markdown:
CNM365. Chào ngày mới 26 tháng 6.
[GS Trần Văn Khê người Thầy nhạc Việt](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/06/25/gs-tran-van-khe-nguoi-thay-am-nhac/) (ảnh GS. Trần Văn Khê trên Internet). [Lễ phát tang GS Trần Văn Khê lúc 10g sáng 26-6 ](http://tuoitre.vn/tin/van-hoa-giai-tri/20150624/le-phat-tang-gs-tran-van-khe-luc-10-gio-sang-266/766236.html) (Báo Tuổi Trẻ). Wikipedia Ngày này năm xưa. Năm [1460](https://vi.wikipedia.org/wiki/1460) – [Lê Tư Thành](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_Th%C3%A1nh_T%C3%B4ng) lên ngôi hoàng đế [triều Lê](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_L%C3%AA_s%C6%A1) tại điện Tường Quang, đặt [niên hiệu](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ni%C3%AAn_hi%E1%BB%87u) là Quang Thuận, tức Lê Thánh Tông. Năm [1945](https://vi.wikipedia.org/wiki/1945) – Tại [hội nghị](https://vi.wikipedia.org/wiki/H%E1%BB%99i_ngh%E1%BB%8B_San_Francisco) ở [San Francisco](https://vi.wikipedia.org/wiki/San_Francisco), đại biểu từ [50 quốc gia](https://vi.wikipedia.org/wiki/Danh_s%C3%A1ch_c%C3%A1c_qu%E1%BB%91c_gia_th%C3%A0nh_vi%C3%AAn_Li%C3%AAn_Hi%E1%BB%87p_Qu%E1%BB%91c) kí [Hiến chương](https://vi.wikipedia.org/wiki/Hi%E1%BA%BFn_ch%C6%B0%C6%A1ng_Li%C3%AAn_Hi%E1%BB%87p_Qu%E1%BB%91c) thành lập [Liên Hiệp Quốc](https://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_Hi%E1%BB%87p_Qu%E1%BB%91c). Năm [1973](https://vi.wikipedia.org/wiki/1973) – ngày mất [Phan Kế Toại](https://vi.wikipedia.org/wiki/Phan_K%E1%BA%BF_To%E1%BA%A1i), một chính khách [Việt Nam](https://vi.wikipedia.org/wiki/Vi%E1%BB%87t_Nam) (sinh năm [1892](https://vi.wikipedia.org/wiki/1892))
# 26 tháng 6
Ngày
**26 tháng 6** là ngày thứ 177 (178 trong [năm nhuận](https://vi.wikipedia.org/wiki/N%C4%83m_nhu%E1%BA%ADn)) trong [lịch Gregory](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%E1%BB%8Bch_Gregory). Còn 188 ngày trong năm.
|
|[1](https://vi.wikipedia.org/wiki/1_th%C3%A1ng_6) [2](https://vi.wikipedia.org/wiki/2_th%C3%A1ng_6) [3](https://vi.wikipedia.org/wiki/3_th%C3%A1ng_6) [4](https://vi.wikipedia.org/wiki/4_th%C3%A1ng_6) [5](https://vi.wikipedia.org/wiki/5_th%C3%A1ng_6) [6](https://vi.wikipedia.org/wiki/6_th%C3%A1ng_6) [7](https://vi.wikipedia.org/wiki/7_th%C3%A1ng_6) [8](https://vi.wikipedia.org/wiki/8_th%C3%A1ng_6) [9](https://vi.wikipedia.org/wiki/9_th%C3%A1ng_6) [10](https://vi.wikipedia.org/wiki/10_th%C3%A1ng_6) [11](https://vi.wikipedia.org/wiki/11_th%C3%A1ng_6) [12](https://vi.wikipedia.org/wiki/12_th%C3%A1ng_6) [13](https://vi.wikipedia.org/wiki/13_th%C3%A1ng_6) [14](https://vi.wikipedia.org/wiki/14_th%C3%A1ng_6) [15](https://vi.wikipedia.org/wiki/15_th%C3%A1ng_6) [16](https://vi.wikipedia.org/wiki/16_th%C3%A1ng_6) [17](https://vi.wikipedia.org/wiki/17_th%C3%A1ng_6) [18](https://vi.wikipedia.org/wiki/18_th%C3%A1ng_6) [19](https://vi.wikipedia.org/wiki/19_th%C3%A1ng_6) [20](https://vi.wikipedia.org/wiki/20_th%C3%A1ng_6) [21](https://vi.wikipedia.org/wiki/21_th%C3%A1ng_6) [22](https://vi.wikipedia.org/wiki/22_th%C3%A1ng_6) [23](https://vi.wikipedia.org/wiki/23_th%C3%A1ng_6) [24](https://vi.wikipedia.org/wiki/24_th%C3%A1ng_6) [25](https://vi.wikipedia.org/wiki/25_th%C3%A1ng_6) **26** [27](https://vi.wikipedia.org/wiki/27_th%C3%A1ng_6) [28](https://vi.wikipedia.org/wiki/28_th%C3%A1ng_6) [29](https://vi.wikipedia.org/wiki/29_th%C3%A1ng_6) [30](https://vi.wikipedia.org/wiki/30_th%C3%A1ng_6)
## Mục lục
## Sự kiện
[363](https://vi.wikipedia.org/wiki/363)– [Hoàng đế La Mã](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ho%C3%A0ng_%C4%91%E1%BA%BF_La_M%C3%A3) [Julianus](https://vi.wikipedia.org/wiki/Julianus_%28Ho%C3%A0ng_%C4%91%E1%BA%BF%29)bị sát hại trong lúc đang triệt thoái từ [đế quốc Sassanid](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_Sassanid), các binh sĩ ủng hộ tướng [Jovianus](https://vi.wikipedia.org/wiki/Jovianus_%28Ho%C3%A0ng_%C4%91%E1%BA%BF%29)làm hoàng đế mới trên chiến trường. [1460](https://vi.wikipedia.org/wiki/1460)– [Lê Tư Thành](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_Th%C3%A1nh_T%C3%B4ng)lên ngôi hoàng đế [triều Lê](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_L%C3%AA_s%C6%A1)tại điện Tường Quang, đặt [niên hiệu](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ni%C3%AAn_hi%E1%BB%87u)là Quang Thuận, tức Lê Thánh Tông. [1886](https://vi.wikipedia.org/wiki/1886)– Nhà hóa học người Pháp [Henri Moissan](https://vi.wikipedia.org/wiki/Henri_Moissan)phân tách thành công [Flo](https://vi.wikipedia.org/wiki/Flo)bằng phương pháp điện phân, trở thành người đầu tiên phân tách được nguyên tố này. [1887](https://vi.wikipedia.org/wiki/1887)– Chính phủ [Pháp](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ph%C3%A1p)và [triều Thanh](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_Thanh)ký kết [Công ước Constans](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%C3%B4ng_%C6%B0%E1%BB%9Bc_Ph%C3%A1p-Thanh_1887)nhằm xác định đường biên giới giữa [Bắc Kỳ](https://vi.wikipedia.org/wiki/B%E1%BA%AFc_K%E1%BB%B3)và Đại Thanh. [1945](https://vi.wikipedia.org/wiki/1945)– Tại [hội nghị](https://vi.wikipedia.org/wiki/H%E1%BB%99i_ngh%E1%BB%8B_San_Francisco)ở [San Francisco](https://vi.wikipedia.org/wiki/San_Francisco), đại biểu từ [50 quốc gia](https://vi.wikipedia.org/wiki/Danh_s%C3%A1ch_c%C3%A1c_qu%E1%BB%91c_gia_th%C3%A0nh_vi%C3%AAn_Li%C3%AAn_Hi%E1%BB%87p_Qu%E1%BB%91c)kí [Hiến chương](https://vi.wikipedia.org/wiki/Hi%E1%BA%BFn_ch%C6%B0%C6%A1ng_Li%C3%AAn_Hi%E1%BB%87p_Qu%E1%BB%91c)thành lập [Liên Hiệp Quốc](https://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_Hi%E1%BB%87p_Qu%E1%BB%91c). [1968](https://vi.wikipedia.org/wiki/1968)– Hoa Kỳ trao trả quyền quản trị [quần đảo Ogasawara](https://vi.wikipedia.org/wiki/Qu%E1%BA%A7n_%C4%91%E1%BA%A3o_Ogasawara)cho Nhật Bản.
## Sinh
[1943](https://vi.wikipedia.org/wiki/1943)– [John Beasley](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=John_Beasley&action=edit&redlink=1), diễn viên Mỹ [1968](https://vi.wikipedia.org/wiki/1968)– [Paolo Maldini](https://vi.wikipedia.org/wiki/Paolo_Maldini), cầu thủ bóng đá Italia
## Mất
[1958](https://vi.wikipedia.org/wiki/1958)– [Andrija Štampar](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Andrija_%C5%A0tampar&action=edit&redlink=1), nhà vật lý [Croatia](https://vi.wikipedia.org/wiki/Croatia)(s. 1888) [1973](https://vi.wikipedia.org/wiki/1973)– [Phan Kế Toại](https://vi.wikipedia.org/wiki/Phan_K%E1%BA%BF_To%E1%BA%A1i), một chính khách [Việt Nam](https://vi.wikipedia.org/wiki/Vi%E1%BB%87t_Nam)(s. [1892](https://vi.wikipedia.org/wiki/1892))
## Ngày lễ và kỷ niệm
- Ngày Thành lập Công Ty Viễn Thông VinaPhone
|
|
## Tham khảo
|
|![]()
[26 tháng 6](https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:26_June?uselang=vi) [Thể loại](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i):
# Lê Thánh Tông
|Lê Thánh Tông
|
黎聖宗
|
| ![ 206ThoiLe LeThanhTong.jpg](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/f6/206ThoiLe_LeThanhTong.jpg/225px-206ThoiLe_LeThanhTong.jpg)
![ 206ThoiLe LeThanhTong.jpg](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/f6/206ThoiLe_LeThanhTong.jpg/225px-206ThoiLe_LeThanhTong.jpg)
[Lam Kinh](https://vi.wikipedia.org/wiki/Lam_Kinh). [Hoàng đế](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ho%C3%A0ng_%C4%91%E1%BA%BF) [nhà Hậu Lê](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_H%E1%BA%ADu_L%C3%AA) [1460](https://vi.wikipedia.org/wiki/1460)– [1497](https://vi.wikipedia.org/wiki/1497) [Lệ Đức hầu](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_Nghi_D%C3%A2n) [Nguyễn Xí](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_X%C3%AD) [Đinh Liệt](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90inh_Li%E1%BB%87t) [Lê Hiến Tông](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_Hi%E1%BA%BFn_T%C3%B4ng) [Huy Gia Thuần hoàng hậu](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%C6%B0%E1%BB%9Dng_L%E1%BA%A1c_ho%C3%A0ng_h%E1%BA%ADu) [Nhu Huy Thuần hoàng hậu](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nhu_Huy_ho%C3%A0ng_h%E1%BA%ADu)
|[
|
Lê Hạo (黎灝)
[1460](https://vi.wikipedia.org/wiki/1460)– [1469](https://vi.wikipedia.org/wiki/1469))
Hồng Đức (洪德;
[1470](https://vi.wikipedia.org/wiki/1470)– [1497](https://vi.wikipedia.org/wiki/1497)) **Thuần Hoàng Đế**
崇天廣運高明光正至德大功聖文神武達孝
**淳皇帝** [Thánh Tông](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%C3%A1nh_T%C3%B4ng)(聖宗) [Nhà Hậu Lê](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_H%E1%BA%ADu_L%C3%AA) [Lê Thái Tông](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_Th%C3%A1i_T%C3%B4ng) [Quang Thục Văn hoàng hậu](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ng%C3%B4_Th%E1%BB%8B_Ng%E1%BB%8Dc_Dao) [20 tháng 7](https://vi.wikipedia.org/wiki/20_th%C3%A1ng_7) năm [[1]](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_Th%C3%A1nh_T%C3%B4ng#cite_note-AL-1) [1442](https://vi.wikipedia.org/wiki/1442)
Chùa Huy Văn (nay thuộc quận
[Đống Đa](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%91ng_%C4%90a), [Hà Nội](https://vi.wikipedia.org/wiki/H%C3%A0_N%E1%BB%99i)) [30 tháng 1](https://vi.wikipedia.org/wiki/30_th%C3%A1ng_1), [1497](https://vi.wikipedia.org/wiki/1497)(54 tuổi) [Bảo Quang điện](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=B%E1%BA%A3o_Quang_%C4%91i%E1%BB%87n&action=edit&redlink=1), [Đông Kinh](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%C3%B4ng_Kinh) **Lê Thánh Tông** ( [chữ Hán](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ch%E1%BB%AF_H%C3%A1n): 黎聖宗; [20 tháng 7](https://vi.wikipedia.org/wiki/20_th%C3%A1ng_7) , [1] [1442](https://vi.wikipedia.org/wiki/1442)– [30 tháng 1](https://vi.wikipedia.org/wiki/30_th%C3%A1ng_1), [1497](https://vi.wikipedia.org/wiki/1497) ), là vị [[1]](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_Th%C3%A1nh_T%C3%B4ng#cite_note-AL-1) [Hoàng đế](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ho%C3%A0ng_%C4%91%E1%BA%BF)thứ 5 của [nhà Hậu Lê](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_H%E1%BA%ADu_L%C3%AA)trong [lịch sử Việt Nam](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%E1%BB%8Bch_s%E1%BB%AD_Vi%E1%BB%87t_Nam). Ông trị vì từ năm [1460](https://vi.wikipedia.org/wiki/1460)đến [1497](https://vi.wikipedia.org/wiki/1497), tổng cộng 37 năm.
Ông nổi tiếng là vị minh quân, đưa
[Đại Việt](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%A1i_Vi%E1%BB%87t) lên tới thời hoàng kim của chế độ [phong kiến](https://vi.wikipedia.org/wiki/Phong_ki%E1%BA%BFn). Ông cũng được xem là một nhà văn hoá và một người coi trọng hiền tài. Trong lúc trị vì, Lê Thánh Tông đã cho [cải cách](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%95i_m%E1%BB%9Bi) toàn diện như hệ thống [quân sự](https://vi.wikipedia.org/wiki/Qu%C3%A2n_s%E1%BB%B1), [hành chính](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=H%C3%A0nh_ch%C3%ADnh&action=edit&redlink=1), [kinh tế](https://vi.wikipedia.org/wiki/Kinh_t%E1%BA%BF), [giáo dục](https://vi.wikipedia.org/wiki/Gi%C3%A1o_d%E1%BB%A5c) và [luật pháp](https://vi.wikipedia.org/wiki/Lu%E1%BA%ADt_ph%C3%A1p), [văn hóa](https://vi.wikipedia.org/wiki/V%C4%83n_h%C3%B3a).
Giai đoạn ông cầm quyền,
[Đại Việt](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%A1i_Vi%E1%BB%87t) đã tham gia hàng loạt các cuộc chiến làm thay đổi tình hình địa chính trị, kéo nhiều quốc gia lân cận vào tầm ảnh hưởng như cuộc [Nam tiến](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nam_ti%E1%BA%BFn) [đánh chiếm kinh đô](https://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_%C4%90%E1%BA%A1i_Vi%E1%BB%87t-Chi%C3%AAm_Th%C3%A0nh_%281471%29) [Đồ Bàn](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%93_B%C3%A0n) của [Chiêm Thành](https://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%C3%AAm_Th%C3%A0nh)( [1471](https://vi.wikipedia.org/wiki/1471)) , cuộc [2] [Tây tiến](https://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_%C4%90%E1%BA%A1i_Vi%E1%BB%87t_-_Lan_Xang_%281478-1480%29)đánh chiếm [Bồn Man](https://vi.wikipedia.org/wiki/B%E1%BB%93n_Man), [Lan Xang](https://vi.wikipedia.org/wiki/Lan_Xang)vào năm [1479](https://vi.wikipedia.org/wiki/1479), và cuộc phiêu lưu quân sự đến [vương quốc Lan Na](https://vi.wikipedia.org/wiki/Lan_Na), [vương quốc Ayutthaya](https://vi.wikipedia.org/wiki/V%C6%B0%C6%A1ng_qu%E1%BB%91c_Ayutthaya), tận [vương quốc Ava](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tri%E1%BB%81u_Ava) . [[3]](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_Th%C3%A1nh_T%C3%B4ng#cite_note-3)
## Mục lục
[1 Thiếu thời](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_Th%C3%A1nh_T%C3%B4ng#Thi.E1.BA.BFu_th.E1.BB.9Di) [2 Trị vì](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_Th%C3%A1nh_T%C3%B4ng#Tr.E1.BB.8B_v.C3.AC) [2.1 Luật pháp](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_Th%C3%A1nh_T%C3%B4ng#Lu.E1.BA.ADt_ph.C3.A1p) [2.2 Quân sự](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_Th%C3%A1nh_T%C3%B4ng#Qu.C3.A2n_s.E1.BB.B1) [2.3 Hành chính](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_Th%C3%A1nh_T%C3%B4ng#H.C3.A0nh_ch.C3.ADnh) [2.4 Kinh tế](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_Th%C3%A1nh_T%C3%B4ng#Kinh_t.E1.BA.BF) [2.5 Giáo dục](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_Th%C3%A1nh_T%C3%B4ng#Gi.C3.A1o_d.E1.BB.A5c) [2.6 Văn hóa](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_Th%C3%A1nh_T%C3%B4ng#V.C4.83n_h.C3.B3a) [2.7 Tôn giáo](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_Th%C3%A1nh_T%C3%B4ng#T.C3.B4n_gi.C3.A1o) [2.8 Coi trọng người hiền tài](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_Th%C3%A1nh_T%C3%B4ng#Coi_tr.E1.BB.8Dng_ng.C6.B0.E1.BB.9Di_hi.E1.BB.81n_t.C3.A0i) [2.9 Mở rộng Đại Việt](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_Th%C3%A1nh_T%C3%B4ng#M.E1.BB.9F_r.E1.BB.99ng_.C4.90.E1.BA.A1i_Vi.E1.BB.87t) [2.10 Quan hệ với Trung Quốc](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_Th%C3%A1nh_T%C3%B4ng#Quan_h.E1.BB.87_v.E1.BB.9Bi_Trung_Qu.E1.BB.91c) [2.11 Quan hệ với bề tôi](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_Th%C3%A1nh_T%C3%B4ng#Quan_h.E1.BB.87_v.E1.BB.9Bi_b.E1.BB.81_t.C3.B4i)
-
[3 Qua đời](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_Th%C3%A1nh_T%C3%B4ng#Qua_.C4.91.E1.BB.9Di) [4 Nhận định](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_Th%C3%A1nh_T%C3%B4ng#Nh.E1.BA.ADn_.C4.91.E1.BB.8Bnh) [5 Gia quyến](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_Th%C3%A1nh_T%C3%B4ng#Gia_quy.E1.BA.BFn) [6 Chú thích](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_Th%C3%A1nh_T%C3%B4ng#Ch.C3.BA_th.C3.ADch) [7 Tham khảo](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_Th%C3%A1nh_T%C3%B4ng#Tham_kh.E1.BA.A3o) [8 Xem thêm](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_Th%C3%A1nh_T%C3%B4ng#Xem_th.C3.AAm) [9 Liên kết ngoài](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_Th%C3%A1nh_T%C3%B4ng#Li.C3.AAn_k.E1.BA.BFt_ngo.C3.A0i)
## Thiếu thời
Thánh Tông hoàng đế tên thật là
**Lê Tư Thành** (黎思誠), còn có tên khác là **Lê Hạo** (黎灝); biệt hiệu **Thiên Nam động chủ** (天南洞主), *Đạo Am chủ nhân* (道庵主人) hay *Tao Đàn nguyên súy* (騷壇元帥). Ông là con thứ 4 của [Thái Tông Văn hoàng đế](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_Th%C3%A1i_T%C3%B4ng), mẹ là [Quang Thục Văn hoàng hậu](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ng%C3%B4_Th%E1%BB%8B_Ng%E1%BB%8Dc_Dao) Ngô Ngọc Dao, con gái Thái bảo [Ngô Từ](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ng%C3%B4_T%E1%BB%AB).
Theo dã sử, từ khi Ngô hoàng hậu chỉ là
[Tiệp dư](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ti%E1%BB%87p_d%C6%B0&action=edit&redlink=1) (婕妤) và đang mang thai Thánh Tông, thì bà [Tuyên Từ Văn hoàng hậu](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Th%E1%BB%8B_Anh) Nguyễn Anh, lúc đó đang là Thần phi quản lý Hậu cung, lo sợ mình bị thất sủng nên đã mưu hại Ngô hoàng hậu. Nguyễn hoàng hậu vu cáo với Thái Tông, đề nghị xử phạt Ngô hoàng hậu với mức án [voi giày](https://vi.wikipedia.org/wiki/Voi_gi%C3%A0y). Hành khiển [Nguyễn Trãi](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Tr%C3%A3i) và người thứ thiếp là [Nguyễn Thị Lộ](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Th%E1%BB%8B_L%E1%BB%99) đã cứu giúp Ngô hoàng hậu và đưa đi lánh nạn. Thánh Tông được sinh ra ngày [20 tháng 7](https://vi.wikipedia.org/wiki/20_th%C3%A1ng_7) năm Nhâm Tuất ( [1442](https://vi.wikipedia.org/wiki/1442)), ở [chùa Huy Văn](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ch%C3%B9a_Huy_V%C4%83n&action=edit&redlink=1) (ngày nay thuộc [quận Đống Đa, Hà Nội](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%91ng_%C4%90a)). Từ nhỏ, ông được giáo dục ở [Quốc Tử Giám](https://vi.wikipedia.org/wiki/V%C4%83n_Mi%E1%BA%BFu_-_Qu%E1%BB%91c_T%E1%BB%AD_Gi%C3%A1m), giống như người anh cùng cha khác mẹ là [Lê Nhân Tông](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_Nh%C3%A2n_T%C3%B4ng) đang làm hoàng đế Đại Việt.
Năm
[1445](https://vi.wikipedia.org/wiki/1445), khi được khoảng 4 tuổi, Thánh Tông được phong làm **Bình Nguyên vương** (平原王), mẹ ông được khôi phục tước vị Tiệp dư và vào cung sống cùng ông. Thánh Tông từ nhỏ tư chất thông minh và hiểu lễ nghĩa, nên rất được Nguyễn Thái hậu yêu quý. Vào năm [1459](https://vi.wikipedia.org/wiki/1459), Lạng Sơn vương [Lê Nghi Dân](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_Nghi_D%C3%A2n) tiến hành đảo chính và sát hại Nhân Tông, hôm sau Nguyễn Thái hậu cũng bị giết. Nghi Dân lên ngôi, tự xưng làm **Thiên Hưng** (天興), Thánh Tông khi ấy không bị Nghi Dân sát hại trong vụ này mà được cải phong làm **Gia vương** (嘉王).
Khoảng chín tháng sau khi Nghi Dân tiếm ngôi, một cuộc đảo chính thứ hai do
[Nguyễn Xí](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_X%C3%AD) và [Đinh Liệt](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90inh_Li%E1%BB%87t) cầm đầu đã giết chết Nghi Dân. Hai vị đại thần chủ trương đảo chính là [Nguyễn Xí](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_X%C3%AD) và [Đinh Liệt](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90inh_Li%E1%BB%87t) vốn là cận thần của [Thái Tổ Cao hoàng đế](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_Th%C3%A1i_T%E1%BB%95), vẫn còn sống sót sau các biến cố [chính trị](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ch%C3%ADnh_tr%E1%BB%8B). Ban đầu, đại thần [Lê Lăng](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_L%C4%83ng) định mời anh thứ hai của Thánh Tông là Cung vương [Lê Khắc Xương](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=L%C3%AA_Kh%E1%BA%AFc_X%C6%B0%C6%A1ng&action=edit&redlink=1) lên ngôi nhưng Khắc Xương từ chối không muốn nhận ngôi báu. Họ đề nghị Gia vương đăng ngôi kế vị. Về sau, Cung vương bị bức tử. [[4]](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_Th%C3%A1nh_T%C3%B4ng#cite_note-.C4.91vsktt12-4)
Ngày
[26 tháng 6](https://vi.wikipedia.org/wiki/26_th%C3%A1ng_6) năm [1460](https://vi.wikipedia.org/wiki/1460), Thánh Tông chính thức lên ngôi, lấy niên hiệu là **Quang Thuận** (光順), tôn Ngô hoàng hậu làm [Hoàng thái hậu](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ho%C3%A0ng_th%C3%A1i_h%E1%BA%ADu). Năm đó, ông chỉ mới 18 tuổi, chỉ định [Nguyễn Xí](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_X%C3%AD) và [Đinh Liệt](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90inh_Li%E1%BB%87t) vào các chức quan cao nhất của triều đình, nắm giữ binh quyền.
## Trị vì
### Luật pháp
Bộ Quốc triều hình luật của nhà Hậu Lê đã được hoàn thiện trong thời Lê Thánh Tông
, nên còn được gọi là Luật Hồng Đức. Với bộ luật này, Đại Việt đã hình thành một [5] [nhà nước pháp quyền](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ph%C3%A1p_quy%E1%BB%81n#Nh.C3.A0_n.C6.B0.E1.BB.9Bc_ph.C3.A1p_quy.E1.BB.81n)sơ khởi và thuộc loại sớm trên thế giới.
Lê Thánh Tông đã lấy những quan điểm của
[Nho giáo](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nho_gi%C3%A1o) làm hệ tư tưởng, chỉ đạo việc biên soạn, ban hành [luật pháp](https://vi.wikipedia.org/wiki/Lu%E1%BA%ADt_ph%C3%A1p), nhằm thể chế hoá một nhà nước phong kiến Đại Việt, với truyền thống nhân nghĩa, *lấy dân làm gốc*.
Bộ
[luật Hồng Đức](https://vi.wikipedia.org/wiki/Lu%E1%BA%ADt_H%E1%BB%93ng_%C4%90%E1%BB%A9c) được lưu lại đến ngày nay bao gồm 13 chương với 700 điều, nội dung cơ bản của bộ luật như sau:
- Giữ cho đất nước luôn ở thế chủ động đối phó với giặc ngoại xâm lược;
- Giữ nghiêm kỷ cương, phép nước;
- Chấn hưng nông nghiệp, coi nông nghiệp là nền tảng của sự ổn định kinh tế xã hội;
- Mở rộng giao lưu khuyến khích thủ công nghiệp, thương nghiệp lành mạnh;
- Bảo vệ quyền sở hữu tài sản của muôn dân, chống
[tham nhũng](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tham_nh%C5%A9ng)triệt để, chống sự lạm quyền và ức hiếp dân chúng.
- Khuyến khích nuôi dưỡng thuần phong mỹ tục và phát triển kinh tế
- Bênh vực và bảo vệ quyền lợi phụ nữ
; [[6]](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_Th%C3%A1nh_T%C3%B4ng#cite_note-6)
- Bảo vệ quyền lợi của vua và quan lại, bảo vệ quyền lợi của giai cấp thống trị địa chủ phong kiến
Lê Thánh Tông là người thực hiện nghiêm chỉnh
[pháp luật](https://vi.wikipedia.org/wiki/Lu%E1%BA%ADt_ph%C3%A1p) đã ban hành. Một lần, ông đã thu lại quyền chỉ huy của tổng quân đô đốc Lê Thiệt vì con trai Lê Thiệt giữa ban ngày phóng ngựa trên đường phố và dung túng gia nô đánh người. Lê Thánh Tông thường bảo với các quan rằng:
|“||
|Pháp luật là phép tắc chung của Nhà nước, ta và các người phải cùng tuân theo. |”|
|—Lê Thánh Tông|
### Quân sự
Hoàng đế Lê Thánh Tông ra sắc chỉ đầu tiên là chỉnh đốn lại quân đội, đôn đốc và thực hiện các bước để tăng cường các khả năng chiến đấu của các
*vệ quân năm đạo*. Ông thường thân chinh đi tuần phòng ở các vùng biên ải xa xôi cùng với binh lính và là tấm gương tốt cho các quan phụ trách võ bị. Dấu tích trong một lần tuần tra tại khu vực cửa biển và vùng biển [Hạ Long](https://vi.wikipedia.org/wiki/V%E1%BB%8Bnh_H%E1%BA%A1_Long) là một bài thơ đề trên vách núi đá mà sau này dân [Đại Việt](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%A1i_Vi%E1%BB%87t) gọi tên là [núi Bài Thơ](https://vi.wikipedia.org/wiki/N%C3%BAi_B%C3%A0i_Th%C6%A1) ở [thành phố Hạ Long](https://vi.wikipedia.org/wiki/H%E1%BA%A1_Long_%28th%C3%A0nh_ph%E1%BB%91%29) ngày nay.
Việc canh phòng và khuyến khích các quan lại ở biên cương thường cảnh giác với các âm mưu xâm nhập và xử lý kịp thời các sự việc lãnh thổ với bên ngoài ở thời ông là rất chặt chẽ và cẩn thận nên triều đình
[nhà Minh](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_Minh) rất tôn trọng và có phần e ngại. Trong sử Việt còn nhắc đến việc Lê Thánh Tông ra sắc chỉ phải cảnh giác với lực lượng nội gián là các gia nô người Ngô (số người [nhà Minh](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_Minh) tự nguyện xin được ở lại sau khi bị bắt làm tù binh trong cuộc chiến trước đây của Thái Tổ [Lê Lợi](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_Th%C3%A1i_T%E1%BB%95)).
Theo các sử gia, thì vũ khí quân sự dưới thời Lê Thánh Tông đã có những tiến bộ vượt bậc, do vốn có các kỹ thuật và sáng chế cùng kĩ năng chế tạo vũ khí cực kì tinh xảo của Đại Việt thời
[nhà Hồ](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_H%E1%BB%93) về vũ khí tầm xa như hỏa thương, hỏa hổ, súng thần công,… hợp với số vũ khí khá tân tiến thu được trước đây trong cuộc kháng chiến với [nhà Minh](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_Minh) đã tạo nên cho Đại Việt một kho vũ khí đa dạng và hùng mạnh, có thể vượt xa so với vũ khí Châu Âu cùng thời về sát thương và chất lượng. [[7]](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_Th%C3%A1nh_T%C3%B4ng#cite_note-7)
Lê Thánh Tông rất chú ý đến việc tích trữ lương thảo ở các vùng biên cương để sử dụng cho quân lương khi cần thiết. Một nghệ thuật làm
[lương khô](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%C6%B0%C6%A1ng_kh%C3%B4) thời Lê Thánh Tông được sử sách ghi lại là một kỹ thuật đặc biệt của Đại Việt, đó là đồ (hấp) thóc chín và sấy khô. Loại [lương khô](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%C6%B0%C6%A1ng_kh%C3%B4) này có thể cất giữ vài năm không bị mất phẩm chất và rất tiện cho việc vận chuyển và sử dụng trong chiến tranh, đặc biệt là dùng cho quân đội viễn chinh.
Nhà vua cải tổ quân đội mạnh mẽ về mặt tổ chức, trước đó quân đội chia làm 5 đạo vệ quân, nay đổi làm 5 phủ đô đốc. Mỗi phủ có vệ, sở. Bên cạnh còn có 2 đạo nội, ngoại, gồm nhiều ti, vệ, tổng cộng khoảng 30 vạn quân. Ngoài tổ chức quân thường trực, Lê Thánh Tông còn chú ý lực lượng quân dự bị ở các địa phương.
[43 điều quân chính](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=43_%C4%91i%E1%BB%81u_qu%C3%A2n_ch%C3%ADnh&action=edit&redlink=1) là luật quân đội Lê Thánh Tông ban hành cho thấy kỷ luật quân đội của ông rất nghiêm ngặt, có sức chiến đấu cao.
### Hành chính
Lên nắm triều chính, Lê Thánh Tông nhanh chóng chấm dứt tình trạng chia rẽ của triều đình. Ông làm việc không biết mệt mỏi, làm gương cho các
[quan](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Quan&action=edit&redlink=1) lại. Lê Thánh Tông khẩn trương tổ chức củng cố và xây dựng nền [hành chính](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=H%C3%A0nh_ch%C3%ADnh&action=edit&redlink=1) Đại Việt mạnh mẽ, táo bạo.
Nhà nước phong kiến tập quyền qua các đời từ
[nhà Trần](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_Tr%E1%BA%A7n) chỉ có 4 bộ: Hình, Lại, Binh, Hộ. Đời vua Lê Thái Tổ chỉ có 3 bộ: Lại, Lễ, Dân (tức Hộ Bộ). Lê Thánh Tông tổ chức thành sáu bộ: [Lại Bộ](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=L%E1%BA%A1i_B%E1%BB%99&action=edit&redlink=1): Trông coi việc tuyển bổ, thăng thưởng và thăng quan tước; [Lễ Bộ](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=L%E1%BB%85_B%E1%BB%99&action=edit&redlink=1): Trông coi việc đặt và tiến hành các nghi lễ, tiệc yến, học hành thi cử, đúc ấn tín, cắt giữ người coi giữ đình, chùa, miếu mạo; [Hộ Bộ](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=H%E1%BB%99_B%E1%BB%99&action=edit&redlink=1): Trông coi công việc ruộng đất, tài chính, hộ khẩu, tô thuế kho tàng. [Binh Bộ](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Binh_B%E1%BB%99&action=edit&redlink=1): Trông coi việc binh chính, đặt quan trấn thủ nơi biên cảnh, tổ chức việc giữ gìn các nơi hiểm yếu và ứng phó các việc khẩn cấp; [Hình Bộ](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=H%C3%ACnh_B%E1%BB%99&action=edit&redlink=1): Trông coi việc thi hành luật, lệnh, hành pháp, xét lại các việc tù, đày, kiện cáo; [Công bộ](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=C%C3%B4ng_b%E1%BB%99&action=edit&redlink=1): Trông coi việc xây dựng, sửa chữa cầu đường, cung điện thành trì và quản đốc thợ thuyền phát triển kinh tế.
Về cơ cấu chính quyền các cấp, ông đã tiến hành xóa bỏ hệ thống tổ chức hành chính cũ thời Lê Thái Tổ từ 5 đạo đổi thành 13 đạo (thừa tuyên).
Dưới thời Lê Thánh Tông, các quan chỉ được làm việc tối đa đến tuổi 65 và ông bãi bỏ luật cha truyền con nối cho các gia đình có công – công thần. Ông tôn trọng việc chọn quan phải là người có tài và đức.
#### Phân chia hành chính
Gồm 13 thừa tuyên (sau đó đổi làm xứ) như sau:
[Nam Sách](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nam_S%C3%A1ch)gồm ( [Hải Dương](https://vi.wikipedia.org/wiki/H%E1%BA%A3i_D%C6%B0%C6%A1ng), [Hải Phòng](https://vi.wikipedia.org/wiki/H%E1%BA%A3i_Ph%C3%B2ng)ngày nay), quản lĩnh 4 phủ, 18 huyện; [Thiên Trường](https://vi.wikipedia.org/wiki/Thi%C3%AAn_Tr%C6%B0%E1%BB%9Dng)(Sơn Nam) gồm ( [Thái Bình](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%C3%A1i_B%C3%ACnh), [Nam Định](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nam_%C4%90%E1%BB%8Bnh), [Hưng Yên](https://vi.wikipedia.org/wiki/H%C6%B0ng_Y%C3%AAn)ngày nay), quản lĩnh 11 phủ, 42 huyện; [Quốc Oai](https://vi.wikipedia.org/wiki/Qu%E1%BB%91c_Oai)(Sơn Tây) gồm [Hà Tây](https://vi.wikipedia.org/wiki/H%C3%A0_T%C3%A2y), [Sơn Tây](https://vi.wikipedia.org/wiki/S%C6%A1n_T%C3%A2y), [Vĩnh Phúc](https://vi.wikipedia.org/wiki/V%C4%A9nh_Ph%C3%BAc)ngày nay), quản lĩnh 6 phủ, 24 huyện; [Bắc Giang](https://vi.wikipedia.org/wiki/B%E1%BA%AFc_Giang)(Kinh Bắc) gồm ( [Bắc Giang](https://vi.wikipedia.org/wiki/B%E1%BA%AFc_Giang), [Bắc Ninh](https://vi.wikipedia.org/wiki/B%E1%BA%AFc_Ninh)ngày nay), quản lĩnh 4 phủ, 19 huyện; [An Bang](https://vi.wikipedia.org/wiki/An_Bang)là ( [Quảng Ninh](https://vi.wikipedia.org/wiki/Qu%E1%BA%A3ng_Ninh)ngày nay), quản lĩnh 1 phủ, 3 huyện, 4 châu; [Tuyên Quang](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tuy%C3%AAn_Quang)gồm ( [Tuyên Quang](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tuy%C3%AAn_Quang), [Hà Giang](https://vi.wikipedia.org/wiki/H%C3%A0_Giang)ngày nay), quản lĩnh 1 phủ, 2 huyện, 5 châu; [Hưng Hóa](https://vi.wikipedia.org/wiki/H%C6%B0ng_H%C3%B3a_%28%C4%91%E1%BB%8Bnh_h%C6%B0%E1%BB%9Bng%29)gồm ( [Phú Thọ](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ph%C3%BA_Th%E1%BB%8D), [Yên Bái](https://vi.wikipedia.org/wiki/Y%C3%AAn_B%C3%A1i)ngày nay), quản lĩnh 3 phủ, 4 huyện, 17 châu; [Lạng Sơn](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%E1%BA%A1ng_S%C6%A1n)gồm ( [Lạng Sơn](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%E1%BA%A1ng_S%C6%A1n)ngày nay), quản lĩnh 1 phủ, 7 châu; [Thái Nguyên](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%C3%A1i_Nguy%C3%AAn)(Ninh Sóc) gồm ( [Thái Nguyên](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%C3%A1i_Nguy%C3%AAn), [Bắc Kạn](https://vi.wikipedia.org/wiki/B%E1%BA%AFc_K%E1%BA%A1n)và Cao Bằng ngày nay), quản lĩnh 3 phủ, 8 huyện, 7 châu; [Thanh Hóa](https://vi.wikipedia.org/wiki/Thanh_H%C3%B3a)gồm ( [Thanh Hóa](https://vi.wikipedia.org/wiki/Thanh_H%C3%B3a), [Ninh Bình](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ninh_B%C3%ACnh)ngày nay), quản lĩnh 4 phủ, 16 huyện, 4 châu; [Nghệ An](https://vi.wikipedia.org/wiki/X%E1%BB%A9_Ngh%E1%BB%87)gồm ( [Nghệ An](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ngh%E1%BB%87_An), [Hà Tĩnh](https://vi.wikipedia.org/wiki/H%C3%A0_T%C4%A9nh)ngày nay), quản lĩnh 8 phủ, 18 huyện, 2 châu; [Thuận Hóa](https://vi.wikipedia.org/wiki/Thu%E1%BA%ADn_H%C3%B3a)gồm ( [Quảng Bình](https://vi.wikipedia.org/wiki/Qu%E1%BA%A3ng_B%C3%ACnh), [Quảng Trị](https://vi.wikipedia.org/wiki/Qu%E1%BA%A3ng_Tr%E1%BB%8B), [Thừa Thiên-Huế](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%ABa_Thi%C3%AAn_-_Hu%E1%BA%BF)ngày nay), quản lĩnh 2 phủ, 7 huyện, 4 châu; [Quảng Nam](https://vi.wikipedia.org/wiki/Qu%E1%BA%A3ng_Nam)gồm ( [Bình Định](https://vi.wikipedia.org/wiki/B%C3%ACnh_%C4%90%E1%BB%8Bnh), [Quảng Ngãi](https://vi.wikipedia.org/wiki/Qu%E1%BA%A3ng_Ng%C3%A3i)và [Quảng Nam](https://vi.wikipedia.org/wiki/Qu%E1%BA%A3ng_Nam)ngày nay)
Đạo thừa tuyên Quảng Nam được bổ sung sau cùng sau khi Đại Việt chiếm được miền bắc của
[Chiêm Thành](https://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%C3%AAm_Th%C3%A0nh) (1471)
Lại đổi
[Trung đô](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Trung_%C4%91%C3%B4&action=edit&redlink=1) phủ làm Phụng Thiên, quản lĩnh 2 huyện.
#### Địa chí và bản đồ
Tập bản đồ thời Hồng Đức còn lại có
[Hồng Đức bản đồ](https://vi.wikipedia.org/wiki/B%E1%BA%A3n_%C4%91%E1%BB%93_H%E1%BB%93ng_%C4%90%E1%BB%A9c) (洪 德 版 圖), [An Nam quốc Trung đô tịnh tam thập thừa tuyên hình thế đồ thư](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=An_Nam_qu%E1%BB%91c_Trung_%C4%91%C3%B4_t%E1%BB%8Bnh_tam_th%E1%BA%ADp_th%E1%BB%ABa_tuy%C3%AAn_h%C3%ACnh_th%E1%BA%BF_%C4%91%E1%BB%93_th%C6%B0&action=edit&redlink=1) (安南國中都並三十承宣形勢圖書), [An Nam địa chí](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=An_Nam_%C4%91%E1%BB%8Ba_ch%C3%AD&action=edit&redlink=1) (安 南 地 輿 志), [Thiên hạ bản đồ](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Thi%C3%AAn_h%E1%BA%A1_b%E1%BA%A3n_%C4%91%E1%BB%93&action=edit&redlink=1) (天 下 本 圖), [Toản tập Thiên Nam lộ đồ thư](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=To%E1%BA%A3n_t%E1%BA%ADp_Thi%C3%AAn_Nam_l%E1%BB%99_%C4%91%E1%BB%93_th%C6%B0&action=edit&redlink=1) (纂集天南路圖書) vẽ năm Hồng Đức 21 (1490),…
Gồm bản đồ toàn quốc, bản đồ Trung Đô (Thăng Long) và 13 bản đồ thuộc 13 thừa tuyên (Thanh Hóa, Nghệ An, Sơn Nam, Sơn Tây, Kinh Bắc, Hải Dương, Thái Nguyên, Tuyên Quang, Hưng Hóa, Lạng Sơn, An Bang, Thuận Hóa, Quảng Nam), trong đó có ghi rõ 49 châu, 181 huyện, 53 phủ, các núi, sông, thành trì, đường sông, đường bộ, đường biển. Trong số 49 bản đồ, có 14 bản đồ đời Lê
, trong đó phần đa đều tiếp thu từ bản đồ được vẽ vào thời Hồng Đức. [8]
Nhóm thứ nhất gồm các bản đồ hình thế, dùng cho việc quản lý hành chính hoặc học tập, như Bản quốc dư đồ, Bắc Kỳ các tỉnh toàn đồ… Ở loại bản đồ này, người vẽ thường quan tâm đến các chi tiết như cương vực, ranh giới các tỉnh, phủ, huyện, sông, biển, núi, thành trì, nơi đô hội…
### Kinh tế
Hoàng đế Lê Thánh Tông còn đặc biệt quan tâm các chính sách nhằm phát triển
[kinh tế](https://vi.wikipedia.org/wiki/Kinh_t%E1%BA%BF) như: sửa đổi luật thuế khóa, điền địa, khuyến khích [nông nghiệp](https://vi.wikipedia.org/wiki/N%C3%B4ng_nghi%E1%BB%87p), mở [đồn điền](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%93n_%C4%91i%E1%BB%81n),kêu gọi người phiêu tán về quê,đặt ra luật quân điền chia đều ruộng đất cho mọi người
Những nỗ lực nhằm xây dựng phát triển Đại Việt của Lê Thánh Tông đã được kiểm chứng qua các bài chiếu, chỉ dụ do ông trực tiếp chấp bút và ban bố, như
[Chiếu khuyến nông](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Chi%E1%BA%BFu_khuy%E1%BA%BFn_n%C3%B4ng&action=edit&redlink=1), [Chiếu lập đồn điền](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Chi%E1%BA%BFu_l%E1%BA%ADp_%C4%91%E1%BB%93n_%C4%91i%E1%BB%81n&action=edit&redlink=1), [Chiếu định quan chế](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Chi%E1%BA%BFu_%C4%91%E1%BB%8Bnh_quan_ch%E1%BA%BF&action=edit&redlink=1), v.v…
Các ngành nghề thủ công nghiệp và xây dựng dưới thời trị vì của Lê Thánh Tông cũng phát triển rực rỡ. Nghề in và làm
[giấy](https://vi.wikipedia.org/wiki/Gi%E1%BA%A5y) ở Đại Việt đạt một trình độ cao của [thế giới](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BA%BF_gi%E1%BB%9Bi) thời bấy giờ. Số lượng sách in thời này khá đồ sộ. Đặc biệt nhất thời kỳ này là thành tựu trong công nghệ chế tạo vũ khí và đồ sắt chiếm ưu thế. Đồ gốm, sứ [thời Lê sơ](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_H%E1%BA%ADu_L%C3%AA) phát triển đạt được độ tinh xảo và hoa văn đẹp. Việc giao thương buôn bán đã chắp cánh cho đồ gốm thời này đi xa và hiện nay bộ sư tập về [đồ gốm Lê sơ](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=%C4%90%E1%BB%93_g%E1%BB%91m_L%C3%AA_s%C6%A1&action=edit&redlink=1) cũng rất phong phú.
Thương mại và giao dịch buôn bán với các lân bang phát triển mạnh, cùng với bước chân viễn chinh xa xôi của đội quân đế chế Đại Việt. Để tạo thuận tiên cho việc mua bán Lê Thánh Tông đã từng khuyến dụ các quan rằng:
|“||
|Trong dân gian hễ có dân là có chợ để lưu thông hàng hoá, mở đường giao dịch cho dân. Các xã chưa có chợ có thể lập thêm chợ mới. Những ngày họp chợ mới không được trùng hay trước ngày họp chợ cũ để tránh tình trạng tranh giành khách hàng của nhau. |”|
|—Lê Thánh Tông|
Có thể dưới thời Lê Thánh Tông, phiên chợ được mở mang nhiều.
Chính nhờ sự quan tâm đến việc phát triển thương nghiệp nên nền nông nghiệp đã phát triển mạnh mẽ. Các nghề thủ công như: Dệt lụa, ươm tơ, dệt vải, nghề mộc, nghề chạm, nghề đúc đồng cũng phát triển. Kinh đô
[Thăng Long](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%C4%83ng_Long) 36 phố phường sầm uất, nhộn nhịp tồn tại phát triển đến tận ngày nay. [Phường Yên Thái](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ph%C6%B0%E1%BB%9Dng_Y%C3%AAn_Th%C3%A1i&action=edit&redlink=1) làm giấy, [Phường Nghi Tàm](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ph%C6%B0%E1%BB%9Dng_Nghi_T%C3%A0m&action=edit&redlink=1) dệt vải lụa, [Phường Hà Tân](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ph%C6%B0%E1%BB%9Dng_H%C3%A0_T%C3%A2n&action=edit&redlink=1) nung vôi, [Phường Hàng Đào](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ph%C6%B0%E1%BB%9Dng_H%C3%A0ng_%C4%90%C3%A0o) nhuộm điều, Phường Ngũ Xá đúc đồng, Phường gạch và gốm sứ [Bát Tràng](https://vi.wikipedia.org/wiki/B%C3%A1t_Tr%C3%A0ng) và nhiều phường khác nữa, v.v…
Nhờ những cải cách tích cực này mà nền kinh tế nước ta nhanh chống dược phục hồi va phát triển
### Giáo dục
Cùng với việc xây dựng thiết chế mới, Lê Thánh Tông đẩy mạnh phát triển giáo dục, đào tạo nhân tài. Ngoài
[Hàn lâm viện](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=H%C3%A0n_l%C3%A2m_vi%E1%BB%87n&action=edit&redlink=1), [Quốc sử viện](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Qu%E1%BB%91c_s%E1%BB%AD_vi%E1%BB%87n&action=edit&redlink=1), nhà Thái học, [Quốc Tử Giám](https://vi.wikipedia.org/wiki/Qu%E1%BB%91c_T%E1%BB%AD_Gi%C3%A1m) là những cơ quan văn hóa, giáo dục lớn, Lê Thánh Tông còn cho xây kho bí thư chứa sách, đặc biệt đã sáng lập [Hội Tao Đàn](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tao_%C4%91%C3%A0n_Nh%E1%BB%8B_th%E1%BA%ADp_b%C3%A1t_T%C3%BA) bao gồm những nhà văn hóa có tiếng đương thời mà Lê Thánh Tông là Tao Đàn chủ soái.
Dưới thời ông, việc thi cử và học tập thường xuyên và rất nhiều tiến sĩ và trạng nguyên đỗ đạt và thành danh. Ông khởi xướng lập
[bia Tiến sĩ](https://vi.wikipedia.org/wiki/Bia_ti%E1%BA%BFn_s%C4%A9_V%C4%83n_Mi%E1%BA%BFu_Th%C4%83ng_Long) và tiến hành cho dựng để ghi danh, tôn vinh những người tài và đức của dân tộc [Đại Việt](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%A1i_Vi%E1%BB%87t) ở [Văn Miếu-Quốc Tử Giám](https://vi.wikipedia.org/wiki/V%C4%83n_Mi%E1%BA%BFu_-_Qu%E1%BB%91c_T%E1%BB%AD_Gi%C3%A1m) và các thế hệ, các triều đình sau này tiếp tục bổ sung các tấm bia vinh danh mới.
Đặc biệt ông rất tích cực trong cải tổ giáo dục, có những chính sách mới về thi cử và tránh gian lận trong thi cử. Nhiều lần ông đích thân chấm bài làm và khảo lại các bài thi có nghi ngờ.
### Văn hóa
[chùa Bái Đính](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ch%C3%B9a_B%C3%A1i_%C4%90%C3%ADnh)tỉnh [Ninh Bình](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ninh_B%C3%ACnh)
#### Biên soạn các tác phẩm giá trị
Lê Thánh Tông trị vì
[Đại Việt](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%A1i_Vi%E1%BB%87t) 38 năm và dưới thời ông nho học trở nên chiếm ưu thế, ông đã cho ra lệnh soạn nhiều tác phẩm có giá trị [văn hóa](https://vi.wikipedia.org/wiki/V%C4%83n_h%C3%B3a) [xã hội](https://vi.wikipedia.org/wiki/X%C3%A3_h%E1%BB%99i).
Việc biên soạn Lịch sử được Lê Thánh Tông ý thức hơn hết, với tư cách là những công cụ để nối liền đạo thống; khôi phục xây dựng kho tư liệu sử liệu dân tộc sau giai đoạn bị triệt tiêu văn hóa, sách vở
[thời thuộc Minh](https://vi.wikipedia.org/wiki/B%E1%BA%AFc_thu%E1%BB%99c_l%E1%BA%A7n_4). Năm 1479 vua Lê Thánh Tông đã ra chỉ dụ lệnh cho [Ngô Sỹ Liên](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ng%C3%B4_S%E1%BB%B9_Li%C3%AAn) biên soạn bộ [Đại Việt sử ký toàn thư](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%A1i_Vi%E1%BB%87t_s%E1%BB%AD_k%C3%BD_to%C3%A0n_th%C6%B0). Nhà vua cũng đã nhiều lần ra chiếu sưu tầm tư liệu, sách vở và dã sử trong dân gian.
Vào năm 1483, Lê Thánh Tông chủ biên bộ sách
[Thiên Nam dư hạ tập](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Thi%C3%AAn_Nam_d%C6%B0_h%E1%BA%A1_t%E1%BA%ADp&action=edit&redlink=1) (天南餘暇集) sai các văn thần như [Đỗ Nhuận](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%97_Nhu%E1%BA%ADn) (杜 潤), [Nguyễn Trực](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Tr%E1%BB%B1c) (阮 直) biên soạn. Sách được biên soạn theo loại sách hội yếu, thông điển, gồm 100 quyển ghi chép đầy đủ các chế độ, luật lệ, văn thư, điển lệ, các giấy tờ văn thư hành chính (như chiếu, dụ, cáo, sắc…). Hiện nay, bộ sách thất lạc gần hết, chỉ còn lại 10 tập chép tay viết về các mảng quan chế, điều luật, bản đồ, sớ văn; Thơ, văn, điển lệ, điều luật, chinh chiến, quan chức, thiên văn, địa lí, lịch sử… của nhà Lê, từ Lê Thánh Tông trở về trước. Cụ thể như sau:
- 1. Điều luật và Quan chế.
- 2. Bình thi văn.
- 3. Liệt truyện, Tạp thức.
- 4. Khảo sử.
- 5. Thi tập; Đối liên.
- 6. Phú tập.
- 7. Thi tiền tập; Chinh tây kỉ hành; Minh lương cẩm tú và Quỳnh uyển cửu ca.
- 8. Chinh Chiêm Thành sự vụ; Chinh Tây kỉ hành.
- 9. Điển lệ; Phú tập.
- 10. Thiên hạ bản đồ; Quan chế.
#### Sáng tác văn thơ
Lê Thánh Tông là một nhà
[thơ](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%C6%A1) và phê bình văn học, vừa sáng tác văn thơ, vừa nghiên cứu, phê bình. Những trước tác của [Hội Tao đàn](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tao_%C4%91%C3%A0n_Nh%E1%BB%8B_th%E1%BA%ADp_b%C3%A1t_T%C3%BA) được ghi chép bằng [chữ Hán](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ch%E1%BB%AF_H%C3%A1n) trong bộ sách: [Thiên Nam dư hạp tập](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Thi%C3%AAn_Nam_d%C6%B0_h%E1%BA%A1p_t%E1%BA%ADp&action=edit&redlink=1), [Quỳnh uyển cửu ca](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Qu%E1%BB%B3nh_uy%E1%BB%83n_c%E1%BB%ADu_ca&action=edit&redlink=1)(瓊 苑 九 歌) [[9]](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_Th%C3%A1nh_T%C3%B4ng#cite_note-9) [Minh lương cẩm tú](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Minh_l%C6%B0%C6%A1ng_c%E1%BA%A9m_t%C3%BA&action=edit&redlink=1)(明 良 錦 繡): Gồm 18 bài, phần đa vịnh các cửa biển từ [cửa Thần Phù](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%ADa_Th%E1%BA%A7n_Ph%C3%B9)đến [Hải Vân quan](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=H%E1%BA%A3i_V%C3%A2n_quan&action=edit&redlink=1). [Văn minh cổ xúy](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=V%C4%83n_minh_c%E1%BB%95_x%C3%BAy&action=edit&redlink=1)(文明鼓吹): Tập thơ Lê Thánh Tông cùng các hoàng tử và triều thần viết nhân dịp về bái yết sơn lăng, viếng thăm lăng mộ hoàng tộc để tỏ lòng hiếu kính tổ tiên, cầu cho quốc thái dân an. [Chinh Tây kỷ hành](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Chinh_T%C3%A2y_k%E1%BB%B7_h%C3%A0nh&action=edit&redlink=1)(征西紀行): Tập thơ nhật ký theo lộ trình tiến đánh Chiêm Thành từ năm 1470 đến 1471, gồm 30 bài. [Cổ Tâm bách vịnh](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=C%E1%BB%95_T%C3%A2m_b%C3%A1ch_v%E1%BB%8Bnh&action=edit&redlink=1)(古心百詠): Tập thơ họa thơ vịnh sử của nhà Nho đời Minh là Tiên Tử Nghĩa. Các từ thần là Thân Nhân Trung, Đỗ Nhuận phụng bình. Thơ đều làm theo thể ngũ ngôn tuyệt cú . [[10]](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_Th%C3%A1nh_T%C3%B4ng#cite_note-10) [Châu cơ thắng thưởng](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ch%C3%A2u_c%C6%A1_th%E1%BA%AFng_th%C6%B0%E1%BB%9Fng&action=edit&redlink=1)(珠璣勝賞): Vần thơ châu ngọc được viết khi du ngoạn cảnh núi sông danh thắng của đất nước, như [chùa Sài Sơn](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ch%C3%B9a_S%C3%A0i_S%C6%A1n&action=edit&redlink=1), [núi Chiếu Bạch](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=N%C3%BAi_Chi%E1%BA%BFu_B%E1%BA%A1ch&action=edit&redlink=1), [động Long Quang](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=%C4%90%E1%BB%99ng_Long_Quang&action=edit&redlink=1),… gồm 20 bài. [Anh hoa hiếu trị](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Anh_hoa_hi%E1%BA%BFu_tr%E1%BB%8B&action=edit&redlink=1)(英華孝治) [Cổ kim cung từ thi tập](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=C%E1%BB%95_kim_cung_t%E1%BB%AB_thi_t%E1%BA%ADp&action=edit&redlink=1)(古今宮詞詩集) [Xuân vân thi tập](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Xu%C3%A2n_v%C3%A2n_thi_t%E1%BA%ADp&action=edit&redlink=1)(春雲詩集): 1 tuyển tập các tác phẩm thơ của Lê Thánh Tông, không rõ thời điểm biên tập.
Số lượng tác phẩm thi văn của Lê Thánh Tông thực tế có thể còn nhiều hơn, nhưng còn lại đến nay chỉ có khoảng 350 bài
. [11]
Ngoài thơ chữ Hán, Lê Thánh Tông còn có khá nhiều thơ Nôm, tập trung chủ yếu trong
[Hồng Đức quốc âm thi tập](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=H%E1%BB%93ng_%C4%90%E1%BB%A9c_qu%E1%BB%91c_%C3%A2m_thi_t%E1%BA%ADp&action=edit&redlink=1) (洪 德國音詩集). Hiện vẫn chưa có con số thống kê chính xác các bài thơ Nôm của ông. Nhưng bài văn Nôm [Thập giới cô hồn quốc ngữ văn](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Th%E1%BA%ADp_gi%E1%BB%9Bi_c%C3%B4_h%E1%BB%93n_qu%E1%BB%91c_ng%E1%BB%AF_v%C4%83n&action=edit&redlink=1) (十戒孤魂國語文) có thể coi là bài văn biền ngẫu có giá trị bậc nhất của thế kỷ XV.
Trong đó, không chỉ ghi chép thơ văn, mà còn ghi chép về lý luận phê bình
[văn học](https://vi.wikipedia.org/wiki/V%C4%83n_h%E1%BB%8Dc), về [lịch sử](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%E1%BB%8Bch_s%E1%BB%AD), [kinh tế](https://vi.wikipedia.org/wiki/Kinh_t%E1%BA%BF), quan chế, [địa lý](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%8Ba_l%C3%BD) v.v…
Lê Thánh Tông là người dẫn đầu phong trào mới này, cả về nghệ thuật thể hiện, cả về tư tưởng
[triết học](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tri%E1%BA%BFt_h%E1%BB%8Dc). [Thánh Tông di thảo](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%C3%A1nh_T%C3%B4ng_di_th%E1%BA%A3o) là dấu mốc quan trọng ghi nhận bước trưởng thành của [truyện](https://vi.wikipedia.org/wiki/Truy%E1%BB%87n) ký Đại Việt viết bằng [chữ Hán](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ch%E1%BB%AF_H%C3%A1n), ra đời trước cả tập “Truyền kỳ mạn lục” của Nguyễn Dữ ( [thế kỷ 16](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BA%BF_k%E1%BB%B7_16)).
Lê Thánh Tông khuyến khích các quan lại và tự mình tích cực sử dụng
[chữ Nôm](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ch%E1%BB%AF_N%C3%B4m) như một sự tự tôn và tự cường. Trong một bài thơ Nôm, Lê Thánh Tông tự trình bày mình: *Trống dời canh còn đọc sách* *Chiêng xế bóng chửa thôi chầu.*
### Tôn giáo
Dưới thời
[Hậu Lê](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_L%C3%AA_s%C6%A1) nói chung, và trong thời vua Lê Thánh Tông nói riêng, [Phật giáo](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ph%E1%BA%ADt_gi%C3%A1o) bị đẩy lui xuống sinh hoạt ở các làng xã, trong khi đó, [Nho giáo](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nho_gi%C3%A1o) lại được coi trọng và lên ngôi, đặc biệt là khu vực triều đình và giới Nho học. Đó là đặc điểm chính của thời kỳ này. Mặt khác do trước đó chịu sự tận diệt của [nhà Minh](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_Minh) nên nhiều chùa chiền, cung điện và các Phật tử phát triển rực rỡ ở các triều đại [nhà Lý](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_L%C3%BD), [nhà Trần](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_Tr%E1%BA%A7n) đã bị xóa bỏ. [Nho giáo](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nho_gi%C3%A1o) cũng đóng góp một cách đáng kể vào tín ngưỡng và cách xây dựng một nhà nước phong kiến tập quyền vững chắc và phát triển.
Cũng cần phải kể đến một số tôn giáo khác có điều kiện du nhập vào
[Đại Việt](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%A1i_Vi%E1%BB%87t) thời kỳ sau khi Lê Thánh Tông sáp nhập lãnh thổ [Chiêm Thành](https://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%C3%AAm_Th%C3%A0nh) vào Đại Việt cũng góp phần làm phong phú thêm các loại hình tôn giáo đa dạng sau này của [Việt Nam](https://vi.wikipedia.org/wiki/Vi%E1%BB%87t_Nam). Với chính sách cai trị của Lê Thánh Tông, sự xung đột giữa các cư dân Chăm và Việt, như xung đột tôn giáo, rất ít xảy ra trầm trọng.
### Coi trọng người hiền tài
Ở
[Văn Miếu-Quốc Tử Giám](https://vi.wikipedia.org/wiki/V%C4%83n_Mi%E1%BA%BFu_-_Qu%E1%BB%91c_T%E1%BB%AD_Gi%C3%A1m), Trường đại học đầu tiên của xã hội phong kiến Việt Nam, trên một tấm bia đá, có ghi một danh sĩ nổi tiếng thời nhà Lê, đó là [Thân Nhân Trung](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%C3%A2n_Nh%C3%A2n_Trung), người quê Việt Yên, [Bắc Giang](https://vi.wikipedia.org/wiki/B%E1%BA%AFc_Giang). Ông có sớ dâng vua “Chiêu nạp hiền tài” và cho rằng “Hiền tài là nguyên khí quốc gia”. Sự kiện này được khắc trên bia đá dựng thời Lê Thánh Tông. Điều này nói lên rằng, ông là người rất trọng dụng nhân tài và thực tế dưới thời trị vì của ông, những người tài thường được trọng dụng và đã cùng ông đoàn kết xây dựng một [Đại Việt](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%A1i_Vi%E1%BB%87t) trong yên vui, ngoài yên ổn, dân chúng rất mến mộ vị [Hoàng đế](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ho%C3%A0ng_%C4%91%E1%BA%BF) của mình.
Ông ngưỡng mộ và dễ tha thứ lỗi lầm cho các bậc tài đức, một đoạn ghi chép sau đây sẽ nói thêm về điều này. Một lần ông trách cứ cựu thần
[Ngô Sĩ Liên](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ng%C3%B4_S%C4%A9_Li%C3%AAn), [Nghiêm Nhân Thọ](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Nghi%C3%AAm_Nh%C3%A2n_Th%E1%BB%8D&action=edit&redlink=1): *Ta mới coi chính sự, sửa mới đức tính, ngươi bảo nước ta là hàng phiên bang của* [Trung Quốc](https://vi.wikipedia.org/wiki/Trung_Qu%E1%BB%91c)thời xưa, thế là người theo đường chết, mang lòng không vua.
Tuy nói vậy, Lê Thánh Tông vẫn trọng dụng Ngô Sỹ Liên và giao cho ông phụ trách soạn
[Đại Việt Sử Ký Toàn Thư](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%A1i_Vi%E1%BB%87t_s%E1%BB%AD_k%C3%BD_to%C3%A0n_th%C6%B0). Bên cạnh dưới thời ông cũng có các học giả khác như, nhà toán học Trạng nguyên [Lương Thế Vinh](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%C6%B0%C6%A1ng_Th%E1%BA%BF_Vinh), với tác phẩm [Đại thành Toán pháp](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%A1i_th%C3%A0nh_To%C3%A1n_ph%C3%A1p); [Phan Phu Tiên](https://vi.wikipedia.org/wiki/Phan_Phu_Ti%C3%AAn), với tác phẩm [Bản thảo thực vật toát yếu](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=B%E1%BA%A3n_th%E1%BA%A3o_th%E1%BB%B1c_v%E1%BA%ADt_to%C3%A1t_y%E1%BA%BFu&action=edit&redlink=1) v.v…
Lê Thánh Tông bắt đầu cho phép tôn vinh việc học bằng các cuộc lễ xướng danh (lễ đọc tên người thi đậu), lễ vinh quy bái tổ (lễ đón rước người thi đậu về làng) và nhất là lệ khắc tên và lý lịch tiến sĩ vào bia đá
[Văn Miếu](https://vi.wikipedia.org/wiki/V%C4%83n_mi%E1%BA%BFu) (Năm 1484 giao cho Lễ bộ thượng thư [Quách Đình Bảo](https://vi.wikipedia.org/wiki/Qu%C3%A1ch_%C4%90%C3%ACnh_B%E1%BA%A3o) trọng trách chủ trì soạn khắc bia đá, cả thẩy 10 bia đá đầu tiên tương ứng với 10 khoa thi, bắt đầu từ khoa thi Nhâm Tuất 1442 đến khoa thi 1484). Vì thế khuyến khích mọi tầng lớp cư dân đua nhau học hành để tên tuổi được ghi vào bảng vàng, để gia môn được vinh dự và để làng quê được vinh hiển.
Như thế công việc giáo dục
[Nho học](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nho_gi%C3%A1o) đã trở thành nếp. Ngoài trường Quốc Tử Giám và các viện lớn ra còn có các trường học ở các đạo, phủ, thừa với rất đông học trò. Các kỳ thi được các sĩ tử khắp nơi hưởng ứng . [12]
### Mở rộng Đại Việt
#### Nam tiến
Năm
[1452](https://vi.wikipedia.org/wiki/1452), [Ma Ha Quý Do](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ma_Ha_Qu%C3%BD_Do&action=edit&redlink=1) được vua [Minh Đại Tông](https://vi.wikipedia.org/wiki/Minh_%C4%90%E1%BA%A1i_T%C3%B4ng) phong làm [quốc vương Chiêm Thành](https://vi.wikipedia.org/wiki/Vua_Ch%C4%83m_Pa). Sau đó Quý Do bị [Bàn La Trà Duyệt](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=B%C3%A0n_La_Tr%C3%A0_Duy%E1%BB%87t&action=edit&redlink=1), người ở [Thị Nại](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%8B_N%E1%BA%A1i) sát hại và cướp ngôi. Trà Duyệt chết, truyền ngôi cho em là [Trà Toàn](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%C3%A0_To%C3%A0n) (Pau Kubah). Trà Toàn được sử sách [Việt Nam](https://vi.wikipedia.org/wiki/Vi%E1%BB%87t_Nam) mô tả là: “ *hung hãn, hoang dâm, bạo ngược*“. [Trà Toàn](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%C3%A0_To%C3%A0n) bỏ tiến cống [nhà Lê](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_L%C3%AA), thường xâm lấn biên giới phía nam Đại Việt. Năm [1470](https://vi.wikipedia.org/wiki/1470), Trà Toàn sai sứ thần sang cầu viện [nhà Minh](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_Minh), thân hành đem 10 vạn [quân thủy](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Qu%C3%A2n_th%E1%BB%A7y&action=edit&redlink=1), [bộ](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Qu%C3%A2n_b%E1%BB%99&action=edit&redlink=1) cùng [voi](https://vi.wikipedia.org/wiki/Voi) [ngựa](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ng%E1%BB%B1a) đến đánh úp [Hóa Châu](https://vi.wikipedia.org/wiki/H%C3%B3a_Ch%C3%A2u). Viên tướng trấn giữ [Hóa Châu](https://vi.wikipedia.org/wiki/H%C3%B3a_Ch%C3%A2u) [Phạm Văn Hiển](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ph%E1%BA%A1m_V%C4%83n_Hi%E1%BB%83n&action=edit&redlink=1) chống không nổi, phải đóng cửa thành chống giữ, cho người phi ngựa đem văn thư cáo cấp về kinh đô [Thăng Long](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%C4%83ng_Long). [Tháng 10](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%C3%A1ng_m%C6%B0%E1%BB%9Di) năm 1470, vua Lê Thánh Tông sai [Nguyễn Đình Mỹ](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Nguy%E1%BB%85n_%C4%90%C3%ACnh_M%E1%BB%B9&action=edit&redlink=1) và [Quách Đình Bảo](https://vi.wikipedia.org/wiki/Qu%C3%A1ch_%C4%90%C3%ACnh_B%E1%BA%A3o) đem việc Chiêm Thành đánh úp biên giới sang báo cáo với nhà Minh. [[13]](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_Th%C3%A1nh_T%C3%B4ng#cite_note-ReferenceA-13)
Lê Thánh Tông quyết định chinh phạt, sát nhập lãnh thổ Chiêm Thành vào Đại Việt. Ông bá cáo với dân chúng trong nước biết một cách công khai và rõ ràng về lý do xuất quân, bằng
[chiếu thư đánh Chiêm](https://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFu_th%C6%B0_%C4%91%C3%A1nh_Chi%C3%AAm). Ông lệnh cho [Đinh Liệt](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90inh_Li%E1%BB%87t) và [Lê Niệm](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_Ni%E1%BB%87m) đem 10 vạn quân xuất phát đi trước (28/11/1470). 10 ngày sau nhà vua thân hành đốc xuất 15 vạn thủy quân xuôi vào đất Chiêm Thành.
Quân Đại Việt liên tiếp tiến quân, cuối cùng vây được kinh thành Đồ Bàn.
[Tháng 3](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%C3%A1ng_ba) năm [1471](https://vi.wikipedia.org/wiki/1471), kinh đô [Đồ Bàn](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%93_B%C3%A0n) của Chiêm Thành thất thủ. Theo [Đại Việt Sử Ký Toàn Thư](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%A1i_Vi%E1%BB%87t_s%E1%BB%AD_k%C3%BD_to%C3%A0n_th%C6%B0), hơn 30.000 người Chiêm bị bắt, trong đó có vua Trà Toàn. 40.000 lính [Chiêm Thành](https://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%C3%AAm_Th%C3%A0nh) đã tử trận.
Bấy giờ 1 tướng Chiêm là
[Bô Trì Trì](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=B%C3%B4_Tr%C3%AC_Tr%C3%AC&action=edit&redlink=1) chạy về đất [Phan Lung](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Phan_Lung&action=edit&redlink=1), cử sứ sang cống và xin xưng thần với Đại Việt. Theo [Việt Nam Sử Lược](https://vi.wikipedia.org/wiki/Vi%E1%BB%87t_Nam_s%E1%BB%AD_l%C6%B0%E1%BB%A3c), vua Thánh Tông có ý muốn làm cho Chiêm Thành yếu đi, mới chia đất Chiêm ra làm 3 nước, phong 3 vua: 1 nước gọi Chiêm Thành, 1 nước nữa là Hóa Anh và 1 nước nữa là Nam Phan. [[14]](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_Th%C3%A1nh_T%C3%B4ng#cite_note-14)
Sau khi Trà Toàn bị bắt, em là Trà Toại trốn vào núi, sai người sang cầu cứu
[nhà Minh](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_Minh) và xin phong vương. Được tin, Lê Thánh Tông sai [Lê Niệm](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_Ni%E1%BB%87m) đem 3 vạn quân vào đánh, Trà Toại bị bắt giải về kinh. Về sau, [vua nhà Minh](https://vi.wikipedia.org/wiki/Danh_s%C3%A1ch_vua_nh%C3%A0_Minh) sai sứ sang bảo Lê Thánh Tông phải trả đất cho Chiêm Thành, nhưng ông nhất quyết không chịu. [[13]](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_Th%C3%A1nh_T%C3%B4ng#cite_note-ReferenceA-13)
Sau chiến thắng, Lê Thánh Tông thực hiện chính sách mới, bình định và Việt hóa dân chúng người Chiêm Thành và sát nhập lãnh thổ miền bắc Chiêm Thành (từ
[đèo Hải Vân](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%C3%A8o_H%E1%BA%A3i_V%C3%A2n) tới bắc [Phú Yên](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ph%C3%BA_Y%C3%AAn) ngày nay) vào Đại Việt. [Tháng 6](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%C3%A1ng_s%C3%A1u) năm 1471, lãnh thổ miền bắc Chiêm Thành được lập thành [thừa tuyên Quảng Nam](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Th%E1%BB%ABa_tuy%C3%AAn_Qu%E1%BA%A3ng_Nam&action=edit&redlink=1) và vệ Thăng Hoa.
#### Tây tiến
Sau khi Đại Việt đánh hạ
[Chiêm Thành](https://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%C3%AAm_Th%C3%A0nh), nhiều vương quốc láng giềng phía Tây bắt đầu cử sứ thần đến ra mắt và đưa cống phẩm. Nhà Minh cũng dè dặt phản đối việc làm của Lê Thánh Tông.
Năm
[1478](https://vi.wikipedia.org/wiki/1478), có tù trưởng xứ [Bồn Man](https://vi.wikipedia.org/wiki/B%E1%BB%93n_Man) là [Cầm Công](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=C%E1%BA%A7m_C%C3%B4ng&action=edit&redlink=1) làm phản , ngầm xin sự trợ giúp của vương quốc [15] [Lan Xang](https://vi.wikipedia.org/wiki/Lan_Xang) . Lan Xang điều binh quấy nhiễu [[16]](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_Th%C3%A1nh_T%C3%B4ng#cite_note-16) [châu Quy Hợp](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ch%C3%A2u_Quy_H%E1%BB%A3p&action=edit&redlink=1)của [Đại Việt](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%A1i_Vi%E1%BB%87t). [[13]](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_Th%C3%A1nh_T%C3%B4ng#cite_note-ReferenceA-13) [[17]](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_Th%C3%A1nh_T%C3%B4ng#cite_note-17)
Cùng năm 1478, vào tháng 7 vua Lê Thánh Tông quyết định xuống chiếu đánh dẹp mặt trận phía Tây, liền sai Thái uý
[Lê Thọ Vực](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=L%C3%AA_Th%E1%BB%8D_V%E1%BB%B1c&action=edit&redlink=1) cùng các tướng [Trịnh Công Lộ](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Tr%E1%BB%8Bnh_C%C3%B4ng_L%E1%BB%99&action=edit&redlink=1), [Lê Đình Ngạn](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=L%C3%AA_%C4%90%C3%ACnh_Ng%E1%BA%A1n&action=edit&redlink=1), [Lê Lộng](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_L%E1%BB%99ng) và [Lê Nhân Hiếu](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=L%C3%AA_Nh%C3%A2n_Hi%E1%BA%BFu&action=edit&redlink=1) chia quân 18 vạn quân làm 5 đạo đi theo các đường:
- Đường
[phủ Thanh Đô](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ph%E1%BB%A7_Thanh_%C4%90%C3%B4&action=edit&redlink=1) [[20]](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_Th%C3%A1nh_T%C3%B4ng#cite_note-20)
- Đường
[phủ Trà Lân](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ph%E1%BB%A7_Tr%C3%A0_L%C3%A2n) , [[21]](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_Th%C3%A1nh_T%C3%B4ng#cite_note-21)
- Đường
[phủ Ngọc Ma](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ph%E1%BB%A7_Ng%E1%BB%8Dc_Ma&action=edit&redlink=1) . [[22]](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_Th%C3%A1nh_T%C3%B4ng#cite_note-22)
Cuộc chiến diễn ra ác liệt tại các mặt trận, quân
[Đại Việt](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%A1i_Vi%E1%BB%87t) thế mạnh hơn đã tiến sâu đánh lui, tiêu diệt; bắt sống nhiều cánh quân tướng lĩnh của [Lan Xang](https://vi.wikipedia.org/wiki/Lan_Xang). Buộc triều đình, hoàng tộc của vua [Xaiyna Chakhaphat](https://vi.wikipedia.org/wiki/Xaiyna_Chakhaphat) phải bỏ chạy. Quân đội Đại Việt tiến vào kinh thành Luang Prabang, lấy đây làm bàn đạp để tiến sang phía Tây tiếp tục truy kích quân Lan Xang. Quân Đại Việt tiếp tục đuổi quân [Lan Xang](https://vi.wikipedia.org/wiki/Lan_Xang) tới [sông Kim Sa](https://vi.wikipedia.org/wiki/S%C3%B4ng_Kim_Sa) giáp với [Miến Điện](https://vi.wikipedia.org/wiki/Myanmar). Quân Đại Việt toàn thắng. [23] [[24]](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_Th%C3%A1nh_T%C3%B4ng#cite_note-ReferenceB-24)
Khi tin thắng trận của cánh quân phía Bắc tới nhà vua đại giá trở về. Đầu năm 1479, nhà vua sau đó tiếp tục sai Lê Niệm thống suất 30 vạn quân tiêu diệt hoàn toàn lực lượng kháng cự của
[Cầm Công](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=C%E1%BA%A7m_C%C3%B4ng&action=edit&redlink=1) tại [Bồn Man](https://vi.wikipedia.org/wiki/B%E1%BB%93n_Man). Quân đội Đại Việt vượt qua được cửa ải, đốt phá các thành trì kháng cự, thiêu hủy kho tàng. [Cầm Công](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=C%E1%BA%A7m_C%C3%B4ng&action=edit&redlink=1) bỏ chạy rồi chết. Dân Bồn Man khi đó đa phần bị chết đói, 9 vạn hộ chỉ còn 2.000 người bèn đầu hàng. Nhà vua bèn cho [Cầm Đông](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=C%E1%BA%A7m_%C4%90%C3%B4ng&action=edit&redlink=1) (họ hàng của [Cầm Công](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=C%E1%BA%A7m_C%C3%B4ng&action=edit&redlink=1)) làm *Tuyên úy đại sứ* để thu phục, đặt lại quan cai trị như trước nhưng sau Cầm Đông cũng lại làm phản.
Gây nên
[cuộc chiến Lan Xang](https://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_%C4%90%E1%BA%A1i_Vi%E1%BB%87t_-_Lan_Xang_%281478-1480%29) là cũng vì họ Cầm ở Bồn Man muốn làm phản Đại Việt. [25] [[24]](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_Th%C3%A1nh_T%C3%B4ng#cite_note-ReferenceB-24)
### Quan hệ với Trung Quốc
Đại Việt bấy giờ có lệ xưng thần với
[nhà Minh](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_Minh), nhưng vua Lê Thánh Tông vẫn hết lòng phòng bị mặt bắc. Thỉnh thoảng có những thổ dân sang quấy nhiễu, thì lập tức vua cho quan quân lên dẹp yên và cho sứ sang [Trung Quốc](https://vi.wikipedia.org/wiki/Trung_Qu%E1%BB%91c) để phân giải mọi sự cho minh bạch. Có lần được tin có người nhà Minh đem quân qua địa giới, Thánh Tông liền cho người do thám thực hư.
Lời của vua Lê Thánh Tông từng nói với triều thần đã được ghi rõ trong Đại Việt sử ký toàn thư:
*“Một thước núi, một tấc sông của ta, lẽ nào lại nên vứt bỏ? Ngươi phải kiên quyết tranh biện, chớ cho họ lấn dần. Nếu họ không nghe, còn có thể sai sứ sang phương Bắc trình bày rõ điều ngay lẽ gian. Nếu ngươi dám đem một thước núi, một tấc đất của Thái tổ làm mồi cho giặc, thì tội phải tru di!”* (lời của vua Lê Thánh Tông nói với các quan phụ trách biên cương năm 1473, được chép trong Đại Việt sử ký toàn thư.)
Ông thường bảo với triều thần:
|“||
|Ta phải giữ gìn cho cẩn thận, đừng để ai lấy mất 1 phân núi, 1 tấc sông do vua Thái Tổ để lại. |”|
|—Lê Thánh Tông|
Nhà vua có lòng vì nước như thế, nên nhà Minh dẫu có muốn dòm ngó cũng chẳng dám làm gì. Vả lại quân Đại Việt bấy giờ đi đánh
[Lào](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%A0o), [Chiêm](https://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%C3%AAm_Th%C3%A0nh) nên thanh thế bao nhiêu, nhà Minh cũng phải lấy lễ nghĩa mà đãi Đại Việt, quan hệ giữa hai nước vẫn được hoà bình. . [24]
### Quan hệ với bề tôi
#### Nguyễn Trãi
Danh nhân văn hóa
[Nguyễn Trãi](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Tr%C3%A3i) và gia đình ông đã bị [tru di tam tộc](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tru_di_tam_t%E1%BB%99c) vào năm [1442](https://vi.wikipedia.org/wiki/1442) trong [vụ án Lệ Chi Viên](https://vi.wikipedia.org/wiki/V%E1%BB%A5_%C3%A1n_L%E1%BB%87_Chi_Vi%C3%AAn). Sau vụ án này, vua [Lê Nhân Tông](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_Nh%C3%A2n_T%C3%B4ng) (1443-1459) đã khẳng định lại công lao sự nghiệp của Nguyễn Trãi: *Nguyễn Trãi là người trung thành giúp đức Thái Tổ dẹp yên giặc loạn, giúp đức Thái Tông sửa sang thái bình. Văn chương và đức nghiệp của Nguyễn Trãi, các danh tướng của bản triều không ai sánh bằng* . Nhưng Lê Nhân Tông vẫn chưa minh oan cho Nguyễn Trãi. [[26]](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_Th%C3%A1nh_T%C3%B4ng#cite_note-26)
Năm
[1464](https://vi.wikipedia.org/wiki/1464), Lê Thánh Tông đã chính thức minh oan cho Nguyễn Trãi. Ông ca ngợi Nguyễn Trãi là *Ức Trai tâm thượng quang Khuê tảo*, truy tặng tước Tán Trù Bá, ban cho con là Anh Vũ chức huyện quan. Năm [1467](https://vi.wikipedia.org/wiki/1467), Lê Thánh Tông ra lệnh sưu tầm di cảo thơ văn Nguyễn Trãi. Việc làm này có thể đã góp phần bảo tồn một phần quan trọng các di sản văn hóa mà Nguyễn Trãi đã để lại.
Vua Lê Thánh Tông như đã tạc bia cho Nguyễn Trãi bằng câu thơ:
*Ức Trai tâm thượng quang Khuê tảo*
Tạm dịch:
*Tâm hồn Ức Trai sáng tựa sao Khuê*
- hay là:
*Văn chương Ức Trai lòng soi sáng*
Nhiều người hiểu sai khi dịch nghĩa “Ức Trai tâm thượng quang khuê tảo” là “Lòng Ức Trai sáng tựa sao khuê”, dịch chính xác phải là “văn chương Ức Trai lòng soi sáng”, với ý ca ngợi văn chương chứ không phải nhân cách Nguyễn Trãi
. [27]
|Nguyên văn bài thơ:
|
Cao Đế anh hùng cái thế danh
|Dịch nghĩa:
|Binh giáp Mười anh em họ Trịnh (con thái uý Hai cha con họ Thân ( Cháu hiếu là Hồng Đức [Lê Thánh Tông] nay kế thừa nghiệp lớn Vui hưởng thái bình như nhà Chu tám trăm năm
#### Các đại thần chống Lê Nghi Dân
Với những người thực hiện đảo chính
[Lê Nghi Dân](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_Nghi_D%C3%A2n) thành công để đưa Lê Thánh Tông lên ngôi như [Nguyễn Xí](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_X%C3%AD), [Đinh Liệt](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90inh_Li%E1%BB%87t), [Lê Niệm](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_Ni%E1%BB%87m),… ông đều phong thưởng. Nhưng với những người tham gia vụ đảo chính Nghi Dân trước đó bị thất bại và bị Nghi Dân giết như Lê Ê, Lê Thụ, Đỗ Bí, Lê Ngang, khi Nguyễn Xí đề nghị truy phong tiết liệt cho họ thì Lê Thánh Tông không chấp thuận, ngược ông lại còn ban ý chỉ coi việc họ binh biến thất bại như tội thần : [28] *Đã xem hết tờ tâu, trong ấy có xin cho bọn Lê Ê, Lê Thụ, Đỗ Bí, Lê Ngang theo như lệ công thần đã mất, nhưng câu ấy còn có thể bẻ lại được, là vì khoảng năm* [Diên Ninh](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_Nh%C3%A2n_T%C3%B4ng), Đỗ Bí, Lê Ê ở chức cao nhất vào hàng tể thần; Lê Ngang, Lê Thụ tay cầm cấm quân, giữ việc an nguy, đáng lẽ phải dẹp yên giặc loạn, chuyển nguy thành an mới phải, thế mà chỉ biết sắp gà vào trong nồi mà để cá kình lọt ra ngoài lưới. Đến sau mưu việc không kín, đến nỗi phải phơi thây ở bên đường. Đó lại thêm một tội khác trong các tội của bọn Bí, Ngang, có khác gì tội giết [vua](https://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BA%A5n_Linh_c%C3%B4ng)của Triệu Thuẫn ngày xưa, sau được để cùng với những công thần đã mất?
Với công thần
[Lê Lăng](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_L%C4%83ng) tham gia cùng [Nguyễn Xí](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_X%C3%AD), sau khi biết Lăng từng có ý lập anh mình là Lê Khắc Xương, Lê Thánh Tông cũng kết án xử tử Lê Lăng vào năm 1462.
## Qua đời
Theo Đại Việt Sử Ký Toàn Thư, năm
[1497](https://vi.wikipedia.org/wiki/1497), Thánh Tông hoàng đế lâm bệnh [phù thũng](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ph%C3%B9_th%C5%A9ng&action=edit&redlink=1). Quý phi Nguyễn Hằng, con gái của [công thần](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=C%C3%B4ng_th%E1%BA%A7n&action=edit&redlink=1) [Nguyễn Đức Trung](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_%C4%90%E1%BB%A9c_Trung), vốn bị thất sủng xa lánh lâu ngày, lấy cớ vào thăm bệnh rồi ngầm bôi thuốc vào tay, xoa lên những chỗ loét của ông. Do đó, bệnh ông càng nặng thêm [29] và băng hà ở [[29]](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_Th%C3%A1nh_T%C3%B4ng#cite_note-dvsktt2-29) [điện Bảo Quang](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=%C4%90i%E1%BB%87n_B%E1%BA%A3o_Quang&action=edit&redlink=1).
Ông ở ngôi 38 năm, hưởng thọ 56 tuổi và được an táng ở
[Chiêu Lăng](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Chi%C3%AAu_L%C4%83ng&action=edit&redlink=1) (昭陵). Tương truyền, ngày hôm ấy, [ấn](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=%E1%BA%A4n&action=edit&redlink=1) thần và [gươm](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ki%E1%BA%BFm) thần đều biến mất. Ông được tôn [29] [miếu hiệu](https://vi.wikipedia.org/wiki/Mi%E1%BA%BFu_hi%E1%BB%87u)là [Thánh Tông](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%C3%A1nh_T%C3%B4ng)(聖宗), miếu hiệu chỉ suy tôn những vị [hoàng đế](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ho%C3%A0ng_%C4%91%E1%BA%BF)kiệt xuất nhất của triều đại. [Thụy hiệu](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%A5y_hi%E1%BB%87u)là **Sùng Thiên Quảng Vận Cao Minh Quang Chính Chí Đức Đại Công Thánh Văn Thần Vũ Đạt Hiếu Thuần Hoàng Đế**(崇天廣運高明光正至德 大功聖文神武達孝淳皇帝), đời sau gọi là **Thánh Tông Thuần hoàng đế**(聖宗淳皇帝), hay **Lê Thuần Hoàng**(黎淳皇), **Lê Thuần Hoàng Đế**(黎淳皇帝), **Lê Thuần Đế**(黎淳帝), **Thuần Hoàng**(淳皇), **Thuần Đế**(淳帝).
Thánh Tông hoàng đế mất, Thái tử Lê Tranh lên thay, tức là
[hoàng đế](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ho%C3%A0ng_%C4%91%E1%BA%BF) [Lê Hiến Tông](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_Hi%E1%BA%BFn_T%C3%B4ng). Triều đại nhà Hậu Lê tiếp tục sự thịnh trị.
## Nhận định
Lê Thánh Tông được xem là minh quân nổi tiếng nhất trong
[lịch sử Việt Nam](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%E1%BB%8Bch_s%E1%BB%AD_Vi%E1%BB%87t_Nam). Sau đây là một số lời nhận xét về ông:
|“||
|“Thánh tông là một ông vua thông minh, thờ mẹ rất có hiếu, ở với bề tôi đãi lấy lòng thành. Ngài trị vì được 38 năm, sửa sang được nhiều việc chính trị, mở mang sự học hành, chỉnh đốn các việc vũ bị, đánh dẹp nước Chiêm, nước Lào, mở thêm bờ cõi, khiến cho nước Nam…bấy giờ được văn minh thêm ra và lại lừng lẫy một phương, kể từ xưa đến nay chưa bao giờ cường thịnh như vậy.” |”|
|—
|
|“||
|Vua sáng lập chế độ văn vật khả quan, mở mang đất đai, cõi bờ khá rộng, thực là bậc vua anh hùng tài lược, dẫu |”|
|—
|
|“||
|Vua tư triều cao siêu, anh minh quyết đoán, có hùng tài, đại lược, võ giỏi văn hay mà cái học của Thánh hiền lại đặc biệt siêng năng, tay không lúc nào rời quyển sách. Các tập kinh, sử, các lịch, toán, những việc Thánh thần, không có gì không bao quát tinh thông. Văn thơ thì vượt trên cả những văn mẫu của các văn thần. Cùng với bọn |”|
|—
|
## Gia quyến
- Thân phụ:
[Thái Tông Văn hoàng đế](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_Th%C3%A1i_T%C3%B4ng)Lê Nguyên Long.
- Thân mẫu:
[Quang Thục Văn hoàng hậu](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ng%C3%B4_Th%E1%BB%8B_Ng%E1%BB%8Dc_Dao)Ngô thị (光淑文皇后吳氏; 1421 – 1496).
- Hậu phi:
[Huy Gia Thuần hoàng hậu](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%C6%B0%E1%BB%9Dng_L%E1%BA%A1c_ho%C3%A0ng_h%E1%BA%ADu)Nguyễn thị (徽嘉淳皇后阮氏; 1441 – 1505), húy là Hằng (晅), nguyên sơ phong là [Quý phi](https://vi.wikipedia.org/wiki/Qu%C3%BD_phi), mẹ ruột của [Lê Hiến Tông](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_Hi%E1%BA%BFn_T%C3%B4ng). Bà chưởng quản hậu cung, đứng đầu chúng phi tần của Thánh Tông. [Nhu Huy Thuần hoàng hậu](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nhu_Huy_ho%C3%A0ng_h%E1%BA%ADu)Phùng thị (柔徽淳皇后馮氏; 1444 – 1489), húy là Diệm Quý (琰貴), nguyên là [Chiêu nghi](https://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%C3%AAu_nghi)của Thánh Tông, sinh ra Kiến vương [Lê Tân](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_T%C3%A2n). Con cháu là [Lê Tương Dực](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_T%C6%B0%C6%A1ng_D%E1%BB%B1c)truy tôn làm Hoàng hậu. [Minh phi Phạm thị](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ph%E1%BA%A1m_Minh_phi_%28L%C3%AA_Th%C3%A1nh_T%C3%B4ng%29)(明妃范氏; 1448 – 1498), con gái của đô đốc [Phạm Văn Liêu](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ph%E1%BA%A1m_V%C4%83n_Li%C3%AAu&action=edit&redlink=1). Sinh ra [Lôi Ý công chúa](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=L%C3%B4i_%C3%9D_c%C3%B4ng_ch%C3%BAa&action=edit&redlink=1), [Lan Minh công chúa](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Lan_Minh_c%C3%B4ng_ch%C3%BAa&action=edit&redlink=1)và Tống vương [Lê Tung](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_Tung). [Kính phi Nguyễn thị](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_K%C3%ADnh_phi_%28L%C3%AA_Th%C3%A1nh_T%C3%B4ng%29)(敬妃阮氏; 1454 – 1495), người thuộc huyện [Lôi Dương](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=L%C3%B4i_D%C6%B0%C6%A1ng&action=edit&redlink=1), [Thanh Hoá](https://vi.wikipedia.org/wiki/Thanh_H%C3%B3a). Cha bà là Đô đốc thiêm sự Đề đốc 4 vệ Thần vũ [Nguyễn Đức Nghị](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Nguy%E1%BB%85n_%C4%90%E1%BB%A9c_Ngh%E1%BB%8B&action=edit&redlink=1). Bà mồ côi cha từ nhỏ, được Thái bảo Giản cung hầu [Lê Hươu](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=L%C3%AA_H%C6%B0%C6%A1u&action=edit&redlink=1)nhận làm con. Bà sinh ra [Minh Kính công chúa](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Minh_K%C3%ADnh_c%C3%B4ng_ch%C3%BAa&action=edit&redlink=1), nhận Quảng vương [Lê Táo](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=L%C3%AA_T%C3%A1o&action=edit&redlink=1)làm con thờ tự.
- Quý phi Nguyễn thị (貴妃阮氏), người xã
[Hòa Thược](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=H%C3%B2a_Th%C6%B0%E1%BB%A3c&action=edit&redlink=1), huyện [Kim Trà](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Kim_Tr%C3%A0&action=edit&redlink=1). Xuất thân bình dân, khi Thánh Tông hoàng đế đi đánh [Chiêm Thành](https://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%C3%AAm_Th%C3%A0nh)đã ghé qua vùng này, thấy bà có nhan sắc mà nạp về cung. Bà sinh ra Triệu vương [Lê Thoan](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=L%C3%AA_Thoan&action=edit&redlink=1).
- Tu dung Nguyễn thị (修容阮氏), người xã
[Bối Khê](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=B%E1%BB%91i_Kh%C3%AA&action=edit&redlink=1), huyện [Thanh Oai](https://vi.wikipedia.org/wiki/Thanh_Oai), con gái Quan trung thư lệnh [Nguyễn Trực](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Tr%E1%BB%B1c). Năm [1472](https://vi.wikipedia.org/wiki/1472), tuyển vào cung, được đổi tên là Cẩn Kính. Tháng 8 năm [1491](https://vi.wikipedia.org/wiki/1491), thăng làm *Dung hoa*. Năm [1492](https://vi.wikipedia.org/wiki/1492), thăng làm *Tiệp dư*. Năm [1495](https://vi.wikipedia.org/wiki/1495), ban cho làm *Tu dung*.
- Tài nhân Nguyễn thị (才人阮氏; 1444 – 1479), người làng
[Thiên Mỗ](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Thi%C3%AAn_M%E1%BB%97&action=edit&redlink=1), huyện [Từ Liêm](https://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BB%AB_Li%C3%AAm). Cha là Thái trung đại phu thượng thư tự khanh Hộ bộ tả thị lang [Nguyễn Đình Hy](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Nguy%E1%BB%85n_%C4%90%C3%ACnh_Hy&action=edit&redlink=1)(阮廷禧), mẹ là Chu phu nhân. Bà sinh ra Phúc vương [Lê Tranh](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_Tranh_%28Ph%C3%BAc_v%C6%B0%C6%A1ng%29).
- Hậu duệ:
[Lê Tranh](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_Hi%E1%BA%BFn_T%C3%B4ng)[黎鏳], tức **Hiến Tông Duệ hoàng đế**(憲宗睿皇帝), mẹ là Huy Gia hoàng hậu.
- Lương vương
[Lê Tuyên](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=L%C3%AA_Tuy%C3%AAn&action=edit&redlink=1)[梁王黎銓].
- Tống vương
[Lê Tung](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_Tung)[宋王黎鏦], sinh năm [1466](https://vi.wikipedia.org/wiki/1466), mẹ là Phạm Minh phi.
- Đường vương
[Lê Cảo](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=L%C3%AA_C%E1%BA%A3o&action=edit&redlink=1)[唐王黎鎬]. [Lê Tân](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_T%C3%A2n)[黎鑌], tức **Đức Tông Kiến hoàng đế**(德宗建皇帝), mẹ là Nhu Huy hoàng hậu.
- Phúc vương
[Lê Tranh](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_Tranh_%28Ph%C3%BAc_v%C6%B0%C6%A1ng%29)[福王黎錚], mẹ là Nguyễn Tài nhân.
- Diễn vương
[Lê Thông](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=L%C3%AA_Th%C3%B4ng&action=edit&redlink=1)[演王黎鏓].
- Nghĩa vương
[Lê Cảnh](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=L%C3%AA_C%E1%BA%A3nh&action=edit&redlink=1)[義王黎耿].
- Ứng vương
[Lê Chiêu](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=L%C3%AA_Chi%C3%AAu&action=edit&redlink=1)[應王黎昭].
- Quảng vương
[Lê Táo](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=L%C3%AA_T%C3%A1o&action=edit&redlink=1)[廣王黎鐰], mẹ không rõ, được Nguyễn Kính phi nhận nuôi.
- Trấn vương
[Lê Hình](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=L%C3%AA_H%C3%ACnh&action=edit&redlink=1)[鎮王黎鋞].
- Triệu vương
[Lê Thoan](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=L%C3%AA_Thoan&action=edit&redlink=1)[肇王黎鋑], mẹ là Nguyễn Quý phi.
- Kinh vương
[Lê Kiện](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=L%C3%AA_Ki%E1%BB%87n&action=edit&redlink=1)[荆王黎鍵], được Thánh Tông rất yêu quý, sau này loạn [Uy Mục Đế](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_Uy_M%E1%BB%A5c), không rõ kết cục.
Ngoài ra, ông còn có 20 công chúa. Chỉ biết đến
[Lôi Ý công chúa](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=L%C3%B4i_%C3%9D_c%C3%B4ng_ch%C3%BAa&action=edit&redlink=1) Lê Oánh Ngọc (雷懿公主黎莹玉) và [Lan Minh công chúa](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Lan_Minh_c%C3%B4ng_ch%C3%BAa&action=edit&redlink=1) Lê Lan Khuê (兰明公主黎兰圭) đều do Phạm Minh phi sinh ra. Một hoàng nữ nữa là [Minh Kính công chúa](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Minh_K%C3%ADnh_c%C3%B4ng_ch%C3%BAa&action=edit&redlink=1) Lê Thụy Hoa (明敬公主黎瑞华), con gái của Nguyễn Kính phi.
## Chú thích
- ^
**a** **ă** [Âm lịch theo](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_Th%C3%A1nh_T%C3%B4ng#cite_ref-AL_1-2) **â** [Đại Việt Sử Ký Toàn Thư](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%A1i_Vi%E1%BB%87t_s%E1%BB%AD_k%C3%BD_to%C3%A0n_th%C6%B0) **Sát nhập miền bắc Chiêm Thành, từ đèo** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_Th%C3%A1nh_T%C3%B4ng#cite_ref-2) [Hải Vân](https://vi.wikipedia.org/wiki/H%E1%BA%A3i_V%C3%A2n)đến đèo [Cù Mông](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=C%C3%B9_M%C3%B4ng&action=edit&redlink=1)vào Đại Việt, chia Chiêm Thành làm 3 nước là Hoa Anh, Nam Bàn và Chiêm Thành. Đặt tên vùng đất mới là thừa tuyên Quảng Nam. **Thuộc Myanma ngày nay** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_Th%C3%A1nh_T%C3%B4ng#cite_ref-3)
- ^
**a** **ă** [Đại Việt Sử Ký Toàn Thư, Bản kỷ thực lục, Quyển XII, Kỷ nhà Lê: Thánh Tông Thuần Hoàng Đế (phần thượng)](http://www.informatik.uni-leipzig.de/%7Educ/sach/dvsktt/dvsktt17a.html) **Giáo sư Oliver Oldman, chủ nhiệm khoa Luật Á Đông của** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_Th%C3%A1nh_T%C3%B4ng#cite_ref-5) [Đại học Harvard](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%A1i_h%E1%BB%8Dc_Harvard)đánh giá cao [Luật Hồng Đức](https://vi.wikipedia.org/wiki/Lu%E1%BA%ADt_H%E1%BB%93ng_%C4%90%E1%BB%A9c), coi nó là hệ thống luật tiến bộ với nhiều sự tương đương về chức năng so với những quan niệm luật pháp [Tây phương](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ph%C6%B0%C6%A1ng_T%C3%A2y) [cận hiện đại](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=C%E1%BA%ADn_hi%E1%BB%87n_%C4%91%E1%BA%A1i&action=edit&redlink=1) **Phụ nữ được** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_Th%C3%A1nh_T%C3%B4ng#cite_ref-6) [ly hôn](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ly_h%C3%B4n)và có quyền [thừa kế](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Th%E1%BB%ABa_k%E1%BA%BF&action=edit&redlink=1), một điểm khác biệt quan trọng so với luật pháp của Trung Hoa cùng thời. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_Th%C3%A1nh_T%C3%B4ng#cite_ref-7) [Vũ khí Đại Việt](http://www.bbc.co.uk/vietnamese/entertainment/story/2004/02/040210_militarytechnology.shtml) **Trần Nghĩa. 1990. Bản đồ cổ Việt Nam. Tạp chí Hán Nôm, số 02/ 1990.** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_Th%C3%A1nh_T%C3%B4ng#cite_ref-8) **Tập thơ do vua tôi xướng họa nhân dịp hai năm liền được mùa theo chín chủ đề: 1. Phong niên (được mùa), 2. Quân đạo (đạo làm vua), 3. Thần tiết (tiết làm bề tôi), 4. Minh lương (vua sáng tôi hiền), 5. Anh hiền (các bậc anh tài hiền triết), 6. Kỳ khí (khí lạ), 7. Thảo tự (chữ Thảo), 8. Văn nhân, 9. Mai hoa.** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_Th%C3%A1nh_T%C3%B4ng#cite_ref-9) **Phan Huy Chú. 1961. Lịch triều hiến chương loại chí. Phần Văn tịch chí. (Đào Duy Anh hiệu đính). Nxb. Sử học. Hà Nội. tr.76.** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_Th%C3%A1nh_T%C3%B4ng#cite_ref-10) **Mai Xuân Hải. 2007. Lê Thánh Tông và thơ chữ Hán. trong “Lê Thánh Tông- về tác gia và tác phẩm”. Nxb Giáo dục. H. tr.432** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_Th%C3%A1nh_T%C3%B4ng#cite_ref-11) **Như kỳ thi hội năm 1475 có đến 3.000 thí sinh Nho giáo đã áp đảo tuyệt đối Phật giáo lẫn Đạo giáo** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_Th%C3%A1nh_T%C3%B4ng#cite_ref-12)
- ^
**a** **ă** [Trần Trọng Kim, sách đã dẫn, tr. 101](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_Th%C3%A1nh_T%C3%B4ng#cite_ref-ReferenceA_13-2) **â** **Việt Nam Sử Lược, sách đã dẫn, tr. 101** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_Th%C3%A1nh_T%C3%B4ng#cite_ref-14) **Nguyên một phần đất Bồn Man (vùng thuộc** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_Th%C3%A1nh_T%C3%B4ng#cite_ref-15) [Khăm Muộn](https://vi.wikipedia.org/wiki/Khammuane), [Hà Tĩnh](https://vi.wikipedia.org/wiki/H%C3%A0_T%C4%A9nh), [Quảng Bình](https://vi.wikipedia.org/wiki/Qu%E1%BA%A3ng_B%C3%ACnh)ngày nay), thời [Lê Thái Tông](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_Th%C3%A1i_T%C3%B4ng)và [Lê Nhân Tông](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_Nh%C3%A2n_T%C3%B4ng)đã xin nội thuộc, đổi thành châu Quy Hợp thuộc [xứ Nghệ An](https://vi.wikipedia.org/wiki/X%E1%BB%A9_Ngh%E1%BB%87)(về sau đến thời nhà Nguyễn, thuộc đạo [Hà Tĩnh](https://vi.wikipedia.org/wiki/H%C3%A0_T%C4%A9nh)), nhưng vẫn dưới quyền các tù trưởng họ Cầm. Sau đổi thành [phủ Trấn Ninh](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ph%E1%BB%A7_Tr%E1%BA%A5n_Ninh&action=edit&redlink=1) [xứ Nghệ](https://vi.wikipedia.org/wiki/X%E1%BB%A9_Ngh%E1%BB%87), và đặt quan phủ huyện để trị vì. **Ở vùng Luang Prabang, vương quốc lớn mạnh của** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_Th%C3%A1nh_T%C3%B4ng#cite_ref-16) [người Lào](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_L%C3%A0o)lúc đó **Lão Qua, tức Luang Prabang, là đất Thượng Lào ở về phía Tây Bắc Việt bấy giờ. Còn được gọi là nước Nam Chướng.** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_Th%C3%A1nh_T%C3%B4ng#cite_ref-17) **Cánh quân chính phía Bắc, theo đường thuộc Điện Biên ngày nay** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_Th%C3%A1nh_T%C3%B4ng#cite_ref-18) **Cánh quân yểm trợ cho cánh quân chính phía Bắc** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_Th%C3%A1nh_T%C3%B4ng#cite_ref-19) [Thuận Châu](https://vi.wikipedia.org/wiki/Thu%E1%BA%ADn_Ch%C3%A2u), theo đường thuộc tỉnh [Sơn La](https://vi.wikipedia.org/wiki/S%C6%A1n_La)ngày nay **Cánh quân Bắc trung tâm, theo đường thuộc hướng các huyện** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_Th%C3%A1nh_T%C3%B4ng#cite_ref-20) [Thường Xuân](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%C6%B0%E1%BB%9Dng_Xu%C3%A2n), [Lang Chánh](https://vi.wikipedia.org/wiki/Lang_Ch%C3%A1nh), [Quan Sơn](https://vi.wikipedia.org/wiki/Quan_S%C6%A1n)tỉnh [Thanh Hóa](https://vi.wikipedia.org/wiki/Thanh_H%C3%B3a) **Cánh quân trung tâm, theo đường thuộc Kỳ Sơn, Nghệ An ngày nay** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_Th%C3%A1nh_T%C3%B4ng#cite_ref-21) **Cánh quân Nam trung tâm, đường thuộc Con Cuông, Hương Sơn ngày nay** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_Th%C3%A1nh_T%C3%B4ng#cite_ref-22) **Theo địa dư** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_Th%C3%A1nh_T%C3%B4ng#cite_ref-23) [Trung Quốc](https://vi.wikipedia.org/wiki/Trung_Qu%E1%BB%91c), sông Kim Sa là khúc trên [sông Trường Giang](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%C6%B0%E1%BB%9Dng_Giang). Sông này chảy qua tỉnh [Tây Khương](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=T%C3%A2y_Kh%C6%B0%C6%A1ng&action=edit&redlink=1)và [Tứ Xuyên](https://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BB%A9_Xuy%C3%AAn). Đây có lẽ nhà chép sử lẫn với khúc [sông Lan Thương](https://vi.wikipedia.org/wiki/M%C3%AA_K%C3%B4ng)trên sông [Mê Kông](https://vi.wikipedia.org/wiki/M%C3%AA_K%C3%B4ng)
- ^
**a** **ă** [Trần Trọng Kim, sách đã dẫn, tr. 102](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_Th%C3%A1nh_T%C3%B4ng#cite_ref-ReferenceB_24-2) **â** **Nay thuộc miền trung nước Lào, tỉnh** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_Th%C3%A1nh_T%C3%B4ng#cite_ref-25) [Xiêng Khoảng](https://vi.wikipedia.org/wiki/Xiengkhuang), một phần các tỉnh [Hủa Phăn](https://vi.wikipedia.org/wiki/Huaphanh), đến [Khăm Muộn](https://vi.wikipedia.org/wiki/Khammuane) **Nguyễn Trãi toàn tập, đd, tr. 246** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_Th%C3%A1nh_T%C3%B4ng#cite_ref-26) **Bùi Duy Tân, sách đã dẫn, tr 96-97** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_Th%C3%A1nh_T%C3%B4ng#cite_ref-bdt9697_27-0) [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_Th%C3%A1nh_T%C3%B4ng#cite_ref-dvsktt12_28-0) [Đại Việt sử ký toàn thư, Bản kỷ quyển 12](http://www.informatik.uni-leipzig.de/%7Educ/sach/dvsktt/dvsktt17a.html)
- ^
**a** **ă** **â** **b** [Đại Việt Sử Ký Toàn Thư, Bản Kỷ Thực Lục, Quyển XIII: Thánh Tông Thuần Hoàng Đế (phần hạ)](http://www.informatik.uni-leipzig.de/%7Educ/sach/dvsktt/dvsktt18.html) [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_Th%C3%A1nh_T%C3%B4ng#cite_ref-30) [Việt Nam Sử Lược](https://vi.wikipedia.org/wiki/Vi%E1%BB%87t_Nam_s%E1%BB%AD_l%C6%B0%E1%BB%A3c), [Trần Trọng Kim](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%A7n_Tr%E1%BB%8Dng_Kim), tr. 99
## Tham khảo
*(bản điện tử)* [Đại Việt Sử Ký Toàn Thư](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%A1i_Vi%E1%BB%87t_s%E1%BB%AD_k%C3%BD_to%C3%A0n_th%C6%B0) *(bản điện tử)* [Việt Nam Sử Lược](https://vi.wikipedia.org/wiki/Vi%E1%BB%87t_Nam_s%E1%BB%AD_l%C6%B0%E1%BB%A3c) *Vietnam: Borderless Histories*. Nhung Tuyết Trần & Anthony Reid. University of Wisconsin Press. 2004 *Kho báu Tiền cổ Đại Việt*. *Bảo tàng lịch sử Việt Nam Hà Nội*, 2006
- Viện Sử học (2007)
*Lịch sử Việt Nam, tập 4*, Nhà xuất bản Khoa học xã hội [Đại Việt mở rộng về phía Tây, Nam trên BBC Vietnamese](http://web.archive.org/web/20040624135130/http://www.bbc.co.uk/vietnamese/entertainment/story/2004/02/040211_militarytechnologyparttwo.shtml/)
- Bùi Duy Tân (
[1999](https://vi.wikipedia.org/wiki/1999)), *Khảo và luận về một số tác gia-tác phẩm văn học trung đại Việt Nam, tập 1*, Hà Nội: NXB Khoa học giáo dục
## Xem thêm
## Liên kết ngoài
|
|![]()
[Wikisource](https://vi.wikipedia.org/wiki/Wikisource)có các tác phẩm gốc nói đến hoặc của:
|
|
|
|
[Thể loại](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i): [Tao đàn Nhị thập bát Tú](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Tao_%C4%91%C3%A0n_Nh%E1%BB%8B_th%E1%BA%ADp_b%C3%A1t_T%C3%BA) [Sinh 1442](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Sinh_1442) [Mất 1497](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:M%E1%BA%A5t_1497) [Vua nhà Lê sơ](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Vua_nh%C3%A0_L%C3%AA_s%C6%A1) [Nhà thơ Việt Nam thời Lê sơ](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Nh%C3%A0_th%C6%A1_Vi%E1%BB%87t_Nam_th%E1%BB%9Di_L%C3%AA_s%C6%A1) [Anh hùng dân tộc Việt Nam](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Anh_h%C3%B9ng_d%C3%A2n_t%E1%BB%99c_Vi%E1%BB%87t_Nam) [Người Hà Nội](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_H%C3%A0_N%E1%BB%99i) [Người cải cách Việt Nam](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_c%E1%BA%A3i_c%C3%A1ch_Vi%E1%BB%87t_Nam) [Vua nhà Hậu Lê](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Vua_nh%C3%A0_H%E1%BA%ADu_L%C3%AA) [Nhà thơ Việt Nam](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Nh%C3%A0_th%C6%A1_Vi%E1%BB%87t_Nam)
# Liên Hiệp Quốc
|
|
Liên Hiệp Quốc
|
|
![]()
|
|[Quốc huy](https://vi.wikipedia.org/wiki/Qu%E1%BB%91c_huy) [Ngôn ngữ hành chính](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ng%C3%B4n_ng%E1%BB%AF_h%C3%A0nh_ch%C3%ADnh&action=edit&redlink=1) [[hiện]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_Hi%E1%BB%87p_Qu%E1%BB%91c#) [Các quốc gia thành viên](https://vi.wikipedia.org/wiki/Danh_s%C3%A1ch_c%C3%A1c_qu%E1%BB%91c_gia_th%C3%A0nh_vi%C3%AAn_Li%C3%AAn_Hi%E1%BB%87p_Qu%E1%BB%91c) [193 thành viên](https://vi.wikipedia.org/wiki/Danh_s%C3%A1ch_c%C3%A1c_qu%E1%BB%91c_gia_th%C3%A0nh_vi%C3%AAn_Li%C3%AAn_Hi%E1%BB%87p_Qu%E1%BB%91c) [Ban Ki-moon](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ban_Ki-moon) [Jan Eliasson](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Jan_Eliasson&action=edit&redlink=1) [Vuk Jeremić](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Vuk_Jeremi%C4%87&action=edit&redlink=1) [Harold Caballeros](https://vi.wikipedia.org/wiki/Harold_Caballeros) **Trang web** [Trang chính thức của Liên Hiệp Quốc](http://www.un.org/) **Liên Hiệp Quốc** hay **Liên Hợp Quốc** (thường được viết tắt là **LHQ**) là một [tổ chức quốc tế](https://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BB%95_ch%E1%BB%A9c_qu%E1%BB%91c_t%E1%BA%BF) có mục đích duy trì hòa bình và an ninh trên thế giới, phát triển các mối quan hệ hữu nghị giữa các dân tộc và tiến hành hợp tác quốc tế giữa các nước trên cơ sở tôn trọng nguyên tắc bình đẳng và quyền tự quyết của các dân tộc.
Hiện nay, Liên Hiệp Quốc có
[193 thành viên](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%C3%A1c_qu%E1%BB%91c_gia_th%C3%A0nh_vi%C3%AAn_Li%C3%AAn_Hi%E1%BB%87p_Qu%E1%BB%91c), bao gồm hầu hết các [quốc gia](https://vi.wikipedia.org/wiki/Qu%E1%BB%91c_gia) có chủ quyền trên [Trái Đất](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%C3%A1i_%C4%90%E1%BA%A5t). Liên Hiệp Quốc sử dụng 6 ngôn ngữ chính thức: [tiếng Ả Rập](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ti%E1%BA%BFng_%E1%BA%A2_R%E1%BA%ADp), [tiếng Anh](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Anh), [tiếng Nga](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Nga), [tiếng Pháp](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Ph%C3%A1p), [tiếng Tây Ban Nha](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ti%E1%BA%BFng_T%C3%A2y_Ban_Nha) và [tiếng Trung](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Trung_Qu%E1%BB%91c).
Từ trụ sở trong lãnh phận quốc tế tại thành phố
[New York](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%C3%A0nh_ph%E1%BB%91_New_York), Liên Hiệp Quốc và các cơ quan chuyên môn của nó quyết định các vấn đề về điều hành và luật lệ. Theo hiến chương LHQ thì tổ chức này gồm 6 cơ quan chính, chủ yếu gồm: [Đại hội đồng](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%A1i_H%E1%BB%99i_%C4%91%E1%BB%93ng_Li%C3%AAn_Hi%E1%BB%87p_Qu%E1%BB%91c), [Hội đồng Bảo An](https://vi.wikipedia.org/wiki/H%E1%BB%99i_%C4%91%E1%BB%93ng_B%E1%BA%A3o_an_Li%C3%AAn_Hi%E1%BB%87p_Qu%E1%BB%91c), [Hội đồng kinh tế và xã hội](https://vi.wikipedia.org/wiki/H%E1%BB%99i_%C4%91%E1%BB%93ng_Kinh_t%E1%BA%BF_v%C3%A0_X%C3%A3_h%E1%BB%99i_Li%C3%AAn_Hi%E1%BB%87p_Qu%E1%BB%91c), [Ban thư kí](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ban_Th%C6%B0_k%C3%BD_Li%C3%AAn_Hi%E1%BB%87p_Qu%E1%BB%91c), [Tòa án Quốc tế vì Công lý](https://vi.wikipedia.org/wiki/T%C3%B2a_%C3%A1n_C%C3%B4ng_l%C3%BD_Qu%E1%BB%91c_t%E1%BA%BF), [Hội đồng Ủy trị Liên Hiệp Quốc](https://vi.wikipedia.org/wiki/H%E1%BB%99i_%C4%91%E1%BB%93ng_%E1%BB%A6y_tr%E1%BB%8B_Li%C3%AAn_Hi%E1%BB%87p_Qu%E1%BB%91c). Ngoài ra, một số tổ chức tiến hành quản lý các cơ quan của [Hệ thống Liên Hiệp Quốc](https://vi.wikipedia.org/wiki/H%E1%BB%87_th%E1%BB%91ng_Li%C3%AAn_Hi%E1%BB%87p_Qu%E1%BB%91c), ví dụ như [Tổ chức Y tế Thế giới](https://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BB%95_ch%E1%BB%A9c_Y_t%E1%BA%BF_Th%E1%BA%BF_gi%E1%BB%9Bi) (WHO) và [Quỹ Nhi đồng Liên Hiệp Quốc](https://vi.wikipedia.org/wiki/Qu%E1%BB%B9_Nhi_%C4%91%E1%BB%93ng_Li%C3%AAn_Hi%E1%BB%87p_Qu%E1%BB%91c) (UNICEF).
Nhân vật đại diện tiêu biểu nhất của Liên Hiệp Quốc là
[Tổng thư kí](https://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BB%95ng_Th%C6%B0_k%C3%BD_Li%C3%AAn_Hi%E1%BB%87p_Qu%E1%BB%91c), đương nhiệm là [Ban Ki-moon](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ban_Ki-moon), người [Hàn Quốc](https://vi.wikipedia.org/wiki/H%C3%A0n_Qu%E1%BB%91c).
Kinh phí hoạt động của Liên Hiệp Quốc được hình thành bằng tài trợ đóng góp tự nguyện và nguồn niên liễm có kiểm soát từ
[các nước thành viên](https://vi.wikipedia.org/wiki/Danh_s%C3%A1ch_c%C3%A1c_qu%E1%BB%91c_gia_th%C3%A0nh_vi%C3%AAn_Li%C3%AAn_Hi%E1%BB%87p_Qu%E1%BB%91c)
## Mục lục
[1 Các tổ chức trong Liên Hợp Quốc](https://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_Hi%E1%BB%87p_Qu%E1%BB%91c#C.C3.A1c_t.E1.BB.95_ch.E1.BB.A9c_trong_Li.C3.AAn_H.E1.BB.A3p_Qu.E1.BB.91c) [2 Lịch sử hình thành](https://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_Hi%E1%BB%87p_Qu%E1%BB%91c#L.E1.BB.8Bch_s.E1.BB.AD_h.C3.ACnh_th.C3.A0nh) [3 Thành viên](https://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_Hi%E1%BB%87p_Qu%E1%BB%91c#Th.C3.A0nh_vi.C3.AAn) [4 Trụ sở](https://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_Hi%E1%BB%87p_Qu%E1%BB%91c#Tr.E1.BB.A5_s.E1.BB.9F) [5 Tài chính](https://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_Hi%E1%BB%87p_Qu%E1%BB%91c#T.C3.A0i_ch.C3.ADnh) [6 Ngôn ngữ](https://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_Hi%E1%BB%87p_Qu%E1%BB%91c#Ng.C3.B4n_ng.E1.BB.AF) [7 Các mục đích và hoạt động](https://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_Hi%E1%BB%87p_Qu%E1%BB%91c#C.C3.A1c_m.E1.BB.A5c_.C4.91.C3.ADch_v.C3.A0_ho.E1.BA.A1t_.C4.91.E1.BB.99ng) [7.1 Các mục đích của Liên Hiệp Quốc](https://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_Hi%E1%BB%87p_Qu%E1%BB%91c#C.C3.A1c_m.E1.BB.A5c_.C4.91.C3.ADch_c.E1.BB.A7a_Li.C3.AAn_Hi.E1.BB.87p_Qu.E1.BB.91c) [7.2 Các hội nghị quốc tế](https://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_Hi%E1%BB%87p_Qu%E1%BB%91c#C.C3.A1c_h.E1.BB.99i_ngh.E1.BB.8B_qu.E1.BB.91c_t.E1.BA.BF) [7.3 Những năm quốc tế và những vấn đề liên quan](https://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_Hi%E1%BB%87p_Qu%E1%BB%91c#Nh.E1.BB.AFng_n.C4.83m_qu.E1.BB.91c_t.E1.BA.BF_v.C3.A0_nh.E1.BB.AFng_v.E1.BA.A5n_.C4.91.E1.BB.81_li.C3.AAn_quan) [7.4 Mục tiêu kiểm soát và giải giáp vũ khí](https://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_Hi%E1%BB%87p_Qu%E1%BB%91c#M.E1.BB.A5c_ti.C3.AAu_ki.E1.BB.83m_so.C3.A1t_v.C3.A0_gi.E1.BA.A3i_gi.C3.A1p_v.C5.A9_kh.C3.AD) [7.5 Giữ gìn hòa bình](https://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_Hi%E1%BB%87p_Qu%E1%BB%91c#Gi.E1.BB.AF_g.C3.ACn_h.C3.B2a_b.C3.ACnh) [7.6 Nhân quyền](https://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_Hi%E1%BB%87p_Qu%E1%BB%91c#Nh.C3.A2n_quy.E1.BB.81n) [7.7 Hỗ trợ nhân đạo và Phát triển quốc tế](https://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_Hi%E1%BB%87p_Qu%E1%BB%91c#H.E1.BB.97_tr.E1.BB.A3_nh.C3.A2n_.C4.91.E1.BA.A1o_v.C3.A0_Ph.C3.A1t_tri.E1.BB.83n_qu.E1.BB.91c_t.E1.BA.BF) [7.8 Các hiệp ước và luật pháp quốc tế](https://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_Hi%E1%BB%87p_Qu%E1%BB%91c#C.C3.A1c_hi.E1.BB.87p_.C6.B0.E1.BB.9Bc_v.C3.A0_lu.E1.BA.ADt_ph.C3.A1p_qu.E1.BB.91c_t.E1.BA.BF) [7.9 Những gương mặt nổi tiếng của Liên Hiệp Quốc](https://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_Hi%E1%BB%87p_Qu%E1%BB%91c#Nh.E1.BB.AFng_g.C6.B0.C6.A1ng_m.E1.BA.B7t_n.E1.BB.95i_ti.E1.BA.BFng_c.E1.BB.A7a_Li.C3.AAn_Hi.E1.BB.87p_Qu.E1.BB.91c)
-
[8 Cải cách](https://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_Hi%E1%BB%87p_Qu%E1%BB%91c#C.E1.BA.A3i_c.C3.A1ch) [9 Những mục tiêu phát triển thiên niên kỷ](https://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_Hi%E1%BB%87p_Qu%E1%BB%91c#Nh.E1.BB.AFng_m.E1.BB.A5c_ti.C3.AAu_ph.C3.A1t_tri.E1.BB.83n_thi.C3.AAn_ni.C3.AAn_k.E1.BB.B7) [10 Những thành công và thất bại trong các vấn đề an ninh](https://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_Hi%E1%BB%87p_Qu%E1%BB%91c#Nh.E1.BB.AFng_th.C3.A0nh_c.C3.B4ng_v.C3.A0_th.E1.BA.A5t_b.E1.BA.A1i_trong_c.C3.A1c_v.E1.BA.A5n_.C4.91.E1.BB.81_an_ninh) [11 Chỉ trích và mâu thuẫn](https://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_Hi%E1%BB%87p_Qu%E1%BB%91c#Ch.E1.BB.89_tr.C3.ADch_v.C3.A0_m.C3.A2u_thu.E1.BA.ABn) [12 Chính sách nhân sự](https://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_Hi%E1%BB%87p_Qu%E1%BB%91c#Ch.C3.ADnh_s.C3.A1ch_nh.C3.A2n_s.E1.BB.B1) [13 Liên Hiệp Quốc trong văn hóa đại chúng](https://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_Hi%E1%BB%87p_Qu%E1%BB%91c#Li.C3.AAn_Hi.E1.BB.87p_Qu.E1.BB.91c_trong_v.C4.83n_h.C3.B3a_.C4.91.E1.BA.A1i_ch.C3.BAng) [14 Xem thêm](https://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_Hi%E1%BB%87p_Qu%E1%BB%91c#Xem_th.C3.AAm) [15 Tham khảo](https://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_Hi%E1%BB%87p_Qu%E1%BB%91c#Tham_kh.E1.BA.A3o) [16 Đọc thêm](https://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_Hi%E1%BB%87p_Qu%E1%BB%91c#.C4.90.E1.BB.8Dc_th.C3.AAm) [17 Liên kết ngoài](https://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_Hi%E1%BB%87p_Qu%E1%BB%91c#Li.C3.AAn_k.E1.BA.BFt_ngo.C3.A0i) [18 Bản đồ](https://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_Hi%E1%BB%87p_Qu%E1%BB%91c#B.E1.BA.A3n_.C4.91.E1.BB.93)
## Các tổ chức trong Liên Hợp Quốc
[Ngân hàng Thế giới](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ng%C3%A2n_h%C3%A0ng_Th%E1%BA%BF_gi%E1%BB%9Bi) (World Bank Group – WBG) [Quỹ Tiền tệ Quốc tế](https://vi.wikipedia.org/wiki/Qu%E1%BB%B9_Ti%E1%BB%81n_t%E1%BB%87_Qu%E1%BB%91c_t%E1%BA%BF) (International Monetary Fund – IMF) [Tổ chức Sở hữu Trí tuệ Thế giới](https://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BB%95_ch%E1%BB%A9c_S%E1%BB%9F_h%E1%BB%AFu_Tr%C3%AD_tu%E1%BB%87_Th%E1%BA%BF_gi%E1%BB%9Bi) (World Intellectual Property Organization – WIPO) [Lực lượng gìn giữ hoà bình Liên Hợp Quốc](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=L%E1%BB%B1c_l%C6%B0%E1%BB%A3ng_g%C3%ACn_gi%E1%BB%AF_ho%C3%A0_b%C3%ACnh_Li%C3%AAn_H%E1%BB%A3p_Qu%E1%BB%91c&action=edit&redlink=1) (Department Of Peacekeeping Operations – DPKO)
## Lịch sử hình thành
Trụ sở Liên Hiệp Quốc được đặt trong lãnh phận quốc tế tại
[Manhattan](https://vi.wikipedia.org/wiki/Manhattan), Thành phố [New York](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%C3%A0nh_ph%E1%BB%91_New_York), [Hoa Kỳ](https://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3).
Tiền thân của Liên Hiệp Quốc là
[Hội Quốc Liên](https://vi.wikipedia.org/wiki/H%E1%BB%99i_Qu%E1%BB%91c_Li%C3%AAn) ( *League of Nations*), vốn là một sáng kiến của [Tổng thống Hoa Kỳ](https://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BB%95ng_th%E1%BB%91ng_Hoa_K%E1%BB%B3) [Woodrow Wilson](https://vi.wikipedia.org/wiki/Woodrow_Wilson) sau [chiến tranh thế giới thứ nhất](https://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_th%E1%BA%BF_gi%E1%BB%9Bi_th%E1%BB%A9_nh%E1%BA%A5t). Hoa Kỳ tuy sáng lập nhưng lại không chính thức làm hội viên, hơn thế quy chế hoạt động của hội lại lỏng lẻo, các cường quốc như [Vương quốc Liên hiệp Anh và Bắc Ireland](https://vi.wikipedia.org/wiki/V%C6%B0%C6%A1ng_qu%E1%BB%91c_Li%C3%AAn_hi%E1%BB%87p_Anh_v%C3%A0_B%E1%BA%AFc_Ireland), [Pháp](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ph%C3%A1p), [Nga](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nga), [Đức](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%A9c), [Ý](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C3%9D), [Nhật Bản](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%E1%BA%ADt_B%E1%BA%A3n) tham gia vốn chỉ để tranh giành ảnh hưởng cho mình. Dù hội đạt được một số thành tựu đáng kể trong công cuộc giải phóng phụ nữ cũng như những hoạt động nhân đạo nhưng [chiến tranh thế giới thứ hai](https://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_th%E1%BA%BF_gi%E1%BB%9Bi_th%E1%BB%A9_hai) bùng nổ và buộc Hội quốc liên phải giải tán.
Sau
[Thế chiến thứ hai](https://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_th%E1%BA%BF_gi%E1%BB%9Bi_th%E1%BB%A9_hai), các nước [Khối Đồng Minh](https://vi.wikipedia.org/wiki/Kh%E1%BB%91i_%C4%90%E1%BB%93ng_Minh_th%E1%BB%9Di_Chi%E1%BA%BFn_tranh_th%E1%BA%BF_gi%E1%BB%9Bi_th%E1%BB%A9_hai) và [nhân dân](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A2n_d%C3%A2n) [thế giới](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BA%BF_gi%E1%BB%9Bi) có nguyện vọng giữ gìn hòa bình và ngăn chặn các cuộc chiến tranh thế giới mới. Tại [Hội nghị Yalta](https://vi.wikipedia.org/wiki/H%E1%BB%99i_ngh%E1%BB%8B_Yalta), nguyên thủ ba nước Liên Xô, Mỹ, Anh đã thống nhất thành lập tổ chức quốc tế để giữ gìn hòa bình và an ninh thế giới. Trên cơ sở [Hội nghị Durbarton Oaks](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=H%E1%BB%99i_ngh%E1%BB%8B_Durbarton_Oaks&action=edit&redlink=1) ở [Washington, D.C.](https://vi.wikipedia.org/wiki/Washington,_D.C.), từ [25 tháng 4](https://vi.wikipedia.org/wiki/25_th%C3%A1ng_4) đến [26 tháng 6](https://vi.wikipedia.org/wiki/26_th%C3%A1ng_6) năm [1945](https://vi.wikipedia.org/wiki/1945), đại diện của 50 [quốc gia](https://vi.wikipedia.org/wiki/Qu%E1%BB%91c_gia) đã họp tại [San Francisco, California](https://vi.wikipedia.org/wiki/San_Francisco), [Hoa Kỳ](https://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3) để thông qua [Hiến chương Liên Hiệp Quốc](https://vi.wikipedia.org/wiki/Hi%E1%BA%BFn_ch%C6%B0%C6%A1ng_Li%C3%AAn_Hi%E1%BB%87p_Qu%E1%BB%91c). Ngày 24 tháng 10 năm 1945, Liên Hiệp Quốc chính thức được thành lập. Tuy vậy, [Đại Hội đồng Liên Hiệp Quốc](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%A1i_H%E1%BB%99i_%C4%91%E1%BB%93ng_Li%C3%AAn_Hi%E1%BB%87p_Qu%E1%BB%91c) ( *General Assembly*) đầu tiên, tham dự bởi 51 nước, không được tổ chức cho mãi đến ngày [10 tháng 1](https://vi.wikipedia.org/wiki/10_th%C3%A1ng_1) năm [1946](https://vi.wikipedia.org/wiki/1946) (tại [Nhà họp chính Westminster](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Nh%C3%A0_h%E1%BB%8Dp_ch%C3%ADnh_Westminster&action=edit&redlink=1) ở [Luân Đôn](https://vi.wikipedia.org/wiki/Lu%C3%A2n_%C4%90%C3%B4n)).
“Một sự nghiệp vĩ đại để tạ ơn Đức Chúa toàn năng…” Tổng thống Mỹ
[Harry S. Truman](https://vi.wikipedia.org/wiki/Harry_S._Truman) đã nói như vậy về thành tựu của hội nghị tại San Francisco, một hội nghị đã góp phần vào việc soạn thảo bản [Hiến chương Liên Hợp Quốc](https://vi.wikipedia.org/wiki/Hi%E1%BA%BFn_ch%C6%B0%C6%A1ng_Li%C3%AAn_Hi%E1%BB%87p_Qu%E1%BB%91c) năm 1945. Câu nói của tổng thống Truman đã đại diện cho hàng triệu người, những người tin rằng tổ chức mới này sẽ làm cho những cuộc chiến tranh thế giới lùi sâu vào dĩ vãng. Lời tựa của bản Hiến chương đã nêu rõ mục đích của tổ chức này: “Chúng tôi, những dân tộc của Liên Hợp Quốc, quyết tâm cứu những thế hệ mai sau khỏi thảm họa chiến tranh…”.
## Thành viên
Tới năm
[2011](https://vi.wikipedia.org/wiki/2011) có 193 [quốc gia thành viên Liên Hiệp Quốc](https://vi.wikipedia.org/wiki/Danh_s%C3%A1ch_c%C3%A1c_qu%E1%BB%91c_gia_th%C3%A0nh_vi%C3%AAn_Li%C3%AAn_Hi%E1%BB%87p_Qu%E1%BB%91c), gồm tất cả các [quốc gia](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Danh_s%C3%A1ch_c%C3%A1c_qu%E1%BB%91c_gia_c%C3%B3_ch%E1%BB%A7_quy%E1%BB%81n&action=edit&redlink=1) độc lập được thế giới công nhận. Trong số những nước không phải thành viên, đáng chú ý nhất là [Trung Hoa Dân Quốc](https://vi.wikipedia.org/wiki/Trung_Hoa_D%C3%A2n_Qu%E1%BB%91c) ( [Đài Loan](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%C3%A0i_Loan)), ghế của họ tại Liên Hiệp Quốc [đã được chuyển giao](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Trung_Qu%E1%BB%91c_v%C3%A0_Li%C3%AAn_Hi%E1%BB%87p_Qu%E1%BB%91c&action=edit&redlink=1) cho [Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa) năm 1971; [Tòa Thánh](https://vi.wikipedia.org/wiki/T%C3%B2a_Th%C3%A1nh) (thực thể quản lý [Thành Vatican](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%C3%A0nh_Vatican)), vốn đã từ bỏ quy chế thành viên nhưng vẫn là một [quốc gia quan sát viên](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Quan_s%C3%A1t_vi%C3%AAn_%C4%90%E1%BA%A1i_h%E1%BB%99i_%C4%91%E1%BB%93ng_Li%C3%AAn_Hi%E1%BB%87p_Qu%E1%BB%91c&action=edit&redlink=1); [Nhà nước Palestine](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ch%C3%ADnh_quy%E1%BB%81n_Qu%E1%BB%91c_gia_Palestine) (là một quan sát viên *cùng với* [Chính quyền Quốc gia Palestine](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ch%C3%ADnh_quy%E1%BB%81n_Qu%E1%BB%91c_gia_Palestine)). Hơn nữa, những dân tộc dưới chủ quyền nước ngoài và các quốc gia không được công nhận cũng không hiện diện tại Liên Hiệp Quốc, như [Transnistria](https://vi.wikipedia.org/wiki/Transnistria). [Thành viên mới nhất của Liên Hiệp Quốc](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=M%E1%BB%9F_r%E1%BB%99ng_Li%C3%AAn_Hi%E1%BB%87p_Qu%E1%BB%91c&action=edit&redlink=1) là [Nam Sudan](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nam_Sudan), chính thức gia nhập ngày [14 tháng 7](https://vi.wikipedia.org/wiki/14_th%C3%A1ng_7) năm [2011](https://vi.wikipedia.org/wiki/2011).
Liên Hiệp Quốc đã vạch ra các nguyên tắc cơ bản cho tư cách thành viên:
- Tư cách thành viên của Liên Hiệp Quốc mở rộng cho tất cả các
[quốc gia]yêu chuộng [hòa bình]và chịu chấp nhận các nguyên tắc được đặt ra trong [Hiến chương]hiện thời và trong các phán quyết của Tổ chức, có thể và sẵn sàng thực thi những nguyên tắc đó.
- Sự thu nhận một quốc gia như thế vào Liên Hiệp Quốc sẽ bị ảnh hưởng bởi quyết định của
[Đại hội đồng Liên Hiệp Quốc]với sự giới thiệu của [Hội đồng Bảo an Liên Hiệp Quốc].—Hiến chương Liên Hiệp Quốc, Chương 2, Phần 4, [http://www.un.org/aboutun/charter/]
## Trụ sở
Toà nhà trụ sở Liên Hiệp Quốc hiện nay được xây dựng trên một khu đất rộng 16 acre tại
[Thành phố New York](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%C3%A0nh_ph%E1%BB%91_New_York) trong giai đoạn từ năm 1949 tới 1950, bên cạnh Khu phía Đông của thành phố. Khu đất này được [John D. Rockefeller, Jr.](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=John_D._Rockefeller,_Jr.&action=edit&redlink=1) mua với giá 8.5 triệu dollar, con trai ông [Nelson](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Nelson_Rockefeller&action=edit&redlink=1) là nhà thương thuyết chủ yếu với chuyên viên thiết kế [William Zeckendorf](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=William_Zeckendorf&action=edit&redlink=1), vào tháng 12 năm 1946. Sau đó John D. Rockefeller, Jr. tặng khu đất này cho Liên Hiệp Quốc.
Trụ sở được một đội các kiến trúc sư quốc tế gồm cả
[Le Corbusier](https://vi.wikipedia.org/wiki/Le_Corbusier) ( [Thuỵ Sĩ](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%A5y_S%C4%A9)), [Oscar Niemeyer](https://vi.wikipedia.org/wiki/Oscar_Niemeyer) ( [Brasil](https://vi.wikipedia.org/wiki/Brasil)) và đại diện từ nhiều nước khác thiết kế. [Wallace K. Harrison](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Wallace_K._Harrison&action=edit&redlink=1), một cố vấn của Nelson Rockefeller, lãnh đạo đội. Đã xảy ra một vụ rắc rối giữa những người tham gia về thẩm quyền của từng người. Trụ sở Liên Hiệp Quốc chính thức mở cửa ngày 9 tháng 1 năm 1951. Trụ sở chính của Liên Hiệp Quốc nằm tại New York, trụ sở một số cơ quan khác của tổ chức này nằm tại [Geneva](https://vi.wikipedia.org/wiki/Gen%C3%A8ve), [La Hay](https://vi.wikipedia.org/wiki/Den_Haag), [Wien](https://vi.wikipedia.org/wiki/Vi%C3%AAn), [Montréal](https://vi.wikipedia.org/wiki/Montr%C3%A9al), [Copenhagen](https://vi.wikipedia.org/wiki/Copenhagen), [Bonn](https://vi.wikipedia.org/wiki/Bonn) và nhiều nơi khác.
Địa chỉ trụ sở Liên Hiệp Quốc là 760 United Nations Plaza, New York, NY 10017, USA. Vì những lý do an ninh, tất cả thư từ gửi tới địa chỉ trên đều được tiệt trùng.
[[1]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_Hi%E1%BB%87p_Qu%E1%BB%91c#cite_note-1)
Các tòa nhà Liên Hiệp Quốc đều không được coi là các khu vực tài phán chính trị riêng biệt,
[ nhưng thực sự có một số quyền chủ quyền. Ví dụ, theo những thỏa thuận với các nước chủ nhà [cần dẫn nguồn](https://vi.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Ch%C3%BA_th%C3%ADch_ngu%E1%BB%93n_g%E1%BB%91c)] [Cơ quan quản lý thư tín Liên Hiệp Quốc](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=C%C6%A1_quan_qu%E1%BA%A3n_l%C3%BD_th%C6%B0_t%C3%ADn_Li%C3%AAn_Hi%E1%BB%87p_Qu%E1%BB%91c&action=edit&redlink=1)được phép in [tem thư](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tem_th%C6%B0)để gửi thư tín trong nước đó. Từ năm 1951 văn phòng tại New York, từ năm 1969 văn phòng tại Geneva, và từ năm 1979 văn phòng tại Wien đã in ấn tem riêng của mình. Các tổ chức của Liên Hiệp Quốc cũng sử dụng [tiền tố](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ti%E1%BB%81n_t%E1%BB%91_ITU&action=edit&redlink=1)viễn thông riêng, 4U, và về mặt không chính thức, các trụ sở tại New York, Geneva và Wien được coi là các thực thể riêng biệt đối với các mục đích [radio không chuyên](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Radio_kh%C3%B4ng_chuy%C3%AAn&action=edit&redlink=1).
Bởi trụ sở chính của Liên Hiệp Quốc đã trải qua một quá trình sử dụng khá dài, Liên Hiệp Quốc hiện đang trong quá trình xây dựng một trụ sở tạm do
[Fumihiko Maki](https://vi.wikipedia.org/wiki/Maki_Fumihiko) thiết kế trên [Đại lộ thứ nhất](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=%C4%90%E1%BA%A1i_l%E1%BB%99_th%E1%BB%A9_nh%E1%BA%A5t_%28Manhattan%29&action=edit&redlink=1) giữa Phố 41 và [Phố 42](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ph%E1%BB%91_42&action=edit&redlink=1) để dùng tạm khi công trình hiện nay đang được tu sửa. [[2]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_Hi%E1%BB%87p_Qu%E1%BB%91c#cite_note-2)
Trước năm 1949, Liên Hiệp Quốc sử dụng nhiều địa điểm tại
[Luân Đôn](https://vi.wikipedia.org/wiki/Lu%C3%A2n_%C4%90%C3%B4n) và [tiểu bang New York](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ti%E1%BB%83u_bang_New_York). [[3]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_Hi%E1%BB%87p_Qu%E1%BB%91c#cite_note-UNHeadquarters-3)
## Tài chính
|
|
(
[%](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ph%E1%BA%A7n_tr%C4%83m)ngân sách LHQ)
![ ](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/a4/Flag_of_the_United_States.svg/22px-Flag_of_the_United_States.svg.png)
[Hoa Kỳ](https://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3)
![ ](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/9/9e/Flag_of_Japan.svg/22px-Flag_of_Japan.svg.png)
[Nhật Bản](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%E1%BA%ADt_B%E1%BA%A3n)
![ ](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/b/ba/Flag_of_Germany.svg/22px-Flag_of_Germany.svg.png)
[Đức](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%A9c)
![ ](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/c/c3/Flag_of_France.svg/22px-Flag_of_France.svg.png)
[Pháp](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ph%C3%A1p)
![ ](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/ae/Flag_of_the_United_Kingdom.svg/22px-Flag_of_the_United_Kingdom.svg.png)
[Anh Quốc](https://vi.wikipedia.org/wiki/V%C6%B0%C6%A1ng_qu%E1%BB%91c_Li%C3%AAn_hi%E1%BB%87p_Anh_v%C3%A0_B%E1%BA%AFc_Ireland)
![ ](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/fa/Flag_of_the_People%27s_Republic_of_China.svg/22px-Flag_of_the_People%27s_Republic_of_China.svg.png)
[Trung Quốc](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa)
![ ](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/0/03/Flag_of_Italy.svg/22px-Flag_of_Italy.svg.png)
[Italy](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C3%9D)
![ ](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/c/cf/Flag_of_Canada.svg/22px-Flag_of_Canada.svg.png)
[Canada](https://vi.wikipedia.org/wiki/Canada)
![ ](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/9/9a/Flag_of_Spain.svg/22px-Flag_of_Spain.svg.png)
[Tây Ban Nha](https://vi.wikipedia.org/wiki/T%C3%A2y_Ban_Nha)
![ ](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/0/05/Flag_of_Brazil.svg/22px-Flag_of_Brazil.svg.png)
[Brazil](https://vi.wikipedia.org/wiki/Brasil)
![ ](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/f3/Flag_of_Russia.svg/22px-Flag_of_Russia.svg.png)
[Nga](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nga)
![ ](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/b/b9/Flag_of_Australia.svg/22px-Flag_of_Australia.svg.png)
[Australia](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C3%9Ac)
![ ](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/0/09/Flag_of_South_Korea.svg/22px-Flag_of_South_Korea.svg.png)
[Hàn Quốc](https://vi.wikipedia.org/wiki/H%C3%A0n_Qu%E1%BB%91c)
![ ](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/fc/Flag_of_Mexico.svg/22px-Flag_of_Mexico.svg.png)
[México](https://vi.wikipedia.org/wiki/M%C3%A9xico)
![ ](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/2/20/Flag_of_the_Netherlands.svg/22px-Flag_of_the_Netherlands.svg.png)
[Hà Lan](https://vi.wikipedia.org/wiki/H%C3%A0_Lan) **Quốc gia thành viên khác**
Liên Hiệp Quốc hoạt động nhờ tiền đóng góp và tiền quyên tự nguyện từ các quốc gia thành viên. Những ngân sách chính thức hai năm của Liên hiệp quốc và các tổ chức chuyên biệt của họ lấy từ những khoản đóng góp. Đại hội đồng thông qua ngân sách chính thức và quyết định khoản đóng góp của mỗi quốc gia thành viên. Điều này dựa chủ yếu trên năng lực chi trả của mỗi nước, tính theo những số liệu thống kê thu nhập cùng với những yếu tố khác.
Đại hội đồng đã đưa ra nguyên tắc rằng Liên hiệp quốc sẽ không quá phụ thuộc vào bất kỳ một quốc gia thành viên nào trong lĩnh vực tài chính cần thiết cho những hoạt động của mình. Vì thế, có một mức “trần”, quy định khoản tiền tối đa một nước có thể đóng góp cho ngân sách. Tháng 12 năm
[2000](https://vi.wikipedia.org/wiki/2000), Đại hội đồng đã sửa đổi tỷ lệ đóng góp để phản ánh chính xác hơn cục diện thế giới hiện tại. Như một phần của sự sửa đổi này, trần đóng góp được giảm từ 25% xuống 22%. Hoa Kỳ là quốc gia duy nhất đóng góp ở mức trần, nhưng những khoản tiền họ còn thiếu lên tới hàng trăm triệu dollar (xem [Hoa Kỳ và Liên Hiệp Quốc](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Hoa_K%E1%BB%B3_v%C3%A0_Li%C3%AAn_Hi%E1%BB%87p_Qu%E1%BB%91c&action=edit&redlink=1)). Theo mức đóng góp mới được thông qua năm 2000, các nước đóng góp lớn khác vào ngân sách Liên Hiệp Quốc năm 2001 là [Nhật Bản](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%E1%BA%ADt_B%E1%BA%A3n) (19.63%), [Đức](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%A9c) (9.82%), [Pháp](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ph%C3%A1p) (6.50%), [Anh](https://vi.wikipedia.org/wiki/V%C6%B0%C6%A1ng_qu%E1%BB%91c_Li%C3%AAn_hi%E1%BB%87p_Anh_v%C3%A0_B%E1%BA%AFc_Ireland) (5.57%), [Ý](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C3%9D) (5.09%), [Canada](https://vi.wikipedia.org/wiki/Canada) (2.57%), [Tây Ban Nha](https://vi.wikipedia.org/wiki/T%C3%A2y_Ban_Nha) (2.53%) và [Brasil](https://vi.wikipedia.org/wiki/Brasil) (2.39%). [[5]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_Hi%E1%BB%87p_Qu%E1%BB%91c#cite_note-5)
Các chương trình đặc biệt của Liên Hiệp Quốc không được tính vào ngân sách chính thức của tổ chức này (ví dụ như
[UNICEF](https://vi.wikipedia.org/wiki/Qu%E1%BB%B9_Nhi_%C4%91%E1%BB%93ng_Li%C3%AAn_Hi%E1%BB%87p_Qu%E1%BB%91c) và [Chương trình Phát triển Liên Hiệp Quốc](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ch%C6%B0%C6%A1ng_tr%C3%ACnh_Ph%C3%A1t_tri%E1%BB%83n_Li%C3%AAn_Hi%E1%BB%87p_Qu%E1%BB%91c) – UNDP), chúng hoạt động nhờ những khoản quyên góp tự nguyện từ các chính phủ thành viên. Một số các khoản đóng góp dưới hình thức các loại [thực phẩm](https://vi.wikipedia.org/wiki/H%C3%A0ng_h%C3%B3a) nông nghiệp viện trợ cho những người bị ảnh hưởng, nhưng chủ yếu vẫn là tiền mặt.
## Ngôn ngữ
Liên Hiệp Quốc sử dụng sáu ngôn ngữ chính thức:
[tiếng Ả Rập](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ti%E1%BA%BFng_%E1%BA%A2_R%E1%BA%ADp), [tiếng Hoa](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Trung_Qu%E1%BB%91c), [tiếng Anh](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Anh), [tiếng Pháp](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Ph%C3%A1p), [tiếng Nga](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Nga) và [tiếng Tây Ban Nha](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ti%E1%BA%BFng_T%C3%A2y_Ban_Nha). Ban thư ký sử dụng hai ngôn ngữ [6] *làm việc*: ( [tiếng Anh](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Anh)và [tiếng Pháp](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Ph%C3%A1p)).
Khi Liên Hiệp Quốc được thành lập, năm ngôn ngữ chính thức được lựa chọn là: tiếng Anh, tiếng Trung, tiếng Pháp, tiếng Tây Ban Nha và tiếng Nga. Tiếng Ả Rập được đưa vào thêm năm 1973. Hiện có những tranh cãi trái chiều về việc liệu có nên giảm bớt số lượng ngôn ngữ chính thức (ví dụ chỉ giữ lại tiếng Anh) hay nên tăng thêm con số này.
[ Áp lực đòi đưa thêm [cần dẫn nguồn](https://vi.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Ch%C3%BA_th%C3%ADch_ngu%E1%BB%93n_g%E1%BB%91c)] [tiếng Hindi](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Hindi)thành ngôn ngữ chính thức đang ngày càng gia tăng. [Năm 2001, các nước nói tiếng Tây Ban Nha phàn nàn rằng tiếng Tây Ban Nha không có tư cách ngang bằng so với tiếng Anh. *]* [cần dẫn nguồn](https://vi.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Ch%C3%BA_th%C3%ADch_ngu%E1%BB%93n_g%E1%BB%91c) Những nỗ lực chống lại sự tụt giảm vị thế của tiếng Pháp trong tổ chức này cũng rất to lớn; [[7]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_Hi%E1%BB%87p_Qu%E1%BB%91c#cite_note-7) vì thế tất cả các Tổng thư ký Liên Hiệp Quốc đều phải biết dùng tiếng Pháp và rõ ràng việc Tổng thư ký mới [[8]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_Hi%E1%BB%87p_Qu%E1%BB%91c#cite_note-8) [Ban Ki-Moon](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ban_Ki-moon)gặp khó khăn để có thể nói trôi chảy ngôn ngữ này trong buổi họp báo đầu tiên của ông bị một số người coi là một sự [[9]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_Hi%E1%BB%87p_Qu%E1%BB%91c#cite_note-9) *mất điểm* . [[10]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_Hi%E1%BB%87p_Qu%E1%BB%91c#cite_note-10)
Tiêu chuẩn của Liên Hiệp Quốc đối với các tài liệu bằng tiếng Anh (
*Hướng dẫn xuất bản Liên Hiệp Quốc*) tuân theo quy tắc của tiếng Anh. Liên Hiệp Quốc và tất cả các tổ chức khác là một phần của [hệ thống Liên Hiệp Quốc](https://vi.wikipedia.org/wiki/H%E1%BB%87_th%E1%BB%91ng_Li%C3%AAn_Hi%E1%BB%87p_Qu%E1%BB%91c) sử dụng [phương pháp đánh vần Oxford](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ph%C6%B0%C6%A1ng_ph%C3%A1p_%C4%91%C3%A1nh_v%E1%BA%A7n_Oxford&action=edit&redlink=1). Tiêu chuẩn của Liên Hiệp Quốc về tiếng Hoa (Quan thoại) đã thay đổi khi [Trung Hoa Dân Quốc](https://vi.wikipedia.org/wiki/Trung_Hoa_D%C3%A2n_Qu%E1%BB%91c) (Đài Loan) phải nhường ghế cho [Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa) năm 1971. Từ năm 1945 đến 1971 [kiểu chữ phồn thể](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ch%E1%BB%AF_H%C3%A1n_ph%E1%BB%93n_th%E1%BB%83) được sử dụng, và từ năm 1971 [kiểu chữ giản thể](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ch%E1%BB%AF_H%C3%A1n_gi%E1%BA%A3n_th%E1%BB%83) đã thay thế.
Trong số các ngôn ngữ chính thức của Liên Hiệp Quốc,
[tiếng Anh](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Anh) là ngôn ngữ chính thức của 52 quốc gia thành viên, [tiếng Pháp](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Ph%C3%A1p) của 29 thành viên, [tiếng Ả Rập](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ti%E1%BA%BFng_%E1%BA%A2_R%E1%BA%ADp) là 24, [tiếng Tây Ban Nha](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ti%E1%BA%BFng_T%C3%A2y_Ban_Nha) là 20, [tiếng Nga](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Nga) tại 4 và [tiếng Trung Quốc](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Trung_Qu%E1%BB%91c) tại 2 nước. [Tiếng Bồ Đào Nha](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ti%E1%BA%BFng_B%E1%BB%93_%C4%90%C3%A0o_Nha) và [tiếng Đức](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ti%E1%BA%BFng_%C4%90%E1%BB%A9c) là những ngôn ngữ được sử dụng ở khá nhiều nước thành viên Liên Hiệp Quốc (8 và 6) nhưng lại không phải là ngôn ngữ chính thức của tổ chức này.
## Các mục đích và hoạt động
### Các mục đích của Liên Hiệp Quốc
Những mục đích được nêu ra của Liên Hiệp Quốc là ngăn chặn chiến tranh, bảo vệ nhân quyền, cung cấp một cơ cấu cho luật pháp quốc tế, và để tăng cường tiến bộ kinh tế, xã hội, cải thiện các điều kiện sống và chống lại bệnh tật.
Liên Hiệp Quốc tạo cơ hội cho các quốc gia nhằm đạt tới sự cân bằng trong sự phụ thuộc lẫn nhau trên bình diện thế giới và giải quyết các vấn đề quốc tế. Nhằm mục đích đó, Liên Hiệp Quốc đã phê chuẩn một Tuyên ngôn Chung về Nhân quyền năm 1948. [11] [[12]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_Hi%E1%BB%87p_Qu%E1%BB%91c#cite_note-12)
### Các hội nghị quốc tế
Các quốc gia Liên Hiệp Quốc và các cơ quan đặc biệt của nó — “những stakeholder” của hệ thống — đưa ra hướng dẫn và quyết định về những vấn đề lớn và vấn đề hành chính trong những cuộc gặp thông lệ được tổ chức suốt năm. Các cơ cấu quản lý được hình thành từ các quốc gia thành viên, không chỉ gồm Đại hội đồng,
[Hội đồng Kinh tế Xã hội](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=H%E1%BB%99i_%C4%91%E1%BB%93ng_Kinh_t%E1%BA%BF_X%C3%A3_h%E1%BB%99i_Li%C3%AAn_Hi%E1%BB%87p_Qu%E1%BB%91c&action=edit&redlink=1) và Hội đồng Bảo an, mà còn cả các cơ cấu tương đương chịu trách nhiệm quản lý tất cả các cơ quan khác của [Hệ thống Liên Hiệp Quốc](https://vi.wikipedia.org/wiki/H%E1%BB%87_th%E1%BB%91ng_Li%C3%AAn_Hi%E1%BB%87p_Qu%E1%BB%91c). Ví dụ [Đại hội đồng Y tế](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=%C4%90%E1%BA%A1i_h%E1%BB%99i_%C4%91%E1%BB%93ng_Y_t%E1%BA%BF&action=edit&redlink=1) và Ban Chấp hành quản lý công việc của [Tổ chức Y tế Thế giới](https://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BB%95_ch%E1%BB%A9c_Y_t%E1%BA%BF_Th%E1%BA%BF_gi%E1%BB%9Bi).
Khi một vấn đề được coi là có tầm quan trọng đặc biệt, Đại hội đồng có thể triệu tập một phiên họp đặc biệt để tập trung sự chú ý toàn cầu và xây dựng một phương hướng hành động chung. Những ví dụ gần đây gồm:
- Hội thảo Liên Hiệp Quốc về Môi trường và Phát triển (
[Thượng đỉnh Trái Đất](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Th%C6%B0%E1%BB%A3ng_%C4%91%E1%BB%89nh_Tr%C3%A1i_%C4%90%E1%BA%A5t&action=edit&redlink=1)) tại [Rio de Janeiro](https://vi.wikipedia.org/wiki/Rio_de_Janeiro), Brasil, tháng 6 năm 1992, dẫn tới sự thành lập [Uỷ ban Liên Hiệp Quốc về sự Phát triển Bền vững](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=U%E1%BB%B7_ban_Ph%C3%A1t_tri%E1%BB%83n_B%E1%BB%81n_v%E1%BB%AFng&action=edit&redlink=1)nhằm thực hiện những điều đã được ký kết tại [Chương trình nghị sự 21](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ch%C6%B0%C6%A1ng_tr%C3%ACnh_ngh%E1%BB%8B_s%E1%BB%B1_21&action=edit&redlink=1), văn bản cuối cùng về những thỏa thuận đã được các chính phủ thảo luận tại UNCED; [Hội nghị Quốc tế về Dân số và Phát triển](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=H%E1%BB%99i_ngh%E1%BB%8B_Qu%E1%BB%91c_t%E1%BA%BF_v%E1%BB%81_D%C3%A2n_s%E1%BB%91_v%C3%A0_Ph%C3%A1t_tri%E1%BB%83n&action=edit&redlink=1), được tổ chức tại [Cairo](https://vi.wikipedia.org/wiki/Cairo), [Ai Cập](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ai_C%E1%BA%ADp), vào tháng 9 năm 1994, đã thông qua một chương trình hành động nhằm giải quyết các thách thức nguy ngập và mối quan hệ liên quan giữa dân số và sự phát triển bền vững trong vòng 20 năm tới; [Hội nghị Thế giới lần thứ tư về Phụ nữ](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=H%E1%BB%99i_ngh%E1%BB%8B_Th%E1%BA%BF_gi%E1%BB%9Bi_l%E1%BA%A7n_th%E1%BB%A9_t%C6%B0_v%E1%BB%81_Ph%E1%BB%A5_n%E1%BB%AF&action=edit&redlink=1), được tổ chức tại [Bắc Kinh](https://vi.wikipedia.org/wiki/B%E1%BA%AFc_Kinh), [Trung Quốc](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa), vào tháng 9 năm 1995, tìm cách đẩy nhanh việc thực hiện những thỏa thuận lịch sử đã đạt được tại Hội nghị Thế giới lần thứ ba về Phụ nữ;
- Hội nghị Liên Hiệp Quốc lần thứ hai về Sự định cư Loài người (
[Habitat II](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Habitat_II&action=edit&redlink=1)), được triệu tập tháng 6 năm 1996 tại [Istanbul](https://vi.wikipedia.org/wiki/Istanbul), [Thổ Nhĩ Kỳ](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%95_Nh%C4%A9_K%E1%BB%B3), đánh giá những thách thức trước sự phát triển và quản lý định cư loài người trong thế kỷ 21. [ICARA 2](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Icara_2&action=edit&redlink=1)or ICARA II: Hội nghị Quốc tế về sự Hỗ trợ Người tị nạn tại châu Phi được thành lập năm 1984.
### Những năm quốc tế và những vấn đề liên quan
Liên Hiệp Quốc tuyên bố và điều phối “Năm quốc tế…” nhằm tập trung sự chú ý của thế giới vào các vấn đề quan trọng. Sử dụng hình tượng Liên Hiệp Quốc, một logo được thiết kế đặc biệt cho năm đó, và cơ sở hạ tầng của
[Hệ thống Liên Hiệp Quốc](https://vi.wikipedia.org/wiki/H%E1%BB%87_th%E1%BB%91ng_Li%C3%AAn_Hi%E1%BB%87p_Qu%E1%BB%91c) nhằm phối hợp các sự kiện trên khắp thế giới, nhiều năm đã trở thành điểm xúc tác cho những vấn đề quan trọng trên phạm vi thế giới. [Đại sứ thiện chí UNESCO](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%A1i_s%E1%BB%A9_thi%E1%BB%87n_ch%C3%AD_UNESCO) [Di sản văn hóa thế giới UNESCO](https://vi.wikipedia.org/wiki/Di_s%E1%BA%A3n_th%E1%BA%BF_gi%E1%BB%9Bi) [Đại sứ thiện chí của UNHCR](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%A1i_s%E1%BB%A9_thi%E1%BB%87n_ch%C3%AD_c%E1%BB%A7a_UNHCR) [Thành phố Liên Hiệp Quốc vì hòa bình](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Th%C3%A0nh_ph%E1%BB%91_Li%C3%AAn_Hi%E1%BB%87p_Qu%E1%BB%91c_v%C3%AC_h%C3%B2a_b%C3%ACnh&action=edit&redlink=1)
### Mục tiêu kiểm soát và giải giáp vũ khí
Hiến chương năm 1945 của Liên Hiệp Quốc dự định đưa ra một hệ thống quy định sẽ đảm bảo “sự chi tiêu nhỏ nhất các nguồn tài nguyên con người và kinh tế thế giới cho vũ khí”. Phát minh ra các loại
[vũ khí hạt nhân](https://vi.wikipedia.org/wiki/V%C5%A9_kh%C3%AD_h%E1%BA%A1t_nh%C3%A2n) xảy ra chỉ vài tuần sau khi Hiến chương được ký kết và ngay lập tức thúc đẩy ý tưởng hạn chế và [giải giáp vũ khí](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Gi%E1%BA%A3i_gi%C3%A1p_v%C5%A9_kh%C3%AD&action=edit&redlink=1). Trên thực tế, [nghị quyết](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ngh%E1%BB%8B_quy%E1%BA%BFt_%28tranh_c%C3%A3i_ch%C3%ADnh_s%C3%A1ch%29&action=edit&redlink=1) đầu tiên của phiên họp đầu tiên của Đại hội đồng (ngày [24 tháng 1](https://vi.wikipedia.org/wiki/24_th%C3%A1ng_1) năm [1946](https://vi.wikipedia.org/wiki/1946)) có tiêu đề “Sự thành lập một Ủy ban giải quyết các Vấn đề Phát sinh do sự Phát minh ra Năng lượng Nguyên tử” và kêu gọi đưa ra những đề xuất khoa học cho “sự hạn chế trang bị các loại vũ khí nguyên tử và tất cả các loại vũ khí chính khác với mục đích hủy diệt hàng loạt”.
Liên Hiệp Quốc đã lập ra nhiều diễn đàn nhằm giải quyết các vấn đề giải giáp vũ khí đa biên. Các diễn đàn chính là Ủy ban Thứ nhất của Đại hội đồng và Cao ủy về Giải giáp vũ khí Liên Hiệp Quốc. Những vấn đề được đưa vào chương trình nghị sự gồm việc ước tính những giá trị có được sau những hiệp ước
[cấm thử hạt nhân](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Hi%E1%BB%87p_%C6%B0%E1%BB%9Bc_C%E1%BA%A5m_th%E1%BB%AD_V%C5%A9_kh%C3%AD_H%E1%BA%A1t_nh%C3%A2n_To%C3%A0n_di%E1%BB%87n&action=edit&redlink=1), [kiểm soát vũ khí không gian](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Hi%E1%BB%87p_%C6%B0%E1%BB%9Bc_Kh%C3%B4ng_gian&action=edit&redlink=1), những nỗ lực nhằm ngăn chặn [các loại vũ khí hóa học](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Chi%E1%BA%BFn_tranh_h%C3%B3a_h%E1%BB%8Dc&action=edit&redlink=1), giải giáp vũ khí hạt nhân và vũ khí thông thường, [những khu vực không vũ khí hạt nhân](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Khu_v%E1%BB%B1c_kh%C3%B4ng_c%C3%B3_V%C5%A9_kh%C3%AD_H%E1%BA%A1t_nh%C3%A2n&action=edit&redlink=1), giảm bớt [ngân sách quân sự](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Danh_s%C3%A1ch_qu%E1%BB%91c_gia_theo_chi_ti%C3%AAu_qu%C3%A2n_s%E1%BB%B1&action=edit&redlink=1), và các biện pháp nhằm tăng cường an ninh quốc tế. [Hội nghị Giải giáp](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=H%E1%BB%99i_ngh%E1%BB%8B_Gi%E1%BA%A3i_gi%C3%A1p&action=edit&redlink=1) là một diễn đàn được [cộng đồng thế giới](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=C%E1%BB%99ng_%C4%91%E1%BB%93ng_th%E1%BA%BF_gi%E1%BB%9Bi&action=edit&redlink=1) lập ra để đảm phán về các thỏa thuận kiểm soát vũ khí đa bên và giải giáp vũ khí. Diễn đàn có 66 thành viên đại diện cho mọi khu vực trên thế giới, gồm cả năm quốc gia hạt nhân chính (Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa, Pháp, Nga, Anh Quốc và Hoa Kỳ). Tuy hội nghị không phải là một tổ chức chính thức của Liên Hiệp Quốc, nó kết nối với tổ chức này thông qua sự hiện diện cá nhân của Tổng thư ký; người đồng thời cũng là tổng thư ký của hội nghị. Những nghị quyết được Đại hội đồng thông qua thường yêu cầu hội nghị xem xét các vấn đề giải giáp riêng biệt. Đổi lại, hàng năm hội nghị thông báo các hoạt động của mình cho Đại hội đồng.
### Giữ gìn hòa bình
[Gìn giữ hòa bình Liên hiệp Quốc](https://vi.wikipedia.org/wiki/G%C3%ACn_gi%E1%BB%AF_h%C3%B2a_b%C3%ACnh_Li%C3%AAn_hi%E1%BB%87p_Qu%E1%BB%91c)hiện nay
Lính gìn giữ hòa bình Liên Hiệp Quốc được gửi tới nhiều vùng nơi các cuộc xung đột quân sự mới chấm dứt, nhằm buộc các bên tôn trọng các thỏa thuận hòa bình và ngăn chặn tình trạng thù địch tái diễn, ví dụ tại
[Đông Timor](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%C3%B4ng_Timor) cho tới khi nước này giành độc lập năm 2001. Các lực lượng đó do các quốc gia thành viên Liên Hiệp Quốc đóng góp, và việc tham dự vào các chiến dịch gìn giữ hòa bình là không bắt buộc; tới nay chỉ có hai quốc gia là [Canada](https://vi.wikipedia.org/wiki/Canada) và [Bồ Đào Nha](https://vi.wikipedia.org/wiki/B%E1%BB%93_%C4%90%C3%A0o_Nha), đã tham gia vào tất cả các chiến dịch gìn giữ hòa bình. [ Liên Hiệp Quốc không duy trì bất kỳ một lực lượng quân sự độc lập nào. Tất cả các chiến dịch gìn giữ hòa bình của Liên Hiệp Quốc phải được Hội đồng bảo an thông qua. [cần dẫn nguồn](https://vi.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Ch%C3%BA_th%C3%ADch_ngu%E1%BB%93n_g%E1%BB%91c)]
Những người sáng lập Liên Hiệp Quốc đã thực sự hy vọng rằng tổ chức này sẽ hoạt động để ngăn chặn những cuộc xung đột giữa các quốc gia và các cuộc chiến tranh trong tương lai. Những hy vọng đó không hoàn toàn trở thành hiện thực. Trong thời
[Chiến tranh Lạnh](https://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_L%E1%BA%A1nh) (từ khoảng năm 1945 tới năm 1991), sự phân chia thế giới thành những phe thù địch khiến thỏa thuận gìn giữ hòa bình rất khó được thông qua. Sau khi Chiến tranh Lạnh kết thúc, lại tái xuất hiện những lời kêu gọi biến Liên Hiệp Quốc trở thành một cơ quan đảm bảo hòa bình quốc tế, bởi hàng chục những cuộc xung đột quân sự vẫn tiếp tục diễn ra trên khắp thế giới. Nhưng sự tan vỡ của Liên bang Xô viết cũng khiến Hoa Kỳ có được vị thế [thống trị toàn cầu](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Th%E1%BB%91ng_tr%E1%BB%8B_to%C3%A0n_c%E1%BA%A7u&action=edit&redlink=1) duy nhất, tạo ra nhiều thách thức mới cho Liên Hiệp Quốc.
Các chiến dịch gìn giữ hòa bình của Liên Hiệp Quốc sử dụng nguồn tài chính từ các khoản đóng góp, tính theo công thức đóng góp tỷ lệ thông thường, nhưng gồm cả những chi phí cộng thêm đối với năm thành viên thường trực của Hội đồng bảo an, những nước có quyền thông qua việc tiến hành những chiến dịch gìn giữ hòa bình đó. Khoản thu thêm này sẽ bù đắp cho những khoản phí gìn giữ hòa bình của các quốc gia kém phát triển. Tháng 12 năm 2000, Liên Hiệp Quốc đã sửa đổi tỷ lệ đóng góp vào ngân sách hoạt động và ngân sách gìn giữ hòa bình. Tỷ lệ đóng góp cho việc gìn giữ hòa bình sẽ được thay đổi sáu tháng một lần và dự kiến là gần 27% cho năm 2003. Hoa Kỳ dự định đóng góp chi phí gìn giữ hòa bình ở mức thấp này và đang tìm kiếm sự ủng hộ pháp lý từ phía
[Nghị viện](https://vi.wikipedia.org/wiki/Qu%E1%BB%91c_h%E1%BB%99i_Hoa_K%E1%BB%B3) nhằm cho phép giải ngân các khoản góp họ còn nợ Liên Hiệp Quốc. [Các lực lượng gìn giữ hòa bình](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=C%C3%A1c_l%E1%BB%B1c_l%C6%B0%E1%BB%A3ng_g%C3%ACn_gi%E1%BB%AF_h%C3%B2a_b%C3%ACnh_Li%C3%AAn_Hi%E1%BB%87p_Qu%E1%BB%91c&action=edit&redlink=1) Liên Hiệp Quốc (được gọi là Quân mũ nồi xanh) đã nhân được [Giải Nobel](https://vi.wikipedia.org/wiki/Gi%E1%BA%A3i_Nobel) năm 1998 cho công lao giữ gìn [Hòa bình](https://vi.wikipedia.org/wiki/Gi%E1%BA%A3i_Nobel_H%C3%B2a_b%C3%ACnh) của họ. Năm 2001, Tổng thư ký Liên Hiệp Quốc [Kofi Annan](https://vi.wikipedia.org/wiki/Kofi_Annan) đã đoạt giải Nobel Hòa bình “vì nỗ lực cho một thế giới hòa bình và được tổ chức tốt hơn.”
Liên Hiệp Quốc có nhiều loại
[Huy chương Liên Hiệp Quốc](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Huy_ch%C6%B0%C6%A1ng_Li%C3%AAn_Hi%E1%BB%87p_Qu%E1%BB%91c&action=edit&redlink=1) để trao cho những thành viên quân sự tham gia vào việc gìn giữ các thỏa thuận hòa bình của tổ chức này. Huy chương đầu tiên ra đời là [Huy chương Phục vụ Liên Hiệp Quốc](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Huy_ch%C6%B0%C6%A1ng_Ph%E1%BB%A5c_v%E1%BB%A5_Li%C3%AAn_Hi%E1%BB%87p_Qu%E1%BB%91c&action=edit&redlink=1), được trao cho các lực lượng Liên Hiệp Quốc tham gia vào cuộc [Chiến tranh Triều Tiên](https://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_Tri%E1%BB%81u_Ti%C3%AAn). [Huy chương NATO](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Huy_ch%C6%B0%C6%A1ng_NATO&action=edit&redlink=1) cũng ra đời với mục tiêu như trên và cả hai loại này đều được coi là [huy chương quốc tế](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Huy_ch%C6%B0%C6%A1ng_qu%E1%BB%91c_t%E1%BA%BF&action=edit&redlink=1) chứ không phải [huy chương quân sự](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Huy_ch%C6%B0%C6%A1ng_qu%C3%A2n_s%E1%BB%B1&action=edit&redlink=1). [ [cần dẫn nguồn](https://vi.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Ch%C3%BA_th%C3%ADch_ngu%E1%BB%93n_g%E1%BB%91c)]
### Nhân quyền
|Bài này
|là một bản dịch thô từ ngôn ngữ khác. Đây có thể là kết quả của máy tính hoặc của người chưa thông thạo dịch thuật. Xin hãy giúp
Việc theo đuổi mục tiêu
[nhân quyền](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A2n_quy%E1%BB%81n) là một lý do chính của việc thành lập Liên Hiệp Quốc. Sự tàn bạo của [Thế chiến thứ hai](https://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_th%E1%BA%BF_gi%E1%BB%9Bi_th%E1%BB%A9_hai) và nạn [diệt chủng](https://vi.wikipedia.org/wiki/Di%E1%BB%87t_ch%E1%BB%A7ng) dẫn tới một kết luận chung rằng tổ chức mới này phải hoạt động để ngăn chặn bất kỳ một thảm kịch nào như vậy trong tương lai. Một mục tiêu ban đầu là tạo ra một khung pháp lý để xem xét và hành động trước những vấn đề về vi phạm nhân quyền.
Hiến chương Liên Hiệp Quốc bắt buộc tất cả các quốc gia thành viên phải khuyến khích “sự tôn trọng toàn diện, và sự tuân thủ, nhân quyền” và tiến hành “các hành động chung hay riêng rẽ” cho mục tiêu đó.
[Tuyên bố Chung về Nhân quyền](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Tuy%C3%AAn_b%E1%BB%91_Chung_v%E1%BB%81_Nh%C3%A2n_quy%E1%BB%81n&action=edit&redlink=1), dù không chính thức ràng buộc, đã được Đại hội đồng thông qua năm 1948 như là một tiêu chuẩn chung để hướng tới đối với mọi nước thành viên. Đại hội đồng thường đề cập tới các vấn đề nhân quyền.
Ngày
[15 tháng 3](https://vi.wikipedia.org/wiki/15_th%C3%A1ng_3) năm [2006](https://vi.wikipedia.org/wiki/2006) Đại hội đồng Liên Hiệp Quốc đã bỏ phiếu với kết quả áp đảo để thay thế [Uỷ ban nhân quyền (Human rights Commission)](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=U%E1%BB%B7_ban_nh%C3%A2n_quy%E1%BB%81n_%28Human_rights_Commission%29&action=edit&redlink=1) bằng [Hội đồng Nhân quyền Liên Hiệp Quốc](https://vi.wikipedia.org/wiki/H%E1%BB%99i_%C4%91%E1%BB%93ng_Nh%C3%A2n_quy%E1%BB%81n_Li%C3%AAn_Hi%E1%BB%87p_Qu%E1%BB%91c)(Human Rights Council). Mục tiêu của nó là giải quyết các vụ vi phạm nhân quyền. [13] [Uỷ ban nhân quyền](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=U%E1%BB%B7_ban_nh%C3%A2n_quy%E1%BB%81n&action=edit&redlink=1)đã nhiều lần bị chỉ trích vì thành phần thành viên của nó. [Đặc biệt, chính nhiều nước thành viên của cơ quan này cũng có thành tích nhân quyền kém cỏi, gồm cả những nước có đại diện được bầu làm chủ tịch ủy ban. *]* [cần dẫn nguồn](https://vi.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Ch%C3%BA_th%C3%ADch_ngu%E1%BB%93n_g%E1%BB%91c) [ *]* [cần dẫn nguồn](https://vi.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Ch%C3%BA_th%C3%ADch_ngu%E1%BB%93n_g%E1%BB%91c)
Hiện có bảy
[Cơ cấu hiệp ước nhân quyền](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=C%C6%A1_c%E1%BA%A5u_hi%E1%BB%87p_%C6%B0%E1%BB%9Bc_nh%C3%A2n_quy%E1%BB%81n&action=edit&redlink=1) liên quan tới Liên Hiệp Quốc, gồm [Ủy ban Nhân quyền Liên Hiệp Quốc](https://vi.wikipedia.org/wiki/%E1%BB%A6y_ban_Nh%C3%A2n_quy%E1%BB%81n_Li%C3%AAn_Hi%E1%BB%87p_Qu%E1%BB%91c) và [Ủy ban về Sự hạn chế và Ngăn chặn bạo hành chống Phụ nữ](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=%E1%BB%A6y_ban_v%E1%BB%81_S%E1%BB%B1_h%E1%BA%A1n_ch%E1%BA%BF_v%C3%A0_Ng%C4%83n_ch%E1%BA%B7n_b%E1%BA%A1o_h%C3%A0nh_ch%E1%BB%91ng_Ph%E1%BB%A5_n%E1%BB%AF&action=edit&redlink=1). Ban thư ký của sáu (trừ Ủy ban Hạn chế và ngăn chặn bạo hành chống phụ nữ) đều do văn phòng [Cao Ủy nhân quyền](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Cao_%E1%BB%A6y_nh%C3%A2n_quy%E1%BB%81n&action=edit&redlink=1) Liên Hiệp Quốc điều hành.
Liên Hiệp Quốc và các cơ quan của mình là nhân tố chủ chốt thúc đẩy và áp dụng các nguyên tắc thiêng liêng trong Tuyên bố Chung về Nhân quyền. Một trường hợp như thế là việc Liên Hiệp Quốc hỗ trợ các nước đang trong quá trình chuyển tiếp sang chế độ
[dân chủ](https://vi.wikipedia.org/wiki/D%C3%A2n_ch%E1%BB%A7). Hỗ trợ kỹ thuật trong việc tổ chức các cuộc bầu cử tự do và công bằng, cải thiện các cơ cấu pháp lý, khởi thảo hiến pháp, huấn luyện các nhân viên nhân quyền, và chuyển các phong trào vũ trang thành các [đảng chính trị](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%A3ng_ph%C3%A1i_ch%C3%ADnh_tr%E1%BB%8B) đã đóng góp rất lớn vào quá trình dân chủ hóa trên khắp thế giới. Liên Hiệp Quốc đã giúp tổ chức các cuộc bầu cử tại những quốc gia vốn có thành tích dân chủ yếu kém, gồm cả hai quốc gia gần đây là [Afghanistan](https://vi.wikipedia.org/wiki/Afghanistan) và [Đông Timor](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%C3%B4ng_Timor).
Liên Hiệp Quốc cũng là một diễn đàn hỗ trợ quyền phụ nữ tham gia đầy đủ vào đời sống chính trị, kinh tế và xã hội của đất nước họ. Liên Hiệp Quốc góp phần vào việc hướng sự chú ý của dư luận vào khái niệm nhân quyền thông qua các hiệp ước của nó và sự chú ý của tổ chức này vào những vụ lạm dụng đặc biệt thông qua các nghị quyết của Đại hội đồng hay Hội đồng bảo an hay thông qua những quyết định của
[Tòa án Công lý Quốc tế](https://vi.wikipedia.org/wiki/T%C3%B2a_%C3%A1n_C%C3%B4ng_l%C3%BD_Qu%E1%BB%91c_t%E1%BA%BF) (ICJ).
Đầu năm
[2006](https://vi.wikipedia.org/wiki/2006), một nhóm hội thảo chống tra tấn tại Liên Hiệp Quốc đã đề xuất việc đóng cửa [Nhà tù Vịnh Guantanamo](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Nh%C3%A0_t%C3%B9_V%E1%BB%8Bnh_Guantanamo&action=edit&redlink=1) và chỉ trích cái gọi là sự sử dụng những nhà tù bí mật và sự nghi ngờ việc vận chuyển tù nhân tới nước ngoài cho mục đích hỏi cung của Hoa Kỳ. [ Một số [cần dẫn nguồn](https://vi.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Ch%C3%BA_th%C3%ADch_ngu%E1%BB%93n_g%E1%BB%91c)] [thành viên Đảng Dân chủ Hoa Kỳ](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%A3ng_D%C3%A2n_ch%E1%BB%A7_%28Hoa_K%E1%BB%B3%29)và các nhóm nhân quyền cho rằng hệ thống nhà tù bí mật của [CIA](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%C6%A1_quan_T%C3%ACnh_b%C3%A1o_Trung_%C6%B0%C6%A1ng_%28Hoa_K%E1%BB%B3%29)không cho phép giám sát được các vụ vi phạm nhân quyền và hy vọng chúng sẽ sớm bị đóng cửa.
### Hỗ trợ nhân đạo và Phát triển quốc tế
Phối hợp với các tổ chức khác như
[Chữ thập đỏ](https://vi.wikipedia.org/wiki/Phong_tr%C3%A0o_Ch%E1%BB%AF_th%E1%BA%ADp_%C4%91%E1%BB%8F_v%C3%A0_Tr%C4%83ng_l%C6%B0%E1%BB%A1i_li%E1%BB%81m_%C4%91%E1%BB%8F_qu%E1%BB%91c_t%E1%BA%BF), Liên Hiệp Quốc cung cấp thực phẩm, nước uống, nơi cư ngụ và các dịch vụ nhân đạo khác cho những người dân đang phải chịu nạn đói, phải rời bỏ nhà cửa vì chiến tranh, hay bị ảnh hưởng bởi các thảm họa khác. Các cơ quan nhân đạo chính của Liên Hiệp Quốc là [Chương trình Lương thực Thế giới](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ch%C6%B0%C6%A1ng_tr%C3%ACnh_L%C6%B0%C6%A1ng_th%E1%BB%B1c_Th%E1%BA%BF_gi%E1%BB%9Bi) (đã giúp cung cấp thực phẩm cho hơn 100 triệu người mỗi năm ở hơn 80 quốc gia), [Cao ủy Liên Hiệp Quốc về người tị nạn](https://vi.wikipedia.org/wiki/Cao_%E1%BB%A7y_Li%C3%AAn_Hi%E1%BB%87p_Qu%E1%BB%91c_v%E1%BB%81_ng%C6%B0%E1%BB%9Di_t%E1%BB%8B_n%E1%BA%A1n) hiện điều hành các dự án ở hơn 116 nước, cũng như các chiến dịch gìn giữ hòa bình tại hơn 24 quốc gia. Nhiều lần, các nhân viên cứu trợ của Liên Hiệp Quốc đã trở thành mục tiêu của các vụ tấn công (xem [Các vụ tấn công vào nhân viên cứu trợ nhân đạo](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=C%C3%A1c_v%E1%BB%A5_t%E1%BA%A5n_c%C3%B4ng_v%C3%A0o_nh%C3%A2n_vi%C3%AAn_c%E1%BB%A9u_tr%E1%BB%A3_nh%C3%A2n_%C4%91%E1%BA%A1o&action=edit&redlink=1)).
Liên Hiệp Quốc cũng tham gia vào việc hỗ trợ
[phát triển](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ph%C3%A1t_tri%E1%BB%83n_kinh_t%E1%BA%BF), ví dụ thông qua việc đưa ra [Các mục tiêu Thiên niên kỷ](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=C%C3%A1c_m%E1%BB%A5c_ti%C3%AAu_Thi%C3%AAn_ni%C3%AAn_k%E1%BB%B7&action=edit&redlink=1). Chương trình Phát triển Liên Hiệp Quốc (UNDP) là tổ chức đa bên lớn nhất tiến hành hỗ trợ kỹ thuật trên thế giới. Các tổ chức khác như [WHO](https://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BB%95_ch%E1%BB%A9c_Y_t%E1%BA%BF_Th%E1%BA%BF_gi%E1%BB%9Bi), [UNAIDS](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=UNAIDS&action=edit&redlink=1), và [Quỹ thế giới Phòng chống AIDS, Lao và Sốt rét](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Qu%E1%BB%B9_th%E1%BA%BF_gi%E1%BB%9Bi_Ph%C3%B2ng_ch%E1%BB%91ng_AIDS,_Lao_v%C3%A0_S%E1%BB%91t_r%C3%A9t&action=edit&redlink=1) — là các định chế hàng đầu trong cuộc chiến chống lại [bệnh tật](https://vi.wikipedia.org/wiki/B%E1%BB%87nh) trên thế giới, đặc biệt tại các nước nghèo. Quỹ dân số Liên Hiệp Quốc là nhà cung cấp chính các dịch vụ sinh sản. Quỹ này đã giúp giảm [tỷ lệ tử vong](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=T%E1%BB%B7_l%E1%BB%87_t%E1%BB%AD_vong&action=edit&redlink=1) ở bà mẹ và trẻ em tại 100 quốc gia.
Hàng năm Liên Hiệp Quốc đưa ra
[Chỉ số Phát triển Con người](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ch%E1%BB%89_s%E1%BB%91_ph%C3%A1t_tri%E1%BB%83n_con_ng%C6%B0%E1%BB%9Di) (HDI), một biện pháp so sánh [xếp hạng quốc gia](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Danh_s%C3%A1ch_Qu%E1%BB%91c_gia_theo_Ch%E1%BB%89_s%E1%BB%91_Ph%C3%A1t_tri%E1%BB%83n_Con_ng%C6%B0%E1%BB%9Di&action=edit&redlink=1) theo sự [nghèo khổ](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ngh%C3%A8o), [học vấn](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=H%E1%BB%8Dc_v%E1%BA%A5n&action=edit&redlink=1), [giáo dục](https://vi.wikipedia.org/wiki/Gi%C3%A1o_d%E1%BB%A5c), [tuổi thọ](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tu%E1%BB%95i_th%E1%BB%8D), và các yếu tố khác.
Liên Hiệp Quốc khuyến khích phát triển con người thông qua nhiều cơ quan và văn phòng của mình:
[Tổ chức Y tế Thế giới](https://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BB%95_ch%E1%BB%A9c_Y_t%E1%BA%BF_Th%E1%BA%BF_gi%E1%BB%9Bi)(WHO) loại trừ bệnh [đậu mùa](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%ADu_m%C3%B9a)năm 1977 và đang tiến gần tới mục tiêu loại trừ bệnh [bại liệt](https://vi.wikipedia.org/wiki/B%E1%BA%A1i_li%E1%BB%87t). [Ngân hàng Thế giới](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%B3m_Ng%C3%A2n_h%C3%A0ng_Th%E1%BA%BF_gi%E1%BB%9Bi)/ [Quỹ tiền tệ Quốc tế](https://vi.wikipedia.org/wiki/Qu%E1%BB%B9_Ti%E1%BB%81n_t%E1%BB%87_Qu%E1%BB%91c_t%E1%BA%BF)(IMF) Ghi chú: Ngân hàng Thế giới và Quỹ Tiền tệ Quốc tế được thành lập với tư cách các thực thể riêng biệt khỏi Liên Hiệp Quốc thông qua Thỏa thuận [Bretton Woods](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Bretton_Woods&action=edit&redlink=1)năm 1944. Sau đó, vào năm 1947, một thỏa thuận khác được ký kết biến các tổ chức hậu Bretton Woods trở thành các cơ quan độc lập, chuyên biệt và là những cơ quan giám sát bên trong cơ cấu Liên Hiệp Quốc. [Đây là trang của Ngân hàng Thế giới làm sáng tỏ quan hệ giữa hai tổ chức.](http://web.worldbank.org/WBSITE/EXTERNAL/EXTABOUTUS/0,,contentMDK:20040610%7EmenuPK:41691%7EpagePK:43912%7EpiPK:44037,00.html) [Chương trình Môi trường Liên Hiệp Quốc](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ch%C6%B0%C6%A1ng_tr%C3%ACnh_M%C3%B4i_tr%C6%B0%E1%BB%9Dng_Li%C3%AAn_Hi%E1%BB%87p_Qu%E1%BB%91c)(UNEP) [Chương trình Phát triển Liên Hiệp Quốc](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ch%C6%B0%C6%A1ng_tr%C3%ACnh_Ph%C3%A1t_tri%E1%BB%83n_Li%C3%AAn_Hi%E1%BB%87p_Qu%E1%BB%91c)(UNDP) [Tổ chức Giáo dục, Khoa học và Văn hóa Liên Hiệp Quốc](https://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BB%95_ch%E1%BB%A9c_Gi%C3%A1o_d%E1%BB%A5c,_Khoa_h%E1%BB%8Dc_v%C3%A0_V%C4%83n_h%C3%B3a_Li%C3%AAn_Hi%E1%BB%87p_Qu%E1%BB%91c)(UNESCO) [Quỹ Trẻ em Liên Hiệp Quốc](https://vi.wikipedia.org/wiki/Qu%E1%BB%B9_Nhi_%C4%91%E1%BB%93ng_Li%C3%AAn_Hi%E1%BB%87p_Qu%E1%BB%91c)(UNICEF) [Cao ủy Liên Hiệp Quốc về người tị nạn](https://vi.wikipedia.org/wiki/Cao_%E1%BB%A7y_Li%C3%AAn_Hi%E1%BB%87p_Qu%E1%BB%91c_v%E1%BB%81_ng%C6%B0%E1%BB%9Di_t%E1%BB%8B_n%E1%BA%A1n)(UNHCR)
Ngày
[9 tháng 3](https://vi.wikipedia.org/wiki/9_th%C3%A1ng_3) năm [2006](https://vi.wikipedia.org/wiki/2006), Tổng thư ký [Kofi Annan](https://vi.wikipedia.org/wiki/Kofi_Annan) đã lập ra [Quỹ Cứu trợ Khẩn cấp Trung ương](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Qu%E1%BB%B9_C%E1%BB%A9u_tr%E1%BB%A3_Kh%E1%BA%A9n_c%E1%BA%A5p_Trung_%C6%B0%C6%A1ng&action=edit&redlink=1) (CERF) dành cho những người dân [Châu Phi](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ch%C3%A2u_Phi) đang bị nạn đói đe doạ. [[14]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_Hi%E1%BB%87p_Qu%E1%BB%91c#cite_note-14)
Liên Hiệp Quốc cũng có một cơ quan gọi là
[Hội đồng Lương thực Thế giới](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=H%E1%BB%99i_%C4%91%E1%BB%93ng_L%C6%B0%C6%A1ng_th%E1%BB%B1c_Th%E1%BA%BF_gi%E1%BB%9Bi&action=edit&redlink=1) với mục đích phối hợp các bộ nông nghiệp các nước nhằm giảm nhẹ nạn đói và suy dinh dưỡng. Tổ chức này tạm ngừng hoạt động năm 1993.
### Các hiệp ước và luật pháp quốc tế
Liên Hiệp Quốc đàm phán các
[hiệp ước](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Hi%E1%BB%87p_%C6%B0%E1%BB%9Bc&action=edit&redlink=1) như [Công ước Liên Hiệp Quốc về Luật biển](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%C3%B4ng_%C6%B0%E1%BB%9Bc_Li%C3%AAn_Hi%E1%BB%87p_Qu%E1%BB%91c_v%E1%BB%81_Lu%E1%BA%ADt_bi%E1%BB%83n) nhằm tránh những nguy cơ xung đột quốc tế tiềm tàng. Những tranh cãi về việc sử dụng các đại dương có thể được phân xử tại một tòa án đặc biệt. [Tòa án Công lý Quốc tế](https://vi.wikipedia.org/wiki/T%C3%B2a_%C3%A1n_C%C3%B4ng_l%C3%BD_Qu%E1%BB%91c_t%E1%BA%BF) (ICJ) là tòa án chính của Liên Hiệp Quốc. Mục tiêu của tòa án này là để phán xử những tranh cãi giữa các quốc gia thành viên. ICJ bắt đầu hoạt động năm 1946 và vẫn đang xem xét nhiều vụ việc. Các trường hợp đáng chú ý gồm:
- Congo và Pháp, khi
[Cộng hòa Dân chủ Congo](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_D%C3%A2n_ch%E1%BB%A7_Congo)cáo buộc [Pháp](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ph%C3%A1p)bắt giữ bất hợp pháp các cựu lãnh đạo bị cho là [tội phạm chiến tranh](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=T%E1%BB%99i_ph%E1%BA%A1m_chi%E1%BA%BFn_tranh&action=edit&redlink=1); và Nicaragua với Hoa Kỳ, khi [Nicaragua](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nicaragua)buộc tội [Mỹ](https://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3)trang bị vũ khí bất hợp pháp cho Contras (vụ này dẫn tới [Vụ Iran-Contra](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=V%E1%BB%A5_Iran-Contra&action=edit&redlink=1)).
- Năm 1993, đối phó với sự “thanh lọc sắc tộc” tại
[Nam Tư](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nam_T%C6%B0)cũ, Hội đồng Bảo an Liên Hiệp Quốc đã thành lập [Tòa án tội phạm quốc tế cho Nam Tư cũ](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=T%C3%B2a_%C3%A1n_t%E1%BB%99i_ph%E1%BA%A1m_qu%E1%BB%91c_t%E1%BA%BF_cho_Nam_T%C6%B0_c%C5%A9&action=edit&redlink=1). Năm 1994, đối phó với nạn [diệt chủng tại Rwanda](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Di%E1%BB%87t_ch%E1%BB%A7ng_t%E1%BA%A1i_Rwanda&action=edit&redlink=1), Hội đồng đã thành lập [Tòa án tội phạm quốc tế cho Rwanda](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=T%C3%B2a_%C3%A1n_t%E1%BB%99i_ph%E1%BA%A1m_qu%E1%BB%91c_t%E1%BA%BF_cho_Rwanda&action=edit&redlink=1). Việc phán xử tại hai tòa án đó đã thiết lập nên cơ sở xác định hiện nay rằng hành vi tội phạm cưỡng bức trong những cuộc xung đột quân sự là tội ác chiến tranh. [[15]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_Hi%E1%BB%87p_Qu%E1%BB%91c#cite_note-15)
- Năm 1998 Đại hội đồng kêu gọi triệu tập một hội nghị tại
[Roma](https://vi.wikipedia.org/wiki/Roma)về việc thành lập một *(ICC), tại đây* [Tòa án Hình sự Quốc tế](https://vi.wikipedia.org/wiki/T%C3%B2a_%C3%A1n_H%C3%ACnh_s%E1%BB%B1_Qu%E1%BB%91c_t%E1%BA%BF) [“Quy chế Roma”](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Quy_ch%E1%BA%BF_Roma_v%E1%BB%81_T%C3%B2a_%C3%A1n_T%E1%BB%99i_ph%E1%BA%A1m_Qu%E1%BB%91c_t%E1%BA%BF&action=edit&redlink=1)đã được thông qua. Tòa án Tội phạm quốc tế bắt đầu hoạt động năm [2002](https://vi.wikipedia.org/wiki/2002)và tiến hành phiên xử đầu tiên năm 2006. Đây là tòa án quốc tế thường trực đầu tiên chịu trách nhiệm xét xử những người bị cho là phạm các tội ác nghiêm trọng theo luật pháp quốc tế gồm cả tội ác chiến tranh và diệt chủng. Tuy nhiên, hoạt động của ICC độc lập với Liên Hiệp Quốc cả về nhân sự và tài chính, dù một số cuộc gặp gỡ của cơ quan điều hành ICC, Đại hội đồng các Quốc gia tham gia Quy chế Roma, được tổ chức tại Liên Hiệp Quốc. Có một “thỏa thuận quan hệ” giữa ICC và Liên Hiệp Quốc để quy định mối quan hệ giữa hai định chế này với nhau. [[16]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_Hi%E1%BB%87p_Qu%E1%BB%91c#cite_note-16) [[17]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_Hi%E1%BB%87p_Qu%E1%BB%91c#cite_note-17) [[18]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_Hi%E1%BB%87p_Qu%E1%BB%91c#cite_note-18)
- Năm 2002, Liên Hiệp Quốc đã thành lập
[Tòa án đặc biệt cho Sierra Leone](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=T%C3%B2a_%C3%A1n_%C4%91%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t_cho_Sierra_Leone&action=edit&redlink=1)để đối phó trước những hành động tàn bạo xảy ra trong thời gian [nội chiến](https://vi.wikipedia.org/wiki/N%E1%BB%99i_chi%E1%BA%BFn_Sierra_Leone)tại nước này.
Cũng có một SCIU (Đơn vị Điều tra những Tội ác Nghiêm trọng) cho Đông Timor.
### Những gương mặt nổi tiếng của Liên Hiệp Quốc
Nhiều cá nhân theo chủ nghĩa nhân đạo và người nổi tiếng đã cùng hoạt động với Liên Hiệp Quốc, gồm
[Amitabh Bachchan](https://vi.wikipedia.org/wiki/Amitabh_Bachchan), [Audrey Hepburn](https://vi.wikipedia.org/wiki/Audrey_Hepburn), [Eleanor Roosevelt](https://vi.wikipedia.org/wiki/Eleanor_Roosevelt), [Danny Kaye](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Danny_Kaye&action=edit&redlink=1), [Roger Moore](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Roger_Moore&action=edit&redlink=1), [Peter Ustinov](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Peter_Ustinov&action=edit&redlink=1), [Bono](https://vi.wikipedia.org/wiki/Bono), [Jeffrey Sachs](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Jeffrey_Sachs&action=edit&redlink=1), [Angelina Jolie](https://vi.wikipedia.org/wiki/Angelina_Jolie), [Mẹ Teresa](https://vi.wikipedia.org/wiki/M%E1%BA%B9_Teresa), [Shakira](https://vi.wikipedia.org/wiki/Shakira), [Jay Z](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Jay_Z&action=edit&redlink=1) và [Nicole Kidman](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nicole_Kidman).
## Cải cách
Những năm gần đây đã có nhiều lời kêu gọi cải cách Liên Hiệp Quốc. Nhưng vẫn chưa có nhiều triển vọng sáng sủa, chỉ riêng việc các nước chịu đồng thuận với nhau, về cách cải tổ như thế nào. Một số nước muốn Liên Hiệp Quốc đóng một vai trò lớn và hiệu quả hơn trong các công việc chung của thế giới, những nước khác muốn giảm xuống chỉ còn vai trò nhân đạo. Cũng có nhiều lời kêu gọi cải cách quy chế thành viên trong Hội đồng Bảo an nhằm phản ánh chính xác hơn tình thế địa chính trị quốc tế ngày nay (ví dụ tăng số thành viên Châu Phi, Nam Mỹ và Châu Á).
[ Năm 2004 và 2005, những chứng cớ như quản lý kém và tham nhũng liên quan tới [cần dẫn nguồn](https://vi.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Ch%C3%BA_th%C3%ADch_ngu%E1%BB%93n_g%E1%BB%91c)] [Chương trình đổi dầu lấy lương thực](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ch%C6%B0%C6%A1ng_tr%C3%ACnh_%C4%91%E1%BB%95i_d%E1%BA%A7u_l%E1%BA%A5y_l%C6%B0%C6%A1ng_th%E1%BB%B1c)cho [Iraq](https://vi.wikipedia.org/wiki/Iraq)dưới thời [Saddam Hussein](https://vi.wikipedia.org/wiki/Saddam_Hussein)khiến một lần nữa những lời kêu gọi cải cách lại dấy lên. [ *]* [cần dẫn nguồn](https://vi.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Ch%C3%BA_th%C3%ADch_ngu%E1%BB%93n_g%E1%BB%91c)
Một chương trình cải cách chính thức đã được
[Tổng thư ký Liên Hiệp Quốc](https://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BB%95ng_Th%C6%B0_k%C3%BD_Li%C3%AAn_Hi%E1%BB%87p_Qu%E1%BB%91c) [Kofi Annan](https://vi.wikipedia.org/wiki/Kofi_Annan) đưa ra một thời gian ngắn sau khi ông nhậm chức trong nhiệm kỳ đầu tiên ngày [1 tháng 1](https://vi.wikipedia.org/wiki/1_th%C3%A1ng_1) năm [1997](https://vi.wikipedia.org/wiki/1997). Những hành động cải cách liên quan tới việc thay đổi số lượng thành viên thường trực của [Hội đồng Bảo an Liên Hiệp Quốc](https://vi.wikipedia.org/wiki/H%E1%BB%99i_%C4%91%E1%BB%93ng_B%E1%BA%A3o_an_Li%C3%AAn_Hi%E1%BB%87p_Qu%E1%BB%91c) (hiện chỉ phản ánh quan hệ quyền lực năm 1945); biến quá trình hoạt động của bộ máy trở nên công khai hơn, nhấn mạnh trên hiệu quả; biến Liên Hiệp Quốc trở nên dân chủ hơn; và áp đặt một [biểu thuế](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Bi%E1%BB%83u_thu%E1%BA%BF&action=edit&redlink=1) quốc tế trên [các công ty sản xuất vũ khí](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Danh_s%C3%A1ch_c%C3%A1c_nh%C3%A0_s%E1%BA%A3n_xu%E1%BA%A5t_v%C5%A9_kh%C3%AD&action=edit&redlink=1) toàn cầu. [ [cần dẫn nguồn](https://vi.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Ch%C3%BA_th%C3%ADch_ngu%E1%BB%93n_g%E1%BB%91c)]
Tháng 9 năm 2005, Liên Hiệp Quốc đã triệu tập một
[Hội nghị Thượng đỉnh Thế giới](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=H%E1%BB%99i_ngh%E1%BB%8B_Th%C6%B0%E1%BB%A3ng_%C4%91%E1%BB%89nh_Th%E1%BA%BF_gi%E1%BB%9Bi_2005&action=edit&redlink=1) với sự tham gia của hầu hết nguyên thủ quốc gia các nước thành viên, trong một khóa họp toàn thể của phiên họp toàn thể Đại hội đồng lần thứ 60. Liên Hiệp Quốc gọi cuộc họp thượng đỉnh là “một cơ hội hàng thế hệ mới có một lần nhằm đưa ra những quyết định quan trọng về phát triển, an ninh, nhân quyền và cải cách liên hiệp quốc”. Tổng thư ký Kofi Annan đã đề xuất hội nghị đồng ý về một “thỏa thuận cả gói” để cải cách Liên Hiệp Quốc sửa chữa lại các hệ thống quốc tế vì hòa bình và an ninh, nhân quyền và phát triển, để khiến chúng có khả năng giải quyết những thách thức rất lớn mà Liên Hiệp Quốc sẽ phải đối mặt trong thế kỷ 21. Các nhà lãnh đạo thế giới đã đồng thuận trên một văn bản về những vấn đề đáng chú ý đó như: [19]
- thành lập một Hội đồng xây dựng hòa bình để tạo lập một cơ cấu trung tâm nhằm giúp đỡ các quốc gia đang đứng trước nguy cơ xung đột;
- thỏa thuận rằng cộng đồng quốc tế có quyền can thiệp khi các chính phủ quốc gia không thể hoàn thành trách nhiệm của họ trong việc bảo vệ các công dân của mình khỏi những hành động tội ác;
- một
[Ủy ban Nhân quyền](https://vi.wikipedia.org/wiki/%E1%BB%A6y_ban_Nh%C3%A2n_quy%E1%BB%81n_Li%C3%AAn_Hi%E1%BB%87p_Qu%E1%BB%91c)(thành lập ngày [9 tháng 5](https://vi.wikipedia.org/wiki/9_th%C3%A1ng_5)và sẽ bắt đầu hoạt động [19 tháng 6](https://vi.wikipedia.org/wiki/19_th%C3%A1ng_6)); [[20]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_Hi%E1%BB%87p_Qu%E1%BB%91c#cite_note-20)
- một thỏa thuận cung cấp thêm những nguồn tài nguyên cho
[Văn phòng các Dịch vụ Giám sát Nội bộ Liên Hiệp Quốc](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=V%C4%83n_ph%C3%B2ng_Li%C3%AAn_Hi%E1%BB%87p_Qu%E1%BB%91c_v%E1%BB%81_c%C3%A1c_D%E1%BB%8Bch_v%E1%BB%A5_Gi%C3%A1m_s%C3%A1t_N%E1%BB%99i_b%E1%BB%99&action=edit&redlink=1);
- nhiều thỏa thuận chi thêm hàng tỷ dollar nhằm đạt các Mục tiêu Thiên niên kỷ;
- một sự lên án rõ ràng và không tham vọng với
[chủ nghĩa khủng bố](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ch%E1%BB%A7_ngh%C4%A9a_kh%E1%BB%A7ng_b%E1%BB%91&action=edit&redlink=1)“ở mọi hình thức và mọi kiểu”;
- một quỹ dân chủ;
- một thỏa thuận nhằm chấm dứt hoạt động của Hội đồng Ủy trị vì hội đồng này đã hoàn thành sứ mệnh của mình.
[[21]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_Hi%E1%BB%87p_Qu%E1%BB%91c#cite_note-21)
Dù các nước thành viên Liên Hiệp Quốc chưa đạt được nhiều thành quả trên con đường cải cách sự quan liêu của tổ chức này, Annan vẫn tiếp tục tiến hành những cải cách trong phạm vi quyền hạn của mình. Ông đã lập ra các văn phòng đạo đức, chịu trách nhiệm trừng phạt những hành vi gian lận tài chính mới bị phanh phui và đề xuất những chính sách ngăn ngừa mới. Tới cuối tháng 12 năm 2005, ban thư ký đã hoàn thành việc xem xét lại toàn bộ ủy nhiệm của Đại hội đồng từ hơn năm năm trước. Việc điều tra này là cơ sở căn bản để các quốc gia thành viên quyết định tăng hay giảm các chương trình hoạt động theo hiệu quả của chúng.
[ [cần dẫn nguồn](https://vi.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Ch%C3%BA_th%C3%ADch_ngu%E1%BB%93n_g%E1%BB%91c)]
## Những mục tiêu phát triển thiên niên kỷ
Các mục tiêu phát triển thiên niên kỷ là tám mục tiêu mà toàn bộ 192 nước thành viên Liên Hiệp Quốc đã đồng ý sẽ hoàn thành vào năm
[2015](https://vi.wikipedia.org/wiki/2015). Borgen Project ước tính rằng cần chi khoảng 40-60 tỷ dollar mỗi năm để đạt tám mục tiêu trên. [Tuyên bố thiên niên kỷ Liên Hiệp Quốc](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Tuy%C3%AAn_b%E1%BB%91_thi%C3%AAn_ni%C3%AAn_k%E1%BB%B7_Li%C3%AAn_Hi%E1%BB%87p_Qu%E1%BB%91c&action=edit&redlink=1), được ký kết tháng 9 năm 2001, hứa hẹn:
- Loại trừ nghèo đói;
- Hoàn thành phổ cập
[giáo dục tiểu học](https://vi.wikipedia.org/wiki/Gi%C3%A1o_d%E1%BB%A5c_ti%E1%BB%83u_h%E1%BB%8Dc);
- Khuyến khích
[bình đẳng giới](https://vi.wikipedia.org/wiki/B%C3%ACnh_%C4%91%E1%BA%B3ng_gi%E1%BB%9Bi)và tăng quyền cho phụ nữ;
- Giảm tỷ lệ
[tử vong trẻ em](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=T%E1%BB%AD_vong_tr%E1%BA%BB_em&action=edit&redlink=1);
- Cải thiện sức khỏe bà mẹ;
- Chiến đấu chống HIV/AIDS, sốt rét, và các
[bệnh tật](https://vi.wikipedia.org/wiki/B%E1%BB%87nh)khác;
- Đảm bảo môi trường bền vững;
- Khuyến khích một mối quan hệ đối tác phát triển quốc tế.
## Những thành công và thất bại trong các vấn đề an ninh
Một phần lớn trong chi tiêu của Liên Hiệp Quốc là để giải quyết các vấn đề cốt lõi về hòa bình và an ninh của Liên Hiệp Quốc. Ngân sách gìn giữ hòa bình năm tài chính 2005-2006 gần 5 tỷ dollar (so với mức gần 1.5 tỷ dollar ngân sách chính của Liên Hiệp Quốc trong cùng giai đoạn)
[, với khoảng 70.000 quân được triển khai cho 17 chiến dịch khắp thế giới. [cần dẫn nguồn](https://vi.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Ch%C3%BA_th%C3%ADch_ngu%E1%BB%93n_g%E1%BB%91c)] [Báo cáo An ninh Con người 2005](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=B%C3%A1o_c%C3%A1o_An_ninh_Con_ng%C6%B0%E1%BB%9Di_2005&action=edit&redlink=1) , do Trung tâm An ninh Con người thuộc [[22]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_Hi%E1%BB%87p_Qu%E1%BB%91c#cite_note-22) [Đại học British Columbia](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%A1i_h%E1%BB%8Dc_British_Columbia)đưa ra với sự hộ trợ từ nhiều chính phủ và quỹ khác cho thấy một sự sụt giảm lớn, nhưng phần lớn không được công nhận, trong số lượng các cuộc chiến, những vụ diệt chủng và những vụ vi phạm nhân quyền từ cuối giai đoạn [Chiến tranh Lạnh](https://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_L%E1%BA%A1nh). Những con số thống kê gồm:
- Giảm 40% những cuộc xung đột bạo lực.
- Giảm 80% những cuộc xung đột gây đổ máu nhiều nhất.
- Giảm 80% những cuộc diệt chủng và thanh lọc chính trị.
Báo cáo, do
[Oxford University Press](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Oxford_University_Press&action=edit&redlink=1) [, cho rằng sự tuyên truyền cho một học thuyết quốc tế – chủ yếu do Liên Hiệp Quốc đề xướng – là nguyên nhân chính mang lại sự sụt giảm những cuộc xung đột quân sự, dù bản báo cáo cho thấy bằng chứng về sự tranh cãi này đa phần chỉ mang tính hoàn cảnh. [cần dẫn nguồn](https://vi.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Ch%C3%BA_th%C3%ADch_ngu%E1%BB%93n_g%E1%BB%91c)]
Bản báo cáo chỉ ra nhiều khoản đầu tư riêng biệt đã chi:
[[23]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_Hi%E1%BB%87p_Qu%E1%BB%91c#cite_note-23)
- Tăng sáu lần số lượng các chiến dịch của Liên Hiệp Quốc được tiến hành để ngăn chặn chiến tranh trong giai đoạn 1990 tới 2002.
- Tăng bốn lần cho các nỗ lực nhằm chấm dứt những cuộc xung đột đang diễn ra, từ năm 1990 tới 2002.
- Tăng bảy lần số lượng ‘Bạn bè của Tổng thư ký’, ‘Các nhóm tiếp xúc’ và các cơ cấu do chính phủ đề xuất nhằm hỗ trợ các chiến dịch kiến tạo hòa bình và xây dựng hòa bình trong giai đoạn từ 1990 đến 2003.
- Tăng mười một lần số lượng các lệnh trừng phạt kinh tế chống lại các chế độ cầm quyền trên khắp thế giới từ 1989 tới 2001.
- Tăng bốn lần số lượng các chiến dịch gìn giữ hòa bình Liên Hiệp Quốc, từ 1987 đến 1999.
Tính trung bình, những nỗ lực trên vừa nhiều vừa quá lớn lại phức tạp hơn những chiến dịch thời Chiến tranh Lạnh.
Trong lĩnh vực gìn giữ hòa bình, các thắng lợi gồm:
- Văn phòng Giải trình Chính phủ Hoa Kỳ đã kết luận rằng việc gìn giữ hòa bình của Liên Hiệp Quốc có chi phí ít hơn tám lần so với khoản chi cho lực lượng Hoa Kỳ.
[[24]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_Hi%E1%BB%87p_Qu%E1%BB%91c#cite_note-24)
- Một nghiên cứu năm 2005 của RAND Corp cho thấy Liên Hiệp Quốc thành công ở hai trong số ba chiến dịch gìn giữ hòa bình của mình. Nghiên cứu này cũng so sánh những nỗ lực xây dựng nhà nước của Liên Hiệp Quốc với cũng nỗ lực của Hoa Kỳ, và thấy rằng trong tám trường hợp của Liên Hiệp Quốc, bảy trường hợp diễn ra trong hòa bình, trong khi trong tám trường hợp của Hoa Kỳ, bốn diễn ra trong hòa bình, và bốn không hề hay chưa hề có hòa bình.
[[25]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_Hi%E1%BB%87p_Qu%E1%BB%91c#cite_note-25)
Tuy nhiên, trong nhiều trường hợp các quốc gia thành viên Liên Hiệp Quốc bất đắc dĩ phải thực hiện các nghị quyết của Hội đồng Bảo an. Iraq được cho là đã vi phạm 17 nghị quyết của Hội đồng bảo an từ ngày 28 tháng 6 năm 1991 cũng như đã tìm cách né tránh những lệnh trừng phạt kinh tế của Liên Hiệp Quốc. Trong gần một thập kỷ,
[Israel](https://vi.wikipedia.org/wiki/Israel) bất chấp các nghị quyết kêu gọi tháo dỡ các khu định cư của họ tại [Bờ Tây](https://vi.wikipedia.org/wiki/B%E1%BB%9D_T%C3%A2y) và [Dải Gaza](https://vi.wikipedia.org/wiki/D%E1%BA%A3i_Gaza). Những thất bại đó xuất phát từ tình trạng phụ thuộc đa chính phủ của Liên Hiệp Quốc – ở nhiều khía cạnh đây là một tổ chức gồm 192 quốc gia thành viên và luôn cần phải có sự nhất trí, chứ không phải là một tổ chức độc lập. Thậm chí khi các hành động được 15 nước thành viên Hội đồng bảo an thông qua, Ban thư ký hiếm khi cung cấp đủ các nguồn tài nguyên cần thiết để thực hiện các sứ mệnh đó.
Những thất bại khác trong vấn đề an ninh gồm:
- Thất bại trong việc ngăn chặn vụ
[Diệt chủng tại Rwanda](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Di%E1%BB%87t_ch%E1%BB%A7ng_t%E1%BA%A1i_Rwanda&action=edit&redlink=1)năm 1994, dẫn tới cái chết của gần một triệu người, vì các thành viên của hội đồng bảo an từ chối thông qua bất kỳ một hành động quân sự nào. [[26]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_Hi%E1%BB%87p_Qu%E1%BB%91c#cite_note-26)
- Thất bại của
[MONUC](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=MONUC&action=edit&redlink=1)(Nghị quyết 1292 của [UNSC](https://vi.wikipedia.org/wiki/H%E1%BB%99i_%C4%91%E1%BB%93ng_B%E1%BA%A3o_an_Li%C3%AAn_Hi%E1%BB%87p_Qu%E1%BB%91c)) trong việc can thiệp một cách có hiệu quả vào cuộc [Chiến tranh Congo lần thứ hai](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Chi%E1%BA%BFn_tranh_Congo_l%E1%BA%A7n_th%E1%BB%A9_hai&action=edit&redlink=1), liên quan tới gần năm triệu người tại [Cộng hòa Dân chủ Congo](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_D%C3%A2n_ch%E1%BB%A7_Congo), 1998-2002 (với những trận đánh vẫn đang tiếp diễn), và trong việc tiến hành cung cấp [viện trợ nhân đạo](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Vi%E1%BB%87n_tr%E1%BB%A3_nh%C3%A2n_%C4%91%E1%BA%A1o&action=edit&redlink=1).
- Thất bại trong việc can thiệp vào
[Cuộc thảm sát Srebrenica](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Cu%E1%BB%99c_th%E1%BA%A3m_s%C3%A1t_Srebrenica&action=edit&redlink=1)năm 1995, dù sự thực là Liên hiệp quốc đã coi Srebrenica là một “thiên đường an toàn” cho những người tị nạn và phái 600 lính gìn giữ hòa bình [Hà Lan](https://vi.wikipedia.org/wiki/H%C3%A0_Lan)tới bảo vệ nó.
- Thất bại trong việc cung cấp thực phẩm tới những người dân đói khát tại
[Somalia](https://vi.wikipedia.org/wiki/Somalia); thực phẩm thường bị các lãnh chúa địa phương chiếm đoạt. Một nỗ lực của Hoa Kỳ/Liên Hiệp Quốc trong việc bắt giữ các vị lãnh chúa đó đã dẫn tới [Trận Mogadishu](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Tr%E1%BA%ADn_Mogadishu&action=edit&redlink=1)năm 1993.
- Thất bại trong việc thực hiện
[1559](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ngh%E1%BB%8B_quy%E1%BA%BFt_1559_c%E1%BB%A7a_H%E1%BB%99i_%C4%91%E1%BB%93ng_B%E1%BA%A3o_an_Li%C3%AAn_Hi%E1%BB%87p_Qu%E1%BB%91c&action=edit&redlink=1)và [Nghị quyết 1701 của Hội đồng Bảo an Liên Hiệp Quốc](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ngh%E1%BB%8B_quy%E1%BA%BFt_1701_c%E1%BB%A7a_H%E1%BB%99i_%C4%91%E1%BB%93ng_B%E1%BA%A3o_an_Li%C3%AAn_Hi%E1%BB%87p_Qu%E1%BB%91c)kêu gọi giải giáp các nhóm bán quân sự Liban như [Fatah](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Fatah&action=edit&redlink=1)và [Hezbollah](https://vi.wikipedia.org/wiki/Hezbollah).
- Lạm dụng tình dục của binh lính gìn giữ hòa bình Liên Hiệp Quốc. Binh lính gìn giữ hòa bình từ nhiều quốc gia đã bị thải hồi khỏi các chiến dịch gìn giữ hòa bình Liên Hiệp Quốc vì hành động lạm dụng và bóc lột tình dục các cô gái, thậm chí mới chỉ 8 tuổi, trong một số chiến dịch gìn giữ hòa bình khác nhau. Sự lạm dụng tình dục này vẫn diễn ra dù đã có nhiều sự phát hiện và bằng chứng từ Văn phòng Liên Hiệp Quốc về Dịch vụ Giám sát Nội bộ.
[[27]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_Hi%E1%BB%87p_Qu%E1%BB%91c#cite_note-27) Một cuộc điều tra nội bộ năm 2005 của Liên Hiệp Quốc cho thấy sự khai thác và lạm dụng tình dục đã được báo cáo tại ít nhất năm quốc gia nơi các binh lính gìn giữ hòa bình Liên Hiệp Quốc được triển khai, gồm Cộng hòa Dân chủ Congo, [[28]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_Hi%E1%BB%87p_Qu%E1%BB%91c#cite_note-28) [Haiti](https://vi.wikipedia.org/wiki/Haiti), [Burundi](https://vi.wikipedia.org/wiki/Burundi), [Côte d’Ivoire](https://vi.wikipedia.org/wiki/B%E1%BB%9D_Bi%E1%BB%83n_Ng%C3%A0)và [Liberia](https://vi.wikipedia.org/wiki/Liberia). BBC đã tiến hành một cuộc điều tra tương tự, và cũng chỉ ra một số thành viên Chương trình Lương thực Thế giới cũng có những hành vi lạm dụng. [[29]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_Hi%E1%BB%87p_Qu%E1%BB%91c#cite_note-autogenerated1-29) [[30]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_Hi%E1%BB%87p_Qu%E1%BB%91c#cite_note-30)
## Chỉ trích và mâu thuẫn
### Hội đồng bảo an
*Xem bài chính tại* [Hội đồng Bảo an Liên Hiệp Quốc](https://vi.wikipedia.org/wiki/H%E1%BB%99i_%C4%91%E1%BB%93ng_B%E1%BA%A3o_an_Li%C3%AAn_Hi%E1%BB%87p_Qu%E1%BB%91c)
Liên Hiệp Quốc đã bị chỉ trích vì không thể hoạt động một cách rõ ràng và kiên quyết khi đối đầu trước một vụ khủng hoảng. Những ví dụ gần đây gồm
[chương trình hạt nhân của Iran](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Iran_v%C3%A0_Ch%C6%B0%C6%A1ng_tr%C3%ACnh_v%C5%A9_kh%C3%AD_h%E1%BB%A7y_di%E1%BB%87t_h%C3%A0ng_lo%E1%BA%A1t&action=edit&redlink=1) và sự diệt chủng trong cuộc xung đột [Darfur](https://vi.wikipedia.org/wiki/Xung_%C4%91%E1%BB%99t_Darfur), [Sudan](https://vi.wikipedia.org/wiki/Sudan). Vì mỗi nước trong số năm thành viên thường trực của Hội đồng bảo an đều có quyền phủ quyết, và bởi vì họ thường bất đồng với nhau, đã rất nhiều lần không có bất kỳ một hành động nào được thông qua. Thông thường, nhưng không phải là luôn luôn, sự chia rẽ này xuất hiện giữa [Hoa Kỳ](https://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3) ở một phía và [Trung Quốc](https://vi.wikipedia.org/wiki/Trung_Qu%E1%BB%91c), [Nga](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nga) hay cả hai ở phía kia. Một số lần Hội đồng bảo an đồng thuận với nhau nhưng lại thiếu sự quyết tâm hay phương tiện để thực thi các nghị quyết của họ. Một ví dụ gần đây là [Cuộc khủng hoảng Israel-Liban 2006](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Cu%E1%BB%99c_kh%E1%BB%A7ng_ho%E1%BA%A3ng_Israel-Liban_2006&action=edit&redlink=1), không hành động nào được thực hiện theo [Nghị quyết 1559](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ngh%E1%BB%8B_quy%E1%BA%BFt_1559_c%E1%BB%A7a_H%E1%BB%99i_%C4%91%E1%BB%93ng_b%E1%BA%A3o_an_Li%C3%AAn_Hi%E1%BB%87p_Qu%E1%BB%91c&action=edit&redlink=1) và [Nghị quyết 1701](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ngh%E1%BB%8B_quy%E1%BA%BFt_1701_c%E1%BB%A7a_H%E1%BB%99i_%C4%91%E1%BB%93ng_b%E1%BA%A3o_an_Li%C3%AAn_Hi%E1%BB%87p_Qu%E1%BB%91c&action=edit&redlink=1) để giải giáp các lực lượng du kích phi chính phủ như [Hezbollah](https://vi.wikipedia.org/wiki/Hezbollah). Những lời chỉ trích đặt nghi vấn về hiệu năng và sự thích hợp của Hội đồng bảo an bởi vì khi vi phạm vào một nghị quyết do Hội đồng này đưa ra, thường cũng không xảy ra hậu quả nào cả. (Xem [Cải cách Hội đồng Bảo an Liên Hiệp Quốc](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=C%E1%BA%A3i_c%C3%A1ch_H%E1%BB%99i_%C4%91%E1%BB%93ng_B%E1%BA%A3o_an_Li%C3%AAn_Hi%E1%BB%87p_Qu%E1%BB%91c&action=edit&redlink=1).)
### Giám sát nhân quyền
Các quốc gia như
[Sudan](https://vi.wikipedia.org/wiki/Sudan) và [Libya](https://vi.wikipedia.org/wiki/Libya), với những nhà lãnh đạo rõ ràng có bảng thành tích nhân quyền kém cỏi vẫn(theo quan điểm của Mỹ và một số nước được là thành viên của Ủy ban Liên Hiệp Quốc về Nhân quyền (HRC) cũ, [[31]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_Hi%E1%BB%87p_Qu%E1%BB%91c#cite_note-31) và việc Libya được bầu làm chủ tịch của Ủy ban này, đã từng là một vấn đề bàn cãi. Những nước đó cho rằng, các quốc gia phương tây, mà họ cho là có thái độ thù địch [32] [thực dân](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ch%E1%BB%A7_ngh%C4%A9a_th%E1%BB%B1c_d%C3%A2n)và tàn bạo, không có quyền đặt vấn đề về tư cách thành viên của họ trong Ủy ban này.
Tuy nhiên vào ngày
[15 tháng 3](https://vi.wikipedia.org/wiki/15_th%C3%A1ng_3) năm [2006](https://vi.wikipedia.org/wiki/2006) Đại hội đồng đã thông qua nghị quyết thành lập một cơ chế mới – [Hội đồng Nhân quyền Liên Hiệp Quốc](https://vi.wikipedia.org/wiki/H%E1%BB%99i_%C4%91%E1%BB%93ng_Nh%C3%A2n_quy%E1%BB%81n_Li%C3%AAn_Hi%E1%BB%87p_Qu%E1%BB%91c) – để thay thế Ủy ban trên. Cơ quan này có các quy định chặt chẽ hơn về quy chế thành viên gìn giữ hòa bình gồm cả một bản thành tích chung về nhân quyền và tăng số lượng phiếu cần bầu cần thiết để một quốc gia có đủ tư cách tham gia, từ hình mẫu bầu theo danh sách vùng với Hội đồng kinh tế xã hội 53 thành viên chuyển sang tất cả một nửa trong số 192 thành viên của Đại hội đồng.
Ngày
[9 tháng 5](https://vi.wikipedia.org/wiki/9_th%C3%A1ng_5) năm [2006](https://vi.wikipedia.org/wiki/2006) 47 thành viên mới được bầu vào hội đồng. Trong khi một số nước như [Cuba](https://vi.wikipedia.org/wiki/Cuba), [Pakistan](https://vi.wikipedia.org/wiki/Pakistan), [Nga](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nga), [Ả Rập Saudi](https://vi.wikipedia.org/wiki/%E1%BA%A2_R%E1%BA%ADp_Saudi) và [Azerbaijan](https://vi.wikipedia.org/wiki/Azerbaijan) được bầu [[33]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_Hi%E1%BB%87p_Qu%E1%BB%91c#cite_note-33) [[34]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_Hi%E1%BB%87p_Qu%E1%BB%91c#cite_note-34) , thì một số nước khác không có mặt trong Hội đồng mới như: [35]
- Các nước không được tham gia:
[Syria](https://vi.wikipedia.org/wiki/Syria), [Bắc Triều Tiên](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_D%C3%A2n_ch%E1%BB%A7_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Tri%E1%BB%81u_Ti%C3%AAn), [Belarus](https://vi.wikipedia.org/wiki/Belarus)và [Myanma](https://vi.wikipedia.org/wiki/Myanma)
- Các quốc gia từng là thành viên của Ủy ban:
[Zimbabwe](https://vi.wikipedia.org/wiki/Zimbabwe), [Sudan](https://vi.wikipedia.org/wiki/Sudan), [Nepal](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nepal)và [Libya](https://vi.wikipedia.org/wiki/Libya)
- Các quốc gia muốn tham gia nhưng không nhận đủ số phiếu:
[Iran](https://vi.wikipedia.org/wiki/Iran), [Venezuela](https://vi.wikipedia.org/wiki/Venezuela), [Thái Lan](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%C3%A1i_Lan), [Iraq](https://vi.wikipedia.org/wiki/Iraq)và [Kyrgyzstan](https://vi.wikipedia.org/wiki/Kyrgyzstan)
Vì những thay đổi trong cơ chế thành viên giữa Ủy ban và Hội đồng, số lượng quốc gia bị Hội đồng Tự do coi là “Không tự do” chiếm hơn một nửa.
### Thiếu hiệu năng do tính quan liêu
Liên Hiệp Quốc đã bị cáo buộc thiếu tính hiệu năng và lãng phí vì cơ cấu cồng kềnh và quan liêu quá mức của nó. Trong
[thập niên 1990](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BA%ADp_ni%C3%AAn_1990), Hoa Kỳ, nước hiện đóng góp nhiều nhất cho ngân sách tổ chức này, đã coi sự thiếu hiệu quả là một nguyên nhân khiến họ trì hoãn các khoản đóng góp. Việc chi trả những khoản thiếu này chỉ được thực hiện với điều kiện về sáng kiến cho một cuộc cải cách lớn. Năm 1994 Văn phòng Dịch vụ Giám sát Nội bộ (OIOS) được thành lập theo quyết định của Đại hội đồng nhằm đóng vai trò giám sát tính hiệu năng của tổ chức. Một [36] [chương trình cải cách](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=C%E1%BA%A3i_c%C3%A1ch_Li%C3%AAn_Hi%E1%BB%87p_Qu%E1%BB%91c&action=edit&redlink=1)đã được đề xuất, nhưng vẫn chưa được Đại hội đồng thông qua. [[37]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_Hi%E1%BB%87p_Qu%E1%BB%91c#cite_note-37) [[38]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_Hi%E1%BB%87p_Qu%E1%BB%91c#cite_note-38)
### Sự phân biệt đối xử chống Israel
Liên Hiệp Quốc cũng đã bị cáo buộc thực hiện tiếp cận một chiều đối với các vấn đề
[Trung Đông](https://vi.wikipedia.org/wiki/Trung_%C4%90%C3%B4ng) và cuộc xung đột Israel-Palestine. [[39]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_Hi%E1%BB%87p_Qu%E1%BB%91c#cite_note-39) [[40]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_Hi%E1%BB%87p_Qu%E1%BB%91c#cite_note-40) Những lời cáo buộc cho rằng Israel đã bị phân biệt đối xử trong tổ chức quốc tế này với cách đối xử chỉ trích một chiều độc nhất từ trước tới nay. Không giống như tất cả các nhóm người tị nạn khác, người Palestine có cơ quan riêng của họ bên trong Liên Hiệp Quốc ( [41] [Cơ quan Cứu trợ và Việc làm Liên Hiệp Quốc cho người tị nạn Palestine](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=C%C6%A1_quan_C%E1%BB%A9u_tr%E1%BB%A3_v%C3%A0_Vi%E1%BB%87c_l%C3%A0m_Li%C3%AAn_Hi%E1%BB%87p_Qu%E1%BB%91c_cho_ng%C6%B0%E1%BB%9Di_t%E1%BB%8B_n%E1%BA%A1n_Palestine&action=edit&redlink=1)) tách biệt với [Văn phòng Cao Ủy Liên Hiệp Quốc về Người tị nạn](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=V%C4%83n_ph%C3%B2ng_Cao_%E1%BB%A6y_Li%C3%AAn_Hi%E1%BB%87p_Qu%E1%BB%91c_v%E1%BB%81_Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_t%E1%BB%8B_n%E1%BA%A1n&action=edit&redlink=1), vốn chịu trách nhiệm về tất cả các vấn đề người tị nạn trên thế giới. [[42]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_Hi%E1%BB%87p_Qu%E1%BB%91c#cite_note-42)
Cho tới tận năm 2000, Israel không có tư cách thành viên bên trong bất kỳ một nhóm cấp vùng nào của Liên Hiệp Quốc. Trên thực tế, điều này có nghĩa là Israel bị cấm hoạt động trong các cơ quan Liên Hiệp Quốc như Hội đồng Bảo an. Việc cho phép Israel tham gia đầy đủ hơn bên trong Liên Hiệp Quốc với tư cách là một quốc gia thành viên Tây Âu và các nhóm cấp vùng khác gần đây chỉ mang tính tạm thời và bắt buộc phải được gia hạn định kỳ. Israel chỉ được phép tham gia vào các hoạt động tại
[Thành phố New York](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%C3%A0nh_ph%E1%BB%91_New_York) của Liên Hiệp Quốc và bị loại trừ khỏi các văn phòng Liên Hiệp Quốc tại [Geneva](https://vi.wikipedia.org/wiki/Gen%C3%A8ve), [Nairobi](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nairobi), [Roma](https://vi.wikipedia.org/wiki/Roma) và [Wien](https://vi.wikipedia.org/wiki/Vi%C3%AAn) là những văn phòng quản lý các vấn đề như nhân quyền và kiểm soát vũ khí. Việc chỉ trích Israel đã trở thành một công việc thường ngày đối với nhiều cơ quan Liên Hiệp Quốc như [Hội đồng Nhân quyền](https://vi.wikipedia.org/wiki/H%E1%BB%99i_%C4%91%E1%BB%93ng_Nh%C3%A2n_quy%E1%BB%81n_Li%C3%AAn_Hi%E1%BB%87p_Qu%E1%BB%91c).
### Bất lực trước vấn đề diệt chủng và nhân quyền
Liên Hiệp Quốc cũng bị cáo buộc đã cố tình làm ngơ trước hoàn cảnh khó khăn của nhiều người trên khắp thế giới, đặc biệt tại nhiều vùng ở
[Châu Á](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ch%C3%A2u_%C3%81), [Trung Đông](https://vi.wikipedia.org/wiki/Trung_%C4%90%C3%B4ng) và [Châu Phi](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ch%C3%A2u_Phi). Những ví dụ hiện tại gồm việc Liên Hiệp Quốc không hành động gì trước chính phủ [Sudan](https://vi.wikipedia.org/wiki/Sudan) tại Darfur, việc thanh lọc sắc tộc của chính phủ [43] [Trung Quốc](https://vi.wikipedia.org/wiki/Trung_Qu%E1%BB%91c)tại [Tây Tạng](https://vi.wikipedia.org/wiki/T%C3%A2y_T%E1%BA%A1ng)và [Israel](https://vi.wikipedia.org/wiki/Israel)tại các vùng lãnh thổ [Palestine](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ch%C3%ADnh_quy%E1%BB%81n_Qu%E1%BB%91c_gia_Palestine).
### Bê bối trong chương trình đổi dầu lấy lương thực
Chương trình đổi dầu lấy lương thực được Liên Hiệp Quốc đưa ra năm 1995. Mục tiêu của nó là cho phép Iraq bán
[dầu](https://vi.wikipedia.org/wiki/D%E1%BA%A7u_m%E1%BB%8F) ra thị trường thế giới để đổi lấy [lương thực](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%B1c_ph%E1%BA%A9m), [thuốc men](https://vi.wikipedia.org/wiki/D%C6%B0%E1%BB%A3c_ph%E1%BA%A9m), và các đồ nhu yếu phẩm khác cho người dân Iraq bị ảnh hưởng bởi lệnh [cấm vận kinh tế](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=C%E1%BA%A5m_v%E1%BA%ADn_kinh_t%E1%BA%BF&action=edit&redlink=1) quốc tế, mà không cho phép [Chính phủ Iraq](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ch%C3%ADnh_ph%E1%BB%A7_Iraq&action=edit&redlink=1) tái xây dựng lại lực lượng quân đội của mình sau cuộc [Chiến tranh Vùng Vịnh](https://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_v%C3%B9ng_V%E1%BB%8Bnh) lần thứ nhất. Chương trình đã bị ngắt quãng vào cuối năm 2003 trước những lời cáo buộc ngày càng lan rộng về sự lạm dụng và tham những. Cựu giám đốc, [Benon Sevan](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Benon_Sevan&action=edit&redlink=1) người [Síp](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_S%C3%ADp), là người đầu tiên bị đình chỉ chức vụ và sau đó phải từ chức khỏi Liên Hiệp Quốc, khi một bản [báo cáo tạm thời](http://www.iic-offp.org/documents/Third%20Interim%20Report.pdf) của ban điều tra do Liên Hiệp Quốc hỗ trợ dưới sự lãnh đạo của [Paul Volcker](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Paul_Volcker&action=edit&redlink=1) kết luận rằng Sevan đã nhận đút lót từ phía chính quyền Iraq và đề xuất việc bãi bỏ quyền bất khả xâm phạm thuộc Liên Hiệp Quốc của ông ta nhằm mở đường cho một cuộc điều tra tội phạm. [[44]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_Hi%E1%BB%87p_Qu%E1%BB%91c#cite_note-44)
Dưới sự bảo hộ của Liên Hiệp Quốc, số lượng dầu mỏ trị giá hơn 65 tỷ đôla của Iraq đã được bán ra thị trường thế giới. Về mặt chính thức, khoảng 46 tỷ đã được chi cho các mục đích nhân đạo. Số còn lại được dành trả cho những khoản
[bồi thường](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=B%E1%BB%93i_th%C6%B0%E1%BB%9Dng_chi%E1%BA%BFn_tranh&action=edit&redlink=1) cho cuộc Chiến tranh Vùng Vịnh thông qua một Quỹ Chi trả, số tiền quản lý và hoạt động của Liên Hiệp Quốc cho chương trình này chiếm 2,2%, và chương trình [thanh sát vũ khí](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=%E1%BB%A6y_ban_%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t_v%E1%BB%81_Iraq_c%E1%BB%A7a_Li%C3%AAn_Hi%E1%BB%87p_Qu%E1%BB%91c&action=edit&redlink=1) chiếm 0,8%.
Con trai của Kofi Annan là
[Kojo Annan](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Kojo_Annan&action=edit&redlink=1) cũng dính líu tới vụ này, với lời buộc tội đã kiếm được một cách bất hợp pháp nhiều hợp đồng trong chương trình đổi dầu lấy lương thực của Liên Hiệp Quốc cho công ty Cotecna [Thụy Sĩ](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%A5y_S%C4%A9). Ngoại trưởng [Ấn Độ](https://vi.wikipedia.org/wiki/%E1%BA%A4n_%C4%90%E1%BB%99), [Natwar Singh](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Natwar_Singh&action=edit&redlink=1), đã phải từ chức vì vai trò của ông trong vụ này. [ [cần dẫn nguồn](https://vi.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Ch%C3%BA_th%C3%ADch_ngu%E1%BB%93n_g%E1%BB%91c)] [Chính phủ Úc](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ch%C3%ADnh_ph%E1%BB%A7_%C3%9Ac&action=edit&redlink=1) đã lập ra [Cole Inquiry](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Cole_Inquiry&action=edit&redlink=1) vào tháng 11 năm 2005 nhằm điều tra xem liệu [Ủy ban Bột mì Úc](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=%E1%BB%A6y_ban_B%E1%BB%99t_m%C3%AC_%C3%9Ac&action=edit&redlink=1) ( *Australian Wheat Board* – AWB) có vi phạm điều luật nào khi thực hiện những hợp đồng của họ với Iraq trong Chương trình đổi dầu lấy lương thực. AWB đã trả chính quyền của [Saddam Hussein](https://vi.wikipedia.org/wiki/Saddam_Hussein) khoảng 300 triệu đôla, thông qua một công ty bình phong là Alia, để có được những hợp đồng cung cấp bột mì cho Iraq. [Thủ tướng Úc](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%A7_t%C6%B0%E1%BB%9Bng_%C3%9Ac) ( [John Howard](https://vi.wikipedia.org/wiki/John_Howard)), Phó thủ tướng ( [Mark Vaile](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Mark_Vaile&action=edit&redlink=1)) và Bộ trưởng ngoại giao ( [Alexander Downer](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Alexander_Downer&action=edit&redlink=1)) bác bỏ việc họ có biết về việc đó khi bị gọi ra điều trần trước ủy ban. Đã có thông tin cho rằng dù chính phủ Úc không điều hành AWB một cách đủ hiệu quả để ngăn chặn sự việc đó, Liên Hiệp Quốc đúng ra phải tích cực hơn trong việc yêu cầu chính phủ nước này tiến hành điều tra. Cole Inquiry dự định sẽ báo cáo vào ngày 24 tháng 11 năm 2006. [[45]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_Hi%E1%BB%87p_Qu%E1%BB%91c#cite_note-45)
### Những cáo buộc về lính gìn giữ hòa bình Liên Hiệp Quốc
Tháng 12 năm 2004, trong chiến dịch gìn giữ hòa bình của Liên Hiệp Quốc tại
[Congo](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_D%C3%A2n_ch%E1%BB%A7_Congo), ít nhất 68 vụ bị cho là cưỡng hiếp, mại dâm và hơn 150 cáo buộc khác đã bị các nhà điều tra Liên Hiệp Quốc phát giác, tất cả đều có liên quan tới binh lính gìn giữ hòa bình, đặc biệt là các binh lính từ [Pakistan](https://vi.wikipedia.org/wiki/Pakistan), [Uruguay](https://vi.wikipedia.org/wiki/Uruguay), [Maroc](https://vi.wikipedia.org/wiki/Maroc), [Tunisia](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tunisia), [Nam Phi](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nam_Phi) và [Nepal](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nepal). Những binh lính gìn giữ hòa bình từ 3 trong số các quốc gia này cũng bị cáo buộc cố tình cản trở quá trình điều tra. Tương tự, một chuyên gia hậu cần Liên Hiệp Quốc người Pháp tại Congo cũng bị cáo buộc hãm hiếp và khiêu dâm trẻ em trong cùng tháng. [46] [[47]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_Hi%E1%BB%87p_Qu%E1%BB%91c#cite_note-47) [BBC](https://vi.wikipedia.org/wiki/BBC) đã thông báo rằng các cô gái trẻ đã bị binh lính gìn giữ hòa bình Liên Hiệp Quốc lạm dụng và hãm hiếp tại [Port-au-Prince](https://vi.wikipedia.org/wiki/Port-au-Prince). Những lời cáo buộc tương tự cũng đã được nêu ra tại Liberia [48] và Sudan. [[29]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_Hi%E1%BB%87p_Qu%E1%BB%91c#cite_note-autogenerated1-29) [[49]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_Hi%E1%BB%87p_Qu%E1%BB%91c#cite_note-49)
## Chính sách nhân sự
Liên Hiệp Quốc và các cơ quan của mình được hưởng quy chế miễn trừ đối với pháp luật tại các
[quốc gia](https://vi.wikipedia.org/wiki/Qu%E1%BB%91c_gia) nơi họ hoạt động, gìn giữ không thiên vị với sự tôn trọng nước chủ nhà, và quốc gia thành viên. [ Việc [cần dẫn nguồn](https://vi.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Ch%C3%BA_th%C3%ADch_ngu%E1%BB%93n_g%E1%BB%91c)] [thuê mướn](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Thu%C3%AA_m%C6%B0%E1%BB%9Bn_nh%C3%A2n_c%C3%B4ng&action=edit&redlink=1)và [sa thải](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Sa_th%E1%BA%A3i_nh%C3%A2n_c%C3%B4ng&action=edit&redlink=1), [giờ làm việc](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Gi%E1%BB%9D_l%C3%A0m_vi%E1%BB%87c&action=edit&redlink=1)và môi trường làm việc, thời gian [nghỉ](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ngh%E1%BB%89&action=edit&redlink=1), [hưu trí](https://vi.wikipedia.org/wiki/H%C6%B0u_tr%C3%AD), [bảo hiểm y tế](https://vi.wikipedia.org/wiki/B%E1%BA%A3o_hi%E1%BB%83m_y_t%E1%BA%BF), [bảo hiểm tuổi thọ](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=B%E1%BA%A3o_hi%E1%BB%83m_tu%E1%BB%95i_th%E1%BB%8D&action=edit&redlink=1), [lương bổng](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=L%C6%B0%C6%A1ng_b%E1%BB%95ng&action=edit&redlink=1), tiền trợ cấp xa gia đình và các điều kiện sử dụng lao động chung thực hiện theo các quy định của Liên Hiệp Quốc. Sự độc lập này cơ phép các cơ quan thực hiện các chính sách [nguồn nhân lực](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ngu%E1%BB%93n_nh%C3%A2n_l%E1%BB%B1c&action=edit&redlink=1)thậm chí trái ngược với luật lệ của nước chủ nhà hay quốc gia thành viên. Ví dụ, một người không đủ tư cách làm việc tại [Thụy Sĩ](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%A5y_S%C4%A9), nơi [Tổ chức Lao động Thế giới](https://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BB%95_ch%E1%BB%A9c_Lao_%C4%91%E1%BB%99ng_Qu%E1%BB%91c_t%E1%BA%BF)(ILO) đóng trụ sở, không thể được làm việc cho ILO trừ khi anh/cô ta là người của quốc gia thành viên ILO.
### Người hút thuốc
[Tổ chức Y tế Thế giới](https://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BB%95_ch%E1%BB%A9c_Y_t%E1%BA%BF_Th%E1%BA%BF_gi%E1%BB%9Bi), một cơ quan của Liên Hiệp Quốc, đã cấm tuyển những người hút thuốc từ ngày [1 tháng 12](https://vi.wikipedia.org/wiki/1_th%C3%A1ng_12) năm [2005](https://vi.wikipedia.org/wiki/2005), nhằm khuyến khích một môi trường làm việc không thuốc lá. Cũng có một lệnh cấm hút thuốc bên trong trụ sở Liên Hiệp Quốc, nhưng một số quốc gia thành viên cho phép hút thuốc bên trong đại sứ quán của mình tại Liên Hiệp Quốc. Hơn nữa, những người sử dụng [50] [ma tuý](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ma_t%C3%BAy)không được phép làm việc cho Liên Hiệp Quốc.
### Hôn nhân đồng giới
Dù có sự độc lập trong những vấn đề chính sách
[nguồn nhân lực](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ngu%E1%BB%93n_nh%C3%A2n_l%E1%BB%B1c&action=edit&redlink=1), các cơ quan Liên Hiệp Quốc tự nguyện áp dụng các điều [luật](https://vi.wikipedia.org/wiki/Lu%E1%BA%ADt_ph%C3%A1p) của các quốc gia thành viên về vấn đề [hôn nhân đồng giới](https://vi.wikipedia.org/wiki/H%C3%B4n_nh%C3%A2n_%C4%91%E1%BB%93ng_gi%E1%BB%9Bi), cho phép các quyết định về tình trạng sử dụng nhân công có hôn nhân đồng giới được đưa ra dựa theo từng quốc gia. Họ công nhân các cuộc hôn nhân đồng giới chỉ khi người đó là công dân của các quốc gia công nhận sự hôn nhân đó. Một số cơ quan cung cấp khoản trợ cấp hạn chế cho những [vợ/chồng người địa phương](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=V%E1%BB%A3/ch%E1%BB%93ng_ng%C6%B0%E1%BB%9Di_%C4%91%E1%BB%8Ba_ph%C6%B0%C6%A1ng&action=edit&redlink=1) của nhân viên của mình.
## Liên Hiệp Quốc trong văn hóa đại chúng
Một hoạt động giáo dục được gọi là
[Mô hình Liên Hiệp Quốc](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=M%C3%B4_h%C3%ACnh_Li%C3%AAn_Hi%E1%BB%87p_Qu%E1%BB%91c&action=edit&redlink=1) đã trở nên quen thuộc trong các trường học trên khắp thế giới. Mô hình Liên Hiệp Quốc có các sinh viên đóng vai (thông thường) một cơ cấu trong [Hệ thống Liên Hiệp Quốc](https://vi.wikipedia.org/wiki/H%E1%BB%87_th%E1%BB%91ng_Li%C3%AAn_Hi%E1%BB%87p_Qu%E1%BB%91c) để giúp họ phát triển khả năng trong tranh luận và trong ngoại giao. Những cuộc hội thảo được cả các trường đại học và cao đẳng tổ chức. Các ủy ban thường được đưa ra làm mô hình gồm các Ủy ban Đại hội đồng, các ủy ban ECOFIN, Hội đồng bảo an và một số lớn các ủy ban chuyên trách như một Hội đồng Lịch sử An Ninh hay Nhóm Quản lý Cấp cao. Các sinh viên tranh luận về các chủ đề Liên Hiệp Quốc đang tham gia tháo gỡ và tìm cách thể hiện quan điểm của quốc gia mình nhằm tiến tới một giải pháp chung.
Nhận thức Liên Hiệp Quốc với tư cách một tổ chức lớn, bao hàm chính phủ các nước trên thế giới khiến nhiều ý tưởng về
[chính phủ thế giới](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ch%C3%ADnh_ph%E1%BB%A7_th%E1%BA%BF_gi%E1%BB%9Bi&action=edit&redlink=1) và [dân chủ toàn cầu](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=D%C3%A2n_ch%E1%BB%A7_to%C3%A0n_c%E1%BA%A7u&action=edit&redlink=1) ngày càng xuất hiện nhiều. Liên Hiệp Quốc cũng là mục tiêu của các [học thuyết âm mưu](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=H%E1%BB%8Dc_thuy%E1%BA%BFt_%C3%A2m_m%C6%B0u&action=edit&redlink=1). [[51]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_Hi%E1%BB%87p_Qu%E1%BB%91c#cite_note-Conspiracy_theories-51)
## Xem thêm
[Đảng Độc lập Puerto Rico](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%A3ng_%C4%90%E1%BB%99c_l%E1%BA%ADp_Puerto_Rico) [Hội nghị Thượng đỉnh Thế giới 2005](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=H%E1%BB%99i_ngh%E1%BB%8B_Th%C6%B0%E1%BB%A3ng_%C4%91%E1%BB%89nh_Th%E1%BA%BF_gi%E1%BB%9Bi_2005&action=edit&redlink=1)về [Các Mục tiêu Phát triển Thiên niên kỷ](https://vi.wikipedia.org/wiki/M%E1%BB%A5c_ti%C3%AAu_Ph%C3%A1t_tri%E1%BB%83n_Thi%C3%AAn_ni%C3%AAn_k%E1%BB%B7)và [Cải cách Liên Hiệp Quốc](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=C%E1%BA%A3i_c%C3%A1ch_Li%C3%AAn_Hi%E1%BB%87p_Qu%E1%BB%91c&action=edit&redlink=1) [Dân chủ Toàn cầu](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=D%C3%A2n_ch%E1%BB%A7_To%C3%A0n_c%E1%BA%A7u&action=edit&redlink=1) [Ủy ban Điều tra Độc lập](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=%E1%BB%A6y_ban_%C4%90i%E1%BB%81u_tra_%C4%90%E1%BB%99c_l%E1%BA%ADp&action=edit&redlink=1): đã điều tra sự tham nhũng và sai lầm của Chương trình Đổi dầu lấy lương thực của Liên Hiệp Quốc. [Quan hệ quốc tế](https://vi.wikipedia.org/wiki/Quan_h%E1%BB%87_qu%E1%BB%91c_t%E1%BA%BF) [Mô hình Liên Hiệp Quốc](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=M%C3%B4_h%C3%ACnh_Li%C3%AAn_Hi%E1%BB%87p_Qu%E1%BB%91c&action=edit&redlink=1) [Chương trình Đổi dầu lấy lương thực](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ch%C6%B0%C6%A1ng_tr%C3%ACnh_%C4%91%E1%BB%95i_d%E1%BA%A7u_l%E1%BA%A5y_l%C6%B0%C6%A1ng_th%E1%BB%B1c) [Hiệp hội Liên Hiệp Quốc](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Hi%E1%BB%87p_h%E1%BB%99i_Li%C3%AAn_Hi%E1%BB%87p_Qu%E1%BB%91c&action=edit&redlink=1) [Đại hội đồng Liên Hiệp Quốc](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%A1i_H%E1%BB%99i_%C4%91%E1%BB%93ng_Li%C3%AAn_Hi%E1%BB%87p_Qu%E1%BB%91c) [Trường Quốc tế Liên Hiệp Quốc](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Tr%C6%B0%E1%BB%9Dng_Qu%E1%BB%91c_t%E1%BA%BF_Li%C3%AAn_Hi%E1%BB%87p_Qu%E1%BB%91c&action=edit&redlink=1) [Đại hòa Hòa bình của Liên Hiệp Quốc](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=%C4%90%E1%BA%A1i_h%C3%B2a_H%C3%B2a_b%C3%ACnh_c%E1%BB%A7a_Li%C3%AAn_Hi%E1%BB%87p_Qu%E1%BB%91c&action=edit&redlink=1) [Danh sách các Đại diện thường trực tại Liên Hiệp Quốc](https://vi.wikipedia.org/wiki/Danh_s%C3%A1ch_c%C3%A1c_%C4%90%E1%BA%A1i_di%E1%BB%87n_th%C6%B0%E1%BB%9Dng_tr%E1%BB%B1c_t%E1%BA%A1i_Li%C3%AAn_Hi%E1%BB%87p_Qu%E1%BB%91c) [Các quốc gia thành viên Liên Hiệp Quốc](https://vi.wikipedia.org/wiki/Danh_s%C3%A1ch_c%C3%A1c_qu%E1%BB%91c_gia_th%C3%A0nh_vi%C3%AAn_Li%C3%AAn_Hi%E1%BB%87p_Qu%E1%BB%91c) [Cơ quan quản lý thư tín Liên Hiệp Quốc](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=C%C6%A1_quan_qu%E1%BA%A3n_l%C3%BD_th%C6%B0_t%C3%ADn_Li%C3%AAn_Hi%E1%BB%87p_Qu%E1%BB%91c&action=edit&redlink=1) [Tổng Thư ký Liên Hiệp Quốc](https://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BB%95ng_Th%C6%B0_k%C3%BD_Li%C3%AAn_Hi%E1%BB%87p_Qu%E1%BB%91c) [Hệ thống Liên Hiệp Quốc](https://vi.wikipedia.org/wiki/H%E1%BB%87_th%E1%BB%91ng_Li%C3%AAn_Hi%E1%BB%87p_Qu%E1%BB%91c) [Đại học Liên Hiệp Quốc](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%A1i_h%E1%BB%8Dc_Li%C3%AAn_Hi%E1%BB%87p_Qu%E1%BB%91c) [UNIS-UN](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=UNIS-UN&action=edit&redlink=1) [Những tổ chức hướng đạo sinh Liên Hiệp Quốc](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Nh%E1%BB%AFng_t%E1%BB%95_ch%E1%BB%A9c_h%C6%B0%E1%BB%9Bng_%C4%91%E1%BA%A1o_sinh_Li%C3%AAn_Hi%E1%BB%87p_Qu%E1%BB%91c&action=edit&redlink=1) [Màu xanh da trời Liên Hiệp Quốc](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=M%C3%A0u_xanh_da_tr%E1%BB%9Di&action=edit&redlink=1), màu cờ Liên Hiệp Quốc
## Tham khảo
[^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_Hi%E1%BB%87p_Qu%E1%BB%91c#cite_ref-1) [“Security Notice”](http://web.archive.org/web/20011125090053/http://www.un.org/aboutun/security_notice.htm). United Nations. 2001. [Bản gốc](http://www.un.org/aboutun/security_notice.htm)lưu trữ ngày 25 tháng 11 năm 2001. **See** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_Hi%E1%BB%87p_Qu%E1%BB%91c#cite_ref-2) [United Nations headquarters#Renovation plans](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=United_Nations_headquarters&action=edit&redlink=1) [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_Hi%E1%BB%87p_Qu%E1%BB%91c#cite_ref-UNHeadquarters_3-0) [The Story of United Nations Headquarters](http://web.archive.org/web/20020104220225/http://www.un.org/geninfo/faq/factsheets/FS23.HTM) [http://www.un.org](http://www.un.org), United Nations. Truy cập 20 tháng 9, 2006. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_Hi%E1%BB%87p_Qu%E1%BB%91c#cite_ref-unbudget_4-0) [“Assessment of Member States’ contributions to the United Nations regular budget for 2013”](http://www.un.org/ga/search/view_doc.asp?symbol=A/RES/67/238)(PDF). [UN Secretariat](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=United_Nations_Secretariat&action=edit&redlink=1). Ngày 11 tháng 2 năm 2013. Truy cập ngày 11 tháng 2 năm 2013. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_Hi%E1%BB%87p_Qu%E1%BB%91c#cite_ref-5) [“United Nations Fact Sheet”](http://lists.state.gov/SCRIPTS/WA-USIAINFO.EXE?A2=ind0109a&L=dosfacts&P=78). *USDOS Fact Sheets*. U.S. Department of State. 7 tháng 9 năm 2001. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_Hi%E1%BB%87p_Qu%E1%BB%91c#cite_ref-6) [“What are the official languages of the United Nations?”](http://web.archive.org/web/20031211164245/http://www.un.org/Depts/DGACM/faq_languages.htm)(bằng tiếng Anh). United Nations. [Bản gốc](http://www.un.org/Depts/DGACM/faq_languages.htm)lưu trữ ngày 11 tháng 12 năm 2003. Truy cập ngày 23 tháng 12 năm 2006. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_Hi%E1%BB%87p_Qu%E1%BB%91c#cite_ref-7) [“Plea to UN: ‘More Spanish please’”](http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/asia-pacific/1399761.stm)(bằng tiếng Anh). BBC News. 21 tháng 6 năm 2001. Truy cập ngày 23 tháng 12 năm 2006. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_Hi%E1%BB%87p_Qu%E1%BB%91c#cite_ref-8) [“Next U.N. secretary-general flunks first French test with U.N. press corps”](http://web.archive.org/web/20070105224942/http://www.iht.com/articles/ap/2006/12/15/news/UN_GEN_UN_Next_Secretary_General_French.php)(bằng tiếng Anh). International Herald Tribune. 14 tháng 12 năm 2004. [Bản gốc](http://www.iht.com/articles/ap/2006/12/15/news/UN_GEN_UN_Next_Secretary_General_French.php)lưu trữ ngày 5 tháng 1 năm 2007. Truy cập 2007-15-12. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_Hi%E1%BB%87p_Qu%E1%BB%91c#cite_ref-9) [“Press Conference by Secretary-General-designate”](http://www.un.org/News/dh/infocus/sg_elect/press_conf_14dec06.htm)(bằng tiếng Anh). UN. 14 tháng 12 năm 2006. Truy cập 2007-15-12. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_Hi%E1%BB%87p_Qu%E1%BB%91c#cite_ref-10) [“Is Ban Ki-moon a franco-phoney?”](http://web.archive.org/web/20070103094841/http://www.cbc.ca/news/reportsfromabroad/herland/20061214.html)(bằng tiếng Anh). CBC. 14 tháng 12 năm 2006. [Bản gốc](http://www.cbc.ca/news/reportsfromabroad/herland/20061214.html)lưu trữ ngày 3 tháng 1 năm 2007. Truy cập 2007-15-12. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_Hi%E1%BB%87p_Qu%E1%BB%91c#cite_ref-11) [“UN Charter”](http://www.un.org/aboutun/charter/index.html). Un.org. Truy cập ngày 25 tháng 9 năm 2010. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_Hi%E1%BB%87p_Qu%E1%BB%91c#cite_ref-12) [“Human Rights”](http://www.un.org/Overview/rights.html). Un.org. 10 tháng 12 năm 1948. Truy cập ngày 25 tháng 9 năm 2010. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_Hi%E1%BB%87p_Qu%E1%BB%91c#cite_ref-13) [“UN creates new human rights body”](http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/4810538.stm). [BBC](https://vi.wikipedia.org/wiki/BBC). Ngày 15 tháng 3 năm 2006. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_Hi%E1%BB%87p_Qu%E1%BB%91c#cite_ref-14) [[1]](http://ochaonline.un.org/webpage.asp?Page=2101) [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_Hi%E1%BB%87p_Qu%E1%BB%91c#cite_ref-15) [“Rape as a War Crime”](http://www.converge.org.nz/pma/arape.htm). Converge.org.nz. 29 tháng 10 năm 1999. Truy cập ngày 21 tháng 9 năm 2010. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_Hi%E1%BB%87p_Qu%E1%BB%91c#cite_ref-16) [“Africa | DR Congo rebel faces Hague trial”](http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/4815966.stm). BBC News. 17 tháng 3 năm 2006. Truy cập ngày 21 tháng 9 năm 2010. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_Hi%E1%BB%87p_Qu%E1%BB%91c#cite_ref-17) [[2]](http://web.archive.org/web/20041209015508/http://www.icc-cpi.int/asp/aspsecretariat.html) [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_Hi%E1%BB%87p_Qu%E1%BB%91c#cite_ref-18) [[3]](http://www.icc-cpi.int/pressrelease_details&id=47&l=en.html) [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_Hi%E1%BB%87p_Qu%E1%BB%91c#cite_ref-19) [“General Assembly of the United Nations”](http://www.un.org/ga/documents/overview2005summit.pdf). Un.org. Truy cập ngày 21 tháng 9 năm 2010. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_Hi%E1%BB%87p_Qu%E1%BB%91c#cite_ref-20) [[4]](http://www.ohchr.org/english/bodies/hrcouncil/docs/A.RES.60.251_En.pdf) [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_Hi%E1%BB%87p_Qu%E1%BB%91c#cite_ref-21) [“2005 World summit outcome”](http://web.archive.org/web/20050918093118/http://www.un.org/summit2005/presskit/fact_sheet.pdf). UN. 09-2005. [Bản gốc](http://www.un.org/summit2005/presskit/fact_sheet.pdf)lưu trữ ngày 18 tháng 9 năm 2005. Truy cập ngày 25 tháng 9 năm 2010. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_Hi%E1%BB%87p_Qu%E1%BB%91c#cite_ref-22) [“Human Security Report and Briefs”](http://www.humansecurityreport.info/). Humansecurityreport.info. Truy cập ngày 21 tháng 9 năm 2010. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_Hi%E1%BB%87p_Qu%E1%BB%91c#cite_ref-23) [“p. 9”](http://www.humansecurityreport.info/HSR2005/Overview.pdf). Humansecurityreport.info. Truy cập ngày 25 tháng 9 năm 2010. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_Hi%E1%BB%87p_Qu%E1%BB%91c#cite_ref-24) [“GAO-06-331 Peacekeeping: Cost Comparison of Actual UN and Hypothetical U.S. Operations in Haiti”](http://www.gao.gov/new.items/d06331.pdf)(PDF). Truy cập ngày 21 tháng 9 năm 2010. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_Hi%E1%BB%87p_Qu%E1%BB%91c#cite_ref-25) [“The UN’s Role in Nation-Building: From the Congo to Iraq”](http://www.rand.org/pubs/monographs/2005/RAND_MG304.sum.pdf)(PDF). Truy cập ngày 21 tháng 9 năm 2010. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_Hi%E1%BB%87p_Qu%E1%BB%91c#cite_ref-26) [[5]](http://www.hrw.org/community/bookreviews/melvern.htm) [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_Hi%E1%BB%87p_Qu%E1%BB%91c#cite_ref-27) [“U.N. ‘peacekeepers’ rape women, children”](http://www.worldnetdaily.com/news/article.asp?ARTICLE_ID=42088). Worldnetdaily.com. Truy cập ngày 21 tháng 9 năm 2010. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_Hi%E1%BB%87p_Qu%E1%BB%91c#cite_ref-28) [“Africa | UN soldiers arrested in DR Congo”](http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/4262743.stm). BBC News. 13 tháng 2 năm 2005. Truy cập ngày 21 tháng 9 năm 2010.
- ^
**a** **ă** [The New York Times – Breaking News, World News & Multimedia](http://web.archive.org/web/20060828172454/http://www.iht.com/articles/2006/05/08/news/abuse.php) [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_Hi%E1%BB%87p_Qu%E1%BB%91c#cite_ref-30) [“Africa | Liberia sex-for-aid ‘widespread’”](http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/africa/4983440.stm). BBC News. 8 tháng 5 năm 2006. Truy cập ngày 21 tháng 9 năm 2010. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_Hi%E1%BB%87p_Qu%E1%BB%91c#cite_ref-31) [“Africa | Human Rights Watch”](http://www.hrw.org/doc?t=africa&c=sudan). Hrw.org. Truy cập ngày 21 tháng 9 năm 2010. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_Hi%E1%BB%87p_Qu%E1%BB%91c#cite_ref-32) [“Africa | Human Rights Watch”](http://www.hrw.org/doc?t=africa&c=libya). Hrw.org. Truy cập ngày 21 tháng 9 năm 2010. **“Successful UN Human Rights Council Elections Demonstrate UN Members are Taking Reform Effort Seriously.” Open Society Policy Center. 9 tháng 5 năm 2006** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_Hi%E1%BB%87p_Qu%E1%BB%91c#cite_ref-33) **“International Institutions: UN Reform.” Citizens for Global Solutions. 10 tháng 5 năm 2006. 1 Aug. 2006.** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_Hi%E1%BB%87p_Qu%E1%BB%91c#cite_ref-34) **“Annex a: Election Result Tables.” Open Society Policy Center. 9 tháng 5 năm 2006. 1 Aug. 2006.** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_Hi%E1%BB%87p_Qu%E1%BB%91c#cite_ref-35) **Reddy, Shravanti (29 tháng 10 năm 2002).** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_Hi%E1%BB%87p_Qu%E1%BB%91c#cite_ref-36) [“Watchdog Organization Struggles to Decrease UN Bureaucracy”](http://www.globalpolicy.org/ngos/ngo-un/rest-un/2002/1029watchdog.ht)(bằng tiếng Anh). Global Policy Forum. Truy cập ngày 21 tháng 9 năm 2006. **Annan, Kofi (2005).** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_Hi%E1%BB%87p_Qu%E1%BB%91c#cite_ref-37) [“In Larger Freedom”](https://archive.is/IOTL)(bằng tiếng Anh). United Nations. [Bản gốc](http://www.un.org/largerfreedom/)lưu trữ ngày 18 tháng 9 năm 2012. Truy cập ngày 21 tháng 9 năm 2006. **F. Stockman, J. Lauria (11 tháng 9 năm 2005).** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_Hi%E1%BB%87p_Qu%E1%BB%91c#cite_ref-38) [“UN faces major hurdles on reform measures”](http://www.boston.com/news/world/articles/2005/09/11/un_faces_major_hurdles_on_reform_measures?mode=PF)(bằng tiếng Anh). The Boston Globe. Truy cập ngày 21 tháng 9 năm 2006. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_Hi%E1%BB%87p_Qu%E1%BB%91c#cite_ref-39) [[6]](http://www.nationalreview.com/script/printpage.p?ref=/bayefsky/bayefsky200404200848.asp) [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_Hi%E1%BB%87p_Qu%E1%BB%91c#cite_ref-40) [“The UN and the Jews”](http://www.cdn-friends-icej.ca/un/andthejews.html). Cdn-friends-icej.ca. 26 tháng 2 năm 2004. Truy cập ngày 21 tháng 9 năm 2010. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_Hi%E1%BB%87p_Qu%E1%BB%91c#cite_ref-41) [“Israel and the United Nations – Introduction”](http://www.adl.org/international/Israel-UN-2-background.asp). Adl.org. Truy cập ngày 21 tháng 9 năm 2010. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_Hi%E1%BB%87p_Qu%E1%BB%91c#cite_ref-42) [“UNRWA”](http://web.archive.org/web/20000815212027/http://www.un.org/unrwa/). Un.org. [Bản gốc](http://www.un.org/unrwa/)lưu trữ ngày 15 tháng 8 năm 2000. Truy cập ngày 21 tháng 9 năm 2010. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_Hi%E1%BB%87p_Qu%E1%BB%91c#cite_ref-43) [“CNN.com – U.N. report: Darfur not genocide – 31 tháng 1, 2005”](http://edition.cnn.com/2005/WORLD/africa/01/31/sudan.report/). Edition.cnn.com. Truy cập ngày 21 tháng 9 năm 2010. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_Hi%E1%BB%87p_Qu%E1%BB%91c#cite_ref-44) [“Middle East | Oil-for-food chief ‘took bribes’”](http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/4131602.stm). BBC News. 8 tháng 8 năm 2005. Truy cập ngày 21 tháng 9 năm 2010. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_Hi%E1%BB%87p_Qu%E1%BB%91c#cite_ref-45) [“Australian Government Attorney-General’s Department – UN Oil For Food Inquiry – Home”](http://www.ag.gov.au/agd/www/UNOilForFoodInquiry.nsf). Ag.gov.au. Truy cập ngày 21 tháng 9 năm 2010. **Post Store (16 tháng 12 năm 2004).** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_Hi%E1%BB%87p_Qu%E1%BB%91c#cite_ref-46) [“U.N. Sexual Abuse Alleged in Congo”](http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/articles/A3145-2004Dec15.html). washingtonpost.com. Truy cập ngày 21 tháng 9 năm 2010. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_Hi%E1%BB%87p_Qu%E1%BB%91c#cite_ref-47) [[7]](http://www.timesonline.co.uk/article/0,,3-1413501,00.html) [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_Hi%E1%BB%87p_Qu%E1%BB%91c#cite_ref-48) [“Americas | UN troops face child abuse claims”](http://news.bbc.co.uk/2/hi/americas/6195830.stm). BBC News. 30 tháng 11 năm 2006. Truy cập ngày 21 tháng 9 năm 2010. **Holt, Kate (2 tháng 1 năm 2007).** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_Hi%E1%BB%87p_Qu%E1%BB%91c#cite_ref-49) [“UN staff accused of raping children in Sudan”](http://www.telegraph.co.uk/news/main.jhtml?xml=/news/2007/01/03/wsudan03.xml). Telegraph. Truy cập ngày 21 tháng 9 năm 2010. **World Health Organization (2006).** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_Hi%E1%BB%87p_Qu%E1%BB%91c#cite_ref-50) [“What are we looking for?”](http://www.who.int/employment/recruitment/en/). *WHO Employment Site*(bằng tiếng Anh). Đã bỏ qua tham số không rõ
|accessyear=(
[trợ giúp](https://en.wikipedia.org/wiki/Help:CS1_errors#parameter_ignored)); Đã bỏ qua tham số không rõ
|accessmonthday=(
[trợ giúp](https://en.wikipedia.org/wiki/Help:CS1_errors#parameter_ignored)) **Gotcher, Dean.** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_Hi%E1%BB%87p_Qu%E1%BB%91c#cite_ref-Conspiracy_theories_51-0) [. Newsletter bởi Joan Veon. The Women’s International Media Group. Đã bỏ qua tham số không rõ](http://www.womensgroup.org/998NEWLT.html) *U. N. Watch: UNDERSTANDING HOW THE HEGELIAN DIALECTIC IS TRANSFORMING THE WORLD TO BRING IN THE NEW WORLD ORDER*
|subjectlink=(
[trợ giúp](https://en.wikipedia.org/wiki/Help:CS1_errors#parameter_ignored))
## Đọc thêm
[“Think Again: The United Nations”](http://foreignpolicy.com/story/cms.php?story_id=34), [Madeleine K. Albright](https://vi.wikipedia.org/wiki/Madeleine_K._Albright), *Foreign Policy*, September/October, [2004](https://vi.wikipedia.org/wiki/2004) [Hans Köchler](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Hans_K%C3%B6chler&action=edit&redlink=1), *Quo Vadis, United Nations?*, in: Law Review, Polytechnic University of the Philippines, College of Law, tháng 5 năm 2005 [Online version](http://hanskoechler.com/koechler-quo-vadis-UN.htm) *An Insider’s Guide to the UN*, Linda Fasulo, Yale University Press ( [November 1](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=November_1&action=edit&redlink=1), [2003](https://vi.wikipedia.org/wiki/2003)), hardcover, 272 pages, [ISBN 0-300-10155-4](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0300101554) *United Nations: The First Fifty Years*, Stanley Mesler, Atlantic Monthly Press ( [March 1](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=March_1&action=edit&redlink=1), [1997](https://vi.wikipedia.org/wiki/1997)), hardcover, 416 pages, [ISBN 0-87113-656-2](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0871136562) *United Nations, Divided World: The UN’s Roles in International Relations*edited by Adam Roberts and Benedict Kingsbury, Oxford University Press; 2nd edition ( [January 1](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=January_1&action=edit&redlink=1) [1994](https://vi.wikipedia.org/wiki/1994)), hardcover, 589 pages, [ISBN 0-19-827926-4](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0198279264) *A Guide to Delegate Preparation: A Model United Nations Handbook*, edited by Scott A. Leslie, The United Nations Association of the United States of America, 2004 edition (tháng 10 năm 2004), softcover, 296 pages, [ISBN 1-880632-71-3](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/1880632713)
- “U.S. At War – International.”
*XLV.19* [Time Magazine](https://vi.wikipedia.org/wiki/Time_%28t%E1%BA%A1p_ch%C3%AD%29) [May 7](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=May_7&action=edit&redlink=1), [1945](https://vi.wikipedia.org/wiki/1945): 25-28.
## Liên kết ngoài
|Tìm thêm về
|United Nations tại
|
|![]()
[Từ điển](https://vi.wiktionary.org/wiki/Special:Search/United_Nations)ở Wiktionary ![ ](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/fa/Wikibooks-logo.svg/25px-Wikibooks-logo.svg.png)
![ ](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/fa/Wikibooks-logo.svg/25px-Wikibooks-logo.svg.png)
[Sách](https://vi.wikibooks.org/wiki/Special:Search/United_Nations)ở Wikibooks ![ ](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/d/dd/Wikivoyage-Logo-v3-icon.svg/25px-Wikivoyage-Logo-v3-icon.svg.png)
![ ](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/d/dd/Wikivoyage-Logo-v3-icon.svg/25px-Wikivoyage-Logo-v3-icon.svg.png)
[Cẩm nang du lịch](https://vi.wikivoyage.org/wiki/United_Nations)ở Wikivoyage ![ ](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/fa/Wikiquote-logo.svg/21px-Wikiquote-logo.svg.png)
![ ](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/fa/Wikiquote-logo.svg/21px-Wikiquote-logo.svg.png)
[Hồ sơ](https://vi.wikiquote.org/wiki/Special:Search/United_Nations)ở Wikiquote ![ ](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/4c/Wikisource-logo.svg/24px-Wikisource-logo.svg.png)
![ ](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/4c/Wikisource-logo.svg/24px-Wikisource-logo.svg.png)
[Văn kiện](https://vi.wikisource.org/wiki/Special:Search/United_Nations)ở Wikisource ![ ](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/4a/Commons-logo.svg/18px-Commons-logo.svg.png)
![ ](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/4a/Commons-logo.svg/18px-Commons-logo.svg.png)
[Hình ảnh và phương tiện](https://commons.wikimedia.org/wiki/Special:Search/United_Nations)ở Commons ![ ](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/2/24/Wikinews-logo.svg/25px-Wikinews-logo.svg.png)
![ ](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/2/24/Wikinews-logo.svg/25px-Wikinews-logo.svg.png)
[Tin tức](https://en.wikinews.org/wiki/Special:Search/United_Nations)ở Wikinews ![ ](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/1b/Wikiversity-logo-en.svg/25px-Wikiversity-logo-en.svg.png)
![ ](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/1b/Wikiversity-logo-en.svg/25px-Wikiversity-logo-en.svg.png)
[Tài liệu giáo dục](https://en.wikiversity.org/wiki/Special:Search/United_Nations)ở Wikiversity [Trang chủ của Liên Hiệp Quốc tại Việt Nam](http://www.un.org.vn/) [Liên hợp quốc](http://bachkhoatoanthu.vass.gov.vn/noidung/tudien/Lists/GiaiNghia/View_Detail.aspx?ItemID=14536)tại [Từ điển bách khoa Việt Nam](https://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BB%AB_%C4%91i%E1%BB%83n_b%C3%A1ch_khoa_Vi%E1%BB%87t_Nam) [Tuyên ngôn nhân quyền thế giới](https://en.wikisource.org/wiki/Tuy%C3%AAn_ng%C3%B4n_to%C3%A0n_th%E1%BA%BF_gi%E1%BB%9Bi_v%E1%BB%81_nh%C3%A2n_quy%E1%BB%81n_c%E1%BB%A7a_Li%C3%AAn_Hi%E1%BB%87p_Qu%E1%BB%91c) [Thông tin cơ bản về Liên Hiệp Quốc tại trang web Bộ Ngoại giao Việt Nam](http://www.mofa.gov.vn/vi/ctc_quocte/un/nr040819155753/ns040906134037) [United Nations](http://www.un.org/)– Official site [Member States of the United Nations](http://www.un.org/en/members/index.shtml) [United Nations (UN)](http://www.britannica.com/EBchecked/topic/616264)tại [Encyclopædia Britannica](https://vi.wikipedia.org/wiki/Encyclop%C3%A6dia_Britannica) **(tiếng Anh)** [Problems of The United Nations](http://www.freewebs.com/worldfind) [United Nations eLearning Unit](http://elearning.security-research.at/flash/un)created by ISRG – University of Innsbruck [Permanent Missions To The United Nations](http://www.un.int/) [Task Force on United Nations](http://www.usip.org/un/)– [U.S. Institute of Peace](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=U.S._Institute_of_Peace&action=edit&redlink=1) [History of the United Nations](http://www.direct.gov.uk/Gtgl1/GuideToGovernment/InternationalBodies/InternationalBodiesArticles/fs/en?CONTENT_ID=4003089&chk=aPi/oF)– UK Government site [Website](http://www.uno-komitee.de)of the [Committee for a Democratic UN](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Committee_for_a_Democratic_UN&action=edit&redlink=1)(German and English versions) [Website](http://www.globalpolicy.org)of the [Global Policy Forum](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Global_Policy_Forum&action=edit&redlink=1), an independent think-tank on the UN [UN Reports](http://www.innercitypress.com/)by [Inner City Press](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Inner_City_Press&action=edit&redlink=1), accredited media at UN [Documents and Resources on U.N., War, War Crimes and Genocide](http://www.warcrimes.info/) [Economist.com background](http://www.economist.com/background/displayBackground.cfm?story_id=3398746) [United Nations Paper Money, 1946-56](http://www.numismondo.com/pm/unn) [Criticisms of the Secretary-General](http://andrewlanderyou.blogspot.com/2005/11/throw-away-key-un-is-corrupt-joke.html) [– A conceptual response at the United Nations to the Srebrenica massacre in tháng 7 năm 1995](http://paginas.pavconhecimento.pt/pessoais/dw/Mario%5FZanatti) [A list of the outcomes of the 2005 World Summit](http://web.archive.org/web/20050918093118/http://www.un.org/summit2005/presskit/fact_sheet.pdf) [Hans Köchler](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Hans_K%C3%B6chler&action=edit&redlink=1), [The United Nations and International Democracy. The Quest for UN Reform](http://books.google.com/books?vid=ISBN3900704163&id=L_oqxIND68oC&printsec=frontcover)(1997) [International Progress Organization](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=International_Progress_Organization&action=edit&redlink=1): Web Site on [United Nations reform](http://i-p-o.org/unref.htm) [ReformtheUN.org – Tracking Developments on UN Reform](http://www.reformtheun.org/) [United Nations: Change at the Helm – Change for the Whole Ship?](http://www.ipsnews.net/new_focus/UN/index.asp)– Independent news reports by the news agency [Inter Press Service](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Inter_Press_Service&action=edit&redlink=1)
## Bản đồ
|
|
|Thành viên và Quan sát viên
||Các chủ đề liên quan
|[Thể loại](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i): [Liên Hiệp Quốc](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Li%C3%AAn_Hi%E1%BB%87p_Qu%E1%BB%91c) [Tổ chức đoạt giải Nobel Hòa bình](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:T%E1%BB%95_ch%E1%BB%A9c_%C4%91o%E1%BA%A1t_gi%E1%BA%A3i_Nobel_H%C3%B2a_b%C3%ACnh) [Tổ chức quốc tế](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:T%E1%BB%95_ch%E1%BB%A9c_qu%E1%BB%91c_t%E1%BA%BF) [Tổ chức được thành lập năm 1945](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:T%E1%BB%95_ch%E1%BB%A9c_%C4%91%C6%B0%E1%BB%A3c_th%C3%A0nh_l%E1%BA%ADp_n%C4%83m_1945) [Tổ chức liên chính phủ thành lập theo hiệp ước](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:T%E1%BB%95_ch%E1%BB%A9c_li%C3%AAn_ch%C3%ADnh_ph%E1%BB%A7_th%C3%A0nh_l%E1%BA%ADp_theo_hi%E1%BB%87p_%C6%B0%E1%BB%9Bc)
# Phan Kế Toại
|Phan Kế Toại|
|
|
Chức vụ
|Nhiệm kỳ||
|[1947](https://vi.wikipedia.org/wiki/1947)– [30 tháng 4](https://vi.wikipedia.org/wiki/30_th%C3%A1ng_4), [1963](https://vi.wikipedia.org/wiki/1963) [Huỳnh Thúc Kháng](https://vi.wikipedia.org/wiki/Hu%E1%BB%B3nh_Th%C3%BAc_Kh%C3%A1ng) [Ung Văn Khiêm](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ung_V%C4%83n_Khi%C3%AAm) [Hội đồng Quốc phòng Tối cao](https://vi.wikipedia.org/wiki/H%E1%BB%99i_%C4%91%E1%BB%93ng_Qu%E1%BB%91c_ph%C3%B2ng_v%C3%A0_An_ninh_Vi%E1%BB%87t_Nam#H.E1.BB.99i_.C4.91.E1.BB.93ng_Qu.E1.BB.91c_ph.C3.B2ng_T.E1.BB.91i_cao) [19 tháng 8](https://vi.wikipedia.org/wiki/19_th%C3%A1ng_8), [1948](https://vi.wikipedia.org/wiki/1948)– [6 tháng 6](https://vi.wikipedia.org/wiki/6_th%C3%A1ng_6), [1973](https://vi.wikipedia.org/wiki/1973) [17 tháng 4](https://vi.wikipedia.org/wiki/17_th%C3%A1ng_4), [1945](https://vi.wikipedia.org/wiki/1945)– [17 tháng 8](https://vi.wikipedia.org/wiki/17_th%C3%A1ng_8), [1945](https://vi.wikipedia.org/wiki/1945) [3 tháng 2](https://vi.wikipedia.org/wiki/3_th%C3%A1ng_2), [1892](https://vi.wikipedia.org/wiki/1892) [Đường Lâm](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%C6%B0%E1%BB%9Dng_L%C3%A2m), [Phúc Thọ](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ph%C3%BAc_Th%E1%BB%8D), [Sơn Tây](https://vi.wikipedia.org/wiki/S%C6%A1n_T%C3%A2y_%28t%E1%BB%89nh_Vi%E1%BB%87t_Nam%29), [Hà Nội](https://vi.wikipedia.org/wiki/H%C3%A0_N%E1%BB%99i) [26 tháng 6](https://vi.wikipedia.org/wiki/26_th%C3%A1ng_6), [1973](https://vi.wikipedia.org/wiki/1973)(81 tuổi)
Phan Kế Hoành
Phan Kế Lộc
**Phan Kế Toại** ( [1892](https://vi.wikipedia.org/wiki/1892)– [1973](https://vi.wikipedia.org/wiki/1973)) là một cựu chính khách [Việt Nam](https://vi.wikipedia.org/wiki/Vi%E1%BB%87t_Nam). Ông nguyên là Khâm sai Bắc Bộ của [Chính phủ Trần Trọng Kim](https://vi.wikipedia.org/wiki/N%E1%BB%99i_c%C3%A1c_Tr%E1%BA%A7n_Tr%E1%BB%8Dng_Kim_%28th%C3%A1ng_4,_1945%29), nhưng sau [Cách mạng tháng Tám](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%C3%A1ch_m%E1%BA%A1ng_th%C3%A1ng_T%C3%A1m) đã tham gia [Việt Minh](https://vi.wikipedia.org/wiki/Vi%E1%BB%87t_Minh) và trở thành Phó Thủ tướng [Việt Nam Dân chủ Cộng hòa](https://vi.wikipedia.org/wiki/Vi%E1%BB%87t_Nam_D%C3%A2n_ch%E1%BB%A7_C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a) trong 4 nhiệm kỳ liên tục từ tháng 9 năm 1955 đến khi qua đời vào tháng 6 năm 1973.
## Mục lục
## Thân thế
Ông quê tại làng Mông Phụ, tục gọi là làng Mía, tổng Cam Thịnh, huyện
[Phúc Thọ](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ph%C3%BAc_Th%E1%BB%8D), phủ Quảng Oai, tỉnh [Sơn Tây](https://vi.wikipedia.org/wiki/S%C6%A1n_T%C3%A2y_%28t%E1%BB%89nh_Vi%E1%BB%87t_Nam%29) (nay thuộc xã [Đường Lâm](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%C6%B0%E1%BB%9Dng_L%C3%A2m), thị xã [Sơn Tây](https://vi.wikipedia.org/wiki/S%C6%A1n_T%C3%A2y,_H%C3%A0_N%E1%BB%99i) thành phố [Hà Nội](https://vi.wikipedia.org/wiki/H%C3%A0_N%E1%BB%99i)). Năm sinh ông nhiều tài liệu ghi chép khác nhau, tuy nhiên theo tài liệu hồi ký và tộc phả do họa sĩ [Phan Kế An](https://vi.wikipedia.org/wiki/Phan_K%E1%BA%BF_An), con trai ông, cung cấp, thì ông sinh ngày 5 [tháng Giêng](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%C3%A1ng_gi%C3%AAng) năm [Nhâm Thìn](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A2m_Th%C3%ACn), tức ngày [3 tháng 2](https://vi.wikipedia.org/wiki/3_th%C3%A1ng_2) năm [1892](https://vi.wikipedia.org/wiki/1892). Ông là con thứ 3 cử nhân Phan Kế Tiến, Tuần phủ tỉnh Phúc Yên . [1]
Xuất thân sinh ra trong một gia đình quan lại, từ nhỏ, ông được cha kèm cặp Nho học sau đó được đưa ra
[Hà Nội](https://vi.wikipedia.org/wiki/H%C3%A0_N%E1%BB%99i) học phổ thông (Tây học). Năm 1903, ông có dịp gặp gỡ và quen biết với một số cậu ấm con quan khác như [Bùi Kỷ](https://vi.wikipedia.org/wiki/B%C3%B9i_K%E1%BB%B7), [Võ Liêm Sơn](https://vi.wikipedia.org/wiki/V%C3%B5_Li%C3%AAm_S%C6%A1n), [[2]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Phan_K%E1%BA%BF_To%E1%BA%A1i#cite_note-2)
Là một quan chức trong chính quyền bảo hộ, cha ông đã thu xếp cho ông vào học trường Hậu bổ (trường hành chính quốc gia) để chuẩn bị bước đường làm quan sau này. Những năm 1911-1914, ông được chính quyền bảo hộ của
[Pháp](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ph%C3%A1p) trao học bổng du học tại trường Hành chính thuộc địa ( *l’Ecole Coloniale*) tại [Paris](https://vi.wikipedia.org/wiki/Paris). Khi mới sang Pháp, ông đã gặp lại người bạn cũ Nguyễn Sinh Cung, bấy giờ mang tên [Nguyễn Tất Thành](https://vi.wikipedia.org/wiki/H%E1%BB%93_Ch%C3%AD_Minh) và đang làm nghề phụ bếp trên chiếc tàu buôn [Đô đốc Latouche-Tréville](https://vi.wikipedia.org/wiki/Amiral_Latouche-Tr%C3%A9ville_%28t%C3%A0u_bu%C3%B4n%29) của hãng vận tải Hợp nhất (Compagnie des Chargeurs Réunis), cũng đang xin được vào học tại Trường hành chính thuộc địa, nhưng không được chấp thuận. Đầu tháng 12 năm [1912](https://vi.wikipedia.org/wiki/1912), Nguyễn Tất Thành sang [Hoa Kỳ](https://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3), bắt đầu con đường khám phá thế giới của riêng mình.
## Sự nghiệp làm quan
Năm 1914, ông trở về nước và được bổ nhiệm làm quan với chức Tri huyện
[Hương Sơn](https://vi.wikipedia.org/wiki/H%C6%B0%C6%A1ng_S%C6%A1n), [tỉnh Hà Tĩnh](https://vi.wikipedia.org/wiki/H%C3%A0_T%C4%A9nh). Con đường quan lộ hanh thông, làm Tri huyện, Tri phủ, Thương tá, Bố chính rồi Tuần phủ, Tổng đốc của tỉnh [Hà Tĩnh](https://vi.wikipedia.org/wiki/H%C3%A0_T%C4%A9nh), [Tuyên Quang](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tuy%C3%AAn_Quang), [Kiến An](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ki%E1%BA%BFn_An_%28t%E1%BB%89nh%29), [Quảng Yên](https://vi.wikipedia.org/wiki/Qu%E1%BA%A3ng_Y%C3%AAn), [Nam Định](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nam_%C4%90%E1%BB%8Bnh), [Lạng Sơn](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%E1%BA%A1ng_S%C6%A1n), [Phúc Yên](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ph%C3%BAc_Y%C3%AAn_%28t%E1%BB%89nh%29), [Bắc Ninh](https://vi.wikipedia.org/wiki/B%E1%BA%AFc_Ninh), [Thái Bình](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%C3%A1i_B%C3%ACnh). Ở đâu, ông cũng được biết tiếng là liêm khiết và có năng lực an dân.
Ông cũng rất quan tâm đến đời sống dân làng quê hương. Chính ông là người mang nghề làm nón, làm áo tơi lá về làng Mông Phụ, mở lớp dạy ngay tại Từ đường họ Phan. Tuy nhiên, việc mở nghề cho dân làng không thành do hoàn cảnh chiến tranh nên có người kẻ độc mồm bảo:
*“Cụ đi làm quan với thiên hạ, lại đem cái nghề ăn mày về làng…”* [[3]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Phan_K%E1%BA%BF_To%E1%BA%A1i#cite_note-3) . [4]
Năm 1941, ông được chính quyền bảo hộ Pháp bổ nhiệm làm
[Tổng đốc](https://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BB%95ng_%C4%91%E1%BB%91c) [Thái Bình](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%C3%A1i_B%C3%ACnh). Bấy giờ, người Nhật bắt đầu thâm nhập [Đông Dương](https://vi.wikipedia.org/wiki/B%C3%A1n_%C4%91%E1%BA%A3o_%C4%90%C3%B4ng_D%C6%B0%C6%A1ng). Cũng như nhiều trí thức bấy giờ, ông có quan điểm hợp tác với người Nhật để tìm cách cởi bỏ sự thống trị của người Pháp. Đồng thời, ông cũng ngầm ủng hộ con trai mình là [Phan Kế An](https://vi.wikipedia.org/wiki/Phan_K%E1%BA%BF_An) hoạt động trong phong trào [Việt Minh](https://vi.wikipedia.org/wiki/Vi%E1%BB%87t_Minh). Năm 1944, lúc đang là Tổng đốc Thái Bình, ông đã ngầm ủng hộ [Việt Minh](https://vi.wikipedia.org/wiki/Vi%E1%BB%87t_Minh) bằng cách trao một tín phiếu 500 đồng bạc Đông Dương qua ông Nguyễn Công Liệu là một cán bộ Việt Minh. [[5]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Phan_K%E1%BA%BF_To%E1%BA%A1i#cite_note-daidoanket-5)
Tháng 3 năm 1945, khi
[Nhật](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%E1%BA%ADt_B%E1%BA%A3n) đảo chính [Pháp](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ph%C3%A1p) và dựng lên [Chính phủ Đế quốc Việt Nam](https://vi.wikipedia.org/wiki/N%E1%BB%99i_c%C3%A1c_Tr%E1%BA%A7n_Tr%E1%BB%8Dng_Kim_%28th%C3%A1ng_4,_1945%29). Ông được Hoàng đế [Bảo Đại](https://vi.wikipedia.org/wiki/B%E1%BA%A3o_%C4%90%E1%BA%A1i) cử giữ chức [Khâm sai](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Kh%C3%A2m_sai&action=edit&redlink=1) [Bắc Bộ](https://vi.wikipedia.org/wiki/B%E1%BA%AFc_B%E1%BB%99_Vi%E1%BB%87t_Nam), một chức vụ toàn quyền thay mặt hoàng đế tại [Bắc Bộ](https://vi.wikipedia.org/wiki/B%E1%BA%AFc_B%E1%BB%99_Vi%E1%BB%87t_Nam) về danh nghĩa.
## Ủng hộ Việt Minh
Tuy nhiên, ông nhanh chóng nhận thấy người Nhật chỉ lợi dụng người Việt như một thuộc địa chẳng kém người Pháp. Khi quân Nhật ép ông phải biểu dụ dân chúng nhổ lúa trồng đay và nộp thóc cho Nhật, ông đã cáo ốm tỏ thái độ bất hợp tác. Ông còn ngầm ủng hộ con trai Phan Kế An và nhóm bạn bè đang học
[Trường cao đẳng Mỹ thuật Đông Dương](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%C6%B0%E1%BB%9Dng_%C4%90%E1%BA%A1i_h%E1%BB%8Dc_M%E1%BB%B9_thu%E1%BA%ADt_Vi%E1%BB%87t_Nam) hoạt động cho Việt Minh – giấu súng, đạn trên trần nhà mình ở [Đường Lâm](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%C6%B0%E1%BB%9Dng_L%C3%A2m). [[6]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Phan_K%E1%BA%BF_To%E1%BA%A1i#cite_note-6) [[7]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Phan_K%E1%BA%BF_To%E1%BA%A1i#cite_note-hanoimoi-7)
Tháng 7 năm 1945, ông xin từ chức Khâm sai nhưng chưa được triều đình chấp nhận, nên vẫn phải tiếp tục tạm quyền. Ngày
[15 tháng 8](https://vi.wikipedia.org/wiki/15_th%C3%A1ng_8) năm 1945, [Nhật](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%E1%BA%ADt_B%E1%BA%A3n) đầu hàng [Đồng minh](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%93ng_minh). Ngay ngày hôm sau, hai cán bộ Việt Minh là [Nguyễn Khang](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Khang) và [Lê Trọng Nghĩa](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_Tr%E1%BB%8Dng_Ngh%C4%A9a) vào Phủ Khâm sai để thuyết phục ông hợp tác. Tuy nhiên, ngày [17 tháng 8](https://vi.wikipedia.org/wiki/17_th%C3%A1ng_8), triều đình có quyết định cho ông từ chức, cử bác sĩ [Nguyễn Xuân Chữ](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Nguy%E1%BB%85n_Xu%C3%A2n_Ch%E1%BB%AF&action=edit&redlink=1) lên thay. Dù vậy, nhận định thế mạnh của Việt Minh bấy giờ là không thể ngăn cản được, để hạn chế đổ máu, lúc 22 giờ ngày 17 tháng 8, trước khi rời Bắc Bộ Phủ, ông đã dặn dò cho viên Chính quản Lại (sở) cùng một bảo an binh tên là Nguyễn Sỹ Là, phải: “ *Tuyệt đối không được nổ súng và phải mở cửa ngay khi quân cách mạng tiến công*“.
Rời khỏi Phủ Khâm sai, ông về tư gia ở
[Hàng Bột](https://vi.wikipedia.org/wiki/H%C3%A0ng_B%E1%BB%99t) . Nhờ ông, cuộc biểu tình do Việt Minh chỉ đạo lúc 9 giờ sáng ngày [7] [19 tháng 8](https://vi.wikipedia.org/wiki/19_th%C3%A1ng_8), vào chiếm phủ Khâm sai, chiếm súng đạn, cướp chính quyền không phải nổ súng và đổ máu.
Sau
[Cách mạng tháng Tám](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%C3%A1ch_m%E1%BA%A1ng_th%C3%A1ng_T%C3%A1m), ông cùng gia đình về quê nhà tại làng Mông Phụ.
## Tham gia chính phủ cộng hòa
Người Pháp không dễ dàng chịu mất
[Đông Dương](https://vi.wikipedia.org/wiki/B%C3%A1n_%C4%91%E1%BA%A3o_%C4%90%C3%B4ng_D%C6%B0%C6%A1ng) nên đã tìm cách nổ súng để tái chiếm thuộc địa. Dù chống cự rất quyết liệt nhưng trước sức mạnh của quân Pháp, Nam Bộ nhanh chóng bị người Pháp kiểm soát phần lớn. Chiến sự dần mở rộng đến Trung Bộ. Tại Bắc Bộ, dù chính phủ đã cố gắng hòa hoãn bằng ngoại giao, nhưng người Pháp vẫn quyết tâm dùng vũ lực. Đến lượt [Hà Nội](https://vi.wikipedia.org/wiki/H%C3%A0_N%E1%BB%99i) bị quân Pháp tái chiếm. Ông cùng dân cư trong làng tản cư về Thanh Lũng, [Sơn Tây](https://vi.wikipedia.org/wiki/S%C6%A1n_T%C3%A2y).
Năm 1947, Chủ tịch
[Hồ Chí Minh](https://vi.wikipedia.org/wiki/H%E1%BB%93_Ch%C3%AD_Minh) cho người về tận Thanh Lũng mời ông ra tham gia [Chính phủ](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ch%C3%ADnh_ph%E1%BB%A7) nước [Việt Nam Dân chủ Cộng hòa](https://vi.wikipedia.org/wiki/Vi%E1%BB%87t_Nam_D%C3%A2n_ch%E1%BB%A7_C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a). Bấy giờ, ông đã biết vị Chủ tịch [Chính phủ](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ch%C3%ADnh_ph%E1%BB%A7) nước [Việt Nam Dân chủ Cộng hòa](https://vi.wikipedia.org/wiki/Vi%E1%BB%87t_Nam_D%C3%A2n_ch%E1%BB%A7_C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a) là người bạn năm xưa, nên đã nhận lời . Ông được đón lên [8] [Việt Bắc](https://vi.wikipedia.org/wiki/Vi%E1%BB%87t_B%E1%BA%AFc)và được bổ nhiệm làm quyền [Bộ trưởng](https://vi.wikipedia.org/wiki/B%E1%BB%99_tr%C6%B0%E1%BB%9Fng) [Bộ Nội vụ](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=B%E1%BB%99_tr%C6%B0%E1%BB%9Fng_B%E1%BB%99_N%E1%BB%99i_v%E1%BB%A5_Vi%E1%BB%87t_Nam&action=edit&redlink=1)vào tháng 11 năm 1947, thay cho cụ [Huỳnh Thúc Kháng](https://vi.wikipedia.org/wiki/Hu%E1%BB%B3nh_Th%C3%BAc_Kh%C3%A1ng)vừa qua đời lúc trước đó 7 tháng.
Ngày
[19 tháng 8](https://vi.wikipedia.org/wiki/19_th%C3%A1ng_8) năm [1948](https://vi.wikipedia.org/wiki/1948), được cử làm thành viên của Hội đồng Quốc phòng Tối cao đầu tiên của nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa vừa được thành lập do đích thân Chủ tịch Chính phủ làm Chủ tịch Hội đồng. [[9]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Phan_K%E1%BA%BF_To%E1%BA%A1i#cite_note-9)
Sau khi người Pháp rút khỏi Việt Nam, ông cùng các thành viên Chính phủ
[Việt Nam Dân chủ Cộng hòa](https://vi.wikipedia.org/wiki/Vi%E1%BB%87t_Nam_D%C3%A2n_ch%E1%BB%A7_C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a) trở về tiếp quản miền Bắc. Ngày [10 tháng 9](https://vi.wikipedia.org/wiki/10_th%C3%A1ng_9) năm [1955](https://vi.wikipedia.org/wiki/1955), Đại hội [Mặt trận Dân tộc thống nhất](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=M%E1%BA%B7t_tr%E1%BA%ADn_D%C3%A2n_t%E1%BB%99c_th%E1%BB%91ng_nh%E1%BA%A5t&action=edit&redlink=1) họp tại Hà Nội đã quyết định thành lập [Mặt trận Tổ quốc Việt Nam](https://vi.wikipedia.org/wiki/M%E1%BA%B7t_tr%E1%BA%ADn_T%E1%BB%95_qu%E1%BB%91c_Vi%E1%BB%87t_Nam). Ông được bầu làm Ủy viên Đoàn Chủ tịch [Mặt trận Tổ quốc Việt Nam](https://vi.wikipedia.org/wiki/M%E1%BA%B7t_tr%E1%BA%ADn_T%E1%BB%95_qu%E1%BB%91c_Vi%E1%BB%87t_Nam). Mười ngày sau đó, ngày [20 tháng 9](https://vi.wikipedia.org/wiki/20_th%C3%A1ng_9), ông được bổ nhiệm làm Phó Thủ tướng Chính phủ kiêm [Bộ trưởng Bộ Nội vụ Việt Nam](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=B%E1%BB%99_tr%C6%B0%E1%BB%9Fng_B%E1%BB%99_N%E1%BB%99i_v%E1%BB%A5_Vi%E1%BB%87t_Nam&action=edit&redlink=1). Ông tiếp tục được tái bổ nhiệm chức vụ này trong Chính phủ nhiệm kỳ Quốc hội khóa II.
Ngày
[30 tháng 4](https://vi.wikipedia.org/wiki/30_th%C3%A1ng_4) năm [1963](https://vi.wikipedia.org/wiki/1963), ông được thôi nhiệm [Bộ trưởng Bộ Nội vụ Việt Nam](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=B%E1%BB%99_tr%C6%B0%E1%BB%9Fng_B%E1%BB%99_N%E1%BB%99i_v%E1%BB%A5_Vi%E1%BB%87t_Nam&action=edit&redlink=1). Người thay thế ông trong chức vụ này là Bộ trưởng [Ngoại giao](https://vi.wikipedia.org/wiki/B%E1%BB%99_Ngo%E1%BA%A1i_giao_%28Vi%E1%BB%87t_Nam%29) [Ung Văn Khiêm](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ung_V%C4%83n_Khi%C3%AAm).
Ông tiếp tục giữ chức vụ Phó Thủ tướng thêm 2 nhiệm kỳ nữa cho đến khi qua đời ngày
[26 tháng 6](https://vi.wikipedia.org/wiki/26_th%C3%A1ng_6) năm [1973](https://vi.wikipedia.org/wiki/1973).
Ngày
[24 tháng 8](https://vi.wikipedia.org/wiki/24_th%C3%A1ng_8) năm 2009, ông được Nhà nước Việt Nam truy tặng [Huân chương Hồ Chí Minh](https://vi.wikipedia.org/wiki/Hu%C3%A2n_ch%C6%B0%C6%A1ng_H%E1%BB%93_Ch%C3%AD_Minh) vì sự nghiệp đóng góp của mình. [[10]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Phan_K%E1%BA%BF_To%E1%BA%A1i#cite_note-10)
## Gia đình
Ông có 2 đời vợ. Bà vợ đầu là bà Nguyễn Thị Nhân Lý – con gái một vị hương chính ở Hà Tĩnh, xuất thân là nữ sinh Đồng Khánh. Bà đã sinh cho ông Phan Kế Toại 7 người con, nhưng không may sớm mất một người. Bà qua đời khoảng năm 1933-1934.
Sau đó ông tục huyền với bà Nguyễn Thị Mão (1903-1992), người làng Lai Xá, xã Kim Chung, phủ
[Hoài Đức](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ho%C3%A0i_%C4%90%E1%BB%A9c), [tỉnh Hà Nội](https://vi.wikipedia.org/wiki/H%C3%A0_N%E1%BB%99i_%28t%E1%BB%89nh%29). Bà Mão xuất thân là nữ sinh Đồng Khánh, nữ sinh trường Albert Sarault, tốt nghiệp khoá 1924-1927 Trường Cao đẳng Sư phạm Đông Dương, là bạn thân của bà vợ đầu, là nữ giáo viên đầu tiên của Hà Nội, biết tiếng Pháp, tiếng Anh, tiếng Nga và là chị gái của các ông [Nguyễn Văn Huyên](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_V%C4%83n_Huy%C3%AAn), [Nguyễn Văn Hưởng](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Nguy%E1%BB%85n_V%C4%83n_H%C6%B0%E1%BB%9Fng_%28lu%E1%BA%ADt_s%C6%B0%29&action=edit&redlink=1). Bà là người phụ nữ Việt Nam đầu tiên thời đó tốt nghiệp khoa Toán trường Cao đẳng sư phạm Đông Dương và dạy toán nhiều năm tại trường nữ sinh trung học Đồng Khánh. Bà sinh hạ cho ông thêm 4 người con [. [cần dẫn nguồn](https://vi.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Ch%C3%BA_th%C3%ADch_ngu%E1%BB%93n_g%E1%BB%91c)]
Các con ông có những người hoạt động trong lĩnh vực văn học nghệ thuật.
[Phan Kế An](https://vi.wikipedia.org/wiki/Phan_K%E1%BA%BF_An)(sinh 1923), họa sĩ, [Giải thưởng Nhà nước](https://vi.wikipedia.org/wiki/Gi%E1%BA%A3i_th%C6%B0%E1%BB%9Fng_Nh%C3%A0_n%C6%B0%E1%BB%9Bc)về Văn học nghệ thuật (2001).
- Phan Kế Ninh, công tác trong ngành Hàng không
- Phan Thị Mỹ, Cử nhân Văn học, vợ
[Thiếu tướng](https://vi.wikipedia.org/wiki/Thi%E1%BA%BFu_t%C6%B0%E1%BB%9Bng) [Nguyễn Ngọc Doãn](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Nguy%E1%BB%85n_Ng%E1%BB%8Dc_Do%C3%A3n&action=edit&redlink=1) [ *]* [cần dẫn nguồn](https://vi.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Ch%C3%BA_th%C3%ADch_ngu%E1%BB%93n_g%E1%BB%91c)
- Phan Kế Bảo, công tác trong ngành Điện ảnh
- Phan Kế Khoan, công tác trong ngành Giáo dục
[Phan Kế Hoành](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Phan_K%E1%BA%BF_Ho%C3%A0nh&action=edit&redlink=1): nhà phê bình nghệ thuật
- Phan Kế Phúc, Phó giáo sự, Tiến sĩ, giảng viên Trường Đại học Bách Khoa Hà Nội
[Phan Kế Lộc](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Phan_K%E1%BA%BF_L%E1%BB%99c&action=edit&redlink=1): Tiến sĩ sinh học, giảng viên Trường đại học Tổng hợp Hà Nội.
- Phan Lệ Thủy, Phó giáo sư, Tiến sĩ, giảng viên Trường Đại học Dược khoa;
- Phan Kế Bình, Cử nhân Sinh học, cán bộ Công ty Công viên Hà Nội
## Chú thích
**Có tài liệu ghi là Tuần phủ Thái Bình.** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Phan_K%E1%BA%BF_To%E1%BA%A1i#cite_ref-1) [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Phan_K%E1%BA%BF_To%E1%BA%A1i#cite_ref-2) [Những chuyện Bác Hồ cả trăm năm chưa dễ thấu ngọn nguồn](http://123.30.49.74:8080/tiengviet/tulieuvankien/4lanhtu/details.asp?topic=3&subtopic=91&leader_topic=&id=BT1560338550) **Do nón lá áo tơi thường được xem như hình tượng của ăn mày.** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Phan_K%E1%BA%BF_To%E1%BA%A1i#cite_ref-3) [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Phan_K%E1%BA%BF_To%E1%BA%A1i#cite_ref-4) [Làng Đường Lâm – Hà Tây: Đất hai vua](http://hanoi.vnn.vn/chuyen_de/langque/langnoitieng/bai09.asp) [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Phan_K%E1%BA%BF_To%E1%BA%A1i#cite_ref-daidoanket_5-0) [Phan Kế Toại – Một nhân sĩ yêu nước (29/10/2010)](http://daidoanket.vn/index.aspx?Menu=1501&chitiet=19200&Style=1) [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Phan_K%E1%BA%BF_To%E1%BA%A1i#cite_ref-6) [Thăm nhà họa sĩ Phan Kế An](http://www.anninhthudo.vn/tianyon/Index.aspx?ArticleID=41009&ChannelID=8)
- ^
**a** **ă** [Phan Kế Toại – Một nhân sĩ yêu nước](http://www.hanoimoi.com.vn/newsdetail/1000_nam_thang_long/179632/phan-k7871-to7841i--m7897t-nhan-s297-yeu-n4327899c.htm) [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Phan_K%E1%BA%BF_To%E1%BA%A1i#cite_ref-8) [Chuyện người họa sĩ con quan đại thần](http://www.thanhnien.com.vn/news/Pages/200936/20090901232447.aspx) **Sắc lệnh số 206 ngày 19-8-1948 của Chủ tịch nước.** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Phan_K%E1%BA%BF_To%E1%BA%A1i#cite_ref-9) [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Phan_K%E1%BA%BF_To%E1%BA%A1i#cite_ref-10) [Lễ trao tặng Huân chương Sao Vàng](http://www.na.gov.vn/htx/vietnamese/default.asp?Newid=31923#sWHyKMN8XAaJ)
## Tham khảo
[Thể loại](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i): [Sinh 1892](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Sinh_1892) [Mất 1973](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:M%E1%BA%A5t_1973) [Người Hà Nội](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_H%C3%A0_N%E1%BB%99i) [Người Hà Tây](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_H%C3%A0_T%C3%A2y) [Quan nhà Nguyễn](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Quan_nh%C3%A0_Nguy%E1%BB%85n) [Phó Thủ tướng Việt Nam](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Ph%C3%B3_Th%E1%BB%A7_t%C6%B0%E1%BB%9Bng_Vi%E1%BB%87t_Nam) [Bộ trưởng Bộ Nội vụ Việt Nam](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:B%E1%BB%99_tr%C6%B0%E1%BB%9Fng_B%E1%BB%99_N%E1%BB%99i_v%E1%BB%A5_Vi%E1%BB%87t_Nam) [Chính khách Việt Nam](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Ch%C3%ADnh_kh%C3%A1ch_Vi%E1%BB%87t_Nam) [Huân chương Hồ Chí Minh](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Hu%C3%A2n_ch%C6%B0%C6%A1ng_H%E1%BB%93_Ch%C3%AD_Minh) **Bài viết mới** [Chào ngày mới 25 tháng 6](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/06/25/chao-ngay-moi-25-thang-6-2/) [GS Trần Văn Khê người Thầy nhạc Việt](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/06/25/gs-tran-van-khe-nguoi-thay-am-nhac/) [Nguyễn Hiến Lê học và viết](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/06/25/nguyen-hien-le-hoc-va-viet-2/) [Lộc xuân cuộc đời](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/06/24/loc-xuan-cuoc-doi-8/) [uà tặng cuộc sống](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/06/24/qua-tang-cuoc-song/) [Chào ngày mới 24 tháng 6](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/06/23/chao-ngay-moi-24-thang-6-2/) [Ngày mới yêu thương](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/06/23/ngay-moi-yeu-thuong/) [Chào ngày mới 23 tháng 6](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/06/22/chao-ngay-moi-23-thang-6-2/) [Lộc xuân cuộc đời](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/06/22/loc-xuan-cuoc-doi-7/) [Chào ngày mới 22 tháng 6](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/06/21/chao-ngay-moi-22-thang-6-2/) [Chào ngày mới 21 tháng 6](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/06/20/chao-ngay-moi-21-thang-6-2/) [Biển Đông vạn dặm](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/06/20/bien-dong-van-dam-3/) [Con là nguồn hạnh phúc đầu tiên](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/06/20/con-la-nguon-hanh-phuc-dau-tien/) [Chào ngày mới 20 tháng 6](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/06/20/chao-ngay-moi-20-thang-6-2/) [Từ Mao Trạch Đông đến Tập Cận Bình](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/06/19/tu-mao-trach-dong-den-tap-can-binh/) [Ngày mới Mạnh Hạo Nhiên](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/06/19/ngay-moi-manh-hao-nhien/) [Chào ngày mới 19 tháng 6](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/06/18/chao-ngay-moi-19-thang-6-2/) [Hoa của Đất](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/06/18/hoa-cua-dat/) [Tiếng Anh cho em](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/06/18/tieng-anh-cho-em-3/) [Yêu sách 8 điểm của Nguyễn Ái Quốc](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/06/17/yeu-sach-8-diem-cua-nguyen-ai-quoc/) [Chào ngày mới 18 tháng 6](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/06/17/chao-ngay-moi-18-thang-6/) [Chào ngày mới 17 tháng 6](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/06/17/chao-ngay-moi-17-thang-6-2/) [Biển Đông vạn dặm](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/06/16/bien-dong-van-dam-2/) [Chào ngày mới 16 tháng 6](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/06/15/chao-ngay-moi-16-thang-6-2/)
Pingback: Chào ngày mới 27 tháng 6 | Tình yêu cuộc sống
Pingback: Helen Keller người mù điếc huyền thoại | Tình yêu cuộc sống
Pingback: Thạch Lam hạt ngọc đời nay | Tình yêu cuộc sống
Pingback: Tiếng Anh cho em | Khát khao xanh
Pingback: Quà tặng cuộc sống | Tình yêu cuộc sống
Pingback: Đêm nhớ Phan Huỳnh Điểu Phan Nhân | Tình yêu cuộc sống
Pingback: Quà tặng cuộc sống | Khát khao xanh
Pingback: Biển Đông vạn dặm | Tình yêu cuộc sống
Pingback: Đọc lại và suy ngẫm 2 | Tình yêu cuộc sống
Pingback: Lộc xuân cuộc đời | Tình yêu cuộc sống
Pingback: Bà Đen Tây Ninh Bà Đen Đồng Nai | Tình yêu cuộc sống
Pingback: Trần Thánh Tông | Tình yêu cuộc sống
Pingback: Chào ngày mới 8 tháng 7 | Tình yêu cuộc sống
Pingback: Chào ngày mới 8 tháng 7 | CNM365
Pingback: Đợi mưa | Khát khao xanh
Pingback: Ngày mới yêu thương | Tình yêu cuộc sống
Pingback: Đợi mưa | Tình yêu cuộc sống
Pingback: Tháng Bảy mưa Ngâu | Tình yêu cuộc sống
Pingback: Tiếng Anh cho em | Tình yêu cuộc sống
Pingback: Khoảnh khắc tuyệt đẹp | Khát khao xanh
Pingback: Khoảnh khắc tuyệt đẹp | Tình yêu cuộc sống
Pingback: Giấc mơ tình yêu cuộc sống | Tình yêu cuộc sống
Pingback: Thầy bạn là lộc xuân cuộc đời | Tình yêu cuộc sống
Pingback: Mạc triều trong sử Việt | Tình yêu cuộc sống
Pingback: Đến với bài thơ hay | Khát khao xanh
Pingback: Chào ngày mới 15 tháng 7 | Tình yêu cuộc sống
Pingback: Chào ngày mới 15 tháng 7 | CNM365
Pingback: Từ Mekong nhớ Neva | Tình yêu cuộc sống
Pingback: Lớp học trên đồng Đăk Glong Oxfam | Tình yêu cuộc sống
Pingback: Thăm Borlaug và Hemingway ở CIANO | Tình yêu cuộc sống
Pingback: Khoảnh khắc thiên thu | Khát khao xanh
Pingback: Năm tháng đó là em | Tình yêu cuộc sống
Pingback: Mảnh đạn trong người | Tình yêu cuộc sống
Pingback: Mảnh đạn trong người | Tình yêu cuộc sống
Pingback: Lê Phụng Hiểu truyện hay nhớ mãi | Tình yêu cuộc sống
Pingback: Henry Ford và Thượng Đế | Tình yêu cuộc sống
Pingback: Rằm Xuân Hà Nội | Tình yêu cuộc sống
Pingback: Khổng Tử đọc lại và suy ngẫm | Tình yêu cuộc sống

Link: <http://wp.me/p3sV9E-Us>; rel=shortlink