthographic Choice”.** [^](#cite_ref-51) *American Ethnologist* **21**(1): 176–200. [doi](/wiki/DOI): [10.1525/ae.1994.21.1.02a00090](http://dx.doi.org/10.1525%2Fae.1994.21.1.02a00090). [JSTOR](/wiki/JSTOR) [646527](http://www.jstor.org/stable/646527). **Chile National Census 2002, figures cited in** [^](#cite_ref-ChileCensus_52-0) [Bilingüismo y el registro matemático aymara](http://www.paginadigital.com.ar/articulos/2008/2008prim/literatura3/agulha-05032008.asp) [^](#cite_ref-eth_53-0) [Chile profile](http://www.ethnologue.com/show_country.asp?name=CL), Ethnologue. Truy cập ngày 10 tháng 10 năm 2007. **Lipski, John M.; (Ed. Timothy L. Face and Carol A. Klee) (2006).** [^](#cite_ref-54) [“Too Close for Comfort? The Genesis of "Portuñol/Portunhol"”](http://www.lingref.com/cpp/hls/8/abstract1251.html). *Selected Proceedings of the 8th Hispanic Linguistics Symposium*: 1–22. [ISBN](/wiki/ISBN) [978-1-57473-408-9](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/978-1-57473-408-9). Truy cập ngày 26 tháng 11 năm 2010.
## Đọc thêm[
[sửa](/w/index.php?title=Ch%C3%A2u_M%E1%BB%B9&veaction=edit&vesection=22) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Ch%C3%A2u_M%E1%BB%B9&action=edit§ion=22)]
- "Americas".
*. 2006. New York: Columbia University Press.* [The Columbia Gazetteer of the World Online](http://www.columbiagazetteer.org/)
- "Americas".
*, 15th ed. 1986. (* [Encyclopædia Britannica](/wiki/Encyclop%C3%A6dia_Britannica) [ISBN 0-85229-434-4](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0852294344)) Chicago: Encyclopædia Britannica, Inc.
- Burchfield, R. W. 2004.
*(* [Fowler's Modern English Usage](/w/index.php?title=Fowler%27s_Modern_English_Usage&action=edit&redlink=1). [ISBN 0-19-861021-1](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0198610211)) Oxford, UK: Oxford University Press.
- Fee, Margery and McAlpine, J. 1997.
*Oxford Guide to Canadian English Usage.*( [ISBN 0-19-541619-8](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0195416198)) Toronto: Oxford University Press.
- Kane, Katie
[Nits Make Lice: Drogheda, Sand Creek, and the Poetics of Colonial Extermination](http://links.jstor.org/sici?sici=0882-4371%28199921%2942%3C81%3ANMLDSC%3E2.0.CO%3B2-%23&size=LARGE) *Cultural Critique*, No. 42 (Spring, 1999), pp. 81–103 doi:10.2307/1354592
- Pearsall, Judy and Trumble, Bill., ed. 2002.
*, 2nd ed. (rev.) (* [Oxford English Reference Dictionary](/wiki/T%E1%BB%AB_%C4%91i%E1%BB%83n_ti%E1%BA%BFng_Anh_Oxford) [ISBN 0-19-860652-4](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0198606524)) Oxford, UK: Oxford University Press. [Churchill, Ward](/w/index.php?title=Ward_Churchill&action=edit&redlink=1) *1997 City Lights Books* [A Little Matter of Genocide](http://books.google.com/books?hl=en&lr=&id=Yg3sSmRf9OUC) [ISBN 0-87286-323-9](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0872863239) [What's the difference between North, Latin, Central, Middle, South, Spanish and Anglo America?](http://geography.about.com/library/faq/blqzamericas.htm)Geography at about.com.
## Liên kết ngoài[
[sửa](/w/index.php?title=Ch%C3%A2u_M%E1%BB%B9&veaction=edit&vesection=23) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Ch%C3%A2u_M%E1%BB%B9&action=edit§ion=23)]
|
|![]()
[Châu Mỹ](//commons.wikimedia.org/wiki/Category:America?uselang=vi)
|
|![]()
*trong từ điển mở tiếng Việt* [châu Mỹ](//vi.wiktionary.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Search/ch%C3%A2u_M%E1%BB%B9) [Wiktionary](/wiki/Wiktionary) [United Nations population data by latest available Census: 2008-2009](http://unstats.un.org/unsd/demographic/products/vitstats/serATab2.pdf) [Organization of American States](http://www.oas.org/) [Council on Hemispheric Affairs](http://www.coha.org/) [Tọa độ](/wiki/H%E1%BB%87_t%E1%BB%8Da_%C4%91%E1%BB%99_%C4%91%E1%BB%8Ba_l%C3%BD): [19°00′B 96°00′T / 19°B 96°T](//tools.wmflabs.org/geohack/geohack.php?language=vi&pagename=Ch%C3%A2u_M%E1%BB%B9¶ms=19_00_N_96_00_W_dim:30000000)
|
|
|Bộ phận của
|
lãnh thổ khác
|
|
|
|
![]()
|
|Châu Mỹ |
|· · · ![ Vị trí của châu Đại Dương](//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/a0/LocationOceania.png/60px-LocationOceania.png)
![ Vị trí của châu Đại Dương](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/a0/LocationOceania.png/60px-LocationOceania.png)
[Châu Đại Dương](/wiki/Ch%C3%A2u_%C4%90%E1%BA%A1i_D%C6%B0%C6%A1ng) [Australasia](/wiki/Australasia) **·** [Melanesia](/wiki/Melanesia) **·** [Micronesia](/wiki/Micronesia) **·** [Polynesia](/wiki/Polynesia) ![ Location of Asia](//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/49/LocationAsia.svg/60px-LocationAsia.svg.png)
![ Location of Asia](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/49/LocationAsia.svg/60px-LocationAsia.svg.png)
[Châu Á](/wiki/Ch%C3%A2u_%C3%81) [Đông](/wiki/%C4%90%C3%B4ng_%C3%81)( [Viễn Đông](/wiki/Vi%E1%BB%85n_%C4%90%C3%B4ng)• [Châu Á-Thái Bình Dương](/wiki/Ch%C3%A2u_%C3%81-Th%C3%A1i_B%C3%ACnh_D%C6%B0%C6%A1ng)• [Đông Bắc](/wiki/%C4%90%C3%B4ng_B%E1%BA%AFc_%C3%81)) **·** [Đông Nam Á](/wiki/%C4%90%C3%B4ng_Nam_%C3%81)( [Đông Dương](/wiki/%C4%90%C3%B4ng_D%C6%B0%C6%A1ng)• [Quần đảo Mã Lai](/wiki/Qu%E1%BA%A7n_%C4%91%E1%BA%A3o_M%C3%A3_Lai)) **·** [Nam](/wiki/Nam_%C3%81) **·** [Tây Nam](/wiki/T%C3%A2y_Nam_%C3%81) **·** [Trung](/wiki/Trung_%C3%81) **·** [Bắc](/wiki/B%E1%BA%AFc_%C3%81)( [Siberia](/wiki/Siberia)) ![ Location of the Polar regions](//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/9/9c/LocationPolarRegions.png/60px-LocationPolarRegions.png)
![ Location of the Polar regions](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/9/9c/LocationPolarRegions.png/60px-LocationPolarRegions.png)
[Địa cực](/wiki/%C4%90%E1%BB%8Ba_c%E1%BB%B1c) [Bắc Cực](/wiki/B%E1%BA%AFc_C%E1%BB%B1c)· [Nam Cực](/wiki/Nam_C%E1%BB%B1c) ![ Location of Europe](//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/e/e9/LocationEurope.png/60px-LocationEurope.png)
![ Location of Europe](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/e/e9/LocationEurope.png/60px-LocationEurope.png)
[Châu Âu](/wiki/Ch%C3%A2u_%C3%82u) [Tây](/wiki/T%C3%A2y_%C3%82u) **·** [Trung](/wiki/Trung_%C3%82u) **·** [Đông](/wiki/%C4%90%C3%B4ng_%C3%82u) **·** [Bắc](/wiki/B%E1%BA%AFc_%C3%82u) **·** [Nam](/wiki/Nam_%C3%82u)( [Địa Trung Hải](/wiki/%C4%90%E1%BB%8Ba_Trung_H%E1%BA%A3i)) ![ Oceans of the world](//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/d/df/LocationOceans.png/60px-LocationOceans.png)
![ Oceans of the world](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/d/df/LocationOceans.png/60px-LocationOceans.png)
**Các** [đại dương](/wiki/%C4%90%E1%BA%A1i_d%C6%B0%C6%A1ng) [Bắc Băng Dương](/wiki/B%E1%BA%AFc_B%C4%83ng_D%C6%B0%C6%A1ng) **·** [Đại Tây Dương](/wiki/%C4%90%E1%BA%A1i_T%C3%A2y_D%C6%B0%C6%A1ng) **·** [Ấn Độ Dương](/wiki/%E1%BA%A4n_%C4%90%E1%BB%99_D%C6%B0%C6%A1ng) **·** [Thái Bình Dương](/wiki/Th%C3%A1i_B%C3%ACnh_D%C6%B0%C6%A1ng) **·** [Nam Đại Dương](/wiki/Nam_%C4%90%E1%BA%A1i_D%C6%B0%C6%A1ng) [châu lục](/wiki/B%E1%BA%A3n_m%E1%BA%ABu:Ch%C3%A2u_l%E1%BB%A5c)

X-Cache: cp1068 miss (0), cp1055 frontend miss (0)


text:
Hanlontown, Iowa
Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
Hanlontown là một thành phố thuộc quận Worth, tiểu bang Iowa, Hoa Kỳ. Năm 2010, dân số của thành phố này là 226 người.[1]
Dân số[sửa | sửa mã nguồn]
Dân số qua các năm:[2]
- Năm 2000: 229 người.
- Năm 2010: 226 người.
Tham khảo[sửa | sửa mã nguồn]
- ^ “2010 Census Gazetteer Files”. Cục Thống kê Dân số Hoa Kỳ. Truy cập ngày 7 tháng 10 năm 2012.
- ^ “Total Population for Iowa's Incorporated Places: 1850-2000”. Truy cập ngày 7 tháng 10 năm 2012.

markdown:
# Hanlontown, Iowa
Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
|Thành phố Hanlontown|
|Hanlontown, Iowa|
|
|![]()
Vị trí trong
[Quận Worth](/wiki/Qu%E1%BA%ADn_Worth,_Iowa), [Iowa](/wiki/Iowa) ![ Vị trí bang Iowa, Hoa Kỳ](//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/6/60/Map_of_USA_IA.svg/250px-Map_of_USA_IA.svg.png)
![ Vị trí bang Iowa, Hoa Kỳ](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/6/60/Map_of_USA_IA.svg/250px-Map_of_USA_IA.svg.png)
Vị trí bang Iowa, Hoa Kỳ
[Quốc gia](/wiki/Qu%E1%BB%91c_gia) [Hoa Kỳ](/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3) [Tiểu bang](/wiki/Ti%E1%BB%83u_bang_Hoa_K%E1%BB%B3) [Iowa](/wiki/Iowa) [Quận](/w/index.php?title=Danh_d%C3%A1ch_c%C3%A1c_qu%E1%BA%ADn_%E1%BB%9F_Iowa&action=edit&redlink=1) [Quận Worth](/wiki/Qu%E1%BA%ADn_Worth,_Iowa) [Múi giờ](/wiki/M%C3%BAi_gi%E1%BB%9D) [CST](/wiki/M%C3%BAi_gi%E1%BB%9D_mi%E1%BB%81n_Trung_(B%E1%BA%AFc_M%E1%BB%B9))( [UTC-6](/wiki/Gi%E1%BB%9D_Ph%E1%BB%91i_h%E1%BB%A3p_Qu%E1%BB%91c_t%E1%BA%BF)) [DST](/wiki/Quy_%C6%B0%E1%BB%9Bc_gi%E1%BB%9D_m%C3%B9a_h%C3%A8)) **CDT**( [UTC-5](/wiki/Gi%E1%BB%9D_Ph%E1%BB%91i_h%E1%BB%A3p_Qu%E1%BB%91c_t%E1%BA%BF)) **Hanlontown** là một [thành phố](/wiki/Th%C3%A0nh_ph%E1%BB%91) thuộc [quận Worth](/wiki/Qu%E1%BA%ADn_Worth,_Iowa), tiểu bang [Iowa](/wiki/Iowa), [Hoa Kỳ](/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3). Năm 2010, dân số của thành phố này là 226 người. [[1]](#cite_note-1)
## Dân số[
[sửa](/w/index.php?title=Hanlontown,_Iowa&veaction=edit&vesection=1) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Hanlontown,_Iowa&action=edit§ion=1)]
Dân số qua các năm:
[[2]](#cite_note-2)
- Năm 2000: 229 người.
- Năm 2010: 226 người.
## Tham khảo[
[sửa](/w/index.php?title=Hanlontown,_Iowa&veaction=edit&vesection=2) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Hanlontown,_Iowa&action=edit§ion=2)] [^](#cite_ref-1) [“2010 Census Gazetteer Files”](http://www.census.gov/geo/www/gazetteer/gazetteer2010.html). [Cục Thống kê Dân số Hoa Kỳ](/wiki/C%E1%BB%A5c_Th%E1%BB%91ng_k%C3%AA_D%C3%A2n_s%E1%BB%91_Hoa_K%E1%BB%B3). Truy cập ngày 7 tháng 10 năm 2012. [^](#cite_ref-2) [“Total Population for Iowa's Incorporated Places: 1850-2000”](http://data.iowadatacenter.org/datatables/PlacesAll/plpopulation18502000.pdf). Truy cập ngày 7 tháng 10 năm 2012.

WARC-Type: response

Content-Type: application/http; msgtype=response

Content-Type: text/html; charset=UTF-8

Connection: close

X-Content-Type-Options: nosniff

Content-language: vi

X-UA-Compatible: IE=Edge

Vary: Accept-Encoding,Cookie

Content-Encoding: gzip

Via: 1.1 varnish, 1.1 varnish

Accept-Ranges: bytes

X-Cache: cp1054 miss (0), cp1055 frontend miss (0)

Cache-Control: private, s-maxage=0, max-age=0, must-revalidate

Set-Cookie: WMF-Last-Access=01-Jul-2015;Path=/;HttpOnly;Expires=Sun, 02 Aug 2015 12:00:00 GMT


text:
Lepismium warmingianum
Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
Lepismium warmingianum là một loài thực vật có hoa trong họ Cactaceae. Loài này được (K.Schum.) Barthlott mô tả khoa học đầu tiên năm 1987.[1]
Chú thích[sửa | sửa mã nguồn]
- ^ The Plant List (2010). “Lepismium warmingianum”. Truy cập ngày 19 tháng 8 năm 2013.
Liên kết ngoài[sửa | sửa mã nguồn]
- Phương tiện liên quan tới Lepismium warmingianum tại Wikimedia Commons
- Dữ liệu liên quan tới Lepismium warmingianum tại Wikispecies
- Vườn thực vật hoàng gia Kew; Đại học Harvard; Australian Plant Name Index (biên tập). “Lepismium warmingianum”. International Plant Names Index. Truy cập ngày 19 tháng 8 năm 2013.

markdown:
*Lepismium warmingianum*
Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
|
|Lepismium warmingianum
|
|![]()
[Tình trạng bảo tồn](/wiki/T%C3%ACnh_tr%E1%BA%A1ng_b%E1%BA%A3o_t%E1%BB%93n) [Phân loại khoa học](/wiki/Ph%C3%A2n_lo%E1%BA%A1i_sinh_h%E1%BB%8Dc) [Giới](/wiki/Gi%E1%BB%9Bi_(sinh_h%E1%BB%8Dc))( *regnum*) [Plantae](/wiki/Th%E1%BB%B1c_v%E1%BA%ADt) [Angiospermae](/wiki/Th%E1%BB%B1c_v%E1%BA%ADt_c%C3%B3_hoa) [Eudicots](/wiki/Th%E1%BB%B1c_v%E1%BA%ADt_hai_l%C3%A1_m%E1%BA%A7m_th%E1%BA%ADt_s%E1%BB%B1) [Bộ](/wiki/B%E1%BB%99_(sinh_h%E1%BB%8Dc))( *ordo*) [Caryophyllales](/wiki/B%E1%BB%99_C%E1%BA%A9m_ch%C6%B0%E1%BB%9Bng) [Họ](/wiki/H%E1%BB%8D_(sinh_h%E1%BB%8Dc))( *familia*) [Cactaceae](/wiki/Cactaceae) [Chi](/wiki/Chi_(sinh_h%E1%BB%8Dc))( *genus*) [Lepismium](/w/index.php?title=Lepismium&action=edit&redlink=1) [Loài](/wiki/Lo%C3%A0i)( *species*) **L. warmingianum** [Danh pháp hai phần](/wiki/Danh_ph%C3%A1p_hai_ph%E1%BA%A7n) *Lepismium warmingianum*
(
[K. Schum.](/w/index.php?title=Karl_Moritz_Schumann&action=edit&redlink=1)) Barthlott * là một loài Lepismium warmingianum* [thực vật có hoa](/wiki/Th%E1%BB%B1c_v%E1%BA%ADt_c%C3%B3_hoa)trong họ [Cactaceae](/wiki/H%E1%BB%8D_X%C6%B0%C6%A1ng_r%E1%BB%93ng). Loài này được (K.Schum.) Barthlott mô tả khoa học đầu tiên năm 1987. [[1]](#cite_note-1)
## Chú thích[
[sửa](/w/index.php?title=Lepismium_warmingianum&veaction=edit&vesection=1) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Lepismium_warmingianum&action=edit§ion=1)] **The Plant List (2010).** [^](#cite_ref-1) [“](http://www.theplantlist.org/tpl1.1/record/kew-2337219). Truy cập ngày 19 tháng 8 năm 2013. *Lepismium warmingianum*”
## Liên kết ngoài[
[sửa](/w/index.php?title=Lepismium_warmingianum&veaction=edit&vesection=2) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Lepismium_warmingianum&action=edit§ion=2)]
Phương tiện liên quan tới
[Lepismium warmingianum](//commons.wikimedia.org/wiki/Category:Lepismium_warmingianum)tại [Wikimedia Commons](/wiki/Wikimedia_Commons)
Dữ liệu liên quan tới
[Lepismium warmingianum](//species.wikimedia.org/wiki/Lepismium_warmingianum)tại [Wikispecies](/wiki/Wikispecies) [Vườn thực vật hoàng gia Kew](/wiki/V%C6%B0%E1%BB%9Dn_th%E1%BB%B1c_v%E1%BA%ADt_ho%C3%A0ng_gia_Kew); [Đại học Harvard](/wiki/%C4%90%E1%BA%A1i_h%E1%BB%8Dc_Harvard); [Australian Plant Name Index](/wiki/Australian_Plant_Name_Index)(biên tập). [“Lepismium warmingianum”](http://www.ipni.org/ipni/idPlantNameSearch.do?id=279567-2). *. Truy cập ngày 19 tháng 8 năm 2013.* [International Plant Names Index](/wiki/International_Plant_Names_Index)

X-Cache: cp1067 miss (0), cp1055 frontend miss (0)


text:
Sân bay quốc tế Samos
Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
Tọa độ: 37°41′24″B 026°54′42″Đ / 37,69°B 26,91167°Đ
Sân bay quốc tế Samos (cũng gọi là Aristarchos) (IATA: SMI, ICAO: LGSM) là một sân bay trên đảo Samos, Hy Lạp.
Các hãng hàng không và các tuyến điểm[sửa | sửa mã nguồn]
- Aegean Airlines (Athens)
- airberlin (Berlin-Tegel)
- Olympic Airlines (Athens, Mytilene, Rhodes, Thessaloniki)
- Scandinavian Airlines (Copenhagen, Tromso, Oslo, Stavanger, Bergen, Bodo, Stockolm, Trondheim, (Seasonal))
- Transavia.com (Amsterdam Schiphol)

markdown:
# Sân bay quốc tế Samos
Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
[Tọa độ](/wiki/H%E1%BB%87_t%E1%BB%8Da_%C4%91%E1%BB%99_%C4%91%E1%BB%8Ba_l%C3%BD): [37°41′24″B 026°54′42″Đ / 37,69°B 26,91167°Đ](//tools.wmflabs.org/geohack/geohack.php?language=vi&pagename=S%C3%A2n_bay_qu%E1%BB%91c_t%E1%BA%BF_Samos¶ms=37_41_24_N_026_54_42_E_type:airport)
|Sân bay quốc tế Samos|
|Aristarchos của Samos
|
Κρατικός Αερολιμένας Σάμου, "Αρίσταρχος ο Σάμιος"
|
|
LGSM
|Vị trí|
|Độ cao||19
|[[1]](http://www.worldaerodata.com/wad.cgi?id=GR93711) **Sân bay quốc tế Samos** (cũng gọi là **Aristarchos**) ( [IATA](/wiki/M%C3%A3_s%C3%A2n_bay_IATA): **SMI**, [ICAO](/wiki/M%C3%A3_s%C3%A2n_bay_ICAO): **LGSM**) là một sân bay trên [đảo Samos](/w/index.php?title=%C4%90%E1%BA%A3o_Samos&action=edit&redlink=1), [Hy Lạp](/wiki/Hy_L%E1%BA%A1p).
## Các hãng hàng không và các tuyến điểm[
[sửa](/w/index.php?title=S%C3%A2n_bay_qu%E1%BB%91c_t%E1%BA%BF_Samos&veaction=edit&vesection=1) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=S%C3%A2n_bay_qu%E1%BB%91c_t%E1%BA%BF_Samos&action=edit§ion=1)] [Aegean Airlines](/wiki/Aegean_Airlines)(Athens) [airberlin](/w/index.php?title=Airberlin&action=edit&redlink=1)(Berlin-Tegel) [Olympic Airlines](/wiki/Olympic_Airlines)(Athens, Mytilene, Rhodes, Thessaloniki) [Scandinavian Airlines](/wiki/Scandinavian_Airlines_System)(Copenhagen, Tromso, Oslo, Stavanger, Bergen, Bodo, Stockolm, Trondheim, (Seasonal)) [Transavia.com](/wiki/Transavia.com)(Amsterdam Schiphol)


text:
Trợ giúp
Thể loại:Động vật được mô tả năm 1794
Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
Bước tới:
menu
,
tìm kiếm
Mục lục
Đầu
0–9
A
Ă
Â
B
C
D
Đ
E
Ê
F
G
H
I
J
K
L
M
N
O
Ô
Ơ
P
Q
R
S
T
U
Ư
V
W
X
Y
Z
Các trang trong thể loại “Động vật được mô tả năm 1794”
45 trang sau nằm trong thể loại này, trên tổng số 45 trang.
A
Acanthophis antarcticus
Agrothereutes abbreviatus
C
Calyptorhynchus funereus
Ceratina callosa
Chalcosyrphus piger
Copestylum esuriens
Cua xe tăng
E
Eristalinus megacephalus
Eristalis alpina
Eristalis cryptarum
Eupeodes corollae
F
Favites pentagona
H
Halictus seladonius
Helophilus versicolor
Heteropneustes fossilis
Hypocala deflorata
L
Cá đao răng nhỏ
Leporinus fasciatus
Liocarcinus navigator
Cá nhám cưa mũi dài
Lopholaimus antarcticus
M
Mallota fusciformis
Megachile grisea
Melangyna umbellatarum
Melanostoma scalare
Merodon cinereus
Merodon constans
Merodon equestris
Merodon funestus
Merodon spinipes
Metasyrphus corollae
O
Orthonama olivacea
P
Papilio aristodemus
Parhelophilus versicolor
Platynochaeta setosus
Psarus abdominalis
Pseudechis porphyriacus
R
Rhamphomyia nigripennis
Rùa cổ dài phương Đông
S
Smaragdina affinis
Speiredonia mutabilis
Spilomyia saltuum
T
Temnostoma apiforme
Turbinaria peltata
V
Volucella inflata
Lấy từ “
https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Thể_loại:Động_vật_được_mô_tả_năm_1794&oldid=15959449
”
Thể loại
:
Loài được mô tả năm 1794
Động vật được mô tả thập niên 1790
Trình đơn chuyển hướng
Công cụ cá nhân
Mở tài khoản
Đăng nhập
Không gian tên
Thể loại
Thảo luận
Biến thể
Các hiển thị
Đọc
Sửa đổi
Sửa mã nguồn
Xem lịch sử
Khác
Tìm kiếm
Xem nhanh
Trang Chính
Nội dung chọn lọc
Tin tức
Bài viết ngẫu nhiên
Thay đổi gần đây
Quyên góp
Tương tác
Hướng dẫn
Giới thiệu Wikipedia
Cộng đồng
Thảo luận chung
Giúp sử dụng
Công cụ
Các liên kết đến đây
Thay đổi liên quan
Các trang đặc biệt
Liên kết thường trực
Thông tin trang
Khoản mục Wikidata
In/xuất ra
Tạo một quyển sách
Tải về dưới dạng PDF
Bản để in ra
Ngôn ngữ khác
العربية
English
Español
فارسی
Galego
Norsk bokmål
Português
Русский
Українська
Sửa liên kết
Trang này được sửa đổi lần cuối lúc 03:51 ngày 15 tháng 4 năm 2014.
Văn bản được phát hành theo
Giấy phép Creative Commons Ghi công/Chia sẻ tương tự
; có thể áp dụng điều khoản bổ sung. Xem
Điều khoản Sử dụng
để biết thêm chi tiết.
Wikipedia® là thương hiệu đã đăng ký của
Wikimedia Foundation, Inc.
, một tổ chức phi lợi nhuận.
Quy định quyền riêng tư
Giới thiệu Wikipedia
Lời phủ nhận
Nhà phát triển
Phiên bản di động

markdown:
# Thể loại:Động vật được mô tả năm 1794
Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
|
|
Mục lục
## Các trang trong thể loại “Động vật được mô tả năm 1794”
45 trang sau nằm trong thể loại này, trên tổng số 45 trang.
|
|
Mục lục
45 trang sau nằm trong thể loại này, trên tổng số 45 trang.


text:
Trợ giúp
Thể loại:Loài được miêu tả năm 1803
Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
Bước tới:
menu
,
tìm kiếm
Thể loại này được thay thế bằng
Thể loại:Loài được mô tả năm 1803
.
Lưu ý:
Thể loại này nên để trống để tránh trùng lặp. Các bài liên quan đến chủ đề này nên cho vào
Thể loại:Loài được mô tả năm 1803
.
Thể loại này hiện không có trang hay tập tin nào.
Lấy từ “
https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Thể_loại:Loài_được_miêu_tả_năm_1803&oldid=16255254
”
Thể loại
:
Thể loại đổi hướng
Khoa học năm 1803
Trình đơn chuyển hướng
Công cụ cá nhân
Mở tài khoản
Đăng nhập
Không gian tên
Thể loại
Thảo luận
Biến thể
Các hiển thị
Đọc
Sửa đổi
Sửa mã nguồn
Xem lịch sử
Khác
Tìm kiếm
Xem nhanh
Trang Chính
Nội dung chọn lọc
Tin tức
Bài viết ngẫu nhiên
Thay đổi gần đây
Quyên góp
Tương tác
Hướng dẫn
Giới thiệu Wikipedia
Cộng đồng
Thảo luận chung
Giúp sử dụng
Công cụ
Các liên kết đến đây
Thay đổi liên quan
Các trang đặc biệt
Liên kết thường trực
Thông tin trang
In/xuất ra
Tạo một quyển sách
Tải về dưới dạng PDF
Bản để in ra
Ngôn ngữ khác
Thêm liên kết
Trang này được sửa đổi lần cuối lúc 11:55 ngày 15 tháng 5 năm 2014.
Văn bản được phát hành theo
Giấy phép Creative Commons Ghi công/Chia sẻ tương tự
; có thể áp dụng điều khoản bổ sung. Xem
Điều khoản Sử dụng
để biết thêm chi tiết.
Wikipedia® là thương hiệu đã đăng ký của
Wikimedia Foundation, Inc.
, một tổ chức phi lợi nhuận.
Quy định quyền riêng tư
Giới thiệu Wikipedia
Lời phủ nhận
Nhà phát triển
Phiên bản di động

markdown:
# Thể loại:Loài được miêu tả năm 1803
Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
|
|![]()
**Thể loại này được thay thế bằng** [Thể loại:Loài được mô tả năm 1803](/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Lo%C3%A0i_%C4%91%C6%B0%E1%BB%A3c_m%C3%B4_t%E1%BA%A3_n%C4%83m_1803). **Lưu ý:**Thể loại này nên để trống để tránh trùng lặp. Các bài liên quan đến chủ đề này nên cho vào [Thể loại:Loài được mô tả năm 1803](/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Lo%C3%A0i_%C4%91%C6%B0%E1%BB%A3c_m%C3%B4_t%E1%BA%A3_n%C4%83m_1803). *Thể loại này hiện không có trang hay tập tin nào.*

X-Cache: cp1065 miss (0), cp1055 frontend miss (0)


text:
stalking
Từ điển mở Wiktionary
Bước tới:
dẫn lái
,
tìm
Tiếng Anh
[
sửa
]
Động từ
[
sửa
]
stalking
Phân từ
hiện tại
và hiện tại
tiếp diễn
của
stalk
.
Chia động từ
[
sửa
]
stalk
Dạng không chỉ ngôi
Động từ
nguyên mẫu
to
stalk
Phân từ
hiện tại
stalking
Phân từ
quá khứ
stalked
Dạng chỉ ngôi
số
ít
nhiều
ngôi
thứ nhất
thứ hai
thứ ba
thứ nhất
thứ hai
thứ ba
Lối trình bày
I
you/thou¹
he/she/it/one
we
you/ye¹
they
Hiện tại
stalk
stalk
hoặc
stalkest
¹
stalks
hoặc
stalketh
¹
stalk
stalk
stalk
Quá khứ
stalked
stalked
hoặc
stalkedst
¹
stalked
stalked
stalked
stalked
Tương lai
will
/
shall
²
stalk
will/shall
stalk
hoặc
wilt
/
shalt
¹
stalk
will/shall
stalk
will/shall
stalk
will/shall
stalk
will/shall
stalk
Lối cầu khẩn
I
you/thou¹
he/she/it/one
we
you/ye¹
they
Hiện tại
stalk
stalk
hoặc
stalkest
¹
stalk
stalk
stalk
stalk
Quá khứ
stalked
stalked
stalked
stalked
stalked
stalked
Tương lai
were
to
stalk
hoặc
should
stalk
were to
stalk
hoặc should
stalk
were to
stalk
hoặc should
stalk
were to
stalk
hoặc should
stalk
were to
stalk
hoặc should
stalk
were to
stalk
hoặc should
stalk
Lối mệnh lệnh
—
you/thou¹
—
we
you/ye¹
—
Hiện tại
—
stalk
—
let’s
stalk
stalk
—
Cách chia động từ cổ.
Thường nói
will
; chỉ nói
shall
để nhấn mạnh. Ngày xưa, ở ngôi thứ nhất, thường nói
shall
và chỉ nói
will
để nhấn mạnh.
Lấy từ “
https://vi.wiktionary.org/w/index.php?title=stalking&oldid=1448575
”
Thể loại
:
Mục từ tiếng Anh
Động từ
Phân từ hiện tại
Hiện tại tiếp diễn tiếng Anh
Chia động từ
Động từ tiếng Anh
Chia động từ tiếng Anh
Trình đơn chuyển hướng
Công cụ cá nhân
Mở tài khoản
Đăng nhập
Không gian tên
Mục từ
Thảo luận
Biến thể
Các hiển thị
Tra
Sửa đổi
Xem lịch sử
Khác
Tìm kiếm
Chuyển hướng
Trang Chính
Cộng đồng
Thay đổi gần đây
Mục từ ngẫu nhiên
Trợ giúp
Thảo luận chung
Quyên góp
Chỉ mục
Ngôn ngữ
Chữ cái
Bộ thủ
Từ loại
Chuyên ngành
In/xuất ra
Tạo một quyển sách
Tải về dưới dạng PDF
Bản in được
Công cụ
Các liên kết đến đây
Thay đổi liên quan
Tải tập tin lên
Các trang đặc biệt
Liên kết thường trực
Thông tin trang
Trích dẫn trang này
Ngôn ngữ định nghĩa
Deutsch
English
Français
Magyar
Italiano
Polski
Trang này được sửa đổi lần cuối lúc 21:28 ngày 21 tháng 5 năm 2012.
Văn bản được phát hành theo
Giấy phép Creative Commons Ghi công–Chia sẻ tương tự
; có thể áp dụng điều khoản bổ sung. Xem
Điều khoản Sử dụng
để biết thêm chi tiết.
Quy định quyền riêng tư
Giới thiệu Wiktionary
Lời phủ nhận
Nhà phát triển
Phiên bản di động

markdown:
# stalking
Từ điển mở Wiktionary
## Tiếng Anh[
[sửa](/w/index.php?title=B%E1%BA%A3n_m%E1%BA%ABu:-eng-&action=edit§ion=T-1)]
### Động từ[
[sửa](/w/index.php?title=B%E1%BA%A3n_m%E1%BA%ABu:-verb-&action=edit§ion=T-1)] **stalking**
#### Chia động từ[
[sửa](/w/index.php?title=B%E1%BA%A3n_m%E1%BA%ABu:-forms-&action=edit§ion=T-1)]
stalk
|Dạng không chỉ ngôi|
|Động từ
|[stalk](/wiki/stalk) [Phân từ](/wiki/ph%C3%A2n_t%E1%BB%AB) [hiện tại](/wiki/hi%E1%BB%87n_t%E1%BA%A1i) **stalking** [quá khứ](/wiki/qu%C3%A1_kh%E1%BB%A9) [stalked](/wiki/stalked) [Lối trình bày](/wiki/l%E1%BB%91i_tr%C3%ACnh_b%C3%A0y) [stalk](/wiki/stalk) [stalk](/wiki/stalk)hoặc [stalkest](/w/index.php?title=stalkest&action=edit&redlink=1)¹ [stalks](/wiki/stalks)hoặc [stalketh](/w/index.php?title=stalketh&action=edit&redlink=1)¹ [stalk](/wiki/stalk) [stalk](/wiki/stalk) [stalk](/wiki/stalk) [stalked](/wiki/stalked) [stalked](/wiki/stalked)hoặc [stalkedst](/w/index.php?title=stalkedst&action=edit&redlink=1)¹ [stalked](/wiki/stalked) [stalked](/wiki/stalked) [stalked](/wiki/stalked) [stalked](/wiki/stalked) [Tương lai](/wiki/t%C6%B0%C6%A1ng_lai) [will](/wiki/will)/ [shall](/wiki/shall)² [stalk](/wiki/stalk) [stalk](/wiki/stalk)hoặc [wilt](/wiki/wilt)/ [shalt](/wiki/shalt)¹ [stalk](/wiki/stalk) [stalk](/wiki/stalk) [stalk](/wiki/stalk) [stalk](/wiki/stalk) [stalk](/wiki/stalk) [Lối cầu khẩn](/wiki/l%E1%BB%91i_c%E1%BA%A7u_kh%E1%BA%A9n) [stalk](/wiki/stalk) [stalk](/wiki/stalk)hoặc [stalkest](/w/index.php?title=stalkest&action=edit&redlink=1)¹ [stalk](/wiki/stalk) [stalk](/wiki/stalk) [stalk](/wiki/stalk) [stalk](/wiki/stalk) [stalked](/wiki/stalked) [stalked](/wiki/stalked) [stalked](/wiki/stalked) [stalked](/wiki/stalked) [stalked](/wiki/stalked) [stalked](/wiki/stalked) [were](/wiki/were)to [stalk](/wiki/stalk)hoặc [should](/wiki/should) [stalk](/wiki/stalk) [stalk](/wiki/stalk)hoặc should [stalk](/wiki/stalk) [stalk](/wiki/stalk)hoặc should [stalk](/wiki/stalk) [stalk](/wiki/stalk)hoặc should [stalk](/wiki/stalk) [stalk](/wiki/stalk)hoặc should [stalk](/wiki/stalk) [stalk](/wiki/stalk)hoặc should [stalk](/wiki/stalk) [Lối mệnh lệnh](/wiki/l%E1%BB%91i_m%E1%BB%87nh_l%E1%BB%87nh) [stalk](/wiki/stalk) [stalk](/wiki/stalk) [stalk](/wiki/stalk)
- Cách chia động từ cổ.
- Thường nói
*will*; chỉ nói *shall*để nhấn mạnh. Ngày xưa, ở ngôi thứ nhất, thường nói *shall*và chỉ nói *will*để nhấn mạnh.

X-Cache: cp1067 miss (0), cp1067 frontend miss (0)