text:
Châu Âu
Châu Âu về mặt địa chất và địa lý là một bán đảo hay tiểu lục địa, hình thành nên phần cực tây của đại lục Á-Âu, hay thậm chí Âu Phi Á, tùy cách nhìn. Theo quy ước, nó được coi là một lục địa, trong trường hợp này chỉ là một sự phân biệt thuần về văn hóa hơn là địa lý. phía bắc giáp Bắc Băng Dương, phía tây giáp Đại Tây Dương, phía nam giáp Địa Trung Hải và biển Đen, tuy nhiên về phía đông thì hiện không rõ ràng. Tuy nhiên có thể coi dãy núi Ural được coi là vùng đất với địa lý và kiến tạo rõ rệt đánh dấu ranh giới giữa châu Á và châu Âu (xem chi tiết trong bài Địa lý châu Âu). Khi được coi là một lục địa thì châu Âu thuộc loại nhỏ thứ hai trên thế giới về diện tích, vào khoảng 10.600.000 km², và chỉ lớn hơn Úc. Xét về dân số thì nó là lục địa xếp thứ tư sau châu Á, châu Mỹ và châu Phi. Dân số của châu Âu vào năm 2003 ước tính vào khoảng 799.466.000: chiếm vào khoảng một phần tám dân số thế giới.
Mục lục
- 1 Nguồn gốc tên gọi
- 2 Lịch sử
- 3 Địa lý và phạm vi
- 4 Hệ sinh thái
- 5 Con người
- 6 Các quốc gia
- 7 Các vùng ngôn ngữ và văn hóa trong châu Âu
- 8 Xem thêm
- 9 Ghi chú
- 10 Liên kết ngoài
Nguồn gốc tên gọi[sửa | sửa mã nguồn]
Danh xưng "châu Âu" và "Âu châu" trong tiếng Việt bắt nguồn từ dịch danh Trung văn của từ "Europa" là Âu La Ba châu (Trung văn phồn thể: 歐羅巴洲; giản thể: 欧罗巴洲, bính âm: Ōuluóbā Zhōu), gọi tắt là Âu châu (Trung văn phồn thể: 歐洲; giản thể: 欧洲, bính âm: Ōu Zhōu).
Nàng Europa (tiếng Hy Lạp: Ευρώπη; xem thêm Danh sách các địa danh Hy Lạp cổ đại) là một công chúa con vua Agenor xứ Týros trong thần thoại Hy Lạp, bị thần Zeus - cha của các vị thần - dưới dạng một con bò trắng dụ đưa đến đảo Crete (Kríti), tại đó nàng hạ sinh Minos - sau là chúa đảo Crete.[1][2] Trong các tác phẩm của Homer, Ευρώπη là tên vị hoàng hậu thần thoại của đảo Crete, chứ không phải địa danh. Sau đó, từ này trở thành tên gọi của mảnh đất Hy Lạp và đến năm 500 TCN, ý nghĩa của nó được dùng rộng ra cho cả phần đất đó lên tận phía bắc.
Xét rộng ra thì từ này trong tiếng Hy Lạp gồm hai từ eurys ("rộng") và ops ("mặt"), tuy nhiên giả thuyết này không rõ ràng. Một số nhà ngôn ngữ học đưa ra một giả thuyết khác dựa trên nguồn gốc dân gian là từ này có gốc từ tiếng Semit, bản thân lại mượn từ erebu trong tiếng Akkad, nghĩa là "mặt trời lặn" (tức phương Tây) (xem thêm Erebus). Đứng từ phía châu Á hay Trung Đông thì đúng là Mặt Trời lặn ở phần đất châu Âu–mảnh đất phía tây. Cũng thế, tên gọi châu Á có gốc từ asu trong tiếng Akkad, nghĩa là "mặt trời mọc", chỉ vùng đất phía đông dưới góc nhìn của một người Lưỡng Hà.
Ở Việt Nam, châu Âu còn được biết đến với cái tên "Lục địa Già",[3] chú ý phân biệt với thuật ngữ Cựu Thế giới để chỉ Lục địa Phi-Á Âu.
Bản đồ châu Âu chứa các liên kết, thể hiện các biên giới địa lý thông thường[4] (chú thích: đen = nằm hoàn toàn ở châu Âu; xanh lam = nằm trên cả châu Á và châu Âu; xanh lá cây = đôi khi được tính vào châu Âu nhưng theo địa lý nằm ngoài biên giới châu Âu)
Lịch sử[sửa | sửa mã nguồn]
Sự hình thành của châu Âu[sửa | sửa mã nguồn]
Bạn phải thêm 1 tham số |lý do = để bản mẫu cần dọn dẹp này - thay thế nó bằng
{{Cần dọn dẹp|Cần phân thành các tiểu mục để tiện theo dõi|lý do=<Điền vào lý do ở đây>}}, hoặc gỡ bỏ bản mẫu cần dọn dẹp.
Châu Âu có một quá trình lịch sử xây dựng văn hóa và kinh tế tương đối lâu đời, có thể xét từ Thời đại đồ đá cũ (Paleolithic). Việc khám phá ra những viên đá hình bàn tay có độ tuổi cách đây 800.000 năm theo phương pháp định tuổi cácbon mới đây tại Monte Poggiolo, Ý, có thể có những ý nghĩa đặc biệt.
Nền văn minh Hy Lạp cổ đại được coi là "Bà mẹ của châu Âu".[5] Tương truyền, người Troia ở Tiểu Á đã bắt cóc vợ của vua Menelaus người Hy Lạp. Để đáp trả, quân Hy Lạp vượt biển làm nên cuộc chiến tranh thành Troia, và phá tan được thành này.[6] Nền văn hóa Hy Lạp bấy giờ có biết bao nhiêu là anh tài xuất chúng như Homer, Hesiod, Callinus người xứ Ephesus, Xenophanes người xứ Colophon... về thi ca, Aristotle và Plato về triết học, Pythagoras người đảo Samos về toán học, Herodotos, Thucydies, Xenophon... về sử học.[7][8] Trong các thành bang Hy Lạp cổ, Nhà nước chính trị đầu sỏ Sparta (Lacedaemon) thì tập trung xây dựng chủ nghĩa quân phiệt, còn nước Cộng hòa Athena dân chủ thì phát triển hoàng kim dưới thời cầm quyền của lãnh tụ Perikles.[5] Cũng có những Nhà nước quân chủ, tỷ như đảo Samos của ông vua hải tặc Polycrates, và cũng có những Nhà nước độc tài, điển hình là các thành bang chư hầu của người Ba Tư ở Tiểu Á (Từ năm 559 trước Công Nguyên vua Cyrus Đại Đế khởi lập Đế quốc Ba Tư và chinh phạt phần phía đông cũng nền văn minh Hy Lạp).[8][9] Nhờ tài năng của mình, các chiến binh Hy Lạp ở châu Âu đã cầm chân và đánh tan tác quân xâm lược Ba Tư trong những trận đánh lừng lẫy.[9][10] Người Hy Lạp cũng tổ chức những kỳ Hy Vận Hội trên núi Olympus, trong đó có nhiều môn thi đấu.[8] Người Athena kể từ thời Perikles là trung tâm của nền văn minh Hy Lạp xưa.[8] Nhưng từ năm 431 trước Công Nguyên cho đến năm 404 trước Công Nguyên, người Sparta đánh Athena trong cuộc Chiến tranh Peloponnesus dẫn đến sự suy sụp của thành bang Athena cũng như của chế độ dân chủ, thống soái Sparta là Lysandros ca khúc khải hoàn.[7] Tuy Athena nỗ lực hồi phục nhưng họ không thể nào làm đàn anh của thế giới Hy Lạp cổ nữa. Nhưng đến Sparta hùng mạnh cũng bị quân Thebes đánh bại trong trận Leuctra vào năm 371 trước Công Nguyên. Vào thế kỷ thứ IV trước Công nguyên, khi tộc Hy Lạp cứ đánh nhau suốt mà không có ai làm bá chủ, Vương quốc Macedonia vươn lên, vua Philippos II xuất chinh đánh tan nát liên quân Athena - Thebes, dẫn đến sự kết liễu nền độc lập của các thành bang Hy Lạp.[11] Vào thế kỷ thứ IV trước Công nguyên, tộc Hy Lạp có Vương quốc Macedonia vươn lên, vua Alexandros Đại Đế (trị vì: 336 - 323 trước Công nguyên) mở rộng bờ cõi đất nước cho đến tận sông Ấn trong một loạt cuộc chinh phạt lẫy lừng của ông, nhưng những cuộc chiến tranh liên miên này kết thúc sau khi ông qua đời.[12]
Nhờ có Alexandros Đại Đế mà nền văn minh Hy Lạp truyền bá mạnh mẽ đến Á châu, tạo nên các quốc gia Hy Lạp hóa.[12] Vào năm 753 trước Công nguyên, Vương quốc La Mã ra đời với việc vua Romulus gầy dựng "kinh thành vĩnh cửu" La Mã.[5] Sau khi lật đổ vua Tarquin Kiêu hãnh và năm 510 trước Công Nguyên thì người La Mã thiết lập nền Cộng hòa do các quan Tổng tài trị nước. Thoạt đầu họ lâm chiến với Vương quốc Ipiros do vua Pyrros trị vì (282 - 272 trước Công nguyên), và dù ban đầu ông vua mạo hiểm này giữ được xứ Syracuse,[13] Syracuse thất thủ và nhà toán học lỗi lạc Archimedes bị một tên lính La Mã giết hại trong trận chiến này (212 trước Công Nguyên).[8] Trước vó ngựa của người La Mã, nền văn minh Hy Lạp cùng các quốc cuối cùng đã chinh phạt được nền văn minh Hy Lạp xưa, và dần dần tiêu diệt luôn cả các quốc gia Hy Lạp hóa.[5] Thời bấy giờ, Cicero là nhà hùng biện xuất sắc nhất của La Mã.[13] Danh tướng Julius Caesar thắng lớn trong các cuộc nội chiến La Mã, khi ông ta lên làm nhà độc tài, có người cảm thấy lo sợ nền Cộng hòa sụp đổ nên đã lập mưu giết ông vào năm 44 trước Công Nguyên. Cuối cùng cháu ông là Augustus lật đổ chế độ Cộng hòa và lên ngôi Hoàng đế, thành công vang dội trong việc thiết lập Đế quốc La Mã.[14] Vào năm 9, quân La Mã đại bại trong trận chiến Teutoburg với các bộ lạc người German do tù trưởng Hermann chỉ huy. Cuộc xâm lược Đức của người La Mã hoàn toàn thất bại và chiến công hiển hách giải phóng Đức của Hermann đã mở đường cho sự phát triển riêng biệt của nền văn hóa dân tộc Đức.[15] Nền văn minh La Mã sản sinh những nhân tài sử học như Titus Livius, Plutarchus.[13] Cùng thời đó, Ki-tô giáo cũng ra đời ở Tây Á, với những lời giáo huấn của Chúa Giêsu người xứ Nazareth. Ngài bị đóng đinh tại Jerusalem dưới triều Hoàng đế Tiberius (trị vì: 14 - 37).[16] Khi quân La Mã xâm lược đảo Anh, vị Nữ hoàng tóc đỏ Boudicca kêu gọi nhân dân kháng chiến, nhưng bị đánh bại.[17] Đế quốc La Mã thái bình thạnh trị dưới các triều Hoàng đế Nerva, Traianus, Hadrianus, Antoninus Pius và Marcus Aurelius từ năm 96 đến năm 180. Nerva cứu giúp người bần hàn, Traianus thì sáng suốt và có tài dụng binh, Hadrianus thì bảo trợ nghệ thuật và kiến trúc, Antoninus Pius thì hiển đức còn Marcus Aurelius thì quả là một ông vua - hiền triết đức độ, với tinh thần trách nhiệm cao.[16] Người Goth (tộc German) tấn công La Mã vào năm 250 và hủy diệt quân đội của Hoàng đế Decius, giết được cả Decius.[14][18] Sau một thời kỳ đại loạn, Hoàng đế Diocletianus (trị vì: 284 - 305) gầy dựng lại cơ đồ La Mã, xuất chinh thắng địch mang lại vẻ vang cho Đế quốc. Với các Hoàng đế Domitianus, Marcus Aurelius, Decius và Diocletianus, Ki-tô giáo bị trấn áp tàn nhẫn. Cũng từ thời Diocletianus, Đế quốc La Mã bị chia cắt thành hai nước.[16] Ông trị vì phần phía đông, từ đó khởi lập Đế quốc Đông La Mã. Hoàng đế Constantinus I Đại Đế dời đô về thành Tân La Mã, từ đó thành La Mã không còn làm kinh đô của đát nước mà chính nó lập ra nữa.[19] Với những chiến công hiển hách của Constantinus I Đại Đế, Đế quốc La Mã thống nhất.[20] Cũng trong thời điểm này lần đầu tiên Ki-tô giáo trở thành quốc giáo của La Mã.[21]
Người Goth càng ngày hùng mạnh làm Hoàng đế Theodosius I Đại Đế phải gặp nhiều gian nan, để bảo vệ Đế quốc La Mã.[22] Trong triều vua này Ki-tô giáo hoàn toàn là tôn giáo hợp pháp duy nhất của Đế quốc La Mã.[23] Khi ông qua đời vào năm 395, Đế quốc La Mã không bao giờ được thống nhất nữa.[24] Vào năm 410, khi có loạn người La Mã phải rời khỏi đảo Anh, tạo điều kiện cho nước Anh trỗi dậy.[19] Vào năm 441, vua Attila kéo đại binh Hung Nô vào phá tan tành vài thành phố của người Tây La Mã, song quân Tây La Mã của danh tướng Flavius Aetius hợp binh với vua người Tây Goth là Theodoric và đánh tan tác quân đội tinh nhuệ của Attila trong trận đánh lớn tại Chalons (451). Mối đe dọa từ người Hung Nô bị đẩy lùi.[25] Trước cuộc tấn công của người German, Đế quốc Tây La Mã sụp đổ vào năm 476 đời Hoàng đế Romulus Augustus.[26] Từ đó, châu Âu đã bước vào một thời kỳ dài đầy biến động thường được biết đến dưới tên gọi Thời kỳ Di cư. Thời kỳ đó còn gọi là "Thời kỳ Đen tối" theo các nhà tư tưởng Phục Hưng, và là "Thời kỳ Trung cổ" theo các nhà sử học đương đại và những người thuộc phong trào Khai sáng. Trong suốt thời gian này, các tu viện tại Ireland và các nơi khác đã gìn giữ cẩn thận những kiến thức đã được ghi chép và thu thập trước đó. Đến năm 610, người Avar và Quân đội Ba Tư tiến đánh Đế quốc Đông La Mã, Hoàng đế Phocas không giữ được nước, bị Heraclius hạ bệ. Là người có tài dụng binh, Heraclius phản công đại phá tan nát quân Ba Tư, Đế quốc Ba Tư đại bại vào năm 627. Nhưng đúng lúc đó, người Ả Rập Hồi giáo trỗi dậy mãnh liệt dưới sự lãnh đạo của nhà tiên tri Muhammad ở Tây Á. Vào năm 632, vó ngựa của người Ả Rập tung hoành trên Đế quốc Đông La Mã. Hoàng đế Heraclius xuất chinh, bị thảm bại tại Yarmouk (636).[27] Vào năm 638, ông tiếp tục mất thành Jerusalem về tay quân Ả Rập do Khalip Omar thân chinh thống suất. Bước tiến của người Ả Rập vào Âu châu chỉ bị một bộc lạc người German là người Frank do Karl Búa Sắt chỉ huy chặn đứng tại Tours (732).[23] Dưới triều vua Karl I Đại Đế (trị vì 768 - 814), Đế quốc Frank cường thịnh tung hoành ngang dọc khắp cõi Âu châu. Đế quốc Frank bấy giờ có cương thổ từ biển Đại Tây Dương cho đến sông Danube, từ Hà Lan cho đến Provence. Ông cũng củng cố vùng núi Pyrenees nhằm chống lại các cuộc cướp phá của quân Ả Rập. Vào năm 800, Giáo hoàng Lêô III tấn phong Karl I Đại Đế làm Hoàng đế. Từ đây, một Đế quốc Ki-tô giáo ở Tây phương được hình thành, độc lập với Đế quốc Đông La Mã. Chế độ phong kiến được dựng xây, người Frank bấy giờ coi như đã hợp nhất Âu châu, nhưng sự thống nhất này cũng tan thành mây khói sau khi Hoàng đế Karl I qua đời. Các vua kế tục Karl I Đại Đế đánh lẫn nhau, và theo Hiệp định Verdun (843) thì các quốc gia Đức và Pháp ra đời.[28]
Vua Heinrich der Finkle (trị vì: 912 - 936) là người có công đưa nước Đức trở thành một liệt cường của châu Âu thời Trung Cổ. Ông ngự tại kinh thành Mamleben ở vùng núi Harz, và chinh đông, dựng xây các thành phố đồng thời ngăn chặn những cuộc xâm lược của người Magyar, người Slavơ và ngưới Đan Mạch. Con ông là vua Otto I người xứ Sachsen (trị vì: 936 - 973) xuất chinh đập tan tác quân xâm lược Magyar trong trận Lechfeld vang danh (955). Bước tiến công của người Magyar vào châu Âu hoàn toàn bị đẩy lùi. Sau chiến công hiển hách, vua Otto I được Giáo hoàng Gioan XIII tấn phong làm Hoàng đế, từ đây khởi lập Đế quốc La Mã Thần thánh. Trong khi ấy, Đế quốc Đông La Mã hưng thịnh với Hoàng đế Basil I (trị vì: 867 - 886), người có tài trị quốc đã củng cố sự vững mạnh của Đế quốc. Các Hoàng đế Leōn VI ho Sophos (886 - 912) và Kōnstantinos VII Porphyrogennētos (trị vì: 913 - 959) đưa kinh kỳ Constantinopolis trở nên phồn vinh và khuếch trương thương mại.[29] Thời bấy giờ, ở vùng Balkan một quốc gia hùng mạnh trỗi dậy, trở thành kẻ kình địch của Đế quốc Đông La Mã. Đó là Đệ nhất đế chế Bulgaria, do các thủ lĩnh dũng mãnh Terbel, Crum và Omartag khởi lập. Người Bulgaria theo Ki-tô giáo Chính Thống, nhưng điều này không thể ngăn họ đánh nhau với người Đông La Mã. Sa hoàng Crum đã tuyên chiến với người Đông La Mã, tiêu diệt Hoàng đế Nicephorus I Dưới triều Sa hoàng Simeon I (trị vì: 893 - 927), ông xưng "Quốc vương và Đấng cầm quyền chuyên chính của người Hy Lạp và Bulgaria", khởi binh đánh thành Constantinopolis nhưng thất bại (924).[30] Sang đời Sa hoàng Samuel (trị vì: 927 - 1014), ông dời đô về thành Ochrid tráng lệ. Hoàng đế Basil II đánh tan tác quân Bulgaria, lại còn đui mù đám tù binh, làm cho Samuel đau khổ và chết. Trong thời gian đó, vào năm 997, István I lên làm thủ lĩnh của người Magyar, sáng lập Vương quốc Hungary vào năm 1001[31] Từ thập niên 1030, người Thổ Seljuk hưng thịnh lên, liền tiến công Đế quốc Đông La Mã và thắng trận lớn ở Manzikert gần hồ Van (1071).[32] Họ còn xâm phạm đến Vương quốc Gruzia hùng mạnh của vua David IV (trị vì: 1089 - 1125), nhưng ông xuất chinh đánh lui quân Seljuk ra khỏi kinh đô Tbilisi. Dưới triều Nữ vương Tamara, cung đình Gruzia bước vào giai đoạn hoàng kim. Văn hóa nở rộ, nhà thi hào Shot'ha Rust'aveli - từng được giáo dưỡng tại Hy Lạp - làm quan trong Triều đình Tamara và được coi là người tiếp bước cho cao trào Phục Hưng. Trước bước tiến mãnh liệt của người Thổ Seljuk, từ năm 1096 cho đến năm 1291, người Ki-tô giáo phải tiến hành tám cuộc Thập tự chinh lớn và nhiều cuộc chiến nhỏ chống người Ả Rập và người Seljuk. Một ví dụ điển hình là cuộc Thập tự chinh lần thứ ba do vua Anh Richard I, vua Pháp Philippe II Auguste và Hoàng đế La Mã Thần thánh Friedrich Barbarossa tiến hành, thất bại trong việc giành lại Jerusalem từ tay người Ả Rập. Cháu của Friedrich I Barbarossa là Friedrich II (trị vì: 1211 - 1250) vừa giữa nghiệp đế vừa làm vua xứ Sicilia.[32] Là một "Kỳ nhân thiên hạ" (stupor mundi) ông khuếch trương nền văn hóa, đặt mầm mống cho thời kỳ Phục Hưng. Trong Đế quốc La Mã Thần thánh rộng lớn, Hoàng đế cũng muốn gầy dựng một nền thái binh thịnh trị.[33] Sau thời ông thì Ý cũng có một nhân tài xuất sắc của nền thi ca Trung Cổ là nhà thi hào Dante Alighieri (1265 - 1320).[34] Trong khi đó, vua Anh là John Lackland (trị vì: 1199 - 1216) bị mất xứ Normandy về tay người Pháp sau thất bại trong trận Bouvines (1214). Vào năm 1215, triều thần Anh ép John Lackland phải ký kết "Đại Hiến chương" (1215), mở ra truyền thống dân chủ của nước Anh.[32][35]
Đời vua Edward III (trị vì: 1327 - 1377), nước Anh lâm vào cuộc Chiến tranh Một trăm năm tàn khốc.[36] Đây là một cuộc chiến có nhiều giai đoạn lẻ tẻ. Ông ngự giá thân chinh hủy diệt thủy binh Pháp trong trận Sluys (1340), sau đó liên tiếp đánh bại quân Pháp trong trận Cressy vào năm 1346 và trận Poitiers vào năm 1356. Vua Henry V cũng xuất chinh đại phá quân Pháp trong trận Agincourt vào năm 1415. Trong trận Castillion vào năm 1453 quân Anh đại bại và cuộc chiến tranh mới chấm dứt. Nhưng vào năm 1475, vua Edward IV thân chinh khởi binh đánh Pháp, buộc người Pháp phải triều cống cho Vương quốc Anh.[37] Cũng trong thời bấy giờ, khi người Thổ Seljuk suy sụp, người Thổ Ottoman trỗi dậy với Sultan Osman I (trị vì: 1281 - 1326). Trước vó ngựa khủng khiếp của người Thổ Ottoman, Đệ nhị đế chế Bulgaria đại bại phải chấp nhận làm chư hầu cho họ vào năm 1366. Tiếp theo đó, quân Ottoman hủy diệt quân đội Serbia trong trận Kosovo (1389) ác liệt. Sau cùng, Bulgaria bị sáp nhập vào Đế quốc Ottoman. Vào năm 1396, vua Hungary là Sigismund tổ chức Thập tự chinh, bị Sultan Bayezid I đánh cho đại bại trong trận Nicopolis trên sông Danube.[38] Sau khi Sultan Murad II đánh tan tác một cuộc Thập tự chinh trong trận Varna (1444), Sultan Mehmed II công thành Constantinopolis và kết liễu Đế quốc Đông La Mã.[39] Thời bấy giờ, nhà Habsurg của các Đại Quận công Áo lên làm Hoàng đế La Mã Thần thánh, đóng đô tại thành Viên.[40][41] Đại Quận công Áo Karl lên ngôi Hoàng đế tức Karl V vào năm 1519. Vào năm 1526, ông trị vì một Đế quốc rộng lớn hơn bất kỳ một Đế quốc nào trong lịch sử Âu châu kể từ thời Karl I Đại Đế.[42] Quân đội Đế quốc La Mã Thần thánh đại thắng trong trận chiến Pavia chống vua Pháp là François I vào năm 1526.[43] Nhưng cũng trong thời này, ngọn lửa của phong trào Kháng Cách bùng lên với nhà thần học Đức lừng danh Martin Luther (1483 - 1546). Vào năm 1517, ông dán "95 luận đề" tố cáo việc Giáo hoàng sử dụng phép ân xá (indulgence) trên cửa Thành trị - Giáo đường Wittenberg. Phong trào Kháng Cách có lối suy nghĩ khác với thần học Trung Cổ về việc Thiên Chúa cứu rỗi các linh hồn khỏi tội lỗi. Điều này khiến Triều đình Karl V phải bận tâm vào việc trừng trị Kháng Cách.[44] Nhưng một nhóm Vương hầu người Đức cũng đứng về phe Luther cả.[45] Người Bắc Âu nhanh chóng tiếp nhận tư tưởng này.[46]
Trong khi ấy, việc các danh sĩ Đông La Mã chạy sang Ý sau khi kinh kỳ Constantinopolis thất thủ đã tạo nên phong trào Phục Hưng ở các nước phương Tây, là sự hồi phục của hai nền văn minh Hy Lạp và La Mã cổ đại, qua văn chương và nghệ thuật. Kiến trúc Âu châu thời đại này đã trở về về với lối kiến trúc Hy Lạp - La Mã xưa. Những công trình tiêu biểu của trào lưu Phục Hưng là cung điện và văn phòng công cộng.[47] Một trong những danh nhân tiêu biểu của phong trào văn hóa Phục Hưng là nhà họa sĩ người Ý Leonardo da Vinci (1452 - 1519). Trào lưu văn hóa Phục Hưng là ảnh hưởng hoàn toàn không nhỏ đối với lối suy nghĩ của người Âu châu và cùng với phong trào Kháng Cách mở ra thời kỳ cận đại.[48] Nhưng trào lưu này ít được đón nhận ở các nước thuộc Đế quốc Ottoman, và có chúc ít công trình kiến trúc tại Đại Công quốc Moskva.[49] Đời Sultan Selim I (trị vì: 1520 - 1520), Đế quốc Ottoman tạm thời không còn là mối lo ngại của người Âu châu nữa do họ chuyển sang đánh các nước Tây Á và Bắc Phi. Con của Selim I là vị Sultan kiêu hùng.Suleiman I (trị vì: 1520 - 1566), quân Ottoman lại phát động Thánh chiến chống các nước Ki-tô giáo, chinh phạt thành Beograd và đảo Rhodes. Người Hungary bị mất vua, mất nước. Em của Hoàng đế Karl V là Ferdinand I lên làm vua của một phần đất Hungary, tiếp tục cuộc tranh hùng Áo - Ottoman.[42] Suleiman I thân hành kéo đại quân đến đánh kinh thành Viên nhưng thất bại vào năm 1529.[50] Khi đó, tại Đại Công quốc Moskva, Ivan IV (trị vì: 1533 - 1584) xưng làm Sa hoàng, khởi lập nước Nga Sa hoàng. Là ông vua hùng tài đại lược, ông thân chinh đánh người Kazan vào năm 1547 và với chiến thắng trong cuộc chiến này, nước Nga mở mang cương thổ đến miền Xibia. Quân Nga cũng chiếm lĩnh xứ Astrakhan.[51]
Trong thời đại này có hai biến cố lớn: Christopher Columbus tìm ra châu Mỹ, đồng thời người châu Âu đã vượt được mũi Hảo Vọng. Qua đó, châu Âu có tầm nhìn ra ngoài thế giới, tài năng của các nhà hàng hải để giúp cho người châu Âu bắt đầu vượt biển mà tiến hành chủ nghĩa thực dân.[52] Các Đế quốc Tây Ban Nha và Bồ Đào Nha cũng tiến hành khai phá thuộc địa, chiếm lĩnh được không ít đất đai ở châu Mỹ La Tinh.[47] Tiếp theo là các nước Pháp, Hà Lan và Anh đã hình thành nên các Đế quốc thực dân với bạt ngàn đất đai và tài sản tại châu Phi, châu Mỹ, và châu Á. Trong khi ấy, Đế quốc Ottoman khuếch trương bành trướng và lâm chiến với Vương quốc Ba Lan và Đại Công quốc Litva vào năm 1620. Ban đầu, người Thổ Nhĩ Kỳ thắng lớn, nhưng sau đó quân Kỵ binh Ba Lan phản công đánh tan nát đại quân Ottoman do đích thân Sultan Osman II chỉ huy trong trận Chocim (1621).[53] Vương quốc Ba Lan và Đại Công quốc Litva - vốn là một nhà nước Cộng hòa có vua do dân bầu lên - cũng đạt đến đỉnh cao chói lọi.[54] Cùng thời, Đế quốc Thụy Điển vươn lên trở thành một liệt cường đáng gờm ở phương Bắc, với ông vua hùng tài đại lược Gustav II Adolf (trị vì: 1617 - 1632), với một nền chính trị vững chắc, một lực lượng Thủy binh hùng hậu và Quân đội tinh nhuệ. Thấy nước Nga đang biến loạn, ông xuất chinh hạ được thành Gdov vào năm 1614. Vào năm 1617, Sa hoàng Mikhail I Romanov phải nhượng đất đai cho Thụy Điển, đổi lại Nga giành lại được vùng Novgorod vốn từng bị quân Thụy Điển xâm lăng.[55] Sau đó, người Thụy Điển quay sang đánh bại Ba Lan - Litva (1621).[56] Quân Ba Lan hợp lực với Quân đội Đế quốc La Mã Thần thánh chặn chân quân Thụy Điển vào năm 1629, từ đó người Thụy Điển nhận thấy mối đe dọa từ người Áo. Trước đó, cuộc Chiến tranh Ba Mươi năm đã bùng nổ giữa liên minh Công giáo do người Áo dẫn đầu và liên minh Kháng Cách trong Đế quốc La Mã Thần thánh. Vua Đan Mạch là Christian IV xuất binh sang Đức nhưng bị liên quân Công giáo đánh đại bại vào năm 1626. Do đó vào năm 1629, vua Gustav II Adolf ngự giá thân chinh cùng đại quân tiến vào Đức làm minh chủ của liên minh Kháng Cách. Sau nhiều trận thắng, Gustav II Adolf hy sinh. Người Pháp tuy theo Công giáo nhưng thù địch với Áo nên nhảy vào tham chiến, thành thử chiến tranh chấm dứt với Hoà ước Westfalen vào năm 1648, Kháng Cách trường tồn.[57] Thụy Điển và Pháp mở rộng bờ cõi.[58] Vua Louis XIV (trị vì: 1643 - 1715) là người có công gầy dựng Nhà nước quân chủ chuyên chế ở Pháp. Trong thời đại này, Pháp là quốc gia hùng mạnh nhất ở Tây Âu.[50] Trên khắp Âu châu, các nước học hỏi theo Nhà nước của Louis XIV.[59] Trong cuộc Chiến tranh Ủy thác (1667 - 1668), ông ta đánh Tây Ban Nha để giành lấy vùng Franche-Comté, và toàn thắng vào năm 1674.[50] Nhưng vào năm 1690, vua Anh là William III lập chiến công lừng lẫy đại phá liên quân Pháp - Ireland trong trận Boyne.[60]
Vào năm 1655, vua Thụy Điển là Karl X thân hành dẫn quân tiến đánh Ba Lan.[61] Là một chư hầu của Ba Lan, nhưng xứ Brandenburg - Phổ (tộc Đức, nằm trong Đế quốc La Mã Thần thánh) họp binh với quân Transylvannia, quân Thụy Điển và quân Nga. Trong [[trận đánh Warsaw (1656), quân Ba Lan đại bại và đại binh Brandenburg - Phổ do Tuyển hầu tước kiêm Quận công Friedrich Wilhelm I Vĩ đại (trị vì: 1640 - 1688) thân hành thống suất đã chiến đấu mãnh liệt. Sau đó, ông buộc Ba Lan phải nhượng vùng Đông Phổ và lui khỏi cuộc chiến.[62] Quân Ba Lan đuổi được liên quân Nga - Thụy Điển, nhưng rồi sau cuộc chiến tình hình rối loạn làm Ba Lan, xứ Phổ - Brandenburg trở nên hùng cường, uy dũng.[54] Xứ Phổ còn đe dọa mạnh mẽ đến sức mạnh quân sự của Thụy Điển.[47] Quả nhiên, khi đại binh Thụy Điển (được Pháp giúp đỡ) sang xâm lược, các chiến binh dũng mãnh Phổ - Brandenburg đã đánh úp địch ở Rathenow, và đại phá địch trong trận chiến Fehrbellin (1675).[62] Với Friedrich Wilhelm I Vĩ đại, người Phổ - Brandenburg cũng có được một bộ máy chính quyền hữu hiệu, Nhà nước quân chủ chuyên chế vững chắc.[63] Vào năm 1683, quân Ottoman lại vây hãm kinh kỳ Viên, nhưng bị Quân đội Đế quốc La Mã Thần thánh và đại binh Ba Lan do ông vua đại tài Jan III Sobieski đích thân chỉ huy đánh đại baị. Sau đó, Jan III Sobieski cùng Hoàng đế Leopold I đánh đuổi người Thổ, quân Áo chiếm được Hungary.[50]
Vào năm 1701, thấy thực lực đủ mạnh, Tuyển hầu tước Friedrich Wilhelm II xứ Brandenburg khởi lập Vương quốc Phổ, lên làm vua Friedrich I độc lập với người Áo. Ông xây dựng Quân đội cùng những cung điện nguy nga tráng lệ. Quân Phổ tham chiến cùng liên minh Anh - Áo - Hà Lan chống Pháp trong cuộc Chiến tranh Kế vị Tây Ban Nha tàn khốc (1701 - 1713). Các danh tướng Eugène xứ Savoie (Áo), John Churchill, Quận công Marlborough thứ nhất (Anh) và Vương công Leopold I xứ Anhalt-Dessau đều lập những chiến công hiển hách đập tan tành quân đội của Louis XIV, mang lại vinh quang cho nước nhà (tỷ như trong những trận đánh vang danh tại Blenheim 1704 và Cassano 1705).[60][64] Sự suy sụp của Pháp tạo điều kiện cho các liệt cường mới mẻ vươn lên phát triển.[65] Mở đầu là nước Nga, với Sa hoàng Pyotr Đại Đế đánh thắng người Ottoman (1696). Ông còn liên minh với Đan Mạch, Sachsen và Ba Lan để đánh gục Đế quốc Thụy Điển của ông vua - chiến binh Karl XII, nhưng cả ba nước lần lượt bị Thụy Điển đè bẹp. Trong khi Ba Lan suy sụp, Pyotr Đại Đế xuất chinh đại phá quân Thụy Điển trong trận Poltava (1709), lấy đất và giành địa vị liệt cường từ tay Thụy Điển.[66] Song, người Ottoman vực dậy đánh đuổi được quân Nga. Không những trở thành liệt cường mà nước Nga còn được cải cách đổi mới. Đế quốc Nga ra đời vào năm 1720 khi Pyotr Đại Đế xưng Hoàng đế.[67]
Friedrich II của Phổ|Friedrich II Đại Đế]] (1712 - 1786) là một trong những vị thống soái xuất sắc nhất trong lịch sử Âu châu.[68] Ông còn là một nhà vua - hiền triết điển hình vào thời đó, đưa đất nước trở nên phồn thịnh.[69]]]
Trong khi Đế quốc Nga là điển hình của một nước lớn uy dũng vươn lên bá chủ, thì Vương quốc Phổ lại là tấm gương của một nước nhỏ, dân số ít nhưng nhanh chóng phát triển mãnh liệt, tranh hùng tranh bá. Nhờ có vua Friedrich Wilhelm I (trị vì: 1713 - 1740), người Phổ sở hữu một lực lượng hùng binh mãnh tướng siêu việt và một bộ máy hành chính hiệu quả, xã hội được cải cách, nền giáo dục đáng tự hào, thậm chí còn đoạt được đất đai của vua Thụy Điển Karl XII (1721) để làm chủ cửa sông Oder.[64][66][67][70][71] Khi vị vua hùng tài đại lược Friedrich II Đại Đế lên nối ngôi báu (trị vì: 1740 - 1786), nước Phổ đã có thể tranh hùng tranh bá.[72] Khi Hoàng đế La Mã Thần thánh Karl V qua đời và Công chúa Maria Theresia lên làm Nữ hoàng nước Áo, vua Friedrich II Đại Đế thân chinh thống suất đại binh đánh tỉnh Silesia trù phú của người Áo, mở ra cuộc Chiến tranh Kế vị Áo (1740 - 1748).[73] Phổ liên minh với Pháp, và Áo liên minh với Anh. Nhờ có tài dụng binh như thần của Friedrich II Đại Đế, quân Phổ lập nên nhiều chiến công huy hoàng của ông (tỷ như các trận Hohenfriedberg và Soor làm cả Âu châu phải thán phục,[74] để rồi ông kết thúc thắng lợi cuộc chinh phạt Silesia vào ngày Giáng sinh năm 1745, trước đó ông cũng chiếm lĩnh được cảng Emden vào năm 1744. Đồng thời, vua George II thân chinh kéo đại binh đánh tan nát quân Pháp trong trận Dettingen (1743), đã thế thủy binh Anh cũng nghiền nát thủy binh Pháp trong trận thủy chiến Ouessant (1747) đưa nước Anh ngày càng hùng cường vào năm 1748 khi chiến sự chấm dứt, đồng thời Phổ vẫn giữ vững Silesia và trở thành liệt cường châu Âu.[71][75][76][77]
Khi ấy, Nữ hoàng Nga là Elizaveta hoảng hốt trước sự trỗi dậy như vũ bão của nước Phổ, thấy vậy Maria Theresia lập liên minh với Nga và Thụy Điển. Đồng thời, việc Phổ lập liên minh với Anh chống Pháp dẫn đến cuộc Chiến tranh Bảy Năm (1756 - 1763). Đương đầu với liên minh chống Phổ hùng hậu, vua Friedrich II Đại Đế chủ động ra tay, và tài cầm quân cùng với lòng quyết tâm của ông đã giúp quân Phổ lập nên những chiến thắng vang lừng như trận Rossbach, trận Leuthen (1757) và trận Liegnitz (1760), để rồi Phổ là quốc gia thắng trận trong cuộc chiến (1763).[78][79] Đại bại trước quân Phổ trên bộ và quân Anh trên biển, Pháp bị khánh kiệt tả tơi sau cuộc chiến tranh này, do đó có thể thấy sự tiêu đời của Vương quốc Pháp mở đầu với cuộc chinh phạt Silesia của người Phổ vào năm 1740.[80] Nước Anh thắng trận với những chiến công hiển hách như trận thủy chiến vịnh Quiberon và trận thắng Pháp tại Quebec ở Bắc Mỹ (1759), nhờ đó Anh lấy được nhiều đất đai.[81][82] Nhưng rồi cả Anh và Pháp đều suy yếu trước sự vươn lên của các liệt cường phương Đông, mà điển hình là Phổ, Áo và Nga.[83] Do là một nước nhỏ mà có thể đánh thắng liên quân các nước lớn láng giềng, nước Phổ của Friedrich II Đại Đế hoàn toàn là liệt cường Âu châu khi Chiến tranh Bảy Năm chấm dứt.[84][85] Lúc ấy, lực lượng Quân đội Phổ tinh nhuệ trở thành đội quân thiện chiến nhất Âu châu, và dù họ nhiều lần bị Quân đội Nga đánh bại trong thời gian chiến tranh, đó chỉ là do Nga đông người hơn Phổ hẳn.[82] Cá nhân của người lãnh đạo luôn đóng vai trò quan trọng, mà về mặt này Phổ được lợi lớn vì có vị vua xuất sắc Friedrich II Đại Đế là có tầm nhìn xa trông rộng, quyết đoán, là một "kỳ nhân của thiên hạ" (stupor mundi) thời bấy giờ.[66][86][87][88] Đồng thời, nước Nga tiến hành những cuộc chinh phạt lớn lao của vị Nữ hoàng tài năng hơn người Ekaterina II Đại Đế nước Nga (trị vì: 1762 - 1796). Vào năm 1772, với tài năng ngoại giao của mình, vua Phổ mang lại lợi ích cho nước nhà khi ông cùng Nga và Áo tiến hành cuộc chia cắt Ba Lan lần thứ nhất.[60][66] Trong khi đó, Thổ Nhĩ Kỳ suy vong, bị Nga đánh bại và lấy đất.[60]
Sau thời kỳ khai phá châu Âu[sửa | sửa mã nguồn]
Sau thời kỳ khai phá, các ý niệm về dân chủ bắt rễ tại châu Âu. Vào thế kỷ thứ 18, trào lưu triết học Khai sáng ở Pháp có những nhà triết học hàng đầu như Voltaire (François-Marie Arouet, 1694 - 1778) - bạn hữu của vua Phổ Friedrich II Đại Đế[60] - và Jean-Jacques Rousseau (1712 - 1778).[89] Ngay từ năm 1688, cuộc Cách mạng Vinh Quang đã giành thắng lợi tại Anh, lật đổ ông vua độc đoán James II.[90] Thậm chí tại một số nước phong kiến như Phổ và Nga, các vị minh quân Friedrich II Đại Đế và Ekaterina II Đại Đế đã tiến hành những cải cách tiến bộ, dù không triệt để.[91] Vua Friedrich II Đại Đế cũng từng tham gia trong Hội Tam Điểm - một tổ chức bí mật có tư tưởng tiến bộ.[60] Vào năm 1789, ngọn lửa Cách mạng Pháp cũng rực cháy, đến độ vào năm 1793 vua Louis XVI bị hành quyết.[92] Kết quả đã dẫn đến những biến động to lớn tại châu Âu khi các tư tưởng cách mạng này truyền bá khắp lục địa. Việc hình thành tư tưởng dân chủ khiến cho căng thẳng trong châu Âu không ngừng gia tăng, ngoài những căng thẳng đã có sẵn do tranh giành tài nguyên tại Tân Thế giới. Một trong những căng thẳng tiêu biểu trong thời kỳ này là khi Napoléon Bonaparte lên ngôi Hoàng đế đã tiến hành các cuộc chinh phục nhằm hình thành một Đế chế thứ nhất của người Pháp, tuy nhiên Đế chế này nhanh chóng sụp đổ. Sau các cuộc chinh phục này, châu Âu dần ổn định. Nước Nga hùng mạnh trở thành một "tên sen đầm" bách chiến bách thắng của châu Âu.[60]
Tuy trào lưu Khai sáng suy yếu nhưng các tư tưởng của trào lưu triết học này vẫn chưa bị phai sau nhiều biến cố lịch sử, thể hiện qua những cải cách đúng đắn của quan đại thần Triều đình Phổ Heinrich Friedrich Karl vom und zum Stein (1757 - 1831). Rồi chủ nghĩa lãng mạn ra đời.[91] Cuộc Cách mạng Công nghiệp khởi nguồn từ nước Anh vào cuối thế kỷ 18, dẫn đến sự chuyển dịch ra khỏi nông nghiệp và mang lại thịnh vượng chung đồng thời gia tăng số dân. Vào năm 1848, làn sóng Cách mạng lan rộng trên nhiều nước châu Âu, chẳng hạn như Ý. Đó cũng là cái năm mà Karl Marx và Friedrich Engels viết nên bản "Tuyên ngôn của chủ nghĩa Cộng sản".[93] Vào năm 1863, ngọn lửa đấu tranh vì tự do lại bùng cháy tại Ba Lan, nhưng bị chính phủ Nga hoàng đàn áp.[94] Vương quốc Phổ hùng mạnh, với quân sĩ tinh nhuệ đã giành chiến thắng trong một cuộc chiến tranh và gầu dựng nên Đế chế Đức vào năm 1871 dưới sự lãnh đạo của Hoàng đế Wilhelm I và Thủ tướng Otto von Bismarck. Trong các năm 1904 - 1905, châu Âu phải chứng kiến một sự kiện khác thường: Đế quốc Nhật Bản đánh thắng Đế quốc Nga trong cuộc chiến tranh giữa hai nước.[95] Biên giới các nước châu Âu vẫn trong tình trạng hiện nay khi cuộc Chiến tranh thế giới lần thứ nhất kết thúc. Kể từ sau cuộc Chiến tranh thế giới lần thứ hai cho đến khi kết thúc tình trạng Chiến tranh Lạnh, châu Âu đã từng bị chia thành hai khối chính trị và kinh tế lớn: các nước cộng sản ở Đông Âu và các nước tư bản ở Tây Âu. Vào khoảng 1990, với sự sụp đổ của Bức tường Berlin, khối Đông Âu dần dần tan rã.
Địa lý và phạm vi[sửa | sửa mã nguồn]
Vị trí địa lý[sửa | sửa mã nguồn]
Về mặt địa lý, châu Âu nằm trong một đại lục rộng hơn là lục địa Âu Á. Ranh giới của lục địa châu Âu với châu Á bắt đầu từ dãy Ural ở Nga phía đông, đến đông nam thì không thống nhất, có thể coi là sông Ural hoặc sông Emba. Từ đó ranh giới này kéo đến biển Caspia, sau đó đến sông Kuma và Manych hoặc dãy Kavkaz, rồi kéo đến Biển Đen; eo biển Bosporus, biển Marmara, và eo biển Dardanelles chấm dứt ranh giới với châu Á. Biển Địa Trung Hải ở phía nam phân cách châu Âu với châu Phi. Ranh giới phía tây là Đại Tây Dương, tuy thế Iceland, nằm cách xa hẳn so với điểm gần nhất của châu Âu với châu Phi và châu Á, cũng nằm trong châu Âu. Hiện tại việc xác định trung tâm địa lý châu Âu vẫn còn trong vòng tranh luận.
Trên thực tế, biên giới của châu Âu thông thường được xác định dựa trên các yếu tố chính trị, kinh tế, và văn hóa. Do vậy mà kích thước cũng như số lượng các nước của châu Âu sẽ khác nhau tùy theo định nghĩa. Hầu hết các nước trong châu Âu là thành viên của Hội đồng châu Âu, ngoại trừ Belarus, và Tòa Thánh (Thành Vatican).
Khái niệm lục địa châu Âu không thống nhất. Vì châu Âu không được bao bọc toàn bộ bởi biển cả nên nhiều người coi nó chỉ là bán đảo của lục địa Âu Á. Trong quá khứ, khái niệm lãnh thổ Kitô giáo được coi là quan trọng hơn cả đối với châu Âu.
Trên thực tế, châu Âu ngày càng được dùng là cách gọi tắt để chỉ Liên minh châu Âu (LMCÂ) và các 25 thành viên hiện tại của nó. Một số nước châu Âu đang xin làm thành viên, số khác dự kiến cũng sẽ tiến hành thương lượng trong tương lai (xem Mở rộng Liên minh châu Âu).
Đặc điểm địa hình[sửa | sửa mã nguồn]
Về mặt địa hình, châu Âu là một nhóm các bán đảo kết nối với nhau. Hai bán đảo lớn nhất là châu Âu "lục địa" và bán đảo Scandinavia ở phía bắc, cách nhau bởi Biển Baltic. Ba bán đảo nhỏ hơn là (Iberia, Ý và bán đảo Balkan) trải từ phía nam lục địa tới Địa Trung Hải, biển tách châu Âu với châu Phi. Về phía đông, châu Âu lục địa trải rộng trông như miệng phễu tới tận biên giới với châu Á là dãy Ural.
Bề mặt địa hình trong châu Âu khác nhau rất nhiều ngay trong một phạm vi tương đối nhỏ. Các khu vực phía nam địa hình chủ yếu là đồi núi, trong khi về phía bắc thì địa thế thấp dần từ các dãy Alps, Pyrene và Karpati, qua các vùng đồi, rồi đến các đồng bằng rộng, thấp phía bắc, và khá rộng phía đông. Vùng đất thấp rộng lớn này được gọi là Đồng bằng Lớn Âu Châu, và tâm của nó nằm tại Đồng bằng Bắc Đức. Một vùng đất cao hình vòng cung nằm ở biên giới biển phía tây bắc, bắt đầu từ quần đảo Anh phía tây và dọc theo trục cắt fjord có nhiều núi của Na Uy.
Mô tả này đã được giản lược hóa. Các tiểu vùng như Iberia và Ý có tính chất phức tạp riêng như chính châu Âu lục địa, nơi mà địa hình có nhiều cao nguyên, thung lũng sông và các lưu vực đã làm cho miêu tả địa hình chung phức tạp hơn. Iceland và quần đảo Anh là các trường hợp đặc biệt. Iceland là một vùng đất riêng ở vùng biển phía bắc được coi như nằm trong châu Âu, trong khi quần đảo Anh là vùng đất cao từng nối với lục địa cho đến khi địa hình đáy biển biến đổi đã tách chúng ra.
Do địa hình châu Âu có thể có một số tổng quát hóa nhất định nên cũng không ngạc nhiên lắm khi biết là trong lịch sử, vùng đất này là địa bàn cư trú của nhiều dân tộc tách biệt trên các vùng đất tách biệt mà ít có pha trộn.
Hệ sinh thái[sửa | sửa mã nguồn]
Có mặt bên cạnh những người làm nông nghiệp hàng nghìn năm nay, động vật cũng như thực vật của châu Âu bị các hoạt động của con người ảnh hưởng mạnh. Ngoại trừ Scandinavia và bắc Nga, thì chỉ còn vài vùng trong châu Âu hầu như còn nguyên tình trạng hoang dã, không kể các vườn động thực vật nhân tạo.
Thảm thực vật chủ yếu[sửa | sửa mã nguồn]
Thảm thực vật chủ yếu ở châu Âu là rừng. Điều kiện ở châu Âu rất thuận lợi cho rừng phát triển. Về phía bắc, Hải lưu Gulf Stream và Hải lưu Bắc Đại Tây Dương sưởi ấm lục địa này. Nam Âu thì có khí hậu ấm và ôn hòa. Vùng này thường có mưa rào mùa hè. Các dãy núi cũng ảnh hưởng tới các điều kiện phát triển sinh vật. Một số dãy (Alps, Pyrene) có hướng đông-tây nên tạo điều kiện cho gió mang một lượng nước rất lớn từ biển vào trong đất liền. Các dãy khác thì hướng nam-bắc (các dãy Scandinavia, Dinarides, Karpati, Apennin) và vì mưa chỉ đổ chủ yếu phía bên sườn núi hướng ra biển nên rừng rất phát triển về phía này, trong khi phía bên kia thì điều kiện kém thuận lợi hơn. Một số nơi trong châu Âu lục địa ít có thú nuôi trong một vài giai đoạn, và việc phá rừng cho sản xuất nông nghiệp đã ảnh hưởng đến hệ sinh thái động và thực vật nguyên thủy.
Khoảng 80 đến 90 phần trăm châu Âu đã từng được bao phủ bởi rừng. Rừng trải từ Địa Trung Hải đến tận Biển Bắc Cực. Mặc dù hơn nửa số rừng nguyên sơ của châu Âu biến mất qua hàng thế kỷ thực dân hóa, châu Âu vẫn còn một phần tư số rừng của thế giới - rừng vân sam (spruce) của Scandinavia, rừng thông bạt ngàn ở Nga, rừng nhiệt đới ẩm (rainforest) của Caucasus và rừng sồi bần (cork oak) trong vùng Địa Trung Hải. Trong thời gian gần đây, việc phá rừng đã bị hạn chế rất nhiều và việc tái trồng rừng ngày càng nhiều. Tuy thế, trong hầu hết các trường hợp người ta thích trồng cây họ thông hơn là loại các cây rụng lá sớm nguyên thủy vì thông mọc nhanh hơn. Các trang trại và đồn điền chăn nuôi thiên về một loài trên một diện tích rộng lớn đã không tạo điều kiện thuận lợi cho các loài sinh vật khác nhau trong rừng châu Âu sinh trưởng. Lượng rừng nguyên sinh ở Tây Âu chỉ còn chừng hai đến ba phần trăm tổng số rừng (nếu tính cả Nga thì sẽ là năm đến mười phần trăm). Nước có tỉ lệ rừng bao phủ thấp nhất là Ireland (tám phần trăm), trong khi nước có nhiều rừng bao phủ nhất là Phần Lan (72 phần trăm).
Trong châu Âu "lục địa", rừng cây rụng lá sớm (deciduous) chiếm ưu thế. Các loài quan trọng nhất là sồi beech, bulô (birch) và sồi. Về phía bắc, nơi rừng taiga sinh sôi, loài cây phổ biến nhất là bulô. Trong vùng Địa Trung Hải, người ta trồng nhiều cây olive là loại đặc biệt thích hợp với khí hậu khô cằn ở đây. Một loài phổ biến tại Nam Âu là cây bách. Rừng thông chiếm ưu thế ở các vùng cao hay khi lên phía bắc trong Nga và Scandinavia, và nhường lối cho tundra khi đến gần Bắc Cực. Vùng Địa Trung Hải với khí hậu bán khô cằn thì có nhiều rừng rậm. Một dải lưỡi hẹp đông-tây của thảo nguyên Âu Á, trải dài về phía đông tại Ukraina và về phía nam tại Nga và kết thúc ở Hungary và đi qua rừng taiga ở phía bắc.
Động vật[sửa | sửa mã nguồn]
Việc đóng băng trong thời kỳ Băng hà gần đây nhất và sự hiện diện của con người đã ảnh hưởng tới sự phân bố của hệ động vật châu Âu. Về động vật thì trong nhiều khu vực của châu Âu, đa phần các loài động vật lớn và các loài thú ăn thịt hàng đầu đã bị săn tới tuyệt chủng. Loài voi mamut có lông và bò rừng châu Âu (aurochs) đã tuyệt chủng trước cuối thời kỳ Đá Mới. Ngày nay chó sói (ăn thịt) và gấu (ăn tạp) đang bị đe dọa tuyệt chủng. Có thời những loài này có mặt trên khắp châu Âu. Tuy nhiên, việc phá rừng đã khiến các loài này mất dần. Vào thời Trung Cổ thì môi trường sống của các loài gấu chỉ còn trong các vùng đồi núi khó đến với rừng rậm bao phủ. Ngày nay, gấu nâu sống chủ yếu trong bán đảo Balkans, ở Bắc Âu và Nga; một số nhỏ cũng còn ở một số nước châu Âu (Áo, Pyrene, v.v.), tuy thế tại những nơi này số lượng gấu nâu bị phân tán và cho ra rìa vì môi trường sống của chúng bị phá hoại. Ở cực bắc châu Âu, có thể thấy gấu bắc cực. Chó sói là loài phổ biến thứ hai ở châu Âu sau gấu nâu cũng được tìm thấy chủ yếu tại Đông Âu và vùng Balkans.
Các loài ăn thịt quan trọng ở châu Âu là mèo rừng Âu Á (Eurasian lynx), mèo hoang châu Âu, cáo (đặc biệt là cáo đỏ), chó rừng (jackal) và các loài chồn marten, nhím Âu, các loại rắn (rắn viper, rắn cỏ...), các loài chim (cú, diều hâu và các loài chim săn mồi).
Các loài ăn cỏ quan trọng ở châu Âu là ốc sên, các loài lưỡng cư, cá, các loại chim, các loại động vật có vú, như các loài gặm nhấm, hươu, hoẵng (roe deer), lợn rừng, cũng như con marmot, dê rừng vùng Alps (steinbock), sơn dương (chamois) là những loài sống trong núi.
Động vật biển cũng đóng vai trò quan trọng trong hệ động thực vật châu Âu. Thực vật biển chủ yếu là tảo đơn bào trôi nổi (phytoplankton). Các loài động vật quan trọng sống trong môi trường biển châu Âu là giáp xác trôi nổi (zooplankton), động vật thân mềm (molluscs), động vật da gai (echinoderms), các loài tôm, mực ống và bạch tuộc, các loại cá, cá heo, và cá mập.
Một số loài sống trong hang như proteus và dơi.
Con người[sửa | sửa mã nguồn]
Đa số người châu Âu định cư ở đây trước hoặc trong thời kỳ Băng hà cuối cùng cách đây kh. 10.000 năm. Người Neanderthal và người hiện đại sống chung với nhau ít vào một giai đoạn nào đó của thời kỳ này. Việc xây dựng các con đường La Mã đã pha trộn các giống người châu Âu bản địa
Từ thời xa xưa, con người ở đây có sự phát triển vượt bậc, biết chế tạo cũng như phát minh nhiều thứ để phục vụ cho đời sống. Khi sang thế kỷ 20, số dân châu Âu là hơn 600 triệu người, nhưng hiện nay số dân đang vào giai đoạn giảm dần vì các nhân tố xã hội khác nhau.
Các quốc gia[sửa | sửa mã nguồn]
Các quốc gia độc lập[sửa | sửa mã nguồn]
Các nhà nước sau đây có các quốc gia độc lập trong châu Âu:
2 Azerbaijan và Gruzia nằm một phần trong châu Âu theo định nghĩa thông thường coi đỉnh của Caucasus là biên giới với châu Á.
3 Lãnh thổ châu Âu của Kazakhstan bao gồm một phần tây dãy Ural và sông Emba.
4 Tên nước này đang là tranh luận quốc tế. Xem chi tiết tại Cộng hòa Macedonia.
5 Phần lãnh thổ của Nga nằm phía tây dãy Ural được coi là trong châu Âu.
7 Thổ Nhĩ Kỳ châu Âu bao gồm lãnh thổ về phía tây và bắc của eo biển Bosporus và Dardanelles.
2, 3, 5, 7 Xem chi tiết các nước ở cả châu Âu và châu Á.
Các lãnh thổ phụ thuộc[sửa | sửa mã nguồn]
Các lãnh thổ châu Âu liệt kê dưới đây được công nhận là có văn hóa và địa lý xác định. Đa phần đều có một mức đọ tự trị nhất định. Phần trong ngoặc giải thích tình trạng phụ thuộc của mỗi lãnh thổ.
- Quần đảo Faroe (khu tự trị của Đan Mạch)
- Gibraltar (lãnh thổ hải ngoại của Vương quốc Anh)
- Guernsey (phụ thuộc vương miện Anh)
- Jersey (phụ thuộc vương miện Anh)
- Đảo Man (phụ thuộc vương miện Anh)
- Svalbard (khu tự trị của Na Uy)
Lưu ý: Đây không phải là danh sách đầy đủ các lãnh thổ phụ thuộc các nước trong châu Âu. Các lãnh thổ phụ thuộc trên các lục địa khác không được liệt kê ở đây.
Các lãnh thổ tự ly khai[sửa | sửa mã nguồn]
Đây là các lãnh thổ đòi tách khỏi các quốc gia độc lập. Các vùng lãnh thổ này đã tuyên bố và giành được độc lập chính thức trên thực tế (de facto), nhưng không được các quốc gia mà nó thuộc trước đó hoặc một quốc gia độc lập khác công nhận chính thức theo luật (de jure).
- Abkhazia (tách ra từ Gruzia)
- Nagorno-Karabakh (về mặt địa lý nằm tại châu Á; được Armenia công nhận; tách ra từ Azerbaijan)
- Nam Ossetia (tách ra từ Gruzia)
- Transnistria (tách ra từ Moldova)
- Crimea (tách ra từ Ukraine)
Lãnh thổ dưới sự quản lý của Liên Hiệp Quốc[sửa | sửa mã nguồn]
- Kosovo và Metohia (tỉnh của Serbia)
Các vùng ngôn ngữ và văn hóa trong châu Âu[sửa | sửa mã nguồn]
Sự phân chia thành các vùng văn hóa và ngôn ngữ trong châu Âu ít mang tính chủ quan hơn là phân chia về mặt địa lý vì nó thể hiện mối liên hệ về văn hóa của con người ở đây. Có thể chia ra làm ba nhóm chính là:
Châu Âu Giecman[sửa | sửa mã nguồn]
Châu Âu German là nơi sử dụng các ngôn ngữ German. Khu vực này gần như tương ứng với tây-bắc châu Âu và một số phần của Trung Âu. Tôn giáo chính trong khu vực này là đạo Tin Lành, mặc dù cũng có một số vùng miền trong đó đa phần dân chúng theo Công giáo (đặc biệt là Áo). Khu vực này bao gồm các nước: Vương quốc Anh, Iceland, Đức, Áo, Hà Lan, Đan Mạch, Thụy Điển, Na Uy, Luxemburg, Liechtenstein, quần đảo Faroe, vùng Thụy Sĩ nói tiếng Đức, vùng Vlaanderen thuộc Bỉ, vùng nói tiếng Thụy Điển thuộc Phần Lan, khu tự trị của Phần Lan, và vùng Nam Tyrol thuộc Ý.
Châu Âu Latinh[sửa | sửa mã nguồn]
Châu Âu Latinh là nơi nói các ngôn ngữ Rôman. Khu vực này gần như tương ứng với tây-nam châu Âu, ngoại trừ România và Moldova nằm ở Đông Âu. Đa phần khu vực này theo Công giáo, ngoài trừ România và Moldova. Khu vực này bao gồm các nước: Ý, Tây Ban Nha, Thổ Nhĩ Kỳ, Pháp, România, Moldova, vùng Bỉ nói tiếng Pháp và vùng Thụy Sĩ nói tiếng Pháp, cũng như vùng Thụy Sĩ nói tiếng Ý và tiếng Romansh.
Châu Âu Slavơ[sửa | sửa mã nguồn]
Châu Âu Slavơ là nơi nói các ngôn ngữ Slavơ. Khu vực này gần như tương ứng với Trung và Đông Âu. Tôn giáo chính là Chính thống giáo và Công giáo, cũng như cả Hồi giáo. Khu vực này gồm các nước: Ukraina, Ba Lan, Nga, Belarus, Cộng hòa Séc, Slovakia, Slovenia, Bosna và Hercegovina, Croatia, Serbia, Montenegro, Cộng hòa Macedonia, Bulgaria.
Các nhóm khác[sửa | sửa mã nguồn]
Ngoài ba nhóm chính kể trên còn có:
- Các khu vực gốc Celt: Scotland, Wales, Bắc Ireland, Cornwall (nằm trong Vương quốc Liên hiệp Anh và Bắc Ireland); đảo Man (phụ thuộc Vương miện Anh); Ireland; Bretagne (nằm trong Pháp). Đây là các nước và vùng đã hoặc đang nói các thứ tiếng Celt, đồng thời có chung một văn hóa ở góc độ nào đó (xem Phong trào toàn Celt). Galicia (Tây Ban Nha) (nằm trong Tây Ban Nha) cũng được một số người coi là một vùng Celt, nơi mà ngôn ngữ gốc Celt của họ đã biến mất cách đây vài trăm năm.
- Hy Lạp nói tiếng Hy Lạp (cũng có thể tính cả cộng đồng người Hy Lạp tại Síp), Albania nói tiếng Albania và Armenia nói tiếng Armenia. Ba ngôn ngữ này tạo thành ba nhánh riêng trong ngữ hệ Ấn-Âu. Tuy nhiên, Hy Lạp có thể xếp vào các nước Latinh do liên hệ địa lý và văn hóa với khu vực Địa Trung Hải, hoặc xếp vào nhóm Chính thống giáo Slavơ vì đa phần người dân theo Chính thống giáo.
- Ibero-Caucasus, một nhóm bao gồm các sắc dân thiểu số trong khắp vùng Kavkaz (cả bắc và nam). Nhóm ngôn ngữ Ibero-Caucasus không thuộc hệ ngôn ngữ Ấn-Âu. Nhóm này bao gồm các sắc dân Gruzia, Abkhaz, Chechen, Balkar và một số các sắc dân nhỏ khác trong vùng Kavkaz.
- Hungary nói tiếng Magyar, một ngôn ngữ có liên hệ với tiếng Phần Lan và tiếng Estonia. Do vị trí địa lý của nó, Hungary được xếp vào các nước Trung và Đông Âu.
- Phần Lan và Estonia do vị trí địa lý nên được xếp vào các nước Bắc Âu mặc dù có ngôn ngữ cùng thuộc ngữ hệ Ural với tiếng Hungary (tuy không chặt).
- Thổ Nhĩ Kỳ, nói tiếng Thổ Nhĩ Kỳ cũng không thuộc hệ ngôn ngữ Ấn-Âu, và gần như là một nước Hồi giáo, không giống như các nước trong châu Âu theo các nhánh Cơ Đốc giáo.
Xem thêm[sửa | sửa mã nguồn]
Đặc điểm chính của châu Âu[sửa | sửa mã nguồn]
- Văn hóa châu Âu
- Kinh tế châu Âu
- Địa lý châu Âu
- Lịch sử châu Âu
- Chính trị châu Âu
- Giao thông châu Âu
- Eurozone
- Liên minh châu Âu
- Euroregion
- Europium
Danh sách và bảng biểu[sửa | sửa mã nguồn]
- Con người
- Kinh tế
- Chính trị
- Khác
Ghi chú[sửa | sửa mã nguồn]
- ^ Norman Davies, Europe: a history, các trang XV-XVI.
- ^ Euan Cameron, Early modern Europe: an Oxford history, trang 1
- ^ Vy An. Những thành phố đậm chất châu Âu bên ngoài lục địa già. VnExpress.
- ^ The map shows one of the most commonly accepted delineations of the geographical boundaries of Europe, as used by National Geographic và Encyclopaedia Britannica. Whether countries are considered in Europe or Asia can vary in sources, for example in the classification of the CIA World Factbook or that of the BBC.
- ^ a ă â b Norman Davies, Europe: a history, các trang 132-151.
- ^ Euan Cameron, Early modern Europe: an Oxford history, các trang 1-2.
- ^ a ă Norman Davies, Europe: a history, các trang 109-122.
- ^ a ă â b c Norman Davies, Europe: a history, các trang 125-132.
- ^ a ă Norman Davies, Europe: a history, trang 98
- ^ Euan Cameron, Early modern Europe: an Oxford history, trang 15
- ^ Tom Holland, Persian Fire: The First World Empire and the Battle for the West, trang 371
- ^ a ă Norman Davies, Europe: a history, các trang 102-104.
- ^ a ă â Norman Davies, Europe: a history, các trang 142-153.
- ^ a ă Norman Davies, Europe: a history, các trang 158-182.
- ^ Hagen Schulze, Deborah Lucas Schneider, Germany: A New History, Harvard University Press, 2001, trang 1. ISBN 0-674-00545-7.
- ^ a ă â Norman Davies, Europe: a history, các trang 189-203.
- ^ Norman Davies, The Isles: a history, các trang 109-110.
- ^ Stephen Williams, Gerard Friell, John Gerard Paul Friell, Theodosius: the empire at bay, trang 79
- ^ a ă Norman Davies, Europe: a history, các trang 232-239.
- ^ Noel Emmanuel Lenski, The Cambridge companion to the Age of Constantine, Tập 13, trang 379
- ^ Noel Emmanuel Lenski, The Cambridge companion to the Age of Constantine, Tập 13, các trang 111-112.
- ^ Stephen Williams, Gerard Friell, John Gerard Paul Friell, Theodosius: the empire at bay, trang 31
- ^ a ă Norman Davies, Europe: a history, các trang 253-259.
- ^ Stephen Williams, Gerard Friell, John Gerard Paul Friell, Theodosius: the empire at bay, trang 72
- ^ Stephen Williams, Gerard Friell, John Gerard Paul Friell, The Rome that did not fall: the survival of the East in the fifth century, trang 87
- ^ Stephen Williams, Gerard Friell, John Gerard Paul Friell, The Rome that did not fall: the survival of the East in the fifth century, trang 190
- ^ Robert Browning, The Byzantine Empire, các trang 8-11.
- ^ Norman Davies, Europe: a history, các trang 298-306.
- ^ Norman Davies, Europe: a history, các trang 316-318.
- ^ Norman Davies, Europe: a history, trang 246
- ^ Norman Davies, Europe: a history, các trang 320-326.
- ^ a ă â Norman Davies, Europe: a history, các trang 333-359.
- ^ Hagen Schulze, Deborah Lucas Schneider, Germany: A New History, trang 13
- ^ Norman Davies, Europe: a history, trang 400
- ^ Norman Davies, Europe: a history, trang 40
- ^ Norman Davies, Europe: a history, trang 408
- ^ Norman Davies, Europe: a history, các trang 419-423.
- ^ Norman Davies, Europe: a history, các trang 386-389.
- ^ Norman Davies, Europe: a history, trang 448
- ^ Euan Cameron, Early modern Europe: an Oxford history, trang XXVII
- ^ Euan Cameron, Early modern Europe: an Oxford history, trang 300
- ^ a ă Euan Cameron, Early modern Europe: an Oxford history, các trang 105-106.
- ^ Dennis E. Showalter, William J. Astore, The early modern world, các trang XXI-XXII.
- ^ Euan Cameron, Early modern Europe: an Oxford history, các trang 87-97.
- ^ Hagen Schulze, Deborah Lucas Schneider, Germany: A New History, trang 52
- ^ Euan Cameron, Early modern Europe: an Oxford history, trang XXV
- ^ a ă â Norman Davies, Europe: a history, Oxford University Press, 1996. ISBN 0-19-820171-0. các trang 560-586.
- ^ Euan Cameron, Early modern Europe: an Oxford history, các trang 63-67.
- ^ Norman Davies, Europe: a history, các trang 471-476.
- ^ a ă â b Euan Cameron, Early modern Europe: an Oxford history, các trang 221-228.
- ^ David R. Stone, A military history of Russia: from Ivan the Terrible to the war in Chechnya, các trang 11-13.
- ^ Euan Cameron, Early modern Europe: an Oxford history, trang 16
- ^ Norman Davies, God's playground: a history of Poland in two volumes, các trang 347-348.
- ^ a ă Norman Davies, Europe: a history, các trang 554-558.
- ^ David R. Stone, A military history of Russia: from Ivan the Terrible to the war in Chechnya, trang 32
- ^ Christopher Duffy, Siege Warfare: The fortress in the early modern world, 1494-1660, trang 174
- ^ Dennis E. Showalter, William J. Astore, The early modern world, các trang 12-13.
- ^ Norman Davies, Europe: a history, các trang 566-567.
- ^ Euan Cameron, Early modern Europe: an Oxford history, trang 310
- ^ a ă â b c d đ Norman Davies, Europe: a history, các trang 625-649.
- ^ Robert Oresko, G. C. Gibbs, Hamish M. Scott, Royal and republican sovereignty in early modern Europe: essays in memory of Ragnhild Hatton, trang 190
- ^ a ă Christopher M. Clark, Iron kingdom: the rise and downfall of Prussia, 1600-1947, các trang 44-58.
- ^ Christopher M. Clark, Iron kingdom: the rise and downfall of Prussia, 1600-1947, các trang 86-93.
- ^ a ă Christopher Duffy, Frederick the Great: A Military Life, các trang XVI-XXVI.
- ^ Hamish M. Scott, The emergence of the Eastern powers, 1756-1775, trang 59
- ^ a ă â b Norman Davies, Europe: a history, các trang 652-663.
- ^ a ă Hamish M. Scott, The birth of a great power system, 1740-1815, các trang 20-28.
- ^ Theodor Schieder, Sabina Berkeley, Hamish M. Scott, Frederick the Great, trang 145
- ^ Theodor Schieder, Sabina Berkeley, Hamish M. Scott, Frederick the Great, trang 91
- ^ Dennis E. Showalter, The wars of Frederick the Great, trang 19
- ^ a ă Rudolf Vierhaus, Germany in the Age of Absolutism, các trang 136-140.
- ^ Theodore Ropp, War in the Modern World, trang 46
- ^ Dennis E. Showalter, The wars of Frederick the Great, trang 38
- ^ Reed Browning, The War of the Austrian Succession, trang 238
- ^ Reed Browning, The War of the Austrian Succession, trang 321
- ^ David Fraser, Frederick the Great: King of Prussia, trang 201
- ^ Gerhard Ritter, Frederick the Great: a historical profile, trang 92
- ^ David Fraser, Frederick the Great: King of Prussia, các trang 366-377.
- ^ Christopher M. Clark, Iron kingdom: the rise and downfall of Prussia, 1600-1947, các trang 197-206.
- ^ Christopher M. Clark, Iron kingdom: the rise and downfall of Prussia, 1600-1947, các trang 206-211.
- ^ Hamish M. Scott, The birth of a great power system, 1740-1815, trang 111
- ^ a ă Hamish M. Scott, The birth of a great power system, 1740-1815, các trang 33-39.
- ^ Hamish M. Scott, The birth of a great power system, 1740-1815, trang 1
- ^ Theodor Schieder, Sabina Berkeley, Hamish M. Scott, Frederick the Great, trang 137
- ^ Gerhard Ritter, Frederick the Great: a historical profile, trang IX
- ^ Norman Davies, God's playground: a history of Poland in two volumes, trang 389
- ^ Hamish M. Scott, The emergence of the Eastern powers, 1756-1775, trang 38
- ^ Euan Cameron, Early modern Europe: an Oxford history, trang 319
- ^ Norman Davies, Europe: a history, trang 605
- ^ Norman Davies, Europe: a history, trang 629
- ^ a ă Norman Davies, Europe: a history, các trang 610-611.
- ^ Norman Davies, Europe: a history, trang 695
- ^ Norman Davies, Europe: a history, các trang 823-837.
- ^ Norman Davies, Europe: a history, trang 811
- ^ Norman Davies, Europe: a history, các trang 851-868.

markdown:
# Châu Âu
[Europe (định hướng)](/wiki/Europe_(%C4%91%E1%BB%8Bnh_h%C6%B0%E1%BB%9Bng)).
|
|![]()
2(3.930.000 dặm vuông) [o[›]](#cnote_o) [o[›]](#cnote_o) 2(181/sq mi) [Danh sách quốc gia](/w/index.php?title=Danh_s%C3%A1ch_qu%E1%BB%91c_gia_ch%C3%A2u_%C3%82u&action=edit&redlink=1)) [Danh sách ngôn ngữ](/w/index.php?title=Ng%C3%B4n_ng%E1%BB%AF_ch%C3%A2u_%C3%82u&action=edit&redlink=1) [UTC](/wiki/Gi%E1%BB%9D_ph%E1%BB%91i_h%E1%BB%A3p_qu%E1%BB%91c_t%E1%BA%BF)đến [UTC+5](/wiki/UTC%2B5) [Tên miền Internet](/wiki/T%C3%AAn_mi%E1%BB%81n_c%E1%BA%A5p_cao_nh%E1%BA%A5t) [.eu](/wiki/.eu)( [Liên minh châu Âu](/wiki/Li%C3%AAn_minh_ch%C3%A2u_%C3%82u)) **Châu Âu** về mặt [địa chất](/wiki/%C4%90%E1%BB%8Ba_ch%E1%BA%A5t_h%E1%BB%8Dc) và [địa lý](/wiki/%C4%90%E1%BB%8Ba_l%C3%BD) là một [bán đảo](/wiki/B%C3%A1n_%C4%91%E1%BA%A3o) hay [tiểu lục địa](/w/index.php?title=Ti%E1%BB%83u_l%E1%BB%A5c_%C4%91%E1%BB%8Ba&action=edit&redlink=1), hình thành nên phần cực tây của [đại lục Á-Âu](/wiki/L%E1%BB%A5c_%C4%91%E1%BB%8Ba_%C3%81-%C3%82u), hay thậm chí [Âu Phi Á](/wiki/L%E1%BB%A5c_%C4%91%E1%BB%8Ba_Phi-%C3%81_%C3%82u), tùy cách nhìn. Theo quy ước, nó được coi là một [lục địa](/wiki/L%E1%BB%A5c_%C4%91%E1%BB%8Ba), trong trường hợp này chỉ là một sự phân biệt thuần về văn hóa hơn là địa lý. phía bắc giáp [Bắc Băng Dương](/wiki/B%E1%BA%AFc_B%C4%83ng_D%C6%B0%C6%A1ng), phía tây giáp [Đại Tây Dương](/wiki/%C4%90%E1%BA%A1i_T%C3%A2y_D%C6%B0%C6%A1ng), phía nam giáp [Địa Trung Hải](/wiki/%C4%90%E1%BB%8Ba_Trung_H%E1%BA%A3i) và [biển Đen](/wiki/Bi%E1%BB%83n_%C4%90en), tuy nhiên về phía đông thì hiện không rõ ràng. Tuy nhiên có thể coi [dãy núi Ural](/wiki/D%C3%A3y_n%C3%BAi_Ural) được coi là vùng đất với địa lý và kiến tạo rõ rệt đánh dấu ranh giới giữa châu Á và châu Âu (xem chi tiết trong bài [Địa lý châu Âu](/wiki/%C4%90%E1%BB%8Ba_l%C3%BD_ch%C3%A2u_%C3%82u)). Khi được coi là một lục địa thì châu Âu thuộc loại nhỏ thứ hai trên thế giới về [diện tích](/wiki/Di%E1%BB%87n_t%C3%ADch), vào khoảng 10.600.000 km², và chỉ lớn hơn [Úc](/wiki/%C3%9Ac). Xét về [dân số](/wiki/D%C3%A2n_s%E1%BB%91) thì nó là lục địa xếp thứ tư sau [châu Á](/wiki/Ch%C3%A2u_%C3%81), [châu Mỹ](/wiki/Ch%C3%A2u_M%E1%BB%B9) và [châu Phi](/wiki/Ch%C3%A2u_Phi). Dân số của châu Âu vào năm [2003](/wiki/2003) ước tính vào khoảng 799.466.000: chiếm vào khoảng một phần tám dân số thế giới.
## Mục lục
[1 Nguồn gốc tên gọi](#Ngu.E1.BB.93n_g.E1.BB.91c_t.C3.AAn_g.E1.BB.8Di) [2 Lịch sử](#L.E1.BB.8Bch_s.E1.BB.AD) [3 Địa lý và phạm vi](#.C4.90.E1.BB.8Ba_l.C3.BD_v.C3.A0_ph.E1.BA.A1m_vi) [4 Hệ sinh thái](#H.E1.BB.87_sinh_th.C3.A1i) [5 Con người](#Con_ng.C6.B0.E1.BB.9Di) [6 Các quốc gia](#C.C3.A1c_qu.E1.BB.91c_gia) [7 Các vùng ngôn ngữ và văn hóa trong châu Âu](#C.C3.A1c_v.C3.B9ng_ng.C3.B4n_ng.E1.BB.AF_v.C3.A0_v.C4.83n_h.C3.B3a_trong_ch.C3.A2u_.C3.82u) [8 Xem thêm](#Xem_th.C3.AAm) [9 Ghi chú](#Ghi_ch.C3.BA) [10 Liên kết ngoài](#Li.C3.AAn_k.E1.BA.BFt_ngo.C3.A0i)
## Nguồn gốc tên gọi[
[sửa](/w/index.php?title=Ch%C3%A2u_%C3%82u&veaction=edit&vesection=1) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Ch%C3%A2u_%C3%82u&action=edit§ion=1)]
Danh xưng "châu Âu" và "Âu châu" trong
[tiếng Việt](/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Vi%E1%BB%87t) bắt nguồn từ dịch danh [Trung văn](/wiki/Ch%E1%BB%AF_H%C3%A1n) của từ "Europa" là **Âu La Ba châu** ( [Trung văn phồn thể](/wiki/Ch%E1%BB%AF_H%C3%A1n_ph%E1%BB%93n_th%E1%BB%83): 歐羅巴洲; [giản thể](/wiki/Ch%E1%BB%AF_H%C3%A1n_gi%E1%BA%A3n_th%E1%BB%83): 欧罗巴洲, [bính âm](/wiki/B%C3%ADnh_%C3%A2m_H%C3%A1n_ng%E1%BB%AF): Ōuluóbā Zhōu), gọi tắt là **Âu châu** (Trung văn phồn thể: 歐洲; giản thể: 欧洲, bính âm: Ōu Zhōu).
Nàng
[Europa](/wiki/Europa_(th%E1%BA%A7n_tho%E1%BA%A1i)) ( [tiếng Hy Lạp](/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Hy_L%E1%BA%A1p): Ευρώπη; xem thêm [Danh sách các địa danh Hy Lạp cổ đại](/w/index.php?title=Danh_s%C3%A1ch_c%C3%A1c_%C4%91%E1%BB%8Ba_danh_Hy_L%E1%BA%A1p_c%E1%BB%95_%C4%91%E1%BA%A1i&action=edit&redlink=1)) là một công chúa con vua Agenor xứ [Týros](/wiki/T%C3%BDros) trong [thần thoại Hy Lạp](/wiki/Th%E1%BA%A7n_tho%E1%BA%A1i_Hy_L%E1%BA%A1p), bị thần [Zeus](/wiki/Zeus) - cha của các vị thần - dưới dạng một [con bò](/wiki/B%C3%B2) [trắng](/wiki/Tr%E1%BA%AFng) dụ đưa đến đảo [Crete](/wiki/Kr%C3%ADti) (Kríti), tại đó nàng hạ sinh [Minos](/wiki/Minos) - sau là chúa đảo Crete. [[1]](#cite_note-1) Trong các tác phẩm của [2] [Homer](/wiki/H%C3%B3m%C4%93ros), Ευρώπη là tên vị hoàng hậu thần thoại của đảo Crete, chứ không phải địa danh. Sau đó, từ này trở thành tên gọi của mảnh đất [Hy Lạp](/wiki/Hy_L%E1%BA%A1p)và đến năm [500 TCN](/wiki/500_TCN), ý nghĩa của nó được dùng rộng ra cho cả phần đất đó lên tận phía bắc.
Xét rộng ra thì từ này trong tiếng Hy Lạp gồm hai từ
*eurys* ("rộng") và *ops* ("mặt"), tuy nhiên giả thuyết này không rõ ràng. Một số [nhà ngôn ngữ học](/wiki/Nh%C3%A0_ng%C3%B4n_ng%E1%BB%AF_h%E1%BB%8Dc) đưa ra một giả thuyết khác dựa trên [nguồn gốc dân gian](/w/index.php?title=T%E1%BB%AB_nguy%C3%AAn_h%E1%BB%8Dc_d%C3%A2n_gian&action=edit&redlink=1) là từ này có gốc từ [tiếng Semit](/w/index.php?title=Ti%E1%BA%BFng_Semit&action=edit&redlink=1), bản thân lại mượn từ *erebu* trong [tiếng Akkad](/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Akkad), nghĩa là "mặt trời lặn" (tức phương Tây) (xem thêm *). Đứng từ phía Erebus* [châu Á](/wiki/Ch%C3%A2u_%C3%81)hay [Trung Đông](/wiki/Trung_%C4%90%C3%B4ng)thì đúng là Mặt Trời lặn ở phần đất châu Âu–mảnh đất phía tây. Cũng thế, tên gọi [châu Á](/wiki/Ch%C3%A2u_%C3%81)có gốc từ *asu*trong tiếng Akkad, nghĩa là "mặt trời mọc", chỉ vùng đất phía đông dưới góc nhìn của một người [Lưỡng Hà](/wiki/L%C6%B0%E1%BB%A1ng_H%C3%A0).
Ở Việt Nam, châu Âu còn được biết đến với cái tên "Lục địa Già",
chú ý phân biệt với thuật ngữ [3] [Cựu Thế giới](/wiki/C%E1%BB%B1u_Th%E1%BA%BF_gi%E1%BB%9Bi)để chỉ [Lục địa Phi-Á Âu](/wiki/L%E1%BB%A5c_%C4%91%E1%BB%8Ba_Phi-%C3%81_%C3%82u).
Bản đồ châu Âu chứa các liên kết, thể hiện các biên giới địa lý thông thường
(chú thích: [4] **đen**= nằm hoàn toàn ở châu Âu; **xanh lam**= nằm trên cả châu Á và châu Âu; **xanh lá cây**= đôi khi được tính vào châu Âu nhưng theo địa lý nằm ngoài biên giới châu Âu) ![ ](//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/aa/Blank_map_of_Europe_%28polar_stereographic_projection%29_cropped.svg/700px-Blank_map_of_Europe_%28polar_stereographic_projection%29_cropped.svg.png)
![ ](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/aa/Blank_map_of_Europe_%28polar_stereographic_projection%29_cropped.svg/700px-Blank_map_of_Europe_%28polar_stereographic_projection%29_cropped.svg.png)
## Lịch sử[
[sửa](/w/index.php?title=Ch%C3%A2u_%C3%82u&veaction=edit&vesection=2) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Ch%C3%A2u_%C3%82u&action=edit§ion=2)]
### Sự hình thành của châu Âu[
[sửa](/w/index.php?title=Ch%C3%A2u_%C3%82u&veaction=edit&vesection=3) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Ch%C3%A2u_%C3%82u&action=edit§ion=3)] **Bạn phải thêm 1 tham số |lý do = để bản mẫu cần dọn dẹp này - thay thế nó bằng {{Cần dọn dẹp|Cần phân thành các tiểu mục để tiện theo dõi|lý do=<Điền vào lý do ở đây>}}, hoặc gỡ bỏ bản mẫu cần dọn dẹp.**
Châu Âu có một quá trình lịch sử xây dựng văn hóa và kinh tế tương đối lâu đời, có thể xét từ
[Thời đại đồ đá cũ](/wiki/Th%E1%BB%9Di_%C4%91%E1%BA%A1i_%C4%91%E1%BB%93_%C4%91%C3%A1_c%C5%A9) ( *Paleolithic*). Việc khám phá ra những viên đá hình bàn tay có độ tuổi cách đây 800.000 năm theo [phương pháp định tuổi cácbon](/w/index.php?title=Ph%C6%B0%C6%A1ng_ph%C3%A1p_%C4%91%E1%BB%8Bnh_tu%E1%BB%95i_c%C3%A1cbon&action=edit&redlink=1) mới đây tại [Monte Poggiolo](/w/index.php?title=Monte_Poggiolo&action=edit&redlink=1), [Ý](/wiki/%C3%9D), có thể có những ý nghĩa đặc biệt.
Nền văn minh
[Hy Lạp cổ đại](/wiki/Hy_L%E1%BA%A1p_c%E1%BB%95_%C4%91%E1%BA%A1i) được coi là "Bà mẹ của châu Âu". Tương truyền, người [5] [Troia](/wiki/Troia)ở Tiểu Á đã bắt cóc vợ của vua [Menelaus](/wiki/Menelaus)người Hy Lạp. Để đáp trả, quân Hy Lạp vượt biển làm nên cuộc [chiến tranh thành Troia](/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_th%C3%A0nh_Troia), và phá tan được thành này. Nền văn hóa Hy Lạp bấy giờ có biết bao nhiêu là anh tài xuất chúng như [[6]](#cite_note-6) [Homer](/wiki/H%C3%B3m%C4%93ros), [Hesiod](/wiki/H%C4%93s%C3%ADodos), [Callinus người xứ Ephesus](/w/index.php?title=Callinus_ng%C6%B0%E1%BB%9Di_x%E1%BB%A9_Ephesus&action=edit&redlink=1), [Xenophanes người xứ Colophon](/w/index.php?title=Xenophanes_ng%C6%B0%E1%BB%9Di_x%E1%BB%A9_Colophon&action=edit&redlink=1)... về thi ca, [Aristotle](/wiki/Aristoteles)và [Plato](/wiki/Platon)về [triết học](/wiki/Tri%E1%BA%BFt_h%E1%BB%8Dc), [Pythagoras người đảo Samos](/wiki/Pythagoras)về [toán học](/wiki/To%C3%A1n_h%E1%BB%8Dc), [Herodotos](/wiki/Herodotos), [Thucydies](/w/index.php?title=Thucydies&action=edit&redlink=1), [Xenophon](/wiki/Xenophon)... về [sử học](/wiki/L%E1%BB%8Bch_s%E1%BB%AD). [[7]](#cite_note-Davies122-7) Trong các thành bang Hy Lạp cổ, Nhà nước [[8]](#cite_note-Davies12729-8) [chính trị đầu sỏ](/wiki/Ch%C3%ADnh_tr%E1%BB%8B_%C4%91%E1%BA%A7u_s%E1%BB%8F) [Sparta](/wiki/Sparta)(Lacedaemon) thì tập trung xây dựng [chủ nghĩa quân phiệt](/wiki/Ch%E1%BB%A7_ngh%C4%A9a_qu%C3%A2n_phi%E1%BB%87t), còn nước Cộng hòa [Athena](/wiki/Athena) [dân chủ](/wiki/D%C3%A2n_ch%E1%BB%A7)thì phát triển hoàng kim dưới thời cầm quyền của lãnh tụ [Perikles](/wiki/Perikles). Cũng có những Nhà nước quân chủ, tỷ như đảo [[5]](#cite_note-Davies139-5) [Samos](/wiki/Samos)của ông vua hải tặc [Polycrates](/w/index.php?title=Polycrates&action=edit&redlink=1), và cũng có những Nhà nước [độc tài](/wiki/%C4%90%E1%BB%99c_t%C3%A0i), điển hình là các thành bang chư hầu của người Ba Tư ở [Tiểu Á](/wiki/Ti%E1%BB%83u_%C3%81)(Từ năm 559 trước Công Nguyên vua [Cyrus Đại Đế](/wiki/Cyrus_%C4%90%E1%BA%A1i_%C4%91%E1%BA%BF)khởi lập [Đế quốc Ba Tư](/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_Ba_T%C6%B0)và chinh phạt phần phía đông cũng nền văn minh Hy Lạp). [[8]](#cite_note-Davies12729-8) Nhờ tài năng của mình, các chiến binh Hy Lạp ở châu Âu đã cầm chân và đánh tan tác quân xâm lược [[9]](#cite_note-NromanDavies98-9) [Ba Tư](/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_Ba_T%C6%B0)trong những trận đánh lừng lẫy. [[9]](#cite_note-NromanDavies98-9) Người Hy Lạp cũng tổ chức những kỳ [[10]](#cite_note-10) [Hy Vận Hội](/w/index.php?title=Hy_V%E1%BA%ADn_H%E1%BB%99i&action=edit&redlink=1)trên núi [Olympus](/wiki/Olympus), trong đó có nhiều môn thi đấu. Người Athena kể từ thời Perikles là trung tâm của nền văn minh Hy Lạp xưa. [[8]](#cite_note-Davies12729-8) Nhưng từ năm 431 trước Công Nguyên cho đến năm 404 trước Công Nguyên, người Sparta đánh Athena trong cuộc [[8]](#cite_note-Davies12729-8) [Chiến tranh Peloponnesus](/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_Peloponnesus)dẫn đến sự suy sụp của thành bang Athena cũng như của chế độ dân chủ, thống soái Sparta là [Lysandros](/wiki/Lysandros)ca khúc khải hoàn. Tuy Athena nỗ lực hồi phục nhưng họ không thể nào làm đàn anh của thế giới Hy Lạp cổ nữa. Nhưng đến Sparta hùng mạnh cũng bị quân [[7]](#cite_note-Davies122-7) [Thebes](/w/index.php?title=Thebes,_Hy_L%E1%BA%A1p&action=edit&redlink=1)đánh bại trong [trận Leuctra](/wiki/Tr%E1%BA%ADn_Leuctra)vào năm 371 trước Công Nguyên. Vào thế kỷ thứ IV trước [Công nguyên](/wiki/C%C3%B4ng_Nguy%C3%AAn), khi tộc Hy Lạp cứ đánh nhau suốt mà không có ai làm bá chủ, [Vương quốc Macedonia](/wiki/V%C6%B0%C6%A1ng_qu%E1%BB%91c_Macedonia)vươn lên, vua [Philippos II](/wiki/Philippos_II_c%E1%BB%A7a_Macedonia)xuất chinh đánh tan nát liên quân Athena - Thebes, dẫn đến sự kết liễu nền độc lập của các thành bang Hy Lạp. Vào thế kỷ thứ IV trước [[11]](#cite_note-11) [Công nguyên](/wiki/C%C3%B4ng_Nguy%C3%AAn), tộc Hy Lạp có [Vương quốc Macedonia](/wiki/V%C6%B0%C6%A1ng_qu%E1%BB%91c_Macedonia)vươn lên, vua [Alexandros Đại Đế](/wiki/Alexandros_%C4%90%E1%BA%A1i_%C4%91%E1%BA%BF)(trị vì: 336 - 323 trước Công nguyên) mở rộng bờ cõi đất nước cho đến tận [sông Ấn](/wiki/S%C3%B4ng_%E1%BA%A4n)trong một loạt cuộc chinh phạt lẫy lừng của ông, nhưng những cuộc chiến tranh liên miên này kết thúc sau khi ông qua đời. [[12]](#cite_note-Davies104-12)
Nhờ có Alexandros Đại Đế mà nền văn minh Hy Lạp truyền bá mạnh mẽ đến
[Á châu](/wiki/Ch%C3%A2u_%C3%81), tạo nên các quốc gia [Hy Lạp hóa](/wiki/Hy_L%E1%BA%A1p_h%C3%B3a). Vào năm 753 trước Công nguyên, Vương quốc [12] [La Mã](/wiki/La_M%C3%A3_c%E1%BB%95_%C4%91%E1%BA%A1i)ra đời với việc vua [Romulus](/wiki/Romulus_v%C3%A0_Remus)gầy dựng "kinh thành vĩnh cửu" [La Mã](/wiki/Roma). Sau khi lật đổ vua [[5]](#cite_note-Davies139-5) [Tarquin Kiêu hãnh](/w/index.php?title=Tarquin_Ki%C3%AAu_h%C3%A3nh&action=edit&redlink=1)và năm 510 trước Công Nguyên thì người La Mã thiết lập nền [Cộng hòa](/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_La_M%C3%A3)do các quan Tổng tài trị nước. Thoạt đầu họ [lâm chiến](/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_Pyrros)với [Vương quốc Ipiros](/wiki/Ipiros_(qu%E1%BB%91c_gia_c%E1%BB%95_%C4%91%E1%BA%A1i))do vua [Pyrros](/wiki/Pyrros_c%E1%BB%A7a_Ipiros)trị vì (282 - 272 trước Công nguyên), và dù ban đầu ông vua mạo hiểm này giữ được xứ [Syracuse](/w/index.php?title=Syracuse&action=edit&redlink=1), Syracuse thất thủ và nhà toán học lỗi lạc [[13]](#cite_note-Davies142-13) [Archimedes](/wiki/Archimedes)bị một tên lính La Mã giết hại trong trận chiến này (212 trước Công Nguyên). Trước vó ngựa của người La Mã, nền văn minh Hy Lạp cùng các quốc cuối cùng đã chinh phạt được nền văn minh Hy Lạp xưa, và dần dần tiêu diệt luôn cả các quốc gia Hy Lạp hóa. [[8]](#cite_note-Davies12729-8) Thời bấy giờ, [[5]](#cite_note-Davies139-5) [Cicero](/wiki/Cicero)là nhà hùng biện xuất sắc nhất của La Mã. Danh tướng [[13]](#cite_note-Davies142-13) [Julius Caesar](/wiki/Julius_Caesar)thắng lớn trong các cuộc nội chiến La Mã, khi ông ta lên làm nhà [độc tài](/wiki/%C4%90%E1%BB%99c_t%C3%A0i), có người cảm thấy lo sợ nền Cộng hòa sụp đổ nên đã lập mưu giết ông vào năm 44 trước Công Nguyên. Cuối cùng cháu ông là [Augustus](/wiki/Augustus)lật đổ chế độ Cộng hòa và lên ngôi Hoàng đế, thành công vang dội trong việc thiết lập [Đế quốc La Mã](/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3). Vào năm [[14]](#cite_note-Davies182-14) [9](/wiki/9), quân La Mã đại bại trong [trận chiến Teutoburg](/w/index.php?title=Tr%E1%BA%ADn_chi%E1%BA%BFn_Teutoburg&action=edit&redlink=1)với các bộ lạc người German do tù trưởng [Hermann](/wiki/Arminius)chỉ huy. Cuộc xâm lược [Đức](/wiki/%C4%90%E1%BB%A9c)của người La Mã hoàn toàn thất bại và chiến công hiển hách giải phóng Đức của Hermann đã mở đường cho sự phát triển riêng biệt của nền văn hóa dân tộc Đức. Nền văn minh La Mã sản sinh những nhân tài sử học như [[15]](#cite_note-15) [Titus Livius](/wiki/Titus_Livius), [Plutarchus](/wiki/Plutarchus). Cùng thời đó, [[13]](#cite_note-Davies142-13) [Ki-tô giáo](/wiki/Kit%C3%B4_gi%C3%A1o)cũng ra đời ở [Tây Á](/wiki/T%C3%A2y_Nam_%C3%81), với những lời giáo huấn của [Chúa Giêsu](/wiki/Gi%C3%AA-su)người xứ [Nazareth](/wiki/Nazareth). Ngài bị đóng đinh tại [Jerusalem](/wiki/Jerusalem)dưới triều Hoàng đế [Tiberius](/wiki/Tiberius)(trị vì: [14](/wiki/14)- [37](/wiki/37)). Khi quân La Mã xâm lược đảo Anh, vị [[16]](#cite_note-Davies193-16) [Nữ hoàng](/wiki/N%E1%BB%AF_ho%C3%A0ng)tóc đỏ [Boudicca](/w/index.php?title=Boudicca&action=edit&redlink=1)kêu gọi nhân dân kháng chiến, nhưng bị đánh bại. Đế quốc La Mã thái bình thạnh trị dưới các triều [[17]](#cite_note-17) [Hoàng đế](/wiki/Ho%C3%A0ng_%C4%91%E1%BA%BF) [Nerva](/wiki/Nerva), [Traianus](/wiki/Traianus), [Hadrianus](/wiki/Hadrianus), [Antoninus Pius](/wiki/Antoninus_Pius)và [Marcus Aurelius](/wiki/Marcus_Aurelius)từ năm [96](/wiki/96)đến năm [180](/wiki/180). Nerva cứu giúp người bần hàn, Traianus thì sáng suốt và có tài dụng binh, Hadrianus thì bảo trợ nghệ thuật và kiến trúc, Antoninus Pius thì hiển đức còn Marcus Aurelius thì quả là một ông vua - hiền triết đức độ, với tinh thần trách nhiệm cao. [[16]](#cite_note-Davies193-16) [Người Goth](/wiki/Goth)(tộc German) tấn công La Mã vào năm [250](/wiki/250)và hủy diệt quân đội của Hoàng đế [Decius](/wiki/Decius), giết được cả Decius. [[14]](#cite_note-Davies182-14) Sau một thời kỳ đại loạn, Hoàng đế [[18]](#cite_note-18) [Diocletianus](/wiki/Diocletianus)(trị vì: [284](/wiki/284)- [305](/wiki/305)) gầy dựng lại cơ đồ La Mã, xuất chinh thắng địch mang lại vẻ vang cho Đế quốc. Với các Hoàng đế [Domitianus](/wiki/Domitianus), Marcus Aurelius, Decius và Diocletianus, Ki-tô giáo bị trấn áp tàn nhẫn. Cũng từ thời Diocletianus, Đế quốc La Mã bị chia cắt thành hai nước. Ông trị vì phần phía đông, từ đó khởi lập [[16]](#cite_note-Davies193-16) [Đế quốc Đông La Mã](/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_%C4%90%C3%B4ng_La_M%C3%A3). Hoàng đế [Constantinus I Đại Đế](/wiki/Constantinus_%C4%90%E1%BA%A1i_%C4%91%E1%BA%BF)dời đô về thành [Tân La Mã](/wiki/Constantinopolis), từ đó thành La Mã không còn làm kinh đô của đát nước mà chính nó lập ra nữa. Với những chiến công hiển hách của Constantinus I Đại Đế, Đế quốc La Mã thống nhất. [[19]](#cite_note-Davies232-19) Cũng trong thời điểm này lần đầu tiên Ki-tô giáo trở thành quốc giáo của La Mã. [[20]](#cite_note-20) [[21]](#cite_note-21)
Người Goth càng ngày hùng mạnh làm Hoàng đế
[Theodosius I Đại Đế](/wiki/Theodosius_I) phải gặp nhiều gian nan, để bảo vệ Đế quốc La Mã. Trong triều vua này Ki-tô giáo hoàn toàn là tôn giáo hợp pháp duy nhất của Đế quốc La Mã. [22] Khi ông qua đời vào năm [[23]](#cite_note-Davies259-23) [395](/wiki/395), Đế quốc La Mã không bao giờ được thống nhất nữa. Vào năm [[24]](#cite_note-24) [410](/wiki/410), khi có loạn người La Mã phải rời khỏi đảo Anh, tạo điều kiện cho nước Anh trỗi dậy. Vào năm [[19]](#cite_note-Davies232-19) [441](/wiki/441), vua [Attila](/wiki/Attila)kéo đại binh [Hung Nô](/w/index.php?title=%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_Hung_N%C3%B4&action=edit&redlink=1)vào phá tan tành vài thành phố của người Tây La Mã, song quân Tây La Mã của danh tướng [Flavius Aetius](/wiki/Flavius_Aetius)hợp binh với vua người [Tây Goth](/wiki/Visigoth)là [Theodoric](/w/index.php?title=Theodoric&action=edit&redlink=1)và đánh tan tác quân đội tinh nhuệ của Attila trong trận đánh lớn tại [Chalons](/wiki/Tr%E1%BA%ADn_Ch%C3%A2lons)( [451](/wiki/451)). Mối đe dọa từ người Hung Nô bị đẩy lùi. Trước cuộc tấn công của [[25]](#cite_note-25) [người German](/wiki/C%C3%A1c_d%C3%A2n_t%E1%BB%99c_German), [Đế quốc Tây La Mã](/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_T%C3%A2y_La_M%C3%A3)sụp đổ vào năm [476](/wiki/476)đời Hoàng đế [Romulus Augustus](/wiki/Romulus_Augustus). Từ đó, châu Âu đã bước vào một thời kỳ dài đầy biến động thường được biết đến dưới tên gọi [[26]](#cite_note-26) [Thời kỳ Di cư](/wiki/Giai_%C4%91o%E1%BA%A1n_Di_c%C6%B0). Thời kỳ đó còn gọi là " [Thời kỳ Đen tối](/w/index.php?title=Th%E1%BB%9Di_k%E1%BB%B3_%C4%90en_t%E1%BB%91i&action=edit&redlink=1)" theo các nhà tư tưởng [Phục Hưng](/wiki/Ph%E1%BB%A5c_H%C6%B0ng), và là " [Thời kỳ Trung cổ](/wiki/Trung_C%E1%BB%95)" theo các nhà sử học đương đại và những người thuộc phong trào [Khai sáng](/wiki/Th%E1%BB%9Di_k%E1%BB%B3_Khai_s%C3%A1ng). Trong suốt thời gian này, các tu viện tại [Ireland](/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Ireland)và các nơi khác đã gìn giữ cẩn thận những kiến thức đã được ghi chép và thu thập trước đó. Đến năm [610](/wiki/610), [người Avar](/w/index.php?title=Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Avar&action=edit&redlink=1)và Quân đội Ba Tư tiến đánh Đế quốc Đông La Mã, Hoàng đế [Phocas](/wiki/Phocas)không giữ được nước, bị [Heraclius](/wiki/Heraclius)hạ bệ. Là người có tài dụng binh, Heraclius phản công đại phá tan nát quân Ba Tư, Đế quốc Ba Tư đại bại vào năm [627](/wiki/627). Nhưng đúng lúc đó, người [Ả Rập](/wiki/%E1%BA%A2_R%E1%BA%ADp) [Hồi giáo](/wiki/H%E1%BB%93i_gi%C3%A1o)trỗi dậy mãnh liệt dưới sự lãnh đạo của nhà tiên tri [Muhammad](/wiki/Muhammad)ở Tây Á. Vào năm [632](/wiki/632), vó ngựa của người Ả Rập tung hoành trên Đế quốc Đông La Mã. Hoàng đế Heraclius xuất chinh, bị thảm bại tại [Yarmouk](/wiki/Tr%E1%BA%ADn_Yarmouk)( [636](/wiki/636)). Vào năm [[27]](#cite_note-27) [638](/wiki/638), ông tiếp tục mất thành [Jerusalem](/wiki/Jerusalem)về tay quân Ả Rập do [Khalip](/wiki/Khalip) [Omar](/w/index.php?title=Omar&action=edit&redlink=1)thân chinh thống suất. Bước tiến của người Ả Rập vào Âu châu chỉ bị một bộc lạc người German là [người Frank](/wiki/Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Frank)do [Karl Búa Sắt](/w/index.php?title=Karl_B%C3%BAa_S%E1%BA%AFt&action=edit&redlink=1)chỉ huy chặn đứng tại [Tours](/wiki/Tr%E1%BA%ADn_Tours)( [732](/wiki/732)). Dưới triều vua [[23]](#cite_note-Davies259-23) [Karl I Đại Đế](/wiki/Charlemagne)(trị vì [768](/wiki/768)- [814](/wiki/814)), [Đế quốc Frank](/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_Frank)cường thịnh tung hoành ngang dọc khắp cõi Âu châu. Đế quốc Frank bấy giờ có cương thổ từ biển [Đại Tây Dương](/wiki/%C4%90%E1%BA%A1i_T%C3%A2y_D%C6%B0%C6%A1ng)cho đến sông Danube, từ [Hà Lan](/wiki/H%C3%A0_Lan)cho đến [Provence](/wiki/Provence). Ông cũng củng cố vùng núi [Pyrenees](/wiki/Pyr%C3%A9n%C3%A9es)nhằm chống lại các cuộc cướp phá của quân Ả Rập. Vào năm [800](/wiki/800), [Giáo hoàng Lêô III](/wiki/Gi%C3%A1o_ho%C3%A0ng_L%C3%AA%C3%B4_III)tấn phong Karl I Đại Đế làm Hoàng đế. Từ đây, một Đế quốc Ki-tô giáo ở Tây phương được hình thành, độc lập với Đế quốc Đông La Mã. Chế độ [phong kiến](/wiki/Phong_ki%E1%BA%BFn)được dựng xây, người Frank bấy giờ coi như đã hợp nhất Âu châu, nhưng sự thống nhất này cũng tan thành mây khói sau khi Hoàng đế Karl I qua đời. Các vua kế tục Karl I Đại Đế đánh lẫn nhau, và theo [Hiệp định Verdun](/w/index.php?title=Hi%E1%BB%87p_%C4%91%E1%BB%8Bnh_Verdun&action=edit&redlink=1)( [843](/wiki/843)) thì các quốc gia [Đức](/wiki/%C4%90%E1%BB%A9c)và [Pháp](/wiki/Ph%C3%A1p)ra đời. [[28]](#cite_note-28)
Vua
[Heinrich der Finkle](/w/index.php?title=Heinrich_der_Finkle&action=edit&redlink=1) (trị vì: [912](/wiki/912) - 936) là người có công đưa nước Đức trở thành một [liệt cường](/wiki/C%C6%B0%E1%BB%9Dng_qu%E1%BB%91c) của châu Âu thời Trung Cổ. Ông ngự tại kinh thành [Mamleben](/w/index.php?title=Mamleben&action=edit&redlink=1) ở vùng núi Harz, và chinh đông, dựng xây các thành phố đồng thời ngăn chặn những cuộc xâm lược của [người Magyar](/w/index.php?title=Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Magyar&action=edit&redlink=1), [người Slav](/wiki/Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Slav)ơ và ngưới [Đan Mạch](/wiki/%C4%90an_M%E1%BA%A1ch). Con ông là vua [Otto I người xứ Sachsen](/wiki/Otto_I_c%E1%BB%A7a_%C4%91%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3_Th%E1%BA%A7n_th%C3%A1nh) (trị vì: [936](/wiki/936) - [973](/wiki/973)) xuất chinh đập tan tác quân xâm lược Magyar trong [trận Lechfeld](/w/index.php?title=Tr%E1%BA%ADn_Lechfeld&action=edit&redlink=1) vang danh ( [955](/wiki/955)). Bước tiến công của người Magyar vào châu Âu hoàn toàn bị đẩy lùi. Sau chiến công hiển hách, vua Otto I được [Giáo hoàng Gioan XIII](/wiki/Gi%C3%A1o_ho%C3%A0ng_Gioan_XIII) tấn phong làm Hoàng đế, từ đây khởi lập [Đế quốc La Mã Thần thánh](/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3_Th%E1%BA%A7n_th%C3%A1nh). Trong khi ấy, Đế quốc Đông La Mã hưng thịnh với Hoàng đế [Basil I](/w/index.php?title=Basil_I&action=edit&redlink=1) (trị vì: [867](/wiki/867) - [886](/wiki/886)), người có tài trị quốc đã củng cố sự vững mạnh của Đế quốc. Các Hoàng đế [Leōn VI ho Sophos](/w/index.php?title=Le%C5%8Dn_VI_ho_Sophos&action=edit&redlink=1) ( [886](/wiki/886) - [912](/wiki/912)) và [Kōnstantinos VII Porphyrogennētos](/w/index.php?title=K%C5%8Dnstantinos_VII_Porphyrogenn%C4%93tos&action=edit&redlink=1) (trị vì: [913](/wiki/913) - [959](/wiki/959)) đưa kinh kỳ Constantinopolis trở nên phồn vinh và khuếch trương [thương mại](/wiki/Th%C6%B0%C6%A1ng_m%E1%BA%A1i). Thời bấy giờ, ở vùng [29] [Balkan](/wiki/Balkan)một quốc gia hùng mạnh trỗi dậy, trở thành kẻ kình địch của Đế quốc Đông La Mã. Đó là [Đệ nhất đế chế Bulgaria](/w/index.php?title=%C4%90%E1%BB%87_nh%E1%BA%A5t_%C4%91%E1%BA%BF_ch%E1%BA%BF_Bulgaria&action=edit&redlink=1), do các thủ lĩnh dũng mãnh [Terbel](/w/index.php?title=Terbel&action=edit&redlink=1), [Crum](/w/index.php?title=Crum&action=edit&redlink=1)và [Omartag](/w/index.php?title=Omartag&action=edit&redlink=1)khởi lập. Người Bulgaria theo Ki-tô giáo Chính Thống, nhưng điều này không thể ngăn họ đánh nhau với người Đông La Mã. Sa hoàng Crum đã tuyên chiến với người Đông La Mã, tiêu diệt Hoàng đế [Nicephorus I](/w/index.php?title=Nicephorus_I&action=edit&redlink=1)Dưới triều [Sa hoàng](/wiki/Sa_ho%C3%A0ng) [Simeon I](/wiki/Simeon_I_c%E1%BB%A7a_Bulgaria)(trị vì: [893](/wiki/893)- [927](/wiki/927)), ông xưng "Quốc vương và Đấng cầm quyền chuyên chính của người Hy Lạp và Bulgaria", khởi binh đánh thành Constantinopolis nhưng thất bại ( [924](/wiki/924)). Sang đời Sa hoàng [[30]](#cite_note-30) [Samuel](/w/index.php?title=Samuel_c%E1%BB%A7a_Bulgaria&action=edit&redlink=1)(trị vì: [927](/wiki/927)- [1014](/wiki/1014)), ông dời đô về thành [Ochrid](/w/index.php?title=Ochrid&action=edit&redlink=1)tráng lệ. Hoàng đế Basil II đánh tan tác quân Bulgaria, lại còn đui mù đám tù binh, làm cho Samuel đau khổ và chết. Trong thời gian đó, vào năm [997](/wiki/997), [István I](/wiki/Istv%C3%A1n_I)lên làm thủ lĩnh của người Magyar, sáng lập Vương quốc [Hungary](/wiki/Hungary)vào năm [1001](/wiki/1001) Từ thập niên [[31]](#cite_note-31) [1030](/wiki/1030), [người Thổ Seljuk](/w/index.php?title=Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Th%E1%BB%95_Seljuk&action=edit&redlink=1)hưng thịnh lên, liền tiến công Đế quốc Đông La Mã và thắng trận lớn ở [Manzikert](/w/index.php?title=Tr%E1%BA%ADn_Manzikert&action=edit&redlink=1)gần [hồ Van](/wiki/H%E1%BB%93_Van)( [1071](/wiki/1071)). Họ còn xâm phạm đến Vương quốc [[32]](#cite_note-davies359-32) [Gruzia](/wiki/Gruzia)hùng mạnh của vua [David IV](/w/index.php?title=David_IV_c%E1%BB%A7a_Gruzia&action=edit&redlink=1)(trị vì: [1089](/wiki/1089)- [1125](/wiki/1125)), nhưng ông xuất chinh đánh lui quân Seljuk ra khỏi kinh đô [Tbilisi](/wiki/Tbilisi). Dưới triều Nữ vương [Tamara](/w/index.php?title=Tamara_c%E1%BB%A7a_Gruzia&action=edit&redlink=1), cung đình Gruzia bước vào giai đoạn hoàng kim. Văn hóa nở rộ, nhà thi hào Shot'ha Rust'aveli - từng được giáo dưỡng tại Hy Lạp - làm quan trong Triều đình Tamara và được coi là người tiếp bước cho cao trào Phục Hưng. Trước bước tiến mãnh liệt của người Thổ Seljuk, từ năm [1096](/wiki/1096)cho đến năm [1291](/wiki/1291), người Ki-tô giáo phải tiến hành tám cuộc [Thập tự chinh](/wiki/Th%E1%BA%ADp_t%E1%BB%B1_chinh)lớn và nhiều cuộc chiến nhỏ chống người Ả Rập và người Seljuk. Một ví dụ điển hình là cuộc [Thập tự chinh lần thứ ba](/wiki/Cu%E1%BB%99c_th%E1%BA%ADp_t%E1%BB%B1_chinh_th%E1%BB%A9_ba)do vua Anh [Richard I](/wiki/Richard_I_c%E1%BB%A7a_Anh), vua Pháp [Philippe II Auguste](/wiki/Philippe_II_c%E1%BB%A7a_Ph%C3%A1p)và Hoàng đế La Mã Thần thánh [Friedrich Barbarossa](/wiki/Friedrich_I_c%E1%BB%A7a_%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3_Th%E1%BA%A7n_th%C3%A1nh)tiến hành, thất bại trong việc giành lại [Jerusalem](/wiki/Jerusalem)từ tay người Ả Rập. Cháu của Friedrich I Barbarossa là [Friedrich II](/wiki/Friedrich_II_c%E1%BB%A7a_%C4%91%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3_Th%E1%BA%A7n_th%C3%A1nh)(trị vì: [1211](/wiki/1211)- [1250](/wiki/1250)) vừa giữa nghiệp đế vừa làm vua xứ [Sicilia](/wiki/Sicilia). Là một "Kỳ nhân thiên hạ" ( [[32]](#cite_note-davies359-32) *stupor mundi*) ông khuếch trương nền văn hóa, đặt mầm mống cho [thời kỳ Phục Hưng](/wiki/Ph%E1%BB%A5c_H%C6%B0ng). Trong Đế quốc La Mã Thần thánh rộng lớn, Hoàng đế cũng muốn gầy dựng một nền thái binh thịnh trị. Sau thời ông thì Ý cũng có một nhân tài xuất sắc của nền thi ca Trung Cổ là nhà thi hào [[33]](#cite_note-33) [Dante Alighieri](/wiki/Dante_Alighieri)( [1265](/wiki/1265)- [1320](/wiki/1320)). Trong khi đó, vua Anh là [[34]](#cite_note-34) [John Lackland](/wiki/John_c%E1%BB%A7a_Anh)(trị vì: [1199](/wiki/1199)- [1216](/wiki/1216)) bị mất xứ [Normandy](/wiki/Normandie)về tay người Pháp sau thất bại trong [trận Bouvines](/w/index.php?title=Tr%E1%BA%ADn_Bouvines&action=edit&redlink=1)( [1214](/wiki/1214)). Vào năm [1215](/wiki/1215), triều thần Anh ép John Lackland phải ký kết " [Đại Hiến chương](/wiki/%C4%90%E1%BA%A1i_Hi%E1%BA%BFn_ch%C6%B0%C6%A1ng)" ( [1215](/wiki/1215)), mở ra truyền thống dân chủ của nước Anh. [[32]](#cite_note-davies359-32) [[35]](#cite_note-35)
Đời vua
[Edward III](/wiki/Edward_III_c%E1%BB%A7a_Anh) (trị vì: [1327](/wiki/1327) - [1377](/wiki/1377)), nước Anh lâm vào cuộc [Chiến tranh Một trăm năm](/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_Tr%C4%83m_N%C4%83m) tàn khốc. Đây là một cuộc chiến có nhiều giai đoạn lẻ tẻ. Ông ngự giá thân chinh hủy diệt thủy binh Pháp trong [36] [trận Sluys](/w/index.php?title=Tr%E1%BA%ADn_Sluys&action=edit&redlink=1)( [1340](/wiki/1340)), sau đó liên tiếp đánh bại quân Pháp trong [trận Cressy](/wiki/Tr%E1%BA%ADn_Cr%C3%A9cy)vào năm [1346](/wiki/1346)và [trận Poitiers](/wiki/Tr%E1%BA%ADn_Poitiers)vào năm [1356](/wiki/1356). Vua [Henry V](/wiki/Henry_V_c%E1%BB%A7a_Anh)cũng xuất chinh đại phá quân Pháp trong [trận Agincourt](/wiki/Tr%E1%BA%ADn_Agincourt)vào năm [1415](/wiki/1415). Trong [trận Castillion](/w/index.php?title=Tr%E1%BA%ADn_Castillion&action=edit&redlink=1)vào năm [1453](/wiki/1453)quân Anh đại bại và cuộc chiến tranh mới chấm dứt. Nhưng vào năm [1475](/wiki/1475), vua [Edward IV](/wiki/Edward_IV_c%E1%BB%A7a_Anh)thân chinh khởi binh đánh Pháp, buộc người Pháp phải triều cống cho Vương quốc Anh. Cũng trong thời bấy giờ, khi người Thổ Seljuk suy sụp, người [[37]](#cite_note-37) [Thổ Ottoman](/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_Ottoman)trỗi dậy với [Sultan](/wiki/Sultan) [Osman I](/wiki/Osman_I)(trị vì: [1281](/wiki/1281)- [1326](/wiki/1326)). Trước vó ngựa khủng khiếp của người Thổ Ottoman, [Đệ nhị đế chế Bulgaria](/w/index.php?title=%C4%90%E1%BB%87_nh%E1%BB%8B_%C4%91%E1%BA%BF_ch%E1%BA%BF_Bulgaria&action=edit&redlink=1)đại bại phải chấp nhận làm chư hầu cho họ vào năm [1366](/wiki/1366). Tiếp theo đó, quân Ottoman hủy diệt quân đội [Serbia](/wiki/Serbia)trong [trận Kosovo](/wiki/Tr%E1%BA%ADn_Kosovo)( [1389](/wiki/1389)) ác liệt. Sau cùng, Bulgaria bị sáp nhập vào Đế quốc Ottoman. Vào năm [1396](/wiki/1396), vua Hungary là [Sigismund](/wiki/Sigismund_c%E1%BB%A7a_%C4%91%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3_Th%E1%BA%A7n_th%C3%A1nh)tổ chức Thập tự chinh, bị Sultan [Bayezid I](/wiki/Bayezid_I)đánh cho đại bại trong [trận Nicopolis](/wiki/Tr%E1%BA%ADn_Nikopolis)trên sông Danube. Sau khi Sultan [[38]](#cite_note-38) [Murad II](/wiki/Murad_II)đánh tan tác một cuộc Thập tự chinh trong [trận Varna](/wiki/Tr%E1%BA%ADn_Varna)( [1444](/wiki/1444)), Sultan [Mehmed II](/wiki/Mehmed_II)công thành Constantinopolis và kết liễu Đế quốc Đông La Mã. Thời bấy giờ, [[39]](#cite_note-39) [nhà Habsurg](/w/index.php?title=Nh%C3%A0_Habsurg&action=edit&redlink=1)của các [Đại Quận công Áo](/w/index.php?title=%C4%90%E1%BA%A1i_Qu%E1%BA%ADn_c%C3%B4ng_%C3%81o&action=edit&redlink=1)lên làm Hoàng đế La Mã Thần thánh, đóng đô tại thành [Viên](/wiki/Vi%C3%AAn). [[40]](#cite_note-40) Đại Quận công Áo Karl lên ngôi Hoàng đế tức [[41]](#cite_note-41) [Karl V](/wiki/Karl_V_c%E1%BB%A7a_%C4%91%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3_Th%E1%BA%A7n_th%C3%A1nh)vào năm [1519](/wiki/1519). Vào năm [1526](/wiki/1526), ông trị vì một Đế quốc rộng lớn hơn bất kỳ một Đế quốc nào trong lịch sử Âu châu kể từ thời Karl I Đại Đế. Quân đội Đế quốc La Mã Thần thánh đại thắng trong [[42]](#cite_note-Cameron106-42) [trận chiến Pavia](/w/index.php?title=Tr%E1%BA%ADn_chi%E1%BA%BFn_Pavia&action=edit&redlink=1)chống vua Pháp là [François I](/wiki/Fran%C3%A7ois_I_c%E1%BB%A7a_Ph%C3%A1p)vào năm 1526. Nhưng cũng trong thời này, ngọn lửa của phong trào [[43]](#cite_note-43) [Kháng Cách](/wiki/Tin_L%C3%A0nh)bùng lên với nhà thần học Đức lừng danh [Martin Luther](/wiki/Martin_Luther)( [1483](/wiki/1483)- [1546](/wiki/1546)). Vào năm [1517](/wiki/1517), ông dán " [95 luận đề](/w/index.php?title=95_lu%E1%BA%ADn_%C4%91%E1%BB%81&action=edit&redlink=1)" tố cáo việc Giáo hoàng sử dụng [phép ân xá](/w/index.php?title=Ph%C3%A9p_%C3%A2n_x%C3%A1&action=edit&redlink=1)( *indulgence*) trên cửa Thành trị - Giáo đường [Wittenberg](/wiki/Wittenberg). Phong trào Kháng Cách có lối suy nghĩ khác với thần học Trung Cổ về việc Thiên Chúa cứu rỗi các linh hồn khỏi tội lỗi. Điều này khiến Triều đình Karl V phải bận tâm vào việc trừng trị Kháng Cách. Nhưng một nhóm Vương hầu người Đức cũng đứng về phe Luther cả. [[44]](#cite_note-44) Người [[45]](#cite_note-45) [Bắc Âu](/wiki/B%E1%BA%AFc_%C3%82u)nhanh chóng tiếp nhận tư tưởng này. [[46]](#cite_note-46)
Trong khi ấy, việc các danh sĩ Đông La Mã chạy sang
[Ý](/wiki/%C3%9D) sau khi kinh kỳ Constantinopolis thất thủ đã tạo nên phong trào [Phục Hưng](/wiki/Ph%E1%BB%A5c_H%C6%B0ng) ở các nước phương Tây, là sự hồi phục của hai nền văn minh Hy Lạp và La Mã cổ đại, qua văn chương và nghệ thuật. Kiến trúc Âu châu thời đại này đã trở về về với lối kiến trúc Hy Lạp - La Mã xưa. Những công trình tiêu biểu của trào lưu Phục Hưng là cung điện và văn phòng công cộng. Một trong những danh nhân tiêu biểu của phong trào văn hóa Phục Hưng là nhà họa sĩ người Ý [47] [Leonardo da Vinci](/wiki/Leonardo_da_Vinci)( [1452](/wiki/1452)- [1519](/wiki/1519)). Trào lưu văn hóa Phục Hưng là ảnh hưởng hoàn toàn không nhỏ đối với lối suy nghĩ của người Âu châu và cùng với phong trào Kháng Cách mở ra [thời kỳ cận đại](/wiki/Th%E1%BB%9Di_k%E1%BB%B3_c%E1%BA%ADn_%C4%91%E1%BA%A1i). Nhưng trào lưu này ít được đón nhận ở các nước thuộc Đế quốc Ottoman, và có chúc ít công trình kiến trúc tại Đại Công quốc [[48]](#cite_note-48) [Moskva](/wiki/Moskva). Đời Sultan [[49]](#cite_note-49) [Selim I](/wiki/Selim_I)(trị vì: [1520](/wiki/1520)- [1520](/wiki/1520)), Đế quốc Ottoman tạm thời không còn là mối lo ngại của người Âu châu nữa do họ chuyển sang đánh các nước Tây Á và [Bắc Phi](/wiki/B%E1%BA%AFc_Phi). Con của Selim I là vị Sultan kiêu hùng. [Suleiman I](/wiki/Suleiman_I)(trị vì: 1520 - [1566](/wiki/1566)), quân Ottoman lại phát động Thánh chiến chống các nước Ki-tô giáo, chinh phạt thành [Beograd](/wiki/Beograd)và đảo [Rhodes](/wiki/Rhodes). Người Hungary bị mất vua, mất nước. Em của Hoàng đế Karl V là [Ferdinand I](/wiki/Ferdinand_I_(%C4%91%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3_Th%E1%BA%A7n_th%C3%A1nh))lên làm vua của một phần đất Hungary, tiếp tục cuộc tranh hùng Áo - Ottoman. Suleiman I thân hành kéo đại quân đến đánh kinh thành Viên nhưng thất bại vào năm [[42]](#cite_note-Cameron106-42) [1529](/wiki/1529). Khi đó, tại Đại Công quốc Moskva, [[50]](#cite_note-Cameron228-50) [Ivan IV](/wiki/Ivan_IV_c%E1%BB%A7a_Nga)(trị vì: [1533](/wiki/1533)- [1584](/wiki/1584)) xưng làm [Sa hoàng](/wiki/Sa_ho%C3%A0ng), khởi lập [nước Nga Sa hoàng](/wiki/N%C6%B0%E1%BB%9Bc_Nga_Sa_ho%C3%A0ng). Là ông vua hùng tài đại lược, ông thân chinh đánh người Kazan vào năm [1547](/wiki/1547)và với chiến thắng trong cuộc chiến này, nước Nga mở mang cương thổ đến miền [Xibia](/wiki/Xibia). Quân Nga cũng chiếm lĩnh xứ [Astrakhan](/wiki/Astrakhan). [[51]](#cite_note-51)
Trong thời đại này có hai biến cố lớn:
[Christopher Columbus](/wiki/Cristoforo_Colombo) tìm ra [châu Mỹ](/wiki/Ch%C3%A2u_M%E1%BB%B9), đồng thời người châu Âu đã vượt được [mũi Hảo Vọng](/wiki/M%C5%A9i_H%E1%BA%A3o_V%E1%BB%8Dng). Qua đó, châu Âu có tầm nhìn ra ngoài thế giới, tài năng của các nhà hàng hải để giúp cho người châu Âu bắt đầu vượt biển mà tiến hành [chủ nghĩa thực dân](/wiki/Ch%E1%BB%A7_ngh%C4%A9a_th%E1%BB%B1c_d%C3%A2n). Các [52] [Đế quốc Tây Ban Nha](/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_T%C3%A2y_Ban_Nha)và [Bồ Đào Nha](/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_B%E1%BB%93_%C4%90%C3%A0o_Nha)cũng tiến hành khai phá thuộc địa, chiếm lĩnh được không ít đất đai ở [châu Mỹ La Tinh](/wiki/M%E1%BB%B9_Latinh). Tiếp theo là các nước [[47]](#cite_note-Davies560580-47) [Pháp](/wiki/Ph%C3%A1p), [Hà Lan](/wiki/H%C3%A0_Lan)và [Anh](/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_Anh)đã hình thành nên các Đế quốc thực dân với bạt ngàn đất đai và tài sản tại [châu Phi](/wiki/Ch%C3%A2u_Phi), [châu Mỹ](/wiki/Ch%C3%A2u_M%E1%BB%B9), và [châu Á](/wiki/Ch%C3%A2u_%C3%81). Trong khi ấy, Đế quốc Ottoman khuếch trương bành trướng và lâm chiến với [Vương quốc Ba Lan và Đại Công quốc Litva](/wiki/V%C6%B0%C6%A1ng_qu%E1%BB%91c_Ba_Lan_v%C3%A0_%C4%90%E1%BA%A1i_C%C3%B4ng_qu%E1%BB%91c_Litva)vào năm [1620](/wiki/1620). Ban đầu, người Thổ Nhĩ Kỳ thắng lớn, nhưng sau đó quân [Kỵ binh](/wiki/K%E1%BB%B5_binh)Ba Lan phản công đánh tan nát đại quân Ottoman do đích thân Sultan [Osman II](/wiki/Osman_II)chỉ huy trong [trận Chocim](/w/index.php?title=Tr%E1%BA%ADn_Chocim&action=edit&redlink=1)( [1621](/wiki/1621)). Vương quốc Ba Lan và Đại Công quốc Litva - vốn là một nhà nước Cộng hòa có vua do dân bầu lên - cũng đạt đến đỉnh cao chói lọi. [[53]](#cite_note-53) Cùng thời, [[54]](#cite_note-Davies556-54) [Đế quốc Thụy Điển](/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_Th%E1%BB%A5y_%C4%90i%E1%BB%83n)vươn lên trở thành một liệt cường đáng gờm ở phương Bắc, với ông vua hùng tài đại lược [Gustav II Adolf](/wiki/Gustav_II_Adolf)(trị vì: [1617](/wiki/1617)- [1632](/wiki/1632)), với một nền chính trị vững chắc, một lực lượng [Thủy binh](/wiki/H%E1%BA%A3i_qu%C3%A2n)hùng hậu và [Quân đội](/wiki/Qu%C3%A2n_%C4%91%E1%BB%99i)tinh nhuệ. Thấy nước Nga đang biến loạn, ông xuất chinh hạ được thành Gdov vào năm [1614](/wiki/1614). Vào năm [1617](/wiki/1617), Sa hoàng [Mikhail I Romanov](/w/index.php?title=Mikhail_I_c%E1%BB%A7a_Nga&action=edit&redlink=1)phải nhượng đất đai cho Thụy Điển, đổi lại Nga giành lại được vùng [Novgorod](/wiki/Veliky_Novgorod)vốn từng bị quân Thụy Điển xâm lăng. Sau đó, người Thụy Điển quay sang đánh bại Ba Lan - Litva ( [[55]](#cite_note-55) [1621](/wiki/1621)). Quân Ba Lan hợp lực với Quân đội Đế quốc La Mã Thần thánh chặn chân quân Thụy Điển vào năm [[56]](#cite_note-56) [1629](/wiki/1629), từ đó người Thụy Điển nhận thấy mối đe dọa từ người Áo. Trước đó, cuộc [Chiến tranh Ba Mươi năm](/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_Ba_m%C6%B0%C6%A1i_n%C4%83m)đã bùng nổ giữa liên minh Công giáo do người Áo dẫn đầu và liên minh Kháng Cách trong Đế quốc La Mã Thần thánh. Vua [Đan Mạch](/wiki/%C4%90an_M%E1%BA%A1ch)là [Christian IV](/w/index.php?title=Christian_IV_c%E1%BB%A7a_%C4%90an_M%E1%BA%A1ch&action=edit&redlink=1)xuất binh sang Đức nhưng bị liên quân Công giáo đánh đại bại vào năm [1626](/wiki/1626). Do đó vào năm [1629](/wiki/1629), vua Gustav II Adolf ngự giá thân chinh cùng đại quân tiến vào Đức làm minh chủ của liên minh Kháng Cách. Sau nhiều trận thắng, Gustav II Adolf hy sinh. Người Pháp tuy theo Công giáo nhưng thù địch với Áo nên nhảy vào tham chiến, thành thử chiến tranh chấm dứt với [Hoà ước Westfalen](/wiki/H%C3%B2a_%C6%B0%E1%BB%9Bc_Westfalen)vào năm [1648](/wiki/1648), Kháng Cách trường tồn. Thụy Điển và Pháp mở rộng bờ cõi. [[57]](#cite_note-57) Vua [[58]](#cite_note-58) [Louis XIV](/wiki/Louis_XIV_c%E1%BB%A7a_Ph%C3%A1p)(trị vì: [1643](/wiki/1643)- [1715](/wiki/1715)) là người có công gầy dựng Nhà nước [quân chủ chuyên chế](/wiki/Qu%C3%A2n_ch%E1%BB%A7_chuy%C3%AAn_ch%E1%BA%BF)ở Pháp. Trong thời đại này, Pháp là quốc gia hùng mạnh nhất ở Tây Âu. Trên khắp Âu châu, các nước học hỏi theo Nhà nước của Louis XIV. [[50]](#cite_note-Cameron228-50) Trong cuộc [[59]](#cite_note-59) [Chiến tranh Ủy thác](/w/index.php?title=Chi%E1%BA%BFn_tranh_%E1%BB%A6y_th%C3%A1c&action=edit&redlink=1)( [1667](/wiki/1667)- [1668](/wiki/1668)), ông ta đánh Tây Ban Nha để giành lấy vùng [Franche-Comté](/wiki/Franche-Comt%C3%A9), và toàn thắng vào năm [1674](/wiki/1674). Nhưng vào năm [[50]](#cite_note-Cameron228-50) [1690](/wiki/1690), vua Anh là [William III](/wiki/William_III_c%E1%BB%A7a_Anh)lập chiến công lừng lẫy đại phá liên quân Pháp - Ireland trong [trận Boyne](/wiki/Tr%E1%BA%ADn_s%C3%B4ng_Boyne). [[60]](#cite_note-Davies6489-60)
Vào năm
[1655](/wiki/1655), vua Thụy Điển là [Karl X](/w/index.php?title=Karl_X_c%E1%BB%A7a_Th%E1%BB%A5y_%C4%90i%E1%BB%83n&action=edit&redlink=1) thân hành dẫn quân tiến đánh Ba Lan. Là một chư hầu của Ba Lan, nhưng xứ [61] [Brandenburg](/wiki/Brandenburg)- Phổ (tộc [Đức](/wiki/%C4%90%E1%BB%A9c), nằm trong Đế quốc La Mã Thần thánh) họp binh với quân [Transylvannia](/w/index.php?title=Transylvannia&action=edit&redlink=1), quân Thụy Điển và quân Nga. Trong [[trận đánh Warsaw (1656), quân Ba Lan đại bại và đại binh Brandenburg - [Phổ](/wiki/Ph%E1%BB%95_(qu%E1%BB%91c_gia))do Tuyển hầu tước kiêm Quận công [Friedrich Wilhelm I Vĩ đại](/wiki/Friedrich_Wilhelm_I_x%E1%BB%A9_Brandenburg)(trị vì: [1640](/wiki/1640)- [1688](/wiki/1688)) thân hành thống suất đã chiến đấu mãnh liệt. Sau đó, ông buộc Ba Lan phải nhượng vùng [Đông Phổ](/wiki/%C4%90%C3%B4ng_Ph%E1%BB%95)và lui khỏi cuộc chiến. Quân Ba Lan đuổi được liên quân Nga - Thụy Điển, nhưng rồi sau cuộc chiến tình hình rối loạn làm Ba Lan, xứ Phổ - Brandenburg trở nên hùng cường, uy dũng. [[62]](#cite_note-ClarkChristopher58-62) Xứ Phổ còn đe dọa mạnh mẽ đến sức mạnh quân sự của Thụy Điển. [[54]](#cite_note-Davies556-54) Quả nhiên, khi đại binh Thụy Điển (được Pháp giúp đỡ) sang xâm lược, các chiến binh dũng mãnh Phổ - Brandenburg đã đánh úp địch ở Rathenow, và đại phá địch trong [[47]](#cite_note-Davies560580-47) [trận chiến Fehrbellin](/w/index.php?title=Tr%E1%BA%ADn_chi%E1%BA%BFn_Fehrbellin&action=edit&redlink=1)( [1675](/wiki/1675)). Với Friedrich Wilhelm I Vĩ đại, người Phổ - Brandenburg cũng có được một bộ máy chính quyền hữu hiệu, Nhà nước quân chủ chuyên chế vững chắc. [[62]](#cite_note-ClarkChristopher58-62) Vào năm [[63]](#cite_note-63) [1683](/wiki/1683), quân Ottoman lại vây hãm kinh kỳ Viên, nhưng bị Quân đội Đế quốc La Mã Thần thánh và đại binh Ba Lan do ông vua đại tài [Jan III Sobieski](/wiki/Jan_III_Sobieski)đích thân chỉ huy đánh đại baị. Sau đó, Jan III Sobieski cùng Hoàng đế [Leopold I](/wiki/Leopold_I_(%C4%91%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3_Th%E1%BA%A7n_th%C3%A1nh))đánh đuổi người Thổ, quân Áo chiếm được Hungary. [[50]](#cite_note-Cameron228-50)
Vào năm
[1701](/wiki/1701), thấy thực lực đủ mạnh, Tuyển hầu tước Friedrich Wilhelm II xứ Brandenburg khởi lập [Vương quốc Phổ](/wiki/Ph%E1%BB%95_(qu%E1%BB%91c_gia)), lên làm vua [Friedrich I](/wiki/Friedrich_I_c%E1%BB%A7a_Ph%E1%BB%95) độc lập với người Áo. Ông xây dựng Quân đội cùng những cung điện nguy nga tráng lệ. Quân Phổ tham chiến cùng liên minh Anh - Áo - [Hà Lan](/wiki/H%C3%A0_Lan) chống Pháp trong cuộc [Chiến tranh Kế vị Tây Ban Nha](/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_K%E1%BA%BF_v%E1%BB%8B_T%C3%A2y_Ban_Nha) tàn khốc ( [1701](/wiki/1701) - [1713](/wiki/1713)). Các danh tướng [Eugène xứ Savoie](/wiki/Eug%C3%A8ne_x%E1%BB%A9_Savoie) (Áo), [John Churchill, Quận công Marlborough thứ nhất](/wiki/John_Churchill,_Qu%E1%BA%ADn_c%C3%B4ng_Marlborough_th%E1%BB%A9_nh%E1%BA%A5t) (Anh) và [Vương công Leopold I xứ Anhalt-Dessau](/w/index.php?title=V%C6%B0%C6%A1ng_c%C3%B4ng_Leopold_I_x%E1%BB%A9_Anhalt-Dessau&action=edit&redlink=1) đều lập những chiến công hiển hách đập tan tành quân đội của Louis XIV, mang lại vinh quang cho nước nhà (tỷ như trong những trận đánh vang danh tại [Blenheim](/wiki/Tr%E1%BA%ADn_H%C3%B6chst%C3%A4dt_l%E1%BA%A7n_th%E1%BB%A9_hai) [1704](/wiki/1704) và [Cassano](/w/index.php?title=Tr%E1%BA%ADn_Cassano_(1705)&action=edit&redlink=1) [1705](/wiki/1705)). [[60]](#cite_note-Davies6489-60) Sự suy sụp của Pháp tạo điều kiện cho các liệt cường mới mẻ vươn lên phát triển. [64] Mở đầu là nước Nga, với Sa hoàng Pyotr Đại Đế đánh thắng người Ottoman ( [[65]](#cite_note-65) [1696](/wiki/1696)). Ông còn liên minh với Đan Mạch, Sachsen và Ba Lan để đánh gục Đế quốc Thụy Điển của ông vua - chiến binh [Karl XII](/wiki/Karl_XII_c%E1%BB%A7a_Th%E1%BB%A5y_%C4%90i%E1%BB%83n), nhưng cả ba nước lần lượt bị Thụy Điển đè bẹp. Trong khi Ba Lan suy sụp, Pyotr Đại Đế xuất chinh đại phá quân Thụy Điển trong [trận Poltava](/wiki/Tr%E1%BA%ADn_Poltava)( [1709](/wiki/1709)), lấy đất và giành địa vị liệt cường từ tay Thụy Điển. Song, người Ottoman vực dậy đánh đuổi được quân Nga. Không những trở thành liệt cường mà nước Nga còn được cải cách đổi mới. [[66]](#cite_note-Davies653663-66) [Đế quốc Nga](/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_Nga)ra đời vào năm [1720](/wiki/1720)khi Pyotr Đại Đế xưng Hoàng đế. [[67]](#cite_note-HamishMScott2228-67)
Friedrich II của Phổ|Friedrich II Đại Đế]] (
[1712](/wiki/1712) - [1786](/wiki/1786)) là một trong những vị thống soái xuất sắc nhất trong lịch sử Âu châu. Ông còn là một nhà vua - hiền triết điển hình vào thời đó, đưa đất nước trở nên phồn thịnh. [68] ]] [[69]](#cite_note-69)
Trong khi Đế quốc Nga là điển hình của một nước lớn uy dũng vươn lên bá chủ, thì Vương quốc Phổ lại là tấm gương của một nước nhỏ, dân số ít nhưng nhanh chóng phát triển mãnh liệt, tranh hùng tranh bá. Nhờ có vua
[Friedrich Wilhelm I](/wiki/Friedrich_Wilhelm_I_c%E1%BB%A7a_Ph%E1%BB%95) (trị vì: [1713](/wiki/1713) - [1740](/wiki/1740)), người Phổ sở hữu một lực lượng hùng binh mãnh tướng siêu việt và một bộ máy hành chính hiệu quả, [xã hội](/wiki/X%C3%A3_h%E1%BB%99i) được cải cách, nền [giáo dục](/wiki/Gi%C3%A1o_d%E1%BB%A5c) đáng tự hào, thậm chí còn đoạt được đất đai của vua Thụy Điển Karl XII ( [1721](/wiki/1721)) để làm chủ cửa [sông Oder](/wiki/Oder). [[64]](#cite_note-nguoiPhoDuffy-64) [[66]](#cite_note-Davies653663-66) [[67]](#cite_note-HamishMScott2228-67) [[70]](#cite_note-70) Khi vị vua hùng tài đại lược [71] [Friedrich II Đại Đế](/wiki/Friedrich_II_c%E1%BB%A7a_Ph%E1%BB%95)lên nối ngôi báu (trị vì: 1740 - [1786](/wiki/1786)), nước Phổ đã có thể tranh hùng tranh bá. Khi Hoàng đế La Mã Thần thánh [[72]](#cite_note-72) [Karl V](/wiki/Karl_VI_c%E1%BB%A7a_%C4%91%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3_Th%E1%BA%A7n_th%C3%A1nh)qua đời và Công chúa [Maria Theresia](/wiki/Maria_Theresia_c%E1%BB%A7a_%C3%81o)lên làm Nữ hoàng nước Áo, vua Friedrich II Đại Đế thân chinh thống suất đại binh đánh tỉnh [Silesia](/wiki/Silesia)trù phú của người Áo, mở ra cuộc [Chiến tranh Kế vị Áo](/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_K%E1%BA%BF_v%E1%BB%8B_%C3%81o)(1740 - [1748](/wiki/1748)). Phổ liên minh với Pháp, và Áo liên minh với Anh. Nhờ có tài dụng binh như thần của Friedrich II Đại Đế, quân Phổ lập nên nhiều chiến công huy hoàng của ông (tỷ như các [[73]](#cite_note-73) [trận Hohenfriedberg](/wiki/Tr%E1%BA%ADn_Hohenfriedberg)và [Soor](/wiki/Tr%E1%BA%ADn_Soor)làm cả Âu châu phải thán phục, để rồi ông kết thúc thắng lợi cuộc chinh phạt Silesia vào ngày [[74]](#cite_note-74) [Giáng sinh](/wiki/L%E1%BB%85_Gi%C3%A1ng_Sinh)năm [1745](/wiki/1745), trước đó ông cũng chiếm lĩnh được cảng Emden vào năm [1744](/wiki/1744). Đồng thời, vua [George II](/wiki/George_II_c%E1%BB%A7a_Anh)thân chinh kéo đại binh đánh tan nát quân Pháp trong [trận Dettingen](/w/index.php?title=Tr%E1%BA%ADn_Dettingen&action=edit&redlink=1)( [1743](/wiki/1743)), đã thế thủy binh Anh cũng nghiền nát thủy binh Pháp trong [trận thủy chiến Ouessant](/w/index.php?title=Tr%E1%BA%ADn_th%E1%BB%A7y_chi%E1%BA%BFn_Ouessant&action=edit&redlink=1)( [1747](/wiki/1747)) đưa nước Anh ngày càng hùng cường vào năm [1748](/wiki/1748)khi chiến sự chấm dứt, đồng thời Phổ vẫn giữ vững Silesia và trở thành liệt cường châu Âu. [[71]](#cite_note-RudolfVierhaus136-71) [[75]](#cite_note-75) [[76]](#cite_note-76) [[77]](#cite_note-77)
Khi ấy, Nữ hoàng Nga là
[Elizaveta](/wiki/Elizaveta_c%E1%BB%A7a_Nga) hoảng hốt trước sự trỗi dậy như vũ bão của nước Phổ, thấy vậy Maria Theresia lập liên minh với Nga và Thụy Điển. Đồng thời, việc Phổ lập liên minh với Anh chống Pháp dẫn đến cuộc [Chiến tranh Bảy Năm](/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_B%E1%BA%A3y_n%C4%83m) ( [1756](/wiki/1756) - [1763](/wiki/1763)). Đương đầu với liên minh chống Phổ hùng hậu, vua Friedrich II Đại Đế chủ động ra tay, và tài cầm quân cùng với lòng quyết tâm của ông đã giúp quân Phổ lập nên những chiến thắng vang lừng như [trận Rossbach](/wiki/Tr%E1%BA%ADn_Ro%C3%9Fbach), [trận Leuthen](/wiki/Tr%E1%BA%ADn_Leuthen) ( [1757](/wiki/1757)) và [trận Liegnitz (1760)](/wiki/Tr%E1%BA%ADn_Liegnitz_(1760)), để rồi Phổ là quốc gia thắng trận trong cuộc chiến (1763). [[78]](#cite_note-78) Đại bại trước quân Phổ trên bộ và quân Anh trên biển, Pháp bị khánh kiệt tả tơi sau cuộc chiến tranh này, do đó có thể thấy sự tiêu đời của Vương quốc Pháp mở đầu với cuộc chinh phạt Silesia của người Phổ vào năm 1740. [79] Nước Anh thắng trận với những chiến công hiển hách như trận [[80]](#cite_note-80) [thủy chiến vịnh Quiberon](/w/index.php?title=Th%E1%BB%A7y_chi%E1%BA%BFn_v%E1%BB%8Bnh_Quiberon&action=edit&redlink=1)và trận thắng Pháp tại [Quebec](/wiki/Qu%C3%A9bec)ở [Bắc Mỹ](/wiki/B%E1%BA%AFc_M%E1%BB%B9)( [1759](/wiki/1759)), nhờ đó Anh lấy được nhiều đất đai. [[81]](#cite_note-81) Nhưng rồi cả Anh và Pháp đều suy yếu trước sự vươn lên của các liệt cường phương Đông, mà điển hình là Phổ, Áo và Nga. [[82]](#cite_note-Scott3933-82) Do là một nước nhỏ mà có thể đánh thắng liên quân các nước lớn láng giềng, nước Phổ của Friedrich II Đại Đế hoàn toàn là liệt cường Âu châu khi Chiến tranh Bảy Năm chấm dứt. [[83]](#cite_note-83) [[84]](#cite_note-84) Lúc ấy, lực lượng Quân đội Phổ tinh nhuệ trở thành đội quân thiện chiến nhất Âu châu, và dù họ nhiều lần bị Quân đội Nga đánh bại trong thời gian chiến tranh, đó chỉ là do Nga đông người hơn Phổ hẳn. [[85]](#cite_note-85) Cá nhân của người lãnh đạo luôn đóng vai trò quan trọng, mà về mặt này Phổ được lợi lớn vì có vị vua xuất sắc Friedrich II Đại Đế là có tầm nhìn xa trông rộng, quyết đoán, là một "kỳ nhân của thiên hạ" ( [[82]](#cite_note-Scott3933-82) *stupor mundi*) thời bấy giờ. [[66]](#cite_note-Davies653663-66) [[86]](#cite_note-86) [[87]](#cite_note-87) Đồng thời, nước Nga tiến hành những cuộc chinh phạt lớn lao của vị [[88]](#cite_note-88) [Nữ hoàng](/wiki/N%E1%BB%AF_ho%C3%A0ng)tài năng hơn người [Ekaterina II Đại Đế](/wiki/Ekaterina_II_c%E1%BB%A7a_Nga)nước Nga (trị vì: [1762](/wiki/1762)- [1796](/wiki/1796)). Vào năm [1772](/wiki/1772), với tài năng ngoại giao của mình, vua Phổ mang lại lợi ích cho nước nhà khi ông cùng Nga và Áo tiến hành [cuộc chia cắt Ba Lan lần thứ nhất](/w/index.php?title=Cu%E1%BB%99c_chia_c%E1%BA%AFt_Ba_Lan_l%E1%BA%A7n_th%E1%BB%A9_nh%E1%BA%A5t&action=edit&redlink=1). [[60]](#cite_note-Davies6489-60) Trong khi đó, Thổ Nhĩ Kỳ suy vong, bị Nga đánh bại và lấy đất. [[66]](#cite_note-Davies653663-66) [[60]](#cite_note-Davies6489-60)
### Sau thời kỳ khai phá châu Âu[
[sửa](/w/index.php?title=Ch%C3%A2u_%C3%82u&veaction=edit&vesection=4) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Ch%C3%A2u_%C3%82u&action=edit§ion=4)]
Sau thời kỳ khai phá, các ý niệm về
[dân chủ](/wiki/D%C3%A2n_ch%E1%BB%A7) bắt rễ tại châu Âu. Vào thế kỷ thứ 18, [trào lưu triết học Khai sáng](/wiki/Th%E1%BB%9Di_k%E1%BB%B3_Khai_s%C3%A1ng) ở Pháp có những nhà [triết học](/wiki/Tri%E1%BA%BFt_h%E1%BB%8Dc) hàng đầu như [Voltaire](/wiki/Voltaire) (François-Marie Arouet, [1694](/wiki/1694) - [1778](/wiki/1778)) - bạn hữu của vua Phổ Friedrich II Đại Đế - và [60] [Jean-Jacques Rousseau](/wiki/Jean-Jacques_Rousseau)( [1712](/wiki/1712)- 1778). Ngay từ năm [[89]](#cite_note-89) [1688](/wiki/1688), cuộc [Cách mạng Vinh Quang](/wiki/C%C3%A1ch_m%E1%BA%A1ng_Vinh_Quang)đã giành thắng lợi tại Anh, lật đổ ông vua độc đoán [James II](/wiki/James_II_c%E1%BB%A7a_Anh). Thậm chí tại một số nước [[90]](#cite_note-90) [phong kiến](/wiki/Phong_ki%E1%BA%BFn)như Phổ và Nga, các vị minh quân Friedrich II Đại Đế và Ekaterina II Đại Đế đã tiến hành những [cải cách](/wiki/%C4%90%E1%BB%95i_m%E1%BB%9Bi)tiến bộ, dù không triệt để. Vua Friedrich II Đại Đế cũng từng tham gia trong [[91]](#cite_note-Davies610611-91) [Hội Tam Điểm](/wiki/H%E1%BB%99i_Tam_%C4%90i%E1%BB%83m)- một tổ chức bí mật có tư tưởng tiến bộ. Vào năm [[60]](#cite_note-Davies6489-60) [1789](/wiki/1789), ngọn lửa [Cách mạng Pháp](/wiki/C%C3%A1ch_m%E1%BA%A1ng_Ph%C3%A1p)cũng rực cháy, đến độ vào năm [1793](/wiki/1793)vua [Louis XVI](/wiki/Louis_XVI_c%E1%BB%A7a_Ph%C3%A1p)bị hành quyết. Kết quả đã dẫn đến những biến động to lớn tại châu Âu khi các tư tưởng cách mạng này truyền bá khắp lục địa. Việc hình thành tư tưởng dân chủ khiến cho căng thẳng trong châu Âu không ngừng gia tăng, ngoài những căng thẳng đã có sẵn do tranh giành tài nguyên tại [[92]](#cite_note-92) [Tân Thế giới](/wiki/T%C3%A2n_Th%E1%BA%BF_gi%E1%BB%9Bi). Một trong những căng thẳng tiêu biểu trong thời kỳ này là khi [Napoléon Bonaparte](/wiki/Napol%C3%A9on_Bonaparte)lên ngôi [Hoàng đế](/wiki/Ho%C3%A0ng_%C4%91%E1%BA%BF)đã tiến hành các cuộc chinh phục nhằm hình thành một [Đế chế thứ nhất](/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_ch%E1%BA%BF_th%E1%BB%A9_nh%E1%BA%A5t)của người Pháp, tuy nhiên Đế chế này nhanh chóng sụp đổ. Sau các cuộc chinh phục này, châu Âu dần ổn định. Nước Nga hùng mạnh trở thành một "tên sen đầm" bách chiến bách thắng của châu Âu. [[60]](#cite_note-Davies6489-60)
Tuy trào lưu Khai sáng suy yếu nhưng các tư tưởng của trào lưu triết học này vẫn chưa bị phai sau nhiều biến cố lịch sử, thể hiện qua những cải cách đúng đắn của quan đại thần Triều đình Phổ
[Heinrich Friedrich Karl vom und zum Stein](/w/index.php?title=Heinrich_Friedrich_Karl_vom_und_zum_Stein&action=edit&redlink=1) ( [1757](/wiki/1757) - [1831](/wiki/1831)). Rồi [chủ nghĩa lãng mạn](/wiki/Ch%E1%BB%A7_ngh%C4%A9a_l%C3%A3ng_m%E1%BA%A1n) ra đời. Cuộc [91] [Cách mạng Công nghiệp](/wiki/C%C3%A1ch_m%E1%BA%A1ng_c%C3%B4ng_nghi%E1%BB%87p)khởi nguồn từ nước Anh vào cuối [thế kỷ 18](/wiki/Th%E1%BA%BF_k%E1%BB%B7_18), dẫn đến sự chuyển dịch ra khỏi nông nghiệp và mang lại thịnh vượng chung đồng thời gia tăng số dân. Vào năm [1848](/wiki/1848), làn sóng [Cách mạng](/w/index.php?title=C%C3%A1c_cu%E1%BB%99c_C%C3%A1ch_m%E1%BA%A1ng_1848&action=edit&redlink=1)lan rộng trên nhiều nước châu Âu, chẳng hạn như [Ý](/wiki/%C3%9D). Đó cũng là cái năm mà [Karl Marx](/wiki/Karl_Marx)và [Friedrich Engels](/wiki/Friedrich_Engels)viết nên bản "Tuyên ngôn của [chủ nghĩa Cộng sản](/wiki/Ch%E1%BB%A7_ngh%C4%A9a_c%E1%BB%99ng_s%E1%BA%A3n)". Vào năm [[93]](#cite_note-93) [1863](/wiki/1863), ngọn lửa đấu tranh vì tự do lại bùng cháy tại Ba Lan, nhưng bị chính phủ [Nga hoàng](/wiki/Sa_ho%C3%A0ng)đàn áp. Vương quốc Phổ hùng mạnh, với quân sĩ tinh nhuệ đã giành chiến thắng trong một cuộc chiến tranh và gầu dựng nên [[94]](#cite_note-94) [Đế chế Đức](/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_%C4%90%E1%BB%A9c)vào năm [1871](/wiki/1871)dưới sự lãnh đạo của Hoàng đế [Wilhelm I](/wiki/Wilhelm_I_c%E1%BB%A7a_%C4%90%E1%BB%A9c)và Thủ tướng [Otto von Bismarck](/wiki/Otto_von_Bismarck). Trong các năm [1904](/wiki/1904)- [1905](/wiki/1905), châu Âu phải chứng kiến một sự kiện khác thường: [Đế quốc Nhật Bản](/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_Nh%E1%BA%ADt_B%E1%BA%A3n)đánh thắng Đế quốc Nga trong cuộc [chiến tranh giữa hai nước](/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_Nga-Nh%E1%BA%ADt). Biên giới các nước châu Âu vẫn trong tình trạng hiện nay khi cuộc [[95]](#cite_note-95) [Chiến tranh thế giới lần thứ nhất](/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_th%E1%BA%BF_gi%E1%BB%9Bi_th%E1%BB%A9_nh%E1%BA%A5t) [kết thúc](/w/index.php?title=H%E1%BA%ADu_Th%E1%BA%BF_Chi%E1%BA%BFn_I&action=edit&redlink=1). Kể từ sau cuộc [Chiến tranh thế giới lần thứ hai](/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_th%E1%BA%BF_gi%E1%BB%9Bi_th%E1%BB%A9_hai)cho đến khi kết thúc tình trạng [Chiến tranh Lạnh](/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_L%E1%BA%A1nh), châu Âu đã từng bị chia thành hai khối chính trị và kinh tế lớn: các nước [cộng sản](/wiki/Ch%E1%BB%A7_ngh%C4%A9a_c%E1%BB%99ng_s%E1%BA%A3n)ở [Đông Âu](/wiki/%C4%90%C3%B4ng_%C3%82u)và các nước [tư bản](/wiki/Ch%E1%BB%A7_ngh%C4%A9a_t%C6%B0_b%E1%BA%A3n)ở [Tây Âu](/wiki/T%C3%A2y_%C3%82u). Vào khoảng [1990](/wiki/1990), với sự sụp đổ của [Bức tường Berlin](/wiki/B%E1%BB%A9c_t%C6%B0%E1%BB%9Dng_Berlin), [khối Đông Âu](/wiki/%C4%90%C3%B4ng_%C3%82u)dần dần tan rã.
## Địa lý và phạm vi[
[sửa](/w/index.php?title=Ch%C3%A2u_%C3%82u&veaction=edit&vesection=5) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Ch%C3%A2u_%C3%82u&action=edit§ion=5)]
### Vị trí địa lý[
[sửa](/w/index.php?title=Ch%C3%A2u_%C3%82u&veaction=edit&vesection=6) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Ch%C3%A2u_%C3%82u&action=edit§ion=6)]
Về mặt địa lý, châu Âu nằm trong một đại lục rộng hơn là
[lục địa Âu Á](/wiki/L%E1%BB%A5c_%C4%91%E1%BB%8Ba_%C3%81-%C3%82u). Ranh giới của lục địa châu Âu với [châu Á](/wiki/Ch%C3%A2u_%C3%81) bắt đầu từ [dãy Ural](/wiki/D%C3%A3y_n%C3%BAi_Ural) ở [Nga](/wiki/Nga) phía đông, đến đông nam thì không thống nhất, có thể coi là [sông Ural](/wiki/S%C3%B4ng_Ural) hoặc [sông Emba](/wiki/S%C3%B4ng_Emba). Từ đó ranh giới này kéo đến [biển Caspia](/wiki/Bi%E1%BB%83n_Caspi), sau đó đến [sông Kuma và Manych](/w/index.php?title=V%C3%B9ng_l%C3%B5m_Kuma-Manych&action=edit&redlink=1) hoặc dãy [Kavkaz](/wiki/Kavkaz), rồi kéo đến [Biển Đen](/wiki/Bi%E1%BB%83n_%C4%90en); [eo biển Bosporus](/wiki/Bosphore), [biển Marmara](/wiki/Bi%E1%BB%83n_Marmara), và [eo biển Dardanelles](/wiki/Dardan%C3%A9llia) chấm dứt ranh giới với châu Á. Biển [Địa Trung Hải](/wiki/%C4%90%E1%BB%8Ba_Trung_H%E1%BA%A3i) ở phía nam phân cách châu Âu với [châu Phi](/wiki/Ch%C3%A2u_Phi). Ranh giới phía tây là [Đại Tây Dương](/wiki/%C4%90%E1%BA%A1i_T%C3%A2y_D%C6%B0%C6%A1ng), tuy thế [Iceland](/wiki/Iceland), nằm cách xa hẳn so với điểm gần nhất của châu Âu với [châu Phi](/wiki/Ch%C3%A2u_Phi) và [châu Á](/wiki/Ch%C3%A2u_%C3%81), cũng nằm trong châu Âu. Hiện tại việc xác định [trung tâm địa lý châu Âu](/w/index.php?title=Trung_t%C3%A2m_%C4%91%E1%BB%8Ba_l%C3%BD_ch%C3%A2u_%C3%82u&action=edit&redlink=1) vẫn còn trong vòng tranh luận.
Trên thực tế, biên giới của châu Âu thông thường được xác định dựa trên các yếu tố chính trị, kinh tế, và văn hóa. Do vậy mà kích thước cũng như số lượng các nước của
*châu Âu* sẽ khác nhau tùy theo định nghĩa. Hầu hết các nước trong châu Âu là thành viên của [Hội đồng châu Âu](/wiki/H%E1%BB%99i_%C4%91%E1%BB%93ng_ch%C3%A2u_%C3%82u), ngoại trừ [Belarus](/wiki/Belarus), và [Tòa Thánh](/wiki/T%C3%B2a_Th%C3%A1nh) ( [Thành Vatican](/wiki/Th%C3%A0nh_Vatican)).
Khái niệm
*lục địa* châu Âu không thống nhất. Vì châu Âu không được bao bọc toàn bộ bởi biển cả nên nhiều người coi nó chỉ là bán đảo của [lục địa Âu Á](/wiki/L%E1%BB%A5c_%C4%91%E1%BB%8Ba_%C3%82u_%C3%81). Trong quá khứ, khái niệm [lãnh thổ Kitô giáo](/w/index.php?title=L%C3%A3nh_th%E1%BB%95_Kit%C3%B4_gi%C3%A1o&action=edit&redlink=1) được coi là quan trọng hơn cả đối với châu Âu.
Trên thực tế,
*châu Âu* ngày càng được dùng là cách gọi tắt để chỉ [Liên minh châu Âu](/wiki/Li%C3%AAn_minh_ch%C3%A2u_%C3%82u) (LMCÂ) và các 25 thành viên hiện tại của nó. Một số nước châu Âu đang xin làm thành viên, số khác dự kiến cũng sẽ tiến hành thương lượng trong tương lai (xem [Mở rộng Liên minh châu Âu](/w/index.php?title=M%E1%BB%9F_r%E1%BB%99ng_Li%C3%AAn_minh_ch%C3%A2u_%C3%82u&action=edit&redlink=1)).
### Đặc điểm địa hình[
[sửa](/w/index.php?title=Ch%C3%A2u_%C3%82u&veaction=edit&vesection=7) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Ch%C3%A2u_%C3%82u&action=edit§ion=7)]
Về mặt địa hình, châu Âu là một nhóm các
[bán đảo](/wiki/B%C3%A1n_%C4%91%E1%BA%A3o) kết nối với nhau. Hai bán đảo lớn nhất là châu Âu "lục địa" và bán đảo [Scandinavia](/wiki/Scandinavia) ở phía bắc, cách nhau bởi [Biển Baltic](/wiki/Bi%E1%BB%83n_Baltic). Ba bán đảo nhỏ hơn là ( [Iberia](/wiki/B%C3%A1n_%C4%91%E1%BA%A3o_Iberia), [Ý](/wiki/%C3%9D) và bán đảo [Balkan](/wiki/Balkan)) trải từ phía nam lục địa tới [Địa Trung Hải](/wiki/%C4%90%E1%BB%8Ba_Trung_H%E1%BA%A3i), biển tách châu Âu với [châu Phi](/wiki/Ch%C3%A2u_Phi). Về phía đông, châu Âu lục địa trải rộng trông như miệng phễu tới tận biên giới với châu Á là [dãy Ural](/wiki/D%C3%A3y_n%C3%BAi_Ural).
Bề mặt địa hình trong châu Âu khác nhau rất nhiều ngay trong một phạm vi tương đối nhỏ. Các khu vực phía nam địa hình chủ yếu là đồi núi, trong khi về phía bắc thì địa thế thấp dần từ các dãy
[Alps](/wiki/Anp%C6%A1), [Pyrene](/wiki/Pyr%C3%A9n%C3%A9es) và [Karpati](/w/index.php?title=Karpati&action=edit&redlink=1), qua các vùng đồi, rồi đến các đồng bằng rộng, thấp phía bắc, và khá rộng phía đông. Vùng đất thấp rộng lớn này được gọi là Đồng bằng Lớn Âu Châu, và tâm của nó nằm tại [Đồng bằng Bắc Đức](/w/index.php?title=%C4%90%E1%BB%93ng_b%E1%BA%B1ng_B%E1%BA%AFc_%C4%90%E1%BB%A9c&action=edit&redlink=1). Một vùng đất cao hình vòng cung nằm ở biên giới biển phía tây bắc, bắt đầu từ [quần đảo Anh](/wiki/Qu%E1%BA%A7n_%C4%91%E1%BA%A3o_Anh) phía tây và dọc theo trục cắt [fjord](/wiki/Fjord) có nhiều núi của [Na Uy](/wiki/Na_Uy).
Mô tả này đã được giản lược hóa. Các tiểu vùng như Iberia và Ý có tính chất phức tạp riêng như chính châu Âu lục địa, nơi mà địa hình có nhiều cao nguyên, thung lũng sông và các lưu vực đã làm cho miêu tả địa hình chung phức tạp hơn.
[Iceland](/wiki/Iceland) và [quần đảo Anh](/wiki/Qu%E1%BA%A7n_%C4%91%E1%BA%A3o_Anh) là các trường hợp đặc biệt. Iceland là một vùng đất riêng ở vùng biển phía bắc được coi như nằm trong châu Âu, trong khi quần đảo Anh là vùng đất cao từng nối với lục địa cho đến khi địa hình đáy biển biến đổi đã tách chúng ra.
Do địa hình châu Âu có thể có một số tổng quát hóa nhất định nên cũng không ngạc nhiên lắm khi biết là trong lịch sử, vùng đất này là địa bàn cư trú của nhiều dân tộc tách biệt trên các vùng đất tách biệt mà ít có pha trộn.
## Hệ sinh thái[
[sửa](/w/index.php?title=Ch%C3%A2u_%C3%82u&veaction=edit&vesection=8) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Ch%C3%A2u_%C3%82u&action=edit§ion=8)]
Có mặt bên cạnh những người làm nông nghiệp hàng nghìn năm nay,
[động vật](/wiki/%C4%90%E1%BB%99ng_v%E1%BA%ADt) cũng như [thực vật](/wiki/Th%E1%BB%B1c_v%E1%BA%ADt) của châu Âu bị các hoạt động của con người ảnh hưởng mạnh. Ngoại trừ [Scandinavia](/wiki/Scandinavia) và bắc [Nga](/wiki/Nga), thì chỉ còn vài vùng trong châu Âu hầu như còn nguyên tình trạng hoang dã, không kể các vườn động thực vật nhân tạo.
### Thảm thực vật chủ yếu[
[sửa](/w/index.php?title=Ch%C3%A2u_%C3%82u&veaction=edit&vesection=9) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Ch%C3%A2u_%C3%82u&action=edit§ion=9)]
Thảm thực vật chủ yếu ở châu Âu là
[rừng](/wiki/R%E1%BB%ABng). Điều kiện ở châu Âu rất thuận lợi cho rừng phát triển. Về phía bắc, [Hải lưu Gulf Stream](/wiki/H%E1%BA%A3i_l%C6%B0u_Gulf_Stream) và [Hải lưu Bắc Đại Tây Dương](/w/index.php?title=H%E1%BA%A3i_l%C6%B0u_B%E1%BA%AFc_%C4%90%E1%BA%A1i_T%C3%A2y_D%C6%B0%C6%A1ng&action=edit&redlink=1) sưởi ấm lục địa này. Nam Âu thì có khí hậu ấm và ôn hòa. Vùng này thường có mưa rào mùa hè. Các dãy núi cũng ảnh hưởng tới các điều kiện phát triển sinh vật. Một số dãy ( [Alps](/wiki/Anp%C6%A1), [Pyrene](/wiki/Pyr%C3%A9n%C3%A9es)) có hướng đông-tây nên tạo điều kiện cho gió mang một lượng nước rất lớn từ biển vào trong đất liền. Các dãy khác thì hướng nam-bắc (các dãy [Scandinavia](/w/index.php?title=D%C3%A3y_Scandinavia&action=edit&redlink=1), [Dinarides](/wiki/Dinaric_Alps), [Karpati](/w/index.php?title=Karpati&action=edit&redlink=1), [Apennin](/w/index.php?title=Apennin&action=edit&redlink=1)) và vì mưa chỉ đổ chủ yếu phía bên sườn núi hướng ra biển nên rừng rất phát triển về phía này, trong khi phía bên kia thì điều kiện kém thuận lợi hơn. Một số nơi trong châu Âu lục địa ít có [thú nuôi](/w/index.php?title=Th%C3%BA_nu%C3%B4i&action=edit&redlink=1) trong một vài giai đoạn, và việc phá rừng cho sản xuất nông nghiệp đã ảnh hưởng đến hệ sinh thái động và thực vật nguyên thủy.
Khoảng 80 đến 90 phần trăm châu Âu đã từng được bao phủ bởi rừng. Rừng trải từ Địa Trung Hải đến tận
[Biển Bắc Cực](/wiki/Bi%E1%BB%83n_B%E1%BA%AFc_C%E1%BB%B1c). Mặc dù hơn nửa số rừng nguyên sơ của châu Âu biến mất qua hàng thế kỷ [thực dân hóa](/wiki/Th%E1%BB%B1c_d%C3%A2n_h%C3%B3a), châu Âu vẫn còn một phần tư số rừng của thế giới - rừng [vân sam](/w/index.php?title=C%C3%A2y_v%C3%A2n_sam&action=edit&redlink=1) ( *spruce*) của Scandinavia, rừng [thông](/wiki/Chi_Th%C3%B4ng) bạt ngàn ở Nga, [rừng nhiệt đới ẩm](/w/index.php?title=R%E1%BB%ABng_nhi%E1%BB%87t_%C4%91%E1%BB%9Bi_%E1%BA%A9m&action=edit&redlink=1) ( *rainforest*) của Caucasus và rừng [sồi bần](/w/index.php?title=C%C3%A2y_s%E1%BB%93i_b%E1%BA%A7n&action=edit&redlink=1) ( *cork oak*) trong vùng Địa Trung Hải. Trong thời gian gần đây, việc phá rừng đã bị hạn chế rất nhiều và việc tái trồng rừng ngày càng nhiều. Tuy thế, trong hầu hết các trường hợp người ta thích trồng cây họ thông hơn là loại các cây rụng lá sớm nguyên thủy vì thông mọc nhanh hơn. Các trang trại và đồn điền chăn nuôi thiên về một loài trên một diện tích rộng lớn đã không tạo điều kiện thuận lợi cho các loài sinh vật khác nhau trong rừng châu Âu sinh trưởng. Lượng rừng nguyên sinh ở Tây Âu chỉ còn chừng hai đến ba phần trăm tổng số rừng (nếu tính cả Nga thì sẽ là năm đến mười phần trăm). Nước có tỉ lệ rừng bao phủ thấp nhất là [Ireland](/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Ireland) (tám phần trăm), trong khi nước có nhiều rừng bao phủ nhất là [Phần Lan](/wiki/Ph%E1%BA%A7n_Lan) (72 phần trăm).
Trong châu Âu "lục địa", rừng cây
[rụng lá sớm](/w/index.php?title=R%E1%BB%A5ng_l%C3%A1_s%E1%BB%9Bm&action=edit&redlink=1) ( *deciduous*) chiếm ưu thế. Các loài quan trọng nhất là [sồi beech](/w/index.php?title=S%E1%BB%93i_beech&action=edit&redlink=1), [bulô](/w/index.php?title=Bul%C3%B4&action=edit&redlink=1) ( *birch*) và [sồi](/w/index.php?title=C%C3%A2y_s%E1%BB%93i&action=edit&redlink=1). Về phía bắc, nơi rừng [taiga](/wiki/Taiga) sinh sôi, loài cây phổ biến nhất là bulô. Trong vùng Địa Trung Hải, người ta trồng nhiều [cây olive](/w/index.php?title=C%C3%A2y_olive&action=edit&redlink=1) là loại đặc biệt thích hợp với khí hậu khô cằn ở đây. Một loài phổ biến tại Nam Âu là [cây bách](/w/index.php?title=C%C3%A2y_b%C3%A1ch&action=edit&redlink=1). Rừng [thông](/wiki/H%E1%BB%8D_Th%C3%B4ng) chiếm ưu thế ở các vùng cao hay khi lên phía bắc trong Nga và Scandinavia, và nhường lối cho [tundra](/wiki/%C4%90%C3%A0i_nguy%C3%AAn) khi đến gần Bắc Cực. Vùng Địa Trung Hải với khí hậu bán khô cằn thì có nhiều rừng rậm. Một dải lưỡi hẹp đông-tây của [thảo nguyên](/wiki/%C4%90%E1%BB%93ng_c%E1%BB%8F) Âu Á, trải dài về phía đông tại Ukraina và về phía nam tại Nga và kết thúc ở Hungary và đi qua rừng taiga ở phía bắc.
### Động vật[
[sửa](/w/index.php?title=Ch%C3%A2u_%C3%82u&veaction=edit&vesection=10) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Ch%C3%A2u_%C3%82u&action=edit§ion=10)]
Việc đóng băng trong
[thời kỳ Băng hà](/wiki/Th%E1%BB%9Di_k%E1%BB%B3_b%C4%83ng_h%C3%A0) gần đây nhất và sự hiện diện của con người đã ảnh hưởng tới sự phân bố của hệ động vật châu Âu. Về động vật thì trong nhiều khu vực của châu Âu, đa phần các loài động vật lớn và các loài [thú ăn thịt](/wiki/B%E1%BB%99_%C4%82n_th%E1%BB%8Bt) hàng đầu đã bị săn tới tuyệt chủng. Loài [voi mamut có lông](/w/index.php?title=Voi_mamut_c%C3%B3_l%C3%B4ng&action=edit&redlink=1) và [bò rừng châu Âu](/wiki/B%C3%B2_r%E1%BB%ABng_ch%C3%A2u_%C3%82u) ( *aurochs*) đã tuyệt chủng trước cuối [thời kỳ Đá Mới](/w/index.php?title=Th%E1%BB%9Di_k%E1%BB%B3_%C4%90%C3%A1_M%E1%BB%9Bi&action=edit&redlink=1). Ngày nay [chó sói](/wiki/S%C3%B3i_x%C3%A1m) ( [ăn thịt](/wiki/%C4%90%E1%BB%99ng_v%E1%BA%ADt_%C4%83n_th%E1%BB%8Bt)) và [gấu](/wiki/G%E1%BA%A5u) ( [ăn tạp](/w/index.php?title=%C4%82n_t%E1%BA%A1p&action=edit&redlink=1)) đang bị đe dọa tuyệt chủng. Có thời những loài này có mặt trên khắp châu Âu. Tuy nhiên, việc phá rừng đã khiến các loài này mất dần. Vào thời [Trung Cổ](/wiki/Trung_C%E1%BB%95) thì môi trường sống của các loài [gấu](/wiki/G%E1%BA%A5u) chỉ còn trong các vùng đồi núi khó đến với rừng rậm bao phủ. Ngày nay, gấu nâu sống chủ yếu trong bán đảo Balkans, ở Bắc Âu và Nga; một số nhỏ cũng còn ở một số nước châu Âu (Áo, Pyrene, v.v.), tuy thế tại những nơi này số lượng gấu nâu bị phân tán và cho ra rìa vì môi trường sống của chúng bị phá hoại. Ở cực bắc châu Âu, có thể thấy [gấu bắc cực](/wiki/G%E1%BA%A5u_tr%E1%BA%AFng_B%E1%BA%AFc_C%E1%BB%B1c). [Chó sói](/wiki/S%C3%B3i_x%C3%A1m) là loài phổ biến thứ hai ở châu Âu sau gấu nâu cũng được tìm thấy chủ yếu tại [Đông Âu](/wiki/%C4%90%C3%B4ng_%C3%82u) và vùng Balkans.
Các loài ăn thịt quan trọng ở châu Âu là
[mèo rừng Âu Á](/w/index.php?title=M%C3%A8o_r%E1%BB%ABng_%C3%82u_%C3%81&action=edit&redlink=1) ( *Eurasian lynx*), [mèo hoang](/wiki/M%C3%A8o_hoang) châu Âu, [cáo](/wiki/C%C3%A1o) (đặc biệt là [cáo đỏ](/wiki/C%C3%A1o_%C4%91%E1%BB%8F)), [chó rừng](/wiki/Ch%C3%B3_r%E1%BB%ABng) ( *jackal*) và các loài [chồn marten](/w/index.php?title=Ch%E1%BB%93n_marten&action=edit&redlink=1), [nhím Âu](/w/index.php?title=Nh%C3%ADm_%C3%82u&action=edit&redlink=1), các loại rắn ( [rắn viper](/w/index.php?title=R%E1%BA%AFn_viper&action=edit&redlink=1), [rắn cỏ](/wiki/R%E1%BA%AFn_c%E1%BB%8F)...), các loài chim ( [cú](/w/index.php?title=Chim_c%C3%BA&action=edit&redlink=1), [diều hâu](/wiki/Di%E1%BB%81u_h%C3%A2u) và các loài [chim săn mồi](/wiki/Chim_s%C4%83n_m%E1%BB%93i)).
Các
[loài ăn cỏ](/w/index.php?title=Lo%C3%A0i_%C4%83n_c%E1%BB%8F&action=edit&redlink=1) quan trọng ở châu Âu là [ốc sên](/wiki/%E1%BB%90c_s%C3%AAn), các [loài lưỡng cư](/wiki/Lo%C3%A0i_l%C6%B0%E1%BB%A1ng_c%C6%B0), [cá](/wiki/C%C3%A1), các loại [chim](/wiki/Chim), các loại [động vật có vú](/wiki/L%E1%BB%9Bp_Th%C3%BA), như các [loài gặm nhấm](/w/index.php?title=Lo%C3%A0i_g%E1%BA%B7m_nh%E1%BA%A5m&action=edit&redlink=1), [hươu](/wiki/H%E1%BB%8D_H%C6%B0%C6%A1u_nai), [hoẵng](/wiki/Mang_(th%C3%BA)) ( *roe deer*), [lợn rừng](/wiki/L%E1%BB%A3n_r%E1%BB%ABng), cũng như [con marmot](/w/index.php?title=Con_marmot&action=edit&redlink=1), [dê rừng vùng Alps](/w/index.php?title=D%C3%AA_r%E1%BB%ABng_v%C3%B9ng_Alps&action=edit&redlink=1) ( *steinbock*), [sơn dương](/wiki/S%C6%A1n_d%C6%B0%C6%A1ng_Sumatra) ( *chamois*) là những loài sống trong núi.
Động vật biển cũng đóng vai trò quan trọng trong hệ động thực vật châu Âu. Thực vật biển chủ yếu là
[tảo đơn bào trôi nổi](/w/index.php?title=T%E1%BA%A3o_%C4%91%C6%A1n_b%C3%A0o_tr%C3%B4i_n%E1%BB%95i&action=edit&redlink=1) ( *phytoplankton*). Các loài động vật quan trọng sống trong môi trường biển châu Âu là [giáp xác trôi nổi](/w/index.php?title=Gi%C3%A1p_x%C3%A1c_tr%C3%B4i_n%E1%BB%95i&action=edit&redlink=1) ( *zooplankton*), [động vật thân mềm](/wiki/%C4%90%E1%BB%99ng_v%E1%BA%ADt_th%C3%A2n_m%E1%BB%81m) ( *molluscs*), [động vật da gai](/wiki/%C4%90%E1%BB%99ng_v%E1%BA%ADt_da_gai) ( *echinoderms*), các loài [tôm](/wiki/T%C3%B4m), [mực ống](/wiki/B%E1%BB%99_M%E1%BB%B1c_%E1%BB%91ng) và [bạch tuộc](/wiki/B%E1%BA%A1ch_tu%E1%BB%99c), các loại cá, [cá heo](/wiki/C%C3%A1_heo), và [cá mập](/wiki/C%C3%A1_m%E1%BA%ADp).
Một số loài sống trong
[hang](/wiki/Hang) như [proteus](/wiki/Proteus) và [dơi](/wiki/B%E1%BB%99_D%C6%A1i).
## Con người[
[sửa](/w/index.php?title=Ch%C3%A2u_%C3%82u&veaction=edit&vesection=11) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Ch%C3%A2u_%C3%82u&action=edit§ion=11)]
Đa số người châu Âu định cư ở đây trước hoặc trong
[thời kỳ Băng hà](/wiki/Th%E1%BB%9Di_k%E1%BB%B3_b%C4%83ng_h%C3%A0) cuối cùng cách đây kh. 10.000 năm. [Người Neanderthal](/wiki/Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Neanderthal) và [người hiện đại](/w/index.php?title=Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_hi%E1%BB%87n_%C4%91%E1%BA%A1i&action=edit&redlink=1) sống chung với nhau ít vào một giai đoạn nào đó của thời kỳ này. Việc xây dựng các con đường La Mã đã [pha trộn](/w/index.php?title=Lai_gi%E1%BB%91ng&action=edit&redlink=1) các [giống](/wiki/Di_truy%E1%BB%81n_h%E1%BB%8Dc) người châu Âu bản địa
Từ thời xa xưa, con người ở đây có sự phát triển vượt bậc, biết chế tạo cũng như phát minh nhiều thứ để phục vụ cho đời sống. Khi sang thế kỷ 20, số dân châu Âu là hơn 600 triệu người, nhưng hiện nay số dân đang vào giai đoạn giảm dần vì các nhân tố xã hội khác nhau.
## Các quốc gia[
[sửa](/w/index.php?title=Ch%C3%A2u_%C3%82u&veaction=edit&vesection=12) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Ch%C3%A2u_%C3%82u&action=edit§ion=12)]
### Các quốc gia độc lập[
[sửa](/w/index.php?title=Ch%C3%A2u_%C3%82u&veaction=edit&vesection=13) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Ch%C3%A2u_%C3%82u&action=edit§ion=13)]
Các
[nhà nước](/wiki/Nh%C3%A0_n%C6%B0%E1%BB%9Bc) sau đây có các quốc gia độc lập trong châu Âu: 2 Azerbaijan và Gruzia nằm một phần trong châu Âu theo định nghĩa thông thường coi đỉnh của [Caucasus](/wiki/D%C3%A3y_n%C3%BAi_Kavkaz) là biên giới với châu Á.
3 Lãnh thổ châu Âu của Kazakhstan bao gồm một phần tây dãy Ural và sông Emba.
4 Tên nước này đang là tranh luận quốc tế. Xem chi tiết tại [Cộng hòa Macedonia](/wiki/Macedonia).
5 Phần lãnh thổ của Nga nằm phía tây dãy Ural được coi là trong châu Âu.
7 Thổ Nhĩ Kỳ châu Âu bao gồm lãnh thổ về phía tây và bắc của eo biển Bosporus và Dardanelles.
2, 3, 5, 7 Xem chi tiết [các nước ở cả châu Âu và châu Á](/w/index.php?title=Qu%E1%BB%91c_gia_xuy%C3%AAn_l%E1%BB%A5c_%C4%91%E1%BB%8Ba&action=edit&redlink=1).
### Các lãnh thổ phụ thuộc[
[sửa](/w/index.php?title=Ch%C3%A2u_%C3%82u&veaction=edit&vesection=14) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Ch%C3%A2u_%C3%82u&action=edit§ion=14)]
Các lãnh thổ châu Âu liệt kê dưới đây được công nhận là có văn hóa và địa lý xác định. Đa phần đều có một mức đọ tự trị nhất định. Phần trong ngoặc giải thích tình trạng phụ thuộc của mỗi lãnh thổ.
[Quần đảo Faroe](/wiki/Qu%E1%BA%A7n_%C4%91%E1%BA%A3o_Faroe)(khu tự trị của [Đan Mạch](/wiki/%C4%90an_M%E1%BA%A1ch)) [Gibraltar](/wiki/Gibraltar)(lãnh thổ hải ngoại của Vương quốc Anh) [Guernsey](/wiki/Guernsey)(phụ thuộc vương miện Anh) [Jersey](/wiki/Jersey)(phụ thuộc vương miện Anh) [Đảo Man](/wiki/%C4%90%E1%BA%A3o_Man)(phụ thuộc vương miện Anh) [Svalbard](/wiki/Svalbard)(khu tự trị của [Na Uy](/wiki/Na_Uy))
Lưu ý: Đây không phải là danh sách đầy đủ các lãnh thổ phụ thuộc các nước trong châu Âu. Các lãnh thổ phụ thuộc trên các lục địa khác không được liệt kê ở đây.
### Các lãnh thổ tự ly khai[
[sửa](/w/index.php?title=Ch%C3%A2u_%C3%82u&veaction=edit&vesection=15) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Ch%C3%A2u_%C3%82u&action=edit§ion=15)]
Đây là các lãnh thổ đòi tách khỏi các quốc gia độc lập. Các vùng lãnh thổ này đã tuyên bố và giành được độc lập
[chính thức trên thực tế](/wiki/De_facto) ( *de facto*), nhưng không được các quốc gia mà nó thuộc trước đó hoặc một quốc gia độc lập khác công nhận [chính thức theo luật](/wiki/De_jure) ( *de jure*). [Abkhazia](/wiki/Abkhazia)(tách ra từ Gruzia) [Nagorno-Karabakh](/wiki/Nagorno-Karabakh)(về mặt địa lý nằm tại châu Á; được Armenia công nhận; tách ra từ Azerbaijan) [Nam Ossetia](/wiki/Nam_Ossetia)(tách ra từ Gruzia) [Transnistria](/wiki/Transnistria)(tách ra từ Moldova) [Crimea](/wiki/B%C3%A1n_%C4%91%E1%BA%A3o_Krym)(tách ra từ Ukraine)
### Lãnh thổ dưới sự quản lý của Liên Hiệp Quốc[
[sửa](/w/index.php?title=Ch%C3%A2u_%C3%82u&veaction=edit&vesection=16) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Ch%C3%A2u_%C3%82u&action=edit§ion=16)] [Kosovo và Metohia](/wiki/Kosovo)(tỉnh của [Serbia](/wiki/Serbia))
## Các vùng ngôn ngữ và văn hóa trong châu Âu[
[sửa](/w/index.php?title=Ch%C3%A2u_%C3%82u&veaction=edit&vesection=17) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Ch%C3%A2u_%C3%82u&action=edit§ion=17)]
Sự phân chia thành các vùng văn hóa và ngôn ngữ trong châu Âu ít mang tính chủ quan hơn là phân chia về mặt địa lý vì nó thể hiện mối liên hệ về văn hóa của con người ở đây. Có thể chia ra làm ba nhóm chính là:
### Châu Âu Giecman[
[sửa](/w/index.php?title=Ch%C3%A2u_%C3%82u&veaction=edit&vesection=18) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Ch%C3%A2u_%C3%82u&action=edit§ion=18)]
Châu Âu German là nơi sử dụng
[các ngôn ngữ German](/wiki/Nh%C3%B3m_ng%C3%B4n_ng%E1%BB%AF_German). Khu vực này gần như tương ứng với tây-bắc châu Âu và một số phần của Trung Âu. Tôn giáo chính trong khu vực này là [đạo Tin Lành](/wiki/Tin_L%C3%A0nh), mặc dù cũng có một số vùng miền trong đó đa phần dân chúng theo [Công giáo](/wiki/Gi%C3%A1o_h%E1%BB%99i_C%C3%B4ng_gi%C3%A1o_R%C3%B4ma) (đặc biệt là Áo). Khu vực này bao gồm các nước: [Vương quốc Anh](/wiki/V%C6%B0%C6%A1ng_qu%E1%BB%91c_Anh), Iceland, Đức, Áo, Hà Lan, Đan Mạch, Thụy Điển, Na Uy, Luxemburg, Liechtenstein, quần đảo Faroe, vùng Thụy Sĩ nói tiếng Đức, [vùng Vlaanderen thuộc Bỉ](/wiki/Vlaanderen), [vùng nói tiếng Thụy Điển thuộc Phần Lan](/w/index.php?title=Ph%E1%BA%A7n_Lan_n%C3%B3i_ti%E1%BA%BFng_Th%E1%BB%A5y_%C4%90i%E1%BB%83n&action=edit&redlink=1), [khu tự trị](/w/index.php?title=Khu_t%E1%BB%B1_tr%E1%BB%8B_c%E1%BB%A7a_Ph%E1%BA%A7n_Lan&action=edit&redlink=1) của Phần Lan, và vùng [Nam Tyrol](/wiki/Nam_Tyrol) thuộc Ý.
### Châu Âu Latinh[
[sửa](/w/index.php?title=Ch%C3%A2u_%C3%82u&veaction=edit&vesection=19) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Ch%C3%A2u_%C3%82u&action=edit§ion=19)]
Châu Âu Latinh là nơi nói
[các ngôn ngữ Rôman](/wiki/Nh%C3%B3m_ng%C3%B4n_ng%E1%BB%AF_R%C3%B4man). Khu vực này gần như tương ứng với tây-nam châu Âu, ngoại trừ România và Moldova nằm ở Đông Âu. Đa phần khu vực này theo Công giáo, ngoài trừ România và Moldova. Khu vực này bao gồm các nước: Ý, Tây Ban Nha, Thổ Nhĩ Kỳ, Pháp, România, Moldova, vùng Bỉ nói [tiếng Pháp](/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Ph%C3%A1p) và vùng Thụy Sĩ nói tiếng Pháp, cũng như vùng Thụy Sĩ nói [tiếng Ý](/wiki/Ti%E1%BA%BFng_%C3%9D) và [tiếng Romansh](/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Romansh).
### Châu Âu Slavơ[
[sửa](/w/index.php?title=Ch%C3%A2u_%C3%82u&veaction=edit&vesection=20) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Ch%C3%A2u_%C3%82u&action=edit§ion=20)]
Châu Âu Slavơ là nơi nói
[các ngôn ngữ Slavơ](/wiki/Ng%E1%BB%AF_t%E1%BB%99c_Slav). Khu vực này gần như tương ứng với Trung và Đông Âu. Tôn giáo chính là [Chính thống giáo](/wiki/Ch%C3%ADnh_th%E1%BB%91ng_gi%C3%A1o_%C4%90%C3%B4ng_ph%C6%B0%C6%A1ng) và Công giáo, cũng như cả [Hồi giáo](/wiki/H%E1%BB%93i_gi%C3%A1o). Khu vực này gồm các nước: Ukraina, Ba Lan, Nga, Belarus, Cộng hòa Séc, Slovakia, Slovenia, Bosna và Hercegovina, Croatia, Serbia, Montenegro, Cộng hòa Macedonia, Bulgaria.
### Các nhóm khác[
[sửa](/w/index.php?title=Ch%C3%A2u_%C3%82u&veaction=edit&vesection=21) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Ch%C3%A2u_%C3%82u&action=edit§ion=21)]
Ngoài ba nhóm chính kể trên còn có:
- Các khu vực gốc Celt:
[Scotland](/wiki/Scotland), [Wales](/wiki/Wales), [Bắc Ireland](/wiki/B%E1%BA%AFc_Ireland), [Cornwall](/wiki/Cornwall)(nằm trong [Vương quốc Liên hiệp Anh và Bắc Ireland](/wiki/V%C6%B0%C6%A1ng_qu%E1%BB%91c_Li%C3%AAn_hi%E1%BB%87p_Anh_v%C3%A0_B%E1%BA%AFc_Ireland)); [đảo Man](/wiki/%C4%90%E1%BA%A3o_Man)( [phụ thuộc Vương miện Anh](/w/index.php?title=Ph%E1%BB%A5_thu%E1%BB%99c_V%C6%B0%C6%A1ng_mi%E1%BB%87n&action=edit&redlink=1)); [Ireland](/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Ireland); [Bretagne](/wiki/Bretagne)(nằm trong [Pháp](/wiki/Ph%C3%A1p)). Đây là các nước và vùng đã hoặc đang nói [các thứ tiếng Celt](/wiki/Ng%E1%BB%AF_t%E1%BB%99c_Celt), đồng thời có chung một văn hóa ở góc độ nào đó (xem [Phong trào toàn Celt](/w/index.php?title=Phong_tr%C3%A0o_to%C3%A0n_Celt&action=edit&redlink=1)). [Galicia (Tây Ban Nha)](/wiki/Galicia_(T%C3%A2y_Ban_Nha))(nằm trong [Tây Ban Nha](/wiki/T%C3%A2y_Ban_Nha)) cũng được một số người coi là một vùng Celt, nơi mà ngôn ngữ gốc Celt của họ đã biến mất cách đây vài trăm năm. [Hy Lạp](/wiki/Hy_L%E1%BA%A1p)nói [tiếng Hy Lạp](/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Hy_L%E1%BA%A1p)(cũng có thể tính cả cộng đồng [người Hy Lạp tại Síp](/w/index.php?title=Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Hy_L%E1%BA%A1p_t%E1%BA%A1i_S%C3%ADp&action=edit&redlink=1)), [Albania](/wiki/Albania)nói [tiếng Albania](/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Albania)và [Armenia](/wiki/Armenia)nói [tiếng Armenia](/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Armenia). Ba ngôn ngữ này tạo thành ba nhánh riêng trong ngữ hệ Ấn-Âu. Tuy nhiên, Hy Lạp có thể xếp vào các nước Latinh do liên hệ địa lý và văn hóa với khu vực Địa Trung Hải, hoặc xếp vào nhóm Chính thống giáo Slavơ vì đa phần người dân theo Chính thống giáo.
- Ibero-Caucasus, một nhóm bao gồm các sắc dân thiểu số trong khắp vùng
[Kavkaz](/wiki/Kavkaz)(cả bắc và nam). [Nhóm ngôn ngữ Ibero-Caucasus](/w/index.php?title=Nh%C3%B3m_ng%C3%B4n_ng%E1%BB%AF_Ibero-Caucasus&action=edit&redlink=1)không thuộc [hệ ngôn ngữ Ấn-Âu](/wiki/H%E1%BB%87_ng%C3%B4n_ng%E1%BB%AF_%E1%BA%A4n-%C3%82u). Nhóm này bao gồm các sắc dân [Gruzia](/wiki/Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Gruzia), [Abkhaz](/w/index.php?title=Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Abkhaz&action=edit&redlink=1), [Chechen](/w/index.php?title=Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Chechen&action=edit&redlink=1), [Balkar](/w/index.php?title=Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Balkar&action=edit&redlink=1)và một số các sắc dân nhỏ khác trong vùng [Kavkaz](/wiki/Kavkaz). [Hungary](/wiki/Hungary)nói [tiếng Magyar](/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Hungary), một ngôn ngữ có liên hệ với [tiếng Phần Lan](/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Ph%E1%BA%A7n_Lan)và [tiếng Estonia](/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Estonia). Do vị trí địa lý của nó, Hungary được xếp vào các nước Trung và Đông Âu. [Phần Lan](/wiki/Ph%E1%BA%A7n_Lan)và [Estonia](/wiki/Estonia)do vị trí địa lý nên được xếp vào các nước Bắc Âu mặc dù có ngôn ngữ cùng thuộc [ngữ hệ Ural](/wiki/Ng%E1%BB%AF_h%E1%BB%87_Ural)với tiếng Hungary (tuy không chặt). [Thổ Nhĩ Kỳ](/wiki/Th%E1%BB%95_Nh%C4%A9_K%E1%BB%B3), nói [tiếng Thổ Nhĩ Kỳ](/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Th%E1%BB%95_Nh%C4%A9_K%E1%BB%B3)cũng không thuộc hệ ngôn ngữ Ấn-Âu, và gần như là một nước Hồi giáo, không giống như các nước trong châu Âu theo các nhánh [Cơ Đốc giáo](/wiki/Kit%C3%B4_gi%C3%A1o).
## Xem thêm[
[sửa](/w/index.php?title=Ch%C3%A2u_%C3%82u&veaction=edit&vesection=22) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Ch%C3%A2u_%C3%82u&action=edit§ion=22)]
### Đặc điểm chính của châu Âu[
[sửa](/w/index.php?title=Ch%C3%A2u_%C3%82u&veaction=edit&vesection=23) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Ch%C3%A2u_%C3%82u&action=edit§ion=23)] [Văn hóa châu Âu](/w/index.php?title=V%C4%83n_h%C3%B3a_ch%C3%A2u_%C3%82u&action=edit&redlink=1) [Kinh tế châu Âu](/wiki/Kinh_t%E1%BA%BF_ch%C3%A2u_%C3%82u) [Địa lý châu Âu](/wiki/%C4%90%E1%BB%8Ba_l%C3%BD_ch%C3%A2u_%C3%82u) [Lịch sử châu Âu](/wiki/L%E1%BB%8Bch_s%E1%BB%AD_ch%C3%A2u_%C3%82u) [Chính trị châu Âu](/w/index.php?title=Ch%C3%ADnh_tr%E1%BB%8B_ch%C3%A2u_%C3%82u&action=edit&redlink=1) [Giao thông châu Âu](/w/index.php?title=Giao_th%C3%B4ng_ch%C3%A2u_%C3%82u&action=edit&redlink=1) [Eurozone](/wiki/Khu_v%E1%BB%B1c_%C4%91%E1%BB%93ng_Euro) [Liên minh châu Âu](/wiki/Li%C3%AAn_minh_ch%C3%A2u_%C3%82u) [Euroregion](/wiki/Euroregion) [Europium](/wiki/Europi)
### Danh sách và bảng biểu[
[sửa](/w/index.php?title=Ch%C3%A2u_%C3%82u&veaction=edit&vesection=24) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Ch%C3%A2u_%C3%82u&action=edit§ion=24)] **Con người** **Kinh tế** **Chính trị** **Khác**
## Ghi chú[
[sửa](/w/index.php?title=Ch%C3%A2u_%C3%82u&veaction=edit&vesection=25) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Ch%C3%A2u_%C3%82u&action=edit§ion=25)] **Norman Davies,** [^](#cite_ref-1) *Europe: a history*, các trang XV-XVI. **Euan Cameron,** [^](#cite_ref-2) *Early modern Europe: an Oxford history*, trang 1 **Vy An.** [^](#cite_ref-3) [.](http://dulich.vnexpress.net/photo/anh-video/nhung-thanh-pho-dam-chat-chau-au-ben-ngoai-luc-dia-gia-3156356.html) *Những thành phố đậm chất châu Âu bên ngoài lục địa già* [VnExpress](/wiki/VnExpress). **The map shows one of the most commonly accepted delineations of the geographical boundaries of Europe, as used by** [^](#cite_ref-4) [National Geographic](/wiki/H%E1%BB%99i_%C4%91%E1%BB%8Ba_l%C3%BD_Qu%E1%BB%91c_gia_Hoa_K%E1%BB%B3)và [Encyclopaedia Britannica](/wiki/Encyclop%C3%A6dia_Britannica). Whether countries are considered in Europe or Asia can vary in sources, for example in the classification of the [CIA World Factbook](/wiki/The_World_Factbook)or that of the [BBC](/wiki/BBC).
- ^
**a** **ă** **â** [Norman Davies,](#cite_ref-Davies139_5-3) **b** *Europe: a history*, các trang 132-151. **Euan Cameron,** [^](#cite_ref-6) *Early modern Europe: an Oxford history*, các trang 1-2.
- ^
**a** [Norman Davies,](#cite_ref-Davies122_7-1) **ă** *Europe: a history*, các trang 109-122.
- ^
**a** **ă** **â** **b** [Norman Davies,](#cite_ref-Davies12729_8-4) **c** *Europe: a history*, các trang 125-132.
- ^
**a** [Norman Davies,](#cite_ref-NromanDavies98_9-1) **ă** *Europe: a history*, trang 98 **Euan Cameron,** [^](#cite_ref-10) *Early modern Europe: an Oxford history*, trang 15 **Tom Holland,** [^](#cite_ref-11) *Persian Fire: The First World Empire and the Battle for the West*, trang 371
- ^
**a** [Norman Davies,](#cite_ref-Davies104_12-1) **ă** *Europe: a history*, các trang 102-104.
- ^
**a** **ă** [Norman Davies,](#cite_ref-Davies142_13-2) **â** *Europe: a history*, các trang 142-153.
- ^
**a** [Norman Davies,](#cite_ref-Davies182_14-1) **ă** *Europe: a history*, các trang 158-182. **Hagen Schulze, Deborah Lucas Schneider,** [^](#cite_ref-15) [, Harvard University Press, 2001, trang 1.](http://books.google.com.vn/books?id=B84ZaAdGbS4C&pg=PP11&dq=%22hERMANN%22#v=onepage&q=%22hERMANN%22&f=false) *Germany: A New History* [ISBN 0-674-00545-7](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0674005457).
- ^
**a** **ă** [Norman Davies,](#cite_ref-Davies193_16-2) **â** *Europe: a history*, các trang 189-203. **Norman Davies,** [^](#cite_ref-17) *The Isles: a history*, các trang 109-110. **Stephen Williams, Gerard Friell, John Gerard Paul Friell,** [^](#cite_ref-18) *Theodosius: the empire at bay*, trang 79
- ^
**a** [Norman Davies,](#cite_ref-Davies232_19-1) **ă** *Europe: a history*, các trang 232-239. **Noel Emmanuel Lenski,** [^](#cite_ref-20) *The Cambridge companion to the Age of Constantine*, Tập 13, trang 379 **Noel Emmanuel Lenski,** [^](#cite_ref-21) *The Cambridge companion to the Age of Constantine*, Tập 13, các trang 111-112. **Stephen Williams, Gerard Friell, John Gerard Paul Friell,** [^](#cite_ref-22) *Theodosius: the empire at bay*, trang 31
- ^
**a** [Norman Davies,](#cite_ref-Davies259_23-1) **ă** *Europe: a history*, các trang 253-259. **Stephen Williams, Gerard Friell, John Gerard Paul Friell,** [^](#cite_ref-24) *Theodosius: the empire at bay*, trang 72 **Stephen Williams, Gerard Friell, John Gerard Paul Friell,** [^](#cite_ref-25) *The Rome that did not fall: the survival of the East in the fifth century*, trang 87 **Stephen Williams, Gerard Friell, John Gerard Paul Friell,** [^](#cite_ref-26) *The Rome that did not fall: the survival of the East in the fifth century*, trang 190 **Robert Browning,** [^](#cite_ref-27) *The Byzantine Empire*, các trang 8-11. **Norman Davies,** [^](#cite_ref-28) *Europe: a history*, các trang 298-306. **Norman Davies,** [^](#cite_ref-29) *Europe: a history*, các trang 316-318. **Norman Davies,** [^](#cite_ref-30) *Europe: a history*, trang 246 **Norman Davies,** [^](#cite_ref-31) *Europe: a history*, các trang 320-326.
- ^
**a** **ă** [Norman Davies,](#cite_ref-davies359_32-2) **â** *Europe: a history*, các trang 333-359. **Hagen Schulze, Deborah Lucas Schneider,** [^](#cite_ref-33) *Germany: A New History*, trang 13 **Norman Davies,** [^](#cite_ref-34) *Europe: a history*, trang 400 **Norman Davies,** [^](#cite_ref-35) *Europe: a history*, trang 40 **Norman Davies,** [^](#cite_ref-36) *Europe: a history*, trang 408 **Norman Davies,** [^](#cite_ref-37) *Europe: a history*, các trang 419-423. **Norman Davies,** [^](#cite_ref-38) *Europe: a history*, các trang 386-389. **Norman Davies,** [^](#cite_ref-39) *Europe: a history*, trang 448 **Euan Cameron,** [^](#cite_ref-40) *Early modern Europe: an Oxford history*, trang XXVII **Euan Cameron,** [^](#cite_ref-41) *Early modern Europe: an Oxford history*, trang 300
- ^
**a** [Euan Cameron,](#cite_ref-Cameron106_42-1) **ă** *Early modern Europe: an Oxford history*, các trang 105-106. **Dennis E. Showalter, William J. Astore,** [^](#cite_ref-43) *The early modern world*, các trang XXI-XXII. **Euan Cameron,** [^](#cite_ref-44) *Early modern Europe: an Oxford history*, các trang 87-97. **Hagen Schulze, Deborah Lucas Schneider,** [^](#cite_ref-45) *Germany: A New History*, trang 52 **Euan Cameron,** [^](#cite_ref-46) *Early modern Europe: an Oxford history*, trang XXV
- ^
**a** **ă** **â** [Norman Davies](/w/index.php?title=Norman_Davies&action=edit&redlink=1), [, Oxford University Press, 1996.](http://books.google.com.vn/books?id=jrVW9W9eiYMC&pg=PA580&dq=%22Frederick+the#v=onepage&q=%22Frederick%20the&f=false) *Europe: a history* [ISBN 0-19-820171-0](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0198201710). các trang 560-586. **Euan Cameron,** [^](#cite_ref-48) *Early modern Europe: an Oxford history*, các trang 63-67. **Norman Davies,** [^](#cite_ref-49) *Europe: a history*, các trang 471-476.
- ^
**a** **ă** **â** [Euan Cameron,](#cite_ref-Cameron228_50-3) **b** *Early modern Europe: an Oxford history*, các trang 221-228. **David R. Stone,** [^](#cite_ref-51) *A military history of Russia: from Ivan the Terrible to the war in Chechnya*, các trang 11-13. **Euan Cameron,** [^](#cite_ref-52) *Early modern Europe: an Oxford history*, trang 16 **Norman Davies,** [^](#cite_ref-53) *God's playground: a history of Poland in two volumes*, các trang 347-348.
- ^
**a** [Norman Davies,](#cite_ref-Davies556_54-1) **ă** *Europe: a history*, các trang 554-558. **David R. Stone,** [^](#cite_ref-55) *A military history of Russia: from Ivan the Terrible to the war in Chechnya*, trang 32 [^](#cite_ref-56) [Christopher Duffy](/wiki/Christopher_Duffy), *Siege Warfare: The fortress in the early modern world, 1494-1660*, trang 174 [^](#cite_ref-57) [Dennis E. Showalter](/wiki/Dennis_Showalter), William J. Astore, *The early modern world*, các trang 12-13. **Norman Davies,** [^](#cite_ref-58) *Europe: a history*, các trang 566-567. **Euan Cameron,** [^](#cite_ref-59) *Early modern Europe: an Oxford history*, trang 310
- ^
**a** **ă** **â** **b** **c** **d** [Norman Davies,](#cite_ref-Davies6489_60-6) **đ** *Europe: a history*, các trang 625-649. **Robert Oresko, G. C. Gibbs, Hamish M. Scott,** [^](#cite_ref-61) *Royal and republican sovereignty in early modern Europe: essays in memory of Ragnhild Hatton*, trang 190
- ^
**a** **ă** [Christopher M. Clark](/w/index.php?title=Christopher_M._Clark&action=edit&redlink=1), *Iron kingdom: the rise and downfall of Prussia, 1600-1947*, các trang 44-58. [^](#cite_ref-63) [Christopher M. Clark](/w/index.php?title=Christopher_M._Clark&action=edit&redlink=1), *Iron kingdom: the rise and downfall of Prussia, 1600-1947*, các trang 86-93.
- ^
**a** [Christopher Duffy,](#cite_ref-nguoiPhoDuffy_64-1) **ă** *Frederick the Great: A Military Life*, các trang XVI-XXVI. **Hamish M. Scott,** [^](#cite_ref-65) *The emergence of the Eastern powers, 1756-1775*, trang 59
- ^
**a** **ă** **â** [Norman Davies,](#cite_ref-Davies653663_66-3) **b** *Europe: a history*, các trang 652-663.
- ^
**a** [Hamish M. Scott,](#cite_ref-HamishMScott2228_67-1) **ă** *The birth of a great power system, 1740-1815*, các trang 20-28. [^](#cite_ref-68) [Theodor Schieder](/w/index.php?title=Theodor_Schieder&action=edit&redlink=1), Sabina Berkeley, Hamish M. Scott, *Frederick the Great*, trang 145 **Theodor Schieder, Sabina Berkeley, Hamish M. Scott,** [^](#cite_ref-69) *Frederick the Great*, trang 91 [^](#cite_ref-70) [Dennis E. Showalter](/wiki/Dennis_Showalter), *The wars of Frederick the Great*, trang 19
- ^
**a** [Rudolf Vierhaus,](#cite_ref-RudolfVierhaus136_71-1) **ă** *Germany in the Age of Absolutism*, các trang 136-140. **Theodore Ropp,** [^](#cite_ref-72) *War in the Modern World*, trang 46 **Dennis E. Showalter,** [^](#cite_ref-73) *The wars of Frederick the Great*, trang 38 **Reed Browning,** [^](#cite_ref-74) *The War of the Austrian Succession*, trang 238 **Reed Browning,** [^](#cite_ref-75) *The War of the Austrian Succession*, trang 321 [^](#cite_ref-76) [David Fraser](/w/index.php?title=David_William_Fraser&action=edit&redlink=1), *Frederick the Great: King of Prussia*, trang 201 [^](#cite_ref-77) [Gerhard Ritter](/wiki/Gerhard_Ritter), *Frederick the Great: a historical profile*, trang 92 **David Fraser,** [^](#cite_ref-78) *Frederick the Great: King of Prussia*, các trang 366-377. **Christopher M. Clark,** [^](#cite_ref-79) *Iron kingdom: the rise and downfall of Prussia, 1600-1947*, các trang 197-206. **Christopher M. Clark,** [^](#cite_ref-80) *Iron kingdom: the rise and downfall of Prussia, 1600-1947*, các trang 206-211. **Hamish M. Scott,** [^](#cite_ref-81) *The birth of a great power system, 1740-1815*, trang 111
- ^
**a** [Hamish M. Scott,](#cite_ref-Scott3933_82-1) **ă** *The birth of a great power system, 1740-1815*, các trang 33-39. **Hamish M. Scott,** [^](#cite_ref-83) *The birth of a great power system, 1740-1815*, trang 1 **Theodor Schieder, Sabina Berkeley, Hamish M. Scott,** [^](#cite_ref-84) *Frederick the Great*, trang 137 **Gerhard Ritter,** [^](#cite_ref-85) *Frederick the Great: a historical profile*, trang IX **Norman Davies,** [^](#cite_ref-86) *God's playground: a history of Poland in two volumes*, trang 389 **Hamish M. Scott,** [^](#cite_ref-87) *The emergence of the Eastern powers, 1756-1775*, trang 38 **Euan Cameron,** [^](#cite_ref-88) *Early modern Europe: an Oxford history*, trang 319 **Norman Davies,** [^](#cite_ref-89) *Europe: a history*, trang 605 **Norman Davies,** [^](#cite_ref-90) *Europe: a history*, trang 629
- ^
**a** [Norman Davies,](#cite_ref-Davies610611_91-1) **ă** *Europe: a history*, các trang 610-611. **Norman Davies,** [^](#cite_ref-92) *Europe: a history*, trang 695 **Norman Davies,** [^](#cite_ref-93) *Europe: a history*, các trang 823-837. **Norman Davies,** [^](#cite_ref-94) *Europe: a history*, trang 811 **Norman Davies,** [^](#cite_ref-95) *Europe: a history*, các trang 851-868.
## Liên kết ngoài[
[sửa](/w/index.php?title=Ch%C3%A2u_%C3%82u&veaction=edit&vesection=26) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Ch%C3%A2u_%C3%82u&action=edit§ion=26)]
|
|![]()
|Wikimedia Commons có thêm thư viện hình ảnh và phương tiện truyền tải về
|
|
|![]()
|
|[EUROPEstartpage.com, hướng dẫn du lịch tại châu Âu](http://www.europestartpage.com) [LimitlessEurope.com: hướng dẫn tin tức về châu Âu](http://www.limitlesseurope.com) [châu Âu về đêm](http://earthobservatory.nasa.gov/Newsroom/NewImages/images.php3?img_id=13266)nhìn từ [NASA Earth Observatory](/w/index.php?title=NASA_Earth_Observatory&action=edit&redlink=1) [Europe roadmap](http://europe.zoom-maps.com/) [Các vùng của châu Âu](http://www.geog.tamu.edu/~prout/GVmidtermTwo.html) [Bản đồ châu Âu](http://www.itmaps.com/?modul=map)
|
|
|
|

X-Cache-Status: hit

X-Cache: cp1068 hit/1, cp1066 miss