text:
Phan II: Chien luoc cong nghiep hoa Viet Nam
Su phat trien cua cong nghe thong tin va khuynh huong tu do hoa, thi truong hoa cac hoat dong kinh te dang loi cuon cac nuoc dang phat trien hoi nhap vao xu the toan cau hoa. Nhieu van de rat moi dang dat ra cho cac nuoc nay. Toan cau hoa se anh huong nhu the nao den qua trinh phat trien cua cac nuoc tien sau? Cac nuoc dang phat trien phai co chien luoc, chinh sach nhu the nao de loi dung toi da cac mat tich cuc cua toan cau hoa va tranh nhung rui ro va bat on dinh trong thoi dai nay?
Chuong nay phan tich van de phat trien trong cong bang cua mot nuoc dang phat trien trong thoi dai toan cau hoa. Sau day se ban ve cac khai niem va dua ra mot khung ly luan de phan tich van de phat trien trong cong bang nay trong thoi dai toan cau hoa, cuoi cung ban ve chien luoc, chinh sach de co phat trien cong bang tai Viet Nam.
7.1. The nao la su phat trien trong cong bang?
Truoc het can xac dinh the nao la cong bang? Cong bang xa hoi ve phuong dien kinh te khong co nghia la thanh qua phat trien cua xa hoi duoc chia dong deu cho moi nguoi. Cong bang truoc het phai duoc hieu la su binh dang trong co hoi (equal opportunity), co hoi lam viec, co hoi dau tu, nghia la binh dang trong viec tiep can nhung co hoi ma voi co gang va nang luc con nguoi co the dat den mot muc song cao hon hien nay. Mat khac, nhung co hoi nhu vay phai co nhieu moi dap ung duoc nhu cau lam viec cua moi tang lop dan chung. Noi khac di, neu moi tang lop dan chung deu co co hoi tham gia qua trinh phat trien va duoc huong thanh qua tuong ung voi suc luc, kha nang va tri tue cua ho thi do la su phat trien trong cong bang. Co the noi, phat trien la su tao ra khong ngung nhung co hoi lam viec va cong bang khi moi nguoi trong xa hoi duoc tiep can binh dang nhung co hoi do. Trong truong hop nay, thanh qua cua su phat trien se duoc phan phoi mot cach cong bang (va khong nhat thiet phai dong deu), nghia la su cach biet ve loi tuc (muc thu nhap) giua cac giai tang trong xa hoi chi o mot khoang cach thoa dang, phan anh su cach biet trong co gang, trong kha nang va tri tue cua tung nguoi.
Ve khuynh huong thay doi cua su phan phoi thu nhap trong qua trinh phat trien kinh te cua mot nuoc, gia thuyet cua Kuznets (1955) duoc nhieu nguoi biet den. Theo Kuznets, he so Gini (he so dien ta tinh trang phan phoi loi tuc, he so cang lon tinh trang bat binh dang cang manh) cua mot nuoc luc dau thap nhung tu tu tang len trong qua trinh phat trien, sau khi dat dinh cao, he so se giam. Do thi bieu dien qua trinh ay se ve ra mot hinh chu U nguoc. Hien tuong nay co the giai thich nhu sau: khi nen kinh te chua phat trien thi su phan phoi loi tuc tuong doi binh dang vi hau nhu ai cung ngheo nhu nhau trong mot nuoc nong nghiep lac hau. Khi kinh te bat dau phat trien, mot bo phan lao dong duoc dua vao trong nhung nganh co nang suat cao; tang lop chu doanh nghiep, tang lop quan ly, chuyen vien ra doi, hinh thanh mot giai tang co loi tuc cao trong xa hoi, lam cho su cach biet giau ngheo trong xa hoi co khuynh huong tang. Nhung sau mot qua trinh phat trien dai, lao dong xa hoi duoc toan dung thi su phan phoi loi tuc co khuynh huong binh dang tro lai.
Ve phuong dien kiem chung thuc te, gia thuyet Kuznets trong nhieu truong hop duoc ung ho khi so sanh nhieu nuoc o nhieu trinh do phat trien khac nhau, nhung chua ro rang khi khao sat qua trinh phat trien cua tung nuoc rieng biet11. Xem, chang han, Perkin va nhung nguoi khac (2001), tr. 129-130.. Du sao, gia thuyet nay da cho mot goi y dang tham khao la trong qua trinh dat den giai doan toan dung nhan cong, viec mo rong trang thai bat binh dang trong phan phoi thu nhap la kho tranh khoi. Tuy nhien, tuy theo chien luoc phat trien, muc do mo rong do co the duoc kim ham o muc thap. Noi khac di, dinh cao cua chu U nguoc co the ha xuong thap bang mot chien luoc phat trien trong cong bang voi y nghia nhu da de cap.
De co mot chien luoc phat trien trong cong bang o mot nuoc nong nghiep, phai day manh cong nghiep hoa voi uu tien phat trien cac nganh co ham luong lao dong cao. Mo hinh phat trien hai khu vuc (truyen thong va hien dai) cua Lewis (1954) cho thay tu ban neu duoc tich luy lien tuc trong khu vuc hien dai (chu yeu la cong nghiep) se thu hut dan lao dong du thua trong khu vuc truyen thong (chu yeu la nong nghiep). Trong mo hinh nay, thi truong lao dong duoc xem la da phat trien hoan hao nen khong co su chenh lech ve thu nhap giua lao dong trong cong nghiep va lao dong con o lai trong nong nghiep. Nhung tren thuc te thi khong phai vay, lao dong trong cong nghiep co muc thu nhap cao hon nhieu so voi nong dan. Tai sao nhu vay? Vi chat luong, trinh do hieu biet cua lao dong duoc chuyen sang linh vuc cong nghiep cao hon nguoi nong dan con lai trong linh vuc truyen thong.
Do do, dieu quan trong o day la tang cuong giao duc co ban (basic education), giao duc pho thong o nong thon, tao dieu kien de lao dong nong thon di chuyen sang linh vuc cong nghiep. Chien luoc cong nghiep hoa uu tien phat trien cac nganh co ham luong lao dong cao song song voi viec day manh giao duc co ban o nong thon la tien de de thuc hien su phat trien trong cong bang. Dong thoi, viec dau tu vao co so ha tang o nong thon tao dieu kien cho nong dan da dang hoa nong pham va tiep can thi truong se gop phan ha thap dinh cao cua hinh chu U nguoc, thuc hien duoc chinh sach phat trien nhanh nhung khong mo rong do chenh lech giau ngheo trong qua trinh phat trien. Kinh nghiem cac nuoc o Dong A da chung minh diem nay. Xem, chang han, Oshima (1987), World Bank (1993), World Bank (1995), Tran Van Tho (1997)..
7.2. Tiep can van de phat trien cong bang trong thoi dai toan cau hoa
Khung phan tich tren day can duoc sua doi the nao khi xet den van de toan cau hoa?
Ve phuong dien kinh te, toan cau hoa la hien tuong di dong tren quy mo toan cau cua hang hoa va cac yeu to san xuat nhu tu ban, cong nghe, tri thuc quan ly kinh doanh. Trong qua trinh toan cau hoa, thi truong trong nuoc ngay cang lien ket sau rong voi thi truong the gioi.
Qua trinh toan cau hoa duoc day manh tu dau thap nien 1990 do hai yeu to: mot la su dong loat chuyen sang kinh te thi truong cua hang loat cac nuoc, nhat la cac nuoc o Dong Au va khuynh huong tu do hoa cac hoat dong kinh te ngay cang manh tai hau het cac khu vuc khac. Dan so the gioi tham gia vao kinh te thi truong da tang tu 2,5 ty nguoi vao cuoi thap nien 1980 len hon 4 ty nguoi vao giua thap nien sau. Yeu to thu hai la su phat trien cua cong nghe thong tin (IT). Tu dau thap nien 1990, cong nghe thong tin bung no manh, vao cuoi nam 2000 da co 390 trieu nguoi dung internet, tinh trung binh moi ngay tang 150.000 nguoi, den cuoi nam 2003 con so tang len 688 trieu nguoi. Thi truong cong nghe thong tin the gioi hang nam hien nay da len toi 1.500 ty USD11. Theo International Telecommunications Union, Yearbook of Statistics 2000 (Geneva). O day trich dan theo Hirono (2001), tr. 33.. Cong nghe thong tin phat trien rong rai mot mat lam giam nhanh phi ton tim kiem thi truong va cac phi ton giao dich (transaction cost) khac ve hang hoa va cac yeu to san xuat, thuc day xu huong toan cau hoa cac hoat dong kinh te tren the gioi. Mat khac, cong nghe thong tin phat trien lam tang ham luong thong tin trong hoat dong san xuat, luu thong, phan phoi.
Trong nhieu truong hop, nen kinh te co ham luong cao ve cong nghe thong tin thuong dong nghia voi kinh te tri thuc mac du kinh te tri thuc co pham vi rong hon. Thong tin va tri thuc anh huong den phat trien kinh te theo hai mat: mot la nhung nganh co ham luong tri thuc, ham luong thong tin cao ngay cang chiem ty trong cao trong nen kinh te, hai la thong tin, tri thuc duoc ap dung rong rai trong moi mat cua hoat dong kinh te. Trong mat thu nhat, cac nganh co ham luong thong tin, tri thuc cao lai co the chia lam hai loai: mot la cac loai may moc chuyen tai thong tin va tri thuc, co the goi la cac nganh thuoc phan cung (hardware) nhu may tinh dien tu, may dien thoai di dong, thiet bi vien thong, cac linh kien dien tu, v.v.. Hai la cac nganh thuoc phan mem (software), nhu dich vu viet phan mem, dich vu xu ly du lieu, thong tin, v.v.. Trong cac nganh nay, anh huong cua cong nghe thong tin va tri thuc cung co hai truong hop: mot la thong tin va tri thuc ap dung trong quan ly (ve nhan su, ve tai vu, ton kho, v.v.), dieu tra va tiep can thi truong, luu thong, phan phoi; hai la ap dung trong nghien cuu va trien khai (R&D), ung dung, trong viec tim kiem cac mo hinh, cac mau ma moi, v.v..
Tom lai, trong thoi dai toan cau hoa, hoat dong kinh te cua mot nuoc ngay cang huong ngoai va vai tro cua tri thuc, cua cong nghe thong tin ngay cang quan trong.
Khuynh huong tu do hoa cac hoat dong kinh te tren quy mo toan cau ket hop voi tac dong cua cong nghe thong tin lam cho cac dong chay tu ban, cong nghe va tri thuc kinh doanh di chuyen nhanh chong tu nuoc nay sang nuoc khac. Loi the so sanh cua mot nuoc trong mot nganh cong nghiep cung co the thay doi nhanh theo khuynh huong nhu vay. Doi voi cac nuoc dang phat trien, neu don nhan co hieu qua cac dong chay tu ban va cong nghe nay, toan cau hoa se tro thanh mot co hoi phat trien, rut ngan khoang cach phat trien voi cac nuoc di truoc, nhung toan cau hoa cung la thach thuc lon vi kinh te co the bien dong manh keo theo cac su bat on ve chinh tri va xa hoi.
Voi cac dac tinh nay, thoi dai toan cau hoa anh huong nhu the nao den van de phat trien trong cong bang? Cung xuat phat tu cac khai niem co hoi binh dang, tham gia rong rai trong qua trinh phat trien, ta co the phan tich van de nay tu hai phuong dien: mot la anh huong cua su mo cua thi truong trong nuoc, hoi nhap tich cuc voi thi truong the gioi, hai la cong nghe thong tin, kinh te tri thuc anh huong nhu the nao den co hoi tham gia phat trien cua dai da so dan chung.
Truoc het la anh huong cua chinh sach huong ngoai, mo cua thi truong. Khong phai doi den thoi dai toan cau hoa ma tu thap nien 1970, nhat la tu thap nien 1980, nhieu nuoc dang phat trien da chuyen chien luoc cong nghiep hoa tu thay the nhap khau sang huong ngoai va xuc tien xuat khau. Hai chien luoc nay khac nhau o mot diem quan trong la chinh sach huong ngoai va xuc tien xuat khau phat huy duoc loi the so sanh cua dat nuoc. Noi khac di, trong mot nuoc co lao dong du thua, cac doanh nghiep phai dau tu vao cac nganh co ham luong lao dong cao va phai ap dung cong nghe tan dung lao dong thi moi canh tranh duoc tren thi truong the gioi. Nguoc lai, chien luoc thay the nhap khau co khuynh huong day manh viec phat trien cac nganh co ham luong tu ban cao, it thu hut lao dong va duoc bao ho trong thoi gian dai. Tai nhieu nuoc, doanh nghiep nha nuoc dong vai tro chu chot trong chien luoc thay the nhap khau nay.
Nhin tu goc do phat trien trong cong bang, ro rang chien luoc huong ngoai, day manh xuat khau co khuynh huong mang lai cong bang xa hoi hon vi gop phan tao co hoi de ngay cang nhieu lao dong tham gia vao qua trinh phat trien. Da co nhieu y kien phe phan chien luoc xuc tien xuat khau la tao dieu kien de cong ty da quoc gia den boc lot suc lao dong cua nuoc dang phat trien vi dong co dau tu cua doanh nghiep nuoc ngoai la tan dung nhan cong re. Tuy nhien, nhan xet nay chi dung neu so voi muc luong tai cac nuoc khong con lao dong du thua. Con trong noi bo mot nuoc co lao dong du thua, van de se khac. Trong cac nuoc nay, lao dong tai cac doanh nghiep co von nuoc ngoai co the co muc luong thap hon lao dong tai cac doanh nghiep nha nuoc va cac doanh nghiep duoc bao ho khac trong chien luoc thay the nhap khau, nhung cac doanh nghiep duoc bao ho thi chi thu hut mot bo phan lao dong qua nho, gay ra tinh trang mot nhom nho lao dong co may man duoc lam viec voi muc luong cao trong khi so dong dan chung phai that nghiep. Dieu nay ro rang tao ra bat cong xa hoi. Kinh nghiem cac nuoc Dong A cho thay, trong dai han, cac nuoc cang co chien luoc huong ngoai, tien luong thuc chat cang tang cao11. Xem, Perkin va nhung nguoi khac (2001), tr. 712 (Bang 18.5).. Mot diem nua, nhu Hayami (2000) nhan manh, la nhung doanh nghiep duoc bao ho trong chien luoc thay the nhap khau, thuong la nhung doanh nghiep san xuat cac san pham trung gian, vi thieu canh tranh va chi san xuat cho thi truong trong nuoc nen dua ra thi truong nhung san pham voi gia cao va chat luong thap, ma tang lop phai chiu hau qua la nong dan va cac doanh nghiep nho va vua. Doanh nghiep nho va vua thu hut nhieu lao dong vi san xuat cac san pham tieu thu cuoi cung nhung hoat dong trong moi truong nhu vay khong the phat trien manh ra thi truong the gioi.
Nhu vay, co the noi chien luoc huong ngoai co khuynh huong tao su phat trien trong cong bang. Diem nay cung duoc nhan manh trong nghien cuu cua Fei, Ranis and Kuo (1979) ve Dai Loan, hoac cua Berry (1992) ve mot so nuoc khac. Xem them cac tai lieu trong World Bank (1995).. Tu goi y nay, ta co the noi, hoi nhap vao xu huong toan cau hoa truoc het se lam cho cac nganh, cac cong ty lam an kem hieu qua, dua vao bao ho de ton tai, se phai mat dan hoac chuyen huong de thich nghi voi canh tranh hoac nhuong cho cho cac doanh nghiep tan dung duoc loi the so sanh cua dat nuoc. Ve diem nay, co the noi thoi dai toan cau hoa tao dieu kien de co su phat trien trong cong bang.
Tuy nhien, o day con van de ve kha nang thich ung cua lao dong trong thoi dai toan cau hoa. Toan cau hoa anh huong den cong an viec lam va doi song cua nguoi dan tai mot nuoc dang phat trien nhu the nao?
Thu nhat, toan cau hoa thuc day su di chuyen cua tu ban, cong nghe, tri thuc kinh doanh, nhung lao dong thi di chuyen rat it. Chang han, luong dau tu truc tiep tren the gioi vao nam 1999 da len toi 866 ty USD, tang gap 4,5 lan so voi dong chay trung binh hang nam trong giai doan 1988 - 93 (UNCTAD 2000, tr. 283), trong khi so nguoi di cu tu nuoc nay sang nuoc khac hien nay cung chi tang trung binh 2% moi nam va moi chi chiem 2,3% dan so the gioi22. Theo Kohsaka (2000, tr. 54) trich dan tu tinh toan cua IMF.. Nhu vay, lao dong hau nhu co dinh tai moi nuoc trong khi cac yeu to san xuat khac thi di chuyen nhanh voi toc do ngay cang cao. Voi su phat trien cua cong nghe, ky thuat, ngay cang ra doi nhieu san pham moi, cong nghe moi rut ngan chu ky san xuat va tieu thu cua hang hoa. Do do, co so san xuat cua cac san pham cung di chuyen nhanh tu nuoc nay sang nuoc khac. Dieu do cung co nghia la loi the so sanh cua mot quoc gia luon luon bi dat trong trang thai dong, cac nuoc dang phat trien ngay cang bi dat trong su chon lua cua cac cong ty da quoc gia. Trong thoi dai toan cau hoa, cong ty da quoc gia chon lua nuoc de dau tu chu khong co chuyen nguoc lai. Vi vay, lao dong tai cac nuoc dang phat trien cung bi dong va bi dat trong trinh trang bat on dinh.
Thu hai, nhu tren da noi, toan cau hoa di lien voi su phat trien cua cong nghe thong tin va kinh te tri thuc, lam cho thi truong lao dong thay doi lon ve chat, ngay cang thieu hut lao dong co trinh do cao ve cong nghe thong tin va tri thuc noi chung, trong khi lao dong gian don, lao dong khong duoc tiep can cong nghe thong tin thi ngay cang du thua. Theo Low (1998, tr. 30), cuoc cach mang cong nghe thong tin mang tinh toan cau ngay nay gay ra van de that nghiep tren quy mo toan cau (global unemployment). Hien nay, so nguoi khong co viec lam da len toi 800 trieu. Lao dong khong lanh nghe la rat bat loi trong cac co hoi kiem viec lam. Su cach biet ve trinh do giao duc, tri thuc va cach biet ve kha nang tiep can thong tin (digital divide) giua hai nhom lao dong cung ngay cang lam tang khoang cach thu nhap. Tu lieu cua World Bank (2000/2001, tr. 71) cho thay chenh lech tien luong cua gioi lao dong lanh nghe va lao dong khong lanh nghe tai Mehico tu cuoi thap nien 1980 den nay da mo rong dang ke.
Nhu vay, toan cau hoa va su phat trien cua cong nghe thong tin da dat ra van de moi ve su phat trien trong cong bang. Theo gia thuyet cua Kuznets, tai nhung nuoc da qua mot giai doan phat trien, su phan phoi thu nhap co khuynh huong binh dang hoa. Tuy nhien, nghien cuu truong hop cua Thai Lan, Ikemoto and Uehara (2000) cho thay la duong cong Kuznets xuat hien nhieu lan, nghia la su phan phoi thu nhap co khuynh huong bat binh dang tro lai khi co su xuat hien cua nhieu nganh cong nghiep va dich vu voi nang suat cao.
Tuy vay, ta van co the xuat phat tu khung phan tich cu (voi cac thuat ngu co hoi binh dang, tham gia rong rai) de luan ve van de phat trien trong cong bang trong thoi dai toan cau hoa. Truoc het, o day can phan biet nen kinh te co ham luong thong tin va tri thuc cao voi mot nen kinh te chu trong pho bien thong tin va tri thuc den cac tang lop dan chung o nhieu muc do khac nhau tuy theo trinh do giao duc cua moi tang lop. Trong mot nuoc nong nghiep ma lao dong gian don, chu yeu la nong dan, con du thua qua nhieu, khong the chi nhan manh kinh te tri thuc o truong hop thu nhat, khong the cung mot luc giai quyet van de chenh lech ve kha nang tiep can thong tin tren binh dien quoc gia. Trong mot thoi gian nhat dinh, chang han la 20 nam, khong the tri thuc hoa toan dan trong mot dat nuoc nhu vay. Chinh sach giao duc van phai theo mot co cau hinh thap, trong do tat ca cac giai tang can duoc nang len tung buoc. Tuy nhien, tao dieu kien de moi giai tang tiep can duoc thong tin va tri thuc o nhieu muc do khac nhau thi kinh te khong nhung phat trien ma cong bang xa hoi cung duoc thuc hien. Cuoc cach mang xanh la thanh qua cua nghien cuu khoa hoc, cua viec kham pha va ap dung tri thuc, nhung thanh tuu khoa hoc nay chi dom hoa ket trai trong dieu kien tri thuc duoc pho bien den nong thon de nong dan voi trinh do giao duc co ban, pho thong cung du kha nang ap dung thanh qua ay vao hoat dong nong nghiep11. Xem World Bank (1998/1999), tr.4-6.. World Bank (2000/2001), da dua ra nhieu truong hop nguoi dan o mien que cac nuoc ngheo nhu Bangladet nho tiep can duoc thong tin ma tranh duoc su ep gia cua nhung thuong gia trung gian doi voi san pham chan nuoi it oi cua minh. Nhu vay, trong mot nuoc nong nghiep con o trinh do phat trien thap, con nhieu chuyen phai lam cua mot nen kinh te cu (old economy) de thuc hien phat trien trong cong bang truoc khi noi den chien luoc phat trien mot nen kinh te moi (new economy), kinh te tri thuc.
Tat nhien, o day khong nen bo qua van de phat trien cong nghe thong tin, phat trien nhung nganh co ham luong tri thuc cao. Neu co dieu kien, cac nuoc dang phat trien co the day manh cac nganh nay de nhanh chong rut ngan khoang cach voi cac nuoc di truoc. Ve mat phuong phap luan, ta co the tu chinh mo hinh hai khu vuc cua Lewis noi o tren. Ngoai hai khu vuc truyen thong ma chu yeu la nong nghiep (tam goi la khu vuc a. va khu vuc hien dai chu yeu la cong nghiep (khu vuc m) trong mo hinh Lewis, ta co the them vao khu vuc thu ba voi dac tinh la khu vuc co ham luong cao ve cong nghe thong tin va tri thuc (khu vuc e). De don gian hoa, o day khong noi den cac nganh dich vu, thuong nghiep, hanh chinh su nghiep, v.v.. Tuy theo trinh do lao dong lam viec o cac nganh nay, co the xep nhung nganh chu yeu dung lao dong gian don vao khu vuc a, va nhung nganh doi hoi trinh do giao duc cao (nhu ngan hang, bao hiem...) vao khu vuc m. Do do, ban chat cua van de khong thay doi du don gian hoa thanh ba khu vuc.. Ba khu vuc cung phat trien song song, lao dong se di chuyen tu khu vuc a sang m, va tu m sang e. Qua trinh di chuyen chi xay ra khi trinh do giao duc o ca hai khu vuc a va m duoc nang cao. Lao dong di chuyen tu khu vuc nay sang khu vuc khac o day bao gom ca so lao dong moi se duoc tham gia vao thi truong. Neu duoc dao tao dung theo nhu cau cua hai khu vuc m va e, se co rat it lao dong moi lam viec trong khu vuc a.. Voi su phat trien cua cong nghe thong tin, ranh gioi giua m va e trong nhieu truong hop bi lu mo, nhat la ve mat lao dong vi nhieu nganh cong nghiep ngay cang ung dung thanh qua cua cong nghe thong tin trong quan ly va san xuat. Do do, day manh giao duc va dao tao trong cong nghe phan mem khong chi lam cho khu vuc e phat trien ma con tao dieu kien cho khu vuc m ngay cang duoc thong tin hoa va tri thuc hoa. Tuy nhien, van de giao duc va dao tao trong mo hinh ba khu vuc khong the dung lai o day. Phai song song day manh giao duc co ban nua de lao dong di chuyen tu a sang m.
Do cung la dieu kien can de co phat trien trong cong bang. Trong thoi dai toan cau hoa, tang lop co thu nhap thap va chu yeu la cung cap lao dong gian don de bi ban cung hoa khi co bien dong lon. Xem, chang han, World Bank (1998a) va Boot (1999) ve anh huong cua cuoc khung hoang tai chinh doi voi tang lop ngheo tai chau A.. Nhieu nguoi cho rang can phai xay dung mang luoi an toan xa hoi (social safety net) de cuu vot tang lop nay. Tuy nhien, mang luoi nay khong du kha nang giai quyet van de doi song lau dai cho mot tang lop dong dao nhu vay. Chien luoc giai quyet can ban la triet de pho cap giao duc co ban, xay dung co so ha tang huong vao nguoi ngheo, nhat la co so ha tang o nong thon de moi nguoi dan de tiep can thong tin, thi truong, song song voi mot chien luoc on dinh vi mo, tang cuong nen tang kinh te co ban (fundamentals) de tranh khung hoang kinh te trong thoi dai toan cau hoa. Chien luoc loi dung co hoi va tranh cac rui ro do thoi dai toan cau hoa mang lai duoc phan tich ky trong Tran Van Tho va nhung nguoi khac (2001).. Voi chien luoc nay, nong dan va nhung nguoi ngheo khac neu co no luc vuon len thi se tham gia duoc vao qua trinh phat trien.
Nhu da nhan manh nhieu lan, de co cong bang xa hoi, phai tao ra nhieu cong an viec lam, tao dieu kien de moi nguoi tiep can binh dang cac co hoi lam viec. Neu chinh sach nay duoc ap dung triet de thi du cho ket qua cua su phan phoi thu nhap co khuynh huong mo rong trong mot giai doan phat trien cua nen kinh te, van khong the coi do la dau hieu cua su phat trien khong cong bang.
O day can ban them ve duong cong Kuznets. Theo goi y tu nghien cuu cua Ikemoto va Uehara (2000) da duoc de cap o tren, co the phai tu chinh khuynh huong cua duong cong nay. Co the noi, khi lao dong du thua o khu vuc a chuyen het sang khu vuc m, duong cong Kuznets se dat den mot diem cao, nhung sau do qua trinh di chuyen tu m sang e (hoac lao dong co ham luong cong nghe thong tin cao di chuyen trong noi bo khu vuc m) van tiep tuc nen do chenh lech ve thu nhap cua toan xa hoi co the chua cho thay mot su thu hep dang ke. Noi khac di, co the co duong cong voi nhieu diem cao khac nhau. Tuy nhien, chinh sach phat trien trong cong bang khong phai la tranh hien tuong do ma phai lam sao de ha thap duong cong nay. Thuc hien chien luoc phat trien thu hut nhieu lao dong va triet de thuc hien nguyen tac binh dang trong co hoi se di gan den ly tuong phat trien trong cong bang.
7.3. Toan cau hoa va van de phat trien trong cong bang tai Viet Nam
Tu khung phan tich tren, ta thu danh gia qua trinh phat trien kinh te Viet Nam trong khoang 10 nam qua va thu de khoi mot phuong huong de thuc hien phat trien trong cong bang trong thoi dai toan cau hoa.
Phat trien kinh te va phan phoi thu nhap tai Viet Nam tu dau thap nien 1990
Tu nam 1992 den nam xay ra cuoc khung hoang tai chinh o chau A (nam 1997), kinh te Viet Nam phat trien voi toc do cao va on dinh, moi nam tren 8%. Tinh theo GDP tren dau nguoi thi trong thoi ky nay, Viet Nam dat duoc thanh qua tuong duong voi Han Quoc va Dai Loan trong giai doan 1973-1996 (tren duoi 6,5% moi nam)11. Sau cuoc khung hoang tai chinh o chau A, kinh te Viet Nam phat trien cham lai (GDP tang 4-5% trong hai nam 1998 va 1999) nhung nam 2000 hoi phuc lai muc 6% va tang len 7-8% trong nhung nam tiep theo.. O day, ta khong co chu dich truc tiep ban ve cac yeu to dua den thanh qua phat trien nay, nhung co the neu ra hai yeu to lon nhu sau: thu nhat, cung voi cac chinh sach on dinh vi mo, chinh sach mo cua va cac cai cach khac, voi hoan canh quoc te thuan loi, Viet Nam da thu hut mot luong tu ban nuoc ngoai kha lon duoi hai hinh thuc dau tu truc tiep (FDI) va vien tro phat trien (ODA). Dac biet, ty le cua FDI trong tong dau tu len toi 25% trong giai doan 1990 - 95, 24% trong giai doan 1996 - 2000 va 17% trong giai doan 2001 - 2005 (Theo Bo Ke hoach va dau tu 2005, tr.31). Ty le nay giam dan qua cac giai doan nhung vi tri cua FDI trong nen kinh te nhu vay la tuong doi cao so voi kinh nghiem quoc te, mac du nhu cau FDI doi voi Viet Nam lon hon nhieu (se ban them trong Chuong 12). Thu hai, cong nghiep dong vai tro chu dao trong khoang 10 nam phat trien vua qua. Cong nghiep o day khong phai chi co cac nganh che bien, che tac (manufacturing) ma bao gom ca khai thac quang mo va cac nganh dien luc, khi dot va cung cap nuoc. Tuy nhien, nganh che bien chiem 80% tong gia tri san xuat cong nghiep vao nam 1997 (Theo tu lieu cua Tong cuc thong ke).. Trong giai doan 1992-97, cong nghiep phat trien trung binh moi nam 13-14% trong khi nong nghiep la 4-5%. Tu nam 1998, cong nghiep giam toc do phat trien nhung van giu muc 10%, tiep tuc dong vai tro dau tau cua ca nen kinh te.
Tuy cong nghiep phat trien nhanh nhung khong thay doi duoc co cau lao dong. Lao dong van chu yeu tap trung trong nong nghiep. Ti le cua khu vuc nong lam thuy san tu nam 1990 den 2000 chi giam vai phan tram, tu 72% xuong 68%. Cong nghiep chiem ty le ngay cang cao trong nen kinh te nhung suc thu hut lao dong rat yeu. Ty le cua cong nghiep va xay dung trong GDP tang tu 23,5% nam 1991 len 34,5% nam 1999 nhung ty le cua cac nganh do trong tong lao dong co viec lam lai giam tu 12,4% con 12,1% trong thoi gian nay. So lieu uoc tinh nam 2005 cua Bo Ke hoach va dau tu (2005) cho thay ty le cua khu vuc nong lam thuy san giam xuong 57% trong khi cong nghiep va xay dung tang len 18%, mot khuynh huong dang ghi nhan trong 5 nam qua. Tuy nhien, tren can ban du cong nghiep phat trien nhanh song van con it lao dong di chuyen ra khoi nong nghiep nhu mo hinh cua Lewis du tuong. Noi chinh xac hon, cong nghiep phat trien co tao ra mot so luong cong an viec lam nhung qua nho be, trong luc do luc luong lao dong lai tiep tuc tang va chu yeu tang trong nong nghiep.
Tai sao cong nghiep phat trien nhung lai tao ra it cong an viec lam? Nguyen nhan co ban la trong thoi gian qua, cac nganh cong nghiep nang duoc uu dai, duoc bao ho nen phat trien manh nhung la nhung nganh can nhieu von va co ham luong lao dong thap. Nhu tren da noi, FDI co vai tro lon nhung cong nghiep nang chiem toi 64% trong tong FDI linh vuc cong nghiep (theo thong ke tinh tu thoi diem co FDI den thang 6-2000). FDI vi vay huong vao cac nganh thay the nhap khau nhu Sachs va nhung nguoi khac (1997) nhan manh. Mot chu the quan trong khac xuc tien phat trien cac nganh cong nghiep nang la cac doanh nghiep nha nuoc. Cac doanh nghiep nha nuoc tu nam 1994 to chuc thanh nhieu tong cong ty vua doc quyen vua duoc bao ho va lien ket chat che voi FDI (hon 90% cac du an co von dau tu nuoc ngoai la cac lien doanh giua doanh nghiep nha nuoc voi cong ty nuoc ngoai)11. Theo bao Dau tu, so ra ngay 16-6-2001, thi phan trong nuoc cua Tong cong ty thep la 60%, Tong cong ty ximang la 59%, va giay la 50%.. Trong san luong cong nghiep, ty le dong gop cua doanh nghiep nha nuoc giam tu 62% nam 1990 xuong 44% nam 1999, nhung do ty le cua cac cong ty co von nuoc ngoai (trong do doanh nghiep nha nuoc gop 30% von) tang vot tu 9% den 35% trong thoi gian do (World Bank 2000, tr. 28). Nhu vay, cac cong ty tu nhan trong nuoc (phan lon la cac doanh nghiep nho va vua) trong san xuat cong nghiep da giam tu 29% xuong con 21% trong giai doan nay.
Theo tinh toan cua World Bank (2000, tr.13), tai Viet Nam, cac doanh nghiep tu nhan nho va vua co khuynh huong dau tu vao nhung nganh su dung nhieu lao dong so voi ca doanh nghiep nha nuoc va cac cong ty co von nuoc ngoai. Tuy nhien, cac cong ty tu nhan gap nhieu kho khan trong viec thanh lap va hoat dong so voi hai loai doanh nghiep kia. Thu nhat la khong duoc uu dai ve von, kho khan trong viec vay von ngan hang, nhat la von dai han. Thu hai la thu tuc hanh chinh de mot doanh nghiep ra doi qua nhieu khe va he thong kiem tra hoat dong doanh nghiep qua phien toai lam tang phi ton hanh chinh cua doanh nghiep (tinh hinh co duoc cai thien tu khi co Luat doanh nghiep, co hieu luc tu thang 1-2000). Thu ba, doanh nghiep nho va vua thuong san xuat cac san pham tieu thu cuoi cung nhung phai mua cac san pham trung gian voi gia cao tu doanh nghiep nuoc ngoai hoac doanh nghiep nha nuoc. Nhung san pham trung gian nay la nhung hang thay the nhap khau duoc bao ho bang thue rat cao va thuong la do cac cong ty doc quyen cung cap nen gia cao. Chang han, thue suat trong nganh luyen kim la 256%, nhua va san pham nhua la 185%, giay va san pham giay la 118%, v.v., (World Bank 2000, tr. 25).
Tinh trang noi tren anh huong nhu the nao den viec phan phoi thu nhap? Kinh te phat trien voi toc do tuong doi cao va chinh sach xoa doi giam ngheo da gop phan lam cho ty le so dan song duoi ranh gioi ngheo kho (poverty line) giam nhanh, tu 58% nam 1993 con 37% nam 1998, 33% nam 2000 va 22% nam 2005. Tuy nhien, vi lao dong du thua van con qua nhieu o nong thon, nang suat nong nghiep thap nen ty le so nguoi song duoi ranh gioi ngheo kho rieng o nong thon la 45% (nam 1998), va 80% (nam 1998) so nguoi ngheo cua ca nuoc song o nong thon. Khoang cach thu nhap giua thanh thi va nong thon ngay cang mo rong. Nam 1990, thu nhap binh quan cua nguoi dan nong thon bang 25% thu nhap nguoi thanh pho, nhung vao nam 1994, ty le do giam con 18%. Tu nam 1993 den nam 1998, thu nhap cua nguoi dan nong thon chi tang 30% trong khi o thanh thi la 61%. Vao nam 1993, chi tieu trung binh cua nguoi thanh pho bang 1,8 lan nguoi thon que, nhung den nam 1998 tang len 2,2 lan11. Cac so lieu nay lay tu Poverty Working Group (1999), rieng thong ke cac nam 1990 va 1994 lay tu Vu Quang Viet (1997)..
Nhu vay, trong khoang 10 nam qua, tuy kinh te phat trien nhanh nho cac chinh sach doi moi, mo cua theo huong tich cuc du nhap tu ban nuoc ngoai nhung chien luoc cong nghiep hoa tren can ban la thay the nhap khau, uu tien phat trien cong nghiep nang va duoc day manh boi doanh nghiep nha nuoc va doanh nghiep co von nuoc ngoai trong mot the che bao ho thuong mai. Chien luoc cong nghiep hoa nay vua it tao cong an viec lam vua gay tro ngai cho viec phat trien cac cong ty nho va vua nen khong giai quyet duoc van de lao dong du thua o nong thon, lam cho thu nhap giua nong thon va thanh pho ngay cang mo rong.
Chien luoc phat trien cong bang trong thoi dai toan cau hoa
Phan tich o phan phuong phap luan va phan lien quan den tinh hinh phat trien o Viet Nam tu dau thap nien 1990 da goi mo cac van de chien luoc, chinh sach ma Viet Nam can xay dung de thuc hien phat trien cong bang trong thoi dai toan cau hoa. Co the rut ra mot so diem chinh voi phan tich bo sung nhu sau:
Thu nhat, can tao moi truong de cac nganh cong nghiep co ham luong lao dong cao phat trien manh me, trong do co vai tro quan trong cua cac doanh nghiep nho va vua. Moi truong do hy vong se duoc xac lap khi Viet Nam thuc hien xong chuong trinh giam thue quan trong khuon kho hop tac cua AFTA (Khu vuc thuong mai tu do ASEAN), theo du dinh la nam 2006. Viec ky hiep dinh thuong mai voi My va viec chuan bi gia nhap WTO co tac dung giam bao ho tran lan, giam dac quyen dac loi trong cong ty nha nuoc va minh bach hoa cac chinh sach, cac quyet dinh chien luoc. Mo cua la mot thach thuc lon doi voi cong ty trong nuoc noi chung nhung ro rang co tac dung tot doi voi nhung thanh phan cho den nay it duoc tiep can thong tin, bi doi xu phan biet va chiu thiet thoi trong co che hanh chinh hien nay. Tich cuc hoi nhap voi thi truong the gioi, tham gia vao trao luu chung cua toan cau hoa voi y nghia do se co tac dong tot den viec phat trien trong cong bang.
Thu hai, trong nhung nganh tao cong an viec lam neu tren, can quan tam hon den viec phat trien cac nganh cong nghiep thuoc phan cung cua cong nghe thong tin. Tat nhien, cot loi cua cong nghe thong tin la phan mem, nhung o Viet Nam hien nay co khuynh huong chi quan tam va dat ky vong qua nhieu den phan mem ma quen di loi the so sanh trong cac cong nghiep lien quan den lap rap may tinh, may dien thoai di dong, san xuat cac linh kien, bo phan dien tu. Hien nay, tai vung Dong A, su phan cong quoc te xoay quanh cac nganh cong nghiep ve may moc, nhat la cac nganh ve cong nghe thong tin va xe hoi, dang tien hanh rong rai va manh me (xem Chuong 2). Nam 1999, chi rieng cac loai may moc lien quan den cong nghe thong tin da chiem 20% tong kim ngach xuat khau cua Trung Quoc, 57% cua Malaixia va 64% cua Philippin11. Tinh tu thong ke trong JETRO Boeki Hakusho 2000 (Sach Trang ve thuong mai nam 2000 cua JETRO).. Trong khi do, tai Viet Nam, cung nam 1999, cac san pham lap rap va linh kien thuoc cong nghe thong tin va cac nganh may moc khac chi chiem 4% trong tong kim ngach xuat khau (xem them Bang 2.4 o Chuong 2). Di nhien khong the so sanh don thuan truong hop cua Viet Nam la nuoc moi bat dau mo cua hon 10 nam nay voi cac nuoc da co mot lich su phat trien lau hon, nhung thuc te may nam qua cho thay nhieu cong ty da quoc gia, dac biet la cac cong ty cua Nhat Ban, da quan tam den Viet Nam, muon chuyen nhieu cu diem san xuat cac nganh dien, dien tu tu Xingapo, Malaixia va Thai Lan sang nuoc ta nhung vi moi truong dau tu khong thuan loi nen tu ban nuoc ngoai do xo vao cac nuoc lan can. Neu Viet Nam quan tam hon den viec phat trien cac loai may moc lien quan den cong nghe thong tin va tao moi truong dau tu thuan loi, chac chan cac nganh nay da tao nhieu cong an viec lam va day manh kim ngach xuat khau cac san pham ay. Vao giua nam 1998, lao dong lam trong cac cong ty co von Nhat Ban tai Trung Quoc la 459.000, tai Thai la 355.000, tai Malaixia la 240.000, trong khi tai Viet Nam moi co 17.000. Nhat Ban dau tu truc tiep tai chau A ngay cang nghieng ve cac nganh cong nghe thong tin va cac loai may moc khac. Tu nam 1990 den 1999, cac nganh nay chiem 45% tong FDI cua Nhat tai chau A. So lieu ve lao dong va FDI lay tu Tran Van Tho va nhung nguoi khac (2001), tr. 98 va 107. Xem them Bang 13.1 o Chuong 13. .
Thu ba, cac chinh sach noi o diem thu nhat va thu hai se day manh su chuyen dich lao dong tu khu vuc a sang khu vuc m. Tuy nhien, de bao dam cho qua trinh chuyen dich khong gap tro ngai ve mat cung cap lao dong, can chu trong nang cao trinh do giao duc co ban cho lao dong o nong thon. Diem nay rat quan trong khong nhung ve mat cung cap lao dong cho khu vuc m ma con co nhieu y nghia khac khi noi ve thoi dai cong nghe thong tin tai nuoc ta. Can nhan thuc rang cong nghe thong tin phat trien lam cho nhieu nguoi tiep can thong tin de dang, nhung nguoi tiep can phai co mot trinh do giao duc, van hoa nhat dinh moi tan dung duoc thong tin mot cach co hieu qua. Tiep can duoc thong tin nhung khong chon loc duoc thong tin, khong biet xu ly thi cung vo ich. Cong nghe thong tin chu yeu la cong cu va phuong phap chuyen tai, truyen dat tri thuc.
Mot dat nuoc ma dan tri khong cao thi khong the co cuoc cach mang thong tin theo dung y nghia cua no. Tai nhung nuoc du thua lao dong gian don nhu o Viet Nam hien nay, giao duc co ban phai duoc day manh va pho cap truoc khi noi den van de khoang cach trong tiep can thong tin va day moi la dieu kien de co su phat trien trong cong bang. Ngay trong khu vuc a, viec nang cao trinh do giao duc va pho cap tri thuc ve thanh tuu khoa hoc trong nong nghiep, ve thi truong trong va ngoai nuoc ro rang la can thiet de tang nang suat lao dong nong nghiep, tang thu nhap cua nong dan va rut ngan khoang cach giua ho voi nguoi dan thanh pho. Day cung la mot bo phan khong the thieu cua mot kinh te tri thuc ma Viet Nam dang nham den.
Thu tu, chien luoc phat trien cong nghe thong tin phan mem noi rieng va cac nganh co ham luong tri thuc cao noi chung (khu vuc e) cung can duoc day manh nhung phai duoc dat trong mot co cau kinh te gom ba khu vuc a, m va e. Muon co phat trien trong cong bang, dau tu cua chinh phu can phan bo hop ly cho ca ba khu vuc. Co the co suy nghi cho rang, quy dau tu cua nha nuoc co gioi han, muon di tat, don dau trong khu vuc e khong the khong uu tien dau tu cho nganh nay. Tuy nhien lien quan den giao duc va pho cap tri thuc, toi khong dong y voi suy nghi nay. Co cau giao duc cua mot nuoc can xay dung theo hinh thap (pyramid) va tung buoc nang ca co cau len cao hon moi phat trien ben vung va tao cong bang xa hoi. Ve viec phat trien khu vuc e, co the uu tien dau tu ha tang va dao tao nhan tai cho nganh nay bang viec chuyen nguon von tu cac du an phat trien cong nghiep nang, nhung du an can nhieu von nhung khong thu hut lao dong va kho canh tranh duoc trong thoi dai toan cau hoa. Mot bien phap khac la tao moi truong thuan loi de thu hut dau tu tu nuoc ngoai, de nguon nhan luc ve cong nghe phan mem cua nguoi Viet Nam o nuoc ngoai tro ve tham gia phat trien. Bien phap de day manh phat trien cong nghe phan mem va cac nganh co ham luong tri thuc cao khac khong phai chi gioi han trong van de dau tu cua nha nuoc ma phan quan trong hon la chinh sach thong thoang va nhung bien phap uu dai ve thue, ve quyen so huu tri tue, v.v., de khuyen khich ca nhan va doanh nghiep tu tham gia vao linh vuc nay.
Ket luan
Gan lien voi thoi dai cong nghe thong tin va kinh te tri thuc, toan cau hoa dang mo ra nhieu van de cho chien luoc phat trien cua mot nuoc dong dan, lao dong du thua, va phan lon lao dong lam trong nong nghiep. Tu goc do phat trien trong cong bang ma noi dung cot loi la co chien luoc phat trien tao nhieu co hoi lam viec va tao dieu kien de moi nguoi dan tiep can binh dang cac co hoi do, hay noi khac di la tao dieu kien de moi nguoi tham gia vao qua trinh phat trien, can nhin nhan van de cong nghe thong tin va kinh te tri thuc tren mot binh dien rong. Nhu da phan tich, ta co the xay dung mo hinh phat trien ba khu vuc trong do nhan manh su quan trong cua giao duc co ban, pho cap tri thuc va phat trien ca cong nghe thong tin phan cung, song song voi viec day manh phat trien khu vuc co ham luong cao ve tri thuc, ve cong nghe thong tin phan mem. Ca hai khai niem kinh te cu (old economy) va kinh te moi (new economy) duoc long ghep trong mo hinh ba khu vuc nay. Ngoai ra, toan cau hoa tuy co dat ra nhieu thu thach doi voi mot nuoc di sau con o giai doan phat trien thap, nhung no co thuan loi doi voi cac thanh phan yeu the trong co che kinh te, hanh chinh hien nay, va do do tac dong tich cuc den phat trien trong cong bang.
TRAN VAN THO

markdown:
Phan II: Chien luoc cong nghiep hoa Viet Nam
|
|![]()
Su phat trien cua cong nghe thong tin va khuynh huong tu do hoa, thi truong hoa cac hoat dong kinh te dang loi cuon cac nuoc dang phat trien hoi nhap vao xu the toan cau hoa. Nhieu van de rat moi dang dat ra cho cac nuoc nay. Toan cau hoa se anh huong nhu the nao den qua trinh phat trien cua cac nuoc tien sau? Cac nuoc dang phat trien phai co chien luoc, chinh sach nhu the nao de loi dung toi da cac mat tich cuc cua toan cau hoa va tranh nhung rui ro va bat on dinh trong thoi dai nay?
Chuong nay phan tich van de phat trien trong cong bang cua mot nuoc dang phat trien trong thoi dai toan cau hoa. Sau day se ban ve cac khai niem va dua ra mot khung ly luan de phan tich van de phat trien trong cong bang nay trong thoi dai toan cau hoa, cuoi cung ban ve chien luoc, chinh sach de co phat trien cong bang tai Viet Nam.
7.1. The nao la su phat trien trong cong bang?
Truoc het can xac dinh the nao la cong bang? Cong bang xa hoi ve phuong dien kinh te khong co nghia la thanh qua phat trien cua xa hoi duoc chia dong deu cho moi nguoi. Cong bang truoc het phai duoc hieu la su binh dang trong co hoi (equal opportunity), co hoi lam viec, co hoi dau tu, nghia la binh dang trong viec tiep can nhung co hoi ma voi co gang va nang luc con nguoi co the dat den mot muc song cao hon hien nay. Mat khac, nhung co hoi nhu vay phai co nhieu moi dap ung duoc nhu cau lam viec cua moi tang lop dan chung. Noi khac di, neu moi tang lop dan chung deu co co hoi tham gia qua trinh phat trien va duoc huong thanh qua tuong ung voi suc luc, kha nang va tri tue cua ho thi do la su phat trien trong cong bang. Co the noi, phat trien la su tao ra khong ngung nhung co hoi lam viec va cong bang khi moi nguoi trong xa hoi duoc tiep can binh dang nhung co hoi do. Trong truong hop nay, thanh qua cua su phat trien se duoc phan phoi mot cach cong bang (va khong nhat thiet phai dong deu), nghia la su cach biet ve loi tuc (muc thu nhap) giua cac giai tang trong xa hoi chi o mot khoang cach thoa dang, phan anh su cach biet trong co gang, trong kha nang va tri tue cua tung nguoi.
Ve khuynh huong thay doi cua su phan phoi thu nhap trong qua trinh phat trien kinh te cua mot nuoc, gia thuyet cua Kuznets (1955) duoc nhieu nguoi biet den. Theo Kuznets, he so Gini (he so dien ta tinh trang phan phoi loi tuc, he so cang lon tinh trang bat binh dang cang manh) cua mot nuoc luc dau thap nhung tu tu tang len trong qua trinh phat trien, sau khi dat dinh cao, he so se giam. Do thi bieu dien qua trinh ay se ve ra mot hinh chu U nguoc. Hien tuong nay co the giai thich nhu sau: khi nen kinh te chua phat trien thi su phan phoi loi tuc tuong doi binh dang vi hau nhu ai cung ngheo nhu nhau trong mot nuoc nong nghiep lac hau. Khi kinh te bat dau phat trien, mot bo phan lao dong duoc dua vao trong nhung nganh co nang suat cao; tang lop chu doanh nghiep, tang lop quan ly, chuyen vien ra doi, hinh thanh mot giai tang co loi tuc cao trong xa hoi, lam cho su cach biet giau ngheo trong xa hoi co khuynh huong tang. Nhung sau mot qua trinh phat trien dai, lao dong xa hoi duoc toan dung thi su phan phoi loi tuc co khuynh huong binh dang tro lai.
Ve phuong dien kiem chung thuc te, gia thuyet Kuznets trong nhieu truong hop duoc ung ho khi so sanh nhieu nuoc o nhieu trinh do phat trien khac nhau, nhung chua ro rang khi khao sat qua trinh phat trien cua tung nuoc rieng biet11. Xem, chang han, Perkin va nhung nguoi khac (2001), tr. 129-130.. Du sao, gia thuyet nay da cho mot goi y dang tham khao la trong qua trinh dat den giai doan toan dung nhan cong, viec mo rong trang thai bat binh dang trong phan phoi thu nhap la kho tranh khoi. Tuy nhien, tuy theo chien luoc phat trien, muc do mo rong do co the duoc kim ham o muc thap. Noi khac di, dinh cao cua chu U nguoc co the ha xuong thap bang mot chien luoc phat trien trong cong bang voi y nghia nhu da de cap.
De co mot chien luoc phat trien trong cong bang o mot nuoc nong nghiep, phai day manh cong nghiep hoa voi uu tien phat trien cac nganh co ham luong lao dong cao. Mo hinh phat trien hai khu vuc (truyen thong va hien dai) cua Lewis (1954) cho thay tu ban neu duoc tich luy lien tuc trong khu vuc hien dai (chu yeu la cong nghiep) se thu hut dan lao dong du thua trong khu vuc truyen thong (chu yeu la nong nghiep). Trong mo hinh nay, thi truong lao dong duoc xem la da phat trien hoan hao nen khong co su chenh lech ve thu nhap giua lao dong trong cong nghiep va lao dong con o lai trong nong nghiep. Nhung tren thuc te thi khong phai vay, lao dong trong cong nghiep co muc thu nhap cao hon nhieu so voi nong dan. Tai sao nhu vay? Vi chat luong, trinh do hieu biet cua lao dong duoc chuyen sang linh vuc cong nghiep cao hon nguoi nong dan con lai trong linh vuc truyen thong.
Do do, dieu quan trong o day la tang cuong giao duc co ban (basic education), giao duc pho thong o nong thon, tao dieu kien de lao dong nong thon di chuyen sang linh vuc cong nghiep. Chien luoc cong nghiep hoa uu tien phat trien cac nganh co ham luong lao dong cao song song voi viec day manh giao duc co ban o nong thon la tien de de thuc hien su phat trien trong cong bang. Dong thoi, viec dau tu vao co so ha tang o nong thon tao dieu kien cho nong dan da dang hoa nong pham va tiep can thi truong se gop phan ha thap dinh cao cua hinh chu U nguoc, thuc hien duoc chinh sach phat trien nhanh nhung khong mo rong do chenh lech giau ngheo trong qua trinh phat trien. Kinh nghiem cac nuoc o Dong A da chung minh diem nay. Xem, chang han, Oshima (1987), World Bank (1993), World Bank (1995), Tran Van Tho (1997)..
7.2. Tiep can van de phat trien cong bang trong thoi dai toan cau hoa
Khung phan tich tren day can duoc sua doi the nao khi xet den van de toan cau hoa?
Ve phuong dien kinh te, toan cau hoa la hien tuong di dong tren quy mo toan cau cua hang hoa va cac yeu to san xuat nhu tu ban, cong nghe, tri thuc quan ly kinh doanh. Trong qua trinh toan cau hoa, thi truong trong nuoc ngay cang lien ket sau rong voi thi truong the gioi.
Qua trinh toan cau hoa duoc day manh tu dau thap nien 1990 do hai yeu to: mot la su dong loat chuyen sang kinh te thi truong cua hang loat cac nuoc, nhat la cac nuoc o Dong Au va khuynh huong tu do hoa cac hoat dong kinh te ngay cang manh tai hau het cac khu vuc khac. Dan so the gioi tham gia vao kinh te thi truong da tang tu 2,5 ty nguoi vao cuoi thap nien 1980 len hon 4 ty nguoi vao giua thap nien sau. Yeu to thu hai la su phat trien cua cong nghe thong tin (IT). Tu dau thap nien 1990, cong nghe thong tin bung no manh, vao cuoi nam 2000 da co 390 trieu nguoi dung internet, tinh trung binh moi ngay tang 150.000 nguoi, den cuoi nam 2003 con so tang len 688 trieu nguoi. Thi truong cong nghe thong tin the gioi hang nam hien nay da len toi 1.500 ty USD11. Theo International Telecommunications Union, Yearbook of Statistics 2000 (Geneva). O day trich dan theo Hirono (2001), tr. 33.. Cong nghe thong tin phat trien rong rai mot mat lam giam nhanh phi ton tim kiem thi truong va cac phi ton giao dich (transaction cost) khac ve hang hoa va cac yeu to san xuat, thuc day xu huong toan cau hoa cac hoat dong kinh te tren the gioi. Mat khac, cong nghe thong tin phat trien lam tang ham luong thong tin trong hoat dong san xuat, luu thong, phan phoi.
Trong nhieu truong hop, nen kinh te co ham luong cao ve cong nghe thong tin thuong dong nghia voi kinh te tri thuc mac du kinh te tri thuc co pham vi rong hon. Thong tin va tri thuc anh huong den phat trien kinh te theo hai mat: mot la nhung nganh co ham luong tri thuc, ham luong thong tin cao ngay cang chiem ty trong cao trong nen kinh te, hai la thong tin, tri thuc duoc ap dung rong rai trong moi mat cua hoat dong kinh te. Trong mat thu nhat, cac nganh co ham luong thong tin, tri thuc cao lai co the chia lam hai loai: mot la cac loai may moc chuyen tai thong tin va tri thuc, co the goi la cac nganh thuoc phan cung (hardware) nhu may tinh dien tu, may dien thoai di dong, thiet bi vien thong, cac linh kien dien tu, v.v.. Hai la cac nganh thuoc phan mem (software), nhu dich vu viet phan mem, dich vu xu ly du lieu, thong tin, v.v.. Trong cac nganh nay, anh huong cua cong nghe thong tin va tri thuc cung co hai truong hop: mot la thong tin va tri thuc ap dung trong quan ly (ve nhan su, ve tai vu, ton kho, v.v.), dieu tra va tiep can thi truong, luu thong, phan phoi; hai la ap dung trong nghien cuu va trien khai (R&D), ung dung, trong viec tim kiem cac mo hinh, cac mau ma moi, v.v..
Tom lai, trong thoi dai toan cau hoa, hoat dong kinh te cua mot nuoc ngay cang huong ngoai va vai tro cua tri thuc, cua cong nghe thong tin ngay cang quan trong.
Khuynh huong tu do hoa cac hoat dong kinh te tren quy mo toan cau ket hop voi tac dong cua cong nghe thong tin lam cho cac dong chay tu ban, cong nghe va tri thuc kinh doanh di chuyen nhanh chong tu nuoc nay sang nuoc khac. Loi the so sanh cua mot nuoc trong mot nganh cong nghiep cung co the thay doi nhanh theo khuynh huong nhu vay. Doi voi cac nuoc dang phat trien, neu don nhan co hieu qua cac dong chay tu ban va cong nghe nay, toan cau hoa se tro thanh mot co hoi phat trien, rut ngan khoang cach phat trien voi cac nuoc di truoc, nhung toan cau hoa cung la thach thuc lon vi kinh te co the bien dong manh keo theo cac su bat on ve chinh tri va xa hoi.
Voi cac dac tinh nay, thoi dai toan cau hoa anh huong nhu the nao den van de phat trien trong cong bang? Cung xuat phat tu cac khai niem co hoi binh dang, tham gia rong rai trong qua trinh phat trien, ta co the phan tich van de nay tu hai phuong dien: mot la anh huong cua su mo cua thi truong trong nuoc, hoi nhap tich cuc voi thi truong the gioi, hai la cong nghe thong tin, kinh te tri thuc anh huong nhu the nao den co hoi tham gia phat trien cua dai da so dan chung.
Truoc het la anh huong cua chinh sach huong ngoai, mo cua thi truong. Khong phai doi den thoi dai toan cau hoa ma tu thap nien 1970, nhat la tu thap nien 1980, nhieu nuoc dang phat trien da chuyen chien luoc cong nghiep hoa tu thay the nhap khau sang huong ngoai va xuc tien xuat khau. Hai chien luoc nay khac nhau o mot diem quan trong la chinh sach huong ngoai va xuc tien xuat khau phat huy duoc loi the so sanh cua dat nuoc. Noi khac di, trong mot nuoc co lao dong du thua, cac doanh nghiep phai dau tu vao cac nganh co ham luong lao dong cao va phai ap dung cong nghe tan dung lao dong thi moi canh tranh duoc tren thi truong the gioi. Nguoc lai, chien luoc thay the nhap khau co khuynh huong day manh viec phat trien cac nganh co ham luong tu ban cao, it thu hut lao dong va duoc bao ho trong thoi gian dai. Tai nhieu nuoc, doanh nghiep nha nuoc dong vai tro chu chot trong chien luoc thay the nhap khau nay.
Nhin tu goc do phat trien trong cong bang, ro rang chien luoc huong ngoai, day manh xuat khau co khuynh huong mang lai cong bang xa hoi hon vi gop phan tao co hoi de ngay cang nhieu lao dong tham gia vao qua trinh phat trien. Da co nhieu y kien phe phan chien luoc xuc tien xuat khau la tao dieu kien de cong ty da quoc gia den boc lot suc lao dong cua nuoc dang phat trien vi dong co dau tu cua doanh nghiep nuoc ngoai la tan dung nhan cong re. Tuy nhien, nhan xet nay chi dung neu so voi muc luong tai cac nuoc khong con lao dong du thua. Con trong noi bo mot nuoc co lao dong du thua, van de se khac. Trong cac nuoc nay, lao dong tai cac doanh nghiep co von nuoc ngoai co the co muc luong thap hon lao dong tai cac doanh nghiep nha nuoc va cac doanh nghiep duoc bao ho khac trong chien luoc thay the nhap khau, nhung cac doanh nghiep duoc bao ho thi chi thu hut mot bo phan lao dong qua nho, gay ra tinh trang mot nhom nho lao dong co may man duoc lam viec voi muc luong cao trong khi so dong dan chung phai that nghiep. Dieu nay ro rang tao ra bat cong xa hoi. Kinh nghiem cac nuoc Dong A cho thay, trong dai han, cac nuoc cang co chien luoc huong ngoai, tien luong thuc chat cang tang cao11. Xem, Perkin va nhung nguoi khac (2001), tr. 712 (Bang 18.5).. Mot diem nua, nhu Hayami (2000) nhan manh, la nhung doanh nghiep duoc bao ho trong chien luoc thay the nhap khau, thuong la nhung doanh nghiep san xuat cac san pham trung gian, vi thieu canh tranh va chi san xuat cho thi truong trong nuoc nen dua ra thi truong nhung san pham voi gia cao va chat luong thap, ma tang lop phai chiu hau qua la nong dan va cac doanh nghiep nho va vua. Doanh nghiep nho va vua thu hut nhieu lao dong vi san xuat cac san pham tieu thu cuoi cung nhung hoat dong trong moi truong nhu vay khong the phat trien manh ra thi truong the gioi.
Nhu vay, co the noi chien luoc huong ngoai co khuynh huong tao su phat trien trong cong bang. Diem nay cung duoc nhan manh trong nghien cuu cua Fei, Ranis and Kuo (1979) ve Dai Loan, hoac cua Berry (1992) ve mot so nuoc khac. Xem them cac tai lieu trong World Bank (1995).. Tu goi y nay, ta co the noi, hoi nhap vao xu huong toan cau hoa truoc het se lam cho cac nganh, cac cong ty lam an kem hieu qua, dua vao bao ho de ton tai, se phai mat dan hoac chuyen huong de thich nghi voi canh tranh hoac nhuong cho cho cac doanh nghiep tan dung duoc loi the so sanh cua dat nuoc. Ve diem nay, co the noi thoi dai toan cau hoa tao dieu kien de co su phat trien trong cong bang.
Tuy nhien, o day con van de ve kha nang thich ung cua lao dong trong thoi dai toan cau hoa. Toan cau hoa anh huong den cong an viec lam va doi song cua nguoi dan tai mot nuoc dang phat trien nhu the nao?
Thu nhat, toan cau hoa thuc day su di chuyen cua tu ban, cong nghe, tri thuc kinh doanh, nhung lao dong thi di chuyen rat it. Chang han, luong dau tu truc tiep tren the gioi vao nam 1999 da len toi 866 ty USD, tang gap 4,5 lan so voi dong chay trung binh hang nam trong giai doan 1988 - 93 (UNCTAD 2000, tr. 283), trong khi so nguoi di cu tu nuoc nay sang nuoc khac hien nay cung chi tang trung binh 2% moi nam va moi chi chiem 2,3% dan so the gioi22. Theo Kohsaka (2000, tr. 54) trich dan tu tinh toan cua IMF.. Nhu vay, lao dong hau nhu co dinh tai moi nuoc trong khi cac yeu to san xuat khac thi di chuyen nhanh voi toc do ngay cang cao. Voi su phat trien cua cong nghe, ky thuat, ngay cang ra doi nhieu san pham moi, cong nghe moi rut ngan chu ky san xuat va tieu thu cua hang hoa. Do do, co so san xuat cua cac san pham cung di chuyen nhanh tu nuoc nay sang nuoc khac. Dieu do cung co nghia la loi the so sanh cua mot quoc gia luon luon bi dat trong trang thai dong, cac nuoc dang phat trien ngay cang bi dat trong su chon lua cua cac cong ty da quoc gia. Trong thoi dai toan cau hoa, cong ty da quoc gia chon lua nuoc de dau tu chu khong co chuyen nguoc lai. Vi vay, lao dong tai cac nuoc dang phat trien cung bi dong va bi dat trong trinh trang bat on dinh.
Thu hai, nhu tren da noi, toan cau hoa di lien voi su phat trien cua cong nghe thong tin va kinh te tri thuc, lam cho thi truong lao dong thay doi lon ve chat, ngay cang thieu hut lao dong co trinh do cao ve cong nghe thong tin va tri thuc noi chung, trong khi lao dong gian don, lao dong khong duoc tiep can cong nghe thong tin thi ngay cang du thua. Theo Low (1998, tr. 30), cuoc cach mang cong nghe thong tin mang tinh toan cau ngay nay gay ra van de that nghiep tren quy mo toan cau (global unemployment). Hien nay, so nguoi khong co viec lam da len toi 800 trieu. Lao dong khong lanh nghe la rat bat loi trong cac co hoi kiem viec lam. Su cach biet ve trinh do giao duc, tri thuc va cach biet ve kha nang tiep can thong tin (digital divide) giua hai nhom lao dong cung ngay cang lam tang khoang cach thu nhap. Tu lieu cua World Bank (2000/2001, tr. 71) cho thay chenh lech tien luong cua gioi lao dong lanh nghe va lao dong khong lanh nghe tai Mehico tu cuoi thap nien 1980 den nay da mo rong dang ke.
Nhu vay, toan cau hoa va su phat trien cua cong nghe thong tin da dat ra van de moi ve su phat trien trong cong bang. Theo gia thuyet cua Kuznets, tai nhung nuoc da qua mot giai doan phat trien, su phan phoi thu nhap co khuynh huong binh dang hoa. Tuy nhien, nghien cuu truong hop cua Thai Lan, Ikemoto and Uehara (2000) cho thay la duong cong Kuznets xuat hien nhieu lan, nghia la su phan phoi thu nhap co khuynh huong bat binh dang tro lai khi co su xuat hien cua nhieu nganh cong nghiep va dich vu voi nang suat cao.
Tuy vay, ta van co the xuat phat tu khung phan tich cu (voi cac thuat ngu co hoi binh dang, tham gia rong rai) de luan ve van de phat trien trong cong bang trong thoi dai toan cau hoa. Truoc het, o day can phan biet nen kinh te co ham luong thong tin va tri thuc cao voi mot nen kinh te chu trong pho bien thong tin va tri thuc den cac tang lop dan chung o nhieu muc do khac nhau tuy theo trinh do giao duc cua moi tang lop. Trong mot nuoc nong nghiep ma lao dong gian don, chu yeu la nong dan, con du thua qua nhieu, khong the chi nhan manh kinh te tri thuc o truong hop thu nhat, khong the cung mot luc giai quyet van de chenh lech ve kha nang tiep can thong tin tren binh dien quoc gia. Trong mot thoi gian nhat dinh, chang han la 20 nam, khong the tri thuc hoa toan dan trong mot dat nuoc nhu vay. Chinh sach giao duc van phai theo mot co cau hinh thap, trong do tat ca cac giai tang can duoc nang len tung buoc. Tuy nhien, tao dieu kien de moi giai tang tiep can duoc thong tin va tri thuc o nhieu muc do khac nhau thi kinh te khong nhung phat trien ma cong bang xa hoi cung duoc thuc hien. Cuoc cach mang xanh la thanh qua cua nghien cuu khoa hoc, cua viec kham pha va ap dung tri thuc, nhung thanh tuu khoa hoc nay chi dom hoa ket trai trong dieu kien tri thuc duoc pho bien den nong thon de nong dan voi trinh do giao duc co ban, pho thong cung du kha nang ap dung thanh qua ay vao hoat dong nong nghiep11. Xem World Bank (1998/1999), tr.4-6.. World Bank (2000/2001), da dua ra nhieu truong hop nguoi dan o mien que cac nuoc ngheo nhu Bangladet nho tiep can duoc thong tin ma tranh duoc su ep gia cua nhung thuong gia trung gian doi voi san pham chan nuoi it oi cua minh. Nhu vay, trong mot nuoc nong nghiep con o trinh do phat trien thap, con nhieu chuyen phai lam cua mot nen kinh te cu (old economy) de thuc hien phat trien trong cong bang truoc khi noi den chien luoc phat trien mot nen kinh te moi (new economy), kinh te tri thuc.
Tat nhien, o day khong nen bo qua van de phat trien cong nghe thong tin, phat trien nhung nganh co ham luong tri thuc cao. Neu co dieu kien, cac nuoc dang phat trien co the day manh cac nganh nay de nhanh chong rut ngan khoang cach voi cac nuoc di truoc. Ve mat phuong phap luan, ta co the tu chinh mo hinh hai khu vuc cua Lewis noi o tren. Ngoai hai khu vuc truyen thong ma chu yeu la nong nghiep (tam goi la khu vuc a. va khu vuc hien dai chu yeu la cong nghiep (khu vuc m) trong mo hinh Lewis, ta co the them vao khu vuc thu ba voi dac tinh la khu vuc co ham luong cao ve cong nghe thong tin va tri thuc (khu vuc e). De don gian hoa, o day khong noi den cac nganh dich vu, thuong nghiep, hanh chinh su nghiep, v.v.. Tuy theo trinh do lao dong lam viec o cac nganh nay, co the xep nhung nganh chu yeu dung lao dong gian don vao khu vuc a, va nhung nganh doi hoi trinh do giao duc cao (nhu ngan hang, bao hiem...) vao khu vuc m. Do do, ban chat cua van de khong thay doi du don gian hoa thanh ba khu vuc.. Ba khu vuc cung phat trien song song, lao dong se di chuyen tu khu vuc a sang m, va tu m sang e. Qua trinh di chuyen chi xay ra khi trinh do giao duc o ca hai khu vuc a va m duoc nang cao. Lao dong di chuyen tu khu vuc nay sang khu vuc khac o day bao gom ca so lao dong moi se duoc tham gia vao thi truong. Neu duoc dao tao dung theo nhu cau cua hai khu vuc m va e, se co rat it lao dong moi lam viec trong khu vuc a.. Voi su phat trien cua cong nghe thong tin, ranh gioi giua m va e trong nhieu truong hop bi lu mo, nhat la ve mat lao dong vi nhieu nganh cong nghiep ngay cang ung dung thanh qua cua cong nghe thong tin trong quan ly va san xuat. Do do, day manh giao duc va dao tao trong cong nghe phan mem khong chi lam cho khu vuc e phat trien ma con tao dieu kien cho khu vuc m ngay cang duoc thong tin hoa va tri thuc hoa. Tuy nhien, van de giao duc va dao tao trong mo hinh ba khu vuc khong the dung lai o day. Phai song song day manh giao duc co ban nua de lao dong di chuyen tu a sang m.
Do cung la dieu kien can de co phat trien trong cong bang. Trong thoi dai toan cau hoa, tang lop co thu nhap thap va chu yeu la cung cap lao dong gian don de bi ban cung hoa khi co bien dong lon. Xem, chang han, World Bank (1998a) va Boot (1999) ve anh huong cua cuoc khung hoang tai chinh doi voi tang lop ngheo tai chau A.. Nhieu nguoi cho rang can phai xay dung mang luoi an toan xa hoi (social safety net) de cuu vot tang lop nay. Tuy nhien, mang luoi nay khong du kha nang giai quyet van de doi song lau dai cho mot tang lop dong dao nhu vay. Chien luoc giai quyet can ban la triet de pho cap giao duc co ban, xay dung co so ha tang huong vao nguoi ngheo, nhat la co so ha tang o nong thon de moi nguoi dan de tiep can thong tin, thi truong, song song voi mot chien luoc on dinh vi mo, tang cuong nen tang kinh te co ban (fundamentals) de tranh khung hoang kinh te trong thoi dai toan cau hoa. Chien luoc loi dung co hoi va tranh cac rui ro do thoi dai toan cau hoa mang lai duoc phan tich ky trong Tran Van Tho va nhung nguoi khac (2001).. Voi chien luoc nay, nong dan va nhung nguoi ngheo khac neu co no luc vuon len thi se tham gia duoc vao qua trinh phat trien.
Nhu da nhan manh nhieu lan, de co cong bang xa hoi, phai tao ra nhieu cong an viec lam, tao dieu kien de moi nguoi tiep can binh dang cac co hoi lam viec. Neu chinh sach nay duoc ap dung triet de thi du cho ket qua cua su phan phoi thu nhap co khuynh huong mo rong trong mot giai doan phat trien cua nen kinh te, van khong the coi do la dau hieu cua su phat trien khong cong bang.
O day can ban them ve duong cong Kuznets. Theo goi y tu nghien cuu cua Ikemoto va Uehara (2000) da duoc de cap o tren, co the phai tu chinh khuynh huong cua duong cong nay. Co the noi, khi lao dong du thua o khu vuc a chuyen het sang khu vuc m, duong cong Kuznets se dat den mot diem cao, nhung sau do qua trinh di chuyen tu m sang e (hoac lao dong co ham luong cong nghe thong tin cao di chuyen trong noi bo khu vuc m) van tiep tuc nen do chenh lech ve thu nhap cua toan xa hoi co the chua cho thay mot su thu hep dang ke. Noi khac di, co the co duong cong voi nhieu diem cao khac nhau. Tuy nhien, chinh sach phat trien trong cong bang khong phai la tranh hien tuong do ma phai lam sao de ha thap duong cong nay. Thuc hien chien luoc phat trien thu hut nhieu lao dong va triet de thuc hien nguyen tac binh dang trong co hoi se di gan den ly tuong phat trien trong cong bang.
7.3. Toan cau hoa va van de phat trien trong cong bang tai Viet Nam
Tu khung phan tich tren, ta thu danh gia qua trinh phat trien kinh te Viet Nam trong khoang 10 nam qua va thu de khoi mot phuong huong de thuc hien phat trien trong cong bang trong thoi dai toan cau hoa.
Phat trien kinh te va phan phoi thu nhap tai Viet Nam tu dau thap nien 1990
Tu nam 1992 den nam xay ra cuoc khung hoang tai chinh o chau A (nam 1997), kinh te Viet Nam phat trien voi toc do cao va on dinh, moi nam tren 8%. Tinh theo GDP tren dau nguoi thi trong thoi ky nay, Viet Nam dat duoc thanh qua tuong duong voi Han Quoc va Dai Loan trong giai doan 1973-1996 (tren duoi 6,5% moi nam)11. Sau cuoc khung hoang tai chinh o chau A, kinh te Viet Nam phat trien cham lai (GDP tang 4-5% trong hai nam 1998 va 1999) nhung nam 2000 hoi phuc lai muc 6% va tang len 7-8% trong nhung nam tiep theo.. O day, ta khong co chu dich truc tiep ban ve cac yeu to dua den thanh qua phat trien nay, nhung co the neu ra hai yeu to lon nhu sau: thu nhat, cung voi cac chinh sach on dinh vi mo, chinh sach mo cua va cac cai cach khac, voi hoan canh quoc te thuan loi, Viet Nam da thu hut mot luong tu ban nuoc ngoai kha lon duoi hai hinh thuc dau tu truc tiep (FDI) va vien tro phat trien (ODA). Dac biet, ty le cua FDI trong tong dau tu len toi 25% trong giai doan 1990 - 95, 24% trong giai doan 1996 - 2000 va 17% trong giai doan 2001 - 2005 (Theo Bo Ke hoach va dau tu 2005, tr.31). Ty le nay giam dan qua cac giai doan nhung vi tri cua FDI trong nen kinh te nhu vay la tuong doi cao so voi kinh nghiem quoc te, mac du nhu cau FDI doi voi Viet Nam lon hon nhieu (se ban them trong Chuong 12). Thu hai, cong nghiep dong vai tro chu dao trong khoang 10 nam phat trien vua qua. Cong nghiep o day khong phai chi co cac nganh che bien, che tac (manufacturing) ma bao gom ca khai thac quang mo va cac nganh dien luc, khi dot va cung cap nuoc. Tuy nhien, nganh che bien chiem 80% tong gia tri san xuat cong nghiep vao nam 1997 (Theo tu lieu cua Tong cuc thong ke).. Trong giai doan 1992-97, cong nghiep phat trien trung binh moi nam 13-14% trong khi nong nghiep la 4-5%. Tu nam 1998, cong nghiep giam toc do phat trien nhung van giu muc 10%, tiep tuc dong vai tro dau tau cua ca nen kinh te.
Tuy cong nghiep phat trien nhanh nhung khong thay doi duoc co cau lao dong. Lao dong van chu yeu tap trung trong nong nghiep. Ti le cua khu vuc nong lam thuy san tu nam 1990 den 2000 chi giam vai phan tram, tu 72% xuong 68%. Cong nghiep chiem ty le ngay cang cao trong nen kinh te nhung suc thu hut lao dong rat yeu. Ty le cua cong nghiep va xay dung trong GDP tang tu 23,5% nam 1991 len 34,5% nam 1999 nhung ty le cua cac nganh do trong tong lao dong co viec lam lai giam tu 12,4% con 12,1% trong thoi gian nay. So lieu uoc tinh nam 2005 cua Bo Ke hoach va dau tu (2005) cho thay ty le cua khu vuc nong lam thuy san giam xuong 57% trong khi cong nghiep va xay dung tang len 18%, mot khuynh huong dang ghi nhan trong 5 nam qua. Tuy nhien, tren can ban du cong nghiep phat trien nhanh song van con it lao dong di chuyen ra khoi nong nghiep nhu mo hinh cua Lewis du tuong. Noi chinh xac hon, cong nghiep phat trien co tao ra mot so luong cong an viec lam nhung qua nho be, trong luc do luc luong lao dong lai tiep tuc tang va chu yeu tang trong nong nghiep.
Tai sao cong nghiep phat trien nhung lai tao ra it cong an viec lam? Nguyen nhan co ban la trong thoi gian qua, cac nganh cong nghiep nang duoc uu dai, duoc bao ho nen phat trien manh nhung la nhung nganh can nhieu von va co ham luong lao dong thap. Nhu tren da noi, FDI co vai tro lon nhung cong nghiep nang chiem toi 64% trong tong FDI linh vuc cong nghiep (theo thong ke tinh tu thoi diem co FDI den thang 6-2000). FDI vi vay huong vao cac nganh thay the nhap khau nhu Sachs va nhung nguoi khac (1997) nhan manh. Mot chu the quan trong khac xuc tien phat trien cac nganh cong nghiep nang la cac doanh nghiep nha nuoc. Cac doanh nghiep nha nuoc tu nam 1994 to chuc thanh nhieu tong cong ty vua doc quyen vua duoc bao ho va lien ket chat che voi FDI (hon 90% cac du an co von dau tu nuoc ngoai la cac lien doanh giua doanh nghiep nha nuoc voi cong ty nuoc ngoai)11. Theo bao Dau tu, so ra ngay 16-6-2001, thi phan trong nuoc cua Tong cong ty thep la 60%, Tong cong ty ximang la 59%, va giay la 50%.. Trong san luong cong nghiep, ty le dong gop cua doanh nghiep nha nuoc giam tu 62% nam 1990 xuong 44% nam 1999, nhung do ty le cua cac cong ty co von nuoc ngoai (trong do doanh nghiep nha nuoc gop 30% von) tang vot tu 9% den 35% trong thoi gian do (World Bank 2000, tr. 28). Nhu vay, cac cong ty tu nhan trong nuoc (phan lon la cac doanh nghiep nho va vua) trong san xuat cong nghiep da giam tu 29% xuong con 21% trong giai doan nay.
Theo tinh toan cua World Bank (2000, tr.13), tai Viet Nam, cac doanh nghiep tu nhan nho va vua co khuynh huong dau tu vao nhung nganh su dung nhieu lao dong so voi ca doanh nghiep nha nuoc va cac cong ty co von nuoc ngoai. Tuy nhien, cac cong ty tu nhan gap nhieu kho khan trong viec thanh lap va hoat dong so voi hai loai doanh nghiep kia. Thu nhat la khong duoc uu dai ve von, kho khan trong viec vay von ngan hang, nhat la von dai han. Thu hai la thu tuc hanh chinh de mot doanh nghiep ra doi qua nhieu khe va he thong kiem tra hoat dong doanh nghiep qua phien toai lam tang phi ton hanh chinh cua doanh nghiep (tinh hinh co duoc cai thien tu khi co Luat doanh nghiep, co hieu luc tu thang 1-2000). Thu ba, doanh nghiep nho va vua thuong san xuat cac san pham tieu thu cuoi cung nhung phai mua cac san pham trung gian voi gia cao tu doanh nghiep nuoc ngoai hoac doanh nghiep nha nuoc. Nhung san pham trung gian nay la nhung hang thay the nhap khau duoc bao ho bang thue rat cao va thuong la do cac cong ty doc quyen cung cap nen gia cao. Chang han, thue suat trong nganh luyen kim la 256%, nhua va san pham nhua la 185%, giay va san pham giay la 118%, v.v., (World Bank 2000, tr. 25).
Tinh trang noi tren anh huong nhu the nao den viec phan phoi thu nhap? Kinh te phat trien voi toc do tuong doi cao va chinh sach xoa doi giam ngheo da gop phan lam cho ty le so dan song duoi ranh gioi ngheo kho (poverty line) giam nhanh, tu 58% nam 1993 con 37% nam 1998, 33% nam 2000 va 22% nam 2005. Tuy nhien, vi lao dong du thua van con qua nhieu o nong thon, nang suat nong nghiep thap nen ty le so nguoi song duoi ranh gioi ngheo kho rieng o nong thon la 45% (nam 1998), va 80% (nam 1998) so nguoi ngheo cua ca nuoc song o nong thon. Khoang cach thu nhap giua thanh thi va nong thon ngay cang mo rong. Nam 1990, thu nhap binh quan cua nguoi dan nong thon bang 25% thu nhap nguoi thanh pho, nhung vao nam 1994, ty le do giam con 18%. Tu nam 1993 den nam 1998, thu nhap cua nguoi dan nong thon chi tang 30% trong khi o thanh thi la 61%. Vao nam 1993, chi tieu trung binh cua nguoi thanh pho bang 1,8 lan nguoi thon que, nhung den nam 1998 tang len 2,2 lan11. Cac so lieu nay lay tu Poverty Working Group (1999), rieng thong ke cac nam 1990 va 1994 lay tu Vu Quang Viet (1997)..
Nhu vay, trong khoang 10 nam qua, tuy kinh te phat trien nhanh nho cac chinh sach doi moi, mo cua theo huong tich cuc du nhap tu ban nuoc ngoai nhung chien luoc cong nghiep hoa tren can ban la thay the nhap khau, uu tien phat trien cong nghiep nang va duoc day manh boi doanh nghiep nha nuoc va doanh nghiep co von nuoc ngoai trong mot the che bao ho thuong mai. Chien luoc cong nghiep hoa nay vua it tao cong an viec lam vua gay tro ngai cho viec phat trien cac cong ty nho va vua nen khong giai quyet duoc van de lao dong du thua o nong thon, lam cho thu nhap giua nong thon va thanh pho ngay cang mo rong.
Chien luoc phat trien cong bang trong thoi dai toan cau hoa
Phan tich o phan phuong phap luan va phan lien quan den tinh hinh phat trien o Viet Nam tu dau thap nien 1990 da goi mo cac van de chien luoc, chinh sach ma Viet Nam can xay dung de thuc hien phat trien cong bang trong thoi dai toan cau hoa. Co the rut ra mot so diem chinh voi phan tich bo sung nhu sau:
Thu nhat, can tao moi truong de cac nganh cong nghiep co ham luong lao dong cao phat trien manh me, trong do co vai tro quan trong cua cac doanh nghiep nho va vua. Moi truong do hy vong se duoc xac lap khi Viet Nam thuc hien xong chuong trinh giam thue quan trong khuon kho hop tac cua AFTA (Khu vuc thuong mai tu do ASEAN), theo du dinh la nam 2006. Viec ky hiep dinh thuong mai voi My va viec chuan bi gia nhap WTO co tac dung giam bao ho tran lan, giam dac quyen dac loi trong cong ty nha nuoc va minh bach hoa cac chinh sach, cac quyet dinh chien luoc. Mo cua la mot thach thuc lon doi voi cong ty trong nuoc noi chung nhung ro rang co tac dung tot doi voi nhung thanh phan cho den nay it duoc tiep can thong tin, bi doi xu phan biet va chiu thiet thoi trong co che hanh chinh hien nay. Tich cuc hoi nhap voi thi truong the gioi, tham gia vao trao luu chung cua toan cau hoa voi y nghia do se co tac dong tot den viec phat trien trong cong bang.
Thu hai, trong nhung nganh tao cong an viec lam neu tren, can quan tam hon den viec phat trien cac nganh cong nghiep thuoc phan cung cua cong nghe thong tin. Tat nhien, cot loi cua cong nghe thong tin la phan mem, nhung o Viet Nam hien nay co khuynh huong chi quan tam va dat ky vong qua nhieu den phan mem ma quen di loi the so sanh trong cac cong nghiep lien quan den lap rap may tinh, may dien thoai di dong, san xuat cac linh kien, bo phan dien tu. Hien nay, tai vung Dong A, su phan cong quoc te xoay quanh cac nganh cong nghiep ve may moc, nhat la cac nganh ve cong nghe thong tin va xe hoi, dang tien hanh rong rai va manh me (xem Chuong 2). Nam 1999, chi rieng cac loai may moc lien quan den cong nghe thong tin da chiem 20% tong kim ngach xuat khau cua Trung Quoc, 57% cua Malaixia va 64% cua Philippin11. Tinh tu thong ke trong JETRO Boeki Hakusho 2000 (Sach Trang ve thuong mai nam 2000 cua JETRO).. Trong khi do, tai Viet Nam, cung nam 1999, cac san pham lap rap va linh kien thuoc cong nghe thong tin va cac nganh may moc khac chi chiem 4% trong tong kim ngach xuat khau (xem them Bang 2.4 o Chuong 2). Di nhien khong the so sanh don thuan truong hop cua Viet Nam la nuoc moi bat dau mo cua hon 10 nam nay voi cac nuoc da co mot lich su phat trien lau hon, nhung thuc te may nam qua cho thay nhieu cong ty da quoc gia, dac biet la cac cong ty cua Nhat Ban, da quan tam den Viet Nam, muon chuyen nhieu cu diem san xuat cac nganh dien, dien tu tu Xingapo, Malaixia va Thai Lan sang nuoc ta nhung vi moi truong dau tu khong thuan loi nen tu ban nuoc ngoai do xo vao cac nuoc lan can. Neu Viet Nam quan tam hon den viec phat trien cac loai may moc lien quan den cong nghe thong tin va tao moi truong dau tu thuan loi, chac chan cac nganh nay da tao nhieu cong an viec lam va day manh kim ngach xuat khau cac san pham ay. Vao giua nam 1998, lao dong lam trong cac cong ty co von Nhat Ban tai Trung Quoc la 459.000, tai Thai la 355.000, tai Malaixia la 240.000, trong khi tai Viet Nam moi co 17.000. Nhat Ban dau tu truc tiep tai chau A ngay cang nghieng ve cac nganh cong nghe thong tin va cac loai may moc khac. Tu nam 1990 den 1999, cac nganh nay chiem 45% tong FDI cua Nhat tai chau A. So lieu ve lao dong va FDI lay tu Tran Van Tho va nhung nguoi khac (2001), tr. 98 va 107. Xem them Bang 13.1 o Chuong 13. .
Thu ba, cac chinh sach noi o diem thu nhat va thu hai se day manh su chuyen dich lao dong tu khu vuc a sang khu vuc m. Tuy nhien, de bao dam cho qua trinh chuyen dich khong gap tro ngai ve mat cung cap lao dong, can chu trong nang cao trinh do giao duc co ban cho lao dong o nong thon. Diem nay rat quan trong khong nhung ve mat cung cap lao dong cho khu vuc m ma con co nhieu y nghia khac khi noi ve thoi dai cong nghe thong tin tai nuoc ta. Can nhan thuc rang cong nghe thong tin phat trien lam cho nhieu nguoi tiep can thong tin de dang, nhung nguoi tiep can phai co mot trinh do giao duc, van hoa nhat dinh moi tan dung duoc thong tin mot cach co hieu qua. Tiep can duoc thong tin nhung khong chon loc duoc thong tin, khong biet xu ly thi cung vo ich. Cong nghe thong tin chu yeu la cong cu va phuong phap chuyen tai, truyen dat tri thuc.
Mot dat nuoc ma dan tri khong cao thi khong the co cuoc cach mang thong tin theo dung y nghia cua no. Tai nhung nuoc du thua lao dong gian don nhu o Viet Nam hien nay, giao duc co ban phai duoc day manh va pho cap truoc khi noi den van de khoang cach trong tiep can thong tin va day moi la dieu kien de co su phat trien trong cong bang. Ngay trong khu vuc a, viec nang cao trinh do giao duc va pho cap tri thuc ve thanh tuu khoa hoc trong nong nghiep, ve thi truong trong va ngoai nuoc ro rang la can thiet de tang nang suat lao dong nong nghiep, tang thu nhap cua nong dan va rut ngan khoang cach giua ho voi nguoi dan thanh pho. Day cung la mot bo phan khong the thieu cua mot kinh te tri thuc ma Viet Nam dang nham den.
Thu tu, chien luoc phat trien cong nghe thong tin phan mem noi rieng va cac nganh co ham luong tri thuc cao noi chung (khu vuc e) cung can duoc day manh nhung phai duoc dat trong mot co cau kinh te gom ba khu vuc a, m va e. Muon co phat trien trong cong bang, dau tu cua chinh phu can phan bo hop ly cho ca ba khu vuc. Co the co suy nghi cho rang, quy dau tu cua nha nuoc co gioi han, muon di tat, don dau trong khu vuc e khong the khong uu tien dau tu cho nganh nay. Tuy nhien lien quan den giao duc va pho cap tri thuc, toi khong dong y voi suy nghi nay. Co cau giao duc cua mot nuoc can xay dung theo hinh thap (pyramid) va tung buoc nang ca co cau len cao hon moi phat trien ben vung va tao cong bang xa hoi. Ve viec phat trien khu vuc e, co the uu tien dau tu ha tang va dao tao nhan tai cho nganh nay bang viec chuyen nguon von tu cac du an phat trien cong nghiep nang, nhung du an can nhieu von nhung khong thu hut lao dong va kho canh tranh duoc trong thoi dai toan cau hoa. Mot bien phap khac la tao moi truong thuan loi de thu hut dau tu tu nuoc ngoai, de nguon nhan luc ve cong nghe phan mem cua nguoi Viet Nam o nuoc ngoai tro ve tham gia phat trien. Bien phap de day manh phat trien cong nghe phan mem va cac nganh co ham luong tri thuc cao khac khong phai chi gioi han trong van de dau tu cua nha nuoc ma phan quan trong hon la chinh sach thong thoang va nhung bien phap uu dai ve thue, ve quyen so huu tri tue, v.v., de khuyen khich ca nhan va doanh nghiep tu tham gia vao linh vuc nay.
Ket luan
Gan lien voi thoi dai cong nghe thong tin va kinh te tri thuc, toan cau hoa dang mo ra nhieu van de cho chien luoc phat trien cua mot nuoc dong dan, lao dong du thua, va phan lon lao dong lam trong nong nghiep. Tu goc do phat trien trong cong bang ma noi dung cot loi la co chien luoc phat trien tao nhieu co hoi lam viec va tao dieu kien de moi nguoi dan tiep can binh dang cac co hoi do, hay noi khac di la tao dieu kien de moi nguoi tham gia vao qua trinh phat trien, can nhin nhan van de cong nghe thong tin va kinh te tri thuc tren mot binh dien rong. Nhu da phan tich, ta co the xay dung mo hinh phat trien ba khu vuc trong do nhan manh su quan trong cua giao duc co ban, pho cap tri thuc va phat trien ca cong nghe thong tin phan cung, song song voi viec day manh phat trien khu vuc co ham luong cao ve tri thuc, ve cong nghe thong tin phan mem. Ca hai khai niem kinh te cu (old economy) va kinh te moi (new economy) duoc long ghep trong mo hinh ba khu vuc nay. Ngoai ra, toan cau hoa tuy co dat ra nhieu thu thach doi voi mot nuoc di sau con o giai doan phat trien thap, nhung no co thuan loi doi voi cac thanh phan yeu the trong co che kinh te, hanh chinh hien nay, va do do tac dong tich cuc den phat trien trong cong bang.
TRAN VAN THO
|
|
TIN
![]()
Ban co the doc ban tieng Viet co dau cua bai viet
*Chương 7: Phát triển trong công bằng trong thời đại toàn cầu hoá: Một cách tiếp cận mới về công nghệ thông tin và kinh tế tri thức* bang cach nhan chuot vao duong dan tren.
Nhan xet, hay lien he ve tin
** co the gui bang duong dan o duoi. Ban nen gui kem tieu de bai viet Chuong 7 Phat trien trong cong bang trong thoi dai toan cau hoa Mot cach tiep can moi ve cong nghe thong tin va kinh te tri thuc**


text:
Thứ bảy 25 Tháng Hai 2012
Hôm nay 25/02/2012, chính quyền Bắc Triều Tiên đã đe dọa sẽ
tiến hành một cuộc « thánh chiến ». Lời tuyên bố này được đưa ra khi Hoa
Kỳ và Hàn Quốc sắp bắt đầu cuộc tập trận chung từ thứ Hai tới, mà Bình
Nhưỡng xem là một « tuyên bố chiến tranh được ngụy trang ».
Chính quyền Bắc Triều Tiên đe doạ tiến hành "thánh chiến" - REUTERS
Hôm nay 25/02/2012, chính quyền Bắc Triều Tiên đã đe dọa sẽ
tiến hành một cuộc « thánh chiến ». Lời tuyên bố này được đưa ra khi Hoa
Kỳ và Hàn Quốc sắp bắt đầu cuộc tập trận chung từ thứ Hai tới, mà Bình
Nhưỡng xem là một « tuyên bố chiến tranh được ngụy trang ».
Ủy ban Quốc phòng Bắc Triều Tiên cho rằng cuộc tập trận này là dấu hiệu của « một sự cuồng chiến không thể tha thứ », và khẳng định, quân đội và nhân dân Bắc Triều Tiên sẽ chống lại bằng « một cuộc thánh chiến theo kiểu của chúng tôi ».
Cuộc tập trận Key Resolve sẽ bắt đầu từ ngày 27/2, tiếp theo là một loạt những cuộc thao diễn trên biển, trên đất liền và trên không được đặt tên là Foal Eagle từ ngày 1/3 đến 30/4. Theo thông báo của Ủy ban Quốc phòng Bắc Triều Tiên, thì đó là « một sự cuồng chiến do bọn côn đồ tiến hành để làm ô uế thời kỳ tang chế của chúng tôi, là sự vi phạm chủ quyền và phẩm giá không thể tha thứ được ».
Đây là lời cảnh cáo mới nhất dành cho Hàn Quốc, kể từ sau khi lãnh tụ Bắc Triều Tiên Kim Jong Il qua đời ngày 17/12/2011 và con trai là Kim Jong Un lên thay thế. Vào cuối tuần trước, Bình Nhưỡng cũng đã hăm dọa sẽ trả đũa Seoul nếu các chiến hạm xâm phạm lãnh hải trong cuộc tập trận thứ Hai tới. Vùng biển phân chia hai nước Triều Tiên vốn là nơi xảy ra các cuộc hải chiến vào năm 1999, 2002, 2009 và 2010.
Những ngôn từ hiếu chiến của Bình Nhưỡng được đưa ra trong lúc tại Bắc Kinh tuần này đã diễn ra cuộc thương lượng về giải trừ vũ khí nguyên tử Bắc Triều Tiên, giữa Washington và Bình Nhưỡng. Theo một viên chức ngoại giao Mỹ, thì cuộc thương thảo đầu tiên sau cái chết của ông Kim Jong Il nhằm tái lập đàm phán sáu bên về hồ sơ nguyên tử, đã có được đôi chút tiến bộ.
No comments:
Post a Comment

markdown:
Thứ bảy 25 Tháng Hai 2012
##
Hôm nay 25/02/2012, chính quyền Bắc Triều Tiên đã đe dọa sẽ
tiến hành một cuộc « thánh chiến ». Lời tuyên bố này được đưa ra khi Hoa
Kỳ và Hàn Quốc sắp bắt đầu cuộc tập trận chung từ thứ Hai tới, mà Bình
Nhưỡng xem là một « tuyên bố chiến tranh được ngụy trang ».
Chính quyền Bắc Triều Tiên đe doạ tiến hành "thánh chiến" - REUTERS
##
Hôm nay 25/02/2012, chính quyền Bắc Triều Tiên đã đe dọa sẽ
tiến hành một cuộc « thánh chiến ». Lời tuyên bố này được đưa ra khi Hoa
Kỳ và Hàn Quốc sắp bắt đầu cuộc tập trận chung từ thứ Hai tới, mà Bình
Nhưỡng xem là một « tuyên bố chiến tranh được ngụy trang ».
Ủy ban Quốc phòng Bắc Triều Tiên cho rằng cuộc tập trận này là dấu hiệu của « một sự cuồng chiến không thể tha thứ », và khẳng định, quân đội và nhân dân Bắc Triều Tiên sẽ chống lại bằng « một cuộc thánh chiến theo kiểu của chúng tôi ».
Cuộc tập trận Key Resolve sẽ bắt đầu từ ngày 27/2, tiếp theo là một loạt những cuộc thao diễn trên biển, trên đất liền và trên không được đặt tên là Foal Eagle từ ngày 1/3 đến 30/4. Theo thông báo của Ủy ban Quốc phòng Bắc Triều Tiên, thì đó là « một sự cuồng chiến do bọn côn đồ tiến hành để làm ô uế thời kỳ tang chế của chúng tôi, là sự vi phạm chủ quyền và phẩm giá không thể tha thứ được ».
Đây là lời cảnh cáo mới nhất dành cho Hàn Quốc, kể từ sau khi lãnh tụ Bắc Triều Tiên Kim Jong Il qua đời ngày 17/12/2011 và con trai là Kim Jong Un lên thay thế. Vào cuối tuần trước, Bình Nhưỡng cũng đã hăm dọa sẽ trả đũa Seoul nếu các chiến hạm xâm phạm lãnh hải trong cuộc tập trận thứ Hai tới. Vùng biển phân chia hai nước Triều Tiên vốn là nơi xảy ra các cuộc hải chiến vào năm 1999, 2002, 2009 và 2010.
Những ngôn từ hiếu chiến của Bình Nhưỡng được đưa ra trong lúc tại Bắc Kinh tuần này đã diễn ra cuộc thương lượng về giải trừ vũ khí nguyên tử Bắc Triều Tiên, giữa Washington và Bình Nhưỡng. Theo một viên chức ngoại giao Mỹ, thì cuộc thương thảo đầu tiên sau cái chết của ông Kim Jong Il nhằm tái lập đàm phán sáu bên về hồ sơ nguyên tử, đã có được đôi chút tiến bộ.
## No comments:
Post a Comment

WARC-Type: response

Content-Type: application/http; msgtype=response

X-XSS-Protection: 1; mode=block

Server: GSE

Cache-Control: private, max-age=0

X-Content-Type-Options: nosniff

Content-Type: text/html; charset=UTF-8