markdown:
1. Giới thiệu tiểu sử Ngô Nhân Tĩnh
Ngô Nhân Tĩnh, một trong ba nhà thơ lớn đất Gia Định, sinh năm nào và mất năm nào, cho đến nay, trong những công trình vẫn còn chưa thống nhất. Vì thế, việc xác định năm sinh năm mất của Ngô Nhân Tĩnh cũng là điều nên làm trước khi tìm hiểu thơ ca của ông.
Sách Hợp tuyển thơ văn Việt Nam, thế kỷ XVIII nửa đầu thế kỷ XIX có tuyển thơ của Ngô Nhân Tĩnh và giới thiệu vắn tắt về tiểu sử, nhưng không thấy chép năm sinh và năm mất
[[2]](#_edn2).
Sách Gia Định tam gia thi có nêu ra năm sinh năm mất của ba nhà thơ đất Gia Định, nhưng các con số chưa thống nhất, và năm sinh của Ngô Nhân Tĩnh vẫn còn để ngỏ.
[[3]](#_edn3) Nguyễn Q. Thắng trong công trình Văn học Viêt Nam nơi miền đất mới, cũng bộc lộ sự bất nhất khi ghi năm sinh, năm mất của Ngô Nhân Tĩnh [[4]](#_edn4).
Trong Đại Nam thực lục và Đại Nam liệt truyện đều không thấy ghi năm sinh mà chỉ ghi năm mất của ông.
Như vậy việc xác định năm sinh năm mất của Ngô Nhân Tĩnh vẫn là việc làm cần thiết. Nhưng cho đến nay, tư liệu về ông vẫn còn rất ít, chúng tôi đành phải dựa vào các căn cứ khác để xác định năm sinh và năm mất của ông.
Về năm mất của Ngô Nhân Tĩnh, theo sách Đại Nam liệt truyện chính biên chép: Ngô Nhân Tĩnh “tên tự là Nhữ Sơn, tiên tổ là người Quảng Đông, sang nước Nam đến Gia Định. Tĩnh có tài học, làm thơ hay, xuất thân làm Thị độc viện Hàn lâm…”
[[5]](#_edn5) và vào năm Gia Long thứ 12 (1813), “ông cùng với Lê Văn Duyệt đi hộ tống quốc vương Chân Lạp là Nặc Chân về nước. Đến khi trở về hoặc có người nói là Tĩnh nhận của cho riêng, Duyệt tin thực đem việc ấy tấu lên, vua cho là không có sự thực, bỏ đi. Tĩnh, lòng không tự yên; nhưng rút cục không làm thế nào để giãi tỏ lòng của mình được. Thường than rằng: Vẽ rắn thêm chân, ai khiến cho ta mang cái oan không giãi tỏ được ư? (…) Mùa đông năm ấy, ốm chết. Trịnh Hoài Đức tâu giúp xin truy tặng, vua không cho.” [[6]](#_edn6)
Sách Đại Nam thực lục chính biên, đệ nhất kỷ, quyển 97 (XLVII) thì chép: “Hiệp tổng trấn Gia Định là Ngô Nhân Tĩnh chết. Nhân Tĩnh trước sang Chân Lạp, có người nói Tĩnh nhận riêng của nước Phiên. Văn Duyệt đem việc tâu, Vua nói: “Việc không có chứng cứ, hãy để đó”. Nhân Tĩnh nghĩ không yên lòng, thường tự than rằng: “Vẽ rắn thêm chân ai khiến ta mang cái oan không bày tỏ được”. Đến nay ốm chết. Trịnh Hoài Đức tâu xin truy tặng. Vua không cho.”
[[7]](#_edn7) Sự việc này được chép vào năm Gia Long thứ 12 (Quý dậu, 1813).
Cả hai sách trên đều chép Ngô Nhân Tĩnh mất vào mùa đông năm Quý Dậu, Gia Long thứ 12 tức năm 1813. Như vậy, năm mất của Ngô Nhân Tĩnh, ta có thể xác định được là năm 1813.
Còn về năm sinh của ông, cả hai sách đều không thấy chép. Vì thế, để xác định năm sinh của Ngô Nhân Tĩnh, ngoài việc tìm kiếm những ghi chép trong Đại Nam liệt truyện và Đại Nam thực lục, chúng tôi còn khảo sát qua những ghi chép của một người vừa cùng thời, vừa như là người em, vừa là người bạn đồng hương, đồng liêu, Trịnh Hoài Đức.
Sách Đại Nam liệt truyện và Đại Nam thực lục đều chép Trịnh Hoài Đức mất vào năm Minh Mệnh thứ 6 (1825), nhưng riêng Đại Nam liệt truyện còn chép thêm ông thọ 61 tuổi, như vậy, nếu tính theo tuổi ta thì Trịnh Hoài Đức sinh năm 1765
[[8]](#_edn8).
Còn nếu dựa theo bài Tự tự của Trịnh Hoài Đức (tự đề tựa tập thơ Cấn Trai thi tập), có viết cha ông (Trịnh Hoài Đức) mất vào năm Quý tỵ (1773) khi ông vừa lên mười tuổi (… Quý tỵ niên bất lộc, thời dư phương thập tuế 癸 巳 年 不 祿 ， 時 余 方 十 歲 ). Vậy nếu tính theo tuổi ta, thì Hoài Đức sinh năm 1764.
Lại trong bài thơ Lữ thứ hoa triều trong Cấn Trai thi tập, làm vào thời gian khi ông đi sứ sang Trung Quốc, có câu: “Thúc hốt hành canh tứ thập niên, Hoa triều thích trị Quế giang biên 倏 忽 行 庚 四 十 年 ， 花 朝 適 值 桂 江 邊” (Thấm thoắt tuổi tác đà bốn mươi, Trong tiết hoa triều ta vừa đến bờ Quế giang). Bài thơ này chính tác giả xếp vào mùa xuân năm Quý hợi (1803), và theo như lời tác giả nói, ông vừa đến tuổi 40, nên cũng có thể tính được ông sinh vào năm 1764 (Giáp thân).
Như vậy, nếu xác định được năm sinh năm mất của Trịnh Hoài Đức thì ta có thể xác định được năm sinh của Ngô Nhân Tĩnh, như trong lời bài Tự tự của Trịnh Hoài Đức: “… dư dĩ Nhân Tĩnh thả trưởng tứ tuế toại dĩ thế huynh xưng chi 余 以 仁 靜 且 長 四 歲 遂 以 世 兄 稱 之” (… tôi, vì Nhân Tĩnh lớn hơn chừng 4 tuổi nên bèn gọi là anh).
Nếu chấp nhận Trịnh Hoài Đức sinh năm 1764 như cách suy luận trên, thì Nhân Tĩnh sinh năm 1761 chứ không phải là 1760 như Hoài Anh suy luận.
[[9]](#_edn9)
Vậy chúng ta có thể xác định rằng Ngô Nhân Tĩnh sinh năm Tân tỵ, 1761, mất năm Quý dậu, 1813.
Ngô Nhân Tĩnh (1761-1813), tự Nhữ Sơn, tổ tiên người Quảng Đông, sang nước Nam trú ở đất Gia Định. Tĩnh là người có tài học, làm thơ hay xuất thân làm Thị học (độc) viện hàn lâm. Thuở nhỏ, cùng với Trịnh Hoài Đức theo học trường của Xử sĩ Võ Trường Toản, theo đòi bút nghiên, thi phú, rồi cùng Lê Quang Định và Trịnh Hoài Đức cùng các bạn yêu thơ văn lập nên thi xã Bình Dương
[[10]](#_edn10), hay còn gọi là Gia Định Sơn hội [[11]](#_edn11). Năm Mậu ngọ (1798), Lưu trấn Diên Khánh Nguyễn Văn Thành và Đặng Trần Thường dâng sớ xin cho người đi sứ Trung Quốc một mặt nói rõ tình hình của Tây Sơn, một mặt ngầm dò tìm tin tức vua Lê, đề cử Ngô Nhân Tĩnh và Phạm Thận. Cùng năm ấy, Ngô Nhân Tĩnh được phong làm Tham tri Binh bộ, đem quốc thư theo thuyền buôn người Thanh sang Quảng Đông, để hỏi thăm tin tức vua Lê, nghe tin vua Lê băng bèn trở về. [[12]](#_edn12) Năm Canh thân (1800). Năm Nhâm tuất, Gia Long thứ 1 (1802), phong Trịnh Hoài Đức làm Thượng thư Hộ bộ, sung chánh sứ sang nước Thanh, Ngô Nhân Tĩnh làm Hữu tham tri Binh bộ, Hoàng Ngọc Uẩn làm Hữu tham tri Hình bộ sung chức phó sứ, đem quốc thư và phẩm vật, dẫn bọn giặc biển Tề Ngôi là Mạc Quang Phù, Lương Văn Canh, Phàn Văn Tài, đi hai thuyền Bạch yến và Huyền hạc vượt biển đến cửa Hổ Môn tỉnh Quảng Đông để nộp. [[13]](#_edn13) Năm Đinh mão, Gia Long thứ 6 (1807), ông được sung làm Chánh sứ cùng với Phó sứ Trần Công Đàn mang sắc ấn đến thành La Bích ban phong cho Nặc Chân làm quốc vương nước Chân Lạp. [[14]](#_edn14) Vào năm Tân mùi, Gia Long thứ 10 (1811), Ngô Nhân Tĩnh lãnh chức Hiệp trấn Nghệ An. [[15]](#_edn15) Trong thời gian làm quan ở đây, ông nổi tiếng là người thanh liêm, giản dị. Chính ông là người sai Đốc học Bùi Dương Lịch làm tập Nghệ An phong thổ ký [[16]](#_edn16) và hiệu đính sách này. Năm Nhâm thân, Gia Long thứ 11 (1812), ông bị ốm nặng, bèn dâng biểu xin về nam. Mùa hạ tháng tư năm ấy, Ngô Nhân Tĩnh được phong làm Thượng thư Công bộ Hành hiệp tổng trấn Gia Định. Trong thời gian này ông kiểm tra lệ thuế tiền thóc sản vật ở các trấn đạo thuộc thành và giúp Lê Văn Duyệt ổn định tình hình ở Gia Định. [[17]](#_edn17)
Năm Quý dậu, Gia Long thứ 12 (1813), ông đi cùng Tổng trấn thành Gia Định Lê Văn Duyệt mang hơn 13.000 thuỷ binh đưa quốc vương Chân Lạp là Nặc Chân về nước
[[18]](#_edn18). Sau chuyến đi này, ông bị vu oan là người nhận của riêng, từ đó mang trong lòng nỗi uất ức, buồn bã, đến mùa đông năm ấy mất trong sự ơ hờ của bề trên. [[19]](#_edn19)
2. Ngô Nhân Tĩnh và thơ ca
Trần Tuấn Viễn có nhận xét về thơ Ngô Nhân Tĩnh trong bài đề tựa cho tập thơ Thập Anh thi tập như sau: “… khí cách thơ ông hồn thành tự nhiên, mài dũa vàng ngọc mà thành chương, dệt kinh sử mà thành bài, thế thì những người có mắt hãy cùng thưởng thức, mà không phiền vì lời phẩm đề của tôi vậy”
[[20]](#_edn20)
Nguyễn Địch Cát thì nhận xét rằng: “…suốt tập thơ ấy là tiếng sáo trời tự ngân vang, ý đến thì hạ bút, chẳng phí công sức chọn lời tìm chữ đắn đo mà cũng không có vết tích của việc khắc chạm mài dũa…”
[[21]](#_edn21)
Với Bùi Dương Lịch, thì Ngô Nhân Tĩnh đã đem “… cái tình trung quân ái quốc phát lộ vào thơ, theo cảm xúc mà phát ra, câu chữ ý tình đều thấu đáo mà thơ thường phóng dật vô cùng, bồng bềnh cùng nhật nguyệt, ôm cả vũ trụ, tình cảm chan chứa, nào phải chỉ có thể lượm nhặt một bài một câu…”
[[22]](#_edn22)
Còn Nguyễn Du thì khen thơ của Ngô Nhân Tĩnh có thể sánh với Đường Tống bát đại gia: “Bát đại kỳ văn hoa lưỡng quốc, Nhất xa cao vũ nhuận toàn Hoan” (Văn chương ông khác nào văn chương tám nhà cổ văn lớn của Trung Quốc làm tăng vẻ đẹp hai nước. Mưa móc ông chở đầy xe sẽ thấm nhuần cả châu Hoan) (Tống Ngô Nhữ Sơn công xuất trấn Nghệ An)
[[23]](#_edn23)…
Cho đến nay, thơ Ngô Nhân Tĩnh đã được dịch và giới thiệu ít nhiều trong các công trình: Văn học Nam Hà của Nguyễn Văn Sâm; Võ Trường Toản (phụ Gia Định tam gia) của Nam Xuân Thọ; Hợp tuyển thơ văn Việt Nam do Huỳnh Lý chủ biên… Tuy nhiên, số lượng thơ của Ngô Nhân Tĩnh được giới thiệu trong những công trình ấy vẫn chưa nhiều. Công trình dịch thơ Ngô Nhân Tĩnh nhiều nhất hiện nay, có thể nói là Gia Định tam gia do Hoài Anh biên dịch, đã dịch được hơn 80 bài trên tổng số 187 bài… Dầu vậy, trong tập Gia Định tam gia này, nhiều chỗ trong bản chuyển ngữ còn phải trao đổi lại.
Có lẽ vì vậy, vẫn chưa có nhiều bài viết nghiên cứu về Ngô Nhân Tĩnh và Thập Anh thi tập một cách riêng biệt và thấu đáo mà chỉ được nhắc đến trong những công trình chung.
Nguyễn Triệu với bài “Công thần triều Nguyễn: Ngô Nhân Tĩnh” đăng trên tuần báo Tri Tân, số 6, ngày 8-7-1941; Huỳnh Lý với bài “Một thế kỷ văn học phong phú và rực rỡ” in trong Hợp tuyển thơ văn Việt Nam
[[24]](#_edn24); Cao Tự Thanh với bài “Văn học Hán Nôm ở Gia Định” in trong Địa chí văn hoá Thành phố Hồ Chí Minh [[25]](#_edn25); và bài “Văn học Đàng Trong” in trong Văn học Việt Nam thế kỷ X-XIX, những vấn đề lý luận và lịch sử [[26]](#_edn26), Hoài Anh với bài “Ngô Nhân Tĩnh, con người và thơ ca” [[27]](#_edn27)… đều có ít nhiều nhắc đến Ngô Nhân Tĩnh và thơ ca của ông.
Vì vậy, trong bài viết này, chúng tôi tập trung tìm hiểu con người và thơ ca của một trong ba nhà thơ lớn đất Gia Định - Ngô Nhân Tĩnh, người được thi hào Nguyễn Du xưng tụng về tài năng thơ ca của ông có thể sánh với tám đại gia thời Đường Tống và ca ngợi tính cách đạm bạc, nhân đức của ông (Nguyễn Du, Tống Ngô Nhữ Sơn công xuất trấn Nghệ An), cũng không phải là việc làm không thiết thực, nhất là trong tình hình tìm hiểu và bảo tồn văn hoá văn học Hán Nôm miền Nam nói riêng, cả nước nói chung. Và nói như tác giả bài “Văn học Hán Nôm ở Gia Định” đã nói, trong dòng “văn học Hán Nôm ở Gia Định cuối thế kỷ XVIII quả đã mang những hạn chế không nhỏ về mặt tư tưởng. Tuy nhiên, bên dưới lớp son chính thống nhuốm đậm một màu sắc lầm lạc và ngộ nhận lịch sử khó tránh khỏi ấy, vẫn không phải không có những tấm lòng”.
[[28]](#_edn28)
2.1. Ngô Nhân Tĩnh, tính cách đạm bạc, thâm trầm, một tâm hồn nghệ sĩ
Thơ là tiếng nói của lòng, do vậy, xem thơ có thể biết được tính cách và tâm hồn nhà thơ. Đọc thơ của Ngô Nhân Tĩnh, mới biết ông là người có tâm hồn nhạy cảm và cao thượng, một tâm hồn rộng mở với thiên nhiên với cuộc đời.
Nhân Tĩnh là người tính tình giản dị, trong sáng, tự nhiên, bởi thế tiếng thơ của ông như tiếng sáo trời tự nhiên ngân vang. Quả đúng như lời của Nguyễn Địch Cát nói trong bài đề tựa tập thơ Thập Anh thi tập của Nhân Tĩnh. Trong lần đi sứ Trung Quốc hỏi thăm tin tức vua Lê, đến thôn Thuỷ Biện, trong nỗi sầu xa xứ, Nhân Tĩnh suy nghĩ về cuộc đời và vẫn giữ mình không để mất bản tâm:
|
|
龍愁池淺局
人愛樹濃陰
已解烟霞趣
何勞夢寐尋
縱教閒散步
不失本初心
|
|
Long sầu trì thiển cục,
Nhân ái thụ nùng âm.
Dĩ giải yên hà thú,
Hà lao mộng mị tầm.
Túng giao nhàn tản bộ,
Bất thất bản sơ tâm.
(Chí Thuỷ Biện thôn)
(Rồng buồn vì cuộc ao nông cạn, người thì thích bóng cây râm mát. Đã hiểu được thú khói mây, sao phải nhọc lòng tìm kiếm những chuyện mộng mị. Dù đi dạo nhàn nhã, cũng không mất cái tâm ban đầu.)
10 bài Thuyết tình ái của Ngô Nhân Tĩnh có thể nói là thâu tóm được tính cách và tâm hồn ông. Một khối oan tình phải trái khó thổ lộ, bao năm ngậm nỗi đắng cay chẳng biết tỏ cùng ai, ông không hề mong công hầu khanh tướng, mà chỉ mong được nhàn tấm thân:
|
|
是非可否為誰陳
黃柏年年苦入唇
計得生平余所愛
何時歸作個閒人
(說情愛)
|
|
Thị phi khả phủ vị thuỳ trần,
Hoàng bách niên niên khổ nhập thần.
Kế đắc sinh bình dư sở ái,
Hà thời quy tác cá nhàn nhân.
(Thuyết tình ái, 1)
(Thị phi nào biết tỏ cùng ai,
Hoàng bách bao năm đắng lưỡi này.
Kể hết bình sinh ta thích thú,
Bao giờ nhàn rỗi tấm thân đây?)
Bài Thuyết tình ái, 1, dường như là lời giãi bày tâm sự, phơi mở tâm can, hoàn toàn không phải vô cớ. Trong những bài tiếp theo, Ngô Nhân Tĩnh bày tỏ sở thích của mình, mỗi sở thích của ông đều là những thú thanh tao, chứng tỏ, thi nhân có một tâm hồn cao thượng và một tính cách trong sạch. Ông thích đọc kinh Kim cương (Thuyết tình ái, 2), Nam hoa kinh (Thuyết tình ái, 3) Hoàng Đình kinh (Thuyết tình ái, 4), Li tao (Thuyết tình ái, 5), Chu Dịch (Thuyết tình ái, 6). Mùa xuân, thích nằm khềnh nơi nhà cỏ (Thuyết tình ái, 7), mùa hạ thích tránh nắng nơi nhà tre (Thuyết tình ái, 8), mùa thu thích ngắm trăng nơi sân quế (Thuyết tình ái, 9), mùa đông ngắm tuyết uống rượu ở sân mai (Thuyết tình ái, 10). Tính cách và tâm hồn như thế, khó có thể nói ông đã nhận “của cho riêng” khi đi sứ sang Chân Lạp.
Trên đường đi sứ lần thứ hai (1802-1803), ông cùng Trịnh Hoài Đức hoạ vận làm thơ 30 bài. Mỗi bài đều mang phong cách của người nghệ sĩ nhưng lại trĩu nặng tâm sự: nỗi xa xứ nhớ quê, niềm ưu ái của một nho thần phụng mệnh đi sứ, nỗi ưu hoài giữa đất trời kim cổ… Những cảm xúc ấy, lúc bấy giờ thoát ra thật dào dạt. Với Trịnh Hoài Đức, cũng có khi nỗi nhớ quê hương như chín khúc sông:
|
|
久 作 他 鄉 客
哪 堪 折 柳 聲
愁 同 江 九 曲
江 曲 遶 江 城
|
|
Cửu tác tha hương khách,
Na kham chiết liễu thanh.
Sầu đồng giang cửu khúc,
Giang khúc nhiễu giang thành.
(Văn địch)
(Tha hương làm khách mãi,
Chiết liễu điệu xui lòng,
Sầu như sông chín khúc,
Quanh thành sông lượn vòng).
Ở Ngô Nhân Tĩnh, tình quê hương vương vít trong lòng, cũng cuồn cuộn như dòng sông. Người và cảnh như hoà một, cảnh vật dường như mang cảm xúc của nhà thơ:
|
|
九 轉 迴 腸 似 曲 江
關 山 迢 遞 別 南 邦
恨 誰 輕 薄 花 流 水
憐 我 清 寒 月 到 窗
|
|
(Nhâm tuất niên mạnh đông sứ hành do Quảng Đông
thuỷ trình vãng Quảng Tây hoạ Trịnh Cấn Trai thứ Lạp ông tam thập vận, 3)
(Chín khúc ruột dần tựa khúc giang,
Trời Nam xa cách mấy quan san.
Hận người khinh bạc, hoa trôi chảy,
Thương khách thanh hàn, nguyệt ghé sang.)
Chỉ có tâm hồn trong sáng, nghệ sĩ như Ngô Nhữ Sơn mới có thể thấy được vẻ đẹp lung linh trên hàng quýt dọc đường đi sứ. Sương ngưng trên lá quýt như ngàn hạt châu, tuyết điểm trên hoa mai tựa cành ngọc:
|
|
霜 凝 橘 葉 珠 千 顆
雪 點 梅 花 玉 一 枝
|
|
Sương ngưng quất diệp châu thiên khoả,
Tuyết điểm mai hoa ngọc nhất chi.
(Nhâm tuất niên mạnh đông sứ hành do Quảng Đông
thuỷ trình vãng Quảng Tây hoạ Trịnh Cấn Trai thứ Lạp ông tam thập vận, 4)
Lữ khách giữa buổi chiều tà nơi miền sông nước Quế Quảng nhìn thấy cảnh sinh hoạt của người dân quê yên bình, trong lòng lại nhớ đến ngày xưa nơi cố quốc:
(Nhâm tuất niên mạnh đông sứ hành do Quảng Đông
thuỷ trình vãng Quảng Tây hoạ Trịnh Cấn Trai thứ Lạp ông tam thập vận, 5)
(Về Nam cánh nhạn lướt vội vàng,
Đất lạ đìu hiu bóng xế ngang.
Trên bến, thuyền ai lèn đá vượt,
Đầu khe, thôn nữ hái dâu ngàn.
Vô biên lá rụng đường hoa phủ,
Bất tận sương mờ cửa trúc vương.
Năm trước ngày nay, chợt nhớ lại,
Áo cừu ban giữa điện Triêu Dương.)
Chất nghệ sĩ nơi Ngô Nhân Tĩnh cũng khác với Trịnh Hoài Đức và Lê Quang Định. Nếu Trịnh Hoài Đức và Lê Quang Định thưởng lãm cảnh đẹp trên đường đi sứ trong tư thái ung dung của một sứ thần:
|
|
一 葉 扁 舟 路 幾 重
愛 日 曉 憑 迎 燠 榻
穿 窗 寒 送 定 更 鐘
… 到 處 無 窮 新 點 綴
## 山 川 如 為 客 為 容
|
|
## Quảng Đông thu hựu Quảng Tây đông,
Nhất diệp biên chu lộ kỷ trùng.
Ái nhật hiểu bằng nghênh úc tháp,
Xuyên song hàn tống định canh chung.
… Đáo xứ vô cùng tân điểm xuyết,
## Sơn xuyên như vị khách vi dung.
(Trịnh Hoài Đức, Đông nguyệt do Quảng Đông
thuỷ trình vãng Quảng Tây tỉnh…, bài 2)
(Mùa thu ở đất Quảng Đông, mùa đông đã sang Quảng Tây, Một chiếc thuyền nhỏ trên đường xa vời. Thích nắng sáng mai, mang giường ra sưởi, Hơi lạnh lọt vào cửa thuyền mang theo tiếng chuông điểm canh… Khắp nơi cảnh vật tô điểm vô cùng mới mẻ, Sông núi như vì khách mà điểm trang.)
thì ở Ngô Nhân Tĩnh, người ta thấy, trong cách thưởng lãm cảnh đẹp của ông, tuy có ung dung đấy, nhưng “vui là vui gượng kẻo là…”, vẫn ẩn chứa nỗi niềm tâm sự:
|
|
多 愁 去 日 匆 匆 過
無 事 歸 時 仔 細 看
日 暮 停 船 親 友 問
繡 衾 玉 枕 不 禁 寒
|
|
Đa sầu khứ nhật thông thông quá,
Vô sự quy thời tử tế khan.
Nhật mộ đình thuyền thân hữu vấn,
Tú khâm ngọc chẩm bất câm hàn.
(Nhâm tuất niên mạnh đông sứ hành do Quảng Đông
thuỷ trình vãng Quảng Tây hoạ Trịnh Cấn Trai thứ Lạp ông tam thập vận, 14 )
(Ngày đi buồn bã, trông vội vã,
Lúc lại thung dung, ngắm kỹ càng.
Chiều tối dừng thuyền, thân hữu hỏi,
Áo là, gối ngọc, lạnh khôn ngăn.)
Vẫn chăn thêu, gối ngọc, nhưng không ngăn nổi cái rét lạnh lùng. Ngắm cảnh là để khuây nỗi lòng phiền muộn, nhưng người sứ thần họ Ngô, chỉ thấy trăm mối tơ vò về giăng:
|
|
倚 窗 夜 掩 朔 風 嚴
天 外 寒 雲 細 雨 添
滾 滾 江 流 千 里 遠
蕭 蕭 木 落 萬 情 兼
|
|
(Nhâm tuất niên mạnh đông sứ hành do Quảng Đông
thuỷ trình vãng Quảng Tây hoạ Trịnh Cấn Trai thứ Lạp ông tam thập vận, 29)
(Song lụa đêm che gió bấc lùa,
Ngoài trời mây lạnh rắc cơn mưa.
Sông trôi cuồn cuộn xa ngàn dặm,
Lá rụng tiêu điều trăm mối tơ…)
Ngô Nhân Tĩnh hay nói đến dưỡng tính chân, dưỡng sự vụng về, và cũng thường nói đến vong cơ, vô ngã: “Thuỷ vô ngưng trệ trường hoài trí, Sơn bất thiên di tĩnh dưỡng nhân” 水 無 凝 滯 長 懷 智 , 山 不 遷 移 靜 養 仁 (Thường lo nghĩ đến trí như nước trôi không ngừng, luôn tĩnh dưỡng lòng nhân tựa núi non không thay đổi) (Hồ Quảng quy chu đạo trung tác tam thập vận, 11)
“Nhân nguyện học Nhan Tử, Tâm tam nguyệt bất vi” 仁 願 學 顏 子 心 三 月 不 違 (Lòng nhân nguyện học theo Nhan Uyên, ba tháng lòng chẳng dời) (Lưu biệt Trần Tuấn Viễn)
“Sự mỗi vong cơ duyên tố chuyết, Nhân năng vô ngã tức phi phàm” 事 每 忘 機 緣 素 拙 , 人 能 無 我 即 非 凡 (Làm việc thường vứt bỏ tâm cơ, ấy nương theo tính vụng về, Người hay vô ngã, thì là bậc phi phàm.) (Nhâm tuất niên mạnh đông sứ hành do Quảng Đông thuỷ trình vãng Quảng Tây hoạ Trịnh Cấn Trai thứ Lạp ông tam thập vận, 30);
“Nguyệt phi hữu ý đoàn viên cửu, Vân thị vô tâm xuất một đa” 月 非 有 意 團 圓 久 , 雲 是 無 心 出 沒 多 (Trăng chẳng có ý lâu tròn mà thường tròn, Mây vô tâm nên ra khỏi núi miên man) (Nhâm tuất niên mạnh đông sứ hành do Quảng Đông thuỷ trình vãng Quảng Tây hoạ Trịnh Cấn Trai thứ Lạp ông tam thập vận, 20)…;
Ngợi ca cuộc sống an nhàn thoát tục: “Vân hà tiều ngoạ sơn gian ốc, Phong nguyệt ngư miên liễu ngoại sang” 雲 霞 樵 臥 山 間 屋 , 風 月 漁 眠 柳 外 艭 (Tiều nằm nhà cỏ, non mây quyện, Ngư ngủ thuyền chài, trăng gió vương) (Hồ Quảng quy chu đạo trung tác tam thập vận, 3);
“Tiếu ngã phong sương thiên vạn lý, Hà như chung nhật yểm sài môn.” 笑 我 風 霜 千 萬 里 , 何 如 終 日 掩 柴 門 (Tự cười ta ở xa ngàn vạn dặm nơi sương gió, Sao bằng suốt ngày đóng cửa gỗ nằm trong nhà.) (Nhâm tuất niên mạnh đông sứ hành do Quảng Đông thuỷ trình vãng Quảng Tây hoạ Trịnh Cấn Trai thứ Lạp ông tam thập vận, 13)…
“Sự tại thiên nhiên đa khúc chiết, Đáo đầu danh vọng thuộc phi thường” 事 在 天 然 多 曲 折 , 到 頭 名 望 屬 非 常 (Muôn việc ở trời thường nhiều ngoắt ngoéo, Rốt cuộc danh vọng là chuyện vô thường.) (Nhâm tuất niên mạnh đông sứ hành do Quảng Đông thuỷ trình vãng Quảng Tây hoạ Trịnh Cấn Trai thứ Lạp ông tam thập vận, 22).
“Dục hiệu tái ông kỳ thất mã, Khẳng đồng Trang Tử thoại vong cơ” 欲 效 塞 翁 期 失 馬 , 肯 同 莊 子 話 亡 機 (Muốn học theo lão già biên ải mất ngựa vẫn thong dong, chịu giống như Trang Tử vứt bỏ tâm cơ) (Áo Môn lữ ngụ Xuân hoà đường thư hoài, 2).
Cũng có khi mượn người xưa để ngụ ý mình, ông chê Hàn Tín không chịu nghe theo lời Trương Lương để chuốc hoạ: “Tri đáo cửu tuyền do ẩm hận, Đương niên hối bất thính Nho sinh” 知 到 九 泉 猶 飲 恨 , 當 年 悔 不 聽 儒 生 (Biết xuống suối vàng còn uống hận, Hối lòng năm trước chẳng nghe khuyên) (Hàn Tín).
Hiểu rõ lẽ vô thường, công danh phù phiếm, mong ước một cuộc sống an nhàn tự tại… hẳn nhiên không thể là của một người đầy tham vọng, mà nó phải là niềm mong ước của một người có tâm hồn thanh cao, nghệ sĩ như Ngô Nhân Tĩnh:
(Nhâm tuất niên mạnh đông sứ hành do Quảng Đông thuỷ trình vãng Quảng Tây hoạ Trịnh Cấn Trai thứ Lạp ông tam thập vận, 26)
(Tít tắp một thuyền, cuộc viễn du,
Đôi bờ lau trắng nắng chiều thu.
Chớ lạ trong bưng, người tự tại,
Nhìn xem sông chảy, nước êm trôi.
Sơn thành sáo trống, sao vừa lặn,
Biển cả phong ba, mộng chửa rồi.
Đời đã bình yên, năm sắp hết,
Công thành thời sớm ngoảnh đầu thôi.)
Cũng có khi, nhà thơ tự cười cho việc “chẳng quay đầu” của mình, nhưng điều ấy không đồng nghĩa là ông mải miết trong bã công danh, mà qua bài thơ càng thấy sự cao thượng trong tâm hồn người sứ thần:
|
|
… 幽人應笑我
笑我未回頭
|
|
U nhân ưng tiếu ngã,
Tiếu ngã vị hồi đầu.
(Khách trung tạp cảm, 6)
(Khách nhàn nhạo ta nhỉ,
Nhạo ta chẳng quay đầu.)
Dòng sông dài như nỗi nhớ người thân bè bạn, non núi nặng thêm bởi nỗi sầu quê cũ. Giữa ngày gió bụi bay mù mịt, trời thu cây cỏ xác xơ. Người ở ẩn hẳn sẽ cười ta, cười ta vì ta chưa quay đầu… Nhưng cái kiểu “vị hồi đầu” mà Ngô Nhân Tĩnh nói ở đây lại càng minh chứng cho tấm lòng luôn nghĩ đến vua và đất nước.
Trong một bài thơ khác, trên đường trở về nước, nhà thơ tự cật vấn mình khi hiểu thấu lẽ huyền vi của đất trời:
|
|
此日動知他日靜
今年是覺昔年非
… 夢有丈人來問我
如何爾不息心機
|
|
Thử nhật động tri tha nhật tĩnh,
Kim niên thị giác tích niên phi…
… Mộng hữu trượng nhân lai vấn ngã,
Như hà nhĩ bất tức tâm ki (cơ)?
(Hồ Quảng quy chu đạo trung tác tam thập vận, 5)
(Hôm nay là động, biết đâu ngày kia lại là tĩnh, năm nay cho là phải mà năm trước lại là sai… Ta mộng thấy có ông lão đến hỏi ta: “Sao ngươi còn không chịu lắng tâm cơ lại?”).
Xưa nay, rất nhiều nhà thơ lên lầu Nhạc Dương, bất luận là thi nhân Trung Quốc hay Việt Nam, đều để bày tỏ chí mình. Ngô Nhân Tĩnh cũng không ngoại lệ, nhưng lạ là, ông chỉ giãi bày tấm lòng thanh đạm của mình cùng trời đất, rằng Ngũ hồ biết lòng ta trong như dòng nước, như tiếng sáo không lời, và sông vẫn cứ trôi:
|
|
五湖知我心同淡
鉄笛無聲水自流
|
|
Ngũ hồ tri ngã tâm đồng đạm,
Thiết địch vô thanh thuỷ tự lưu.
(Đăng Nhạc Dương lâu vọng Động Đình hồ)
Hoặc như lời ông tự nhận: “Thập niên kim thuỷ đắc tâm trai” 十 年 今 始 得 心 齊 (Mười năm nay mới được tâm thanh nhàn) (Hồ Quảng quy chu đạo trung tác tam thập vận, 9).
Bài Thính vũ (Nghe tiếng mưa), càng bộc lộ tâm hồn trong sáng và chất nghệ sĩ: nằm nghe tiếng mưa sao mà tình tứ, như tiếng khóc của người con gái sông Tương buồn vua Thuấn, tựa như thần nữ oán hận Sở vương. Trong tiếng mưa lạnh lẽo ấy, người nghệ sĩ sứ thần còn muốn mở lòng che chở cho cành hoa và cánh bướm mong manh:
|
|
萬點聲何細
一聞爾思長
洞庭悲舜帝
巫峽怨襄王
欲護花心冷
還憐蝶翅涼
蕭蕭天外雨
獨臥客中床
|
|
Vạn điểm thanh hà tế,
Nhất văn nhĩ tứ trường.
Động Đình bi Thuấn đế,
Vu Giáp oán Tương vương.
Dục hộ hoa tâm lãnh,
Hoàn liên điệp sí lương.
Tiêu tiêu thiên ngoại vũ,
Độc ngoạ khách trung sàng.
(Vạn giọt mưa rơi, tiếng sao nhẹ thế, Chợt nghe ý mưa miên man dằng dặc. Mưa như tiếng khóc buồn vua Thuấn nơi hồ Động Đình, Lại như tiếng Vu sơn thần nữ oán trách Sở Tương vương. Ta muốn che chở lòng hoa khỏi rét, Lại thương cánh bướm lạnh lùng bay không. Xao xác cơn mưa ngoài trời xa thẳm, Một mình làm khách phương xa nằm trên giường.)
Một tâm hồn nghệ sĩ cao thượng như thế hẳn không phải là người “ăn của riêng” như có kẻ đã vu cho ông. Thế nhưng, tâm hồn ấy, vẫn không thể yên bình để đi vào cõi xa. Một tâm sự khó giãi bày lồng trong nỗi niềm ưu ái của một Nho thần hết lòng phục vụ quốc quân, xã tắc. Ngô Nhữ Sơn dẫu chết trong nỗi oan khiên, vẫn giữ lòng mình không nhiễm bụi trần ai, một tấc lòng thanh bạch thờ vua, đền nước vẫn còn, và tràn ngập trong những trang thơ…
2.2. Ngô Nhân Tĩnh, niềm ưu ái của một Nho thần triều Nguyễn
Chịu ơn nhà Nguyễn ngay từ buổi đầu khi vua Gia Long còn đang giành chính quyền từ tay Tây Sơn, Ngô Nhân Tĩnh bao giờ cũng mang ý thức trách nhiệm của một Nho thần mong được thờ phụng đấng quân vương, báo đền tổ quốc. Tổ tịch tuy người Trung Quốc, Minh hương, nhưng trong dòng máu của Ngô Nhân Tĩnh, dường như ngầm chảy một luồng nhiệt huyết Việt Nam, vì thế, ông coi đất nước này là đất nước của ông, quê hương này là quê hương của ông, và việc phụng sự quê hương, đất nước là trách nhiệm của thần dân trên mảnh đất mới này.
Nhân Tĩnh thuở nhỏ từng theo học Xử sĩ Võ Trường Toản, đọc sách Thánh hiền, nên ít nhiều đã được hun đúc tư tưởng Nho gia từ rất sớm. Đã là nhà Nho thì hành xử theo kiểu của nhà Nho: hết lòng tận trung phò vua, giúp nước; ưu tư, lo lắng làm tròn bổn phận của một bầy tôi.
Niềm ưu quân ái quốc ấy, những khi chưa được bề trên biết đến, chưa được dịp để thi thố, thì bao giờ cũng được kết tinh thành những nỗi niềm dằn vặt trong tâm hồn người tráng sĩ:
|
|
撫劍未酬邦國恨
不才每悞友朋憐
|
|
Phủ kiếm vị thù bang quốc hận,
Bất tài mỗi ngộ hữu bằng lân.
(Đồng Trần Tuấn Hà Bình xích hạ chu trung tạp vịnh, 1)
(Vỗ kiếm hận chưa đền nợ nước,
Bất tài thường khiến bạn bè thương).
Đọc lời thơ ấy của Ngô, bất giác nhớ lời bài thơ Khất thực trong Thanh Hiên thi tập của Nguyễn Du: chống kiếm dài ngạo nghễ dựa trời xanh, lăn lộn trong đám bùn dơ ba chục năm, chữ nghĩa văn chương nào có ích gì cho ta, chỉ có cái đói cái rét của mình khiến người khác thương cảm (Tằng lăng trường kiếm ỷ thanh thiên, triển chuyển nê đồ tam thập niên. Văn tự hà tằng vi ngã dụng, Cơ hàn bất giác thụ nhân liên…).
Với ông, làm sao để đền đáp ơn tri ngộ của vua đối với mình, chứ chưa bao giờ và có lẽ không bao giờ dám nghĩ đến việc mưu cầu công danh phú quý cho riêng mình như lời ông bộc bạch:
|
|
壯士自能酬國債
丈夫誰肯為身謀
片心未達門重鎖
一事無成淚暗流
|
|
Tráng sĩ tự năng thù quốc trái,
Trượng phu thuỳ khẳng vị thân mưu.
Phiến tâm vị đoạt môn trùng toản,
Nhất sự vô thành lệ ám lưu.
(Đồng Trần Tuấn Hà Bình, Xích hạ chu trung tạp vịnh, 2)
(Tráng sĩ tự mình dốc lòng đền nợ nước, bậc trượng phu ai người chịu mưu cầu cho riêng mình. Tấm lòng thành chưa thấu đến cửu trùng, một việc chưa xong khiến lệ rỏ thầm.)
Trên đường xa vạn dặm, nếu không nhớ đến quê hương, đất nước thì nhớ đến vua:
|
|
江山有夢愚臣念
身事無聊聖主知
|
|
Giang sơn hữu mộng ngu thần niệm,
Thân sự vô liêu thánh chủ tri.
(Đồng Trần Tuấn Hà Bình, Xích hạ chu trung tạp vịnh, 4)
(Sông núi mơ màng, ngu thần thường nhớ nghĩ đến, Thân thế của mình chưa vẹn, hẳn thánh chúa biết cho.)
|
|
間 關 萬 里 逢 元 旦
遙 望 南 山 獻 壽 杯
|
|
Gian quan vạn lý phùng nguyên đán,
Dao vọng Nam sơn hiến thọ bôi.
(Nguyên đán ngẫu thành)
(Cách trở vạn dặm đường dài, gặp ngày tết nguyên đán, nơi xa trông về núi Nam dâng chén chúc vua thánh thọ.)
|
|
曉 風 淡 蕩 吹 塵 慮
故 國 分 明 續 夢 魂
|
|
Hiểu phong đạm đãng xuy trần lự,
Cố quốc phân minh tục mộng hồn.
(Hà bắc đạo trung hiểu hành)
(Gió mai man mác xua phiền muộn,
Nước cũ rành rành nối giấc mơ.)
Những dòng thơ chan chứa tình quê hương:
|
|
心 在 南 邦 身 在 北
水 歸 東 海 月 歸 西
|
|
Tâm tại Nam bang thân tại bắc,
Thuỷ quy đông hải nguyệt quy tây.
(Nhâm tuất niên mạnh đông sứ hành do Quảng Đông thuỷ trình vãng Quảng Tây hoạ Trịnh Cấn Trai thứ Lạp ông tam thập vận, 8)
(Lòng ở nước Nam, thân ở bắc,
Sông về Đông hải, nguyệt về tây.)
|
|
遙 望 故 園 千 萬 里
最 關 情 處 是 山 南
|
|
Dao vọng cố viên thiên vạn lý,
Tối quan tình xứ thị Nam san.
(Nhâm tuất niên mạnh đông sứ hành do Quảng Đông thuỷ trình vãng Quảng Tây hoạ Trịnh Cấn Trai thứ Lạp ông tam thập vận, 28)
(Xa ngóng vườn xưa ngàn vạn dặm,
Nơi tình tứ nhất ấy Nam sơn.)
Ngô Nhân Tĩnh thường lo nghĩ đến nhiệm vụ đi sứ, coi việc trì trệ do nhà Thanh gây ra là tội của mình:
|
|
君恩多寵錫
臣罪在流連
百憂何處結
五夜不成眠
|
|
Quân ân đa sủng tứ,
Thần tội tại lưu liên.
Bách ưu hà xứ kết,
Ngũ dạ bất thành miên.
(Khách trung tạp cảm, 7)
(Ơn vua ban cho nhiều sủng ái, mà tội của thần cứ phải chần chừ nơi đất khách. Trăm mối lo biết kết vào đâu, năm canh dài vẫn không thành giấc.)
Còn ở Trịnh Hoài Đức, trì trệ mãi nơi đất khách, việc sứ chưa thành, vẫn không dằn vặt như ở Ngô Nhân Tĩnh, mà chỉ là tiếng than thở xen lẫn trong niềm nhớ bè bạn quê hương
[[30]](#_edn30):
|
|
明 日 椒 花 難 遠 獻
旅 亭 臣 子 歎 磋 砣
|
|
Minh nhật tiêu hoa nan viễn hiến,
Lữ đình thần tử thán tha đà.
# (Quế Lâm trừ dạ)
(Ngày mai hoa hồ tiêu khó dâng lên vì ở xa xôi quá, Nơi đình trọ đất khách, kẻ bầy tôi than thở nỗi ngày tháng dần dà.) (Đêm ba mươi tết ở Quế Lâm)
Nếu một người chỉ biết vinh thân phì gia, há lại có những lời thơ khẩn thiết như thế. Trong nhiều bài thơ, ông luôn thổ lộ nỗi lòng muốn báo đền ơn vua đất nước, khi nhẹ nhàng kín đáo, lúc mạnh mẽ rõ ràng:
|
|
未能慷慨酬邦國
安敢躊躇戀弟兄
|
|
Vị năng khảng khái thù bang quốc,
An cảm trù trừ luyến đệ huynh.
(Lưu biệt Tiên thành chư hữu, 1)
(Chưa thể khảng khái đền đáp ơn nước, thì lòng đâu dám trù trừ quyến luyến anh em).
|
|
萬 金 寶 劍 長 天 外
不 愧 男 兒 志 氣 豪
|
|
Vạn kim bảo kiếm trường thiên ngoại,
Bất quý nam nhi chí khí hào.
(Nhâm tuất niên mạnh đông sứ hành do Quảng Đông thuỷ trình vãng Quảng Tây hoạ Trịnh Cấn Trai thứ Lạp ông tam thập vận, 19)
(Ngàn vàng bảo kiếm bên trời thẳm,
Chẳng thẹn nam nhi chí ngút ngàn.)
Cảm mối tình tri ngộ của vua, Ngô Nhân Tĩnh dẫu tự nhận mình có tài hèn, vẫn luôn dặn lòng báo quốc để đáp lại nghĩa tình sâu nặng của đất nước và quân vương:
|
|
情 深 似 海 酬 難 盡
義 重 如 山 敢 易 消
|
|
Tình thâm tự hải thù nan tận,
Nghĩa trọng như sơn cảm dị tiêu.
(Nhâm tuất niên mạnh đông sứ hành do Quảng Đông thuỷ trình vãng Quảng Tây hoạ Trịnh Cấn Trai thứ Lạp ông tam thập vận, 17)
(Nghĩa nặng dường non đâu dám lãng,
Tình sâu tựa biển dễ chi tiêu.)
|
|
航 海 梯 山 答 聖 明
… 憶 別 到 今 纔 幾 日
故 鄉 聞 道 樂 昇 平
|
|
## Tài vi an cảm thuyết tương binh,
Hàng hải thê sơn đáp thánh minh…
… Ức biệt đáo kim tài kỷ nhật,
Cố hương văn đạo lạc thăng bình.
(Nhâm tuất niên mạnh đông sứ hành do Quảng Đông thuỷ trình vãng Quảng Tây hoạ Trịnh Cấn Trai thứ Lạp ông tam thập vận, 23)
(Tài hèn nào dám luận dùng binh,
Vượt biển trèo non báo thánh minh…
… Cách biệt đến nay chừng mấy buổi,
Quê hương vui biết được thăng bình.)
|
|
淡 薄 常 甘 邦 外 趣
寸 誠 願 達 九 重 聽
|
|
Đạm bạc thường cam bang ngoại thú,
Thốn thành nguyện đạt cửu trùng thinh.
(Nhâm tuất niên mạnh đông sứ hành do Quảng Đông thuỷ trình vãng Quảng Tây hoạ Trịnh Cấn Trai thứ Lạp ông tam thập vận, 24)
(Đạm bạc cam lòng nơi nước khách,
Tấc lòng xin gửi chín tầng cao.)
Lòng trung quân ái quốc của ông còn được thể hiện:
|
|
肯 效 甘 心 吞 啞 炭
直 將 熱 血 禦 寒 冰
情 關 父 子 愁 難 禁
道 重 君 臣 罷 不 能
|
|
Khẳng hiệu cam tâm thôn á thán,
Trực tương nhiệt huyết ngự hàn băng.
Tình quan phụ tử sầu nan cấm,
Đạo trọng quân thần bãi bất năng.
(Nhâm tuất niên mạnh đông sứ hành do Quảng Đông thuỷ trình vãng Quảng Tây hoạ Trịnh Cấn Trai thứ Lạp ông tam thập vận, 25)
(Than đỏ, cam lòng theo nguyện học,
Giá băng, máu nóng quyết đem bao.
Tình thâm phụ tử sầu khôn nén,
Đạo trọng quân thần bỏ khó sao!)
Nhiều lúc nơi đất khách nhưng ông vẫn vui mừng vì được cùng các bạn Trịnh Hoài Đức, Hoàng Ngọc Uẩn, Lê Quang Định… báo đáp ơn vua:
|
|
喜 得 天 涯 知 己 共
盡 心 酬 答 聖 恩 霑
|
|
Hỷ đắc thiên nhai tri kỷ cộng,
Tận tâm thù đáp thánh ân triêm.
(Nhâm tuất niên mạnh đông sứ hành do Quảng Đông thuỷ trình vãng Quảng Tây hoạ Trịnh Cấn Trai thứ Lạp ông tam thập vận, 29)
(Chân trời mừng được cùng tri kỷ,
Dốc hết lòng son báo đức vua.)
Khi nghe tin chiến tranh kết thúc, lại thêm việc thỉnh phong đã thành, trên đường giong bè trở về nước, Nhân Tĩnh vui sướng được đền đáp thánh ân:
|
|
局 罷 征 誅 勝 負 分
乘 槎 萬 里 答 明 君
|
|
(Hồ Quảng quy chu đạo trung tác tam thập vận, 12)
(Cuộc cờ đã vãn, thắng thua phân,
Vạn lý bè giong, báo thánh quân.)
Với Ngô Nhân Tĩnh, dốc hết lòng son báo đáp ơn vua, đất nước là ý nguyện lớn nhất trong đời ông. Và nỗi nhớ quê hương khiến mái đầu thêm tóc bạc cũng không phải là điều lạ với một người như ông:
|
|
報國丹心盡
思鄉白髮新
|
|
Báo quốc đan tâm tận,
Tư hương bạch phát tân.
(Đối kính)
(Báo đền đất nước, lòng son dốc,
Thương nhớ quê hương, tóc trắng đầu.)
Trong tư tưởng vị Nho thần triều Nguyễn Ngô Nhân Tĩnh, trung thần ái quốc nào phải chỉ có những bầy tôi kề cận bên mình vua, mà đôi khi, kẻ ở tận chân trời góc biển cũng là bầy tôi tận trung ái quốc:
|
|
豈獨在朝能愛國
天涯海角亦人臣
|
|
Khởi độc tại triều năng ái quốc,
Thiên nhai hải giác diệc nhân thần.
(Hồ Quảng quy chu đạo trung tác tam thập vận, 11)
(Nào chỉ ở triều là ái quốc,
Chân trời góc biển cũng tôi trung.)
Ngô Nhân Tĩnh khi đi sang Trung Quốc lần thứ nhất, ông từng cùng những người bạn thơ Trung Quốc như Trần Tuấn Viễn, Trương Nẫm Khê, Hà Bình… xướng hoạ thơ ca. Đến năm Bính dần (1806), Trần Tuấn Viễn, người Quảng Đông sang nước ta, có đến ở nhà của Ngô Nhân Tĩnh, Ngô Nhân Tĩnh nhờ ông đề tựa tập thơ Thập Anh thi tập của mình. Trong bài đề tựa cho tập thơ, ông có nhận xét về Ngô Nhân Tĩnh là người hết lòng vì vua vì nước:
“Nhưng tôi lại nhớ đến năm xưa Ngô hầu sang đất Việt (Quảng Tây) cùng tôi quấn quýt mấy tháng liền, giãi bày bàn luận, khí khái việc lưu trệ mà lời thường chứa sự phong nhã hài hoà. Trong tập thơ, những câu mạnh mẽ hùng tráng, đẹp đẽ không thể kể hết, nhưng tôi xem đến những câu như “Thân thế vô liêu thánh đế tri” và “Nghĩa dĩ quân thần mỗi tự khoan” mới hé mở mối tơ tình khẩn thiết vì vua vì nước, nên tôi chưa từng bỏ quyển, cứ cuốn trôi theo mà đọc đi đọc lại không rời tay. Phàm là người trung với vua thì ắt thành thật với bạn bè, điều ấy là lý do mà tôi vui vẻ cùng Ngô hầu kết giao.”
Dẫu một tấm lòng son sắt như thế cũng có lúc bị kẻ khác tỵ hiềm và giá hoạ, để rồi vào năm cuối đời, ông mất trong thấp thỏm lo âu…
2.3. Ngô Nhân Tĩnh, nỗi oan và tâm sự khó giãi bày
Sách Đại Nam thực lục chính biên có chép: Năm Quý dậu, Gia Long thứ 12 (1813), chiếu cho Tổng trấn thành Gia Định Lê Văn Duyệt và Hiệp tổng trấn Ngô Nhân Tĩnh đại phát thuỷ binh hơn 13.000 người đem quốc vương Chân Lạp là Nặc Chân về nước. Sau lần đi sứ ấy, ông về và mất. Cũng trong Đại Nam thực lục chính biên có chép rằng: “… Nhân Tĩnh trước sang Chân Lạp, có người nói Tĩnh nhận riêng của nước Phiên. Văn Duyệt đem việc tâu, Vua nói: “Việc không có chứng cứ, hãy để đó”. Nhân Tĩnh nghĩ không yên lòng, thường tự than rằng: “Vẽ rắn thêm chân ai khiến ta mang cái oan không bày tỏ được”. Đến nay ốm chết. Trịnh Hoài Đức tâu xin truy tặng. Vua không cho.”
[[32]](#_edn32)
Còn trong Đại Nam liệt truyện chính biên thì chép: “… Đến khi trở về hoặc có người nói là Tĩnh nhận của cho riêng, Duyệt tin thực đem việc ấy tấu lên, vua cho là không có sự thực, bỏ đi. Tĩnh, lòng không tự yên; nhưng rút cục không làm thế nào để giãi tỏ lòng của mình được. Thường than rằng: Vẽ rắn thêm chân, ai khiến cho ta mang cái oan không giãi tỏ được ư? (…) Mùa đông năm ấy, ốm chết. Trịnh Hoài Đức tâu giúp xin truy tặng, vua không cho.”
[[33]](#_edn33)
Nỗi oan ức ấy của Ngô Nhân Tĩnh, Trịnh Hoài Đức có nhắc đến trong bài thơ làm khi ông nghe tin Ngô Nhân Tĩnh mất:
|
|
紆 青 有 力 生 能 博
不 白 之 言 死 可 哀
半 世 雄 心 空 復 爾
二 年 大 體 謂 何 哉
憐 卿 曠 達 翻 成 癖
埋 怨 莊 生 入 夜 臺
|
|
… Hu thanh hữu lực sinh năng bác,
Bất bạch chi ngôn tử khả ai.
Bán thế hùng tâm không phục nhĩ,
Nhị niên đại thể vị hà tai.
Liên khanh khoáng đạt phiên thành tích,
Mai oán Trang Sinh nhập dạ đài.
(Văn Gia Định thành Hiệp tổng trấn Tĩnh Viễn hầu
Ngô Nhữ Sơn Công bộ thượng thư phó âm ai tác)
(… Khi sống làm quan, anh đủ tài sức để thi thố tài năng rộng rãi,
Vì một lời nói mù mờ chẳng rõ mà chết thật đáng đau xót.
Hùng tâm nửa đời phí uổng không báo được,
Đại thể hai năm biết nói gì đây?
Thương anh tính tình khoáng đạt, lại trở thành khối bệnh,
Đành ôm hận Trang Sinh xuống suối vàng.)
Nỗi oan tình và khối tâm sự khó nói thành lời ấy có lẽ đã theo ông xuống tuyền đài chôn giấu. Những trang thơ cuối của tập bản thảo Thập Anh thi tập có bài làm vào năm Ất mão khi ông phụng mệnh ban phong cho vua nước Cao Miên, và bài thơ cuối cùng khép lại thi tập là Đáp chư hữu tặng biệt nguyên vận. Dường như trong năm Quý dậu, sau khi ông đi sứ sang Chân Lạp cùng Lê Văn Duyệt, không thấy có thơ.
Phải chăng nỗi oan tình của Ngô Nhân Tĩnh không phải đơn giản chỉ là việc nhận của riêng của người Cao Miên? Liệu có còn lý do nào khác khiến ông phải chịu nỗi oan ức đến không thể giãi bày được chăng?
Trước lúc đi sứ Trung Quốc năm Nhâm tuất (1802), Tiền quân Nguyễn quận công có tặng cho ông thanh kiếm, như lời chú ông viết trong tập thơ bài Đối kiếm: “Thời vãng sứ Trung Quốc, Tiền quân Nguyễn quận công tặng tống bảo kiếm 時 往 使 中 國 前 軍 阮 郡 公 贈 送 寶 劍”. Do vậy, có người cho rằng ông có quan hệ với Nguyễn Văn Thành, mà dẫn đến cái chết: “… thì có thể thấy Ngô Nhân Tĩnh bị vua Gia Long nghi ngờ, lo buồn thành bệnh mà chết. Biết đâu chẳng phải do Gia Long nghi ngờ Ngô Nhân Tĩnh là đồng chí của Nguyễn Văn Thành, trong khi trước đó Nguyễn Văn Thành cũng bị nghi ngờ là mưu phản loạn, sợ tội uống thuốc độc mà chết”
[[34]](#_edn34). Nhưng, ông Hoài Anh quên rằng, việc Nguyễn Văn Thành bàn lập ngôi vua diễn ra vào năm Gia Long thứ 14 (1815), bấy giờ có cả Trịnh Hoài Đức dự tiệc [[35]](#_edn35), và Nguyễn Văn Thành uống thuốc độc chết vào năm Gia Long thứ 16 (1817) [[36]](#_edn36). Như vậy sự việc diễn ra sau khi Ngô Nhân Tĩnh mất (1813) đã được 2 đến 4 năm, chứ không hề như ông Hoài Anh nói. Vậy, Ngô Nhân Tĩnh khó có thể là mất vì sợ vua Gia Long nghi kỵ mình là đồng chí của Nguyễn Văn Thành.
Nếu quả thật ông là đồng chí của Nguyễn Văn Thành hẳn không dám viết lời chú trong thơ như vậy. Nhưng từ lời lẽ trong bài Đối kiếm, có thể thấy tâm sự của Ngô Nhân Tĩnh vẫn là một lòng trung quân ái quốc, tuyệt không có ý gì là đồng chí của Nguyễn Văn Thành, mà chỉ là tình cảm bạn đồng liêu:
|
|
倚看天外劍
贈憶意中人
勇負凌雲氣
雄懷報國身
射星知有分
彈鋏笑無因
試向山中過
時聞泣鬼神
|
|
Ỷ khan thiên ngoại kiếm,
Tặng ức ý trung nhân.
Dũng phụ lăng vân khí,
Hùng hoài báo quốc thân.
Xạ tinh tri hữu phận,
Đàn giáp tiếu vô nhân.
Thí hướng sơn trung quá,
Thời văn khấp quỷ thần.
(Dựa nhìn thanh kiếm ngoài trời xa, nhớ người đem kiếm tặng cho mình. Đành luống phụ chí khí chọc trời mây, chỉ ôm lòng xả thân đền ơn nước. Khí kiếm xông trời đêm biết là có phận, gõ kiếm cười không chỗ về nương. Thử mang kiếm đi qua non núi, thường nghe tiếng gào khóc của quỷ thần.)
Tấm lòng luôn hướng về quê hương đất nước về đấng minh quân ở Ngô Nhân Tĩnh hẳn cao hơn tất cả. Tấm lòng ấy của ông luôn mong thấu đến cửu trùng mà trong rất nhiều bài thơ ông giãi bày, thổ lộ:
|
|
萬里江湖遠
君臣一念高
去國憂天問
謀身愧啜糟
|
|
Vạn lý giang hồ viễn,
Quân thần nhất niệm cao.
Khứ quốc ưu thiên vấn,
Mưu thân quý chuyết tao.
(Khách trung tạp cảm, 10)
(Sông hồ xa muôn dặm, lòng vẫn nhớ đạo quân thần cao. Rời nước trong lòng lo lắng thường hỏi trời, chuyện lo cho thân mình hổ thẹn chỉ húp bã cặn mà lòng vui
[[37]](#_edn37).)
Ở đây, Ngô Nhân Tĩnh rất rạch ròi giữa việc nước với tình nhà. Ông luôn đặt việc nước lên trên, việc nhà và bản thân ông xuống hàng dưới, nhiều khi chẳng sá gì. Đọc bài thơ trên, ta dễ dàng nhận thấy, Ngô Nhân Tĩnh có nỗi lòng tựa Khuất Nguyên lo toan việc nước, và có cái tình hiếu thảo với gia đình một cách chân tình mộc mạc.
Thời gian đi sứ chính là thời gian Ngô Nhân Tĩnh có dịp để nhìn nhận lại những giá trị cuộc đời. Chính vì thế mà, ông hiểu rõ hơn những trường thị phi, nhận ra chân lý: cuộc đời danh vọng là huyễn ảo, phù vân. Ông viết về Hàn Tín:
|
|
英雄自古愛成名
一自成名百忌萌
禍兆不關來請印
危機多在善將兵
|
|
Anh hùng tự cổ ái thành danh,
Nhất tự thành danh bách kỵ manh.
Hoạ triệu bất quan lai thỉnh ấn,
Nguy cơ đa tại thiện tương binh…
(Anh hùng tự cổ thích thành danh, vừa thành danh thì trăm mối ngờ cũng nảy sinh. Cái mầm hoạ chẳng phải đến khi xin ấn tước, mà nguy cơ thường ở việc giỏi dùng binh…). Không biết số phận của ông có vận vào mấy vần thơ ấy không, nhưng tấm lòng trong sáng của Ngô Nhữ Sơn khi ngộ ra bon chen danh lợi chẳng được gì, được chuyển vào mấy vần thơ:
|
|
十 年 前 笑 謀 身 拙
何 事 多 端 畫 足 蛇
|
|
Thập niên tiền tiếu mưu thân chuyết,
Hà sự đa đoan hoạ túc xà.
(Hồ Quảng quy chu đạo trung tác tam thập vận, 22)
(Tự cợt mười năm ta vụng dại,
Cớ sao lắm chuyện, rắn thêm chân!)
Và: “Thập niên kim thuỷ đắc tâm trai” 十 年 今 始 得 心 齊 (Mười năm nay mới được tâm thanh nhàn) (Hồ Quảng quy chu đạo trung tác tam thập vận, 9).
Ẩn sau bức màn bí mật về cái chết đầy oan tình của Ngô Nhân Tĩnh, chưa hẳn là chuyện ông kết thân với Nguyễn Văn Thành, mà có thể đúng như lời chép trong các sách sử Đại Nam thực lục và Đại Nam liệt truyện. Như chúng tôi đã nói, bởi trong năm cuối đời, dường như Nhân Tĩnh không làm thơ để giãi bày nỗi oan tình mà ông gánh phải. Nguyễn Văn Thành tự sát vẫn có di biểu trần tình
[[38]](#_edn38) còn Ngô Nhân Tĩnh không, do vậy, chúng ta chưa đủ chứng cứ để phân giải sự tình. Có thể nỗi oan của Ngô Nhân Tĩnh không đáng để trình bày, cũng có thể ông quả có lời khó nói, mà cũng có thể ông buồn bã trầm uất vì bề trên chưa hiểu thấu lòng ông. Tấm lòng của ông đành phó mặc cho trời đất, cho sắc xuân non nước, như lời ông đáp lại các bạn đồng liêu trong buổi tiễn biệt cuối cùng được ghi lại:
|
|
滿城春色送征鞍
半句心頭欲話難
未信臨民師子產
敢將市義效馮驩
… 此去已期梅月會
休將杯酒唱陽關
|
|
Mãn thành xuân sắc tống chinh an,
Bán cú tâm đầu dục thoại nan.
Vị tín lâm dân sư Tử Sản,
Cảm tương thị nghĩa hiệu Phùng Hoan…
… Thử khứ dĩ kỳ mai nguyệt hội,
Hưu tương bôi tửu xướng Dương Quan.
(Đáp chư hữu tặng biệt nguyên vận)
(Cảnh xuân đầy thành đưa tiễn người đi xa, nửa lời tâm sự muốn nói cũng khó nói nên lời. Chưa dám tin rằng mình học theo cách thương dân như Tử Sản, nhưng dám học theo việc mua nghĩa của Phùng Hoan… Từ đây xa cách, hẹn gặp nhau khi mùa mai nở, xin đừng nâng chén rượu hát khúc Dương Quan).
Thế nhưng, ngày trở về cũng là lúc ông bị người ta phủ vào thân màn sương mờ oan khuất. Màn sương oan ức ấy, đến ngay Trịnh Hoài Đức, người được vua vô cùng quý mến vẫn không thể xua tan đi được. Ngô Nhân Tĩnh đành mang theo những nỗi lòng khó thổ lộ đi vào lòng đất sâu trong sự hờ hững của người mà ông hết lòng phụng sự. Không thấy sử chép về đám tang của ông, có lẽ vì nỗi oan mà ông không được dùng lễ như một công thần. Nhưng dẫu thế nào đi nữa, thời gian đã trả lại sự minh bạch cho ông. Năm Tự Đức thứ 3 (1850), ông được đưa vào thờ phụ trong miếu Trung hưng công thần, cùng với Trịnh Hoài Đức, người bạn đã lên tiếng minh oan cho ông.
3. Thay lời kết
Thơ ca phải chăng vận vào số phận? hay số phận vận vào thơ ca? Xuyên suốt trong Thập Anh thi tập của Ngô Nhân Tĩnh là tâm hồn thơ trong sáng, một tính cách đạm bạc, thâm trầm nhưng nghệ sĩ, những lời thơ chan chứa tình cảm về đạo quân thần, về quê hương, đất nước, và những tâm sự khó giãi bày “dục thoại nan” (muốn nói nhưng khó thay), để rồi khi ông đã bước qua cái tuổi tri thiên mệnh nhưng lại không thoát khỏi cái hoạ tai bay vạ gió vô chừng, đến nỗi phải nuốt hận mà về chín suối.
Ngô Nhân Tĩnh quả thật không quyền biến như Hoài Đức, vì ông thường nói trong thơ của mình, rằng ông thích nhân hơn thích trí. Thơ đã vận vào số phận, mà dường như tên ông cũng hợp với cuộc đời ông. Cuộc đời khá bình đạm và lặng lẽ. Nhưng tính cách, tâm hồn, và nỗi niềm ưu ái của ông đối với quê hương đất nước vẫn còn hằn trong những trang thơ.■
11-2008
L.Q.T.
[[1]](#_ednref1) Về cách phiên âm tên của ông, xưa nay có người phiên là Ngô Nhơn Tịnh, hay Ngô Nhơn Tĩnh, chúng tôi phiên là Ngô Nhân Tĩnh. Những cách phiên khác được sử dụng trong bài là chúng tôi trích lại nguyên văn và tôn trọng cách đọc của các tác giả khác. [[2]](#_ednref2) Trong khi đó, năm sinh và năm mất của Trịnh Hoài Đức thì lại có chép 1765-1825, và Lê Quang Định là 1760-1813. Huỳnh Lý chủ biên, Hợp tuyển thơ văn Việt Nam, thế kỷ XVIII nửa đầu thế kỷ XIX, Nxb.Văn học, 1978, tr.562, 577, 583. [[3]](#_ednref3) Trong bài giới thiệu sách Gia Định tam gia, “Gia Định tam gia, niềm tự hào của một vùng đất” của TS. Huỳnh Văn Tới, ghi Trịnh Hoài Đức (1765-1825), Lê Quang Định (1759-1813), Ngô Nhơn Tĩnh (?-1813). Còn trong phần khảo về tiểu sử của ba nhà thơ, thì ông Hoài Anh vẫn ghi là Trịnh Hoài Đức (1765-1825), Ngô Nhơn Tĩnh (?-1813) và Lê Quang Định sinh vào năm Canh Thìn (tức là 1760 - NV) nhưng lại ghi là (1767-1813) có lẽ là ông ghi theo tư liệu của nhà nghiên cứu Cao Tự Thanh. (Trịnh Hoài Đức, Ngô Nhơn Tĩnh, Lê Quang Định, Gia Định tam gia, Hoài Anh biên dịch, chú giải, Nxb. Tổng hợp Đồng Nai, 2006, tr.5-17). Nhưng cũng trong cuốn sách ấy, ở trang 249, chú thích số 2, Hoài Anh lại cho rằng Hoài Đức sinh năm Giáp Thân (1764) và cho rằng Ngô Nhân Tĩnh sinh năm 1760. [[4]](#_ednref4) Ở mục “Ngô Nhơn Tịnh, một trong Gia Định tam gia”, ông ghi chú Ngô Nhân Tĩnh (?-1816), nhưng ở mục tiếp theo “Trịnh Hoài Đức, nhà văn hoá thời sơ Nguyễn” thì lại ghi Ngô Nhân Tĩnh (?-1813), chúng tôi không biết là ông dựa vào tài liệu nào. (Nguyễn Q. Thắng, Văn học Việt Nam nơi miền đất mới, tập 1, Nxb. Văn học, 2007, tr.167, 169).
[[5]](#_ednref5) Theo Quốc sử quán triều Nguyễn, Đại Nam liệt truyện chính biên, sơ tập, tập 2, Ngô Hữu Tạo, Đỗ Mộng Khương dịch, Cao Huy Giu hiệu đính, Viện Sử học Việt Nam và Nxb. Thuận Hoá, Huế, 2005, tr. 215. [[6]](#_ednref6) Quốc sử quán triều Nguyễn, Đại Nam liệt truyện chính biên, sđd., tr.216. [[7]](#_ednref7) Quốc sử quán triều Nguyễn, Đại Nam thực lục chính biên, đệ nhất kỷ, quyển 97, Viện Khoa học xã hội Việt Nam, Tổ phiên dịch Viện Sử học phiên dịch, Nxb. Giáo dục, 2004, tr.868. [[8]](#_ednref8) Như vậy các thuyết cho rằng Trịnh Hoài Đức sinh vào năm 1765 là dựa vào những ghi chép trong Đại Nam liệt truyện. [[9]](#_ednref9) Trịnh Hoài Đức, Ngô Nhơn Tĩnh, Lê Quang Định, Gia Định tam gia, Hoài Anh biên dịch, sđd., tr.249. [[10]](#_ednref10) Theo Đại Nam liệt truyện chính biên, quyển 11, truyện Lê Quang Định, sđd., tr.205. [[11]](#_ednref11) Theo Trịnh Hoài Đức, Tự tự trong Cấn Trai thi tập, bản chữ Hán, ký hiệu A.1392, thư viện Viện Nghiên cứu Hán Nôm, Hà Nội, lưu trữ, tờ 4a. [[12]](#_ednref12) Theo Đại Nam thực lục chính biên, sđd., tr. 367-368 và 370. [[13]](#_ednref13) Theo Đại Nam thực lục chính biên, sđd., tr. 495-496. [[14]](#_ednref14) Theo Đại Nam liệt truyện, sđd., tr. 215. [[15]](#_ednref15) Theo Đại Nam thực lục chính biên, sđd., tr. 807. [[16]](#_ednref16) Theo Đại Nam liệt truyện, sđd., tr. 215-216. [[17]](#_ednref17) Theo Đại Nam thực lục chính biên, sđd., tr. 833, 835, 843. [[18]](#_ednref18) Theo Đại Nam thực lục chính biên, sđd., tr. 860. [[19]](#_ednref19) Theo Đại Nam thực lục chính biên, sđd., tr. 868. [[20]](#_ednref20) Trần Tuấn Viễn, Thập Anh đường thi tập tự trong Thập Anh thi tập, ký hiệu A.799, Thư viện Viện Nghiên cứu Hán Nôm Hà Nội lưu trữ. Thơ ca của Ngô Nhân Tĩnh trích dẫn trong bài viết này đều rút từ tập này. [[21]](#_ednref21) Nguyễn Địch Cát, Thập Anh đường thi tự, viết vào năm Gia Long thứ 6 (1807), trong Thập Anh thi tập, tlđd. [[22]](#_ednref22) Bùi Dương Lịch, Thập Anh đường thi tự, viết vào năm Gia Long năm thứ 10 (1811), trong Thập Anh thi tập, tlđd. [[23]](#_ednref23) Nguyễn Thạch Giang, Trương Chính biên khảo và chú giải, Nguyễn Du, niên phổ và tác phẩm, Nxb. Văn hoá thông tin, 2001, tr.687-688. [[24]](#_ednref24) Huỳnh Lý chủ biên, Hợp tuyển thơ văn Việt Nam, thế kỷ XVIII nửa đầu thế kỷ XIX, Nxb. Văn học, Hà Nội, 1978, tr. 9-46. [[25]](#_ednref25) Hội đồng Khoa học Thành phố Hồ Chí Minh, Giáo sư Trần Văn Giàu, Trần Bạch Đằng chủ biên, Địa chí văn hóa Thành phố Hồ Chí Minh, tập II, Văn học - Báo chí - Giáo dục, sđd., tr.73-176. [[26]](#_ednref26) Trần Ngọc Vương chủ biên, Văn học Việt Nam thế kỷ X-XIX, những vấn đề lý luận và lịch sử, Nxb. Giáo dục, 2007, tr. 270-346. [[27]](#_ednref27) Trịnh Hoài Đức, Ngô Nhơn Tĩnh, Lê Quang Định, Gia Định tam gia, Hoài Anh biên dịch, sđd., tr.370-383. [[28]](#_ednref28) Cao Tự Thanh, “Văn học Hán Nôm ở Gia Định”, in trong Địa chí văn hoá Thành phố Hồ Chí Minh, tập II, Văn học – Báo chí – Giáo dục, sđd., tr.88. [[29]](#_ednref29) Tất cả các bài thơ đều được rút từ Ngô Nhân Tĩnh, Thập Anh thi tập, tlđd. [[30]](#_ednref30) Xin xem thêm Lê Quang Trường, Bước đầu tìm hiểu thơ đi sứ của Trịnh Hoài Đức, đăng trên Tập san Khoa học xã hội và nhân văn, số 42, tháng 3-2008, tr.62-71. [[31]](#_ednref31) Trịnh Hoài Đức, Cấn Trai thi tập, ký hiệu A.780, Thư viện Viện Nghiên cứu Hán Nôm Hà Nội lưu trữ. [[32]](#_ednref32) Quốc sử quán triều Nguyễn, Đại Nam thực lục chính biên, sđd., tr.868. [[33]](#_ednref33) Quốc sử quán triều Nguyễn, Đại Nam liệt truyện chính biên, sđd., tr.216. [[34]](#_ednref34) Gia Định tam gia, Hoài Anh biên dịch, sđd., tr.379. [[35]](#_ednref35) Đại Nam thực lục chính biên, sđd., tr.912-913. [[36]](#_ednref36) Đại Nam thực lục chính biên, sđd., tr.948-949.
[[37]](#_ednref37) Thoát từ ý câu “xuyết thục ẩm thủy tận kỳ hoan, tư chi vị hiếu” 啜菽飲水盡其歡，斯之謂孝 (ăn đậu uống nước hết tình vui, thế gọi là hiếu) trong Lễ ký. [[38]](#_ednref38) Đại Nam thực lục chính biên, sđd., tr.949.

X-Logged-In: False


markdown:
Nhạc sư Lê Tài Khị (
*Nguồn*: Internet)
Năm 2012 tác giả Trần Phước Thuận cho xuất bản cuốn
*Bước đầu tìm hiểu* *tác giả và tác phẩm cổ nhạc Bạc Liêu *gồm những bài ông đã viết từng được đăng *Hội Văn nghệ dân gian Việt Nam* đánh giá là một tác phẩm thuộc loại *nghiên* *cứu, sưu tầm, *nhưng theo chúng tôi thì các bài viết của Trần Phước Thuận không
Theo Trần Phước Thuận, Nhạc Khị là người đã canh tân, hiệu đính và hệ thống hóa 20 bản Tổ của nền cổ nhạc miền Nam. Mở đầu cho bài viết thứ nhất có tựa đề là
*“Nhạc Khị”*, Trần Phước Thuận viết: *“Nhạc Khị *– *người khai sinh ra trường phái cổ nhạc Bạc Liêu, đã* *được anh em nghệ nhân, nghệ sĩ ở đây tôn xưng là Hậu Tổ…” *và ông đã chú thích ý nghĩa của chữ * “nhạc” *này *“Trong những thập niên trước, người Bạc Liêu ít* *khi gọi những thầy đờn cổ nhạc là nhạc sư hay nhạc sĩ, mà chỉ gọi vắn tắt là “nhạc” cộng thêm cái tên của người đó. Từ “nhạc” vừa để chỉ nghề nghiệp vừa để chỉ tính chất chuyên nghiệp, lâu dần trở thành một thành tố của tên người”. *Chỉ riêng với lời giải thích
Trở lại đầu thế kỷ 20 ở miền Nam, tên của người ta thường được ghép với nghề nghiệp hoặc chức vụ của họ, thí dụ như trong nhạc giới, các vị sau đây thường được người miền Nam nhắc tới như Phó Mười Hai (phó tổng Mười Hai - Tống Hữu Định), Ký Quờn (thầy ký Quờn - Trần Quang Quờn), Đốc phủ Bảy (Đốc phủ sứ Lê Quang Liêm), Sư Nguyệt Chiếu, Bầu Ninh (ông bầu gánh hát bội tên Lương Khắc Ninh), Giáo Thinh (thầy giáo tên Thinh - Nguyễn Văn Thinh),… những người thuộc giới nhạc lễ thì được gọi là
*“nhạc”* ( *nhạc-sanh* tức là người đứng đầu ban cổ nhạc(1)) ghép với tên của mình như Nhạc Láo, Nhạc Thời ở vùng Cần Giuộc, Cần Đước. Như vậy, khi đề cập tới tên *“Nhạc Khị”* thì ta biết ngay là ông Khị chuyên về nhạc lễ chứ không phải là chỉ dùng để gọi một ông thầy đờn cổ nhạc đơn thuần. Riêng các vị nhạc sư, nhạc sĩ thời trước được dân miền Nam gọi là *“thầy”* hoặc *“cậu”* (chữ *“cậu”* sau này vẫn được giới cải lương dùng để gọi các ông bầu hoặc các nghệ sĩ đàn anh được trọng vọng trong nghề). Ngoài ra, các nhạc sĩ, ca sĩ thời đó được gọi với cái tên rất đặc thù của người miền Nam là lấy thứ bậc trong gia đình ghép với cái tên của mình như Ba Đợi, cô Hai Cúc, Tư Triều, Sáu Lầu…
Nếu như Trần Phước Thuận chỉ đề cao Nhạc Khị là
*“Hậu tổ cổ nhạc Bạc* *Liêu” *thì đó là chuyện riêng của địa phương Bạc Liêu, không có gì đáng bàn, *“Nhạc Khị là người Bạc Liêu đầu tiên có công canh tân, hiệu* *đính, hệ thống hóa và phổ biến rộng rãi 20 bản Tổ để làm cơ sở cho đờn ca tài tử và cải lương Nam Bộ”*(2) *“Tôi (nhạc sĩ* *Cao Văn Lầu) được thầy (Nhạc Khị) dạy đủ 20 bản Tổ và bốn bài tứ bửu từ năm 1906. Chính thầy là người có công trong việc canh tân, hiệu đính, đặt tên và hệ thống 20 bản nhạc có giai điệu độc lập thành 20 bản Tổ (ba nam, sáu bắc, tứ oán và bảy bài nhạc lễ)”.*(3)
Lời của Cao Văn Lầu có đáng tin cậy hay không thì chúng ta hãy tìm đọc bài viết của nhà báo Thanh Cao đăng trên báo
*Dân mới* ngày 20/12/1953 với tựa đề “Một cuộc phỏng vấn bất ngờ” *,* lúc đó Cao Văn Lầu còn không nhớ rõ năm sáng tác bài Dạ cổ hoài lang và năm sanh của mình(4) thì làm sao mà ta có thể tin được sự chính xác khi ông kể về ngày tháng của những việc làm của thầy ông! Ngoài ra, từ buổi hội thảo đầu tiên về bài Dạ cổ hoài lang vào năm 1989 cho tới nay, đã có nhiều bài viết và nhiều cuộc hội thảo của các nhà nghiên cứu về đề tài Dạ cổ hoài lang nhưng kết quả cũng chỉ là những sự phỏng đoán về năm tháng cùng nguyên nhân ra đời của bài Dạ cổ hoài lang, trong đó có cả những cuộc phỏng vấn Cao Văn Lầu khi ông còn sanh tiền, vì vậy, lời khẳng định của Cao Văn Lầu về việc ông học đủ 20 bài Tổ và bộ Tứ bửu vào năm 1906 cần phải kiểm chứng lại.
Về tài nghệ của Nhạc Khị, Vương Hồng Sển kể rằng Nhạc Khị có thể một mình chơi được nhiều loại nhạc khí cùng một lúc:
*“Ông Hai Khị đau cổ xạ, ngón* *tay co rút và ngo ngoe rất khó. Thế mà ông có tài riêng, không ai bắt chước được. Ai muốn thử tài cứ đến nhà, ban đầu ông dở mùng cho xem, chỉ thấy trống, kèn, chụp chõa trơ trơ ở trong ấy, thế rồi khách ra ngồi salon, ông Khị chun vô mùng, một “mình ên” rồi bỗng nghe trọn bộ cổ nhạc khua động có tiết tấu nhịp nhàng y như có cả bốn năm người hòa tấu: trống xổ, kèn thổi, đờn kéo ò e, chụp chõa lùng * *tùng xòa, các việc đều do một mình ông Nhạc Khị (Nhạc sanh Khị) điều khiển”*(5) *Bạc Liêu xưa và nay* thì *“Nhạc Khị sử dụng bốn* *món nhạc khí: Đẩu, bạt, kèn, phách tấu lên cùng một lúc, rất mực điêu luyện, ai cũng khen phục”*,(6) *“Năm 30 tuổi, Nhạc Khị đã thành lập ban* *nhạc cổ, bề ngoài là một ban nhạc phục vụ các buổi ma chay, tiệc tùng, lễ lạc... để kiếm sống, nhưng thực chất đây là một “lò” đào luyện ca nhạc sĩ Bạc Liêu, cũng vừa làm phương tiện để tuyên truyền những bài ca yêu nước”, *như vậy là năm *“đem chuông đi* *đánh xứ người” *để giới thiệu một bộ môn nghệ thuật về văn hóa như vậy và Phụng
Thêm một điều quan trọng nữa mà chúng ta cần phải nhấn mạnh là vào năm 1906 chưa có hệ thống 20 bản Tổ như Cao Văn Lầu đã nói cho Trần Phước Thuận
*“nghe được trực tiếp” *để viết lại sau này.
Trở lại quá trình của bộ môn nhạc Tài tử là do các bộ môn ca Huế, nhạc lễ, hát bội và Nhã nhạc cung đình theo bước chân khẩn hoang của những người dân miền Trung vào Nam, qua mỗi vùng đất nước, thâu nhận thêm những bài dân ca, câu hò, điệu lý của từng vùng mà tạo thành một loại ca nhạc “sa lông”, tức là loại để đờn ca giải trí vui chơi trong lúc nhàn hạ chứ không có trình diễn trên sân khấu gọi là nhạc Tài tử. Sau cuộc binh biến kinh thành Huế vào năm 1885, một số nhạc quan và nhạc công của triều đình lánh nạn vào miền Nam sinh sống đã làm cho bộ môn nhạc Tài tử phong phú thêm và đến cuối thế kỷ 19 thì đã có nhiều nhóm sinh hoạt về nhạc Tài tử ở các nơi như Sài Gòn, Long An, Mỹ Tho, Long Xuyên, Vĩnh Long, Cần Thơ... Ta cũng phải nhắc thêm các vị khoa bảng của miền Nam đã từng ra Huế học nên biết về ca Huế và đã có công đóng góp cho bộ môn nhạc Tài tử như Phan Hiển Đạo (Vĩnh Kim, Mỹ Tho), Tôn Thọ Tường (Sài Gòn)…
Đến đầu thế kỷ 20 thì mỗi miền, mỗi vùng ở Nam Bộ đều có những người ca hay đờn giỏi, nhưng tựu trung thì ta có thể chia ra làm hai nhóm là nhạc Tài tử miền Đông (gồm các tỉnh Gia Định, Chợ Lớn, Tân An (bây giờ là Long An), Tây Ninh, Gò Công, Biên Hòa, Bà Rịa, Thủ Dầu Một, Mỹ Tho) và miền Tây (gồm các tỉnh Vĩnh Long, Bến Tre, Trà Vinh, Châu Đốc, Long Xuyên, Sa Đéc, Sóc Trăng, Cần Thơ, Hà Tiên, Rạch Giá, Bạc Liêu). Tuy không có sự bầu bán nhưng nhạc sư Ba Đợi (Nguyễn Quang Đại) ở miền Đông và Ký Quờn (Trần Quang Quờn) ở miền Tây được coi như là chủ soái của hai nhóm này. Về nhạc sĩ của mỗi vùng thì Sài Gòn có Nguyễn Liên Phong, Nguyễn Tùng Bá, Cao Quỳnh Diêu, Cao Quỳnh Cư; miền Đông (Long An, Chợ Lớn, Bình Dương) có Nguyễn Quang Đại (Ba Đợi); Mỹ Tho có Tư Triều (Nguyễn Tống Triều), Bảy Triều, Năm Khương (Vĩnh Kim); Vĩnh Long có Phạm Đăng Đàn, Kinh Lịch Quờn (Trần Quang Quờn), Tống Hữu Định (Phó Mười Hai).... Về soạn giả thì có các ông Trương Duy Toản (Vĩnh Long), Nguyễn Trọng Quyền (Long Xuyên), Phụng Hoàng Sang, Nguyễn Liên Phong, Nguyễn Tùng Bá (Sài Gòn), Trần Phong Sắc (Tân An, Long An)... Đó là tên tuổi các vị thầy đờn, soạn giả của bộ môn nhạc Tài tử đã được nhạc giới biết tiếng trong những năm 1900-1920.
Khi bộ môn cải lương thành hình và được phổ biến rộng rãi vào đầu thập niên 1920 thì nhạc Tài tử được đưa vào trong các vở tuồng cải lương, nhưng bài bản của nhạc Tài tử ở mỗi vùng lại có nhiều dị biệt nên qua sự trung gian hòa giải của các thầy đờn Nguyễn Liên Phong, Nguyễn Tùng Bá, Phạm Đăng Đàn và dưới sự chủ trì của Ba Đợi, hai nhóm nhạc miền Đông và miền Tây đã họp tại Nhà Dài thuộc xã Tân Lân, Cần Đước, Long An để thống nhất bài bản và phong cách trình tấu Đờn ca tài tử Nam Bộ.(7) Một điều quan trọng mà nhà nghiên cứu Nhị Tấn đã nhấn mạnh về phong cách trình tấu của Đờn ca tài tử Nam Bộ là:
*“Từ cuộc họp nầy, 20 bài bản* *Tổ mới ra đời, những bài bản được lựa chọn, tiêu biểu cho 4 điệu nhạc của Đờn ca tài tử Nam Bộ, có cấu trúc âm thanh khác nhau, 6 bản điệu Bắc, 7 bài điệu Hạ (nhạc lễ), 3 bản điệu Nam, 4 bản điệu Oán và 4 hơi Xuân, Ai, Đảo, Ngự. Ngoài các cấu trúc âm thanh của 4 điệu 4 hơi nầy ra, các hơi điệu Quảng Đông, Triều Châu, Khờ Me, ký âm theo nhạc Tây phương, không đậm đà bản sắc văn hóa Việt Nam, giới chơi Đờn ca tài tử Nam Bộ chính thống, không chấp nhận”.*(8) *Trong khi đó, theo sách* *Ca nhạc cổ điển*của Trịnh Thiên Tư thì ta thấy đa số bài bản do các nhạc sĩ, soạn giả ở Bạc Liêu sáng tác mang hơi Tiều được dùng nhiều trong bộ môn cải lương.
Thêm một điều nữa mà chúng ta có thể kiểm chứng dễ dàng là theo dõi diễn tiến tên gọi của bài
*Tứ đại oán,* một bài ca rất phổ thông vào cuối thế kỷ 19, đầu thế kỷ 20. Trước thập niên 1920 khi chưa có hệ thống 20 bản Tổ thì bài này được báo giới cùng nhạc giới thời đó gọi là *“Tứ đại”* mà thôi, sau này khi bản Tứ đại được đưa vào thể điệu Oán của hệ thống 20 bản Tổ thì từ đó cái tên *“Tứ đại oán”* mới được dùng cho tới bây giờ. Tên gọi *“Tứ đại oán”* đầu tiên được tìm thấy trong những vở tuồng cải lương *“Bội phu quả báo”* của Nguyễn Trọng Quyền in vào tháng 6 năm 1923, sau đó là các vở *“Nguyệt Hà tầm phu”, “Sát thê cầu tướng”,* *“Nguyệt Kiểu xuất gia”, *của Trần Phong Sắc in năm 1925, kế tiếp là các tuồng *“Kim Vân Kiều”* của Lê Công Kiền, *“Giọt lệ chung tình”*(9) của Nguyễn Tri Khương soạn năm 1926… Cũng trong năm 1926 Trần Phong Sắc cho xuất bản cuốn *“Cầm ca tân điệu”*(10) có in đủ 20 bản Tổ gồm 4 thể điệu Bắc, Hạ, Nam, Oán như hiện nay cùng với một số bài bản tài tử cả vắn lẫn dài, trong đó có một số bài Ngự và sau hết là các bài lý cùng một số bài thông dụng của sân khấu cải lương, đây là cuốn sách đầu tiên ở Việt Nam phổ biến đầy đủ 20 bản Tổ của bộ môn nhạc Tài tử Nam Bộ gồm có cả bản đờn và bài ca. *Ảnh 1*: Tên * “Tứ đại” *được dùng trong cuốn * Bản đờn tranh và bài ca *của Phụng Hoàng *Ảnh 2*: Tên * “Tứ đại oán” *được dùng trong *Nguyệt Hà tầm phu* của Trần Phong Sắc, Imprimerie Xưa & Nay, Sài Gòn (1925).
Như vậy ta có thể phỏng đoán khá chính xác là hệ thống 20 bản Tổ ra đời trong cuộc họp thống nhất bài bản vào năm 1922 hoặc trễ lắm là trước tháng 6 năm 1923 tại xã Tân Lân, Cần Đước, Long An do Ba Đợi chủ tọa với sự đóng góp của hai nhóm nhạc Tài tử miền Đông và miền Tây, có thể cũng có sự tham dự của các soạn giả Nguyễn Trọng Quyền và Trần Phong Sắc nên các ông đã là những người tiên phong hưởng ứng và phổ biến tên của 20 bài bản Tổ trong các vở tuồng cải
lương cũng như đã tập hợp các bài bản của bộ môn nhạc Tài tử và cải lương để in thành sách theo hệ thống mới này. Cũng cần nói thêm là Trần Phong Sắc (1873-1928) cùng với Nguyễn Trọng Quyền (1876-1953) và Trương Duy Toản (1885-
1957) là ba vị Thầy Tuồng (vừa là soạn giả vừa đạo diễn) nổi tiếng nhất trong ba thập niên đầu của thế kỷ 20. Điều này cũng chứng minh thêm là vào năm 1906 chưa có hệ thống 20 bản Tổ gồm 3 Nam, 6 Bắc, 4 Oán, 7 bài Lễ (7 bài Cò hoặc 7 bài Bắc Lễ) theo những tên bài bản đã được thống nhất mà nhạc giới miền Nam đã và đang dùng hiện nay để cho Cao Văn Lầu có thể học đầy đủ 20 bản từ Nhạc Khị.
Việc Cao Văn Lầu học đủ 20 bản Tổ và bộ Tứ bửu từ năm 1906 là do Trần Phước Thuận thuật lại với nhà báo Nguyễn Thiện được đăng trên
*Phụ nữ online* ngày 28/4/2014 với tựa đề “Trần Phước Thuận - từ điển sống về đờn ca tài tử Nam Bộ” *,* nhưng *“từ điển sống”* này lại quên một điều là ông đã từng viết về bước đầu học nhạc của Cao Văn Lầu: *“Cao Văn Lầu nhiều lần nghe ông [Nhạc Khị] tấu đờn* *đã sinh lòng mến thích, nên đã xin cha cho học đờn. Ông Chín Giỏi cũng là một người biết đờn, mặc dù đờn không giỏi lắm, nhưng lại mang nặng nghiệp cầm ca, nên khi nghe con xin học đờn mà vị thầy lại là một người có tiếng tăm lừng lẫy, nên ông liền đồng ý. Thế là vài ngày sau, ông Chín Giỏi dắt con đến nhà Nhạc Khị để xin thụ nghiệp (1908), Nhạc Khị lúc đó cũng vừa thành lập ban cổ nhạc được vài năm rất cần những tài năng trẻ nên vui lòng chấp nhận”.*(11)
Khi viết cuốn
*Bản đờn tranh và bài ca* vào năm 1903, trong phần *Tiểu tự*, Phụng Hoàng Sang có nhắc tới tên của các nhân vật thuộc bộ môn nhạc Tài tử đương thời như sau: *“Còn những người nào muốn rõ biết cách thức cao xa nữa* *thì xin nhờ mấy người danh sư, như là: Cậu Ba Đại, thầy Phạm Đăng Đàn, cậu Tám Cang, thầy Giáo Nghĩa, cậu Tư Chấn, cùng là thầy Liên Phong, mấy thầy ấy rõ biết cách thức nhiều, và cũng vui lòng mà chỉ thêm cho những người mộ điệu tài tử”.*(12) *“Pháp Việt* *nhứt gia”*. Đó là những tên tuổi của các vị đã có tiếng tăm trong bộ môn nhạc Tài *Bản đờn tranh và bài ca*. Đến năm 1913 Nguyễn Tùng Bá còn viết thêm cuốn *“Bản đờn kiềm (kìm)”* gồm những bản đờn của bộ môn nhạc Tài tử và cũng có xuống miền Lục tỉnh dạy nhạc Tài tử một thời gian. Rất có thể là trong dịp này Nhạc Khị, một người chuyên về nhạc lễ gặp Nguyễn Tùng Bá nên mới có cơ hội tiếp xúc với nhạc Tài tử để sau này khi Bảy Kiên qua học Đờn ca tài tử với Nhạc Khị đã chép được bản *“Bát Man tấn cống”* mà Trần Phước Thuận cho là Bảy Kiên sáng tác, nhưng ông Thuận cũng đặt nghi vấn là miền Đông cũng có một bản nên không rõ là bản nào có trước! Thật ra thì bản *“Bát Man tấn cống” *trong bộ Bát Ngự do Ba Đợi sáng tác vào năm 1898-1899 và *Bản đờn tranh và bài ca* từ năm 1903, Nguyễn Tùng Bá cũng cho in lại vào năm 1913 trong cuốn *Bản đờn kiềm (kìm)* nên ta có thể đoán Nguyễn Tùng Bá chính là người đã phổ biến bản này cho nhóm cổ nhạc tại Bạc Liêu.
Tóm lại, trước khi bài Dạ cổ hoài lang ra đời, ta chưa thấy báo giới hoặc nhạc giới đề cập tới tên của Nhạc Khị hoặc về địa phương Bạc Liêu trong những đề tài về ca nhạc. Theo Huỳnh Minh trong
*Bạc Liêu xưa và nay* thì *“Nhưng tiếc cho tài* *hoa bạc mạng, vì vướng bịnh cùi mà Nhạc Khị phải lui dần vào bóng tối” *và * “Nếu Nhạc Khị đã vì bịnh phong đơn mà phải sớm lui, để ngậm ngùi cho khách mộ điệu không ít, thì Bảy Kiên cũng khiến giới cầm ca cảm mộ vô cùng vì đoạn đời khá ly kỳ của ông”,*(13) * “lui dần vào bóng tối” *vào năm nào.
Học giả Vương Hồng Sển cho ta biết rõ thêm một chi tiết nữa về nghề riêng của Nhạc Khị:
*“Ở Bạc Liêu, có ông nhạc sanh Hai Khị, thiện nghệ nhiều cây đờn* *và ông là người Minh Hương, từng thọ giáo đờn Tiều (Triều Châu) tươi mướt đẹp như cô gái “đầu gà đít vịt”. Nhờ pha điệu Tiều nên chế ra điệu Vọng cổ Bạc Liêu sau nầy”*(14) * “đáng làm hậu tổ cải lương” *cũng như *“Nếu nói đến hậu tổ cải lương thì* *bên nhạc đúng là ông Nhạc Khị, bên cải lương là ông Mộc Quán Nguyễn Trọng Quyền”.*(16) *“Trước đó nữa, tại các tỉnh Nam Kỳ không có giàn đờn cổ* *nhạc Việt, chỉ có giàn nhạc lễ (tỷ dụ ở Bạc Liêu có Nhạc Khị), thường dùng vào các cuộc đám ma nhà héo. Mỗi khi có đám tang, vào lúc canh khuya, sau buổi tế buổi tụng kinh, thường các thầy nhạc và thầy chùa bày ra đòi chủ nhà nấu cháo trắng để thức sáng đêm, và nhơn dịp ấy, họ cũng hòa đờn, tập dượt ca cho đúng nhịp, để đánh con buồn ngủ. Sau thành thói tục, mỗi dịp quan-hôn-tang-tế, thậm chí lễ mừng tân quan, tân gia, khai bằng, khánh hạ, đám giỗ, đám cưới đều có mời họ luôn cho rôm đám”.*(17)
Riêng về việc Nhạc Khị có thể sử dụng được bốn, năm món nhạc khí cùng một lúc mà Trần Phước Thuận cho là
*“nhân vật huyền thoại”* (trong sách in năm 2007 ông viết là *“nhân vật thần thoại”*) thì Vương Hồng Sển hoài nghi về tài nghệ đó: *“Không ai biết ông làm cách nào mà được như vậy, có người làm tàng nói rằng* *ông Khị đánh trống bằng ngón chơn kẹp lại, nhưng còn tay nào đờn, miệng nào thổi kèn, rồi phèng la, chụp chõa không phải tự nhiên nó khua một lượt được? Quả là diệu thuật, và dốt biết ngồi nghe lại ít ai cười hơn”*.(18)
Khi hai nhà báo Quốc Thắng và Trọng Duy phỏng vấn ông Võ Văn Dũng, Ủy viên T.Ư Đảng, Bí thư Tỉnh ủy, Chủ tịch HĐND tỉnh, đồng Trưởng ban chỉ đạo Festival Đờn ca tài tử quốc gia lần thứ nhất năm 2014 tại Bạc Liêu vào lúc tỉnh đang chuẩn bị tổ chức buổi lễ hội này, ông Chủ tịch tỉnh cho biết:
*“Nhạc Khị* *là người Bạc Liêu đầu tiên có công trong việc canh tân, hiệu đính và hệ thống 20 bản Tổ”*(19) *“Chương trình hành động quốc gia bảo vệ nghệ thuật Đờn ca tài tử” *là * “Dự án thống nhất 20 bản Tổ”*, viện cho thu âm 20 bài bản Tổ do các danh cầm, danh ca *“Trăm nghe không bằng mắt thấy”,* sau hơn 1 năm rưỡi thực hiện, bộ CD 20 bản Tổ hoàn tất vào khoảng tháng 11 năm 2015, 10 bài bản của miền Tây do Thiện Vũ phụ trách tại địa điểm Bạc Liêu với sự trợ giúp của thạc sĩ Huỳnh Khải (Long An) và một số ca, nhạc sĩ miền Đông vẫn chưa đạt tiêu chuẩn để nhà nghiên cứu Nhị Tấn, một thành viên trong Hội đồng Nghệ thuật của dự án này phải bức xúc lên tiếng phê bình trong bài “Nhận xét về bộ CD ‘ *20 bài bản Tổ* *Đờn ca tài tử Nam Bộ Việt Nam*’ của Viện Âm nhạc Việt Nam - 2014” *.*(21)
Hai mươi bản Tổ là kết tinh của nhiều bài bản do tiền nhân đã sáng tác từ trước để tạo nên một bộ môn nghệ thuật âm nhạc đặc thù của miền Nam và sự hệ thống hóa cùng thống nhất 20 bài bản Tổ không thể do một cá nhân làm được mà đây là sự kết hợp của nhạc giới cả hai miền Đông, Tây Nam Bộ để lưu lại cho hậu thế bộ môn nghệ thuật độc đáo này và đó là sự đóng góp của tập thể, một truyền thống tốt đẹp của người miền Nam. Trên phương diện khảo cứu, những sự tìm tòi và phát hiện mới đều làm giàu cho nền văn hóa nước nhà. Chi tiết về Nhạc Khị là người đầu tiên canh tân, hiệu đính và hệ thống hóa 20 bản Tổ của nhạc Tài tử do Trần Phước Thuận đưa ra cần phải chứng minh một cách khoa học và cụ thể hơn, nhất là bài viết của một ông Tổng thư ký của Hội Khoa học Lịch sử của một tỉnh được gọi là
*“cái nôi của Nhạc Tài tử Nam Bộ”*(22) khi viết về đề tài lịch sử này. *San Jose, ngày 15 tháng 5 năm 2016* **N T K** **CHÚ THÍCH**
- Nguyễn Ngọc Bạch, “Quá trình hình thành nghệ thuật sân khấu Cải lương”,
*http://newvietart.* *com/index4.173.html.*
- Trần Phước Thuận,
*Bước đầu tìm hiểu tác giả và tác phẩm cổ nhạc Bạc Liêu,*Nxb Thanh niên, Hà Nội, 2012, tr. 22.
- Nguyễn Thiện, “Trần Phước Thuận - từ điển sống về đờn ca tài tử Nam Bộ”, báo
*Phụ nữ* *online*, [http://phunuonline.com.vn/giai-tri/tran-phuoc-thuan--tu-dien-song-ve-don-ca-tai-tu-nam-bo-27377/](http://phunuonline.com.vn/giai-tri/tran-phuoc-thuan--tu-dien-song-ve-don-ca-tai-tu-nam-bo-27377/)
- Khi được phỏng vấn, Cao Văn Lầu nói ông ta 63 tuổi vào năm 1953, tức là sinh vào năm 1890, nhưng trên mộ bia thì ghi là 1892.
- Vương Hồng Sển,
*Hồi ký 50 năm mê hát,*Cơ sở xuất bản Phạm Quang Khai, Sài Gòn, 1968, tr. 37.
- Huỳnh Minh,
*Bac-Liêu xưa va nay*, Bach Việt, 1994, tr. 191.
- Theo lời thuật của nghệ nhơn Năm Ơn là đệ tử đời thứ nhì của nhạc sư Ba Đợi.
- Nhị Tấn, “Nhận xét về bộ CD ‘20 bài bản Tổ Đờn ca tài tử Nam Bộ Việt Nam’ của Viện Âm nhạc Việt Nam - 2014”, 2016,
*https://sites.google.com/site/namkyluctinhorg/tac-gia-tac-pham/n/nhi-tan/nhan-xet-ve-bo-cd-20-bai-ban-to-dhon-ca-tai-tu-nam-bo-viet-nam-cua-vien-am-nhac-viet-nam-2014*
- Nguyễn Tri Khương,
*Giọt lệ chung tình,*bản chép tay của tác giả, 1926.
- Lê Văn Tiếng và Trần Phong Sắc,
*Cầm ca tân điệu,*Imprimerie de J. Nguyễn Văn Viết, Sài Gòn, 1926.
- Trần Phước Thuận,
*Tác giả cổ nhạc Bạc Liêu - Cuộc đời và sự nghiệp,*Nxb Văn hóa-Thông tin, Hà Nội, 2007, tr. 39.
- Phụng Hoàng Sang,
*Bản đờn tranh và bài ca,*F.H. Schneider, Sài Gòn, 1905, tr. 5.
- Huỳnh Minh, Sđd, tr. 191.
- Vương Hồng Sển, Sđd, tr. 43.
- Vương Hồng Sển, Sđd, tr. 42.
- Nguyễn Phương, “Soạn giả Mộc Quán Nguyễn Trọng Quyền, Hậu tổ cải lương”,
*http://* *www.rfa.org/vietnamese/in_depth/ScreenWriterMocQuanNguyenTrongQuyenPostAnces-torCailuong_NPhuong-20070915.html*, 15/9/2007.
- Vương Hồng Sển, Sđd, tr. 19.
- Vương Hồng Sển, Sđd, tr. 37.
- Quốc Thắng, Trọng Duy, “Festival Đờn ca tài tử quốc gia lần thứ nhất - Bạc Liêu 2014 - Góp phần giữ gìn, bảo tồn các giá trị văn hóa dân tộc,”
*http://festivaldoncataituquocgia.* *baclieu.gov.vn/hoatdong/Lists/Posts/Post.aspx?List=a6680cba-54d1-4d15-b2ca-b56de0522476&ID=22*
- Cẩm Thúy, “Thống nhất 20 bản Tổ Đờn ca tài tử: Dự án đầu tiên của chương trình hành động quốc gia về Đờn ca tài tử”, 28/3/2014.
*http://baobaclieu.vn/newsdetails/1D3FE182565/* *THONG_NHAT_20_BAN_TO_DON_CA_TAI_TU_Du_an_dau_tien_cua_chuong_trinh_ hanh_dong_quoc_gia_ve_don_ca_tai_tu.aspx*
- Nhị Tấn, “Nhận xét về bộ CD
*‘20 bài bản Tổ Đờn ca tài tử Nam Bộ Việt Nam’*của Viện Âm nhạc Việt Nam - 2014”, *https://sites.google.com/site/namkyluctinhorg/tac-gia-tac-pham/n/* *nhi-tan/nhan-xet-ve-bo-cd-20-bai-ban-to-dhon-ca-tai-tu-nam-bo-viet-nam-cua-vien-am-nhac-viet-nam-2014*
- Đỗ Dũng, “Cần Đước - Long An - “Nên tôn vinh là cái nôi…”, tạp chí
*Sân khấu TP HCM*, [http://sankhau.com.vn/news/can-duoc--long-an--nen-ton-vinh-la-cai-noi.aspx](http://sankhau.com.vn/news/can-duoc--long-an--nen-ton-vinh-la-cai-noi.aspx)
**Nguyễn Tuấn Khanh **San Jose, CA, Hoa Kỳ **Nguồn: Tạp chí Nghiên cứu và Phát triển, số 3 (129), 2016**

WARC-Type: response

Content-Type: application/http; msgtype=response

WARC-Truncated: length

WARC-Identified-Payload-Type: application/xhtml+xml

Connection: close

Pragma: no-cache

P3P: CP="NOI ADM DEV PSAi COM NAV OUR OTRo STP IND DEM"

Cache-Control: no-store, no-cache, must-revalidate, post-check=0, pre-check=0

Vary: User-Agent

Content-Type: text/html; charset=utf-8


markdown:
Bước vào độ tuổi 40, những tưởng lúc đó người phụ nữ đã được thảnh thơi khi con cái đã lớn, khi sự nghiệp đã “vào guồng”, khi tình cảm vợ chồng đã được thời gian chứng minh nhưng thực tế không phải vậy, ở lứa tuổi này họ lại phải đối mặt với một giai đoạn khó khăn khác với những thay đổi thể chất và tâm lý phức tạp, đe dọa nghiêm trọng đến hạnh phúc gia đình.
Theo các chuyên gia sản phụ khoa, quá trình lão hóa ở phụ nữ diễn ra rõ nhất trong giai đoạn tiền mãn kinh và mãn kinh, làm suy giảm hormone sinh dục dẫn tới khô âm đạo, cơ thể bị lão hóa biểu hiện rõ nét là hình ảnh làn da, mái tóc, vóc dáng… Các yếu tố này khiến người phụ nữ cảm thấy khó khăn, không còn tự tin trong quan hệ vợ chồng, lâu dần khiến ham muốn tình dục giảm dẫn đến lãnh cảm, ngại gần chồng. Cảm giác mệt mỏi, lo lắng, hoài nghi bản thân và nỗi sợ hãi mất chồng, sẽ khiến các chị em rơi vào trạng thái mệt mỏi, stress, tự bó hẹp mọi hoạt động hòa nhập với xung quanh, đánh mất đi niềm vui cuộc sống.
Là phụ nữ, các chị em sẽ mong chờ điều gì nhất khi mà năm tháng đang đẩy lùi tuổi thanh xuân và hàng ngày chị em phải đối mặt với những triệu chứng “không nói nên lời”: KHÔ HẠN, mệt mỏi, bốc hỏa, căng thẳng, lãnh cảm, loãng xương, rối loạn kinh nguyệt,… Những vấn đề về tâm sinh lý mà bất kỳ người phụ nữ nào cũng phải đối mặt khi tuổi tiền mãn kinh và mãn kinh ập đến. Vì vậy, đừng để cho tuổi xuân của bạn cứ qua đi lặng lẽ, hãy đối mặt với nó và chuẩn bị hành trang thật tốt để không còn phải tiếc nuối sau này.
Để hỗ trợ các chị em phụ nữ nắm bắt được đầy đủ bản chất đúng về những thay đổi trong cơ thể khi ở độ tuổi tiền mãn kinh – mãn kinh để có hướng cải thiện kịp thời chúng tôi có mời đến chương trình:
**GS.TS – BS Vương Tiến Hòa **– Chuyên gia sản phụ khoa để tư vấn – giải đáp cho các thắc mắc của các quý vị gửi đến chương trình chủ đề: “ **RỐI LOẠN NỘI TIẾT TỐ NỮ: LÃNH CẢM, KHÔ HẠN –> GIẢI PHÁP TỪ CHUYÊN GIA** ”.
Quý vị có thể gửi câu hỏi, thắc mắc về chương trình ngay bây giờ bằng việc đặt câu hỏi tại:
[http://tuvansuckhoe24h.com.vn/tu-van-giao-su/142/chu-de-thang-8-roi-loan-noi-tiet-to-nu–lanh-cam-kho-han–giai-phap-dac-biet-tu-chuyen-gia-](http://tuvansuckhoe24h.com.vn/tu-van-giao-su/142/chu-de-thang-8-roi-loan-noi-tiet-to-nu--lanh-cam-kho-han--giai-phap-dac-biet-tu-chuyen-gia-)
Chia sẻ thêm với Quý vị, trong chương trình Giao lưu trực tuyến ngày 3/8/2017 sẽ có thêm phần Live stream trên:
– Fanpape Tư vấn sức khỏe 24h: https://www.facebook.com/tuvansuckhoe24h.com.vn/?fref=ts
– Fanpage Phụ nữ ngày nay: https://www.facebook.com/Spacaps.donghanhcungphunuvn/
– Fanpage Spacaps: https://www.facebook.com/Spacaps/
► Do đó lưu ý với những Quý vị muốn có cơ hội được kết nối để giao lưu trực tiếp với chuyên gia thì đừng quên để lại thông tin số điện thoại tại phần truy cập theo đường link trên để chúng tôi liên hệ lại trong thời gian Giao lưu trực tuyến – Live stream vào lúc
**14h – 16h30 chiều thứ năm ngày 3/8/2017**.
… Chào chuyên gia, tôi năm nay 43 tuổi, thời gian gần đây tôi hay bị rối loạn kinh nguyệt: vòng kinh không đều, có tháng ra ít nhưng có tháng lại ra nhiều,… Xin hỏi, nên ăn gì để cải thiện tình trạng trên ? – Thu Huệ, Bắc Ninh. Thực
[…](http://khohan.vn/phu-nu-bi-roi-loan-kinh-nguyet-nen-an-gi/)
… Chào chuyên gia, em mới 26 tuổi, mới kết hôn được 5 tháng, chưa có em bé nhưng em không có cảm khác khi gần chồng, mỗi lần “cậu bé” tiến vào là em thấy khô hạn, đau rát. Bọn em yêu nhau 2 năm, trước khi cưới những
[…](http://khohan.vn/kho-han-giam-ham-muon-noi-niem-kho-ngo-cua-chi-em-phu-nu-tre/)
… Tôi năm nay 45 tuổi, cuộc sống hiện tại của tôi cũng không quá vất vả nhưng gần đây tôi thường xuyên có nhiều biểu hiện cơ thể mệt mỏi. Tôi hay bị bốc hỏa, xương khớp đau nhức ê ẩm, giấc ngủ cũng không tốt: chập chờn và
[…](http://khohan.vn/nhung-thay-doi-do-roi-loan-noi-tiet-to-co-met-moi-boc-hoa-mat-ngu-kho-dao-lam-xao-tron-cuoc-song-thuong-ngay-cua-chi-em/)
… Chào chuyên gia, hiện tôi 41 tuổi nghe nói Spacaps giúp cải thiện khô âm đạo, tăng ham muốn khá tốt, xin hỏi giá bán Spacaps bao nhiêu và tôi có thể mua Spacaps chính hãng ở đâu ? Nên uống như thế nào để có hiệu quả tốt
[…](http://khohan.vn/gia-ban-spacaps-truc-tiep-tu-don-vi-san-xuat-phan-phoi/)
… Chị Trần Thị Bé –Thanh Hóa hỏi: Tôi năm nay 43 tuổi, thời gian gần đây mỗi khi gần gũi chồng tôi thấy khô hạn, ham muốn không còn như trước, hay bốc hỏa, mệt mỏi. Tôi có ra hiệu thuốc và được các dược sĩ giới thiệu dùng TPCN Spacaps.
[…](http://khohan.vn/ho-tro-dieu-tri-tan-goc-day-lui-noi-lo-kho-han-cho-chi-em/)
Sản phẩm không phải là thuốc, không có tác dụng thay thế thuốc chữa bệnh
Hiệu quả khác nhau tùy cơ địa từng người
## 2 Bình luận
## trung dung
vo toi nay 56 tuoi da phau thuat cat bo buong trung,phan phu ,tu cung duoc hai nam tai benh vien phu san tu du, dung san pham spacaps duoc khong co tac dung phu khong ,vo toi hien van su dung sam agenla gold vay co duoc khong thua bac sy
Reply
## Spacaps - Tăng cường sinh lý nữ Post author
Chào bạn !
Trường hợp của vợ bạn dùng được Spacaps nhé. Với các thành phần hoàn toàn từ thiên nhiên nên rất an toàn và không tác dụng phụ. Spacaps sẽ giúp cân bằng lại cả 3 nội tiết tố trong cơ thể người phụ nữ: estrogen, progesterone, testosterone. Giúp cải thiện các triệu chứng bốc hỏa, đổ mồ hôi, rối loạn kinh nguyệt, khô âm đạo, lãnh cảm…. ngoài ra còn cải thiện lão hóa da và tóc.
Spacaps là sản phẩm duy nhất đã được 2 BV đầu ngành là BV Phụ Sản TƯ và BV Từ Dũ TP HCM lựa chọn nghiên cứu lâm sàng. Kết quả đưa ra sau 3 tháng điều trị các triệu chứng giai đoạn tiền mãn kinh và mãn kinh đã được cải thiện > 90%.
Nếu còn vấn đề băn khoăn cần hỗ trợ thêm, bạn có thể để lại SĐT chúng tôi sẽ liên hệ hỗ trợ bạn hoặc bạn chủ động liên hệ hotline 0968 563 527 để được hỗ trợ trực tiếp nhé.
Thân ái !
Reply

WARC-Identified-Payload-Type: text/html

Connection: keep-alive, close

Strict-Transport-Security: max-age=63072000; includeSubDomains

Vary: Accept-Encoding,User-Agent

Content-Type: text/html; charset=UTF-8


markdown:
Sau giai đoạn kiến thiết cơ bản đến khi rừng Bạch Đàn bắt đầu khép tán thì các cây bụi, cây cỏ dại, cây tái sinh…, nói chung là cây ngoài mục đích sẽ dần dần bị chèn ép bởi cây mục đích và chúng chết dần.
Khi rừng chuyển qua giai đoạn gần thành thục, các cây Bạch Đàn cùng tuổi, cùng được trồng và có chế độ dinh dưỡng như nhau, nhưng chúng vẫn sinh trưởng không đồng đều, có cây lớn, cây nhỏ, cây cao, cây thấp khác nhau, ở giai đoạn này cây Bạch Đàn thuần chủng có dấu hiệu phân hóa và cạnh tranh nhau về dinh dưỡng đã đành, chúng còn cạnh tranh nhau cả ánh sáng để tập trung phát triển chiều cao. Nhờ hiểu được đặc điểm này mà khi trồng người ta tiến hành trồng rừng dày hay thưa là tùy vào mục đích lấy chiều cao cây hay lấy đường kính cây mà ta có thể điều chỉnh cho phù hợp.
Tuy nhiên thông thường người trồng rừng với mục đích kinh doanh thường trồng dày, sau đó tỉa dần các cây chậm phát triển khi vườn vào giai đoạn kiến thiết, khi vào giai đoạn gần thành thục thì tiến hành khai thác các cây chậm phát triển, cây không đủ điều kiện cạnh tranh, để lại các cây có yếu tố cạnh tranh mạnh để khai thác khi cây đủ điều kiện kinh doanh (cây đủ tuổi thành thục).
Như vậy ánh sáng là yếu tố quyết định cho cây tồn tại và phát triển, với rất nhiều loại cây việc không thể cạnh tranh được với các cây lớn hơn đã làm cho chúng phải thiệt thòi và chấp nhận sống “chịu bóng”
Đến lúc này chúng ta đã xác định được rằng cây chỉ có khản năng chịu bóng chứ không có loại cây nào “ưa bóng”
### LIÊN KẾT
### THỐNG KÊ TRỰC TUYẾN
- Đang truy cập:
**18**
- Hôm nay:
**676**
- Tháng hiện tại:
**8138**
- Tổng lượt truy cập:
**194755**

Server: Apache/2.4.18 (Unix) OpenSSL/1.0.1e-fips Phusion_Passenger/5.1.12 mod_bwlimited/1.4

Cache-Control: no-cache, pre-check=0, post-check=0

Vary: Accept-Encoding

Set-Cookie: nv3c_Cyc2g_nvvithemever=yQ%2C%2C; expires=Wed, 22-May-2019 16:01:13 GMT; Max-Age=31535999; path=/; domain=.kiemlamtphcm.org.vn; httponly

Content-Language: vi


markdown:
VinaHome thiết kế nội thất , thiết kế nội thất nhà đẹp , thiết kế kiến trúc nhà đẹp , thiết kế nội thất tại hà nội, thi công hoàn thiện nội thất, hoàn thiện nội thất, thiết kế kiến trúc tại hà nội , thi công hoàn thiện nhà chuyên nghiệp ,VinaHome thiết kế nhà chuyên nghiệp , công ty thiết kế nội thất chuyên nghiệp, kiến trúc nhà đẹp, thiết kế nội thất đẹp, công ty thiết kế nội thất nhà tại hà nội.
Trang chủ
Giới thiệu
Dịch vụ
Liên hệ
Thiết kế kiến trúc
Thiết kế biệt thự
Thiết kế nhà liền kề
Thiết kế nhà lô phố
Kiến trúc hiện đại
Cải Tạo Nhà ở
Dự toán Xây dựng
Thi công xây dựng
Nhà khung thép
Sàn panel
Giá thiết kế kiến trúc
Thiết kế nội thất
Vật tư thi công
Tiểu cảnh
Tư vấn
Phong thủy
Tin tức
Bất động sản
Tìm kiếm nhanh
Go to top
Thiết kế kiến trúc
-->Thiết kế biệt thự
-->Thiết kế nhà liền kề
-->Thiết kế nhà lô phố
-->Kiến trúc hiện đại
-->Cải Tạo Nhà ở
-->Dự toán Xây dựng
-->Thi công xây dựng
-->Nhà khung thép
-->Sàn panel
-->Giá thiết kế kiến trúc
Thiết kế nội thất
-->Thiết kế nhà liền kề
-->Nội thất biệt thự
-->Nội thất nhà lô phố
-->Nội thất khách sạn
-->Dự toán Hoàn Thiện
-->Nội Thất Karaoke
-->Hoàn thiện nội thất
-->Gói Thiết kế nội thất
Giới thiệu
Dịch vụ
Liên hệ
Vật tư thi công
-->Vật liệu Gỗ
-->Trần thạch cao
-->Giấy dán tường
-->Cầu thang hiện đại
-->Xưởng sản xuất Kính
-->Tấm lợp thông minh
-->Vật liệu sơn
-->Cửa nhựa Lõi thép
-->Sản xuất Cửa Cuốn
-->Đá ốp lát
-->Tấm nhựa lấy sáng
-->Chống Thấm
-->Vật liệu khác
Tiểu cảnh
Tư vấn
-->Tư vấn Kiến Trúc
-->Tư vấn Nội thất
-->Tư vấn xây dựng
-->Văn bản Luật XD
-->Quy chuẩn xây dựng
-->Tư vấn phong thủy
-->Mẫu hợp đồng
Phong thủy
-->Hỏi đáp phong thuỷ
-->Phong Thủy Phòng Khách
-->Hướng Nhà Theo Tuổi
-->Phong Thủy Phòng Bếp
-->Phong Thủy Phòng Ngủ
Tin tức
-->Kiến Việt
-->Kiến Bốn Phương
Bất động sản
-->Thông tin thị trường
-->Danh sách chung cư cao cấp
-->Dự án đầu tư
-->Mua - Bán BĐS
VinaHome JSC
Thi công xây dựng
VinaHome thi công hoàn thiện nội thất
Dự án
Thế giới sao
thicongkinh.com
Tư Vấn Phong Thủy
Giới thiệu VinaHome
Tấm ốp nhôm nhựa
Tấm lợp thông minh VinaHome
Giá thiết kế kiến trúc
CÔNG TY CỔ PHẤN KIẾN TRÚC XÂY DỰNG VINAHOME
Add: Số 38, phường Kiến Hưng, quận Hà Đông, TP. Hà Nội
Tel: 0466822668 / 0485898899
Hotline: 0969198888 / 0906969888
Email:
kientrucvinahome@gmail.com
/
info@vinahomejsc.com
Website:
www.kientructhietke.com
/
www.hoanthiennoithat.com
BẢNG GIÁ CHI PHÍ TƯ
VẤN THIẾT KẾ KIẾN TRÚC
VINAHOME GIẢM 50% GIÁ TRỊ THIẾT KẾ KHI THI CÔNG TRỌN GÓI
A. THIẾT KẾ CÔNG TRÌNH XÂY DỰNG MỚI
STT
Thể loại công
trình
Giá thiết kế (đ/m2)
Gói A (8 ngày)
Gói B (15 ngày)
1
Nhà phố 1 mặt tiền
100.000
120.000
2
Nhà phố 2 mặt tiền
110.000
130.000
3
Nhà phố 3 mặt tiền
120.000
140.000
4
Nhà biệt thự mini
130.000
150.000
5
Nhà biệt thự rộng
140.000
160.000
B.
CÁC GÓI THIẾT KẾ
TT
Danh mục
hồ sơ
Mô tả nội dung hồ sơ
Gói
thiết kế
A
B
1
Hồ sơ
xin phép xây dựng
Đầy đủ hồ sơ xin phép xây dựng theo quy định
(không bao gồm thủ tục đi xin phép xây dựng)
x
x
2
Hồ sơ
phối cảnh
Phối cảnh ba chiều mặt tiền
x
x
3
Hồ sơ
kiến trúc
+ Mặt bằng kỹ thuật các tầng.
+ Các mặt đứng triển khai.
+ Các mặt cắt kỹ thuật thi công.
x
x
4
Hồ sơ
kiến trúc
mở rộng
+ Mặt bằng trần giả.
+ Mặt bằng lát sàn; Mặt bằng bố trí đồ nội thất.
x
5
Hồ sơ
nội thất
+ Trang trí nội thất, ánh sáng, vật liệu, màu sắc toàn nhà.
x
6
Hồ sơ
chi tiết cấu tạo
Thang, ban công, vệ sinh, cửa và các chi tiết khác của công trình.
x
x
7
Hồ sơ
kết cấu
+Mặt bằng chi tiết móng, bể phốt
+ Mặt bằng dầm sàn, cột các tầng
+ Chi tiết cầu thang, chi tiết cột, chi tiết dầm.
+ Các bản thống kê thép
x
x
8
Hồ sơ thiết kế
kỹ thuật M&E
+ Bố trí điện công trình.
+ Cấp thoát nước công trình.
+ Hệ thống thông tin liên lạc; Hệ thống chống sét
x
x
9
Phần thiết kế
cảnh quan sân vườn
+ Thiết kế cổng tường rào, hệ thống hạ tầng kỹ thuật.
+ Sân, đường đi dạo, giao thông nội bộ.
+ Đèn trang trí, chi tiết phụ trợ khác
x
10
Dự toán phí
công trình xây dựng
+ Bóc tách, liệt kê khối lượng, đơn giá, thành tiền các hạng mục chính thi công công trình.
x
11
Giám sát
tác giả
+ Đảm bảo xem xét việc thi công xây lắp đúng thiết kế.
+ Giúp chủ đầu tư lựa chọn vật liệu và thiết bị nội thất.
x
x
Quý khách vui lòng liên hệ với công ty để có thêm thông tin chi tiết!
Phòng tư vấn khách hàng: 066822668 hoặc số 0969.198888
==>
Bảng giá chi phí tư vấn Thiết kế Nội thất
--*--
VinaHome
Architecture
Số 38-
Kiến Hưng
Hà Đông - Hà Nội
TeL: 024 85898899
Hỗ trợ trực tuyến
KTS Đăng Tuấn
0906969888
Hotline
0969198888
VINA HOME
Giá tấm lợp lấy sáng vinahome
Thi công trần thạch cao chuyên nghiệp
Báo giá cửa gỗ và khuôn cửa
Thi công Tủ Bếp
Phân Phối Tấm FOMEX
Báo giá Cầu thang
Hoàng Gia Phát
Thi Công Công Trình
GO TO TOP
Công ty Cổ phần Kiến trúc Xây dựng VinaHome
Địa chỉ: số 38 tổ 3, phường Kiến Hưng, quận Hà Đông, TP. Hà Nội
Tel: 02466822668 /
Mobile: 0906969888
Hotline: 0969198888
Email:
kientrucvinahome@gmail.com
Website:
www.vinahomejsc.com
/
www.hoanthiennoithat.com
/
www.khotamlop.com
Designed & Hosted by
ViTechNet.,JSC
C�ng ty VinaHome

Cache-Control: private,No-Store

Content-Type: text/html


markdown:
|
|![]()
|
|◆商品説明
|
|
SSサイズ〜LLサイズ以上も対応できます。
杉山織物謹製の小千谷ちぢみはいかがでしょうか。
グリーンの生地に、かすかに白のラインが入っています。
無地調の着物なので、帯によっていろいろと着まわしが出来ます♪
麻100％の織物は通気性に優れ、乾きも早い。
この透け感も小千谷ちぢみの特徴です。
※※※※※※※※※※※※※※※※※※※※※※※※※※※※※※
画像の様に透け感たっぷりです。
麻の長襦袢、
※※※※※※※※※※※※※※※※※※※※※※※※※※※※※※
細身の方、ぽっちゃり目、背の高い方は必見です！
反物からのオーダーメイド仕立ての着心地の良さを是非この機会に！
詳しい情報は
☆
この生地は大変透けやすいので居敷当てをオススメしています。
下記オプションにてお選び下さい。
素材
麻100％ 杉山織物
|
|◆オススメの着用時期（気温など）
![]()
*あくまであづまや推奨の着用時期をグラフにしています。
長襦袢や羽織などを着用する事によりさらに着用時期の幅が広がります。
|
|◆サイズ
|
|
反物からのオーダー仕立てなのでどんな細かいサイズにも対応できます
長さ 12.5 m
反物幅 40ｃｍ
最大裄丈 74.0ｃｍ （1尺9寸5分）
適応身長 100ｃｍ〜175ｃｍ前後（参考）
|
|◆寸法について
|
|ご注文後サイズをお聞きいたします。
あらかじめサイズがわかっている方は
「身丈」「裄丈」「袖幅」「袖丈」「身幅（前/後）」「くりこし」などをお知らせください。
お仕立てが初めての方でも身長・体重・ヒップなどから経験で割り出せますので
ご注文後メールにてお気軽にお申し付けください。
サイズの計測方法やサイズ表は
|
|◆こだわり縫製＆こだわり裁断
|
|
すべて国内熟練地元の仕立屋さんで加工いたします。（丈夫に仕立てるためミシン併用）
いずれの仕立て屋さんも最低１０年以上の和裁経験がある職人さんです。
当店こだわりのお仕立てと共に、その方の身長などに合わせ良い柄行になるように
着物のプロならではの裁断をいたします。
|
|◆納期＆お支払いについて
|
|
納期は
お支払い後（クレジット決済の場合は直ちに） 寸法が確定してから25日前後ですが お急ぎにも対応いたします。（最高10営業日以内発送）
お急ぎの場合は必ずご注文と同時にお知らせくださいませ。
尚、この商品はお客様のサイズピッタリにお仕立てする完全オーダーメイドですので
お支払いは先払いでお願い致します。
着払い（代引き）は受け付けておりませんので
ご注文時にはお気をつけ下さい。
先払いには
「銀行振り込み」「ぱるる」「クレジットカード決済」が含まれています。
|
|◆オプション
|
|居敷き当てをご希望の方へ
余り布が出た場合、肩当て、居敷き当ては共布にてお付けいたしております。
身長165cm以上の方は、余り布が出ない場合が多いので
居敷き当て（綿ポリ混紡：ポリエステル65％、綿35％）追加オプション￥2,160で承ります。
下記カートに入れるボタン【居敷当て（お仕立てオプション）】をご利用下さい。
【居敷当て（お仕立てオプション）】は腰から裾までです。
水通しをご希望の方へ
水通しは行っておりません。
ご自分でお手入れなさりたい方など
お仕立て前に水通しをご希望される方は追加オプション￥1,620で承ります。
下記カートに入れるボタン【水通し（お仕立てオプション）】をご利用下さい。
当サイトに記載されてない他の柄や色についてのお問い合わせは、
カートに入れるボタン下の「この商品について問い合わせる」にてご連絡ください。
お子様用の着物にも同じ値段でお仕立てが可能です。
|
|◆その他
|
|☆反物のみの販売も承っております。
カートに入れるボタン下の「この商品について問い合わせる」にてお問い合わせください。
もちろん下見も大歓迎です！
ご来店お待ち致しております<(_"_)>ペコッ
＊店頭販売も致しておりますのですれ違いの場合はご容赦下さいませ。
ご覧になっているモニターによって多少の色合い違いがございます。

Server: Apache

Cache-Control: private


markdown:
*"* *Chứ còn nếu mà bắt bẻ từ ngữ thì không thể nào làm được.* *"*- Thống đốc NHNN [Nguyễn Văn Giàu](http://vneconomy.vn/20100415104236813P0C6/thong-doc-nguyen-van-giau-thoa-thuan-khong-co-nghia-la-noi-long.htm)(trả lời phỏng vấn VnEconomy về việc NHNN [lờ điều 476 Luận Dân sự](http://kinhtetaichinh.blogspot.com/2010/03/negotiable-interest-rate.html)khi cho phép vay lãi suất thỏa thuận). **Update (20/04):**“ *Nếu không tăng được vốn theo quy định thì phải xử lý thôi, vì đã là pháp luật thì phải chấp hành.*" Thống đốc NHNN [Nguyễn Văn Giầu](http://vneconomy.vn/20100420093112476P0C6/khong-nuong-chieu-cac-ngan-hang-yeu-kem.htm).
## No comments:
## Post a Comment
Note: Only a member of this blog may post a comment.

Server: GSE

X-Content-Type-Options: nosniff

Cache-Control: private, max-age=0

X-XSS-Protection: 1; mode=block


markdown:
Vietnamese
|
English
Trang chủ
Giới Thiệu
Chính sách
Liên hệ
Đặt mua
Tin tức - Sự kiện
|
Số tạp chí mới nhất
|
Quy định & hướng dẫn gửi bài
Trang chủ
/
Tạp chí
/
Số 222
/
MỤC LỤC
/
Mối quan hệ giữa chất lượng và sự bền vững trong liên kết kinh tế giữa doanh nghiệp với nông dân
Mối quan hệ giữa chất lượng và sự bền vững trong liên kết kinh tế giữa doanh nghiệp với nông dân
Hồ Quế Hậu
KT&PT, số 222, tháng 12 năm 2015, tr. 71-78
Tóm tắt:
Bài viết nhằm chỉ ra mối quan hệ giữa chất lượng thực hiện liên kết với sự bền vững trong liên kết kinh tế giữa doanh nghiệp với nông dân. Kết quả nghiên cứu cho thấy giữa chất lượng và bền vững của liên kết có mối quan hệ thuận chiều. Bốn yếu tố của chất lượng có ảnh hưởng tích cực đến mức độ bền vững của liên kết doanh nghiệp-nông dân đó là: “Độ an toàn và lợi ích của nông dân”, “Độ tin cậy doanh nghiệp của nông dân”, “Mức hiểu biết và ứng xử với nông dân của doanh nghiệp” và cuối cùng là “Phương tiện phục vụ liên kết”.
Từ khóa:
Chất lượng; bền vững; doanh nghiệp; liên kết kinh tế; nông dân; nông nghiệp
Tra cứu bài báo
Tên bài
Từ khóa
Tóm tắt
Tác giả
Năm
2018
2017
2016
2015
2014
2013
2012
2011
2010
2009
2008
Lĩnh vực
Bài báo mới nhất
Phát triển bảo hiểm xã hội đa tầng để thực hiện an sinh xã hội toàn dân: Kinh nghiệm một số nước và khuyến nghị đối với Việt Nam
Nguyễn Thị Lan Hương, Mai Ngọc Cường
KT&PT, số 251, tháng 5 năm 2018, tr. 2-9
Quan điểm và giải pháp đột phá về khắc phục các rào cản thể chế kinh tế đối với phát triển kinh tế-xã hội của Việt Nam đến năm 2030
Đỗ Đức Bình
KT&PT, số 251, tháng 5 năm 2018, tr. 10-20
Tác động bất đối xứng của tỷ giá đến cán cân thương mại Việt Nam
Phạm Thị Tuyết Trinh
KT&PT, số 251, tháng 5 năm 2018, tr. 21-32
Thương mại nội ngành và vai trò của Việt Nam trong mạng lưới sản xuất Châu Á: Cách tiếp cận từ cấu trúc
KT&PT, số 251, tháng 5 năm 2018, tr. 33-40
Các nhân tố giảm phân bổ sai và tái phân bổ nguồn lực tại khu vực chế tác Việt Nam
Nguyễn Khắc Minh, Nguyễn Thị Phương
KT&PT, số 251, tháng 5 năm 2018, tr. 41-50
Tạp chí số mới nhất
Copyright © 2009 Tạp chí Kinh tế và Phát triển - Đại học Kinh tế Quốc dân
# 208 Nhà 14, Đại học KTQD - 207 Giải Phóng, Hà Nội
Tel: 024. 36284875 - Fax: 024. 36284875 - Email:
toasoan@ktpt.edu.vn
Giấy phép số: 152/GP-BVHTT ngày 17/4/2001

Access-Control-Allow-Headers: Content-Type


markdown:
Oops! It appears that you have disabled your Javascript. In order for you to see this page as it is meant to appear, we ask that you please re-enable your Javascript!
Làm bằng đại học uy tín giá rẻ phôi gốc
Trang Chủ
làm bằng cấp 3
Bằng Trung Cấp
Bằng Cao Đẳng
Chứng Chỉ Anh Văn
công nhân
Nothing Found
It seems we can’t find what you’re looking for. Perhaps searching can help.

Server: cloudflare

X-Turbo-Charged-By: LiteSpeed

Set-Cookie: __cfduid=db1384ed59ec7d91d94a0821fe31e97a71527004619; expires=Wed, 22-May-19 15:56:59 GMT; path=/; domain=.lambangdaihocgiare.co; HttpOnly


markdown:
# Đề tài Phương pháp sơ đồ đoạn thẳng để giải các bài toán đơn ở lớp 2
Mục đích của quá trình dạy học ở bậc Tiểu học là nhằm cung cấp tới học sinh những kiến thức cơ bản, toàn thể về tự nhiên và xã hội. Nhằm giúp học sinh từng bước hình thành nhân cách, từ đó trang bị cho học sinh các phương pháp ban đầu về hoạt động nhận thức và hoạt động thực tiễn. Mục tiêu đó được thực hiện thông qua việc dạy học các môn và thực hiện theo định hướng yêu cầu giáo dục, nhằm trang bị cho trẻ những kiến thức, kỹ năng cần thiết để trẻ tiếp tục học ở bậc Trung học hay cho công việc lao động của trẻ sau này. Trong chín môn học, môn Toán đóng vai trò quan trọng, nó cung cấp những kiến thức cơ bản về số học, các yếu tố hình học, đo đại lượng, giải toán, môn Toán Tiểu học thống nhất không chia thành môn khác. Bên cạnh đó khả năng giáo dục của môn Toán rất phong phú còn giúp học sinh phát triển tư duy, khả năng suy luận, trau dồi trí nhớ, giải quyết vấn đề có căn cứ khao học, chính xác. Nó còn giúp học sinh phát triển trí thông minh, tư duy độc lập sáng tạo, kích thích óc tò mò, tự khám phá và rèn luyện một phong cách làm việc khoa học. Yêu cầu đó rất cần thiết cho mọi người, góp phần giáo dục ý chí, đức tính tốt chụi khó, nhẫn nại, cần cù trong học tập.
![ doc](/images/icons/doc16x16.gif)
[ngtr9097](#)| Ngày: 30/05/2013 | Lượt xem: 7580 | Lượt tải: 46 ![ download](/images/download.gif)
![ download](/images/download.gif)
**Đề tài Phương pháp sơ đồ đoạn thẳng để giải các bài toán đơn ở lớp 2**, để tải tài liệu về máy bạn click vào nút DOWNLOAD ở trên


markdown:
# Thực trạng công tác quản trị nhân lực tại khách sạn City View và một số giải pháp hoàn thiện
Trong xu thế chung hiện nay, du lịch đã trở thành hiện tượng phổ biến đối với hầu hết các quốc gia trên thế giới trong đó có Việt Nam. Với điều kiện thuận lợi về vị trí địa lý, tài nguyên thiên nhiên cùng với chính sách của N hà nước ta về định hướng phát triển ngành du lịch Việt Nam trở thành ngành kinh tế mũi nhọn. Khách quốc tế đến Việt Nam ngày càng nhiều đặc biệt là sau khi Việt Nam tổ chức thành công các sự kiện như hội nghị APEC vào tháng 12 năm 2006 và gia nhập tổ chức thương mại thế giới WTO. Khách quốc tế đến Việt Nam. Chính vì vậy mà hệ thống kinh doanh du lịch cũng phát triển mạnh mẽ nhằm cung cấp sản phẩm, dịch vụ đáp ứng yêu cầu của du khách, mang lại doanh thu cho doanh nghiệp và quốc gia. Trong sự phát triển về cơ sở vật chất dành cho du lịch, chúng ta không thể không kể đến sự đóng góp của hàng loạt các khách sạn ngày càng tốt hơn và thỏa mãn nhiều hơn nhu cầu ngày càng cao của du khách, tuy nhiên chất lượng dịch vụ của các khách sạn của chúng ta còn chưa tốt, cò n để khách hàng phàn nàn về chất lượng phục vụ mà thành phần quan trọng góp phần tạo nên chất lượng dịch vụ đó chính là đội ngũ người lao động hoạt động trong ngành du lịch. Để tạo được đội ngũ lao động có chất lượng cao, nhiệt tình trong công việc đòi hỏi công tác quản trị nguồn nhân lực đóng vai trò quyết định. Khách sạn City View tuy đã có nhiều biện pháp nhằm hoàn thiện và nâng cao trình độ chuyên môn nghiệp vụ, khả năng phục vụ của nhân viên song công tác này vẫn chưa thực sự có hiệu quả. Trước yêu cầu mang tính cấp thiết, thường xuyên, lâu dài đó, qua thời gian thực tập tại khách sạn City View, em xin chọ đề tài: “Thực trạng công tác quản trị nhân lực tại khách sạn City View và một số giải pháp hoàn thiện”.
![ pdf](/images/icons/pdf16x16.gif)
[lvbuiluyen](#)| Ngày: 14/12/2012 | Lượt xem: 7126 | Lượt tải: 142 ![ download](/images/download.gif)
![ download](/images/download.gif)
**Thực trạng công tác quản trị nhân lực tại khách sạn City View và một số giải pháp hoàn thiện**, để tải tài liệu về máy bạn click vào nút DOWNLOAD ở trên


markdown:
## Thông tin giỏ hàng
Tổng số sản phẩm:1
Tổng số tiền thanh toán:2,500,000 đ
![](images/layout/cart.png)
[giỏ hàng ](chitiet.php?o=giohang) ![](images/layout/cart.png)
![Đèn flash studio F400 Đèn flash studio F400](images/sanpham/thumb/shop_thumb_1398088182_shop_1397644286_F400.jpg.jpg.jpg)
Đèn flash studio F400
2,500,000 đ
Tổng sản phẩm:1
2,500,000 đ
Tổng số sản phẩm:1
Tổng số tiền thanh toán:2,500,000 đ
Đèn flash studio F400
2,500,000 đ
Tổng sản phẩm:1
2,500,000 đ


markdown:
## Đồng Hồ Nam Reef Tiger RGA3069-PBBO Chính Hãng
Thương hiệu: Reef Tiger
Nguồn gốc: Đức
Mã sản phẩm: RGA3069-PBBO
Dòng sản phẩm: Aurora Tank II 2017
Tình trạng: Mới 100%
Đối tượng: Nam
Kích thước mặt: 45mm
Chất liệu thân vỏ: Thép không gỉ 316L/Mạ vàng
Màu thân vỏ: Vàng
Chất liệu mặt kính: Sapphire Crystal
Chất liệu dây đeo: Dây cao su cao cấp
Màu dây: Đen
Loại máy: Automatic (máy cơ)
Màu mặt quay số: Đen
Khả năng chống nước: 100M
Bộ sản phẩm bao gồm: 1 đồng hồ + 1 hộp đồng hồ sang trọng + 1 thẻ bảo hành chính hãng + 1 sách hướng dẫn.
Bảo hành quốc tế: 2 năm
Bảo hành cửa hàng: 5 năm
Sản phẩm được nhập khẩu chính hãng.
## MÔ TẢ CHI TIẾT SẢN PHẨM
Với nhiều năm trong lĩnh vực hàng hiệu đi cùng đó là đội ngũ kỹ thuật giàu kinh nghiệm luôn tận tình chăm sóc khách hàng. Minh Nhật Plaza nơi tôn vinh giá trị hàng hiệu luôn lấy chữ tín đi đầu. Nói
Và ngày càng nhiều người có cơ hội được dùng hàng chính hãng để thấy được những giá trị tinh hoa của hàng hiệu. Minh Nhật Plaza là hệ thống bán lẻ hàng hiệu
với mức giá ưu đãi nhất và dịch vụ tốt nhất. Chúng tôi cam kết sẽ làm hài lòng cả những khách hàng khó tính nhất. hàng hiệu 100% chính hãng
✓Sản phẩm chính hãng 100%, phát hiện hàng fake hàng nhái đền gấp 1000 lần.
✓Bảo hành 5-10 năm theo đúng tiêu chuẩn thế giới.
✓Là hệ thống bán lẻ hàng hiệu tốt nhất hiện nay.
✓Có nhiều chương trình khuyến mãi hấp dẫn nhất thu hút khách hàng nhất.
✓Là đại lý mua online uy tín nhất toàn quốc.
Tham khảo thêm chính sách bảo hành của chúng tôi >>>
## Sản phẩm cùng loại

Server: LiteSpeed

Accept-Ranges: bytes


markdown:
QUYẾT ĐỊNH
Về việc công khai dự toán ngân sách năm 2018
của trường Mầm non Hòa Tiến 1
Toàn cảnh trường MN Hoà Tiến 1 khu vực chính

Cache-Control: private, pre-check=0, post-check=0, max-age=0

Set-Cookie: nv3c_Fdimd_nvvithemever=yQ%2C%2C; expires=Wed, 22-May-2019 16:06:01 GMT; path=/; domain=.mnhoatien1-hoavang.edu.vn; httponly


markdown: [Video - Ảnh](/video-anh/) [Tin tức](/tin-tuc/) [Thế giới](/the-gioi/) [Thể thao](/the-thao/) [Pháp luật](/phap-luat/) [Kinh tế](/kinh-te/) [Nhà nông](/nha-nong/) [Văn hóa](/van-hoa/) [Giải trí](/giai-tri/) [Du lịch](/du-lich/) [Bạn đọc](/ban-doc/) [Video - Ảnh](/video-anh/) [Tin tức](/tin-tuc/) [Thế giới](/the-gioi/) [Thể thao](/the-thao/) [Pháp luật](/phap-luat/) [Kinh tế](/kinh-te/) [Nhà nông](/nha-nong/) [Văn hóa](/van-hoa/) [Giải trí](/giai-tri/) [Sống trẻ](/song-tre/) [Đẹp](/dep/) [Gia đình](/gia-dinh/) [Công nghệ](/cong-nghe/) [Du lịch](/du-lich/) [Ô tô - Xe máy](/o-to-xe-may/) [Chuyện lạ](/chuyen-la/) [Làng cười](/lang-cuoi/) [Bạn đọc](/ban-doc/) [Đông Tây - Kim Cổ](/dong-tay-kim-co/) [Doanh nghiệp](/doanh-nghiep/) [Trang chủ Dân Việt](/trang-chu-dan-viet/)

X-Cache: QuickCache vv2.1.1rc1 - file

Cache-Control: public


markdown:
**CHUYÊN SẢN XUẤT NÓN - MŨ BẢO HIỂM CHẤT LƯỢNG CAO NHÃN HIỆU BOSS - BBB - GALAX.**
- Tiêu chí sản xuất:
**Mũ bảo hiểm** dành cho người đi Mô tô / xe gắn máy. Được phép sử dụng dấu hiệu hợp quy CR số 0236 15
Cty TNHH An Trần chuyên sản xuất mũ bảo hiểm chất lượng cao. Sản phẩm của chúng tôi đều đạt tiêu chuẩn quốc gia về chỉ tiêu chất lượng dành cho sản phẩm nón bảo hiểm cho người tham gia giao thông.
Đi cùng với chất lượng luôn được đảm bảo thì kiểu dáng và mẫu mã hình ảnh trang trí của thương hiệu BOSS Helmet sẽ mang đến cho bạn nhiều sự lựa chọn hơn. Mũ Bảo Hiểm An Trần đang áp dụng công nghệ in 3D tiên tiến hàng đầu hiện nay để cho ra đời những chiếc nón bảo hiểm hết sức tinh tế và độc đáo. Bạn sẽ tự tin để thể hiện cá tính và sở thích của mình ngay trên mũ bảo hiểm với hình ảnh, chữ ký, logo, biểu tượng của riêng mình.
Ngoài ra, chúng tôi nhận thiết kế và in hình ảnh quảng cáo trên nón bảo hiểm cho các cá nhân, tổ chức và doanh nghiệp dùng làm quà tặng, vật phẩm quảng cáo, tài trợ ..../
Nón Bảo Hiểm Vietnam Airline ATN04-3.3/1
Quý khách có nhu cầu xin vui lòng liên hệ :
**CÔNG TY TNHH ĐẦU TƯ SẢN XUẤT AN TRẦN** **CTY TNHH ĐẦU TƯ SẢN XUẤT AN TRẦN** **Hồ Chí Minh**: 64 Hồ Văn Long, P. Bình Hưng Hòa B, Q. Bình Tân
Điện thoại:
**08 626 57489** - Fax: **08 62659111** **Hotline: 0907 793 769 / 090 303 3337 - Mr Khánh**
Email:
[mubaohiemantran@gmail.com](mailto:mubaohiemantran@gmail.com) - [info@mubaohiemantran.com](mailto:info@mubaohiemantran.com)
Tag:
[nón bảo hiểm](http://mubaohiemantran.com/), [non bao hiem](http://mubaohiemantran.com/), [nón bảo hiểm trẻ em](/tre-em), [giá nón bảo hiểm](/boss), [bán nón bảo hiểm](/boss)

Cache-Control: no-cache

X-Content-Encoded-By: Joomla! 2.5


markdown:
**CÔNG TY TNHH DU LỊCH NAM TRIP - Số ĐKKD 0314118524 do Sở Kế hoạch và Đầu Tư Tp. HCM cấp ngày 19/09/2009**
Địa chỉ: 34 Mạc Thị Bưởi, Phường Bến Nghé, Quận 1, TP.HCM
**Điện thoại:** ** (028) 3827 9179 - (028) 3827 9192 - (028) 3827 2653** ** Hotline: (84) 936 010 331 - (84) 966 892 065
Email: sales@namtrip.com ; info@namtrip.com
Website: ** **CHÍNH SÁCH VÀ QUY ĐỊNH: ** [ - 1. Hướng dẫn đặt tour](http://namtriptravel.com/huong-dan-dat-tour/)
|
|

Server: nginx

X-Nginx-Cache-Status: MISS

X-Server-Powered-By: Engintron


markdown:
Trong sáng 23/6, phiên xử Trương Hồ Phương Nga (30 tuổi, Hoa hậu người
Việt tại Nga 2007) và Nguyễn Đức Thùy Dung (bạn Nga) bị cáo buộc lừa
16,5 tỷ đồng tiếp tục diễn ra với phần xét hỏi.
Mở đầu phiên xử, được chủ tọa gọi tên đầu tiên để xét hỏi nhưng
hoa hậu Phương Nga giữ nguyên quan điểm ở phiên tòa hôm qua: "Bị cáo xin
tiếp tục giữ quyền im lặng".
Phương Nga ngồi nghe ông Mỹ nói về mối quan hệ của 2 người, nhưng không một lần nhìn về phía ông (bên trái). Ảnh: Kiến Tường.
HĐXX tiếp tục đặt các câu hỏi cho ông Cao Toàn Mỹ để làm rõ mối
quan hệ với hoa hậu này. Trả lời về việc "có quan hệ thế nào với Phương
Nga", ông Mỹ cho hay là "Bạn bè thân thiết", có cho vay tiền qua lại và
từng "Có lần hợp tác làm sự kiện tại quán cà phê".
Ông Mỹ cũng thừa nhận từng cùng hoa hậu đi công tác quảng bá bộ phim có
Phương Nga đóng nhưng không nhớ rõ khoảng thời gian nào.
Trả lời về những giấy tờ thuộc cá nhân mình được cơ quan điều tra thu
giữ tại nhà riêng của Phương Nga, ông Mỹ ấp úng nói rằng mình và hoa hậu
"thân thiết" nên thỉnh thoảng nhờ nhau mua, nhận hàng giúp.
Một số sổ bói toán, tử vi có liên quan đến mình, đại gia này cho hay Phương Nga và Dung rất rành bói toán nên thường nhờ xem.
Tòa một lần nữa đề nghị ông Mỹ nói lại lý do "lần đầu tố cáo Nga vay
mượn tiền" chứ không phải lừa đảo. Ông này cho rằng vì hoa hậu cương
quyết tố mình vi phạm luật hôn nhân nên mới "chính thức tố Nga lừa đảo".
Ông Mỹ bị truy vấn trong phiên tòa sáng nay. Ảnh: Kiến Tường,
Ông Mỹ rành rọt kể về ngôi nhà được Phương Nga giới thiệu trên đường
Nguyễn Trãi có 7 tầng, với giá khá rẻ so với thị trường, chỉ 4,5 tỷ
đồng. Chủ tọa đề nghị ông Mỹ nói về căn cứ ước lượng giá trị thì ông này
thừa nhận "với diện tích ấy, vị trí ấy thì có thể ước tính giá trị" và
thừa nhận mình không phải là nhà đầu tư chuyên nghiệp nên không rành.
Được chủ tọa chất vấn "Có khi nào đi công tác cùng nhau và ở chung
khách sạn không?", ông Mỹ thừa nhận "Có chung khách sạn nhưng không cùng
phòng" và cho hay thường là do mình trả tiền.
Ngồi ở ghế bị cáo nghe ông Mỹ trả lời, nét mặt Phương Nga bình thản
nhưng thỉnh thoảng tỏ vẻ mệt mỏi, mắt nhắm nghiền. Những lúc còn lại, cô
chỉ nhìn thẳng vào Hội đồng xét xử, mà không một lần quay sang nhìn mặt
ông Mỹ ngồi phía bên trái.
Theo Kiến Tường/Ngoisao
TAGS