markdown:
CNM365. Chào ngày mới 21 tháng 7. Wikipedia Ngày này năm xưa. Năm
[1786](https://vi.wikipedia.org/wiki/1786) – Quân [Tây Sơn](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_T%C3%A2y_S%C6%A1n) do [Nguyễn Huệ](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Hu%E1%BB%87) (hình) chỉ huy [tiến vào Thăng Long](https://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_d%E1%BB%8Bch_Th%C4%83ng_Long_%281786%29), lật đổ quyền cai trị thực tế hơn 200 năm của [họ Trịnh](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ch%C3%BAa_Tr%E1%BB%8Bnh) ở [miền Bắc Đại Việt](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%C3%A0ng_Ngo%C3%A0i). Năm [1954](https://vi.wikipedia.org/wiki/1954) – [Chiến tranh Đông Dương](https://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_%C4%90%C3%B4ng_D%C6%B0%C6%A1ng): [Hiệp định Genève](https://vi.wikipedia.org/wiki/Hi%E1%BB%87p_%C4%91%E1%BB%8Bnh_Gen%C3%A8ve,_1954) về khôi phục hòa bình ở Đông Dương ra tuyên bố cuối cùng. Năm [1899](https://vi.wikipedia.org/wiki/1899) – [Ernest Hemingway](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ernest_Hemingway), nhà văn Mỹ nổi tiếng, đoạt [giải Nobel](https://vi.wikipedia.org/wiki/Gi%E1%BA%A3i_Nobel) văn chương năm [1954](https://vi.wikipedia.org/wiki/1954) (mất năm [1961](https://vi.wikipedia.org/wiki/1961))
# 21 tháng 7
Ngày
**21 tháng 7** là ngày thứ 202 (203 trong [năm nhuận](https://vi.wikipedia.org/wiki/N%C4%83m_nhu%E1%BA%ADn)) trong [lịch Gregory](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%E1%BB%8Bch_Gregory). Còn 163 ngày trong năm.
|
|[1](https://vi.wikipedia.org/wiki/1_th%C3%A1ng_7) [2](https://vi.wikipedia.org/wiki/2_th%C3%A1ng_7) [3](https://vi.wikipedia.org/wiki/3_th%C3%A1ng_7) [4](https://vi.wikipedia.org/wiki/4_th%C3%A1ng_7) [5](https://vi.wikipedia.org/wiki/5_th%C3%A1ng_7) [6](https://vi.wikipedia.org/wiki/6_th%C3%A1ng_7) [7](https://vi.wikipedia.org/wiki/7_th%C3%A1ng_7) [8](https://vi.wikipedia.org/wiki/8_th%C3%A1ng_7) [9](https://vi.wikipedia.org/wiki/9_th%C3%A1ng_7) [10](https://vi.wikipedia.org/wiki/10_th%C3%A1ng_7) [11](https://vi.wikipedia.org/wiki/11_th%C3%A1ng_7) [12](https://vi.wikipedia.org/wiki/12_th%C3%A1ng_7) [13](https://vi.wikipedia.org/wiki/13_th%C3%A1ng_7) [14](https://vi.wikipedia.org/wiki/14_th%C3%A1ng_7) [15](https://vi.wikipedia.org/wiki/15_th%C3%A1ng_7) [16](https://vi.wikipedia.org/wiki/16_th%C3%A1ng_7) [17](https://vi.wikipedia.org/wiki/17_th%C3%A1ng_7) [18](https://vi.wikipedia.org/wiki/18_th%C3%A1ng_7) [19](https://vi.wikipedia.org/wiki/19_th%C3%A1ng_7) [20](https://vi.wikipedia.org/wiki/20_th%C3%A1ng_7) **21** [22](https://vi.wikipedia.org/wiki/22_th%C3%A1ng_7) [23](https://vi.wikipedia.org/wiki/23_th%C3%A1ng_7) [24](https://vi.wikipedia.org/wiki/24_th%C3%A1ng_7) [25](https://vi.wikipedia.org/wiki/25_th%C3%A1ng_7) [26](https://vi.wikipedia.org/wiki/26_th%C3%A1ng_7) [27](https://vi.wikipedia.org/wiki/27_th%C3%A1ng_7) [28](https://vi.wikipedia.org/wiki/28_th%C3%A1ng_7) [29](https://vi.wikipedia.org/wiki/29_th%C3%A1ng_7) [30](https://vi.wikipedia.org/wiki/30_th%C3%A1ng_7) [31](https://vi.wikipedia.org/wiki/31_th%C3%A1ng_7)
## Mục lục
## Sự kiện
[230](https://vi.wikipedia.org/wiki/230)– [Giáo hoàng Pontianô](https://vi.wikipedia.org/wiki/Gi%C3%A1o_ho%C3%A0ng_Pontian%C3%B4)kế nhiệm [giáo hoàng Urbanus I](https://vi.wikipedia.org/wiki/Gi%C3%A1o_ho%C3%A0ng_Urban%C3%B4_I)và là vị [Giáo hoàng](https://vi.wikipedia.org/wiki/Gi%C3%A1o_ho%C3%A0ng)thứ 18 của giáo hội [Công giáo](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%C3%B4ng_gi%C3%A1o). [710](https://vi.wikipedia.org/wiki/710)– [Công chúa Thái Bình](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%C3%B4ng_ch%C3%BAa_Th%C3%A1i_B%C3%ACnh)và [Lâm Tri vương Lý Long Cơ](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%C6%B0%E1%BB%9Dng_Huy%E1%BB%81n_T%C3%B4ng)làm binh biến giết chết [Vi hoàng hậu](https://vi.wikipedia.org/wiki/Vi_ho%C3%A0ng_h%E1%BA%ADu_%28%C4%90%C6%B0%E1%BB%9Dng_Trung_T%C3%B4ng%29)của [triều Đường](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tri%E1%BB%81u_%C4%90%C6%B0%E1%BB%9Dng), chấm dứt mưu đồ xưng đế của bà. [1645](https://vi.wikipedia.org/wiki/1645)– Nhiếp chính vương [Đa Nhĩ Cổn](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90a_Nh%C4%A9_C%E1%BB%95n)của [nhà Thanh](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_Thanh)ban một chiếu chỉ lệnh cho toàn bộ nam giới [người Hán](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_H%C3%A1n)phải cạo tóc ở trán và tết phần tóc còn lại theo phong tục của [người Mãn](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_M%C3%A3n). [1762](https://vi.wikipedia.org/wiki/1762)– [Quân đội Phổ](https://vi.wikipedia.org/wiki/Qu%C3%A2n_%C4%91%E1%BB%99i_Ph%E1%BB%95)do [vua](https://vi.wikipedia.org/wiki/Vua) [Friedrich Đại đế](https://vi.wikipedia.org/wiki/Friedrich_II_c%E1%BB%A7a_Ph%E1%BB%95)chỉ huy đánh bại quân đội [Áo](https://vi.wikipedia.org/wiki/H%E1%BB%8D_Habsburg)trong [Trận Burkersdorf](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%ADn_Burkersdorf). [1786](https://vi.wikipedia.org/wiki/1786)– Quân [Tây Sơn](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_T%C3%A2y_S%C6%A1n)do [Nguyễn Huệ](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Hu%E1%BB%87)chỉ huy [tiến vào Thăng Long](https://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_d%E1%BB%8Bch_Th%C4%83ng_Long_%281786%29), lật đổ quyền cai trị thực tế hơn 200 năm của [họ Trịnh](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ch%C3%BAa_Tr%E1%BB%8Bnh)ở [miền Bắc Đại Việt](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%C3%A0ng_Ngo%C3%A0i). [1762](https://vi.wikipedia.org/wiki/1762)– [Chiến tranh Bảy năm](https://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_B%E1%BA%A3y_n%C4%83m): [Quân đội Phổ](https://vi.wikipedia.org/wiki/Qu%C3%A2n_%C4%91%E1%BB%99i_Ph%E1%BB%95)do [vua](https://vi.wikipedia.org/wiki/Vua) [Friedrich Đại đế](https://vi.wikipedia.org/wiki/Friedrich_II_c%E1%BB%A7a_Ph%E1%BB%95)chỉ huy đánh bại quân đội [Áo](https://vi.wikipedia.org/wiki/H%E1%BB%8D_Habsburg)trong [trận Burkersdorf](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%ADn_Burkersdorf)tại Ba Lan ngày nay. [1940](https://vi.wikipedia.org/wiki/1940)– Ba nước Cộng hòa Xã hội chủ nghĩa Xô viết là [Estonia](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_X%C3%A3_h%E1%BB%99i_ch%E1%BB%A7_ngh%C4%A9a_X%C3%B4_vi%E1%BA%BFt_Estonia), [Latvia](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_X%C3%A3_h%E1%BB%99i_ch%E1%BB%A7_ngh%C4%A9a_X%C3%B4_vi%E1%BA%BFt_Latvia), [Litva](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_X%C3%A3_h%E1%BB%99i_ch%E1%BB%A7_ngh%C4%A9a_X%C3%B4_vi%E1%BA%BFt_Litva)được thành lập, và đều được sáp nhập với [Liên Xô](https://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_X%C3%B4)trong tháng sau. [1954](https://vi.wikipedia.org/wiki/1954)– [Chiến tranh Đông Dương](https://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_%C4%90%C3%B4ng_D%C6%B0%C6%A1ng): [Hiệp định Genève](https://vi.wikipedia.org/wiki/Hi%E1%BB%87p_%C4%91%E1%BB%8Bnh_Gen%C3%A8ve,_1954)về khôi phục hòa bình ở Đông Dương ra tuyên bố cuối cùng. [1970](https://vi.wikipedia.org/wiki/1970)– Sau 11 năm xây dựng, [đập Aswan](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%ADp_Aswan)trên [sông Nin](https://vi.wikipedia.org/wiki/S%C3%B4ng_Nin)tại [Ai Cập](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ai_C%E1%BA%ADp)được hoàn thành. [2007](https://vi.wikipedia.org/wiki/2007)– *được phát hành, là truyện cuối cùng của loạt truyện* [Harry Potter và Bảo bối Tử thần](https://vi.wikipedia.org/wiki/Harry_Potter_v%C3%A0_B%E1%BA%A3o_b%E1%BB%91i_T%E1%BB%AD_th%E1%BA%A7n) *, và là sách bán chạy nhất trong lịch sử.* [Harry Potter](https://vi.wikipedia.org/wiki/Harry_Potter) [2013](https://vi.wikipedia.org/wiki/2013)– [Philippe](https://vi.wikipedia.org/wiki/Philippe_c%E1%BB%A7a_B%E1%BB%89)trở thành [Quốc vương Bỉ](https://vi.wikipedia.org/wiki/Vua_B%E1%BB%89).
## Sinh
[356 TCN](https://vi.wikipedia.org/wiki/356_TCN)– [Alexandros Đại Đế](https://vi.wikipedia.org/wiki/Alexandros_%C4%90%E1%BA%A1i_%C4%91%E1%BA%BF)(m. [323 TCN](https://vi.wikipedia.org/wiki/323_TCN)) [1899](https://vi.wikipedia.org/wiki/1899)– [Ernest Hemingway](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ernest_Hemingway), nhà văn Mỹ nổi tiếng, đoạt [giải Nobel](https://vi.wikipedia.org/wiki/Gi%E1%BA%A3i_Nobel)văn chương năm [1954](https://vi.wikipedia.org/wiki/1954)(m. [1961](https://vi.wikipedia.org/wiki/1961)) [1981](https://vi.wikipedia.org/wiki/1981)– [Blake Lewis](https://vi.wikipedia.org/wiki/Blake_Lewis), ca sĩ người Mỹ [2007](https://vi.wikipedia.org/wiki/2007)– [Phần cuối](https://vi.wikipedia.org/wiki/Harry_Potter_v%C3%A0_B%E1%BA%A3o_b%E1%BB%91i_T%E1%BB%AD_th%E1%BA%A7n)của loạt truyện [Harry Potter](https://vi.wikipedia.org/wiki/Harry_Potter)do nữ văn sĩ [J. K. Rowling](https://vi.wikipedia.org/wiki/J._K._Rowling)sáng tác xuất bản trên toàn thế giới.
## Mất
[2013](https://vi.wikipedia.org/wiki/2013)– [Wanbi Tuấn Anh](https://vi.wikipedia.org/wiki/Wanbi_Tu%E1%BA%A5n_Anh), là một nam ca sĩ người [Việt Nam](https://vi.wikipedia.org/wiki/Vi%E1%BB%87t_Nam).
## Những ngày lễ và kỷ niệm
|
|
## Tham khảo
|
|![]()
[21 tháng 7](https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:21_July?uselang=vi)
# Nguyễn Huệ
[Nguyễn Huệ (định hướng)](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Hu%E1%BB%87_%28%C4%91%E1%BB%8Bnh_h%C6%B0%E1%BB%9Bng%29)hoặc [Quang Trung (định hướng)](https://vi.wikipedia.org/wiki/Quang_Trung_%28%C4%91%E1%BB%8Bnh_h%C6%B0%E1%BB%9Bng%29)
|Quang Trung Hoàng đế|
|
| ![ Quangtrung.gif](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/e/ee/Quangtrung.gif)
![ Quangtrung.gif](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/e/ee/Quangtrung.gif)
[nhà Tây Sơn](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_T%C3%A2y_S%C6%A1n) [22 tháng 12](https://vi.wikipedia.org/wiki/22_th%C3%A1ng_12)năm [1788](https://vi.wikipedia.org/wiki/1788)– [16 tháng 9](https://vi.wikipedia.org/wiki/16_th%C3%A1ng_9)năm [1792](https://vi.wikipedia.org/wiki/1792) [22 tháng 12](https://vi.wikipedia.org/wiki/22_th%C3%A1ng_12)năm [1788](https://vi.wikipedia.org/wiki/1788) [Thái Đức Hoàng đế](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Nh%E1%BA%A1c) [Cảnh Thịnh Hoàng đế](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Quang_To%E1%BA%A3n) [Phạm Thị Liên](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Hu%E1%BB%87#V.E1.BB.A3)
Chính Cung hoàng hậu
[Bùi Thị Nhạn](https://vi.wikipedia.org/wiki/B%C3%B9i_Th%E1%BB%8B_Nh%E1%BA%A1n)
Bắc Cung hoàng hậu
[Lê Ngọc Hân](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_Ng%E1%BB%8Dc_H%C3%A2n)
Trần Thị Quỵ
Nguyễn Thị Bích
một vài người khác
|[
|
Nguyễn Huệ
[Hoàng đế](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ho%C3%A0ng_%C4%91%E1%BA%BF) [Nhà Tây Sơn](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_T%C3%A2y_S%C6%A1n) [Nguyễn Phi Phúc](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Nguy%E1%BB%85n_Phi_Ph%C3%BAc&action=edit&redlink=1) [1753](https://vi.wikipedia.org/wiki/1753) [Bình Định](https://vi.wikipedia.org/wiki/B%C3%ACnh_%C4%90%E1%BB%8Bnh), [Việt Nam](https://vi.wikipedia.org/wiki/Vi%E1%BB%87t_Nam) [16 tháng 9](https://vi.wikipedia.org/wiki/16_th%C3%A1ng_9)năm [1792](https://vi.wikipedia.org/wiki/1792) [Phú Xuân](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%91_%C4%91%C3%B4_Hu%E1%BA%BF), [Việt Nam](https://vi.wikipedia.org/wiki/Vi%E1%BB%87t_Nam) **Nguyễn Huệ** ( [chữ Hán](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ch%E1%BB%AF_H%C3%A1n): 阮惠; [1753](https://vi.wikipedia.org/wiki/1753) – [1792](https://vi.wikipedia.org/wiki/1792)), còn được biết đến là **Quang Trung Hoàng đế** (光中皇帝) hay **Bắc Bình Vương** (北平王), là vị [hoàng đế](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ho%C3%A0ng_%C4%91%E1%BA%BF) thứ 2 của [nhà Tây Sơn](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_T%C3%A2y_S%C6%A1n), bên cạnh Thái Đức Hoàng đế [Nguyễn Nhạc](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Nh%E1%BA%A1c). Ông là một trong những vị tướng lĩnh tài giỏi với nhiều cải cách xây dựng quân sự xuất sắc trong [lịch sử Việt Nam](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%E1%BB%8Bch_s%E1%BB%AD_Vi%E1%BB%87t_Nam).
Nguyễn Huệ và hai người anh em của ông, được biết đến với tên gọi
*Anh em Tây Sơn*, là những lãnh đạo của cuộc [khởi nghĩa Tây Sơn](https://vi.wikipedia.org/wiki/Kh%E1%BB%9Fi_ngh%C4%A9a_T%C3%A2y_S%C6%A1n) đã chấm dứt cuộc nội chiến [Trịnh-Nguyễn phân tranh](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BB%8Bnh-Nguy%E1%BB%85n_ph%C3%A2n_tranh) giữa hai tập đoàn phong kiến [Trịnh](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ch%C3%BAa_Tr%E1%BB%8Bnh) ở phía bắc và [Nguyễn](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ch%C3%BAa_Nguy%E1%BB%85n) ở phía nam, lật đổ hai tập đoàn này cùng [nhà Hậu Lê](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_H%E1%BA%ADu_L%C3%AA). Ngoài ra, Nguyễn Huệ còn là người đánh bại các cuộc xâm lược [Đại Việt](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%A1i_Vi%E1%BB%87t) của [Xiêm La](https://vi.wikipedia.org/wiki/Xi%C3%AAm_La) từ phía nam, của [Đại Thanh](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_Thanh) từ phía bắc; đồng thời còn là người đề ra nhiều kế hoạch cải cách tiến bộ xây dựng Đại Việt. [[1]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Hu%E1%BB%87#cite_note-Kamm-85-1)
Sau 20 năm liên tục chinh chiến và trị quốc, Nguyễn Huệ lâm bệnh và đột ngột
[qua đời](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ch%E1%BA%BFt) ở tuổi 40. Sau cái chết của ông, [nhà Tây Sơn](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_T%C3%A2y_S%C6%A1n) suy yếu nhanh chóng. Những người kế thừa ông không đủ bản lĩnh để lãnh đạo Đại Việt, lâm vào mâu thuẫn nội bộ và thất bại trong việc tiếp tục chống lại kẻ thù của Tây Sơn. Cuộc đời hoạt động của Nguyễn Huệ được một số sử gia đánh giá là đã đóng góp quyết định vào sự nghiệp thống nhất đất nước của triều đại Tây Sơn. [[2]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Hu%E1%BB%87#cite_note-2)
Cuộc đời ông được biết đến qua các bộ sử của
[nhà Hậu Lê](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_H%E1%BA%ADu_L%C3%AA) và [nhà Nguyễn](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_Nguy%E1%BB%85n), các sử gia [cận đại](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BA%ADn_%C4%91%E1%BA%A1i), [hiện đại](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Hi%E1%BB%87n_%C4%91%E1%BA%A1i&action=edit&redlink=1) và cả trong [văn học dân gian](https://vi.wikipedia.org/wiki/V%C4%83n_h%E1%BB%8Dc_d%C3%A2n_gian).
## Mục lục
[1 Thân thế](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Hu%E1%BB%87#Th.C3.A2n_th.E1.BA.BF) [2 Tiêu diệt chính quyền chúa Nguyễn](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Hu%E1%BB%87#Ti.C3.AAu_di.E1.BB.87t_ch.C3.ADnh_quy.E1.BB.81n_ch.C3.BAa_Nguy.E1.BB.85n) [3 Trận Rạch Gầm – Xoài Mút](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Hu%E1%BB%87#Tr.E1.BA.ADn_R.E1.BA.A1ch_G.E1.BA.A7m_-_Xo.C3.A0i_M.C3.BAt) [4 Tiêu diệt chính quyền chúa Trịnh](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Hu%E1%BB%87#Ti.C3.AAu_di.E1.BB.87t_ch.C3.ADnh_quy.E1.BB.81n_ch.C3.BAa_Tr.E1.BB.8Bnh) [5 Bất hòa với vua anh](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Hu%E1%BB%87#B.E1.BA.A5t_h.C3.B2a_v.E1.BB.9Bi_vua_anh) [6 Lưỡng đầu thọ địch](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Hu%E1%BB%87#L.C6.B0.E1.BB.A1ng_.C4.91.E1.BA.A7u_th.E1.BB.8D_.C4.91.E1.BB.8Bch) [7 Chiến thắng Kỷ Dậu (1789)](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Hu%E1%BB%87#Chi.E1.BA.BFn_th.E1.BA.AFng_K.E1.BB.B7_D.E1.BA.ADu_.281789.29) [8 Chính sách thời hậu chiến](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Hu%E1%BB%87#Ch.C3.ADnh_s.C3.A1ch_th.E1.BB.9Di_h.E1.BA.ADu_chi.E1.BA.BFn) [9 Kế hoạch Nam tiến dở dang](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Hu%E1%BB%87#K.E1.BA.BF_ho.E1.BA.A1ch_Nam_ti.E1.BA.BFn_d.E1.BB.9F_dang) [10 Những giả thuyết về cái chết](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Hu%E1%BB%87#Nh.E1.BB.AFng_gi.E1.BA.A3_thuy.E1.BA.BFt_v.E1.BB.81_c.C3.A1i_ch.E1.BA.BFt) [11 An táng](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Hu%E1%BB%87#An_t.C3.A1ng) [12 Cuộc sống cá nhân](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Hu%E1%BB%87#Cu.E1.BB.99c_s.E1.BB.91ng_c.C3.A1_nh.C3.A2n) [13 Nhận định](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Hu%E1%BB%87#Nh.E1.BA.ADn_.C4.91.E1.BB.8Bnh) [14 Ghi công từ hậu thế](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Hu%E1%BB%87#Ghi_c.C3.B4ng_t.E1.BB.AB_h.E1.BA.ADu_th.E1.BA.BF) [15 Những di ngôn nổi tiếng](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Hu%E1%BB%87#Nh.E1.BB.AFng_di_ng.C3.B4n_n.E1.BB.95i_ti.E1.BA.BFng) [16 Hình tượng Nguyễn Huệ trong điện ảnh](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Hu%E1%BB%87#H.C3.ACnh_t.C6.B0.E1.BB.A3ng_Nguy.E1.BB.85n_Hu.E1.BB.87_trong_.C4.91i.E1.BB.87n_.E1.BA.A3nh) [17 Xem thêm](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Hu%E1%BB%87#Xem_th.C3.AAm) [18 Chú giải](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Hu%E1%BB%87#Ch.C3.BA_gi.E1.BA.A3i) [19 Chú thích và tham khảo](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Hu%E1%BB%87#Ch.C3.BA_th.C3.ADch_v.C3.A0_tham_kh.E1.BA.A3o) [20 Đọc thêm](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Hu%E1%BB%87#.C4.90.E1.BB.8Dc_th.C3.AAm) [21 Liên kết ngoài](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Hu%E1%BB%87#Li.C3.AAn_k.E1.BA.BFt_ngo.C3.A0i)
## Thân thế
Có giả thuyết cho rằng tổ tiên nhà Tây Sơn vốn
[họ Hồ](https://vi.wikipedia.org/wiki/H%E1%BB%93_%28h%E1%BB%8D%29) ở làng Hương Cái, huyện Hưng Nguyên, tỉnh [Nghệ An](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ngh%E1%BB%87_An), dòng dõi [Hồ Quý Ly](https://vi.wikipedia.org/wiki/H%E1%BB%93_Qu%C3%BD_Ly). Họ theo chân [3] [chúa Nguyễn](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ch%C3%BAa_Nguy%E1%BB%85n)vào lập nghiệp [miền Nam](https://vi.wikipedia.org/wiki/Mi%E1%BB%81n_Nam_%28Vi%E1%BB%87t_Nam%29)khi chúa Nguyễn vượt Lũy Thầy đánh ra đất Lê – Trịnh tới [Nghệ An](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ngh%E1%BB%87_An)(năm 1655). Ông cố (cụ nội) của Nguyễn Huệ tên là Hồ Phi Long (vào giúp việc cho nhà họ Đinh ở thôn Bằng Châu, huyện Tuy Viễn, tức [An Nhơn](https://vi.wikipedia.org/wiki/An_Nh%C6%A1n)) cưới vợ họ Đinh và sinh được một trai tên là Hồ Phi Tiễn. Hồ Phi Tiễn không theo việc nông mà bỏ đi buôn trầu ở [ấp Tây Sơn](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=%E1%BA%A4p_T%C3%A2y_S%C6%A1n&action=edit&redlink=1), cưới vợ và định cư tại đó. Vợ của Hồ Phi Tiễn là Nguyễn Thị Đồng, con gái duy nhất của một phú thương đất Phú Lạc, do đó họ đổi họ của con cái mình từ họ Hồ sang [họ Nguyễn](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n)của mẹ. Người con là Nguyễn Phi Phúc cũng chuyên nghề buôn trầu và làm ăn phát đạt. Cũng có tài liệu cho rằng họ Hồ đã đổi theo họ chúa Nguyễn ngay từ khi mới vào Nam. [[4]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Hu%E1%BB%87#cite_note-aa-4) [[3]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Hu%E1%BB%87#cite_note-TCDT-49-3) [[4]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Hu%E1%BB%87#cite_note-aa-4) [[5]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Hu%E1%BB%87#cite_note-5) [Nguyễn Phi Phúc](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Nguy%E1%BB%85n_Phi_Ph%C3%BAc&action=edit&redlink=1) có 8 người con, trong đó có ba người con trai: [Nguyễn Văn Nhạc](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Nh%E1%BA%A1c), [Nguyễn Văn Lữ](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_L%E1%BB%AF) và Nguyễn Văn Huệ. Nguyễn Huệ sinh năm 1753. Ông còn có tên là **Quang Bình** (光平), [[6]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Hu%E1%BB%87#cite_note-6) **Văn Huệ** (文惠) hay [7] **Hồ Thơm**. Sau này, người dân địa phương thường gọi ông là **Đức ông Bình** hoặc [[8]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Hu%E1%BB%87#cite_note-cc-8) **Đức ông Tám**. [[3]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Hu%E1%BB%87#cite_note-TCDT-49-3)
Về thứ tự của Nguyễn Huệ và Nguyễn Lữ trong các anh em, các nguồn tài liệu ghi không thống nhất:
- Các sách
*Đại Nam thực lục chính biên*, *Đại Nam chính biên liệt truyện*, *Tây Sơn thuỷ mạt khảo*đều thống nhất ngôi thứ trong ba anh em Tây Sơn đã khẳng định rằng: “Con trưởng là Nhạc, kế là Lữ, kế nữa là Huệ”.
- Dân phủ Quy Nhơn xưa truyền lại rằng: Nguyễn Nhạc thuở đi buôn trầu nên gọi anh Hai Trầu; Nguyễn Huệ còn có tên là Thơm nên gọi là chú
**Ba Thơm**; Nguyễn Lữ gọi là thầy Tư Lữ . [[a]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Hu%E1%BB%87#endnote_anone)
- Theo thư từ của các giáo sĩ phương Tây hoạt động ở
[Đại Việt](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%A1i_Vi%E1%BB%87t)khi đó như Labartette, Eyet và Varen thì Nguyễn Huệ là em của Nguyễn Lữ. Nguyễn Lữ được gọi là Đức Ông Bảy còn Nguyễn Huệ là Đức Ông Tám.
- Lê Trọng Hàm trong sách
*Minh đô sử*lại cho rằng Hồ Phi Phúc sinh “Nhạc, Lữ đến hai cô con gái rồi đến Huệ”.
Lớn lên, ông và Nguyễn Nhạc, Nguyễn Lữ được đưa đến thụ giáo cả văn lẫn võ với thầy
[Trương Văn Hiến](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%C6%B0%C6%A1ng_V%C4%83n_Hi%E1%BA%BFn). Trương Văn Hiến là môn khách của [Trương Văn Hạnh](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Tr%C6%B0%C6%A1ng_V%C4%83n_H%E1%BA%A1nh&action=edit&redlink=1), còn Trương Văn Hạnh là thầy dạy của [Nguyễn Phúc Luân](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Ph%C3%BAc_Lu%C3%A2n) – cha của [Nguyễn Ánh](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_%C3%81nh). Sau khi Trương Văn Hạnh bị quyền thần [Trương Phúc Loan](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%C6%B0%C6%A1ng_Ph%C3%BAc_Loan) hãm hại, Trương Văn Hiến chạy vào Bình Định. Chính người thầy này đã phát hiện được khả năng của Nguyễn Huệ và khuyên bảo ba anh em khởi nghĩa để xây dựng đại nghiệp. Tương truyền câu sấm “Tây khởi nghĩa, Bắc thu công” là của Trương Văn Hiến. Tương truyền Nguyễn Huệ, Nguyễn Nhạc và Nguyễn Lữ đều là những người rất giỏi võ nghệ và là những người khai sáng ra một số [9] [võ phái Bình Định](https://vi.wikipedia.org/wiki/V%C3%B5_thu%E1%BA%ADt_B%C3%ACnh_%C4%90%E1%BB%8Bnh). Nguyễn Huệ khai sáng [Yến phi quyền](https://vi.wikipedia.org/wiki/Y%E1%BA%BFn_phi_quy%E1%BB%81n), Nguyễn Lữ sáng tạo [Hùng kê quyền](https://vi.wikipedia.org/wiki/H%C3%B9ng_k%C3%AA_quy%E1%BB%81n), và cả ba anh em Tây Sơn sáng tạo [Độc lư thương](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%99c_l%C6%B0_th%C6%B0%C6%A1ng). Tây Sơn tam kiệt có vai trò rất lớn cho sự hình thành, phát triển [võ phái Tây Sơn Bình Định](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=V%C3%B5_ph%C3%A1i_T%C3%A2y_S%C6%A1n_B%C3%ACnh_%C4%90%E1%BB%8Bnh&action=edit&redlink=1), là những đầu lĩnh sáng tạo, cải cách các bài quyền, bài binh khí để truyền dạy cho ba quân trong giai đoạn đầu khởi nghĩa. [[10]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Hu%E1%BB%87#cite_note-10)
## Tiêu diệt chính quyền chúa Nguyễn
### Tham gia khởi nghĩa
Lấy lý do chống lại sự áp bức của quyền thần Trương Phúc Loan, ủng hộ hoàng tôn
[Nguyễn Phúc Dương](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Ph%C3%BAc_D%C6%B0%C6%A1ng) , Nguyễn Nhạc cất binh khởi nghĩa năm [b] [1771](https://vi.wikipedia.org/wiki/1771), xây dựng căn cứ chống chính quyền chúa Nguyễn tại Tây Sơn. Trong giai đoạn xây dựng thế lực, Nguyễn Huệ đã giúp Nguyễn Nhạc xây dựng kinh tế và huấn luyện quân sự. Với sự ngầm trợ giúp về mặt tâm lý của thầy giáo Hiến và bản lĩnh cá nhân, Nguyễn Huệ đã nhanh chóng xây dựng được uy tín cho lực lượng Tây Sơn và cả cho cá nhân mình. Chẳng bao lâu sau, lực lượng của nhà Tây Sơn mỗi ngày mỗi lớn và vững vàng. Những người hợp tác đầu tiên với nhà Tây Sơn có [Nguyễn Thung](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Nguy%E1%BB%85n_Thung&action=edit&redlink=1), [Bùi Thị Xuân](https://vi.wikipedia.org/wiki/B%C3%B9i_Th%E1%BB%8B_Xu%C3%A2n), [Võ Văn Dũng](https://vi.wikipedia.org/wiki/V%C5%A9_V%C4%83n_D%C5%A9ng), [Võ Đình Tú](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=V%C3%B5_%C4%90%C3%ACnh_T%C3%BA&action=edit&redlink=1), [Trần Quang Diệu](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%A7n_Quang_Di%E1%BB%87u), [Trương Mỹ Ngọc](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%C6%B0%C6%A1ng_M%E1%BB%B9_Ng%E1%BB%8Dc), [Võ Xuân Hoài](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=V%C3%B5_Xu%C3%A2n_Ho%C3%A0i&action=edit&redlink=1). Về sau, kẻ sĩ gần xa đến hưởng ứng thêm đông. Lực lượng Tây Sơn không những đánh đâu thắng đó mà còn nổi tiếng vì bình đẳng, bình quyền, không tham ô của dân và lấy của người giàu chia cho người nghèo [[11]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Hu%E1%BB%87#cite_note-11)
Theo
*Tây Sơn tiềm long lục* của Nguyễn Bá Huân, một danh sĩ người Bình Định (1848-1899) sống thời [nhà Nguyễn](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_Nguy%E1%BB%85n), thấy quân Tây Sơn đánh chiếm các huyện, thành, thôn ấp, tuần phủ Quy Nhơn của chúa Nguyễn là [Nguyễn Khắc Tuyên](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Nguy%E1%BB%85n_Kh%E1%BA%AFc_Tuy%C3%AAn&action=edit&redlink=1) cùng đề đốc Lý Trình đi đánh dẹp. Quân Khắc Tuyên đến Phù Ly gặp quân Tây Sơn do Nguyễn Huệ chỉ huy. Hai bên giao chiến, Lý Trình bị Nguyễn Huệ chém chết, Khắc Tuyên bỏ chạy về Quy Nhơn. Năm 1773, anh em Tây Sơn hạ được thành Quy Nhơn (kinh thành [8] [Đồ Bàn](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%93_B%C3%A0n)cũ của [Chiêm Thành](https://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%C3%AAm_Th%C3%A0nh)). Từ đó, quân Tây Sơn đánh ra các vùng lân cận và tới cuối năm 1773 đã kiểm soát từ [Quy Nhơn](https://vi.wikipedia.org/wiki/Quy_Nh%C6%A1n)đến [Bình Thuận](https://vi.wikipedia.org/wiki/B%C3%ACnh_Thu%E1%BA%ADn), làm suy yếu chính quyền chúa Nguyễn.
### Tái chiếm Phú Yên
#### Tây Sơn lâm nguy
Không lâu sau khi làm chủ phần lớn khu vực
[Nam Trung Bộ](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nam_Trung_B%E1%BB%99_Vi%E1%BB%87t_Nam), anh em Tây Sơn bắt đầu gặp khó khăn trước những diễn biến mới.
Giữa năm
[1774](https://vi.wikipedia.org/wiki/1774), chúa Nguyễn cử Tống Phúc Hiệp mang quân từ [Gia Định](https://vi.wikipedia.org/wiki/Gia_%C4%90%E1%BB%8Bnh) theo hai đường thủy bộ ra đánh Nam Trung bộ, và nhanh chóng lấy lại được Bình Thuận, [Diên Khánh](https://vi.wikipedia.org/wiki/Di%C3%AAn_Kh%C3%A1nh) và [Bình Khang](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=B%C3%ACnh_Khang&action=edit&redlink=1). Tây Sơn từ đó chỉ còn làm chủ từ [Phú Yên](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ph%C3%BA_Y%C3%AAn) ra [Quảng Ngãi](https://vi.wikipedia.org/wiki/Qu%E1%BA%A3ng_Ng%C3%A3i).
Nhân cơ hội chúa Nguyễn suy yếu, tháng 10 năm 1774, chúa
[Trịnh Sâm](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BB%8Bnh_S%C3%A2m) sai Việp quận công [Hoàng Ngũ Phúc](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ho%C3%A0ng_Ng%C5%A9_Ph%C3%BAc) dẫn 3 vạn quân tiến đánh [12] [Đàng Trong](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%C3%A0ng_Trong). Quân Trịnh vượt [sông Gianh](https://vi.wikipedia.org/wiki/S%C3%B4ng_Gianh)đánh chiếm [Phú Xuân](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%91_%C4%91%C3%B4_Hu%E1%BA%BF). Định Vương [Nguyễn Phúc Thuần](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Ph%C3%BAc_Thu%E1%BA%A7n)và các quan phải chạy vào [Quảng Nam](https://vi.wikipedia.org/wiki/Qu%E1%BA%A3ng_Nam), nhưng bị Nguyễn Nhạc mang quân hai đường thủy bộ tiến ra đánh, vội theo đường biển trốn vào [Gia Định](https://vi.wikipedia.org/wiki/Gia_%C4%90%E1%BB%8Bnh), để Nguyễn Phúc Dương ở lại. Tháng 2 năm 1775, quân Trịnh vượt [đèo Hải Vân](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%C3%A8o_H%E1%BA%A3i_V%C3%A2n)đã đụng độ với quân Tây Sơn cũng đang tiến ra để lùng bắt Phúc Dương. Hoàng Ngũ Phúc đang đà thắng lợi, đánh bại quân Tây Sơn ở [Cẩm Sa](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=C%E1%BA%A9m_Sa&action=edit&redlink=1). Nguyễn Nhạc phải rút quân về Quy Nhơn, sau khi đã bắt được Phúc Dương.
Lợi dụng Nguyễn Nhạc thua trận, Tống Phúc Hiệp từ Bình Khang tiến ra đánh Phú Yên, quân Tây Sơn thua trận phải co về Quy Nhơn. Phần lãnh thổ mà anh em Tây Sơn còn kiểm soát chỉ còn
[Quy Nhơn](https://vi.wikipedia.org/wiki/Quy_Nh%C6%A1n) và [Quảng Ngãi](https://vi.wikipedia.org/wiki/Qu%E1%BA%A3ng_Ng%C3%A3i).
Tình thế của quân Tây Sơn lúc đó rất nguy ngập, nếu mang quân ra đương đầu với cả hai phía thì chắc chắn Tây Sơn sẽ bị tiêu diệt. Nguyễn Nhạc quyết định xin giảng hoà với chúa Trịnh để tập trung vào chiến trường phía nam, bèn sai người đến chỗ
[Hoàng Ngũ Phúc](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ho%C3%A0ng_Ng%C5%A9_Ph%C3%BAc) xin đầu hàng và làm tiên phong cho chúa Trịnh để đánh chúa Nguyễn. Hoàng Ngũ Phúc cũng muốn mượn sức Tây Sơn diệt họ Nguyễn nên nhân danh chúa Trịnh thuận cho Nguyễn Nhạc hàng, phong làm “Tây Sơn trưởng hiệu tráng tiết tướng quân”. Dù thế, Hoàng Ngũ Phúc vẫn không cho lui quân, đóng sát địa giới Quảng Ngãi, có ý chờ nếu Tây Sơn bại trận sẽ tiến vào chiếm Quảng Ngãi và Quy Nhơn. [[13]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Hu%E1%BB%87#cite_note-13)
#### Xuất quân thắng trận
Tạm yên phía bắc nhưng Tây Sơn vẫn còn ở vào tình thế nguy hiểm, chỉ có một lựa chọn là phải thắng trận để chiếm lại
[Phú Yên](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ph%C3%BA_Y%C3%AAn) từ tay quân Nguyễn, nếu không sẽ bị quân Trịnh đánh từ phía sau.
Trong tình thế các tướng đều bạc nhược do thua trận,
[Nguyễn Nhạc](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Nh%E1%BA%A1c) quyết định cử Nguyễn Huệ khi đó mới 23 tuổi, làm chủ tướng mang quân vào Nam. Để hỗ trợ cho Nguyễn Huệ, nhân nắm con bài Nguyễn Phúc Dương trong tay, Nguyễn Nhạc gả con gái cho Dương, rồi sai người vào Phú Yên điều đình với Tống Phúc Hiệp bàn việc lập Phúc Dương làm chúa và cùng đánh Trịnh. Việc đàm phán đến nửa chừng thì Nguyễn Huệ kéo quân tới đánh khiến Hiệp không kịp trở tay. Nguyễn Huệ bắt sống Nguyễn Khoa Kiên, giết Nguyễn Văn Hiền, riêng Hiệp chạy thoát. Tướng của chúa Nguyễn ở Bình Khang là [14] [Bùi Công Kế](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=B%C3%B9i_C%C3%B4ng_K%E1%BA%BF&action=edit&redlink=1)mang quân ra cứu bị Nguyễn Huệ bắt sống. Tướng chúa Nguyễn khác là Tống Văn Khôi ở [Khánh Hoà](https://vi.wikipedia.org/wiki/Kh%C3%A1nh_H%C3%B2a)ra đánh cũng bị Nguyễn Huệ giết tại trận. [Hoàng Ngũ Phúc](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ho%C3%A0ng_Ng%C5%A9_Ph%C3%BAc) nhân lúc Tây Sơn mang quân vào Nam liền lấn tới đóng quân ở [Châu Ổ](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ch%C3%A2u_%E1%BB%94&action=edit&redlink=1) thuộc [Quảng Ngãi](https://vi.wikipedia.org/wiki/Qu%E1%BA%A3ng_Ng%C3%A3i), nhưng sau khi nghe tin Nguyễn Huệ thắng trận không dám tiến nữa. Để tăng thêm thanh thế, Nguyễn Nhạc yêu cầu quận Việp phong chức cho em. Quận Việp phong Nguyễn Huệ làm *“Tây Sơn hiệu tiền tướng quân”*. Ít lâu sau vì tuổi già sức yếu, quận Việp bỏ Quảng Nam lui về [Phú Xuân](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%91_%C4%91%C3%B4_Hu%E1%BA%BF) rồi giao lại thành này cho các tướng dưới quyền, còn mình dẫn đại quân về Bắc.
Nhân lúc quân Trịnh rút khỏi
[Quảng Nam](https://vi.wikipedia.org/wiki/Qu%E1%BA%A3ng_Nam), các tướng cũ của họ Nguyễn lại nổi dậy chiếm nơi này. Nguyễn Nhạc bèn điều Nguyễn Huệ từ Phú Yên ra đánh tan quân Nguyễn, lấy lại Quảng Nam.
Chiến thắng Phú Yên là dấu ấn đầu tiên của Nguyễn Huệ trên con đường binh nghiệp của ông sau này. Từ đây ông trở thành chỗ dựa vững chắc cho nhà Tây Sơn.
### Tiến công Gia Định
Những chiến dịch tấn công
[Gia Định](https://vi.wikipedia.org/wiki/Gia_%C4%90%E1%BB%8Bnh) của Tây Sơn đều là những chiến dịch lớn. Ngoại trừ lần đầu tiên mang tính đánh tập kích do Nguyễn Lữ chỉ huy, những chiến dịch sau đều có quy mô lớn và có vai trò tham gia then chốt của Nguyễn Huệ. Oanh liệt hơn cả là trận đánh năm 1777.
Nguyễn Huệ ra Bắc để lại tướng người Hoa là
[Lý Tài](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%BD_T%C3%A0i) giữ thành Phú Yên. Tài bất mãn vì mất chức chánh tướng về tay Nguyễn Huệ nên nghe theo lời dụ của Tống Phúc Hiệp, sang hàng chúa Nguyễn. Để chia thế quân Nguyễn, đầu năm 1776, Nguyễn Nhạc sai Nguyễn Lữ mang quân theo đường thuỷ vào đánh Gia Định. Nguyễn Lữ liền thu hết kho tàng của chúa Nguyễn rồi rút về Quy Nhơn. Tháng 10 năm 1776, Nguyễn Phúc Dương bỏ trốn từ Quy Nhơn về Gia Định, gọi Lý Tài làm vây cánh. Đỗ Thanh Nhân không thừa nhận một hàng tướng từ Tây Sơn thế là ông nhục mạ Lý Tài, bị nhục Lý Tài chiêu mộ lính rồi đánh nhau với Đỗ Thanh Nhân. [15] Nhân thua bỏ Gia Định về Ba Giòng. Lý Tài ép Nguyễn Phúc Thuần nhường ngôi cho Nguyễn Phúc Dương làm Tân chính vương, còn Nguyễn Phúc Thuần làm Thái thượng vương, Lý Tài trở thành Bảo giá Đại tướng quân. [[16]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Hu%E1%BB%87#cite_note-TCTT-88-16) [[17]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Hu%E1%BB%87#cite_note-TCTT-89-17)
Tháng 3 năm 1777, Nguyễn Nhạc lại cử Nguyễn Huệ làm tướng mang thủy quân vào đánh Gia Định.
Lý Tài thua trận bỏ chạy khỏi thành và đưa 2 chúa Nguyễn về [17] [Hóc Môn](https://vi.wikipedia.org/wiki/H%C3%B3c_M%C3%B4n). Sau Lý Tài rút khỏi Hóc Môn về Ba Giồng bị Đỗ Thanh Nhân đón đường giết chết. Nguyễn Phúc Thuần theo Đỗ Thanh Nhân giữ [[18]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Hu%E1%BB%87#cite_note-TCTT-90-18) [Tranh Giang](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Tranh_Giang&action=edit&redlink=1), Nguyễn Phúc Dương theo tướng Trương Phúc Thận giữ [Tài Phụ](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=T%C3%A0i_Ph%E1%BB%A5&action=edit&redlink=1). Nguyễn Huệ chia đường đánh bại cả hai cánh quân Nguyễn. Nguyễn Phúc Thuần và Đỗ Thanh Nhân phải bỏ chạy về [Cần Thơ](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BA%A7n_Th%C6%A1)cầu viện Tổng binh [Hà Tiên](https://vi.wikipedia.org/wiki/H%C3%A0_Ti%C3%AAn_%28t%E1%BB%89nh%29)là [Mạc Thiên Tứ](https://vi.wikipedia.org/wiki/M%E1%BA%A1c_Thi%C3%AAn_T%E1%BB%A9), còn Nguyễn Phúc Dương bỏ chạy về Ba Việt ( [Bến Tre](https://vi.wikipedia.org/wiki/B%E1%BA%BFn_Tre)).
Nguyễn Huệ đánh bại
[Mạc Thiên Tứ](https://vi.wikipedia.org/wiki/M%E1%BA%A1c_Thi%C3%AAn_T%E1%BB%A9). Nguyễn Phúc Thuần sai Đỗ Thanh Nhân lẻn ra [Bình Thuận](https://vi.wikipedia.org/wiki/B%C3%ACnh_Thu%E1%BA%ADn) cầu cứu Chu Văn Tiếp, Trần Văn Thức. Nguyễn Nhạc nhân lúc Nguyễn Huệ thắng trận ở Nam Bộ cũng cử binh đánh Phú Yên, Bình Thuận. Trần Văn Thức chưa ra khỏi Bình Thuận đã bị quân Tây Sơn giết chết, Chu Văn Tiếp bỏ chạy. Nguyễn Nhạc chiếm lại Phú Yên đến Bình Thuận.
Tháng 9 năm 1777, Nguyễn Huệ mang quân bao vây tấn công Ba Việt, bắt sống Nguyễn Phúc Dương và toàn bộ quân tướng. Dương và 18 tướng tuỳ tùng bị đưa về Gia Định xử tử (vào tháng 10 năm 1777).
Nguyễn Phúc Thuần bại trận bỏ [19] [Cần Thơ](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BA%A7n_Th%C6%A1)sang [Long Xuyên](https://vi.wikipedia.org/wiki/Long_Xuy%C3%AAn_%28huy%E1%BB%87n%29), định chờ Mạc Thiên Tứ lấy tàu để chạy sang [Trung Quốc](https://vi.wikipedia.org/wiki/Trung_Qu%E1%BB%91c)cầu viện [nhà Thanh](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_Thanh) nhưng bị quân Tây Sơn đuổi đến nơi, bắt được Nguyễn Phúc Thuần mang về Gia Định xử tử tháng 10 năm 1777. [[20]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Hu%E1%BB%87#cite_note-20) [Nguyễn Ánh](https://vi.wikipedia.org/wiki/Gia_Long), Đỗ Thanh Nhân và Mạc Thiên Tứ trốn thoát mỗi người một nơi.
Như vậy trong vòng 7 tháng, Nguyễn Huệ đánh thắng và bắt giết được cả 2 chúa Nguyễn, nhà Tây Sơn từ chỗ bị dồn về Quy Nhơn đã chủ động giành lại không những Nam Trung Bộ mà cả Nam Bộ, tiêu diệt chính quyền chúa Nguyễn.
Sau khi Nguyễn Huệ rút đại quân về, Nguyễn Nhạc lên ngôi hoàng đế (1778), niên hiệu là Thái Đức, ông phong cho Nguyễn Huệ là Long Nhương tướng quân.
Các tướng họ Nguyễn lại lập Nguyễn Ánh làm chúa, chiếm lại Gia Định. Được các lực lượng phương Tây như [21] [Pháp](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ph%C3%A1p), [Bồ Đào Nha](https://vi.wikipedia.org/wiki/B%E1%BB%93_%C4%90%C3%A0o_Nha)giúp sức, Nguyễn Ánh lại mạnh lên. Thái Đức hoàng đế sai tướng vào đánh nhưng lại bị thua và mất thêm Bình Thuận. [[22]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Hu%E1%BB%87#cite_note-22)
Tháng 3 năm 1782, Nguyễn Huệ cùng vua Thái Đức mang quân thuỷ bộ Nam tiến, phá tan quân Nguyễn, giết chết cai cơ người Pháp là Manuel (Mạn Hoè). Nguyễn Ánh bỏ chạy về
[Hậu Giang](https://vi.wikipedia.org/wiki/H%E1%BA%ADu_Giang). Vua [Thái Đức](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Nh%E1%BA%A1c) chiếm lại [Nam bộ](https://vi.wikipedia.org/wiki/Mi%E1%BB%81n_Nam_%28Vi%E1%BB%87t_Nam%29), sai người giao hảo với [Chân Lạp](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ch%C3%A2n_L%E1%BA%A1p) ( [Campuchia](https://vi.wikipedia.org/wiki/Campuchia)) và đề nghị hợp tác đánh Nguyễn Ánh. Chân Lạp chia quân đón bắt được đoàn cầu viện [Xiêm La](https://vi.wikipedia.org/wiki/Xi%C3%AAm) của Nguyễn Ánh và suýt bắt được ông. Nguyễn Ánh trốn ra đảo [23] [Phú Quốc](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ph%C3%BA_Qu%E1%BB%91c).
Anh em Tây Sơn rút quân về Bắc, Chu Văn Tiếp lại từ Bình Thuận mang quân vào đánh chiếm được Gia Định và đón Nguyễn Ánh trở về. Tháng 2 năm 1783, Nguyễn Nhạc lại sai Nguyễn Huệ, Nguyễn Lữ mang quân Nam tiến. Dù Nguyễn Ánh đã lập tuyến phòng thủ trước
vẫn bị quân Tây Sơn phá tan và Ánh buộc phải bỏ chạy về Đồng Tuyên. Nguyễn Huệ đánh phá Đồng Tuyên, Nguyễn Ánh lại bỏ chạy ra Hà Tiên rồi trốn ra đảo Phú Quốc. Tháng 8 năm 1783, quân Tây Sơn truy kích, Nguyễn Ánh chạy một vòng ra các [24] [đảo Cổ Long](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%A3o_C%E1%BB%95_Long), [Cổ Cốt](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%95_C%E1%BB%91t)rồi lại quay về Phú Quốc. Quân Tây Sơn vây đánh nhưng lúc đó có bão biển, các thuyền Tây Sơn phải giãn ra, sau 7 ngày đêm lênh đênh trên biển, Nguyễn Ánh thừa cơ lại trốn thoát, chạy hẳn ra đảo [Thổ Chu](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%95_Chu_%28qu%E1%BA%A7n_%C4%91%E1%BA%A3o%29)cách xa đất liền rồi đầu năm sau tự mình sang Xiêm cầu viện.
## Trận Rạch Gầm – Xoài Mút
Tháng 2 năm Giáp Thìn (1784), Nguyễn Ánh sang Xiêm La hội kiến với vua Xiêm La là
[Chất Tri](https://vi.wikipedia.org/wiki/Rama_I) (Chakri, Rama I) tại [Vọng Các](https://vi.wikipedia.org/wiki/Bangkok) (Bangkok). Vua Xiêm sai hai tướng là Chiêu Tăng, Chiêu Sương đem 2 vạn quân thủy cùng 300 chiếc thuyền sang giúp. Ngoài ra còn có 3 vạn quân bộ tiến sang Chân Lạp với danh nghĩa giúp vua Chân Lạp, nhưng thực chất ý đồ nhằm tạo gọng kìm phía tây, chờ cơ hội tiêu diệt quân Tây Sơn. Quân Xiêm nhanh chóng lấy được [25] [Rạch Giá](https://vi.wikipedia.org/wiki/R%E1%BA%A1ch_Gi%C3%A1_%28t%E1%BB%89nh%29), [Ba Thắc](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ba_Th%E1%BA%AFc&action=edit&redlink=1), [Trà Ôn](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%C3%A0_%C3%94n), [Mân Thít](https://vi.wikipedia.org/wiki/Mang_Th%C3%ADt), [Sa Đéc](https://vi.wikipedia.org/wiki/Sa_%C4%90%C3%A9c), ra tay cướp phá bừa bãi. Tướng Tây Sơn giữ đất Gia Định là phò mã [[25]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Hu%E1%BB%87#cite_note-Tr82-25) [Trương Văn Đa](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%C6%B0%C6%A1ng_V%C4%83n_%C4%90a) , thấy quân Xiêm thế lực mạnh, bèn cố thủ tại Gia Định và sai người về Quy Nhơn báo. Vua Tây Sơn sai Nguyễn Huệ đem binh vào chống giữ. [[h]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Hu%E1%BB%87#endnote_hnone)
Sau khi vào Gia Định, Nguyễn Huệ đánh vài trận nhưng không thắng có ý rút binh nhưng gặp dịp một tướng của Nguyễn Ánh là Lê Xuân Giác về hàng bày mưu phục binh.
Mưu hợp với Nguyễn Huệ nên ông nghe theo liền cho bố trí trận địa và nhử quân Xiêm đến gần [26] [Rạch Gầm](https://vi.wikipedia.org/wiki/R%E1%BA%A1ch_G%E1%BA%A7m_-_Xo%C3%A0i_M%C3%BAt)và [Xoài Mút](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Xo%C3%A0i_M%C3%BAt&action=edit&redlink=1) (ở phía trên [[26]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Hu%E1%BB%87#cite_note-TCDT-125-26) [Mỹ Tho](https://vi.wikipedia.org/wiki/M%E1%BB%B9_Tho)) để đánh một trận lớn tiêu diệt quân Xiêm.
Đêm 19 rạng 20 tháng 1 năm 1785 (đêm 9 rạng 10 tháng 12 năm Giáp Thìn), quân Xiêm lợi dụng thủy triều xuôi theo dòng sông để tấn công Mỹ Tho nhằm phá vỡ đội thuyền phòng thủ của Tây Sơn. Quân Tây Sơn giả thua rút dần về hướng Mỹ Tho, nhử đối phương lọt vào trận địa mai phục đoạn Rạch Gầm-Xoài Mút. Quân Xiêm quen mùi thắng nên tiến vào trận mai phục của Tây Sơn,
khi quân Xiêm lọt vào trận mai phục, bất ngờ quân Tây Sơn sử dụng [26] [pháo](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ph%C3%A1o)bắn uy hiếp dữ dội ở [cù lao Thới Sơn](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%C3%B9_lao_Th%E1%BB%9Bi_S%C6%A1n)và bờ [sông Tiền](https://vi.wikipedia.org/wiki/S%C3%B4ng_Ti%E1%BB%81n), khóa chặt hai đầu, dồn quân Xiêm vào thế “tiến thoái lưỡng nan”. Bên cạnh đó, [hỏa hổ](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=H%E1%BB%8Fa_h%E1%BB%95&action=edit&redlink=1)ở hai bên bờ nã đạn tới tấp vào đội hình làm quân Xiêm rối loạn, tinh thần hoang mang rồi bỏ chạy. Cùng lúc đó, một đội thuyền cảm tử chở đầy [rơm](https://vi.wikipedia.org/wiki/R%C6%A1m)và những vật liệu dễ cháy đâm thẳng vào thuyền quân Xiêm làm cho số bị chìm, số bị cháy. Trong khi đó, cánh quân bộ Xiêm La ngay từ đầu đã bị quân Tây Sơn chặn đánh không cho cứu viện.
Một trận quyết chiến diễn ra trong không đầy một ngày đã tiêu diệt gần như hoàn toàn 2 vạn quân Xiêm,
số còn sống sót chỉ được vài nghìn người [25] chạy theo đường thượng đạo trốn về nước. Cánh quân bộ nghe tin thất trận cũng tan rã và tháo chạy. Nhị vương Xiêm La Chiêu Tăng, Chiêu Sương chạy theo đường bộ về Xiêm; còn Nguyễn Ánh phải chạy ra [[26]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Hu%E1%BB%87#cite_note-TCDT-125-26) [đảo Thổ Chu](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%95_Chu_%28qu%E1%BA%A7n_%C4%91%E1%BA%A3o%29)rồi về Cổ Cốt được Cai cơ Trung đón sang Xiêm. [[26]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Hu%E1%BB%87#cite_note-TCDT-125-26)
Sau trận đánh này, quân Xiêm khiếp đảm trước sức mạnh của Tây Sơn, “sợ Tây Sơn như sợ cọp”.
Đánh dẹp xong, Nguyễn Huệ đem quân về Quy Nhơn để đô đốc là Đặng Văn Trấn ở lại trấn đất Gia Định. [26]
## Tiêu diệt chính quyền chúa Trịnh
### Đánh chiếm Phú Xuân
Tại
[Bắc Hà](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%C3%A0ng_Ngo%C3%A0i), năm 1782, Tĩnh Đô vương [Trịnh Sâm](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BB%8Bnh_S%C3%A2m) qua đời, thế tử [Trịnh Cán](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BB%8Bnh_C%C3%A1n) được lập làm Điện Đô vương. Phe của người con lớn là [g] [Trịnh Tông](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BB%8Bnh_Kh%E1%BA%A3i)làm binh biến, giết quan phụ chính là quận Huy [Hoàng Tố Lý](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ho%C3%A0ng_%C4%90%C3%ACnh_B%E1%BA%A3o)(cháu lão tướng [Hoàng Ngũ Phúc](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ho%C3%A0ng_Ng%C5%A9_Ph%C3%BAc)) đưa Trịnh Tông lên ngôi, tức là Đoan Nam vương (1782-1786). Một tướng theo phe quận Huy là [Nguyễn Hữu Chỉnh](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_H%E1%BB%AFu_Ch%E1%BB%89nh)không hợp tác với Trịnh Tông, bỏ chạy vào Nam hàng Tây Sơn và được Nguyễn Nhạc rất tín nhiệm. Bắc Hà ngày một suy yếu. Nguyễn Nhạc quyết định đánh chiếm Phú Xuân (đất cũ của chúa Nguyễn). Năm 1786, Nguyễn Huệ được cử làm tổng chỉ huy cùng Nguyễn Lữ đánh ra Bắc. [[27]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Hu%E1%BB%87#cite_note-27)
Về phía Trịnh, sau khi nhận hàng Nguyễn Nhạc, lão tướng Hoàng Ngũ Phúc rút đại quân về Bắc (1775), để lại
[Phạm Ngô Cầu](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ph%E1%BA%A1m_Ng%C3%B4_C%E1%BA%A7u) và [Hoàng Đình Thể](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ho%C3%A0ng_%C4%90%C3%ACnh_Th%E1%BB%83) giữ thành Phú Xuân. Sau đó không lâu, Hoàng Ngũ Phúc qua đời.
Nguyễn Huệ lập kế lung lạc chủ tướng Phạm Ngô Cầu. Nguyễn Hữu Chỉnh lại dùng kế ly gián Phạm Ngô Cầu và phó tướng Hoàng Đình Thể. Quân Tây Sơn bất ngờ đánh úp thành Phú Xuân. Phạm Ngô Cầu bỏ mặc Hoàng Đình Thể chết trận và quyết định dâng thành hàng Tây Sơn.
Trong khi đó thì Nguyễn Lữ đem quân thủy đánh xong các đồn từ sông Gianh trở vào (xem thêm bài về nhà [28] [Tây Sơn](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_T%C3%A2y_S%C6%A1n)và [Nguyễn Lữ](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_L%E1%BB%AF)).
### Tiến ra Thăng Long
Do sự thuyết phục của
[Nguyễn Hữu Chỉnh](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_H%E1%BB%AFu_Ch%E1%BB%89nh), Nguyễn Huệ quyết định đem quân ra Bắc đánh [Thăng Long](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%C4%83ng_Long) để diệt họ Trịnh dù chưa được lệnh của vua anh [Nguyễn Nhạc](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Nh%E1%BA%A1c).
Với danh nghĩa “Phù Lê diệt Trịnh”, Nguyễn Huệ sai Nguyễn Hữu Chỉnh làm tiên phong Bắc tiến. Quân Trịnh rệu rã nhanh chóng tan vỡ, các danh tướng phần nhiều nghe tin Phú Xuân thất thủ đã khiếp sợ, đến khi nghe quân Tây Sơn kéo ra đa số bỏ trốn. Chúa Trịnh bỏ thành Thăng Long chạy và bị dân bắt đem nộp Tây Sơn. Trên đường áp giải,
[Trịnh Tông](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BB%8Bnh_Kh%E1%BA%A3i) đã tự sát.
Nguyễn Huệ vào thành
[Thăng Long](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%C4%83ng_Long) yết kiến vua [Lê Hiển Tông](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_Hi%E1%BB%83n_T%C3%B4ng). Tuy về danh nghĩa Nguyễn Huệ trao trả quyền chính lại cho vua Lê và nhận phong Nguyên súy Dực chính phù vận Uy quốc công, nhưng trong thực tế ông nắm toàn bộ quyền chính ở Bắc Hà. Do sự sắp xếp của Nguyễn Hữu Chỉnh, vua Lê Hiển Tông gả công chúa [Lê Ngọc Hân](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_Ng%E1%BB%8Dc_H%C3%A2n) cho Nguyễn Huệ.
Tháng 7 năm 1786, vua Lê Hiển Tông qua đời, thọ 70 tuổi. Thể theo ý kiến của công chúa Ngọc Hân thiên về lập hoàng thân
[Lê Duy Cận](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=L%C3%AA_Duy_C%E1%BA%ADn&action=edit&redlink=1) (anh Ngọc Hân), Nguyễn Huệ muốn tôn lập Duy Cận làm vua. Tuy vậy, do áp lực của tôn thất [29] [nhà Lê](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_H%E1%BA%ADu_L%C3%AA)đối với Ngọc Hân, Nguyễn Huệ đành thu xếp cho Lê Duy Kỳ lên ngôi vua, đó là vua [Lê Chiêu Thống](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_Chi%C3%AAu_Th%E1%BB%91ng). Ít lâu sau, Nguyễn Huệ đem công chúa Ngọc Hân cùng [Nguyễn Nhạc](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Nh%E1%BA%A1c)rút quân về Nam.
## Bất hòa với vua anh
Về Nam Hà, Nguyễn Nhạc chia vùng đất phía nam ra làm 3:
[[30]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Hu%E1%BB%87#cite_note-TTK-123-30)
- Nguyễn Nhạc xưng là Trung ương Hoàng đế, đóng đô ở
[Quy Nhơn](https://vi.wikipedia.org/wiki/Quy_Nh%C6%A1n).
- Phong Nguyễn Lữ làm Đông Định Vương, cai quản vùng đất
[Gia Định](https://vi.wikipedia.org/wiki/Gia_%C4%90%E1%BB%8Bnh).
- Phong Nguyễn Huệ làm Bắc Bình Vương, cai quản vùng đất
[Thuận Hóa](https://vi.wikipedia.org/wiki/Thu%E1%BA%ADn_H%C3%B3a)trở ra [đèo Hải Vân](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%C3%A8o_H%E1%BA%A3i_V%C3%A2n).
Mâu thuẫn của anh em Nguyễn Nhạc, Nguyễn Huệ ngày càng lớn. Vua Tây Sơn vốn không có ý đánh ra Bắc Hà,
chỉ muốn chiếm Nam Hà; [31] việc Huệ đánh Bắc Hà là trái ý Nguyễn Nhạc, lại thấy Nguyễn Huệ ở Bắc Hà lâu quá sau khi thắng nên Nguyễn Nhạc đâm ra lo sợ vì khó kiềm chế được Nguyễn Huệ. [[32]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Hu%E1%BB%87#cite_note-TCTT-146-147-32)
Nguyễn Nhạc tuyển một đội lính hộ tống đi ra Bắc và đòi Nguyễn Huệ về. Dù chính Nguyễn Huệ đã ra tận ngoài cửa ô tiếp đón,
cả hai cùng đi triều kiến vua Lê rồi về Nam [33] nhưng Nguyễn Nhạc vẫn chưa bằng lòng. [[31]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Hu%E1%BB%87#cite_note-TTK-122-31)
Tới Phú Xuân, Nguyễn Huệ ở lại còn Nguyễn Nhạc trở về Quy Nhơn. Nguyễn Nhạc đưa ra nhiều đòi hỏi tỏ uy quyền mà Nguyễn Huệ từ chối: bắt Nguyễn Huệ đi chầu, nộp chiến lợi phẩm và nộp đất Quảng Nam..
Nguyễn Huệ tỏ ra chống đối Nguyễn Nhạc và binh lính lại rất trung thành với ông. [33] Nguyễn Nhạc phẫn chí, giết công thần [[32]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Hu%E1%BB%87#cite_note-TCTT-146-147-32) [Nguyễn Thung](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Nguy%E1%BB%85n_Thung&action=edit&redlink=1), hiếp vợ Nguyễn Huệ. [[32]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Hu%E1%BB%87#cite_note-TCTT-146-147-32) [[34]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Hu%E1%BB%87#cite_note-autogenerated1-34)
Nguyễn Huệ chiếm nốt kho
[vàng](https://vi.wikipedia.org/wiki/V%C3%A0ng) của Tây Sơn ở Quy Nhơn để vận hành chiến tranh, thế là chiến tranh xảy ra. Nguyễn Huệ đánh nhau với Nguyễn Nhạc trong vài tháng đầu năm 1787, ông tổng động viên chừng 6 vạn tới 10 vạn quân. [35] Họ đánh nhau dữ dội và sau đó Nguyễn Huệ tiến đến vây [[35]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Hu%E1%BB%87#cite_note-TCTT-148-35) [thành Quy Nhơn](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Th%C3%A0nh_Quy_Nh%C6%A1n&action=edit&redlink=1), đắp thành đất, bắn [đại bác](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ph%C3%A1o)vào thành.
Nguyễn Nhạc bị vây bức quá phải vào đền thờ cha mẹ khóc rồi kêu
[Đặng Văn Chân](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7ng_V%C4%83n_Ch%C3%A2n) từ Gia Định về cứu nhưng quân Đặng Văn Chân tới nơi lại bị Nguyễn Huệ đánh tan, buộc Đặng Văn Chân phải tới hàng. Tuy quân của Nguyễn Huệ trong các cuộc công thành thương vong đến phân nửa [36] nhưng tình thế buộc Nguyễn Nhạc phải lên mặt thành khóc xin em [[36]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Hu%E1%BB%87#cite_note-TCTT-149-36) *“Nỡ lòng nào mà nồi da xáo thịt như thế”*. Nguyễn Huệ nể tình anh em, thôi hãm thành và bằng lòng giảng hòa với vua anh, rồi rút về Thuận Hóa [[37]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Hu%E1%BB%87#cite_note-TTK-124-37) [[37]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Hu%E1%BB%87#cite_note-TTK-124-37)
## Lưỡng đầu thọ địch
Sự xung đột, bất hòa giữa hai anh em Nguyễn Nhạc, Nguyễn Huệ khiến kẻ địch lợi dụng ở cả hai miền Nam Bắc.
Ở
[Bắc Hà](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%C3%A0ng_Ngo%C3%A0i), sau khi quân Tây Sơn rút đi, các thế lực của [chúa Trịnh](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ch%C3%BAa_Tr%E1%BB%8Bnh) trỗi dậy lập [Trịnh Bồng](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BB%8Bnh_B%E1%BB%93ng) lên ngôi vương, tái lập chính quyền chúa Trịnh. Vua [Lê Chiêu Thống](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_Chi%C3%AAu_Th%E1%BB%91ng) mời [Nguyễn Hữu Chỉnh](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_H%E1%BB%AFu_Ch%E1%BB%89nh) đang trấn ở [Nghệ An](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ngh%E1%BB%87_An) ra dẹp Trịnh Bồng. Nguyễn Hữu Chỉnh nhanh chóng đánh tan quân Trịnh, đốt phủ chúa, Trịnh Bồng bỏ đi mất tích. Nguyễn Hữu Chỉnh nhân lúc Tây Sơn có biến bèn chuyên quyền, muốn chống lại Tây Sơn.
Trong khi đó tại miền Nam, giữa năm
[1787](https://vi.wikipedia.org/wiki/1787), Nguyễn Ánh từ Xiêm quay trở lại Gia Định. Nguyễn Lữ bỏ Phạm Văn Tham một mình chiến đấu với quân Nguyễn và tự ý rút về Quy Nhơn (xem thêm bài [Nguyễn Lữ](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_L%E1%BB%AF)).
Trước tình hình Nam, Bắc đều có biến, Nguyễn Huệ quyết định giải quyết vấn đề phía bắc trước. Ông phái
[Vũ Văn Nhậm](https://vi.wikipedia.org/wiki/V%C5%A9_V%C4%83n_Nh%E1%BA%ADm), con rể của Nguyễn Nhạc, ra tiêu diệt Nguyễn Hữu Chỉnh. Tuy nhiên, tình hình vẫn không sáng sủa, đến lượt Vũ Văn Nhậm chuyên quyền và có ý chống Nguyễn Huệ. Tháng 4 năm 1788, Lê Chiêu Thống đã bỏ kinh đô lưu vong, Nguyễn Huệ phải đem quân ra Bắc lần thứ hai nhằm giết Vũ Văn Nhậm. Ông đã tổ chức lại hệ thống cai trị ở Bắc Hà, mời các danh sĩ có tên tuổi như [Ngô Thì Nhậm](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ng%C3%B4_Th%C3%AC_Nh%E1%BA%ADm), [Phan Huy Ích](https://vi.wikipedia.org/wiki/Phan_Huy_%C3%8Dch) và Đại tư mã [Ngô Văn Sở](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ng%C3%B4_V%C4%83n_S%E1%BB%9F) đảm đương công việc. Sau khi đã lập Sùng nhượng công [Lê Duy Cận](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=L%C3%AA_Duy_C%E1%BA%ADn&action=edit&redlink=1) làm Giám quốc, Nguyễn Huệ lại rút quân về [Phú Xuân](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%91_%C4%91%C3%B4_Hu%E1%BA%BF) vì tình hình chiến trường Nam Bộ rất gay go.
Phạm Văn Tham không chống nổi các tướng của Nguyễn Ánh, thành Gia Định thất thủ và sau đó ông liên tiếp thua trận. Nguyễn Nhạc tuổi cao lắm bệnh, bất lực không thể cứu ứng Nam Bộ, xin nhường ngôi hoàng đế, đất đai và binh quyền cho Nguyễn Huệ và thỉnh cầu ông vào cứu. Để chuẩn bị Nam tiến, Nguyễn Huệ tổng động viên binh lính ở
[Thuận Hoá](https://vi.wikipedia.org/wiki/Thu%E1%BA%ADn_H%C3%B3a), ngày đêm tập luyện. Tuy nhiên, khi ông chưa kịp tiến vào Nam thì lại nghe tin [nhà Thanh](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_Thanh) nghe lời Lê Chiêu Thống cầu viện, sai [Tôn Sĩ Nghị](https://vi.wikipedia.org/wiki/T%C3%B4n_S%C4%A9_Ngh%E1%BB%8B) mang chừng 29 vạn quân và dân công [[38]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Hu%E1%BB%87#cite_note-NLB-PNP-188-189-38) [[39]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Hu%E1%BB%87#cite_note-TCDT-39) vượt [40] [ải Nam Quan](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nam_Quan)vào Đại Việt. Các tướng giữ Bắc Hà của ông lui về giữ [Biện Sơn](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Bi%E1%BB%87n_S%C6%A1n&action=edit&redlink=1)cố thủ.
Nguyễn Huệ đứng trước hai lựa chọn: Nam tiến hoặc Bắc tiến. Cả hai mặt trận đều nước sôi lửa bỏng và cần đến ông, tuy nhiên, nếu ông quá sa vào một mặt trận thì mặt trận kia sẽ vỡ. Mặc dù nhận thức được quân Mãn Thanh phía bắc là nguy cơ lớn hơn và gấp gáp hơn nhưng Nguyễn Huệ không thể đánh địch theo chiến thuật trường kỳ như triều đại
[nhà Lý](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_L%C3%BD), [nhà Trần](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_Tr%E1%BA%A7n) trước đó đã làm để chống [quân phương Bắc](https://vi.wikipedia.org/wiki/Trung_Qu%E1%BB%91c). Vì vậy ông quyết định chọn cách đánh thần tốc để sớm giải quyết chiến trường miền Bắc.
Sau khi lên ngôi hoàng đế, lấy niên hiệu Quang Trung, ngay hôm sau ông cất đại quân ra Bắc. Ngay trước khi đi, ông sai một bầy tôi tin cẩn là Diệm cầm thư của ông vào Nam dặn tướng Phạm Văn Tham cố phòng thủ chờ tiếp viện.
[[41]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Hu%E1%BB%87#cite_note-41)
## Chiến thắng Kỷ Dậu (1789)
### Thần tốc bắc tiến
|
|[Lê Chiêu Thống](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_Chi%C3%AAu_Th%E1%BB%91ng) chạy sang [Trung Quốc](https://vi.wikipedia.org/wiki/Trung_Qu%E1%BB%91c), cầu viện hoàng đế nhà Thanh là [Càn Long](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%C3%A0n_Long). Cuối năm 1788, [Càn Long](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%C3%A0n_Long) sai Tổng đốc [Lưỡng Quảng](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%C6%B0%E1%BB%A1ng_Qu%E1%BA%A3ng) [Tôn Sĩ Nghị](https://vi.wikipedia.org/wiki/T%C3%B4n_S%C4%A9_Ngh%E1%BB%8B) chỉ huy 29 vạn quân Thanh hộ tống Lê Chiêu Thống về Đại Việt với danh nghĩa “phù Lê”, vào chiếm đóng [Thăng Long](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%C4%83ng_Long). [phòng tuyến Tam Điệp](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ph%C3%B2ng_tuy%E1%BA%BFn_Tam_%C4%90i%E1%BB%87p)nơi gắn với câu chuyện người con gái dâng cháo cho nghĩa quân Tây Sơn
Quân Tây Sơn do Đại tư mã
[Ngô Văn Sở](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ng%C3%B4_V%C4%83n_S%E1%BB%9F), theo mưu kế của [Ngô Thì Nhậm](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ng%C3%B4_Th%C3%AC_Nh%E1%BA%ADm), [[42]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Hu%E1%BB%87#cite_note-42) [[43]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Hu%E1%BB%87#cite_note-43) [Phan Huy Ích](https://vi.wikipedia.org/wiki/Phan_Huy_%C3%8Dch) và các mưu thần khác, chủ động rút quân về đóng ở [Tam Điệp](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tam_%C4%90i%E1%BB%87p) – [Biện Sơn](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Bi%E1%BB%87n_S%C6%A1n&action=edit&redlink=1) cố thủ chờ lệnh. [[44]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Hu%E1%BB%87#cite_note-44)
Nghe tin báo, ngày 25 tháng 11 năm
[Mậu Thân](https://vi.wikipedia.org/wiki/M%E1%BA%ADu_Th%C3%A2n) ( [22 tháng 12](https://vi.wikipedia.org/wiki/22_th%C3%A1ng_12) năm 1788), Nguyễn Huệ xuất quân tiến ra [Bắc Hà](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%C3%A0ng_Ngo%C3%A0i). Để lấy danh nghĩa chính thống, Nguyễn Huệ lên ngôi [Hoàng đế](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ho%C3%A0ng_%C4%91%E1%BA%BF), lấy niên hiệu **Quang Trung**.
Ngày 29 tháng 11 năm Mậu Thân (
[26 tháng 12](https://vi.wikipedia.org/wiki/26_th%C3%A1ng_12) năm 1788), đại quân của hoàng đế Quang Trung tới [Nghệ An](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ngh%E1%BB%87_An), dừng quân tại đó hơn 10 ngày để tuyển quân và củng cố lực lượng, nâng quân số lên tới 10 vạn, [[45]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Hu%E1%BB%87#cite_note-NLB-PNP-220-45) tổ chức thành 5 đạo quân: tiền, hậu, tả, hữu và trung quân, ngoài ra còn có một đội [46] [tượng binh](https://vi.wikipedia.org/wiki/Voi_chi%E1%BA%BFn)gồm 200 [voi](https://vi.wikipedia.org/wiki/Voi)chiến. Quang Trung còn tổ chức lễ duyệt binh ngay tại Nghệ An để khích lệ tinh thần và ý chí quyết chiến, quyết thắng của tướng sĩ đối với quân xâm lược Mãn Thanh. Ngay sau lễ duyệt binh, Quang Trung tiến quân ra Bắc Hà.
Tôn Sĩ Nghị coi thường quân Tây Sơn, sau nghe lời các tướng của Chiêu Thống thì có lo đôi phần, hẹn mồng 6 Tết ra quân đánh Tây Sơn.
Ngày 20 tháng Chạp năm Mậu Thân (
[15 tháng 1](https://vi.wikipedia.org/wiki/15_th%C3%A1ng_1) năm [1789](https://vi.wikipedia.org/wiki/1789)), đại quân của Quang Trung đã ra đến [Tam Điệp](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tam_%C4%90i%E1%BB%87p). Sau khi xem xét tình hình, Quang Trung hẹn ba quân ngày mồng 7 Tết sẽ quét sạch quân Thanh, vào ăn [Tết](https://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BA%BFt_Nguy%C3%AAn_%C4%90%C3%A1n) ở Thăng Long.
Quang Trung chia quân làm 5 đạo. Một cánh do
[đô đốc Long](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_T%C4%83ng_Long) chỉ huy từ làng Nhân Mục tập kích đồn [Khương Thượng](https://vi.wikipedia.org/wiki/Kh%C6%B0%C6%A1ng_Th%C6%B0%E1%BB%A3ng) và phía tây Thăng Long. Cánh [đô đốc Bảo](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%C3%B4_%C4%91%E1%BB%91c_B%E1%BA%A3o) tiến đánh các đồn phía nam Thăng Long. Trung quân do đích thân Quang Trung chỉ huy, phối hợp với đô đốc Bảo đánh diệt các đồn phía nam Thăng Long. Cánh [đô đốc Tuyết](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%C3%B4_%C4%91%E1%BB%91c_Tuy%E1%BA%BFt) và [đô đốc Lộc](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%C3%B4_%C4%91%E1%BB%91c_L%E1%BB%99c) theo đường biển ra Bắc, chặn đường lui của địch ở phía bắc [sông Nhị Hà](https://vi.wikipedia.org/wiki/S%C3%B4ng_H%E1%BB%93ng) và huyện [Phượng Nhãn](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ph%C6%B0%E1%BB%A3ng_Nh%C3%A3n&action=edit&redlink=1).
Đêm 30 tháng Chạp
[âm lịch](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C3%82m_l%E1%BB%8Bch), quân Tây Sơn đánh diệt đồn [Gián Khẩu](https://vi.wikipedia.org/wiki/Gi%C3%A1n_Kh%E1%BA%A9u) của các tướng Lê Chiêu Thống. Sau đó Quang Trung đánh diệt các đồn Nguyệt Quyết, Nhật Tảo, dụ hàng được đồn [Hà Hồi](https://vi.wikipedia.org/wiki/H%C3%A0_H%E1%BB%93i). Đêm mồng 4 Tết, Quang Trung tiến đến trước đồn lớn nhất của quân Thanh là [Ngọc Hồi](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%93n_Ng%E1%BB%8Dc_H%E1%BB%93i) nhưng dừng lại chưa đánh khiến quân Thanh lo sợ, phần bị động không dám đánh trước nhưng cũng không biết bị đánh lúc nào. Trong khi đó cánh quân của đô đốc Long bất ngờ tập kích đồn [Khương Thượng](https://vi.wikipedia.org/wiki/Kh%C6%B0%C6%A1ng_Th%C6%B0%E1%BB%A3ng) khiến quân Thanh không kịp trở tay, hàng vạn lính bỏ mạng. Chủ tướng [Sầm Nghi Đống](https://vi.wikipedia.org/wiki/S%E1%BA%A7m_Nghi_%C4%90%E1%BB%91ng) tự vẫn. Xác quân Thanh chết sau xếp thành 13 gò đống lớn, có [47] [đa](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90a)mọc um tùm nên gọi là [gò Đống Đa](https://vi.wikipedia.org/wiki/G%C3%B2_%C4%90%E1%BB%91ng_%C4%90a).
Đô đốc Long tiến vào đánh phá quân địch phòng thủ ở
[Tây Long](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=T%C3%A2y_Long&action=edit&redlink=1). Sáng mồng 5, Quang Trung mới cùng đô đốc Bảo tổng tấn công vào đồn Ngọc Hồi. Trước sức tấn công mãnh liệt của Tây Sơn, quân Thanh bị động thua chết hàng vạn, phần lớn các tướng bị giết. Trong khi Quang Trung chưa đánh [48] [Ngọc Hồi](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%ADn_Ng%E1%BB%8Dc_H%E1%BB%93i)thì Tôn Sĩ Nghị nghe tin đô đốc Long đánh vào Thăng Long, cuống cuồng sợ hãi đã bỏ chạy trước. Đến sông Nhị Hà, sợ quân Tây sơn đuổi theo, Tôn Sĩ Nghị hạ lệnh cắt cầu khiến quân Thanh rơi xuống sông chết rất nhiều làm dòng sông bị nghẽn dòng chảy. Trên đường tháo chạy, Tôn Sĩ Nghị bị hai cánh quân Tây Sơn của đô đốc Tuyết và đô đốc Lộc chặn đánh, tơi tả chạy về. Lê Chiêu Thống hớt hải chạy theo Nghị thoát sang bên kia biên giới. Quân Tây Sơn đuổi theo và rao lên rằng sẽ đuổi qua biên giới đến khi bắt được Tôn Sĩ Nghị và Chiêu Thống mới thôi. Bởi thế dân Trung Quốc ở biên giới dắt nhau chạy làm cho suốt vài chục dặm không có người. [[49]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Hu%E1%BB%87#cite_note-49) Như vậy, sớm hơn dự kiến, chỉ trong vòng 6 ngày, quân Tây Sơn đã đánh tan quân Thanh. Trưa mồng 5 Tết, Quang Trung tiến vào thành Thăng Long trong sự chào đón của nhân dân. [[50]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Hu%E1%BB%87#cite_note-50)
Ngô Ngọc Du là một nhà thơ đương thời, đã ghi lại không khí tưng bừng của ngày chiến thắng oanh liệt đó trong một bài thơ
[: [cần dẫn nguồn](https://vi.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Ch%C3%BA_th%C3%ADch_ngu%E1%BB%93n_g%E1%BB%91c)]
|“||
||”|
### Giai thoại về việc ra quân
Tương truyền,
trước khi ra quân đánh quân Thanh, tại lễ đăng quang ở Phú Xuân, Nguyễn Huệ lập kế để động viên quân sĩ. [51]
Sau lúc làm lễ, Quang Trung sai mang đến cái mâm, trên để các đồng tiền, có phủ vải điều, rồi tuyên bố với quân sĩ:
*Ba quân hãy cùng ta quan sát, nếu cả hai trăm đồng tiền này đều sấp, thì đó là điềm trời báo chúng ta đại thắng. Nhược bằng, có đồng ngửa, thì đó là đại sự của chúng ta có điều trắc trở.*
Nguyễn Huệ chắp tay khấn vái, đặng bưng mâm tiền, cung kính dâng lên cao, rồi hất tung xuống sân. Quân sĩ thấy các đồng tiền nhất loạt đều sấp, reo hò mừng rỡ, tin chắc trận ra bắc sẽ thắng quân Thanh.
Kỳ thực, Nguyễn Huệ đã sai đúc 200 đồng tiền có cả 2 mặt đều là mặt sấp.
## Chính sách thời hậu chiến
### Bang giao với nhà Thanh
Ngay sau chiến thắng Kỷ Dậu, Quang Trung vội trở lại Phú Xuân để lo việc diệt Nguyễn Ánh, ông trao lại binh quyền cho
[Ngô Văn Sở](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ng%C3%B4_V%C4%83n_S%E1%BB%9F) và [Ngô Thì Nhậm](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ng%C3%B4_Th%C3%AC_Nh%E1%BA%ADm).
Từ trước khi giao chiến với quân Thanh, Quang Trung đã tính đến chiến lược ngoại giao với nhà Thanh. Theo phương lược vạch sẵn, với tài ngoại giao khéo léo của Ngô Thì Nhậm, Tây Sơn nhanh chóng bình thường hóa bang giao với phương Bắc. Vua Càn Long nhà Thanh đã cho sứ giả sang Đại Việt phong vương cho Nguyễn Huệ; rồi hoàng đế Quang Trung giả đã sang triều kiến và dự lễ mừng thọ 80 tuổi của Càn Long.
Tháng 1 năm 1790, theo phương kế của Ngô Thì Nhậm,
Quang Trung sai người đóng giả làm mình cầm đầu đoàn sứ gồm 150 người sang Yên Kinh ( [52] [Bắc Kinh](https://vi.wikipedia.org/wiki/B%E1%BA%AFc_Kinh)sau này) triều kiến Càn Long. Các tài liệu ghi khác nhau về nhân vật đóng giả Quang Trung. Theo [Hoàng Lê nhất thống chí](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ho%C3%A0ng_L%C3%AA_nh%E1%BA%A5t_th%E1%BB%91ng_ch%C3%AD)và [Việt Nam Sử Lược](https://vi.wikipedia.org/wiki/Vi%E1%BB%87t_Nam_s%E1%BB%AD_l%C6%B0%E1%BB%A3c), người đóng Nguyễn Huệ tên là Phạm Công Trị, cháu gọi Nguyễn Huệ bằng cậu; theo [[53]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Hu%E1%BB%87#cite_note-TTK-136-53) [Đại Nam chính biên liệt truyện](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%A1i_Nam_th%E1%BB%B1c_l%E1%BB%A5c)thì người đó là tướng Nguyễn Quang Thực người Nghệ An. Mục đích của đoàn sứ là thăm dò thái độ của nhà Thanh đối với vị vua lưu vong Chiêu Thống của nhà Lê. Đại quan nhà Thanh là Phúc Khang An, từng sang chiến trường [Đại Việt](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%A1i_Vi%E1%BB%87t), bị Quang Trung mua chuộc đứng sau lưng đoàn sứ bộ, nên nhiều tướng lĩnh nhà Thanh biết người cầm đầu sứ bộ không phải là Nguyễn Huệ, nhưng vì ngại gây hấn nên không nói ra. [[54]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Hu%E1%BB%87#cite_note-TCDT-270-54) Vua [[52]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Hu%E1%BB%87#cite_note-harvnb1-52) [Càn Long](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%C3%A0n_Long)đón tiếp trọng thể đoàn sứ bộ An Nam. Theo *“Đại Thanh thực lục”*, nhà Thanh chi phí cho sứ đoàn mỗi ngày hết 4.000 lạng bạc (tổng cộng lên đến 800.000 tính cho tới khi sứ đoàn về). Càn Long làm thơ, như sau: [[55]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Hu%E1%BB%87#cite_note-harvnb2-55)
|Nguyên văn Hán Việt:
|
Doanh phiên nhập chúc trị thì tuần
|Tạm dịch là:
|
Nước phiên đến lúc ta đi tuần
[Phan Huy Ích](https://vi.wikipedia.org/wiki/Phan_Huy_%C3%8Dch) tham gia sứ bộ cũng làm thơ có câu:
|Nguyên văn Hán Việt:
|
Phiên quốc phụng thám tàn
|Bản dịch:
|
Các nước phiên sang chầu
Tới tháng 11 năm 1790, đoàn sứ bộ trở về Thăng Long.
Theo các nhà nghiên cứu,
phái bộ này đã có ảnh hưởng tới thái độ của nhà Thanh đối với Lê Duy Kỳ. Sang năm 1791, nhà Thanh sai phân tán các quan lại cũ của nhà Lê đi các nơi để tách biệt không liên lạc được với nhau và cô lập Lê Duy Kỳ; bản thân Duy Kỳ bị giam lỏng ở “Tây An Nam dinh” tại Yên Kinh và sau ốm mà chết yểu. [52] [Nhà Tây Sơn](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_T%C3%A2y_S%C6%A1n)chính thức nhận được sự công nhận của [nhà Thanh](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_Thanh).
Quang Trung không chỉ muốn hòa hoãn với Càn Long mà còn muốn xuất quân đánh nhà Thanh. Trước khi tính chuyện đánh Thanh, nhà vua cho quấy rối nội địa
[Trung Quốc](https://vi.wikipedia.org/wiki/Trung_Qu%E1%BB%91c) bằng cách lợi dụng đảng “ [Thiên Địa Hội](https://vi.wikipedia.org/wiki/Thi%C3%AAn_%C4%90%E1%BB%8Ba_h%E1%BB%99i)” khiêu khích người Thanh. Các biên thần nhà Thanh như [Phúc Khang An](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ph%C3%BAc_Khang_An) (mới thay [Tôn Sĩ Nghị](https://vi.wikipedia.org/wiki/T%C3%B4n_S%C4%A9_Ngh%E1%BB%8B)) tuy biết rõ Tây Sơn có [bí mật](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=B%C3%AD_m%E1%BA%ADt&action=edit&redlink=1) nhúng tay, nhưng cũng chịu nhịn cho qua chuyện. Ông cũng cầu hôn với công chúa Thanh và xin đất Lưỡng Quảng để thử ý vua Thanh. [54] Dù vậy ý định này không kịp trở thành hiện thực do cái chết đột ngột của ông. [[58]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Hu%E1%BB%87#cite_note-TTK-143-58) [[58]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Hu%E1%BB%87#cite_note-TTK-143-58)
### Sắp đặt đơn vị hành chính
Quang Trung chia vùng cai quản thuộc đất nhà Lê cũ thành các xứ (trấn) như sau:
[[59]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Hu%E1%BB%87#cite_note-pq-59) [Xứ Đông](https://vi.wikipedia.org/wiki/X%E1%BB%A9_%C4%90%C3%B4ng)( [Hải Dương](https://vi.wikipedia.org/wiki/H%E1%BA%A3i_D%C6%B0%C6%A1ng)) [Xứ Bắc](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=X%E1%BB%A9_B%E1%BA%AFc&action=edit&redlink=1)( [Kinh Bắc](https://vi.wikipedia.org/wiki/Kinh_B%E1%BA%AFc)) [Xứ Đoài](https://vi.wikipedia.org/wiki/S%C6%A1n_T%C3%A2y_%28t%E1%BB%89nh_Vi%E1%BB%87t_Nam%29)( [Sơn Tây](https://vi.wikipedia.org/wiki/S%C6%A1n_T%C3%A2y_%28t%E1%BB%89nh_Vi%E1%BB%87t_Nam%29))
- Xứ Yên Quảng
[Xứ Lạng](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%E1%BA%A1ng_S%C6%A1n)( [Lạng Sơn](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%E1%BA%A1ng_S%C6%A1n))
- Xứ Thái (
[Thái Nguyên](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%C3%A1i_Nguy%C3%AAn))
- Xứ Tuyên (
[Tuyên Quang](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tuy%C3%AAn_Quang))
- Xứ Hưng (
[Hưng Hóa](https://vi.wikipedia.org/wiki/H%C6%B0ng_H%C3%B3a_%28t%E1%BB%89nh%29)) [Xứ Nghệ](https://vi.wikipedia.org/wiki/X%E1%BB%A9_Ngh%E1%BB%87)( [Nghệ An](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ngh%E1%BB%87_An)và [Hà Tĩnh](https://vi.wikipedia.org/wiki/H%C3%A0_T%C4%A9nh)) [Sơn Nam Thượng](https://vi.wikipedia.org/wiki/S%C6%A1n_Nam_%28%C4%91%E1%BB%8Ba_danh_c%C5%A9_Vi%E1%BB%87t_Nam%29)( [Hà Đông](https://vi.wikipedia.org/wiki/H%C3%A0_%C4%90%C3%B4ng)và [Hà Nam](https://vi.wikipedia.org/wiki/H%C3%A0_Nam))
- Sơn Nam Hạ (
[Nam Định](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nam_%C4%90%E1%BB%8Bnh)và [Thái Bình](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%C3%A1i_B%C3%ACnh))
- Thanh Hóa ngoại (
[Ninh Bình](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ninh_B%C3%ACnh))
- Thanh Hóa nội (
[Thanh Hóa](https://vi.wikipedia.org/wiki/Thanh_H%C3%B3a)).
Ngoài ra, vùng đất Quang Trung quản lý còn có
[Thuận Hóa](https://vi.wikipedia.org/wiki/Thu%E1%BA%ADn_H%C3%B3a) và [Quảng Nam](https://vi.wikipedia.org/wiki/Qu%E1%BA%A3ng_Nam). Trừ [Xứ Sơn Nam](https://vi.wikipedia.org/wiki/S%C6%A1n_Nam_%28%C4%91%E1%BB%8Ba_danh_c%C5%A9_Vi%E1%BB%87t_Nam%29) và Thanh Hóa tách làm hai, các xứ khác đều đại thể giữ nguyên như thời Hậu Lê. Trước kia Phố Hiến là lỵ sở của Sơn Nam, tới thời Quang Trung thì Hạ Trấn đóng ở Vị Hoàng, cách dưới phố Hiến. [[59]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Hu%E1%BB%87#cite_note-pq-59)
Trong các trấn trên thì các trấn Lạng Sơn, Cao Bằng, Tuyên Quang, Hưng Hóa, Thái Nguyên và Yên Quảng là ngoại trấn; các trấn Thanh Hóa ngoại, Sơn Nam Thượng, Sơn Nam Hạ, Kinh Bắc, Hải Dương và Phụng Thiên là nội trấn.
[[59]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Hu%E1%BB%87#cite_note-pq-59)
Mỗi xứ (trấn) chia làm nhiều phủ, mỗi phủ chia làm nhiều huyện, mỗi huyện chia làm nhiều tổng, mỗi tổng chia làm nhiều xã, mỗi xã lại chia nhiều thôn. Thành Thăng Long gồm 1 phủ, 2 huyện, 18 phường.
[[59]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Hu%E1%BB%87#cite_note-pq-59)
### Tổ chức bộ máy
Bộ máy hành chính thời Quang Trung gồm:
Tam công, Tam thiếu, Đại chủng tể, Đại Tư đồ, Đại Tư khấu, Đại Tư mã, Đại Tư không, Đại Tư Lệ, Thái úy, Ngự úy, Đại Tổng quản, Đại Đô hộ, Đại đô đốc, Đô đốc, Nội hầu, Hộ giá, Điểm kiểm, Chỉ huy sứ, Đô ty, Đô úy, Trung úy, Vệ Úy, Tham đốc, Tham lĩnh, Trung Thư lệnh, Phụng Chính, Thị Trung đại học sĩ, Hiệp biện đại học sĩ, Lục Bộ Thượng thư, Tả – Hữu đồng nghi, Tả – Hữu phụng nghi, Thị Lang, Tư vụ, Hàn Lâm…
[[60]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Hu%E1%BB%87#cite_note-harvnb3-60) [[61]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Hu%E1%BB%87#cite_note-harvnb4-61)
Mỗi trấn đặt một trấn thủ về hàng võ và một hiệp trấn về hàng văn.
Mỗi huyện đặt một văn phân tri, một võ phân suất, một tả quản lý và một hữu quản lý. [61] Công việc của quan văn là trưng đốc binh lương, xét xử từ tụng. [[61]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Hu%E1%BB%87#cite_note-harvnb4-61) Phận sự của quan võ là coi quản và thao diễn quân lính từ Đạo đến Cơ, từ Cơ đến Đội. [[60]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Hu%E1%BB%87#cite_note-harvnb3-60) Trong các xã, thôn thì có xã trưởng, thôn trưởng. Hàng tổng thì đặt Tổng trưởng (như chức Chánh Tổng về sau) để giữ việc hành chính trong một tổng. [[60]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Hu%E1%BB%87#cite_note-harvnb3-60) Ông đồng thời cũng cho soạn một bộ luật tên là “Hình luật thư”, nhưng chưa xong thì ông đột ngột mất nên mãi không hoàn thành. [[60]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Hu%E1%BB%87#cite_note-harvnb3-60) [[62]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Hu%E1%BB%87#cite_note-62)
### Thu hút nhân tài
Để phát triển quốc gia, Quang Trung rất chú trọng thu dụng các nhân tài từng phục vụ nhà Lê. Ông ban “Chiếu cầu hiền” có đoạn:
|“||
||”|
|—Quang Trung|
Các cựu thần
[nhà Lê](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_H%E1%BA%ADu_L%C3%AA) cũ, tiêu biểu là các tiến sĩ Đoàn Nguyễn Tuấn, Vũ Huy Tấn, Nguyễn Nễ, Nguyễn Huy Lượng, [Bùi Dương Lịch](https://vi.wikipedia.org/wiki/B%C3%B9i_D%C6%B0%C6%A1ng_L%E1%BB%8Bch)… đã ra giúp nhà Tây Sơn. Danh sĩ [Nguyễn Thiếp](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Thi%E1%BA%BFp) sau nhiều lần từ chối, cuối cùng cũng nhận lời xuống núi giúp vua Quang Trung.
### Giáo dục
Quang Trung bỏ
[Hán ngữ](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Trung_Qu%E1%BB%91c) như là [ngôn ngữ chính thức](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ng%C3%B4n_ng%E1%BB%AF_ch%C3%ADnh_th%E1%BB%A9c) trong các văn bản của quốc gia. Ngôn ngữ chính thức được sử dụng là [tiếng Việt](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Vi%E1%BB%87t) và được viết trong các văn kiện hành chính bằng hệ thống [chữ Nôm](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ch%E1%BB%AF_N%C3%B4m). Quang Trung quy định các bài hịch, chiếu chỉ phải soạn bằng chữ Nôm; đề thi viết bằng chữ Nôm, và các sĩ tử phải làm bài bằng chữ Nôm. Ông còn chủ trương thay toàn bộ sách học chữ Hán sang chữ Nôm nên năm 1791 đã cho lập “Sùng chính viện” để dịch kinh sách từ Hán sang Nôm. [63] [[63]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Hu%E1%BB%87#cite_note-harvnb5-63)
Theo sách
*Tây Sơn lược thuật*, ông chọn một quan văn *“5 ngày một lần vào cấm cung để giảng giải kinh sách”*. Ngoài ra, Quang Trung quan tâm đưa việc học đến tận thôn xã. Trong [63] *“Chiếu lập học”*ông lệnh cho các xã:: [[63]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Hu%E1%BB%87#cite_note-harvnb5-63) *“Phải chọn Nho sĩ bản địa có học thức, có hạnh kiểm đặt làm thầy dạy, giảng tập cho học trò”.*
### Tôn giáo
Quang Trung có một chính sách tôn giáo rất tự do và rộng rãi:
dù là người đề cao Nho giáo nhưng ông vẫn bảo đảm hoạt động cho các tôn giáo khác như Phật giáo và các tín ngưỡng khác. Về [64] [Công giáo](https://vi.wikipedia.org/wiki/Gi%C3%A1o_h%E1%BB%99i_C%C3%B4ng_gi%C3%A1o_R%C3%B4ma), các giáo sĩ tự do hoạt động, truyền đạo, xây dựng nhà thờ. Nhưng đồng thời ông cũng thi hành chính sách bài trừ mê tín dị đoan rất mạnh, chấn chỉnh lại việc tu hành: nhiều chùa ở các làng có mà người tu hành lạm dụng để truyền bá mê tín dị đoan bị đập bỏ để xây duy nhất một ngôi chùa ở huyện cấp trên, [[64]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Hu%E1%BB%87#cite_note-harvnb6-64) đồng thời những người tu hành không đạo đức, những kẻ lưu manh, lười biếng đều phải hoàn tục. [[65]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Hu%E1%BB%87#cite_note-harvnb7-65) [[64]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Hu%E1%BB%87#cite_note-harvnb6-64)
### Kinh tế
Một mặt lo chống thù trong giặc ngoài, mặt khác vua Quang Trung rất quan tâm tới việc xây dựng đất nước. Vua phân phối đất đai cho những người nông dân nghèo, thúc đẩy
[thủ công nghiệp](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Th%E1%BB%A7_c%C3%B4ng_nghi%E1%BB%87p&action=edit&redlink=1) từng bị cấm trước kia.
Vua Quang Trung không đi theo con đường “trọng nông ức thương” của tư tưởng Nho Giáo, ông có chủ trương đề cao thương nghiệp và mở rộng quan hệ buôn bán giữa Đại Việt với nước ngoài.
Năm 1790, ông thương thuyết với nhà Thanh để mở một thương điếm tại [66] [Nam Ninh](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nam_Ninh,_Qu%E1%BA%A3ng_T%C3%A2y)( [Quảng Tây](https://vi.wikipedia.org/wiki/Qu%E1%BA%A3ng_T%C3%A2y)) mua bán hàng hoá giữa hai nước. Ông khuyến khích giao thương giữa các thuyền của thương thuyền nước ngoài và các thương thuyền của Đại Việt. [[66]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Hu%E1%BB%87#cite_note-harvnb8-66) Quang Trung có một chính sách thuế đơn giản với thuế ruộng là chính: ruộng chia ra làm ba hạng để đánh thuế nhất đẳng điền (150 bát thóc), nhị đẳng điền (80 bát thóc), tam đẳng điền (50 bát thóc). Lại thu tiền thập vật, mỗi mẫu một tiền và tiền khoán khố mỗi mẫu 50 đồng. Ruộng tư điền cũng đánh thuế: nhất đẳng điền mỗi mẫu nộp 40 bát thóc, nhị đẳng điền mỗi mẫu 30 bát, tam đẳng điền mỗi mẫu 20 bát. Tiền thập vật cũng theo như ruộng công điền, còn tiền khoán khố thì mỗi mẫu phải nộp 30 đồng [[66]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Hu%E1%BB%87#cite_note-harvnb8-66) Các loại thuế khác như thuế điệu, thuế nhân đinh được giảm để giảm bớt gánh nặng của dân chúng và phòng ngừa tham nhũng. [[67]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Hu%E1%BB%87#cite_note-67) [[66]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Hu%E1%BB%87#cite_note-harvnb8-66)
### Quản lý nhân khẩu
Năm
[1790](https://vi.wikipedia.org/wiki/1790), ông cho lập sổ theo dõi nhân khẩu (hay hộ khẩu). Người dân được phân 4 hạng theo lứa tuổi: [55] 9-17 tuổi là hạng “vị cập cách”; 18-55 tuổi là hạng “tráng”; 55-60 tuổi là hạng “lão”; 60 tuổi trở lên là hạng “lão nhiêu”. [[55]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Hu%E1%BB%87#cite_note-harvnb2-55) Ông còn cho làm thẻ bài “Thiên hạ đại tín” bằng gỗ có khắc họ tên, [[65]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Hu%E1%BB%87#cite_note-harvnb7-65) quê quán của người mang không phân biệt giàu sang nghèo hèn. [[68]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Hu%E1%BB%87#cite_note-harvnb9-68) [[55]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Hu%E1%BB%87#cite_note-harvnb2-55) [[68]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Hu%E1%BB%87#cite_note-harvnb9-68)
## Kế hoạch Nam tiến dở dang
### Kế hoạch Nam tiến
Mặc dù đã đại thắng quân Mãn Thanh nhưng sau đó Quang Trung vẫn phải lo ổn định tình hình Bắc Hà do tàn dư của nhà Lê còn sót lại. Trong khi đó, Nguyễn Ánh được người Pháp hỗ trợ kéo ra đánh Bình Thuận, Bình Khang, Diên Khánh, quân của Tây Sơn vương Nguyễn Nhạc liên tiếp bại trận và mất mấy thành này. Cho tới năm 1791, Nguyễn Nhạc chỉ còn cai quản Quy Nhơn, Phú Yên và Quảng Ngãi.
Sau khi ổn định tình hình
[Bắc Hà](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%C3%A0ng_Ngo%C3%A0i), Quang Trung quyết tâm tiêu diệt [Nguyễn Ánh](https://vi.wikipedia.org/wiki/Gia_Long). Ông ra sức trấn an Nguyễn Nhạc và nhân dân trong vùng do Nguyễn Nhạc cai quản để chuẩn bị Nam tiến. Theo nhiều nhà nghiên cứu, việc Quang Trung sai [Vũ Văn Dũng](https://vi.wikipedia.org/wiki/V%C5%A9_V%C4%83n_D%C5%A9ng) đi “xin” Càn Long đất [Quảng Đông](https://vi.wikipedia.org/wiki/Qu%E1%BA%A3ng_%C4%90%C3%B4ng), [Quảng Tây](https://vi.wikipedia.org/wiki/Qu%E1%BA%A3ng_T%C3%A2y) thực ra chỉ là một thủ thuật về [chính trị](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ch%C3%ADnh_tr%E1%BB%8B). Quang Trung không có dụng tâm lấy đất [Trung Quốc](https://vi.wikipedia.org/wiki/Trung_Qu%E1%BB%91c) vì ông biết thực lực không thể, hay ít ra là chưa thể làm lúc đó. Hơn nữa, ông thu dụng quân lục lâm “Tàu ô”, sai đánh phá biên giới Trung Quốc cốt để nhà Thanh bị cuốn vào hoạt động [ngoại giao](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ngo%E1%BA%A1i_giao) và chống giặc cướp để cho ông có thời gian hỗ trợ vua anh dồn lực lượng vào chiến trường miền Nam mà thôi. Để chuẩn bị phối hợp với Quang Trung, năm 1792, Nguyễn Nhạc đóng nhiều tàu thuyền đóng ở [69] [cửa Thi Nại](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=C%E1%BB%ADa_Thi_N%E1%BA%A1i&action=edit&redlink=1)để Nam tiến. Nhưng lúc đó là mùa [gió nồm](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Gi%C3%B3_n%E1%BB%93m&action=edit&redlink=1)chỉ thuận cho quân Nam ra, phải đợi đến mùa đông mới thuận gió cho quân Tây Sơn vào. Nguyễn Ánh thừa dịp cùng quân [Pháp](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ph%C3%A1p), [Bồ Đào Nha](https://vi.wikipedia.org/wiki/B%E1%BB%93_%C4%90%C3%A0o_Nha)đánh úp cửa Thi Nại, đốt cháy nhiều thuyền chiến của Tây Sơn. Tây Sơn vương không phòng bị, lại phải thu quân về [Quy Nhơn](https://vi.wikipedia.org/wiki/Quy_Nh%C6%A1n).
Để báo thù trận đó, Quang Trung dự định phát động chiến dịch rất lớn, huy động hơn 20
-30 vạn [70] quân thuỷ bộ, chia làm ba đường: [[71]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Hu%E1%BB%87#cite_note-71)
- Nguyễn Nhạc và quân “Tàu ô” (hải tặc Trung Hoa) cùng theo đường bộ từ Phú Yên vào đánh
[Gia Định](https://vi.wikipedia.org/wiki/Gia_%C4%90%E1%BB%8Bnh)
- Quân bộ của Quang Trung từ
[Phú Xuân](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%91_%C4%91%C3%B4_Hu%E1%BA%BF)đi thẳng qua lãnh thổ [Vạn Tượng](https://vi.wikipedia.org/wiki/Lan_Xang)tới [Nam Vang](https://vi.wikipedia.org/wiki/Phn%C3%B4m_P%C3%AAnh)( [Chân Lạp](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ch%C3%A2n_L%E1%BA%A1p)), từ đó cùng quân Chân Lạp kéo về Gia Định, bao bọc đường chạy của Nguyễn Ánh không cho sang [Xiêm](https://vi.wikipedia.org/wiki/Xi%C3%AAm)
- Quân thuỷ của Quang Trung sẽ tiến vào đón lõng tận
[Hà Tiên](https://vi.wikipedia.org/wiki/H%C3%A0_Ti%C3%AAn_%28t%E1%BB%89nh%29)đổ bộ lên đất liền để ngăn Nguyễn Ánh chạy ra biển.
### Lo việc hậu thế
Chính các
[giáo sĩ](https://vi.wikipedia.org/wiki/Gi%C3%A1o_s%C4%A9) Pháp giúp Nguyễn Ánh lúc đó cũng rất lo lắng và dự liệu Nguyễn Ánh khó lòng chống lại được Tây Sơn trận này. Tuy nhiên trong khi chờ gió đổi chiều thì cái chết đột ngột vì lo lắng cho cuộc viễn chinh của Quang Trung vào tháng 9 dương lịch năm 1792 khiến kế hoạch Nam tiến này không bao giờ trở thành hiện thực. [72]
Tương truyền, vào một buổi chiều đầu thu năm
[1792](https://vi.wikipedia.org/wiki/1792), vua Quang Trung đang ngồi làm việc, bỗng hoa mắt, tối sầm mặt mũi, mê man bất tỉnh. Khi tỉnh dậy, nhà vua cho triệu trấn thủ [Nghệ An](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ngh%E1%BB%87_An) là [Trần Quang Diệu](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%A7n_Quang_Di%E1%BB%87u) về triều bàn việc thiên đô ra [Phượng Hoàng Trung Đô](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ph%C6%B0%E1%BB%A3ng_Ho%C3%A0ng_Trung_%C4%90%C3%B4). Nhưng việc chưa quyết xong thì bệnh tình nhà vua đã nguy kịch. Trước khi mất, nhà vua đã căn dặn Trần Quang Diệu và các quần thần: [[73]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Hu%E1%BB%87#cite_note-TCDT-276-73)
|“||
|Ta mở mang bờ cõi, khai thác đất đai, có cả cõi Nam này. Nay đau ốm, tất không khỏi được. “ tư chất hơi cao, nhưng tuổi còn nhỏ. Ngoài thì có quân Gia Định là quốc thù, mà để khống chế thiên hạ. Bằng không |”|
Ngày 29 tháng 7 năm Nhâm Tý (
[16 tháng 9](https://vi.wikipedia.org/wiki/16_th%C3%A1ng_9) năm [1792](https://vi.wikipedia.org/wiki/1792)), vào khoảng 11-12 giờ đêm, Quang Trung Nguyễn Huệ qua đời, ở ngôi được 4 năm, hưởng thọ 40 tuổi, miếu hiệu là **Thái Tổ Vũ hoàng đế**. Thời điểm mất của vua Quang Trung được các tài liệu cổ ghi khác nhau. Sách [73] *Đại Nam thực lục*của nhà Nguyễn ghi ông mất tháng 7 âm lịch năm 1792, *Hoàng Lê nhất thống chí*ghi ông mất tháng 8 âm lịch năm 1792. Theo lý giải của [Hoàng Xuân Hãn](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ho%C3%A0ng_Xu%C3%A2n_H%C3%A3n)trong *La Sơn phu tử*, cả hai sách ghi đều không sai. Quang Trung mất vào khoảng 11 giờ đêm ngày 29 tháng 7 âm lịch, khoảng đó là giờ tý, nghĩa là bắt đầu được tính sang hôm sau; mà tháng 7 năm đó là *tháng thiếu*, ngày 29 là ngày cuối tháng, nên sau 11 giờ đêm đã chuyển sang tháng 8. Theo Hoàng Xuân Hãn: “Ghi tháng 7 hay tháng 8 thực ra chỉ chênh nhau khoảng nửa giờ”. Bắc cung hoàng hậu [[75]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Hu%E1%BB%87#cite_note-harvnb10-75) [Lê Ngọc Hân](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_Ng%E1%BB%8Dc_H%C3%A2n)đã viết bài “Tế vua Quang Trung” và bài “Ai Tư Vãn” để bày tỏ nỗi đau khổ và tiếc thương cho người chồng anh hùng sớm ra đi.
## Những giả thuyết về cái chết
Cho đến nay, đã có nhiều giả thuyết về cái chết của vua Quang Trung được đưa ra nhưng chưa giả thuyết nào có được chứng cứ xác thực, đủ sức thuyết phục.
### Áo thêu của Càn Long
Theo
[Hoàng Lê nhất thống chí](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ho%C3%A0ng_L%C3%AA_nh%E1%BA%A5t_th%E1%BB%91ng_ch%C3%AD), khi Quang Trung giả sang Yên Kinh gặp Càn Long, được Càn Long tặng cho chiếc áo, có thêu 7 chữ: [75] *Xa tâm chiết trục, đa điền thử*(車心折軸多田鼠)
Nghĩa là:
*Bụng xe gãy trục, nhiều chuột đồng*
Theo phép chiết tự, chữ “xa” (車) và chữ “tâm” (心) ghép lại thành chữ “Huệ” (惠) là tên của Nguyễn Huệ; “chuột” nghĩa là năm tý (Nhâm tý 1792). Ý của dòng chữ trên áo là Nguyễn Huệ sẽ chết vào năm Tý.
Giả thiết này ý nói rằng: Nguyễn Huệ chết do áo bị yểm bùa.
Thực ra Nguyễn Huệ bị bệnh mà chết
### Bệnh
Sách
*, một tài liệu chính sử của Ngụy Tây liệt truyện* *ghi giải thích cái chết của vua Quang Trung như sau:* [Sử quán triều Nguyễn](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=S%E1%BB%AD_qu%C3%A1n_tri%E1%BB%81u_Nguy%E1%BB%85n&action=edit&redlink=1)
-
“Một hôm, về chiều, Quang Trung đang ngồi bỗng xây xẩm, tối tăm, thấy một ông già đầu [bạc]từ trên [trời]xuống, mặc áo trắng, cầm gậy [sắt], mắng rằng: “Ông cha người sống ở đất của [Chúa], đời đời làm dân [Chúa Nguyễn], sao phạm đến lăng tẩm…”. Rồi lấy gậy đánh vào [trán]Quang Trung, mê man ngã xuống, bất tỉnh nhân sự lâu lắm… Từ đó, bệnh chuyển nặng…”
Sách
* cũng có ghi “Huệ mắc bệnh nặng, chữa không khỏi…”. Và sau khi Quang Trung mất, vào tháng một năm Tây Sơn thực lục* [Càn Long](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%C3%A0n_Long)thứ 58 (1793), [Quách Thế Huân](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Qu%C3%A1ch_Th%E1%BA%BF_Hu%C3%A2n&action=edit&redlink=1)cũng báo cáo với Càn Long: “Quang Trung đã chết vì bệnh”. [[56]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Hu%E1%BB%87#cite_note-gg-56)
Cũng một giả thuyết được truyền lại nhiều nhất là một buổi chiều thu năm 1792, vua Quang Trung đang ngồi làm việc, bỗng hoa mắt, tối sầm mặt mũi, mê man bất tỉnh. Người xưa gọi là chứng “huyễn vận”, còn ngày nay y học gọi là
[tai biến mạch máu não](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tai_bi%E1%BA%BFn_m%E1%BA%A1ch_m%C3%A1u_n%C3%A3o). [[56]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Hu%E1%BB%87#cite_note-gg-56) [[76]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Hu%E1%BB%87#cite_note-76)
Một giáo sĩ tên Longer, có mặt ở
[Đàng Ngoài](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%C3%A0ng_Ngo%C3%A0i) vào những thời điểm này, đã viết trong một bức thư đề ngày 21 tháng 12 năm 1792 là vua Quang Trung chết vì bệnh, nhưng không rõ là bệnh gì. [[56]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Hu%E1%BB%87#cite_note-gg-56)
Các nhà nghiên cứu về sau gạt bỏ các chi tiết mê tín trong
[Ngụy Tây liệt truyện](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ng%E1%BB%A5y_T%C3%A2y_li%E1%BB%87t_truy%E1%BB%87n&action=edit&redlink=1) thì họ cho rằng Quang Trung đã bị một cơn [tăng huyết áp](https://vi.wikipedia.org/wiki/T%C4%83ng_huy%E1%BA%BFt_%C3%A1p) đột ngột. [[56]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Hu%E1%BB%87#cite_note-gg-56)
Bác sĩ Bùi Minh Đức qua khảo cứu các nguồn tư liệu lịch sử, kết luận rằng Nguyễn Huệ “
[Xuất huyết não dưới màng nhện](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Xu%E1%BA%A5t_huy%E1%BA%BFt_n%C3%A3o_d%C6%B0%E1%BB%9Bi_m%C3%A0ng_nh%E1%BB%87n&action=edit&redlink=1); nguyên nhân tử vong: do [viêm phổi sặc](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Vi%C3%AAm_ph%E1%BB%95i_s%E1%BA%B7c&action=edit&redlink=1)“ [[77]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Hu%E1%BB%87#cite_note-77)
## An táng
### Viếng Quang Trung
Thi hài Quang Trung được táng ngay tại Phú Xuân, tại một cung điện của ông tên là Đan Dương
. Nguyễn Quang Toản lên nối ngôi, tức là vua [c] [Cảnh Thịnh](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Quang_To%E1%BA%A3n), sai sứ sang nhà Thanh báo tang và xin tập phong.
Đô đốc Vũ Văn Dũng đang đi sứ nhà Thanh ở Bắc Kinh, nghe tin Quang Trung mất liền làm bài thơ viếng như sau:
*Bố y phân tích ngũ niên trung* *Mai cố thi vi tự bất đồng* *Thiên vị ngô hoàng tăng nhất kỷ* *Bất y Đường Tống thuyết anh hùng*
- Dịch:
*Năm năm dấy nghiệp tự thân nông* *Thời trước thời sau khó sánh cùng* *Trời để vua ta thêm chục tuổi* *Anh hùng Đường, Tống hết khoe hùng*. [[78]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Hu%E1%BB%87#cite_note-78)
Vua
[Càn Long](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%C3%A0n_Long) tặng tên hiệu cho ông là Trung Thuần, lại thân làm một bài thơ viếng và cho một pho tượng, 300 lạng bạc để sửa sang việc tang. Sứ nhà Thanh đến tận mộ ở Linh Đường (mộ giả) thuộc [huyện Thanh Trì](https://vi.wikipedia.org/wiki/Thanh_Tr%C3%AC) ( [Hà Nội](https://vi.wikipedia.org/wiki/H%C3%A0_N%E1%BB%99i)) để viếng.
### Lăng mộ bị phá
Thời Cảnh Thịnh, triều đình Tây Sơn sinh ra lục đục. Nguyễn Ánh nhân thời cơ đó kéo ra đánh bại nhà Tây Sơn. Mười năm sau ngày Quang Trung qua đời, nhà Tây Sơn sụp đổ hoàn toàn (xem thêm bài về nhà
[Tây Sơn](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_T%C3%A2y_S%C6%A1n)).
Để trả thù, Nguyễn Ánh sai đào mộ Nguyễn Huệ và Nguyễn Nhạc, tán hài cốt thành bột nhồi thuốc súng bắn và bỏ xương sọ vào vò, giam trong ngục tối. Người đời thương tiếc nhà Tây Sơn gọi là “Ông Vò”.
Nơi đặt lăng mộ của Quang Trung cũng bị san phẳng, không cho để lại dấu tích, nên sau này có một số nhà nghiên cứu đã dày công tra cứu, khảo sát, tìm tòi song không thể xác định được mộ vua Quang Trung ở địa điểm nào
[[79]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Hu%E1%BB%87#cite_note-79)
Khảo sát trong thời gian gần đây của các nhà nghiên cứu đã tìm ra bài thơ
*Kiến Quang Trung linh cữu* (Nhìn thấy linh cữu vua Quang Trung) của nhà thơ Lê Triệu (1771-1846), người sống dưới thời Tây Sơn và thời Nguyễn. Bài thơ nói về cảm xúc của tác giả khi đứng trước nơi từng là lăng mộ của Quang Trung, chỉ sau mấy năm bị [Nguyễn Ánh](https://vi.wikipedia.org/wiki/Gia_Long) khai quật (theo các nhà nghiên cứu là năm 1801 hay 1802 [80] ): [[81]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Hu%E1%BB%87#cite_note-81)
|“||
||”|
Dịch thơ (Hồng Phi phiên âm và dịch):
|“||”|
Ấp Tây Sơn nơi ông khởi nghĩa cùng vua anh, tới tháng 9 năm 1819, Nguyễn Ánh lệnh đổi thành An Tây, sau đó lại đổi thành An Sơn.
### Ông Vò
Trong vòng 20 năm từ 1802 – 1821, đầu lâu của các vua Tây Sơn (Thái Đức, Quang Trung và Quang Toản) bị bỏ vào 3 cái vò, giam ở nhà Đồ Ngoại,
tức là Võ Khố sau này [82] [[k]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Hu%E1%BB%87#endnote_knone)
Từ năm 1822 – 1885, các vò bị giam vào Khám đường, ở phía tây bắc kinh thành Huế, khoảng giữa cửa chính Tây và An Hòa.
Ba chiếc vò bị xiềng và giam riêng, ngăn cách nhau, ngoài có niêm phong, hàng tháng có đoàn của triều Nguyễn xuống kiểm tra. Ba chiếc vò được các tù nhân tôn kính gọi là “Ông Vò”, còn những người gác ngục gọi là “chúa ngụy”. [82] Những người sống ở gần Khám đường đều tỏ ra kính cẩn ba Ông Vò, họ thường cúng bái và coi như thần hộ mệnh. [[82]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Hu%E1%BB%87#cite_note-harvnb11-82) Năm 1885, kinh thành Huế biến động bởi chiến tranh giữa phe chủ chiến của nhà Nguyễn với người Pháp, ba chiếc vò bị mất tích. Các nhà nghiên cứu vẫn tiếp tục tìm tòi, nghiên cứu về vấn đề này nhưng chưa có kết luận cuối cùng. [[82]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Hu%E1%BB%87#cite_note-harvnb11-82) [[83]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Hu%E1%BB%87#cite_note-83)
Theo Báo Đất Việt thì vào đêm 22 rạng 23 tháng năm Ất Dậu (1885), phòng thành Huế thất thủ, vua Hàm Nghi cùng hoàng gia phải rời khỏi phòng thành, quân Pháp vào thành. Lúc đó, có người mang 3 vò chạy trốn. Riêng một vò (sọ vua Quang Trung) được một ông họ Phan, người ở gần Cầu Ngói đã theo hào, lạch, sông đưa về
[Cầu ngói Thanh Toàn](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BA%A7u_ng%C3%B3i_Thanh_To%C3%A0n).
## Cuộc sống cá nhân
### Ngoại hình và tính cách
Trong “
[Tây sơn thuật lược](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=T%C3%A2y_s%C6%A1n_thu%E1%BA%ADt_l%C6%B0%E1%BB%A3c&action=edit&redlink=1)” (西山述略), người ta miêu tả Nguyễn Huệ “ *Tóc Huệ quăn, mặt mụn đầy, có một con mắt nhỏ, nhưng mà cái tròng rất lạ, ban đêm ngồi không có đèn thì ánh sáng từ mắt soi sáng cả chiếu…*“. Sử gia Tạ Chí Đại Trường bình luận “tóc quăn”, “mặt mụn”, “mắt nhỏ” là dấu vết thân xác; còn “ *chuyện tròng mắt có ánh sáng phát ra, ban đêm soi sáng cả chỗ ngồi là cảm tưởng của người nhìn khiếp sợ trước oai vũ của “Thượng công”*“ . [84]
Sách
[Hoàng Lê Nhất Thống Chí](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ho%C3%A0ng_L%C3%AA_Nh%E1%BA%A5t_Th%E1%BB%91ng_Ch%C3%AD) miêu tả anh em Nguyễn Huệ “ *trò chuyện, kẻ hỏi người đáp cực kỳ ôn tồn (?) y như anh em các nhà thường dân*” khác hẳn kiểu bệ vệ, tôn nghiêm của triều đình [Lê](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_H%E1%BA%ADu_L%C3%AA) – [Trịnh](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ch%C3%BAa_Tr%E1%BB%8Bnh) . Ngoài ra, Hoàng Lê Nhất Thống Chí còn miêu tả Nguyễn Huệ là một người dễ gần, hay đùa với binh lính. Trong cuộc sống tình cảm cá nhân, giáo sĩ Labartette mô tả Nguyễn Huệ là người mềm yếu khi mà công chúa [85] [Lê Ngọc Hân](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_Ng%E1%BB%8Dc_H%C3%A2n)thường xuyên “”mếu khóc” vuốt ve tự ái đấng trượng phu” khi muốn đòi hỏi gì đó ; hay Nguyễn Huệ phát cuồng vì có người vợ mất ở [[85]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Hu%E1%BB%87#cite_note-oikjddszz-85) [Phú Xuân](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ph%C3%BA_Xu%C3%A2n). Chính tấm lòng say mê đó đem đổ vào cuộc đời Nguyễn Huệ, vào triều chính, ở chỗ chiến trường trở thành một sức quyến rũ lôi cuốn người khác . Về chiến trận, cũng sách này miêu tả Nguyễn Huệ “ [[85]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Hu%E1%BB%87#cite_note-oikjddszz-85) *…là bực lão thủ hung tợn và giỏi cầm quân. Coi y ra Bắc vào Nam thật là xuất thần quỷ nhập. Không ai có thể dò biết. Y bắt Nguyễn Hữu Chỉnh như bắt trẻ con, giết Vũ Văn Nhậm như giết con lợn, không một người nào dám trông thẳng vào mặt. Nghe lệnh y, ai cũng mất cả hồn vía, sợ hơn cả sấm sét…* ” [[85]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Hu%E1%BB%87#cite_note-oikjddszz-85) [Nguyễn Đình Giản](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Nguy%E1%BB%85n_%C4%90%C3%ACnh_Gi%E1%BA%A3n&action=edit&redlink=1), thuộc quan của [Nguyễn Hữu Chỉnh](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_H%E1%BB%AFu_Ch%E1%BB%89nh), khi bàn về Nguyễn Huệ nhận định “ *Bắc Bình vương [Nguyễn Huệ] là một tay anh hùng*“ . Nguyễn Đình Giản và Phạm Đình Dư, quan nhà Lê, nhận định “ [86] *Bắc Bình vương là người rất quyệt, hay dùng trí thuật lao lung người khác, trong lúc bàn luận, khi xuống lại nâng lên người ta không biết đâu mà dò*“. Vị quan khác Trần Công Xán nhận định “ *[Nguyễn Huệ là] người huyền bí khó lường*“ . [[86]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Hu%E1%BB%87#cite_note-oikjdds-86)
Ngay chính sử
[nhà Nguyễn](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_Nguy%E1%BB%85n) cũng phải mô tả “ *Nguyễn Văn Huệ là em Nhạc, tiếng nói như chuông, mắt sáng như điện, giảo, kiệt, thiện chiến? ai cũng phải sợ… Bốn lần đánh Gia Định, lúc ra trận đều đi trước, sĩ tốt hiệu lệnh nghiêm minh, thuộc hạ ai nấy dốc lòng vâng mệnh*“ . [87]
### Gia quyến
#### Vợ
Các nguồn tài liệu, chủ yếu là
*Đại Nam chính biên liệt truyện* của [nhà Nguyễn](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_Nguy%E1%BB%85n) về gia quyến của Nguyễn Huệ, đã ghi nhận ông có ít nhất 6 người vợ trong đó có ba hoàng hậu là:
- Chính cung hoàng hậu
**Phạm Thị Liên**
Không rõ Nguyễn Huệ lập gia đình khi nào, nhưng trong những năm tháng chiến tranh, Nguyễn Huệ đã có một bà vợ, tên là Phạm Thị Liên, quê ở
[Quy Nhơn](https://vi.wikipedia.org/wiki/Quy_Nh%C6%A1n), sinh khoảng năm [1759](https://vi.wikipedia.org/wiki/1759), là con cùng mẹ khác cha với Thái sư [Bùi Đắc Tuyên](https://vi.wikipedia.org/wiki/B%C3%B9i_%C4%90%E1%BA%AFc_Tuy%C3%AAn). Năm 16 tuổi bà Phạm Thị Liên được Nguyễn Huệ chọn làm vợ. Năm 30 tuổi ( [1789](https://vi.wikipedia.org/wiki/1789)) bà được phong làm **, bà kém Nguyễn Huệ khoảng chừng 5–6 tuổi. Phạm hậu đã có với Nguyễn Huệ 5 con, 3 trai 2 gái. Một trong 3 người con trai được lập thái tử, là Quang Toản – về sau kế tục sự nghiệp của Quang Trung. Chính cung hoàng hậu**
Khi bà bị bệnh nặng, ông đã mời một thầy thuốc người phương Tây tên là Gi-ra vào chữa. Nhưng khi Gi-ra đến nơi thì bà đã mất trước đó, vào ngày 29 tháng 3 năm
[1791](https://vi.wikipedia.org/wiki/1791).
Trong một bức thư viết ngày 17 tháng 7 năm 1791, giáo sĩ Sécrard đã kể:
*“Chánh hậu của Tiên vương (Quang Trung) mất vào khoảng tháng ba và ông đã khóc bà một cách sầu thảm. Ông đã cử hành tang lễ vô cùng linh đình trang trọng cho bà vào cuối tháng sáu. Dân Nam Hà đồn khắp nơi rằng ông đã băng hà vì quá đau buồn”.*
Hoàng hậu họ Phạm đã gắn bó với Nguyễn Huệ trong những chặng đường chinh Nam phạt Bắc nên được Nguyễn Huệ rất mực quý trọng yêu thương. Mộ chôn ở dưới chân núi
[Kim Phụng](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Kim_Ph%E1%BB%A5ng&action=edit&redlink=1), phía tây thành phố [Huế](https://vi.wikipedia.org/wiki/Hu%E1%BA%BF).
Bà được đặt thụy là
**Nhân Cung Ðoan Tĩnh Trinh Thục Nhu Thuần Vũ hoàng hậu**. **Bùi Thị Nhạn**
Theo nguồn tài liệu khác
thì sau khi bà Phạm Thị Liên qua đời, Nguyễn Huệ lấy bà [88] [Bùi Thị Nhạn](https://vi.wikipedia.org/wiki/B%C3%B9i_Th%E1%BB%8B_Nh%E1%BA%A1n)làm [Chính cung hoàng hậu](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ho%C3%A0ng_h%E1%BA%ADu). Bùi Thị Nhạn người thôn [Xuân Hòa](https://vi.wikipedia.org/wiki/Xu%C3%A2n_H%C3%B2a), huyện [Tuy Viễn](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tuy_Vi%E1%BB%85n_%28huy%E1%BB%87n_Vi%E1%BB%87t_Nam%29)(nay là [Tây Sơn](https://vi.wikipedia.org/wiki/T%C3%A2y_S%C6%A1n,_B%C3%ACnh_%C4%90%E1%BB%8Bnh)), tỉnh [Bình Định](https://vi.wikipedia.org/wiki/B%C3%ACnh_%C4%90%E1%BB%8Bnh), là em của [Bùi Đắc Tuyên](https://vi.wikipedia.org/wiki/B%C3%B9i_%C4%90%E1%BA%AFc_Tuy%C3%AAn), cô ruột của nữ tướng [Bùi Thị Xuân](https://vi.wikipedia.org/wiki/B%C3%B9i_Th%E1%BB%8B_Xu%C3%A2n)và là con gái út của [Bùi Đắc Lương](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=B%C3%B9i_%C4%90%E1%BA%AFc_L%C6%B0%C6%A1ng&action=edit&redlink=1), như vậy bà còn là chị em cùng mẹ với Phạm hậu. Bà là một trong 5 người phụ nữ nổi tiếng thời Tây Sơn được mệnh danh là [Tây Sơn ngũ phụng thư](https://vi.wikipedia.org/wiki/T%C3%A2y_S%C6%A1n_ng%C5%A9_ph%E1%BB%A5ng_th%C6%B0).
Theo giả thuyết này, chính bà Bùi Thị Nhạn mới là mẹ của Nguyễn Quang Toản, Nguyễn Quang Thiệu và Nguyễn Quang Khanh; còn bà Phạm Thị Liên lại là mẹ của Nguyễn Quang Thùy và Nguyễn Quang Bàn (nên Quang Thuỳ lớn hơn Quang Toản). Ngoài ra, bà còn là mẹ của 2 công chúa – trong đó có 1 người lấy
[Nguyễn Văn Trị](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ph%E1%BA%A1m_V%C4%83n_Tr%E1%BB%8B). Bà tự sát năm 1802 khi Cảnh Thịnh thua trận và bà không muốn lọt vào tay quân Nguyễn Ánh.
Cũng theo giả thuyết này, bà lấy Nguyễn Huệ khi ông chưa làm hoàng đế; còn bà Phạm Thị Liên đã mất sớm vì bệnh khi Quang Thuỳ còn nhỏ.
Như vậy, theo giả thuyết này, hầu hết những người con của bà Phạm Thị Liên lại là con bà Bùi Thị Nhạn, còn bà Phạm Thị Liên lại là mẹ Quang Thuỳ.
**Bắc cung hoàng hậu**
-
Công chúa
[Lê Ngọc Hân](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_Ng%E1%BB%8Dc_H%C3%A2n), con gái thứ chín vua [Lê Hiển Tông](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_Hi%E1%BB%83n_T%C3%B4ng). Ngọc Hân sinh ngày 27 tháng tư năm Canh Dần (tức 22 tháng 5 năm 1770), là người có sắc đẹp và nết na hơn cả trong số các công chúa con vua Lê Hiển Tông. Năm 1786, sau cuộc mai mối chớp nhoáng 3 ngày của [Nguyễn Hữu Chỉnh](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_H%E1%BB%AFu_Ch%E1%BB%89nh), lễ cưới Ngọc Hân công chúa và Nguyễn Huệ đã được tổ chức ở [Thăng Long](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%C4%83ng_Long).
Ngọc Hân đã có với Quang Trung hai người con, một trai và một gái: hoàng tử tên là Nguyễn Quang Đức và công chúa là Nguyễn Thị Ngọc Bảo. Lúc Ngọc Hân lấy Nguyễn Huệ, bà 16 tuổi còn Nguyễn Huệ đã 33 và cũng đã có nhiều đời vợ. Sau khi lên ngôi vua, năm 1789, Nguyễn Huệ đã phong bà làm Bắc cung hoàng hậu. Ngọc Hân mất năm Kỷ Mùi (1799). Hai người con của bà sau này đều bị triều đình
[nhà Nguyễn](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_Nguy%E1%BB%85n) giết hại. [[8]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Hu%E1%BB%87#cite_note-cc-8)
- Các bà vợ khác
Ngoài Chính cung hoàng hậu và Bắc cung hoàng hậu, Nguyễn Huệ còn có ít nhất thêm 4 bà vợ nữa.
**Bà mẹ của Nguyễn Quang Thuỳ**Có ý kiến cho rằng bà mẹ của Nguyễn Quang Thuỳ này chính là một nàng hầu. Quang Thuỳ lớn hơn Quang Toản, nhưng không phải là con của Phạm hoàng hậu và cũng không phải là con của Ngọc Hân công chúa. Vua Càn Long (nhà Thanh) từng lầm tưởng Quang Thuỳ là con trưởng của vua Quang Trung khi Thuỳ trong đoàn sứ bộ sang chúc thọ bát tuần vua Thanh (1790). [[8]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Hu%E1%BB%87#cite_note-cc-8) **Bà phi họ Lê**người [Quảng Ngãi](https://vi.wikipedia.org/wiki/Qu%E1%BA%A3ng_Ng%C3%A3i): Bà này có một con trai với vua Quang Trung, cuộc đời của bà đến nay vẫn không rõ, vị hoàng tử con bà bị Nguyễn Ánh giết năm 1801. [[8]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Hu%E1%BB%87#cite_note-cc-8) **Bà Trần Thị Quỵ**người [Quảng Nam](https://vi.wikipedia.org/wiki/Qu%E1%BA%A3ng_Nam): Không rõ bà Trần Thị Quỵ được Nguyễn Huệ chọn làm thứ phi năm nào và có con với ông hay không. Tương truyền, trong những ngày Tây Sơn thất thế, bà bị quân của Nguyễn Ánh bắt được đưa lên bãi cát Kim Bồng chém đầu rồi thả trôi sông. Thi hài của bà được nhân dân bí mật vớt lên khâm liệm và mai táng cẩn thận ở cánh đồng thuộc xứ Trà Quân, làng Thanh Đông (Quảng Nam – Đà Nẵng). [[8]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Hu%E1%BB%87#cite_note-cc-8) **Bà Nguyễn Thị Bích**người [Quảng Trị](https://vi.wikipedia.org/wiki/Qu%E1%BA%A3ng_Tr%E1%BB%8B): Bà là con gái út thứ 16 của viên quan nhỏ vào mạt kỳ thời [Chúa Nguyễn](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ch%C3%BAa_Nguy%E1%BB%85n)ở Phú Xuân. Bà cũng có một con trai với vua Quang Trung. Sau khi triều Tây Sơn sụp đổ, bà trốn về Vĩnh Ân (nay thuộc xã Cát Hanh huyện Phù Cát tỉnh Bình Định) để nương thân, lúc chết được chôn ở gò Thỏ, Vĩnh Ân. [[8]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Hu%E1%BB%87#cite_note-cc-8)
Ngoài các bà vợ kể trên, vua Quang Trung còn dự định cầu hôn với công chúa nhà Thanh nhưng việc không thành vì ông qua đời đột ngột.
[[58]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Hu%E1%BB%87#cite_note-TTK-143-58)
#### Các con
Theo các nhà nghiên cứu, số con của vua Quang Trung khoảng 20 người
[[8]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Hu%E1%BB%87#cite_note-cc-8) [[88]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Hu%E1%BB%87#cite_note-bb-88)
- Nguyễn Quang Toản (sau là
[Cảnh Thịnh đế](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Quang_To%E1%BA%A3n)– Con bà Phạm Thị Liên hoặc Bùi Thị Nhạn)
- Nguyễn Quang Bàn (Con bà Phạm Thị Liên)
- Nguyễn Quang Thiệu (Con bà Phạm Thị Liên hoặc Bùi Thị Nhạn)
- 2 công chúa, trong đó có 1 người lấy Nguyễn Văn Trị (Con bà Phạm Thị Liên hoặc Bùi Thị Nhạn)
- Nguyễn Quang Khanh (con bà Bùi Thị Nhạn)
- Nguyễn Quang Đức (Con bà Lê Ngọc Hân)
- Công chúa Nguyễn Bảo Ngọc (Con bà Lê Ngọc Hân)
- 1 người con trai con bà phi họ Lê
- 1 người con trai con bà phi Nguyễn Thị Bích
- Nguyễn Quang Thuỳ (Con bà Phạm Thị Liên hoặc 1 nàng hầu)
- Nguyễn Quang Cương (không rõ mẹ)
- Nguyễn Quang Tự (không rõ mẹ)
- Nguyễn Quang Điện (không rõ mẹ)
- Nguyễn Thất (không rõ mẹ)
- Nguyễn Quang Duy: làm chức Thái tể thời Cảnh Thịnh (không rõ mẹ)
- 5 công chúa khác cùng bị bắt với vợ Nguyễn Văn Trị, nhưng sử không nêu rõ có những người nào chính là người trong số công chúa khác con bà Phạm Thị Liên, Bùi Thị Nhạn và con bà Ngọc Hân hay không.
Trừ Quang Thuỳ tự vẫn khi Cảnh Thịnh bị bắt, những người còn lại (kể cả các công chúa – cùng phò mã Nguyễn Văn Trị) đều bị Nguyễn Ánh bắt và bị hành hình năm 1802.
## Nhận định
Tác giả Tạ Trí Đại Trường tổng kết rằng Nguyễn Huệ đã nhận được lời khen ngợi của không chỉ những người bầy tôi dưới quyền mà ngay cả của
*“đám thù nghịch từng chịu điên đảo vì ông”* [[89]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Hu%E1%BB%87#cite_note-89)
### Chiến tích
Quang Trung Nguyễn Huệ là hoàng đế bách chiến bách thắng, lập nhiều chiến tích quân sự nhất trong
[lịch sử Việt Nam](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%E1%BB%8Bch_s%E1%BB%AD_Vi%E1%BB%87t_Nam). Cả cuộc đời binh nghiệp của ông, dù dưới danh hiệu *Long Nhương tướng quân* , [e] *Bắc Bình vương*hay *hoàng đế Quang Trung*, ông đều lập công trạng hiển hách, chưa từng thất bại một trận nào. Do những chiến tích vang dội, Nguyễn Huệ được các giáo sĩ Tây phương so sánh với [[54]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Hu%E1%BB%87#cite_note-TCDT-270-54) [Alexandros Đại đế](https://vi.wikipedia.org/wiki/Alexandros_%C4%90%E1%BA%A1i_%C4%91%E1%BA%BF) và [[90]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Hu%E1%BB%87#cite_note-90) [Attila](https://vi.wikipedia.org/wiki/Attila). [[91]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Hu%E1%BB%87#cite_note-TCDT-171-91)
Chính sử của nhà Nguyễn thừa nhận:
|“||“…quân Xiêm
|(từ sau khi thua tuy ngoài miệng thì nói khoác nhưng trong bụng thì sợ Nguyễn Huệ như sợ cọp.” |”|
Gras de Préville, thuyền trưởng tàu Pandour của Pháp ở Gia Định năm 1788 đã viết về Nguyễn Huệ và quân đội của ông như sau:
|“||
|“Tây Sơn rất mạnh; quân đội của Nguyễn Huệ nếu không thiện chiến cũng rất đông; Nguyễn Huệ có voi để kéo pháo, và hơn nữa, Nguyễn Huệ có rất nhiều thuyền chiến, chiến hạm và tàu thuyền để chở quân đội. Nguyễn Huệ có nghị lực, có tài năng…” |”|
Gần như toàn bộ chiến thắng của nhà Tây Sơn đều gắn với tên tuổi ông. Những chiến công nổi bật nhất của Nguyễn Huệ:
- Đánh
[Gia Định](https://vi.wikipedia.org/wiki/Gia_%C4%90%E1%BB%8Bnh), bắt hai [chúa Nguyễn](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ch%C3%BAa_Nguy%E1%BB%85n)(1777).
- Chiến thắng 5 vạn quân
[Xiêm](https://vi.wikipedia.org/wiki/Xi%C3%AAm)ở Rạch Gầm, Xoài Mút (1785)
- Hạ thành
[Phú Xuân](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%91_%C4%91%C3%B4_Hu%E1%BA%BF)(1786)
- Tiến đánh
[Thăng Long](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%C4%83ng_Long)(1786)
- Cuộc chiến với 30 vạn quân
[nhà Thanh](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_Thanh)(1789): [Trận Ngọc Hồi](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%ADn_Ng%E1%BB%8Dc_H%E1%BB%93i), [Trận Đống Đa](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%ADn_%C4%90%E1%BB%91ng_%C4%90a)
### Chính trị
#### Đối nội, đối ngoại
Đối với việc Nguyễn Huệ mang quân ra Bắc Hà đánh họ Trịnh chuyên quyền, ông dùng khẩu hiệu “Phù Lê diệt Trịnh” để tranh thủ sự ủng hộ của nhân dân Bắc Hà. Khi diệt được họ Trịnh, ông vẫn tôn thờ vua Lê. Việc làm đó được sử gia Trần Trọng Kim nhận định
*“Ấy là đã có sức mạnh mà đã biết làm việc nghĩa vậy”* . [93]
Cũng theo sử gia Trần Trọng Kim:
*“vì vua nhà Lê nhu nhược, triều thần lúc bấy giờ không ai có tài kinh luân, lại để cho Trịnh Bồng và Nguyễn Hữu Chỉnh nối nhau mà chuyên quyền, đến nỗi thành ra tán loạn. Dẫu thế mặc lòng, khi Nguyễn Huệ giết Vũ Văn Nhậm rồi, không nỡ dứt nhà Lê, đặt Giám Quốc để giữ tông miếu tiền triều; như thế thì cách ở với nhà Lê không lấy gì làm bạc”.* [[93]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Hu%E1%BB%87#cite_note-TTKMM-93)
Ngay sau khi đại phá quân Thanh ở
[trận Ngọc Hồi – Đống Đa](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%ADn_Ng%E1%BB%8Dc_H%E1%BB%93i_-_%C4%90%E1%BB%91ng_%C4%90a), vua Quang Trung tìm cách xóa bỏ thù hằn bằng việc chiêu hàng, nuôi dưỡng hàng vạn tù binh nhà Thanh và thu dọn, cúng tế chiêu hồn quân Thanh; thực thi chính sách hòa giải với cường quốc phương Bắc và triều cống, xin phong vương. Bằng một kế sách ngoại giao khôn khéo, mua chuộc được các cận thần nhà Thanh (Phúc Khang An, [94] [Hoà Thân](https://vi.wikipedia.org/wiki/H%C3%B2a_Th%C3%A2n)…), Nguyễn Huệ đã được vua Thanh chấp nhận cầu phong để nhà Tây Sơn chính thức thay thế nhà Lê làm chủ Đại Việt. [[95]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Hu%E1%BB%87#cite_note-autogenerated2-95)
#### Quyền biến
Trong thời loạn lạc của Nguyễn Huệ cuối thế kỷ 18 – một trong những thời kỳ rối ren, nhiều bè phái và phân liệt nhiều nhất trong
[lịch sử Việt Nam](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%E1%BB%8Bch_s%E1%BB%AD_Vi%E1%BB%87t_Nam), ngoài tàn dư của các lực lượng tồn tại lâu đời, trong quá trình tranh chấp giữa các phe phái còn nhiều phần tử nảy sinh ý đồ xưng hùng xưng bá trước những cơ hội do hoàn cảnh mang lại, nhất là khi địa bàn kiểm soát của ông nằm giữa hai vùng Nam Bộ và Bắc Bộ – đất kiểm soát của các lực lượng chống đối. Nguyễn Huệ, trong quá trình đánh Nam dẹp Bắc cũng phải đối phó với những tư tưởng ly khai của các tướng lĩnh dưới quyền, song ông luôn có cách xử lý chứng tỏ bản lĩnh của một chính trị gia già giặn.
Biết Nguyễn Hữu Chỉnh là người dễ thay lòng đổi dạ nhưng Nguyễn Huệ vẫn tận dụng tài năng, mưu lược và sự thông thạo đất Bắc Hà của Nguyễn Hữu Chỉnh để đánh đổ
[chúa Trịnh](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ch%C3%BAa_Tr%E1%BB%8Bnh). Đánh xong họ Trịnh, ông không thẳng tay giết Nguyễn Hữu Chỉnh mà mượn tay các thế lực thân họ Trịnh cũ (những người đó oán Chỉnh) để giết Nguyễn Hữu Chỉnh bằng việc cùng vua anh [Nguyễn Nhạc](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Nh%E1%BA%A1c) âm thầm rút quân về nam, bỏ Nguyễn Hữu Chỉnh ở lại.
Tới khi Nguyễn Hữu Chỉnh lẽo đẽo chạy theo kịp, Nguyễn Huệ không thể bỏ mặc bèn lưu lại ở
[Nghệ An](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ngh%E1%BB%87_An) cho trấn thủ, chờ biến cố. Lúc Nguyễn Hữu Chỉnh “Phù Lê” đánh được [Trịnh Bồng](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BB%8Bnh_B%E1%BB%93ng), ra mặt chống Tây Sơn với việc sai người vào [Phú Xuân](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%91_%C4%91%C3%B4_Hu%E1%BA%BF) đòi ông giao trả đất Nghệ An, ông mới công khai cử binh đánh Nguyễn Hữu Chỉnh. Nguyễn Hữu Chỉnh bị diệt nhanh chóng.
Vũ Văn Nhậm tiếp quản
[Thăng Long](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%C4%83ng_Long) từ tay Nguyễn Hữu Chỉnh cũng nảy ý xưng hùng – chuyên quyền và tự ý đúc ấn riêng. Lúc đó Nguyễn Huệ đã điều bớt binh cho Vũ Văn Nhậm và phải đề phòng mặt Nam, nên không thể dàn quân đi đánh Vũ Văn Nhậm như đánh Nguyễn Hữu Chỉnh. Ông lặng lẽ đi gấp ra Bắc và lập tức trừ khử Vũ Văn Nhậm.
Hai viên tướng tài có ý đồ chống lại bị loại trừ với những lý do chính đáng bằng những cách thức không giống nhau, khó lường trước. Các tướng bên dưới như
[Ngô Văn Sở](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ng%C3%B4_V%C4%83n_S%E1%BB%9F), [Phan Văn Lân](https://vi.wikipedia.org/wiki/Phan_V%C4%83n_L%C3%A2n) lập tức được đôn lên thay trọng trách. Việc Nguyễn Huệ khiển tướng điều binh khiến các tướng lĩnh tâm phục và từ đó không còn ai mang ý đồ cát cứ.
### Cai trị
Không chỉ là một viên tướng thiện chiến, Quang Trung còn là một nhà cai trị tài ba. Ông giỏi chiến thuật quân sự, giỏi về chiến lược ngoại giao và lại biết thu dụng nhân tài để xây dựng đất nước. Trong ba anh em Tây Sơn, Nguyễn Huệ không chỉ trội hơn về tài năng quân sự mà ngay cả trong việc trị nước, ông cũng tỏ ra là người xuất sắc nhất. Sau là một vài lời nhận xét về công cuộc cai trị của Quang Trung:
|“||
|“Ông không chỉ là cầm quân mà còn là nhà cai trị rất giỏi… Đồn binh vững vàng khắp đường sông, cửa biển; kỷ luật nghiêm minh, đồng thời lại rất nhân từ với nhân dân…” |”|
|—Legrand de la Liraye trong tác phẩm
|Notes historiques sur la nation annamite (Bút ký lịch sử về dân tộc An Nam)
|“||
|“sáng đẹp hơn ngũ đế, lòng nhân hiếu cảm động đến trời… với các sĩ phu thì cuốn vào máy, thu vào lồng, tìm trong hang núi, hỏi chốn thôn quê, hái chẳng sót loài cỏ mọn”. |”|
|—Ngô Trọng Khuê, một đại thần cũ Nhà Hậu Lê, trước chối từ lời mời của Quang Trung
|
|“||
|Vua Quang Trung nhà Nguyễn Tây Sơn. là ông vua anh dũng, lấy võ lược mà dựng nghiệp, nhưng ngài có độ lượng, rất am hiểu việc trị nước, biết trọng những người hiền tài văn học. Khi ngài ra đất Bắc Hà, những người như |”|
|—
|
Sự ra đi của Nguyễn Huệ là tổn thất không thể bù đắp và là điều không may cho nhà Tây Sơn. Cơ nghiệp ông để lại không được người thừa kế xứng đáng bảo tồn, nên đã nhanh chóng mất về tay
[Nguyễn Ánh](https://vi.wikipedia.org/wiki/Gia_Long). Cái chết đột ngột của ông khiến đời sau còn tiếc cho nhiều dự định lớn lao chưa thành hiện thực.
Dù sau này
[nhà Nguyễn](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_Nguy%E1%BB%85n) tìm nhiều cách để bôi nhọ và xoá bỏ những chứng tích liên quan tới Nguyễn Huệ nói riêng và nhà Tây Sơn nói chung, nhưng tên tuổi ông không hề bị mai một. Người Việt Nam ghi nhận ông là người anh hùng áo vải dân tộc, là một trong những vị vua vĩ đại nhất trong lịch sử nước nhà.
## Ghi công từ hậu thế
Quang Trung được thờ tại
[chùa Bộc](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ch%C3%B9a_B%E1%BB%99c) ở [Hà Nội](https://vi.wikipedia.org/wiki/H%C3%A0_N%E1%BB%99i). Bức tượng Quang Trung trong chùa được tạc vào thời kì [nhà Nguyễn](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_Nguy%E1%BB%85n) đang truy diệt tất cả những gì liên quan đến nhà Tây Sơn, tượng có dòng chữ “Bính Ngọ tạo Quang Trung tượng”. Hàng năm, vào ngày mồng 5 [99] [Tết](https://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BA%BFt_Nguy%C3%AAn_%C4%90%C3%A1n)âm lịch, tại quận Đống Đa – [Hà Nội](https://vi.wikipedia.org/wiki/H%C3%A0_N%E1%BB%99i)thường tổ chức hội [Gò Đống Đa](https://vi.wikipedia.org/wiki/G%C3%B2_%C4%90%E1%BB%91ng_%C4%90a)để kỷ niệm chiến thắng Ngọc Hồi – Đống Đa đánh tan quân Thanh của vua Quang Trung. Dịp kỷ niệm 200 năm chiến thắng Đống Đa, khu tượng đài Quang Trung được xây dựng tại khu vực này. [Phòng tuyến Tam Điệp](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ph%C3%B2ng_tuy%E1%BA%BFn_Tam_%C4%90i%E1%BB%87p) ở [thành phố Tam Điệp](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%C3%A0nh_ph%E1%BB%91_Tam_%C4%90i%E1%BB%87p) tỉnh [Ninh Bình](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ninh_B%C3%ACnh) là một quần thể các di tích lịch sử ghi dấu cuộc chiến tranh giữa nghĩa quân [Tây Sơn](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_T%C3%A2y_S%C6%A1n) và [nhà Thanh](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_Thanh). Quần thể di tích này thuộc khu vực dãy núi [Tam Điệp](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tam_%C4%90i%E1%BB%87p), là ranh giới tự nhiên hiểm yếu ngăn cách hai miền Trung – Bắc. Đây là nơi hội quân một thời oai hùng của Quang Trung với những cái tên [đèo Ba Dội](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%C3%A8o_Tam_%C4%90i%E1%BB%87p), núi Gióng Than, đồi Hầu Vua, đồi Chuông, đền Cao Sơn, đền Quán Cháo, chùa Dâu… Những đồn luỹ Tam Điệp, Quèn Rẻ, Quèn Thờ, Luỹ Chẹn, Luỹ Đệm, Luỹ Đền…, ải Quang Trung, Kẽm Đó – cổ họng hiểm yếu nhất Tam Điệp… Luỹ Quèn Thờ là vùng đồi núi, rừng rú hoang vu, năm xưa khi thân chinh ra Bắc, vua Quang Trung đã lên thắp hương xin kế phá giặc ở đây. Tương truyền ngôi đền thờ [thần Cao Sơn](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BA%A7n_Cao_S%C6%A1n) trước đó ở giữa lưng chừng núi. Vua Quang Trung đã được thần báo mộng và nhắc nhở xây đền lên đỉnh núi nếu thắng trận. Sau khi thắng trận vị vua này đã cho di dời Đền lên đỉnh núi. Đền Quán Cháo là ngôi đền gắn với sự tích tiên nữ dâng cháo cho quân lính Tây Sơn trước giờ xung trận. Đền thờ Quang Trung được xây dựng ở thành cổ [Tam Điệp](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tam_%C4%90i%E1%BB%87p) ngay trong thời [nhà Nguyễn](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_Nguy%E1%BB%85n). Quảng trường, tượng đài Hoàng đế Quang Trung được nhân dân [Ninh Bình](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ninh_B%C3%ACnh) xây dựng tại xã Quang Sơn, [thành phố Tam Điệp](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%C3%A0nh_ph%E1%BB%91_Tam_%C4%90i%E1%BB%87p).
Tại thành phố
[Quy Nhơn](https://vi.wikipedia.org/wiki/Quy_Nh%C6%A1n), tỉnh [Bình Định](https://vi.wikipedia.org/wiki/B%C3%ACnh_%C4%90%E1%BB%8Bnh) cũng có *tượng đài Hoàng Đế Quang Trung*, đặt tại [Bảo Tàng Quang Trung](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=B%E1%BA%A3o_T%C3%A0ng_Quang_Trung&action=edit&redlink=1).
Tên
*Nguyễn Huệ* hoặc niên hiệu *Quang Trung* của ông được đặt cho các đường phố, phường xã ở các thành phố lớn Việt Nam ( [Hà Nội](https://vi.wikipedia.org/wiki/H%C3%A0_N%E1%BB%99i), [Thành phố Hồ Chí Minh](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%C3%A0nh_ph%E1%BB%91_H%E1%BB%93_Ch%C3%AD_Minh), [Cần Thơ](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BA%A7n_Th%C6%A1), [Vinh](https://vi.wikipedia.org/wiki/Vinh), [Phan Thiết](https://vi.wikipedia.org/wiki/Phan_Thi%E1%BA%BFt), [Hạ Long](https://vi.wikipedia.org/wiki/H%E1%BA%A1_Long_%28th%C3%A0nh_ph%E1%BB%91%29), [Uông Bí](https://vi.wikipedia.org/wiki/U%C3%B4ng_B%C3%AD), [Quảng Yên](https://vi.wikipedia.org/wiki/Qu%E1%BA%A3ng_Y%C3%AAn_%28th%E1%BB%8B_x%C3%A3%29)…). Ở Hà Nội, phố Quang Trung được đặt trên di chỉ cũ của phủ [chúa Trịnh](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ch%C3%BAa_Tr%E1%BB%8Bnh) là nơi ông từng đóng quân khi tiến vào Thăng Long năm 1786 và cũng là nơi cử hành hôn lễ giữa ông và công chúa [Lê Ngọc Hân](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_Ng%E1%BB%8Dc_H%C3%A2n). Ở Thành phố Hồ Chí Minh, có một ngôi miếu nhỏ của ông tọa lạc tại [100] [Quận 12](https://vi.wikipedia.org/wiki/Qu%E1%BA%ADn_12,_th%C3%A0nh_ph%E1%BB%91_H%E1%BB%93_Ch%C3%AD_Minh), gần [Công viên phần mềm Quang Trung](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%C3%B4ng_vi%C3%AAn_ph%E1%BA%A7n_m%E1%BB%81m_Quang_Trung).
## Những di ngôn nổi tiếng
|“||
||”|
|—(Chiếu xuất quân)|
|“||
||”|
|—(Trả lời về việc bia tiến sĩ ở
|
## Hình tượng Nguyễn Huệ trong điện ảnh
Bộ phim dã sử – võ thuật đầu tiên của điện ảnh Việt Nam về Vua Quang Trung là bộ phim “
[Tây Sơn hào kiệt](https://vi.wikipedia.org/wiki/T%C3%A2y_S%C6%A1n_h%C3%A0o_ki%E1%BB%87t)” được thực hiện bởi hãng phim Lý Huỳnh phối hợp cùng Hãng phim Thanh Niên hợp tác sản xuất với sự góp mặt của các diễn viên: [Thùy Lâm](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%C3%B9y_L%C3%A2m), [Nghệ sĩ nhân dân](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ngh%E1%BB%87_s%C4%A9_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n) [Thế Anh](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BA%BF_Anh), Nghệ sĩ nhân dân [Đoàn Dũng](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=%C4%90o%C3%A0n_D%C5%A9ng&action=edit&redlink=1), Nghệ sĩ ưu tú Lý Huỳnh, Công Hậu, Mộng Vân,… và vai Nguyễn Huệ được giao cho nam diễn viên [Lý Hùng](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%BD_H%C3%B9ng). [[101]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Hu%E1%BB%87#cite_note-101) Phim được khởi quay từ ngày [102] [7 tháng 3](https://vi.wikipedia.org/wiki/7_th%C3%A1ng_3)năm [2009](https://vi.wikipedia.org/wiki/2009). [[103]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Hu%E1%BB%87#cite_note-103) [[104]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Hu%E1%BB%87#cite_note-104)
Bộ phim dài 90 phút, dựng lại một quãng thời gian trong cuộc đời của Nguyễn Huệ – Quang Trung. Đó là thời gian người anh hùng Nguyễn Huệ chạm mặt và bắt đầu mối tình với Công chúa
[Lê Ngọc Hân](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_Ng%E1%BB%8Dc_H%C3%A2n), Nguyễn Huệ kéo quân ra Bắc phò Lê – diệt Trịnh và phim kết lại với hình ảnh [chiến thắng Ngọc Hồi](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%ADn_Ng%E1%BB%8Dc_H%E1%BB%93i) – [Đống Đa](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%ADn_%C4%90%E1%BB%91ng_%C4%90a) lịch sử khi 10 vạn quân Tây Sơn đánh tan 20 vạn quân lính nhà Thanh, tiến đến giải phóng Thăng Long vào mùa xuân Kỷ Dậu 1789. Bộ phim đã được đầu tư trên 12 tỉ đồng, thực hiện ròng rã trong ba năm và là phim đầu tiên của Hãng phim Lý Huỳnh được làm hậu kỳ tại [105] [Hồng Kông](https://vi.wikipedia.org/wiki/H%E1%BB%93ng_K%C3%B4ng). Ngoài ra phim còn có sự tham gia của 200 võ sư ( [vovinam](https://vi.wikipedia.org/wiki/Vovinam), võ cổ truyền), 50 con voi ở [Buôn Đôn](https://vi.wikipedia.org/wiki/Bu%C3%B4n_%C4%90%C3%B4n_%28huy%E1%BB%87n%29), 38 tuấn mã từ trường đua, may 2.000 bộ trang phục cho bốn sắc lính, đúc 10 cây [súng thần công](https://vi.wikipedia.org/wiki/S%C3%BAng_th%E1%BA%A7n_c%C3%B4ng)và cảnh quay đông nhất có trên 3.000 diễn viên. Phim được chiếu ra mắt ngày 22 tháng 4 năm 2010 và chính thức công chiếu toàn quốc vào ngày [30 tháng 4](https://vi.wikipedia.org/wiki/30_th%C3%A1ng_4). [[106]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Hu%E1%BB%87#cite_note-106)
## Xem thêm
[Nhà Tây Sơn](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_T%C3%A2y_S%C6%A1n) [Nguyễn Nhạc](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Nh%E1%BA%A1c) [Nguyễn Lữ](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_L%E1%BB%AF) [Nguyễn Ánh](https://vi.wikipedia.org/wiki/Gia_Long) [Trận Rạch Gầm – Xoài Mút](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%ADn_R%E1%BA%A1ch_G%E1%BA%A7m_%E2%80%93_Xo%C3%A0i_M%C3%BAt) [Chiến thắng Kỷ dậu (1789)](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%ADn_Ng%E1%BB%8Dc_H%E1%BB%93i_-_%C4%90%E1%BB%91ng_%C4%90a) [Núi Bân](https://vi.wikipedia.org/wiki/N%C3%BAi_B%C3%A2n)
## Chú giải
• a)
[ Vì có thuở Nguyễn Lữ đi tu theo đạo Hồi Bani (Islam Bani) một hệ tôn giáo của người Chàm cổ.^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Hu%E1%BB%87#ref_anone)
• b)
[ Sau này Dương bị Nguyễn Huệ xử tử.^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Hu%E1%BB%87#ref_bnone)
• c)
[ Vị trí hiện nay của cung Đan Dương (hay Đan Lăng) là không rõ ràng, xin xem chi tiết tại ^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Hu%E1%BB%87#ref_cnone) [Việc an táng Quang Trung](https://vi.wikipedia.org/wiki/Vi%E1%BB%87c_an_t%C3%A1ng_Quang_Trung).
• d)
[ Trong ^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Hu%E1%BB%87#ref_dnone) *Việt Nam sử lược*, Trần Trọng Kim gọi [nhà Tây Sơn](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_T%C3%A2y_S%C6%A1n)là *nhà Nguyễn Tây Sơn*vì các vua Tây Sơn họ Nguyễn và để phân biệt với [nhà Nguyễn](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_Nguy%E1%BB%85n)của [Nguyễn Ánh](https://vi.wikipedia.org/wiki/Gia_Long)
• e)
[ Chức do ^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Hu%E1%BB%87#ref_enone) [Nguyễn Nhạc](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Nh%E1%BA%A1c)phong
• g)
^ [Trịnh Tông](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BB%8Bnh_Kh%E1%BA%A3i) phạm tội bị truất làm con út
• h)
[ Con rể của ^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Hu%E1%BB%87#ref_hnone) [Nguyễn Nhạc](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Nh%E1%BA%A1c)
• i)
[ Trong nguyên bản “Khuân” là một chữ Nôm, rất ít dùng, viết theo tên gọi của địa phương. Khuân Sơn, theo sách ^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Hu%E1%BB%87#ref_inone) *Đại Nam nhất thống chí*của Quốc sử quán triều Nguyễn, tập I (Nxb Thuận Hoá, Huế 1992) chép: “Núi Khuân Sơn ở phía nam huyện Phong Điền, có tên nữa là Thượng Sơn, vì hình núi tròn như vựa thóc, thượng lưu sông Phong Điền chảy về phía tây, có một con đường theo ven núi chạy về phía bắc, đi theo về phía tây có thể đến đất người Man Thượng”, [Bài thơ chữ Hán “Nhìn thấy linh cữu Quang Trung” mới tìm thấy](http://www.vusta.vn/Temps/Home/template2/?nid=1F18)Hồng Phi – Hương Nao, [VUSTA](https://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_hi%E1%BB%87p_c%C3%A1c_H%E1%BB%99i_Khoa_h%E1%BB%8Dc_v%C3%A0_K%E1%BB%B9_thu%E1%BA%ADt_Vi%E1%BB%87t_Nam)00:00:00 Ngày 27/05/2006, theo *Xưa & Nay*, số 245, 10/2005, trang 6-8
• j)
[ Doanh Tần tức ^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Hu%E1%BB%87#ref_jnone) [Tần Thuỷ Hoàng](https://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BA%A7n_Th%E1%BB%A7y_Ho%C3%A0ng); ý tác giả ví Nguyễn Ánh tàn bạo như [Tần Thuỷ Hoàng](https://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BA%A7n_Th%E1%BB%A7y_Ho%C3%A0ng)
## Chú thích và tham khảo
[^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Hu%E1%BB%87#cite_ref-Kamm-85_1-0) [Kamm 1996](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Hu%E1%BB%87#CITEREFKamm1996), tr. 125 **Nguyễn Phan Quang (2006), sách đã dẫn, tr 208 – 213** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Hu%E1%BB%87#cite_ref-2)
- ^
**a** **ă** **â** [Tạ Chí Đại Trường 1973](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Hu%E1%BB%87#CITEREFT.E1.BA.A1_Ch.C3.AD_.C4.90.E1.BA.A1i_Tr.C6.B0.E1.BB.9Dng1973), tr. 49
- ^
**a** **ă** [Trần Trọng Kim 1971](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Hu%E1%BB%87#CITEREFTr.E1.BA.A7n_Tr.E1.BB.8Dng_Kim1971), tr. 102 **Xem** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Hu%E1%BB%87#cite_ref-5) [Trung chi II họ Hồ Quỳnh Đôi](http://www.informatik.uni-leipzig.de/%7Educ/sach/HXH/hxhuong.html)và [Tiểu chi Cụ Án, Trung chi 5](http://www.informatik.uni-leipzig.de/%7Educ/sach/HXH/TieuChiCuAn.html) [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Hu%E1%BB%87#cite_ref-6) [Việt Nam sử lược. Phần IV Tự Chủ Thời Đại Thời Kỳ Nam Bắc Phân Tranh (1528 – 1802)](http://viethoc.org/eholdings/sach/vnsl.pdf)trang 153. [Trần Trọng Kim](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%A7n_Tr%E1%BB%8Dng_Kim), Trung tâm Học liệu xuất bản. Bản lưu Viện Việt học [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Hu%E1%BB%87#cite_ref-7) *Đại Việt sử ký tục biên*, Quyển XXII, [Hiển Tông Vĩnh hoàng đế](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_Hi%E1%BB%83n_T%C3%B4ng)
- ^
**a** **ă** **â** **b** **c** **d** **đ** **e** [“Sự nghiệp Tây Sơn trên đất Bình Định”](http://web.archive.org/web/20080204133529/http://www.dostbinhdinh.org.vn/DiaChiBD/Lichsu/ChuongIII_Sunghiep79-101.htm). *Địa chí lịch sử Bình Định*. Sở Khoa Học và Công Nghệ Bình Định. [Bản gốc](http://www.dostbinhdinh.org.vn/dostbinhdinh/DiaChiBD/Lichsu/ChuongIII_Sunghiep79-101.htm)lưu trữ 4 tháng 2 năm 2008. Truy cập ngày 20 tháng 7 năm 2008. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Hu%E1%BB%87#cite_ref-9) [Đỗ Bang 2006](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Hu%E1%BB%87#CITEREF.C4.90.E1.BB.97_Bang2006), tr. 11 [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Hu%E1%BB%87#cite_ref-10) [Yến Phi 1995](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Hu%E1%BB%87#CITEREFY.E1.BA.BFn_Phi1995) [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Hu%E1%BB%87#cite_ref-11) [Largo 2002](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Hu%E1%BB%87#CITEREFLargo2002), tr. 104 [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Hu%E1%BB%87#cite_ref-12) [Quốc sử quán triều Nguyễn 2001](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Hu%E1%BB%87#CITEREFQu.E1.BB.91c_s.E1.BB.AD_qu.C3.A1n_tri.E1.BB.81u_Nguy.E1.BB.85n2001), tr. 930 [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Hu%E1%BB%87#cite_ref-13) [Nguyễn Lương Bích, Phạm Ngọc Phụng 1976](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Hu%E1%BB%87#CITEREFNguy.E1.BB.85n_L.C6.B0.C6.A1ng_B.C3.ADch.2C_Ph.E1.BA.A1m_Ng.E1.BB.8Dc_Ph.E1.BB.A5ng1976), tr. 40 [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Hu%E1%BB%87#cite_ref-14) [Nguyễn Lương Bích, Phạm Ngọc Phụng 1976](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Hu%E1%BB%87#CITEREFNguy.E1.BB.85n_L.C6.B0.C6.A1ng_B.C3.ADch.2C_Ph.E1.BA.A1m_Ng.E1.BB.8Dc_Ph.E1.BB.A5ng1976), tr. 42 [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Hu%E1%BB%87#cite_ref-15) [Nguyễn Lương Bích, Phạm Ngọc Phụng 1976](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Hu%E1%BB%87#CITEREFNguy.E1.BB.85n_L.C6.B0.C6.A1ng_B.C3.ADch.2C_Ph.E1.BA.A1m_Ng.E1.BB.8Dc_Ph.E1.BB.A5ng1976), tr. 44-45 [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Hu%E1%BB%87#cite_ref-TCTT-88_16-0) [Tạ Chí Đại Trường 1973](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Hu%E1%BB%87#CITEREFT.E1.BA.A1_Ch.C3.AD_.C4.90.E1.BA.A1i_Tr.C6.B0.E1.BB.9Dng1973), tr. 88
- ^
**a** **ă** [Tạ Chí Đại Trường 1973](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Hu%E1%BB%87#CITEREFT.E1.BA.A1_Ch.C3.AD_.C4.90.E1.BA.A1i_Tr.C6.B0.E1.BB.9Dng1973), tr. 89 [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Hu%E1%BB%87#cite_ref-TCTT-90_18-0) [Tạ Chí Đại Trường 1973](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Hu%E1%BB%87#CITEREFT.E1.BA.A1_Ch.C3.AD_.C4.90.E1.BA.A1i_Tr.C6.B0.E1.BB.9Dng1973), tr. 90 [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Hu%E1%BB%87#cite_ref-TCTT-91_19-0) [Tạ Chí Đại Trường 1973](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Hu%E1%BB%87#CITEREFT.E1.BA.A1_Ch.C3.AD_.C4.90.E1.BA.A1i_Tr.C6.B0.E1.BB.9Dng1973), tr. 91 [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Hu%E1%BB%87#cite_ref-20) [Nguyễn Lương Bích, Phạm Ngọc Phụng 1976](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Hu%E1%BB%87#CITEREFNguy.E1.BB.85n_L.C6.B0.C6.A1ng_B.C3.ADch.2C_Ph.E1.BA.A1m_Ng.E1.BB.8Dc_Ph.E1.BB.A5ng1976), tr. 54 [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Hu%E1%BB%87#cite_ref-TCTT-92-93_21-0) [Tạ Chí Đại Trường 1973](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Hu%E1%BB%87#CITEREFT.E1.BA.A1_Ch.C3.AD_.C4.90.E1.BA.A1i_Tr.C6.B0.E1.BB.9Dng1973), tr. 92-93 [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Hu%E1%BB%87#cite_ref-22) [Nguyễn Lương Bích, Phạm Ngọc Phụng 1976](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Hu%E1%BB%87#CITEREFNguy.E1.BB.85n_L.C6.B0.C6.A1ng_B.C3.ADch.2C_Ph.E1.BA.A1m_Ng.E1.BB.8Dc_Ph.E1.BB.A5ng1976), tr. 65 [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Hu%E1%BB%87#cite_ref-23) [Nguyễn Lương Bích, Phạm Ngọc Phụng 1976](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Hu%E1%BB%87#CITEREFNguy.E1.BB.85n_L.C6.B0.C6.A1ng_B.C3.ADch.2C_Ph.E1.BA.A1m_Ng.E1.BB.8Dc_Ph.E1.BB.A5ng1976), tr. 70 [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Hu%E1%BB%87#cite_ref-24) [Nguyễn Lương Bích, Phạm Ngọc Phụng 1976](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Hu%E1%BB%87#CITEREFNguy.E1.BB.85n_L.C6.B0.C6.A1ng_B.C3.ADch.2C_Ph.E1.BA.A1m_Ng.E1.BB.8Dc_Ph.E1.BB.A5ng1976), tr. 77
- ^
**a** **ă** **â** [Nguyễn Phan Quang 2005](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Hu%E1%BB%87#CITEREFNguy.E1.BB.85n_Phan_Quang2005), tr. 82
- ^
**a** **ă** **â** **b** **c** **d** [Tạ Chí Đại Trường 1973](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Hu%E1%BB%87#CITEREFT.E1.BA.A1_Ch.C3.AD_.C4.90.E1.BA.A1i_Tr.C6.B0.E1.BB.9Dng1973), tr. 125 [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Hu%E1%BB%87#cite_ref-27) [Ngô gia văn phái 1987](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Hu%E1%BB%87#CITEREFNg.C3.B4_gia_v.C4.83n_ph.C3.A1i1987), tr. 99 (t. 1) [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Hu%E1%BB%87#cite_ref-28) [Nguyễn Lương Bích, Phạm Ngọc Phụng 1976](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Hu%E1%BB%87#CITEREFNguy.E1.BB.85n_L.C6.B0.C6.A1ng_B.C3.ADch.2C_Ph.E1.BA.A1m_Ng.E1.BB.8Dc_Ph.E1.BB.A5ng1976), tr. 119-120 [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Hu%E1%BB%87#cite_ref-29) [Ngô gia văn phái 1987](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Hu%E1%BB%87#CITEREFNg.C3.B4_gia_v.C4.83n_ph.C3.A1i1987), tr. 140 (t. 1) [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Hu%E1%BB%87#cite_ref-TTK-123_30-0) [Trần Trọng Kim 1971](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Hu%E1%BB%87#CITEREFTr.E1.BA.A7n_Tr.E1.BB.8Dng_Kim1971), tr. 123
- ^
**a** **ă** [Trần Trọng Kim 1971](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Hu%E1%BB%87#CITEREFTr.E1.BA.A7n_Tr.E1.BB.8Dng_Kim1971), tr. 122
- ^
**a** **ă** **â** [Tạ Chí Đại Trường 1973](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Hu%E1%BB%87#CITEREFT.E1.BA.A1_Ch.C3.AD_.C4.90.E1.BA.A1i_Tr.C6.B0.E1.BB.9Dng1973), tr. 146-147
- ^
**a** **ă** [Tạ Chí Đại Trường 1973](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Hu%E1%BB%87#CITEREFT.E1.BA.A1_Ch.C3.AD_.C4.90.E1.BA.A1i_Tr.C6.B0.E1.BB.9Dng1973), tr. 145 [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Hu%E1%BB%87#cite_ref-autogenerated1_34-0) [Tạ Chí Đại Trường 1973](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Hu%E1%BB%87#CITEREFT.E1.BA.A1_Ch.C3.AD_.C4.90.E1.BA.A1i_Tr.C6.B0.E1.BB.9Dng1973), tr. 145
- ^
**a** **ă** [Tạ Chí Đại Trường 1973](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Hu%E1%BB%87#CITEREFT.E1.BA.A1_Ch.C3.AD_.C4.90.E1.BA.A1i_Tr.C6.B0.E1.BB.9Dng1973), tr. 148
- ^
**a** **ă** [Tạ Chí Đại Trường 1973](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Hu%E1%BB%87#CITEREFT.E1.BA.A1_Ch.C3.AD_.C4.90.E1.BA.A1i_Tr.C6.B0.E1.BB.9Dng1973), tr. 149
- ^
**a** **ă** [Trần Trọng Kim 1971](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Hu%E1%BB%87#CITEREFTr.E1.BA.A7n_Tr.E1.BB.8Dng_Kim1971), tr. 124 [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Hu%E1%BB%87#cite_ref-NLB-PNP-188-189_38-0) [Nguyễn Lương Bích, Phạm Ngọc Phụng 1976](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Hu%E1%BB%87#CITEREFNguy.E1.BB.85n_L.C6.B0.C6.A1ng_B.C3.ADch.2C_Ph.E1.BA.A1m_Ng.E1.BB.8Dc_Ph.E1.BB.A5ng1976), tr. 188-189 [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Hu%E1%BB%87#cite_ref-TCDT_39-0) [Tạ Chí Đại Trường 1973](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Hu%E1%BB%87#CITEREFT.E1.BA.A1_Ch.C3.AD_.C4.90.E1.BA.A1i_Tr.C6.B0.E1.BB.9Dng1973), tr. 165 **Chúng ta [rất có thể] sẽ không bao giờ nắm được chính xác con số này. Theo một số tài liệu mới nhất gần đây (ví dụ các bài nghiên cứu của Nguyễn Duy Chính) thì số quân chính quy có thể ít hơn đáng kể so với con số 29 vạn nói trên, nhưng nếu gộp cả dân binh thì lại vượt xa.** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Hu%E1%BB%87#cite_ref-40) [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Hu%E1%BB%87#cite_ref-41) [Nguyễn Lương Bích, Phạm Ngọc Phụng 1976](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Hu%E1%BB%87#CITEREFNguy.E1.BB.85n_L.C6.B0.C6.A1ng_B.C3.ADch.2C_Ph.E1.BA.A1m_Ng.E1.BB.8Dc_Ph.E1.BB.A5ng1976), tr. 217 **Ngô gia văn phái, Hoàng Lê nhất thống chí, NXB Văn học, 1984, tập 2, trang 156-161** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Hu%E1%BB%87#cite_ref-42) **Nhiều tác giả, Ngô Thì Nhậm con người và sự nghiệp, ty văn hóa thông tin Hà Tây, 1974, trang 59-64** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Hu%E1%BB%87#cite_ref-43) **Bang giao tập, sách chép tay của thư viện Hán Nôm** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Hu%E1%BB%87#cite_ref-44) [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Hu%E1%BB%87#cite_ref-NLB-PNP-220_45-0) [Nguyễn Lương Bích, Phạm Ngọc Phụng 1976](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Hu%E1%BB%87#CITEREFNguy.E1.BB.85n_L.C6.B0.C6.A1ng_B.C3.ADch.2C_Ph.E1.BA.A1m_Ng.E1.BB.8Dc_Ph.E1.BB.A5ng1976), tr. 220 [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Hu%E1%BB%87#cite_ref-TCDT-168-170_46-0) [Tạ Chí Đại Trường 1973](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Hu%E1%BB%87#CITEREFT.E1.BA.A1_Ch.C3.AD_.C4.90.E1.BA.A1i_Tr.C6.B0.E1.BB.9Dng1973), tr. 168-170 [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Hu%E1%BB%87#cite_ref-NLB-PNP-236_47-0) [Nguyễn Lương Bích, Phạm Ngọc Phụng 1976](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Hu%E1%BB%87#CITEREFNguy.E1.BB.85n_L.C6.B0.C6.A1ng_B.C3.ADch.2C_Ph.E1.BA.A1m_Ng.E1.BB.8Dc_Ph.E1.BB.A5ng1976), tr. 236: nguyên chỉ có 12 đống, tới giữa thế kỷ 19, do đào đất làm đường, mở chợ lại nhặt được nhiều xác nữa nên tập trung thành gò thứ 13. Tới sau này chỉ còn lại 2 đống, một là *đống đa*gần đền Trung Liệt, một nữa là *đống thiêng*trong khu lăng mộ [Hoàng Cao Khải](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ho%C3%A0ng_Cao_Kh%E1%BA%A3i) [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Hu%E1%BB%87#cite_ref-48) [Nguyễn Lương Bích, Phạm Ngọc Phụng 1976](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Hu%E1%BB%87#CITEREFNguy.E1.BB.85n_L.C6.B0.C6.A1ng_B.C3.ADch.2C_Ph.E1.BA.A1m_Ng.E1.BB.8Dc_Ph.E1.BB.A5ng1976), tr. 238 [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Hu%E1%BB%87#cite_ref-49) [Ngô gia văn phái 1987](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Hu%E1%BB%87#CITEREFNg.C3.B4_gia_v.C4.83n_ph.C3.A1i1987), tr. 190 (t. 2) [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Hu%E1%BB%87#cite_ref-50) [Tạ Chí Đại Trường 2007](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Hu%E1%BB%87#CITEREFT.E1.BA.A1_Ch.C3.AD_.C4.90.E1.BA.A1i_Tr.C6.B0.E1.BB.9Dng2007), tr. 197 **Đỗ Viết Lăng.** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Hu%E1%BB%87#cite_ref-51) [“Kỳ mưu của Quang Trung”](http://www.baobinhdinh.com.vn/datnuoc-connguoi/2006/7/29625/). Báo Bình Định. Truy cập ngày 14 tháng 7 năm 2006.
- ^
**a** **ă** **â** [Nguyễn Lương Bích, Phạm Ngọc Phụng 1976](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Hu%E1%BB%87#CITEREFNguy.E1.BB.85n_L.C6.B0.C6.A1ng_B.C3.ADch.2C_Ph.E1.BA.A1m_Ng.E1.BB.8Dc_Ph.E1.BB.A5ng1976), tr. 317 [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Hu%E1%BB%87#cite_ref-TTK-136_53-0) [Trần Trọng Kim 1971](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Hu%E1%BB%87#CITEREFTr.E1.BA.A7n_Tr.E1.BB.8Dng_Kim1971), tr. 136
- ^
**a** **ă** **â** [Tạ Chí Đại Trường 1973](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Hu%E1%BB%87#CITEREFT.E1.BA.A1_Ch.C3.AD_.C4.90.E1.BA.A1i_Tr.C6.B0.E1.BB.9Dng1973), tr. 270
- ^
**a** **ă** **â** **b** [Đặng Việt Thủy & Đặng Thành Trung 2008](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Hu%E1%BB%87#CITEREF.C4.90.E1.BA.B7ng_Vi.E1.BB.87t_Th.E1.BB.A7y.C4.90.E1.BA.B7ng_Th.C3.A0nh_Trung2008), tr. 273
- ^
**a** **ă** **â** **b** [Lê Văn Quý (2001).](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Hu%E1%BB%87#cite_ref-gg_56-4) **c** [“Bí mật quanh cái chết của vua Quang Trung”](http://www.thuvienbinhdinh.com/diachi/uniisis.asp?action=view&PID=3536). *Địa chí lịch sử Bình Định*. Thư Viện Bình Định. Truy cập ngày 22 tháng 7 năm 2008. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Hu%E1%BB%87#cite_ref-57) [Nhiều tác giả 2007](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Hu%E1%BB%87#CITEREFNhi.E1.BB.81u_t.C3.A1c_gi.E1.BA.A32007), tr. 36
- ^
**a** **ă** **â** [Trần Trọng Kim 1971](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Hu%E1%BB%87#CITEREFTr.E1.BA.A7n_Tr.E1.BB.8Dng_Kim1971), tr. 143
- ^
**a** **ă** **â** **b** [Nguyễn Phan Quang 2006](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Hu%E1%BB%87#CITEREFNguy.E1.BB.85n_Phan_Quang2006), tr. 309
- ^
**a** **ă** **â** **b** [Nguyễn Phan Quang 2006](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Hu%E1%BB%87#CITEREFNguy.E1.BB.85n_Phan_Quang2006), tr. 309-310
- ^
**a** **ă** **â** [Trần Trọng Kim 1971](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Hu%E1%BB%87#CITEREFTr.E1.BA.A7n_Tr.E1.BB.8Dng_Kim1971), tr. 141 [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Hu%E1%BB%87#cite_ref-62) [Đặng Việt Thủy & Đặng Thành Trung 2008](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Hu%E1%BB%87#CITEREF.C4.90.E1.BA.B7ng_Vi.E1.BB.87t_Th.E1.BB.A7y.C4.90.E1.BA.B7ng_Th.C3.A0nh_Trung2008), tr. 276
- ^
**a** **ă** **â** **b** [Đặng Việt Thủy & Đặng Thành Trung 2008](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Hu%E1%BB%87#CITEREF.C4.90.E1.BA.B7ng_Vi.E1.BB.87t_Th.E1.BB.A7y.C4.90.E1.BA.B7ng_Th.C3.A0nh_Trung2008), tr. 274-275
- ^
**a** **ă** **â** [Đặng Việt Thủy & Đặng Thành Trung 2008](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Hu%E1%BB%87#CITEREF.C4.90.E1.BA.B7ng_Vi.E1.BB.87t_Th.E1.BB.A7y.C4.90.E1.BA.B7ng_Th.C3.A0nh_Trung2008), tr. 275-276
- ^
**a** **ă** [Trần Trọng Kim 1971](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Hu%E1%BB%87#CITEREFTr.E1.BA.A7n_Tr.E1.BB.8Dng_Kim1971), tr. 142
- ^
**a** **ă** **â** **b** [Đặng Việt Thủy & Đặng Thành Trung 2008](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Hu%E1%BB%87#CITEREF.C4.90.E1.BA.B7ng_Vi.E1.BB.87t_Th.E1.BB.A7y.C4.90.E1.BA.B7ng_Th.C3.A0nh_Trung2008), tr. 274 [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Hu%E1%BB%87#cite_ref-67) [Trần Trọng Kim 1971](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Hu%E1%BB%87#CITEREFTr.E1.BA.A7n_Tr.E1.BB.8Dng_Kim1971), tr. 158
- ^
**a** **ă** [Xuân Duy 2008](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Hu%E1%BB%87#CITEREFXu.C3.A2n_Duy2008) [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Hu%E1%BB%87#cite_ref-69) [Nguyễn Lương Bích, Phạm Ngọc Phụng 1976](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Hu%E1%BB%87#CITEREFNguy.E1.BB.85n_L.C6.B0.C6.A1ng_B.C3.ADch.2C_Ph.E1.BA.A1m_Ng.E1.BB.8Dc_Ph.E1.BB.A5ng1976), tr. 322 [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Hu%E1%BB%87#cite_ref-70) [Nguyễn Lương Bích, Phạm Ngọc Phụng 1976](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Hu%E1%BB%87#CITEREFNguy.E1.BB.85n_L.C6.B0.C6.A1ng_B.C3.ADch.2C_Ph.E1.BA.A1m_Ng.E1.BB.8Dc_Ph.E1.BB.A5ng1976), tr. 323 [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Hu%E1%BB%87#cite_ref-71) [Tạ Chí Đại Trường 1973](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Hu%E1%BB%87#CITEREFT.E1.BA.A1_Ch.C3.AD_.C4.90.E1.BA.A1i_Tr.C6.B0.E1.BB.9Dng1973), tr. 258 [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Hu%E1%BB%87#cite_ref-72) [Tạ Chí Đại Trường 1973](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Hu%E1%BB%87#CITEREFT.E1.BA.A1_Ch.C3.AD_.C4.90.E1.BA.A1i_Tr.C6.B0.E1.BB.9Dng1973), tr. 261
- ^
**a** **ă** [Tạ Chí Đại Trường 1973](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Hu%E1%BB%87#CITEREFT.E1.BA.A1_Ch.C3.AD_.C4.90.E1.BA.A1i_Tr.C6.B0.E1.BB.9Dng1973), tr. 276 [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Hu%E1%BB%87#cite_ref-74) [Đặng Việt Thủy & Đặng Thành Trung 2008](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Hu%E1%BB%87#CITEREF.C4.90.E1.BA.B7ng_Vi.E1.BB.87t_Th.E1.BB.A7y.C4.90.E1.BA.B7ng_Th.C3.A0nh_Trung2008), tr. 269
- ^
**a** **ă** [Ngô gia văn phái 1987](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Hu%E1%BB%87#CITEREFNg.C3.B4_gia_v.C4.83n_ph.C3.A1i1987), tr. 208 (t. 2) [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Hu%E1%BB%87#cite_ref-76) [“Quang Trung Nguyễn Huệ (1753-1792)”](http://vietsciences.free.fr/vietnam/danhnhan/vua/quangtrung.htm). Vietsciences. Truy cập ngày 22 tháng 7 năm 2008. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Hu%E1%BB%87#cite_ref-77) [Nguyên nhân cái chết của Nguyễn Huệ](http://www.cand.com.vn/vi-VN/vanhoa/2008/6/92718.cand) **Nguyễn Đắc Xuân (1986),** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Hu%E1%BB%87#cite_ref-78) *Hương Giang cố sự*, Tủ sách sông Hương **Bảo Huy (17 tháng 1 năm 2006).** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Hu%E1%BB%87#cite_ref-79) [“Những bí ẩn về lăng mộ Vua Quang Trung sắp được giải mã ?”](http://www.baobinhdinh.com.vn/baoxuan/2006/1/21342/). Báo Bình Định. Truy cập ngày 20 tháng 7 năm 2008. **Phan Duy Kha (CAND) (26 tháng 3 năm 2006).** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Hu%E1%BB%87#cite_ref-80) [“Mộ Quang Trung: Miệng “chén ngọc” hay cái huyệt yểm?”](http://www.baobinhdinh.com.vn/baoxuan/2006/1/21342/). [Việt Nam Net](https://vi.wikipedia.org/wiki/VietNamNet). Truy cập ngày 20 tháng 7 năm 2008. **Viết Hiền (11 tháng 11 năm 2005).** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Hu%E1%BB%87#cite_ref-81) [“”Kiến Quang Trung linh cữu” – một tư liệu lịch sử quý”](http://www.baobinhdinh.com.vn/datnuoc-connguoi/2005/11/18077/). Báo Bình Định. Truy cập ngày 20 tháng 7 năm 2008.
- ^
**a** **ă** **â** **b** [Đỗ Bang 2005](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Hu%E1%BB%87#CITEREF.C4.90.E1.BB.97_Bang2005), tr. 185-186 [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Hu%E1%BB%87#cite_ref-83) [Đỗ Bang 2005](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Hu%E1%BB%87#CITEREF.C4.90.E1.BB.97_Bang2005), tr. 187-189 [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Hu%E1%BB%87#cite_ref-84) [Tạ Chí Đại Trường 1973](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Hu%E1%BB%87#CITEREFT.E1.BA.A1_Ch.C3.AD_.C4.90.E1.BA.A1i_Tr.C6.B0.E1.BB.9Dng1973), tr. 271
- ^
**a** **ă** **â** **b** [Tạ Chí Đại Trường 1973](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Hu%E1%BB%87#CITEREFT.E1.BA.A1_Ch.C3.AD_.C4.90.E1.BA.A1i_Tr.C6.B0.E1.BB.9Dng1973), tr. 271-272
- ^
**a** **ă** [Tạ Chí Đại Trường 1973](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Hu%E1%BB%87#CITEREFT.E1.BA.A1_Ch.C3.AD_.C4.90.E1.BA.A1i_Tr.C6.B0.E1.BB.9Dng1973), tr. 272 [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Hu%E1%BB%87#cite_ref-87) [Tạ Chí Đại Trường 1973](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Hu%E1%BB%87#CITEREFT.E1.BA.A1_Ch.C3.AD_.C4.90.E1.BA.A1i_Tr.C6.B0.E1.BB.9Dng1973), tr. 273
- ^
**a** **ă** [“Bùi Thị Nhạn”](http://www.baobinhdinh.com.vn/642/2003/12/7645/). Báo Bình Định. 21 tháng 12 năm 2003. Truy cập ngày 20 tháng 7 năm 2008. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Hu%E1%BB%87#cite_ref-89) [Tạ Chí Đại Trường 1971](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Hu%E1%BB%87#CITEREFT.E1.BA.A1_Ch.C3.AD_.C4.90.E1.BA.A1i_Tr.C6.B0.E1.BB.9Dng1971), tr. 312 [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Hu%E1%BB%87#cite_ref-90) [Nhiều tác giả 2007](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Hu%E1%BB%87#CITEREFNhi.E1.BB.81u_t.C3.A1c_gi.E1.BA.A32007), tr. 103 [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Hu%E1%BB%87#cite_ref-TCDT-171_91-0) [Tạ Chí Đại Trường 1973](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Hu%E1%BB%87#CITEREFT.E1.BA.A1_Ch.C3.AD_.C4.90.E1.BA.A1i_Tr.C6.B0.E1.BB.9Dng1973), tr. 171 [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Hu%E1%BB%87#cite_ref-92) [Nguyễn Lương Bích, Phạm Ngọc Phụng 1976](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Hu%E1%BB%87#CITEREFNguy.E1.BB.85n_L.C6.B0.C6.A1ng_B.C3.ADch.2C_Ph.E1.BA.A1m_Ng.E1.BB.8Dc_Ph.E1.BB.A5ng1976), tr. 186
- ^
**a** **ă** [Trần Trọng Kim 1971](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Hu%E1%BB%87#CITEREFTr.E1.BA.A7n_Tr.E1.BB.8Dng_Kim1971), tr. 153 [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Hu%E1%BB%87#cite_ref-94) [Nhiều tác giả 2006](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Hu%E1%BB%87#CITEREFNhi.E1.BB.81u_t.C3.A1c_gi.E1.BA.A32006), tr. 43 [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Hu%E1%BB%87#cite_ref-autogenerated2_95-0) [Trần Trọng Kim 1971](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Hu%E1%BB%87#CITEREFTr.E1.BA.A7n_Tr.E1.BB.8Dng_Kim1971), tr. 156 [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Hu%E1%BB%87#cite_ref-96) [Nguyễn Lương Bích, Phạm Ngọc Phụng 1976](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Hu%E1%BB%87#CITEREFNguy.E1.BB.85n_L.C6.B0.C6.A1ng_B.C3.ADch.2C_Ph.E1.BA.A1m_Ng.E1.BB.8Dc_Ph.E1.BB.A5ng1976), tr. 82-83 **Thế Văn (Cập nhật 11:41 ngày 21-02-2007).** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Hu%E1%BB%87#cite_ref-97) [“Quang Trung Nguyễn Huệ trọng sĩ, cầu hiền”](http://web.archive.org/web/20090212122647/http://www.nhandan.com.vn/tinbai/?top=43&sub=134&article=87401). [Báo Nhân Dân](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A2n_D%C3%A2n_%28b%C3%A1o%29). Truy cập ngày 21 tháng 7 năm 2008. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Hu%E1%BB%87#cite_ref-TTK-140_98-0) [Trần Trọng Kim 1971](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Hu%E1%BB%87#CITEREFTr.E1.BA.A7n_Tr.E1.BB.8Dng_Kim1971), tr. 140 **Trần Ngọc Kha (3 tháng 7 năm 2007).** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Hu%E1%BB%87#cite_ref-99) [“Nhớ một thời “Hà Nội trong mắt ai””](http://hanoimoi.com.vn/Tin-tuc/Van-hoa/136128/nh7899%3B-m7897%3Bt-th7901%3Bi-quot%3Bha-n7897%3Bi-trong-m7855%3Bt-aiquot%3B). Hà Nội Mới Online. Truy cập ngày 20 tháng 7 năm 2008. **Theo** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Hu%E1%BB%87#cite_ref-100) *Phố và đường Hà Nội*– Nguyễn Vinh Phúc, NXB Giao thông vận tải, 2002 **Thùy Ân (5 tháng 3 năm 2010).** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Hu%E1%BB%87#cite_ref-101) [“”Tây Sơn hào kiệt”: Phim dã sử đầu tiên về Hoàng đế Quang Trung”](http://web.archive.org/web/20100323023216/http://www.laodong.com.vn/Home/Tay-Son-hao-kiet-Phim-da-su-dau-tien-ve-Hoang-de-Quang-Trung/20103/176235.laodong). *Laodong.com.vn*. Truy cập ngày 30 tháng 4 năm 2010. **Đ.T (20 tháng 4 năm 2010).** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Hu%E1%BB%87#cite_ref-102) [“Khởi chiếu “Tây Sơn hào kiệt” và “Để Mai tính””](http://www.thanhnien.com.vn/news/pages/20100420/khoi-chieu-tay-son-hao-kiet-va-de-mai-tinh.aspx). *. Truy cập ngày 30 tháng 4 năm 2010.* [Báo Thanh Niên](https://vi.wikipedia.org/wiki/Thanh_Ni%C3%AAn_%28b%C3%A1o%29) **Vân Hồ (1 tháng 3 năm 2009).** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Hu%E1%BB%87#cite_ref-103) [“Khởi quay “Tây Sơn hào kiệt””](http://web.archive.org/web/20100412223913/http://www.toquoc.gov.vn/Thongtin/Moi-Truong-Van-Hoa/Khoi-Quay-Tay-Son-Hao-Kiet.html). *Toquoc.gov.vn*. Truy cập ngày 30 tháng 4 năm 2010. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Hu%E1%BB%87#cite_ref-104) [Khởi quay “Tây Sơn hào kiệt”](http://www.thanhnien.com.vn/news/pages/200910/20090302225118.aspx)Danh Nghi, báo Thanh Niên, 02/03/2009 22:51 **Thoại Hà (23 tháng 4 năm 2010).** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Hu%E1%BB%87#cite_ref-105) [“’Tây Sơn hào kiệt’ thể hiện hùng khí dân tộc”](http://giaitri.vnexpress.net/tin-tuc/phim/sau-man-anh/tay-son-hao-kiet-the-hien-hung-khi-dan-toc-1907511.html). *Vnexpress.net*. Truy cập ngày 30 tháng 4 năm 2010. **CÁT VŨ (24 tháng 4 năm 2010).** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Hu%E1%BB%87#cite_ref-106) [“Xem Tây sơn hào kiệt – chia sẻ một nỗ lực”](http://tuoitre.vn/Van-hoa-Giai-tri/375100/Xem-Tay-son-hao-kiet---chia-se-mot-no-luc.html). *Tuổi Trẻ Online*. Truy cập ngày 30 tháng 4 năm 2010.
### Thư mục tham khảo
- Trương Hữu Quýnh, Phan Đại Doãn, Nguyễn Cảnh Minh (1997),
*Đại cương lịch sử Việt Nam* **1**, Nhà xuất bản Giáo dục.
- Nguyễn Phan Quang (2005),
*Theo dòng Lịch sử Dân tộc* **1**, Nhà xuất bản tổng hợp Thành Phố Hồ Chí Minh.
- Đặng Việt Thủy; Đặng Thành Trung (2008),
*54 vị Hoàng đế Việt Nam*, [Hà Nội](https://vi.wikipedia.org/wiki/H%C3%A0_N%E1%BB%99i): [Nhà xuất bản Quân đội Nhân dân](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Nh%C3%A0_xu%E1%BA%A5t_b%E1%BA%A3n_Qu%C3%A2n_%C4%91%E1%BB%99i_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n&action=edit&redlink=1).
- Nguyễn Phan Quang (2006),
*Một số công trình sử học Việt Nam*, Nhà xuất bản tổng hợp Thành Phố Hồ Chí Minh. [Tạ Chí Đại Trường](https://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BA%A1_Ch%C3%AD_%C4%90%E1%BA%A1i_Tr%C6%B0%E1%BB%9Dng)(1973), *Lịch Sử Nội Chiến Việt Nam 1771- 1802*, Sài Gòn: Nhà xuất bản Văn Sử Học.
- Nhiều tác giả (2007),
*Quang Trung Nguyễn Huệ*, Nhà xuất bản Văn hoá Sài gòn.
- Nguyễn Lương Bích, Phạm Ngọc Phụng (1976),
*Tìm hiểu thiên tài quân sự của Nguyễn Huệ*, Nhà xuất bản Quân đội nhân dân. [Trần Trọng Kim](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%A7n_Tr%E1%BB%8Dng_Kim)(1971), *Việt Nam sử lược* **2**, Sài Gòn: Trung tâm Học liệu Xuất bản thuộc Bộ giáo dục.
- Nhiều tác giả (2006),
*Quang Trung-Nguyễn Huệ, di sản và những bài học*, Tạp chí Xưa và Nay (Hội Sử học Việt Nam) và nhà xuất bản Văn hoá Sài Gòn. [Trần Trọng Kim](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%A7n_Tr%E1%BB%8Dng_Kim)(1951), [Việt Nam sử lược](https://vi.wikipedia.org/wiki/Vi%E1%BB%87t_Nam_s%E1%BB%AD_l%C6%B0%E1%BB%A3c) **2**, Sài Gòn: Nhà xuất bản Tân Việt-Hà Nội. [Ngô gia văn phái](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ng%C3%B4_gia_v%C4%83n_ph%C3%A1i)(1987), *, 1 và 2, Nhà xuất bản Văn học.* [Hoàng Lê nhất thống chí](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ho%C3%A0ng_L%C3%AA_nh%E1%BA%A5t_th%E1%BB%91ng_ch%C3%AD) [Quốc sử quán triều Nguyễn](https://vi.wikipedia.org/wiki/Qu%E1%BB%91c_s%E1%BB%AD_qu%C3%A1n_tri%E1%BB%81u_Nguy%E1%BB%85n)(2001), [, Hà Nội:](http://www.sugia.vn//assets/file/kdvstgcm.pdf) *Khâm định Việt sử Thông giám cương mục* [Nhà xuất bản Giáo Dục](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Nh%C3%A0_xu%E1%BA%A5t_b%E1%BA%A3n_Gi%C3%A1o_D%E1%BB%A5c&action=edit&redlink=1). [Ngô Giáp Đậu](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ng%C3%B4_Gi%C3%A1p_%C4%90%E1%BA%ADu)(1995), [Hoàng Việt Long hưng chí](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ho%C3%A0ng_Vi%E1%BB%87t_Long_h%C6%B0ng_ch%C3%AD&action=edit&redlink=1)(trong Tổng tập văn học Việt Nam) **8B**, Hà Nội: [Nhà xuất bản Văn học](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Nh%C3%A0_xu%E1%BA%A5t_b%E1%BA%A3n_V%C4%83n_h%E1%BB%8Dc&action=edit&redlink=1).
- Tạ Chí Đại Trường (2007),
*Việt Nam Thời Tây Sơn: Lịch Sử Nội Chiến (1771 – 1802)*, Nhà xuất bản Công an nhân dân.
- Yến Phi (1995),
*Sổ tay Võ thuật (phần thiệu, đồ hình, diễn thế)*, Nhà xuất bản Thành phố Hồ Chí Minh.
- Đỗ Bang (2005),
*Những khám phá mới về Hoàng đế Quang Trung*, Nhà xuất bản Thuận Hóa.
- Xuân Duy (2008),
[, Báo điện tử Đảng Cộng sản Việt Nam, truy cập ngày 20 tháng 7 năm 2008.](http://dangcongsan.vn/cpv/Modules/News/NewsDetail.aspx?co_id=30473&cn_id=213289) *Những ánh hào quang rực rỡ sắc xuân* **(tiếng Anh)**Nhung Tuyet Tran, Phan Huy Le, Anthony Reid (2006), *Viet Nam: Borderless Histories*, University of Wisconsin Press, [ISBN](https://vi.wikipedia.org/wiki/ISBN) [0299217744](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0299217744). **(tiếng Anh)**Largo, V. (2002), *Vietnam: Current Issues and Historical Background*, Nova Publishers, [ISBN](https://vi.wikipedia.org/wiki/ISBN) [1590333683](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/1590333683). **(tiếng Anh)**Kamm, Henry (1996), *Dragon Ascending: Vietnam and the Vietnamese*, Arcade Publishing, [ISBN](https://vi.wikipedia.org/wiki/ISBN) [1559703067](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/1559703067).
## Đọc thêm
- Quốc sử quán triều Nguyễn,
*Đại Nam thực lục*
- Hồ Đắc Duy,
[Đại Việt sử thi](http://web.archive.org/web/20040224213419/http://chimviet.free.fr/11/hdduy/dvst00.htm).
- Quách Tấn, Quách Giao (1988),
*Nhà Tây Sơn*, Sở Văn hoá Thông tin Nghĩa Bình.
- Phan Trần Chúc (2000),
*Vua Quang Trung*, NXB. Văn hoá Thông tin, tái bản, Hà Nội
- Đỗ Bang (1998),
*Những khám phá về Hoàng đế Quang Trung*, Thuận Hoá – Huế tái bản lần 2 *Relation d’un Voyage Cochinchine en 1778*, Par Mr Chapman Traduit de L’Anglais par H. Berland. P15-75.BSEI (Bản dịch Nguyễn Đình Đầu, Tạp chí Xưa và Nay số 92 (5.2001).
## Liên kết ngoài
|
|![]()
[Nguyễn Huệ](https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Emperor_Quang_Trung?uselang=vi)
|
|![]()
[Wikisource tiếng Việt](https://vi.wikipedia.org/wiki/Wikisource)có toàn văn tác phẩm về: [Quang Trung](http://www.britannica.com/EBchecked/topic/486096)tại [Encyclopædia Britannica](https://vi.wikipedia.org/wiki/Encyclop%C3%A6dia_Britannica) **(tiếng Anh)** [Nguyễn Huệ](http://bachkhoatoanthu.vass.gov.vn/noidung/tudien/Lists/GiaiNghia/View_Detail.aspx?ItemID=21748)tại [Từ điển bách khoa Việt Nam](https://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BB%AB_%C4%91i%E1%BB%83n_b%C3%A1ch_khoa_Vi%E1%BB%87t_Nam)
- Nguyễn Duy Chính,
[Hoàng Đế Quang Trung ra Bắc](http://www.bbc.co.uk/vietnamese/forum/story/2006/01/060126_nguyenduychinhresearch.shtml), nghiên cứu mới 26 Tháng 1 2006 – Cập nhật 14h05 GMT. [BBC](https://vi.wikipedia.org/wiki/BBC) [Những bà vợ của Hoàng đế Quang Trung](http://www.baobinhdinh.com.vn/564/2003/2/2070/)Thúc Giáp, (theo Đại Nam chính biên liệt truyện và một số tài liệu khác) báo Bình Định [Bí mật quanh cái chết của vua Quang Trung](http://www.thuvienbinhdinh.com/diachi/uniisis.asp?action=view&PID=3536)– Lê Văn Qu, Nguyệt san Pháp luật số 51 – tháng 3/2001, trang 16 – 20 (3.159), thư viện tỉnh Bình Định [Nguyễn Huệ với nhân tài](http://www.thuvienbinhdinh.com/diachi/uniisis.asp?action=view&PID=3530)– Hồ Khang, Lịch sử quân sự.- 1989.- Tháng 7 (43).- Tr. 28 – 31 (3.151), thư viện tỉnh Bình Định [Bình Định: Khánh thành tượng đài Hoàng đế Quang Trung](http://www.dangcongsan.vn/cpv/Modules/News/NewsDetail.aspx?co_id=30106&cn_id=208764)BTK-TTX, báo điện tử Đảng Cộng sản Việt Nam, 21:30, 20/01/2008 [Mối ‘thâm thù’ Gia Long – Tây Sơn: Gậy ông đập lưng ông?](http://baodatviet.vn/van-hoa/cong-dong-viet/201108/Moi-tham-thu-Gia-Long-Tay-Son-Gay-ong-dap-lung-ong-2253584/)Báo Đất Việt. Cập nhật lúc 13:35, 20/08/2011
|
|
[Tướng nhà Tây Sơn](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:T%C6%B0%E1%BB%9Bng_nh%C3%A0_T%C3%A2y_S%C6%A1n) [Vua nhà Tây Sơn](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Vua_nh%C3%A0_T%C3%A2y_S%C6%A1n) [Người Bình Định](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_B%C3%ACnh_%C4%90%E1%BB%8Bnh) [Anh hùng dân tộc Việt Nam](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Anh_h%C3%B9ng_d%C3%A2n_t%E1%BB%99c_Vi%E1%BB%87t_Nam) [Người cải cách Việt Nam](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_c%E1%BA%A3i_c%C3%A1ch_Vi%E1%BB%87t_Nam) [Mất 1792](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:M%E1%BA%A5t_1792) [Sinh 1753](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Sinh_1753)
# Chiến dịch Thăng Long (1786)
|
|
![]()
|Chỉ huy|
|
|[Trịnh Tông](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BB%8Bnh_T%C3%B4ng) [Hoàng Phùng Cơ](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ho%C3%A0ng_Ph%C3%B9ng_C%C6%A1) [Ngô Cảnh Hoàn](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ng%C3%B4_C%E1%BA%A3nh_Ho%C3%A0n&action=edit&redlink=1) [Đinh Tích Nhưỡng](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90inh_T%C3%ADch_Nh%C6%B0%E1%BB%A1ng) [Trịnh Tự Quyền](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Tr%E1%BB%8Bnh_T%E1%BB%B1_Quy%E1%BB%81n&action=edit&redlink=1) [Đỗ Thế Dận](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=%C4%90%E1%BB%97_Th%E1%BA%BF_D%E1%BA%ADn&action=edit&redlink=1) [Bùi Thế Toại](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=B%C3%B9i_Th%E1%BA%BF_To%E1%BA%A1i&action=edit&redlink=1) [Bùi Huy Bích](https://vi.wikipedia.org/wiki/B%C3%B9i_Huy_B%C3%ADch) . [[2]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_d%E1%BB%8Bch_Th%C4%83ng_Long_%281786%29#cite_note-2) **Chiến dịch Thăng Long** là giai đoạn cuối cùng của cuộc chiến giữa Tây Sơn và chúa Trịnh trong [lịch sử Việt Nam](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%E1%BB%8Bch_s%E1%BB%AD_Vi%E1%BB%87t_Nam) cuối [thế kỷ 18](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BA%BF_k%E1%BB%B7_18). Chiến dịch Thăng Long 1786 kế tiếp [chiến dịch Phú Xuân 1786](https://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_d%E1%BB%8Bch_Ph%C3%BA_Xu%C3%A2n_1786), kết thúc bằng việc quân Tây Sơn đánh chiếm Thăng Long và tiêu diệt [chúa Trịnh](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ch%C3%BAa_Tr%E1%BB%8Bnh).
## Mục lục
## Bối cảnh
Sau khi tiếp nhận sự hàng phục của Tây Sơn năm
[1775](https://vi.wikipedia.org/wiki/1775), Bắc Hà duy trì sự hòa hoãn với phía nam và mở lãnh thổ tới vùng [Thuận Hóa](https://vi.wikipedia.org/wiki/Thu%E1%BA%ADn_H%C3%B3a).
Năm
[1786](https://vi.wikipedia.org/wiki/1786), sau khi đánh bật [họ Nguyễn](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ch%C3%BAa_Nguy%E1%BB%85n) ra khỏi lãnh thổ [Đại Việt](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%A1i_Vi%E1%BB%87t), Tây Sơn tính đến việc đánh chiếm Thuận Hóa. Theo đề nghị của hàng tướng [Nguyễn Hữu Chỉnh](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_H%E1%BB%AFu_Ch%E1%BB%89nh), thủ lĩnh Tây Sơn là [Nguyễn Nhạc](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Nh%E1%BA%A1c) cử [Nguyễn Huệ](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Hu%E1%BB%87) làm tổng chỉ huy, cùng các tướng [Nguyễn Lữ](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_L%E1%BB%AF), Nguyễn Hữu Chỉnh và [Vũ Văn Nhậm](https://vi.wikipedia.org/wiki/V%C5%A9_V%C4%83n_Nh%E1%BA%ADm) tiến đánh Phú Xuân.
Ngày 16 tháng 6 năm 1786, quân Tây Sơn
[chiếm được thành Phú Xuân](https://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_d%E1%BB%8Bch_Ph%C3%BA_Xu%C3%A2n_1786). Kế hoạch chiếm Thuận Quảng để nắm toàn bộ lãnh thổ Nam Hà do [chúa Nguyễn](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ch%C3%BAa_Nguy%E1%BB%85n) cai quản trước đây của Nguyễn Nhạc hoàn thành.
Nguyễn Huệ định cho quân tu sửa trường lũy Động Hải, vẫn giữ địa giới cũ với Bắc Hà ở La Hà. Lúc đó Nguyễn Hữu Chỉnh đưa ra đề nghị
: [3] *“Tướng công đánh một trận được đại thắng, uy danh chấn động cả thiên hạ. Đường lối dụng binh, một là thời, hai là thế, ba là cơ hội, nếu có thể dựa vào ba điều ấy, thì đánh đâu mà không được. Nay ở Bắc Hà, quân lính thì kiêu ngạo, tướng súy thì lười biếng, triều đình lại không có kỷ cương gì. Tướng công mang uy thanh ấy, nhân lúc bên kia đã đỗ nát, nếu thực biết dùng danh nghĩa “phò Lê, diệt Trịnh” thì thiên hạ ai mà không hưởng ứng? Đấy là cơ hội và thời, thế đều không thể để nhỡ được”*.
Nguyễn Huệ cho là phải, bèn quyết định không dừng binh mà phát động cuộc tấn công mới ra Thăng Long.
Ngoài bắc, ngày 19 tháng 6 chúa Trịnh đã nhận được tin quân Tây Sơn tiến ra đánh tới
[sông Gianh](https://vi.wikipedia.org/wiki/S%C3%B4ng_Gianh). Sau khi bàn định với các tướng, Trịnh Khải quyết định cử các tướng đi tăng cường phòng thủ miền duyên hải, nhưng các tướng được lệnh không ai chịu đi vì sợ quân Tây Sơn . [4]
## Diễn biến
### Quân Tây Sơn chiếm Thanh – Nghệ
Theo kế của
[Nguyễn Hữu Chỉnh](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_H%E1%BB%AFu_Ch%E1%BB%89nh), Nguyễn Huệ nói thác là mệnh lệnh của Nguyễn Nhạc, rồi chia quân tiến ra bắc:
- Hữu Chỉnh làm tiền phong thủy quân, kéo quân ra cửa biển Việt Hải, vào cửa biển Đại An, kéo thẳng đến Vị Hoàng chiếm lấy kho lương.
[Nguyễn Huệ](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Hu%E1%BB%87)tự thống suất đại binh, theo đường thủy, đường bộ tiếp tục xuất phát.
Ngày 28 tháng 6, ngoài
[Thăng Long](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%C4%83ng_Long) nghe tin báo quân Tây Sơn đã đánh chiếm được Phú Xuân. Trịnh Tông họp các tướng lại bàn cách chống. Các tướng Trịnh cho rằng: *“Thuận Hóa vốn không phải đất đai của triều đình, trước kia tốn bao nhiêu công của mới lấy được, chung quy cũng chẳng ích lợi gì? Bây giờ chỉ nên bàn luận tìm cách đóng quân ở Nghệ An theo như việc cũ mà thôi”.*
Vì thế,
[Trịnh Khải](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BB%8Bnh_Kh%E1%BA%A3i) hạ lệnh cho Trịnh Tự Quyền làm thống tướng, đem quân lính 27 cơ tiến vào giữ lấy đầu địa giới Nghệ An để chống cự.
Dọc đường từ sông Gianh trở ra, Nguyễn Huệ chia làm nhiều toán quân du binh đánh chiếm các đồn trại quân Trịnh. Quân Trịnh sợ quân Tây Sơn, nhiều đồn trông thấy là bỏ chạy. Sau khi đồn Dinh Cầu ở Nam Hà Tĩnh mất, tướng giữ trấn Nghệ An và Thanh Hóa của Bắc Hà là Bùi Thế Toại và Tạ Danh Thùy nghe tin đều bỏ thành trốn. Nguyễn Huệ kéo quân đến chiếm cứ lấy Thanh-Nghệ.
Trịnh Tự Quyền nhận được mệnh lệnh đã hơn 10 ngày vẫn chưa thu xếp hành trang xong, còn quân sĩ thì chần chừ không có ý muốn đi, lại muốn thay đổi thống tướng khác
. Khi Tự Quyền đem quân dời khỏi thành mới được 30 dặm, thì cánh quân Tây Sơn của Nguyễn Hữu Chỉnh đã đến Vị Hoàng. [3]
### Trận Sơn Nam
[Nguyễn Hữu Chỉnh](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_H%E1%BB%AFu_Ch%E1%BB%89nh) tiến ra đến Vị Hoàng không gặp cản trở nào của quân Trịnh. Sáng sớm ngày 11 tháng 7 năm 1786 tức ngày 16 tháng 6 âm lịch [[5]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_d%E1%BB%8Bch_Th%C4%83ng_Long_%281786%29#cite_note-5) 400 chiến thuyền của Hữu Chỉnh đến đánh chiếm Vị Hoàng. Quân Trịnh bị bất ngờ vì quân Tây Sơn tiến quá nhanh, đều tan vỡ bỏ chạy. Quân Tây Sơn chiếm được hết thóc lúa và tiền bạc trong kho có hàng trăm vạn và trưng tập thêm lương của các thuyền buôn của người Hoa đậu ở bến Vị Hoàng [6] . [[7]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_d%E1%BB%8Bch_Th%C4%83ng_Long_%281786%29#cite_note-7)
Chiếm xong Vị Hoàng, Nguyễn Hữu Chỉnh cho quân đốt lửa hiệu tại các chòi ven biển báo cho quân chủ lực của Nguyễn Huệ ở Thanh – Nghệ biết
; mặt khác sai một tỳ tướng mang một toán quân tiến về Thăng Long, đóng ở Phố Hiến [8] . [[9]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_d%E1%BB%8Bch_Th%C4%83ng_Long_%281786%29#cite_note-9)
Trịnh Khải nghe tin mất Vị Hoàng, lại lệnh cho Tự Quyền vẫn đem các quân bản bộ tiến đến chống cự ở Kim Động, một mặt lệnh cho Đỗ Thế Dận đang trấn thủ Sơn Nam đem quân bộ tiến đến đóng ở bờ sông Phù Sa, rồi sai Đinh Tích Nhưỡng đốc lãnh các quân thủy đạo tiến thẳng đến giữ ở cửa Luộc. Các tướng Trịnh hội hợp binh lính đón đánh.
Ngày 17 tháng 7 năm 1786 (tức ngày 22 tháng 6 âm lịch)
, Nguyễn Huệ tiến đại quân đến Vị Hoàng. Ông dùng kế lừa quân Trịnh, cho làm hình nộm để lên thuyền để dụ quân Trịnh bắn tên đạn ra trước cho hết tên đạn rồi sau đó mới tấn công. Nhân lúc trời tối không trông rõ, Nguyễn Huệ tận dụng chiều gió, từ hạ lưu sông Luộc cho thuyền chở người nộm tiến đến trước quân Trịnh. Đinh Tích Nhưỡng liền sai các quân bày “trận chữ nhất” chắn ngang sông, đạn súng và tên nỏ cùng một lúc bắn ra. [10]
Một chiếc thuyền quân Tây Sơn bị trúng đạn rồi bị đắm, còn các thuyền khác vẫn cứ nối nhau tiến lên không ngừng, mà trong thuyền vẫn im lặng không có tiếng người. Quân Trịnh không hiểu ra sao. Trong lúc hoảng hốt sợ hãi thì trời đã sáng rõ, quân Trịnh mới biết những người chân sào đều người bù nhìn. Lúc ấy, thuốc súng và đạn của quân Trịnh đều hết, đại đội thuyền lớn của Nguyễn Huệ vừa đánh trống vừa reo hò tiến lên, thanh thế rất lớn
. [3]
Quân Trịnh mất khí thế. Quân Tây Sơn dùng cánh tinh binh xông thẳng vào hàng ngũ quân Đỗ Thế Dận, đem ống phun lửa loạn xạ, quân của Thế Dận kinh sợ tan vỡ. Toán quân của Đinh Tích Nhưỡng bỏ thuyền chạy. Toán quân của Trịnh Tự Quyền nghe tin, cũng sợ hãi rối loạn rồi tự tan vỡ. Quân Tây Sơn đánh phá chiếm được trấn Sơn Nam.
Nguyễn Huệ tranh thủ sự ủng hộ của người dân Bắc Hà, bèn phát tờ hịch đi các lộ, bày tỏ danh nghĩa
*“diệt Trịnh, phò Lê”*. Sáng ngày 19 tháng 7, Nguyễn Huệ thúc đại quân từ Sơn Nam đánh ra Thăng Long.
### Trận Thăng Long
Sau khi trấn Sơn Nam đã bị quân Tây Sơn chiếm được, kinh thành Thăng Long rung động, quan và quân họ Trịnh đều lo toan việc chạy trốn và giấu của cải, không có chí chiến đấu
. [3] [Nguyễn Khản](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Nguy%E1%BB%85n_Kh%E1%BA%A3n&action=edit&redlink=1) từ Nghệ An về kinh, bàn với Trịnh Khải nên sai tướng giữ kinh thành, và rước vua [Lê Hiển Tông](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_Hi%E1%BB%83n_T%C3%B4ng) chạy lên Sơn Tây, không nên giao chiến vì kiêu binh không thể dùng được. Trịnh Khải đồng tình định làm theo thì quân kiêu binh hợp nhau lại phản đối dữ dội, cho rằng là Nguyễn Khản dẫn quân Tây Sơn vào kinh thành, toan giết ông. Nguyễn Khản phải bỏ chạy lên Sơn Tây . [11]
Trịnh Khải không ưa tham tụng
[Bùi Huy Bích](https://vi.wikipedia.org/wiki/B%C3%B9i_Huy_B%C3%ADch) vì không có mưu lược chống quân Tây Sơn, bèn cách chức và sai ra đốc chiến; mặt khác Trịnh Tông triệu Trần Công Xán vào phủ, bí mật bàn định mưu kế đối phó. Trần Công Xán cho rằng phải tử chiến tại kinh thành.
Trịnh Khải nghe theo, bèn triệu
[Hoàng Phùng Cơ](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ho%C3%A0ng_Ph%C3%B9ng_C%C6%A1) ở Sơn Tây về, sai làm tiền bộ. Phùng Cơ chỉ có 500 quân , cùng 8 người con dẫn quân lính bản bộ đến. Trịnh Tông giúp cho Hoàng Phùng Cơ 5000 lạng bạc mộ được hơn 1000 quân lính cũ. [12]
Trịnh Tông bố trí phòng thủ Thăng Long như sau:
- Cho đội thủy quân tứ thị là đội thủy quân duy nhất còn lại ở kinh thành tới dàn thuyền chiến ở bến sông Thúy Ái
- Hoàng Phùng Cơ dàn quân đóng ở hồ Vạn Xuân;
- Trịnh Tông tự mình đem hết quân trong thành, bày trận ở bến Tây Long, có 100 voi chiến
. Quân Trịnh Tông chia làm 5 đạo: [[3]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_d%E1%BB%8Bch_Th%C4%83ng_Long_%281786%29#cite_note-cm46-3)
- Tả đạo giữ Đông Long
- Hữu bộ giữ Tây Hồ
- Tiền bộ giữ cửa Tiền lâu
- Hậu bộ giữ Hậu lâu
- Trung quân và tượng binh đóng ở lầu Ngũ Long bảo vệ chúa Trịnh
Trong tình thế nguy cấp, quân Trịnh vẫn không cảnh giác, cho rằng quân Tây Sơn chưa thể tiến đến Thăng Long nhanh chóng
. [13]
Nhân lúc gió đông nam thổi mạnh, Nguyễn Huệ cho quân thủy giương buồm tiến đến kinh thành Thăng Long. Sáng ngày 21 tháng 7, thuyền quân Tây Sơn xuôi chiều gió, kéo ập đến bến Nam Dư
[[11]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_d%E1%BB%8Bch_Th%C4%83ng_Long_%281786%29#cite_note-Vi.E1.BB.87n_S.E1.BB.AD_h.E1.BB.8Dc.2C_s.C3.A1ch_.C4.91.C3.A3_d.E1.BA.ABn.2C_tr_405-11) . Về phía chúa Trịnh, thì quân thủy tan vỡ trước. Hai viên thiên tướng là Nguyễn Trọng Yên, quản lãnh đội Tiền Ưu và Ngô Cảnh Hoàn, quản lãnh đội Tiền Trạch, cầm ngang siêu đao, đứng ở mũi thuyền, chống cự, bị quân Tây Sơn giết chết. [14]
Cánh quân Thúy Ái bị tiêu diệt. Quân Tây Sơn kéo lên bộ, tiến tới hồ Vạn Xuân. Toán quân của Phùng Cơ không kịp dàn thành hàng ngũ, bỏ chạy tan vỡ tứ tung. Thuộc tướng là Mai Thế Pháp phi ngựa lên đón đánh, giết được hơn 10 lính Tây Sơn. Bị quân Tây Sơn vây sát. Thế Pháp tự nhảy xuống sông; chỉ còn một mình Phùng Cơ cùng 8 người con dẫn vài chục thủ hạ cố sức chiến đấu. Thủ hạ và 6 người con đều bị tử trận, Phùng Cơ cùng 2 người con bỏ chạy.
Quân Tây Sơn tiến đến bến Tây Long
. [15] [Trịnh Tông](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BB%8Bnh_T%C3%B4ng)mặc nhung phục, ngồi trên bành voi, cầm cờ lệnh chỉ huy, nhưng quân sĩ nhìn nhau, không ai chịu tiến lên. Quân Tây Sơn đổ đến chém giết, quân Trịnh tan vỡ lung tung. Trịnh Tông quay voi trở về thành, đến cửa Tuyên Vũ, trông thấy ngoài phủ đã cắm hàng loạt cờ Tây Sơn, bèn dẫn tượng binh hướng theo đường Sơn Tây chạy trốn. Các quan lại dưới quyền chúa Trịnh người thì bỏ trốn, người thì tan chạy, cũng không một người nào biết đến chúa.
Ngày 21 tháng 7 năm 1786 tức ngày 26 tháng 6 âm lịch, Nguyễn Huệ dẫn đại quân tiến vào Thăng Long, đóng quân ở phủ chúa Trịnh
. [16]
## Tây Sơn diệt Trịnh phù Lê
[Trịnh Tông](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BB%8Bnh_T%C3%B4ng) mang 400 tàn quân bỏ chạy, khi chạy đến xã Hạ Lôi, huyện Yên Lãng, quân sĩ tan tác hết. Trịnh Khải gặp [Lý Trần Quán](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%BD_Tr%E1%BA%A7n_Qu%C3%A1n) là người trước đây vâng lệnh đem tờ hịch đi chiêu mộ nghĩa binh. Lý Trần Quán nhờ người học trò của mình là Nguyễn Trang hộ vệ Trịnh Tông, nói dối là Tham tụng [Bùi Huy Bích](https://vi.wikipedia.org/wiki/B%C3%B9i_Huy_B%C3%ADch).
Nguyễn Trang biết đấy là chúa Trịnh, bèn cùng thủ hạ là Nguyễn Ba bắt Trịnh Tông giải nộp doanh trại quân Tây Sơn. Trên đường đi, Trịnh Tông dùng dao cắt cổ tự tử. Nguyễn Trang đem thi thể chúa Trịnh nộp cho quân Tây Sơn. Nguyễn Huệ sai sắm đủ áo quan khâm liệm mai táng cho Trịnh Tông
theo nghi lễ một vị chúa [3] . [[17]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_d%E1%BB%8Bch_Th%C4%83ng_Long_%281786%29#cite_note-17)
Tiến vào
[Thăng Long](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%C4%83ng_Long), [Nguyễn Huệ](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Hu%E1%BB%87) yết kiến vua [Lê Hiển Tông](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_Hi%E1%BB%83n_T%C3%B4ng) ở điện Vạn Thọ, xin ngày cử hành nghi lễ đại triều, dâng sổ sách binh và dân để tỏ rõ ý nghĩa nhà vua nhất thống và Nguyễn Huệ tôn phò. Lê Hiển Tông sách phong Nguyễn Huệ làm nguyên soái phù chính dực vận Uy quốc công [[3]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_d%E1%BB%8Bch_Th%C4%83ng_Long_%281786%29#cite_note-cm46-3) . [18]
## Hậu quả và ý nghĩa
Quá trình quân Tây Sơn tiến từ sông Gianh ra Thăng Long bắt đầu từ cuối tháng 6, nhưng hai bên chỉ thực sự có giao tranh từ trận Sơn Nam ngày 17 tháng 7, tới khi Nguyễn Huệ tiến vào Thăng Long ngày 21 tháng 7, tất cả chỉ diễn ra 2 lần trong 5 ngày
. Quân Tây Sơn tiến từ [16] [sông Gianh](https://vi.wikipedia.org/wiki/S%C3%B4ng_Gianh)ra [Thăng Long](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%C4%83ng_Long), tiêu diệt họ Trịnh. Lực lượng chúa Trịnh quá suy yếu và nhu nhược, không có tinh thần chiến đấu, có nhiều trận quân Trịnh bỏ trận chạy khi chưa giao chiến.
Chiến dịch Thăng Long là lần thứ 3 quân Trịnh và Tây Sơn giao tranh. Quân Trịnh thất bại hoàn toàn mở đầu cho sự diệt vong của chính quyền họ Trịnh tồn tại hơn 200 năm. Dù sau đó lực lượng họ Trịnh còn trỗi dậy dưới quyền
[Trịnh Lệ](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BB%8Bnh_L%E1%BB%87), [Trịnh Bồng](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BB%8Bnh_B%E1%BB%93ng) nhưng chỉ sau một thời gian ngắn sau đó lại bị dẹp.
## Xem thêm
## Tham khảo
- Nguyễn Lương Bích, Phạm Ngọc Phụng (
[1976](https://vi.wikipedia.org/wiki/1976)), *Tìm hiểu thiên tài quân sự của Nguyễn Huệ*, NXB Quân đội nhân dân
- Viện Sử học (
[2007](https://vi.wikipedia.org/wiki/2007)), *Lịch sử Việt Nam, tập 4*, NXB Khoa học xã hội
- Nguyễn Huy Thức, Lê Văn Bảy (
[2006](https://vi.wikipedia.org/wiki/2006)), *Lê triều dã sử*, NXB Văn hóa thông tin
- Khâm định Việt sử thông giám cương mục
- Nguyễn Phan Quang (2006),
*Một số công trình sử học Việt Nam*, NXB Tổng hợp TP Hồ Chí Minh
## Chú thích
**Nguyễn Lương Bích, Phạm Ngọc Phụng, sách đã dẫn, tr 138, 153** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_d%E1%BB%8Bch_Th%C4%83ng_Long_%281786%29#cite_ref-1) **Nguyễn Lương Bích, Phạm Ngọc Phụng, sách đã dẫn, tr 110 – dẫn lại theo giáo sĩ La Grand de la Liraye trong Notes historiques sur la nation annamite** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_d%E1%BB%8Bch_Th%C4%83ng_Long_%281786%29#cite_ref-2)
- ^
**a** **ă** **â** **b** **c** **d** [Khâm định Việt sử thông giám cương mục, quyển 46](https://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_d%E1%BB%8Bch_Th%C4%83ng_Long_%281786%29#cite_ref-cm46_3-6) **đ** **Nguyễn Lương Bích, Phạm Ngọc Phụng, sách đã dẫn, tr 141, dẫn theo Lê Quý dật sử** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_d%E1%BB%8Bch_Th%C4%83ng_Long_%281786%29#cite_ref-4) **Nguyễn Lương Bích, Phạm Ngọc Phụng, sách đã dẫn, tr 138, dẫn theo thư của giáo sĩ Le Roy và giáo sĩ Sérard** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_d%E1%BB%8Bch_Th%C4%83ng_Long_%281786%29#cite_ref-5) **Lê triều dã sử, tr 101** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_d%E1%BB%8Bch_Th%C4%83ng_Long_%281786%29#cite_ref-6) **Nguyễn Lương Bích, Phạm Ngọc Phụng, sách đã dẫn, tr 139, dẫn theo thư của giáo sĩ Sérard** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_d%E1%BB%8Bch_Th%C4%83ng_Long_%281786%29#cite_ref-7) **Nguyễn Lương Bích, Phạm Ngọc Phụng, sách đã dẫn, tr 139, dẫn theo sách Description historique de la Cochinchine của giáo sĩ J. Koffler** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_d%E1%BB%8Bch_Th%C4%83ng_Long_%281786%29#cite_ref-8) **Viện Sử học, sách đã dẫn, tr 403** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_d%E1%BB%8Bch_Th%C4%83ng_Long_%281786%29#cite_ref-9) **Nguyễn Lương Bích, Phạm Ngọc Phụng, sách đã dẫn, tr 140, dẫn theo thư của giáo sĩ Sérard và giáo sĩ Le Roy ở Kẻ Vịnh (Ninh Bình)** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_d%E1%BB%8Bch_Th%C4%83ng_Long_%281786%29#cite_ref-10)
- ^
**a** [Viện Sử học, sách đã dẫn, tr 405](https://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_d%E1%BB%8Bch_Th%C4%83ng_Long_%281786%29#cite_ref-Vi.E1.BB.87n_S.E1.BB.AD_h.E1.BB.8Dc.2C_s.C3.A1ch_.C4.91.C3.A3_d.E1.BA.ABn.2C_tr_405_11-1) **ă** **Nguyễn Lương Bích, Phạm Ngọc Phụng, sách đã dẫn, tr 146** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_d%E1%BB%8Bch_Th%C4%83ng_Long_%281786%29#cite_ref-12) **Nguyễn Lương Bích, Phạm Ngọc Phụng, sách đã dẫn, tr 148** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_d%E1%BB%8Bch_Th%C4%83ng_Long_%281786%29#cite_ref-13) **Nguyễn Lương Bích, Phạm Ngọc Phụng, sách đã dẫn, tr 149. Bến Nam Dư thuộc xã Trần Phú, huyện Thanh Trì, Hà Nội** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_d%E1%BB%8Bch_Th%C4%83ng_Long_%281786%29#cite_ref-14) **Nguyễn Lương Bích, Phạm Ngọc Phụng, sách đã dẫn, tr 151 – bến Tây Long được xác định là khu vực giữa đầu phố Tràng Tiền và bãi Phúc Tân,** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_d%E1%BB%8Bch_Th%C4%83ng_Long_%281786%29#cite_ref-15) [quận Hoàn Kiếm](https://vi.wikipedia.org/wiki/Qu%E1%BA%ADn_Ho%C3%A0n_Ki%E1%BA%BFm)hiện nay
- ^
**a** [Nguyễn Lương Bích, Phạm Ngọc Phụng, sách đã dẫn, tr 153](https://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_d%E1%BB%8Bch_Th%C4%83ng_Long_%281786%29#cite_ref-ReferenceA_16-1) **ă** **Nguyễn Lương Bích, Phạm Ngọc Phụng, sách đã dẫn, tr 155** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_d%E1%BB%8Bch_Th%C4%83ng_Long_%281786%29#cite_ref-17) **Viện Sử học, sách đã dẫn, tr 406-407** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_d%E1%BB%8Bch_Th%C4%83ng_Long_%281786%29#cite_ref-18)
# Hiệp định Genève, 1954
[Hiệp định Genève (định hướng)](https://vi.wikipedia.org/wiki/Hi%E1%BB%87p_%C4%91%E1%BB%8Bnh_Gen%C3%A8ve_%28%C4%91%E1%BB%8Bnh_h%C6%B0%E1%BB%9Bng%29).
|
|**Hiệp định Genève 1954** ( [tiếng Việt](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Vi%E1%BB%87t): **Hiệp định Giơ-ne-vơ năm 1954**) là [hiệp định](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Hi%E1%BB%87p_%C4%91%E1%BB%8Bnh&action=edit&redlink=1) đình chiến được kí kết tại thành phố Genève, Thụy Sỹ để khôi phục [hòa bình](https://vi.wikipedia.org/wiki/H%C3%B2a_b%C3%ACnh) ở [Đông Dương](https://vi.wikipedia.org/wiki/B%C3%A1n_%C4%91%E1%BA%A3o_%C4%90%C3%B4ng_D%C6%B0%C6%A1ng). Hiệp định dẫn đến chấm dứt sự hiện diện của quân đội [Pháp](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ph%C3%A1p) trên [bán đảo](https://vi.wikipedia.org/wiki/B%C3%A1n_%C4%91%E1%BA%A3o) Đông Dương, chính thức chấm dứt chế độ [thực dân](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ch%E1%BB%A7_ngh%C4%A9a_th%E1%BB%B1c_d%C3%A2n) Pháp tại Đông Dương.
Nguyên ủy, Hội nghị Genève khai mạc ngày
[26 tháng 4](https://vi.wikipedia.org/wiki/26_th%C3%A1ng_4) năm [1954](https://vi.wikipedia.org/wiki/1954) để bàn về vấn đề khôi phục hoà bình tại [Triều Tiên](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tri%E1%BB%81u_Ti%C3%AAn) và Đông Dương. Do vấn đề Triều Tiên không đạt được kết quả nên từ ngày [8 tháng 5](https://vi.wikipedia.org/wiki/8_th%C3%A1ng_5) vấn đề Đông Dương được đưa ra thảo luận.
## Mục lục
[1 Bối cảnh](https://vi.wikipedia.org/wiki/Hi%E1%BB%87p_%C4%91%E1%BB%8Bnh_Gen%C3%A8ve,_1954#B.E1.BB.91i_c.E1.BA.A3nh) [2 Triệu tập hội nghị](https://vi.wikipedia.org/wiki/Hi%E1%BB%87p_%C4%91%E1%BB%8Bnh_Gen%C3%A8ve,_1954#Tri.E1.BB.87u_t.E1.BA.ADp_h.E1.BB.99i_ngh.E1.BB.8B) [3 Thành phần tham dự](https://vi.wikipedia.org/wiki/Hi%E1%BB%87p_%C4%91%E1%BB%8Bnh_Gen%C3%A8ve,_1954#Th.C3.A0nh_ph.E1.BA.A7n_tham_d.E1.BB.B1) [4 Lập trường và quan điểm của các bên tham dự](https://vi.wikipedia.org/wiki/Hi%E1%BB%87p_%C4%91%E1%BB%8Bnh_Gen%C3%A8ve,_1954#L.E1.BA.ADp_tr.C6.B0.E1.BB.9Dng_v.C3.A0_quan_.C4.91i.E1.BB.83m_c.E1.BB.A7a_c.C3.A1c_b.C3.AAn_tham_d.E1.BB.B1) [5 Diễn biến hội nghị](https://vi.wikipedia.org/wiki/Hi%E1%BB%87p_%C4%91%E1%BB%8Bnh_Gen%C3%A8ve,_1954#Di.E1.BB.85n_bi.E1.BA.BFn_h.E1.BB.99i_ngh.E1.BB.8B) [6 Các hoạt động có liên quan](https://vi.wikipedia.org/wiki/Hi%E1%BB%87p_%C4%91%E1%BB%8Bnh_Gen%C3%A8ve,_1954#C.C3.A1c_ho.E1.BA.A1t_.C4.91.E1.BB.99ng_c.C3.B3_li.C3.AAn_quan) [7 Nội dung cơ bản của Hiệp định Genève](https://vi.wikipedia.org/wiki/Hi%E1%BB%87p_%C4%91%E1%BB%8Bnh_Gen%C3%A8ve,_1954#N.E1.BB.99i_dung_c.C6.A1_b.E1.BA.A3n_c.E1.BB.A7a_Hi.E1.BB.87p_.C4.91.E1.BB.8Bnh_Gen.C3.A8ve) [8 Tuyên bố cuối cùng ngày 21 tháng 7 năm 1954](https://vi.wikipedia.org/wiki/Hi%E1%BB%87p_%C4%91%E1%BB%8Bnh_Gen%C3%A8ve,_1954#Tuy.C3.AAn_b.E1.BB.91_cu.E1.BB.91i_c.C3.B9ng_ng.C3.A0y_21_th.C3.A1ng_7_n.C4.83m_1954) [9 Các sự kiện hậu hiệp định](https://vi.wikipedia.org/wiki/Hi%E1%BB%87p_%C4%91%E1%BB%8Bnh_Gen%C3%A8ve,_1954#C.C3.A1c_s.E1.BB.B1_ki.E1.BB.87n_h.E1.BA.ADu_hi.E1.BB.87p_.C4.91.E1.BB.8Bnh) [10 Nguồn tham khảo](https://vi.wikipedia.org/wiki/Hi%E1%BB%87p_%C4%91%E1%BB%8Bnh_Gen%C3%A8ve,_1954#Ngu.E1.BB.93n_tham_kh.E1.BA.A3o) [11 Liên kết ngoài](https://vi.wikipedia.org/wiki/Hi%E1%BB%87p_%C4%91%E1%BB%8Bnh_Gen%C3%A8ve,_1954#Li.C3.AAn_k.E1.BA.BFt_ngo.C3.A0i)
## Bối cảnh
Tháng 7 năm
[1953](https://vi.wikipedia.org/wiki/1953), chỉ huy mới của quân [Pháp](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ph%C3%A1p), tướng [Henri Navarre](https://vi.wikipedia.org/wiki/Henri_Navarre), đến [Đông Dương](https://vi.wikipedia.org/wiki/B%C3%A1n_%C4%91%E1%BA%A3o_%C4%90%C3%B4ng_D%C6%B0%C6%A1ng). Được sự hứa hẹn về việc [Mỹ](https://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3) tăng viện trợ quân sự, Navarre chuẩn bị cho một cuộc tổng phản công mà báo chí Pháp và Mỹ gọi là “ [Kế hoạch Navarre](https://vi.wikipedia.org/wiki/K%E1%BA%BF_ho%E1%BA%A1ch_Navarre)“.
Ngày 18 tháng 7 năm 1953, Navarre mở
[cuộc hành quân Hirondelle](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Cu%E1%BB%99c_h%C3%A0nh_qu%C3%A2n_Hirondelle&action=edit&redlink=1) (“Con én”) vào [Lạng Sơn](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%E1%BA%A1ng_S%C6%A1n) và cuộc hành binh “Camargue” vào [Quảng Trị](https://vi.wikipedia.org/wiki/Qu%E1%BA%A3ng_Tr%E1%BB%8B) nhằm phá hủy được một số dụng cụ và máy móc của Việt Nam Dân chủ Cộng hòa. Ở [Lạng Sơn](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%E1%BA%A1ng_S%C6%A1n), quân Pháp lùng sục các kho tàng rồi vội vã rút chạy. Sau đó truyền thông Pháp loan tin quân đội đã diệt được hai tiểu đoàn, một số căn cứ trong khu tam giác là mối đe dọa trên quốc lộ số 1.
Liên tiếp với hai cuộc hành quân này, ngày 9 tháng 8 năm 1953 Pháp rút quân ra khỏi Nà Sản bằng không vận. Trước đây, năm 1952, Pháp đặt cứ điểm
[Na Sản](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Na_S%E1%BA%A3n&action=edit&redlink=1) để ngăn [Quân đội Nhân dân Việt Nam](https://vi.wikipedia.org/wiki/Qu%C3%A2n_%C4%91%E1%BB%99i_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Vi%E1%BB%87t_Nam) tiến công quân Pháp ở Lào. [[1]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Hi%E1%BB%87p_%C4%91%E1%BB%8Bnh_Gen%C3%A8ve,_1954#cite_note-1)
Ngày 15 tháng 10 năm 1953, Navarre mở
[Cuộc hành quân Moutte](https://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_d%E1%BB%8Bch_Ninh_B%C3%ACnh) vào Ninh Bình và Thanh Hóa hòng giành lại thế chủ động trên chiến trường chính. Mục đích chính lại là phá các căn cứ hậu cần tiền duyên của [Quân đội Nhân dân Việt Nam](https://vi.wikipedia.org/wiki/Qu%C3%A2n_%C4%91%E1%BB%99i_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Vi%E1%BB%87t_Nam) trong cuộc tiến công 1953-1954 được cho là sẽ diễn ra ở đồng bằng. Nhưng thực sự trong kế hoạch [Quân đội Nhân dân Việt Nam](https://vi.wikipedia.org/wiki/Qu%C3%A2n_%C4%91%E1%BB%99i_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Vi%E1%BB%87t_Nam) được đề ra hồi tháng 9, [đồng bằng Bắc Bộ](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%93ng_b%E1%BA%B1ng_s%C3%B4ng_H%E1%BB%93ng) chỉ là chiến trường phối hợp. [Cuộc hành quân Moutte](https://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_d%E1%BB%8Bch_Ninh_B%C3%ACnh) diễn ra là sự suy đoán sai của Navarre cùng sự xuất sắc của bộ đội mật mã Việt Nam.
Tháng 11 năm 1953, Navarre mở
[cuộc hành quân Castor](https://vi.wikipedia.org/wiki/Cu%E1%BB%99c_h%C3%A0nh_qu%C3%A2n_Castor) đánh chiếm [Điện Biên Phủ](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90i%E1%BB%87n_Bi%C3%AAn_Ph%E1%BB%A7) – Khu vực mà ông cho rằng có vị trí chiến lược chặn giữa tuyến đường chính của [Quân đội Nhân dân Việt Nam](https://vi.wikipedia.org/wiki/Qu%C3%A2n_%C4%91%E1%BB%99i_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Vi%E1%BB%87t_Nam) sang Lào. Navarre xem căn cứ này vừa là một vị trí khóa chặn, vừa là một cái bẫy để nhử đối phương vào một trận đánh lớn theo kiểu kinh điển và có tính chất quyết định mà tại đó Quân đội Nhân dân Việt Nam sẽ bị tiêu diệt bởi [pháo binh](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ph%C3%A1o_binh) và hỏa lực [không quân](https://vi.wikipedia.org/wiki/Kh%C3%B4ng_qu%C3%A2n) vượt trội của Pháp. Navarre đã chọn [Điện Biên Phủ](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90i%E1%BB%87n_Bi%C3%AAn_Ph%E1%BB%A7) – vùng đất nằm trong một thung lũng lớn, cách Hà Nội 200 [dặm](https://vi.wikipedia.org/wiki/D%E1%BA%B7m_Anh) đường không, với sự chi viện của khoảng 400 [máy bay](https://vi.wikipedia.org/wiki/M%C3%A1y_bay). Quân Pháp sau những trận đánh nống thất bại đã nhường các điểm cao xung quanh cho [Quân đội Nhân dân Việt Nam](https://vi.wikipedia.org/wiki/Qu%C3%A2n_%C4%91%E1%BB%99i_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Vi%E1%BB%87t_Nam), Navarre cho rằng khi đó [Quân đội Nhân dân Việt Nam](https://vi.wikipedia.org/wiki/Qu%C3%A2n_%C4%91%E1%BB%99i_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Vi%E1%BB%87t_Nam) không đủ khả năng đưa pháo lên Điện Biên Phủ nên sẽ không có nguy hiểm gì từ các điểm cao. [Điện Biên Phủ](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90i%E1%BB%87n_Bi%C3%AAn_Ph%E1%BB%A7) được Navarre xem như là một *“cái nhọt tụ độc”*, hút hết phần lớn chủ lực của [Quân đội Nhân dân Việt Nam](https://vi.wikipedia.org/wiki/Qu%C3%A2n_%C4%91%E1%BB%99i_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Vi%E1%BB%87t_Nam) và đảm bảo an toàn cho [đồng bằng Bắc Bộ](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%93ng_b%E1%BA%B1ng_s%C3%B4ng_H%E1%BB%93ng).
Khi đó, Đại tướng
[Võ Nguyên Giáp](https://vi.wikipedia.org/wiki/V%C3%B5_Nguy%C3%AAn_Gi%C3%A1p) đang nghĩ tới một cuộc tấn công, hy vọng sẽ mở được một con đường xuyên Lào thọc qua Campuchia. Sau đó đưa lực lượng [Quân đội Nhân dân Việt Nam](https://vi.wikipedia.org/wiki/Qu%C3%A2n_%C4%91%E1%BB%99i_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Vi%E1%BB%87t_Nam) tại miền Bắc vào chi viện bổ sung cho lực lượng sẵn có ở [Nam Bộ](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nam_B%E1%BB%99_Vi%E1%BB%87t_Nam). Trong cuộc họp tháng 11 năm 1953 của [Bộ Quốc phòng Việt Nam Dân chủ Cộng hòa](https://vi.wikipedia.org/wiki/B%E1%BB%99_Qu%E1%BB%91c_ph%C3%B2ng_%28Vi%E1%BB%87t_Nam%29), các chỉ huy quân sự quyết định mở [Chiến cục đông-xuân 1953-1954](https://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_c%E1%BB%A5c_%C4%91%C3%B4ng-xu%C3%A2n_1953-1954) để xé lẻ khối quân chủ lực của Pháp đang co cụm đồng bằng Bắc Bộ. Các vị trí tiến công được xác định ở Lai Châu, Trung-Hạ Lào và Tây Nguyên. Ý tưởng tuyến đường chiến lược xuyên Lào sẽ được thực hiện một phần trong tương lai thông qua con [đường mòn Hồ Chí Minh](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%C6%B0%E1%BB%9Dng_Tr%C6%B0%E1%BB%9Dng_S%C6%A1n). [Chiến dịch Lai Châu](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Chi%E1%BA%BFn_d%E1%BB%8Bch_Lai_Ch%C3%A2u&action=edit&redlink=1) và [Chiến dịch Trung Lào](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Chi%E1%BA%BFn_d%E1%BB%8Bch_Trung_L%C3%A0o&action=edit&redlink=1) tháng 12 năm 1953 đến tháng 1 năm 1954 đã giúp [Quân đội Nhân dân Việt Nam](https://vi.wikipedia.org/wiki/Qu%C3%A2n_%C4%91%E1%BB%99i_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Vi%E1%BB%87t_Nam) nắm giữ mảng lớn còn lại của vùng Tây Bắc (Điện Biên Phủ chỉ là một thung lũng nhỏ) và phần lớn vùng Trung và Nam Lào. [[2]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Hi%E1%BB%87p_%C4%91%E1%BB%8Bnh_Gen%C3%A8ve,_1954#cite_note-Spencer.Encyc.190-2)
Để đối phó, Navarre tăng cường cho Điện Biên Phủ khiến nó trở thành một
*“pháo đài bất khả xâm phạm”* trong con mắt phương Tây. Nhưng Navarre không hề biết rằng bản thân đã rơi vào một cái “bẫy” của [Võ Nguyên Giáp](https://vi.wikipedia.org/wiki/V%C3%B5_Nguy%C3%AAn_Gi%C3%A1p) khi “đặt bẫy” đối thủ của mình. Việc xây dựng một tập đoàn cứ điểm ở vùng núi Tây Bắc hiểm trở hút đi của Pháp những đơn vị thiện chiến nhất. Điều đó tạo nên khoảng trống không thể bù vào ở [đồng bằng Bắc Bộ](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%93ng_b%E1%BA%B1ng_s%C3%B4ng_H%E1%BB%93ng).
Đại tướng
[Võ Nguyên Giáp](https://vi.wikipedia.org/wiki/V%C3%B5_Nguy%C3%AAn_Gi%C3%A1p) quyết định vào “bẫy”, và đưa vào Điện Biên Phủ 4 [sư đoàn](https://vi.wikipedia.org/wiki/S%C6%B0_%C4%91o%C3%A0n) với một số lượng lớn [pháo](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ph%C3%A1o) xấp xỉ quân Pháp ở Điện Biên Phủ, dù cơ số đạn hạn chế (chủ yếu là thu được của Pháp; phần Trung Quốc viện trợ rất hạn chế do nước này [tham chiến tại Triều Tiên](https://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_Tri%E1%BB%81u_Ti%C3%AAn)). Những cuộc tiến công trên toàn Đông Dương không cho [Pháp](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ph%C3%A1p) tập hợp một đội quân cơ động ứng cứu. Những đơn vị phòng không đầu tiên của [Quân đội Nhân dân Việt Nam](https://vi.wikipedia.org/wiki/Qu%C3%A2n_%C4%91%E1%BB%99i_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Vi%E1%BB%87t_Nam) được huấn luyện ở [Liên Xô](https://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_X%C3%B4) về nước tham chiến. Một lực lượng khổng lồ dân công làm công tác vận tải. Các đơn vị mạnh nhất của [Quân đội Nhân dân Việt Nam](https://vi.wikipedia.org/wiki/Qu%C3%A2n_%C4%91%E1%BB%99i_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Vi%E1%BB%87t_Nam) bao vây quân [Pháp](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ph%C3%A1p) ở [Điện Biên Phủ](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90i%E1%BB%87n_Bi%C3%AAn_Ph%E1%BB%A7).
Cuộc
[vây hãm Điện Biên Phủ](https://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_d%E1%BB%8Bch_%C4%90i%E1%BB%87n_Bi%C3%AAn_Ph%E1%BB%A7) diễn ra từ ngày [13 tháng 3](https://vi.wikipedia.org/wiki/13_th%C3%A1ng_3) đến ngày [7 tháng 5](https://vi.wikipedia.org/wiki/7_th%C3%A1ng_5) khi quân Pháp đầu hàng. Ở [Washington](https://vi.wikipedia.org/wiki/Washington,_D.C.) đã có cuộc tranh luận về việc Mỹ có nên trực tiếp can thiệp bằng quân sự, nhưng tổng thống [Eisenhower](https://vi.wikipedia.org/wiki/Dwight_D._Eisenhower) đã quyết định loại bỏ khả năng này do chính quyền [Anh](https://vi.wikipedia.org/wiki/Anh) sẽ không ủng hộ.
Cục diện chiến trường
[Đông Dương](https://vi.wikipedia.org/wiki/B%C3%A1n_%C4%91%E1%BA%A3o_%C4%90%C3%B4ng_D%C6%B0%C6%A1ng), tại thời điểm trong và sau [Chiến dịch Điện Biên Phủ](https://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_d%E1%BB%8Bch_%C4%90i%E1%BB%87n_Bi%C3%AAn_Ph%E1%BB%A7), [Việt Nam Dân chủ Cộng hòa](https://vi.wikipedia.org/wiki/Vi%E1%BB%87t_Nam_D%C3%A2n_ch%E1%BB%A7_C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a) kiểm soát khoảng 2/3 [lãnh thổ](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%A3nh_th%E1%BB%95) [Việt Nam](https://vi.wikipedia.org/wiki/Vi%E1%BB%87t_Nam), nhưng chủ yếu là các vùng nông thôn và rừng núi, một số thị xã nhỏ, chưa kiểm soát được các thành phố lớn, [Pháp](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ph%C3%A1p) kiểm soát một số tỉnh [đồng bằng](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%93ng_b%E1%BA%B1ng) và các [thành phố](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%C3%A0nh_ph%E1%BB%91) lớn đông dân cư, một số tỉnh đồng bằng nằm trong vùng tranh chấp. Việt Minh kiểm soát gần như toàn bộ miền Bắc Việt Nam nhưng tại miền Nam Việt Nam, [Quân đội Quốc gia Việt Nam](https://vi.wikipedia.org/wiki/Qu%C3%A2n_%C4%91%E1%BB%99i_Qu%E1%BB%91c_gia_Vi%E1%BB%87t_Nam) và quân đội Pháp chiếm ưu thế, quân đội riêng của các giáo phái tự trị cũng khá mạnh nên Việt Minh chỉ kiểm soát được một số vùng tại Nam Trung Bộ, Đông Nam Bộ và Tây Nam Bộ.
Sau 56 ngày đêm, cứ điểm
[Điện Biên Phủ](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90i%E1%BB%87n_Bi%C3%AAn_Ph%E1%BB%A7) thất thủ, toàn bộ 16000 quân Pháp bị tiêu diệt hoặc bị bắt làm tù binh. Điện Biên Phủ là chiến thắng quân sự lớn nhất của [Quân đội Nhân dân Việt Nam](https://vi.wikipedia.org/wiki/Qu%C3%A2n_%C4%91%E1%BB%99i_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Vi%E1%BB%87t_Nam) trong toàn bộ [chiến tranh Đông Dương](https://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_%C4%90%C3%B4ng_D%C6%B0%C6%A1ng). Trên phương diện quốc tế trận này có một ý nghĩa rất lớn: lần đầu tiên quân đội của một quốc gia thuộc địa [châu Á](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ch%C3%A2u_%C3%81) đánh thắng bằng quân sự một quân đội của một [cường quốc](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%C6%B0%E1%BB%9Dng_qu%E1%BB%91c) [châu Âu](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ch%C3%A2u_%C3%82u). Trận Điện Biên Phủ đã đánh bại ý chí duy trì [Đông Dương](https://vi.wikipedia.org/wiki/B%C3%A1n_%C4%91%E1%BA%A3o_%C4%90%C3%B4ng_D%C6%B0%C6%A1ng) là lãnh thổ thuộc Liên hiệp Pháp của Pháp và buộc nước này ra khỏi Đông Dương. Ngày [8 tháng 5](https://vi.wikipedia.org/wiki/8_th%C3%A1ng_5), hội nghị Geneva bắt đầu họp bàn về vấn đề khôi phục hòa bình ở Đông Dương.
## Triệu tập hội nghị
Ngày 25/1/1954, bốn nước Anh, Pháp, Mỹ, Liên Xô gặp nhau tại khu vực do Mỹ kiểm soát ở Berlin nhằm giải quyết việc thống nhất nước Đức. Tại Hội nghị này ngoại trưởng Pháp
[Georges Bidault](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Georges_Bidault&action=edit&redlink=1) gặp riêng ngoại trưởng Liên Xô Molotov, ngoại trưởng Anh Eden và ngoại trưởng Mỹ Dulles để thuyết phục các nước này đưa vấn đề Đông Dương ra thảo luận tại một hội nghị sẽ được tổ chức trong tương lai. Trước đó, Molotov đã đề nghị với Bidault rằng Liên Xô sẽ giúp Pháp thu xếp đình chiến tại Đông Dương với điều kiện Pháp rút khỏi [Cộng đồng Phòng thủ Châu Âu](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=C%E1%BB%99ng_%C4%91%E1%BB%93ng_Ph%C3%B2ng_th%E1%BB%A7_Ch%C3%A2u_%C3%82u&action=edit&redlink=1) nhưng Pháp từ chối. Hội nghị ở Berlin kết thúc ngày 18/2/1954 mà không mang lại kết quả nào về việc thống nhất nước Đức tuy nhiên các bên tham dự đồng ý lời đề nghị của Ngoại trưởng Liên Xô Molotov mở cuộc đàm phán bao gồm 5 nước lớn tại Genève vào ngày 26/4/1954 để bàn về việc hòa giải và tái lập hòa bình tại Triều Tiên và Đông Dương. [[3]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Hi%E1%BB%87p_%C4%91%E1%BB%8Bnh_Gen%C3%A8ve,_1954#cite_note-3)
Bộ trưởng Quốc phòng Pháp
[René Pleven](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ren%C3%A9_Pleven&action=edit&redlink=1) cho rằng tình hình chính trị và quân sự tại Việt Nam hoàn toàn không có lợi cho Pháp. Việt Minh không được dân chúng ưa chuộng nhưng khiến người ta sợ và tôn trọng. Lãnh thổ do Việt Minh kiểm soát ngày càng tăng. Pleven cho rằng phải cố gắng hết sức ở Hội nghị Genève để tìm một giải pháp có thể chấp nhận được nhưng ông cũng khuyên phải tránh tiếp xúc trực tiếp với Hồ Chí Minh để [Quốc gia Việt Nam](https://vi.wikipedia.org/wiki/Qu%E1%BB%91c_gia_Vi%E1%BB%87t_Nam) không coi đó là việc Pháp phản bội đồng minh. [[4]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Hi%E1%BB%87p_%C4%91%E1%BB%8Bnh_Gen%C3%A8ve,_1954#cite_note-4)
Ngày 10/3/1954, Việt Nam Dân chủ Cộng hòa chấp thuận tham dự Hội nghị Genève theo đề nghị của Pháp
. [5]
## Thành phần tham dự
- Phái đoàn
[Anh](https://vi.wikipedia.org/wiki/Anh), do [Anthony Eden](https://vi.wikipedia.org/wiki/Anthony_Eden)làm trưởng đoàn.
- Phái đoàn
[Hoa Kỳ](https://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3), do [Bedell Smith](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Bedell_Smith&action=edit&redlink=1)làm trưởng đoàn.
- Phái đoàn
[Liên bang Xô viết](https://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_X%C3%B4), do [Viacheslav Molotov](https://vi.wikipedia.org/wiki/Vyacheslav_Mikhailovich_Molotov)làm trưởng đoàn.
- Phái đoàn
[Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa), do [Chu Ân Lai](https://vi.wikipedia.org/wiki/Chu_%C3%82n_Lai)làm trưởng đoàn.
- Phái đoàn
[Pháp](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ph%C3%A1p), do [Georges Bidault](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Georges_Bidault&action=edit&redlink=1)làm trưởng đoàn.
- Phái đoàn
[Việt Nam Dân chủ Cộng hòa](https://vi.wikipedia.org/wiki/Vi%E1%BB%87t_Nam_D%C3%A2n_ch%E1%BB%A7_C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a), do [Phạm Văn Đồng](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ph%E1%BA%A1m_V%C4%83n_%C4%90%E1%BB%93ng)làm trưởng đoàn . [[6]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Hi%E1%BB%87p_%C4%91%E1%BB%8Bnh_Gen%C3%A8ve,_1954#cite_note-6)
- Phái đoàn
[Quốc gia Việt Nam](https://vi.wikipedia.org/wiki/Qu%E1%BB%91c_gia_Vi%E1%BB%87t_Nam), do [Nguyễn Quốc Định](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Nguy%E1%BB%85n_Qu%E1%BB%91c_%C4%90%E1%BB%8Bnh&action=edit&redlink=1)làm trưởng đoàn sau thay thế bởi Nguyễn Trung Vinh rồi [Trần Văn Đỗ](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%A7n_V%C4%83n_%C4%90%E1%BB%97).
- Phái đoàn
[Vương quốc Lào](https://vi.wikipedia.org/wiki/V%C6%B0%C6%A1ng_qu%E1%BB%91c_L%C3%A0o), do [Phumi Sananikone](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Phumi_Sananikone&action=edit&redlink=1)làm trưởng đoàn.
- Phái đoàn
[Vương quốc Campuchia](https://vi.wikipedia.org/wiki/Campuchia), do [Tep Than](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Tep_Than&action=edit&redlink=1), làm trưởng đoàn.
- Hai phái đoàn
[Pathet Lào](https://vi.wikipedia.org/wiki/Pathet_L%C3%A0o)và [Khmer Issarak](https://vi.wikipedia.org/wiki/Khmer_Issarak)không được chính thức tham gia hội nghị mà chỉ có quan hệ với phái đoàn [Việt Nam Dân chủ Cộng hòa](https://vi.wikipedia.org/wiki/Vi%E1%BB%87t_Nam_D%C3%A2n_ch%E1%BB%A7_C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a). Tất cả các nguyện vọng của hai đoàn này được [Việt Nam Dân chủ Cộng hòa](https://vi.wikipedia.org/wiki/Vi%E1%BB%87t_Nam_D%C3%A2n_ch%E1%BB%A7_C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a)trình bày trước hội nghị.
Hai đồng chủ tịch Hội nghị là
[Liên Xô](https://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_X%C3%B4) và [Anh](https://vi.wikipedia.org/wiki/Anh).
## Lập trường và quan điểm của các bên tham dự
### Lập trường của Việt Nam Dân chủ Cộng hòa
Phía Việt Nam Dân chủ Cộng hòa, Phó Thủ tướng Phạm Văn Đồng đề ra lập trường 8 điểm
: [7]
- Pháp công nhận độc lập, chủ quyền và toàn vẹn lãnh thổ của
[Việt Nam](https://vi.wikipedia.org/wiki/Vi%E1%BB%87t_Nam), [Lào](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%A0o)và [Campuchia](https://vi.wikipedia.org/wiki/Campuchia).
- Ký một hiệp định về việc rút
[quân đội](https://vi.wikipedia.org/wiki/Qu%C3%A2n_%C4%91%E1%BB%99i)nước ngoài ra khỏi 3 nước trong thời hạn do các bên tham chiến ấn định. Trước khi rút quân, đạt thỏa thuận về nơi đóng quân của lực lượng Pháp hay Việt Nam trong một số khu vực hạn chế.
- Tổ chức
[tổng tuyển cử tự do](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=T%E1%BB%95ng_tuy%E1%BB%83n_c%E1%BB%AD_t%E1%BB%B1_do&action=edit&redlink=1)trong 3 nước nhằm thành lập chính phủ duy nhất cho mỗi nước. [Việt Nam Dân chủ Cộng hòa](https://vi.wikipedia.org/wiki/Vi%E1%BB%87t_Nam_D%C3%A2n_ch%E1%BB%A7_C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a)tuyên bố ý định xem xét việc tự nguyện gia nhập [Liên hiệp Pháp](https://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_hi%E1%BB%87p_Ph%C3%A1p)và những điều kiện của việc gia nhập đó.
- 3 nước thừa nhận các
[quyền lợi kinh tế](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Quy%E1%BB%81n_l%E1%BB%A3i_kinh_t%E1%BA%BF&action=edit&redlink=1), [văn hóa](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Quy%E1%BB%81n_l%E1%BB%A3i_v%C4%83n_h%C3%B3a&action=edit&redlink=1)của Pháp tại mỗi nước. Sau khi chính phủ duy nhất được thành lập, các quan hệ kinh tế và văn hóa được giải quyết theo đúng các nguyên tắc [bình đẳng](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=B%C3%ACnh_%C4%91%E1%BA%B3ng&action=edit&redlink=1)và [củng cố](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=C%E1%BB%A7ng_c%E1%BB%91&action=edit&redlink=1).
- Hai bên cam kết không
[truy tố](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Truy_t%E1%BB%91&action=edit&redlink=1)những người hợp tác với đối phương trong thời gian chiến tranh.
- Trao đổi tù binh và dân thường bị bắt trong chiến tranh
- Các biện pháp nói trên sẽ được thực hiện sau khi đình chỉ chiến sự
[. *]* [cần dẫn nguồn](https://vi.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Ch%C3%BA_th%C3%ADch_ngu%E1%BB%93n_g%E1%BB%91c)
### Lập trường của Pháp
Ban đầu phái đoàn Pháp tham dự Hội nghị giữ lập trường khá cứng rắn: đàm phán với Việt Nam Dân chủ Cộng hòa để xoa dịu dư luận và để chính phủ của Thủ tướng Laniel tránh bị mất tín nhiệm, đồng thời tranh thủ thời gian cứu nguy cho quân đội Pháp ở Đông Dương. Sau một thời gian giữ lập trường cứng rắn thì Pháp gánh chịu thất bại lớn ở
[trận Điện Biên Phủ](https://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_d%E1%BB%8Bch_%C4%90i%E1%BB%87n_Bi%C3%AAn_Ph%E1%BB%A7), nội các của thủ tướng Laniel bị nhân dân Pháp lên án, buộc phải từ chức ngày 12 tháng 6.
Phe chủ chiến ở Pháp bị đánh đổ,
[Mendès France](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Mend%C3%A8s_France&action=edit&redlink=1) thuộc phái chủ hòa lập chính phủ mới. Ngày 18 tháng 6, khi nhậm chức, Mendès France tuyên bố sẽ từ chức nếu trong vòng một tháng không đạt được ngừng bắn ở Đông Dương. Pháp muốn rút khỏi chiến tranh Đông Dương trong danh dự đồng thời duy trì những lợi ích kinh tế và ảnh hưởng văn hoá tại Lào, Campuchia và miền Nam Việt Nam. [7] [[8]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Hi%E1%BB%87p_%C4%91%E1%BB%8Bnh_Gen%C3%A8ve,_1954#cite_note-pent8-8)
### Lập trường của Quốc gia Việt Nam
Ngày 4/6/1954, trước khi Hiệp định Geneve được ký kết 6 tuần, Pháp đã ký
[Hiệp ước Matignon (1954)](https://vi.wikipedia.org/wiki/Hi%E1%BB%87p_%C6%B0%E1%BB%9Bc_Matignon_%281954%29) với [Quốc gia Việt Nam](https://vi.wikipedia.org/wiki/Qu%E1%BB%91c_gia_Vi%E1%BB%87t_Nam) công nhận Quốc gia Việt Nam hoàn toàn độc lập. Theo đó chính phủ Quốc gia Việt Nam sẽ tự chịu trách nhiệm với những hiệp định quốc tế được ký bởi Pháp trước đó nhưng có liên quan tới họ, cũng như không còn bị ràng buộc bởi bất cứ hiệp ước nào do Pháp ký sau này. Nhưng cũng có những lập luận cho rằng Quốc gia Việt Nam vẫn bị ràng buộc bởi Hiệp định Genève, bởi vì chính phủ này chỉ sở hữu một vài thuộc tính của một chủ quyền đầy đủ, và đặc biệt là nó phụ thuộc vào Pháp về quốc phòng. [[9]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Hi%E1%BB%87p_%C4%91%E1%BB%8Bnh_Gen%C3%A8ve,_1954#cite_note-9)
Ông
[Trần Văn Đỗ](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%A7n_V%C4%83n_%C4%90%E1%BB%97), trưởng đoàn đại diện của Quốc gia Việt Nam tuyên bố sẽ không ký vào Hiệp định Genève với lý do hiệp định gây chia cắt Việt Nam và đẩy Quốc gia Việt Nam vào thế nguy hiểm [10] . Đại diện phái đoàn Quốc gia Việt Nam ra một tuyên bố riêng: [[11]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Hi%E1%BB%87p_%C4%91%E1%BB%8Bnh_Gen%C3%A8ve,_1954#cite_note-quansu-11)
“
Việc ký hiệp định giữa Pháp và Việt Minh có những điều khoản gây nguy hại nặng nề cho tương lai chính trị của Quốc gia Việt Nam. Hiệp định đã nhường cho Việt Minh những vùng mà quân đội quốc gia còn đóng quân và tước mất của (Quốc gia) Việt Nam quyền tổ chức phòng thủ. Bộ Tư lệnh Pháp đã tự ấn định ngày tổ chức tuyển cử mà không có sự thỏa thuận với phái đoàn quốc gia Việt Nam… chính phủ Quốc gia Việt Nam yêu cầu Hội nghị ghi nhận một cách chính thức rằng Việt Nam long trọng phản đối cách ký kết Hiệp định cùng những điều khoản không tôn trọng nguyện vọng sâu xa của dân Việt. Chính phủ Quốc gia Việt Nam yêu cầu Hội nghị ghi nhận rằng Chính phủ tự dành cho mình quyền hoàn toàn tự do hành động để bảo vệ quyền thiêng liêng của dân tộc Việt Nam trong công cuộc thực hiện Thống nhất, Độc lập, và Tự do cho xứ sở.“ [[11]] [[12]]
Tuy vậy, lời phản kháng và đề nghị của đại diện Quốc gia Việt Nam đã không được Hội nghị bàn tới. Ngoại trưởng Trần văn Đỗ từ Genève tuyên bố với các báo chí như sau:
*“Từ khi đến Genève, phái đoàn không bao giờ được Pháp hỏi về ý kiến về điều kiện đình chiến, đường phân ranh và thời hạn Tổng tuyển cử. Tất cả nhưng vấn đề đó đều được thảo luận ngoài Hội nghị, thành ra phái đoàn Việt Nam không làm thế nào bầy tỏ được quan niệm của mình”* [ [cần dẫn nguồn](https://vi.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Ch%C3%BA_th%C3%ADch_ngu%E1%BB%93n_g%E1%BB%91c)]
Tuy lên tiếng phản đối, nhưng sau khi hiệp định được kí kết, Chính phủ và quân đội Quốc gia Việt Nam vẫn cùng quân Pháp tập kết về phía nam vĩ tuyến 17. Ngày 28/4/1954, Uỷ ban Bảo vệ Bắc Việt Nam của Quốc gia Việt Nam tìm cách kêu gọi dân chúng di cư vào Nam. Một kế hoạch di cư được đặt ra và một Uỷ ban di cư được thành lập. Ngày 30/7/1954, Thủ tướng
[Ngô Đình Diệm](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ng%C3%B4_%C4%90%C3%ACnh_Di%E1%BB%87m) phát biểu cổ vũ dân chúng miền Bắc di cư vào miền Nam.
Sau đó, hậu thân của Quốc gia Việt Nam là
[Việt Nam Cộng hòa](https://vi.wikipedia.org/wiki/Vi%E1%BB%87t_Nam_C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a), với sự hậu thuẫn của Hoa Kỳ đã từ chối tổ chức tuyển cử thống nhất Việt Nam, trái với Tuyên bố chung của Hiệp định.
### Lập trường của Vương quốc Campuchia
Chính phủ Hoàng gia Campuchia mong muốn hoàn toàn độc lập đồng thời chấm dứt chiến tranh trên lãnh thổ Campuchia. Lực lượng
[Khmer Issarak](https://vi.wikipedia.org/wiki/Khmer_Issarak) phải giải giáp, đổi lại Chính phủ Hoàng gia Campuchia chấp nhận một cuộc tổng tuyển cử tự do bầu ra Chính phủ mới, trong đó những thành viên [Khmer Issarak](https://vi.wikipedia.org/wiki/Khmer_Issarak) có thể tham gia với tư cách là ứng cử viên hoặc cử tri. Những thành viên [Khmer Issarak](https://vi.wikipedia.org/wiki/Khmer_Issarak) sẽ không bị phân biệt đối xử dưới bất cứ hình thức nào. [[8]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Hi%E1%BB%87p_%C4%91%E1%BB%8Bnh_Gen%C3%A8ve,_1954#cite_note-pent8-8)
Campuchia cam kết trung lập, không tham gia vào bất cứ liên minh quân sự nào trái Hiến chương Liên Hợp Quốc trừ khi an ninh của Campuchia bị đe doạ.
[[8]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Hi%E1%BB%87p_%C4%91%E1%BB%8Bnh_Gen%C3%A8ve,_1954#cite_note-pent8-8)
### Lập trường của Vương quốc Lào
Lập trường của Chính phủ Hoàng gia Lào tương tự Chính phủ Hoàng gia Campuchia. Lào mong muốn hoàn toàn độc lập và chấm dứt chiến tranh trên lãnh thổ Lào. Lực lượng quân sự
[Pathet Lào](https://vi.wikipedia.org/wiki/Pathet_L%C3%A0o) phải tập kết về hai tỉnh [Phongsaly](https://vi.wikipedia.org/wiki/Phongsaly) và [Xamneua](https://vi.wikipedia.org/wiki/Xamneua) dưới sự giám sát quốc tế, đổi lại Chính phủ Hoàng gia Lào chấp nhận một cuộc tổng tuyển cử tự do bầu ra Chính phủ mới trong đó những thành viên [Pathet Lào](https://vi.wikipedia.org/wiki/Pathet_L%C3%A0o) có thể tham gia với tư cách là ứng cử viên hoặc cử tri. Những thành viên [Pathet Lào](https://vi.wikipedia.org/wiki/Pathet_L%C3%A0o) sẽ không bị phân biệt đối xử dưới bất cứ hình thức nào. [[8]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Hi%E1%BB%87p_%C4%91%E1%BB%8Bnh_Gen%C3%A8ve,_1954#cite_note-pent8-8)
Lào cam kết trung lập, không tham gia liên minh quân sự và hạn chế việc cho phép nước ngoài xây dựng căn cứ quân sự trên lãnh thổ của mình trừ khi an ninh của Lào bị đe doạ.
[[8]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Hi%E1%BB%87p_%C4%91%E1%BB%8Bnh_Gen%C3%A8ve,_1954#cite_note-pent8-8)
### Lập trường của Anh
Nước Anh không muốn dính líu vào chiến tranh Đông Dương cùng với Mỹ nhưng cũng không muốn gây tổn hại đến quan hệ đồng minh với Mỹ. Anh kiên trì khuyên Mỹ trì hoãn những hành động quân sự tại Đông Dương bao gồm việc thành lập khối SEATO cho đến khi “lực lượng cộng sản đưa ra giải pháp hoà bình” được Mỹ chấp thuận do đó không phải lựa chọn ủng hộ hay không ủng hộ Mỹ.
Ngoài ra, Anh chủ trương ủng hộ Pháp thương lượng trên thế mạnh. [8] [[7]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Hi%E1%BB%87p_%C4%91%E1%BB%8Bnh_Gen%C3%A8ve,_1954#cite_note-cpv-7)
### Lập trường của Hoa Kỳ
Phái đoàn Hoa Kỳ từ chối ký và không công nhận Hiệp định Genève nhưng ra Tuyên bố nước này “
*sẽ coi mọi sự tái diễn của các hành động bạo lực vi phạm Hiệp định là điều đáng lo ngại và là mối đe dọa nghiêm trọng đối với hòa bình và an ninh quốc tế*“. [[13]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Hi%E1%BB%87p_%C4%91%E1%BB%8Bnh_Gen%C3%A8ve,_1954#cite_note-america-13)
Trong Tuyên bố của mình, đối với sự chia cắt Việt Nam trái nguyện vọng của hai miền Nam – Bắc, chính phủ Mỹ cũng nêu rõ quan điểm “
*tiếp tục cố gắng đạt được sự thống nhất thông qua những cuộc tuyển cử tự do được giám sát bởi Liên Hiệp Quốc để bảo đảm chúng diễn ra công bằng*“ . [13]
Kết thúc Hội nghị Genève, trưởng phái đoàn Chính phủ Mỹ tuyên bố ghi nhận và cam kết tôn trọng quyết định của chín nước thành viên
[Hội nghị Genève](https://vi.wikipedia.org/wiki/H%E1%BB%99i_ngh%E1%BB%8B_Gen%C3%A8ve). Nhưng liền sau đó, chính Tổng thống Mỹ lại tuyên bố: “ *Hoa Kỳ không tham dự vào những quyết định của Hội nghị Genève và không bị ràng buộc vào những quyết định ấy*“. Cũng như Tổng thống của mình, thượng nghị sĩ (4 năm sau trở thành Tổng thống) [John F. Kennedy](https://vi.wikipedia.org/wiki/John_F._Kennedy) tuyên bố: *“Nó (Quốc Gia Việt Nam) là con đẻ của chúng ta. Chúng ta không thể từ bỏ nó”* [[14]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Hi%E1%BB%87p_%C4%91%E1%BB%8Bnh_Gen%C3%A8ve,_1954#cite_note-14)
### Lập trường của Liên Xô
Mục tiêu của Liên Xô là ngăn chặn nguy cơ chiến tranh vượt ra khỏi phạm vi Đông Dương khiến phương Tây đoàn kết lại ủng hộ Mỹ và buộc Liên Xô phải cam kết bảo vệ Trung Quốc. Liên Xô cũng muốn ngăn ngừa việc quốc hội Pháp thông qua kế hoạch thành lập Cộng đồng Phòng thủ Châu Âu. Đồng thời Liên Xô muốn tạo dựng hình ảnh là người bảo vệ hoà bình thế giới và nâng đỡ vị thế của Trung Quốc trên trường quốc tế.
[[8]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Hi%E1%BB%87p_%C4%91%E1%BB%8Bnh_Gen%C3%A8ve,_1954#cite_note-pent8-8)
### Lập trường của Trung Quốc
Hội nghị Geneve là cơ hội quan trọng để đưa Trung Quốc thành một thế lực chính tại Châu Á mà không nước nào có thể bỏ qua.
Trung Quốc không quan tâm đến lợi ích của những người cộng sản và dân tộc chủ nghĩa tại ba nước Đông Dương. Trung Quốc thoả hiệp với các nước phương Tây trong giải pháp phân chia lãnh thổ bất lợi đối với lực lượng bản xứ chống Pháp tại các nước này.
[[15]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Hi%E1%BB%87p_%C4%91%E1%BB%8Bnh_Gen%C3%A8ve,_1954#cite_note-Francois_Joyaux-15)
Mục tiêu cao nhất của Trung Quốc là mong muốn các bên ký kết một hiệp định về Đông Dương để tránh mọi sự can thiệp của Mỹ. Trưởng đoàn đại biểu Trung Quốc Chu Ân Lai ra tuyên bố: “Ba nước Đông Dương sẽ không tham gia vào bất cứ khối liên minh quân sự nào và không một nước ngoài nào được phép thành lập căn cứ quân sự trên lãnh thổ của họ.” Tuyên bố của Trung Quốc kết thúc bằng câu “Chúng ta hãy hết sức tin tưởng và tiếp tục đấu tranh để bảo vệ hoà bình thế giới.”
[[15]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Hi%E1%BB%87p_%C4%91%E1%BB%8Bnh_Gen%C3%A8ve,_1954#cite_note-Francois_Joyaux-15)
## Diễn biến hội nghị
[Tạ Quang Bửu](https://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BA%A1_Quang_B%E1%BB%ADu), phía đoàn Việt Nam Dân chủ Cộng hòa, và tướng Pháp Henri Delteil, Quyền Tổng Tư Lệnh Lực Lượng Liên Hiệp Pháp ở Đông Dương, Phái đoàn Pháp đang ký Hiệp định đình chỉ chiến sự tại Việt Nam
Vào ngày 26 tháng 4 năm 1954, hội nghị Genève về Đông Dương chính thức được khai mạc. Từ ngày 8 tháng 5 đến ngày
[23 tháng 6](https://vi.wikipedia.org/wiki/23_th%C3%A1ng_6), các bên trình bày lập trường của mình về cách giải quyết vấn đề Việt Nam và Đông Dương. Do lập trường giữa các đoàn có một khoảng cách khá lớn nên các cuộc đàm phán tiến triển rất chậm chạp. Tuy nhiên, sự nhân nhượng lẫn nhau chỉ xuất hiện trong các cuộc thảo luận riêng. Cuối cùng, [Pháp](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ph%C3%A1p) và [Trung Quốc](https://vi.wikipedia.org/wiki/Trung_Qu%E1%BB%91c) đã thỏa thuận một giải pháp chung cho vấn đề Đông Dương: giải quyết vấn đề quân sự trước, tách rời giải pháp chính trị tại ba nước Đông Dương.
Từ ngày
[24 tháng 6](https://vi.wikipedia.org/wiki/24_th%C3%A1ng_6) đến ngày [20 tháng 7](https://vi.wikipedia.org/wiki/20_th%C3%A1ng_7), phái đoàn Pháp và Việt Nam Dân chủ Cộng hòa đàm phán trực tiếp để giải quyết các vấn đề cụ thể, xoay quanh các vấn đề: quyền tham gia hội nghị của các đại biểu [chính phủ kháng chiến Lào](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ch%C3%ADnh_ph%E1%BB%A7_kh%C3%A1ng_chi%E1%BA%BFn_L%C3%A0o&action=edit&redlink=1) và [chính phủ kháng chiến Campuchia](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ch%C3%ADnh_ph%E1%BB%A7_kh%C3%A1ng_chi%E1%BA%BFn_Campuchia&action=edit&redlink=1); chọn [vĩ tuyến](https://vi.wikipedia.org/wiki/V%C4%A9_tuy%E1%BA%BFn) để khẳng định giới tuyến quân sự tạm thời và thời hạn tổ chức tổng tuyển cử tự do để thống nhất Việt Nam.
Ngay từ đầu, Pháp đã đưa ra đề nghị tạm chia đôi Việt Nam và lập một chính phủ Liên hiệp. Việt Nam Dân chủ Cộng hòa chấp nhận ý kiến và đưa ra những đề nghị về làn phân ranh. Hai bên mặc cả với nhau, Pháp thì đề nghị ở vĩ tuyến 18, Việt Nam Dân chủ Cộng hòa thì muốn ở vĩ tuyến 13. Ngày 9-7-1954, phái đoàn Việt Nam Dân chủ Cộng hòa đưa ra đề nghị hạ xuống vĩ tuyến 14, Pháp vẫn giữ vững vĩ tuyến 18. Ngày 13-7, phái đoàn Việt Nam Dân chủ Cộng hòa lại hạ yêu cầu xuống vĩ tuyến 16 và đến ngày 19-7 thì hai bên thoả thuận ranh giới tạm thời sẽ ở độ
[vĩ tuyến 17](https://vi.wikipedia.org/wiki/V%C4%A9_tuy%E1%BA%BFn_17), phù hợp với ý kiến của Anh và Mỹ.
Người Pháp sợ cuộc thảo luận với Việt Minh bị phá vỡ nên họ tránh gặp đại diện của Quốc gia Việt Nam và chỉ thông qua Mỹ báo cho Quốc gia Việt Nam biết thỏa thuận giữa Pháp và Việt Minh. Việc chia đôi Việt Nam đã được thảo luận riêng giữa Pháp, Việt Minh, Trung Quốc và Mỹ nhưng chỉ đến cuối Hội nghị Genève phái đoàn Quốc gia Việt Nam mới biết về vấn đề này. Chính vì thế họ từ chối ký Hiệp định Genève và có những tuyên bố cứng rắn đối với việc phân chia Việt Nam. Cho đến khi kết thúc Hội nghị Genève, cả Việt Nam Dân chủ Cộng hòa và Quốc gia Việt Nam đều không chịu đối thoại với nhau.
[[16]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Hi%E1%BB%87p_%C4%91%E1%BB%8Bnh_Gen%C3%A8ve,_1954#cite_note-16)
Ngày
[20 tháng 7](https://vi.wikipedia.org/wiki/20_th%C3%A1ng_7) năm 1954, Hiệp định Genève về Đông Dương bắt đầu được ký kết với nhiều văn kiện, chủ yếu là:
- Ba hiệp định đình chỉ chiến sự tại Việt Nam, Lào và Campuchia
- Bản tuyên bố cuối cùng của hội nghị (không có chữ ký)
Ngoài ra còn những tuyên bố riêng và những văn kiện ngoại giao riêng giữa các nước tham gia như:
- Bản tuyên bố riêng ngày 21 tháng 7 của Mỹ tại Hội nghị Genève
- Bản tuyên bố của chính phủ Pháp ngày 21 tháng 7, trong đó nêu rõ Pháp sẵn sàng rút quân ra khỏi lãnh thổ Việt Nam, Lào, Campuchia theo lời yêu cầu của chính phủ những nước có liên quan trong một thời gian do các bên thoả thuận.
- Các công hàm trao đổi giữa Trưởng đoàn Việt Nam Dân chủ Cộng hòa
[Phạm Văn Đồng](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ph%E1%BA%A1m_V%C4%83n_%C4%90%E1%BB%93ng)và Thủ tướng Pháp [Pierre Mendès-France](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Pierre_Mend%C3%A8s-France&action=edit&redlink=1). [Passage to Freedom](https://vi.wikipedia.org/wiki/Cu%E1%BB%99c_di_c%C6%B0_Vi%E1%BB%87t_Nam,_1954) *(Con đường đến Tự Do)*hay [di cư](https://vi.wikipedia.org/wiki/Di_c%C6%B0)(tháng 8 năm 1954)
Hiệp định đình chỉ chiến sự tại Việt Nam và Lào được ký bởi đại diện của hai lực lượng quân sự chính có liên quan, đó là
[Thiếu tướng](https://vi.wikipedia.org/wiki/Thi%E1%BA%BFu_t%C6%B0%E1%BB%9Bng) Delteil, thay mặt cho Tổng Tư lệnh Quân đội Liên hiệp Pháp ở Đông Dương, và [Tạ Quang Bửu](https://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BA%A1_Quang_B%E1%BB%ADu), Thứ trưởng Bộ Quốc phòng Việt Nam Dân chủ Cộng hòa, thay mặt cho Tổng Tư lệnh [Quân đội Nhân dân Việt Nam](https://vi.wikipedia.org/wiki/Qu%C3%A2n_%C4%91%E1%BB%99i_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Vi%E1%BB%87t_Nam). Phái đoàn Hoa Kỳ từ chối công nhận Hiệp định Genève nhưng tuyên bố rằng nước này “sẽ coi mọi sự tái diễn của các hành động bạo lực vi phạm hiệp định là điều đáng lo ngại và là mối đe dọa nghiêm trọng đối với hòa bình và an ninh quốc tế” . Chính phủ Quốc gia Việt Nam từ chối ký và theo Bernard B. Fall không đủ thực quyền để ký kết Hiệp định. [17] Trưởng đoàn Quốc gia Việt Nam, Trần Văn Đỗ, lên tiếng phản đối sự chia cắt đất nước. [[18]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Hi%E1%BB%87p_%C4%91%E1%BB%8Bnh_Gen%C3%A8ve,_1954#cite_note-18)
## Các hoạt động có liên quan
Trong khi Hội nghị Genève đang tiến hành, thì tại miền Bắc Việt Nam,
[Hội nghị Trung Giá](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=H%E1%BB%99i_ngh%E1%BB%8B_Trung_Gi%C3%A1&action=edit&redlink=1) đã khai sinh từ 1 cuộc họp sơ bộ ngày 29 tháng 5/1954. Hơn 1 tháng sau, hội nghị chính đã khai diễn ngày 4 tháng 7/1954 và bế mạc ngày 27/7/1954.
Tham gia Hội nghị gồm:
- Phái đoàn Quốc gia Việt Nam gồm có Trung tá
[Trang Văn Chính](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Trang_V%C4%83n_Ch%C3%ADnh&action=edit&redlink=1)(trưởng phái đoàn), sau đó Trung tá [Lâm Ngọc Huấn](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=L%C3%A2m_Ng%E1%BB%8Dc_Hu%E1%BA%A5n&action=edit&redlink=1)thay thế, Thiếu tá [Nguyễn Phước Đàng](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Nguy%E1%BB%85n_Ph%C6%B0%E1%BB%9Bc_%C4%90%C3%A0ng&action=edit&redlink=1), Đại úy [Nguyễn Bửu](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Nguy%E1%BB%85n_B%E1%BB%ADu&action=edit&redlink=1), sau thay thế bởi Đại úy [Trần Ngọc Huyến](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Tr%E1%BA%A7n_Ng%E1%BB%8Dc_Huy%E1%BA%BFn&action=edit&redlink=1).
- Phái đoàn Quân đội Nhân dân Việt Nam do
[Văn Tiến Dũng](https://vi.wikipedia.org/wiki/V%C4%83n_Ti%E1%BA%BFn_D%C5%A9ng)(Thiếu tướng) làm trưởng đoàn, Lê Linh, [Lê Quang Đạo](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_Quang_%C4%90%E1%BA%A1o)(Đại tá), [Song Hào](https://vi.wikipedia.org/wiki/Song_H%C3%A0o), [Nguyễn Văn Lung](https://vi.wikipedia.org/wiki/Minh_V%C6%B0%C6%A1ng)(Trung tá), thông dịch viên tên Lê (thiếu tá).
- Phái đoàn Pháp do Đại tá Lennuyeux làm trưởng đoàn, Trung tá Le Roy, Thiếu tá Le Flahec, Sanani, Sacquin và Đại uý Lohmann thông dịch viên.
Hội viên chính thức của Hội nghị là 2 đoàn
[Pháp](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ph%C3%A1p) và [Quân đội Nhân dân Việt Nam](https://vi.wikipedia.org/wiki/Qu%C3%A2n_%C4%91%E1%BB%99i_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Vi%E1%BB%87t_Nam) (đại diện cho bên [Việt Nam Dân chủ Cộng hòa](https://vi.wikipedia.org/wiki/Vi%E1%BB%87t_Nam_D%C3%A2n_ch%E1%BB%A7_C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a)). Đại diện của [Quân đội Quốc gia Việt Nam](https://vi.wikipedia.org/wiki/Qu%C3%A2n_%C4%91%E1%BB%99i_Qu%E1%BB%91c_gia_Vi%E1%BB%87t_Nam) chỉ là bộ phận thứ yếu bên cạnh phái đoàn Pháp và theo giao kết thì chỉ có các trưởng phái đoàn Pháp và Quân đội Nhân dân Việt Nam phát biểu ý kiến. Mọi vấn đề đem ra thảo luận để quyết định với Việt Minh hoàn toàn do Pháp đưa ra, phái đoàn Quốc gia Việt Nam chỉ được thông báo sau đó. Trong các buổi họp thu hẹp, chỉ có các trưởng phái đoàn Pháp và Việt Nam Dân chủ Cộng hòa tham dự, đại biểu của Quốc gia Việt Nam không được mời dù với tính cách quan sát viên. Tại hội nghị chỉ treo 2 lá cờ Pháp và cờ Việt Nam Dân chủ Cộng hòa. Trong khi Pháp có thái độ vội vã trong buổi họp, thì Việt Nam Dân chủ Cộng hòa lại tỏ ra ung dung thong thả để tạo thêm lợi thế khi thảo luận.
Hội nghị Trung Giá đã thỏa thuận và quyết định
*“đại diện các Bộ Tư lệnh tối cao hai bên phải gặp nhau tại Genève và các cuộc tiếp xúc cũng phải được thực hiện tại chỗ. Quyết định này cũng định rõ vai trò của các đại diện Bộ Tư lệnh tối cao phải nghiên cứu tình trạng quân sự để thiết lập ngay sau khi đình chiến các dữ kiện đình chỉ mọi hoạt động chiến đấu. Hội nghị tại chỗ phải thông báo càng sớm càng tốt cho Hội nghị tại Genève các kết quả rút tiả được cùng những đề nghị của họ.”*
Hội nghị quân sự tại chỗ là hội nghị quân sự địa phương (tức là Hội nghị Trung Giá) có nhiệm vụ phối hợp chặt chẽ với các phái đoàn tại Hội nghị Genève. Trong hơn 3 tuần, từ 4/7 đến 27/7/1954, Hội nghị Trung Giá đã thảo luận các vấn đề tù binh, ngưng bắn, và thiết lập các tiểu ban hỗn hợp về tù binh, tiểu ban nghiên cứu thủ tục thi hành ngưng bắn và các tiểu ban hỗn hợp lãnh thổ. Cuối cùng có những thỏa hiệp được ký kết nhằm
*“làm cho các đơn vị đối lập cách biệt nhau ra, trở về các căn cứ, hoặc tập trung ở những địa điểm trú quân tạm thời cốt để tránh mọi giao tiếp có thể gây ra xung đột giữa hai bên.”*
Hội nghị Trung Giá bị ràng buộc bởi các điều khoản của Hiệp định Genève nên việc tổ chức kiểm soát các thỏa hiệp và quyết định bởi các ban hỗn hợp đã không mang lại kết quả. Trong thực tế, các ban hỗn hợp cũng không có quyền hạn gì ngoài những nhận xét, báo cáo và trình cấp trên của mỗi bên để xin giải quyết.
## Nội dung cơ bản của Hiệp định Genève
### Hiệp định đình chỉ chiến sự tại Việt Nam
Hiệp định Genève có nội dung cơ bản như sau
: [19]
- Các nước tham dự hội nghị cam kết tôn trọng độc lập chủ quyền và toàn vẹn lãnh thổ của 3 nước Việt Nam, Lào, Campuchia, không can thiệp vào công việc nội bộ 3 nước.
- Các bên tham chiến thực hiện ngừng bắn, lập lại hòa bình trên toàn Đông Dương
- Các bên tham chiến thực hiện cam kết, chuyển quân, chuyển giao khu vực, trao trả tù binh
- Dân chúng mỗi bên có quyền di cư sang lãnh thổ do bên kia kiểm soát trong thời gian quân đội hai bên đang tập kết
- Cấm đưa quân đội, nhân viên quân sự,vũ khí nước ngoài vào Đông Dương. Nước ngoài không được đặt căn cứ quân sự tại Đông Dương
- Thành lập
[Ủy hội Quốc tế Kiểm soát Đình chiến Đông Dương](https://vi.wikipedia.org/wiki/%E1%BB%A6y_h%E1%BB%99i_Qu%E1%BB%91c_t%E1%BA%BF_Ki%E1%BB%83m_so%C3%A1t_%C4%90%C3%ACnh_chi%E1%BA%BFn_%C4%90%C3%B4ng_D%C6%B0%C6%A1ng)( [tiếng Anh](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Anh): International Control Commission, ICC; [tiếng Pháp](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Ph%C3%A1p): Commission Internationale pour la Surveillance et le Contrôle, CISC) gồm [Ấn Độ](https://vi.wikipedia.org/wiki/%E1%BA%A4n_%C4%90%E1%BB%99), [Ba Lan](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ba_Lan)và [Canada](https://vi.wikipedia.org/wiki/Canada), với Ấn Độ làm chủ tịch.
- Sông
[Bến Hải](https://vi.wikipedia.org/wiki/S%C3%B4ng_B%E1%BA%BFn_H%E1%BA%A3i), [vĩ tuyến 17](https://vi.wikipedia.org/wiki/V%C4%A9_tuy%E1%BA%BFn_17), được dùng làm giới tuyến quân sự tạm thời chia Việt Nam làm hai vùng tập kết quân sự tạm thời. Chính quyền và quân đội Việt Nam Dân chủ Cộng hòa tập trung về miền Bắc; Chính quyền và quân đội khối Liên hiệp Pháp tập trung về miền Nam. Khoản a, điều 14 ghi rõ: “ *Trong khi đợi tổng tuyển cử thống nhất Việt Nam, bên nào có quân đội của mình tập hợp ở vùng nào theo quy định của Hiệp định này thì bên ấy sẽ phụ trách quản lý hành chính ở vùng ấy.*“
Điều 6 Bản Tuyên bố chung ghi rõ:
*“Đường ranh giới quân sự tạm thời này không thể diễn giải bằng bất cứ cách nào rằng đó là một biên giới phân định về chính trị hay lãnh thổ.”* [[20]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Hi%E1%BB%87p_%C4%91%E1%BB%8Bnh_Gen%C3%A8ve,_1954#cite_note-final-20)
Hiệp định Genève không có điều khoản nào quy định chi tiết về thời điểm cũng như cách thức tổ chức Tổng tuyển cử thống nhất hai miền Nam-Bắc Việt Nam. Nhưng Bản tuyên bố cuối cùng của Hội nghị Genève ghi rõ cuộc Tổng tuyển cử sẽ được tổ chức vào tháng 7/1956.
### Hiệp định đình chỉ chiến sự tại Lào
### Hiệp định đình chỉ chiến sự tại Campuchia
## Tuyên bố cuối cùng ngày 21 tháng 7 năm 1954
Tuyên bố cuối cùng ngày 21 tháng 7 năm 1954 có nội dung như sau
: [20]
- Các đại biểu tham dự hội nghị đã ký hiệp định đình chiến tại Việt Nam, Lào và Campuchia; tổ chức cơ quan quốc tế giám sát việc thực hiện các điều khoản trong hiệp định.
- Hội nghị bày tỏ sự hài lòng trước việc chấm dứt chiến sự tại 3 nước Việt Nam, Lào và Cạmpuchia. Hội nghị tin rằng việc thực hiện những điều khoản trình bày trong tuyên bố này và trong những hiệp định đình chiến sẽ tạo điều kiện giúp Việt Nam, Lào, Campuchia có được nền độc lập, tự chủ hoàn toàn.
- Tại hội nghị, chính phủ Lào và Campuchia đã đưa ra các tuyên bố về việc áp dụng quy tắc cho phép công dân tham gia kỳ tổng tuyển cử dự kiến được tổ chức trong năm 1955 phù hợp với hiến pháp của mỗi nước, thông qua hình thức bỏ phiếu kín và với điều kiện tôn trọng quyền tự do cơ bản.
- Hội nghị ghi nhận các điều khoản trong hiệp định đình chiến tại Việt Nam, cấm các nước đưa quân đội và nhân viên quân sự cũng như tất cả các loại vũ khí, đạn dược vào Việt Nam. Hội nghị cũng ghi nhận các tuyên bố chung của chính phủ Lào và Campuchia về việc không yêu cầu viện trợ nước ngoài, cả thiết bị chiến tranh, nhân viên hay người hướng dẫn, trừ trường hợp yêu cầu được đưa ra vì mục đích phòng thủ lãnh thổ của họ.
- Hội nghị ghi nhận những điều khoản trong hiệp định đình chiến tại Việt Nam: không thiết lập căn cứ quân sự mới tại vùng tập kết, mỗi bên có trách nhiệm canh chừng những khu vực tập kết của mình để đảm bảo không tham gia bất cứ liên minh quân sự nào và không sử dụng khu tập kết vì mục đích tiếp tục chiến sự hoặc phục vụ cho một chính sách hiếu chiến. Hội nghị ghi nhận tuyên bố của chính phủ Lào và Campuchia về việc không tham gia bất kì hiệp định nào với nước khác nếu hiệp định này bao gồm điều khoản phải tham gia liên minh quân sự trái với
[Hiến chương Liên Hiệp Quốc](https://vi.wikipedia.org/wiki/Hi%E1%BA%BFn_ch%C6%B0%C6%A1ng_Li%C3%AAn_Hi%E1%BB%87p_Qu%E1%BB%91c).
- Hội nghị công nhận mục đích chính của hiệp định liên quan tới Việt Nam là để giải quyết vấn đề quân sự theo hướng chấm dứt xung đột và
**đường ranh giới quân sự tạm thời này không thể diễn giải bằng bất cứ cách nào rằng đó là một biên giới phân định về chính trị hay lãnh thổ**. Hội nghị bày tỏ sự tin tưởng rằng việc thực hiện những điều khoản đề ra trong hiệp định đình chiến sẽ tạo cơ sở cho việc đạt được một giải pháp chính trị tại Việt Nam trong tương lai gần.
- Hội nghị tuyên bố, giải pháp cho những vấn đề chính trị ở Việt Nam dựa trên cơ sở tôn trọng độc lập, thống nhất và toàn vẹn lãnh thổ sẽ cho phép người dân Việt Nam được hưởng nền tự do cơ bản thông qua kết quả tổng tuyển cử tự do sẽ được tổ chức tháng 7/1956.
- Những điều khoản trong hiệp định đình chiến nhằm đảm bảo sự an toàn cho người dân và tài sản phải được tuân thủ một cách nghiêm túc và phải cho phép mỗi người dân Việt Nam được quyền tự do quyết định nơi họ sinh sống.
- Các bên không được phép trả thù những cá nhân đã hợp tác với đối phương trong thời chiến cũng như gia đình của những người này.
- Hội nghị ghi nhận tuyên bố của chính phủ Pháp về việc sẵn sàng rút quân khỏi lãnh thổ Việt Nam, Lào và Campuchia theo yêu cầu của chính phủ những nước liên quan trong thời gian do các bên lựa chọn.
- Hội nghị ghi nhận tuyên bố của chính phủ Pháp về giải pháp khôi phục và củng cố hoà bình tại Việt Nam, Lào và Campuchia. Chính phủ Pháp sẽ tôn trọng sự tự do, thống nhất, chủ quyền và toàn vẹn lãnh thổ của 3 nước.
- Trong quan hệ với Việt Nam, Lào, Campuchia, mỗi thành viên tham dự Hội nghị Genève sẽ tôn trọng chủ quyền, độc lập, thống nhất và toàn vẹn lãnh thổ của 3 nước; không can thiệp vào công việc nội bộ của 3 nước.
- Các thành viên tham dự hội nghị đồng ý hỏi ý kiến nhau về bất kỳ vấn đề nào Uỷ ban Giám sát quốc tế đưa ra.
Bản tuyên bố cuối cùng về việc lập lại hòa bình ở Đông Dương không có chữ ký của bất cứ phái đoàn nào tham dự hội nghị.
Tuy nhiên văn bản này đã được các nước dự hội nghị chấp thuận cam kết chính thức. [21] Đại diện Mỹ ra tuyên bố riêng trong đó thừa nhận tôn trọng Hiệp định Genève. [[22]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Hi%E1%BB%87p_%C4%91%E1%BB%8Bnh_Gen%C3%A8ve,_1954#cite_note-.C4.90.E1.BA.A1i_c.C6.B0.C6.A1ng_125-22) [[22]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Hi%E1%BB%87p_%C4%91%E1%BB%8Bnh_Gen%C3%A8ve,_1954#cite_note-.C4.90.E1.BA.A1i_c.C6.B0.C6.A1ng_125-22)
## Các sự kiện hậu hiệp định
### Phản đối sự chia đôi đất nước
Một ngày sau khi Hiệp định được ký kết, tức ngày 22 Tháng Bảy, Thủ tướng Ngô Đình Diệm ra lệnh treo
[cờ rủ](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%9D_r%E1%BB%A7) toàn Miền Nam từ vĩ tuyến 17 trở vào để bày tỏ quan điểm chống đối sự chia đôi đất nước. Ngoại trưởng của chính phủ Bảo Đại, Trần Văn Đỗ rơi nước mắt, nhưng trưởng đoàn đại biểu Việt Nam Dân chủ Cộng hoà đã lên tiếng: [23] *“Những ai yêu nước Việt Nam, những ai yêu sự thống nhất Việt Nam thì không cần phải khóc hôm nay. Hãy thực hiện tốt những gì đã ký kết hôm nay, thì 2 năm nữa sẽ có một nước Việt Nam thống nhất, độc lập, hoà bình và giàu mạnh. Những gì Chính phủ Việt Nam Dân chủ Cộng hoà làm trong những năm qua chính là vì mục đích đó. Nước mắt của chúng tôi đổ ra trong cuộc đấu tranh cho sự nghiệp đó nhiều hơn rất nhiều so với những giọt lệ mà quý vị (Quốc gia Việt Nam) nhỏ ra ở đây”* . [[24]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Hi%E1%BB%87p_%C4%91%E1%BB%8Bnh_Gen%C3%A8ve,_1954#cite_note-24)
Ngày 22-7-1954. Chủ tịch Hồ Chí minh ra lời kêu gọi đồng bào cả nước:
*“Đấu tranh để củng cố hoà bình, thực hiện thống nhất, hoàn thành độc lập dân chủ cũng là một cuộc đấu tranh lâu dài và gian khổ”.*, và khẳng định: *“Trung, Nam, Bắc đều là bờ cõi của nước ta, nước ta nhất định thống nhất, đồng bào cả nước nhất định được giải phóng”.* [[25]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Hi%E1%BB%87p_%C4%91%E1%BB%8Bnh_Gen%C3%A8ve,_1954#cite_note-25)
Trong bài chính luận “Sách Trắng của Mỹ” đăng trên báo Nhân dân (số 3992) nhằm phản đối việc Mỹ đổ quân vào Việt Nam, Chủ tịch Hồ Chí Minh nhắc lại:
*“Hiệp định Giơnevơ 1954, trong Điều 17, 18, 19 và trong điểm 4, 6 đã quy định rõ ràng: Cấm không được đưa vào Việt Nam các thứ vũ khí nước ngoài. Cấm không được xây dựng cǎn cứ quân sự mới trên lãnh thổ Việt Nam. Cấm nước ngoài không được lập cǎn cứ quân sự ở Việt Nam. Cấm đưa binh lính, nhân viên quân sự và vũ khí đạn dược nước ngoài vào Việt Nam. Giới tuyến 17 là tạm thời, không phải là giới tuyến chính trị, hoặc giới tuyến lãnh thổ; Việt Nam sẽ thống nhất bằng một cuộc tổng tuyển cử tự do khắp cả nước vào nǎm 1956.”* [[26]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Hi%E1%BB%87p_%C4%91%E1%BB%8Bnh_Gen%C3%A8ve,_1954#cite_note-26)
### Lực lượng vũ trang tập kết và dân chúng di cư
[Quân đội Nhân dân Việt Nam](https://vi.wikipedia.org/wiki/Qu%C3%A2n_%C4%91%E1%BB%99i_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Vi%E1%BB%87t_Nam), lực lượng vừa giành được thắng lợi quan trọng tại [chiến dịch Điện Biên Phủ](https://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_d%E1%BB%8Bch_%C4%90i%E1%BB%87n_Bi%C3%AAn_Ph%E1%BB%A7), [tập kết](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=T%E1%BA%ADp_k%E1%BA%BFt&action=edit&redlink=1)về miền Bắc.
- Tuy không ký kết Hiệp định Genève và đã tách ra khỏi
[Liên hiệp Pháp](https://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_hi%E1%BB%87p_Ph%C3%A1p)trước khi Pháp ký Hiệp định Genève nhưng lực lượng [Quốc gia Việt Nam](https://vi.wikipedia.org/wiki/Qu%E1%BB%91c_gia_Vi%E1%BB%87t_Nam)vẫn theo quân đội Pháp tập kết về miền Nam. Trên 1 triệu người dân từ miền Bắc được sự trợ giúp cũng như ảnh hưởng tuyên truyền của Mỹ đã [di cư vào Nam](https://vi.wikipedia.org/wiki/Cu%E1%BB%99c_di_c%C6%B0_Vi%E1%BB%87t_Nam,_1954)(trong đó có khoảng 800.000 người [Công giáo](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%C3%B4ng_gi%C3%A1o), chiếm khoảng 2/3 số người Công giáo ở miền Bắc), và 140.000 người từ miền Nam (phần lớn là lực lượng kháng chiến của Việt Minh) tập kết ra Bắc . [[27]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Hi%E1%BB%87p_%C4%91%E1%BB%8Bnh_Gen%C3%A8ve,_1954#cite_note-UNHCR-27)
- Quân đội Pháp dần dần rút khỏi miền Nam trong 2 năm và trao quyền lực cho chính quyền Quốc gia Việt Nam.
### Quốc gia Việt Nam từ chối tổng tuyển cử
Mỹ không công nhận kết quả Hiệp định Genève tuy nhiên vẫn tuyên bố ủng hộ nền hòa bình tại Việt Nam và thúc đẩy sự thống nhất hai miền Nam Bắc Việt Nam bằng các cuộc bầu cử tự do dưới sự giám sát của Liên Hiệp Quốc. Tuy nhiên, những nguồn tin khác nhau chỉ ra cho Tổng thống Mỹ
[Eisenhower](https://vi.wikipedia.org/wiki/Dwight_D._Eisenhower) thấy khoảng 80% dân số Việt Nam sẽ bầu cho [Hồ Chí Minh](https://vi.wikipedia.org/wiki/H%E1%BB%93_Ch%C3%AD_Minh) nếu cuộc tổng tuyển cử được thi hành. , do đó Mỹ thực tế lại ủng hộ việc Việt Nam Cộng Hòa từ chối tổ chức Tổng tuyển cử tự do thống nhất Việt Nam. [28]
Sau khi Hiệp định Genève được ký kết, Thủ tướng Quốc gia Việt Nam Ngô Đình Diệm tuyên bố: “
*Chúng tôi không từ chối nguyên tắc tuyển cử tự do để thống nhất đất nước một cách hoà bình và dân chủ*“, “ *thống nhất đất nước trong tự do chứ không phải trong nô lệ*” nhưng đồng thời Ngô Đình Diệm còn nói thêm là ông “ *nghi ngờ về việc có thể bảo đảm những điều kiện của cuộc bầu cử tự do ở miền Bắc*“ . [29]
Theo Tuyên bố cuối cùng của Hiệp định Genève thì tổng tuyển cử ở cả hai miền được dự trù vào tháng 7 năm 1956 nhưng Tổng thống Ngô Đình Diệm bác bỏ mọi cuộc thảo luận sơ khởi, hành động này khiến Ngô Đình Diệm bẽ mặt ở phương Tây. Theo nhận xét của Tây phương thì Ngô Đình Diệm là kẻ ngoan cố và khao khát quyền lực chuyên chế, nhưng theo Duncanson thì sự thật phức tạp hơn. Miền Bắc có dân số đông hơn miền Nam 2 triệu người (tính cả gần 1 triệu người miền Bắc di cư vào Nam). Hơn nữa, vào thời điểm 1955 – 1956, trước sự hỗn loạn gây ra bởi các giáo phái và do hoạt động bí mật của Việt Minh tại miền Nam, cuộc
[Cải cách ruộng đất tại miền Bắc Việt Nam](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BA%A3i_c%C3%A1ch_ru%E1%BB%99ng_%C4%91%E1%BA%A5t_t%E1%BA%A1i_mi%E1%BB%81n_B%E1%BA%AFc_Vi%E1%BB%87t_Nam) tạo ra bầu không khí căng thẳng dẫn đến cuộc nổi dậy của nông dân tại các vùng lân cận [Vinh](https://vi.wikipedia.org/wiki/Vinh), những tình hình diễn ra ở cả hai miền khiến [Ủy hội Quốc tế Kiểm soát Đình chiến Đông Dương](https://vi.wikipedia.org/wiki/%E1%BB%A6y_h%E1%BB%99i_Qu%E1%BB%91c_t%E1%BA%BF_Ki%E1%BB%83m_so%C3%A1t_%C4%90%C3%ACnh_chi%E1%BA%BFn_%C4%90%C3%B4ng_D%C6%B0%C6%A1ng) không có hy vọng đảm bảo một cuộc bầu cử thật sự tự do trong đó cử tri có thể bỏ phiếu theo ý muốn mà không sợ bị trả thù chính trị. Theo Mark Woodruff, những quan sát viên của các nước Ấn Độ, Ba Lan và Canada thuộc Ủy hội Quốc tế Kiểm soát Đình chiến đồng ý với quan điểm của Quốc gia Việt Nam rằng miền Bắc không đủ điều kiện tổ chức bầu cử công bằng, đồng thời báo cáo rằng cả 2 miền đều không thi hành nghiêm chỉnh thỏa thuận ngừng bắn. [30] Tuy nhiên, [[31]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Hi%E1%BB%87p_%C4%91%E1%BB%8Bnh_Gen%C3%A8ve,_1954#cite_note-31) [Clark Clifford](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Clark_Clifford&action=edit&redlink=1)đã dẫn các báo cáo của Ủy hội Quốc tế Kiểm soát Đình chiến cho biết: trong giai đoạn 1954-1956, họ chỉ nhận được 19 đơn khiếu nại về việc trả thù chính trị trên toàn lãnh thổ miền Bắc Việt Nam . [[32]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Hi%E1%BB%87p_%C4%91%E1%BB%8Bnh_Gen%C3%A8ve,_1954#cite_note-32)
Năm 1956,
[Allen Dulles](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Allen_Dulles&action=edit&redlink=1) đệ trình lên Tổng thống Mỹ Eisenhower báo cáo tiên đoán nếu bầu cử diễn ra thì *“thắng lợi của Hồ Chí Minh sẽ như nước triều dâng không thể cản nổi”*. Ngô Đình Diệm chỉ có một lối thoát là tuyên bố không thi hành Hiệp định Genève. Được Mỹ khuyến khích, Ngô Đình Diệm kiên quyết từ chối tuyển cử. Mỹ muốn có một chính phủ chống Cộng tồn tại ở miền Nam Việt Nam, bất kể chính phủ đó có tôn trọng nền dân chủ hay không [[33]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Hi%E1%BB%87p_%C4%91%E1%BB%8Bnh_Gen%C3%A8ve,_1954#cite_note-33)
Như vậy, Cuộc tổng tuyển cử tự do cho việc thống nhất Việt Nam đã không được tổ chức.
### Mỹ hỗ trợ cho Quốc gia Việt Nam
Mỹ từ lâu đã coi miền Nam Việt Nam là địa bàn quan trọng trong chiến lược chống sự lan rộng của chủ nghĩa cộng sản tại Đông Nam Á và đã viện trợ tích cực cho Pháp chống lại
[Việt Nam Dân chủ Cộng hòa](https://vi.wikipedia.org/wiki/Vi%E1%BB%87t_Nam_D%C3%A2n_ch%E1%BB%A7_C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a). Sau khi Pháp thất bại, Mỹ đẩy mạnh các hoạt động tại Việt Nam. Kế hoạch của Mỹ là viện trợ cho chính phủ Ngô Đình Diệm để giúp miền Nam Việt Nam hoàn toàn độc lập với Pháp (đó là cách duy nhất để lôi kéo những người dân tộc chủ nghĩa rời xa Việt Minh và ủng hộ Quốc gia Việt Nam); Mỹ cũng thúc đẩy Ngô Đình Diệm thành lập một chính quyền đoàn kết quốc gia đại diện cho những xu hướng chính trị chính tại Việt Nam, ổn định miền Nam Việt Nam, bầu ra Quốc hội, soạn thảo Hiến pháp rồi sau đó phế truất Quốc trưởng Bảo Đại một cách hợp pháp; cuối cùng do Ngô Đình Diệm là một người quốc gia không có liên hệ gì trong quá khứ với Việt Minh và Pháp do đó miền Nam Việt Nam sẽ trở nên chống Cộng mạnh mẽ. Cuối cùng, công thức này đòi hỏi một sự hợp tác từ cả Pháp và Mỹ để hỗ trợ Ngô Đình Diệm . Tuy nhiên, Pháp không có thiện cảm với Ngô Đình Diệm, Ngoại trưởng Pháp Faure cho rằng Diệm [34] *“không chỉ không có khả năng mà còn bị* [tâm thần](https://vi.wikipedia.org/wiki/T%C3%A2m_th%E1%BA%A7n)… Pháp không thể chấp nhận rủi ro với ông ta” , và sau đó Mỹ đã tiến hành kế hoạch một mình mà không có Pháp trợ giúp. [[35]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Hi%E1%BB%87p_%C4%91%E1%BB%8Bnh_Gen%C3%A8ve,_1954#cite_note-35)
Năm 1954, đội bán quân sự của Mỹ do
[Edward Lansdale](https://vi.wikipedia.org/wiki/Edward_Lansdale), người của [CIA](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%C6%A1_quan_T%C3%ACnh_b%C3%A1o_Trung_%C6%B0%C6%A1ng_%28Hoa_K%E1%BB%B3%29) và đã làm cố vấn cho Pháp tại Việt Nam từ 1953, chỉ huy đã thực hiện các hoạt động tuyên truyền tâm lý chiến để kêu gọi và vận động dân chúng miền Bắc [di cư vào Nam](https://vi.wikipedia.org/wiki/Cu%E1%BB%99c_di_c%C6%B0_Vi%E1%BB%87t_Nam,_1954) . [36]
Hội đồng Tham mưu Liên quân Mỹ trước đây phản đối việc Mỹ đảm nhận huấn luyện cho Quân đội Quốc gia Việt Nam thì nay bằng lòng gửi cố vấn quân sự đến Việt Nam và nhấn mạnh phải bảo vệ Quốc gia Việt Nam chống lại sự can thiệp của Pháp. Do quân đội Pháp còn ở Đông Dương nên việc gửi người đến huấn luyện cho Quân đội Quốc gia Việt Nam phải tuân theo thể thức ngoại giao do đó tướng J. Lauton Collins được cử làm đại sứ tại Quốc gia Việt Nam.
Collins ít tin tưởng vào việc Ngô Đình Diệm có thể ổn định Chính phủ và đề xuất mời Bảo Đại về nước chấp chính. Nếu điều đó không được thực hiện ông sẽ đặt vấn đề Mỹ nên rút lui khỏi Việt Nam. Pháp ủng hộ quan điểm này. Ngược lại, Ngoại trưởng Mỹ [37] [John Foster Dulles](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=John_Foster_Dulles&action=edit&redlink=1)lại cho rằng Diệm là nhà lãnh đạo phù hợp và nói rằng Quốc hội Mỹ sẽ không đồng ý viện trợ cho Việt Nam nếu không có Diệm. Cuối cùng Collins đồng ý với quan điểm của Dulles và để làm yên lòng Pháp, Collins cho biết Mỹ sẽ tiếp tục viện trợ quân sự cho Pháp ít nhất 100 triệu USD cho tới tháng 12/1955 để Pháp duy trì sự hiện diện quân sự của mình tại miền Nam Việt Nam trong lúc Hiệp ước Manila (SEATO) chưa thể hành động. [[37]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Hi%E1%BB%87p_%C4%91%E1%BB%8Bnh_Gen%C3%A8ve,_1954#cite_note-Why_Vietnam_2008-37)
Ngày 12/2/1955, Pháp rút các sỹ quan huấn luyện khỏi Việt Nam
, trong khi Mỹ bắt đầu giúp huấn luyện sỹ quan Việt Nam tại các căn cứ quân sự Mỹ ở Thái Bình Dương; huấn luyện các lực lượng vũ trang của [38] [Quốc gia Việt Nam](https://vi.wikipedia.org/wiki/Qu%E1%BB%91c_gia_Vi%E1%BB%87t_Nam)(sau là Việt Nam Cộng hòa); xây dựng các cơ sở hạ tầng phục vụ quân sự tại [Philippines](https://vi.wikipedia.org/wiki/Philippines); bí mật đưa một lượng lớn vũ khí và thiết bị quân sự vào Việt Nam; giúp đỡ phát triển các kế hoạch *“bình định Việt Minh và các vùng chống đối”* [[39]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Hi%E1%BB%87p_%C4%91%E1%BB%8Bnh_Gen%C3%A8ve,_1954#cite_note-39)
### Việt Nam Dân chủ Cộng hòa đề nghị tổng tuyển cử
Năm 1956, Việt Nam Cộng hòa được thành lập trên cơ sở Quốc gia Việt Nam. Dưới sự hậu thuẫn của Hoa Kỳ, Việt Nam Cộng hòa tiếp tục theo đuổi chính sách của Quốc gia Việt Nam là từ chối tổng tuyển cử với lý do “nghi ngờ về việc có thể bảo đảm những điều kiện của cuộc bầu cử tự do ở miền Bắc”.
Trong khi chính phủ Việt Nam Cộng hòa từ chối hiệp thương tổng tuyển cử tự do, đồng thời ra sức củng cố quyền lực, đàn áp khốc liệt những người kháng chiến cũ, cùng những Đảng viên Đảng Lao động trung thành còn lại ở miền Nam bằng những chiến dịch “tố cộng”-“diệt cộng”, thì Việt Nam Dân chủ Cộng hòa vẫn chuẩn bị cho tổng tuyển cử và cố gắng theo đuổi các giải pháp hòa bình.
. [40]
Nghị quyết tháng 3 năm 1955 của
[Ủy ban Trung ương Đảng Lao động](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=%E1%BB%A6y_ban_Trung_%C6%B0%C6%A1ng_%C4%90%E1%BA%A3ng_Lao_%C4%91%E1%BB%99ng&action=edit&redlink=1) chính thức tuyên bố chính sách đặt ưu tiên cao nhất cho việc xây dựng miền Bắc trong khi sử dụng ngoại giao để kêu gọi một giải pháp hòa bình cho miền Nam. Hà Nội tìm kiếm hỗ trợ quốc tế, kêu gọi các đồng chủ tịch hội nghị Genève, nhắc nhở Pháp về trách nhiệm đối với việc thống nhất hai miền Việt Nam thông qua Tổng tuyển cử tự do theo đúng tinh thần của Bản Tuyên bố cuối cùng tại Hội nghị Genève. Tháng 6 năm 1955 Hà Nội tuyên bố sẵn sàng mở hội nghị hiệp thương với Sài Gòn nhưng không được đáp ứng, đã gửi thư cho hai đồng chủ tịch hội nghị (Anh- Liên Xô) yêu cầu ứng phó và vạch rõ chính quyền Sài gòn bị ràng buộc, hai đồng chủ tịch sao các bức thư của chính phủ Việt Nam Dân chủ Cộng hòa gửi các nước tham dự hội nghị và các nước trong Ủy ban quốc tế, yêu cầu nhận xét và mở lại hội nghị Genève. Chính quyền Hà Nội đồng ý mở lại hội nghị. Tháng 4 năm 1956 hai chủ tịch hội nghị hội đàm, gửi ba thư cho chính quyền 2 miền Việt Nam, chính quyền Pháp và ủy ban quốc tế, xác nhận giá trị pháp lý của hiệp nghị. Miền Bắc cũng ra sách trắng “ [41] *Tài liệu về việc thi hành Hiệp nghị Genève*“.
Trong khi tiến trình yêu cầu và từ chối đàm phán vẫn tiếp diễn, Việt Nam Dân chủ Cộng hòa còn cố tái lập quan hệ thương mại giữa 2 miền
, để giúp [42] *“nhân dân hai vùng trao đổi kinh tế, văn hóa và xã hội, nhằm tạo thuận lợi cho việc khôi phục cuộc sống bình thường của người dân.”*Hội nghị Ban Chấp hành Trung ương lần thứ tám (khoá II) dự kiến: *“Muốn thống nhất nước nhà bằng phương pháp hoà bình, cần phải tiến hành thống nhất từng bước; từ chỗ tạm thời chia làm hai miền tiến đến chỗ thống nhất chưa hoàn toàn, từ chỗ thống nhất chưa hoàn toàn sẽ tiến đến chỗ thống nhất hoàn toàn.”*Nhưng cũng như vấn đề bầu cử, chính quyền Việt Nam Cộng hòa thậm chí còn từ chối cả việc thảo luận.
Về mặt ngoại giao, tuy Việt Nam Dân chủ Cộng hòa ráo riết kêu gọi thực hiện tuyển cử nhưng chính
[Trường Chinh](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%C6%B0%E1%BB%9Dng_Chinh) khi sang Moskva họp đại hội [Đảng Cộng sản Liên Xô](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%A3ng_C%E1%BB%99ng_s%E1%BA%A3n_Li%C3%AAn_X%C3%B4) năm 1956 đã tiết lộ với Vasilii Kuznetzov, thứ trưởng ngoại giao Liên Xô rằng Miền Bắc không hội đủ điều kiện để tổ chức bầu cử thống nhất. Việc vận động các thành phần quốc tế chỉ là phương thức tuyên truyền, cũng là cách giải thích thất bại với quần chúng trong nước . Các cường quốc đã không ủng hộ lời kêu gọi tổ chức tuyển cử của Việt Nam Dân chủ Cộng hòa mà muốn hiện trạng chia cắt Việt Nam được giữ nguyên. Tháng 5/1956, một nhà ngoại giao Hungary tên [43] [József Száll](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=J%C3%B3zsef_Sz%C3%A1ll&action=edit&redlink=1)đã nói chuyện với một trợ lý thứ trưởng của Bộ Ngoại giao Trung Quốc, rằng theo ý kiến của Chính phủ Trung Quốc thì “ *các nghị quyết của hiệp định Genève, tức là, việc tổ chức bầu cử tự do và thống nhất Việt Nam, không thể được thực hiện trong thời gian này… với tình trạng hiện nay tại miền Nam Việt Nam cần một thời gian dài để đạt được những mục tiêu này do đó thật vô lý nếu những nước từng tham gia Hội nghị Geneva như Liên Xô hoặc Trung Quốc đòi triệu tập một hội nghị quốc tế về giải pháp đã được thông qua năm 1954*“. Nói cách khác, những cường quốc của khối Xã hội chủ nghĩa đã không cung cấp cho [Việt Nam Dân chủ Cộng hòa](https://vi.wikipedia.org/wiki/Vi%E1%BB%87t_Nam_D%C3%A2n_ch%E1%BB%A7_C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a)sự hỗ trợ quốc tế mà họ kêu gọi. [[44]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Hi%E1%BB%87p_%C4%91%E1%BB%8Bnh_Gen%C3%A8ve,_1954#cite_note-44)
Tháng 7 năm 1956, sau khi yêu cầu đàm phán không được chính quyền Ngô Đình Diệm trả lời, Hà Nội yêu cầu các đồng chủ tịch hội nghị Genève tổ chức một cuộc hội nghị mới, yêu cầu này lại được lặp lại vào tháng 8. Các yêu cầu đàm phán với chính phủ Ngô Đình Diệm tiếp tục được gửi vào tháng 6 và tháng 7 năm 1957, tháng 3 và tháng 12 năm 1958, tháng 7 năm 1959, và tháng 7 năm 1960, nhưng đều bị từ chối
[[45]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Hi%E1%BB%87p_%C4%91%E1%BB%8Bnh_Gen%C3%A8ve,_1954#cite_note-45) . Đầu năm 1961, Bộ trưởng Ngoại giao Việt Nam Dân chủ cộng hòa gửi công hàm cho hai Chủ tịch hội nghị Genève. Công hàm của Bộ trưởng Ngoại giao gửi hai Chủ tịch hội nghị Genève năm 1954 về tình hình thi hành Hiệp nghị Genève ở miền Nam Việt Nam công bố trong họp báo 17 tháng Ba năm 1961, cuối bức điện có đoạn: “ [46] *Về phần mình, Chính phủ nước Việt Nam Dân chủ cộng hòa luôn luôn chủ trương tôn trọng và nghiêm chỉnh thi hành Hiệp nghị Giơnevơ vì lợi ích của nhân dân Việt Nam đồng thời vì lợi ích của hòa bình ở Đông Dương và Đông Nam Á*.” [[47]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Hi%E1%BB%87p_%C4%91%E1%BB%8Bnh_Gen%C3%A8ve,_1954#cite_note-47)
### Chiến tranh tiếp diễn
Lo ngại trước việc những người kháng chiến cũ của chính quyền Việt Nam Dân chủ Cộng hòa hoạt động bí mật tại miền Nam tiến hành hoạt động tuyên truyền và tổ chức quần chúng đấu tranh chính trị, chính phủ Việt Nam Cộng hoà mở Chiến dịch “tố cộng, diệt cộng” từ mùa hè năm 1955. Chiến dịch này đã dẫn đến hàng nghìn người kháng chiến cũ bị bắt, bị giết, số còn lại phải chạy về các vùng chiến khu chống Pháp cũ để sống sót. Những người kháng chiến cũ đáp trả bằng cách ám sát các viên chức Việt Nam Cộng hòa qua các chiến dịch “diệt ác ôn” và tập hợp lại thành các đơn vị vũ trang quy mô trung đội, đại đội hoặc tiểu đoàn tấn công vào quân đội Việt Nam Cộng hoà
. Đến cuối năm [48] [1959](https://vi.wikipedia.org/wiki/1959), Những người kháng chiến cũ ở miền Nam đã thay đổi từ phương thức đấu tranh chính trị với sự hỗ trợ của đấu tranh vũ trang sang đấu tranh vũ trang kết hợp với đấu tranh chính trị. Cũng trong năm 1959, đoàn cán bộ đầu tiên của Việt Nam Dân chủ Cộng hoà dưới tên gọi [Đoàn 559](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90o%C3%A0n_559,_Qu%C3%A2n_%C4%91%E1%BB%99i_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Vi%E1%BB%87t_Nam)bí mật vượt [Trường Sơn](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%C6%B0%E1%BB%9Dng_Tr%C6%B0%E1%BB%9Dng_S%C6%A1n)vào chi viện cho miền Nam.
Tháng 9 năm 1960, Đại hội Đại biểu toàn quốc lần thứ 3 của Đảng Lao Động Việt Nam quyết định cho chính phủ Việt Nam Dân chủ Cộng hòa chính thức ủng hộ các hoạt động đấu tranh vũ trang và chính trị của những người kháng chiến cũ ở miền Nam (với nòng cốt là các Đảng viên Đảng Lao động), mở ra một giai đoạn mới của
[Chiến tranh Việt Nam](https://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_Vi%E1%BB%87t_Nam) . [49]
## Nguồn tham khảo
**p 497 Việt Sử Toàn Thư** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Hi%E1%BB%87p_%C4%91%E1%BB%8Bnh_Gen%C3%A8ve,_1954#cite_ref-1) **Spencer C.Tucker,** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Hi%E1%BB%87p_%C4%91%E1%BB%8Bnh_Gen%C3%A8ve,_1954#cite_ref-Spencer.Encyc.190_2-0) *Encyclopedia of the Vietnam War*, ABC-CLIO, 2000, tr. 190. **Why Vietnam, Archimedes L.A Patti, Nxb Đà Nẵng, 2008, trang 701-702** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Hi%E1%BB%87p_%C4%91%E1%BB%8Bnh_Gen%C3%A8ve,_1954#cite_ref-3) **Why Vietnam, Archimedes L.A Patti, Nxb Đà Nẵng, 2008, trang 705-706** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Hi%E1%BB%87p_%C4%91%E1%BB%8Bnh_Gen%C3%A8ve,_1954#cite_ref-4) **Why Vietnam, Archimedes L.A Patti, Nxb Đà Nẵng, 2008, trang 706** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Hi%E1%BB%87p_%C4%91%E1%BB%8Bnh_Gen%C3%A8ve,_1954#cite_ref-5) [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Hi%E1%BB%87p_%C4%91%E1%BB%8Bnh_Gen%C3%A8ve,_1954#cite_ref-6) [Giao lưu trực tuyến với Đại tá Hà Văn Lâu và ông Lê Danh, Đài tiếng nói Việt Nam](http://vovnews.vn/Home/Giao-luu-truc-tuyen-voi-Dai-ta-Ha-Van-Lau-va-ong-Le-Danh/20069/42212.vov)
- ^
**a** **ă** **â** [Hiệp định Giơ-ne-vơ năm 1954 về Đông Dương](http://dangcongsan.vn/cpv/Modules/News/NewsDetail.aspx?co_id=30684&cn_id=425786)
- ^
**a** **ă** **â** **b** **c** **d** **đ** [The Pentagon Papers, Gravel Edition, Volume 1, Chapter 3, “The Geneva Conference, May-July, 1954” (Boston: Beacon Press, 1971)](https://www.mtholyoke.edu/acad/intrel/pentagon/pent8.htm) [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Hi%E1%BB%87p_%C4%91%E1%BB%8Bnh_Gen%C3%A8ve,_1954#cite_ref-9) [The Pentagon Papers Gravel Edition Volume 1, Chapter 5, “Origins of the Insurgency in South Vietnam, 1954-1960” (Boston: Beacon Press, 1971)](https://www.mtholyoke.edu/acad/intrel/pentagon/pent13.htm)Trích: “ *France, as the third party in Vietnam, then became pivotal to any political settlement, its executor for the West.*“ **But France had agreed to full independence for the GVN on ngày 4 tháng 6 năm 1954, nearly six weeks before the end of the Geneva Conference. By the terms of that June agreement, the GVN assumed responsibility for international contracts previously made on its behalf by France; but, there having been no reference to subsequent contracts, it was technically free of the Geneva Agreements.**It has been argued to the contrary that the GVN was bound by Geneva because it possessed at the time few of the attributes of full sovereignty, and especially because it was dependent on France for defense. But such debates turn on tenuous points of international law regarding the prerogatives of newly independent or partitioned states. France speedily divested itself of responsibilities for “civil administration” in South Vietnam. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Hi%E1%BB%87p_%C4%91%E1%BB%8Bnh_Gen%C3%A8ve,_1954#cite_ref-10) [Lịch Sử Việt Nam: Từ Bảo Đại Hồi 2 Tới Ngô Đình Diệm](http://www.vietbao.com/D_1-2_2-282_4-67554/)
- ^
**a** [Quân sử (QLVNCH) tập 4. NXb Đại Nam. Chương 3: Các diễn tiến trong việc hình thành quân đội quốc gia. Trang 202](https://vi.wikipedia.org/wiki/Hi%E1%BB%87p_%C4%91%E1%BB%8Bnh_Gen%C3%A8ve,_1954#cite_ref-quansu_11-1) **ă** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Hi%E1%BB%87p_%C4%91%E1%BB%8Bnh_Gen%C3%A8ve,_1954#cite_ref-12) [Hiệp định Genève 20-7-1954, Trần Gia Phụng, Việt báo Online](http://www.vietbao.com/?ppid=45&pid=45&nid=131612)
- ^
**a** **ă** [Tuyên bố của Mỹ tại Hội nghị Genève 1954 (bản tiếng Anh)](http://vietnam.vassar.edu/overview/doc3.html) **Robert S.Mc.Namara: Nhìn lại quá khứ. Tấn thảm kịch và những bài học Việt Nam, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, 1995, tr.43-44.** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Hi%E1%BB%87p_%C4%91%E1%BB%8Bnh_Gen%C3%A8ve,_1954#cite_ref-14)
- ^
**a** [Francois Joyaux, Trung Quốc và việc giải quyết cuộc chiến tranh Đông Dương lần thứ I, Nhà xuất bản Thông tin lý luận, năm 1981, trang 299,306](https://vi.wikipedia.org/wiki/Hi%E1%BB%87p_%C4%91%E1%BB%8Bnh_Gen%C3%A8ve,_1954#cite_ref-Francois_Joyaux_15-1) **ă** **Why Vietnam, Archimedes L.A Patti, Nxb Đà Nẵng, 2008, trang 730** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Hi%E1%BB%87p_%C4%91%E1%BB%8Bnh_Gen%C3%A8ve,_1954#cite_ref-16) **Washington had indicated at Geneva that “it would view any renewal of the aggression in violation of [the agreement] with grave concern and as seriously threatening international peace and security”. Nguồn: Duiker, William,** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Hi%E1%BB%87p_%C4%91%E1%BB%8Bnh_Gen%C3%A8ve,_1954#cite_ref-17) *Ho Chi Minh – A Life*, Hyperion, 2000, tr. 470 **Bernard B. Fall, The Two Vietnams: A Political and Military Analysis (New York: Praeger, 1964) . Theo Fall thì phái đoàn Quốc gia Việt Nam không có quyền tham gia ký do lực lượng quân sự của chính quyền này quá nhỏ** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Hi%E1%BB%87p_%C4%91%E1%BB%8Bnh_Gen%C3%A8ve,_1954#cite_ref-18) [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Hi%E1%BB%87p_%C4%91%E1%BB%8Bnh_Gen%C3%A8ve,_1954#cite_ref-19) [GENEVA AGREEMENT ON THE CESSATION OF HOSTILITIES IN VIET-NAM, ngày 20 tháng 7 năm 1954](http://www.mtholyoke.edu/acad/intrel/genevacc.htm)
- ^
**a** **ă** [Modern History Sourcebook: The Final Declaration of The Geneva Conference: On Restoring Peace in Indochina, ngày 21 tháng 7 năm 1954, The Department of State Bulletin, XXXI, No. 788 (ngày 2 tháng 8 năm 1954), p. 164.](http://www.fordham.edu/halsall/mod/1954-geneva-indochina.html) [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Hi%E1%BB%87p_%C4%91%E1%BB%8Bnh_Gen%C3%A8ve,_1954#cite_ref-21) [The Pentagon Papers, Gravel Edition, Volume 1, Chapter 3, “The Geneva Conference, May-July, 1954” (Boston: Beacon Press, 1971)](https://www.mtholyoke.edu/acad/intrel/pentagon/pent8.htm). Trích: *Despite article 27 of the agreement on Vietnam, which bound “successors” (such as Vietnam) to the signatories to respect and enforce the agreement, Vietnam was in a legally persuasive position to argue that France could not assume liabilities in its behalf, least of all to the political provisions contained in the Final Declaration, which was an unsigned document.*.
- ^
**a** [Lê Mậu Hãn (chủ biên), Trần Bá Đệ, Nguyễn Văn Thư…,](https://vi.wikipedia.org/wiki/Hi%E1%BB%87p_%C4%91%E1%BB%8Bnh_Gen%C3%A8ve,_1954#cite_ref-.C4.90.E1.BA.A1i_c.C6.B0.C6.A1ng_125_22-1) **ă** *Đại cương Lịch sử Việt Nam – Tập 3′*.NXB Giáo dục. Hà Nội. 2007. Trang 125. **Nguyễn Văn Lục.** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Hi%E1%BB%87p_%C4%91%E1%BB%8Bnh_Gen%C3%A8ve,_1954#cite_ref-23) *Lịch sử còn đó*. Garden Grove, CA: Tân Văn, 2008. Trang 125. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Hi%E1%BB%87p_%C4%91%E1%BB%8Bnh_Gen%C3%A8ve,_1954#cite_ref-24) [Thống nhất là đỉnh cao thắng lợi của dân tộc Việt Nam](http://laodong.com.vn/lao-dong-cuoi-tuan/thong-nhat-la-dinh-cao-thang-loi-cua-dan-toc-viet-nam-113665.bld), Dương Trung Quốc, Báo Lao Động, 05/05/2013 [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Hi%E1%BB%87p_%C4%91%E1%BB%8Bnh_Gen%C3%A8ve,_1954#cite_ref-25) [Nguyễn Quang Ngọc 2006, Chương XI – Việt Nam trong chín năm kháng chiến chống thực dân Pháp và xây dựng chế độ dân chủ mới (1945-1954), Tiến trình Lịch sử Việt Nam, Hà Nội, Giáo Dục, Tr.315-324](http://www.lichsuvietnam.vn/home.php?option=com_content&task=view&Itemid=33&id=386) [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Hi%E1%BB%87p_%C4%91%E1%BB%8Bnh_Gen%C3%A8ve,_1954#cite_ref-26) [http://dangcongsan.vn/cpv/Modules/Preview/PrintPreview.aspx?co_id=30008&cn_id=50842](http://dangcongsan.vn/cpv/Modules/Preview/PrintPreview.aspx?co_id=30008&cn_id=50842) [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Hi%E1%BB%87p_%C4%91%E1%BB%8Bnh_Gen%C3%A8ve,_1954#cite_ref-UNHCR_27-0) [Cao ủy Liên Hiệp Quốc về người tị nạn](https://vi.wikipedia.org/wiki/Cao_%E1%BB%A7y_Li%C3%AAn_Hi%E1%BB%87p_Qu%E1%BB%91c_v%E1%BB%81_ng%C6%B0%E1%BB%9Di_t%E1%BB%8B_n%E1%BA%A1n), [, trang 80-81](http://www.unhcr.org/cgi-bin/texis/vtx/publ/opendoc.pdf?id=3ebf9bad0&tbl=PUBL) *Flight from Indochina* [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Hi%E1%BB%87p_%C4%91%E1%BB%8Bnh_Gen%C3%A8ve,_1954#cite_ref-28) [Dwight D. Eisenhower,](http://www.mtholyoke.edu/acad/intrel/vietnam/ddeho.htm) *Mandate for Change*, 1953-56 (Garden City, NY: Doubleday & Compnay, Inc., 1963), trang 372 **The Reunification of Vietnam, PRESIDENT NGO DINH DIEM’S BROADCAST DECLARATION ON THE GENEVA AGREEMENTS AND FREE ELECTIONS (ngày 16 tháng 7 năm 1955), page 24, Vietnam bulletin – a weekly publication of the Embassy of Vietnam in United States, Special issue No.16, Available** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Hi%E1%BB%87p_%C4%91%E1%BB%8Bnh_Gen%C3%A8ve,_1954#cite_ref-insurgency1_29-0) [online](http://www.vietnam.ttu.edu/star/images/1653/16530101012.pdf)Trích: “Our policy is a policy for peace. But nothing will lead us astray of our goal, the unity of our country, a unity in freedom and not in slavery. Serving the cause of our nation, more than ever we will struggle for the reunification of our homeland. We do not reject the principle of free elections as peaceful and democratic means to achieve that unity. However, if elections constitute one of the bases of true democracy, they will be meaningful only on the condition that they be absolutely free. Now, faced with a regime of oppression as practiced by the Viet Minh, we remain skeptical concerning the possibility of fulfilling the conditions of free elections in the North.” dịch là “ *Chính sách của chúng tôi là chính sách hoà bình. Nhưng không có gì có thể khiến chúng tôi đi chệch khỏi mục tiêu của chúng tôi là sự thống nhất đất nước, thống nhất trong tự do chứ không phải trong nô lệ. Vì dân tộc, chúng tôi sẽ đấu tranh hết sức mình cho sự thống nhất đất nước. Chúng tôi không từ chối nguyên tắc tuyển cử tự do để thống nhất đất nước một cách hoà bình và dân chủ. Tuy nhiên nếu những cuộc bầu cử tạo thành một trong những nền tảng cơ bản của nền dân chủ thật sự thì chúng chỉ có ý nghĩa với điều kiện chúng hoàn toàn tự do. Hiện nay, thực tế phải đối mặt với chế độ áp bức của Việt Minh, chúng tôi nghi ngờ về việc có thể bảo đảm những điều kiện của cuộc bầu cử tự do ở miền Bắc.*“ **Duncanson, Dennis J.** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Hi%E1%BB%87p_%C4%91%E1%BB%8Bnh_Gen%C3%A8ve,_1954#cite_ref-30) *Government and Revolution in Vietnam*. New York: Oxford University Press, 1968. tr 223, trích “But Diem set his face against even the preparatory discussions about elections which the Final Declaration had enjoined (its force, if any, was uncertain); his behaviour was put down in the West most commonly to obstinacy and avidity for despotic power”. Trích “yet the truth was more complicated then either these critics, or the drafter of the agreement, may have realized. Obstinate and avid for power Diem may also have been, but the decisive factor for him was the balance of population between North and South: before the cease-fire the Commumists had had under their control barely a quater of the total population of the country, and perhaps not that; the cease-fire had awarded them, with their slightly smaller half of the national territory, a clear majority (even taking account of their transfer of population) of close on 2 millions”. Trích:” *In the circumstances prevailing in 1955 and 1956 – anarchy of the Sects and of the retiring Vietminh in the South, terror campaign of the land reform and resultant peasant uprising round Vinh in the North – it was only to be expected that voters would vote, out of fear of reprisals, in favour of the authorities under whom they found themselves; that the ICC had no hope of ensuring a truly free election at that time has been admitted since by the chief sponsor of the Final Declaration, Lord Avon.*“ **Woodruff, Mark (2005). Unheralded Victory: The Defeat of The Viet Cong and The North Vietnamese. Arlington, Virginia: Presidio Press. page 6.** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Hi%E1%BB%87p_%C4%91%E1%BB%8Bnh_Gen%C3%A8ve,_1954#cite_ref-31) [ISBN 0-8914-1866-0](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0891418660). trích “ *The elections were not held. South Vietnam, which had not signed the Geneva Accords, did not believe the Communists in North Vietnam would allow a fair election. In January 1957, the International Control Commission (ICC), comprising observers from India, Poland, and Canada, agreed with this perception, reporting that neither South nor North Vietnam had honored the armistice agreement. With the French gone, a return to the traditional power struggle between north and south had begun again.*“ **Clark Clifford. Set a date in Vietnam, Stick to it, Get out. The Life, 22nd May, 1970. P. 38** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Hi%E1%BB%87p_%C4%91%E1%BB%8Bnh_Gen%C3%A8ve,_1954#cite_ref-32) **Cecil B. Currey. Chiến thắng bằng mọi giá. NXB Thế giới, trang 333** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Hi%E1%BB%87p_%C4%91%E1%BB%8Bnh_Gen%C3%A8ve,_1954#cite_ref-33) **Pentagon Papers, Evolution of the War. U.S. and France’s Withdrawal from Vietnam, 1954-56, The U.S. National Archives and Records Administration, page 5-6** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Hi%E1%BB%87p_%C4%91%E1%BB%8Bnh_Gen%C3%A8ve,_1954#cite_ref-34) [available online](http://media.nara.gov/research/pentagon-papers/Pentagon-Papers-Part-IV-A-3.pdf) **Pentagon Papers, Evolution of the War. U.S. and France’s Withdrawal from Vietnam, 1954-56, The U.S. National Archives and Records Administration, trang IV-V** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Hi%E1%BB%87p_%C4%91%E1%BB%8Bnh_Gen%C3%A8ve,_1954#cite_ref-35) [available online](http://media.nara.gov/research/pentagon-papers/Pentagon-Papers-Part-IV-A-3.pdf) **Bernard B. Fall,** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Hi%E1%BB%87p_%C4%91%E1%BB%8Bnh_Gen%C3%A8ve,_1954#cite_ref-36) *The Two Vietnams*(New York: Praeger, 1964) pp. 153-4
- ^
**a** [Why Vietnam, Archimedes L.A Patti, Nxb Đà Nẵng, 2008, trang 739](https://vi.wikipedia.org/wiki/Hi%E1%BB%87p_%C4%91%E1%BB%8Bnh_Gen%C3%A8ve,_1954#cite_ref-Why_Vietnam_2008_37-1) **ă** **Why Vietnam, Archimedes L.A Patti, Nxb Đà Nẵng, 2008, trang 740** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Hi%E1%BB%87p_%C4%91%E1%BB%8Bnh_Gen%C3%A8ve,_1954#cite_ref-38) **Trích tại** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Hi%E1%BB%87p_%C4%91%E1%BB%8Bnh_Gen%C3%A8ve,_1954#cite_ref-39) *The CIA: A Forgotten History*; *All other actions: The Pentagon Papers*, Document No. 15: ‘Lansdale Team’s Report on Covert Saigon Mission in ’54 and ’55,’ pp. 53-66. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Hi%E1%BB%87p_%C4%91%E1%BB%8Bnh_Gen%C3%A8ve,_1954#cite_ref-40) [Nghị quyết của Quốc hội Việt Nam Dân chủ Cộng hòa](http://vbqppl1.moj.gov.vn/law/vi/1951_to_1960/1959/195912/195912310002)ngày 31 tháng 12 năm 1959 kéo dài nhiệm kỳ của các đại biểu miền Nam trong quốc hội, website Bộ Tư pháp, truy cập ngày 19 tháng 8 năm 2007 **Nguồn: Duiker, tr. 470-471** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Hi%E1%BB%87p_%C4%91%E1%BB%8Bnh_Gen%C3%A8ve,_1954#cite_ref-41) **Vietnam News Agency, 7 tháng 2 năm 1955** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Hi%E1%BB%87p_%C4%91%E1%BB%8Bnh_Gen%C3%A8ve,_1954#cite_ref-42) **Gaiduk, Ilya.** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Hi%E1%BB%87p_%C4%91%E1%BB%8Bnh_Gen%C3%A8ve,_1954#cite_ref-43) *Confronting Vietnam*. Stanford, CA: Stanford University Press, 2003. Trang 78. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Hi%E1%BB%87p_%C4%91%E1%BB%8Bnh_Gen%C3%A8ve,_1954#cite_ref-44) [Cold War History. Vol. 5, No. 4](http://www.coldwar.hu/html/en/publications/DRVarticle.pdf), November 2005, Routledge, ISSN 1468-2745, trang 414 **Cuộc đấu tranh thi hành Hiệp định Giơ-ne-vơ năm 1954 về lập lại hòa bình ở Việt Nam, Tạp chí Cộng sản ngày 4/9/2014** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Hi%E1%BB%87p_%C4%91%E1%BB%8Bnh_Gen%C3%A8ve,_1954#cite_ref-45) **HIỆP ĐỊNH GIƠNEVƠ – MỘT SỐ PHẬN? trên Văn hóa Nghệ An ngày 10 tháng 7 năm 2014** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Hi%E1%BB%87p_%C4%91%E1%BB%8Bnh_Gen%C3%A8ve,_1954#cite_ref-46) **Nhân Dân ngày 18 Tháng Ba 1961, toàn bộ Công hàm đăng trang 1 và trang 3** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Hi%E1%BB%87p_%C4%91%E1%BB%8Bnh_Gen%C3%A8ve,_1954#cite_ref-47) **Lê Mậu Hãn (chủ biên), Trần Bá Đệ, Nguyễn Văn Thư…,** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Hi%E1%BB%87p_%C4%91%E1%BB%8Bnh_Gen%C3%A8ve,_1954#cite_ref-.C4.90.E1.BA.A1i_c.C6.B0.C6.A1ng_163_48-0) *Đại cương Lịch sử Việt Nam – Tập 3*. NXB Giáo dục. Hà Nội. 2007. Trang 163-164. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Hi%E1%BB%87p_%C4%91%E1%BB%8Bnh_Gen%C3%A8ve,_1954#cite_ref-49) [Đại hội Đại biểu toàn quốc lần thứ 3 của Đảng Lao Động Việt Nam, phần Niên biểu toàn khoá](http://www.cpv.org.vn/tiengviet/tulieuvankien/tulieuvedang/?topic=168&subtopic=4&leader_topic=211)Website Đảng cộng sản Việt Nam, truy cập ngày 6-9-2007
## Liên kết ngoài
Tiếng Anh:
[Toàn văn hiệp định Genève 1954](http://www.mtholyoke.edu/acad/intrel/genevacc.htm)Nguồn: U.S. Congress, Senate, Committee on Foreign Relations, 90th Congress, 1st Session, Background Information Relating to Southeast Asia and Vietnam (3d Revised Edition) (Washington, DC: U.S. Government Printing Office, tháng 7 năm 1967), pp. 50–62 [Negotiations and Vietnam: A Case Study of the 1954 Geneva Conference](http://www.rand.org/pubs/research_memoranda/RM5617/)( *Các thương thuyết và Việt Nam: Nghiên cứu tình huống của cuộc đàm phán Geneva năm 1954*), Melvin Gurtov.
Tiếng Pháp:
Tiếng Việt:
[Toàn văn HIỆP ĐỊNH GENÈVE, 20-7-1954 & Toàn văn TUYÊN BỐ CUỐI CỦA HỘI NGHỊ GENÈVE, 21-7-1954 (bản tạm dịch tiếng Việt của Trần Xuân An – có đối chiếu song ngữ)](http://www.tranxuanan-writer.net/Home/danh-muc-tac-pham-txa/tieu-luan-2/bai32/tu-lieu2-pluc)
|
|
|Bộ máy cai trị Pháp
||Người cộng tác
|[Hiệp ước quốc tế](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Hi%E1%BB%87p_%C6%B0%E1%BB%9Bc_qu%E1%BB%91c_t%E1%BA%BF) [Hiệp ước liên quan tới Việt Nam](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Hi%E1%BB%87p_%C6%B0%E1%BB%9Bc_li%C3%AAn_quan_t%E1%BB%9Bi_Vi%E1%BB%87t_Nam) [Văn kiện trong Chiến tranh Đông Dương](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:V%C4%83n_ki%E1%BB%87n_trong_Chi%E1%BA%BFn_tranh_%C4%90%C3%B4ng_D%C6%B0%C6%A1ng) [Ngoại giao trong Chiến tranh Đông Dương](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Ngo%E1%BA%A1i_giao_trong_Chi%E1%BA%BFn_tranh_%C4%90%C3%B4ng_D%C6%B0%C6%A1ng) [1954](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:1954) [Ngoại giao Pháp](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Ngo%E1%BA%A1i_giao_Ph%C3%A1p) [Triều Tiên](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Tri%E1%BB%81u_Ti%C3%AAn) [Quan hệ đối ngoại của Liên Xô](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Quan_h%E1%BB%87_%C4%91%E1%BB%91i_ngo%E1%BA%A1i_c%E1%BB%A7a_Li%C3%AAn_X%C3%B4) [Pháp 1954](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Ph%C3%A1p_1954) [Quan hệ quốc tế 1954](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Quan_h%E1%BB%87_qu%E1%BB%91c_t%E1%BA%BF_1954) [Chiến tranh Đông Dương](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Chi%E1%BA%BFn_tranh_%C4%90%C3%B4ng_D%C6%B0%C6%A1ng) [Chiến tranh Triều Tiên](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Chi%E1%BA%BFn_tranh_Tri%E1%BB%81u_Ti%C3%AAn) [Phong trào độc lập Việt Nam](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Phong_tr%C3%A0o_%C4%91%E1%BB%99c_l%E1%BA%ADp_Vi%E1%BB%87t_Nam)
# Ernest Hemingway
|Bài viết này cần thêm
|
|Ernest Hemingway|
|
|![]()
[Tác gia](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=T%C3%A1c_gia&action=edit&redlink=1), Tiểu thuyết gia, [Nhà báo](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_b%C3%A1o) [chiến tranh](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ti%E1%BB%83u_thuy%E1%BA%BFt_chi%E1%BA%BFn_tranh&action=edit&redlink=1), [Lãng mạn](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ti%E1%BB%83u_thuy%E1%BA%BFt_l%C3%A3ng_m%E1%BA%A1n) [Thế hệ vứt đi](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Th%E1%BA%BF_h%E1%BB%87_v%E1%BB%A9t_%C4%91i&action=edit&redlink=1) [Giải Pulitzer cho tác phẩm hư cấu](https://vi.wikipedia.org/wiki/Gi%E1%BA%A3i_Pulitzer_cho_t%C3%A1c_ph%E1%BA%A9m_h%C6%B0_c%E1%BA%A5u)(1941) [Giải Nobel Văn học](https://vi.wikipedia.org/wiki/Gi%E1%BA%A3i_Nobel_V%C4%83n_h%E1%BB%8Dc)(1954) [Giải Pulitzer](https://vi.wikipedia.org/wiki/Gi%E1%BA%A3i_Pulitzer)(1953) [Elizabeth Hadley Richardson](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Elizabeth_Hadley_Richardson&action=edit&redlink=1)(1921–1927) [Pauline Pfeiffer](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Pauline_Pfeiffer&action=edit&redlink=1)(1927–1940) [Martha Gellhorn](https://vi.wikipedia.org/wiki/Martha_Gellhorn)(1940–1945) [Mary Welsh Hemingway](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Mary_Welsh_Hemingway&action=edit&redlink=1)(1946–1961) [Jack Hemingway](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Jack_Hemingway&action=edit&redlink=1)(1923–2000) Patrick Hemingway (1928–) [Gregory Hemingway](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Gregory_Hemingway&action=edit&redlink=1)(1931–2001) [[hiện]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ernest_Hemingway#) [[hiện]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ernest_Hemingway#) ![ ](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/9/9c/Ernest_Hemingway_Signature.svg/160px-Ernest_Hemingway_Signature.svg.png)
![ ](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/9/9c/Ernest_Hemingway_Signature.svg/160px-Ernest_Hemingway_Signature.svg.png)
**Ernest Miller Hemingway** ( [21 tháng 7](https://vi.wikipedia.org/wiki/21_th%C3%A1ng_7), [1899](https://vi.wikipedia.org/wiki/1899) – [2 tháng 7](https://vi.wikipedia.org/wiki/2_th%C3%A1ng_7), [1961](https://vi.wikipedia.org/wiki/1961); phát âm: **Ơr-nist Mil-lơr Hêm-ing-wê**) là một tiểu thuyết gia người Mỹ, một nhà văn viết [truyện ngắn](https://vi.wikipedia.org/wiki/Truy%E1%BB%87n_ng%E1%BA%AFn), và là một [nhà báo](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_b%C3%A1o). Ông là một phần của cộng đồng những người xa xứ ở [Paris](https://vi.wikipedia.org/wiki/Paris) trong thập niên 20 của thế kỷ XX, và là một trong những cựu quân nhân trong [Chiến tranh thế giới I](https://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_th%E1%BA%BF_gi%E1%BB%9Bi_th%E1%BB%A9_nh%E1%BA%A5t), sau đó được biết đến qua “ [Thế hệ](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BA%BF_h%E1%BB%87_%C4%91%C3%A3_m%E1%BA%A5t)bỏ đi” (Lost Generation). Ông đã nhận được [Giải Pulitzer](https://vi.wikipedia.org/wiki/Gi%E1%BA%A3i_Pulitzer) năm 1953 với tiểu thuyết * và Ông già và biển cả,* [Giải Nobel Văn học](https://vi.wikipedia.org/wiki/Gi%E1%BA%A3i_Nobel_V%C4%83n_h%E1%BB%8Dc)năm 1954. [Nguyên lý Tảng băng trôi](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Nguy%C3%AAn_l%C3%BD_T%E1%BA%A3ng_b%C4%83ng_tr%C3%B4i&action=edit&redlink=1) (Iceberg Theory) là đặc điểm trong văn phong của Hemingway. Nó được mô tả bằng sự kiệm lời và súc tích, và có tầm ảnh hưởng quan trọng trong sự phát triển của văn chương thế kỉ XX. Nhân vật trung tâm trong tác phẩm của ông là những người mang đặc trưng của [chủ nghĩa khắc kỷ](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ch%E1%BB%A7_ngh%C4%A9a_kh%E1%BA%AFc_k%E1%BB%B7) ( [stoicism](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Stoicism&action=edit&redlink=1) – chủ nghĩa chấp nhận nghịch cảnh), thể hiện một lý tưởng được miêu tả là “sự vui lòng chịu sức ép” (“grace under pressure”). Nhiều tác phẩm của ông hiện nay được coi là những tác phẩm kinh điển của nền văn học Mỹ.
## Mục lục
[1 Tuổi trẻ](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ernest_Hemingway#Tu.E1.BB.95i_tr.E1.BA.BB) [2 Chiến tranh thế giới I](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ernest_Hemingway#Chi.E1.BA.BFn_tranh_th.E1.BA.BF_gi.E1.BB.9Bi_I) [3 Những tiểu thuyết đầu tiên](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ernest_Hemingway#Nh.E1.BB.AFng_ti.E1.BB.83u_thuy.E1.BA.BFt_.C4.91.E1.BA.A7u_ti.C3.AAn) [4 Key West](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ernest_Hemingway#Key_West) [5 Bimini](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ernest_Hemingway#Bimini) [6 Nội chiến Tây Ban Nha](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ernest_Hemingway#N.E1.BB.99i_chi.E1.BA.BFn_T.C3.A2y_Ban_Nha) [7](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ernest_Hemingway#First_Forty-Nine_Stories) *First Forty-Nine Stories* [8](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ernest_Hemingway#Chu.C3.B4ng_nguy.E1.BB.87n_h.E1.BB.93n_ai) *Chuông nguyện hồn ai* [9 Chiến tranh thế giới II](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ernest_Hemingway#Chi.E1.BA.BFn_tranh_th.E1.BA.BF_gi.E1.BB.9Bi_II) [10 Những năm sau đó](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ernest_Hemingway#Nh.E1.BB.AFng_n.C4.83m_sau_.C4.91.C3.B3) [11 Tự sát](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ernest_Hemingway#T.E1.BB.B1_s.C3.A1t) [12 Những tác phẩm được xuất bản sau khi ông qua đời](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ernest_Hemingway#Nh.E1.BB.AFng_t.C3.A1c_ph.E1.BA.A9m_.C4.91.C6.B0.E1.BB.A3c_xu.E1.BA.A5t_b.E1.BA.A3n_sau_khi_.C3.B4ng_qua_.C4.91.E1.BB.9Di) [13 Ảnh hưởng và di sản](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ernest_Hemingway#.E1.BA.A2nh_h.C6.B0.E1.BB.9Fng_v.C3.A0_di_s.E1.BA.A3n) [14 Gia đình](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ernest_Hemingway#Gia_.C4.91.C3.ACnh) [15 Những giải thưởng, vinh danh](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ernest_Hemingway#Nh.E1.BB.AFng_gi.E1.BA.A3i_th.C6.B0.E1.BB.9Fng.2C_vinh_danh) [16 Các tác phẩm](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ernest_Hemingway#C.C3.A1c_t.C3.A1c_ph.E1.BA.A9m) [17 Xem thêm](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ernest_Hemingway#Xem_th.C3.AAm) [18 Chú thích](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ernest_Hemingway#Ch.C3.BA_th.C3.ADch) [19 Tham khảo](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ernest_Hemingway#Tham_kh.E1.BA.A3o) [20 Liên kết ngoài](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ernest_Hemingway#Li.C3.AAn_k.E1.BA.BFt_ngo.C3.A0i)
## Tuổi trẻ
Ernest Miller Hemingway sinh ngày 21 tháng 7, 1899 tại
[Oak Park, Illinois](https://vi.wikipedia.org/wiki/Oak_Park,_Illinois), một vùng ngoại ô của [Chicago](https://vi.wikipedia.org/wiki/Chicago). Hemingway là người con trai đầu tiên và là người con thứ hai mà ông Clarence Edmonds “Doc Ed” Hemingway – một [bác sĩ](https://vi.wikipedia.org/wiki/B%C3%A1c_s%C4%A9) làng và bà Grace Hall đã sinh ra. Cha của Hemingway rất chú ý tới sự ra đời của Ernest và đã thổi tù và ngay tại hành lang trước nhà để thông báo cho những người hàng xóm rằng vợ ông vừa sinh ra một cậu con trai. Gia đình Hemingway sống trong một ngôi nhà sáu phòng ngủ theo lối Victoria được xây dựng bởi người ông ngoại góa vợ của Ernest, Ernest Miller Hall, một người Anh nhập cư,từng là quân nhân trong cuộc Nội chiến Mỹ (American Civil War) và đã chung sống với gia đình khi còn sống. Hemingway có tên trùng với người ông ngoại này của mình.
Mẹ của Hemingway trước kia mong muốn được trở thành nghệ sĩ
[opera](https://vi.wikipedia.org/wiki/Opera) và đã kiếm tiền để đi học thanh nhạc. Bà là người độc đoán và rất sùng đạo (domineering and narrowly religious), phản ánh cho quan niệm đạo đức mang tính nghiêm ngặt của người theo [đạo Tin lành](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tin_L%C3%A0nh) tại Oak Park, mà Hemingway sau này đã nhận định rằng có “những bãi cỏ(?) rộng và những tư tưởng hẹp hòi” (“wide lawns and narrow minds”).Lấy từ [Childhood](http://www.lostgeneration.com/childhood.htm) Hemingway sau đó đi đến kết luận rằng mẹ ông đã chi phối bố ông tồi tệ đến mức bà đã hủy hoại ông. Những người khác cho rằng bà bị rối loạn thần kinh chức năng. Nhà thơ nổi tiếng [Wallace Stevens](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Wallace_Stevens&action=edit&redlink=1) đã đề cập đến trong một bức thư rằng Hemingway là người duy nhất mà ông từng gặp “thực sự ghét mẹ của mình” (“truly hated his own mother”).Tại *The Hemingway Resource Center* (Trung tâm Tài Nguyên Hemingway) Trong khi mẹ ông hi vọng rằng con trai của bà sẽ bộc lộ sự hứng thú đối với âm nhạc, Hemingway lại thừa hưởng từ cha mình những sở thích (outdoorsman hobbies) như đi săn, câu cá và cắm trại trong những khu rừng và hồ vùng Bắc [Michigan](https://vi.wikipedia.org/wiki/Michigan). Gia đình ông sở hữu một ngôi nhà có tên *Windemere* trên Walloon Lake, gần [Petoskey, Michigan](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Petoskey,_Michigan&action=edit&redlink=1) và thường nghỉ hè tại đó. Những trải nghiệm đầu đời khi sống gần gũi với thiên nhiên này đã truyền cho Hemingway một niềm đam mê suốt đời đối với những cuộc phiêu lưu ngoài trời và với cuộc sống trong những khu vực xa xôi, hẻo lánh.
Hemingway học tại trường trung học
**Oak Park and River Forest** từ tháng 9 năm 1913 cho đến khi ông tốt nghiệp vào tháng 6 năm 1917. Ông nổi trội cả về học lý thuyết lẫn chơi thể thao; ông đấm bốc, chơi [bóng bầu dục](https://vi.wikipedia.org/wiki/B%C3%B3ng_b%E1%BA%A7u_d%E1%BB%A5c), và là một tài năng hiếm thấy trong các lớp học [tiếng Anh](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Anh). Kinh nghiệm viết đầu tiên của ông là viết cho “Trapeze” và “Tabula” (tờ báo và cuốn niên giám của trường) trong năm học trung học cơ sở (tiếng Anh-Mỹ: junior year), sau đó giữ chức vụ biên tập trong năm học phổ thông (tiếng Anh-Mỹ: senior year). Thỉnh thoảng, ông cũng viết dưới [bút danh](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=B%C3%BAt_danh&action=edit&redlink=1) Ring Lardner, Jr., thể hiện sự kính trọng đối với thần tượng văn chương của ông – [Ring Lardner](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ring_Lardner&action=edit&redlink=1). [“”Lardner Connections””](http://www.tridget.com/friends.htm). Truy cập ngày 22 tháng 3 năm 2007.
Sau khi học trung học, Hemingway không muốn theo học đại học. Thay vào đó, ở tuổi mười tám, ông bắt đầu sự nghiệp viết của mình với tư cách là một
[phóng viên](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ph%C3%B3ng_vi%C3%AAn) cho *. Mặc dù ông làm việc cho tờ báo này chỉ trong sáu tháng (17 tháng 10, 1917 – 30 tháng 4, 1918), nhưng trong suốt cuộc đời mình, ông đã sử dụng tôn chỉ viết của tờ báo này để tạo nên phong cách viết cho riêng mình: “Sử dụng những câu văn ngắn. Sử dụng những đoạn mở đầu ngắn. Sử dụng thứ tiếng Anh hùng hồn. Phải khẳng định, không phủ nhận” (“Use short sentences. Use short first paragraphs. Use vigorous English. Be positive, not negative.”) Nhiều giai thoại tương tự được đăng tải tại The Kansas City Star* [the centennial commemoration page of the](http://www.kcstar.com/hemingway/). Nhân dịp kỷ niệm 100 năm ngày sinh của Ernest Hemingway (1899), *Kansas City Star* *The Star*ghi danh Hemingway là phóng viên hàng đầu của báo trong một trăm năm qua.
## Chiến tranh thế giới I
Hemingway ngừng làm phóng viên sau đó chỉ một vài tháng và, đi ngược lại mong muốn của cha mình, ông tình nguyện tham gia vào
[Quân đội Mỹ](https://vi.wikipedia.org/wiki/Qu%C3%A2n_%C4%91%E1%BB%99i_Hoa_K%E1%BB%B3) để chứng kiến những hoạt động trong [Chiến tranh thế giới I](https://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_th%E1%BA%BF_gi%E1%BB%9Bi_th%E1%BB%A9_nh%E1%BA%A5t). Ông không vượt qua được bài kiểm tra sức khỏe vì thị lực kém, vì thế ông chuyển sang gia nhập vào hàng ngũ quân y (Red Cross Ambulance Corps). Trên chặng đường tới mặt trận Italia, ông dừng lại ở [Paris](https://vi.wikipedia.org/wiki/Paris), nơi đang chịu những đợt ném bom liên tiếp từ phía không quân Đức. Thay vì ở một nơi tương đối an toàn tại khách sạn Florida, Hemingway cố gắng tiếp cận trận đánh nhất có thể.
Tiếp đó, sau khi tới
[Mặt trận Italia](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Chi%E1%BA%BFn_d%E1%BB%8Bch_Italia_%28Chi%E1%BA%BFn_tranh_th%E1%BA%BF_gi%E1%BB%9Bi_I%29&action=edit&redlink=1), Hemingway đã chứng kiến tận mắt sự tàn bạo của chiến tranh. Trong ngày đầu tiên ông làm nhiệm vụ, một xưởng đúc [đạn dược](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%A1n) gần [Milan](https://vi.wikipedia.org/wiki/Milano) đã nổ tung. Hemingway phải thu nhặt thi hài của những người phụ nữ còn sót lại (human—primarily female—remains). Hemingway đã viết về trải nghiệm này trong một truyện ngắn của ông mang tên “ [A Natural History of the Dead](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=A_Natural_History_of_the_Dead&action=edit&redlink=1)“(tạm dịch: Một Câu Chuyện Có Thật về Cái Chết). Lần đầu tiên chạm trán với cái chết khiến cho ông run sợ.
Những người lính mà ông gặp sau đó cũng không làm dịu bớt nỗi kinh hoàng. Một người trong số họ,
[Eric Dorman-Smith](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Eric_Dorman-Smith&action=edit&redlink=1), tiếp chuyện Hemingway với một câu lấy từ Hồi II, Cảnh III trong Phần 2 của vở kịch [Henry IV](https://vi.wikipedia.org/wiki/Henry_IV) của [Shakespeare](https://vi.wikipedia.org/wiki/William_Shakespeare): “Bằng lòng trung thành của tôi, tôi không lo sợ gì cả; người ta có thể chết nhưng chỉ một lần duy nhất; chúng ta nợ Thượng Đế một cái chết… và cứ để cho nó đến theo cách của nó, cái chết của anh chính là sự giải thoát cho kiếp sau.” (“By my troth, I care not; a man can die but once; we owe God a death… and let it go which way it will, he that dies this year is quit for the next.”) Burgess, 1978, p. 24. (Hemingway đã trích những dòng này cho riêng mình trong “Hạnh phúc ngắn ngủi của Francis Macomber” (tựa gốc: The Short Happy Life of Francis Macomber), một trong những truyện ngắn nổi tiếng nhất của ông được viết tại Châu Phi.) Với một người một người lính khác, Hemingway có lần nói, “Ông thật *troppo vecchio* ( *: quá già) để tham chiến” (gốc: “You are Tiếng Italia* *troppo vecchio*for this war, pop.”). Người lính 50 tuổi đã đáp lại, “Tôi có thể chết giống như bất kỳ người đàn ông nào.” (“I can die as well as any man”).
Vào ngày 8 tháng 7, 1918, Hemingway bị thương trong khi vận chuyển quân nhu, và nó đã khiến ông phải dừng công việc lái xe cứu thương của mình. Mặc dù sự việc ông bị thương từng có nhiều nghi vấn, nhưng hiện tại có thể khẳng định rằng ông đã bị trúng đạn
[súng cối](https://vi.wikipedia.org/wiki/S%C3%BAng_c%E1%BB%91i) của quân Áo, làm cho ông bị thương nặng ở chân, và ông cũng bị trúng cả đạn [súng máy](https://vi.wikipedia.org/wiki/S%C3%BAng_m%C3%A1y) nữa. Tình trạng đầu gối của ông rất tồi tệ, và, nằm trong số những điều đặc biệt khác thường của biến cố này, ông đã tự cầm máu bằng cách đặt thuốc nhồi và giấy cuốn từ những mẩu thuốc lá vào những vết thương. Sau đó ông được trao tặng Silver Medal of Military Valor (tạm dịch: Huân chương Bạc cho Lòng dũng cảm trong Chiến đấu) (Tiếng Italia: *medaglia d’argento*) từ chính phủ Italia vì đã đưa người lính Ý bị thương tới vùng an toàn bất chấp những vết thương của mình. Ông được báo chí thời bấy giờ công nhận là người Mỹ đầu tiên bị thương tại Italia trong Thế chiến I nhưng có tranh cãi xung quanh tính chính xác của khẳng định này. [“John F. Kennedy Presidential Library Online Resources: Ernest Hemingway: A Storyteller’s Legacy”](http://www.jfklibrary.org/Historical+Resources/Hemingway+Archive/Online+Resources/eh_storyteller+Page+3.htm).
Hemingway được điều trị trong một bệnh viện tại Milan được tài trợ bởi
[Hội Chữ Thập Đỏ Hoa Kỳ](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=H%E1%BB%99i_Ch%E1%BB%AF_Th%E1%BA%ADp_%C4%90%E1%BB%8F_Hoa_K%E1%BB%B3&action=edit&redlink=1). Bởi thiếu những trò tiêu khiển, ông thường xuyên uống rượu mạnh và đọc báo để giết thời gian. Ở đây ông đã gặp [Agnes von Kurowsky](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Agnes_von_Kurowsky&action=edit&redlink=1) tới từ [Washington, D.C.](https://vi.wikipedia.org/wiki/Washington,_D.C.), một trong số mười tám y tá (mỗi người chăm sóc một nhóm bốn bệnh nhân), nhiều hơn ông sáu tuổi. Hemingway đã yêu cô, nhưng quan hệ của họ chẳng thể tiếp tục do ông đã trở lại Mỹ; thay vì quay trở về cũng ông như dự định ban đầu, cô này đã có cảm tình với một sỹ quan Italia. Điều này trở thành một dấu ấn không thể phai nhòa trong tâm trí ông và tạo cho ông những cảm hứng. Câu chuyện này đã được hư cấu trong một trong những cuốn tiểu thuyết đầu tiên của ông, *. Truyện ngắn đầu tiên của Hemingway dựa theo mối quan hệ này là “A Very Short Story,” (tạm dịch: Một Truyện Cực Ngắn) ra mắt năm 1925. Giã từ vũ khí*
## Những tiểu thuyết đầu tiên
Sau chiến tranh, Hemingway quay trở lại Oak Park,Putnam, Thomas.
[“Hemingway on War and Its Aftermath”](http://www.archives.gov/publications/prologue/2006/spring/hemingway.html). Truy cập ngày 5 tháng 5 năm 2008. và trong năm 1920, ông chuyển đến một căn hộ tại 1599 [Phố Bathurst](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ph%E1%BB%91_Bathurst&action=edit&redlink=1), mà bây giờ được biết đến với cái tên *The Hemingway*, trong vùng [Humewood-Cedarvale](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Humewood-Cedarvale&action=edit&redlink=1) tại [Toronto](https://vi.wikipedia.org/wiki/Toronto), [Ontario](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ontario). [“A National Post article on Toronto’s Humewood-Cedarvale neighborhood”](http://www.canada.com/nationalpost/specials/posthomes/story.html?id=413f4f0b-707e-4cac-a142-55e1b1732941). Trong khi sống tại đây, ông kiếm được một công việc tại tòa báo *. Ông làm việc với tư cách phóng viên tự do, chủ bút, và Toronto Star* [thông tín viên nước ngoài](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Th%C3%B4ng_t%C3%ADn_vi%C3%AAn_n%C6%B0%E1%BB%9Bc_ngo%C3%A0i&action=edit&redlink=1). Hemingway đối xử rất tốt với người đồng chí *Star*– phóng viên [Morley Callaghan](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Morley_Callaghan&action=edit&redlink=1). Callaghan đang bắt đầu viết những truyện ngắn vào thời điểm đó; ông đem chúng tới cho Hemingway xem, và Hemingway khen ngợi chúng là những tác phẩm hay. Sau này họ gặp lại nhau ở Paris.
Trong vòng một thời gian ngắn từ cuối năm 1920 tới gần hết năm 1921, Hemingway sống gần mạn bắc Chicago, trong khi vẫn sắp chữ (filing stories) cho
*The Toronto Star*. Ông cũng là trợ lý biên tập của *Co-operative Commonwealth*, một tờ báo tháng. Ngày 3 tháng 9, 1921, Hemingway cưới người vợ đầu tiên, [Hadley Richardson](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Hadley_Richardson&action=edit&redlink=1). Sau [tuần trăng mật](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tu%E1%BA%A7n_tr%C4%83ng_m%E1%BA%ADt), họ chuyển tới một căn hộ chật hẹp ở tầng trên cùng tại lô 1300 [Phố Clark](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ph%E1%BB%91_Clark_%28Chicago%29&action=edit&redlink=1).Brown, Alan, “Literary Landmarks of Chicago,” 2004, Starhill Press, [ISBN 0-913515-50-7](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0913515507). Trong tháng 9, họ chuyển đến căn hộ trên tầng 4 (tầng thứ 3 theo tiêu chuẩn công trình của Chicago) tại 1239 North Dearborn ở một khu vực trong tình trạng đổ nát gần mạn bắc Chicago. Tòa nhà này hiện vẫn còn và trước cửa có một tấm biển đề “The Hemingway Apartment” (“Căn hộ nhà Hemingway”). Hadley thấy nó có vẻ tối và tạo cảm giác buồn nên vào tháng 12 năm 1921, gia đình Hemingway rời khỏi Chicago và Oak Park, không bao giờ sống ở đó nữa, chuyển sang sống ở nước ngoài.
Theo lời khuyên của
[Sherwood Anderson](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Sherwood_Anderson&action=edit&redlink=1), họ định cư tại Paris, Pháp, và chính tại nơi đây Hemingway gửi tin về [Chiến tranh Hy Lạp – Thổ Nhĩ Kỳ](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Chi%E1%BA%BFn_tranh_Hy_L%E1%BA%A1p_-_Th%E1%BB%95_Nh%C4%A9_K%E1%BB%B3_%281919_-_1922%29&action=edit&redlink=1) cho tờ *Toronto Star*. Hemingway đã chứng kiến một trong những sự kiện nổi tiếng nhất của cuộc chiến có tầm quan trọng nhưng bị coi là vô nghĩa này, đó là cảnh Smyrna bị hỏa thiêu thảm khốc, một sự kiện mà ông đã đề cập trong nhiều mẩu truyện ngắn của mình. Anderson đã gửi cho ông một lá thư giới thiệu tới [Gertrude Stein](https://vi.wikipedia.org/wiki/Gertrude_Stein). Bà trở thành cố vấn của ông và giới thiệu ông với “Parisian Modern Movement” (tạm dịch: Phong trào Đổi mới Paris) đang tiến triển tại [Khu Montparnasse](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Montparnasse_Quarter&action=edit&redlink=1); đây chính là sự khởi đầu của nhóm những người Mỹ xa xứ được biết đến với tên gọi “Thế hệ vứt đi” (Lost Generation), một thuật ngữ được truyền bá bởi Hemingway trong lời đề từ của một cuốn tiểu thuyết, * (tựa gốc: The Sun Also Rises), và cuốn tự truyện Mặt trời vẫn mọc* *(tạm dịch: Hội hè miên man) của ông.* [A Moveable Feast](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=A_Moveable_Feast&action=edit&redlink=1) [Tính ngữ](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=T%C3%ADnh_ng%E1%BB%AF&action=edit&redlink=1)(epithet) “Thế hệ vứt đi” được cô Stein sử dụng lại từ một thợ sửa chữa ô tô người Pháp của cô khi người này vui vẻ đưa ra nhận xét về cô là “une génération perdue”. (Cô Stein nói: “‘Các bạn là thứ đó. Tất cả các bạn là thứ đó. Tất cả các bạn, những người trẻ phục vụ trong chiến tranh. Các bạn là một thế hệ vứt đi.'” (“That’s what you are. That’s what you all are,’ Miss Stein said. ‘All of you young people who served in the war. You are a lost generation.” – lấy từ cuốn tự truyện của Hemingway được xuất bản sau khi ông qua đời, *.) Một người cố vấn có ảnh hưởng tới ông là* [A Moveable Feast](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=A_Moveable_Feast&action=edit&redlink=1) [Ezra Pound](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ezra_Pound),Vào ngày 10 tháng 8, 1943, Hemingway viết thư cho Archibald MacLeish để bàn luận về sức mạnh tinh thần của Pound và các vấn đề văn chương khác. người sáng lập ra [chủ nghĩa hình tượng](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ch%E1%BB%A7_ngh%C4%A9a_h%C3%ACnh_t%C6%B0%E1%BB%A3ng&action=edit&redlink=1). Hemingway sau đó đã nói về nhóm [chiết trung](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Chi%E1%BA%BFt_trung&action=edit&redlink=1)này, “Ezra đã đúng trong phân nửa thời gian, và khi ông ấy sai, ông ấy sai đến mức bạn không bao giờ phải nghi ngờ về điều đó. Gertrude thì luôn luôn đúng.” (“Ezra was right half the time, and when he was wrong, he was so wrong you were never in any doubt about it. Gertrude was always right.”)Trong một cuộc trò chuyện với [John Peale Bishop](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=John_Peale_Bishop&action=edit&redlink=1), được trích từ Hemingway, Cowley, ed, 1944, p. xiii. Nhóm thường tới cửa hàng sách của [Sylvia Beach](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Sylvia_Beach&action=edit&redlink=1), Shakespeare & Co., tại 12 Phố Odéon ( *Rue de l’Odéon*). Sau lần xuất bản năm 1922 và lệnh cấm của Mỹ đối với cuốn tiểu thuyết *của người đồng sự* [Ulysses](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ulysses_%28ti%E1%BB%83u_thuy%E1%BA%BFt%29) [James Joyce](https://vi.wikipedia.org/wiki/James_Joyce), Hemingway đã nhờ những người bạn tại Toronto mang lén những bản sao của cuốn tiểu thuyết về Mỹ (Hemingway viết về cuộc gặp mặt và trò chuyện với Joyce tại Paris trong *). Cuốn sách đầu tiên của ông, có tên* [A Movable Feast](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=A_Movable_Feast&action=edit&redlink=1) *Three Stories and Ten Poems*(tạm dịch: Ba câu chuyện và mười bài thơ) (1923), được xuất bản tại Paris bởi [Robert McAlmon](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Robert_McAlmon&action=edit&redlink=1).
Sau nhiều thành công với tư cách là thông tín viên nước ngoài, Hemingway trở lại Toronto, Canada năm 1923 và viết dưới
[bút danh](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=B%C3%BAt_danh&action=edit&redlink=1) **Peter Jackson**.Jackson, Peter; better known as Ernest Hemingway (31 tháng 7 năm 2008). [“Hemingway feared for High Park’s great trees”](http://www.thestar.com/News/GTA/article/470247). Toronto Star. Truy cập ngày 31 tháng 7 năm 2008. Trong lần thứ hai sinh sống (stint living) tại Toronto, ông có người con trai đầu tiên. Cậu bé được đặt tên là [John Hadley Nicanor Hemingway](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=John_Hadley_Nicanor_Hemingway&action=edit&redlink=1), nhưng sau đó được quen gọi là Jack. Hemingway đã đề nghị Gertrude Stein làm [cha đỡ đầu](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Cha_%C4%91%E1%BB%A1_%C4%91%E1%BA%A7u&action=edit&redlink=1) của cậu.
Cũng vào thời điểm đó, có những bất hòa gay gắt xảy ra giữa Hemingway và người biên tập của ông – Harry Hindmarsh, người tin rằng Hemingway đã trở nên tồi tệ trong thời gian ông sống ở nước ngoài.
*Dateline: Toronto*, Foreword, pp xxv-xxvii, Charles Scribner Jr. Hindmarsh giao cho Hemingway những nhiệm vụ tầm thường (mundane assignments), khiến Hemingway thất vọng và ông quyết định viết đơn xin thôi việc vào tháng 12 năm 1923. Tuy nhiên, việc này không được chấp thuận, và Hemingway vẫn tiếp tục viết cho *The Toronto Star* nhưng không thường xuyên cho đến hết năm 1924.“Hem and The Star: Parting was inevitable”. *. 2 tháng 2 năm 1986. Hầu hết những bài mà Hemingway viết cho Star sau này được xuất bản trong tuyển tập The Toronto Star* [Dateline: Toronto](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Dateline:_Toronto&action=edit&redlink=1)vào năm 1985.
Sự nghiệp văn chương tại Mỹ của Hemingway bắt đầu với việc tập truyện ngắn
* (tựa gốc: In Our Time) của ông được xuất bản (1925). Những đoản văn tạo nên các chương của phiên bản tại Mỹ (that now constitute the interchapters of the American version) ban đầu được xuất bản ở châu Âu với tựa Trong thời đại của chúng ta* *in our time*(1924). Tác phẩm này rất quan trọng đối với Hemingway, vì nó tái khẳng định với ông rằng văn phong cực kì đơn giản của ông vẫn có thể được chấp nhận bởi giới văn học. “ [Big Two-Hearted River](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Big_Two-Hearted_River&action=edit&redlink=1)“(tạm dịch: Dòng Sông Rộng Có Hai Tâm Hồn) là truyện nổi tiếng nhất của tuyển tập này.
Vào tháng 4 năm 1925, hai tuần sau khi
* (tạm dịch: Gatsby Vĩ đại) được xuất bản, Hemingway đã gặp The Great Gatsby* [F. Scott Fitzgerald](https://vi.wikipedia.org/wiki/F._Scott_Fitzgerald)tại [quán bar Dingo](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Dingo_Bar&action=edit&redlink=1). Fitzgerald và Hemingway đã trở thành bạn thân ngay lần đầu gặp mặt, và từ đó họ thường xuyên uống rượu và trò chuyện cùng nhau. Thỉnh thoảng họ trao đổi cho nhau những bản thảo, cùng với đó Fitzgerald đã cố gắng rất nhiều để giúp công việc Hemingway tiến triển và đưa tuyển tập truyện đầu tiên của ông ra công chúng. Hemingway và vợ của Fitzgerald – [Zelda](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Zelda_Sayre&action=edit&redlink=1)tỏ ra không hề ưa nhau khi Zelda gọi Hemingway là một kẻ “đểu giả” (gốc: “phony”). Quan hệ vợ chồng Fitzgerald và Zelda xuất hiện những bất hòa trong thời gian này, và Zelda đã nói với Scott rằng đời sống tình dục của họ đã xuống dốc bởi vì ông là một kẻ đồng tính (gốc: “a fairy”) và có quan hệ luyến ái với Hemingway. Chưa có bắng chứng rằng hai người là đồng tính, nhưng dù sao Scott đã quyết định ngủ với một người [gái điếm](https://vi.wikipedia.org/wiki/G%C3%A1i_m%E1%BA%A1i_d%C3%A2m)để chứng minh mình là đàn ông thực sự. [Bruccoli 2002](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ernest_Hemingway#CITEREFBruccoli2002), tr. 275
Những mối liên hệ của Hemingway ở Pháp tạo cảm hứng cho sự ra đời của cuốn tiểu thuyết dài đầu tiên,
* (tựa gốc: The Sun Also Rises) (1926) (được xuất bản tại Mặt trời vẫn mọc* [Vương Quốc Anh](https://vi.wikipedia.org/wiki/V%C6%B0%C6%A1ng_qu%E1%BB%91c_Anh)với tựa đề “Fiesta”).Đây là một tiểu thuyết có tính chất nửa tự truyện, kể về một nhóm những người Mỹ xa xứ quanh Paris và Tây Ban Nha. Bối cảnh của truyện được đặt tại Pamplona, trong kì lễ hội. Tiểu thuyết trở nên nổi tiếng khắp Châu Âu và Mỹ và nhận được nhiều lời khen trong giới phê bình.
Hemingway ly dị với Hadley Richardson năm 1927 và cưới
[Pauline Pfeiffer](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Pauline_Pfeiffer&action=edit&redlink=1), một người sùng đạo [Thiên Chúa](https://vi.wikipedia.org/wiki/Gi%C3%A1o_h%E1%BB%99i_C%C3%B4ng_gi%C3%A1o_R%C3%B4ma) đến từ [Piggott, Arkansas](https://vi.wikipedia.org/wiki/Piggott,_Arkansas). Pfeiffer là một phóng viên thời trang không thường xuyên, làm xuất bản trong các tạp chí như * và Vanity Fair* *.* [Vogue](https://vi.wikipedia.org/wiki/Vogue_%28t%E1%BA%A1p_ch%C3%AD%29) [“Hemingway Resource Center”](http://www.lostgeneration.com/paris.htm). Hemingway cũng trở thành một tín đồ Thiên chúa giáo vào thời gian này. Đây là năm mà tuyển tập [truyện ngắn](https://vi.wikipedia.org/wiki/Truy%E1%BB%87n_ng%E1%BA%AFn) *Men Without Women]*(tạm dịch: Đàn Ông Không Đàn Bà) được xuất bản, trong đó *(tạm dịch: Những Kẻ Sát Nhân) là một trong những truyện ngắn nổi bật nhất và được chọn in nhiều lần nhất của ông. Năm 1928, Hemingway và Pfeiffer chuyển đến* [The Killers](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=The_Killers_%28truy%E1%BB%87n_ng%E1%BA%AFn%29&action=edit&redlink=1) [Key West](https://vi.wikipedia.org/wiki/Key_West,_Florida), [Florida](https://vi.wikipedia.org/wiki/Florida), để bắt đầu một cuộc sống mới. Tuy nhiên, cuộc sống mới của họ sớm rạn nứt bởi bi kịch khác lại đến với cuộc đời ông.
Năm 1928, cha Hemingway, Clarence, gặp rắc rối với
[bệnh tiểu đường](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ti%E1%BB%83u_%C4%91%C6%B0%E1%BB%9Dng) (gốc: Diabetes mellitus) và tình trạng mất ổn định về tài chính, nên đã tự vẫn bằng một [khẩu súng lục](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Kh%E1%BA%A9u_s%C3%BAng_l%E1%BB%A5c&action=edit&redlink=1) cũ từ thời [Nội Chiến](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=N%E1%BB%99i_Chi%E1%BA%BFn_M%E1%BB%B9%22&action=edit&redlink=1). Điều này khiến Hemingway đau đớn tột cùng và có vẻ đã được ông tái hiện qua chuyện cha của Robert Jordan tự tử trong cuốn tiểu thuyết *Chuông nguyện hồn ai*. Ông ngay lập tức tới Oak Park để làm lễ mai táng và gây ra tranh cãi khi nói rằng theo quan điểm Thiên chúa giáo, ông nghĩ cha ông sẽ phải xuống địa ngục. Cũng trong khoảng thời gian đó, [Harry Crosby](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Harry_Crosby&action=edit&redlink=1), người sáng lập [Black Sun Press](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Black_Sun_Press&action=edit&redlink=1) và một người bạn của Hemingway khi ông ở Paris, cũng quyết định tự tử.
Cùng năm đó, người con trai thứ hai của Hemingway, Patrick, sinh ra ở Kansas City (người con trai thứ ba của ông,
[Gregory](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Gregory_Hemingway&action=edit&redlink=1), ra đời vài năm sau đó). Cậu bé được sinh ra nhờ cách phẫu thuật (gốc: Caesarean section) do vợ ông bị khó sinh. Chi tiết của sự việc này đã xuất hiện trong phần cuối của *. Hemingway sống và viết phần lớn tiểu thuyết Giã từ vũ khí* *Giã từ vũ khí*và vài ba truyện ngắn ở nhà của cha mẹ Pauline tại [Piggott, Arkansas](https://vi.wikipedia.org/wiki/Piggott,_Arkansas). Nhà của Pfeiffer và Nhà của Carriage nay đã trở thành viện bảo tàng thuộc sở hữu của [Đại học bang Arkansas](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=%C4%90%E1%BA%A1i_h%E1%BB%8Dc_bang_Arkansas&action=edit&redlink=1).
Được xuất bản năm 1929,
*Giã từ vũ khí* (tựa gốc: A Farewell to Arms) kể lại chuyện tình lãng mạn giữa [Frederic Henry](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Frederic_Henry&action=edit&redlink=1),một sỹ quan Mỹ, và Catherine Barkley, một [y tá](https://vi.wikipedia.org/wiki/Y_t%C3%A1) Anh. Tiểu thuyết mang nặng tính tự truyện: cốt truyện lấy cảm hứng trực tiếp từ mối quan hệ của ông với [Agnes von Kurowsky](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Agnes_von_Kurowsky&action=edit&redlink=1) ở Milan; quá trình sinh con của Catherine lấy cảm hứng từ những cảm giác rất đau đớn của Pauline khi sinh ra Patrick; cuộc đời thực của [Kitty Cannell](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Kathleen_Eaton_Cannell&action=edit&redlink=1) là cảm hứng cho nhân vật Helen Ferguson; người linh mục dựa theo Don Giuseppe Bianchi, một linh mục trong trung đoàn thứ 69 và 70 của Brigata Ancona. Trong khi đó, cảm hứng về nhân vật Rinaldi khá mơ hồ, nhân vật này đã từng xuất hiện trong *Trong thời đại của chúng ta*. *Giã từ vũ khí* đã được xuất bản trong thời điểm mà những cuốn sách viết về Chiến tranh thế giới I khá nhiều, như *Her Privates We* của [Frederic Manning](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Frederic_Manning&action=edit&redlink=1), *All Quiet on the Western Front* của [Erich Maria Remarque](https://vi.wikipedia.org/wiki/Erich_Maria_Remarque), *Death of a Hero* của [Richard Aldington](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Richard_Aldington&action=edit&redlink=1), và *Goodbye to All That* của [Robert Graves](https://vi.wikipedia.org/wiki/Robert_Graves). Sự thành công của * giúp cho Hemingway ổn định hơn về tài chính. Giã từ vũ khí*
## Key West
Theo lời khuyên của
[John Dos Passos](https://vi.wikipedia.org/wiki/John_Dos_Passos), Hemingway quay về [Key West, Florida](https://vi.wikipedia.org/wiki/Key_West,_Florida) năm 1931, nơi ông tạo dựng [Ernest Hemingway House|cơ ngơi đầu tiên của ông tại Mỹ], mà nay đã được chuyển đổi thành một viện bảo tàng. Đây là một ngôi nhà bằng đá vôi khá vững chãi được xây năm 1851, là một món quà cưới từ người bác của Pauline. Từ khi sống ở đây, Hemingway thường câu cá tại vùng hồ [Dry Tortugas](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Dry_Tortugas&action=edit&redlink=1) cùng người bạn lâu năm của ông [Waldo Pierce](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Waldo_Pierce&action=edit&redlink=1), tới quán bar nổi tiếng [Sloppy Joe’s (quán bar)|Sloppy Joe’s], và có dịp du lịch sang Tây Ban Nha, thu thập tài liệu cho cuốn * và Chết vào lúc xế trưa* *(tạm dịch: Kẻ Thẳng Chẳng Được Gì). Hơn 9 năm sau đó, đến tận khi cuộc hôn nhân của ông chấm dứt năm 1940, và tiếp đó, trong suốt những năm 50 của thế kỷ XX, cũng là những năm cuối cuộc đời, Hemingway đã thực hiện ước chừng 70% việc viết văn trong đời trong một phòng viết nhỏ tại tầng trên của một ga-ra ô tô được cải tạo, phía sau ngôi nhà này.* [Winner Take Nothing](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Winner_Take_Nothing&action=edit&redlink=1) *, một cuốn sách về Chết vào lúc xế trưa* [đấu bò tót](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=%C4%90%E1%BA%A5u_b%C3%B2_t%C3%B3t&action=edit&redlink=1), được xuất bản năm 1932. Hemingway đã trở thành một “aficionado” của môn thể thao này sau khi chứng kiến lễ hội [Pamplona](https://vi.wikipedia.org/wiki/Pamplona)năm 1925, đã được hư cấu trong *. Trong* [Mặt trời vẫn mọc](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=M%E1%BA%B7t_tr%E1%BB%9Di_v%E1%BA%ABn_m%E1%BB%8Dc&action=edit&redlink=1) *Chết vào lúc xế trưa*, Hemingway luận bàn một cách bao quát về sự siêu hình của việc đấu bò: sự nghi thức hóa, gần như là hoạt động tôn giáo. Hemingway đã có ý định trở thành một người đấu bò và tỏ ra có thiên hướng qua nhiều novieros (?) trước khi quyết định rằng nghiệp viết là cuộc sống của ông và là nghề nghiệp duy nhất phù hợp với ông. Trong thời kì viết văn của ông tại Tây Ban Nha, ông đã bị ảnh hưởng bởi bậc thầy người Tây Ban Nha [Pío Baroja](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=P%C3%ADo_Baroja&action=edit&redlink=1). Khi Hemingway được trao Giải Nobel, ông tới thăm Baroja. Bên giường bệnh, ông bảo với Baroja rằng ông nghĩ Baroja xứng đáng đạt giải thưởng này hơn mình. Baroja đã đồng ý và dường như một mối bất hòa giữa Hemingway với nhà văn này đã nảy sinh cho dù mục đích của ông cơ bản là tốt.
Vào một cuộc
[đi săn](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=%C4%90i_s%C4%83n&action=edit&redlink=1) trong mùa thu năm 1933, ông đã đến [Mombasa](https://vi.wikipedia.org/wiki/Mombasa), [Nairobi](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nairobi), và [Machakos](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Machakos&action=edit&redlink=1) ở [Kenya](https://vi.wikipedia.org/wiki/Kenya), tiếp đó là Tanganyika. Ở đây, ông đã săn bắn trong [Serengeti](https://vi.wikipedia.org/wiki/Serengeti), quanh [Hồ Manyara](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=H%E1%BB%93_Manyara&action=edit&redlink=1) và vùng phía tây và đông nam của [Công viên Quốc gia Tarangire](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=C%C3%B4ng_vi%C3%AAn_Qu%E1%BB%91c_gia_Tarangire&action=edit&redlink=1) ngày nay. Hemingway đã bị bệnh trong chuyến đi này (suffering a prolapsed intestine: đau sa ruột (?)). Vì thế, ông đã được chuyển tới Nairobi bằng máy bay, và trải nghiệm này đã được hư cấu trong tập truyện “ [The Snows of Kilimanjaro](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=The_Snows_of_Kilimanjaro&action=edit&redlink=1)” (tạm dịch: Tuyết vùng Kilimanjaro) của ông. Năm 1935 đánh dấu sự xuất bản của *, miêu tả lại cuộc đi săn của ông. Các tác phẩm Những ngọn đồi xanh Châu Phi* *The Snows of Kilimanjaro*và *chính là những thành quả từ những trải nghiệm của nhà văn tại châu Phi. Trong chuyến đi này, người hướng dẫn cho Hemingway là* [Hạnh phúc ngắn ngủi của Francis Macomber](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=H%E1%BA%A1nh_ph%C3%BAc_ng%E1%BA%AFn_ng%E1%BB%A7i_c%E1%BB%A7a_Francis_Macomber&action=edit&redlink=1) [Philip Hope Percival](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Philip_Hope_Percival&action=edit&redlink=1), người đã từng làm hướng dẫn cho [Theodore Roosevelt](https://vi.wikipedia.org/wiki/Theodore_Roosevelt)vào chuyến đi săn năm 1909. Percival cũng hướng dẫn cho Hemingway vào cuộc đi săn tàn khốc năm 1954. [http://www.ntz.info/gen/n00808.html](http://www.ntz.info/gen/n00808.html)Truy cập ngày 7 tháng 2, 2009http://www.huntingmag.com/big_game/africaph_061107/ Truy cập ngày 7 tháng 2, 2009
## Bimini
Hemingway sống ở
[Bimini](https://vi.wikipedia.org/wiki/Bimini), [Bahamas](https://vi.wikipedia.org/wiki/Bahamas) từ 1935 tới 1937, tại [Khách sạn Compleat Angler](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Kh%C3%A1ch_s%E1%BA%A1n_Compleat_Angler&action=edit&redlink=1). Ông làm việc cho * và viết một số bài báo, nhưng phần lớn thời gian ông sống trên con thuyền To Have and Have Not* *Pilar*của mình, để đánh bắt [cá cờ](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%C3%A1_c%E1%BB%9D), [cá thu](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%C3%A1_thu)và [cá kiếm](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%C3%A1_ki%E1%BA%BFm)ở vùng nước ngoài khơi xanh thẳm. Bimini đã gây ấn tượng với Hemingway qua những câu chuyện kể về những cuộc đánh bắt cá phi thường vốn có tại [Gulf Stream](https://vi.wikipedia.org/wiki/H%E1%BA%A3i_l%C6%B0u_Gulf_Stream), “dòng sông” huyền thoại vùng nước ấm chảy qua mạn bắc Bahamas. [“Frommers Guides: Bimini-Fire Guts Hemingway’s Favorite Bar”](http://www.frommers.com/destinations/bimini/0263010029.html).
## Nội chiến Tây Ban Nha
Năm 1936, Hemingway tới Tây Ban Nha làm phóng viên về
[Nội chiến Tây Ban Nha](https://vi.wikipedia.org/wiki/N%E1%BB%99i_chi%E1%BA%BFn_T%C3%A2y_Ban_Nha) cho tờ North American Newspaper Alliance (Liên Minh Báo chí Bắc Mỹ). Trong khi ở đó, tình bạn giữa Hemingway và [John Dos Passos](https://vi.wikipedia.org/wiki/John_Dos_Passos) đã đổ vỡ, bởi bất chấp những sự cảnh báo, Dos Passos tiếp tục đưa tin về những hành động tàn bạo không chỉ của những người chủ nghĩa dân tộc phát-xít mà Hemingway căm thù, mà cả của những nhà cầm quyền cánh tả Đảng Cộng Hòa mà Hemingway ủng hộ; thậm chí, Hemingway còn phổ biến một câu chuyện về Dos Passos, rằng ông này đã trốn sang Tây Ban Nha vì hèn nhát. * của The Breaking Point: Hemingway, Dos Passos, and the Murder of Jose Robles* [Stephen Koch](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Stephen_Koch&action=edit&redlink=1),ũauaats bản năm 2005 ISBN *The Spanish Civil War*(1961) của [Hugh Thomas](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Hugh_Thomas_%28historian%29&action=edit&redlink=1)Trong bối cảnh này, một người đồng nghiệp và cộng tác với Hemingway là [Herbert Matthews](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Herbert_Matthews&action=edit&redlink=1), người sau này đã trở nên nổi tiếng qua những phóng sự về [Fidel Castro](https://vi.wikipedia.org/wiki/Fidel_Castro), đã bày tỏ sự ủng hộ của mình đối với phe Cộng Hòa giống như Hemingway. Hemingway đã chuyển sang theo [đạo Thiên Chúa](https://vi.wikipedia.org/wiki/Thi%C3%AAn_Ch%C3%BAa_gi%C3%A1o)khi chung sống với người vợ Pauline và tôn giáo trở thành một vấn đề đối với ông trong thời gian này, đến mức ông muốn rời bỏ Giáo hội (tuy nhiên những người bạn của ông nhận thấy rằng ông có những ràng buộc khá buồn cười (“funny ties”) với Thiên Chúa giáo trong phần còn lại của cuộc đời). Chiến tranh cũng đã gây ra căng thẳng với cuộc sống hôn nhân của ông. Pauline Pfieffer là một tín đồ Công giáo và vì thế bà đứng về phe phát-xít, chính quyền thân Công giáo của Franco, trong khi thông qua những lời bình phẩm của Hemingway, ông lại tỏ ra ủng hộ chính phủ Cộng hòa. Suốt thời kì này, Hemingway đã viết một bài luận ít được biết đến mang tên *The Denunciation*(tạm dịch: Sự Tố cáo), mà tới tận năm 1969 mới được xuất bản, trong một tuyển tập là *Fifth Column and Four Stories of the Spanish Civil War*.Câu chuyện dường như mang tính tự truyện, chỉ ra rằng Hemingway từng là người đưa tin cho Đảng Cộng hòa cũng như một người đào tạo về vũ khí (weapons instructor) trong chiến tranh.
Cuộc sống của Hemingway thời kì này còn bị ảnh hưởng bởi một số vấn đề về sức khỏe: nhiễm
[bệnh thán thư](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=B%E1%BB%87nh_th%C3%A1n_th%C6%B0&action=edit&redlink=1) (anthrax), phải đi phẫu thuật mắt, bị thương ở trán, bị [cúm](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%C3%BAm), đau răng, [trĩ](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%C4%A9), gặp rắc rối về [thận](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BA%ADn) lúc đi đánh cá, rách cơ vùng [bẹn](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=B%E1%BA%B9n&action=edit&redlink=1), gãy ngón tay khi tập đấm bốc, cùng các vết rách trên tay, chân và mặt trong khi phi ngựa qua vùng rừng [Wyoming](https://vi.wikipedia.org/wiki/Wyoming), và bị gãy tay trong một tai nạn ô tô.
*First Forty-Nine Stories*
Vào năm 1938—cùng với vở kịch dài duy nhất của ông, mang tựa đề
*The Fifth Column*—49 tựa truyện đã được xuất bản trong tuyển tập *. Trong lời đề tựa, Hemingway đã dự định viết nhiều hơn thế nữa. Nhiều truyện trong tuyển tập có thể tìm thấy trong các tuyển tập khác, bao gồm The Fifth Column and the First Forty-Nine Stories* [Trong thời đại của chúng ta](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Trong_th%E1%BB%9Di_%C4%91%E1%BA%A1i_c%E1%BB%A7a_ch%C3%BAng_ta&action=edit&redlink=1), [Men Without Women](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Men_Without_Women&action=edit&redlink=1), *và* [Winner Take Nothing](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Winner_Take_Nothing&action=edit&redlink=1), *.* [The Snows of Kilimanjaro](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=The_Snows_of_Kilimanjaro&action=edit&redlink=1)
Một số truyện đặc sắc của tuyển tập này là
*Old Man at the Bridge* (tạm dịch: Ông Già Trên Cây Cầu), *On The Quai at Smyrna*, * (tạm dịch: Những Ngọn Đồi Như Những Con Voi Trắng), Hills Like White Elephants* *One Reader Writes*(tạm dịch: Một Độc Giả Viết), *The Killers*và *(tạm dịch: Một Nơi Sạch Sẽ, Sáng Sủa). Bên cạnh những truyện ngắn này, cuốn sách cũng bao gồm một số truyện dài hơn, trong số đó có* [A Clean, Well-Lighted Place](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=A_Clean,_Well-Lighted_Place&action=edit&redlink=1) *và* [The Snows of Kilimanjaro](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=The_Snows_of_Kilimanjaro&action=edit&redlink=1) *.* [Hạnh phúc ngắn ngủi của Francis Macomber](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=H%E1%BA%A1nh_ph%C3%BAc_ng%E1%BA%AFn_ng%E1%BB%A7i_c%E1%BB%A7a_Francis_Macomber&action=edit&redlink=1)
*Chuông nguyện hồn ai* *Chuông nguyện hồn ai*được viết
Vào mùa xuân năm 1939,
[Francisco Franco](https://vi.wikipedia.org/wiki/Francisco_Franco) và những người Đảng Dân tộc đánh bại những người Đảng Cộng hòa, kết thúc [Nội chiến Tây Ban Nha](https://vi.wikipedia.org/wiki/N%E1%BB%99i_chi%E1%BA%BFn_T%C3%A2y_Ban_Nha). Hemingway mất đi mảnh đất quê hương được thừa kế vào tay bè đảng [phát-xít](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ch%E1%BB%A7_ngh%C4%A9a_ph%C3%A1t-x%C3%ADt&action=edit&redlink=1) của Franco, và tiếp đó mất đi ngôi nhà *thân yêu ở Key West,” Florida do cuộc ly hôn năm 1940.*
Ít tuần sau cuộc ly hôn, ông cưới người bạn gái mà ông quen tại Tây Ban Nha từ bốn năm trước, đó là
[Martha Gellhorn](https://vi.wikipedia.org/wiki/Martha_Gellhorn), người vợ thứ ba của ông.
Tiểu thuyết
[Chuông nguyện hồn ai](https://vi.wikipedia.org/wiki/Chu%C3%B4ng_nguy%E1%BB%87n_h%E1%BB%93n_ai) (For Whom the Bell Tolls) được xuất bản vào năm 1940, đoạt [Giải Pulitzer cho tác phẩm hư cấu](https://vi.wikipedia.org/wiki/Gi%E1%BA%A3i_Pulitzer_cho_t%C3%A1c_ph%E1%BA%A9m_h%C6%B0_c%E1%BA%A5u) năm 1941. Nó được viết năm 1939 tại Cuba và Key West, hoàn thành vào tháng 7 năm 1940. Tác phẩm dài này lấy bối cảnh là Cuộc nội chiến Tây Ban Nha, được viết dựa theo những sự kiện có thật, kể về một nhân vật người Mỹ tên Robert Jordan chiến đấu với những người lính Tây Ban Nha theo phe Cộng Hòa. Phần lớn tiểu thuyết là dựa theo những trải nghiệm về cuộc sống tại Tây Ban Nha và về thời kì làm phóng viên chiến tranh. Tác phẩm được coi là một trong những thành quả văn chương nổi bật của ông.
## Chiến tranh thế giới II
Hoa Kỳ tham gia
[Chiến tranh thế giới II](https://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_th%E1%BA%BF_gi%E1%BB%9Bi_th%E1%BB%A9_hai) vào ngày 8 tháng 12, 1941, và lần đầu tiên trong cuộc đời mình, Hemingway tham gia chiến đấu trong hàng ngũ hải quân. Chu du trên con tàu *Pilar*, mà bây giờ là một [Q-Ship](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Q-Ship&action=edit&redlink=1), đội của Hemingway được giao nhiệm vụ đánh chìm những chiếc tàu ngầm Đức đang đe dọa giao thông hàng hải ngoài khơi [Cuba](https://vi.wikipedia.org/wiki/Cuba) và Hoa Kỳ. Sau khi [FBI](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%A5c_%C4%90i%E1%BB%81u_tra_Li%C3%AAn_bang) tiếp quản công tác phản gián tại Caribbean, ông tới Châu Âu với công việc phóng viên chiến tranh cho tạp chí *. Ở đó, Hemingway đã chứng kiến cuộc đổ bộ Collier’s* [D-Day](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=D-Day&action=edit&redlink=1)từ một tàu đổ bộ (LCVP, landing craft, vehicle, personel), mặc dù ông không được phép lên bờ. Tiếp đó, ông trở nên tức giận khi lúc đó vợ ông, Martha Gellhorn — một người phóng viên chiến tranh hơn là một người vợ — đã xoay xở để lên bờ rạng ngày hôm mồng 7 tháng 6 với một bộ đồng phục y tá, sau khi bà vượt qua Đại Tây Dương tới Anh trong một con tàu chất đầy thuốc nổ. Hemingway đóng vai một sỹ quan liên lạc không chính thức tại [Château de Rambouillet](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ch%C3%A2teau_de_Rambouillet&action=edit&redlink=1)(Lâu đài Rambouillet), và kế tiếp xây dựng một đội quân của riêng mình (gốc: formed his own partisan group), đội quân mà theo lời ông đã tham gia vào cuộc giải phóng [Paris](https://vi.wikipedia.org/wiki/Paris). [Mặc dù tuyên bố này vẫn còn gây ra những nghi ngờ với nhiều sử gia, tuy nhiên thực tế thì không thể nghi ngờ ông được. *]* [cần dẫn nguồn](https://vi.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Ch%C3%BA_th%C3%ADch_ngu%E1%BB%93n_g%E1%BB%91c) *He was once quoted saying that he actually had liberated the bar at the famous*Ritz Hotel… [How It Was: An Autobiography](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=How_It_Was:_An_Autobiography&action=edit&redlink=1) *của* [Mary Welsh Hemingway](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Mary_Welsh_Hemingway&action=edit&redlink=1), copyright 1976, [ISBN 0-345-25432-5](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0345254325)
Sau chiến tranh, Hemingway bắt đầu viết
* (Vườn Địa Đàng). Tác phẩm tuy chưa được hoàn thành nhưng một bản tóm lược về nó được xuất bản năm 1986 sau khi ông qua đời. Có một giai đoạn, ông lập kế hoạch viết một bộ ba tác phẩm chính gồm có “The Sea When Young”(tạm dịch: Biển Khi Còn Trẻ), “The Sea When Absent”(tạm dịch: Biển Khi Thẫn Thờ) và “The Sea in Being”(tạm dịch: Biển Sống) (cuốn thứ ba rốt cuộc cũng được xuất bản vào năm 1952 với tựa đề The Garden of Eden* *). Ông đã dành thời gian trong một thị trấn nhỏ của Italy tên là* [Ông già và biển cả](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C3%94ng_gi%C3%A0_v%C3%A0_bi%E1%BB%83n_c%E1%BA%A3) [Acciaroli](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Acciaroli&action=edit&redlink=1)(cách [Napoli](https://vi.wikipedia.org/wiki/Napoli)khoảng 136 km về phía nam). Cũng có một truyện “dính đến biển” nữa (từ gốc: Sea-Chase); ba mẩu chuyện này đã được biên tập và kết dính với nhau thành một cuốn tiểu thuyết được xuất bản sau khi ông qua đời *(1970).* [Islands in the Stream](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Islands_in_the_Stream_%28Hemingway%29&action=edit&redlink=1)
Mới bốn năm sau ly dị với Gellhorn, Hemingway đã cưới phóng viên chiến tranh
[Mary Welsh Hemingway](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Mary_Welsh_Hemingway&action=edit&redlink=1), người ông đã gặp ở hải ngoại năm 1944. Ông đã trở lại Cuba, và vào 1945 tại Đại sứ quán Xô-viết, ông đã trở thành nhân chứng công khai (gốc: public witness) cho phe ly khai (gốc: schism) [Rolando Masferrer](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Rolando_Masferrer&action=edit&redlink=1) trong nội bộ Đảng cộng sản Cuba (García Montes, và Alonso Ávila, 1970 p. 362).
Sau
*Chuông nguyện hồn ai*, cuốn tiểu thuyết tiếp theo của Hemingway là *(tạm dịch: Qua Dòng Sông và vào trong Cánh Rừng) (1950), với bối cảnh Across the River and into the Trees* [Venice](https://vi.wikipedia.org/wiki/Venezia)hậu chiến tranh thế giới II. Ông lấy tựa bắt nguồn từ những lời cuối cùng của Confederate General (hàm cấp tướng (?)) trong cuộc [Nội chiến Mỹ](https://vi.wikipedia.org/wiki/N%E1%BB%99i_chi%E1%BA%BFn_Hoa_K%E1%BB%B3) [Stonewall Jackson](https://vi.wikipedia.org/wiki/Stonewall_Jackson). Phải lòng một cô gái trẻ người Italy ( [Adriana Ivancich](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Adriana_Ivancich&action=edit&redlink=1)) vào thời điểm đó, Hemingway đã viết *Across the River and into the Trees*giống như một mối tình lãng mạn giữa Colonel Cantwell, một chàng trai bị chiến tranh làm cho kiệt quệ (dựa theo nguyên mẫu một người bạn của ông, Colonel [Charles Lanham](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Major_General_Charles_T._Lanham&action=edit&redlink=1)) và cô gái trẻ Renata (lấy theo nguyên mẫu Adriana; “Renata” đồng âm với “rinata”, có nghĩa là ‘tái sinh” theo tiếng Italy). Tiểu thuyết nhận được những phê bình không tốt, nhiều trong số đó cho rằng Hemingway viết thật vô vị, văn phong lạc lõng và ủy mỵ quá mức; tuy nhiên cũng có những nhà phê bình không đồng ý với quan điểm này.
## Những năm sau đó
Một phần của bộ ba tác phẩm về biển được xuất bản với tựa
* năm 1952. Cuốn Ông già và biển cả* [tiểu thuyết ngắn](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ti%E1%BB%83u_thuy%E1%BA%BFt_ng%E1%BA%AFn)này là một thành công lớn, về cả mặt thương mại lẫn phê bình, khiến Hemingway thật sự hài lòng và mãn nguyện. Nhờ tác phẩm này, ông được nhận [Giải thưởng Pulitzer](https://vi.wikipedia.org/wiki/Gi%E1%BA%A3i_Pulitzer)năm 1953. Một năm sau đó, ông đạt [Giải Nobel Văn học](https://vi.wikipedia.org/wiki/Gi%E1%BA%A3i_Nobel_V%C4%83n_h%E1%BB%8Dc). Lúc nhận giải thưởng này, ông đã bày tỏ rằng ông thực sự hạnh phúc, nhưng còn hạnh phúc hơn nữa… nếu như giải thưởng được trao cho nhà văn [Isak Dinesen](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Isak_Dinesen&action=edit&redlink=1).Lấy từ *The New York Times Book Review, 7 tháng 11 năm 1954*. Những giải thưởng này đã giúp ông phục hồi danh tiếng của mình trên thế giới.
Trong một cuộc đi săn, ông đã bị thương nặng sau hai tai nạn máy bay liên tiếp; ông bị bong gân vai – tay bên phải và chân trái, bị
[chấn động](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ch%E1%BA%A5n_%C4%91%E1%BB%99ng&action=edit&redlink=1) mạnh, mắt trái ông bị mất thị lực tạm thời đồng thời mất khả năng nghe ở tai trái, bị liệt xương sống, một đốt sống bị nát, gan, lá lách và thận bị tổn thương, mặt, tay và chân ông bị bỏng cấp độ một. Một số tờ báo tại Mỹ nghĩ rằng ông đã bị sát hại nên đã mắc sai lầm khi đăng cáo phó cho Hemingway. [“Ernest Hemingway Quick Facts”](http://encarta.msn.com/media_461577223/Ernest_Hemingway_Quick_Facts.html). [encarta](https://vi.wikipedia.org/wiki/Encarta).
Hemingway đã bị thương nặng một tháng sau đó trong một vụ hỏa hoạn (bushfire: (?)), làm cho chân, thân trên phía trước, môi, bàn tay trái cánh tay phải của ông bị bỏng cấp độ hai. Vết thương để lại cho ông nỗi đau đớn kéo dài, và ông không thể tới
[Stockholm](https://vi.wikipedia.org/wiki/Stockholm) để nhận giải Nobel.
Một tia hi vọng le lói xuất hiện khi ông tìm lại một số bản thảo cũ của mình từ hồi 1928 trong những hầm chứa Ritz. Đó chính là bản thảo mà ông sử dụng để viết
*. Mặc dù sức khỏe của ông có được phục hồi đôi chút, nhưng chính chứng nghiện rượu đã kéo ông đi xuống. A Moveable Feast* [Huyết áp](https://vi.wikipedia.org/wiki/Huy%E1%BA%BFt_%C3%A1p)và lượng [cholesterol](https://vi.wikipedia.org/wiki/Cholesterol)ở mức nguy hiểm, ông đau đớn vì bị viêm động mạch chủ, và [suy nhược](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Suy_nh%C6%B0%E1%BB%A3c&action=edit&redlink=1)ngày một trầm trọng vì [nghiện rượu](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ch%E1%BB%A9ng_nghi%E1%BB%87n_r%C6%B0%E1%BB%A3u). Tuy nhiên, tháng 10 năm 1956, Hemingway đã kịp lấy lại sức khỏe để tới Madrid và tham dự lễ tang [Pío Baroja](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=P%C3%ADo_Baroja&action=edit&redlink=1), một trong số những nhà văn gây ảnh hưởng tới Hemingway. *La Bodeguita del Medio*tại [La Habana](https://vi.wikipedia.org/wiki/La_Habana). Hanging on the bar is a plate with a likeness of Ernest Hemingway and a framed, signed message written by him. He was a regular patron.
Sau khi
[cuộc cách mạng tại Cuba](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%C3%A1ch_m%E1%BA%A1ng_Cuba) diễn ra và tướng [Fulgencio Batista](https://vi.wikipedia.org/wiki/Fulgencio_Batista) bị trục xuất năm 1959, việc tài sản thuộc sở hữu của ngoại quốc bị tước đoạt khiến cho nhiều người Mỹ phải trở lại Tổ quốc. Hemingway quyết định ở lại thêm một thời gian nữa. Có thể nói theo cách thông thường, ông vẫn gìn giữ một mối quan hệ tốt đẹp với [Fidel Castro](https://vi.wikipedia.org/wiki/Fidel_Castro) và đã từng tuyên bố ủng hộ cuộc cách mạng này, và chúc Castro “luôn may mắn” (“all luck”) khi điều hành đất nước. [“Hemingway’s Marriage to Mary Welsh. His last days.”](http://www.ernest.hemingway.com/marywelsh.htm). [“Homing To The Stream: Ernest Hemingway In Cuba”](http://www.ernest.hemingway.com/cuba.htm). Tuy nhiên, the Hemingway account “The Shot” (? Hemingway, Ernest 1951 The Shot. True the men’s magazine. tháng 4 năm 1951. pp. 25–28 bị Cabrera Infante và những người khác lợi dụng [“An Interview with Guillermo Cabrera Infante”](http://www.centerforbookculture.org/interviews/interview_infante.html).Gonzalez Echevarria, Roberto 1980 The Dictatorship of Rhetoric/the Rhetoric of Dictatorship: Carpentier, Garcia Marquez, and Roa Bastos. Latin American Research Review, Vol. 15, No. 3 (1980), pp. 205–228 “For example, the assassination of Manolo Castro is retold by alluding to Hemingway’s “The Shot,…”” [“Castro-Hemingway-not-friends”](http://hemingway-castro-foes.blogspot.com/). chính là bằng chứng cho xung đột giữa Hemingway và Fidel Castro đã tồn tại từ trước năm1948 và việc một người bạn Hemingway, “Manolo” Castro bị giết hại.Raimundo, Daniel Efrain 1994 Habla el Coronel Orlando Piedra (Coleccion Cuba y sus Jueces), Ediciones Universal ISBN-10 ISBN-13: Pages 93–94 refer to the death of Manolo Castro, and offers the insight that it was Rolando Masferrer’s men who, rather than the police who, were chasing after Fidel Castro with lethal intent. According to this account Castro is captured in the company of a woman and child as he tries to flee to Venezuela via the Cuban airport of Rancho Boyeros south of Havana by the Cuban Bureau of Investigation as witnessed by sergeant of that organization Joaquin Tasas. Castro is released the next day. This matter is a little odd since Fidel Castro was believed to have organized the death of Manolo Castro (p. 99). This version is a close fit the scenario described in “The Shot/.” Hemingway đến dưới sự bảo trợ của [FBI](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%A5c_%C4%90i%E1%BB%81u_tra_Li%C3%AAn_bang) trong suốt Chiến tranh thế giới II (rất có thể sự hợp tác lâu năm giữa ông và những nhân vật marxism kì cựu thời Nội Chiến Tây Ban Nha The Breaking Point: Hemingway, Dos Passos, and the Murder of Jose Robles by Stephen Koch, xuất bản năm 2005 ISBN, những người đã hoạt động trở lại tại Cuba) và quá trình ông cư trú và hoạt động tại Cuba sau đó. [“Ernest Hemingway His Life and Works”](http://www.ernest.hemingway.com/cuba.htm). Năm 1960, ông rời xa hòn đảo và [Finca Vigía](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Finca_Vig%C3%ADa&action=edit&redlink=1), điền trang của ông ở bên ngoài [Havana](https://vi.wikipedia.org/wiki/La_Habana) mà ông đã làm chủ trong hơn hai mươi năm. Quan chức Cu-ba coi những tài sản trên của ông giờ thuộc quyền ở hữu của chính phủ Cu-ba, và sẽ được chuyển làm bảo tàng để tưởng nhớ ông (?). [“Finca Vigía”](http://www.pbs.org/hemingwayadventure/finca.html). [“Restauracion Museo Hemingway (Official website) – Finca Vigía”](http://www.cnpc.cult.cu/cnpc/museos/heming%20restauration%20works.htm) (bằng tiếng Tây Ban Nha). Consejo Nacional de Patrimonio Cultural- Cuba. 2009. Truy cập ngày 6 tháng 1 năm 2009. Năm 2001, tập đoàn du lịch nhà nước Cu-ba, El Gran-Caribe SA, bắt đầu cấp phép cho chuỗi nhà hàng quốc tế [La Bodeguita del Medio](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=La_Bodeguita_del_Medio&action=edit&redlink=1) hoạt động chủ yếu dựa vào nhà hàng ở Havana nơi Hemingway thường xuyên lui tới.MILLMAN, JOEL (22 tháng 2 năm 2007). [“Hemingway’s Ties to Bar – Still Move the Mojitos”](http://www.startupjournal.com/franchising/franchising/20070222-millman.html). [Wall Street Journal](https://vi.wikipedia.org/wiki/The_Wall_Street_Journal). Truy cập ngày 1 tháng 6 năm 2007.
Vào tháng 2 năm 1960, Ernest Hemingway không thể chuyển câu chuyện kể về đấu bò mang tựa đề
* tới nhà xuất bản. Bởi vậy ông đã nhờ Mary vợ mình mời người bạn của ông, The Dangerous Summer* [Will Lang Jr.](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Will_Lang_Jr.&action=edit&redlink=1)chủ tịch tòa soạn (bureau head) *, rời Paris và tới Tây Ban Nha. Hemingway thuyết phục Lang cho phép in bản thảo này, cùng với một bức ảnh (along with a picture layout, before it came out in hardcover (?)). Mặc dù chẳng có từ nào liên quan đến tấm ảnh trong bài viết (Although not a word of it was on paper), lời đề nghị đã được chấp thuận. Phần đầu của câu chuyện được đăng trên* [Life Magazine](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Life_Magazine&action=edit&redlink=1) *Life Magazine*ngày 5 tháng 9, 1960, và sau đó là các phần còn lại đã rất thành công và nhận được sự quan tâm của độc giả.
Những bức ảnh trong bài báo
*The Dangerous Summer* (tạm dịch: Mùa Hè Nguy Hiểm) đã khiến ông ngã bệnh và phải chuyển tới [Ketchum, Idaho](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ketchum,_Idaho&action=edit&redlink=1) để điều trị cao huyết áp và viêm gan. Trên thực tế, có thể chính điều này đã nhanh chóng đẩy ông nghĩ đến việc tự tử, kể từ khi có tin ông bị mất trí nhớ sau những phiên sốc điện. Ông cũng trở nên hốc hác hơn trước, với thân hình cao 6-foot (183 cm) nhưng cân nặng chỉ có 170 pound (77 kg, 12st 2 lb).
## Tự sát
Hemingway đã dự định tự sát vào mùa xuân 1961, và tiếp tục được chữa trị bằng liệu pháp sốc điện (ETC) (Electroconvulsive therapy). Vào buổi sáng ngày 2 tháng 7 năm 1961, vài ba tuần trước sinh nhật lần thứ 62 của mình,ông đã chết tại nhà riêng tại
[Ketchum, Idaho](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ketchum,_Idaho&action=edit&redlink=1), sau khi tự nã đạn vào đầu mình bằng một khẩu súng săn (shotgun). Chưa được phán xét chịu trách nhiệm về mặt tinh thần đối với hành động cuối cùng này, ông được mai táng tại một nghĩa trang của đạo Thiên chúa La Mã.
Người ta tin rằng Hemingway đã mua khẩu súng săn của
[Boss & Co.](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Boss_%26_Co.&action=edit&redlink=1), khẩu súng ông sử dụng để tự sát, tại [Abercrombie & Fitch](https://vi.wikipedia.org/wiki/Abercrombie_%26_Fitch) – sau này là một nhà bán lẻ các đồ dùng phục vụ dã ngoại và nhà cung cấp các loại súng cầm tay.Grauer, Neil A. “Remembering Papa.” *Cigar Aficionado*, Tháng 7/Tháng 8 năm 1999. Đó là một vụ tự sát thực sự khủng khiếp, ông đặt báng của khẩu súng săn hai nòng trên sàn của tiền sảnh nhà mình, tựa trán mình lên hai họng súng rồi kéo cò. [“The Last Ole”](http://www.nytimes.com/books/99/07/04/specials/hemingway-summer.html). Nhân viên điều tra theo yêu cầu của gia đình đã không tiến hành khám nghiệm tử thi. [“Ernest Hemingway”](http://wais.stanford.edu/Spain/spain_hemingway0799.html).
Những người gần gũi nhất trong gia đình của Hemingway cũng quyết định
[tự sát](https://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BB%B1_s%C3%A1t), gồm có cha của ông, Clarence Hemingway, chị em gái của ông Ursula và Leicester, cô cháu gái [Margaux Hemingway](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Margaux_Hemingway&action=edit&redlink=1). Một số tin rằng một vài thành viên trong dòng họ Hemingway nhiễm một bệnh di truyền mang tên [haemochromatosis](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Haemochromatosis&action=edit&redlink=1) (một dạng bệnh tiểu đường – bronze diabetes), trong đó một sự dư thừa về tập trung sắt trong máu gây tổn thương [tuyến tụy](https://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BB%A5y) và cũng gây ra sự suy nhược hay bất ổn định trong não bộ.(Wagner-Martin, 2000) p. 43 miêu tả lại tình trạng của ông vào tháng 8 năm 1947 trong đó bao gồm huyết áp cao, [tiểu đường](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ti%E1%BB%83u_%C4%91%C6%B0%E1%BB%9Dng) suy nhược và có thể cả bệnh [haemochromatosis](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Haemochromatosis&action=edit&redlink=1). Cha của Hemingway đã phát bệnh haemochromatosis trong thời gian trước khi ông tự sát ở tuổi năm mươi chín. Suốt cuộc đời mình, Hemingway là một người nghiện rượu nặng, và không thể kháng cự chứng nghiện rượu (alcoholism) trong những năm tiếp đó.
Hemingway có thể đã rất đau đớn vì
[rối loạn thần kinh](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=R%E1%BB%91i_lo%E1%BA%A1n_th%E1%BA%A7n_kinh&action=edit&redlink=1), và rồi được chữa trị bằng [liệu pháp sốc điện](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Li%E1%BB%87u_ph%C3%A1p_s%E1%BB%91c_%C4%91i%E1%BB%87n&action=edit&redlink=1) (electroshock therapy) tại [Mayo Clinic](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Mayo_Clinic&action=edit&redlink=1). [“Biography for Ernest Hemingway”](http://www.imdb.com/name/nm0002133/bio). *imdb*. Amazon. Tháng 6 năm 2005. Truy cập ngày 26 tháng 11 năm 2007. Đã bỏ qua tham số không rõ
|name= (gợi ý
|author=) (
[trợ giúp](https://en.wikipedia.org/wiki/Help:CS1_errors#parameter_ignored_suggest)) Sau đó ông đổ lỗi cho những phiên ETC đã gây nên việc mất trí nhớ của mình – cũng là một lý do khiến ông không muốn sống nữa.
Hemingway yên nghỉ tại một nghĩa trang ở phía bắc thị trấn
[Ketchum, Idaho](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ketchum,_Idaho&action=edit&redlink=1). Một bia tưởng niệm đã được dựng năm 1966 tại một địa điểm khác, nhìn ra Trail Creek, phía bắc Ketchum. Trên đó có khắc một bài thơ chúc tụng Hemingway viết tặng một người bạn của ông, Gene Van Guilder:
Best of all he loved the fall The leaves yellow on the cottonwoods Leaves floating on the trout streams And above the hills The high blue windless skies Now he will be a part of them forever
(tạm dịch: Anh yêu mùa thu hơn tất cả Những chiếc lá nhuộm vàng những cây bông vải Những chiếc lá trôi theo những dòng cá hồi Và ở phía trên những ngọn đồi Những khoảng trời cao xanh lặng gió Giờ đây anh sẽ mãi mãi là một phần của chúng)
Ernest Hemingway – Idaho – 1939
Để tưởng nhớ tình yêu mà Hemingway dành cho Idaho và vùng ngoại vi nơi đây, Lễ Ernest Hemingway
[“www.ernesthemingwayfestival.org”](http://www.ernesthemingwayfestival.org). được tổ chức hàng năm tại Ketchum và Sun Valley vào cuối tháng 9 với sự góp mặt của những nhà nghiên cứu, một buổi diễn thuyết dành cho người được trao Giải thưởng PEN/Hemingway và nhiều sự kiện khác, bao gồm những tour tham quan di tích lịch sử, những đêm open mic và một bữa tối từ thiện tại nhà của Hemingway tại Warm Springs mà nay Uỷ ban bảo vệ tự nhiên tại Ketchum đang bảo quản.
## Những tác phẩm được xuất bản sau khi ông qua đời
Hemingway viết nhiều thư, năm 1981, phần nhiều trong số chúng được
[Scribner](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Charles_Scribner&action=edit&redlink=1) cho in thành sách với nhan đề *(Tuyển tập thư Hemingway). Cuốn sách đã vấp phải phản ứng trái chiều vì Hemingway trước đó đã không muốn cho xuất bản những bức thư của mình. Những bức thư khác in trong một cuốn sách tập hợp các bức thư mà ông từng trao đổi với biên tập viên của mình – Max Perkins,tựa đề Ernest Hemingway Selected Letters* *The Only Thing that Counts* [1996](https://vi.wikipedia.org/wiki/1996).
Giờ đây một dự án nhằm xuất bản hàng ngàn bức thư mà Hemingway viết khi ông còn sống đang được tiến hành. Dự án được thực hiện với sự hợp tác của
[Đại học bang Pennsylvania](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=%C4%90%E1%BA%A1i_h%E1%BB%8Dc_bang_Pennsylvania&action=edit&redlink=1) và [Quỹ Ernest Hemingway](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Qu%E1%BB%B9_Ernest_Hemingway&action=edit&redlink=1). Sandra Spanier, giáo sư Tiếng Anh – vợ ngài hiệu trưởng Đại học bang Pennsylvania [Graham Spanier](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Graham_Spanier&action=edit&redlink=1), đóng vai trò là tổng biên tập của tổng tập này. [“hemingwayx.html”](http://www.psu.edu/ur/archives/intercom_2002/May9/hemingway.html).
Hemingway vẫn tiếp tục sáng tác cho tới khi ông mất; hầu hết các tác phẩm đơn lẻ của ông được in sau khi ông qua đời; bao gồm
[A Moveable Feast](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=A_Moveable_Feast&action=edit&redlink=1) (tạm dịch: Một Ngày Lễ Đổi Ngày), [Islands in the Stream](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Islands_in_the_Stream_%28Hemingway%29&action=edit&redlink=1), * (vài phần của tác phẩm này chưa được xuất bản trước đó), The Nick Adams Stories* *và* [The Dangerous Summer](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=The_Dangerous_Summer&action=edit&redlink=1), *(tạm dịch: Vườn địa đàng).Các thông tin về các tác phẩm của Hemingway sau khi ông mất được lấy từ lời đề tựa của Charles Scribner, Jr cho cuốn* [The Garden of Eden](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=The_Garden_of_Eden&action=edit&redlink=1) *The Garden of Eden*in năm 1987. Trong lời tựa cho cuốn *Islands in the Stream*, Mary Hemingway cho biết bà đã cùng với Charles Scribner, Jr. để “chuẩn bị xuất bản các tác phẩm từ bản thảo gốc của Ernest “. Bà cũng cho biết “ngoài việc vẫn thường làm là sửa lỗi chính tả và dấu câu, chúng tôi cũng cắt một số chỗ trong bản thảo, tôi cảm thấy chắc chắn rằng nếu còn sống ông ấy cũng sẽ làm vậy. Tất cả nội dung cuốn sách vẫn là của Ernest. Chúng tôi không hề thêm thắt gì cả.” Còn một số tranh cãi xung quanh việc xuất bản những tác phẩm này, cho rằng không cần thiết phải có sự quyết định của người thân Hemingway hay các nhà xuất bản đối với việc có hay không đưa những tác phẩm này ra công chúng. Ví dụ, một số học giả phản đối việc tác phẩm *The Garden of Eden*(Vườn địa đàng) được [Charles Scribner’s Sons](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Charles_Scribner%27s_Sons&action=edit&redlink=1)xuất bản năm 1986, mặc dù chắc chắn là nguyên bản của Hemingway, nhưng bị cắt mất hai phần ba so với bản thảo. [BookRags](http://www.bookrags.com/shortguide-garden_of_eden/)makes this quantitative note; it also reveals some more information about the publication of *The Garden of Eden*and offers some discussion of thematic content.
## Ảnh hưởng và di sản
Ảnh hưởng của văn phong Hermingway tới
[Văn học Mỹ](https://vi.wikipedia.org/wiki/V%C4%83n_h%E1%BB%8Dc_M%E1%BB%B9) thực sự rất lớn và vẫn còn cho đến ngày nay. [James Joyce](https://vi.wikipedia.org/wiki/James_Joyce) gọi “A Clean, Well Lighted Place” là “một trong số những truyện hay nhất từng được viết”. (Truyện này cũng đã ảnh hưởng tới [Edward Hopper](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Edward_Hopper&action=edit&redlink=1)‘s thông qua nhiều bức vẽ nổi tiếng của ông, mà nổi bật nhất là “ [Nighthawks](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Nighthawks&action=edit&redlink=1).”Wells, Walter, **Silent Theater: The Art of Edward Hopper**, London/New York: Phaidon, 2007) [Pulp fiction](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Pulp_magazine&action=edit&redlink=1) and “ [hard boiled](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Hardboiled&action=edit&redlink=1)” crime fiction (which flourished from the 1920s to the 1950s) often owed a strong debt to Hemingway. [Hunter S. Thompson](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Hunter_S._Thompson&action=edit&redlink=1) thường so sánh mình với Hemingway, và có thể tìm thấy những câu văn ngắn gọn kiểu Hemingway (terse Hemingway-esque sentences) trong tiểu thuyết đầu tay của ông, *. The Rum Diary*
## Gia đình
### Cha mẹ
- Cha: Clarence Hemingway. Sinh ngày 2 tháng 9, 1871, chết ngày 6 tháng 12, 1928
- Mẹ: Grace Hall Hemingway. Sinh ngày 15 tháng 6, 1872, chết ngày 28 tháng 6, 1951
### Anh chị em ruột
- Marcelline Hemingway. Sinh ngày 15 tháng 1, 1898, chết ngày 9 tháng 12, 1963
- Ursula Hemingway. Sinh ngày 29 tháng 4, 1902, chết ngày 30 tháng 10, 1966
- Madelaine Hemingway. Sinh ngày 28 tháng 11, 1904, chết ngày 14 tháng 11, 1995
- Carol Hemingway. Sinh ngày 19 tháng 7 năm 1911, chết ngày 27 tháng 10 năm 2002
[Leicester Hemingway](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Leicester_Hemingway&action=edit&redlink=1). Sinh ngày 1 tháng 4, 1915, chết ngày 13 tháng 9, 1982
### Người trong gia đình
[Elizabeth Hadley Richardson](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Elizabeth_Hadley_Richardson&action=edit&redlink=1). Cưới ngày 3 tháng 9, 1921, ly hôn ngày 4 tháng 4, 1927.
- Con trai,
[John Hadley Nicanor “Jack” Hemingway](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Jack_Hemingway&action=edit&redlink=1)(còn gọi là Bumby). Sinh ngày 10 tháng 10, 1923, chết ngày 1 tháng 12, 2000.
- Cháu gái, Joan (Muffet) Hemingway
- Cháu gái,
[Margaux Hemingway](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Margaux_Hemingway&action=edit&redlink=1). Sinh ngày 16 tháng 2, 1954, chết ngày 2 tháng 7, 1996
- Cháu gái,
[Mariel Hemingway](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Mariel_Hemingway&action=edit&redlink=1). Sinh ngày 22 tháng 11, 1961 [Pauline Pfeiffer](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Pauline_Pfeiffer&action=edit&redlink=1). Cưới ngày 10 tháng 5, 1927, ly hôn ngày 4 tháng 11, 1940.
- Con trai, Patrick. Sinh ngày 28 tháng 6, 1928.
- Cháu gái, Mina Hemingway
- Con trai,
[Gregory Hemingway](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Gregory_Hemingway&action=edit&redlink=1)(được Hemingway gọi là ‘Gig’; sau đó được ông gọi là ‘Gloria’). Sinh ngày 12 tháng 11, 1931, chết ngày 1 tháng 10, 2001.
- Các cháu, Patrick, Edward, Sean, Brendan, Vanessa, Maria,
[John Hemingway](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=John_Hemingway&action=edit&redlink=1)và [Lorian Hemingway](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Lorian_Hemingway&action=edit&redlink=1)
- Các cháu, Patrick, Edward, Sean, Brendan, Vanessa, Maria,
[Martha Gellhorn](http://translate.googleusercontent.com/translate_c?hl=vi&prev=/search%3Fq%3DMartha%2BGellhorn%26hl%3Dvi%26biw%3D1137%26bih%3D725%26prmd%3Dimvnsob&rurl=translate.google.com.vn&sl=en&twu=1&u=http://en.wikipedia.org/wiki/Martha_Gellhorn&usg=ALkJrhgBC89ApMuE4CViubv2ra4OQvRbQg#Early_life). Cưới ngày 21 tháng 11, 1940, ly hôn ngày 21 tháng 12, 1945. [Mary Welsh](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Mary_Welsh_Hemingway&action=edit&redlink=1). Cưới ngày 14 tháng 3, 1946.
- Vào 19 tháng 8, 1946, bà bị sẩy thai do thụ thai ngoài dạ con (?) (ectopic pregnancy).
## Những giải thưởng, vinh danh
Trong suốt cuộc đời mình, Hemingway đã được nhận các giải thưởng, vinh danh:
[ [cần dẫn nguồn](https://vi.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Ch%C3%BA_th%C3%ADch_ngu%E1%BB%93n_g%E1%BB%91c)]
- Silver Medal of Military Valor (Huân chương Bạc cho Lòng dũng cảm trong Chiến đấu) (
*medaglia d’argento*) trong [Chiến tranh thế giới I](https://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_th%E1%BA%BF_gi%E1%BB%9Bi_th%E1%BB%A9_nh%E1%BA%A5t);
- Bronze Star Medal (Huân Chương Sao Đồng) (cho Phóng viên quân đội không chính quy trong
[Chiến tranh thế giới II](https://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_th%E1%BA%BF_gi%E1%BB%9Bi_th%E1%BB%A9_hai)), 1947;
- Giải Cống hiến của
[Học viện Văn học – Nghệ thuật Hoa Kỳ](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=H%E1%BB%8Dc_vi%E1%BB%87n_V%C4%83n_h%E1%BB%8Dc_-_Ngh%E1%BB%87_thu%E1%BA%ADt_Hoa_K%E1%BB%B3&action=edit&redlink=1), 1954; [Giải Pulitzer](https://vi.wikipedia.org/wiki/Gi%E1%BA%A3i_Pulitzer)cho *, 1953;* [Ông già và biển cả](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C3%94ng_gi%C3%A0_v%C3%A0_bi%E1%BB%83n_c%E1%BA%A3) [Giải Nobel Văn học](https://vi.wikipedia.org/wiki/Gi%E1%BA%A3i_Nobel_V%C4%83n_h%E1%BB%8Dc)cho những cống hiến văn học trọn đời của ông, 1954;
- Hai huy chương cho đấu sĩ bò tót.
Một
[tiểu hành tinh](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ti%E1%BB%83u_h%C3%A0nh_tinh), được tìm ra năm 1978 tại [Liên bang Soviet](https://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_X%C3%B4) bởi nhà [thiên văn học](https://vi.wikipedia.org/wiki/Thi%C3%AAn_v%C4%83n_h%E1%BB%8Dc) [Nikolai Stepanovich Chernykh](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Nikolai_Stepanovich_Chernykh&action=edit&redlink=1), được đặt theo tên của ông — [3656 Hemingway](https://vi.wikipedia.org/wiki/3656_Hemingway).Schmadel, Lutz D. (2003). [ (ấn bản 5). New York: Springer Verlag. tr. 307. Dictionary of Minor Planet Names](http://books.google.com/books?q=3656+Hemingway+1978+QX) [ISBN](https://vi.wikipedia.org/wiki/ISBN) [3540002383](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/3540002383).
Vào 17 tháng 7, 1989,
[Sở Bưu Chính Hoa Kỳ](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=S%E1%BB%9F_B%C6%B0u_Ch%C3%ADnh_Hoa_K%E1%BB%B3&action=edit&redlink=1) phát hành một loại [tem bưu chính](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tem_th%C6%B0) mệnh giá 25-cent để vinh danh Hemingway. [Scott catalog](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Scott_catalog&action=edit&redlink=1) # 2418.
## Các tác phẩm
Đây là danh sách các tác phẩm của Ernest Hemingway (1899 – 1961). Danh sách này bao gồm các tiểu thuyết, truyện ngắn và truyện có thật cũng như các chương trình truyền hình và phim ảnh có sử dụng tác phẩm của ông.
Các tác phẩm đã được dịch sang
[tiếng Việt](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Vi%E1%BB%87t) có tựa Tiếng Việt được để trong ngoặc kép bên cạnh tên tựa gốc, trong khi các tác phẩm khác có tựa tạm dịch bởi người viết và không để trong ngoặc kép để tiện tra cứu.
### Tác phẩm
### Phóng tác
**Chương trình truyền hình**
- (1958)
*, by* [Scouting on Two Continents](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Scouting_on_Two_Continents&action=edit&redlink=1) [Frederick Russell Burnham](https://vi.wikipedia.org/wiki/Frederick_Russell_Burnham)(not completed)
- (1959)
[For Whom the Bell Tolls](https://vi.wikipedia.org/wiki/Chu%C3%B4ng_nguy%E1%BB%87n_h%E1%BB%93n_ai)
- (1959)
*The Killers*(CBS Buick Electra Playhouse)
- (1960)
[The Fifth Column](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=The_Fifth_Column&action=edit&redlink=1)
- (1960)
[The Snows of Kilimanjaro](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=The_Snows_of_Kilimanjaro&action=edit&redlink=1)
- (1960)
[The Gambler, The Nun and the Radio](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=The_Gambler,_The_Nun_and_the_Radio&action=edit&redlink=1)
- (1960)
*(not completed)* [After the Storm](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=After_the_Storm&action=edit&redlink=1)
### Phim ảnh Mỹ/Liên hiệp Anh
- (1932)
*(starring* [A Farewell to Arms](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=A_Farewell_to_Arms_%28phim_1932%29&action=edit&redlink=1) [Gary Cooper](https://vi.wikipedia.org/wiki/Gary_Cooper))
- (1943)
*(* [For Whom the Bell Tolls](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=For_Whom_the_Bell_Tolls_%28film%29&action=edit&redlink=1) [Gary Cooper](https://vi.wikipedia.org/wiki/Gary_Cooper)/ [Ingrid Bergman](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ingrid_Bergman))
- (1944)
*(* [To Have and Have Not](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=To_Have_and_Have_Not_%28film%29&action=edit&redlink=1) [Humphrey Bogart](https://vi.wikipedia.org/wiki/Humphrey_Bogart)/ [Lauren Bacall](https://vi.wikipedia.org/wiki/Lauren_Bacall))
- (1946)
*(starring* [The Killers](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=The_Killers_%28phim_1946%29&action=edit&redlink=1) [Burt Lancaster](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Burt_Lancaster&action=edit&redlink=1))
- (1947)
[The Macomber Affair](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=The_Macomber_Affair&action=edit&redlink=1)
- (1950)
[The Breaking Point](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=The_Breaking_Point_%28phim_1950%29&action=edit&redlink=1)
- (1952)
*(starring* [The Snows of Kilimanjaro](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=The_Snows_of_Kilimanjaro_%28film%29&action=edit&redlink=1) [Gregory Peck](https://vi.wikipedia.org/wiki/Gregory_Peck))
- (1957)
*(starring* [A Farewell to Arms](https://vi.wikipedia.org/wiki/Gi%C3%A3_t%E1%BB%AB_v%C5%A9_kh%C3%AD) [Rock Hudson](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Rock_Hudson&action=edit&redlink=1))
- (1957)
*(starring* [The Sun Also Rises](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=The_Sun_Also_Rises_%28phim_1957%29&action=edit&redlink=1) [Tyrone Power](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Tyrone_Power&action=edit&redlink=1))
- (1958)
*(starring* [The Old Man and the Sea](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C3%94ng_gi%C3%A0_v%C3%A0_bi%E1%BB%83n_c%E1%BA%A3) [Spencer Tracy](https://vi.wikipedia.org/wiki/Spencer_Tracy))
- (1962)
[Hemingway’s Adventures of a Young Man](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Hemingway%27s_Adventures_of_a_Young_Man&action=edit&redlink=1)
- (1964)
*(starring* [The Killers](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=The_Killers_%28phim_1964%29&action=edit&redlink=1) [Lee Marvin](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Lee_Marvin&action=edit&redlink=1))
- (1965)
[For Whom the Bell Tolls](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=For_Whom_the_Bell_Tolls_%28phim_1965%29&action=edit&redlink=1)
- (1977)
*(starring* [Islands in the Stream](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Islands_in_the_Stream_%28Hemingway%29&action=edit&redlink=1) [George C. Scott](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=George_C._Scott&action=edit&redlink=1))
- (1984)
[The Sun Also Rises](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=The_Sun_Also_Rises&action=edit&redlink=1)
- (1990)
*(starring* [The Old Man and the Sea](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C3%94ng_gi%C3%A0_v%C3%A0_bi%E1%BB%83n_c%E1%BA%A3) [Anthony Quinn](https://vi.wikipedia.org/wiki/Anthony_Quinn))
- (1996)
*(starring* [In Love and War](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=In_Love_and_War_%28phim_1996%29&action=edit&redlink=1) [Chris O’Donnell](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Chris_O%27Donnell&action=edit&redlink=1))
- (1999)
[The Old Man and the Sea](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=The_Old_Man_and_the_Sea_%28phim_1999%29&action=edit&redlink=1)
## Xem thêm
## Chú thích
## Tham khảo
- Baker, Carlos (1972),
*Hemingway: The Writer as Artist*(ấn bản 4), [Princeton University Press](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Princeton_University_Press&action=edit&redlink=1), [ISBN](https://vi.wikipedia.org/wiki/ISBN) [0691013055](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0691013055)Đã bỏ qua tham số không rõ
|note=(
[trợ giúp](https://en.wikipedia.org/wiki/Help:CS1_errors#parameter_ignored))
- Baker, Carlos (1962),
*Ernest Hemingway: Critiques of Four Major Novels*, A Scribner research anthology, [Scribner](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Scribner&action=edit&redlink=1), [ISBN](https://vi.wikipedia.org/wiki/ISBN) [0684411571](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0684411571)
- Brian, Denis (1987),
*The True Gen: An Intimate Portrait of Hemingway by Those Who Knew Him*, [Grove Press](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Grove_Press&action=edit&redlink=1), [ISBN](https://vi.wikipedia.org/wiki/ISBN) [0802100066](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0802100066)
- Berridge, Howard (1984),
*Ernest Hemingway’s a Farewell to Arms (Barron’s Book Notes)*, [Barron’s Educational Series](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Barron%27s_Educational_Series&action=edit&redlink=1), [ISBN](https://vi.wikipedia.org/wiki/ISBN) [0812034120](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0812034120)
- Bruccoli, Matthew Joseph (1978),
*Scott and Ernest: The Authority of Failure and the Authority of Success*, [Bodley Head](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Bodley_Head&action=edit&redlink=1), [ISBN](https://vi.wikipedia.org/wiki/ISBN) [0370301404](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0370301404)
- Burgess, Anthony (1978),
*Ernest Hemingway*, Literary lives, London: [Thames and Hudson](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Thames_and_Hudson&action=edit&redlink=1)(xuất bản 1986), [ISBN](https://vi.wikipedia.org/wiki/ISBN) [0500260176](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0500260176)
- Cappel, Constance (1966),
*Hemingway in Michigan*, [Vermont Crossroads Press](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=VCP&action=edit&redlink=1)(xuất bản 1977), [ISBN](https://vi.wikipedia.org/wiki/ISBN) [0915248131](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0915248131)
- Cappel, Constance (2002),
*Sweetgrass and Smoke*, [Xlibris](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Xlibris&action=edit&redlink=1), [ISBN](https://vi.wikipedia.org/wiki/ISBN) [1401048560](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/1401048560)
- Hemingway, Ernest (1944), trong Cowley, Malcolm,
*Hemingway (The Viking Portable Library)*, [Viking Press](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Viking_Press&action=edit&redlink=1), [OCLC](https://vi.wikipedia.org/wiki/OCLC) [505504](https://www.worldcat.org/oclc/505504)
- Lynn, Kenneth Schuyler (1987),
*Hemingway*, [Simon and Schuster](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Simon_and_Schuster&action=edit&redlink=1), [ISBN](https://vi.wikipedia.org/wiki/ISBN) [067149872X](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/067149872X)
- Lynn, Steve (1994),
*Texts and Contexts: Writing About Literature with Critical Theory*, [HarperCollins](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=HarperCollins&action=edit&redlink=1), tr. 5-7, [ISBN](https://vi.wikipedia.org/wiki/ISBN) [0065000994](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0065000994)
- Montes, Jorge García; Ávila, Antonio Alonso (1970),
*Historia del Partido Comunista en Cuba*, [Ediciones Universal](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ediciones_Universal&action=edit&redlink=1), tr. 362, [OCLC](https://vi.wikipedia.org/wiki/OCLC) [396804](https://www.worldcat.org/oclc/396804)
- Reynolds, Michael S. (1986),
*The Young Hemingway*, Basil Blackwell, [ISBN](https://vi.wikipedia.org/wiki/ISBN) [0631147861](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0631147861)
- Wagner-Martin, Linda (2000),
*A Historical Guide to Ernest Hemingway*, [ISBN](https://vi.wikipedia.org/wiki/ISBN) [0195121511](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0195121511)
- Young, Philip (1952),
*Ernest Hemingway*, New York: [Holt, Rinehart and Winston](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Holt,_Rinehart_and_Winston&action=edit&redlink=1), [OCLC](https://vi.wikipedia.org/wiki/OCLC) [237958](https://www.worldcat.org/oclc/237958) [“Biography”](http://www.ehemingway.com/?page_id=13). *eHemingway.com*. LostGeneration.com. 1996. Truy cập ngày 20 tháng 1 năm 2008.
## Liên kết ngoài
|
|![]()
[Wikisource](https://vi.wikipedia.org/wiki/Wikisource)có các tác phẩm gốc nói đến hoặc của:
|
|![]()
[Wikiquote](https://vi.wikipedia.org/wiki/Wikiquote)có sưu tập danh ngôn về:
|
|![]()
[Ernest Hemingway](https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Ernest_Hemingway?uselang=vi) [Ernest Hemingway.org.uk](http://www.ernesthemingway.org.uk) [Timeless Hemingway](http://www.timelesshemingway.com) [The Charles D. Field Collection of Ernest Hemingway](http://www.oac.cdlib.org/findaid/ark:/13030/tf7g5005q6)(call number M0440; 1.25 linear ft) are housed in the [Department of Special Collections and University Archives](http://library.stanford.edu/depts/spc/spc.html)at [Stanford University Libraries](http://library.stanford.edu/) [The Hemingway Society](http://www.hemingwaysociety.org) [The Ernest Hemingway Festival](http://www.ernesthemingwayfestival.org) [New York Times obituary, 3 tháng 7 năm 1961](http://www.nytimes.com/learning/general/onthisday/bday/0721.html) [Michael Palin’s Hemingway Adventure](http://www.pbs.org/hemingwayadventure)Based on a PBS lecture series narrated by Michael Palin. [CNN: A Hemingway Retrospective](http://www.cnn.com/SPECIALS/books/1999/hemingway/index.html) [Ernest Hemingway Home and Museum in Key West, Florida, official website](http://www.hemingwayhome.com/) [The Hemingway-Pfeiffer Museum and Educational Center](http://hemingway.astate.edu/) [Hemingway’s Reading 1910-1940](http://www.jfklibrary.org/NR/rdonlyres/D809DDAD-CCC6-4C97-8505-9AC5E224200D/19108/h_read2.pdf) [eHemingway.com The Hemingway Social Network](http://ehemingway.ning.com) [Hemingway’s work on IBList](http://www.iblist.com/author114.htm) [Stephen Koch, “The Breaking Point: Hemingway, dos Passos, and the Murder of Jose Robles” reviewed by George Packer](http://www.newyorker.com/archive/2005/10/31/051031crbo_books?currentPage=all)
|
|
[Sinh 1899](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Sinh_1899) [Mất 1961](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:M%E1%BA%A5t_1961) [Ernest Hemingway](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Ernest_Hemingway) [Người đoạt giải Nobel Văn chương](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_%C4%91o%E1%BA%A1t_gi%E1%BA%A3i_Nobel_V%C4%83n_ch%C6%B0%C6%A1ng) [Người Hoa Kỳ đoạt giải Nobel](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Hoa_K%E1%BB%B3_%C4%91o%E1%BA%A1t_gi%E1%BA%A3i_Nobel) [Người đoạt giải Pulitzer](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_%C4%91o%E1%BA%A1t_gi%E1%BA%A3i_Pulitzer) [Người tự sát](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_t%E1%BB%B1_s%C3%A1t) [Tiểu thuyết gia Mỹ](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Ti%E1%BB%83u_thuy%E1%BA%BFt_gia_M%E1%BB%B9) [Người Mỹ gốc Anh](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_M%E1%BB%B9_g%E1%BB%91c_Anh) [Cựu chiến binh Mỹ](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:C%E1%BB%B1u_chi%E1%BA%BFn_binh_M%E1%BB%B9) [Nhà văn Mỹ](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Nh%C3%A0_v%C4%83n_M%E1%BB%B9) [Nhà báo Mỹ](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Nh%C3%A0_b%C3%A1o_M%E1%BB%B9) **Bài viết mới trên TÌNH YÊU CUỘC SỐNG** [Chào ngày mới 20 tháng 7](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/07/20/chao-ngay-moi-20-thang-7-2/) [Biển Đông vạn dặm](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/07/20/bien-dong-van-dam-8/) [Chào ngày mới 19 tháng 7](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/07/18/chao-ngay-moi-19-thang-7-2/) [Chào ngày mới 18 tháng 7](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/07/17/chao-ngay-moi-18-thang-7-2/) [Chào ngày mới 17 tháng 7](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/07/17/chao-ngay-moi-17-thang-7-2/) [Lớp học trên đồng ĐăkGlong Oxfam](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/07/17/lop-hoc-tren-dong-dakglong-oxfam/) [Chào ngày mới 16 tháng 7](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/07/17/chao-ngay-moi-16-thang-7-2/) [Từ Mekong nhớ Neva](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/07/17/tu-mekong-nho-neva/) [Chào ngày mới 15 tháng 7](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/07/14/chao-ngay-moi-15-thang-7-2/) [Ngày mới yêu thương](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/07/14/ngay-moi-yeu-thuong-5/) [Chào ngày mới 14 tháng 7](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/07/13/chao-ngay-moi-14-thang-7-2/) [Chào ngày mới 13 tháng 7](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/07/12/cha0-ngay-moi-13-thang-7/) [Mạc triều trong sử Việt](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/07/12/mac-trieu-trong-su-viet/) [Chào ngày mới 12 tháng 7](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/07/12/chao-ngay-moi-12-thang-7-2/) [Thầy bạn là lộc xuân cuộc đời](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/07/12/thay-ban-la-loc-xuan-cuoc-doi-2/) [Giấc mơ tình yêu cuộc sống](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/07/11/giac-mo-tinh-yeu-cuoc-song/) [Chào ngày mới 11 tháng 7](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/07/10/chao-ngay-moi-11-thang-7-2/) [Khoảnh khắc tuyệt đẹp](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/07/10/khoanh-khac-tuyet-dep/) [Tiếng Anh cho em](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/07/10/tieng-anh-cho-em-5/) [Tháng Bảy mưa Ngâu](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/07/09/thang-bay-mua-ngau-2/) [Chào ngày mới 10 tháng 7](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/07/09/chao-ngay-moi-10-thang-7-2/) [Biển Đông vạn dặm](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/07/08/bien-dong-van-dam-7/) [Chào ngày mới 9 tháng 7](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/07/08/chao-ngay-moi-9-thang-7-2/) [Đợi mưa](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/07/08/doi-mua/) [Ngày mới yêu thương](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/07/08/ngay-moi-yeu-thuong-4/) [Chào ngày mới 8 tháng 7](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/07/07/chao-ngay-moi-8-thang-7-2/) [Chào ngày mới 7 tháng 7](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/07/06/chao-ngay-moi-7-thang-7-2/) [Chào ngày mới 6 tháng 7](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/07/06/chao-ngay-moi-6-thang-7-2/) [Dưới đáy đại dương là Ngọc](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/07/06/duoi-day-dai-duong-la-ngoc/) [Lộc xuân cuộc đời](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/07/05/loc-xuan-cuoc-doi-10/) [Chào ngày mới 5 tháng 7](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/07/04/chao-ngay-moi-5-thang-7-2/) [Ngày mới yêu thương](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/07/04/ngay-moi-yeu-thuong-3/) [Biển Đông vạn dặm](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/07/04/bien-dong-van-dam-6/) [Chào ngày mới 4 tháng 7](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/07/04/chao-ngay-moi-4-thang-7-2/) [Trần Thánh Tông](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/07/04/tran-thanh-tong/) [Bà Đen](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/07/03/ba-den/) [L](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/07/03/ba-den/) [ộc xuân cuộc đời](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/07/02/loc-xuan-cuoc-doi-9/) [Đọc lại và suy ngẫm 2](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/07/02/doc-lai-va-suy-ngam-2/) [Chào ngày mới 2 tháng 7](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/07/01/chao-ngay-moi-2-thang-7-2/) [Tiếng Anh cho em](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/07/01/tieng-anh-cho-em-4/) [Biển Đông vạn dặm](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/07/01/bien-dong-van-dam-5/) [Chào ngày mới 1 tháng 7](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/06/30/chao-ngay-moi-1-thang-7-2/) [Lời vàng của Anbe Anhstanh](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/06/30/loi-vang-cua-anbe-anhstanh/) [Quà tặng cuộc sống](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/06/30/qua-tang-cuoc-song-3/) [Chào ngày mới 30 tháng 6](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/06/29/chao-ngay-moi-30-thang-6-2/) [Đêm nhớ Phan Huỳnh Điểu, Phan Nhân](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/06/29/dem-nho-phan-huynh-dieu-phan-nhan/) [Ngày mới yêu thương](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/06/29/ngay-moi-yeu-thuong-2/) [Chào ngày mới 29 tháng 6](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/06/29/chao-ngay-moi-29-thang-6-2/) [Quà tặng cuộc sống](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/06/28/qua-tang-cuoc-song-2/) [Chào ngày mới 28 tháng 6](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/06/27/chao-ngay-moi-28-thang-6-2/) [Thạch Lam hạt ngọc đời nay](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/06/27/thach-lam-hat-ngoc-doi-nay/) [Helen Keller người mù điếc huyền thoại](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/06/27/helen-keller-nguoi-mu-diec-huyen-thoai/) [Chào ngày mới 27 tháng 6](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/06/27/chao-ngay-moi-27-thang-6-2/) [Chào ngày mới 26 tháng 6](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/06/25/chao-ngay-moi-26-thang-6-2/) [Chào ngày mới 25 tháng 6](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/06/25/chao-ngay-moi-25-thang-6-2/) [GS Trần Văn Khê người Thầy nhạc Việt](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/06/25/gs-tran-van-khe-nguoi-thay-am-nhac/) [Nguyễn Hiến Lê học và viết](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/06/25/nguyen-hien-le-hoc-va-viet-2/) [Lộc xuân cuộc đời](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/06/24/loc-xuan-cuoc-doi-8/) [Quà tặng cuộc sống](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/06/24/qua-tang-cuoc-song/) [Chào ngày mới 24 tháng 6](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/06/23/chao-ngay-moi-24-thang-6-2/) [Ngày mới yêu thương](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/06/23/ngay-moi-yeu-thuong/) [Chào ngày mới 23 tháng 6](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/06/22/chao-ngay-moi-23-thang-6-2/) [Lộc xuân cuộc đời](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/06/22/loc-xuan-cuoc-doi-7/) [Chào ngày mới 22 tháng 6](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/06/21/chao-ngay-moi-22-thang-6-2/) [Chào ngày mới 21 tháng 6](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/06/20/chao-ngay-moi-21-thang-6-2/) [Biển Đông vạn dặm](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/06/20/bien-dong-van-dam-3/) [Con là nguồn hạnh phúc đầu tiên](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/06/20/con-la-nguon-hanh-phuc-dau-tien/) [Chào ngày mới 20 tháng 6](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/06/20/chao-ngay-moi-20-thang-6-2/) [Từ Mao Trạch Đông đến Tập Cận Bình](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/06/19/tu-mao-trach-dong-den-tap-can-binh/) [Ngày mới Mạnh Hạo Nhiên](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/06/19/ngay-moi-manh-hao-nhien/) **Video nhạc tuyển** **Ban Mai**
[MAR AKRAM – Dancing with the wind♥](https://youtu.be/3r99DIRPE2s)
[KimYouTube](http://www.youtube.com/user/hoangkimvietnam) **Trở về trang chính **
[Hoàng Kim](https://hoangkimlong.wordpress.com) [Ngọc Phương Nam](http://thochocon.wordpress.com) [Thung dung](https://hoangkimvn.wordpress.com) [Dạy và học](http://dayvahoc.blogtiengviet.net) [Cây Lương thực](http://foodcrops.vn) [Dạy và Học](http://fa.hcmuaf.edu.vn/hoangkim) [Tình yêu cuộc sống](https://cnm365.wordpress.com) [Kim on LinkedIn](https://www.linkedin.com/in/foodcrops) [KimYouTube](http://www.youtube.com/user/hoangkimvietnam) [Kim on Facebook](https://www.facebook.com/daihocnonglam)
Pingback: Thăm Borlaug và Hemingway ở CIANO | Tình yêu cuộc sống
Pingback: Khoảnh khắc thiên thu | Khát khao xanh

Server: nginx

Link: <http://wp.me/p3sV9E-Yz>; rel=shortlink

Content-Type: text/html; charset=UTF-8