markdown:
**CNM365. Chào ngày mới 6 tháng 8**. Wikipedia Ngày này năm xưa. Ngày thế giới chống [vũ khí nguyên tử](https://vi.wikipedia.org/wiki/V%C5%A9_kh%C3%AD_h%E1%BA%A1t_nh%C3%A2n). Năm [1945](https://vi.wikipedia.org/wiki/1945) – [Hoa Kỳ ném bom nguyên tử xuống Hiroshima.](https://vi.wikipedia.org/wiki/V%E1%BB%A5_n%C3%A9m_bom_nguy%C3%AAn_t%E1%BB%AD_xu%E1%BB%91ng_Hiroshima_v%C3%A0_Nagasaki) Năm [1813](https://vi.wikipedia.org/wiki/1813) – Quân đội của [Simón Bolívar](https://vi.wikipedia.org/wiki/Sim%C3%B3n_Bol%C3%ADvar) đã tiến vào giải phóng [Caracas](https://vi.wikipedia.org/wiki/Caracas) (thủ đô của [Venezuela](https://vi.wikipedia.org/wiki/Venezuela) ngày nay). Năm [1824](https://vi.wikipedia.org/wiki/1824) – [Simón Bolívar](https://vi.wikipedia.org/wiki/Sim%C3%B3n_Bol%C3%ADvar) đã đánh bại [quân đội nhà vua Tây Ban Nha](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Qu%C3%A2n_%C4%91%E1%BB%99i_nh%C3%A0_vua_T%C3%A2y_Ban_Nha&action=edit&redlink=1) tại *Junín* trong chiến dịch giải phóng hoàn toàn [Perú](https://vi.wikipedia.org/wiki/Per%C3%BA).
# 6 tháng 8
Ngày
**6 tháng 8** là ngày thứ 218 (219 trong [năm nhuận](https://vi.wikipedia.org/wiki/N%C4%83m_nhu%E1%BA%ADn)) trong [lịch Gregory](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%E1%BB%8Bch_Gregory). Còn 147 ngày trong năm.
|
|[1](https://vi.wikipedia.org/wiki/1_th%C3%A1ng_8) [2](https://vi.wikipedia.org/wiki/2_th%C3%A1ng_8) [3](https://vi.wikipedia.org/wiki/3_th%C3%A1ng_8) [4](https://vi.wikipedia.org/wiki/4_th%C3%A1ng_8) [5](https://vi.wikipedia.org/wiki/5_th%C3%A1ng_8) **6** [7](https://vi.wikipedia.org/wiki/7_th%C3%A1ng_8) [8](https://vi.wikipedia.org/wiki/8_th%C3%A1ng_8) [9](https://vi.wikipedia.org/wiki/9_th%C3%A1ng_8) [10](https://vi.wikipedia.org/wiki/10_th%C3%A1ng_8) [11](https://vi.wikipedia.org/wiki/11_th%C3%A1ng_8) [12](https://vi.wikipedia.org/wiki/12_th%C3%A1ng_8) [13](https://vi.wikipedia.org/wiki/13_th%C3%A1ng_8) [14](https://vi.wikipedia.org/wiki/14_th%C3%A1ng_8) [15](https://vi.wikipedia.org/wiki/15_th%C3%A1ng_8) [16](https://vi.wikipedia.org/wiki/16_th%C3%A1ng_8) [17](https://vi.wikipedia.org/wiki/17_th%C3%A1ng_8) [18](https://vi.wikipedia.org/wiki/18_th%C3%A1ng_8) [19](https://vi.wikipedia.org/wiki/19_th%C3%A1ng_8) [20](https://vi.wikipedia.org/wiki/20_th%C3%A1ng_8) [21](https://vi.wikipedia.org/wiki/21_th%C3%A1ng_8) [22](https://vi.wikipedia.org/wiki/22_th%C3%A1ng_8) [23](https://vi.wikipedia.org/wiki/23_th%C3%A1ng_8) [24](https://vi.wikipedia.org/wiki/24_th%C3%A1ng_8) [25](https://vi.wikipedia.org/wiki/25_th%C3%A1ng_8) [26](https://vi.wikipedia.org/wiki/26_th%C3%A1ng_8) [27](https://vi.wikipedia.org/wiki/27_th%C3%A1ng_8) [28](https://vi.wikipedia.org/wiki/28_th%C3%A1ng_8) [29](https://vi.wikipedia.org/wiki/29_th%C3%A1ng_8) [30](https://vi.wikipedia.org/wiki/30_th%C3%A1ng_8) [31](https://vi.wikipedia.org/wiki/31_th%C3%A1ng_8)
## Mục lục
## Sự kiện
[1284](https://vi.wikipedia.org/wiki/1284)– Nước [Cộng hòa Pisa](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Pisa)chiến bại trên đảo Meloria trước nước [Cộng hòa Genova](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Genova), từ đó để mất ưu thế hàng hải tại [Địa Trung Hải](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%8Ba_Trung_H%E1%BA%A3i). [1585](https://vi.wikipedia.org/wiki/1585)– Hữu đại thần [Toyotomi Hideyoshi](https://vi.wikipedia.org/wiki/Toyotomi_Hideyoshi)nhậm chức [quan bạch](https://vi.wikipedia.org/wiki/Sessh%C5%8D_v%C3%A0_Kampaku), tức quan nhiếp chính cho Thiên hoàng. [1538](https://vi.wikipedia.org/wiki/1538)– Nhà chinh phục [Gonzalo Jiménez de Quesada](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Gonzalo_Jim%C3%A9nez_de_Quesada&action=edit&redlink=1)thành lập thành phố Nuestra Señora de la Esperanza, tức [Bogotá](https://vi.wikipedia.org/wiki/Bogot%C3%A1)thủ đô [Colombia](https://vi.wikipedia.org/wiki/Colombia)ngày nay. [1813](https://vi.wikipedia.org/wiki/1813)– Quân đội của [Simón Bolívar](https://vi.wikipedia.org/wiki/Sim%C3%B3n_Bol%C3%ADvar)đã tiến vào giải phóng [Caracas](https://vi.wikipedia.org/wiki/Caracas)(thủ đô của [Venezuela](https://vi.wikipedia.org/wiki/Venezuela)ngày nay) . [[1]](https://vi.wikipedia.org/wiki/6_th%C3%A1ng_8#cite_note-1) [1824](https://vi.wikipedia.org/wiki/1824)– [Simón Bolívar](https://vi.wikipedia.org/wiki/Sim%C3%B3n_Bol%C3%ADvar)đã đánh bại [quân đội nhà vua Tây Ban Nha](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Qu%C3%A2n_%C4%91%E1%BB%99i_nh%C3%A0_vua_T%C3%A2y_Ban_Nha&action=edit&redlink=1)tại *Junín*trong chiến dịch giải phóng hoàn toàn [Perú](https://vi.wikipedia.org/wiki/Per%C3%BA). [[2]](https://vi.wikipedia.org/wiki/6_th%C3%A1ng_8#cite_note-2) [1870](https://vi.wikipedia.org/wiki/1870)– [Chiến tranh Pháp-Phổ](https://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_Ph%C3%A1p-Ph%E1%BB%95): [quân đội Phổ](https://vi.wikipedia.org/wiki/Qu%C3%A2n_%C4%91%E1%BB%99i_Ph%E1%BB%95)– [Đức](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%A9c)đánh thắng quân đội [Pháp](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_ch%E1%BA%BF_th%E1%BB%A9_hai)trong các [trận Wœrth](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%ADn_W%C5%93rth)ở [Alsace](https://vi.wikipedia.org/wiki/Alsace)và [Spicheren](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%ADn_Spicheren)trên mạn [Lorraine](https://vi.wikipedia.org/wiki/Lorraine), buộc Pháp phải rút quân khỏi vùng biên giới. [1926](https://vi.wikipedia.org/wiki/1926)– Báo *ra số báo đầu tiên ở Sài Gòn* [Tribune Indochinoise](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tribune_Indochinoise) [1940](https://vi.wikipedia.org/wiki/1940)– [Estonia](https://vi.wikipedia.org/wiki/Estonia)bị sáp nhập bất hợp pháp vào [Liên Xô](https://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_X%C3%B4) [1945](https://vi.wikipedia.org/wiki/1945)– [Hoa Kỳ ném bom nguyên tử xuống Hiroshima](https://vi.wikipedia.org/wiki/V%E1%BB%A5_n%C3%A9m_bom_nguy%C3%AAn_t%E1%BB%AD_xu%E1%BB%91ng_Hiroshima_v%C3%A0_Nagasaki) [1949](https://vi.wikipedia.org/wiki/1949)– Ban Chấp hành Trung ương Đảng đã ra Nghị quyết số 02 – NQ/TW về việc thành lập [Ban Nông vận Trung ương](https://vi.wikipedia.org/wiki/H%E1%BB%99i_N%C3%B4ng_d%C3%A2n_Vi%E1%BB%87t_Nam)
## Sinh
[1698](https://vi.wikipedia.org/wiki/1698)– [Nader Shah](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nader_Shah), vị vua đã trị vì Ba Tư từ năm 1736 tới 1747 (m. [19 tháng 6](https://vi.wikipedia.org/wiki/19_th%C3%A1ng_6)năm [1747](https://vi.wikipedia.org/wiki/1747)) [1775](https://vi.wikipedia.org/wiki/1775)– [Louis-Antoine của Artois](https://vi.wikipedia.org/wiki/Louis-Antoine,_C%C3%B4ng_t%C6%B0%E1%BB%9Bc_c%E1%BB%A7a_Angoul%C3%AAme)thành viên hoàng tộc [Pháp](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ph%C3%A1p), Thái tử Pháp từ 1824 tới 1830, vua Louis XIX của Pháp (vị vua Pháp trong 20 phút) (m. [3 tháng 6](https://vi.wikipedia.org/wiki/3_th%C3%A1ng_6)năm [1775](https://vi.wikipedia.org/wiki/1775)) [1868](https://vi.wikipedia.org/wiki/1868)– [Paul Claudel](https://vi.wikipedia.org/wiki/Paul_Claudel), nhà thơ người [Pháp](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ph%C3%A1p)(m. [1955](https://vi.wikipedia.org/wiki/1955)) [1881](https://vi.wikipedia.org/wiki/1881)– [Alexander Fleming](https://vi.wikipedia.org/wiki/Alexander_Fleming), nhà dược lý học người [Scotland](https://vi.wikipedia.org/wiki/Scotland)(m. [1955](https://vi.wikipedia.org/wiki/1955)). [1912](https://vi.wikipedia.org/wiki/1912)– [Nguyễn Thúc Hào](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Th%C3%BAc_H%C3%A0o), [Giáo sư](https://vi.wikipedia.org/wiki/Gi%C3%A1o_s%C6%B0)đại học ngành Toán đầu tiên của [Việt Nam](https://vi.wikipedia.org/wiki/Vi%E1%BB%87t_Nam)(m. [9 tháng 6](https://vi.wikipedia.org/wiki/9_th%C3%A1ng_6)năm [2009](https://vi.wikipedia.org/wiki/2009)) [1928](https://vi.wikipedia.org/wiki/1928)– [Andy Warhol](https://vi.wikipedia.org/wiki/Andy_Warhol), họa sĩ người [Mỹ](https://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3)(m. [1987](https://vi.wikipedia.org/wiki/1987)) [1944](https://vi.wikipedia.org/wiki/1944)– [Phạm Gia Khiêm](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ph%E1%BA%A1m_Gia_Khi%C3%AAm), Ủy viên [Bộ Chính trị](https://vi.wikipedia.org/wiki/B%E1%BB%99_Ch%C3%ADnh_tr%E1%BB%8B_Ban_Ch%E1%BA%A5p_h%C3%A0nh_Trung_%C6%B0%C6%A1ng_%C4%90%E1%BA%A3ng_C%E1%BB%99ng_s%E1%BA%A3n_Vi%E1%BB%87t_Nam) [Ban Chấp hành Trung ương Đảng Cộng sản Việt Nam](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ban_Ch%E1%BA%A5p_h%C3%A0nh_Trung_%C6%B0%C6%A1ng_%C4%90%E1%BA%A3ng_C%E1%BB%99ng_s%E1%BA%A3n_Vi%E1%BB%87t_Nam), [Phó Thủ tướng](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ph%C3%B3_Th%E1%BB%A7_t%C6%B0%E1%BB%9Bng)kiêm [Bộ trưởng](https://vi.wikipedia.org/wiki/B%E1%BB%99_tr%C6%B0%E1%BB%9Fng) [Bộ Ngoại giao](https://vi.wikipedia.org/wiki/B%E1%BB%99_Ngo%E1%BA%A1i_giao)nước [Cộng hòa Xã hội Chủ nghĩa Việt Nam](https://vi.wikipedia.org/wiki/Vi%E1%BB%87t_Nam)hiện nay. [1946](https://vi.wikipedia.org/wiki/1946)– [Roh Moo-hyun](https://vi.wikipedia.org/wiki/Roh_Moo-hyun), cựu [Tổng thống Hàn Quốc](https://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BB%95ng_th%E1%BB%91ng_H%C3%A0n_Qu%E1%BB%91c)(m. [2009](https://vi.wikipedia.org/wiki/2009)) [1962](https://vi.wikipedia.org/wiki/1962)– [Dương Tử Quỳnh](https://vi.wikipedia.org/wiki/D%C6%B0%C6%A1ng_T%E1%BB%AD_Qu%E1%BB%B3nh), hoa hậu [Malaysia](https://vi.wikipedia.org/wiki/Malaysia)năm [1983](https://vi.wikipedia.org/wiki/1983), diễn viên điện ảnh, diễn viên múa nổi tiếng [Hồng Kông](https://vi.wikipedia.org/wiki/H%E1%BB%93ng_K%C3%B4ng). [1963](https://vi.wikipedia.org/wiki/1963)– [Charles Ingram](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Charles_Ingram&action=edit&redlink=1), Tiểu thuyết gia người [Anh](https://vi.wikipedia.org/wiki/Anh). [1963](https://vi.wikipedia.org/wiki/1963)– [Kevin Mitnick](https://vi.wikipedia.org/wiki/Kevin_Mitnick), hacker người [Mỹ](https://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3) [1965](https://vi.wikipedia.org/wiki/1965)– [Yuki Kajiura](https://vi.wikipedia.org/wiki/Kajiura_Yuki), nhạc sĩ người [Nhật](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%E1%BA%ADt_B%E1%BA%A3n) [1982](https://vi.wikipedia.org/wiki/1982)– [Adrianne Curry](https://vi.wikipedia.org/wiki/Adrianne_Curry), nữ người mẫu [Hoa Kỳ](https://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3), nổi tiếng là người chiến thắng đầu tiên của series truyền hình thực tế [America’s Next Top Model](https://vi.wikipedia.org/wiki/America%27s_Next_Top_Model) [1983](https://vi.wikipedia.org/wiki/1983)– [Robin van Persie](https://vi.wikipedia.org/wiki/Robin_van_Persie), cầu thủ bóng đá người [Hà Lan](https://vi.wikipedia.org/wiki/H%C3%A0_Lan) [1988](https://vi.wikipedia.org/wiki/1988)– [Mai Phương Thúy](https://vi.wikipedia.org/wiki/Mai_Ph%C6%B0%C6%A1ng_Th%C3%BAy), [Hoa hậu Việt Nam](https://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_h%E1%BA%ADu_Vi%E1%BB%87t_Nam)năm [2006](https://vi.wikipedia.org/wiki/2006).
## Mất
[2001](https://vi.wikipedia.org/wiki/2001)– [Dương Văn Minh](https://vi.wikipedia.org/wiki/D%C6%B0%C6%A1ng_V%C4%83n_Minh), tổng thống cuối cùng của [Việt Nam Cộng hòa](https://vi.wikipedia.org/wiki/Vi%E1%BB%87t_Nam_C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a)(s. [1916](https://vi.wikipedia.org/wiki/1916)). [2002](https://vi.wikipedia.org/wiki/2002)– [Edsger Dijkstra](https://vi.wikipedia.org/wiki/Edsger_Dijkstra), nhà [khoa học máy tính](https://vi.wikipedia.org/wiki/Khoa_h%E1%BB%8Dc_m%C3%A1y_t%C3%ADnh) [Hà Lan](https://vi.wikipedia.org/wiki/H%C3%A0_Lan)(s. [1930](https://vi.wikipedia.org/wiki/1930)). [2005](https://vi.wikipedia.org/wiki/2005)– [Đồng Văn Cống](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%93ng_V%C4%83n_C%E1%BB%91ng)trung tướng [Quân đội Nhân dân Việt Nam](https://vi.wikipedia.org/wiki/Qu%C3%A2n_%C4%91%E1%BB%99i_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Vi%E1%BB%87t_Nam)
## Ngày lễ và kỷ niệm
- Ngày thế giới chống
[vũ khí nguyên tử](https://vi.wikipedia.org/wiki/V%C5%A9_kh%C3%AD_h%E1%BA%A1t_nh%C3%A2n)
## Tham khảo
## Liên kết ngoài
|
|![]()
[6 tháng 8](https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:6_August?uselang=vi) [Hiroshima ngày 6/8/1945](http://vietsciences.free.fr/timhieu/khoahoc/quadiacau/hiroshima060845.htm), bài viết của Võ Thị Diệu Hằng ngày 6/8/2009
|
|[Thể loại](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i):
# Vũ khí hạt nhân
|
|![]()
|
|Bài viết này có nhiều yêu cầu
Xin giúp
**Vũ khí hạt nhân** ( [tiếng Anh](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Anh): *nuclear weapon*) là loại [vũ khí hủy diệt hàng loạt](https://vi.wikipedia.org/wiki/V%C5%A9_kh%C3%AD_h%E1%BB%A7y_di%E1%BB%87t_h%C3%A0ng_lo%E1%BA%A1t) mà [năng lượng](https://vi.wikipedia.org/wiki/N%C4%83ng_l%C6%B0%E1%BB%A3ng) của nó do các [phản ứng phân hạch hạt nhân](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ph%E1%BA%A3n_%E1%BB%A9ng_ph%C3%A2n_h%E1%BA%A1ch_h%E1%BA%A1t_nh%C3%A2n) hoặc/và [phản ứng hợp hạch](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ph%E1%BA%A3n_%E1%BB%A9ng_t%E1%BB%95ng_h%E1%BB%A3p_h%E1%BA%A1t_nh%C3%A2n) gây ra. Một vũ khí hạt nhân nhỏ nhất cũng có sức công phá lớn hơn bất kỳ vũ khí quy ước nào. Vũ khí có sức công phá tương đương với 10 triệu tấn [thuốc nổ](https://vi.wikipedia.org/wiki/Thu%E1%BB%91c_n%E1%BB%95) có thể phá hủy hoàn toàn một thành phố. Nếu sức công phá là 100 triệu tấn (mặc dù hiện nay chưa thể thực hiện được) thì có thể phá hủy một vùng với bán kính 100 – 160 km. Cho đến nay, mới chỉ có [hai quả bom hạt nhân được dùng](https://vi.wikipedia.org/wiki/V%E1%BB%A5_n%C3%A9m_bom_nguy%C3%AAn_t%E1%BB%AD_xu%E1%BB%91ng_Hiroshima_v%C3%A0_Nagasaki) trong [Đệ nhị thế chiến](https://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_th%E1%BA%BF_gi%E1%BB%9Bi_th%E1%BB%A9_hai): quả bom thứ nhất được ném xuống [Hiroshima](https://vi.wikipedia.org/wiki/Hiroshima) ( [Nhật Bản](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%E1%BA%ADt_B%E1%BA%A3n)) vào ngày 6 tháng 8 năm [1945](https://vi.wikipedia.org/wiki/1945) có tên là * và được làm từ Little Boy* [uranium](https://vi.wikipedia.org/wiki/Urani); quả sau có tên là *và được ném xuống* [Fat Man](https://vi.wikipedia.org/wiki/Fat_Man) [Nagasaki](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nagasaki), cũng ở [Nhật Bản](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%E1%BA%ADt_B%E1%BA%A3n)ba ngày sau đó, được làm từ [plutonium](https://vi.wikipedia.org/wiki/Plutoni).
## Mục lục
[1 Lịch sử vũ khí hạt nhân](https://vi.wikipedia.org/wiki/V%C5%A9_kh%C3%AD_h%E1%BA%A1t_nh%C3%A2n#L.E1.BB.8Bch_s.E1.BB.AD_v.C5.A9_kh.C3.AD_h.E1.BA.A1t_nh.C3.A2n) [2 Các loại vũ khí hạt nhân](https://vi.wikipedia.org/wiki/V%C5%A9_kh%C3%AD_h%E1%BA%A1t_nh%C3%A2n#C.C3.A1c_lo.E1.BA.A1i_v.C5.A9_kh.C3.AD_h.E1.BA.A1t_nh.C3.A2n) [3 Ảnh hưởng của vụ nổ hạt nhân](https://vi.wikipedia.org/wiki/V%C5%A9_kh%C3%AD_h%E1%BA%A1t_nh%C3%A2n#.E1.BA.A2nh_h.C6.B0.E1.BB.9Fng_c.E1.BB.A7a_v.E1.BB.A5_n.E1.BB.95_h.E1.BA.A1t_nh.C3.A2n) [4 Phóng bom hạt nhân](https://vi.wikipedia.org/wiki/V%C5%A9_kh%C3%AD_h%E1%BA%A1t_nh%C3%A2n#Ph.C3.B3ng_bom_h.E1.BA.A1t_nh.C3.A2n) [5 Sở hữu, kiểm soát và luật pháp về vũ khí hạt nhân](https://vi.wikipedia.org/wiki/V%C5%A9_kh%C3%AD_h%E1%BA%A1t_nh%C3%A2n#S.E1.BB.9F_h.E1.BB.AFu.2C_ki.E1.BB.83m_so.C3.A1t_v.C3.A0_lu.E1.BA.ADt_ph.C3.A1p_v.E1.BB.81_v.C5.A9_kh.C3.AD_h.E1.BA.A1t_nh.C3.A2n) [6 Xem thêm](https://vi.wikipedia.org/wiki/V%C5%A9_kh%C3%AD_h%E1%BA%A1t_nh%C3%A2n#Xem_th.C3.AAm) [7 Chú thích](https://vi.wikipedia.org/wiki/V%C5%A9_kh%C3%AD_h%E1%BA%A1t_nh%C3%A2n#Ch.C3.BA_th.C3.ADch) [8 Tham khảo](https://vi.wikipedia.org/wiki/V%C5%A9_kh%C3%AD_h%E1%BA%A1t_nh%C3%A2n#Tham_kh.E1.BA.A3o) [9 Liên kết ngoài](https://vi.wikipedia.org/wiki/V%C5%A9_kh%C3%AD_h%E1%BA%A1t_nh%C3%A2n#Li.C3.AAn_k.E1.BA.BFt_ngo.C3.A0i)
## Lịch sử vũ khí hạt nhân
Những vũ khí hạt nhân đầu tiên được
[Hoa Kỳ](https://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3) chế tạo cùng với sự giúp đỡ của [Anh Quốc](https://vi.wikipedia.org/wiki/V%C6%B0%C6%A1ng_qu%E1%BB%91c_Li%C3%AAn_hi%E1%BB%87p_Anh_v%C3%A0_B%E1%BA%AFc_Ireland) trong [Đệ nhị thế chiến](https://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_th%E1%BA%BF_gi%E1%BB%9Bi_th%E1%BB%A9_hai), đó là một phần của [dự án Manhattan](https://vi.wikipedia.org/wiki/D%E1%BB%B1_%C3%A1n_Manhattan) tối mật. Lúc đầu, việc chế tạo vũ khí hạt nhân là sự lo sợ [Đức Quốc xã](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%A9c_Qu%E1%BB%91c_X%C3%A3) có thể chế tạo và sử dụng trước quân đội đồng minh. Nhưng cuối cùng thì hai thành phố của [Nhật Bản](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%E1%BA%ADt_B%E1%BA%A3n) là [Hiroshima](https://vi.wikipedia.org/wiki/Hiroshima) và [Nagasaki](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nagasaki) lại là nơi chịu đựng sức tàn phá của những quả bom nguyên tử đầu tiên vào năm [1945](https://vi.wikipedia.org/wiki/1945). [Liên Xô](https://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_X%C3%B4) cũng đẩy mạnh [Dự án vũ khí hạt nhân](https://vi.wikipedia.org/wiki/D%E1%BB%B1_%C3%A1n_v%C5%A9_kh%C3%AD_h%E1%BA%A1t_nh%C3%A2n_c%E1%BB%A7a_Li%C3%AAn_X%C3%B4) và chế tạo, thử nghiệm vũ khí hạt nhân đầu tiên vào năm [1949](https://vi.wikipedia.org/wiki/1949). Cả Hoa Kỳ và Liên Xô đều phát triển vũ khí hạt nhân nhiệt hạch vào những năm giữa của thập niên 1950. Việc phát minh ra các tên lửa hoạt động ổn định vào những năm 1960 đã làm cho khả năng mang các vũ khí hạt nhân đến bất kỳ nơi nào trên thế giới trong một thời gian ngắn trở thành hiện thực. Hai [siêu cường](https://vi.wikipedia.org/wiki/Si%C3%AAu_c%C6%B0%E1%BB%9Dng) của [chiến tranh Lạnh](https://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_L%E1%BA%A1nh) đã chấp nhận một chiến dịch nhằm hạn chế việc chạy đua vũ khí hạt nhân nhằm duy trì một nền hòa bình mong manh lúc đó.
Vũ khí hạt nhân từng là biểu tượng cho sức mạnh quân sự và sức mạnh quốc gia. Việc
[thử nghiệm hạt nhân](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Th%E1%BB%AD_nghi%E1%BB%87m_h%E1%BA%A1t_nh%C3%A2n&action=edit&redlink=1) thường để kiểm tra các thiết kế mới cũng như là gửi các thông điệp chính trị. Một số quốc gia khác cũng phát triển vũ khí hạt nhân trong thời gian này, đó là [Anh Quốc](https://vi.wikipedia.org/wiki/V%C6%B0%C6%A1ng_qu%E1%BB%91c_Li%C3%AAn_hi%E1%BB%87p_Anh_v%C3%A0_B%E1%BA%AFc_Ireland), [Pháp](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ph%C3%A1p), [Trung Quốc](https://vi.wikipedia.org/wiki/Trung_Qu%E1%BB%91c). Năm thành viên của “câu lạc bộ các nước có vũ khí hạt nhân” đồng ý một thỏa hiệp hạn chế việc phổ biến vũ khí hạt nhân ở các quốc gia khác mặc dù có ít nhất hai nước ( [Ấn Độ](https://vi.wikipedia.org/wiki/%E1%BA%A4n_%C4%90%E1%BB%99), [Nam Phi](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nam_Phi)) đã chế tạo thành công và một nước ( [Israel](https://vi.wikipedia.org/wiki/Israel)) có thể đã phát triển vũ khí hạt nhân vào thời điểm đó. Vào đầu những năm [1990](https://vi.wikipedia.org/wiki/1990), nước kế thừa Liên Xô trước đây là nước [Nga](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nga) cùng với Hoa Kỳ cam kết giảm số đầu đạn hạt nhân dự trữ để gia tăng sự ổn định quốc tế. Mặc dù vậy, việc phổ biến vũ khí hạt nhân vẫn tiếp tục. [Pakistan](https://vi.wikipedia.org/wiki/Pakistan) thử nghiệm vũ khí đầu tiên của họ vào năm [1998](https://vi.wikipedia.org/wiki/1998), [CHDCND Triều Tiên](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tri%E1%BB%81u_Ti%C3%AAn) công bố đã phát triển vũ khí hạt nhân vào năm [2004](https://vi.wikipedia.org/wiki/2004). Vũ khí hạt nhân là một trong những vấn đề trọng tâm của các căng thẳng về chính trị quốc tế và vẫn đóng vai trò quan trọng trong các vấn đề xã hội từ khi nó được khởi đầu từ những năm 1940. Vũ khí hạt nhân thường được coi là biểu tượng phi thường của con người trong việc sử dụng sức mạnh của tự nhiên để hủy diệt con người.
## Các loại vũ khí hạt nhân
Vũ khí hạt nhân đơn giản là lấy
[năng lượng](https://vi.wikipedia.org/wiki/N%C4%83ng_l%C6%B0%E1%BB%A3ng) từ quá trình [phân hạch](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ph%E1%BA%A3n_%E1%BB%A9ng_ph%C3%A2n_h%E1%BA%A1ch_h%E1%BA%A1t_nh%C3%A2n) (còn gọi là *phân rã hạt nhân*). Một [vật liệu](https://vi.wikipedia.org/wiki/V%E1%BA%ADt_li%E1%BB%87u) có khả năng phân rã được lắp ráp vào một [khối lượng tới hạn](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Kh%E1%BB%91i_l%C6%B0%E1%BB%A3ng_t%E1%BB%9Bi_h%E1%BA%A1n&action=edit&redlink=1), trong đó khởi phát một [phản ứng dây chuyền](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ph%E1%BA%A3n_%E1%BB%A9ng_d%C3%A2y_chuy%E1%BB%81n) và phản ứng đó gia tăng theo tốc độ của hàm mũ, giải thoát một năng lượng khổng lồ. Quá trình này được thực hiện bằng cách bắn một mẫu vật liệu [chưa tới hạn](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ch%C6%B0a_t%E1%BB%9Bi_h%E1%BA%A1n&action=edit&redlink=1) này vào một mẫu vật liệu chưa tới hạn khác để tạo ra một trạng thái gọi là [siêu tới hạn](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Si%C3%AAu_t%E1%BB%9Bi_h%E1%BA%A1n&action=edit&redlink=1). Khó khăn chủ yếu trong việc thiết kế tất cả các vũ khí hạt nhân là đảm bảo một phần chủ yếu các nhiêu liệu được dùng trước khi vũ khí tự phá hủy bản thân nó. Thông thường vũ khí như vậy được gọi là **bom nguyên tử**, còn gọi là **bom A**.
Các loại vũ khí cao cấp hơn thì lấy năng lượng nhiều hơn từ quá trình
[nhiệt hạch](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ph%E1%BA%A3n_%E1%BB%A9ng_t%E1%BB%95ng_h%E1%BB%A3p_h%E1%BA%A1t_nh%C3%A2n) (còn gọi là *tổng hợp hạt nhân*). Trong loại vũ khí này, [bức xạ nhiệt](https://vi.wikipedia.org/wiki/B%E1%BB%A9c_x%E1%BA%A1_%C4%91i%E1%BB%87n_t%E1%BB%AB) từ vụ nổ phân rã hạt nhân được dùng để nung nóng và nén đầu mang [tritium](https://vi.wikipedia.org/wiki/Triti), [deuterium](https://vi.wikipedia.org/wiki/Hi%C4%91r%C3%B4#.C4.90.E1.BB.93ng_v.E1.BB.8B), hoặc [liti](https://vi.wikipedia.org/wiki/Liti), từ đó xảy ra phản ứng nhiệt hạch với năng lượng được giải thoát lớn hơn rất nhiều. Thông thường vũ khí như vậy được gọi là **bom khinh khí**, còn gọi là **bom hydro**, **bom H** hay **bom nhiệt hạch**. Nó có thể giải thoát một năng lượng lớn hơn hàng ngàn lần so với bom nguyên tử.
Người ta còn tạo ra các vũ khí tinh vi hơn cho một số mục đích đặc biệt.
[Vụ nổ hạt nhân](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=V%E1%BB%A5_n%E1%BB%95_h%E1%BA%A1t_nh%C3%A2n&action=edit&redlink=1) được thực hiện nhờ một luồng [bức xạ neutron](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=B%E1%BB%A9c_x%E1%BA%A1_neutron&action=edit&redlink=1) xung quanh vũ khí hạt nhân, sự có mặt của các vật liệu phù hợp (như [Coban](https://vi.wikipedia.org/wiki/Coban) hoặc [vàng](https://vi.wikipedia.org/wiki/V%C3%A0ng)) có thể gia tăng độ [ô nhiễm phóng xạ](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C3%94_nhi%E1%BB%85m_ph%C3%B3ng_x%E1%BA%A1). Người ta có thể thiết kế vũ khí hạt nhân có thể cho phép [neutron](https://vi.wikipedia.org/wiki/Neutron) thoát ra nhiều nhất; những quả bom như vậy được gọi là *. Về lý thuyết, các bom neutron* [vũ khí phản vật chất](https://vi.wikipedia.org/wiki/V%C5%A9_kh%C3%AD_ph%E1%BA%A3n_v%E1%BA%ADt_ch%E1%BA%A5t), trong đó sử dụng các phản ứng giữa [vật chất](https://vi.wikipedia.org/wiki/V%E1%BA%ADt_ch%E1%BA%A5t)và [phản vật chất](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ph%E1%BA%A3n_v%E1%BA%ADt_ch%E1%BA%A5t), không phải là vũ khí hạt nhân nhưng nó có thể là một vũ khí với sức công phá cao hơn cả vũ khí hạt nhân.
## Ảnh hưởng của vụ nổ hạt nhân
Năng lượng từ vụ nổ vũ khí hạt nhân thoát ra ở bốn loại sau đây:
[Áp lực](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C3%81p_l%E1%BB%B1c)— 40-60% tổng năng lượng [Bức xạ nhiệt](https://vi.wikipedia.org/wiki/B%E1%BB%A9c_x%E1%BA%A1_%C4%91i%E1%BB%87n_t%E1%BB%AB)— 30-50% tổng năng lượng [Bức xạ ion](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=B%E1%BB%A9c_x%E1%BA%A1_ion&action=edit&redlink=1)— 5% tổng năng lượng [Bức xạ dư](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=B%E1%BB%A9c_x%E1%BA%A1_d%C6%B0&action=edit&redlink=1)(bụi phóng xạ) — 5-10% tổng năng lượng
Lượng năng lượng giải thoát của từng loại phụ thuộc vào thiết kế của vũ khí và môi trường mà vụ nổ hạt nhân xảy ra. Bức xạ dư là năng lượng được giải thoát sau vụ nổ, trong khi các loại khác thì được giải thoát ngay lập tức.
Năng lượng được giải thoát bởi vụ nổ bom hạt nhân được đo bằng
[kiloton](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%C6%B0%C6%A1ng_l%C6%B0%E1%BB%A3ng_n%E1%BB%95) hoặc [megaton](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%C6%B0%C6%A1ng_l%C6%B0%E1%BB%A3ng_n%E1%BB%95) – tương đương với hàng ngàn và hàng triệu tấn [thuốc nổ TNT](https://vi.wikipedia.org/wiki/Trinitrotoluen) ( **t**ri- **n**itro- **t**oluen). Vũ khí phân hạch đầu tiên có sức công phá đo được là vài ngàn kiloton, trong khi vụ nổ bom khinh khí lớn nhất đo được là 10 megaton. Trên thực tế vũ khí hạt nhân có thể tạo ra các sức công phá khác nhau, từ nhỏ hơn một kiloton ở các vũ khí hạt nhân cầm tay như [1] [Davy Crockett](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=DavyCrockett_%28bom%29&action=edit&redlink=1)của [Hoa Kỳ](https://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3)cho đến 54 megaton như [Bom Sa hoàng](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tsar_Bomba)(Tsar-Bomba) của [Liên Xô](https://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_X%C3%B4)(vào [ngày](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ng%C3%A0y) [30](https://vi.wikipedia.org/wiki/30)/ [10](https://vi.wikipedia.org/wiki/10)/ [1961](https://vi.wikipedia.org/wiki/1961)).
Hiệu ứng quan trọng nhất của vũ khí hạt nhân là áp lực và bức xạ nhiệt có cơ chế phá hủy giống như các vũ khí quy ước. Sự khác biệt cơ bản là vũ khí hạt nhân có thể giải thoát một lượng lớn năng lượng tại một thời điểm. Tàn phá chủ yếu của bom hạt nhân không liên quan trực tiếp đến quá trình hạt nhân giải thoát năng lượng mà liên quan đến sức mạnh của vụ nổ
Mức độ tàn phá của ba loại năng lượng đầu tiên khác nhau tùy theo kích thước của bom. Bức xạ nhiệt suy giảm theo khoảng cách chậm nhất, do đó, bom càng lớn thì hiệu ứng phá hủy do nhiệt càng mạnh. Bức xạ ion bị suy giảm nhanh chóng trong không khí, nên nó chỉ nguy hiểm đối với các vũ khí hạt nhân hạng nhẹ. Áp lực suy giảm nhanh hơn bức xạ nhiệt nhưng chậm hơn bức xạ ion.
## Phóng bom hạt nhân
Thuật ngữ
[vũ khí hạt nhân chiến lược](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=V%C5%A9_kh%C3%AD_h%E1%BA%A1t_nh%C3%A2n_chi%E1%BA%BFn_l%C6%B0%E1%BB%A3c&action=edit&redlink=1) được dùng để chỉ các vũ khí lớn với các mục tiêu phá hủy lớn như các thành phố. [Vũ khí hạt nhân chiến thuật](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=V%C5%A9_kh%C3%AD_h%E1%BA%A1t_nh%C3%A2n_chi%E1%BA%BFn_thu%E1%BA%ADt&action=edit&redlink=1) là các vũ khí hạt nhân nhỏ hơn được dùng để phá hủy các mục tiêu quân sự, viễn thông hoặc hạ tầng cơ sở. Theo tiêu chuẩn hiện đại thì các quả bom ném xuống Hiroshima và Nagasaki vào năm [1945](https://vi.wikipedia.org/wiki/1945) có thể được coi là các vũ khí hạt nhân chiến thuật (sức công phá là 13 và 22 kiloton), mặc dù, các vũ khí hạt nhân chiến thuật nhẹ hơn và nhỏ hơn đáng kể.
Các phương pháp phóng vũ khí hạt nhân là:
### Bom hấp dẫn
Không một vũ khí hạt nhân nào đủ tiêu chuẩn là
*bom gỗ* – đó là từ lóng mà quân đội Hoa Kỳ dùng để chỉ một loại bom hoàn thiện, không phải bảo hành sửa chữa, không nguy hiểm dưới mọi điều kiện trước khi cho nổ. * là loại bom được thiết kế để được thả xuống từ các Bom hấp dẫn* [máy bay](https://vi.wikipedia.org/wiki/M%C3%A1y_bay). Yêu cầu của loại bom này là phải chịu được các dao động và thay đổi về nhiệt độ và áp suất của không khí. Lúc đầu, các vũ khí thường có một cái chốt an toàn ở trạng thái đóng trong quá trình bay. Chúng phải thỏa mãn các yêu cầu về độ ổn định để tránh các vụ nổ hoặc rơi bất ngờ có thể xảy ra. Rất nhiều loại vũ khí có một thiết bị đóng ngắt để khởi động quá trình nổ. Các vũ khí hạt nhân của Mỹ thỏa mãn các tiêu chuẩn an toàn nói trên sẽ được ký hiệu bởi chữ cái “B”, và tiếp theo (không có dấu nối) là các ký hiệu vật lý cần thiết. Ví dụ bom *B61*là một loại bom như vậy, được Mỹ chế tạo rất nhiều và lưu trữ trong các kho chứa đạn dược trong nhiều thập kỷ.
Có nhiều kỹ thuật ném bom như thả bom tự do trong không khí, thả bom bằng dù với cơ chế cho nổ chậm để máy bay ném bom có thời gian thoát khỏi vùng nguy hiểm khi bom nổ.
Những quả bom hấp dẫn đầu tiên chỉ có thể được mang bằng
[B-29 Superfortress](https://vi.wikipedia.org/wiki/B-29_Superfortress). Thế hệ bom tiếp theo vẫn rất lớn và nặng, chỉ có các [pháo đài bay B-52](https://vi.wikipedia.org/wiki/Boeing_B-52_Stratofortress), [máy bay ném bom lớn V](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=M%C3%A1y_bay_n%C3%A9m_bom_l%E1%BB%9Bn_V&action=edit&redlink=1) mới có thể mang được. Nhưng vào giữa những năm 1950, người ta có thể chế tạo được các vũ khí nhỏ, nhẹ hơn và có thể được mang bằng các [máy bay chiến đấu](https://vi.wikipedia.org/wiki/M%C3%A1y_bay_chi%E1%BA%BFn_%C4%91%E1%BA%A5u) kiêm ném bom bình thường.
### Tên lửa đạn đạo mang đầu đạn hạt nhân
Các
[tên lửa đạn đạo](https://vi.wikipedia.org/wiki/T%C3%AAn_l%E1%BB%ADa_%C4%91%E1%BA%A1n_%C4%91%E1%BA%A1o) là các tên lửa có chất nổ, được máy tính hoặc người điều khiển, sau khi phóng thì chúng chỉ chịu ảnh hưởng của lực hấp dẫn và lực cản của không khí gây ra. Tên lửa đạn đạo dùng để mang các [đầu đạn](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=%C4%90%E1%BA%A7u_%C4%91%E1%BA%A1n&action=edit&redlink=1) với tầm xa từ mười cho đến vài trăm km. Các [tên lửa đạn đạo liên lục địa](https://vi.wikipedia.org/wiki/T%C3%AAn_l%E1%BB%ADa_li%C3%AAn_l%E1%BB%A5c_%C4%91%E1%BB%8Ba) hoặc các [tên lửa đạn đạo vượt đại châu](https://vi.wikipedia.org/wiki/T%C3%AAn_l%E1%BB%ADa_li%C3%AAn_l%E1%BB%A5c_%C4%91%E1%BB%8Ba) được phóng từ các [tàu ngầm](https://vi.wikipedia.org/wiki/T%C3%A0u_ng%E1%BA%A7m) có thể theo các [lộ trình](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=L%E1%BB%99_tr%C3%ACnh&action=edit&redlink=1) [dưới quỹ đạo](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=D%C6%B0%E1%BB%9Bi_qu%E1%BB%B9_%C4%91%E1%BA%A1o&action=edit&redlink=1) hoặc [quỹ đạo](https://vi.wikipedia.org/wiki/Qu%E1%BB%B9_%C4%91%E1%BA%A1o) với tầm xa xuyên lục địa. Các tên lửa đầu tiên chỉ có thể mang một [đầu đạn](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=%C4%90%E1%BA%A7u_%C4%91%E1%BA%A1n&action=edit&redlink=1), thường với sức công phá khoảng megaton. Các [tên lửa](https://vi.wikipedia.org/wiki/T%C3%AAn_l%E1%BB%ADa) như vậy yêu cầu phải có khả năng hoạt động với tính chính xác rất cao để đảm bảo phá hủy mục tiêu.
Từ những năm 1970, các tên lửa đạn đạo hiện đại được phát triển với khả năng nhắm tới mục tiêu với độ chính xác cao hơn nhiều. Điều này làm cho một tên lửa, trong một lần phóng, có thể mang đến hơn một chục đầu đạn và nhắm tới các mục tiêu độc lập với nhau. Mỗi đầu đạn có thể có sức công phá vài kiloton. Đây là một điểm mạnh quan trọng của tên lửa đạn đạo có nhiều đầu đạn. Nó không chỉ cho phép phá hủy các mục tiêu khác nhau, độc lập với nhau mà còn có thể cùng công phá một mục tiêu theo kiểu bủa vây hoặc có thể tác chiến với các
[vũ khí chiến thuật](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=V%C5%A9_kh%C3%AD_chi%E1%BA%BFn_thu%E1%BA%ADt&action=edit&redlink=1) khác để vô hiệu hóa tất cả các hệ thống phòng thủ của đối phương. Vào những năm 1970, [Liên Xô](https://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_X%C3%B4) công bố kế hoạch nhằm chế tạo ra các tên lửa đạn đạo nhiều đầu đạn. Số tên lửa như vậy đủ lớn để cứ mỗi 19 giây đến 3 phút thì phóng một tên lửa tới các thành phố lớn của nước [Mỹ](https://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3), và việc đó có thể được thực hiện liên tục trong một giờ đồng hồ.
Tên lửa mang đầu đạn ở trong các kho lưu trữ đạn được của Hoa Kỳ được ký hiệu bằng chữ “W” ở đầu, ví dụ
*W61* có các tính chất như *B61* nói ở trên nhưng có các yêu cầu về môi trường khác hẳn.
### Tên lửa hành trình mang đầu đạn hạt nhân
[Tên lửa hành trình](https://vi.wikipedia.org/wiki/T%C3%AAn_l%E1%BB%ADa_h%C3%A0nh_tr%C3%ACnh)có tầm tác dụng ngắn hơn [tên lửa đạn đạo xuyên lục địa](https://vi.wikipedia.org/wiki/T%C3%AAn_l%E1%BB%ADa_li%C3%AAn_l%E1%BB%A5c_%C4%91%E1%BB%8Ba)nhưng rất khó bị đối phương phát hiện và ngăn chặn. [Tên lửa hành trình](https://vi.wikipedia.org/wiki/T%C3%AAn_l%E1%BB%ADa_h%C3%A0nh_tr%C3%ACnh) có thể mang đầu đạn hạt nhân, bay ở độ cao rất thấp, khoảng cách ngắn và được dẫn đường bởi các hệ thống điều khiển bên trong hoặc bên ngoài (như [hệ thống định vị toàn cầu](https://vi.wikipedia.org/wiki/H%E1%BB%87_th%E1%BB%91ng_%C4%91%E1%BB%8Bnh_v%E1%BB%8B_to%C3%A0n_c%E1%BA%A7u) – GPS) làm cho chúng khó có thể bị đối phương phát hiện và ngăn chặn. Tên lửa hành trình mang được trọng lượng nhỏ hơn tên lửa đạn đạo rất nhiều nên sức công phá của đầu đạn mà nó mang thường là nhỏ. Tên lửa hành trình không thể mang nhiều đầu đạn nên không thể công phá nhiều mục tiêu. Mỗi tên lửa như vậy chỉ mang một đầu đạn mà thôi. Tuy nhiên, do gọn nhẹ nên tên lửa hành trình quy ước có thể được phóng đi từ các [bệ phóng di động](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=B%E1%BB%87_ph%C3%B3ng_di_%C4%91%E1%BB%99ng&action=edit&redlink=1) trên mặt đất, từ các [chiến hạm](https://vi.wikipedia.org/wiki/Thi%E1%BA%BFt_gi%C3%A1p_h%E1%BA%A1m) hoặc từ các [máy bay chiến đấu](https://vi.wikipedia.org/wiki/M%C3%A1y_bay_chi%E1%BA%BFn_%C4%91%E1%BA%A5u). Tên của các đầu đạn dành cho tên lửa hành trình của Mỹ không khác biệt với tên của các đầu đạn dành cho tên lửa đạn đạo.
### Các phương pháp khác
Các phương pháp mang đầu đạn hạt nhân khác gồm
[súng cối](https://vi.wikipedia.org/wiki/S%C3%BAng_c%E1%BB%91i), [mìn](https://vi.wikipedia.org/wiki/M%C3%ACn), bom phá tàu ngầm, [ngư lôi](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ng%C6%B0_l%C3%B4i),… Vào những năm 1950, Hoa Kỳ còn phát triển một loại đầu đạt hạt nhân với mục đích phòng không có tên là [Nike Hercules](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Nike_Hercules&action=edit&redlink=1). Sau đó, nó được phát triển thành loại [tên lửa chống tên lửa](https://vi.wikipedia.org/wiki/T%C3%AAn_l%E1%BB%ADa_ch%E1%BB%91ng_t%C3%AAn_l%E1%BB%ADa_%C4%91%E1%BA%A1n_%C4%91%E1%BA%A1o) đạn đạo với đầu đạn lớn hơn. Phần lớn các vũ khí hạt nhân phòng không đều không được dùng vào cuối những năm [1960](https://vi.wikipedia.org/wiki/1960), các bom phá tàu ngầm không được dùng vào năm [1990](https://vi.wikipedia.org/wiki/1990). Tuy vậy, [Liên Xô](https://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_X%C3%B4) (và sau đó là [Nga](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nga)) vẫn tiếp tục duy trì tên lửa chống tên lửa đạn đạo với đầu đạn hạt nhân. Một loại vũ khí chiến thuật nhỏ, nhẹ, hai người mang (thường hay bị gọi nhầm là [bom xách tay](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Bom_x%C3%A1ch_tay&action=edit&redlink=1)) cũng khá phổ biến mặc dù nó không chính xác và không tiện lợi lắm.
Xem
[danh sách vũ khí hạt nhân](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Danh_s%C3%A1ch_v%C5%A9_kh%C3%AD_h%E1%BA%A1t_nh%C3%A2n&action=edit&redlink=1) để biết thiết kế các loại vũ khí hạt nhân.
## Sở hữu, kiểm soát và luật pháp về vũ khí hạt nhân
Hơn hai ngàn
[vụ nổ hạt nhân](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=V%E1%BB%A5_n%E1%BB%95_h%E1%BA%A1t_nh%C3%A2n&action=edit&redlink=1) sau đó là do việc [thử nghiệm hạt nhân](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Th%E1%BB%AD_nghi%E1%BB%87m_h%E1%BA%A1t_nh%C3%A2n&action=edit&redlink=1), chủ yếu là do các quốc gia sau đây thực hiện: Hoa Kỳ, Liên Xô, Pháp, Anh, Trung Quốc, Ấn Độ và Pakistan.
Hiện có một hiệp ước quốc tế để chống việc phổ biến vũ khí hạt nhân là
[Hiệp ước không phổ biến vũ khí hạt nhân](https://vi.wikipedia.org/wiki/Hi%E1%BB%87p_%C6%B0%E1%BB%9Bc_kh%C3%B4ng_ph%E1%BB%95_bi%E1%BA%BFn_v%C5%A9_kh%C3%AD_h%E1%BA%A1t_nh%C3%A2n), hay được biết đến với tên NPT (viết tắt của tên tiếng Anh: *Nuclear Non-Proliferation Treaty*).
Các nước hiện nay công bố đang sở hữu vũ khí hạt nhân là
[Hoa Kỳ](https://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3), [Nga](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nga), [Pháp](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ph%C3%A1p), [Anh](https://vi.wikipedia.org/wiki/Anh), [Trung Quốc](https://vi.wikipedia.org/wiki/Trung_Qu%E1%BB%91c), [Ấn Độ](https://vi.wikipedia.org/wiki/%E1%BA%A4n_%C4%90%E1%BB%99), [Pakistan](https://vi.wikipedia.org/wiki/Pakistan) và CHDCND [Triều Tiên](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tri%E1%BB%81u_Ti%C3%AAn). Thêm vào đó, [Israel](https://vi.wikipedia.org/wiki/Israel) luôn được cộng đồng quốc tế cho là sở hữu bom hạt nhân mặc dù nước này chưa bao giờ chính thức khẳng định hay phủ định. [Iran](https://vi.wikipedia.org/wiki/Iran) và [Syria](https://vi.wikipedia.org/wiki/Syria) bị Hoa Kỳ cáo buộc là có sở hữu vũ khí hạt nhân.
Có bốn quốc gia từng sở hữu vũ khí hạt nhân nhưng đã từ bỏ.
[Kazakhstan](https://vi.wikipedia.org/wiki/Kazakhstan), [Belarus](https://vi.wikipedia.org/wiki/Belarus) và [Ukraina](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ukraina) từng sở hữu một số lớn đầu đạn hạt nhân cũ từ thời [Liên Xô](https://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_X%C3%B4), tuy nhiên cả ba quốc gia đã giao nộp lại cho Nga và kí vào [NPT](https://vi.wikipedia.org/wiki/Hi%E1%BB%87p_%C6%B0%E1%BB%9Bc_kh%C3%B4ng_ph%E1%BB%95_bi%E1%BA%BFn_v%C5%A9_kh%C3%AD_h%E1%BA%A1t_nh%C3%A2n). [Nam Phi](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nam_Phi) cũng từng sản xuất ít nhất 6 quả bom hạt nhân vào những năm 1980 nhưng đã phá hủy chúng vào đầu thập kỉ 90 của thế kỉ trước và tham gia NPT. [[2]](https://vi.wikipedia.org/wiki/V%C5%A9_kh%C3%AD_h%E1%BA%A1t_nh%C3%A2n#cite_note-2)
Có năm quốc gia không tự sở hữu và sản xuất vũ khí hạt nhân nhưng đang được chia sẻ bởi
[Hoa Kỳ](https://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3), đó là [Bỉ](https://vi.wikipedia.org/wiki/B%E1%BB%89), [Đức](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%A9c), [Italia](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C3%9D), [Thổ Nhĩ Kỳ](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%95_Nh%C4%A9_K%E1%BB%B3) và [Hà Lan](https://vi.wikipedia.org/wiki/H%C3%A0_Lan). Trước đây, [Canada](https://vi.wikipedia.org/wiki/Canada) và [Hy Lạp](https://vi.wikipedia.org/wiki/Hy_L%E1%BA%A1p) cũng tham gia chương trình này. Các quốc gia này được Hoa Kỳ chia sẻ vũ khí hạt nhân (quyền sở hữu vẫn thuộc Hoa Kỳ) để sử dụng cho huấn luyện và tác chiến trong các chiến dịch của [NATO](https://vi.wikipedia.org/wiki/NATO).
Cơ quan quốc tế của
[Liên Hiệp Quốc](https://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_Hi%E1%BB%87p_Qu%E1%BB%91c) giám sát các vấn đề liên quan tới vũ khí hạt nhân là [Cơ quan Năng lượng Nguyên tử Quốc tế](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%C6%A1_quan_N%C4%83ng_l%C6%B0%E1%BB%A3ng_Nguy%C3%AAn_t%E1%BB%AD_Qu%E1%BB%91c_t%E1%BA%BF).
## Xem thêm
|
|
|
|![]()
[Vũ khí sinh học](https://vi.wikipedia.org/wiki/V%C5%A9_kh%C3%AD_sinh_h%E1%BB%8Dc) [Vũ khí hóa học](https://vi.wikipedia.org/wiki/V%C5%A9_kh%C3%AD_h%C3%B3a_h%E1%BB%8Dc) **Vũ khí hạt nhân** [Vũ khí phóng xạ](https://vi.wikipedia.org/wiki/V%C5%A9_kh%C3%AD_ph%C3%B3ng_x%E1%BA%A1) [Anh Quốc](https://vi.wikipedia.org/wiki/Anh_Qu%E1%BB%91c) [Ấn Độ](https://vi.wikipedia.org/wiki/%E1%BA%A4n_%C4%90%E1%BB%99) [Ba Lan](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ba_Lan) [Brasil](https://vi.wikipedia.org/wiki/Brasil) [Canada](https://vi.wikipedia.org/wiki/Canada) [Đài Loan](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%C3%A0i_Loan) [Hà Lan](https://vi.wikipedia.org/wiki/H%C3%A0_Lan) [Hoa Kỳ](https://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3) [Iran](https://vi.wikipedia.org/wiki/Iran) [Iraq](https://vi.wikipedia.org/wiki/Iraq) [Israel](https://vi.wikipedia.org/wiki/Israel) [Nam Phi](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nam_Phi) [Nga](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nga) [Pakistan](https://vi.wikipedia.org/wiki/Pakistan) [Pháp](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ph%C3%A1p) [Triều Tiên](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tri%E1%BB%81u_Ti%C3%AAn) [Trung Quốc](https://vi.wikipedia.org/wiki/Trung_Qu%E1%BB%91c) [Các nước có vũ khí hạt nhân](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%C3%A1c_n%C6%B0%E1%BB%9Bc_c%C3%B3_v%C5%A9_kh%C3%AD_h%E1%BA%A1t_nh%C3%A2n) [Sự phổ biến vũ khí hạt nhân](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=S%E1%BB%B1_ph%E1%BB%95_bi%E1%BA%BFn_v%C5%A9_kh%C3%AD_h%E1%BA%A1t_nh%C3%A2n&action=edit&redlink=1) [Chiến lược phát triển vũ khí hạt nhân](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Chi%E1%BA%BFn_l%C6%B0%E1%BB%A3c_ph%C3%A1t_tri%E1%BB%83n_v%C5%A9_kh%C3%AD_h%E1%BA%A1t_nh%C3%A2n&action=edit&redlink=1) [Khủng bố bằng vũ khí hạt nhân](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Kh%E1%BB%A7ng_b%E1%BB%91_b%E1%BA%B1ng_v%C5%A9_kh%C3%AD_h%E1%BA%A1t_nh%C3%A2n&action=edit&redlink=1) [Chiến tranh hạt nhân](https://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_h%E1%BA%A1t_nh%C3%A2n) [Lịch sử vũ khí hạt nhân](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%E1%BB%8Bch_s%E1%BB%AD_v%C5%A9_kh%C3%AD_h%E1%BA%A1t_nh%C3%A2n) [Thiết kế vũ khí hạt nhân](https://vi.wikipedia.org/wiki/Thi%E1%BA%BFt_k%E1%BA%BF_v%C5%A9_kh%C3%AD_h%E1%BA%A1t_nh%C3%A2n) [Vụ nổ hạt nhân](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=V%E1%BB%A5_n%E1%BB%95_h%E1%BA%A1t_nh%C3%A2n&action=edit&redlink=1) [Thử nghiệm hạt nhân](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Th%E1%BB%AD_nghi%E1%BB%87m_h%E1%BA%A1t_nh%C3%A2n&action=edit&redlink=1) [Bom bẩn](https://vi.wikipedia.org/wiki/Bom_b%E1%BA%A9n) [Chiến tranh phóng xạ](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Chi%E1%BA%BFn_tranh_ph%C3%B3ng_x%E1%BA%A1&action=edit&redlink=1)
- Các bài mang tính kỹ thuật hơn
- Lịch sử
[Lịch sử vũ khí hạt nhân](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%E1%BB%8Bch_s%E1%BB%AD_v%C5%A9_kh%C3%AD_h%E1%BA%A1t_nh%C3%A2n) [Dự án Manhattan](https://vi.wikipedia.org/wiki/D%E1%BB%B1_%C3%A1n_Manhattan) [Dự án vũ khí hạt nhân của Liên Xô](https://vi.wikipedia.org/wiki/D%E1%BB%B1_%C3%A1n_v%C5%A9_kh%C3%AD_h%E1%BA%A1t_nh%C3%A2n_c%E1%BB%A7a_Li%C3%AAn_X%C3%B4) [Phòng thí nghiệm quốc gia Los Alamos](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ph%C3%B2ng_th%C3%AD_nghi%E1%BB%87m_Qu%E1%BB%91c_gia_Los_Alamos) [Thử nghiệm hạt nhân](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Th%E1%BB%AD_nghi%E1%BB%87m_h%E1%BA%A1t_nh%C3%A2n&action=edit&redlink=1) [Ném bom nguyên tử xuống Hiroshima và Nagasaki](https://vi.wikipedia.org/wiki/V%E1%BB%A5_n%C3%A9m_bom_nguy%C3%AAn_t%E1%BB%AD_xu%E1%BB%91ng_Hiroshima_v%C3%A0_Nagasaki) [Dự án bom nguyên tử của Liên Xô](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=D%E1%BB%B1_%C3%A1n_bom_nguy%C3%AAn_t%E1%BB%AD_c%E1%BB%A7a_Li%C3%AAn_X%C3%B4&action=edit&redlink=1) [Dự án năng lượng hạt nhân của Đức](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=D%E1%BB%B1_%C3%A1n_n%C4%83ng_l%C6%B0%E1%BB%A3ng_h%E1%BA%A1t_nh%C3%A2n_c%E1%BB%A7a_%C4%90%E1%BB%A9c&action=edit&redlink=1) [Chương trình nguyên tử của Nhật](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ch%C6%B0%C6%A1ng_tr%C3%ACnh_nguy%C3%AAn_t%E1%BB%AD_c%E1%BB%A7a_Nh%E1%BA%ADt&action=edit&redlink=1) [Danh sách các tai nạn hạt nhân](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Danh_s%C3%A1ch_c%C3%A1c_tai_n%E1%BA%A1n_h%E1%BA%A1t_nh%C3%A2n&action=edit&redlink=1)(gồm cả các tai nạn về vũ khí hạt nhân)
-
- Các ngành
[khoa học](https://vi.wikipedia.org/wiki/Khoa_h%E1%BB%8Dc)và [công nghệ](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%C3%B4ng_ngh%E1%BB%87)có liên quan
## Chú thích
**The best overall printed sources on nuclear weapons design are: Hansen, Chuck.** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/V%C5%A9_kh%C3%AD_h%E1%BA%A1t_nh%C3%A2n#cite_ref-Hansen_1-0) *U.S. Nuclear Weapons: The Secret History.*San Antonio, TX: Aerofax, 1988; and the more-updated Hansen, Chuck. *Swords of Armageddon: U.S. Nuclear Weapons Development since 1945.*Sunnyvale, CA: Chukelea Publications, 1995. **Federation of American Scientists (fas.org) (** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/V%C5%A9_kh%C3%AD_h%E1%BA%A1t_nh%C3%A2n#cite_ref-2) [May 29](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=May_29&action=edit&redlink=1), [2000](https://vi.wikipedia.org/wiki/2000)). [Nuclear Weapons Program (South Africa)](http://www.fas.org/nuke/guide/rsa/nuke/index.html)
## Tham khảo
[Chú giải 1](https://vi.wikipedia.org/wiki/V%C5%A9_kh%C3%AD_h%E1%BA%A1t_nh%C3%A2n#fn_1_back): p. 54. [Bethe, Hans Albrecht](https://vi.wikipedia.org/wiki/Hans_Bethe). *The Road from Los Alamos*. Simon and Schuster, New York. ( [1991](https://vi.wikipedia.org/wiki/1991) [ISBN 0-671-74012-1](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0671740121))
- Glasstone, Samuel and Dolan, Philip J.,
*, U.S. Government Printing Office, 1977.* [The Effects of Nuclear Weapons (third edition)](http://www.cddc.vt.edu/host/atomic/nukeffct/) [PDF Version](http://www.princeton.edu/%7Eglobsec/publications/effects/effects.shtml) *, Departments of the Army, Navy, and Air Force, Washington, D.C., 1996.* [NATO Handbook on the Medical Aspects of NBC Defensive Operations (Part I – Nuclear)](http://www.fas.org/nuke/guide/usa/doctrine/dod/fm8-9/1toc.htm)
- Hansen, Chuck.
*U.S. Nuclear Weapons: The Secret History*, Arlington, TX: Aerofax, 1988.
- Hansen, Chuck.
*The Swords of Armageddon: U.S. nuclear weapons development since 1945*, Sunnyvale, CA: Chukelea Publications, 1995 [[1]](http://www.uscoldwar.com/). [Smyth, Henry DeWolf](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Smyth,_Henry_DeWolf&action=edit&redlink=1). *, Princeton University Press, 1945. (The first declassified report by the US government on nuclear weapons) (* [Atomic Energy for Military Purposes](http://nuclearweaponarchive.org/Smyth/) [Smyth Report](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Smyth_Report&action=edit&redlink=1)) *, Office of Technology Assessment (May 1979).* [The Effects of Nuclear War](http://www.fas.org/nuke/intro/nuke/7906/index.html)
- Rhodes, Richard.
*Dark Sun: The Making of the Hydrogen Bomb*. Simon and Schuster, New York, ( [1995](https://vi.wikipedia.org/wiki/1995) [ISBN 0-684-82414-0](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0684824140))
- Rhodes, Richard.
*The Making of the Atomic Bomb*. Simon and Schuster, New York, ( [1986](https://vi.wikipedia.org/wiki/1986) [ISBN 0-684-81378-5](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0684813785))
- Weart, Spencer R.
*Nuclear Fear: A History of Images*. Cambridge, Mass.: Harvard University Press, 1988.
## Liên kết ngoài
|
|![]()
[Vũ khí hạt nhân](https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Nuclear_weapons?uselang=vi) *Vũ trụ trong một vỏ hạt*, S. Hawking, Bantam, 2001. [Bản dịch tiếng Việt của Dạ Trạch](http://vietsciences.free.fr/design/cht_vutrutrongmotvohat.htm) [Nuclear Weapon Archive from Carey Sublette](http://nuclearweaponarchive.org)is a reliable source of information and has links to other sources and an informative [FAQ](http://nuclearweaponarchive.org/Nwfaq/Nfaq0.html). [Nuclear weapon simulator for several major cities](http://www.fas.org/main/content.jsp?formAction=297&contentId=367) [Nuclear Power and Nuclear Weapons: Making the Connections](http://www.neis.org/literature/Brochures/weapcon.htm)
- The
[Federation of American Scientists](http://fas.org)provide solid information on weapons of mass destruction, including [nuclear weapons](http://fas.org/nuke/)and their [effects](http://www.fas.org/nuke/intro/nuke/effects.htm)
- The
[Nuclear War Survival Skills](http://www.oism.org/nwss/)is a public domain text and is an excellent source on how to survive a nuclear attack. [Hiroshima Peace Memorial Museum](http://www.pcf.city.hiroshima.jp/) [Hiroshima A-bomb Photo Museum](http://www.nvccom.co.jp/abomb/indexe.html) [The Nagasaki Atomic Bomb Museum](http://www1.city.nagasaki.nagasaki.jp/na-bomb/museum/museume01.html) [Step by step scenario of a 150 kiloton bomb exploding in Manhattan](http://www.atomicarchive.com/Example/Example1.shtml)– click on the *Next >>*button at the bottom of each slide. [NHK Peace Archives](http://www.nhk.or.jp/peace/english/index.html)reports the program which makes the picture of the importance of the terrible disaster of atomic bomb and peace.
# Vụ ném bom nguyên tử xuống Hiroshima và Nagasaki
|
|![]()
|
|Thông tin trong bài này hoặc đoạn này không
Xin bạn hãy
|
|
|Chỉ huy
||Thành phần tham chiến
||Tổn thất
||Không có
||90.000–166.000 chết ở Hiroshima
|
60.000–80.000 chết ở Nagasaki
|.
|
Có nhiều nguyên nhân khiến con số chính xác người thiệt mạng không thống nhất. Các số liệu khác nhau bởi được thống kê vào các thời điểm khác nhau. Rất nhiều nạn nhân chết sau nhiều tháng, thậm chí nhiều năm bởi hậu quả của
Vai trò của hai vụ nổ đối với việc
Ngày 15 tháng 8 năm 1945,
## Mục lục
[1 Khởi đầu](https://vi.wikipedia.org/wiki/V%E1%BB%A5_n%C3%A9m_bom_nguy%C3%AAn_t%E1%BB%AD_xu%E1%BB%91ng_Hiroshima_v%C3%A0_Nagasaki#Kh.E1.BB.9Fi_.C4.91.E1.BA.A7u) [2 Hiroshima](https://vi.wikipedia.org/wiki/V%E1%BB%A5_n%C3%A9m_bom_nguy%C3%AAn_t%E1%BB%AD_xu%E1%BB%91ng_Hiroshima_v%C3%A0_Nagasaki#Hiroshima) [3 Những sự kiện từ ngày 7 đến 9 tháng 8](https://vi.wikipedia.org/wiki/V%E1%BB%A5_n%C3%A9m_bom_nguy%C3%AAn_t%E1%BB%AD_xu%E1%BB%91ng_Hiroshima_v%C3%A0_Nagasaki#Nh.E1.BB.AFng_s.E1.BB.B1_ki.E1.BB.87n_t.E1.BB.AB_ng.C3.A0y_7_.C4.91.E1.BA.BFn_9_th.C3.A1ng_8) [4 Nagasaki](https://vi.wikipedia.org/wiki/V%E1%BB%A5_n%C3%A9m_bom_nguy%C3%AAn_t%E1%BB%AD_xu%E1%BB%91ng_Hiroshima_v%C3%A0_Nagasaki#Nagasaki) [5 Những phương án tiếp tục tấn công nguyên tử vào Nhật Bản](https://vi.wikipedia.org/wiki/V%E1%BB%A5_n%C3%A9m_bom_nguy%C3%AAn_t%E1%BB%AD_xu%E1%BB%91ng_Hiroshima_v%C3%A0_Nagasaki#Nh.E1.BB.AFng_ph.C6.B0.C6.A1ng_.C3.A1n_ti.E1.BA.BFp_t.E1.BB.A5c_t.E1.BA.A5n_c.C3.B4ng_nguy.C3.AAn_t.E1.BB.AD_v.C3.A0o_Nh.E1.BA.ADt_B.E1.BA.A3n) [6 Sự đầu hàng của nước Nhật và chiếm đóng của Mỹ](https://vi.wikipedia.org/wiki/V%E1%BB%A5_n%C3%A9m_bom_nguy%C3%AAn_t%E1%BB%AD_xu%E1%BB%91ng_Hiroshima_v%C3%A0_Nagasaki#S.E1.BB.B1_.C4.91.E1.BA.A7u_h.C3.A0ng_c.E1.BB.A7a_n.C6.B0.E1.BB.9Bc_Nh.E1.BA.ADt_v.C3.A0_chi.E1.BA.BFm_.C4.91.C3.B3ng_c.E1.BB.A7a_M.E1.BB.B9) [7 Những người chịu hậu quả trực tiếp](https://vi.wikipedia.org/wiki/V%E1%BB%A5_n%C3%A9m_bom_nguy%C3%AAn_t%E1%BB%AD_xu%E1%BB%91ng_Hiroshima_v%C3%A0_Nagasaki#Nh.E1.BB.AFng_ng.C6.B0.E1.BB.9Di_ch.E1.BB.8Bu_h.E1.BA.ADu_qu.E1.BA.A3_tr.E1.BB.B1c_ti.E1.BA.BFp) [8 Bất đồng quanh hai vụ nổ nguyên tử](https://vi.wikipedia.org/wiki/V%E1%BB%A5_n%C3%A9m_bom_nguy%C3%AAn_t%E1%BB%AD_xu%E1%BB%91ng_Hiroshima_v%C3%A0_Nagasaki#B.E1.BA.A5t_.C4.91.E1.BB.93ng_quanh_hai_v.E1.BB.A5_n.E1.BB.95_nguy.C3.AAn_t.E1.BB.AD) [9 Xem thêm](https://vi.wikipedia.org/wiki/V%E1%BB%A5_n%C3%A9m_bom_nguy%C3%AAn_t%E1%BB%AD_xu%E1%BB%91ng_Hiroshima_v%C3%A0_Nagasaki#Xem_th.C3.AAm) [10 Ghi chú](https://vi.wikipedia.org/wiki/V%E1%BB%A5_n%C3%A9m_bom_nguy%C3%AAn_t%E1%BB%AD_xu%E1%BB%91ng_Hiroshima_v%C3%A0_Nagasaki#Ghi_ch.C3.BA)
## Khởi đầu
[Hoa Kỳ](https://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3), với sự hỗ trợ của [Anh](https://vi.wikipedia.org/wiki/V%C6%B0%C6%A1ng_qu%E1%BB%91c_Li%C3%AAn_hi%E1%BB%87p_Anh_v%C3%A0_B%E1%BA%AFc_Ireland) và [Canada](https://vi.wikipedia.org/wiki/Canada), đã thiết kế và chế tạo những quả bom nguyên tử đầu tiên trong [dự án Manhattan](https://vi.wikipedia.org/wiki/D%E1%BB%B1_%C3%A1n_Manhattan). Dự án ban đầu được khởi động bởi những nhà khoa học đến từ [Châu Âu](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ch%C3%A2u_%C3%82u) (có cả [Albert Einstein](https://vi.wikipedia.org/wiki/Albert_Einstein)) và các nhà khoa học Hoa Kỳ, những người lo ngại nước [Đức phát-xít](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%A9c_Qu%E1%BB%91c_X%C3%A3) cũng tiến hành chương trình phát triển vũ khí nguyên tử (chương trình, sau này, được biết là có tồn tại nhưng với quy mô nhỏ hơn rất nhiều và tiến độ bị người Mỹ bỏ xa). Riêng dự án thu hút tổng cộng 130.000 người từ hơn 30 tổ chức trên khắp nước Mỹ ở thời điểm sôi động nhất và tiêu tốn tổng cộng 2 tỷ [đô la Mỹ](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%C3%B4_la_M%E1%BB%B9) thời đó, là một trong những dự án nghiên cứu, phát triển vĩ đại nhất và tốn kém nhất của mọi thời đại.
Quả bom đầu tiên mang tên “Gadget” được kích nổ trong chương trình thử nghiệm “Trinity” gần Alamogordo, tiểu bang
[New Mexico](https://vi.wikipedia.org/wiki/New_Mexico) ngày 16 tháng 7 năm 1945. Các quả bom thả xuống Hiroshima và Nagasaki là những quả thứ hai và thứ ba được chế tạo và cho đến nay, chúng vẫn là những [vũ khí hạt nhân](https://vi.wikipedia.org/wiki/V%C5%A9_kh%C3%AD_h%E1%BA%A1t_nh%C3%A2n) duy nhất được đưa ra sử dụng.
Trong
[Thế chiến thứ hai](https://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_th%E1%BA%BF_gi%E1%BB%9Bi_th%E1%BB%A9_hai), hai phe tham chiến đều theo đuổi chính sách [ném bom chiến lược](https://vi.wikipedia.org/wiki/N%C3%A9m_bom_chi%E1%BA%BFn_l%C6%B0%E1%BB%A3c) và nhằm vào cơ sở hạ tầng dân sự. Trong rất nhiều trường hợp, [ném bom chiến lược](https://vi.wikipedia.org/wiki/N%C3%A9m_bom_chi%E1%BA%BFn_l%C6%B0%E1%BB%A3c) cướp đi sinh mạng của vô số dân thường và gây nhiều tranh cãi. Tại [Đức](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%A9c_Qu%E1%BB%91c_X%C3%A3), cuộc tập kích hàng không chiến lược của [phe Đồng Minh](https://vi.wikipedia.org/wiki/Kh%E1%BB%91i_%C4%90%E1%BB%93ng_Minh_th%E1%BB%9Di_Chi%E1%BA%BFn_tranh_th%E1%BA%BF_gi%E1%BB%9Bi_th%E1%BB%A9_hai) vào thành phố [Dresden](https://vi.wikipedia.org/wiki/Dresden) gây hậu quả là 30.000 người thiệt mạng. Theo cơ quan Lịch sử chiến tranh Nhật Bản, các cuộc ném bom thành phố [Tokyo](https://vi.wikipedia.org/wiki/T%C5%8Dky%C5%8D) tháng 3 năm 1945 làm 72.489 người chết. Đến tháng 8 năm 1945, khoảng 60 thành phố của Nhật đã bị tàn phá trong chiến dịch ném bom ồ ạt. [Tokyo](https://vi.wikipedia.org/wiki/T%C5%8Dky%C5%8D) và [Kobe](https://vi.wikipedia.org/wiki/Kobe) cũng hứng chịu các cuộc tập kích bằng bom ồ ạt này.
Trong hơn ba năm rưỡi tham chiến trực tiếp ở
[Chiến tranh thế giới thứ hai](https://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_th%E1%BA%BF_gi%E1%BB%9Bi_th%E1%BB%A9_hai), có khoảng 400.000 người Mỹ thiệt mạng. Khoảng một nửa số đó là trong chiến tranh với [nước Nhật](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_Nh%E1%BA%ADt_B%E1%BA%A3n). Cho đến trước hai vụ đánh bom nguyên tử, trận đánh chiếm [đảo Okinawa](https://vi.wikipedia.org/wiki/Okinawa_%28%C4%91%E1%BA%A3o%29) dẫn đến cái chết của 50 ngàn đến 150 ngàn thường dân, 100 ngàn đến 125 ngàn binh sĩ Nhật. Thương vong phía Hoa Kỳ là 72.000. Con số khác đưa là 107.539 người chết cộng với 23.764 chết trong các hang kín và được chôn cất bởi phía Nhật. Vì con số trên vượt quá số lượng quân Nhật trên đảo, phía tình báo quân sự cho rằng có khoảng 42.000 tử vong là dân thường. Lý do phổ biến cho việc ném bom nguyên tử vào Nhật Bản là việc xâm lược các đảo chính của Nhật sẽ khiến thương vong gấp nhiều lần con số thiệt hại ở Okinawa.
Tổng thống tạm quyền
[Harry S. Truman](https://vi.wikipedia.org/wiki/Harry_S._Truman) không hề biết [dự án Manhattan](https://vi.wikipedia.org/wiki/D%E1%BB%B1_%C3%A1n_Manhattan) cho đến khi [Franklin D. Roosevelt](https://vi.wikipedia.org/wiki/Franklin_D._Roosevelt) qua đời. Truman đề nghị Bộ trưởng chiến tranh Hoa Kỳ lúc đó là [Henry Lewis Stimson](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Henry_Lewis_Stimson&action=edit&redlink=1) chủ trì một nhóm các nhân viên xuất sắc gọi là Ủy ban Nội chính bao gồm cả các nhà khoa học uy tín để cố vấn cho Tổng thống các vấn đề quân sự, chính trị và khoa học phát sinh từ việc sử dụng bom nguyên tử. Ngày 31 tháng 5, Stimson đệ trình các kết luận của ông ta trước Ủy ban này và nhóm khoa học của Ủy ban. Stimson ủng hộ việc sử dụng bom nguyên tử, *“nhiệm vụ của chúng ta là kết thúc chiến tranh nhanh chóng và có lợi*“. Nhưng tiến sĩ [Robert Oppenheimer](https://vi.wikipedia.org/wiki/Robert_Oppenheimer), thành viên của nhóm khoa học, tuyên bố rằng một quả bom đó thôi cũng có thể giết tới 20 ngàn sinh mạng và nên hướng vào mục tiêu quân sự chứ không phải dân sự. Một nhà khoa học khác, Tiến sĩ [Arthur Compton](https://vi.wikipedia.org/wiki/Arthur_Compton), đề nghị rằng nên thả quả bom vào một hòn đảo hoang vu của Nhật Bản để thị uy đồng thời giảm thiểu thiệt hại sinh mạng thường dân. Nhưng lời đề nghị này sớm bị từ chối với lý lẽ rằng, nếu phía Nhật biết trước về cuộc tấn công, [máy bay ném bom](https://vi.wikipedia.org/wiki/M%C3%A1y_bay_n%C3%A9m_bom) sẽ bị bắn hạ hoặc quả bom đầu tiên có thể không phát nổ.
Đầu tháng 7, trên đường đi dự
[Hội nghị Potsdam](https://vi.wikipedia.org/wiki/H%E1%BB%99i_ngh%E1%BB%8B_Potsdam), Truman xem xét một lần nữa quyết định sử dụng bom nguyên tử. Cuối cùng, ông ra quyết định thả bom nước Nhật. Ông tuyên bố ý định của việc yêu cầu đánh bom là để nhanh chóng mang lại giải pháp cho chiến tranh bằng cách gây ra sự tàn phá và gieo rắc kinh hoàng về những thiệt hại tiếp theo, điều đó đủ làm cho [Nhật Bản](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_Nh%E1%BA%ADt_B%E1%BA%A3n) chấp nhận đầu hàng.
Ngày 26 tháng 7, Truman và các lãnh tụ phe Đồng minh ra bản
[Tuyên bố Potsdam](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tuy%C3%AAn_b%E1%BB%91_Potsdam), vạch ra điều kiện đầu hàng cho nước Nhật:
- “
*Chúng tôi kêu gọi chính phủ Nhật Bản ra tuyên bố đầu hàng vô điều kiện ngay lập tức cho toàn bộ lực lượng vũ trang Nhật, và đưa ra sự đảm bảo thích đáng và đầy đủ đối với thiện ý của họ trong hành động như vậy. Sự lựa chọn khác cho Nhật Bản là sự hủy diệt toàn bộ ngay lập tức.*“
Ngày hôm sau, các báo chí Nhật nêu rằng, bản tuyên bố, văn bản được truyền bá và trong những tờ truyền đơn thả xuống Nhật Bản đều bị từ chối. Những quả bom nguyên tử vẫn được giữ bí mật và không hề đả động trong bản tuyên bố. Chính phủ Nhật Bản không thể hiện ý định chấp nhận tối hậu thư. Thủ tướng Nhật
[Suzuki Kantaro](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Suzuki_Kantaro&action=edit&redlink=1) còn phát biểu tại họp báo rằng Tuyên bố Potsdam chỉ là sự lặp lại của [Tuyên bố Cairo](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tuy%C3%AAn_b%E1%BB%91_Cairo) và chính phủ của ông không quan tâm đến nó. [Thiên hoàng Chiêu Hòa](https://vi.wikipedia.org/wiki/Hirohito), người đang chờ đợi [Liên Xô](https://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_X%C3%B4) trả lời những thăm dò về hòa bình, đã không có bất kỳ thay đổi lập trường của chính phủ. Ngày 31 tháng 7, ông tuyên bố rõ ràng rằng quyền lực của hoàng đế phải được bảo vệ bằng mọi giá.
### Lựa chọn mục tiêu
Bộ phận lựa chọn mục tiêu ở trung tâm nghiên cứu
[Los Alamos](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ph%C3%B2ng_th%C3%AD_nghi%E1%BB%87m_Qu%E1%BB%91c_gia_Los_Alamos) trong hai ngày 10 và 11 tháng 5 năm 1945 đề xuất các mục tiêu là [Kyoto](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ky%C5%8Dto_%28th%C3%A0nh_ph%E1%BB%91%29), [Hiroshima](https://vi.wikipedia.org/wiki/Hiroshima), [Yokohama](https://vi.wikipedia.org/wiki/Yokohama) và một xưởng vũ khí tại [Kokura](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Kokura&action=edit&redlink=1). Bộ phận này từ chối việc sử dụng vũ khí nguyên tử chỉ bó hẹp ở mục tiêu quân sự bởi khả năng để lọt mục tiêu nhỏ nằm giữa khu dân cư. Đối với ủy ban, tác động tâm lý lên nước Nhật là rất quan trọng. Họ cũng thống nhất rằng việc sử dụng bom nguyên tử lần đầu cần phải chuẩn bị kỹ lưỡng bởi vì sự quan trọng của nó sẽ gây tiếng vang quốc tế. Bộ phận này lựa chọn [Kyoto](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ky%C5%8Dto_%28th%C3%A0nh_ph%E1%BB%91%29) bởi đây là trung tâm văn hiến của Nhật Bản, và có quy mô dân cư tốt hơn cả để đánh giá hiệu quả của vũ khí. Hiroshima được lựa chọn bởi đây là thành phố lớn, là cơ sở hậu cần quân sự quan trọng và thành phố được bao bởi các ngọn đồi – giúp gây ra hiệu ứng hội tụ, làm tăng sức hủy diện của quả bom.
Bộ trưởng chiến tranh Henry L. Stimson bất chấp chống đối của tướng
[Leslie Groves](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Leslie_Groves&action=edit&redlink=1) – trưởng dự án Manhattan, gạt bỏ Kyoto khỏi danh sách bởi tầm quan trọng về mặt văn hóa của thành phố. Theo giáo sư [Edwin O. Reischauer](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Edwin_O._Reischauer&action=edit&redlink=1), Stimson biết và hâm mộ Kyoto kể từ chuyến đi trăng mật của ông từ nhiều thập kỷ trước, khi văn hóa ứng xử của thị dân nơi đây mang đến cho ông những cảm giác khó quên. Ngày 25 tháng 7 năm 1945, tướng không quân [Carl Andrew Spaatz](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Carl_Andrew_Spaatz&action=edit&redlink=1) được chỉ thị ném bom một trong những mục tiêu: Hiroshima, Kokura, [Niigata](https://vi.wikipedia.org/wiki/Niigata) hoặc Nagasaki và các thành phố khác ngay sau ngày 3 tháng 8 khi thời tiết cho phép và các vũ khí nguyên tử bổ sung nữa sẵn sàng.
## Hiroshima
### Thành phố Hiroshima trong Đệ nhị thế chiến
Tại thời điểm bị đánh bom, Hiroshima là thành phố quan trọng cả về mặt quân sự và công nghiệp. Một số doanh trại quân sự đóng sát đó bao gồm sở chỉ huy sư đoàn số 5, sở chỉ huy tập đoàn quân số 2 của
[Thống chế Nhật](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%C3%AAn_so%C3%A1i) [Hata Shunroku](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Hata_Shunroku&action=edit&redlink=1) – tư lệnh phòng thủ toàn phần nam Nhật Bản. Hiroshima là căn cứ hậu cần nhỏ của quân đội Nhật Bản. Thành phố là trung tâm liên lạc, điểm tàng trữ và lắp ráp cho quân đội. Nó là một trong vài thành phố Nhật mà người Mỹ, với ý đồ từ sớm, chưa đánh bom, tạo môi trường lý tưởng để kiểm định tính hủy diệt của vũ khí nguyên tử. Một lý do nữa cho việc lựa chọn Hiroshima là tướng Spaatz báo cáo rằng đây là thành phố không có tù binh chiến tranh. Với những lý do trên, [Washington](https://vi.wikipedia.org/wiki/Washington,_D.C.) quyết định, đây là mục tiêu số một.
Trung tâm thành phố có vài công trình bằng bê tông và các cấu trúc yếu hơn. Ngoài phạm vi trung tâm là khu vực dày đặc các cửa hiệu, nhà ở bằng gỗ. Số lượng nhỏ nhà máy công nghiệp nằm ở ngoại ô thành phố. Những ngôi nhà ở đây bằng gỗ mái dốc và rất nhiều nhà xưởng công nghiệp có khung gỗ. Toàn bộ thành phố rất dễ bị tàn phá bằng lửa.
Đầu chiến tranh, dân số Hiroshima có lúc lên đến 381.000 người, tuy vậy cho đến trước khi bị ném bom, số dân đã giảm rất nhiều bởi lệnh sơ tán của chính phủ. Lúc quả bom nguyên tử được ném xuống, ước chừng 255.000 người trong thành phố. Con số này dựa trên số dân đăng ký cư trú cộng với ước đoán lượng công nhân bổ sung và quân đội.
### Nổ bom
[B-29](https://vi.wikipedia.org/wiki/Boeing_B-29_Superfortress)mang tên Enola Gay và phi hành đoàn, những người thả quả bom nguyên tử “ [Little Boy](https://vi.wikipedia.org/wiki/Little_Boy)” xuống Hiroshima 1945
Hiroshima là mục tiêu ưu tiên (số hai là Kokura và mục tiêu dự bị là Nagasaki) của nhiệm vụ tấn công nguyên tử ngày 6 tháng 8 năm 1945. Chiếc
[B-29](https://vi.wikipedia.org/wiki/Boeing_B-29_Superfortress) *“Enola Gay”* của phi đoàn 509, cơ trưởng [Đại tá](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%A1i_t%C3%A1) [Paul Tibbets](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Paul_Tibbets&action=edit&redlink=1), xuất phát từ North Field – căn cứ không quân trên đảo Tinian ở tây [Thái Bình Dương](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%C3%A1i_B%C3%ACnh_D%C6%B0%C6%A1ng), cách Nhật Bản khoảng 6 giờ bay. Ngày thả bom là 06 tháng 08 bởi trước đó có mây hình thành trên bầu trời mục tiêu hạn chế tầm quan sát bằng mắt thường từ trên không. Ở thời điểm bom rơi, thời tiết tốt và phi hành đoàn cùng thiết bị hoạt động trôi chảy. Đại úy [William Sterling Parsons](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=William_Sterling_Parsons&action=edit&redlink=1) đưa quả bom *“Little Boy”* vào tình trạng sẵn sàng sau khi máy bay cất cánh, trợ tá của ông – [Morris R. Jeppson](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Morris_R._Jeppson&action=edit&redlink=1) dỡ các thiết bị an toàn của quả bom 30 phút trước khi tới mục tiêu. Cuộc tấn công được thực hiện đúng như kế hoạch, quả bom rơi bởi trọng lực với 60 kg [Uranium](https://vi.wikipedia.org/wiki/Urani) 235.
Khoảng 1 giờ trước cuộc tấn công, người Nhật đã phát hiện bằng
[radar](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ra_%C4%91a) một số máy bay của Mỹ tiếp cận lãnh thổ phía nam Nhật Bản. Báo động được phát ra và việc phát thanh ngừng ở nhiều thành phố, bao gồm cả Hiroshima. Các máy bay tiếp cận bờ biển với cao độ rất lớn. Lúc 8 giờ sáng, trạm radar ở Hiroshima thấy rằng số lượng máy bay đang tiến vào rất ít – không hơn 3 chiếc – và bỏ lệnh sẵn sàng đánh chặn bằng không quân (để tiết kiệm nhiên liệu và gìn giữ lực lượng không quân, người Nhật không đánh chặn những đội hình máy bay nhỏ).
Ba chiếc máy bay bị phát hiện đó đều là
[B-29](https://vi.wikipedia.org/wiki/Boeing_B-29_Superfortress): chiếc *“Enola Gay”* (đặt tên theo mẹ của Thiếu tá Tibbets), chiếc *“The Great Artiste”* (Nghệ sĩ vĩ đại) với các thiết bị đo đạc và một chiếc khác không tên (sau đó được đặt là *“Necessary Evil”*) là máy bay ghi hình. Cảnh báo ở mức trung bình trên sóng radio tới dân chúng rằng nên trú ẩn nếu nhìn thấy các máy bay B-29, nhưng người ta cho rằng đây là một cuộc do thám chứ không có đột kích bằng không quân.
Lúc 8 giờ 15 (giờ Hiroshima), chiếc Enola Gay thả quả bom nguyên tử
*“Little Boy”* trên bầu trời trung tâm Hiroshima. Quả bom nổ cách mặt đất khoảng 600 m với đương lượng nổ 13 kiloton (vũ khí nguyên tử sử dụng U-235 bị coi là không có hiệu năng cao, chỉ có 1,38% khối lượng của chúng phân hạch), ngay lập tức giết chết ít nhất 90.000 người. Trong số này, có khoảng 2 ngàn người Mỹ gốc Nhật và từ 800 đến 1.000 người Mỹ khác mang hậu quả của vụ nổ. Họ là những công dân Mỹ đang theo học ở Nhật và không thể rời khỏi Nhật Bản khi chiến tranh nổ ra. Có thể có cả hàng trăm tù binh phe Đồng Minh chết trong lần này. Bán kính bị tàn phá là 1,6 km và cháy trên diện tích 4,4 km vuông. Ước tính 90% nhà cửa ở Hiroshima bị hủy diệt hoặc hư hại.
### Người Nhật biết về vụ nổ
Kiểm soát viên đài phát thanh ở Tokyo của hãng truyền thông Nhật Bản phát hiện ra rằng, trạm phát ở Hiroshima đã ngừng phát sóng. Anh ta cố gắng nối lại chương trình phát sóng ở đó bằng cách sử dụng đường điện thoại nhưng đều không thành công. Khoảng 20 phút sau, trung tâm
[điện tín](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=%C4%90i%E1%BB%87n_t%C3%ADn&action=edit&redlink=1) đường sắt Tokyo cũng nhận ra điện tín ngừng hoạt động kể từ phía bắc Hiroshima trở xuống. Từ những ga xép trong vòng 16 km ngoài Hiroshima, tin tức không chính thức và nhầm lẫn về vụ nổ khủng khiếp ở Hiroshima truyền về. Tất cả các tin tức trên được truyền đến Bộ Tổng tham mưu quân đội Nhật.
Các đơn vị quân sự lặp lại cố gắng liên lạc với bộ phận quản lý quân đội ở Hiroshima. Sự im lặng tuyệt đối từ Hiroshima khiến các sĩ quan bối rối. Họ biết rằng không hề có một cuộc tập kích lớn nào cũng như không có lượng bom đạn đáng kể nào ở Hiroshima. Một sĩ quan trẻ của Bộ Tổng tham mưu được lệnh bay tới Hiroshima lập tức, hạ cánh, điều tra thiệt hại và trở về Tokyo với những tin tức đáng tin cậy. Ở Bộ Tổng tham mưu, mọi người tin rằng không có gì nghiêm trọng xảy ra và những tin tức truyền về trước đó đều là tin đồn không chân thực.
Viên sĩ quan ra sân bay và cất cánh về phía tây nam. Sau 3 giờ bay, khi còn cách Hiroshima 160 km, anh ta và viên phi công trông thấy một đám mây cực lớn của vụ nổ. Trong buổi chiều trời còn sáng, những phần chưa bị tàn phá của Hiroshima đang bốc cháy. Chiếc máy bay của họ nhanh chóng bay tới thành phố, bay quanh nó với sự hoài nghi. Một vùng đất lớn hoang tàn vẫn đang cháy và bị che phủ bởi khói dày đặc, đó là tất cả những gì còn sót lại. Họ hạ cánh xuống phía nam thành phố, và viên sĩ quan tham mưu, sau khi báo cáo về Tokyo, bắt tay ngay vào tổ chức công tác cứu hộ.
Những hiểu biết đầu tiên của Tokyo về điều thực sự gây ra thảm họa ở Hiroshima là từ bản thông báo chính thức của
[Nhà Trắng](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_Tr%E1%BA%AFng), 16 giờ sau khi xảy ra vụ ném bom Hiroshima.
### Thương vong sau vụ tấn công
Đến tháng 12 năm 1945, hàng ngàn người chết bởi vết thương, nhiễm độc phóng xạ đưa tổng số tử vong ở Hiroshima trong năm 1945 lên 140 ngàn. Trong thời gian 1950 đến 1990, thống kê ước tính hàng trăm người chết hàng năm do nhiễm phóng xạ của hai vụ nổ Hiroshima và Nagasaki.
### Những công trình còn sót lại
Một số công trình
[bê tông](https://vi.wikipedia.org/wiki/B%C3%AA_t%C3%B4ng) ở Hiroshima rất vững vàng để chống [động đất](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%99ng_%C4%91%E1%BA%A5t) ở Nhật và cấu trúc của chúng đã không sụp đổ dù rằng chúng khá gần trung tâm vụ nổ. Quả bom nổ trên cao, sức ép vụ nổ từ trên xuống chứ không từ ngang thân đã giúp cho một trong những công trình đó còn tồn tại, đó là Genbaku hay A-bomb Dome ( *Vòm bom nguyên tử*), một kiến trúc được xây dựng năm 1915 theo thiết kế của kiến trúc sư [Jan Letzel](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Jan_Letzel&action=edit&redlink=1) người [Séc](https://vi.wikipedia.org/wiki/S%C3%A9c). Công trình này vốn là nhà trưng bày, chỉ vài mét cách trung tâm của vụ nổ trên mặt đất chiếu từ trên không xuống. Khu đất quanh phế tích này còn có tên [Khu tưởng niệm Hòa bình Hiroshima](https://vi.wikipedia.org/wiki/Khu_t%C6%B0%E1%BB%9Fng_ni%E1%BB%87m_H%C3%B2a_b%C3%ACnh_Hiroshima) và được [UNESCO](https://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BB%95_ch%E1%BB%A9c_Gi%C3%A1o_d%E1%BB%A5c,_Khoa_h%E1%BB%8Dc_v%C3%A0_V%C4%83n_h%C3%B3a_Li%C3%AAn_Hi%E1%BB%87p_Qu%E1%BB%91c) đưa vào danh sách [Di sản thế giới](https://vi.wikipedia.org/wiki/Di_s%E1%BA%A3n_th%E1%BA%BF_gi%E1%BB%9Bi) năm 1996 bất chấp phản đối của [Mỹ](https://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3) và [Trung Quốc](https://vi.wikipedia.org/wiki/Trung_Qu%E1%BB%91c).
## Những sự kiện từ ngày 7 đến 9 tháng 8
Sau vụ nổ ở Hiroshima, Tổng thống Truman tuyên bố, “nếu bây giờ họ không chấp nhận các điều kiện của chúng ta, họ sẽ phải gánh chịu cơn mưa tàn phá từ trên trời, những thứ chưa hề được biết đến trên Trái Đất”. Ngày 8 tháng 8 năm 1945, những truyền đơn được thả từ trên không, những cảnh báo phát tới Nhật Bản từ Đài phát thanh trên đảo Saipan (khu vực Nagasaki đã không nhận được những truyền đơn này cho đến ngày 10 tháng 8 mặc dù chiến dịch rải truyền đơn trên toàn Nhật Bản đã bắt đầu trước đó cả tháng).
Chính phủ Nhật Bản vẫn không phản ứng gì với Tuyên bố Potsdam.
[Thiên hoàng Chiêu Hòa](https://vi.wikipedia.org/wiki/Hirohito), chính phủ và Hội đồng chiến tranh vẫn đang xem xét bốn yêu cầu đổi lấy sự đầu hàng của Nhật: duy trì kokutai (tổ chức đế quốc và thể chế quốc gia), giao cho các cơ quan đầu não của đế quốc trách nhiệm giải trừ vũ trang, và giải trừ quân bị, không chiếm đóng Nhật Bản và ủy quyền cho chính phủ Nhật Bản trừng phạt tội phạm chiến tranh.
Bộ trưởng Ngoại giao Xô viết
[Vjacheslav Mihajlovich Molotov](https://vi.wikipedia.org/wiki/Vyacheslav_Mikhailovich_Molotov) ngày 5 tháng 8 thông báo tới Tokyo về việc hủy bỏ Hiệp ước trung lập Xô-Nhật. Chỉ vài phút sau nửa đêm ngày 9 tháng 8 giờ Tokyo, bộ binh, thiết giáp và không quân Liên Xô mở cuộc tấn công đội quân Quan Đông ở [Mãn Châu](https://vi.wikipedia.org/wiki/M%C3%A3n_Ch%C3%A2u). Bốn giờ sau đó, Tokyo nhận được lời tuyên chiến của chính phủ Liên Xô. Giới quân sự cấp cao của lục quân Nhật Bản, với sự ủng hộ của Bộ trưởng chiến tranh [Anami Korechika](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Anami_Korechika&action=edit&redlink=1), bắt đầu chuẩn bị ban hành lệnh thiết quân luật trong cả nước nhằm ngăn chặn bất kỳ kẻ nào nỗ lực cho hòa bình.
Trách nhiệm chuẩn bị cho nổ quả bom thứ hai được giao cho Đại tá Tibbets, chỉ huy phi đoàn 509 ở Tinian. Dự kiến đánh bom ngày 11 tháng 8 tại Kokura, trận đột kích chuyển sớm lên để tránh thời gian 5 ngày tiết trời xấu bắt đầu từ ngày 10 tháng 8. Ba quả bom ở tìnn trạng tháo rời đã được chuyển đến đảo Tinian với ký hiệu ghi bên ngoài F-31, F-32 và F-33. Ngày 8 tháng 8, việc kiểm tra lần cuối cùng hoàn thành ở Tinian bởi
[Thiếu tá](https://vi.wikipedia.org/wiki/Thi%E1%BA%BFu_t%C3%A1) [Charles Sweeney](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Charles_Sweeney&action=edit&redlink=1), người sẽ lái chiếc B-29 Bockscar thả bom. Việc lắp rắp F-33 cho công tác kiểm tra và F-31 được dùng cho nhiệm vụ ngày 9 tháng 8.
## Nagasaki
### Nagasaki trong Thế chiến thứ hai
[Nagasaki](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nagasaki) đã từng là thành phố cảng lớn nhất của miền nam Nhật Bản và có vai trò [hải quân](https://vi.wikipedia.org/wiki/H%E1%BA%A3i_qu%C3%A2n) rất quan trọng nhờ hoạt động công nghiệp đa dạng, từ việc sản xuất đạn dược, tàu bè, thiết bị quân sự đến các vật liệu chiến tranh khác.
Trái với nhiều mặt hiện đại của Hiroshima, số lớn nhà cửa ở đây được xây theo lối kiến trúc cổ, dùng gỗ hoặc khung gỗ, tường gỗ (có hoặc không có vữa) và mái dốc. Nhiều cơ sở công nghiệp và kinh doanh đặt trong các ngôi nhà bằng gỗ hoặc các vật liệu khác không được thiết kế để chịu đựng bom đạn. Nagasaki trong nhiều năm bị bỏ mặc phát triển không quy hoạch. Trong thung lũng công nghiệp tập trung, nhà ở xây dựng gần các nhà máy và sát nhau.
Nagasaki chưa từng bị ném bom quy mô lớn. Tuy vậy, ngày 1 tháng 8 năm 1945, một số quả bom thông thường có sức công phá lớn đã ném xuống thành phố. Vài quả ném trúng các khu vực có xưởng đóng tàu ở tây nam thành phố, một vài quả trúng nhà máy
[thép](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%C3%A9p) và chế tạo [vũ khí](https://vi.wikipedia.org/wiki/V%C5%A9_kh%C3%AD) của [Mitsubishi](https://vi.wikipedia.org/wiki/Mitsubishi) và sáu quả bom ném xuống bệnh viện của trường y Nagasaki trong đó có 3 quả trúng các ngôi nhà. Mặc dù thiệt hại tương đối nhỏ, bom đã gây sự lo ngại và nhiều người – chủ yếu là trẻ em – được sơ tán về vùng nông thôn, nhờ đó mà giảm số dân trong thành phố ở thời điểm nổ bom nguyên tử.
Ở phía bắc thành phố có trại giam các tù nhân từ
[Khối Thịnh vượng chung Anh](https://vi.wikipedia.org/wiki/Kh%E1%BB%91i_Th%E1%BB%8Bnh_v%C6%B0%E1%BB%A3ng_chung_Anh), một số đang làm việc trong các mỏ than và chỉ biết về vụ nổ khi lên tới mặt đất. Ít nhất có 8 tù binh chết bởi vụ nổ.
### Nổ bom
Sáng ngày 9 tháng 8 năm 1945, pháo đài bay B-29
*Bock’s Car*, cơ trưởng Thiếu tá Charles W. Sweeney mang quả bom nguyên tử “Fat Man” với mục tiêu số một là Kokura, mục tiêu số hai là Nagasaki. Nhiệm vụ cho vụ tấn công nguyên tử thứ hai gần tương tự nhiệm vụ ở Hiroshima. Hai chiếc B-29 bay trước đó 1 giờ để kiểm tra thời tiết và hai chiếc B-29 khác bay cùng *Bock’s Car* với nhiệm vụ đo đạc và ghi hình. Sweeney cất cánh với quả bom đã sẵn sàng và thiết bị an toàn vẫn bật.
Quan sát từ hai chiếc máy bay đi trước cho biết thời tiết ở cả hai thành phố đều tốt. Khi máy bay của Sweeney đến điểm gặp gỡ trên không ngoài khơi Nhật Bản, chiếc B-29 thứ ba (phi công là sĩ quan chiến dịch của nhóm – James I. Hopkins, Jr.) có nhiệm vụ ghi hình đã không đến được điểm hẹn này.
*Bock’s Car* và chiếc B-29 cho nhiệm vụ đo đạc đã bay vòng tròn trong 40 phút mà không gặp Hopkins. Đã chậm 30 phút so với kế hoạch, Sweeney quyết định bay đi mà không có Hopkins.
Tới lúc đến Kokura khoảng nửa giờ sau, mây che phủ 7/10 thành phố, ngăn cản tầm nhìn theo yêu cầu. Sau ba lần bay qua thành phố, với nhiên liệu của chiếc
*Bock’s Car* đã giảm do việc bơm nhiên liệu từ bồn dự trữ không hoạt động sau khi cất cánh, họ bay về mục tiêu thứ hai, Nagasaki. Tính toán tiêu thụ thực hiện trên đường bay cho thấy rằng chiếc *Bock’s Car* không đủ nhiên liệu để tới được căn cứ trên [đảo Iwo Jima](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=%C4%90%E1%BA%A3o_Iwo_Jima&action=edit&redlink=1) và như vậy họ phải đổi hướng về [đảo Okinawa](https://vi.wikipedia.org/wiki/Okinawa_%28%C4%91%E1%BA%A3o%29). Quyết định đưa ra lúc đó là nếu Nagasaki cũng bị mây che phủ, họ sẽ mang quả bom trở về Okinawa và trả nó xuống biển trong trường hợp cần thiết. Phi công điều khiển vũ khí Fredrick Ashworth sau đó quyết định rằng sẽ sử dụng radar để tiếp cận nếu mục tiêu bị che phủ.
Vào lúc 7 giờ 50 phút giờ Nhật Bản, báo động máy bay vang lên ở Nagasaki nhưng sau đó báo yên lúc 8 giờ 30 phút. Khi chỉ có hai chiếc B-29 bay đến lúc 10 giờ 53 phút, người Nhật cho rằng đó là những máy bay do thám và không phát lệnh báo động nữa.
Vài phút sau, lúc 11 giờ, Đại úy
[Frederick C. Bock](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Frederick_C._Bock&action=edit&redlink=1) thả các thiết bị được gắn với 3 cái dù. Những thiết bị này bao gồm những thông điệp gửi giáo sư Ryokichi Sagane, nhà vật lý hạt nhân của [Đại học Tokyo](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%A1i_h%E1%BB%8Dc_T%C5%8Dky%C5%8D), người cùng học với ba trong số các nhà khoa học nghiên cứu vũ khí hạt nhân ở [Đại học California tại Berkeley](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%A1i_h%E1%BB%8Dc_California_t%E1%BA%A1i_Berkeley), thúc giục ông nói với công chúng về nguy hiểm liên quan đến những vũ khí giết người hàng loạt này. Những thông điệp sau đó được giới quân sự tìm thấy nhưng không chuyển đến cho giáo sư Sagane.
Lúc 11 giờ 01, vào phút cuối cùng, mây đứt quãng trên bầu trời Nagasaki cho phép sĩ quan thả bom trên chiếc
*Bock’s Car*, Kermit Beahan, nhìn thấy sân vận động thành phố bằng mắt qua lớp mây mỏng. Quả bom “Fat Man”, mang lõi khoảng 6,4 kg [Plutonium](https://vi.wikipedia.org/wiki/Plutoni) 239 được thả xuống thung lũng công nghiệp của thành phố. 43 giây sau, nó nổ ở 469 mét cách mặt đất, ở giữa xưởng thép và vũ khí của Misubishi ở xưởng thủy lôi của Misubishi-Urakami. Vụ nổ có đương lượng 21 kiloton, nhiệt độ cao nhất đạt được là 3.871 °C (7.000° Fahrenheit) và sức gió khoảng 1.000 km/giờ (624 mph).
Lúc bom nổ, có khoảng 200 ngàn người trong thành phố. Quả bom thả vội vàng đã nổ ở đoạn giữa hai mục tiêu chính, xưởng thép và vũ khí ở phía bắc và xưởng thủy lôi ở phía nam. Nếu bom rơi chếch về phía nam, vùng thương mại và dân cư của thành phố có thể bị thiệt hại nặng nề hơn nhiều. Đây là yếu tố chủ yếu lý giải vì sao quả bom này với đương lượng nổ lớn hơn quả “Little Boy” ở Hiroshima nhưng gây thiệt hại ít trầm trọng hơn.
[[2]](https://vi.wikipedia.org/wiki/V%E1%BB%A5_n%C3%A9m_bom_nguy%C3%AAn_t%E1%BB%AD_xu%E1%BB%91ng_Hiroshima_v%C3%A0_Nagasaki#cite_note-2)
Theo một số nguồn ước tính, 70.000 người trên tổng số 240.000 dân cư Nagasaki chết ngay và 60.000 người khác bị thương. Bán kính vụ nổ là 1,6 km, những đám cháy trải dài từ phần bắc của thành phố cho đến 3,2 km cách vụ nổ về phía nam. Một số lượng không tính toán được những người sống sót từ vụ nổ ở Hiroshima sơ tán đến Nagasaki và lại bị đánh bom ở đây.
## Những phương án tiếp tục tấn công nguyên tử vào Nhật Bản
Hoa Kỳ dự tính có một quả bom nữa vào tuần thứ ba tháng 8, ba quả nữa tháng 9 và ba quả tháng 10. Ngày 10 tháng 8, tướng Leslie Groves, giám đốc quân sự dự án Manhattan, viết trong một bản ghi nhớ gửi tướng
[George Marshall](https://vi.wikipedia.org/wiki/George_Marshall), tham mưu trưởng lục quân Mỹ, “ *quả bom tiếp theo… sẽ sẵn sàng sau ngày 17 hoăc 18 tháng 8*“. Cùng ngày, tướng Marshall bút phê vào bản ghi nhớ “ *chúng sẽ không được thả xuống Nhật Bản mà không có lệnh chính thức của Tổng thống*“. Có một cuộc thảo luận ở văn phòng chiến tranh về việc duy trì chế tạo bom cho đến [Chiến dịch Downfall](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Chi%E1%BA%BFn_d%E1%BB%8Bch_Downfall&action=edit&redlink=1), chiến dịch xâm lược lãnh thổ Nhật Bản bắt đầu.
## Sự đầu hàng của nước Nhật và chiếm đóng của Mỹ
Cho tới ngày 9 tháng 8, Hội đồng chiến tranh của Nhật vẫn giữ 4 điều kiện đổi lấy việc đầu hàng. Cùng ngày đó, Thiên hoàng Chiêu Hòa ra lệnh cho cố vấn
[Kido Koichi](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Kido_Koichi&action=edit&redlink=1) “nhanh chóng kiểm soát tình hình” “bởi Liên Xô đã tuyên chiến với chúng ta”. Ông chủ trì cuộc họp trong đó ông ủy quyền cho Bộ trưởng Ngoại giao [Togo Shigenori](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Togo_Shigenori&action=edit&redlink=1) thông báo cho phe Đồng Minh rằng Nhật Bản chấp nhận những điều kiện của họ với một điều kiện là việc tuyên bố đầu hàng “không có một yêu cầu nào xâm hại đến quyền của Thiên hoàng”.
Ngày 12 tháng 8, Thiên hoàng thông báo với hoàng gia về quyết định đầu hàng của ông. Một người chú của ông, hoàng tử Asaka, hỏi liệu chiến tranh có thể tiếp tục nếu thể chế quốc gia không còn giữ được. Chiêu Hòa chỉ đơn giản trả lời “tất nhiên”. Bởi các điều kiện của phe Đồng Minh có vẻ không động chạm đến nguyên tắc bảo tồn Hoàng quyền, Chiêu Hòa ghi âm lời tuyên bố đầu hàng ngày 14 tháng 8 để thông báo rộng rãi toàn nước Nhật mặc dù có một sự nổi loạn ngắn ngủi của những người hiếu chiến chống lại lệnh đầu hàng.
Trong những năm sau chiến tranh, có khoảng 40.000 binh lính Mỹ chiếm đóng Hiroshima và 27.000 tại Nagasaki.
## Những người chịu hậu quả trực tiếp
Những người sống sót qua thảm họa được gọi là
*Hibakusha* (tiếng Nhật: 被爆者), từ trong tiếng Nhật để chỉ “những người bị ảnh hưởng bởi vụ nổ nguyên tử”. Nỗi đau thương bởi hai vụ nổ nguyên tử là một trong những nguồn gốc của sự yêu chuộng [hòa bình](https://vi.wikipedia.org/wiki/H%C3%B2a_b%C3%ACnh) ở nước Nhật sau chiến tranh (nước Nhật nâng cấp Lực lượng phòng vệ thành Bộ phòng vệ có còn là biểu hiện nhất quán với quan điểm của họ hơn nửa thế kỷ qua?). Đến năm 2005, vẫn còn 266 ngàn *hibakusha* ở Nhật.
Trong chiến tranh,
[Nhật Bản](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_Nh%E1%BA%ADt_B%E1%BA%A3n) cưỡng bách nhiều [người Triều Tiên](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Tri%E1%BB%81u_Ti%C3%AAn) đến Hiroshima và Nagasaki lao động. Theo các ước tính gần đây, khoảng 20 ngàn người Triều Tiên thiệt mạng ở Hiroshima và 2 ngàn ở Nagasaki. Như vậy cứ 7 nạn nhân ở Hiroshima thì có 1 người gốc Triều Tiên. Cho đến nay, họ vẫn không được thừa nhận là nạn nhân của hai vụ nổ nguyên tử và bị từ chối các quyền lợi về sức khỏe. Mặc dù được đề cập trong những năm gần đây, nhưng việc được thừa nhận xem ra còn nhiều chông gai cho dù hơn 60 năm đã qua đi.
## Bất đồng quanh hai vụ nổ nguyên tử
### Ý kiến bất đồng
Những ý kiến phản đối việc thả bom nguyên tử chủ yếu ở hai điểm:
- Việc thả bom gây thương vong số lượng lớn nhằm vào dân thường đương nhiên là hành vi trái với đạo đức.
- Việc thả bom đứng về mặt chiến thuật quân sự là không cần thiết và không thể biện minh.
#### Hành vi trái đạo đức cố hữu
Một số cá nhân và tổ chức chỉ trích việc ném bom, nhiều người trong số họ cho rằng đó là
[tội ác chiến tranh](https://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BB%99i_%C3%A1c_chi%E1%BA%BFn_tranh) hoặc [tội ác chống lại loài người](https://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BB%99i_%C3%A1c_ch%E1%BB%91ng_l%E1%BA%A1i_lo%C3%A0i_ng%C6%B0%E1%BB%9Di). Hai nhân vật tiêu biểu là [Albert Einstein](https://vi.wikipedia.org/wiki/Albert_Einstein) và [Leó Szilárd](https://vi.wikipedia.org/wiki/Le%C3%B3_Szil%C3%A1rd), những người trước đó cùng ký tên vào bức thư gửi Tổng thống Roosevelt, cổ vũ công việc nghiên cứu, phát triển bom nguyên tử năm 1939. Szilárd, người đã tham gia tích cực trong [Dự án Manhattan](https://vi.wikipedia.org/wiki/D%E1%BB%B1_%C3%A1n_Manhattan), lý luận:
- “Hãy để tôi đề cập chủ yếu về vấn đề đạo đức: Giả sử nước Đức phát triển thành công hai quả bom nguyên tử trước chúng ta. Và giả sử nước Đức thả hai qua bom đó, ví dụ, xuống Rochester và Buffalo (hai quận nhỏ ở
[tiểu bang New York](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ti%E1%BB%83u_bang_New_York), Hoa Kỳ), rồi sau đó họ bại trận. Liệu có ai băn khoăn không khi chúng ta cho đó là tội ác chiến tranh và sẽ kết tội người Đức về hành vi đó trước [tòa án Nürnberg](https://vi.wikipedia.org/wiki/T%C3%B2a_%C3%A1n_N%C3%BCrnberg)rồi treo cổ họ?”
Một số nhà khoa học làm việc cho dự án bom nguyên tử đã chống lại việc sử dụng chúng. Bảy nhà khoa học, đứng đầu là Tiến sĩ
[James Franck](https://vi.wikipedia.org/wiki/James_Franck), đệ trình một bản báo cáo lên Ủy ban Nội chính của tổng thống Truman tháng 5 năm 1945, rằng:
- “Nếu Hoa Kỳ là quốc gia đầu tiên sử dụng những vũ khí hủy diệt bừa bãi này, nó sẽ đánh mất sự ủng hộ của công chúng trên toàn thế giới, khích động chạy đua vũ trang và ngăn cản khả năng đạt được thỏa thuận quốc tế về kiểm soát loại vũ khí này trong tương lai.”
Ngày 8 tháng 8 năm 1945, tác giả người Pháp
[Albert Camus](https://vi.wikipedia.org/wiki/Albert_Camus) viết về thảm họa ở Hiroshima trên một ấn bản tiếng Pháp là Chiến trận ( *Combat*):
- “Xã hội cơ khí đã đạt đến giai đoạn đỉnh cao của sự man rợ. Trong tương lai gần, chúng ta sẽ phải lựa chọn giữa tự sát tập thể và việc sử dụng sáng suốt những thành tựu khoa học […] Điều này không chỉ đơn thuần là một lời cầu mong nữa; nó phải trở thành một mệnh lệnh chuyển đến các chính phủ từ quần chúng nhân dân, mệnh lệnh cho lựa chọn rõ ràng giữa lý trí và địa ngục.”
Năm 1946, trong một bản báo cáo của Tổ chức nhà thờ liên bang với tên
*Chiến tranh nguyên tử và niềm tin Thiên chúa* có một đoạn như sau:
- “Là những người Thiên chúa Hoa Kỳ, chúng ta hối tiếc về sự lạm dụng thiếu trách nhiệm vũ khí nguyên tử. Chúng ta đều đồng cảm rằng, trên nguyên tắc, dù là sự nhìn nhận của bất kỳ người nào đối với chiến tranh, việc ném bom nguyên tử xuống Hiroshima và Nagasaki là không thể biện hộ được về mặt đạo đức.”
Năm 1963, hành vi ném bom nguyên tử là đối tượng xem xét của phán quyết tại Tòa án Hiến pháp trong vụ xử
*Ryuichi Shimoda et al. v. The State*. Trong đúng ngày tròn 22 năm [sự kiện tấn công Trân Châu Cảng](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%ADn_Tr%C3%A2n_Ch%C3%A2u_C%E1%BA%A3ng), tòa án hạt Tokyo đã từ chối xét xử tính hợp pháp nói chung của việc sử dụng vũ khí hạt nhân, nhưng phán quyết rằng “vụ tấn công Hiroshima và Nagasaki đã gây ra những thiệt hại nặng nề và không phân biệt quân đội và dân thường, theo nghĩa đó chúng đã vi phạm những nguyên tắc cơ bản nhất khi tiến hành chiến tranh”.
Cũng theo một ý kiến của tòa, hành vi ném bom nguyên tử vào các thành phố được điều tiết bởi luật pháp quốc tế tại
[Công ước Hague](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=C%C3%B4ng_%C6%B0%E1%BB%9Bc_Hague&action=edit&redlink=1) về chiến tranh trên bộ năm 1907 và Dự thảo công ước Hague về chiến tranh đường không năm 1922-1923 và theo đó là không hợp pháp.
Với việc sử dụng vũ khí hạt nhân đầu tiên, việc ném bom xuống hai thành phố Hiroshima và Nagasaki thể hiện sự vi phạm những cấm cản tối thiểu, Peter Kurznick, giám đốc viện Nghiên cứu hạt nhân tại
[Đại học Châu Mỹ tại Washington](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=%C4%90%E1%BA%A1i_h%E1%BB%8Dc_Ch%C3%A2u_M%E1%BB%B9_t%E1%BA%A1i_Washington&action=edit&redlink=1) viết về Tổng thống Truman:
- “Ông ta biết rằng ông ta đã bắt đầu một quá trình hủy diệt sự sống. Đó không chỉ là tội ác chiến tranh; đó là tội ác chống lại loài người.”
Kurznick là một trong các nhà quan sát tin rằng động lực khiến Hoa Kỳ thực hiện việc ném bom là ý muốn thể hiện quyền năng của loại vũ khí mới trước Liên Xô. Nhà sử học Mark Selden của
[Đại học Cornell](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%A1i_h%E1%BB%8Dc_Cornell) cho rằng “gây ấn tượng với người Nga còn quan trọng hơn là kết thúc chiến tranh với Nhật Bản”.
Takashi Hiraoka, thị trưởng thành phố Hiroshima, người ủng hộ giải trừ vũ khí hạt nhân, nói trong phiên thẩm vấn của
[Tòa án Công lý Quốc tế Hague](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=T%C3%B2a_%C3%A1n_C%C3%B4ng_l%C3%BD_Qu%E1%BB%91c_t%E1%BA%BF_Hague&action=edit&redlink=1):
- “Một điều rõ ràng là việc sử dụng vũ khí hạt nhân, thứ vũ khí giết người hàng loạt và mù quáng để lại hậu quả trên những người sống sốt hàng nhiều thập kỷ sau đó là sự xâm phạm pháp luật quốc tế.”
Iccho Ito,
[thị trưởng](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%8B_tr%C6%B0%E1%BB%9Fng) [thành phố Nagasaki](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nagasaki_%28th%C3%A0nh_ph%E1%BB%91%29), tuyên bố trong cùng phiên tòa:
- “hậu duệ của những người sống sót sau vụ ném bom nguyên tử sẽ còn phải được theo dõi để nhận biết đầy đủ ảnh hưởng di truyền, điều đó có nghĩa là những thế hệ này sống với nỗi lo âu trong nhiều thập kỷ tới […] với năng lượng khủng khiếp cùng khả năng tàn sát và hủy diệt của chúng, vũ khí hạt nhân không phân biệt binh lính với dân thường, không phân biệt công trình quân sự và dân sự […] Việc sử dụng vũ khí hạt nhân […] do đó là một sự xâm phạm hiển nhiên luật pháp quốc tế.”
[John Bolton](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=John_Bolton&action=edit&redlink=1), cựu [đại sứ](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%A1i_s%E1%BB%A9) Hoa Kỳ tại [Liên hiệp quốc](https://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_Hi%E1%BB%87p_Qu%E1%BB%91c) lấy Hiroshima và Nagasaki làm những ví dụ cho thấy vì sao Mỹ không nên tham gia [Tòa án tội phạm quốc tế](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=T%C3%B2a_%C3%A1n_t%E1%BB%99i_ph%E1%BA%A1m_qu%E1%BB%91c_t%E1%BA%BF&action=edit&redlink=1):
- “Ví dụ, việc xem xét công bằng hiệp ước Hiệp ước Roma về Tòa án tội phạm quốc tế, khiến một nhà quan sát khách quan không thể tự tin trả lời rằng liệu Hoa Kỳ đã phạm những tội ác chiến tranh chưa khi ném bom xuống Đức và Nhật Bản trong Thế chiến thứ hai. Thực vậy, nếu giải thích thẳng thắn lời lẽ của hiệp ước có thể chỉ ra rằng tòa án sẽ qui kết nước Mỹ đã phạm tội. Hơn nữa, những điều khoản ở đây dường như ám chỉ rằng Hoa Kỳ đã phạm vào tội ác chiến tranh khi thả bom nguyên tử xuống Hiroshima và Nagasaki. Điều này (tức ngôn từ của Hiệp ước) là không thể chấp nhận được và không thể để tồn tại.”
Tuy rằng hành vi ném bom nguyên tử chưa thể gọi là tội
[diệt chủng](https://vi.wikipedia.org/wiki/Di%E1%BB%87t_ch%E1%BB%A7ng), một số người cho rằng định nghĩa diệt chủng quá chặt và nên coi hành vi ném bom đó là sự diệt chủng. Ví dụ, nhà sử học Bruce Cunnings của [Đại học Chicago](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%A1i_h%E1%BB%8Dc_Chicago) tuyên bố rằng có sự đồng thuận giữa các nhà sử học với quan điểm của Martin Sherwin: “ném bom Nagasaki, với cái nhìn bao dung nhất, là không cần thiết; với cái nhìn nghiêm khắc nhất, là hành vi diệt chủng.”
#### Không cần thiết về mặt quân sự
Những người lập luận rằng việc ném bom là không cần thiết về mặt quân sự giữ quan điểm rằng Nhật Bản lúc đó đã bị đánh bại và sẵn sàng đầu hàng.
Một trong những nhân vật nổi tiếng nhất ở thời đó có quan điểm này là Đại tướng
[Dwight D. Eisenhower](https://vi.wikipedia.org/wiki/Dwight_D._Eisenhower). Ông viết trong hồi ký *The White House Years* (Những năm ở Nhà trắng):
- “Năm 1945, Bộ trưởng Chiến tranh Stimpson, khi đó đến thăm tổng hành dinh của tôi ở Đức, thông báo cho tôi rằng chính phủ chúng ta đang chuẩn bị thả bom nguyên tử xuống Nhật. Tôi là một trong những người cảm thấy rằng có những lý do vững vàng để nghi vấn sự sáng suốt của hành động đó. Trong khi ông ta kể về những sự việc liên quan, tôi cảm thấy buồn chán và đã nói với ông ta về những sự hoài nghi của tôi, thứ nhất, tôi tin rằng Nhật Bản thực sự đã bị đánh bại và việc ném bom là không hoàn toàn cần thiết, và thứ hai, tôi cho rằng việc sử dụng vũ khí đó là không bắt buộc nhằm hạn chế thương vong cho lính Mỹ bởi đất nước chúng ta nên tránh một ý tưởng làm thế giới rung chuyển bằng cách sử dụng vũ khí đó.”
Các tướng lĩnh khác của quân đội Hoa Kỳ không đồng ý với sự cần thiết của việc ném bom gồm Đại tướng
[Douglas MacArthur](https://vi.wikipedia.org/wiki/Douglas_MacArthur) (tướng lĩnh cao cấp nhất của Chiến trường Thái Bình Dương), [Đô đốc Hạm đội](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%C3%B4_%C4%91%E1%BB%91c) [William D. Leahy](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=William_D._Leahy&action=edit&redlink=1) (quan chức cao cấp nhất của văn phòng điều hành của Tổng thống), Đại tướng [Carl Spaatz](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Carl_Spaatz&action=edit&redlink=1) (tư lệnh không quân chiến lược Hoa Kỳ ở Thái Bình Dương), Trung tướng Carter Clarke (sỹ quan tình báo quân sự), và một số người khác.
- “Nhật Bản trước đó đã đề nghị hòa bình. Từ quan điểm quân sự thuần túy, bom nguyên tử không có vai trò quyết định đánh bại nước Nhật” — theo lời Đô đốc hạm đội
[Chester W. Nimitz](https://vi.wikipedia.org/wiki/Chester_W._Nimitz), tư lệnh [Hạm đội Thái Bình Dương](https://vi.wikipedia.org/wiki/H%E1%BA%A1m_%C4%91%E1%BB%99i_Th%C3%A1i_B%C3%ACnh_D%C6%B0%C6%A1ng_Hoa_K%E1%BB%B3).
- “Việc sử dụng bom nguyên tử ở Hiroshima và Nagasaki không hỗ trợ về mặt vật chất cho cuộc chiến của chúng ta với nước Nhật. Người Nhật đã thực sự bại trận và sẵn sàng đầu hàng” — ý kiến của Đô đốc Hạm đội William D. Leahy.
Cuộc nghiên cứu về ném bom chiến lược Hoa Kỳ, đã phỏng vấn hàng trăm lãnh đạo dân sự và quân sự Nhật Bản sau khi nước Nhật đầu hàng, báo cáo:
- “Dựa trên cuộc điều tra chi tiết thực tế, và với lời khai của các quan chức Nhật Bản liên quan, ý kiến tin chắc rằng nước Nhật sẽ đầu hàng trước ngày 31 tháng 12 và có khả năng trước ngày 1 tháng 11 năm 1945 mà không cần đến nổ bom nguyên tử, thậm chí là không cần Liên Xô tham chiến, và cũng không cần một cuộc đổ bộ nào.”
Nghiên cứu cũng cho rằng những đợt ném bom thông thường vẫn cần thiết để buộc Nhật Bản đầu hàng.
[[3]](https://vi.wikipedia.org/wiki/V%E1%BB%A5_n%C3%A9m_bom_nguy%C3%AAn_t%E1%BB%AD_xu%E1%BB%91ng_Hiroshima_v%C3%A0_Nagasaki#cite_note-3)
Nhiều người, trong đó có Đại tướng MacAthur đồng ý rằng Nhật Bản sẽ đầu hàng trước khi bị ném bom nguyên tử nếu Hoa Kỳ cho họ biết rằng Thiên hoàng Chiêu Hòa sẽ vẫn là người đứng đầu Nhật Bản trên danh nghĩa, điều kiện này sau đó vẫn được chấp nhận khi Nhật ký văn bản đầu hàng. Giới lãnh đạo Hoa Kỳ đã biết được mong muốn của Nhật Bản khi giải mã những bức điện tín của Nhật Bản, nhưng từ chối thể hiện rõ thiện chí chấp nhận điều kiện này. Trước khi bị ném bom, lập trường của giới lãnh đạo Nhật Bản đã có sự phân hóa. Một số nhà ngoại giao ủng hộ đầu hàng, trong khi các lãnh đạo quân sự cam kết chiến đấu cho một “trận chiến quyết định” trên
[đảo Kyushu](https://vi.wikipedia.org/wiki/Kyushu), hi vọng có được điều kiện tốt hơn để đình chiến sau đó. Chính phủ Nhật Bản khi đó chưa quyết định điều kiện nào có thể nhượng bộ trừ yêu cầu giữ lại biểu tượng hoàng gia. Chỉ khi có sự can thiệp của Thiên hoàng, bất đồng mới chấm dứt. Sau đó, như đã nói ở trên, có một cuộc nổi loạn nhỏ của giới quân sự không chấp nhận đầu hàng.
Sử gia Tsuyoshi Hasegawa có nghiên cứu đưa đến kết luận rằng những quả bom không phải phải là lý do chủ yếu của sự đầu hàng. Ông cho rằng, lý do chính là những chiến thắng nhanh chóng và to lớn của quân đội Liên Xô ở Mãn Châu.
### Ý kiến ủng hộ
Những người ủng hộ việc ném bom, nói chung khẳng định rằng hai vụ nổ đã kết thúc chiến tranh sớm nhiều tháng, vì vậy đã cứu sống nhiều sinh mạng. Họ cho rằng với cuộc tấn công của Liên Xô sẽ không thể đánh bại được Nhật Bản vì Nhật là một
[đảo quốc](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%A3o_qu%E1%BB%91c), với tiềm lực yếu kém của Hải quân Liên Xô (tải trọng Hạm đội 125.000 tấn so với 1.300.000 tấn của Nhật, lại tập trung ở Châu Âu) thì không thể thực hiện một cuộc vượt biển quy mô lớn sang đánh Nhật được . Hai quả bom nguyên tử đã đánh sập hoàn toàn tinh thần của người Nhật hai ngày trước cuộc tấn công của Liên Xô. Họ cũng cho rằng nếu [4] [Chiến dịch Olympic](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Chi%E1%BA%BFn_d%E1%BB%8Bch_Olympic&action=edit&redlink=1)(giai đoạn thứ nhất của chiến dịch Downfall) đổ bộ quân Mỹ vào Nhật Bản ngày 1/10/1945 được tiến hành và sau đó là giai đoạn hai – Chiến dịch Coronet, sẽ có thương vong lớn cho cả hai bên, dự đoán là khoảng nửa triệu quân Mỹ (gấp đôi số người chết do bom nguyên tử) và hàng triệu lính Nhật khác [[5]](https://vi.wikipedia.org/wiki/V%E1%BB%A5_n%C3%A9m_bom_nguy%C3%AAn_t%E1%BB%AD_xu%E1%BB%91ng_Hiroshima_v%C3%A0_Nagasaki#cite_note-5) . Thậm chí là dù việc đổ bộ được trì hoãn thì những thiệt hại bởi ném bom thông thường và việc người Nhật vẫn chiếm đóng những vùng Châu Á cũng gây nhiều đổ máu. Quân đội Nhật Bản còn trên 7 triệu binh sĩ, trong đó hơn 4 triệu đóng trên lãnh thổ Nhật [[6]](https://vi.wikipedia.org/wiki/V%E1%BB%A5_n%C3%A9m_bom_nguy%C3%AAn_t%E1%BB%AD_xu%E1%BB%91ng_Hiroshima_v%C3%A0_Nagasaki#cite_note-6) , do đó việc Liên Xô đánh bại 1 triệu quân Nhật ở Mãn Châu cũng không có ý nghĩa gì đáng kể [[7]](https://vi.wikipedia.org/wiki/V%E1%BB%A5_n%C3%A9m_bom_nguy%C3%AAn_t%E1%BB%AD_xu%E1%BB%91ng_Hiroshima_v%C3%A0_Nagasaki#cite_note-7) [. *]* [cần dẫn nguồn](https://vi.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Ch%C3%BA_th%C3%ADch_ngu%E1%BB%93n_g%E1%BB%91c)
Giới quân sự Nhật thống nhất chống lại bất kỳ nhượng bộ nào trước khi bom nguyên tử được sử dụng. Chủ nghĩa quân phiệt Nhật thức tỉnh cùng cuộc
[Đại khủng hoảng](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%A1i_kh%E1%BB%A7ng_ho%E1%BA%A3ng) đã thủ tiêu rất nhiều nhà cải cách, những người tìm cách kiểm soát quyền lực của giới quân sự, tiêu biểu trong số này là [Takahashi Korekiyo](https://vi.wikipedia.org/wiki/Takahashi_Korekiyo), [Saito Makoto](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Saito_Makoto&action=edit&redlink=1) và [Inukai Tsuyoshi](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Inukai_Tsuyoshi&action=edit&redlink=1), tạo ra một môi trường mà bất kỳ sự phản đối chiến tranh nào đều đồng nghĩa với sự đe dọa tính mạng.
Trong khi giới lãnh đạo dân sự sử dụng những kênh ngoại giao bí mật cho nỗ lực đàm phán hòa bình, họ không thể đàm phán đầu hàng hoặc chỉ là ngừng bắn.
[Đế quốc Nhật Bản](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_Nh%E1%BA%ADt_B%E1%BA%A3n), quốc gia [quân chủ lập hiến](https://vi.wikipedia.org/wiki/Qu%C3%A2n_ch%E1%BB%A7_l%E1%BA%ADp_hi%E1%BA%BFn), chỉ tiến hành đàm phán khi có sự thống nhất của toàn bộ nội các. Vào mùa hè 1945, Hội đồng chiến tranh tối cao Nhật Bản, bao gồm các đại diện của lục quân và hải quân cùng chính phủ dân sự, đã không có được số đông ủng hộ để công việc thoả hiệp được bắt đầu.
Bế tắc chính trị hình thành giữa giới lãnh đạo quân sự và lãnh đạo dân sự của Nhật. Quân đội càng lúc càng nâng cao quyết tâm kháng cự bằng mọi giá trong khi giới lãnh đạo dân sự tìm giải pháp thỏa hiệp kết thúc chiến tranh. Quyết định càng trở nên phức tạp khi mà đại diện
[quân đội Thiên Hoàng](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%E1%BB%A5c_qu%C3%A2n_%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_Nh%E1%BA%ADt_B%E1%BA%A3n) phải có mặt trong thành phần chính phủ. Điều này có nghĩa là giới quân sự có thể phản đối bất kỳ quyết định nào bằng cách phế truất bộ trưởng chiến tranh, vì thế mà quân đội là thế lực lớn nhất trong Hội đồng chiến tranh tối cao. Đầu tháng 8 năm 1945, trong nội các đã có tình hình khá cân bằng giữa những người phản đối và những người ủng hộ việc đầu hàng. Phe chủ chiến gồm Bộ trưởng chiến tranh – tướng [Anami Korechika](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Anami_Korechika&action=edit&redlink=1), tướng [Umezu Yoshijiro](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Umezu_Yoshijiro&action=edit&redlink=1) và Đô đốc Toyoda Teijiro, đứng đầu là Bộ trưởng Anami. Phe hoà bình gồm Thủ tướng [Suzuki Kantaro](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Suzuki_Kantaro&action=edit&redlink=1), Bộ trưởng Hải quân [Yonai Mitsumasa](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Yonai_Mitsumasa&action=edit&redlink=1) và Bộ trưởng ngoại giao [Togo Shigenori](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Togo_Shigenori&action=edit&redlink=1), đứng đầu là Bộ trưởng Togo.
Phe chủ hòa, coi hai quả bom là biện minh cho sự đầu hàng.
[Kido Koichi](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Kido_Koichi&action=edit&redlink=1), một trong những cố vấn thân cận của Nhật hoàng Hirohito đưa ra “chúng ta, phe mong muốn hòa bình có sự góp phần của quả bom nguyên tử để vận động chấm dứt chiến tranh”. [Sakomizu Hisatsune](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Sakomizu_Hisatsune&action=edit&redlink=1), thành viên nội các năm 1945 gọi sự kiện ném bom nguyên tử là “cơ hội bằng vàng trời ban cho nước Nhật để ra khỏi chiến tranh”. Giới lãnh đạo dân sự chủ hòa giờ đây có thể dùng cảnh điêu tàn của Hiroshima và Nagasaki để thuyết phục phe quân sự rằng không lòng can đảm nào, không tài năng nào, và không trận chiến dũng cảm có thể giúp Nhật đối phó với một cường quốc có vũ khí nguyên tử. Bộ máy lãnh đạo đã có được quyết định thống nhất đầu hàng và chấp nhận những điều kiện của [Tuyên bố Potsdam](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tuy%C3%AAn_b%E1%BB%91_Potsdam).
Những người ủng hộ việc ném bom cũng chỉ ra rằng, kéo dài thời gian chờ nước Nhật đầu hàng chẳng phải là lựa chọn không có mất mát – chiến tranh cướp đi 200 ngàn sinh mạng không phải binh lính trên toàn
[Châu Á](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ch%C3%A2u_%C3%81) mỗi tháng. Từ tháng 2 năm 1945, ném bom thông thường giết hơn 100 ngàn người ở Nhật trực tiếp và gián tiếp. Và việc ném bom này sẽ tiếp diễn cho đến lúc quân Mỹ đổ bộ vào Nhật. [Chiến dịch Starvation](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Chi%E1%BA%BFn_d%E1%BB%8Bch_Starvation&action=edit&redlink=1) phong tỏa bằng [tàu ngầm](https://vi.wikipedia.org/wiki/T%C3%A0u_ng%E1%BA%A7m) và [thủy lôi](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%A7y_l%C3%B4i), đã o bế hiệu quả việc vận chuyển hàng hóa về Nhật Bản. Chiến dịch phá hoại hoạt động [đường sắt](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%C6%B0%E1%BB%9Dng_ray) của Nhật cũng chuẩn bị được triển khai, ngăn cách các thành phố trên [đảo Honshu](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%A3o_Honshu) với những vùng trồng lương thực khác. Nhà sử học Irokawa Daikichi ghi lại “ngay sau ngừng bắn, có khoảng 10 triệu người sắp chết đói”. Cùng lúc đó, chiến sự vẫn tiếp diễn ở [Philippines](https://vi.wikipedia.org/wiki/Philippines), [Tân Guinea](https://vi.wikipedia.org/wiki/New_Guinea) và [Borneo](https://vi.wikipedia.org/wiki/Borneo). Các cuộc tấn công chuẩn bị nổ ra trong tháng 9 ở miền nam [Trung Quốc](https://vi.wikipedia.org/wiki/Trung_Qu%E1%BB%91c) và [bán đảo Mã Lai](https://vi.wikipedia.org/wiki/B%C3%A1n_%C4%91%E1%BA%A3o_M%C3%A3_Lai).
Nước Mỹ lường trước được sẽ có tổn thất rất lớn về người nếu đưa quân vào Nhật Bản mặc dù số lượng thương vong dự kiến vẫn còn bàn cãi. Thương vong còn phụ thuộc vào sức kháng cự của người Nhật và kịch bản đổ bộ
*chỉ vào đảo Kyushu tháng 11 năm 1945* hay *cả vào gần*. Nhiều năm sau chiến tranh, cựu Bộ trưởng ngoại giao [Tokyo](https://vi.wikipedia.org/wiki/T%C5%8Dky%C5%8D)tháng 3 năm 1946 [James Byrnes](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=James_Byrnes&action=edit&redlink=1)cho rằng có thể nước Mỹ sẽ mất thêm 500 ngàn sinh mạng nữa trong mùa hè 1945. Những nhà hoạch định Mỹ dự kiến 20.000 đến 110.000 lính tử trận nếu triển khai đổ bộ lên lãnh thổ Nhật Bản tháng 11 năm 1945 và số bị thương từ ba đến bốn lần con số trên. Nên nhớ, tổng số lính Mỹ chết trận trên tất cả các mặt trận trong gần bốn năm tham chiến là 292.000.
Bom nguyên tử đưa
[Thế chiến thứ hai](https://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_th%E1%BA%BF_gi%E1%BB%9Bi_th%E1%BB%A9_hai) ở [Châu Á](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ch%C3%A2u_%C3%81) nhanh chóng chấm dứt, giải thoát hàng triệu con người trong những vùng bị chiếm đóng bao gồm nhiều ngàn người phương Tây. Hơn nữa, quân đội Nhật đã tiến hành giết người hàng loạt, con số lên đến hàng triệu bằng [vũ khí hóa học](https://vi.wikipedia.org/wiki/V%C5%A9_kh%C3%AD_h%C3%B3a_h%E1%BB%8Dc) và [vũ khí vi trùng](https://vi.wikipedia.org/wiki/V%C5%A9_kh%C3%AD_sinh_h%E1%BB%8Dc). Chiến tranh sớm kết thúc cũng có nghĩa là không còn những đổ máu tương tự.
Trong một mệnh lệnh của Bộ chiến tranh Nhật Bản ngày 1 tháng 8 năm 1944, tất cả
[tù binh](https://vi.wikipedia.org/wiki/T%C3%B9_binh) [phe Đồng minh](https://vi.wikipedia.org/wiki/Kh%E1%BB%91i_%C4%90%E1%BB%93ng_Minh_th%E1%BB%9Di_Chi%E1%BA%BFn_tranh_th%E1%BA%BF_gi%E1%BB%9Bi_th%E1%BB%A9_hai), lên đến hơn 100 ngàn người, sẽ bị hành quyết nếu chiến sự xảy ra trên lãnh thổ Nhật Bản.
Những người ủng hộ vũ khí nguyên tử lý luận tiếp, chính phủ Nhật Bản đã huy động một cuộc chiến tranh tổng lực, thường dân gồm cả phụ nữ và trẻ em phải làm việc trong các nhà máy, cơ sở quân sự và phải chiến đấu chống lại lực lượng đổ bộ. Linh mục John A. Siemens, giáo sư
[triết học](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tri%E1%BA%BFt_h%E1%BB%8Dc) hiện đại ở [Đại học Thiên chúa Tokyo](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=%C4%90%E1%BA%A1i_h%E1%BB%8Dc_Thi%C3%AAn_ch%C3%BAa_Tokyo&action=edit&redlink=1) và là một nhân chứng của vụ nổ nguyên tử ở Hiroshima viết:
- “Chúng tôi đã tranh luận với nhau về tính đạo đức của việc sử dụng vũ khí này. Một số người cho rằng nó cũng tương tự như sử dụng khí độc chống lại dân thường. Một số khác có quan điểm rằng trong cuộc chiến tranh tổng lực mà nước Nhật thực hiện, không có khác biệt giữa dân thường và binh lính, và quả bom tự nó là công cụ hiệu quả chấm dứt đổ máu, buộc nước Nhật đầu hàng và nhờ đó tránh được sự tàn phá khủng khiếp. Điều đó có vẻ hợp lý theo tôi – người ủng hộ lý luận rằng về nguyên tắc, chiến tranh không thể coi là chống lại dân thường khi đó là chiến tranh tổng lực”.
Một số người còn nhấn mạnh tầm quan trọng chiến lược của Hiroshima là tổng hành dinh của tư lệnh Tập đoàn quân số 2, và Nagasaki – trung tâm sản xuất đạn được chủ chốt.
Trong bài phát biểu trước nhân dân Nhật Bản về lý do đầu hàng,
[Thiên hoàng](https://vi.wikipedia.org/wiki/Thi%C3%AAn_ho%C3%A0ng) đặc biệt đề cập đến hai quả bom nguyên tử, tuyên bố rằng tiếp tục chiến tranh chỉ mang lại “sự tàn phá và sụp đổ hoàn toàn của quốc gia Nhật Bản”.
Nhà
[sử học](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%E1%BB%8Bch_s%E1%BB%AD) của Mỹ [Richard B Frank](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Richard_B_Frank&action=edit&redlink=1) đưa ra trong cuốn sách Downfall phát hành năm 1999. Ông khẳng định:
- “Sẽ chỉ là ảo tưởng nếu cho rằng chiến tranh có thể kết thúc trước khi Mỹ dùng tới bom nguyên tử”.
[David McCullough](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=David_McCullough&action=edit&redlink=1) lại muốn tìm một sự giải thích thực tế đối với động cơ của Truman.
- “Làm thế nào mà một vị
[tổng thống](https://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BB%95ng_th%E1%BB%91ng), hoặc những người có trách nhiệm, có thể trả lời nhân dân Mỹ… nếu sau khi mất một biển máu để xâm chiếm [Nhật Bản](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%E1%BA%ADt_B%E1%BA%A3n), người Mỹ mới biết rằng thứ [vũ khí](https://vi.wikipedia.org/wiki/V%C5%A9_kh%C3%AD)có khả năng chấm dứt cuộc chiến đã được chế tạo xong từ giữa [mùa hè](https://vi.wikipedia.org/wiki/M%C3%B9a_h%E1%BA%A1)và không được sử dụng?”.
## Xem thêm
[Hibakusha](https://vi.wikipedia.org/wiki/Hibakusha) [Chiến tranh thế giới lần thứ hai](https://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_th%E1%BA%BF_gi%E1%BB%9Bi_th%E1%BB%A9_hai) [Đế quốc Nhật Bản](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_Nh%E1%BA%ADt_B%E1%BA%A3n) [Ném bom chiến lược](https://vi.wikipedia.org/wiki/N%C3%A9m_bom_chi%E1%BA%BFn_l%C6%B0%E1%BB%A3c) [Vũ khí hạt nhân](https://vi.wikipedia.org/wiki/V%C5%A9_kh%C3%AD_h%E1%BA%A1t_nh%C3%A2n) [Khu tưởng niệm Hòa bình Hiroshima](https://vi.wikipedia.org/wiki/Khu_t%C6%B0%E1%BB%9Fng_ni%E1%BB%87m_H%C3%B2a_b%C3%ACnh_Hiroshima)
## Ghi chú
|
|
|Wikimedia Commons có thêm thể loại hình ảnh và phương tiện truyền tải về
|
[Thể loại](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i): [Hoàn toàn không có nguồn tham khảo](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Ho%C3%A0n_to%C3%A0n_kh%C3%B4ng_c%C3%B3_ngu%E1%BB%93n_tham_kh%E1%BA%A3o) [Chiến tranh hạt nhân](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Chi%E1%BA%BFn_tranh_h%E1%BA%A1t_nh%C3%A2n) [Vũ khí hạt nhân Hoa Kỳ](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:V%C5%A9_kh%C3%AD_h%E1%BA%A1t_nh%C3%A2n_Hoa_K%E1%BB%B3) [Các vụ nổ](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:C%C3%A1c_v%E1%BB%A5_n%E1%BB%95) [Vụ ném bom nguyên tử xuống Hiroshima và Nagasaki](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:V%E1%BB%A5_n%C3%A9m_bom_nguy%C3%AAn_t%E1%BB%AD_xu%E1%BB%91ng_Hiroshima_v%C3%A0_Nagasaki) [Thảm sát trong Thế chiến thứ hai](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Th%E1%BA%A3m_s%C3%A1t_trong_Th%E1%BA%BF_chi%E1%BA%BFn_th%E1%BB%A9_hai) [Chiến tranh Thái Bình Dương](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Chi%E1%BA%BFn_tranh_Th%C3%A1i_B%C3%ACnh_D%C6%B0%C6%A1ng) [Chiến dịch quần đảo Nhật Bản](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Chi%E1%BA%BFn_d%E1%BB%8Bch_qu%E1%BA%A7n_%C4%91%E1%BA%A3o_Nh%E1%BA%ADt_B%E1%BA%A3n) [Tội ác của quân đội Hoa Kỳ](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:T%E1%BB%99i_%C3%A1c_c%E1%BB%A7a_qu%C3%A2n_%C4%91%E1%BB%99i_Hoa_K%E1%BB%B3) [Vi phạm nhân quyền](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Vi_ph%E1%BA%A1m_nh%C3%A2n_quy%E1%BB%81n) [1945](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:1945) [Nhật Bản 1945](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Nh%E1%BA%ADt_B%E1%BA%A3n_1945)
# Simón Bolívar
[Bolívar (định hướng)](https://vi.wikipedia.org/wiki/Bol%C3%ADvar_%28%C4%91%E1%BB%8Bnh_h%C6%B0%E1%BB%9Bng%29).
|Simón Bolívar|
|
|![]()
[Cristóbal Mendoza](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Crist%C3%B3bal_Mendoza&action=edit&redlink=1) [José Antonio Páez](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Jos%C3%A9_Antonio_P%C3%A1ez&action=edit&redlink=1) [Domingo Caycedo](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Domingo_Caycedo&action=edit&redlink=1) [Antonio José de Sucre](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Antonio_Jos%C3%A9_de_Sucre&action=edit&redlink=1) [José Bernardo de Tagle, Marquis of Torre-Tagle](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Jos%C3%A9_Bernardo_de_Tagle&action=edit&redlink=1) [Andrés de Santa Cruz](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Andr%C3%A9s_de_Santa_Cruz&action=edit&redlink=1) [José Bernardo de Tagle, Marquis of Torre-Tagle](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Jos%C3%A9_Bernardo_de_Tagle&action=edit&redlink=1) [24 tháng 7](https://vi.wikipedia.org/wiki/24_th%C3%A1ng_7), [1783](https://vi.wikipedia.org/wiki/1783) [Caracas](https://vi.wikipedia.org/wiki/Caracas), [Captaincy General of Venezuela](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Captaincy_General_of_Venezuela&action=edit&redlink=1), [Đế quốc Tây Ban Nha](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_T%C3%A2y_Ban_Nha) [17 tháng 12](https://vi.wikipedia.org/wiki/17_th%C3%A1ng_12), [1830](https://vi.wikipedia.org/wiki/1830)(47 tuổi) [Santa Marta](https://vi.wikipedia.org/wiki/Santa_Marta), [New Granada](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_New_Granada&action=edit&redlink=1) ![ Simón Bolívar Signature.svg](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/6/62/Sim%C3%B3n_Bol%C3%ADvar_Signature.svg/180px-Sim%C3%B3n_Bol%C3%ADvar_Signature.svg.png)
![ Simón Bolívar Signature.svg](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/6/62/Sim%C3%B3n_Bol%C3%ADvar_Signature.svg/180px-Sim%C3%B3n_Bol%C3%ADvar_Signature.svg.png)
**Simón Bolívar** (tên đầy đủ: **Simón José Antonio de la Santísima Trinidad Bolívar y Palacios**, [1783](https://vi.wikipedia.org/wiki/1783) – [1830](https://vi.wikipedia.org/wiki/1830)), là nhà cách mạng nổi tiếng người [Venezuela](https://vi.wikipedia.org/wiki/Venezuela), người lãnh đạo các phong trào giành độc lập ở [Nam Mỹ](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nam_M%E1%BB%B9) đầu thế kỷ 19. Ông còn được mệnh danh là *Người Giải phóng* (tiếng [Tây Ban Nha](https://vi.wikipedia.org/wiki/T%C3%A2y_Ban_Nha): *El Libertador*), *. Những cuộc chiến đấu do ông lãnh đạo đã lật đổ sự thống trị của George Washington của Nam Mỹ* [Tây Ban Nha](https://vi.wikipedia.org/wiki/T%C3%A2y_Ban_Nha), giành độc lập cho sáu quốc gia ngày nay là: [Venezuela](https://vi.wikipedia.org/wiki/Venezuela), [Colombia](https://vi.wikipedia.org/wiki/Colombia), [Panama](https://vi.wikipedia.org/wiki/Panama), [Ecuador](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ecuador), [Peru](https://vi.wikipedia.org/wiki/Peru), và [Bolivia](https://vi.wikipedia.org/wiki/Bolivia).
## Mục lục
[1 Xuất thân và tuổi trẻ](https://vi.wikipedia.org/wiki/Sim%C3%B3n_Bol%C3%ADvar#Xu.E1.BA.A5t_th.C3.A2n_v.C3.A0_tu.E1.BB.95i_tr.E1.BA.BB) [2 Sự nghiệp giải phóng Nam Mỹ](https://vi.wikipedia.org/wiki/Sim%C3%B3n_Bol%C3%ADvar#S.E1.BB.B1_nghi.E1.BB.87p_gi.E1.BA.A3i_ph.C3.B3ng_Nam_M.E1.BB.B9) [3 Tư tưởng](https://vi.wikipedia.org/wiki/Sim%C3%B3n_Bol%C3%ADvar#T.C6.B0_t.C6.B0.E1.BB.9Fng) [4 Vinh danh](https://vi.wikipedia.org/wiki/Sim%C3%B3n_Bol%C3%ADvar#Vinh_danh) [5 Những câu nói nổi tiếng](https://vi.wikipedia.org/wiki/Sim%C3%B3n_Bol%C3%ADvar#Nh.E1.BB.AFng_c.C3.A2u_n.C3.B3i_n.E1.BB.95i_ti.E1.BA.BFng) [6 Thông tin thêm](https://vi.wikipedia.org/wiki/Sim%C3%B3n_Bol%C3%ADvar#Th.C3.B4ng_tin_th.C3.AAm) [7 Tài liệu tham khảo](https://vi.wikipedia.org/wiki/Sim%C3%B3n_Bol%C3%ADvar#T.C3.A0i_li.E1.BB.87u_tham_kh.E1.BA.A3o) [8 Chú thích](https://vi.wikipedia.org/wiki/Sim%C3%B3n_Bol%C3%ADvar#Ch.C3.BA_th.C3.ADch) [9 Sách về Bolívar](https://vi.wikipedia.org/wiki/Sim%C3%B3n_Bol%C3%ADvar#S.C3.A1ch_v.E1.BB.81_Bol.C3.ADvar) [10 Liên kết ngoài](https://vi.wikipedia.org/wiki/Sim%C3%B3n_Bol%C3%ADvar#Li.C3.AAn_k.E1.BA.BFt_ngo.C3.A0i)
## Xuất thân và tuổi trẻ
### Thời niên thiếu
**Simón Bolívar** sinh ngày [24 tháng 7](https://vi.wikipedia.org/wiki/24_th%C3%A1ng_7) năm [1783](https://vi.wikipedia.org/wiki/1783) tại [Caracas](https://vi.wikipedia.org/wiki/Caracas), [Venezuela](https://vi.wikipedia.org/wiki/Venezuela) trong một gia đình quý tộc có nguồn gốc từ xứ [Basque](https://vi.wikipedia.org/wiki/Basque), [Tây Ban Nha](https://vi.wikipedia.org/wiki/T%C3%A2y_Ban_Nha). Cha ông, đại tá *Juan Vicente Bolívar y Ponte* có dòng máu xa của vua xứ [Castile](https://vi.wikipedia.org/wiki/Castile) *Fernando III* và bá tước vùng [Savoy](https://vi.wikipedia.org/wiki/Savoy) *Amedeo IV*, mẹ là bà *María de la Concepción Palacios Blanco Simón*. Dòng họ *Bolivar* định cư ở [Venezuela](https://vi.wikipedia.org/wiki/Venezuela) từ thế kỷ XVI và việc sở hữu những mỏ vàng, mỏ đồng bên sông *Aroa* đã góp phần làm họ trở nên giàu có. Sau này, trong cuộc đời cách mạng của mình, Simón Bolívar đã dùng một phần thu nhập từ những mỏ vàng và đồng để tài trợ cho *Những cuộc chiến tranh cách mạng Nam Mỹ*. Bolívar mồ côi cha năm 3 tuổi ( [1786](https://vi.wikipedia.org/wiki/1786)), mẹ ông vừa cai quản gia đình vừa đảm nhiệm việc giáo dục các con nhỏ. Năm [1792](https://vi.wikipedia.org/wiki/1792), khi Bolívar 9 tuổi, mẹ cũng mất, ông và người em trai được ông ngoại nuôi và dạy học. Sau khi ông ngoại mất, anh em Bolívar ở với chú, năm 12 tuổi, ông trốn đến nương nhờ nhà vợ chồng người chị *María Antonia*.
### Học tập ở Caracas
Trong thời gian ở nhà người chị, ông được
*Simón Rodríguez* ( [1769](https://vi.wikipedia.org/wiki/1769) – [1854](https://vi.wikipedia.org/wiki/1854)), một hiệu trưởng trường tiểu học ở [Caracas](https://vi.wikipedia.org/wiki/Caracas) dạy dỗ. Giữa ông và người thầy nhân hậu đồng thời cũng là nhà nghiên cứu khoa học nhân văn, nhà cải cách xã hội này đã nảy sinh một mối quan hệ tốt đẹp và tồn tại suốt cuộc đời Bolívar vì ngoài kiến thức, giữa họ còn có sự đồng cảm sâu sắc. Sau đó, ông cũng đã từng theo học *Andrés Bello* ( [1781](https://vi.wikipedia.org/wiki/1781) – [1865](https://vi.wikipedia.org/wiki/1865)), nhà nghiên cứu khoa học nhân văn, nhà lập pháp, nhà triết học, nhà giáo dục người [Venezuela](https://vi.wikipedia.org/wiki/Venezuela). Hai ông thầy nổi tiếng này đã có ảnh hưởng mạnh mẽ đến Simón Bolívar. Năm 14 tuổi, ông gia nhập tiểu đoàn du kích ở thung lũng *Aragua*, nơi gia đình ông có nhiều tài sản và cha ông đã từng làm tiểu đoàn trưởng tiểu đoàn này. Trong vòng một năm, ông được phong quân hàm thiếu uý và vừa luyện tập quân sự vừa học các môn cơ bản thời bấy giờ như toán học, vật lý, đồ bản,… tại trường học của dòng họ do một cha cố dòng tu *Francis* dạy.
### Sang châu Âu
Năm
[1799](https://vi.wikipedia.org/wiki/1799), Bolívar sang [Madrid](https://vi.wikipedia.org/wiki/Madrid), [Tây Ban Nha](https://vi.wikipedia.org/wiki/T%C3%A2y_Ban_Nha), ông miệt mài nghiên cứu lịch sử, văn học cổ điển và đương đại, toán học rồi bắt đầu học tập bằng tiếng Pháp. Ngoài ra ông còn học khiêu vũ và hùng biện. Bolívar nhanh chóng tiến bộ trong tất cả các môn học và qua các buổi khiêu vũ, ông làm giàu ngoại ngữ đồng thời trở nên tinh tế, tự tin trong giao tiếp. Ngày [26 tháng 5](https://vi.wikipedia.org/wiki/26_th%C3%A1ng_5) năm [1802](https://vi.wikipedia.org/wiki/1802), Bolívar kết hôn với bà *María Teresa Rodríguez del Toro y Alaysa* rồi cả hai trở về [Venezuela](https://vi.wikipedia.org/wiki/Venezuela). Nhưng không lâu sau đó, tháng 1 năm [1803](https://vi.wikipedia.org/wiki/1803), *María Teresa* chết do nhiễm bệnh [sốt vàng da](https://vi.wikipedia.org/wiki/S%E1%BB%91t_v%C3%A0ng). Cuối năm [1803](https://vi.wikipedia.org/wiki/1803), ông trở lại [châu Âu](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ch%C3%A2u_%C3%82u), đi lại giữa [Cadiz](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Cadiz&action=edit&redlink=1) và [1] [Madrid](https://vi.wikipedia.org/wiki/Madrid)rồi sang [Paris](https://vi.wikipedia.org/wiki/Paris)năm [1804](https://vi.wikipedia.org/wiki/1804).
### Lời thề ở thành Rome
Ở
[Paris](https://vi.wikipedia.org/wiki/Paris) ông gặp gỡ các học giả, tham gia những cuộc thảo luận và lao vào nghiên cứu văn học rồi tình cờ gặp lại *Simón Rodríguez*, người mà với trí tuệ và kinh nghiệm của mình đã trở thành một diễn giả xuất sắc. Hai ông đã đi bộ xuyên qua vùng [Savoy](https://vi.wikipedia.org/wiki/Savoy) để sang [Ý](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C3%9D) và ở [Roma](https://vi.wikipedia.org/wiki/Roma), vào một ngày tháng 8 năm [1805](https://vi.wikipedia.org/wiki/1805), Bolívar đã thề trước mặt người thầy rằng ông sẽ không bao giờ cho phép cánh tay mình nghỉ ngơi cũng như linh hồn mình chết đi chừng nào ước mơ giải phóng [Nam Mỹ](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nam_M%E1%BB%B9) khỏi sự thống trị của người [Tây Ban Nha](https://vi.wikipedia.org/wiki/T%C3%A2y_Ban_Nha) chưa thực hiện được. Cuối năm [1806](https://vi.wikipedia.org/wiki/1806), khi nghe tin về những hoạt động của nhà cách mạng *Francisco de Miranda* , Bolívar quyết định trở về nước. [2]
## Sự nghiệp giải phóng Nam Mỹ
### Hoạt động cách mạng ở Venezuela và sứ mệnh ngoại giao
Ông đáp một con tàu dừng chân ở
[Charleston](https://vi.wikipedia.org/wiki/Charleston,_Nam_Carolina) rồi đi qua nước [Mỹ](https://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3) về đến [Venezuela](https://vi.wikipedia.org/wiki/Venezuela) giữa năm [1807](https://vi.wikipedia.org/wiki/1807). Ở quê nhà, ông cùng với em trai và những người bạn gần gũi suy tính, bàn bạc về quá trình giành độc lập cho [Venezuela](https://vi.wikipedia.org/wiki/Venezuela). Lúc này [Joseph Bonaparte](https://vi.wikipedia.org/wiki/Joseph_Bonaparte) được *Napoleon* lập làm vua [Tây Ban Nha](https://vi.wikipedia.org/wiki/T%C3%A2y_Ban_Nha) và những thuộc địa. Năm [1808](https://vi.wikipedia.org/wiki/1808), Bolívar tham gia “quân đội kháng chiến” ở [Nam Mỹ](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nam_M%E1%BB%B9). Ngày [19 tháng 4](https://vi.wikipedia.org/wiki/19_th%C3%A1ng_4) năm [1810](https://vi.wikipedia.org/wiki/1810), quân đội kháng chiến [Caracas](https://vi.wikipedia.org/wiki/Caracas) tuyên bố độc lập, chính phủ quân sự cử Bolívar đi làm đại diện tại [Anh](https://vi.wikipedia.org/wiki/Anh), cùng đi có *Luis López Méndez* và *Andrés Bello*. Sau khi hoàn thành nhiệm vụ ngoại giao ông trở về nước cuối năm [1810](https://vi.wikipedia.org/wiki/1810) . Trở lại vị trí của mình trong [3] *Hội những người yêu nước Caracas*Bolívar, trở thành một trong những diễn giả nhiệt tình nhất cho độc lập. Tháng 5 năm [1811](https://vi.wikipedia.org/wiki/1811), cơ quan lập pháp đã tuyên ngôn độc lập. Bolívar gia nhập quân đội, được phong quân hàm đại tá và tham gia cuộc đột kích *Valencia* theo lệnh của Miranda năm [[4]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Sim%C3%B3n_Bol%C3%ADvar#cite_note-4) [1811](https://vi.wikipedia.org/wiki/1811). Năm [1812](https://vi.wikipedia.org/wiki/1812), bất chấp những nỗ lực của ông, thành phố *Puerto Cabello* thất thủ do có sự phản bội. Tháng 7 năm [[5]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Sim%C3%B3n_Bol%C3%ADvar#cite_note-5) [1812](https://vi.wikipedia.org/wiki/1812), tướng *Miranda*đầu hàng người [Tây Ban Nha](https://vi.wikipedia.org/wiki/T%C3%A2y_Ban_Nha). Ở thành phố cảng *La Guaira* Một nhóm sỹ quan trong đó có Bolívar định bắt giữ Miranda nhưng không thành công. Ông quyết định tự cứu lấy bản thân mình và với sự giúp đỡ của một người bạn, ông có được hộ chiếu để đến [[6]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Sim%C3%B3n_Bol%C3%ADvar#cite_note-6) *Curazao*rồi *Cartagena de Indias* . Ở [[7]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Sim%C3%B3n_Bol%C3%ADvar#cite_note-7) *Cartagena de Indias*ông đã viết *Tuyên ngôn Cartagena*, một trong những tác phẩm quan trọng nhất của mình, ở đó những lý tưởng chính trị đã được định hình và là kim chỉ nam cho những hành động của Bolívar sau này.
### Chiến tranh cho đến chết
Ngày
[14 tháng 5](https://vi.wikipedia.org/wiki/14_th%C3%A1ng_5) năm [1813](https://vi.wikipedia.org/wiki/1813), dẫn đầu một đội quân nhỏ, Bolívar vượt sông *Magdalena* và bắt đầu chiến dịch giải phóng [8] [Venezuela](https://vi.wikipedia.org/wiki/Venezuela). Ngày [23 tháng 5](https://vi.wikipedia.org/wiki/23_th%C3%A1ng_5)năm [1813](https://vi.wikipedia.org/wiki/1813), Bolívar tiến vào thành phố *Mérida* và nhân dân ở đây là những người đầu tiên gọi ông là [[9]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Sim%C3%B3n_Bol%C3%ADvar#cite_note-9) *Người Giải phóng*, ngày [9 tháng 6](https://vi.wikipedia.org/wiki/9_th%C3%A1ng_6), Bolívar chiếm thành phố *Trujillo* . Ngày [[10]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Sim%C3%B3n_Bol%C3%ADvar#cite_note-10) [15 tháng 6](https://vi.wikipedia.org/wiki/15_th%C3%A1ng_6)năm [1813](https://vi.wikipedia.org/wiki/1813), ông đọc bản mệnh lệnh nổi tiếng “Chiến tranh cho đến chết”. Bằng một loạt những trận đánh thông minh, sau 3 tháng, quân đội của Bolívar đã tiến vào [Caracas](https://vi.wikipedia.org/wiki/Caracas)ngày [6 tháng 8](https://vi.wikipedia.org/wiki/6_th%C3%A1ng_8)năm [1813](https://vi.wikipedia.org/wiki/1813) . Chiến dịch đó sau này được gọi là “Chiến dịch thần diệu”. Tháng 10 năm [[11]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Sim%C3%B3n_Bol%C3%ADvar#cite_note-11) [1813](https://vi.wikipedia.org/wiki/1813), trong một buổi lễ long trọng, chính quyền và nhân dân [Caracas](https://vi.wikipedia.org/wiki/Caracas)đã chính thức tặng cho ông danh hiệu đã đi vào lịch sử “Người Giải phóng”. Sau khi tiến vào [Caracas](https://vi.wikipedia.org/wiki/Caracas), Bolívar tuyên bố thành lập nền *Cộng hoà Venezuela thứ hai*. Sau đó Bolívar tiếp tục tiến hành nhiều trận đánh và mặc dù giành được những thắng lợi quan trọng, ông và tướng *Santiago Mariño*(người đã giải phóng miền đông Venezuela) chịu thất bại trước đội quân đông đảo hơn gấp nhiều lần của tướng bảo hoàng *José Tomás Boves*. Sau thắng lợi của Boves trong trận đánh *La Puerta*(tháng 6 năm [1814](https://vi.wikipedia.org/wiki/1814)), nền cộng hoà sụp đổ, những người đòi độc lập buộc phải sơ tán hàng loạt khỏi [Caracas](https://vi.wikipedia.org/wiki/Caracas)về phía đông. Cảm thấy quyền lực của mình và tướng *Mariño*bị thách thức bởi chính những người đồng hành, ông sang *Nueva Granada* . Tại đây, Bolívar chỉ huy [[12]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Sim%C3%B3n_Bol%C3%ADvar#cite_note-12) *Quân đội quốc gia Colombia*tiến vào [Bogotá](https://vi.wikipedia.org/wiki/Bogot%C3%A1)năm [1814](https://vi.wikipedia.org/wiki/1814)và sau đó dự định đến *Cartagena*để tìm kiếm sự ủng hộ của người dân địa phương nhằm chiếm thành phố *Santa Marta* . Tuy nhiên sau những xung đột quân sự và chính trị với chính quyền thành phố [[13]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Sim%C3%B3n_Bol%C3%ADvar#cite_note-13) *Cartagena*, tháng 5 năm [1815](https://vi.wikipedia.org/wiki/1815), Bolívar từ bỏ binh quyền để tránh một cuộc nội chiến.
### Tái sinh nền cộng hoà ở Venezuela
Sau khi lánh sang
[Jamaica](https://vi.wikipedia.org/wiki/Jamaica), từ tháng 5 đến tháng 12 năm [1815](https://vi.wikipedia.org/wiki/1815), Bolívar kiên nhẫn chờ đợi thời cơ để tiến hành những cuộc chiến đấu mới. Chính vì thế, ông nghiền ngẫm về số phận của [Mỹ Latin](https://vi.wikipedia.org/wiki/M%E1%BB%B9_Latinh) và tháng 9 năm ấy viết “Bức thư Jamaica” nổi tiếng. Trong đó, với nhận thức sâu sắc cũng như cái nhìn tiên tri, ông đã đánh giá quá khứ, hiện tại và tương lai của lục địa này. Sự thất bại của Napoleon ở [châu Âu](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ch%C3%A2u_%C3%82u) và một đội quân [Tây Ban Nha](https://vi.wikipedia.org/wiki/T%C3%A2y_Ban_Nha) hùng mạnh do tướng *Pablo Morillo* dẫn đầu kéo đến [Venezuela](https://vi.wikipedia.org/wiki/Venezuela) đã hâm nóng nhiệt tình của phe bảo hoàng. Bolívar, sau khi thoát khỏi một âm mưu ám sát đã đến [Haiti](https://vi.wikipedia.org/wiki/Haiti) nhằm tìm kiếm nguồn tài chính để tiếp tục cuộc chiến đấu, tổng thống [Haiti](https://vi.wikipedia.org/wiki/Haiti), *Alejandro Petion* đã cho ông vay tiền. Đội quân viễn chinh do Bolívar dẫn đầu đến đảo *Margarita* năm [14] [1816](https://vi.wikipedia.org/wiki/1816)và nhanh chóng đổ bộ vào lục địa. Sau khi tấn công chiếm được *Carúpano* , ngày [[15]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Sim%C3%B3n_Bol%C3%ADvar#cite_note-15) [2 tháng 6](https://vi.wikipedia.org/wiki/2_th%C3%A1ng_6)năm [1816](https://vi.wikipedia.org/wiki/1816), Bolívar ra sắc lệnh giải phóng nô lệ. Trong khi đội quân đang tiến về *Ocumare de la Costa* , thì Bolívar bất ngờ bị tách khỏi bộ phận chủ yếu của quân đội và buộc phải trở lại [[16]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Sim%C3%B3n_Bol%C3%ADvar#cite_note-16) [Haiti](https://vi.wikipedia.org/wiki/Haiti). Ông tổ chức một đội quân thứ hai tiến về đến đảo *Margarita*cuối năm [1816](https://vi.wikipedia.org/wiki/1816). Đầu năm [1817](https://vi.wikipedia.org/wiki/1817), Bolívar dự định chiếm vùng *Guayana* để làm bàn đạp giải phóng hoàn toàn [[17]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Sim%C3%B3n_Bol%C3%ADvar#cite_note-17) [Venezuela](https://vi.wikipedia.org/wiki/Venezuela)và đến tháng 7 năm [1817](https://vi.wikipedia.org/wiki/1817), ông chiếm được thủ phủ *Angostura*(ngày nay là *Ciudad Bolívar*) của vùng này. Bolívar thành lập một nhà nước mới, lập ra bộ máy chính quyền và cho xuất bản một tờ báo. Cuộc chiến đấu của ông không những diễn ra đối với quân [Tây Ban Nha](https://vi.wikipedia.org/wiki/T%C3%A2y_Ban_Nha)mà còn đối với những mầm mống vô chính phủ trong vùng. Tháng 10 năm [1817](https://vi.wikipedia.org/wiki/1817), sau một cuộc diễn tập, tướng *Manuel Piar*, một trong những lãnh đạo của những người cộng hòa bị xử bắn ở [Angostura](https://vi.wikipedia.org/wiki/Angostura). Trong thời gian này, Bolívar ra sắc lệnh về *Luật phân phối của cải quốc gia*. Năm [1818](https://vi.wikipedia.org/wiki/1818), ông bất ngờ đột kích quân đội bảo hoàng của tướng *Morillo*ở thành phố *Calabozo* nhưng quân đội cộng hòa bị đánh bại, Bolívar suýt nữa bị quân đội bảo hoàng giết chết. Ông trở về [[18]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Sim%C3%B3n_Bol%C3%ADvar#cite_note-18) *Angostura*ngày [5 tháng 6](https://vi.wikipedia.org/wiki/5_th%C3%A1ng_6)năm [1818](https://vi.wikipedia.org/wiki/1818)và lúc đó, đại diện ngoại giao của [Mỹ](https://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3)cùng với một đội quân của những người [châu Âu](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ch%C3%A2u_%C3%82u)tình nguyện đã tới đây. Bolívar triệu tập *Nghị viện Venezuela đệ nhị*ở *Angostura*ngày [15 tháng 2](https://vi.wikipedia.org/wiki/15_th%C3%A1ng_2)năm [1819](https://vi.wikipedia.org/wiki/1819)và đọc một bài diễn văn có vai trò quan trọng trong tư tưởng chính trị của ông đồng thời đệ trình dự thảo *Hiến pháp*.
### Sáng lập
*Đại Colombia*, tiến về Caracas
Không lâu sau đó, Bolívar mở chiến dịch giải phóng
*Nueva Granada*. Quân đội của ông vượt qua dãy [Andes](https://vi.wikipedia.org/wiki/Andes), sau những trận đánh ác liệt tại *Gameza* ngày [19] [12 tháng 7](https://vi.wikipedia.org/wiki/12_th%C3%A1ng_7)và *Pantano de Vargas* ngày [[20]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Sim%C3%B3n_Bol%C3%ADvar#cite_note-20) [25 tháng 7](https://vi.wikipedia.org/wiki/25_th%C3%A1ng_7), Bolívar đã giành chiến thắng quyết định trong [trận Boyacá](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Tr%E1%BA%ADn_Boyac%C3%A1&action=edit&redlink=1)ngày [7 tháng 8](https://vi.wikipedia.org/wiki/7_th%C3%A1ng_8)năm [1819](https://vi.wikipedia.org/wiki/1819). Ông tiến vào [Bogotá](https://vi.wikipedia.org/wiki/Bogot%C3%A1)và sau khi trao quyền chỉ huy ở *Nueva Granada*cho tướng *Francisco de Paula Santander*, Bolívar trở về *Angostura*. Ở đó, theo đề nghị của ông, tháng 12 năm [1819](https://vi.wikipedia.org/wiki/1819), Nghị viện đã ban hành *Hiến pháp Cộng hoà Colombia*. Đất nước vĩ đại do Bolívar sáng lập này gồm các nước cộng hoà [Venezuela](https://vi.wikipedia.org/wiki/Venezuela), [Colombia](https://vi.wikipedia.org/wiki/Colombia), [Ecuador](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ecuador)và [Panamá](https://vi.wikipedia.org/wiki/Panama). Quân đội cộng hoà đã giành được ưu thế ở mọi nơi: *Cartagena*bị vây hãm, *Mérida*và *Trujillo*được giải phóng. Sau cuộc *Cách mạng giải phóng*nổ ra ở [Tây Ban Nha](https://vi.wikipedia.org/wiki/T%C3%A2y_Ban_Nha)tháng 1 năm [1820](https://vi.wikipedia.org/wiki/1820), chính phủ mới của [Tây Ban Nha](https://vi.wikipedia.org/wiki/T%C3%A2y_Ban_Nha)cố gắng đạt được một hiệp định hoà bình và ở *Trujillo*, tháng 11 năm [1820](https://vi.wikipedia.org/wiki/1820)hai bên đã ký kết một thoả thuận ngừng bắn cùng với bản điều ước về chiến tranh. Sau khi thoả thuận ngừng bắn hết hiệu lực, quân đội cộng hoà bắt đầu hành quân hướng về [Caracas](https://vi.wikipedia.org/wiki/Caracas). Ngày [24 tháng 6](https://vi.wikipedia.org/wiki/24_th%C3%A1ng_6)năm [1821](https://vi.wikipedia.org/wiki/1821), trên bình nguyên *Carabobo*Bolívar đã giành thắng lợi trong một trận đánh đánh dấu sự khai sinh ra nền độc lập của [Venezuela](https://vi.wikipedia.org/wiki/Venezuela). Tàn quân của quân đội bảo hoàng lẩn trốn tại [Puerto Cabello](https://vi.wikipedia.org/wiki/Puerto_Cabello)và cuối cùng tan rã năm [1823](https://vi.wikipedia.org/wiki/1823). Ngày [29 tháng 6](https://vi.wikipedia.org/wiki/29_th%C3%A1ng_6)năm [1821](https://vi.wikipedia.org/wiki/1821), *Người Giải phóng*tiến vào thành phố quê hương trong sự chào đón hân hoan của nhân dân.
### Giải phóng Ecuador
Bolívar giờ đây hướng tới
[Ecuador](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ecuador), nơi vẫn còn nằm dưới sự thống trị của người [Tây Ban Nha](https://vi.wikipedia.org/wiki/T%C3%A2y_Ban_Nha). Ông tiến qua *Maracaibo*, *Cúcuta* rồi tiến đến [21] [Bogotá](https://vi.wikipedia.org/wiki/Bogot%C3%A1). Năm [1822](https://vi.wikipedia.org/wiki/1822), hai cánh quân, mũi phía bắc do Bolívar chỉ huy, mũi phía nam xuất phát từ *Guayaquil* do tướng [[22]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Sim%C3%B3n_Bol%C3%ADvar#cite_note-22) *Antonio José de Sucre*chỉ huy bắt đầu tấn công giải phóng [Quito](https://vi.wikipedia.org/wiki/Quito). Sau chiến thắng của tướng *Sucre*của trong trận *Pichincha* ngày [[23]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Sim%C3%B3n_Bol%C3%ADvar#cite_note-23) [24 tháng 5](https://vi.wikipedia.org/wiki/24_th%C3%A1ng_5)năm [1822](https://vi.wikipedia.org/wiki/1822), [Ecuador](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ecuador)được giải phóng và hợp nhất vào *Cộng hoà Đại Colombia*. Trong thời gian này, Bolíva đã gặp [Manuela Saenz](https://vi.wikipedia.org/wiki/Manuela_Saenz)và bà trở thành người tình cho đến cuối đời ông. Ngày [25 tháng 7](https://vi.wikipedia.org/wiki/25_th%C3%A1ng_7)năm [1822](https://vi.wikipedia.org/wiki/1822), “Người bảo hộ Perú”, tướng *José de San Martín* từ [[24]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Sim%C3%B3n_Bol%C3%ADvar#cite_note-24) [Peru](https://vi.wikipedia.org/wiki/Peru)tới *Guayaquil*. Tại đây Bolívar đã gặp gỡ nhà lãnh đạo nổi tiếng của phong trào giành độc lập ở phía nam lục địa [Nam Mỹ](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nam_M%E1%BB%B9)này. Sau cuộc gặp gỡ , Bolívar lĩnh lấy sứ mạng giải phóng hoàn toàn [[25]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Sim%C3%B3n_Bol%C3%ADvar#cite_note-25) [Peru](https://vi.wikipedia.org/wiki/Peru).
### Giải phóng hoàn toàn Peru
Ngày
[7 tháng 8](https://vi.wikipedia.org/wiki/7_th%C3%A1ng_8) năm [1823](https://vi.wikipedia.org/wiki/1823), Bolívar rời *Guayaquil* đến *Callao* vào đầu tháng 9 năm đó. Trong tình trạng vô chính phủ, Bolívar đã tổ chức lại quân đội với nòng cốt là những tiểu đoàn của ông. [26] [Lima](https://vi.wikipedia.org/wiki/Lima)rơi vào tay quân bảo hoàng và ngày [10 tháng 2](https://vi.wikipedia.org/wiki/10_th%C3%A1ng_2)năm [1824](https://vi.wikipedia.org/wiki/1824), *Nghị viện*đã phong Bolívar là [Peru](https://vi.wikipedia.org/wiki/Peru) *Tổng tài*với quyền lực tuyệt đối trước khi tự giải tán. Bolívar rút về [Trujillo](https://vi.wikipedia.org/wiki/Trujillo)để củng cố và chuyển sang tấn công. Ngày [6 tháng 8](https://vi.wikipedia.org/wiki/6_th%C3%A1ng_8)năm [1824](https://vi.wikipedia.org/wiki/1824)ông đã đánh bại quân đội nhà vua Tây Ban Nha tại *Junín* [[27]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Sim%C3%B3n_Bol%C3%ADvar#cite_note-27) Chiến dịch tiếp tục phát triển và trong khi Bolívar tiến vào [[28]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Sim%C3%B3n_Bol%C3%ADvar#cite_note-28) [Lima](https://vi.wikipedia.org/wiki/Lima), vây hãm *Callao*thì tướng Sucre đã tiêu diệt nốt quân đội nhà vua tại *Ayacucho* ngày [[29]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Sim%C3%B3n_Bol%C3%ADvar#cite_note-29) [9 tháng 12](https://vi.wikipedia.org/wiki/9_th%C3%A1ng_12)năm [1824](https://vi.wikipedia.org/wiki/1824). Đến đây chiến tranh giành độc lập kết thúc, ngày [10 tháng 2](https://vi.wikipedia.org/wiki/10_th%C3%A1ng_2)năm [1825](https://vi.wikipedia.org/wiki/1825), tại *Nghị viện Perú*ở [Lima](https://vi.wikipedia.org/wiki/Lima), Bolívar tuyên bố từ bỏ quyền lực tuyệt đối đã được trao cho ông để tiến hành chiến tranh giành độc lập. Hai ngày sau, *Nghị viện Peru*đã tuyên bố vinh danh và tặng thưởng cho ông cùng quân đội nhưng ông từ chối tiền thưởng. Bolívar rời thu đô [Lima](https://vi.wikipedia.org/wiki/Lima)đến *Arequipa*, *El Cuzco*và những tỉnh thuộc *Thượng Peru*(Alto Perú). Những tỉnh này đã thành lập nên một quốc gia dưới sự bảo trợ của Bolivar và đặt tên là *Cộng hoà Bolívar*tức [Bolivia](https://vi.wikipedia.org/wiki/Bolivia)ngày nay. Bolívar soạn thảo hiến pháp cho quốc gia mới này năm [1826](https://vi.wikipedia.org/wiki/1826), trong đó ông đã trình bày nhưng tư tưởng của mình về việc hợp nhất các quốc gia mới được giải phóng.
### Sự phân hoá của Đại Colombia
Năm
[1826](https://vi.wikipedia.org/wiki/1826), một cuộc nổi dậy gọi là *La Cosiata* do tướng [30] *José Antonio Páez* lãnh đạo đã nổ ra để chống lại chính quyền trung ương ở [[31]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Sim%C3%B3n_Bol%C3%ADvar#cite_note-31) [Bogotá](https://vi.wikipedia.org/wiki/Bogot%C3%A1). Tháng 4 năm [1826](https://vi.wikipedia.org/wiki/1826), Bolívar trở về [Caracas](https://vi.wikipedia.org/wiki/Caracas)và cố gắng vãn hồi hoà bình. Tuy nhiên những lực lượng ly khai tỏ ra thắng thế trước xu hướng hợp nhất. Ngày [5 tháng 7](https://vi.wikipedia.org/wiki/5_th%C3%A1ng_7)năm [1827](https://vi.wikipedia.org/wiki/1827), ông rời [Caracas](https://vi.wikipedia.org/wiki/Caracas)đáp tàu đi *La Guaira*rồi tới [Bogotá](https://vi.wikipedia.org/wiki/Bogot%C3%A1). Ngày [10 tháng 9](https://vi.wikipedia.org/wiki/10_th%C3%A1ng_9)năm [1827](https://vi.wikipedia.org/wiki/1827), ông tuyên thệ nhậm chức tổng thống *Cộng hoà Đại Colombia*. Hội nghị lập pháp họp ở *Ocaña* tháng 4 năm [[32]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Sim%C3%B3n_Bol%C3%ADvar#cite_note-32) [1828](https://vi.wikipedia.org/wiki/1828)đã giải tán mà không đạt được thoả thuận nào giữa những phe đối lập. Bolívar xưng là Tổng tài ngày [27 tháng 8](https://vi.wikipedia.org/wiki/27_th%C3%A1ng_8)năm [1828](https://vi.wikipedia.org/wiki/1828). Ngày [25 tháng 9](https://vi.wikipedia.org/wiki/25_th%C3%A1ng_9)năm [1828](https://vi.wikipedia.org/wiki/1828), ông thoát chết sau một vụ ám sát ở [Bogotá](https://vi.wikipedia.org/wiki/Bogot%C3%A1)với sự giúp đỡ của [Manuela Saenz](https://vi.wikipedia.org/wiki/Manuela_Saenz). Không lâu sau, ông buộc phải tiến hành một chiến dịch chống lại những đội quân của [Perú](https://vi.wikipedia.org/wiki/Peru)đang đe dọa [Ecuador](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ecuador). Bất chấp thể trạng ốm yếu, bệnh tật, ông vẫn kiên trì bảo vệ những thành quả của mình. Năm [1830](https://vi.wikipedia.org/wiki/1830), ông trở về [Bogotá](https://vi.wikipedia.org/wiki/Bogot%C3%A1)để thiết lập *Hội đồng Hiến pháp*nhưng [Venezuela](https://vi.wikipedia.org/wiki/Venezuela)một lần nữa công khai đòi trở thành một quốc gia độc lập. Tại *Nueva Granada*, sự chống đối cũng dần trở nên mạnh mẽ hơn. Bolívar đã suy sụp sức khỏe, ông từ bỏ chức vụ tổng thống và đi đến vùng duyên hải, tin tức về cuộc ám sát tướng *Sucre*đã ảnh hưởng sâu sắc đến Bolívar. Ngày [10 tháng 12](https://vi.wikipedia.org/wiki/10_th%C3%A1ng_12), ông đã viết một bản tuyên bố gửi nhân dân, đây được coi là di chúc chính trị của *Người Giải phóng*. Ông dự định sang [châu Âu](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ch%C3%A2u_%C3%82u)nhưng đột ngột ra đi ngày [17 tháng 12](https://vi.wikipedia.org/wiki/17_th%C3%A1ng_12)năm [1830](https://vi.wikipedia.org/wiki/1830)tại *San Pedro Alejandrino*, một khu biệt thự ở *Santa Marta*vì bệnh lao. Đến năm [1942](https://vi.wikipedia.org/wiki/1942), trong một nghi thức hết sức trang trọng, thi hài ông được chuyển về [Venezuela](https://vi.wikipedia.org/wiki/Venezuela)và đặt tại *National Pantheon*, [Caracas](https://vi.wikipedia.org/wiki/Caracas).
## Tư tưởng
Ngoài tư tưởng công bằng, tự do và bình đẳng mà ông đã cống hiến cả cuộc đời, tư tưởng
*Liên Mỹ* của Bolívar thường được nhắc tới. Mục đích và quan điểm của *Liên Mỹ* được Bolívar diễn đạt trong những gì ông viết năm từ năm [1826](https://vi.wikipedia.org/wiki/1826) đó là hòa bình trên cơ sở một khối liên kết thống nhất cho các nước [châu Mỹ](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ch%C3%A2u_M%E1%BB%B9) và hy vọng rằng một ngày nào đó nó sẽ là tấm gương để mang lại hòa bình cho toàn thế giới: “Thế giới mới sẽ gồm các quốc gia độc lập gắn chặt với nhau bởi luật pháp chung quy định quan hệ đối ngoại của các nước và tạo cơ hội cho các nước đó, thông qua một cơ quan lập pháp chung, những phương thức để trường tồn… Mọi rào cản về xuất xứ, chủng tộc và màu da sẽ biến mất. Trong các thế kỷ tiếp theo, có thể tiến tới một chính phủ hợp nhất toàn thế giới như một liên bang” . Kết quả của tư tưởng đó là tại [33] *Nghị viện Panama*, các quốc gia [châu Mỹ](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ch%C3%A2u_M%E1%BB%B9)đã tuyên ngôn về lý tưởng hợp tác hòa bình, một nền hòa bình trong sự tự do, bình đẳng giữa các quốc gia và giải quyết mọi sự bất đồng bằng phương pháp hòa bình cũng như kiên định sự hợp tác đôi bên cùng có lợi. Lý tưởng của Bolívar không được thực hiện tại *Nghị viện Panama*nhưng nó tiếp tục là nguồn cảm hứng, là niềm hy vọng. Không được đón nhận vào lúc đó nhưng ngày nay, tư tưởng của Bolívar đã sống dậy trong xu hướng hợp tác và hợp nhất khu vực của thế giới hiện đại.
## Vinh danh
- Ngoài một quốc gia mang tên ông, nhiều bang, thành phố, và rất nhiều địa danh, đại lộ… ở
[châu Mỹ](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ch%C3%A2u_M%E1%BB%B9)và các nơi khác trên thế giới cũng mang tên Bolívar. Đồng tiền của [Venezuela](https://vi.wikipedia.org/wiki/Venezuela)được gọi là Bolívar. Tượng đài Simón Bolívar được dựng ở nhiều nơi trên thế giới. [UNESCO](https://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BB%95_ch%E1%BB%A9c_Gi%C3%A1o_d%E1%BB%A5c,_Khoa_h%E1%BB%8Dc_v%C3%A0_V%C4%83n_h%C3%B3a_Li%C3%AAn_Hi%E1%BB%87p_Qu%E1%BB%91c)đã lập ra giải thưởng Simón Bolívar, trao tặng hai năm một lần cho những người có đóng góp quan trọng cho việc thực hiện lý tưởng của ông. Giải thưởng được trao lần đầu tiên ngày [24 tháng 7](https://vi.wikipedia.org/wiki/24_th%C3%A1ng_7)năm [1983](https://vi.wikipedia.org/wiki/1983)nhân dịp kỷ niệm 200 năm ngày sinh của Bolívar cho [Nelson Mandela](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nelson_Mandela)và vua [Tây Ban Nha](https://vi.wikipedia.org/wiki/T%C3%A2y_Ban_Nha) [Juan Carlos I](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Juan_Carlos_I&action=edit&redlink=1).
## Những câu nói nổi tiếng
- “Nếu cái chết của tôi góp phần cho việc chấm dứt các đảng phái cũng như cho sự hợp nhất thì tôi sẽ thanh thản bước xuống mồ”
- “Trách nhiệm đầu tiên của một chính phủ là đưa giáo dục đến với nhân dân”
- “Chúa ban chiến thắng cho sự bền gan”
## Thông tin thêm
- Bolívar có hai chị gái là
*Juana*và *María Antonia*, một em trai *Juan Vicente*. Ngoài ra cha mẹ ông còn có con gái *María del Carmen*chết ngay khi sinh. Ông không có hậu duệ trực hệ.
- Mối tình với
*Manuela Saenz*: xem [Manuela Saenz](https://vi.wikipedia.org/wiki/Manuela_Saenz)
## Tài liệu tham khảo
## Chú thích
**Cadiz: thành phố cảng ở tây nam Tây Ban Nha, thuộc xứ Andalusia** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Sim%C3%B3n_Bol%C3%ADvar#cite_ref-1) **Francisco de Miranda (** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Sim%C3%B3n_Bol%C3%ADvar#cite_ref-2) [1750](https://vi.wikipedia.org/wiki/1750)– [1816](https://vi.wikipedia.org/wiki/1816)): nhà cách mạng nổi tiếng người [Venezuela](https://vi.wikipedia.org/wiki/Venezuela), sau khi đầu hàng đã chết trong nhà tù ở [Tây Ban Nha](https://vi.wikipedia.org/wiki/T%C3%A2y_Ban_Nha) [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Sim%C3%B3n_Bol%C3%ADvar#cite_ref-3) [Có tài liệu nói ông trở về nước năm 1811](http://www.answers.com/topic/sim-n-bol-var-2) **Valencia: thành phố thủ phủ bang Carabobo, Venezuela.** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Sim%C3%B3n_Bol%C3%ADvar#cite_ref-4) **Puerto Cabello: thành phố ven biển phía Bắc** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Sim%C3%B3n_Bol%C3%ADvar#cite_ref-5) [Venezuela](https://vi.wikipedia.org/wiki/Venezuela), cách Caracas 75 km về phía tây. **La Guaira: thành phố cảng, thủ phủ bang Vargas, cách Caracas 30 km về phía đông nam.** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Sim%C3%B3n_Bol%C3%ADvar#cite_ref-6) **Cartagena de Indias hay gọi tắt là Cartagena: thành phố cảng ở phía bắc Colombia, thủ phủ bang Bolívar** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Sim%C3%B3n_Bol%C3%ADvar#cite_ref-7) **Magdalena: con sông chính chảy từ bắc xuống nam Colombia dài 1.450 km** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Sim%C3%B3n_Bol%C3%ADvar#cite_ref-8) **Mérida: thành phố ở vùng núi Andes, thủ phủ của bang cùng tên, Venezuela** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Sim%C3%B3n_Bol%C3%ADvar#cite_ref-9) **Trujillo: thành phố thủ phủ của bang cùng tên, Venezuela** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Sim%C3%B3n_Bol%C3%ADvar#cite_ref-10) [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Sim%C3%B3n_Bol%C3%ADvar#cite_ref-11) [Simón Bolívar trên britannica.](http://www.britannica.com/EBchecked/topic/72067/Simon-Bolivar) **Nueva Granada: tên một quốc gia thời đó gồm phần lớn lãnh thổ Colombia, Ecuador và Venezuela ngày nay** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Sim%C3%B3n_Bol%C3%ADvar#cite_ref-12) **Santa Marta: thành phố cảng ven biển Caribe ở phía bắc Colombia** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Sim%C3%B3n_Bol%C3%ADvar#cite_ref-13) **Margarita: một hòn đảo trên biển Caribe, thuộc bang Nueva Esparta, Venezuela** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Sim%C3%B3n_Bol%C3%ADvar#cite_ref-14) **Carúpano: một thị trấn nằm ven biển Caribe, thuộc bang Sucre, Venezuela** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Sim%C3%B3n_Bol%C3%ADvar#cite_ref-15) **Ocumare de la Costa: một bang ở phía bắc Venezuela** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Sim%C3%B3n_Bol%C3%ADvar#cite_ref-16) **Guayana: một vùng hành chính của Venezuela, giáp với Guayna.** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Sim%C3%B3n_Bol%C3%ADvar#cite_ref-17) **Calabozo: thành phố nhỏ cách** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Sim%C3%B3n_Bol%C3%ADvar#cite_ref-18) [Caracas](https://vi.wikipedia.org/wiki/Caracas)123 dặm về phía nam tây nam. **Gameza: thành phố nhỏ thuộc bang Boyacá, Colombia.** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Sim%C3%B3n_Bol%C3%ADvar#cite_ref-19) **Pantano de Vargas: một vùng đầm lầy thuộc bang Boyacá, Colombia.** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Sim%C3%B3n_Bol%C3%ADvar#cite_ref-20) **Cúcuta: thành phố thủ phủ của bang Santander Bắc, Colombia, gần biên giới với Venezuela** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Sim%C3%B3n_Bol%C3%ADvar#cite_ref-21) **Guayaquil: thành phố cảng lớn nhất Ecuador, cách thủ đô Quito 250 km về phía nam tây nam.** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Sim%C3%B3n_Bol%C3%ADvar#cite_ref-22) **Pichincha: một ngọn núi lửa sát thủ đô Quito** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Sim%C3%B3n_Bol%C3%ADvar#cite_ref-23) **José de San Martín (1778 – 1850): vị tướng nổi tiếng, anh hùng dân tộc của Argentina, người lãnh đạo phong trào giành độc lập ở phần phía nam lục địa Nam Mỹ.** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Sim%C3%B3n_Bol%C3%ADvar#cite_ref-24) **Đây là cuộc gặp gỡ kín mà nội dung của nó gây nên sự tranh luận của các nhà sử học. Sau khi Bolívar giải phóng hoàn toàn** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Sim%C3%B3n_Bol%C3%ADvar#cite_ref-25) [Peru](https://vi.wikipedia.org/wiki/Peru), *José de San Martín*từ bỏ binh quyền, không tham gia vào hoạt động chính trị và đi sang Pháp năm 1824 **Callao: thành phố cảng lớn nhất Perú, ở phía tây thủ đô Lima.** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Sim%C3%B3n_Bol%C3%ADvar#cite_ref-26) **Junín: một vùng cao nguyên ở trung tâm Perú.** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Sim%C3%B3n_Bol%C3%ADvar#cite_ref-27) [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Sim%C3%B3n_Bol%C3%ADvar#cite_ref-28) [Antonio José de Sucre trên Britannica.](http://www.britannica.com/EBchecked/topic/571365/Antonio-Jose-de-Sucre#ref377068) **Ayacucho: thành phố trung tâm của tỉnh Huamanga, Peru** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Sim%C3%B3n_Bol%C3%ADvar#cite_ref-29) **La Cosiata: một từ chưa từng có trong tiếng Tây Ban Nha trước đó, được đặt ra để chỉ những gì huyền bí và không gọi được tên.** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Sim%C3%B3n_Bol%C3%ADvar#cite_ref-30) **José Antonio Páez: vị tướng sau này thành tổng thống Venezuela khi tách ra khỏi Đại Colombia.** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Sim%C3%B3n_Bol%C3%ADvar#cite_ref-31) **Ocaña: thị trấn nhỏ thuộc bang Stander Bắc, Colombia.** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Sim%C3%B3n_Bol%C3%ADvar#cite_ref-32) [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Sim%C3%B3n_Bol%C3%ADvar#cite_ref-33) [Historical Text Archive](http://www.historicaltextarchive.com/books.php?op=viewbook&bookid=29&cid=19)
## Sách về Bolívar
- Reza, German de la. “La invención de la paz. De la república cristiana del duque de Sully a la sociedad de naciones de Simón Bolívar”, México, Siglo XXI Editores, 2009.
[ISBN 978-607-03-0054-7](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/9786070300547)
- Bushnell, David.
*The Liberator, Simón Bolívar*. New York: Alfred A. Knopf, 1970.
- Bushnell, David (ed.) and Fornoff, Fred (tr.),
*El Libertador: Writings of Simón Bolívar*, Oxford University Press, 2003. [ISBN 978-0195144819](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/9780195144819)
- Bushnell, David and Macaulay, Neill.
*The Emergence of Latin America in the Nineteenth Century*(Second edition). Oxford and New York: Oxford University Press, 1994. [ISBN 0-19-508402-0](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0195084020)
- Ducoudray Holstein, H.L.V.
[. Boston: Goodrich, 1829.](http://www.archive.org/details/memoirssimonbol00holsgoog) *Memoirs of Simón Bolívar*
- Harvey, Robert. “Liberators: Latin America`s Struggle For Independence, 1810–1830″. John Murray, London (2000).
[ISBN 0-7195-5566-3](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0719555663) [Lynch, John](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=John_Lynch_%28historian%29&action=edit&redlink=1). *Simón Bolívar and the Age of Revolution*. London: University of London Institute of Latin American Studies, 1983. [ISBN 9780901145543](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/9780901145543)
- Lynch, John.
*The Spanish American Revolutions, 1808–1826*(Second edition). New York: W. W. Norton & Co., 1986. [ISBN 0-393-95537-0](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0393955370)
- Lynch, John.
*Simón Bolívar: A Life*, Yale University Press, 2006. [ISBN 0300110626](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0300110626).
- Madariaga, Salvador de.
*Bolívar*. Westport: Greenwood Press, 1952. [ISBN 9780313220296](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/9780313220296)
- Marx, Karl.
[“Bolívar y Ponte”](http://www.marxists.org/archive/marx/works/1858/01/bolivar.htm)in *The New American Cyclopaedia: A Popular Dictionary of General Knowledge*, Vol. III. New York: D. Appleton & Co., 1858.
- Masur, Gerhard.
*Simón Bolívar*(Revised edition). Albuquerque: University of New Mexico Press, 1969.
- Mijares, Augusto.
*The Liberator*. Caracas: North American Association of Venezuela, 1983.
- O’Leary, Daniel Florencio.
*Bolívar and the War of Independence/Memorias del General Daniel Florencio O’Leary: Narración*(Abridged version). Austin: University of Texas, [1888] 1970. [ISBN 0-292-70047-4](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0292700474)
- Bastardo-Salcedo,JL (1993)
*Historia Fundamental de Venezuela*UVC,Caracas.
## Liên kết ngoài
|Tìm hiểu thêm về
|Simón Bolívar ở các dự án khác của Wikipedia:
|
|![]()
[Định nghĩa](https://vi.wiktionary.org/wiki/Special:Search/Sim%C3%B3n_Bol%C3%ADvar)ở Wiktionary ![ ](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/4a/Commons-logo.svg/18px-Commons-logo.svg.png)
![ ](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/4a/Commons-logo.svg/18px-Commons-logo.svg.png)
[Nội dung đa phương tiện](https://commons.wikimedia.org/wiki/Special:Search/Sim%C3%B3n_Bol%C3%ADvar)ở Commons ![ ](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/1b/Wikiversity-logo-en.svg/25px-Wikiversity-logo-en.svg.png)
![ ](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/1b/Wikiversity-logo-en.svg/25px-Wikiversity-logo-en.svg.png)
[Tư liệu học tập](https://vi.wikiversity.org/wiki/Special:Search/Sim%C3%B3n_Bol%C3%ADvar)ở Wikiversity ![ ](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/2/24/Wikinews-logo.svg/25px-Wikinews-logo.svg.png)
![ ](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/2/24/Wikinews-logo.svg/25px-Wikinews-logo.svg.png)
[Tin tức](https://vi.wikinews.org/wiki/Special:Search/Sim%C3%B3n_Bol%C3%ADvar)ở Wikinews ![ ](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/fa/Wikiquote-logo.svg/21px-Wikiquote-logo.svg.png)
![ ](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/fa/Wikiquote-logo.svg/21px-Wikiquote-logo.svg.png)
[Câu nói nổi tiếng](https://vi.wikiquote.org/wiki/Special:Search/Sim%C3%B3n_Bol%C3%ADvar)ở Wikiquote ![ ](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/4c/Wikisource-logo.svg/24px-Wikisource-logo.svg.png)
![ ](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/4c/Wikisource-logo.svg/24px-Wikisource-logo.svg.png)
[Văn bản](https://vi.wikisource.org/wiki/Special:Search/Sim%C3%B3n_Bol%C3%ADvar)ở Wikisource ![ ](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/fa/Wikibooks-logo.svg/25px-Wikibooks-logo.svg.png)
![ ](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/fa/Wikibooks-logo.svg/25px-Wikibooks-logo.svg.png)
[Sách](https://vi.wikibooks.org/wiki/Special:Search/Sim%C3%B3n_Bol%C3%ADvar)ở Wikibooks [The Life of Simón Bolívar](http://www.crystalbeach.com/history.htm) [The Louverture Project](http://thelouvertureproject.org/): [Simón Bolívar](http://thelouvertureproject.org/index.php?title=Sim%C3%B3n_Bolivar)– Information about the support Bolívar received from Haiti. [In Profile: Simón Bolívar – The Liberator](http://www.soundsandcolours.com/articles/venezuela/in-profile-simon-bolivar-the-liberator/) [About the surname Bolíbar/Bolívar, tiếng Tây Ban Nha](http://www.euskalnet.net/laviana/gen_bascas/bolibar_generalidades.htm) [Paternal ancestors of the Liberator, tiếng Tây Ban Nha](http://www.euskalnet.net/laviana/gen_bascas/bolibar_libertador.htm) [Coats of arms of the Bolíbars, tiếng Tây Ban Nha](http://www.euskalnet.net/laviana/gen_bascas/bolibar_armas.htm) [Maternal ancestors of the Liberator (Palacios family), tiếng Tây Ban Nha](http://www.euskalnet.net/laviana/gen_hispanas/palacios.htm) **(tiếng Tây Ban Nha)** [Glrbv.org](http://www.glrbv.org.ve/Proceres%20Masones/Simon%20Bolivar.htm): Biography [Beside Bolivar: The](http://www.chezjim.com/family/demarquet/)– About C. E. Demarquet, one of Bolívar’s principal aides *Edecán*Demarquet [“Building a New History by Exhuming Bolívar”](http://www.nytimes.com/2010/08/04/world/americas/04venez.html?hp)Simon Romero, *, ngày 3 tháng 8 năm 2010* [The New York Times](https://vi.wikipedia.org/wiki/The_New_York_Times)
|Tiền nhiệm:
|Liên bang được thành lập |
|
17 tháng 12, 1819 – 4 tháng 5, 1830
|Kế nhiệm:
|
|Tiền nhiệm:
||
|
6 tháng 8, 1813 – 7 tháng 7, 1814
15 tháng 2, 1819 – 17 tháng 12, 1819
|Kế nhiệm:
|
|Tiền nhiệm:
||
|
Tháng 2, 1824 – Tháng 1, 1826
|Kế nhiệm:
|
|Tiền nhiệm:
|Cộng hòa được thành lập |
|
1825–1826
|Kế nhiệm:
|[Thể loại](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i): [Tổng thống Peru](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:T%E1%BB%95ng_th%E1%BB%91ng_Peru) [Sinh 1783](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Sinh_1783) [Mất 1830](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:M%E1%BA%A5t_1830) [Tổng thống Venezuela](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:T%E1%BB%95ng_th%E1%BB%91ng_Venezuela) [Tổng thống Bolivia](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:T%E1%BB%95ng_th%E1%BB%91ng_Bolivia) [Anh hùng dân tộc Venezuela](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Anh_h%C3%B9ng_d%C3%A2n_t%E1%BB%99c_Venezuela) [Lịch sử Colombia](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:L%E1%BB%8Bch_s%E1%BB%AD_Colombia) [Nhà cách mạng Venezuela](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Nh%C3%A0_c%C3%A1ch_m%E1%BA%A1ng_Venezuela) [Chết vì bệnh lao](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Ch%E1%BA%BFt_v%C3%AC_b%E1%BB%87nh_lao) [Lịch sử Peru](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:L%E1%BB%8Bch_s%E1%BB%AD_Peru)
# Peru
[Perú](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Per%C3%BA&redirect=no))
|Cộng hoà Peru|
|República del Perú
|(tiếng Tây Ban Nha)
|
|
![]()
|Quốc kỳ||Huy hiệu|
|Quốc ca|
|“
|Himno Nacional del Perú” (tiếng Tây Ban Nha)
“Quốc ca Peru”
|Hành chính|
|Chính phủ||Cộng hòa|
|Tổng thống||
|[Ana Jara](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ana_Jara&action=edit&redlink=1) [Tây Ban Nha](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ti%E1%BA%BFng_T%C3%A2y_Ban_Nha) [Lima](https://vi.wikipedia.org/wiki/Lima) [12°2.6′N, 77°1.7′T](http://tools.wmflabs.org/geohack/geohack.php?language=vi&pagename=Peru¶ms=12_2.6_S_77_1.7_W_type:country%281.285.216%29)
496.225 mi² (
[hạng thứ 20](https://vi.wikipedia.org/wiki/Danh_s%C3%A1ch_qu%E1%BB%91c_gia_theo_di%E1%BB%87n_t%C3%ADch)) [UTC](https://vi.wikipedia.org/wiki/Gi%E1%BB%9D_ph%E1%BB%91i_h%E1%BB%A3p_qu%E1%BB%91c_t%E1%BA%BF)−5) [hạng thứ 40](https://vi.wikipedia.org/wiki/Danh_s%C3%A1ch_qu%E1%BB%91c_gia_theo_s%E1%BB%91_d%C3%A2n)) [hạng 191](https://vi.wikipedia.org/wiki/Danh_s%C3%A1ch_qu%E1%BB%91c_gia_theo_m%E1%BA%ADt_%C4%91%E1%BB%99_d%C3%A2n_s%E1%BB%91)) [GDP](https://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BB%95ng_s%E1%BA%A3n_ph%E1%BA%A9m_n%E1%BB%99i_%C4%91%E1%BB%8Ba)( [PPP](https://vi.wikipedia.org/wiki/S%E1%BB%A9c_mua_t%C6%B0%C6%A1ng_%C4%91%C6%B0%C6%A1ng)) (2014) [[1]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Peru#cite_note-imf2-1)
Bình quân đầu người: 11.797 USD
[[1]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Peru#cite_note-imf2-1) [GDP](https://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BB%95ng_s%E1%BA%A3n_ph%E1%BA%A9m_n%E1%BB%99i_%C4%91%E1%BB%8Ba)(danh nghĩa) (2014) [[1]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Peru#cite_note-imf2-1)
Bình quân đầu người: 7.019 USD
[[1]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Peru#cite_note-imf2-1) [HDI](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ch%E1%BB%89_s%E1%BB%91_ph%C3%A1t_tri%E1%BB%83n_con_ng%C6%B0%E1%BB%9Di)(2010) ![ tăng](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/b/b0/Increase2.svg/11px-Increase2.svg.png)
cao ( [[2]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Peru#cite_note-HDI-2) [hạng thứ 63](https://vi.wikipedia.org/wiki/Danh_s%C3%A1ch_qu%E1%BB%91c_gia_theo_ch%E1%BB%89_s%E1%BB%91_ph%C3%A1t_tri%E1%BB%83n_con_ng%C6%B0%E1%BB%9Di)) [Hệ số Gini](https://vi.wikipedia.org/wiki/H%E1%BB%87_s%E1%BB%91_Gini)(2009) (cao) [[3]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Peru#cite_note-wb-gini-3) [Đơn vị tiền tệ](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ti%E1%BB%81n_t%E1%BB%87) [Nuevo Sol](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Nuevo_sol_Peru&action=edit&redlink=1)(
)
[PEN] [Tên miền Internet](https://vi.wikipedia.org/wiki/T%C3%AAn_mi%E1%BB%81n_qu%E1%BB%91c_gia_c%E1%BA%A5p_cao_nh%E1%BA%A5t) [.pe](https://vi.wikipedia.org/wiki/.pe) [Mã điện thoại](https://vi.wikipedia.org/wiki/M%C3%A3_s%E1%BB%91_%C4%91i%E1%BB%87n_tho%E1%BA%A1i_qu%E1%BB%91c_t%E1%BA%BF) [+51](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=%2B51&action=edit&redlink=1) [Lái xe bên](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%A1i_xe_b%C3%AAn_ph%E1%BA%A3i_v%C3%A0_b%C3%AAn_tr%C3%A1i) **Peru** ( [tiếng Tây Ban Nha](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ti%E1%BA%BFng_T%C3%A2y_Ban_Nha): *Perú*), tên chính thức là nước **Cộng hòa Peru** ( [tiếng Tây Ban Nha](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ti%E1%BA%BFng_T%C3%A2y_Ban_Nha): *República del Perú*, phát âm [reˈpuβlika ðel peˈɾu] ( [nghe](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/6/6b/Es_-_Rep%C3%BAblica_del_Per%C3%BA.ogg))), là một quốc gia tại tây bộ [Nam Mỹ](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nam_M%E1%BB%B9). Về phía bắc, Peru có biên giới với [Ecuador](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ecuador) và [Colombia](https://vi.wikipedia.org/wiki/Colombia), về phía đông là [Brasil](https://vi.wikipedia.org/wiki/Brasil), về phía đông nam là [Bolivia](https://vi.wikipedia.org/wiki/Bolivia), ở phía nam là [Chile](https://vi.wikipedia.org/wiki/Chile), và phía tây Peru là [Thái Bình Dương](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%C3%A1i_B%C3%ACnh_D%C6%B0%C6%A1ng).
Lãnh thổ Peru là quê hương của nhiều nền văn hóa cổ đại, trải dài từ văn minh Norte Chico- một trong các nền văn minh cổ xưa nhất trên thế giới, đến
[Đế quốc Inca](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_Inca)– quốc gia lớn nhất châu Mỹ thời kỳ tiền Colombo. [Đế quốc Tây Ban Nha](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_T%C3%A2y_Ban_Nha) chinh phục khu vực vào thế kỷ 16 và [thiết lập một phó vương quốc](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ph%C3%B3_v%C6%B0%C6%A1ng_qu%E1%BB%91c_Peru) với thủ đô tại [Lima](https://vi.wikipedia.org/wiki/Lima). Sau khi giành được độc lập vào năm 1821, Peru trải qua các giai đoạn bất ổn định chính trị và khủng hoảng ngân sách, cũng như các giai đoạn ổn định và kinh tế tiến bộ.
Peru là một nước cộng hòa
[dân chủ đại nghị](https://vi.wikipedia.org/wiki/D%C3%A2n_ch%E1%BB%A7_%C4%91%E1%BA%A1i_ngh%E1%BB%8B), được chia thành 25 vùng. Địa lý Peru biến đổi từ các đồng bằng khô hạn ở vùng duyên hải Thái Bình Dương đến các đỉnh của dãy [Andes](https://vi.wikipedia.org/wiki/Andes) và các khu rừng nhiệt đới ở bồn địa Amazon. Peru là một quốc gia đang phát triển, có chỉ số phát triển con người ở mức cao và mức nghèo là khoảng 25,8%. Các hoạt động kinh tế chính của quốc gia gồm có khai mỏ, chế tạo, nông nghiệp và ngư nghiệp. [4]
Peru là quốc gia đa dân tộc, với dân số ước tính là 30,4 triệu, thành phần dân tộc bao gồm người da đỏ, người gốc Âu, người gốc Phi và người gốc Á. Ngôn ngữ chính được nói là tiếng Tây Ban Nha, song một lượng đáng kể người Peru nói tiếng Quechua hay các ngôn ngữ bản địa khác. Sự kết hợp của các truyền thống văn hóa khiến cho Peru có sự đa dạng lớn trên các lĩnh vực như nghệ thuật, ẩm thực, văn chương, và âm nhạc.
## Mục lục
## Từ nguyên
Từ
*Peru* có khởi nguyên trong các ngôn ngữ khác nhau ở nam bộ Pháp và tây bắc bộ Tây Ban Nha và cũng tìm thấy tại xứ [Corse](https://vi.wikipedia.org/wiki/Corse), tuy nhiên đối với người châu Âu, từ Peru là phù hợp nhất để thay thế tên gọi nguyên bản *Birú*, là tên của một quân chủ bản địa sống vào đầu thế kỷ 16 gần vịnh San Miguel thuộc [Panama](https://vi.wikipedia.org/wiki/Panama) ngày nay. Khi các nhà thám hiểm Tây Ban Nha đến thăm lãnh thổ của ông vào năm 1522, đó là phần cực nam của [5] [Tân Thế giới](https://vi.wikipedia.org/wiki/T%C3%A2n_Th%E1%BA%BF_gi%E1%BB%9Bi)mà người châu Âu biết đến. Do đó, khi [[6]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Peru#cite_note-6) [Francisco Pizarro](https://vi.wikipedia.org/wiki/Francisco_Pizarro)khám phá khu vực ở xa hơn về phía nam, chúng được đặt tên là Birú hay Peru. [[7]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Peru#cite_note-7)
Vương quốc Tây Ban Nha trao cho tên gọi này địa vị pháp lý trong
*Capitulación de Toledo* năm 1529, theo đó gọi tên [Đế quốc Inca](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_Inca) là tỉnh Peru. Dưới sự cai trị của Tây Ban Nha, quốc gia nhận tên gọi Phó vương quốc Peru, và trở thành nước Cộng hòa Peru sau chiến tranh giành độc lập. [8]
## Lịch sử
Các bằng chứng sớm nhất về sự hiện diện của con người tại lãnh thổ Peru có niên đại khoảng 9.000 năm TCN.
Xã hội phức tạp cổ nhất được biết đến tại Peru là [9] [văn minh Norte Chico](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=V%C4%83n_minh_Norte_Chico&action=edit&redlink=1), nền văn minh này hưng thịnh dọc theo bờ biển Thái Bình Dương trong khoảng từ 3.000 đến 1.800 TCN. Theo sau những phát triển ban đầu này là các nền văn hóa khảo cổ học như [[10]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Peru#cite_note-Haas-10) [Cupisnique](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Cupisnique&action=edit&redlink=1), [Chavin](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=V%C4%83n_h%C3%B3a_Chav%C3%ADn&action=edit&redlink=1), [Paracas](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=V%C4%83n_h%C3%B3a_Paracas&action=edit&redlink=1), [Mochica](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=V%C4%83n_h%C3%B3a_Moche&action=edit&redlink=1), [Nazca](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=V%C4%83n_h%C3%B3a_Nazca&action=edit&redlink=1), [Wari](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=V%C4%83n_h%C3%B3a_Wari&action=edit&redlink=1), và [Chimú](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=V%C4%83n_h%C3%B3a_Chim%C3%BA&action=edit&redlink=1). Vào thế kỷ 15, người Inca nổi lên thành một quốc gia hùng mạnh, tạo thành đế quốc lớn nhất châu Mỹ thời kỳ tiền Colombo, Đế quốc Inca tồn tại gần một thế kỷ. Các xã hội Andes dựa vào nông nghiệp, sử dụng các kỹ thuật như thủy lợi và ruộng bậc thang; chăn nuôi lạc đà và ngư nghiệp cũng là hoạt động quan trọng. Tổ chức xã hội dựa trên sự hỗ thù và tái phân phối do các xã hội này không có khái niệm về thị trường hay tiền tệ. [[11]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Peru#cite_note-Altroy-11) [[12]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Peru#cite_note-Mayer-12)
Vào tháng 12 năm 1532, một toán
* dưới quyền chỉ huy của conquistador* [Francisco Pizarro](https://vi.wikipedia.org/wiki/Francisco_Pizarro)đánh bại và bắt giữ Hoàng đế Inca [Atahualpa](https://vi.wikipedia.org/wiki/Atahualpa). Mười năm sau, Vương quốc Tây Ban Nha thiết lập Phó vương quốc Peru để quản lý hầu hết các thuộc địa tại Nam Mỹ của họ. Phó vương [[13]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Peru#cite_note-r1-13) [Francisco de Toledo](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Francisco_de_Toledo&action=edit&redlink=1)tái tổ chức quốc gia trong thập niên 1570, hoạt động kinh tế chính là khai mỏ bạc và nguồn lao động chính là những lao động cưỡng bức người da đỏ. [[14]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Peru#cite_note-Bakewell-14)
Các thoi bạc của Peru cung cấp thu nhập cho Vương quốc Tây Ban Nha và thúc đẩy một mạng lưới mậu dịch phức tạp trải rộng đến tận châu Âu và
[Philippines](https://vi.wikipedia.org/wiki/Philippines). Tuy nhiên, vào thế kỷ 18, sản lượng bạc suy giảm và kinh tế đa dạng hóa khiến cho thu nhập của vương thất Tây Ban Nha giảm mạnh. [15] Nhằm phản ứng, triều đình ban hành các cải cách Bourbon, với một loạt các chiếu chỉ nhằm tăng thuế và phân chia Phó vương quốc. [[16]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Peru#cite_note-Andrien-16) Các luật mới kích động các cuộc nổi dậy như của [[17]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Peru#cite_note-Burkholder-17) [Túpac Amaru II](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=T%C3%BApac_Amaru_II&action=edit&redlink=1), song tất cả đều bị đàn áp. [[18]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Peru#cite_note-Phelan-18)
Vào đầu thế kỷ 19, trong khi hầu hết Nam Mỹ bị cuốn vào các cuộc chiến giành độc lập, thì Peru vẫn là một thành trì của những người bảo hoàng. Do giới tinh hoa dao động giữa giải phóng và trung thành với chế độ quân chủ Tây Ban Nha, Peru chỉ giành được độc lập sau khi bị chiếm đóng do chiến dịch quân sự của
[José de San Martín](https://vi.wikipedia.org/wiki/Jos%C3%A9_de_San_Mart%C3%ADn) và [Simón Bolívar](https://vi.wikipedia.org/wiki/Sim%C3%B3n_Bol%C3%ADvar). Trong những năm đầu cộng hòa, đấu tranh cục bộ nhằm giành quyền lực giữa các lãnh đạo quân sự khiến cho chính trị bất ổn định. [19] [[20]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Peru#cite_note-Walker-20)
Đặc tính dân tộc Peru được rèn luyện trong giai đoạn này, khi mà các kế hoạch của Simón Bolívar nhằm thành lập một Liên minh Mỹ Latinh gặp khó khăn và một
[liên minh với Bolivia](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Bang_li%C3%AAn_Peru-Bolivian&action=edit&redlink=1) sớm tàn. Từ thập niên 1840 đến thập niên 1860, Peru trải qua một giai đoạn ổn định trong nhiệm kỳ tổng thống của [21] [Ramón Castilla](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ram%C3%B3n_Castilla&action=edit&redlink=1)nhờ thu nhập quốc gia tăng lên từ xuất khẩu [phân chim](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ph%C3%A2n_chim). Tuy nhiên, đến thập niên 1870, tài nguyên này bị cạn kiệt, quốc gia lâm vào tình trạng nợ nần nghiêm trọng, và đấu tranh chính trị lại nổi lên. [[22]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Peru#cite_note-22) [[23]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Peru#cite_note-23)
Peru chiến bại trước Chile trong
[Chiến tranh Thái Bình Dương](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Chi%E1%BA%BFn_tranh_Th%C3%A1i_B%C3%ACnh_D%C6%B0%C6%A1ng_%28Nam_M%E1%BB%B9%29&action=edit&redlink=1) 1879–1883, phải nhượng hai tỉnh Arica và Tarapacá theo các hiệp ước Ancón và Lima. Tiếp sau đấu tranh nội bộ hậu chiến là một giai đoạn ổn định dưới sự lãnh đạo của Đảng Bình dân, giai đoạn này kéo dài đến khi bắt đầu chế độ độc tài của [Augusto B. Leguía](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Augusto_B._Legu%C3%ADa&action=edit&redlink=1). [[24]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Peru#cite_note-Mucke-24) [Đại khủng hoảng](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%A1i_kh%E1%BB%A7ng_ho%E1%BA%A3ng) khiến Leguía bị hạ bệ, hồi phục rối loạn chính trị, và [Đảng Nhân dân Cách mạng châu Mỹ](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=%C4%90%E1%BA%A3ng_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_C%C3%A1ch_m%E1%BA%A1ng_ch%C3%A2u_M%E1%BB%B9&action=edit&redlink=1) (APRA) nổi lên. Trong ba thập niên sau đó, chính trị Peru có đặc điểm là tình trạng kình địch giữa tổ chức này và một liên minh của giới tinh hoa và quân sự. [25] [[26]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Peru#cite_note-Palmer-26)
Năm 1968, Lực lượng vũ trang Peru dưới sự chỉ huy của Tướng General
[Juan Velasco Alvarado](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Juan_Velasco_Alvarado&action=edit&redlink=1) tiến hành đảo chính chống Tổng thống [Fernando Belaunde](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Fernando_Bela%C3%BAnde_Terry&action=edit&redlink=1). Chế độ mới cam kết cải cách triệt để nhằm thúc đẩy phát triển, song không nhận được ủng hộ rộng rãi. Năm 1975, Tướng [27] [Francisco Morales Bermúdez](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Francisco_Morales_Berm%C3%BAdez&action=edit&redlink=1)thay thế Velasco, làm tệ liệt các cải cách, và giám thị việc tái lập chế độ dân chủ. Trong thập niên 1980, Peru phải đối mặt với nợ nước ngoài lớn, lạm phát ngày càng tăng, buôn bán ma túy nổi lên, và bạo lực chính trị quy mô lớn. [[28]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Peru#cite_note-Schydlowsky-28) Trong nhiệm kỳ tổng thống của [[29]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Peru#cite_note-29) [Alberto Fujimori](https://vi.wikipedia.org/wiki/Alberto_Fujimori)(1990–2000), quốc gia bắt đầu phục hồi; tuy nhiên, các cáo buộc độc đoán, tham nhũng, và vi phạm nhân quyền buộc Fujimori phải từ nhiệm sau cuộc bầu cử năm 2000 gây tranh cãi. Từ khi chế độ của Fujimori kết thúc, Peru cố gắng chống tham nhũng trong khi duy trì tăng trưởng kinh tế. [[30]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Peru#cite_note-30) [[31]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Peru#cite_note-31)
## Chính quyền
Peru là một nước cộng hòa dân chủ đại nghị tổng thống với một
[hệ thống đa đảng](https://vi.wikipedia.org/wiki/H%E1%BB%87_th%E1%BB%91ng_%C4%91a_%C4%91%E1%BA%A3ng). Theo hiến pháp hiện nay, Tổng thống là nguyên thủ quốc gia và chính phủ; người này được bầu cho một nhiệm kỳ 5 năm. Tổng thống chỉ định Thủ tướng, và cố vấn trong việc bổ nhiệm các thành viên khác của Hội đồng Bộ trưởng. Nghị viện theo [nhất viện chế](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Nh%E1%BA%A5t_vi%E1%BB%87n_ch%E1%BA%BF&action=edit&redlink=1) với 130 thành viên được bầu cho một nhiệm kỳ 5 năm. Các dự luật có thể được nhánh hành pháp hoặc lập pháp đệ trình, chúng sẽ thành luật sau khi được Nghị viện thông qua và được Tổng thống ban hành. Bộ máy tư pháp độc lập trên danh nghĩa, song sự can thiệp của chính quyền đối với các vấn đề pháp luật đã phổ biến trong suốt lịch sử và được cho là vẫn tiếp tục đến nay. [[32]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Peru#cite_note-32)
Chính phủ Peru được
[bầu cử trực tiếp](https://vi.wikipedia.org/wiki/B%E1%BA%A7u_c%E1%BB%AD_tr%E1%BB%B1c_ti%E1%BA%BFp), và bầu cử là bắt buộc đối với tất cả công dân từ 18 đến 70 tuổi. Cuộc bầu cử tổ chức vào năm 2011 kết thúc với chiến thắng của ứng cử viên tổng thống [Ollanta Humala](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ollanta_Humala) thuộc liên minh [Gana Perú](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Gana_Per%C3%BA&action=edit&redlink=1) trước [Keiko Fujimori](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Keiko_Fujimori&action=edit&redlink=1) thuộc [Fuerza 2011](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Fuerza_2011&action=edit&redlink=1). Nghị viện hiện gồm có [33] [Gana Perú](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Gana_Per%C3%BA&action=edit&redlink=1)(47 ghế), [Fuerza 2011](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Fuerza_2011&action=edit&redlink=1)(37 ghế), Alianza Parlamentaria (20 ghế), Alianza por el Gran Cambio (12 ghế), Solidaridad Nacional (8 ghế) và Concertación Parlamentaria (6 ghế). [[34]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Peru#cite_note-34)
Các xung đột biên giới với các quốc gia láng giềng chi phối quan hệ đối ngoại của Peru, hầu hết chúng đều được giải quyết xong trong thế kỷ 20.
Hiện nay, Peru có tranh chấp giới hạn hàng hải với Chile trên Thái Bình Dương. [35] Peru là một thành viên tích cực của một số tổ chức khu vực và là một trong số các quốc gia sáng lập [[36]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Peru#cite_note-36) [Cộng đồng các quốc gia Andes](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=C%E1%BB%99ng_%C4%91%E1%BB%93ng_c%C3%A1c_qu%E1%BB%91c_gia_Andes&action=edit&redlink=1). Quốc gia này cũng tham gia các tổ chức quốc tế như [Tổ chức các quốc gia châu Mỹ](https://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BB%95_ch%E1%BB%A9c_c%C3%A1c_qu%E1%BB%91c_gia_ch%C3%A2u_M%E1%BB%B9)và [Liên Hiệp Quốc](https://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_Hi%E1%BB%87p_Qu%E1%BB%91c). Quân đội Peru gồm có lực lượng lục quân, hải quân và không quân; nhiệm vụ chính của quân đội Peru là bảo vệ độc lập, chủ quyền, toàn vẹn lãnh thổ của quốc gia. Các lực lượng vũ trang trực thuộc Bộ Quốc phòng và Tổng thống với vai trò là Tổng tư lệnh. Chế độ cưỡng bách tòng quân bị bãi bỏ vào năm 1999, thay thế là phục vụ quân sự tự nguyện. [[37]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Peru#cite_note-r2-37) [[38]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Peru#cite_note-38)
## Khu vực
Peru được chia thành 25 vùng và
[tỉnh Lima](https://vi.wikipedia.org/wiki/Lima_%28t%E1%BB%89nh%29). Mỗi vùng có một chính phủ được bầu gồm có Thống đốc và hội đồng, họ phục vụ theo các nhiệm kỳ 4 năm. Các chính phủ này đặt kế hoạch phát triển vùng, thực hiện các dự án đầu tư công, xúc tiến hoạt động kinh tế, và quản lý tài sản công. Tỉnh Lima được quản lý bởi một hội đồng thành phố. Mục tiêu của việc ủy thác quyền cho các chính phủ địa phương và thành phố, cùng với các hành động khác, là nhằm cải thiện sự tham gia của quần chúng. Các tổ chức phi chính phủ đóng một vai trò quan trọng trong quá trình phân tán quyền lực và vẫn có ảnh hưởng đến chính trị địa phương. [[39]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Peru#cite_note-39)
- Vùng
- Tỉnh
## Địa lý
Peru có diện tích 1.285.216 km
2 (496.225 sq mi), nằm ở tây bộ Nam Mỹ. Quốc gia này có biên giới với Ecuador và Colombia ở phía bắc, Brasil ở phía đông, Bolivia ở phía đông nam, Chile ở phía nam, và phía tây là Thái Bính Dương. Dãy núi [Andes](https://vi.wikipedia.org/wiki/Andes) chạy song song với Thái Bình Dương; dãy núi này phân quốc gia thành ba khu vực về mặt địa lý. *costa* (duyên hải) ở phía tây là một đồng bằng hẹp, phần lớn là khô hạn ngoại trừ các thung lũng hình thành từ các sông theo mùa. *sierra* (đất cao) là khu vực Andes; gồm có cao nguyên * và đỉnh cao nhất quốc gia là Altiplano* [Huascarán](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Huascar%C3%A1n&action=edit&redlink=1)với cao độ 6.768 m (22.205 ft). Vùng thứ ba là [[40]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Peru#cite_note-40) *selva*(rừng rậm) với địa hình bằng phẳng trải rộng với các rừng mưa Amazon mở rộng về phía đông. Khoảng 60% diện tích quốc gia thuộc vùng thứ ba này. [[41]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Peru#cite_note-41)
Hầu hết sông tại Peru bắt nguồn từ các đỉnh của dãy Andes và chảy vào một trong ba lưu vực. Những sông đổ về Thái Bình Dương có đặc điểm là dốc và ngắn, dòng chảy không liên tục. Các chi lưu của
[sông Amazon](https://vi.wikipedia.org/wiki/S%C3%B4ng_Amazon) có chiều dài lớn hơn, có dòng chảy lớn hơn nhiều, và có độ dốc nhỏ hơn khi ra khỏi khu vực *sierra*. Các sông đổ vào [hồ Titicaca](https://vi.wikipedia.org/wiki/H%E1%BB%93_Titicaca) thường có chiều dài ngắn và có dòng chảy lớn. Các sông dài nhất chảy qua lãnh thổ Peru là [42] [Ucayali](https://vi.wikipedia.org/wiki/S%C3%B4ng_Ucayali), [Marañón](https://vi.wikipedia.org/wiki/S%C3%B4ng_Mara%C3%B1%C3%B3n), [Putumayo](https://vi.wikipedia.org/wiki/S%C3%B4ng_Putumayo), [Yavarí](https://vi.wikipedia.org/wiki/S%C3%B4ng_Yavar%C3%AD), [Huallaga](https://vi.wikipedia.org/wiki/S%C3%B4ng_Huallaga), [Urubamba](https://vi.wikipedia.org/wiki/S%C3%B4ng_Urubamba), [Mantaro](https://vi.wikipedia.org/wiki/S%C3%B4ng_Mantaro), và Amazon. [[43]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Peru#cite_note-43)
Ảnh hưởng của dãy Andes và
[hải lưu Humboldt](https://vi.wikipedia.org/wiki/H%E1%BA%A3i_l%C6%B0u_Humboldt) khiến quốc gia này có sự đa dạng rất lớn về khí hậu. Khu vực *costa* có nhiệt độ ôn hòa, lượng mưa thấp, độ ẩm cao, trừ phần phía bắc ấm hơn và có lượng mưa lớn hơn. Khu vực [44] *sierra*có mưa thường xuyên vào mùa hạ, nhiệt độ và ẩm độ giảm theo cao độ cho đến các đỉnh núi đóng băng của dãy Andes. Khu vực [[45]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Peru#cite_note-45) *selva*có đặc trưng là lượng mưa lớn và nhiệt độ cao, ngoại trừ phần cực nam- là nơi có mùa đông lạnh và có mưa theo mùa. Do địa hình và khí hậu đa dạng, Peru có đa dạng sinh học cao với 21.462 loài thực vật và động vật ghi nhận được tính đến năm 2003; 5.855 trong số đó là loài đặc hữu. [[46]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Peru#cite_note-46) [[47]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Peru#cite_note-47)
## Kinh tế
|
|![]()
![ Các tòa nhà tại quận tài chính San Isidro của Lima; và hải cảng Callao, cửa ngõ xuất khẩu chính của Peru.](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/f1/Puerto-del-callao.jpg/226px-Puerto-del-callao.jpg)
![ Các tòa nhà tại quận tài chính San Isidro của Lima; và hải cảng Callao, cửa ngõ xuất khẩu chính của Peru.](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/f1/Puerto-del-callao.jpg/226px-Puerto-del-callao.jpg)
[Callao](https://vi.wikipedia.org/wiki/Callao), cửa ngõ xuất khẩu chính của Peru.
Kinh tế Peru được Ngân hàng Thế giới phân loại là
*thu nhập trung bình cao* và lớn thứ 39 thế giới. [48] Năm 2011, Peru là một trong các nền kinh tế tăng trưởng nhanh nhất thế giới nhờ bùng nổ kinh tế trong thập niên 2000. [[49]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Peru#cite_note-cia-49) Peru có chỉ số phát triển con người 0,752 theo số liệu năm 2011. Về mặt lịch sử, kinh tế quốc gia gắn liền với xuất khẩu, thu về ngoại tệ mạnh để chi cho nhập khẩu và thanh toán nợ nước ngoài. [[50]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Peru#cite_note-50) Mặc dù chúng đem đến thu nhập đáng kể, song tăng trưởng độc lập và phân bổ thu nhập công bằng hơn tỏ ra khó đạt được. [[51]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Peru#cite_note-51) Theo dữ liệu năm 2010, 31,3% tổng dân số Peru là người nghèo. [[52]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Peru#cite_note-52) [[53]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Peru#cite_note-53)
Chính sách kinh tế của Peru thay đổi nhiều trong những thập niên qua. Chính phủ của
[Juan Velasco Alvarado](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Juan_Velasco_Alvarado&action=edit&redlink=1) (1968–1975) tiến hành các cải cách triệt để, trong đó có cải cách ruộng đất, quốc hữu hóa các công ty ngoại quốc, mở đầu hệ thống kinh tế kế hoạch, và thiết lập một khu vực quốc doanh lớn. Mục tiêu của các chính sách này là tái phân phối thu nhập và chấm dứt sự phụ thuộc kinh tế vào các quốc gia phát triển song kết quả là thất bại. [[54]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Peru#cite_note-54)
Bất chấp kết quả này, hầu hết các cải cách vẫn được thực hiện cho đến thập niên 1990, khi chính phủ tự do hóa của
[Alberto Fujimori](https://vi.wikipedia.org/wiki/Alberto_Fujimori) chấm dứt việc kiểm soát giá, bảo hộ mậu dịch, hạn chế đầu tư trực tiếp nước ngoài, và hầu hết quyền sở hữu nhà nước trong các công ty. Các cải cách dẫn đến tăng trưởng kinh tế liên tục từ 1993, ngoại trừ một sự sụt giảm sau [55] [Khủng hoảng tài chính châu Á 1997](https://vi.wikipedia.org/wiki/Kh%E1%BB%A7ng_ho%E1%BA%A3ng_t%C3%A0i_ch%C3%ADnh_ch%C3%A2u_%C3%81_1997). [[56]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Peru#cite_note-56)
Các ngành dịch vụ chiếm 53% tổng sản phẩm quốc nội của Peru, kế tiếp là ngành chế tạo (22,3%), công nghiệp khai khoáng (15%), và các loại thuế (9,7%).
Tăng trưởng kinh tế gần đây được thúc đẩy thông qua ổn định kinh tế vĩ mô, cải thiện các điều kiện thương mại, tăng đầu tư và tiêu dùng. [57] Mậu dịch dự kiến sẽ tăng hơn nữa sau khi thực hiện một thỏa thuận mậu dịch tự do với Hoa Kỳ được ký vào năm 2006. [[58]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Peru#cite_note-58) Các mặt hàng xuất khẩu chính của Peru là đồng, vàng, thiếc, hàng dệt may, và bột cá; Các đối tác mậu dịch chính của Peru là Hoa Kỳ, Trung Quốc, Brasil và Chile. [[59]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Peru#cite_note-59) [[60]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Peru#cite_note-60)
## Nhân khẩu
|Thành phần chủng tộc và dân tộc tại Peru (nghiên cứu năm 2006)
|Instituto Nacional de Estadística e Informática (INEI)
|
|Chủng tộc/Dân tộc
|
|[Quechua](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Quechua&action=edit&redlink=1) [Aymara](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Aymara&action=edit&redlink=1)
|Tôn giáo tại Peru (điều tra 2007)|
|
|Tôn giáo |
|Tỷ lệ
|
|[Tin Lành](https://vi.wikipedia.org/wiki/Phong_tr%C3%A0o_Tin_L%C3%A0nh)
Peru là một quốc gia đa dân tộc, hình thành từ các nhóm dân tộc khác nhau trong năm thế kỷ. Người da đỏ sống ở lãnh thổ Peru ngày nay từ hàng thiên niên kỷ trước khi người Tây Ban Nha chinh phục khu vực vào thế kỷ 16; theo sử gia Noble David Cook thì dân số của họ giảm từ khoảng 5–9 triệu vào thập niên 1520 xuống khoảng 600.000 vào năm 1620 với nguyên nhân chủ yếu là các bệnh truyền nhiễm.
Người Tây Ban Nha và người da đen châu Phi đến với số lượng lớn trong thời thuộc địa, họ hỗn chủng trên quy mô lớn với nhau và với người bản địa. Những người Âu đến từ Ý, Tây Ban Nha, Pháp, Anh Quốc, và Đức dần nhập cư đến Peru sau khi quốc gia này độc lập. [62] Peru giải phóng nô lệ da đen vào năm 1854. [[63]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Peru#cite_note-Vazquez-63) Người Hoa đến vào thập niên 1850, họ thay thế các công nhân nô lệ, và từ đó có ảnh hưởng rất lớn đối với xã hội Peru. [[64]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Peru#cite_note-64) [[65]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Peru#cite_note-Morner-65)
Cuộc điều tra dân số năm 1940 là cuộc điều tra dân số cuối cùng tại Peru nỗ lực phân loại các cá nhân theo dân tộc, khi đó 53% dân số nhận là người da trắng hoặc
[mestizo](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Mestizo&action=edit&redlink=1) (lai da trắng và da đỏ) và 46% nhận là người da đỏ. Theo [66] [CIA World Factbook](https://vi.wikipedia.org/wiki/CIA_World_Factbook), phần lớn dân cư Peru là người da đỏ, hầu hết là [Quechua](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Quechua&action=edit&redlink=1)và Aymara, sau đó là người mestizo. Trong một cuộc nghiên cứu vào năm 2006 của [[49]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Peru#cite_note-cia-49) *Cơ quan quốc gia về Thống kê và Tin học*(INEI), dân cư Peru phần lớn nhận là mestizo (59,5%), sau đó là Quechua (22,7%), Aymara (2,7%), Amazon (1,8%), đen/Mulatto (1,6%), trắng (4,9%), và “khác” (6,7%). [[61]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Peru#cite_note-paa2012.princeton.edu-61)
Với khoảng 29,5 triệu cư dân, Peru là quốc gia đông dân thứ 5 tại Nam Mỹ.
Mức tăng trưởng dân số giảm từ 2,6% xuống 1,6% trong giai đoạn 1950 đến 2000; dân số Peru dự kiến đạt khoảng 42 triệu vào năm 2050. [67] Năm 2007, 75,9% dân cư Peru sống tại các khu vực đô thị và 24,1% tại các khu vực nông thôn. [[68]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Peru#cite_note-68) Các thành phố chính là [[69]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Peru#cite_note-69) [Lima](https://vi.wikipedia.org/wiki/Lima), [Arequipa](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Arequipa&action=edit&redlink=1), [Trujillo](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Trujillo,_Peru&action=edit&redlink=1), [Chiclayo](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Chiclayo&action=edit&redlink=1), [Piura](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Piura&action=edit&redlink=1), [Iquitos](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Iquitos&action=edit&redlink=1), [Cusco](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Cusco&action=edit&redlink=1), [Chimbote](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Chimbote&action=edit&redlink=1), và [Huancayo](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Huancayo&action=edit&redlink=1); các thành phố này đều có trên 250.000 cư dân theo điều tra dân số năm 2007. Có 15 bộ lạc da đỏ chưa tiếp xúc tại Peru. [[70]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Peru#cite_note-70) [[71]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Peru#cite_note-71)
Tiếng Tây Ban Nha là ngôn ngữ thứ nhất của 83,9% người Peru 5 tuổi hoặc lớn hơn theo số liệu năm 2007. Tiếng Tây Ban Nha cùng tồn tại với một số ngôn ngữ bản địa, thông dụng nhất là tiếng Quechua được 12% dân số nói. Các ngôn ngữ bản địa và ngoại quốc khác được nói nhiều vào thời điểm đó lần lượt chiếm 2,7% và 0,1% dân số Peru.
[[72]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Peru#cite_note-72)
Theo điều tra dân số năm 2007, 81,3% dân số trên 12 tuổi mô tả bản thân là tín hữu Công giáo, 12,5% là tín hữu
[Tin Lành](https://vi.wikipedia.org/wiki/Phong_tr%C3%A0o_Tin_L%C3%A0nh), 3,3% theo các giáo phái khác, và 2,9% không tôn giáo. Tỷ lệ biết chữ ước tính là 92,9% trong năm 2007; mức này tại các khu vực nông thôn (80,3%) thấp hơn các khu vực thành thị (96,3%). [73] Giáo dục tiểu học và trung học là bắt buộc và các trường công miễn học phí. [[74]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Peru#cite_note-74) [[75]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Peru#cite_note-75)
## Văn hóa
Văn hóa Peru chủ yếu bắt nguồn từ truyền thống của người da đỏ và người Tây Ban Nha,
tuy nhiên nó cũng chịu ảnh hưởng từ các dân tộc Á, Phi, và Âu khác. Truyền thống nghệ thuật của Peru có truy nguyên từ những đồ gốm, đồ dệt may, trang sức, và công trình điêu khắc của văn hóa tiền Inca. Người Inca duy trì các nghề thủ công này và đạt được những thành tựu về kiến trúc như xây dựng [76] [Machu Picchu](https://vi.wikipedia.org/wiki/Machu_Picchu). [Baroque](https://vi.wikipedia.org/wiki/Baroque)chi phối nghệ thuật Peru thuộc địa, song cũng có cải biến theo truyền thống bản địa. [[77]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Peru#cite_note-77)
Trong giai đoạn thuộc địa, nghệ thuật hầu hết tập trung vào chủ đề tôn giáo; biểu hiện là số lượng nhà thờ đông đảo trong thời kỳ này và các bức họa của trường phái Cuzco.
Nghệ thuật đình đốn sau khi độc lập, kéo dài cho đến khi ý thức hệ [78] *nổi lên vào đầu thế kỷ 20.* [Indigenismo](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Indigenismo&action=edit&redlink=1) Từ thập niên 1950, nghệ thuật Peru được chiết trung hóa và định hình bởi cả dòng chảy nghệ thuật ngoại quốc và địa phương. [[79]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Peru#cite_note-Lucie-79) [[80]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Peru#cite_note-Bayon-80)
Văn chương Peru bắt nguồn từ truyền thống truyền khẩu của các nền văn minh thời kỳ tiền Colombo. Người Tây Ban Nha đem đến chữ viết vào thế kỷ 16; văn chương thuộc địa bao gồm các biên niên sử và văn chương tôn giáo. Sau khi độc lập, chủ nghĩa phong tục và chủ nghĩa lãng mạn trở thành những thể loại văn học phổ biến nhất, minh chứng qua các tác phẩm của
[Ricardo Palma](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ricardo_Palma&action=edit&redlink=1). Phong trào [81] *Indigenismo*vào đầu thế kỷ 20 do các nhà văn như [Ciro Alegría](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ciro_Alegr%C3%ADa&action=edit&redlink=1) và [[82]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Peru#cite_note-82) [José María Arguedas](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Jos%C3%A9_Mar%C3%ADa_Arguedas&action=edit&redlink=1)lãnh đạo. Văn chương Peru hiện đại được thừa nhận là nhờ vào các tác gia như [[83]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Peru#cite_note-83) [Mario Vargas Llosa](https://vi.wikipedia.org/wiki/Mario_Vargas_Llosa), ông là một thành viên quan trọng của phong trào *Mỹ Latinh bùng nổ*. [[84]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Peru#cite_note-84)
Ẩm thực Peru pha trộn giữa các món ăn da đỏ và Tây Ban Nha, với ảnh hưởng mạnh của cách nấu ăn kiểu Trung Hoa, châu Phi, Ả Rập, Ý, và Nhật Bản.
Các món ăn phổ biến là [85] *,* [anticuchos](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Anticuchos&action=edit&redlink=1) *, và* [ceviche](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ceviche&action=edit&redlink=1) *. Khí hậu đa dạng của Peru tạo diều kiện cho sự phát triển của các loại thực vật và động vật khác nhau, là một điều tốt cho ẩm thực.* [pachamanca](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Pachamanca&action=edit&redlink=1) [[86]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Peru#cite_note-86)
Âm nhạc Peru có nguồn gốc Andes, Tây Ban Nha và châu Phi.
Vào thời kỳ tiền Tây Ban Nha, biểu hiện âm nhạc có sự khác biệt lớn giữa các vùng; [87] *và* [quena](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Quena&action=edit&redlink=1) *là hai nhạc cụ phổ biến.* [tinya](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Tinya&action=edit&redlink=1) Người Tây Ban Nha đưa đến nhiều nhạc cụ mới, chẳng hạt như ghi-ta và hạc, kéo theo sự phát triển của các nhạc cụ tạp giao như [[88]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Peru#cite_note-Olsen-88) *.* [charango](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Charango&action=edit&redlink=1) Đóng góp của người gốc Phi cho âm nhạc Peru gồm các nhịp điệu của họ và [[89]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Peru#cite_note-Turino-89) *, một nhạc cụ gõ.* [cajón](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Cajon&action=edit&redlink=1) Vũ đạo dân gian Peru gồm có [[90]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Peru#cite_note-90) [marinera](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Marinera&action=edit&redlink=1), [tondero](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Tondero&action=edit&redlink=1), [zamacueca](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Zamacueca&action=edit&redlink=1), [diablada](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Diablada&action=edit&redlink=1)và [huayno](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Huayno&action=edit&redlink=1). [[91]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Peru#cite_note-91)
## Tham khảo
- ^
**a** **ă** **â** **b** [“Peru”](http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2013/01/weodata/weorept.aspx?sy=2011&ey=2018&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&pr1.x=52&pr1.y=3&c=273%2C228%2C233%2C293%2C238&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC&grp=0&a=). Quỹ Tiền tệ Quốc tế. Truy cập ngày 23 tháng 5 năm 2013. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Peru#cite_ref-HDI_2-0) [“Human Development Report 2010”](http://hdr.undp.org/en/media/HDR_2010_EN_Table1.pdf). United Nations. 2010. Truy cập ngày 5 tháng 11 năm 2010. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Peru#cite_ref-wb-gini_3-0) [“Gini Index”](http://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI/). World Bank. Truy cập ngày 2 tháng 3 năm 2011. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Peru#cite_ref-4) [UN: Peru Posts One of Region’s Best Reductions in Poverty in 2011](http://gestion.pe/economia/inei-pobreza-se-reduce-258-peru-y-509-mil-personas-dejaron-pobres-2012-2065578). Andean Air Mail and Peruvian Times, 28 tháng 11 năm 2012. **Porras Barrenechea, tr 83.** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Peru#cite_ref-5) **Porras Barrenechea, tr 84.** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Peru#cite_ref-6) **Porras Barrenechea, tr 86.** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Peru#cite_ref-7) **Porras Barrenechea, tr 87.** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Peru#cite_ref-8) **Dillehay, Tom, Duccio Bonavia and Peter Kaulicke. “The first settlers”. In Helaine Silverman (ed.),** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Peru#cite_ref-Dillehay_9-0) *Andean archaeology*. Malden: Blackwell, 2004, [ISBN 0631234012](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0631234012), p. 20. **Haas, Jonathan, Creamer, Winifred and Ruiz, Alvaro (2004).** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Peru#cite_ref-Haas_10-0) [“Dating the Late Archaic occupation of the Norte Chico region in Peru”](http://www.scribd.com/doc/93993434/HAAS-Et-Al-2004-Dating-the-Late-Archaic-Occupation-of-the-Norte-Chico-Region-in-Peru). *Nature* **432**: 1020–1023. [doi](https://vi.wikipedia.org/wiki/DOI): [10.1038/nature03146](http://dx.doi.org/10.1038%2Fnature03146). [PMID](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%8Bnh_danh_PubMed) [15616561](https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/15616561). **D’Altroy, Terence.** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Peru#cite_ref-Altroy_11-0) *The Incas*. Malden: Blackwell, 2002, [ISBN 1405116765](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/1405116765), các trang 2–3. **Mayer, Enrique.** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Peru#cite_ref-Mayer_12-0) *The articulated peasant: household economies in the Andes*. Boulder: Westview, 2002, [ISBN 081333716X](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/081333716X), các trang 47–68 [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Peru#cite_ref-r1_13-0) *Recopilación de leyes de los Reynos de las Indias*. Madrid: Cultura Hispánica, 1973, vol. II, các trang 12–13. **Bakewell, Peter.** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Peru#cite_ref-Bakewell_14-0) *Miners of the Red Mountain: Indian labor in Potosi 1545–1650*. Albuquerque: University of New Mexico, 1984, [ISBN 0826307698](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0826307698), p. 181. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Peru#cite_ref-Suarez_15-0) **(tiếng Tây Ban Nha)**Suárez, Margarita. [. Lima: FCE/IFEA/PUCP, 2001, các trang 252–253.](http://books.google.com/books/about/Desaf%C3%ADos_transatl%C3%A1nticos.html?id=gzWGAAAAIAAJ) *Desafíos transatlánticos* **Andrien, Kenneth.** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Peru#cite_ref-Andrien_16-0) *Crisis and decline: the Viceroyalty of Peru in the seventeenth century*. Albuquerque: University of New Mexico Press, 1985, [ISBN 1597403237](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/1597403237), các trang 200–202. **Burkholder, Mark.** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Peru#cite_ref-Burkholder_17-0) *From impotence to authority: the Spanish Crown and the American audiencias, 1687–1808*. Columbia: University of Missouri Press, 1977, [ISBN 0826202195](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0826202195), các trang 83–87. **O’Phelan, Scarlett.** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Peru#cite_ref-Phelan_18-0) *Rebellions and revolts in eighteenth century Peru and Upper Peru*. Cologne: Böhlau, 1985, [ISBN 3412010855](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/3412010855), 9783412010850, p. 276. **Anna, Timothy.** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Peru#cite_ref-Anna_19-0) *The fall of the royal government in Peru*. Lincoln: University of Nebraska Press, 1979, [ISBN 0803210043](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0803210043), các trang 237–238. **Walker, Charles.** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Peru#cite_ref-Walker_20-0) *Smoldering ashes: Cuzco and the creation of Republican Peru, 1780–1840*. Durham: Duke University Press, 1999, [ISBN 0822382164](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0822382164), các trang 124–125. **Gootenberg (1991) tr 12.** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Peru#cite_ref-21) **Gootenberg (1993) tr 5–6.** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Peru#cite_ref-22) **Gootenberg (1993) tr 9.** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Peru#cite_ref-23) **Mücke, Ulrich.** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Peru#cite_ref-Mucke_24-0) [. Pittsburgh: University of Pittsburgh Press, 2004,](http://digital.library.pitt.edu/cgi-bin/t/text/text-idx?idno=31735055592525;view=toc;c=pittpress) *Political culture in nineteenth-century Peru* [ISBN 0822942291](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0822942291), các trang 193–194. **Klarén, tr 262–276.** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Peru#cite_ref-25) **Palmer, David.** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Peru#cite_ref-Palmer_26-0) *Peru: the authoritarian tradition*. New York: Praeger, 1980, [ISBN 0030461162](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0030461162), p. 93 **Philip, George.** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Peru#cite_ref-Philip_27-0) *The rise and fall of the Peruvian military radicals*. London: University of London, 1978, các trang 163–165. **Schydlowsky, Daniel and Juan Julio Wicht. “Anatomy of an economic failure”. In** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Peru#cite_ref-Schydlowsky_28-0) [Cynthia McClintock](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Cynthia_McClintock&action=edit&redlink=1)and Abraham Lowenthal (ed.), *The Peruvian experiment reconsidered*. Princeton: Princeton University Press, 1983, [ISBN 0691076480](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0691076480), các trang 94–143 (106–107). **Klarén, tr 406–407.** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Peru#cite_ref-29) **BBC News,** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Peru#cite_ref-30) *. Truy cập 21 tháng 7 năm 2007.* [Fujimori: Decline and fall](http://news.bbc.co.uk/2/hi/americas/1031752.stm) **The Economist,** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Peru#cite_ref-31) *. Truy cập 18 tháng 7 năm 2007.* [Peru](http://www.economist.com/research/backgrounders/displayBackgrounder.cfm?bg=709221) **Clark, Jeffrey.** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Peru#cite_ref-32) [. Truy cập ngày 24 tháng 7 năm 2007.](https://web.archive.org/web/20070813232240/http://www.humanrightsfirst.org/pubs/descriptions/perubuilding.htm) *Building on quicksand* [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Peru#cite_ref-33) **(tiếng Tây Ban Nha)**Oficina Nacional de Procesos Electorales, [[1]](https://web.archive.org/web/20110609060952/http://www.elecciones2011.onpe.gob.pe/resultados2011/2davuelta/onpe/presidente/rep_resumen_pre.php). Truy cập 28 tháng 7 năm 2011. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Peru#cite_ref-34) **(tiếng Tây Ban Nha)**Congreso de la República del Perú, [[2]](http://www.congreso.gob.pe/organizacion/grupos.asp). Truy cập ngày 27 tháng 8 năm 2011. **St John, Ronald Bruce.** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Peru#cite_ref-John_35-0) *The foreign policy of Peru*. Boulder: Lynne Rienner, 1992, [ISBN 1555873049](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/1555873049), các trang 223–224. **BBC News,** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Peru#cite_ref-36) [. Truy cập 16 tháng 5 năm 2007.](http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/americas/4405402.stm) *Peru–Chile border row escalates* **Ministerio de Defensa.** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Peru#cite_ref-r2_37-0) *Libro Blanco de la Defensa Nacional*. Lima: Ministerio de Defensa, 2005, p. 90. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Peru#cite_ref-38) *Ley N° 27178, Ley del Servicio Militar*, Các điều số 29, 42 và 45. **Monika Huber, Wolfgang Kaiser (tháng 2 năm 2013).** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Peru#cite_ref-39) [“Mixed Feelings”](http://www.dandc.eu/en/article/perus-ngos-want-government-decentralisation-serve-social-goals-and-public-participation). dandc.eu. **Andes Handbook,** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Peru#cite_ref-40) [. 2 tháng 6 năm 2002.](http://www.andeshandbook.cl/eng/default.asp?main=cerro.asp?codigo=54) *Huascarán* **Instituto de Estudios Histórico–Marítimos del Perú,** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Peru#cite_ref-41) *El Perú y sus recursos: Atlas geográfico y económico*, tr. 16. **Instituto de Estudios Histórico–Marítimos del Perú,** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Peru#cite_ref-42) *El Perú y sus recursos: Atlas geográfico y económico*, tr 31. **Instituto Nacional de Estadística e Informática,** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Peru#cite_ref-43) *Perú: Compendio Estadístico 2005*, tr. 21. **Instituto de Estudios Histórico–Marítimos del Perú,** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Peru#cite_ref-44) *El Perú y sus recursos: Atlas geográfico y económico*, tr. 24–25. **Instituto de Estudios Histórico–Marítimos del Perú,** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Peru#cite_ref-45) *El Perú y sus recursos: Atlas geográfico y económico*, tr. 25–26. **Instituto de Estudios Histórico–Marítimos del Perú,** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Peru#cite_ref-46) *El Perú y sus recursos: Atlas geográfico y económico*, tr. 26–27. **Instituto Nacional de Estadística e Informática,** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Peru#cite_ref-47) *Perú: Compendio Estadístico 2005*, tr 50. **Ngân hàng Thế giới,** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Peru#cite_ref-48) [. Truy cập ngày 1 tháng 10 năm 2011.](http://data.worldbank.org/country/peru) *Data by country: Peru*
- ^
**a** **ă** [Peru](https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/pe.html). CIA, The World Factbook **BBC,** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Peru#cite_ref-50) [. Truy cập 1 tháng 10 năm 2011.](http://news.bbc.co.uk/2/hi/americas/country_profiles/1224656.stm) *Peru country profile* **Thorp, tr 4.** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Peru#cite_ref-51) **Thorp, tr 321.** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Peru#cite_ref-52) **Instituto Nacional de Estadística e Informática,** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Peru#cite_ref-53) *Evolución de la Pobreza en el Perú al 2010*, tr 38. **Thorp, các trang 318–319.** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Peru#cite_ref-54) **Sheahan, John.** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Peru#cite_ref-Sheahan_55-0) *Searching for a better society: the Peruvian economy from 1950*. University Park, Pennsylvania: The Pennsylvania State University Press, 1999, [ISBN 0271018720](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0271018720), p. 157. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Peru#cite_ref-56) **(tiếng Tây Ban Nha)**Banco Central de Reserva, [. Truy cập 27 tháng 12 năm 2010.](http://www.bcrp.gob.pe/docs/Estadisticas/Cuadros-Anuales/ACuadro_06.xls) *Producto bruto interno por sectores productivos 1951–2006* **số liệu năm 2006.** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Peru#cite_ref-57) **(tiếng Tây Ban Nha)**Banco Central de Reserva, [, p. 204. Truy cập ngày 27 tháng 12 năm 2010.](http://www.bcrp.gob.pe/publicaciones/memoria-anual/memoria-2006.html) *Memoria 2006* [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Peru#cite_ref-58) **(tiếng Tây Ban Nha)**Banco Central de Reserva, [, tr. 15, 203. Truy cập 27 tháng 12 năm 2010.](http://www.bcrp.gob.pe/publicaciones/memoria-anual/memoria-2006.html) *Memoria 2006* **Office of the U.S. Trade Representative,** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Peru#cite_ref-59) [, 12 tháng 4 năm 2006. Truy cập 27 tháng 12 năm 2010.](https://web.archive.org/web/20110501000640/http://ustraderep.gov/Document_Library/Press_Releases/2006/April/United_States_Peru_Sign_Trade_Promotion_Agreement.html) *United States and Peru Sign Trade Promotion Agreement* **số liệu năm 2006.** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Peru#cite_ref-60) **(tiếng Tây Ban Nha)**Banco Central de Reserva, [, tr 60–61. Truy cập 27 tháng 12 năm 2010.](http://www.bcrp.gob.pe/publicaciones/memoria-anual/memoria-2006.html) *Memoria 2006*
- ^
**a** **ă** [The Socioeconomic Advantages of](http://paa2012.princeton.edu/papers/120475). princeton.edu. tr 4–5. *Mestizos*in Urban Peru **Cook, Noble David.** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Peru#cite_ref-Cook_62-0) *Demographic collapse: Indian Peru, 1520–1620*. Cambridge: Cambridge University Press, 1981, [ISBN 0521523141](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0521523141), p. 114. **Vázquez, Mario. “Immigration and mestizaje in nineteenth-century Peru”. In: Magnus Mörner,** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Peru#cite_ref-Vazquez_63-0) *Race and class in Latin America*. New York: Columbia University Press, 1970, [ISBN 0231032951](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0231032951), các trang 79–81. **“** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Peru#cite_ref-64) [Peru apologises for abuse of African-origin citizens](http://news.bbc.co.uk/2/hi/8384853.stm)“. BBC News. 29 tháng 11 năm 2009 **Mörner, Magnus.** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Peru#cite_ref-Morner_65-0) *Race mixture in the history of Latin America*. Boston: Little, Brown and Co., 1967, p. 131 **Galindo, Alberto Flores (2010).** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Peru#cite_ref-66) *In Search of an Inca: Identity and Utopia in the Andes*. Cambridge University Press. tr. 247. [ISBN](https://vi.wikipedia.org/wiki/ISBN) [0521598613](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0521598613). **United Nations,** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Peru#cite_ref-67) *World Population Prospects* **Instituto Nacional de Estadística e Informática,** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Peru#cite_ref-68) *Perú: Estimaciones y Proyecciones de Población, 1950–2050*, tr 37–38, 40. **Instituto Nacional de Estadística e Informática,** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Peru#cite_ref-69) *Perfil sociodemográfico del Perú*, tr 13. **Instituto Nacional de Estadística e Informática,** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Peru#cite_ref-70) *Perfil sociodemográfico del Perú*, tr 24. **“** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Peru#cite_ref-71) [Isolated Peru tribe threatened by outsiders](http://www.usatoday.com/news/world/story/2012-01-31/isolated-peru-tribe/52903966/1)“. USATODAY.com. 31 tháng 1 năm 2012 **Instituto Nacional de Estadística e Informática,** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Peru#cite_ref-72) *Perfil sociodemográfico del Perú*, tr 111. **Instituto Nacional de Estadística e Informática,** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Peru#cite_ref-73) *Perfil sociodemográfico del Perú*, tr 132. **Instituto Nacional de Estadística e Informática,** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Peru#cite_ref-74) *Perfil sociodemográfico del Perú*, tr 93. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Peru#cite_ref-75) *Constitución Política del Perú*, điều thứ 17. **Belaunde, Víctor Andrés.** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Peru#cite_ref-Belaunde_76-0) *Peruanidad*. Lima: BCR, 1983, p. 472. **Bailey, tr 72–74.** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Peru#cite_ref-77) **Bailey, tr 263.** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Peru#cite_ref-78) **Lucie-Smith, Edward.** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Peru#cite_ref-Lucie_79-0) [. London: Thames and Hudson, 1993,](http://archive.org/details/latinamericanart00luci) *Latin American art of the 20th century* [ISBN 0500203563](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0500203563), các trang 76–77, 145–146. **Bayón, Damián. “Art, c. 1920–c. 1980″. In: Leslie Bethell (ed.),** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Peru#cite_ref-Bayon_80-0) *A cultural history of Latin America*. Cambridge: University of Cambridge, 1998, [ISBN 0521626269](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0521626269), các trang 425–428. **Martin, “Literature, music and the visual arts, k. 1820–1870″, tr. 37–39.** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Peru#cite_ref-81) **Martin, “Narrative since c. 1920″, các trang 151–152.** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Peru#cite_ref-82) **Martin, “Narrative since c. 1920″, các trang 178–179.** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Peru#cite_ref-83) **Martin, “Narrative since c. 1920″, tr 186–188.** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Peru#cite_ref-84) **Custer, tr. 17–22.** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Peru#cite_ref-85) **Custer, tr 25–38.** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Peru#cite_ref-86) **Romero, Raúl “Andean Peru”, tr 385–386.** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Peru#cite_ref-87) **Olsen, Dale.** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Peru#cite_ref-Olsen_88-0) *Music of El Dorado: the ethnomusicology of ancient South American cultures*. Gainesville: University Press of Florida, 2002, [ISBN 0813029201](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0813029201), các trang 17–22. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Peru#cite_ref-Turino_89-0) [Turino, Thomas](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Thomas_Turino&action=edit&redlink=1). “Charango”. In: Stanley Sadie (ed.), *The New Grove Dictionary of Musical Instruments*. New York: MacMillan Press Limited, 1993, vol. I, [ISBN 0333378784](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0333378784), p. 340. **Romero, Raúl “La música tradicional y popular”, tr 263–265.** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Peru#cite_ref-90) **Romero, Raúl “La música tradicional y popular”, tr 243–245, 261–263.** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Peru#cite_ref-91)
## Thư mục
- Bailey, Gauvin Alexander.
*Art of colonial Latin America*. London: Phaidon, 2005, [ISBN 0714841579](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0714841579). [. 29 tháng 12 năm 1993.](http://www.tc.gob.pe/legconperu/constitucion.html) *Constitución Política del Perú*
- Custer, Tony.
*The Art of Peruvian Cuisine*. Lima: Ediciones Ganesha, 2003, [ISBN 9972920305](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/9972920305). [Garland, Gonzalo](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Garland,_Gonzalo&action=edit&redlink=1). “Perú Siglo XXI”, series of 11 working papers describing sectorial long-term forecasts, Grade, Lima, Peru, 1986-1987.
- Garland, Gonzalo. Peru in the 21st Century: Challenges and Possibilities in
*Futures: the Journal of Forecasting, Planning and Policy*, Volume 22, Nº 4, Butterworth-Heinemann, London, England, May 1990.
- Gootenberg, Paul. (1991)
*Between silver and guano: commercial policy and the state in postindependence Peru*. Princeton: Princeton University Press [ISBN 0691023425](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0691023425).
- Gootenberg, Paul. (1993)
*Imagining development: economic ideas in Peru’s “fictitious prosperity” of Guano, 1840–1880*. Berkeley: University of California Press, 1993, 0520082907.
- Instituto de Estudios Histórico–Marítimos del Perú.
*El Perú y sus recursos: Atlas geográfico y económico*. Lima: Auge, 1996.
- Instituto Nacional de Estadística e Informática.
*Perú: Compendio Estadístico 2005*
- Instituto Nacional de Estadística e Informática.
*Perfil sociodemográfico del Perú*. Lima: INEI, 2008.
- Instituto Nacional de Estadística e Informática.
*Perú: Estimaciones y Proyecciones de Población, 1950–2050*. Lima: INEI, 2001.
- Klarén, Peter.
*Peru: society and nationhood in the Andes*. New York: Oxford University Press, 2000, [ISBN 0195069285](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0195069285). [Bản mẫu:DOClink](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=B%E1%BA%A3n_m%E1%BA%ABu:DOClink&action=edit&redlink=1). ngày 28 tháng 9 năm 1999.
- Ley N° 27867,
[. ngày 16 tháng 11 năm 2002.](https://web.archive.org/web/20070702195833/http://www.pmde.gob.pe/taller/Compilacion%20normativa/DESCENTRALIZACI%C3%93N/LEY%20N%C2%BA%2027867_LEY%20ORG%C3%81NICA%20DE%20GOBIERNOS%20LOCALES.pdf) *Ley Ley Orgánica de Gobiernos Regionales*
- Martin, Gerald. “Literature, music and the visual arts, c. 1820–1870″. In: Leslie Bethell (ed.),
*A cultural history of Latin America*. Cambridge: University of Cambridge, 1998, các trang 3–45.
- Martin, Gerald. “Narrative since c. 1920″. In: Leslie Bethell (ed.),
*A cultural history of Latin America*. Cambridge: University of Cambridge, 1998, pp. 133–225.
- Porras Barrenechea, Raúl.
*El nombre del Perú*. Lima: Talleres Gráficos P.L. Villanueva, 1968.
- Romero, Raúl. “La música tradicional y popular”. In: Patronato Popular y Porvenir,
*La música en el Perú*. Lima: Industrial Gráfica, 1985, pp. 215–283.
- Romero, Raúl. “Andean Peru”. In: John Schechter (ed.),
*Music in Latin American culture: regional tradition*. New York: Schirmer Books, 1999, pp. 383–423.
- Thorp, Rosemary and Geoffrey Bertram.
*Peru 1890–1977: growth and policy in an open economy*. New York: Columbia University Press, 1978, [ISBN 0231034334](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0231034334)
## Đọc thêm
- Kinh tế
**(tiếng Tây Ban Nha)**Banco Central de Reserva. [.](http://www.bcrp.gob.pe/estadisticas/cuadros-anuales-historicos.html) *Cuadros Anuales Históricos* **(tiếng Tây Ban Nha)**Instituto Nacional de Estadística e Informática. *Perú: Perfil de la pobreza por departamentos, 2004–2008*. Lima: INEI, 2009.
- Concha, Jaime. “Poetry, c. 1920–1950″. In: Leslie Bethell (ed.),
*A cultural history of Latin America*. Cambridge: University of Cambridge, 1998, pp. 227–260.
## Liên kết ngoài
|Tìm thêm về
|Peru tại
|
|![]()
[Từ điển](https://vi.wiktionary.org/wiki/Special:Search/Peru)ở Wiktionary ![ ](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/fa/Wikibooks-logo.svg/25px-Wikibooks-logo.svg.png)
![ ](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/fa/Wikibooks-logo.svg/25px-Wikibooks-logo.svg.png)
[Sách](https://vi.wikibooks.org/wiki/Special:Search/Peru)ở Wikibooks ![ ](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/d/dd/Wikivoyage-Logo-v3-icon.svg/25px-Wikivoyage-Logo-v3-icon.svg.png)
![ ](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/d/dd/Wikivoyage-Logo-v3-icon.svg/25px-Wikivoyage-Logo-v3-icon.svg.png)
[Cẩm nang du lịch](https://vi.wikivoyage.org/wiki/Peru)ở Wikivoyage ![ ](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/fa/Wikiquote-logo.svg/21px-Wikiquote-logo.svg.png)
![ ](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/fa/Wikiquote-logo.svg/21px-Wikiquote-logo.svg.png)
[Hồ sơ](https://vi.wikiquote.org/wiki/Special:Search/Peru)ở Wikiquote ![ ](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/4c/Wikisource-logo.svg/24px-Wikisource-logo.svg.png)
![ ](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/4c/Wikisource-logo.svg/24px-Wikisource-logo.svg.png)
[Văn kiện](https://vi.wikisource.org/wiki/Special:Search/Peru)ở Wikisource ![ ](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/4a/Commons-logo.svg/18px-Commons-logo.svg.png)
![ ](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/4a/Commons-logo.svg/18px-Commons-logo.svg.png)
[Hình ảnh và phương tiện](https://commons.wikimedia.org/wiki/Special:Search/Peru)ở Commons ![ ](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/2/24/Wikinews-logo.svg/25px-Wikinews-logo.svg.png)
![ ](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/2/24/Wikinews-logo.svg/25px-Wikinews-logo.svg.png)
[Tin tức](https://en.wikinews.org/wiki/Special:Search/Peru)ở Wikinews ![ ](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/1b/Wikiversity-logo-en.svg/25px-Wikiversity-logo-en.svg.png)
![ ](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/1b/Wikiversity-logo-en.svg/25px-Wikiversity-logo-en.svg.png)
[Tài liệu giáo dục](https://en.wikiversity.org/wiki/Special:Search/Peru)ở Wikiversity [Hồ sơ quốc gia](http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/americas/country_profiles/1224656.stm)từ [BBC News](https://vi.wikipedia.org/wiki/BBC_News) [Peru](http://www.britannica.com/nations/Peru)từ [Encyclopædia Britannica](https://vi.wikipedia.org/wiki/Encyclop%C3%A6dia_Britannica)
- Mục
[“Peru”](https://www.cia.gov/cia/publications/factbook/geos/pe.html)trên trang của [CIA World Factbook](https://vi.wikipedia.org/wiki/The_World_Factbook). [Peru](http://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/for/peru.htm)trên *UCB Libraries GovPubs* [Peru](http://dmoz.org/Regional/South_America/Peru)tại [DMOZ](https://vi.wikipedia.org/wiki/DMOZ)( [trang đề nghị](http://dmoz.org/cgi-bin/add.cgi?where=Regional/South_America/Peru)) [Wikimedia Atlas của Peru](https://commons.wikimedia.org/wiki/Atlas_of_Peru), có một số bản đồ liên quan đến Peru. **(tiếng Tây Ban Nha)** [Cổng thông tin điện tử](http://www.peru.gob.pe/)của Chính phủ Peru [Thể loại](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i):
# Venezuela
|República Bolivariana de Venezuela|
|
|
![]()
|
|*Gloria al Bravo Pueblo* [Tổng thống](https://vi.wikipedia.org/wiki/Danh_s%C3%A1ch_t%E1%BB%95ng_th%E1%BB%91ng_Venezuela) [Nicolas Maduro](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nicolas_Maduro) [tiếng Tây Ban Nha](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ti%E1%BA%BFng_T%C3%A2y_Ban_Nha) [Caracas](https://vi.wikipedia.org/wiki/Caracas) [10°30′B, 66°58′T](http://tools.wmflabs.org/geohack/geohack.php?language=vi&pagename=Venezuela¶ms=10_30_N_66_58_W_type:country%28916.445%29) [Caracas](https://vi.wikipedia.org/wiki/Caracas) [hạng 32](https://vi.wikipedia.org/wiki/Danh_s%C3%A1ch_qu%E1%BB%91c_gia_theo_di%E1%BB%87n_t%C3%ADch)) [AST](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Atlantic_Standard_Time_Zone&action=edit&redlink=1)( [UTC](https://vi.wikipedia.org/wiki/Gi%E1%BB%9D_ph%E1%BB%91i_h%E1%BB%A3p_qu%E1%BB%91c_t%E1%BA%BF)-4:30) [Tây Ban Nha](https://vi.wikipedia.org/wiki/T%C3%A2y_Ban_Nha) [5 tháng 7](https://vi.wikipedia.org/wiki/5_th%C3%A1ng_7)năm [1811](https://vi.wikipedia.org/wiki/1811) [24 tháng 6](https://vi.wikipedia.org/wiki/24_th%C3%A1ng_6)năm [1821](https://vi.wikipedia.org/wiki/1821) [hạng 43](https://vi.wikipedia.org/wiki/Danh_s%C3%A1ch_qu%E1%BB%91c_gia_theo_s%E1%BB%91_d%C3%A2n)) [hạng 145](https://vi.wikipedia.org/wiki/Danh_s%C3%A1ch_qu%E1%BB%91c_gia_theo_m%E1%BA%ADt_%C4%91%E1%BB%99_d%C3%A2n_s%E1%BB%91)) [GDP](https://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BB%95ng_s%E1%BA%A3n_ph%E1%BA%A9m_n%E1%BB%99i_%C4%91%E1%BB%8Ba)( [PPP](https://vi.wikipedia.org/wiki/S%E1%BB%A9c_mua_t%C6%B0%C6%A1ng_%C4%91%C6%B0%C6%A1ng)) (2014) [đô la Mỹ](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%C3%B4_la_M%E1%BB%B9) [HDI](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ch%E1%BB%89_s%E1%BB%91_ph%C3%A1t_tri%E1%BB%83n_con_ng%C6%B0%E1%BB%9Di)(2013) [hạng 75](https://vi.wikipedia.org/wiki/Danh_s%C3%A1ch_qu%E1%BB%91c_gia_theo_ch%E1%BB%89_s%E1%BB%91_ph%C3%A1t_tri%E1%BB%83n_con_ng%C6%B0%E1%BB%9Di)) [Đơn vị tiền tệ](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ti%E1%BB%81n_t%E1%BB%87) [Bolívar Venezuela](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Bol%C3%ADvar_Venezuela&action=edit&redlink=1)(
)
[VEF] [Tên miền Internet](https://vi.wikipedia.org/wiki/T%C3%AAn_mi%E1%BB%81n_qu%E1%BB%91c_gia_c%E1%BA%A5p_cao_nh%E1%BA%A5t) [.ve](https://vi.wikipedia.org/wiki/.ve) **Venezuela** (tên chính thức là **Cộng hòa Bolivar Venezuela**, [tiếng Tây Ban Nha](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ti%E1%BA%BFng_T%C3%A2y_Ban_Nha): **República Bolivariana de Venezuela**, [reˈpuβlika βoliβaˈɾjana ðe βeneˈswela], tên gọi trong [tiếng Việt](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Vi%E1%BB%87t): **Cộng hoà Bô-li-va-ri-a-na Vê-nê-du-ê-la** , đôi khi là [1] **Vê-nê-xu-ê-la**) là một quốc gia thuộc khu vực [Nam Mỹ](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nam_M%E1%BB%B9). Venezuela tiếp giáp với [Guyana](https://vi.wikipedia.org/wiki/Guyana)về phía đông, với [Brasil](https://vi.wikipedia.org/wiki/Brasil)về phía nam, [Colombia](https://vi.wikipedia.org/wiki/Colombia)về phía tây và [biển Caribbean](https://vi.wikipedia.org/wiki/Bi%E1%BB%83n_Caribe)về phía bắc. Nhiều hòn đảo nhỏ ngoài khơi biển Caribbean cũng thuộc chủ quyền của Venezuela. Thuộc khu vực nhiệt đới, khí hậu Venezuela đã tạo điều kiện thuận lợi cho nhiều loài sinh vật phát triển với nhiều khu bảo tồn thiên nhiên hoang dã. Diện tích nước này là 916.445 km², dân số khoảng 28 triệu người.
Venezuela từng là thuộc địa của
[Tây Ban Nha](https://vi.wikipedia.org/wiki/T%C3%A2y_Ban_Nha). Nước này chính thức trở thành một quốc gia độc lập vào năm 1821 dưới sự lãnh đạo của người anh hùng [Simon Bolivar](https://vi.wikipedia.org/wiki/Sim%C3%B3n_Bol%C3%ADvar). Trong những năm gần đây, Venezuela là một trong những nước dẫn đầu Mỹ Latinh trong phong trào cánh tả dưới sự lãnh đạo của cố tổng thống [Hugo Chavez](https://vi.wikipedia.org/wiki/Hugo_Ch%C3%A1vez).
Venezuela là một trong những quốc gia có tốc độ
[đô thị hóa](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%C3%B4_th%E1%BB%8B_h%C3%B3a) cao nhất [Mỹ Latinh](https://vi.wikipedia.org/wiki/M%E1%BB%B9_Latinh). Đa phần dân cư Venezuela tập trung sinh sống tại những thành phố lớn phía bắc. [Caracas](https://vi.wikipedia.org/wiki/Caracas) là thủ đô và đồng thời cũng là thành phố lớn nhất Venezuela. Ngày nay, đất nước Venezuela nổi tiếng khắp thế giới với [thiên nhiên](https://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BB%B1_nhi%C3%AAn) tươi đẹp, nguồn [dầu mỏ](https://vi.wikipedia.org/wiki/D%E1%BA%A7u_m%E1%BB%8F) dồi dào và những [nữ hoàng sắc đẹp](https://vi.wikipedia.org/wiki/Cu%E1%BB%99c_thi_s%E1%BA%AFc_%C4%91%E1%BA%B9p) đoạt nhiều giải cao tại những kỳ thi quốc tế.
## Mục lục
## Địa lý
Venezuela nằm ở phía bắc
[Nam Mỹ](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nam_M%E1%BB%B9), tiếp giáp với [biển Caribbean](https://vi.wikipedia.org/wiki/Bi%E1%BB%83n_Caribe) về phía bắc. Nước này có đường bờ biển dài hơn 2800 km, khiến ảnh hưởng của biển đối với khí hậu Venezuela tương đối lớn.
Địa hình Venezuela có thể chia làm ba vùng chính:
- Vùng Tây Bắc: đây là nơi có độ cao lớn nhất của Venezuela. Những dải núi cực đông bắc của dãy
[Andes](https://vi.wikipedia.org/wiki/Andes)lấn vào lãnh thổ Venezuela và mở rộng ra tận đường bờ biển phía bắc của nước này. Đây là nơi tọa lạc của đỉnh núi cao nhất Venezuela, đỉnh Pico Bolivar cao 4979 m.
- Vùng Trung Tâm: là vùng có những đồng bằng rộng lớn. Các đồng bằng bằng phẳng với đất đai màu mỡ trải dài từ biên giới với
[Colombia](https://vi.wikipedia.org/wiki/Colombia)ở phía tây đến tận vùng châu thổ sông Orinoco.
- Vùng Nam: phần lớn vùng này là Cao nguyên Guiana với độ cao trung bình.
[Thác Angel](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%C3%A1c_n%C6%B0%E1%BB%9Bc_%C3%81ngel), thác nước cao nhất thế giới nằm tại khu vực này.
Tuy nhiên, do sự đan xen phức tạp của các dạng địa hình, Venezuela có thể được chia làm 10 khu vực địa lý khác nhau, tạo điều kiện cho sự phát triển của nhiều hệ sinh thái với các loài động thực vật vô cùng đa dạng, trong đó có nhiều loài động thực vật đặc hữu cua riêng đất nước này. Venezuela có nhiều khu bảo tồn thiên nhiên với cảnh quan đa dạng.
Mặc dù hầu như nằm trọn trong khu vực
[nhiệt đới](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nhi%E1%BB%87t_%C4%91%E1%BB%9Bi), khí hậu Venezuela lại thay đổi khác nhau giữa các vùng. Tại những vùng [đồng bằng](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%93ng_b%E1%BA%B1ng), nhiệt độ và độ ẩm thường cao với nhiệt độ trung bình năm khoảng 28 °C, trong khi ở những vùng đồi núi cao thì nhiệt độ trung bình chỉ ở mức 8 °C. Lượng mưa cũng thay đổi từ mức 430 mm ở vùng bán hoang mạc tây bắc lên đến hơn 1000 mm ở vùng châu thổ Orinoco.
## Nguồn gốc tên gọi
Tên gọi
*Venezuela* được bắt nguồn từ chuyến hải trình của nhà vẽ bản đồ [Amerigo Vespucci](https://vi.wikipedia.org/wiki/Amerigo_Vespucci) cùng với nhà thám hiểm Alonso de Ojeda đến bờ biển tây bắc vịnh Venezuela năm 1499. Khi đến bán đảo Guajira, Vespucci đã bắt gặp những ngôi nhà lá của thổ dân da đỏ được dựng trên mặt nước và khiến ông liên tưởng đến thành phố [Venice](https://vi.wikipedia.org/wiki/Venezia) ( [tiếng Italia](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ti%E1%BA%BFng_%C3%9D): *Venezia*). Ông đã đặt tên cho vùng đất này là Venezuola, trong tiếng Italia có nghĩa là “Venice nhỏ”. Trong [tiếng Tây Ban Nha](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ti%E1%BA%BFng_T%C3%A2y_Ban_Nha), cụm từ *zuela* dùng với vai trò giảm nghĩa tương tự như *zuola* trong tiếng Ý được ghép thay vào để hình thành cái tên *Venezuela*.
Bên cạnh đó, nhà địa lý người Tây Ban Nha Martin Fernandez de Enciso, một thủy thủ đoàn của Ojeda đã nêu trong tác phẩm
*Summa de Geografía* của mình rằng những thổ dân da đỏ tại vùng này tự gọi mình là *Veneciuela*, và cái tên Venezuela được bắt nguồn từ tên gọi đó. Song, câu chuyện của Vespuccia lại được chấp nhận rộng rãi hơn cả về nguồn gốc tên gọi đất nước Venezuela.
## Lịch sử
Những bằng chứng khảo cổ cho thấy, con người đã định cư tại vùng đất Venezuela từ 13.000 năm trước công nguyên. Những mũi giáo săn bắn của người bản địa đã được xác định có niên đại trong khoảng từ 13000 đến 7000 năm về trước. Khi người
[Tây Ban Nha](https://vi.wikipedia.org/wiki/T%C3%A2y_Ban_Nha) khám phá ra vùng đất này, những bộ lạc thổ dân [da đỏ](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%95_d%C3%A2n_ch%C3%A2u_M%E1%BB%B9) như người Mariche đã đứng lên chống lại. Tuy nhiên những cuộc khởi nghĩa của người da đỏ nhanh chóng thất bại và họ dần dần bị người Tây Ban Nha tiêu diệt.
Năm 1522, người Tây Ban Nha bắt đầu thiết lập các
[thuộc địa](https://vi.wikipedia.org/wiki/Thu%E1%BB%99c_%C4%91%E1%BB%8Ba) đầu tiên ở Venezuela. Thời gian đầu, miền đông Venezuela được sát nhập vào một thuộc địa lớn với tên gọi New Andalusia. Đến đầu [thế kỉ 18](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BA%BF_k%E1%BB%B7_18), Venezuela lại được sát nhập vào thuộc địa [New Granada](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=New_Granada&action=edit&redlink=1).
Dưới sự thống trị hà khắc của phong kiến Tây Ban Nha, nhân dân Venezuela đã nhiều lần nổi dậy đấu tranh nhưng không thành công. Ngày
[5 tháng 7](https://vi.wikipedia.org/wiki/5_th%C3%A1ng_7) năm 1811, nước Cộng hòa Venezuela tuyên bố độc lập. [Francisco de Miranda](https://vi.wikipedia.org/wiki/Francisco_de_Miranda), một chỉ huy từng tham gia [Cách mạng Pháp](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%C3%A1ch_m%E1%BA%A1ng_Ph%C3%A1p) và chiến tranh giành độc lập Bắc Mỹ quay trở về lãnh đạo cuộc đấu tranh của nhân dân Venezuela. Năm 1812, quân Tây Ban Nha quay trở lại tấn công, Miranda bị bắt về Tây Ban Nha và chết trong ngục. Cuộc đấu tranh sau đó vẫn tiếp tục với nền Cộng hòa thứ hai được thành lập vào ngày [7 tháng 8](https://vi.wikipedia.org/wiki/7_th%C3%A1ng_8) năm 1813 nhưng rồi cũng nhanh chóng sụp đổ.
Dưới sự lãnh đạo của người anh hùng dân tộc
[Simon Bolivar](https://vi.wikipedia.org/wiki/Sim%C3%B3n_Bol%C3%ADvar), Venezuela đã giành được độc lập với chiến thắng Carabobo vào ngày [24 tháng 6](https://vi.wikipedia.org/wiki/24_th%C3%A1ng_6) năm 1821. Quốc hội mới của New Granada trao quyền lãnh đạo quân đội cho Bolivar và ông đã giải phóng thêm nhiều vùng đất mới, thành lập nên nước [Đại Colombia](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%A1i_Colombia) ( *Gran Colombia*) bao gồm Venezuela, [Colombia](https://vi.wikipedia.org/wiki/Colombia), [Ecuador](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ecuador) và [Panama](https://vi.wikipedia.org/wiki/Panama) ngày nay. Venezuela trở thành một phần của Đại Colombia cho đến năm 1830, khi nước này tách ra để thành lập một quốc gia mới. [Thế kỉ 19](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BA%BF_k%E1%BB%B7_19) đánh dấu một giai đoạn đầy biến động của lịch sử Venezuela với những cuộc khủng hoảng chính trị và chế độ độc tài quân sự. Nửa đầu [thế kỉ 20](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BA%BF_k%E1%BB%B7_20), các tướng lĩnh quân đội vẫn kiểm soát nền chính trị của Venezuela mặc dù cũng chấp nhận một số cải cách ôn hòa và thúc đẩy kinh tế phát triển. Sau khi nhà độc tài Juan Vicente Gomez qua đời vào năm 1935, những phong trào dân chủ tại Venezuela cuối cùng đã loại bỏ sự thống trị của quân đội vào năm 1958 và tổ chức những cuộc bầu cử tự do. [Dầu mỏ](https://vi.wikipedia.org/wiki/D%E1%BA%A7u_m%E1%BB%8F) được phát hiện tại Venezuela đã mang lại sự thịnh vượng cho nền kinh tế đất nước, thu nhập quốc dân được nâng cao. Đến sau [Thế chiến thứ hai](https://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_th%E1%BA%BF_gi%E1%BB%9Bi_th%E1%BB%A9_hai), những dòng người nhập cư từ [Nam Âu](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nam_%C3%82u) như [Tây Ban Nha](https://vi.wikipedia.org/wiki/T%C3%A2y_Ban_Nha), [Bồ Đào Nha](https://vi.wikipedia.org/wiki/B%E1%BB%93_%C4%90%C3%A0o_Nha), [Ý](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C3%9D) cũng như những nước Mỹ Latinh nghèo hơn đã khiến xã hội của Venezuela trở nên vô cùng đa dạng.
Giá dầu mỏ sụt giảm trong
[thập niên 1980](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BA%ADp_ni%C3%AAn_1980) đã khiến nền kinh tế Venezuela khủng hoảng sâu sắc. Việc phá giá tiền tệ càng làm cho đời sống của người dân Venezuela bị hạ thấp. Những chính sách kinh tế thất bại và mâu thuẫn chính trị đã đẩy đất nước Venezuela vào khủng hoảng trầm trọng, thể hiện rõ nhất qua hai cuộc đảo chính trong cùng năm 1992.
Tháng 2 năm 1992, viên sĩ quan quân đội
[Hugo Chavez](https://vi.wikipedia.org/wiki/Hugo_Ch%C3%A1vez) đã tiến hành đảo chính nhưng thất bại. Đến tháng 11 cùng năm, những người ủng hộ Hugo Chavez lại một lần nữa tiến hành đảo chính song không thành công . Tuy nhiên, Chavez đã giành được nhiều thiện cảm của nhân dân Venezuela và ông đã chiến thắng trong cuộc bầu cử tổng thống Venezuela 1998 với tỉ lệ 56%. [2]
Sau khi lên nắm quyền, ông Hugo Chavez đã lãnh đạo đất nước Venezuela theo đường lối cánh tả và giúp nền kinh tế phát triển. Tuy nhiên, ông cũng vấp phải sự phản đối mạnh mẽ của phe đối lập. Năm
[2002](https://vi.wikipedia.org/wiki/2002), phe đối lập tại Venezuela tiến hành đảo chính song thất bại. Bạo loạn và đình công đã khiến kinh tế Venezuela một lần nữa rơi vào khủng hoảng, nặng nề nhất là vào năm 2003. Đến năm 2004, ông Hugo Chavez vượt qua cuộc trưng cầu ý dân về việc bãi nhiệm tổng thống với tỉ lệ 59% . [3]
## Chính trị
[Tổng thống Venezuela](https://vi.wikipedia.org/wiki/Danh_s%C3%A1ch_t%E1%BB%95ng_th%E1%BB%91ng_Venezuela)được bầu cử với phiếu bầu trực tiếp theo nguyên tắc phổ thông đầu phiếu. Tổng thống đảm nhiệm vai trò là [nguyên thủ quốc gia](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%C3%AAn_th%E1%BB%A7_qu%E1%BB%91c_gia)và đồng thời cũng là người đứng đầu chính phủ. Nhiệm kỳ của một tổng thống là 6 năm và tổng thống có thể được bầu lại trong một nhiệm kỳ tiếp theo. Tổng thống Venezuela có quyền bổ nhiệm phó tổng thống và quyết định quy mô và thành phần của nội các và bổ nhiệm các thành viên với sự phê chuẩn của [quốc hội](https://vi.wikipedia.org/wiki/Qu%E1%BB%91c_h%E1%BB%99i). Tổng thống có thể đề nghị quốc hội sửa đổi các điều luật nhưng quốc hội cũng có thế phủ quyết đề nghị của tổng thống nếu đa số phản đối. [Cơ quan lập pháp](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%C6%A1_quan_l%E1%BA%ADp_ph%C3%A1p)đơn viện của Venezuela là [Quốc hội](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Qu%E1%BB%91c_h%E1%BB%99i_Venezuela&action=edit&redlink=1)hay *Asamblea Nacional*. Quốc hội có 167 đại biểu, trong đó có 3 ghế được dành riêng dành cho người thổ dân da đỏ. Các đại biểu có nhiệm kỳ 5 năm và có thể được bầu lại tối đa thêm 2 nhiệm kỳ nữa. Các đại biểu quốc hội có thế được bầu theo danh sách các chính đảng hoặc ứng cử độc lập. [Cơ quan tư pháp](https://vi.wikipedia.org/wiki/T%C6%B0_ph%C3%A1p)tối cao là Tòa án tối cao Venezuela hay *Tribunal Supremo de Justicia*, với các thẩm phán được quốc hội bầu với nhiệm kỳ 12 năm. Hội đồng bầu cử quốc gia Venezuela ( *Consejo Nacional Electoral*, hay *CNE*) chịu trách nhiệm trong quá trình bầu cử, có năm lãnh đạo được Quốc hội bầu ra.
Venezuela đã bãi bỏ
[án tử hình](https://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BB%AD_h%C3%ACnh) vào năm 1863, khiến cho nước này là quốc gia loại bỏ khỏi án tử hình lâu nhất trên thế giới [[4]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Venezuela#cite_note-4) . [5]
### Quan hệ ngoại giao
Trong suốt
[thế kỉ 20](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BA%BF_k%E1%BB%B7_20), mặc dù còn có một số tranh chấp lãnh thổ với hai nước láng giềng [Colombia](https://vi.wikipedia.org/wiki/Colombia) và [Guyana](https://vi.wikipedia.org/wiki/Guyana) song Venezuela thường duy trì quan hệ hữu hảo với hầu khắp các nước [Mỹ Latinh](https://vi.wikipedia.org/wiki/M%E1%BB%B9_Latinh) cũng như các nước [phương Tây](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ph%C6%B0%C6%A1ng_T%C3%A2y).
Sau khi tổng thống
[Hugo Chavez](https://vi.wikipedia.org/wiki/Hugo_Ch%C3%A1vez) đắc cử trong cuộc bầu cử tổng thống năm [1998](https://vi.wikipedia.org/wiki/1998), ông đã lãnh đạo đất nước Venezuela theo đường lối cánh tả với học thuyết của [chủ nghĩa Bolivar](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ch%E1%BB%A7_ngh%C4%A9a_Bolivar&action=edit&redlink=1) và [chủ nghĩa xã hội thế kỷ 21](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ch%E1%BB%A7_ngh%C4%A9a_x%C3%A3_h%E1%BB%99i_th%E1%BA%BF_k%E1%BB%B7_21&action=edit&redlink=1) cho châu Mỹ. Theo đó, ông muốn tách khu vực Mỹ Latinh ra khỏi sân sau của Hoa Kỳ và có những tuyên bố chống Mỹ khá mạnh bạo . Dưới thời ông Hugo Chavez, quan hệ ngoại giao với các nước cánh tả và xã hội chủ nghĩa tại Mỹ Latinh được đẩy mạnh, nhất là với [6] [Nga](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nga), [Bolivia](https://vi.wikipedia.org/wiki/Bolivia)và [Cuba](https://vi.wikipedia.org/wiki/Cuba)khi cả ba nước thiết lập một hiệp định thương mại nhằm ngăn cản ảnh hưởng của Mỹ vào khu vực . Gần đây, ông Chavez cũng quan tâm và ủng hộ một số nước cánh tả đang lên khác tại khu vực như [[7]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Venezuela#cite_note-7) [Ecuador](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ecuador)và [Nicaragua](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nicaragua). Chưa kể đến việc ông cũng xúc tiến quan hệ ngoại giao với những quốc gia chống Mỹ như [Belarus](https://vi.wikipedia.org/wiki/Belarus) hay [[8]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Venezuela#cite_note-8) [Iran](https://vi.wikipedia.org/wiki/Iran) . [[9]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Venezuela#cite_note-9)
Đồng thời, quan hệ ngoại giao giữa Venezuela và
[Mỹ](https://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3) cũng xấu đi nhanh chóng . Quan hệ của Venezuela với nước láng giềng [10] [Colombia](https://vi.wikipedia.org/wiki/Colombia), một đồng minh của Mỹ cũng ngày một tồi tệ. Đầu năm 2008, khi quân đội Colombia tấn công tiêu diệt căn cứ quân nổi dậy FARC tại lãnh thổ Ecuador, Venezuela đã phản đối mạnh mẽ và hai nước suýt xảy ra một cuộc chiến tranh . [[11]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Venezuela#cite_note-11)
## Quân đội
[Quân đội](https://vi.wikipedia.org/wiki/Qu%C3%A2n_%C4%91%E1%BB%99i) Venezuela nằm dưới sự chỉ huy của Tổng tư lệnh quân đội là [tổng thống Venezuela](https://vi.wikipedia.org/wiki/Danh_s%C3%A1ch_t%E1%BB%95ng_th%E1%BB%91ng_Venezuela). Quân đội Venezuela được chia thành lục quân, hải quân, không quân và lực lượng phòng vệ. Bên cạnh đó còn có một số nhánh khác. Hiện nay lực lượng quân đội của Venezuela là khoảng 100.000 người. Chi phí dành cho quốc phòng mỗi năm của nước này ước tính bằng khoảng 1,7 tỉ USD (năm 2004).
## Phân chia hành chính
Toàn bộ đất nước Venezuela được chia thành 23 tiểu bang (
*estados*), 1 quận thủ đô ( *distrito capital*) là thành phố [Caracas](https://vi.wikipedia.org/wiki/Caracas), các vùng lãnh thổ phụ thuộc ( *Dependencias Federales*) và khu vực Guyana Esequiba tranh chấp với [Guyana](https://vi.wikipedia.org/wiki/Guyana). Ở cấp tiếp theo, Venezuela lại được chia tiếp thành 335 đô thị ( *municipios*) rồi lại được chia tiếp thành hơn 1000 khu vực nhỏ ( *parroquias*).
Các bang của Venezuela được nhóm lại thành 9 vùng hành chính lớn.
### Các bang
|Số thứ tự||Bang||Thủ phủ|
|1||
|![]()
[Amazonas](https://vi.wikipedia.org/wiki/Amazonas_%28bang_Venezuela%29) [Puerto Ayacucho](https://vi.wikipedia.org/wiki/Puerto_Ayacucho) ![ Banderaanzoa.png](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/4b/Banderaanzoa.png/22px-Banderaanzoa.png)
![ Banderaanzoa.png](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/4b/Banderaanzoa.png/22px-Banderaanzoa.png)
[Anzoategui](https://vi.wikipedia.org/wiki/Anzoategui) [Barcelona](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Barcelona,_Venezuela&action=edit&redlink=1) ![ Flag of Apure State.svg](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/1a/Flag_of_Apure_State.svg/22px-Flag_of_Apure_State.svg.png)
![ Flag of Apure State.svg](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/1a/Flag_of_Apure_State.svg/22px-Flag_of_Apure_State.svg.png)
[Apure](https://vi.wikipedia.org/wiki/Apure) [San Fernando de Apure](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=San_Fernando_de_Apure&action=edit&redlink=1) ![ Flag of Aragua State.svg](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/4f/Flag_of_Aragua_State.svg/22px-Flag_of_Aragua_State.svg.png)
![ Flag of Aragua State.svg](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/4f/Flag_of_Aragua_State.svg/22px-Flag_of_Aragua_State.svg.png)
[Aragua](https://vi.wikipedia.org/wiki/Aragua) [Maracay](https://vi.wikipedia.org/wiki/Maracay) ![ Flag of Barinas State.svg](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/5/5e/Flag_of_Barinas_State.svg/22px-Flag_of_Barinas_State.svg.png)
![ Flag of Barinas State.svg](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/5/5e/Flag_of_Barinas_State.svg/22px-Flag_of_Barinas_State.svg.png)
[Barinas](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Barinas_%28bang_Venezuela%29&action=edit&redlink=1) [Barinas](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Barinas,_Venezuela&action=edit&redlink=1) ![ Bolivar State flag.png](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/e/ec/Bolivar_State_flag.png/22px-Bolivar_State_flag.png)
![ Bolivar State flag.png](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/e/ec/Bolivar_State_flag.png/22px-Bolivar_State_flag.png)
[Bolivar](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Bolivar&action=edit&redlink=1) [Ciudad Bolívar](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ciudad_Bol%C3%ADvar) ![ Flag of Carabobo State.svg](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/5/52/Flag_of_Carabobo_State.svg/22px-Flag_of_Carabobo_State.svg.png)
![ Flag of Carabobo State.svg](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/5/52/Flag_of_Carabobo_State.svg/22px-Flag_of_Carabobo_State.svg.png)
[Carabobo](https://vi.wikipedia.org/wiki/Carabobo) [Valencia](https://vi.wikipedia.org/wiki/Valencia,_Venezuela) ![ Flag of Cojedes State.svg](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/7/7d/Flag_of_Cojedes_State.svg/22px-Flag_of_Cojedes_State.svg.png)
![ Flag of Cojedes State.svg](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/7/7d/Flag_of_Cojedes_State.svg/22px-Flag_of_Cojedes_State.svg.png)
[Cojedes](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Cojedes&action=edit&redlink=1) [San Carlos](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=San_Carlos,_Cojedes&action=edit&redlink=1) ![ Flag of Delta Amacuro State.svg](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/2/20/Flag_of_Delta_Amacuro_State.svg/22px-Flag_of_Delta_Amacuro_State.svg.png)
![ Flag of Delta Amacuro State.svg](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/2/20/Flag_of_Delta_Amacuro_State.svg/22px-Flag_of_Delta_Amacuro_State.svg.png)
[Delta Amacuro](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Delta_Amacuro&action=edit&redlink=1) [Tucupita](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Tucupita&action=edit&redlink=1) ![ Flag of Falcon State.png](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/a1/Flag_of_Falcon_State.png/22px-Flag_of_Falcon_State.png)
![ Flag of Falcon State.png](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/a1/Flag_of_Falcon_State.png/22px-Flag_of_Falcon_State.png)
[Falcon](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Falcon&action=edit&redlink=1) [Santa Ana de Coro](https://vi.wikipedia.org/wiki/Santa_Ana_de_Coro) [Guarico](https://vi.wikipedia.org/wiki/Guarico) [San Juan De Los Morros](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=San_Juan_De_Los_Morros&action=edit&redlink=1) ![ Flag of Lara State.svg](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/4b/Flag_of_Lara_State.svg/22px-Flag_of_Lara_State.svg.png)
![ Flag of Lara State.svg](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/4b/Flag_of_Lara_State.svg/22px-Flag_of_Lara_State.svg.png)
[Lara](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Lara&action=edit&redlink=1) [Barquisimeto](https://vi.wikipedia.org/wiki/Barquisimeto) ![ Flag of Mérida.svg](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/f7/Flag_of_M%C3%A9rida.svg/22px-Flag_of_M%C3%A9rida.svg.png)
![ Flag of Mérida.svg](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/f7/Flag_of_M%C3%A9rida.svg/22px-Flag_of_M%C3%A9rida.svg.png)
[Merida](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Merida_%28bang_Venezuela%29&action=edit&redlink=1) [Merida](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Merida,_Venezuela&action=edit&redlink=1) ![ Banderamiranda.jpg](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/9/9d/Banderamiranda.jpg/22px-Banderamiranda.jpg)
![ Banderamiranda.jpg](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/9/9d/Banderamiranda.jpg/22px-Banderamiranda.jpg)
[Miranda](https://vi.wikipedia.org/wiki/Miranda) [Los Teques](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Los_Teques&action=edit&redlink=1) ![ Flag of Monagas State.png](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/0/04/Flag_of_Monagas_State.png/22px-Flag_of_Monagas_State.png)
![ Flag of Monagas State.png](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/0/04/Flag_of_Monagas_State.png/22px-Flag_of_Monagas_State.png)
[Monagas](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Monagas&action=edit&redlink=1) [Maturin](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Maturin&action=edit&redlink=1) ![ Flag of Nueva Esparta.svg](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/6/6a/Flag_of_Nueva_Esparta.svg/22px-Flag_of_Nueva_Esparta.svg.png)
![ Flag of Nueva Esparta.svg](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/6/6a/Flag_of_Nueva_Esparta.svg/22px-Flag_of_Nueva_Esparta.svg.png)
[Nueva Esparta](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Nueva_Esparta&action=edit&redlink=1) [La Asuncion](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=La_Asuncion&action=edit&redlink=1) ![ Flag of Portuguesa.png](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/c/ce/Flag_of_Portuguesa.png/22px-Flag_of_Portuguesa.png)
![ Flag of Portuguesa.png](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/c/ce/Flag_of_Portuguesa.png/22px-Flag_of_Portuguesa.png)
[Portuguesa](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Portuguesa&action=edit&redlink=1) [Guanare](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Guanare&action=edit&redlink=1) ![ Flag of Sucre State.svg](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/c/c1/Flag_of_Sucre_State.svg/22px-Flag_of_Sucre_State.svg.png)
![ Flag of Sucre State.svg](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/c/c1/Flag_of_Sucre_State.svg/22px-Flag_of_Sucre_State.svg.png)
[Sucre](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Sucre_%28bang_Venezuela%29&action=edit&redlink=1) [Cumana](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Cumana&action=edit&redlink=1) ![ Tachira flag.gif](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/14/Tachira_flag.gif/22px-Tachira_flag.gif)
![ Tachira flag.gif](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/14/Tachira_flag.gif/22px-Tachira_flag.gif)
[Tachira](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Tachira&action=edit&redlink=1) [San Cristobal](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=San_Cristobal,_Tachira&action=edit&redlink=1) ![ Flag of Trujillo State.svg](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/b/b0/Flag_of_Trujillo_State.svg/22px-Flag_of_Trujillo_State.svg.png)
![ Flag of Trujillo State.svg](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/b/b0/Flag_of_Trujillo_State.svg/22px-Flag_of_Trujillo_State.svg.png)
[Trujillo](https://vi.wikipedia.org/wiki/Trujillo_%28bang%29) [Trujillo](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Trujillo,_Venezuela&action=edit&redlink=1) ![ Bandera del estado Vargas.jpg](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/d/d5/Bandera_del_estado_Vargas.jpg/22px-Bandera_del_estado_Vargas.jpg)
![ Bandera del estado Vargas.jpg](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/d/d5/Bandera_del_estado_Vargas.jpg/22px-Bandera_del_estado_Vargas.jpg)
[Vargas](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Vargas&action=edit&redlink=1) [La Guaira](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=La_Guaira&action=edit&redlink=1) ![ Flag of Yaracuy State.svg](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/15/Flag_of_Yaracuy_State.svg/22px-Flag_of_Yaracuy_State.svg.png)
![ Flag of Yaracuy State.svg](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/15/Flag_of_Yaracuy_State.svg/22px-Flag_of_Yaracuy_State.svg.png)
[Yaracuy](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Yaracuy&action=edit&redlink=1) [San Felipe](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=San_Felipe,_Venezuela&action=edit&redlink=1) ![ Bandezulia.png](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/2/23/Bandezulia.png/22px-Bandezulia.png)
![ Bandezulia.png](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/2/23/Bandezulia.png/22px-Bandezulia.png)
[Zulia](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Zulia&action=edit&redlink=1) [Maracaibo](https://vi.wikipedia.org/wiki/Maracaibo)
Các phân chia hành chính ngoài bang:
### Các vùng hành chính
-
**Andes**(Barinas, Mérida, Táchira, Trujillo, thành phố Paez của Apure)
-
**Thủ đô**(Miranda, Vargas, quận thủ đô)
-
**Trung**(Aragua, Carabobo, Cojedes)
-
**Trung Tây**(Falcón, Lara, Portuguesa, Yaracuy)
-
**Guayana**(Bolívar, Amazonas, Delta Amacuro)
-
**Hải đảo**(Nueva Esparta, các vùng lãnh thổ liên bang)
-
**Đồng bằng**(Apure (ngoại trừ thành phố Paez), Guárico)
-
**Đông Bắc**(Anzoátegui, Monagas, Sucre)
-
**Zulia**(Zulia)
## Kinh tế
Công nghiệp
[dầu mỏ](https://vi.wikipedia.org/wiki/D%E1%BA%A7u_m%E1%BB%8F) là ngành kinh tế đóng góp nhiều nhất cho kinh tế Venezuela, tới 1/3 [GDP](https://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BB%95ng_s%E1%BA%A3n_ph%E1%BA%A9m_n%E1%BB%99i_%C4%91%E1%BB%8Ba), 80% giá trị [xuất khẩu](https://vi.wikipedia.org/wiki/Xu%E1%BA%A5t_kh%E1%BA%A9u) và hơn một nửa ngân sách nhà nước. Đất nước này có một nguồn dự trữ [dầu mỏ](https://vi.wikipedia.org/wiki/D%E1%BA%A7u_m%E1%BB%8F) và [khí đốt](https://vi.wikipedia.org/wiki/Kh%C3%AD_thi%C3%AAn_nhi%C3%AAn) to lớn và hiện nay, Venezuela là một trong 10 nước xuất khẩu dầu thô lớn nhất thế giới . Những mỏ dầu chính của Venezuela nằm tại khu vực hồ Maracaibo, vịnh Venezuela và vùng châu thổ sông Orinoco. Do được chính phủ trợ cấp, Venezuela là một trong những nước có giá xăng dầu rẻ nhất thế giới. Tuy nhiên những lên xuống thất thường của giá dầu trên thị trường thế giới cũng như các cuộc khủng hoảng chính trị, đình công luôn đe dọa đến ngành kinh tế nhạy cảm này của Venezuela. Chính phủ Venezuela đang tìm cách làm đa dạng hóa nền kinh tế và tránh sự phụ thuộc quá nhiều vào dầu mỏ của nước này. [12]
Từ
[thập niên 1950](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BA%ADp_ni%C3%AAn_1950) đến [thập niên 1980](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BA%ADp_ni%C3%AAn_1980), Venezuela là một trong những cường quốc kinh tế tại [Mỹ Latinh](https://vi.wikipedia.org/wiki/M%E1%BB%B9_Latinh). Thu nhập bình quân của nước này gia tăng nhanh chóng đã thu hút rất nhiều lao động từ khắp nơi trên thế giới. Tuy nhiên khi giá dầu thế giới giảm mạnh trong thập niên 1980, nền kinh tế Venezuela đã bị một phen điêu đứng. Trong những năm gần đây, giá dầu trên thị trường thế giới đã tăng trở lại và tạo điều kiện phục hồi cho nền kinh tế Venezuela. Năm 2007, tốc độ tăng trưởng kinh tế của nước này là 8,4%. Thu nhập bình quân đầu người là 12.200 USD . Dưới sự điều hành của [13] [Hugo Chavez](https://vi.wikipedia.org/wiki/Hugo_Ch%C3%A1vez) [tỷ lệ](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=T%E1%BB%B7_l%E1%BB%87&action=edit&redlink=1) [lạm phát](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%E1%BA%A1m_ph%C3%A1t)đã tăng 30,9% năm 2008 và tăng 25,1% trong năm 2009 cao nhất trên toàn khu vực [châu Mỹ](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ch%C3%A2u_M%E1%BB%B9). Mức lạm phát của Venezuela cao hơn rất nhiều 1 nước cũng thường hay bị lạm phát rất cao là [Argentina](https://vi.wikipedia.org/wiki/Argentina). Trong khi cùng bị khủng hoảng kinh tế như Venezuela nhưng [tỷ lệ lạm phát](https://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BB%B7_l%E1%BB%87_l%E1%BA%A1m_ph%C3%A1t)của Argentina chỉ từ 7-15% năm 2009. Kinh tế Venezuela năm 2009 theo thông báo chính thức đã giảm 2,9%. [Hugo Chavez](https://vi.wikipedia.org/wiki/Hugo_Ch%C3%A1vez) đã thực hiện quốc hữu hóa tài sản của các tập đoàn Cargill Inc., Gruma SAB và hãng bán lẻ của Pháp là Casino Guichard Perrachon nhằm kiểm soát các chuỗi sản xuất và phân phối thực phẩm. Trong tháng 8, giá lương thực tăng 0,9% so với tháng 7 trong khi mức tăng hàng tháng là 12,5% của tháng 4. Cũng trong tháng này, tỉ lệ lạm phát của mặt hàng lương thực đã giảm xuống nhưng vẫn còn tới 39,5%. Trong giai đoạn từ tháng 4 đến tháng 6 năm nay, nền kinh tế Mỹ Latinh này đã [tăng trưởng](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=T%C4%83ng_tr%C6%B0%E1%BB%9Fng&action=edit&redlink=1) chậm lại quý thứ 5 liên tiếp, và đang phải trải qua thời điểm khốn đốn với tình trạng lạm phát khi [giá tiêu dùng](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Gi%C3%A1_ti%C3%AAu_d%C3%B9ng&action=edit&redlink=1) liên tục tăng kể cả khi nhu cầu giảm xuống. [[14]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Venezuela#cite_note-14)
Mặc dù là một quốc gia nhiều tài nguyên thiên nhiên nhưng việc phân bố tài sản tại Venezuela lại không đồng đều, khiến cho đời sống một bộ phận lớn dân nghèo gặp nhiều khó khăn. Dưới sự lãnh đạo của tổng thống Hugo Chavez, tỉ lệ người nghèo trong những năm gần đây tại Venezuela đã giảm đáng kể, từ mức 49% năm 1998 xuống còn 12,3% năm 2007
. [15]
Các chương trình trợ cấp của Chavez như duy trì giá
[xăng](https://vi.wikipedia.org/wiki/X%C4%83ng) ở mức dưới 0,1 USD/gallon (tương đương hơn 500 VND/lít), đang làm các nguồn [tài nguyên](https://vi.wikipedia.org/wiki/T%C3%A0i_nguy%C3%AAn) của Venezuela dần [cạn kiệt](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=C%E1%BA%A1n_ki%E1%BB%87t&action=edit&redlink=1) trong khi các [doanh nghiệp tư nhân](https://vi.wikipedia.org/wiki/Doanh_nghi%E1%BB%87p_t%C6%B0_nh%C3%A2n) không dám tăng mức [đầu tư](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%A7u_t%C6%B0) do lo ngại về những vụ [quốc hữu hóa](https://vi.wikipedia.org/wiki/Qu%E1%BB%91c_h%E1%BB%AFu_h%C3%B3a) và sung công thường hay xảy ra bất ngờ thời Chavez khiến nền kinh tế càng thêm khó khăn giữa lúc tốc độ tăng trưởng trì trệ mà tỷ lệ [lạm phát](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%E1%BA%A1m_ph%C3%A1t) lại cao. [[16]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Venezuela#cite_note-16)
Hugo Chavez cũng không diệt trừ được
[tham nhũng](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tham_nh%C5%A9ng). Bằng cách cho giới [quân sự](https://vi.wikipedia.org/wiki/Qu%C3%A2n_s%E1%BB%B1) quản lý bộ máy [ngân sách](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ng%C3%A2n_s%C3%A1ch) cồng kềnh, ông Chavez đã tạo điều kiện cho [tham nhũng](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tham_nh%C5%A9ng) lan rộng ngay trong giới quân sự. Cải cách tư pháp thì chưa đâu vào đâu. Các thể chế mới không đem lại điều gì ngoài việc đẻ ra một loạt chức sắc [bất tài](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=B%E1%BA%A5t_t%C3%A0i&action=edit&redlink=1) do ông chỉ định. Đường lối [kinh tế](https://vi.wikipedia.org/wiki/Kinh_t%E1%BA%BF) khiến cho Venezuela càng phụ thuộc hơn nhiều vào [dầu mỏ](https://vi.wikipedia.org/wiki/D%E1%BA%A7u_m%E1%BB%8F) và đưa tới một loạt chính sách thắt lưng buộc bụng. Giá trị đồng tiền giảm đáng kể cũng là một hậu quả của việc này. [[5]](http://vnexpress.net/GL/The-gioi/Phan-tich/2002/04/3B9BB2AD/)
Những hãng sản xuất hàng tiêu dùng khổng lồ như
[Colgate-Palmolive](https://vi.wikipedia.org/wiki/Colgate-Palmolive) hay [Avon](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Avon&action=edit&redlink=1) từng nỗ lực chiếm lĩnh thị trường Mỹ Latin với các sản phẩm chủ lực như [kem đánh răng](https://vi.wikipedia.org/wiki/Kem_%C4%91%C3%A1nh_r%C4%83ng), son môi. Nhưng công sức bấy lâu của họ có nguy cơ trôi ra sông ra biển khi Venezuela phá giá đồng nội tệ từ mức 2,15 bolivar ăn 1 USD xuống còn 4,3 bolivar ăn 1 USD. Đi đôi với quyết định phá giá đồng nội tệ, chính quyền Venezuela phải huy động cả [quân đội](https://vi.wikipedia.org/wiki/Qu%C3%A2n_%C4%91%E1%BB%99i) để kiểm soát tình trạng tăng giá bán tại các [cửa hàng](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%ADa_h%C3%A0ng_b%C3%A1n_l%E1%BA%BB). Bất chấp mọi nỗ lực của chính phủ, trong vòng 5 năm qua tỷ lệ lạm phát của nước này lên tới tổng cộng 160%. [[17]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Venezuela#cite_note-vnexpress.net-17)
Venezuela hiện đối mặt với tỷ lệ lạm phát cao tới gần 27% theo tính toán của Wall Street Journal. Năm 2009, nước này tăng trưởng âm 2,9%.
[[17]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Venezuela#cite_note-vnexpress.net-17)
Venezuela hy vọng lần phá giá đầu tiên kể từ 2005 này sẽ giúp nguồn thu chính phủ tăng lên, hạn chế nhập khẩu và tăng nguồn thu từ
[xuất khẩu](https://vi.wikipedia.org/wiki/Xu%E1%BA%A5t_kh%E1%BA%A9u). Tuy nhiên, nhiều chuyên gia cho rằng đây không phải là giải pháp tốt về lâu dài. Nền kinh tế Venezuela, vốn một thời phát triển bùng nổ, nay cần những chính sách kích thích đầu tư tư nhân. Hãng đánh giá tín nhiệm Fitch cũng bày tỏ thái độ lo lắng: “Công việc kinh doanh tại Venezuela hiện đối mặt với nhiều căng thẳng liên quan đến thay đổi chính sách, môi trường [kinh tế vĩ mô](https://vi.wikipedia.org/wiki/Kinh_t%E1%BA%BF_h%E1%BB%8Dc_v%C4%A9_m%C3%B4) không ổn định, [cơ cấu quản lý giá](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=C%C6%A1_c%E1%BA%A5u_qu%E1%BA%A3n_l%C3%BD_gi%C3%A1&action=edit&redlink=1) và sự bế tắc trong ngành [năng lượng](https://vi.wikipedia.org/wiki/N%C4%83ng_l%C6%B0%E1%BB%A3ng). Tất cả những yếu tố này làm chùn chân các nhà đầu tư”. [[18]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Venezuela#cite_note-18)
Cơ cấu kinh tế của Venezuela như sau: nông nghiệp 13%, công nghiệp 23% và dịch vụ 64% (số liệu năm 1997). Các thị trường chính của Venezuela là
[Mỹ](https://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3), [Colombia](https://vi.wikipedia.org/wiki/Colombia), [Brasil](https://vi.wikipedia.org/wiki/Brasil), [Antille thuộc Hà Lan](https://vi.wikipedia.org/wiki/Antille_thu%E1%BB%99c_H%C3%A0_Lan), [Trung Quốc](https://vi.wikipedia.org/wiki/Trung_Qu%E1%BB%91c)…
Về năng lượng, những con sông ở Venezuela đã cung cấp một lượng lớn
[thủy điện](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%A7y_%C4%91i%E1%BB%87n) cho nhu cầu tiêu dùng điện năng của nước này. Hiện nay, 73% công suất phát điện của Venezuela phụ thuộc vào hệ thống thuỷ điện, còn hệ thống nhiệt điện lại đang hoạt động dưới mức công suất mà không có khả năng tăng lên, mặc dù nước này thuận lợi về [nhiệt điện](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Nhi%E1%BB%87t_%C4%91i%E1%BB%87n&action=edit&redlink=1). Đồng peso tiếp tục rớt giá còn 6,3 peso ăn một đôla vào ngày 25-1-2010. Trong khi tỷ giá kép mà chính phủ đưa ra vào đầu tháng là 2,6 và 4,3 peso ăn một đôla.
Người dân đã tổ chức những cuộc phản đối mạnh mẽ hơn. Cùng với nguyên nhân thiếu hụt điện nước, những người phản đối cũng nói đến tình trạng mất kiểm soát đối với
[tội phạm](https://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BB%99i_%C3%A1c) khiến cho Venezuela đang có [tỷ lệ tội phạm](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=T%E1%BB%B7_l%E1%BB%87_t%E1%BB%99i_ph%E1%BA%A1m&action=edit&redlink=1) cao nhất thế giới. Người biểu tình án ngữ trong sân vận động khi diễn ra một trận đấu bóng chày để kêu gọi ông Chavez từ chức. Người biểu tình đã giương cao khẩu hiệu đậm chất thể thao: “Chavez, ông đã bị loại!” [[19]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Venezuela#cite_note-19)
## Nhân khẩu
Tính đến
[tháng 7](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%C3%A1ng_b%E1%BA%A3y) năm [2008](https://vi.wikipedia.org/wiki/2008), ước tính dân số Venezuela là 26.414.815 người . Venezuela là một trong những quốc gia có tốc độ gia tăng dân số nhanh nhất [20] [Nam Mỹ](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nam_M%E1%BB%B9), chỉ đứng sau [Bolivia](https://vi.wikipedia.org/wiki/Bolivia), [Paraguay](https://vi.wikipedia.org/wiki/Paraguay)và [Guiana thuộc Pháp](https://vi.wikipedia.org/wiki/Guyane_thu%E1%BB%99c_Ph%C3%A1p). Năm 2008, tốc độ gia tăng dân số của nước này là 1,5%.
Những cuộc thống nhân khẩu được thực hiện từ năm 1926 tại Venezuela không bao gồm thông tin về chủng tộc cho nên tỉ lệ các sắc dân tại Venezuela chỉ có thể được biết thông qua các số liệu ước tính. Khoảng 70% dân số Venezuela là người Mestizo, tức người lai giữa người Tây Ban Nha và người da đỏ. Khoảng 20% là người da trắng có nguồn gốc chủ yếu từ
[Tây Ban Nha](https://vi.wikipedia.org/wiki/T%C3%A2y_Ban_Nha), [Ý](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C3%9D), [Bồ Đào Nha](https://vi.wikipedia.org/wiki/B%E1%BB%93_%C4%90%C3%A0o_Nha) và [Đức](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%A9c). Bên cạnh đó, tại Venezuela còn có một số nhỏ [người da đen](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%A1i_ch%E1%BB%A7ng_Phi) gốc [châu Phi](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ch%C3%A2u_Phi) và người các nước [châu Á](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ch%C3%A2u_%C3%81) như [Liban](https://vi.wikipedia.org/wiki/Liban), [Trung Quốc](https://vi.wikipedia.org/wiki/Trung_Qu%E1%BB%91c), [Thổ Nhĩ Kỳ](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%95_Nh%C4%A9_K%E1%BB%B3). Khoảng 5% dân số Venezuela là [người da đỏ](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%95_d%C3%A2n_ch%C3%A2u_M%E1%BB%B9) bản địa và họ có xu hướng bị lai giữa các chủng tộc khác ngày một nhiều hơn khi xã hội Venezuela ngày càng trở nên đa dạng.
Khoảng 85% dân số Venezuela sống tập trung tại các
[đô thị](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%C3%B4_th%E1%BB%8B) miền bắc. Venezuela là một trong những nước có tỉ lệ dân cư sống tại thành thị cao nhất Nam Mỹ. Do đó khu vực phía nam đồng bằng Orinoco tuy chiếm đến một nửa diện tích đất nước nhưng lại vô cùng hoang vắng với chỉ 5% dân cư sống tại đó.
Ngôn ngữ chính thức tại Venezuela là
[tiếng Tây Ban Nha](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ti%E1%BA%BFng_T%C3%A2y_Ban_Nha). Bên cạnh đó còn có 31 ngôn ngữ của thổ dân da đỏ bản địa như tiếng Guajibo, Pemon, Warao, Wayuu, các ngôn ngữ thuộc nhóm Yanomaman. 83% dân cư theo [Đạo Thiên chúa](https://vi.wikipedia.org/wiki/Thi%C3%AAn_Ch%C3%BAa_gi%C3%A1o).
## Văn hóa
Những di sản văn hóa của đất nước Venezuela mang đậm ảnh hưởng của phong cách
[Mỹ Latinh](https://vi.wikipedia.org/wiki/M%E1%BB%B9_Latinh), thể hiện qua tất cả các mặt của đời sống như [hội họa](https://vi.wikipedia.org/wiki/H%E1%BB%99i_h%E1%BB%8Da), [kiến trúc](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ki%E1%BA%BFn_tr%C3%BAc), [âm nhạc](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C3%82m_nh%E1%BA%A1c), các công trình lịch sử… Văn hóa Venezuela được hình thành trên nền của ba nhân tố chính: văn hóa của [người da đỏ](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%95_d%C3%A2n_ch%C3%A2u_M%E1%BB%B9) bản địa, của người [Tây Ban Nha](https://vi.wikipedia.org/wiki/T%C3%A2y_Ban_Nha) và người da đen [châu Phi](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ch%C3%A2u_Phi). Ban đầu, các yếu tố văn hóa này trộn lẫn vào nhau rồi sau đó lại phân hóa ra theo từng khu vực địa lý. [Nghệ thuật](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ngh%E1%BB%87_thu%E1%BA%ADt) Venezuela ban đầu xoay quanh các motif [tôn giáo](https://vi.wikipedia.org/wiki/T%C3%B4n_gi%C3%A1o) là chủ yếu. Tuy nhiên đến cuối [thế kỉ 19](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BA%BF_k%E1%BB%B7_19), nền nghệ thuật này bắt đầu phản ánh các sự kiện lịch sử và những người anh hùng dân tộc, mà đi tiên phong là họa sĩ Martín Tovar y Tovar. Đến [thế kỉ 20](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BA%BF_k%E1%BB%B7_20), chủ nghĩa hiện đại lên thay thế. [Văn học](https://vi.wikipedia.org/wiki/V%C4%83n_h%E1%BB%8Dc) Venezuela bắt đầu phát triển sau khi người Tây Ban Nha đặt chân đến đây khai phá thuộc địa. Nền văn học bằng [tiếng Tây Ban Nha](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ti%E1%BA%BFng_T%C3%A2y_Ban_Nha) chiếm địa vị độc tôn với những ảnh hưởng của các phong cách văn học từ chính quốc. Văn học xoay quanh các chủ đề chính trị phát triển trong cuộc chiến tranh giành độc lập đầu [thế kỉ 19](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BA%BF_k%E1%BB%B7_19) của nhân dân Venezuela. Tiếp đó, chủ nghĩa lãng mạn lên ngôi với một số nhà văn nổi tiếng, tiêu biểu là Juan Vicente González.
Về kiến trúc, Carlos Raúl Villanueva được coi là kiến trúc sư vĩ đại nhất của đất nước Venezuela hiện đại. Ông đã thiết kế Trường Đại học Trung tâm Venezuela, một công trình được
[UNESCO](https://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BB%95_ch%E1%BB%A9c_Gi%C3%A1o_d%E1%BB%A5c,_Khoa_h%E1%BB%8Dc_v%C3%A0_V%C4%83n_h%C3%B3a_Li%C3%AAn_Hi%E1%BB%87p_Qu%E1%BB%91c) công nhận là [Di sản văn hóa thế giới](https://vi.wikipedia.org/wiki/Di_s%E1%BA%A3n_th%E1%BA%BF_gi%E1%BB%9Bi).
Cuatro, một loại đàn gần giống ghita là nhạc cụ truyền thống của Venezuela. Nhiều phong cách âm nhạc độc đáo khác nhau được phát triển tại vùng đồng bằng
*llanos* với những bài hát nổi tiếng như *Alma Llanera*, *Florentino y el Diablo*, *Concierto en la Llanura* và *Caballo Viejo*. Nhạc *gaita* có nguồn gốc từ vùng Zulia được ưa chuộng và hay được biểu diễn vào dịp [Giáng sinh](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%E1%BB%85_Gi%C3%A1ng_Sinh). Còn điệu nhảy truyền thống của người Venezuela là điệu nhảy *joropo*.
Tại Venezuela, môn
[thể thao](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_thao) phổ biến nhất là [bóng chày](https://vi.wikipedia.org/wiki/B%C3%B3ng_ch%C3%A0y). Gần đây, môn [bóng đá](https://vi.wikipedia.org/wiki/B%C3%B3ng_%C4%91%C3%A1) cũng đang phát triển mạnh và dần thu hút khán giả nước này.
### Văn hóa hoa hậu
Venezuela là một trong những quốc gia mà người dân hâm mộ các
[cuộc thi sắc đẹp](https://vi.wikipedia.org/wiki/Cu%E1%BB%99c_thi_s%E1%BA%AFc_%C4%91%E1%BA%B9p) nhất thế giới. Với một công nghệ đào tạo hoa hậu chuyên nghiệp, Venezuela đã trở thành một cường quốc hoa hậu mà không một quốc gia nào có thể sánh kịp. Đất nước này đã lập kỉ lục 6 lần đoạt [Hoa hậu Thế giới](https://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_h%E1%BA%ADu_Th%E1%BA%BF_gi%E1%BB%9Bi), 7 lần đoạt [Hoa hậu Hoàn vũ](https://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_h%E1%BA%ADu_Ho%C3%A0n_v%C5%A9) (2 lần liên tiếp đoạt vương miện năm 2008-2009) và 6 lần đoạt [Hoa hậu Quốc tế](https://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_h%E1%BA%ADu_Qu%E1%BB%91c_t%E1%BA%BF). Bà [Irene Saez](https://vi.wikipedia.org/wiki/Irene_Saez), cựu Hoa hậu Hoàn vũ của Venezuela thậm chí đã từng ra tranh cử tổng thống năm [1998](https://vi.wikipedia.org/wiki/1998).
Hàng năm, cuộc thi Hoa hậu Venezuela được tổ chức vào tháng 9 để tìm kiếm người đại diện cho đất nước Venezuela tại các kỳ thi sắc đẹp quốc tế. Đây là sự kiện rất thu hút ở Venezuela với chương trình truyền hình trực tiếp kéo dài 4 giờ đồng hồ. Các hoa hậu Venezuela khi tham dự các kỳ thi quốc tế thường đoạt giải cao, mà gần đây nhất là
[Ivian Sarcos](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ivian_Sarcos), người chiến thắng của cuộc thi [Hoa hậu thế giới](https://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_h%E1%BA%ADu_Th%E1%BA%BF_gi%E1%BB%9Bi) tại [Luân Đôn](https://vi.wikipedia.org/wiki/Lu%C3%A2n_%C4%90%C3%B4n) và Maria Gabriella Isler, người chiến thắng Hoa Hậu Hoàn Vũ 2013 tại Nga.
## Tôn giáo
Venezuela giống như hầu hết các quốc gia Nam Mỹ, là một quốc gia theo
[Công giáo Rôma](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%C3%B4ng_gi%C3%A1o_R%C3%B4ma). Ảnh hưởng của Giáo hội Công giáo ở nước này có từ thời [thực dân Tây Ban Nha](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_T%C3%A2y_Ban_Nha). Theo ước tính của chính phủ, 92% dân số trên danh nghĩa là tín hữu Công giáo Rôma, và còn lại 8% là [Tin Lành](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tin_L%C3%A0nh), các tôn giáo khác, hoặc [vô thần](https://vi.wikipedia.org/wiki/V%C3%B4_th%E1%BA%A7n). Các ước tính của Hội đồng Tin Lành Venezuela cho rằng Giáo hội Tin Lành chiếm 10% dân số. [21]
Có những cộng đồng
[Hồi giáo](https://vi.wikipedia.org/wiki/H%E1%BB%93i_gi%C3%A1o) và [Do Thái giáo](https://vi.wikipedia.org/wiki/Do_Th%C3%A1i_gi%C3%A1o) nhỏ nhưng có ảnh hưởng. Các cộng đồng Hồi giáo của hơn 100.000 người tập trung ở những người gốc Lebanon và Syria hiện sống ở các khu vực như [Nueva Esparta](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Nueva_Esparta&action=edit&redlink=1), [Punto Fijo](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Punto_Fijo&action=edit&redlink=1) và khu vực [Caracas](https://vi.wikipedia.org/wiki/Caracas). Các con số thuộc cộng đồng [Do Thái giáo](https://vi.wikipedia.org/wiki/Do_Th%C3%A1i_gi%C3%A1o) là khoảng 13.000 tín đồ và chủ yếu tập trung ở Caracas.
Hiện nay có khoảng 153.000 tín đồ
[Mormon](https://vi.wikipedia.org/wiki/Mormon) phần lớn ở tại [Caracas](https://vi.wikipedia.org/wiki/Caracas). [[22]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Venezuela#cite_note-22)
## Liên kết ngoài
[Thông tin về Venezuela trên CIA – The World Factbook](https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ve.html) [Venezuela Infornation Office](http://www.rethinkvenezuela.com/index.html) [Thông tin du lịch Venezuela trên Wikitravel](http://wikitravel.org/en/Venezuela)
## Tham khảo
|
|![]()
[Venezuela](https://commons.wikimedia.org/wiki/Venezuela?uselang=vi)
|
|![]()
[Venezuela](https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Venezuela?uselang=vi) [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Venezuela#cite_ref-1) [http://www.mofa.gov.vn/vi/cn_vakv/](http://www.mofa.gov.vn/vi/cn_vakv/) [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Venezuela#cite_ref-2) [Theo BBC](http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/americas/1925236.stm) [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Venezuela#cite_ref-3) [Cuộc đời tổng thống Venezuela Hugo Chavez](http://tintuc.timnhanh.com/quoc_te/20060731/35A52CA6/) **Amnesty International USA.** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Venezuela#cite_ref-4) [Abolitionist and Retentionist Countries.](http://www.amnestyusa.org/abolish/abret2.html)Retrieved ngày 19 tháng 8 năm 2006 [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Venezuela#cite_ref-5) [The Death Penalty Worldwide.](http://www.infoplease.com/ipa/A0777460.html) [InfoPlease](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Infoplease&action=edit&redlink=1). Retrieved ngày 19 tháng 8 năm 2006. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Venezuela#cite_ref-6) [Hugo Chavez – ngọn cờ cánh tả Mỹ Latinh](http://camnangkinhdoanh.wordpress.com/2007/05/21/hugo-chavez-%E2%80%93-ng%E1%BB%8Dn-c%E1%BB%9D-canh-t%E1%BA%A3-%E1%BB%9F-m%E1%BB%B9-latinh/) [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Venezuela#cite_ref-7) [Theo BBC – Phong trào cánh tả 3 nước Mỹ Latinh](http://news.bbc.co.uk/2/hi/americas/4959008.stm) [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Venezuela#cite_ref-8) [Venezuela, Belarus đoàn kết chống Mỹ – Theo Press TV](http://www.presstv.ir/detail.aspx?id=64627§ionid=351020704) [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Venezuela#cite_ref-9) [Venezuela Iran’s Best Friend? – Theo Venezuela Analysis](http://www.venezuelanalysis.com/analysis/1654) [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Venezuela#cite_ref-10) [Mỹ kết tội tổng thống Venezuela](http://tintuc.timnhanh.com/quoc_te/chau_mi/20080121/35A6EDB8/) [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Venezuela#cite_ref-11) [Quan hệ Venezuela – Colombia vẫn trên bờ vực chiến tranh – Cand Online](http://antg.cand.com.vn/vi-VN/sukien/2010/8/73016.cand) [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Venezuela#cite_ref-12) [Danh sách các nước sản xuất nhiều dầu mỏ – CIA The World Factbook](https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2173rank.html) [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Venezuela#cite_ref-13) [Theo CIA – The World Factbook – Venezuela – Kinh tế](https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ve.html#Econ) [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Venezuela#cite_ref-14) [[1]](http://vfinance.vn/m33/sm36/n45382/kinh_te_the_gioi/chau_my/venezuela_ti_le_lam_phat_t8_2010_giam_xuong_muc_thap_nhat_tu_dau_nam_2010.htm) [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Venezuela#cite_ref-15) [Tỉ lệ người nghèo tại Venezuela giảm mạnh](http://www.mail-archive.com/pen-l@sus.csuchico.edu/msg30059.html) [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Venezuela#cite_ref-16) [[2]](http://vneconomy.vn/20100109031851132P0C99/venezuela-pha-gia-dong-noi-te.htm)
- ^
**a** **ă** [[3]](http://vnexpress.net/gl/kinh-doanh/quoc-te/2010/01/3ba17afa/) [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Venezuela#cite_ref-18) [[4]](http://vnexpress.net/gl/kinh-doanh/quoc-te/2010/01/3ba17a37/) [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Venezuela#cite_ref-19) [Venezuela: Sao lạm phát và hạn chiếu](http://sgtt.vn/Quoc-te/115739/Venezuela-Sao-lam-phat-va-han-chieu.html) [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Venezuela#cite_ref-20) [CIA – The World Factbook – Venezuela – Nhân khẩu](https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ve.html#People) **International Religious Freedom Report 2008: Venezuela. U.S. Department of State (2008). This article incorporates text from this source, which is in the public domain.** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Venezuela#cite_ref-21) **“The Church of Jesus Christ of Latter-day Saints membership statistics”. Retrieved 2013-03-06.** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Venezuela#cite_ref-22)
|
|
|Bộ phận của
|
[Thể loại](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i): [Venezuela](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Venezuela) [Cộng hòa](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a) [Các nước khối G15](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:C%C3%A1c_n%C6%B0%E1%BB%9Bc_kh%E1%BB%91i_G15) [Quốc gia và vùng lãnh thổ nói tiếng Tây Ban Nha](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Qu%E1%BB%91c_gia_v%C3%A0_v%C3%B9ng_l%C3%A3nh_th%E1%BB%95_n%C3%B3i_ti%E1%BA%BFng_T%C3%A2y_Ban_Nha) [Quốc gia vùng Caribe](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Qu%E1%BB%91c_gia_v%C3%B9ng_Caribe) **Bài viết mới trên TÌNH YÊU CUỘC SỐNG** [Di sản Engels](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/08/06/di-san-engels/) [Đợi Anh](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/08/05/doi-anh/) [Chào ngày mới 5 tháng 8](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/08/04/chao-ngay-moi-5-thang-8-2/) [Chào ngày mới 4 tháng 8](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/08/03/chao-ngay-moi-4-thang-8-2/) [Chào ngày mới 3 tháng 8](https://cnm365.wordpress.com/2015/08/03/chao-ngay-moi-3-thang-8/) [Khổng Tử dạy và học](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/08/03/khong-tu-doc-lai-va-suy-ngam/) [Tiếng Anh cho em](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/08/02/tieng-anh-cho-em-6/) [Chào ngày mới 2 tháng 8](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/08/02/chao-ngay-moi-2-thang-8-2/) [Rằm Xuân Hà Nội](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/08/02/ram-xuan-ha-noi/) [Chào ngày mới 1 tháng 8](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/08/02/chao-ngay-moi-1-thang-8-2/) [Chào ngày mới 31 tháng 7](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/07/30/chao-ngay-moi-31-thang-7-2/) [Henry Ford và Thượng Đế](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/07/30/henry-ford-va-thuong-de/) [Chào ngày mới 30 tháng 7](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/07/30/chao-ngay-moi-30-thang-7-2/) [Lê Phụng Hiểu truyện hay nhớ mãi](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/07/30/le-phung-hieu-truyen-hay-nho-mai-2/) [Chào ngày mới 29 tháng 7](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/07/28/chao-ngay-moi-29-thang-7-2/) [Ông Hồ Sáu làm kinh tế giỏi](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/07/28/ong-ho-sau-lam-kinh-te-gioi/) [Biển Đông vạn dặm](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/07/28/bien-dong-van-dam-9/) [Chào ngày mới 28 tháng 7](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/07/27/chao-ngay-moi-28-thang-7-2/) [Bài thơ không thể nào quên](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/07/27/bai-tho-khong-the-nao-quen/) [Chào ngày mới 27 tháng 7](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/07/26/chao-ngay-moi-27-thang-7-2/) [Nhớ bạn](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/07/26/nho-ban/) [Chào ngày mới 26 tháng 7](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/07/25/chao-ngay-moi-26-thang-7-2/) [Gọi đôi](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/07/25/goi-doi/) [Chào ngày mới 25 tháng 7](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/07/24/chao-ngay-moi-25-thang-7-2/) [Mảnh đạn trong người](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/07/24/manh-dan-trong-nguoi/) [Chào ngày mới 24 tháng 7](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/07/23/chao-ngay-moi-24-thang-7-2/) [Năm tháng đó là em](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/07/23/nam-thang-do-la-em/) [Chào ngày mới 23 tháng 7](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/07/22/chao-ngay-moi-23-thang-7-2/) [Chào ngày mới 22 tháng 7](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/07/22/chao-ngay-moi-22-thang-7-2/) [Thăm Borlaug và Hemingway ở CIANO](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/07/22/tham-borlaug-va-hemingway-o-ciano/) [Chào ngày mới 20 tháng 7](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/07/20/chao-ngay-moi-20-thang-7-2/) [Biển Đông vạn dặm](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/07/20/bien-dong-van-dam-8/) [Chào ngày mới 19 tháng 7](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/07/18/chao-ngay-moi-19-thang-7-2/) [Chào ngày mới 18 tháng 7](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/07/17/chao-ngay-moi-18-thang-7-2/) [Chào ngày mới 17 tháng 7](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/07/17/chao-ngay-moi-17-thang-7-2/) [Lớp học trên đồng ĐăkGlong Oxfam](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/07/17/lop-hoc-tren-dong-dakglong-oxfam/) [Chào ngày mới 16 tháng 7](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/07/17/chao-ngay-moi-16-thang-7-2/) [Từ Mekong nhớ Neva](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/07/17/tu-mekong-nho-neva/) [Chào ngày mới 15 tháng 7](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/07/14/chao-ngay-moi-15-thang-7-2/) [Ngày mới yêu thương](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/07/14/ngay-moi-yeu-thuong-5/) [Chào ngày mới 14 tháng 7](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/07/13/chao-ngay-moi-14-thang-7-2/) [Chào ngày mới 13 tháng 7](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/07/12/cha0-ngay-moi-13-thang-7/) [Mạc triều trong sử Việt](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/07/12/mac-trieu-trong-su-viet/) [Chào ngày mới 12 tháng 7](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/07/12/chao-ngay-moi-12-thang-7-2/) [Thầy bạn là lộc xuân cuộc đời](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/07/12/thay-ban-la-loc-xuan-cuoc-doi-2/) [Giấc mơ tình yêu cuộc sống](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/07/11/giac-mo-tinh-yeu-cuoc-song/) [Chào ngày mới 11 tháng 7](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/07/10/chao-ngay-moi-11-thang-7-2/) [Khoảnh khắc tuyệt đẹp](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/07/10/khoanh-khac-tuyet-dep/) [Tiếng Anh cho em](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/07/10/tieng-anh-cho-em-5/) [Tháng Bảy mưa Ngâu](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/07/09/thang-bay-mua-ngau-2/) [Chào ngày mới 10 tháng 7](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/07/09/chao-ngay-moi-10-thang-7-2/) [Biển Đông vạn dặm](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/07/08/bien-dong-van-dam-7/) [Chào ngày mới 9 tháng 7](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/07/08/chao-ngay-moi-9-thang-7-2/) [Đợi mưa](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/07/08/doi-mua/) [Ngày mới yêu thương](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/07/08/ngay-moi-yeu-thuong-4/) [Chào ngày mới 8 tháng 7](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/07/07/chao-ngay-moi-8-thang-7-2/) [Chào ngày mới 7 tháng 7](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/07/06/chao-ngay-moi-7-thang-7-2/) [Chào ngày mới 6 tháng 7](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/07/06/chao-ngay-moi-6-thang-7-2/) [Dưới đáy đại dương là Ngọc](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/07/06/duoi-day-dai-duong-la-ngoc/) [Lộc xuân cuộc đời](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/07/05/loc-xuan-cuoc-doi-10/) [Chào ngày mới 5 tháng 7](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/07/04/chao-ngay-moi-5-thang-7-2/) [Ngày mới yêu thương](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/07/04/ngay-moi-yeu-thuong-3/) [Biển Đông vạn dặm](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/07/04/bien-dong-van-dam-6/) [Chào ngày mới 4 tháng 7](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/07/04/chao-ngay-moi-4-thang-7-2/) [Trần Thánh Tông](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/07/04/tran-thanh-tong/) [Bà Đen](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/07/03/ba-den/) [L](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/07/03/ba-den/) [ộc xuân cuộc đời](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/07/02/loc-xuan-cuoc-doi-9/) [Đọc lại và suy ngẫm 2](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/07/02/doc-lai-va-suy-ngam-2/) [Chào ngày mới 2 tháng 7](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/07/01/chao-ngay-moi-2-thang-7-2/) [Tiếng Anh cho em](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/07/01/tieng-anh-cho-em-4/) [Biển Đông vạn dặm](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/07/01/bien-dong-van-dam-5/) [Chào ngày mới 1 tháng 7](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/06/30/chao-ngay-moi-1-thang-7-2/) [Lời vàng của Anbe Anhstanh](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/06/30/loi-vang-cua-anbe-anhstanh/) **Video nhạc tuyển
** [Khí công Y đạo: Bài học tốt tự chăm sóc sức khỏe](https://youtu.be/orVi_nlFwMc) **Ban Mai** [MAR AKRAM – Dancing with the wind♥](https://youtu.be/3r99DIRPE2s) [KimYouTube](http://www.youtube.com/user/hoangkimvietnam) **Trở về trang chính **
[Hoàng Kim](https://hoangkimlong.wordpress.com) [Ngọc Phương Nam](http://thochocon.wordpress.com) [Thung dung](https://hoangkimvn.wordpress.com) [Dạy và học](http://dayvahoc.blogtiengviet.net) [Cây Lương thực](http://foodcrops.vn) [Dạy và Học](http://fa.hcmuaf.edu.vn/hoangkim) [Tình yêu cuộc sống](https://cnm365.wordpress.com) [Kim on LinkedIn](https://www.linkedin.com/in/foodcrops) [KimYouTube](http://www.youtube.com/user/hoangkimvietnam) [Kim on Facebook](https://www.facebook.com/daihocnonglam)

X-ac: 1.dca _dca