markdown:
**. Wikipedia Ngày này năm xưa. Năm CNM365. Chào ngày mới 2 tháng 3** [1955](http://vi.wikipedia.org/wiki/1955)– Quốc vương [Campuchia](http://vi.wikipedia.org/wiki/Campuchia) [Norodom Sihanouk](http://vi.wikipedia.org/wiki/Norodom_Sihanouk)thoái vị, nhường lại ngôi vương cho phụ thân là [Norodom Suramarit](http://vi.wikipedia.org/wiki/Norodom_Suramarit). Năm [1855](http://vi.wikipedia.org/wiki/1855)– Sa hoàng [Nikolai I của Nga](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nikolai_I_c%E1%BB%A7a_Nga)qua đời, Hoàng thái tử [Aleksandr](http://vi.wikipedia.org/wiki/Aleksandr_II_c%E1%BB%A7a_Nga)nối ngôi hoàng đế, bắt đầu cai trị [Đế quốc Nga](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_Nga). Năm [1931](http://vi.wikipedia.org/wiki/1931), ngày sinh của [Mikhail Sergeyevich Gorbachov](http://vi.wikipedia.org/wiki/Mikhail_Sergeyevich_Gorbachyov), [Tổng thư ký](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=T%E1%BB%95ng_th%C6%B0_k%C3%BD&action=edit&redlink=1) [Đảng Cộng sản Liên xô](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%A3ng_C%E1%BB%99ng_s%E1%BA%A3n_Li%C3%AAn_X%C3%B4), người góp phần to lớn vào sự tan rã của [Liên bang xô viết](http://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_X%C3%B4), giải thưởng Nobel hòa bình.
# 2 tháng 3
Ngày
**2 tháng 3** là ngày thứ 61 (62 trong [năm nhuận](http://vi.wikipedia.org/wiki/N%C4%83m_nhu%E1%BA%ADn)) trong [lịch Gregory](http://vi.wikipedia.org/wiki/L%E1%BB%8Bch_Gregory). Còn 304 ngày trong năm.
|
|[1](http://vi.wikipedia.org/wiki/1_th%C3%A1ng_3) **2** [3](http://vi.wikipedia.org/wiki/3_th%C3%A1ng_3) [4](http://vi.wikipedia.org/wiki/4_th%C3%A1ng_3) [5](http://vi.wikipedia.org/wiki/5_th%C3%A1ng_3) [6](http://vi.wikipedia.org/wiki/6_th%C3%A1ng_3) [7](http://vi.wikipedia.org/wiki/7_th%C3%A1ng_3) [8](http://vi.wikipedia.org/wiki/8_th%C3%A1ng_3) [9](http://vi.wikipedia.org/wiki/9_th%C3%A1ng_3) [10](http://vi.wikipedia.org/wiki/10_th%C3%A1ng_3) [11](http://vi.wikipedia.org/wiki/11_th%C3%A1ng_3) [12](http://vi.wikipedia.org/wiki/12_th%C3%A1ng_3) [13](http://vi.wikipedia.org/wiki/13_th%C3%A1ng_3) [14](http://vi.wikipedia.org/wiki/14_th%C3%A1ng_3) [15](http://vi.wikipedia.org/wiki/15_th%C3%A1ng_3) [16](http://vi.wikipedia.org/wiki/16_th%C3%A1ng_3) [17](http://vi.wikipedia.org/wiki/17_th%C3%A1ng_3) [18](http://vi.wikipedia.org/wiki/18_th%C3%A1ng_3) [19](http://vi.wikipedia.org/wiki/19_th%C3%A1ng_3) [20](http://vi.wikipedia.org/wiki/20_th%C3%A1ng_3) [21](http://vi.wikipedia.org/wiki/21_th%C3%A1ng_3) [22](http://vi.wikipedia.org/wiki/22_th%C3%A1ng_3) [23](http://vi.wikipedia.org/wiki/23_th%C3%A1ng_3) [24](http://vi.wikipedia.org/wiki/24_th%C3%A1ng_3) [25](http://vi.wikipedia.org/wiki/25_th%C3%A1ng_3) [26](http://vi.wikipedia.org/wiki/26_th%C3%A1ng_3) [27](http://vi.wikipedia.org/wiki/27_th%C3%A1ng_3) [28](http://vi.wikipedia.org/wiki/28_th%C3%A1ng_3) [29](http://vi.wikipedia.org/wiki/29_th%C3%A1ng_3) [30](http://vi.wikipedia.org/wiki/30_th%C3%A1ng_3) [31](http://vi.wikipedia.org/wiki/31_th%C3%A1ng_3)
## Mục lục
## Sự kiện
[1855](http://vi.wikipedia.org/wiki/1855)– Sa hoàng [Nikolai I của Nga](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nikolai_I_c%E1%BB%A7a_Nga)qua đời, Hoàng thái tử [Aleksandr](http://vi.wikipedia.org/wiki/Aleksandr_II_c%E1%BB%A7a_Nga)nối ngôi hoàng đế, bắt đầu cai trị [Đế quốc Nga](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_Nga). [1885](http://vi.wikipedia.org/wiki/1885)– [Trận Hòa Mộc](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%ADn_H%C3%B2a_M%E1%BB%99c)giữa quân Pháp và quân Tàu đang vây hãm thành [Tuyên Quang](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tuy%C3%AAn_Quang). [1919](http://vi.wikipedia.org/wiki/1919)– Các đại biểu [cộng sản](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ch%E1%BB%A7_ngh%C4%A9a_c%E1%BB%99ng_s%E1%BA%A3n), cách mạng xã hội, công đoàn họp tại [Moskva](http://vi.wikipedia.org/wiki/Moskva)để thành lập [Quốc tế thứ ba](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%87_tam_Qu%E1%BB%91c_t%E1%BA%BF). [1939](http://vi.wikipedia.org/wiki/1939)– [Hồng y](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%E1%BB%93ng_y)người Ý Eugenio Pacelli được bầu làm [giáo hoàng](http://vi.wikipedia.org/wiki/Gi%C3%A1o_ho%C3%A0ng)trong [Mật nghị Hồng y](http://vi.wikipedia.org/wiki/M%E1%BA%ADt_ngh%E1%BB%8B_H%E1%BB%93ng_y), lấy tên thánh [Piô XII](http://vi.wikipedia.org/wiki/Gi%C3%A1o_ho%C3%A0ng_Pi%C3%B4_XII). [1943](http://vi.wikipedia.org/wiki/1943)– [Chiến tranh thế giới thứ hai](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_th%E1%BA%BF_gi%E1%BB%9Bi_th%E1%BB%A9_hai): Không quân Hoa Kỳ-Úc [bắt đầu tấn công](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%ADn_chi%E1%BA%BFn_bi%E1%BB%83n_Bismarck)các đoàn tàu chuyển quân của Nhật Bản tại [biển Bismarck](http://vi.wikipedia.org/wiki/Bi%E1%BB%83n_Bismarck)khi chúng đang trên đường đến [New Guinea](http://vi.wikipedia.org/wiki/New_Guinea). [1955](http://vi.wikipedia.org/wiki/1955)– Quốc vương [Campuchia](http://vi.wikipedia.org/wiki/Campuchia) [Norodom Sihanouk](http://vi.wikipedia.org/wiki/Norodom_Sihanouk)thoái vị, nhường lại ngôi vương cho phụ thân là [Norodom Suramarit](http://vi.wikipedia.org/wiki/Norodom_Suramarit). [1965](http://vi.wikipedia.org/wiki/1965)– [Chiến tranh Việt Nam](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_Vi%E1%BB%87t_Nam): Quân đội Hoa Kỳ và Việt Nam Cộng hòa bắt đầu tiến hành [Chiến dịch Sấm Rền](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_d%E1%BB%8Bch_S%E1%BA%A5m_R%E1%BB%81n), oanh tạc miền Bắc Việt Nam. [1969](http://vi.wikipedia.org/wiki/1969)– Bộ đội biên phòng Trung Quốc và Liên Xô phát sinh [xung đột vũ trang](http://vi.wikipedia.org/wiki/Xung_%C4%91%E1%BB%99t_bi%C3%AAn_gi%E1%BB%9Bi_Trung-X%C3%B4)tại [đảo Trân Bảo](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%A3o_Tr%C3%A2n_B%E1%BA%A3o)giữa sông [Ussuri](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ussuri). [1992](http://vi.wikipedia.org/wiki/1992)– [Armenia](http://vi.wikipedia.org/wiki/Armenia), [Azerbaijan](http://vi.wikipedia.org/wiki/Azerbaijan), [Kazakhstan](http://vi.wikipedia.org/wiki/Kazakhstan), [Kyrgyzstan](http://vi.wikipedia.org/wiki/Kyrgyzstan), [Moldova](http://vi.wikipedia.org/wiki/Moldova), [San Marino](http://vi.wikipedia.org/wiki/San_Marino), [Tajikistan](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tajikistan), [Turkmenistan](http://vi.wikipedia.org/wiki/Turkmenistan)và [Uzbekistan](http://vi.wikipedia.org/wiki/Uzbekistan)gia nhập [Liên Hiệp Quốc](http://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_Hi%E1%BB%87p_Qu%E1%BB%91c).
## Sinh
[1545](http://vi.wikipedia.org/wiki/1545)– [Thomas Bodley](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Thomas_Bodley&action=edit&redlink=1), nhà ngoại giao, người sáng lập thư viện người [Anh](http://vi.wikipedia.org/wiki/Anh)(m. [1613](http://vi.wikipedia.org/wiki/1613)) [1760](http://vi.wikipedia.org/wiki/1760)– [Camille Desmoulins](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Camille_Desmoulins&action=edit&redlink=1), nhà báo, chính khách người [Pháp](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ph%C3%A1p)(m. [1794](http://vi.wikipedia.org/wiki/1794)) [1770](http://vi.wikipedia.org/wiki/1770)– [Louis Gabriel Suchet](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Louis_Gabriel_Suchet&action=edit&redlink=1), Marshal người [Pháp](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ph%C3%A1p)(m. [1826](http://vi.wikipedia.org/wiki/1826)) [1779](http://vi.wikipedia.org/wiki/1779)– [Joel Roberts Poinsett](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Joel_Roberts_Poinsett&action=edit&redlink=1), chính khách, nhà thực vật học người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3)(m. [1851](http://vi.wikipedia.org/wiki/1851)) [1800](http://vi.wikipedia.org/wiki/1800)– [Evgeny Baratynsky](http://vi.wikipedia.org/wiki/Evgeny_Abramovich_Baratynsky), nhà thơ người [Nga](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nga)(m. [1844](http://vi.wikipedia.org/wiki/1844)) [1820](http://vi.wikipedia.org/wiki/1820)– [Multatuli](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Multatuli&action=edit&redlink=1), nhà văn người [Đức](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%A9c)(m. [1887](http://vi.wikipedia.org/wiki/1887)) [1824](http://vi.wikipedia.org/wiki/1824)– [Bedřich Smetana](http://vi.wikipedia.org/wiki/Bed%C5%99ich_Smetana), nhà soạn nhạc người [Séc](http://vi.wikipedia.org/wiki/S%C3%A9c)(m. [1884](http://vi.wikipedia.org/wiki/1884)) [1829](http://vi.wikipedia.org/wiki/1829)– [Carl Schurz](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Carl_Schurz&action=edit&redlink=1), nhà cánh mạng, chính khách người [Đức](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%A9c)(m. [1906](http://vi.wikipedia.org/wiki/1906)) [1842](http://vi.wikipedia.org/wiki/1842)– [Carl Jacobsen](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Carl_Jacobsen&action=edit&redlink=1), người ủ rượu người [Đan Mạch](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90an_M%E1%BA%A1ch)(m. [1914](http://vi.wikipedia.org/wiki/1914)) [1849](http://vi.wikipedia.org/wiki/1849)– [Robert Means Thompson](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Robert_Means_Thompson&action=edit&redlink=1), sĩ quan hải quân [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3)(m. [1930](http://vi.wikipedia.org/wiki/1930)) [1859](http://vi.wikipedia.org/wiki/1859)– [Sholom Aleichem](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Sholom_Aleichem&action=edit&redlink=1), tiểu thuyết gia người [Nga](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nga)(m. [1916](http://vi.wikipedia.org/wiki/1916)) [1860](http://vi.wikipedia.org/wiki/1860)– [Susanna M. Salter](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Susanna_M._Salter&action=edit&redlink=1), chính khách người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3)(m. [1961](http://vi.wikipedia.org/wiki/1961)) [1862](http://vi.wikipedia.org/wiki/1862)– [Boris Borisovich Galitzine](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Boris_Borisovich_Galitzine&action=edit&redlink=1), nhà vật lí người [Nga](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nga)(m. [1916](http://vi.wikipedia.org/wiki/1916)) [1886](http://vi.wikipedia.org/wiki/1886)– [Willis O’Brien](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Willis_O%27Brien&action=edit&redlink=1), họa sĩ phim hoạt hình người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3)(m. [1962](http://vi.wikipedia.org/wiki/1962)) [1900](http://vi.wikipedia.org/wiki/1900)– [Kurt Weill](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Kurt_Weill&action=edit&redlink=1), nhà soạn nhạc người [Đức](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%A9c)(m. [1950](http://vi.wikipedia.org/wiki/1950)) [1902](http://vi.wikipedia.org/wiki/1902)– [Moe Berg](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Moe_Berg&action=edit&redlink=1), vận động viên bóng chày, điệp viên người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3)(m. [1972](http://vi.wikipedia.org/wiki/1972)) [1904](http://vi.wikipedia.org/wiki/1904)– [Dr. Seuss](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Dr._Seuss&action=edit&redlink=1), tác gia người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3)(m. [1991](http://vi.wikipedia.org/wiki/1991)) [1908](http://vi.wikipedia.org/wiki/1908)– [Walter Bruch](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Walter_Bruch&action=edit&redlink=1), kĩ sư người [Đức](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%A9c)(m. [1990](http://vi.wikipedia.org/wiki/1990)) [1909](http://vi.wikipedia.org/wiki/1909)– [Mel Ott](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Mel_Ott&action=edit&redlink=1), vận động viên bóng chày người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3)(m. [1958](http://vi.wikipedia.org/wiki/1958)) [1912](http://vi.wikipedia.org/wiki/1912)– [Henry Katzman](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Henry_Katzman&action=edit&redlink=1), nhà soạn nhạc, nghệ sĩ dương cầm người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3)(m. [2001](http://vi.wikipedia.org/wiki/2001)) [1913](http://vi.wikipedia.org/wiki/1913)– [Celedonio Romero](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Celedonio_Romero&action=edit&redlink=1), nghệ sĩ đàn ghita người [Tây Ban Nha](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%C3%A2y_Ban_Nha)(m. [1996](http://vi.wikipedia.org/wiki/1996)) [1913](http://vi.wikipedia.org/wiki/1913)– [Mort Cooper](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Mort_Cooper&action=edit&redlink=1), vận động viên bóng chày người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3)(m. [1958](http://vi.wikipedia.org/wiki/1958)) [1914](http://vi.wikipedia.org/wiki/1914)– [Martin Ritt](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Martin_Ritt&action=edit&redlink=1), người đạo diễn người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3)(m. [1990](http://vi.wikipedia.org/wiki/1990)) [1917](http://vi.wikipedia.org/wiki/1917)– [Desi Arnaz](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Desi_Arnaz&action=edit&redlink=1), diễn viên, người chỉ huy dàn nhạc nhỏ người Mỹ gốc [Cuba](http://vi.wikipedia.org/wiki/Cuba)(m. [1986](http://vi.wikipedia.org/wiki/1986)) [1917](http://vi.wikipedia.org/wiki/1917)– [Jim Konstanty](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Jim_Konstanty&action=edit&redlink=1), vận động viên bóng chày người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3)(m. [1976](http://vi.wikipedia.org/wiki/1976)) [1917](http://vi.wikipedia.org/wiki/1917)– [David Goodis](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=David_Goodis&action=edit&redlink=1), nhà văn người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3)(m. [1967](http://vi.wikipedia.org/wiki/1967)) [1919](http://vi.wikipedia.org/wiki/1919)– [Jennifer Jones](http://vi.wikipedia.org/wiki/Jennifer_Jones), nữ diễn viên người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3) [1919](http://vi.wikipedia.org/wiki/1919)– [Tamara Toumanova](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Tamara_Toumanova&action=edit&redlink=1), nữ diễn viên ba lê, nữ diễn viên người [Nga](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nga)(m. [1996](http://vi.wikipedia.org/wiki/1996)) [1923](http://vi.wikipedia.org/wiki/1923)– [Orrin Keepnews](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Orrin_Keepnews&action=edit&redlink=1), nhà văn, nhà phê bình người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3) [1923](http://vi.wikipedia.org/wiki/1923)– [Robert H. Michel](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Robert_H._Michel&action=edit&redlink=1), chính khách người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3) [1926](http://vi.wikipedia.org/wiki/1926)– [Murray Rothbard](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Murray_Rothbard&action=edit&redlink=1), nhà kinh tế học người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3)(m. [1995](http://vi.wikipedia.org/wiki/1995)) [1927](http://vi.wikipedia.org/wiki/1927)– [Roger Walkowiak](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Roger_Walkowiak&action=edit&redlink=1), vận động viên xe đạp người [Pháp](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ph%C3%A1p) [1928](http://vi.wikipedia.org/wiki/1928)– [Father John Romanides](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Father_John_Romanides&action=edit&redlink=1), thầy tu, giáo sư người [Hy Lạp](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hy_L%E1%BA%A1p)(m. [2001](http://vi.wikipedia.org/wiki/2001)) [1930](http://vi.wikipedia.org/wiki/1930)– [Emma Penella](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Emma_Penella&action=edit&redlink=1), nữ diễn viên người [Tây Ban Nha](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%C3%A2y_Ban_Nha)(m. [2007](http://vi.wikipedia.org/wiki/2007)) [1930](http://vi.wikipedia.org/wiki/1930)– [John Cullum](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=John_Cullum&action=edit&redlink=1), diễn viên, ca sĩ người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3) [1931](http://vi.wikipedia.org/wiki/1931), [Mikhail Sergeyevich Gorbachov](http://vi.wikipedia.org/wiki/Mikhail_Sergeyevich_Gorbachyov), [Tổng thư ký](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=T%E1%BB%95ng_th%C6%B0_k%C3%BD&action=edit&redlink=1) [Đảng Cộng sản Liên xô](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%A3ng_C%E1%BB%99ng_s%E1%BA%A3n_Li%C3%AAn_X%C3%B4), người góp phần to lớn vào sự tan rã của [Liên bang xô viết](http://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_X%C3%B4), giải thưởng Nobel hòa bình [1931](http://vi.wikipedia.org/wiki/1931)– [Tom Wolfe](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Tom_Wolfe&action=edit&redlink=1), tác gia người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3) [1935](http://vi.wikipedia.org/wiki/1935)– [Al Waxman](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Al_Waxman&action=edit&redlink=1), diễn viên người [Canada](http://vi.wikipedia.org/wiki/Canada)(m. [2001](http://vi.wikipedia.org/wiki/2001)) [1937](http://vi.wikipedia.org/wiki/1937)– [Abdelaziz Bouteflika](http://vi.wikipedia.org/wiki/Abdelaziz_Bouteflika), tổng thống [Algérie](http://vi.wikipedia.org/wiki/Alg%C3%A9rie) [1938](http://vi.wikipedia.org/wiki/1938)– [Ricardo Lagos](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ricardo_Lagos&action=edit&redlink=1), tổng thống [Chile](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chile)nguyên [1940](http://vi.wikipedia.org/wiki/1940)– [Tony Croatto](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Tony_Croatto&action=edit&redlink=1), nhà soạn nhạc người [Ý](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C3%9D)(m. [2005](http://vi.wikipedia.org/wiki/2005)) [1941](http://vi.wikipedia.org/wiki/1941)– [David Satcher](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=David_Satcher&action=edit&redlink=1), [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3)bác sĩ giải phẫu tướng thứ 16 [1942](http://vi.wikipedia.org/wiki/1942)– [Peter Guber](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Peter_Guber&action=edit&redlink=1), nhà sản xuất phim người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3) [1942](http://vi.wikipedia.org/wiki/1942)– [John Irving](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=John_Irving&action=edit&redlink=1), tác gia người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3) [1942](http://vi.wikipedia.org/wiki/1942)– [Luc Plamondon](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Luc_Plamondon&action=edit&redlink=1), nhà thơ trữ tình người [Pháp](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ph%C3%A1p) [1942](http://vi.wikipedia.org/wiki/1942)– [Lou Reed](http://vi.wikipedia.org/wiki/Lou_Reed), ca sĩ, nghệ sĩ đàn ghita người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3) [1943](http://vi.wikipedia.org/wiki/1943)– [Zygfryd Blaut](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Zygfryd_Blaut&action=edit&redlink=1), cầu thủ bóng đá người [Ba Lan](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ba_Lan)(m. [2005](http://vi.wikipedia.org/wiki/2005)) [1943](http://vi.wikipedia.org/wiki/1943)– [Claude Larose](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Claude_Larose&action=edit&redlink=1), vận động viên khúc côn cầu trên băng người [Pháp](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ph%C3%A1p) [1943](http://vi.wikipedia.org/wiki/1943)– [Peter Straub](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Peter_Straub&action=edit&redlink=1), tác gia người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3) [1944](http://vi.wikipedia.org/wiki/1944)– [Uschi Glas](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Uschi_Glas&action=edit&redlink=1), nữ diễn viên người [Đức](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%A9c) [1947](http://vi.wikipedia.org/wiki/1947)– [Harry Redknapp](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Harry_Redknapp&action=edit&redlink=1), ông bầu bóng đá người [Anh](http://vi.wikipedia.org/wiki/Anh) [1948](http://vi.wikipedia.org/wiki/1948)– [Larry Carlton](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Larry_Carlton&action=edit&redlink=1), nghệ sĩ đàn ghita người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3) [1948](http://vi.wikipedia.org/wiki/1948)– [Rory Gallagher](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Rory_Gallagher&action=edit&redlink=1), nghệ sĩ đàn ghita người [Ireland](http://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Ireland)(m. [1995](http://vi.wikipedia.org/wiki/1995)) [1948](http://vi.wikipedia.org/wiki/1948)– [Jeff Kennett](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Jeff_Kennett&action=edit&redlink=1), chính khách người [Úc](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C3%9Ac) [1949](http://vi.wikipedia.org/wiki/1949)– [Alain Chamfort](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Alain_Chamfort&action=edit&redlink=1), ca sĩ người [Pháp](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ph%C3%A1p) [1949](http://vi.wikipedia.org/wiki/1949)– [Gates McFadden](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Gates_McFadden&action=edit&redlink=1), nữ diễn viên người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3) [1949](http://vi.wikipedia.org/wiki/1949)– [Eddie Money](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Eddie_Money&action=edit&redlink=1), ca sĩ người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3) [1950](http://vi.wikipedia.org/wiki/1950)– [Jeffrey Chodorow](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Jeffrey_Chodorow&action=edit&redlink=1), Restaurateur, Financier người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3) [1952](http://vi.wikipedia.org/wiki/1952)– [Mark Evanier](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Mark_Evanier&action=edit&redlink=1), nhà văn người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3) [1952](http://vi.wikipedia.org/wiki/1952)– [Laraine Newman](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Laraine_Newman&action=edit&redlink=1), nữ diễn viên người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3) [1953](http://vi.wikipedia.org/wiki/1953)– [Russ Feingold](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Russ_Feingold&action=edit&redlink=1), chính khách người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3) [1955](http://vi.wikipedia.org/wiki/1955)– [Ken Salazar](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ken_Salazar&action=edit&redlink=1), chính khách người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3) [1958](http://vi.wikipedia.org/wiki/1958)– [Ian Woosnam](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ian_Woosnam&action=edit&redlink=1), vận động viên golf [Wales](http://vi.wikipedia.org/wiki/Wales) [1958](http://vi.wikipedia.org/wiki/1958)– [Peter Arnold](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Peter_Arnold&action=edit&redlink=1), kiến trúc sư người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3) [1958](http://vi.wikipedia.org/wiki/1958)– [Kevin Curren](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Kevin_Curren&action=edit&redlink=1), vận động viên quần vợt người [Nam Phi](http://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nam_Phi) [1961](http://vi.wikipedia.org/wiki/1961)– [Simone Young](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Simone_Young&action=edit&redlink=1), người chỉ huy dàn nhạc người [Úc](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C3%9Ac) [1962](http://vi.wikipedia.org/wiki/1962)– [Al Del Greco](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Al_Del_Greco&action=edit&redlink=1), cầu thủ bóng đá người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3) [1962](http://vi.wikipedia.org/wiki/1962)– [Morioka Hiroyuki](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Morioka_Hiroyuki&action=edit&redlink=1), nhà văn người [Nhật Bản](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%E1%BA%ADt_B%E1%BA%A3n) [1962](http://vi.wikipedia.org/wiki/1962)– [Michael Salinger](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Michael_Salinger&action=edit&redlink=1), nhà thơ người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3) [1962](http://vi.wikipedia.org/wiki/1962)– [Raimo Summanen](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Raimo_Summanen&action=edit&redlink=1), vận động viên khúc côn cầu trên băng, huấn luyện viên người [Phần Lan](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ph%E1%BA%A7n_Lan) [1964](http://vi.wikipedia.org/wiki/1964)– [Mike Von Erich](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Mike_Von_Erich&action=edit&redlink=1), đô vật Wrestling chuyên nghiệp người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3)(m. [1987](http://vi.wikipedia.org/wiki/1987)) [1965](http://vi.wikipedia.org/wiki/1965)– [Ron Gant](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ron_Gant&action=edit&redlink=1), vận động viên bóng chày người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3) [1965](http://vi.wikipedia.org/wiki/1965)– [Lembit Öpik](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Lembit_%C3%96pik&action=edit&redlink=1), chính khách người [Anh](http://vi.wikipedia.org/wiki/Anh) [1968](http://vi.wikipedia.org/wiki/1968)– [Daniel Craig](http://vi.wikipedia.org/wiki/Daniel_Craig), diễn viên người [Anh](http://vi.wikipedia.org/wiki/Anh) [1971](http://vi.wikipedia.org/wiki/1971)– [Elizabeth Lackey](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Elizabeth_Lackey&action=edit&redlink=1), nữ diễn viên người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3) [1972](http://vi.wikipedia.org/wiki/1972)– [Richard Ruccolo](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Richard_Ruccolo&action=edit&redlink=1), diễn viên người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3) [1972](http://vi.wikipedia.org/wiki/1972)– [Amber Smith](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Amber_Smith&action=edit&redlink=1), nữ diễn viên, người mẫu, người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3) [1973](http://vi.wikipedia.org/wiki/1973)– [Trevor Sinclair](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Trevor_Sinclair&action=edit&redlink=1), cầu thủ bóng đá người [Anh](http://vi.wikipedia.org/wiki/Anh) [1973](http://vi.wikipedia.org/wiki/1973)– [Dejan Bodiroga](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Dejan_Bodiroga&action=edit&redlink=1), cầu thủ bóng rổ người [Serbia](http://vi.wikipedia.org/wiki/Serbia) [1974](http://vi.wikipedia.org/wiki/1974)– [Monika Niederstätter](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Monika_Niederst%C3%A4tter&action=edit&redlink=1), vận động viên người [Ý](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C3%9D) [1974](http://vi.wikipedia.org/wiki/1974)– [Hayley Lewis](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Hayley_Lewis&action=edit&redlink=1), vận động viên bơi lội người [Úc](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C3%9Ac) [1976](http://vi.wikipedia.org/wiki/1976)– [Glenn Rubenstein](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Glenn_Rubenstein&action=edit&redlink=1), nhà văn, nhà báo người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3) [1977](http://vi.wikipedia.org/wiki/1977)– [Chris Martin](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Chris_Martin&action=edit&redlink=1), Ca sĩ người Anh (Coldplay) [1977](http://vi.wikipedia.org/wiki/1977)– [Heather McComb](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Heather_McComb&action=edit&redlink=1), nữ diễn viên người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3) [1977](http://vi.wikipedia.org/wiki/1977)– [Andrew Strauss](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Andrew_Strauss&action=edit&redlink=1), cầu thủ cricket người [Anh](http://vi.wikipedia.org/wiki/Anh) [1977](http://vi.wikipedia.org/wiki/1977)– [Jay Gibbons](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Jay_Gibbons&action=edit&redlink=1), vận động viên bóng chày người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3) [1978](http://vi.wikipedia.org/wiki/1978)– [Giannis Skopelitis](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Giannis_Skopelitis&action=edit&redlink=1), cầu thủ bóng đá người [Hy Lạp](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hy_L%E1%BA%A1p) [1979](http://vi.wikipedia.org/wiki/1979)– [Damien Duff](http://vi.wikipedia.org/wiki/Damien_Duff), cầu thủ bóng đá người [Ireland](http://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Ireland) [1979](http://vi.wikipedia.org/wiki/1979)– [Sergei Davydov](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Sergei_Davydov&action=edit&redlink=1), vận động viên trượt băng nghệ thuật người [Belarus](http://vi.wikipedia.org/wiki/Belarus) [1980](http://vi.wikipedia.org/wiki/1980)– [Édson Nobre](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=%C3%89dson_Nobre&action=edit&redlink=1), cầu thủ bóng đá người [Angola](http://vi.wikipedia.org/wiki/Angola) [1980](http://vi.wikipedia.org/wiki/1980)– [Lance Cade](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Lance_Cade&action=edit&redlink=1), đô vật Wrestling chuyên nghiệp người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3) [1981](http://vi.wikipedia.org/wiki/1981)– [Bryce Dallas Howard](http://vi.wikipedia.org/wiki/Bryce_Dallas_Howard), nữ diễn viên người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3) [1982](http://vi.wikipedia.org/wiki/1982)– [Kevin Kurányi](http://vi.wikipedia.org/wiki/Kevin_Kur%C3%A1nyi), cầu thủ bóng đá người [Đức](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%A9c) [1982](http://vi.wikipedia.org/wiki/1982)– [Henrik Lundqvist](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Henrik_Lundqvist&action=edit&redlink=1), vận động viên khúc côn cầu trên băng người [Thụy Điển](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%A5y_%C4%90i%E1%BB%83n) [1982](http://vi.wikipedia.org/wiki/1982)– [Ben Roethlisberger](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ben_Roethlisberger&action=edit&redlink=1), cầu thủ bóng đá người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3) [1982](http://vi.wikipedia.org/wiki/1982)– [Corey Webster](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Corey_Webster&action=edit&redlink=1), cầu thủ bóng đá người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3) [1983](http://vi.wikipedia.org/wiki/1983)– [Glen Perkins](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Glen_Perkins&action=edit&redlink=1), vận động viên bóng chày người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3) [1983](http://vi.wikipedia.org/wiki/1983)– [Lisandro Lopez](http://vi.wikipedia.org/wiki/Lisandro_Lopez) [1984](http://vi.wikipedia.org/wiki/1984)– [Elizabeth Jagger](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Elizabeth_Jagger&action=edit&redlink=1), người mẫu, nữ diễn viên người [Anh](http://vi.wikipedia.org/wiki/Anh) [1985](http://vi.wikipedia.org/wiki/1985)– [Hoa Nip](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Hoa_Nip&action=edit&redlink=1), nhà thơ người [Việt Nam](http://vi.wikipedia.org/wiki/Vi%E1%BB%87t_Nam) [1985](http://vi.wikipedia.org/wiki/1985)– [Robert Iler](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Robert_Iler&action=edit&redlink=1), diễn viên người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3) [1985](http://vi.wikipedia.org/wiki/1985)– [Reggie Bush](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Reggie_Bush&action=edit&redlink=1), cầu thủ bóng đá người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3) [1988](http://vi.wikipedia.org/wiki/1988)– [Keith Jack](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Keith_Jack&action=edit&redlink=1), ca sĩ, diễn viên người [Anh](http://vi.wikipedia.org/wiki/Anh)
## Mất
[855](http://vi.wikipedia.org/wiki/855)– [Lotario I](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Lotario_I&action=edit&redlink=1), vua Frank, hoàng đế [Đế quốc La Mã Thần thánh](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3_Th%E1%BA%A7n_th%C3%A1nh) [1589](http://vi.wikipedia.org/wiki/1589)– [Alessandro Cardinal Farnese](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Alessandro_Cardinal_Farnese&action=edit&redlink=1), giáo chủ hồng y người [Ý](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C3%9D)(s. [1520](http://vi.wikipedia.org/wiki/1520)) [1729](http://vi.wikipedia.org/wiki/1729)– [Francesco Bianchini](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Francesco_Bianchini&action=edit&redlink=1), nhà triết học, nhà khoa học người [Ý](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C3%9D)(s. [1662](http://vi.wikipedia.org/wiki/1662)) [1758](http://vi.wikipedia.org/wiki/1758)– [Pierre Guérin de Tencin](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Pierre_Gu%C3%A9rin_de_Tencin&action=edit&redlink=1), giáo chủ hồng y người [Pháp](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ph%C3%A1p)(s. [1679](http://vi.wikipedia.org/wiki/1679)) [1793](http://vi.wikipedia.org/wiki/1793)– [Carl Gustaf Pilo](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Carl_Gustaf_Pilo&action=edit&redlink=1), nghệ sĩ người [Thụy Điển](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%A5y_%C4%90i%E1%BB%83n) [1797](http://vi.wikipedia.org/wiki/1797)– [Horace Walpole](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Horace_Walpole&action=edit&redlink=1), chính khách, nhà văn người [Anh](http://vi.wikipedia.org/wiki/Anh)(s. [1717](http://vi.wikipedia.org/wiki/1717)) [1830](http://vi.wikipedia.org/wiki/1830)– [Samuel Thomas von Sömmering](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Samuel_Thomas_von_S%C3%B6mmering&action=edit&redlink=1), thầy thuốc người [Đức](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%A9c)(s. [1755](http://vi.wikipedia.org/wiki/1755)) [1835](http://vi.wikipedia.org/wiki/1835)– [Franz II](http://vi.wikipedia.org/wiki/Franz_II_c%E1%BB%A7a_%C4%91%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3_Th%E1%BA%A7n_th%C3%A1nh), hoàng đế [Đế quốc La Mã Thần thánh](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3_Th%E1%BA%A7n_th%C3%A1nh)(s. [1768](http://vi.wikipedia.org/wiki/1768)) [1840](http://vi.wikipedia.org/wiki/1840)– [Heinrich Wilhelm Matthäus Olbers](http://vi.wikipedia.org/wiki/Heinrich_Wilhelm_Matth%C3%A4us_Olbers), nhà thiên văn người [Đức](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%A9c)(s. [1758](http://vi.wikipedia.org/wiki/1758)) [1855](http://vi.wikipedia.org/wiki/1855)– [Nikolai I](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nikolai_I_c%E1%BB%A7a_Nga), hoàng đế [Nga](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nga)(s. [1796](http://vi.wikipedia.org/wiki/1796)) [1880](http://vi.wikipedia.org/wiki/1880)– [Sir John MacNeill](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Sir_John_MacNeill&action=edit&redlink=1), kĩ sư dân sự người [Ireland](http://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Ireland)(s. [1790](http://vi.wikipedia.org/wiki/1790)) [1895](http://vi.wikipedia.org/wiki/1895)– [Berthe Morisot](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Berthe_Morisot&action=edit&redlink=1), họa sĩ người [Pháp](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ph%C3%A1p)(s. [1841](http://vi.wikipedia.org/wiki/1841)) [1895](http://vi.wikipedia.org/wiki/1895)– [Isma’il Pasha](http://vi.wikipedia.org/wiki/Isma%27il_Pasha), phó vương [Ai Cập](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ai_C%E1%BA%ADp)(s. [1830](http://vi.wikipedia.org/wiki/1830)) [1921](http://vi.wikipedia.org/wiki/1921)– [Champ Clark](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Champ_Clark&action=edit&redlink=1), chính khách người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3)(s. [1850](http://vi.wikipedia.org/wiki/1850)) [1930](http://vi.wikipedia.org/wiki/1930)– [D. H. Lawrence](http://vi.wikipedia.org/wiki/D._H._Lawrence), nhà văn người [Anh](http://vi.wikipedia.org/wiki/Anh)(s. [1885](http://vi.wikipedia.org/wiki/1885)) [1938](http://vi.wikipedia.org/wiki/1938)– [Ben Harney](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ben_Harney&action=edit&redlink=1), nhà soạn nhạc, nghệ sĩ dương cầm người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3)(s. [1871](http://vi.wikipedia.org/wiki/1871)) [1939](http://vi.wikipedia.org/wiki/1939)– [Howard Carter](http://vi.wikipedia.org/wiki/Howard_Carter), nhà khảo cổ người [Anh](http://vi.wikipedia.org/wiki/Anh)(s. [1874](http://vi.wikipedia.org/wiki/1874)) [1945](http://vi.wikipedia.org/wiki/1945)– [Emily Carr](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Emily_Carr&action=edit&redlink=1), nghệ sĩ người [Canada](http://vi.wikipedia.org/wiki/Canada)(s. [1871](http://vi.wikipedia.org/wiki/1871)) [1953](http://vi.wikipedia.org/wiki/1953)– [Jim Lightbody](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Jim_Lightbody&action=edit&redlink=1), người chạy đua người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3)(s. [1882](http://vi.wikipedia.org/wiki/1882)) [1959](http://vi.wikipedia.org/wiki/1959)– [Eric Blore](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Eric_Blore&action=edit&redlink=1), diễn viên người [Anh](http://vi.wikipedia.org/wiki/Anh)(s. [1887](http://vi.wikipedia.org/wiki/1887)) [1962](http://vi.wikipedia.org/wiki/1962)– [Charles Jean de la Vallée-Poussin](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Charles_Jean_de_la_Vall%C3%A9e-Poussin&action=edit&redlink=1), nhà toán học người [Bỉ](http://vi.wikipedia.org/wiki/B%E1%BB%89)(s. [1866](http://vi.wikipedia.org/wiki/1866)) [1967](http://vi.wikipedia.org/wiki/1967)– [José Martínez Ruiz](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Jos%C3%A9_Mart%C3%ADnez_Ruiz&action=edit&redlink=1), nhà thơ, nhà văn người [Tây Ban Nha](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%C3%A2y_Ban_Nha)(s. [1873](http://vi.wikipedia.org/wiki/1873)) [1970](http://vi.wikipedia.org/wiki/1970)– [Marc-Aurèle Fortin](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Marc-Aur%C3%A8le_Fortin&action=edit&redlink=1), họa sĩ Quebec (s. [1888](http://vi.wikipedia.org/wiki/1888)) [1974](http://vi.wikipedia.org/wiki/1974)– [Salvador Puig Antich](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Salvador_Puig_Antich&action=edit&redlink=1), người theo chủ nghĩa vô chính phủ người [Tây Ban Nha](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%C3%A2y_Ban_Nha)(s. [1948](http://vi.wikipedia.org/wiki/1948)) [1982](http://vi.wikipedia.org/wiki/1982)– [Philip K. Dick](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Philip_K._Dick&action=edit&redlink=1), tác gia người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3)(s. [1928](http://vi.wikipedia.org/wiki/1928)) [1987](http://vi.wikipedia.org/wiki/1987)– [Randolph Scott](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Randolph_Scott&action=edit&redlink=1), diễn viên, người đạo diễn người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3)(s. [1898](http://vi.wikipedia.org/wiki/1898)) [1991](http://vi.wikipedia.org/wiki/1991)– [Serge Gainsbourg](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Serge_Gainsbourg&action=edit&redlink=1), ca sĩ người [Pháp](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ph%C3%A1p)(s. [1928](http://vi.wikipedia.org/wiki/1928)) [1992](http://vi.wikipedia.org/wiki/1992)– [Sandy Dennis](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Sandy_Dennis&action=edit&redlink=1), nữ diễn viên người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3)(s. [1937](http://vi.wikipedia.org/wiki/1937)) [1994](http://vi.wikipedia.org/wiki/1994)– [Anita Morris](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Anita_Morris&action=edit&redlink=1), nữ diễn viên người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3)(s. [1943](http://vi.wikipedia.org/wiki/1943)) [1999](http://vi.wikipedia.org/wiki/1999)– [David Ackles](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=David_Ackles&action=edit&redlink=1), ca sĩ, người sáng tác bài hát người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3)(s. [1937](http://vi.wikipedia.org/wiki/1937)) [1999](http://vi.wikipedia.org/wiki/1999)– [Dusty Springfield](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Dusty_Springfield&action=edit&redlink=1), ca sĩ người [Anh](http://vi.wikipedia.org/wiki/Anh)(s. [1939](http://vi.wikipedia.org/wiki/1939)) [2001](http://vi.wikipedia.org/wiki/2001)– [John Diamond](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=John_Diamond&action=edit&redlink=1), nhà báo người [Anh](http://vi.wikipedia.org/wiki/Anh)(s. [1953](http://vi.wikipedia.org/wiki/1953)) [2003](http://vi.wikipedia.org/wiki/2003)– [Hank Ballard](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Hank_Ballard&action=edit&redlink=1), nhạc sĩ người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3)(s. [1927](http://vi.wikipedia.org/wiki/1927)) [2003](http://vi.wikipedia.org/wiki/2003)– [Malcolm Williamson](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Malcolm_Williamson&action=edit&redlink=1), nhà soạn nhạc người [Úc](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C3%9Ac)(s. [1931](http://vi.wikipedia.org/wiki/1931)) [2004](http://vi.wikipedia.org/wiki/2004)– [Mercedes McCambridge](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Mercedes_McCambridge&action=edit&redlink=1), nữ diễn viên người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3)(s. [1916](http://vi.wikipedia.org/wiki/1916)) [2005](http://vi.wikipedia.org/wiki/2005)– [Rick Mahler](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Rick_Mahler&action=edit&redlink=1), vận động viên bóng chày người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3)(s. [1953](http://vi.wikipedia.org/wiki/1953)) [2005](http://vi.wikipedia.org/wiki/2005)– [Martin Denny](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Martin_Denny&action=edit&redlink=1), nhạc sĩ người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3)(s. [1911](http://vi.wikipedia.org/wiki/1911)) [2006](http://vi.wikipedia.org/wiki/2006)– [Jack Wild](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Jack_Wild&action=edit&redlink=1), diễn viên người [Anh](http://vi.wikipedia.org/wiki/Anh)(s. [1952](http://vi.wikipedia.org/wiki/1952)) [2007](http://vi.wikipedia.org/wiki/2007)– [Ivan Safronov](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ivan_Safronov&action=edit&redlink=1), nhà báo người [Nga](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nga)(s. [1956](http://vi.wikipedia.org/wiki/1956)) [2007](http://vi.wikipedia.org/wiki/2007)– [Clem Labine](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Clem_Labine&action=edit&redlink=1), vận động viên bóng chày người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3)(s. [1926](http://vi.wikipedia.org/wiki/1926)) [2007](http://vi.wikipedia.org/wiki/2007)– [Thomas S. Kleppe](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Thomas_S._Kleppe&action=edit&redlink=1), chính khách [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3)(s. [1919](http://vi.wikipedia.org/wiki/1919)) [2008](http://vi.wikipedia.org/wiki/2008)– [Jeff Healey](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Jeff_Healey&action=edit&redlink=1), nhạc sĩ người [Canada](http://vi.wikipedia.org/wiki/Canada)(s. [1966](http://vi.wikipedia.org/wiki/1966))
## Những ngày lễ và kỷ niệm
|
|
## Tham khảo
|
|![]()
[2 tháng 3](http://commons.wikimedia.org/wiki/Category:2_March?uselang=vi)
# Norodom Sihanouk
|Norodom Sihanouk
|
phát âm tiếng Khmer: /nɔɾoːdɔm siːhanuʔ/
phát âm tiếng Pháp:
![]()
|
|![]()
[Quốc vương](http://vi.wikipedia.org/wiki/Danh_s%C3%A1ch_nguy%C3%AAn_th%E1%BB%A7_qu%E1%BB%91c_gia_Campuchia#V.C6.B0.C6.A1ng_qu.E1.BB.91c_Campuchia_ph.E1.BB.A5c_h.E1.BB.93i_.281993-nay.29) [25 tháng 4](http://vi.wikipedia.org/wiki/25_th%C3%A1ng_4), [1941](http://vi.wikipedia.org/wiki/1941)– [2 tháng 3](http://vi.wikipedia.org/wiki/2_th%C3%A1ng_3), [1955](http://vi.wikipedia.org/wiki/1955) [24 tháng 9](http://vi.wikipedia.org/wiki/24_th%C3%A1ng_9), [1993](http://vi.wikipedia.org/wiki/1993)– [7 tháng 10](http://vi.wikipedia.org/wiki/7_th%C3%A1ng_10), [2004](http://vi.wikipedia.org/wiki/2004) [Sisowath Monivong](http://vi.wikipedia.org/wiki/Sisowath_Monivong)(đến 1941); [Chea Sim](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chea_Sim)(đến 1991) [Norodom Suramarit](http://vi.wikipedia.org/wiki/Norodom_Suramarit)(từ 1955); [Norodom Sihamoni](http://vi.wikipedia.org/wiki/Norodom_Sihamoni)(từ 2004) [Thủ tướng Campuchia](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%A7_t%C6%B0%E1%BB%9Bng_Campuchia)đầu tiên
Thủ tướng đầu tiên của
[Campuchia thời thuộc địa](http://vi.wikipedia.org/wiki/Campuchia_th%E1%BB%9Di_thu%E1%BB%99c_%C4%91%E1%BB%8Ba) [18 tháng 3](http://vi.wikipedia.org/wiki/18_th%C3%A1ng_3)năm [1945](http://vi.wikipedia.org/wiki/1945)– [13 tháng 8](http://vi.wikipedia.org/wiki/13_th%C3%A1ng_8)năm [1945](http://vi.wikipedia.org/wiki/1945) *không có* [Sơn Ngọc Thành](http://vi.wikipedia.org/wiki/S%C6%A1n_Ng%E1%BB%8Dc_Th%C3%A0nh) [5 tháng 6](http://vi.wikipedia.org/wiki/5_th%C3%A1ng_6), [1960](http://vi.wikipedia.org/wiki/1960)– [18 tháng 3](http://vi.wikipedia.org/wiki/18_th%C3%A1ng_3), [1970](http://vi.wikipedia.org/wiki/1970) [19 tháng 8](http://vi.wikipedia.org/wiki/19_th%C3%A1ng_8), [1975](http://vi.wikipedia.org/wiki/1975)– [2 tháng 4](http://vi.wikipedia.org/wiki/2_th%C3%A1ng_4), [1976](http://vi.wikipedia.org/wiki/1976) [14 tháng 11](http://vi.wikipedia.org/wiki/14_th%C3%A1ng_11)năm [1991](http://vi.wikipedia.org/wiki/1991)– [24 tháng 9](http://vi.wikipedia.org/wiki/24_th%C3%A1ng_9)năm [1993](http://vi.wikipedia.org/wiki/1993) [Phat Kanhol](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Phat_Kanhol&action=edit&redlink=1)1942- [Sisowath Pongsanmoni](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Sisowath_Pongsanmoni&action=edit&redlink=1)1942-1951 [Norodom Thavet Norleak](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Norodom_Thavet_Norleak&action=edit&redlink=1)1943- [Sisowath Monikessan](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Sisowath_Monikessan&action=edit&redlink=1)1944- [Kanitha Norodom Norleak](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Kanitha_Norodom_Norleak&action=edit&redlink=1)1946- [Mam Manivan Phanivong](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Mam_Manivan_Phanivong&action=edit&redlink=1)1949- [Norodom Monineath](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Norodom_Monineath&action=edit&redlink=1) [31 tháng 10](http://vi.wikipedia.org/wiki/31_th%C3%A1ng_10), [1922](http://vi.wikipedia.org/wiki/1922) [Phnôm Pênh](http://vi.wikipedia.org/wiki/Phn%C3%B4m_P%C3%AAnh), [Campuchia](http://vi.wikipedia.org/wiki/Campuchia) [15 tháng 10](http://vi.wikipedia.org/wiki/15_th%C3%A1ng_10), [2012](http://vi.wikipedia.org/wiki/2012)(89 tuổi) [Bắc Kinh](http://vi.wikipedia.org/wiki/B%E1%BA%AFc_Kinh), [CHND Trung Hoa](http://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa) [Phật giáo](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ph%E1%BA%ADt_gi%C3%A1o) **Norodom Sihanouk** ( [tiếng Khmer](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Khmer): នរោត្តម សីហនុ, phát âm như “Nô-rô-đôm Xi-ha-núc”; [31 tháng 10](http://vi.wikipedia.org/wiki/31_th%C3%A1ng_10) năm [1922](http://vi.wikipedia.org/wiki/1922) tại [Phnôm Pênh](http://vi.wikipedia.org/wiki/Phn%C3%B4m_P%C3%AAnh) – [15 tháng 10](http://vi.wikipedia.org/wiki/15_th%C3%A1ng_10) năm [2012](http://vi.wikipedia.org/wiki/2012) tại [Bắc Kinh](http://vi.wikipedia.org/wiki/B%E1%BA%AFc_Kinh)) là cựu [Quốc vương](http://vi.wikipedia.org/wiki/Danh_s%C3%A1ch_nguy%C3%AAn_th%E1%BB%A7_qu%E1%BB%91c_gia_Campuchia), Thái thượng vương của Vương quốc [Campuchia](http://vi.wikipedia.org/wiki/Campuchia).
Ông từng là vua của Campuchia trong nhiều giai đoạn cho đến ngày thoái vị để nhường ngôi cho quốc vương
[Norodom Sihamoni](http://vi.wikipedia.org/wiki/Norodom_Sihamoni) ( [7 tháng 10](http://vi.wikipedia.org/wiki/7_th%C3%A1ng_10) năm [2004](http://vi.wikipedia.org/wiki/2004)). Sihanouk là con trai của cựu quốc vương [Norodom Suramarit](http://vi.wikipedia.org/wiki/Norodom_Suramarit) và vương hậu Sisowath Kossamak. Sihanouk đã đảm nhiệm nhiều chức vụ khác nhau kể từ 1941, nhiều vị trí đến nỗi [Sách kỷ lục Guiness](http://vi.wikipedia.org/wiki/S%C3%A1ch_K%E1%BB%B7_l%E1%BB%A5c_Guinness) đã đưa ông vào danh sách các chính khách giữ nhiều chức vụ nhất, bao gồm 2 lần làm vua, 2 lần [thái tử](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%C3%A1i_t%E1%BB%AD), 1 lần chủ tịch nước, 2 lần thủ tướng và một lần quốc trưởng Campuchia và nhiều chức vụ khác nữa của chính phủ lưu vong. Phần lớn là chức vụ hình thức, kể cả lần cuối làm vua (trị vì nhưng không cai trị). Thời gian trị vì thực sự của ông hoàng này là từ [9 tháng 11](http://vi.wikipedia.org/wiki/9_th%C3%A1ng_11) năm [1953](http://vi.wikipedia.org/wiki/1953) đến [18 tháng 3](http://vi.wikipedia.org/wiki/18_th%C3%A1ng_3) năm [1970](http://vi.wikipedia.org/wiki/1970) (khi bị [Lon Nol](http://vi.wikipedia.org/wiki/Lon_Nol) phế truất chức vụ Quốc trưởng).
## Mục lục
## Thời niên thiếu
Sihanouk học tiểu học tại
[Phnom Penh](http://vi.wikipedia.org/wiki/Phn%C3%B4m_P%C3%AAnh), trường Pháp École François Baudoin, học trung học tại [Sài Gòn](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%C3%A0nh_ph%E1%BB%91_H%E1%BB%93_Ch%C3%AD_Minh) tại trường Lycée Chasseloup Laubat (nay là [Trường Lê Quý Đôn](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%C6%B0%E1%BB%9Dng_Trung_h%E1%BB%8Dc_ph%E1%BB%95_th%C3%B4ng_L%C3%AA_Qu%C3%BD_%C4%90%C3%B4n,_Th%C3%A0nh_ph%E1%BB%91_H%E1%BB%93_Ch%C3%AD_Minh), TP. HCM) cho đến khi lên ngôi, sau đó học tại trường binh bị Saumur, [Pháp](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ph%C3%A1p). Khi vua [Sisowath Monivong](http://vi.wikipedia.org/wiki/Sisowath_Monivong) (ông ngoại của Sihanouk) băng hà vào ngày 23 tháng 4 năm 1941, Hội đồng Tôn vương đưa Sihanouk lên ngôi vua. Ông đăng quang tháng 11 năm 1941.
## Thời kỳ trị vì
### Giai đoạn 1941-1945
Trong giai đoạn 1941 – 1945 vua Sihanouk chưa bộc lộ xu hướng dân tộc chủ nghĩa của mình. Khi người Pháp bắt giữ, khép án chung thân và đày ra Côn Đảo các trí thức tập hợp xung quanh Viện Phật giáo và báo Khmer Nagarawatta vì lên kế hoạch bắt giữ các quan chức Pháp và tuyên bố độc lập sau khi một phần đất ở miền Tây Campuchia bị Thái Lan chiếm, Sihanouk đã không bày tỏ thái độ phản đối.
[[1]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Norodom_Sihanouk#cite_note-Henri_Locard-1)
### Giai đoạn 1945-1953
Tháng 3 năm 1945, sau khi Nhật đảo chính Pháp ở Campuchia, cơ quan an ninh quân sự Kempeitai khuyên Norodom Sihanouk nên tuyên bố độc lập và lãnh đạo chính quyền mới của Campuchia
. Sau khi quân đội Đồng minh tái chiếm Đông Dương vào cuối năm 1945, người Pháp trở lại Campuchia, Sihanouk hợp tác trở lại với người Pháp, do đó người Pháp cho phép chính quyền Sihanouk tổ chức bầu cử Quốc hội năm 1946. Trong cuộc bầu cử 1946, Đảng Dân chủ được cả người Pháp và Hoàng gia hậu thuẫn giành được 50 trong số 69 ghế, trong khi Đảng Tự do của Hoàng thân Norindeth chỉ được 16 ghế. Sau cuộc bầu cử năm 1951, Đảng dân chủ vẫn giữ 53 ghế còn Đảng Tự do 18 ghế. Quốc hội này đã thông qua bản Hiến pháp thành lập chính thể quân chủ lập hiến. [1] [[1]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Norodom_Sihanouk#cite_note-Henri_Locard-1)
Thời kỳ này, vua Sihanouk có xu hướng dân tộc chủ nghĩa và bắt đầu yêu cầu Pháp trao trả chủ quyền và về nước.
[ Ngày 15/6/1952, do tình hình chính trị bất ổn Sihanouk đã giải tán nội các Huy Kanthol và thay ông này làm Thủ tướng. Ngày 11/1/1953, ông cũng giải tán luôn Quốc hội và cho bắt giữ 17 đảng viên Dân chủ, giam họ 8 tháng mà không hề xét xử. Cũng trong giai đoạn này Norodom Sihanouk thực hiện chiến dịch mà ông gọi là ‘Thánh chiến cho Độc lập’ bằng các cuộc vận động ngoại giao ở Montreal, Washington và Tokyo. Trong thời gian này, ông cũng không chịu về Phnom Penh, mà ở Siem Reap và Battambang [cần dẫn nguồn](http://vi.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Ch%C3%BA_th%C3%ADch_ngu%E1%BB%93n_g%E1%BB%91c)] . Ông làm việc này với mục tiêu giành độc lập hoàn toàn cho Campuchia trong vòng ba năm. [[1]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Norodom_Sihanouk#cite_note-Henri_Locard-1) [[1]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Norodom_Sihanouk#cite_note-Henri_Locard-1)
Tháng 5 năm 1953, ông sang tị nạn tại
[Thái Lan](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%C3%A1i_Lan) và từ chối hồi hương cho đến khi có độc lập. Ông về nước ngày 9 tháng 11 năm 1953. Người Pháp trong khi đang thua trận ở miền Bắc Việt Nam, không còn sức lực đối phó với một tiền tuyến thứ hai nên đồng ý giao trả chủ quyền lại cho Campuchia vào ngày 9/11/1953, trước khi Việt Nam và Lào giành được độc lập. . [1]
### Giai đoạn 1954-1964
Ngày 17/2/1955 Sihanouk cho mở một cuộc trưng cầu dân ý với câu hỏi:”Người dân có hài lòng với việc Quốc vương thực hiện cam kết Thánh chiến Hoàng gia của mình hay không?” Kết quả cuộc trưng cầu dân ý là 99,9% người được hỏi trả lời “Có”
. [1]
Ngày 2 tháng 3 năm 1955, ông thoái vị nhường ngôi cho cha mình là Suramarit. Sau đó ông giữ chức Thủ tướng vài tháng. Đầu tháng 4/1955, ông tuyên bố thành lập đảng Sangkum Reastr Niyum (Cộng đồng Xã hội Chủ nghĩa Bình dân) do ông lãnh đạo. Trong cuộc bầu cử Quốc hội ngày 11/9/1955, bằng các biện pháp ép buộc và dọa dẫm, đảng Sangkum Reastr Niyum giành 83% số phiếu và toàn bộ số ghế trong Quốc hội
. [1]
Từ 18/4/1955 đến 24/4/1955, Sihanouk dẫn đầu một đoàn đại biểu đi Bandung dự hội nghị của
[Phong trào Không liên kết](http://vi.wikipedia.org/wiki/Phong_tr%C3%A0o_Kh%C3%B4ng_li%C3%AAn_k%E1%BA%BFt) . Từ năm 1956 Sihanouk bắt đầu trở nên thân thiết với Mao Trạch Đông, Chu Ân Lai và Kim Il-sung. Sau này ông vẫn gắn bó với Trung Quốc đến mức sống những ngày cuối đời ở đất nước này [1] . [[1]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Norodom_Sihanouk#cite_note-Henri_Locard-1)
Sau khi cha ông mất năm 1960, Sihanouk không đề cử ai làm Quốc vương mà được Quốc hội bổ nhiệm vào chức Quốc trưởng với danh vị hoàng thân
. [1]
Khi
[Chiến tranh Việt Nam](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_Vi%E1%BB%87t_Nam) xảy ra, Sihanouk tán thành chính sách Bên thứ 3 chủ trương Campuchia trung lập, đứng ngoài cuộc chiến, cùng đồng thời có quan hệ ngoại giao với cả Trung Quốc và [Hoa Kỳ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3). Năm 1963, ông khước từ cứu trợ của Hoa Kỳ . [1]
### Giai đoạn 1965-1969
Nhưng đến năm 1965, sau khi Mỹ đưa quân vào Việt Nam bảo vệ Việt Nam Cộng hòa, ông cắt đứt quan hệ ngoại giao với Mỹ và Anh
. Mùa xuân 1965, ông thỏa thuận với [1] [Trung Quốc](http://vi.wikipedia.org/wiki/Trung_Qu%E1%BB%91c)và [Bắc Việt Nam](http://vi.wikipedia.org/wiki/Vi%E1%BB%87t_Nam_D%C3%A2n_ch%E1%BB%A7_C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a)cho phép sự hiện diện của các căn cứ Việt Nam ở sát biên giới Campuchia – Việt Nam đồng thời cho phép viện trợ của Trung Quốc cho Việt Nam thông qua các cảng Campuchia. Campuchia được đền bù bằng cách Trung Quốc mua gạo của Campuchia với giá cao. Ông cũng nhiều lần lên tiếng rằng chiến thắng của phe [cộng sản](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ch%E1%BB%A7_ngh%C4%A9a_c%E1%BB%99ng_s%E1%BA%A3n)ở [Đông Nam Á](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%C3%B4ng_Nam_%C3%81)là không thể tránh khỏi và cho rằng [chủ nghĩa Mao](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ch%E1%BB%A7_ngh%C4%A9a_Mao)đáng để mọi người thi đua. Chính sách hữu hảo với Trung Quốc của ông bị phá sản do thái độ cực đoan của Trung Quốc vào thời kỳ cao trào của [Cách mạng văn hóa](http://vi.wikipedia.org/wiki/C%C3%A1ch_m%E1%BA%A1ng_v%C4%83n_h%C3%B3a).
Trong giai đoạn 1966-1967, Sihanouk đã đàn áp chính trị loại bỏ các đảng cánh tả ở Campuchia. Ông đàn áp đảng
[Pracheachon](http://vi.wikipedia.org/wiki/Pracheachon) cánh tả bằng cách buộc tội thành viên của đảng này hoạt động phục vụ Hà Nội nhưng cũng làm mất lòng phe hữu do ông không nhận thức được tình hình kinh tế suy thoái do việc thực hiện quốc hữu hóa và độc quyền nhiều ngành công nghiệp, dịch vụ [2] (bị trầm trọng thêm bởi việc mất đi nguồn xuất khẩu gạo, do lực lượng Quân đội Nhân dân Việt Nam thu mua mất) và do sự hiện diện ngày càng tăng của lực lượng quân sự cộng sản trên đất Campuchia [[1]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Norodom_Sihanouk#cite_note-Henri_Locard-1) . Việc đàn áp phe tả và mất tín nhiệm trước phe hữu cùng với những thay đổi trong chính sách ngoại giao làm cho thái độ cân bằng các bên để giữ thế trung lập khó duy trì được. [[2]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Norodom_Sihanouk#cite_note-brown-2)
## Bị phế truất và hợp tác với Khmer Đỏ
Ngày
[18 tháng 3](http://vi.wikipedia.org/wiki/18_th%C3%A1ng_3), 1970, trong lúc ông đang ở nước ngoài, [Lon Nol](http://vi.wikipedia.org/wiki/Lon_Nol) – thủ tướng chính phủ – cho quân đội bắt giữ chính quyền dân sự ở Phnompenh và bố trí xe tăng bao vây toà nhà Quốc hội sau đó triệu tập Quốc Hội bỏ phiếu phế truất Sihanouk khỏi vị trí Quốc trưởng và trao quyền lực khẩn cấp cho Lon Nol. Việc đàn áp đối lập và các chính sách kinh tế sai lầm của Sihanouk, cũng như thái độ xích lại gần Việt Nam và Trung Quốc của ông cùng với áp lực của Lon Nol khiến Quốc hội bỏ phiếu bãi nhiệm ông. Sihanouk gọi đây là âm mưu đảo chính của CIA và buộc phải đi an dưỡng ở biệt thự riêng của gia đình ông tại [1] [Riviera](http://vi.wikipedia.org/wiki/Riviera)một thời gian . [[1]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Norodom_Sihanouk#cite_note-Henri_Locard-1)
Hoàng thân Sirik Matak – người được chính phủ
[Pháp](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ph%C3%A1p) loại bỏ để trao ngôi vị cho Sihanouk – đã được giao chức Phó Thủ tướng. Sau khi mất quyền lực, Hoàng thân Sihanouk đến [Bắc Kinh](http://vi.wikipedia.org/wiki/B%E1%BA%AFc_Kinh) và bắt đầu ủng hộ [Khmer Đỏ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Khmer_%C4%90%E1%BB%8F) trong cuộc chiến lật đổ chính phủ Lon Nol ở Phnom Penh. Sihanouk đã đến nhiều nước trên thế giới để kêu gọi sự ủng hộ cho Khmer Đỏ. Khi nước Cộng hòa Khmer rơi vào tay Khmer Đỏ vào năm 1975, Hoàng thân Sihanouk trở thành nguyên thủ quốc gia hình thức của chính phủ mới khi [Pol Pot](http://vi.wikipedia.org/wiki/Pol_Pot) còn nắm quyền lực. Ngày 4 tháng 4 năm 1976, Sihanouk từ chức vì sự tàn bạo của Khmer đỏ và nghỉ hưu. Sihanouk sang tị nạn tại Trung Quốc và [Bắc Triều Tiên](http://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_D%C3%A2n_ch%E1%BB%A7_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Tri%E1%BB%81u_Ti%C3%AAn). Việc Sihanouk đứng đầu Khmer Đỏ trong suốt 6 năm từ 1971 đến 1976 là điều mà giới trí thức Campuchia không bao giờ quên được . [1]
Năm 1978, quân đội Việt Nam sang lãnh thổ Campuchia đánh đổ Khmer Đỏ. Tháng 1/1979, Sihanouk tiếp tục tới Liên Hiệp Quốc ở New York để vận động cho Khmer Đỏ và kêu gọi Liên Hiệp Quốc gửi quân đến Campuchia tấn công quân Việt Nam
. [1]
Năm 1982, ông trở thành Chủ tịch Chính phủ Liên hiệp Campuchia Dân chủ bao gồm: Đảng
[Funcinpec](http://vi.wikipedia.org/wiki/Funcinpec) của mình, Mặt trận giải phóng Campuchia của [Son Sann](http://vi.wikipedia.org/wiki/Son_Sann) và Khmer Đỏ. Quân Việt Nam rút khỏi Campuchia năm 1989, để lại chính phủ thân Việt Nam của Thủ tướng [Hun Sen](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hun_Sen) lãnh đạo Nước cộng hòa Nhân dân Campuchia.
## Lần trị vì cuối cùng
Các đảng phái ở Campuchia đã đàm phán đến năm 1991 và các bên đã đồng ý ký thỏa thuận hòa giải toàn diện ở
[Paris](http://vi.wikipedia.org/wiki/Paris). Ngày 14 tháng 11 năm 1991, Hoàng thân Norodom Sihanouk trở về Campuchia sau 13 năm lưu vong. Trong cuộc bầu cử 1993, đảng Nhân dân Cách mạng Campuchia thất cử. Sihanouk đã can thiệp để buộc con trai là Hoàng thân Ranariddh và đảng FUNCIPEC của ông này tiếp nhận Hun Sen làm đồng thủ tướng nhằm đổi lấy việc trở lại ngai vàng. Sau đó Hun Sen thực hiện đảo chính đổ máu lật đổ Hoàng thân Ranariddh vào năm 1997 . [1]
Năm 1993, Sihanouk lại trở thành quốc vương
[Campuchia](http://vi.wikipedia.org/wiki/Campuchia) và con trai ông, thái tử [Norodom Ranariddh](http://vi.wikipedia.org/wiki/Norodom_Ranariddh) làm thủ tướng. Theo Hiến pháp của Campuchia, quốc vương chỉ “trị vì nhưng không cai trị”. Do bệnh tật, ông phải đi lại chữa trị ở Bắc Kinh nhiều lần. Thú tiêu khiển của Sihanouk: sáng tác âm nhạc bằng các thứ tiếng khác nhau ( [tiếng Khmer](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Khmer), [tiếng Pháp](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Ph%C3%A1p) và [tiếng Anh](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Anh)), đạo diễn nhiều bộ phim và chỉ huy dàn nhạc. Ông có website riêng. Tháng 1 năm 2004, ông tự chuyển sang sống lưu vong tại [Bình Nhưỡng](http://vi.wikipedia.org/wiki/B%C3%ACnh_Nh%C6%B0%E1%BB%A1ng), sau đó là [Bắc Kinh](http://vi.wikipedia.org/wiki/B%E1%BA%AFc_Kinh), lấy lý do sức khỏe kém, ông tuyên bố thoái vị ngày 7 tháng 10 năm 2004. [Hiến pháp Campuchia](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Hi%E1%BA%BFn_ph%C3%A1p_Campuchia&action=edit&redlink=1) không cho phép tự thoái vị. [Chea Sim](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chea_Sim), Chủ tịch [Thượng viện Campuchia](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%C6%B0%E1%BB%A3ng_vi%E1%BB%87n_Campuchia), tạm nắm giữ chức Quyền nguyên thủ Nhà nước cho đến ngày 14 tháng 10 khi Hội đồng Tôn vương bầu [Norodom Sihamoni](http://vi.wikipedia.org/wiki/Norodom_Sihamoni) – một trong những người con trai của Sihanouk – lên làm quốc vương mới.
## Qua đời
Sihanouk qua đời vì
[bệnh tim](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%E1%BB%93i_m%C3%A1u_c%C6%A1_tim) tại thủ đô Bắc Kinh của Trung Quốc vào lúc 2 giờ 25 phút ngày 15 tháng 10 năm 2012 theo giờ địa phương. Hai ngày sau, Quốc vương Norodom Sihamoni tới Bắc Kinh mang di hài cha mình về Campuchia.
## Tang lễ
Sau một tuần tang lễ vào tháng 10 năm 2012, thi hài ông được lưu giữ trong Cung điện Hoàng gia để người dân tới bày tỏ sự tôn kính cuối cùng. Vào ngày 4 tháng 2 năm 2013 (sau ba tháng được lưu giữ trong Cung điện Hoàng gia),
[Campuchia](http://vi.wikipedia.org/wiki/Campuchia) tiến hành lễ hỏa thiêu thi hài cựu quốc vương Norodom Sihanouk. Một phần tro cốt của ông được rải gần nơi hợp lưu của 4 con sông tại [Phnom Penh](http://vi.wikipedia.org/wiki/Phn%C3%B4m_P%C3%AAnh). Trong khi phần tro cốt còn lại sẽ được đưa về cung điện hoàng gia vào ngày 7 tháng 2 năm 2013, nằm cạnh cô con gái [Kunthea Buppha](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Kunthea_Buppha&action=edit&redlink=1), theo ý nguyện của cựu quốc vương.
## Tham khảo
## Liên kết ngoài
|
|![]()
[Norodom Sihanouk](http://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Norodom_Sihanouk?uselang=vi)
# Nikolai I của Nga
|Nicholas I|
|Hoàng đế và Đấng cầm quyền chuyên chính của toàn Nga
|
Vua Ba Lan; Đại Công tước xứ Phần Lan
|
|![]()
[1 tháng 12](http://vi.wikipedia.org/wiki/1_th%C3%A1ng_12), [1825](http://vi.wikipedia.org/wiki/1825)– [2 tháng 3](http://vi.wikipedia.org/wiki/2_th%C3%A1ng_3), [1855](http://vi.wikipedia.org/wiki/1855) [3 tháng 9](http://vi.wikipedia.org/wiki/3_th%C3%A1ng_9), [1826](http://vi.wikipedia.org/wiki/1826) [Alekxandr I](http://vi.wikipedia.org/wiki/Aleksandr_I_c%E1%BB%A7a_Nga) ![ Vua hoặc hoàng đế](https://i0.wp.com/upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/e/e5/French_heraldic_crowns_-_Vidame.svg/21px-French_heraldic_crowns_-_Vidame.svg.png)
![ Vua hoặc hoàng đế](https://i0.wp.com/upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/e/e5/French_heraldic_crowns_-_Vidame.svg/21px-French_heraldic_crowns_-_Vidame.svg.png)
[Alekxandr II](http://vi.wikipedia.org/wiki/Aleksandr_II_c%E1%BB%A7a_Nga) ![ Vua hoặc hoàng đế](https://i0.wp.com/upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/e/e5/French_heraldic_crowns_-_Vidame.svg/21px-French_heraldic_crowns_-_Vidame.svg.png)
![ Vua hoặc hoàng đế](https://i0.wp.com/upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/e/e5/French_heraldic_crowns_-_Vidame.svg/21px-French_heraldic_crowns_-_Vidame.svg.png)
[Charlotte của Phổ](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Charlotte_c%E1%BB%A7a_Ph%E1%BB%95&action=edit&redlink=1) [Họ Holstein-Gottorp-Romanov](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=H%E1%BB%8D_Holstein-Gottorp-Romanov&action=edit&redlink=1) [Pavel I](http://vi.wikipedia.org/wiki/Pavel_I_c%E1%BB%A7a_Nga) ![ Vua hoặc hoàng đế](https://i0.wp.com/upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/e/e5/French_heraldic_crowns_-_Vidame.svg/21px-French_heraldic_crowns_-_Vidame.svg.png)
![ Vua hoặc hoàng đế](https://i0.wp.com/upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/e/e5/French_heraldic_crowns_-_Vidame.svg/21px-French_heraldic_crowns_-_Vidame.svg.png)
[Maria Feodorovna](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Maria_Feodorovna&action=edit&redlink=1) [6 tháng 7](http://vi.wikipedia.org/wiki/6_th%C3%A1ng_7), [1796](http://vi.wikipedia.org/wiki/1796) [Gatchina](http://vi.wikipedia.org/wiki/Gatchina) [2 tháng 3](http://vi.wikipedia.org/wiki/2_th%C3%A1ng_3), [1855](http://vi.wikipedia.org/wiki/1855) [Sankt-Peterburg](http://vi.wikipedia.org/wiki/Sankt-Peterburg) [Thánh đường Pyotr and Paul](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Th%C3%A1nh_%C4%91%C6%B0%E1%BB%9Dng_Pyotr_and_Paul&action=edit&redlink=1) **Nicholas I** ( [6 tháng 7](http://vi.wikipedia.org/wiki/6_th%C3%A1ng_7), [1796](http://vi.wikipedia.org/wiki/1796) – [2 tháng 3](http://vi.wikipedia.org/wiki/2_th%C3%A1ng_3), [1855](http://vi.wikipedia.org/wiki/1855)) là [Nga hoàng](http://vi.wikipedia.org/wiki/Sa_ho%C3%A0ng) từ năm [1825](http://vi.wikipedia.org/wiki/1825) đến [1855](http://vi.wikipedia.org/wiki/1855). Ông cũng là [vua Ba Lan](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Vua_Ba_Lan&action=edit&redlink=1) và [Đại công tước](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%A1i_c%C3%B4ng_t%C6%B0%E1%BB%9Bc) của [Phần Lan](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ph%E1%BA%A7n_Lan). Nicholas I cũng là em của [Alekxandr I](http://vi.wikipedia.org/wiki/Aleksandr_I_c%E1%BB%A7a_Nga). Ông thừa kế ngai vàng của anh trai mặc dù sự thất bại của [cuộc nổi dậy tháng 12](http://vi.wikipedia.org/wiki/Cu%E1%BB%99c_n%E1%BB%95i_d%E1%BA%ADy_th%C3%A1ng_12) chống lại ông. Ông cũng nổi tiếng với biệt danh “tên sen đầm của chế độ quân chủ Nga”. Trong những năm cuối cùng của ông, ông là người đã lãnh đạo quân đội Nga trong cuộc [Chiến tranh Krym](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_Krym). Tuy nhiên ông được ghi nhận là tác nhân cho sự độc lập của nhà nước Hy Lạp và đánh bại [đế chế Ottoman](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_ch%E1%BA%BF_Ottoman) trong cuộc [chiến tranh Nga- Thổ Nhĩ Kỳ 1828-1829](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Chi%E1%BA%BFn_tranh_Nga-_Th%E1%BB%95_Nh%C4%A9_K%E1%BB%B3_1828-1829&action=edit&redlink=1). Ông là người có ảnh hưởng then chốt trong việc biến Nga trở một cường quốc thế giới và giúp đẩy nhanh sự tan rã của đế chế Ottoman. Sau khi ông qua đời, [đế quốc Nga](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_Nga) có lãnh thổ rộng đến 24,8 triệu km².
## Mục lục
## Tiểu sử
Ông sinh ra tại
[Gatchina](http://vi.wikipedia.org/wiki/Gatchina), là con của Nga hoàng [Pavel I](http://vi.wikipedia.org/wiki/Pavel_I_c%E1%BB%A7a_Nga) và [Maria Feodorovna](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Maria_Feodorovna&action=edit&redlink=1). Ông là em trai của [Aleksandr I của Ngavà](http://vi.wikipedia.org/wiki/Aleksandr_I_c%E1%BB%A7a_Nga) [Đại công tước Constantine Pavlovich của Nga](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=%C4%90%E1%BA%A1i_c%C3%B4ng_t%C6%B0%E1%BB%9Bc_Constantine_Pavlovich_c%E1%BB%A7a_Nga&action=edit&redlink=1).Nicholas không được hướng giáo dục để trở thành [Hoàng đế của Nga](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ho%C3%A0ng_%C4%91%E1%BA%BF_c%E1%BB%A7a_Nga&action=edit&redlink=1), ông có 2 người anh trai. Năm 1825, khi Alexander I qua đời đột ngột do bị sốt phát ban, Nicholas sau đó bị bắt phải thề trung thành với người anh 2 của mình, [Constantine Pavlovich](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Constantine_Pavlovich&action=edit&redlink=1) và thừa nhận sự lên ngôi của người anh. Nhưng Nicholas từ chối thừa nhận đó, 25-12 (lịch cũ là 13) Nicholas tuyên bố lên ngôi vua. Nhưng bản tuyên bố đó lại có hiệu lực từ 01-12 (9-11 theo lịch cũ) trước ngày Alexander I chết. Vì sự nhầm lẫn này, một số thành viên của quân đội đã chuẩn bị cho 1 âm mưu lật đổ Nicholas và giành chính quyền. Điều này dẫn đến [cuộc nổi dậy tháng 12](http://vi.wikipedia.org/wiki/Cu%E1%BB%99c_n%E1%BB%95i_d%E1%BA%ADy_th%C3%A1ng_12) vào ngày 26-12-1825 (ngày 14 theo lịch cũ), một cuộc nổi dậy này đã bị Nicholas nhanh chóng đàn áp.
## Qua đời
Nicholas
[qua đời](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ch%E1%BA%BFt) ngày 2 tháng 3 năm 1855. Nhiều sử gia tin là ông đã tự đầu độc mình sau khi quân Nga bị đánh đại bại tại [Eupatoria](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Tr%E1%BA%ADn_Eupatoria&action=edit&redlink=1) trong cuộc [chiến tranh Krym](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_Krym). [[1]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nikolai_I_c%E1%BB%A7a_Nga#cite_note-1)
## Xem thêm
## Chú thích
## Tài liệu tham khảo
|
|![]()
[Nikolai I của Nga](http://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Nicholas_I_of_Russia?uselang=vi) [Mục từ](http://dictionary.bachkhoatoanthu.gov.vn/default.aspx?param=1B5AaWQ9MjM0ODUmZ3JvdXBpZD0ma2luZD1leGFjdCZrZXl3b3JkPU5JSyVjMyU5NExBSStJ&page=1) *Nicholas I*trong BKTT VN
- The first draf of this article was taken with little editing from the
[Library of Congress](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%C6%B0_vi%E1%BB%87n_Qu%E1%BB%91c_h%E1%BB%99i_M%E1%BB%B9)Federal Research Division’s Country Studies series. As their home page at [http://lcweb2.loc.gov/frd/cs/cshome.html](http://lcweb2.loc.gov/frd/cs/cshome.html)says “ *Information contained in the Country Studies On-Line is not copyrighted and thus available for free and unrestricted use by researchers. As a courtesy, however, approp*“ *Bài viết này kết hợp*. [các tài liệu thuộc phạm vi công cộng](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=B%E1%BA%A3n_quy%E1%BB%81n_thu%E1%BB%99c_v%E1%BB%81_ch%C3%ADnh_ph%E1%BB%A7_Li%C3%AAn_bang_Hoa_K%E1%BB%B3&action=edit&redlink=1)từ website hay thư mục thuộc Library of Congress Country Studies
|
|
# Mikhail Sergeyevich Gorbachyov
|Mikhail Sergeyevich Gorbachyov|
|
|![]()
[11 tháng 3](http://vi.wikipedia.org/wiki/11_th%C3%A1ng_3)năm [1985](http://vi.wikipedia.org/wiki/1985)– [25 tháng 12](http://vi.wikipedia.org/wiki/25_th%C3%A1ng_12)năm [1991](http://vi.wikipedia.org/wiki/1991) [Konstantin Ustinovich Chernenko](http://vi.wikipedia.org/wiki/Konstantin_Ustinovich_Chernenko) *Tổng bí thư Đảng CS Liên Xô* [Vladimir Antonovich Ivashko](http://vi.wikipedia.org/wiki/Vladimir_Antonovich_Ivashko) *Tổng bí thư Đảng CS Liên Xô* [Đảng Cộng sản Liên xô](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%A3ng_C%E1%BB%99ng_s%E1%BA%A3n_Li%C3%AAn_X%C3%B4) [2 tháng 3](http://vi.wikipedia.org/wiki/2_th%C3%A1ng_3), [1931](http://vi.wikipedia.org/wiki/1931) [Stavropol](http://vi.wikipedia.org/wiki/Stavropol), [Liên bang Xô viết](http://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_X%C3%B4) [Raisa Maksimovna Gorbachyova](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Raisa_Maksimovna_Gorbachyova&action=edit&redlink=1) ** (phiên âm ** [tiếng Việt](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Vi%E1%BB%87t): **Mi-kha-in Goóc-ba-chốp**; [tiếng Nga](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Nga): *Михаи́л Серге́евич Горбачёв*, *Mihail Sergeevič Gorbačëv*; [IPA](http://vi.wikipedia.org/wiki/B%E1%BA%A3ng_m%E1%BA%ABu_t%E1%BB%B1_phi%C3%AAn_%C3%A2m_qu%E1%BB%91c_t%E1%BA%BF): [mʲɪxʌˈil sʲɪrˈgʲejɪvʲɪʨ gərbʌˈʨof], thường được [Anh hoá](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Anh) thành **Gorbachev**; sinh ngày [2 tháng 3](http://vi.wikipedia.org/wiki/2_th%C3%A1ng_3), [1931](http://vi.wikipedia.org/wiki/1931)) từng là lãnh đạo [Liên bang Xô viết](http://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_X%C3%B4) từ năm 1985 tới 1991. Những nỗ lực thực hiện cải cách của ông giúp chấm dứt [Chiến tranh Lạnh](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_L%E1%BA%A1nh), nhưng cũng góp phần kết thúc quyền uy tối cao của [Đảng Cộng sản Liên xô](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%A3ng_C%E1%BB%99ng_s%E1%BA%A3n_Li%C3%AAn_X%C3%B4) (CPSU) và giải thể Liên bang Xô viết. Ông đã được trao [Giải Nobel Hoà bình](http://vi.wikipedia.org/wiki/Gi%E1%BA%A3i_Nobel_H%C3%B2a_b%C3%ACnh) năm 1990.
## Mục lục
[1 Tuổi trẻ và nghề nghiệp chính trị](http://vi.wikipedia.org/wiki/Mikhail_Sergeyevich_Gorbachyov#Tu.E1.BB.95i_tr.E1.BA.BB_v.C3.A0_ngh.E1.BB.81_nghi.E1.BB.87p_ch.C3.ADnh_tr.E1.BB.8B) [2 Tổng bí thư Đảng Cộng sản Liên Xô](http://vi.wikipedia.org/wiki/Mikhail_Sergeyevich_Gorbachyov#T.E1.BB.95ng_b.C3.AD_th.C6.B0_.C4.90.E1.BA.A3ng_C.E1.BB.99ng_s.E1.BA.A3n_Li.C3.AAn_X.C3.B4) [3 Hoạt động chính trị sau khi từ chức](http://vi.wikipedia.org/wiki/Mikhail_Sergeyevich_Gorbachyov#Ho.E1.BA.A1t_.C4.91.E1.BB.99ng_ch.C3.ADnh_tr.E1.BB.8B_sau_khi_t.E1.BB.AB_ch.E1.BB.A9c) [4 Di sản](http://vi.wikipedia.org/wiki/Mikhail_Sergeyevich_Gorbachyov#Di_s.E1.BA.A3n) [5 Chuyện ngoài lề](http://vi.wikipedia.org/wiki/Mikhail_Sergeyevich_Gorbachyov#Chuy.E1.BB.87n_ngo.C3.A0i_l.E1.BB.81) [6 Tham khảo](http://vi.wikipedia.org/wiki/Mikhail_Sergeyevich_Gorbachyov#Tham_kh.E1.BA.A3o) [7 Xem thêm](http://vi.wikipedia.org/wiki/Mikhail_Sergeyevich_Gorbachyov#Xem_th.C3.AAm) [8 Trích dẫn](http://vi.wikipedia.org/wiki/Mikhail_Sergeyevich_Gorbachyov#Tr.C3.ADch_d.E1.BA.ABn) [9 Đọc thêm](http://vi.wikipedia.org/wiki/Mikhail_Sergeyevich_Gorbachyov#.C4.90.E1.BB.8Dc_th.C3.AAm) [10 Liên kết ngoài](http://vi.wikipedia.org/wiki/Mikhail_Sergeyevich_Gorbachyov#Li.C3.AAn_k.E1.BA.BFt_ngo.C3.A0i)
## Tuổi trẻ và nghề nghiệp chính trị
Mikhail Sergeyevich Gorbachyov sinh ra trong một gia đình nông dân tại làng Privolnoye gần
[Stavropol](http://vi.wikipedia.org/wiki/Stavropol). Là con trai của một công nhân cơ khí nông nghiệp Nga Alexi Gorbachov và Maria Pantelyeva, ông trải qua thời thơ ấu khó khăn trong thời gian cầm quyền của lãnh tụ [Iosif Vissarionovich Stalin](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin); ông bà Gorbachyov bị trục xuất vì là những nông dân giàu có, thời ấy bị gọi là *. Dù lý lịch không hoàn hảo, ông luôn tỏ ra xuất sắc trong lao động và học tập. Ông được coi là học sinh thông minh nhất lớp, đặc biệt trong môn kulaks* [lịch sử](http://vi.wikipedia.org/wiki/L%E1%BB%8Bch_s%E1%BB%AD)và [toán học](http://vi.wikipedia.org/wiki/To%C3%A1n_h%E1%BB%8Dc). Sau khi ra trường, ông cùng lao động và giúp gia đình có được sản lượng thu hoạch cao kỷ lục bên trong [hợp tác xã](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%E1%BB%A3p_t%C3%A1c_x%C3%A3). Nhờ thành tích này, ông được trao [Huy chương lao động Cờ Đỏ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hu%C3%A2n_ch%C6%B0%C6%A1ng_C%E1%BB%9D_%C4%91%E1%BB%8F_Lao_%C4%91%E1%BB%99ng)khi mới 17 tuổi. Khá hiếm người ở độ tuổi ấy từng được vinh dự này. Chắc chắn rằng giải thưởng cùng với trí thông minh của ông đã giúp ông được vào học ngành luật tại [Đại học Quốc gia Moskva](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%A1i_h%E1%BB%8Dc_Qu%E1%BB%91c_gia_Moskva). Cũng cần nhớ rằng để vào được một đại học danh tiếng như vậy, cần phải có khá nhiều ước vọng chính trị cũng như khả năng học tập thực sự. Trong thời gian sống tại [Moskva](http://vi.wikipedia.org/wiki/Moskva), ông gặp người vợ tương lai, [Raisa](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Raisa_Maksimovna_Gorbachyova&action=edit&redlink=1). Họ làm đám cưới tháng 9 năm 1953 và trở về quê hương của Gorbachyov ở Stavropol, phía nam nước Nga, sau khi ông tốt nghiệp năm 1955.
Gorbachyov gia nhập Đảng Cộng sản Liên xô năm 1952 khi 21 tuổi. Năm 1966, ở độ tuổi 35, ông được Học viện nông nghiệp cấp bằng nông học-kinh tế học. Ông bắt đầu thăng tiến nhanh chóng trên con đường sự nghiệp, năm 1970 ông được chỉ định vào chức Thư ký thứ nhất phụ trách nông nghiệp và năm sau trở thành thành viên Ủy ban trung ương. Năm 1972, ông dẫn đầu một đoàn đại biểu Xô viết tới
[Bỉ](http://vi.wikipedia.org/wiki/B%E1%BB%89) và hai năm sau đó, năm 1974 trở thành đại biểu trong [Xô viết tối cao](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=X%C3%B4_vi%E1%BA%BFt_t%E1%BB%91i_cao&action=edit&redlink=1), và Chủ tịch Ủy ban thường trực phụ trách các vấn đề thanh niên.
Năm 1979, Gorbachyov được vào
[Bộ chính trị](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=B%E1%BB%99_Ch%C3%ADnh_tr%E1%BB%8B_U%E1%BB%B7_ban_Trung_%C6%B0%C6%A1ng_%C4%90%E1%BA%A3ng_C%E1%BB%99ng_s%E1%BA%A3n_Li%C3%AAn_X%C3%B4&action=edit&redlink=1). Ở đó, ông được [Yuri Vladimirovich Andropov](http://vi.wikipedia.org/wiki/Yuri_Vladimirovich_Andropov), lãnh đạo [KGB](http://vi.wikipedia.org/wiki/KGB), một người cũng xuất thân từ vùng Stavropol đỡ đầu và tiếp tục thăng tiến trong khoảng thời gian ngắn Andropov nắm quyền lãnh đạo đảng trước khi Andropov mất năm 1984. Chịu trách nhiệm quản lý nhân sự, cùng với Andropov, ông đã thay đổi 20% quan chức cao cấp, các bộ trưởng trong chính phủ cũng như các thống đốc địa phương bằng những người trẻ tuổi. Trong thời gian này [Grigory Vasilyevich Romanov](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Grigory_Vasilyevich_Romanov&action=edit&redlink=1), [Nikolai Ivanovich Ryzkov](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Nikolai_Ivanovich_Ryzkov&action=edit&redlink=1) và [Yegor Kuzmich Ligachev](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Yegor_Kuzmich_Ligachev&action=edit&redlink=1) bắt đầu được cất nhắc. Ryzhkov và Ligachev là những đồng minh thân cận của Gorbachyov, Ryzhkov về vấn đề kinh tế, Ligachev phụ trách nhân sự. Ông cũng có quan hệ thân thiết với [Konstantin Ustinovich Chernenko](http://vi.wikipedia.org/wiki/Konstantin_Ustinovich_Chernenko), người thay thế Andropov khi ông này còn giữ chức Thư ký thứ hai . [1]
Các chức vụ mới bên trong Đảng Cộng sản Liên xô khiến ông có nhiều cơ hội đi ra nước ngoài và nó đã gây ảnh hưởng to lớn tới những quan điểm chính trị, xã hội của ông sau này khi lãnh đạo đất nước. Năm 1975, ông dẫn đầu một phái đoàn tới
[Tây Đức](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%C3%A2y_%C4%90%E1%BB%A9c), và vào năm 1983 dẫn đầu một đoàn đại biểu Xô viết tới [Canada](http://vi.wikipedia.org/wiki/Canada) gặp [Thủ tướng](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%A7_t%C6%B0%E1%BB%9Bng_Canada) [Pierre Trudeau](http://vi.wikipedia.org/wiki/Pierre_Trudeau) và các thành viên [Hạ viện](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=H%E1%BA%A1_vi%E1%BB%87n_Canada&action=edit&redlink=1) cũng như [Thượng viện Canada](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Th%C6%B0%E1%BB%A3ng_vi%E1%BB%87n_Canada&action=edit&redlink=1). Năm 1984, ông tới [Anh](http://vi.wikipedia.org/wiki/Anh), tại đây ông đã gặp [Thủ tướng](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%A7_t%C6%B0%E1%BB%9Bng_Anh) [Margaret Thatcher](http://vi.wikipedia.org/wiki/Margaret_Thatcher).
## Tổng bí thư Đảng Cộng sản Liên Xô
Ngay khi Chernenko qua đời, Mikhail Sergeyevich Gorbachyov, khi ấy 54 tuổi, được bầu làm Tổng bí thư Đảng Cộng sản Liên Xô ngày
[11 tháng 3](http://vi.wikipedia.org/wiki/11_th%C3%A1ng_3) năm [1985](http://vi.wikipedia.org/wiki/1985). Ông trở thành lãnh tụ đầu tiên của đảng sinh ra sau cuộc [Cách mạng Nga năm 1917](http://vi.wikipedia.org/wiki/C%C3%A1ch_m%E1%BA%A1ng_Nga_%281917%29).
Trên thực tế là người nắm quyền lãnh đạo Liên bang Xô viết, ông đã tìm cách cải cách tình trạng trì trệ của đảng Cộng sản cũng như của nền kinh tế bằng cách đưa ra các mô hình
* (“mở cửa”), glasnost* *(“cải tổ”) và* [perestroika](http://vi.wikipedia.org/wiki/Perestroika) *(“tăng tốc”, phát triển kinh tế), những chương trình này bắt đầu được đưa ra tại Đại hội lần thứ 27 Đảng Cộng sản Liên Xô tháng 2 năm 1986.* [uskoreniye](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Uskoreniye&action=edit&redlink=1)
### Cải cách trong nước
Trong nước, Gorbachyov áp dụng các cải cách kinh tế mà ông hy vọng qua đó cải thiện đời sống nhân dân, năng suất sản xuất của công nhân qua chương trình
*perestroika* của ông. Tuy nhiên, nhiều biện pháp cải cách của ông bị những thành viên lãnh đạo cộng sản bên trong chính phủ Xô viết vào thời điểm ấy coi là cực đoan.
Năm 1985, Gorbachyov thông báo rằng
[kinh tế](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=H%E1%BB%87_th%E1%BB%91ng_kinh_t%E1%BA%BF&action=edit&redlink=1) Xô viết đang bị sa lầy và rằng việc tái tổ chức là cần thiết. Ban đầu, các cải cách của ông được gọi là “ [uskoreniye](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Uskoreniye&action=edit&redlink=1)” (tăng tốc) nhưng sau này thuật ngữ “ [perestroika](http://vi.wikipedia.org/wiki/Perestroika)” (cải tổ) trở nên phổ biến hơn.
Gorbachyov không phải được tự do hành động. Dù kỷ nguyên
[Brezhnev](http://vi.wikipedia.org/wiki/Leonid_Ilyich_Brezhnev) thường được coi là một thời kỳ đình trệ kinh tế, một số thử nghiệm kinh tế (đặc biệt trong việc tổ chức các doanh nghiệp, và liên doanh với phương Tây) cũng đã diễn ra. Một số ý tưởng của những nhà cải cách bị các giám đốc doanh nghiệp có tư tưởng kỹ trị, không đồng tình, họ thường sử dụng các cơ sở của Liên đoàn Cộng sản trẻ làm nơi bàn bạc. Cái gọi là “Thế hệ Komsomol” là những người dễ tiếp thu tư tưởng của Gorbachyov nhất, họ cũng là những người hình thành nên thế hệ nhà kinh doanh, nhà chính trị thời hậu Xô viết, đặc biệt tại [Các nước vùng Baltic](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=C%C3%A1c_n%C6%B0%E1%BB%9Bc_v%C3%B9ng_Baltic&action=edit&redlink=1).
Cải cách đầu tiên được đưa ra thời Gorbachyov là cải cách rượu năm 1985, có mục đích ngăn chặn
[chứng nghiện rượu](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ch%E1%BB%A9ng_nghi%E1%BB%87n_r%C6%B0%E1%BB%A3u) đang ngày càng phát triển ở [Liên bang Xô viết](http://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_X%C3%B4). Giá các loại [vodka](http://vi.wikipedia.org/wiki/Vodka), [rượu](http://vi.wikipedia.org/wiki/R%C6%B0%E1%BB%A3u) và [bia](http://vi.wikipedia.org/wiki/Bia_%28%C4%91%E1%BB%93_u%E1%BB%91ng%29) tăng lên, và việc mua bán chúng cũng bị ngăn cấm. Những ai uống rượu tại nơi làm việc cũng như nơi công cộng sẽ bị truy tố. Uống rượu bia trên tàu tốc hành cũng bị cấm. Nhiều nhà máy [rượu vang](http://vi.wikipedia.org/wiki/R%C6%B0%E1%BB%A3u_vang) nổi tiếng bị đóng cửa. Những cảnh uống rượu bị cắt khỏi các bộ [phim](http://vi.wikipedia.org/wiki/Phim_%28%C4%91%E1%BB%8Bnh_h%C6%B0%E1%BB%9Bng%29). Cuộc cải cách không mang lại một hiệu quả rõ rệt nào đối với chứng nghiện rượu trong nước, nhưng về mặt kinh tế, nó là một cú đánh mạnh vào ngân khố quốc gia (theo [Alexander Nikolaevich Yakovlev](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Alexander_Nikolaevich_Yakovlev&action=edit&redlink=1) con số thiệt hại khoảng 100 tỷ rúp) vì việc sản xuất rượu đã được chuyển sang cho nền kinh tế [chợ đen](http://vi.wikipedia.org/wiki/Kinh_t%E1%BA%BF_ng%E1%BA%A7m). Cải cách rượu là một trong những hành động đầu tiên kéo theo một chuỗi sự kiện chỉ chấm dứt cùng với sự chấm dứt của Liên bang Xô viết và sự khủng hoảng kinh tế sâu sắc bên trong [CIS](http://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_%C4%91%E1%BB%93ng_c%C3%A1c_Qu%E1%BB%91c_gia_%C4%90%E1%BB%99c_l%E1%BA%ADp) mới được thành lập sáu năm sau đó [. [cần dẫn nguồn](http://vi.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Ch%C3%BA_th%C3%ADch_ngu%E1%BB%93n_g%E1%BB%91c)] [Luật Hợp tác xã](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Lu%E1%BA%ADt_H%E1%BB%A3p_t%C3%A1c_x%C3%A3&action=edit&redlink=1) được ban hành tháng 5 năm 1988 có lẽ là cải cách cấp tiến nhất trong số những cải cách kinh tế thời đầu kỷ nguyên Gorbachyov. Lần đầu tiên kể từ thời [Chính sách kinh tế mới](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ch%C3%ADnh_s%C3%A1ch_kinh_t%E1%BA%BF_m%E1%BB%9Bi) của [Vladimir Ilyich Lenin](http://vi.wikipedia.org/wiki/Vladimir_Ilyich_Lenin), luật cho phép người dân sở hữu các doanh nghiệp tư nhân trong lĩnh vực dịch vụ, sản xuất và thương mại với nước ngoài. Ban đầu luật áp dụng mức thuế cao và hạn chế doanh nghiệp sử dụng nhân công, nhưng sau này nó đã được sửa đổi nhằm tránh cản trở hoạt động của lĩnh vực tư nhân. Nhờ điều luật này, các nhà hàng, cửa hiệu, các nhà máy sản xuất đã phát triển trở thành một thành phần trong xã hội Xô viết. Cần lưu ý rằng một số nước cộng hòa thuộc liên bang không cần quan tâm tới các quy định hạn chế của luật. Ví dụ, tại [Estonia](http://vi.wikipedia.org/wiki/Estonia), các hợp tác xã được phép cung cấp hàng hóa cho người nước ngoài và được phép quan hệ làm ăn với các công ty nước ngoài.
Các tổ chức công nghiệp rộng lớn trên “Toàn Liên bang” bắt đầu được tái cơ cấu. Ví dụ,
[Aeroflot](http://vi.wikipedia.org/wiki/Aeroflot) được chia thành một số doanh nghiệp độc lập, một số doanh nghiệp đó trở thành hạt nhân hình thành các công ty hàng không tương lai. Các doanh nghiệp tự chủ mới xuất hiện đó được khuyến khích tìm kiếm đầu tư nước ngoài để tái cơ cấu.
Việc Gorbachyov đưa ra chương trình
* khiến người dân có nhiều quyền tự do hơn, như tự do ngôn luận. Đây là một thay đổi căn bản, bởi vị việc giám sát ngôn luận và đàn áp những kẻ chỉ trích chính phủ trước kia là một chính sách căn bản của hệ thống Xô viết. Báo chí ít bị kiểm soát hơn, và hàng ngàn tù nhân chính trị cũng như những nhân vật bất đồng được trả tự do. Mục đích của Gorbachyov khi thực hiện chương trình mở cửa* *mở cửa*là muốn gây áp lực tới những thành viên bảo thủ bên trong Đảng Cộng sản Liên xô, những người phản đối các chính sách tái cơ cấu kinh tế của ông, và ông cũng hy vọng rằng thông qua những biện pháp tự do hoá, các cuộc tranh luận, người dân Xô viết sẽ ủng hộ các sáng kiến cải cách của ông.
Tháng 1 năm 1987, Gorbachyov kêu gọi dân chủ hoá: đưa ra các yếu tố dân chủ như các cuộc bầu cử nhiều ứng cử viên bên trong hệ thống chính trị Xô viết. Tháng 6 năm 1988, tại Hội nghị lần thứ hai bảy của đảng, Gorbachyov đưa ra các cải cách căn bản nhằm giảm sự kiểm soát của đảng đối với các cơ quan chính phủ. Tháng 12 năm 1988, Xô viết tối cao đồng ý thành lập
[Đại hội các đại biểu do nhân dân ủy quyền](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=%C4%90%E1%BA%A1i_h%E1%BB%99i_c%C3%A1c_%C4%91%E1%BA%A1i_bi%E1%BB%83u_do_nh%C3%A2n_d%C3%A2n_%E1%BB%A7y_quy%E1%BB%81n&action=edit&redlink=1), với những thay đổi hiến pháp để biến tổ chức này trở thành một cơ quan lập pháp. Các cuộc bầu cử Đại hội được tổ chức trên toàn Liên bang Xô viết trong tháng 3 và tháng 4 năm 1989. Ngày [15 tháng 3](http://vi.wikipedia.org/wiki/15_th%C3%A1ng_3) năm [1990](http://vi.wikipedia.org/wiki/1990), Gorbachyov được bầu làm [Tổng thống](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=T%E1%BB%95ng_th%E1%BB%91ng_Li%C3%AAn_bang_X%C3%B4_vi%E1%BA%BFt&action=edit&redlink=1) đầu tiên của Liên bang Xô viết.
### Truyền bá “Tư tưởng mới”
Trên trường quốc tế, Gorbachyov tìm cách cải thiện các quan hệ và thương mại với phương Tây. Ông thiết lập những mối quan hệ thân thiết với nhiều nhà lãnh đạo phương Tây, như
[Thủ tướng Đức](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%A7_t%C6%B0%E1%BB%9Bng_%C4%90%E1%BB%A9c) [Helmut Kohl](http://vi.wikipedia.org/wiki/Helmut_Kohl), [Tổng thống Hoa Kỳ](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BB%95ng_th%E1%BB%91ng_Hoa_K%E1%BB%B3) [Ronald Reagan](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ronald_Reagan) và [Thủ tướng Anh](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%A7_t%C6%B0%E1%BB%9Bng_Anh) [Margaret Thatcher](http://vi.wikipedia.org/wiki/Margaret_Thatcher) – người đã đưa ra câu nói nổi tiếng: “Tôi thích ông Gorbachyov – chúng tôi có thể làm việc với nhau.” [[2]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Mikhail_Sergeyevich_Gorbachyov#cite_note-2)
Ngày
[11 tháng 10](http://vi.wikipedia.org/wiki/11_th%C3%A1ng_10) năm [1986](http://vi.wikipedia.org/wiki/1986), Gorbachyov và Reagan gặp gỡ tại [Reykjavík](http://vi.wikipedia.org/wiki/Reykjav%C3%ADk), [Iceland](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iceland) đàm phán về việc giảm trừ [vũ khí hạt nhân](http://vi.wikipedia.org/wiki/V%C5%A9_kh%C3%AD_h%E1%BA%A1t_nh%C3%A2n) tầm trung ở [Châu Âu](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ch%C3%A2u_%C3%82u). Trước sự ngạc nhiên khôn xiết của phái đoàn hai bên, hai người đã đồng ý trên nguyên tắc việc dỡ bỏ các hệ thống vũ khí hạt nhân tầm trung khỏi Châu Âu và cân bằng các giới hạn toàn cầu ở mức 100 đầu đạn vũ khí hạt nhân tầm trung. Thỏa thuận này được cụ thể hóa bằng việc ký kết [Hiệp ước các lực lượng hạt nhân tầm trung](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Hi%E1%BB%87p_%C6%B0%E1%BB%9Bc_c%C3%A1c_l%E1%BB%B1c_l%C6%B0%E1%BB%A3ng_h%E1%BA%A1t_nh%C3%A2n_t%E1%BA%A7m_trung&action=edit&redlink=1) (INF) năm 1987.
Tháng 2 năm 1988, Gorbachyov thông báo việc rút các lực lượng Xô viết ra khỏi
[Afghanistan](http://vi.wikipedia.org/wiki/Afghanistan). Việc rút quân hoàn thành năm sau đó, dù cuộc nội chiến vẫn tiếp diễn khi quân [Mujahedin](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Mujahedin&action=edit&redlink=1) lật đổ chính quyền [Najibullah](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Mohammad_Najibullah&action=edit&redlink=1) thân Xô viết. Ước tính 15.000 lính Xô viết đã thiệt mạng trong khoảng thời gian từ 1979 tới 1989 trong cuộc xung đột này. ( *Xem Chiến tranh Xô viết tại Afghanistan*)
Cũng trong năm 1988, Gorbachyov thông báo rằng Liên bang Xô viết sẽ từ bỏ
[Học thuyết Brezhnev](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%E1%BB%8Dc_thuy%E1%BA%BFt_Brezhnev), và cho phép các quốc gia khối [Đông Âu](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%C3%B4ng_%C3%82u) tự quyết các vấn đề bên trong của mình. Được người phát ngôn Bộ Ngoại giao chính quyền Gorbachyov, [Gennadi Gerasimov](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Gennadi_Gerasimov&action=edit&redlink=1), gọi đùa là “ [Học thuyết Sinatra](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%E1%BB%8Dc_thuy%E1%BA%BFt_Sinatra)“, chính sách không can thiệp vào công việc nội bộ của các nước thuộc [khối Warszawa](http://vi.wikipedia.org/wiki/Kh%E1%BB%91i_Warszawa) cho thấy những cải cách trọng yếu nhất trong chính sách đối ngoại của Gorbachyov. Việc Moskva từ bỏ Học thuyết Brezhnev dẫn tới một làn sóng cách mạng tại Đông Âu trong suốt năm 1989, dẫn tới sự sụp đổ của chủ nghĩa cộng sản. Trừ [România](http://vi.wikipedia.org/wiki/Rom%C3%A2nia), các cuộc cách mạng chống lại các chính quyền thân Xô viết đều diễn ra trong hòa bình. ( *Xem Các cuộc cách mạng năm 1989*)
Việc Xô viết nới lỏng kiểm soát Đông Âu đã hoàn toàn chấm dứt
[Chiến tranh Lạnh](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_L%E1%BA%A1nh), và vì thế, Gorbachyov được trao [Giải Nobel Hòa bình](http://vi.wikipedia.org/wiki/Gi%E1%BA%A3i_Nobel_H%C3%B2a_b%C3%ACnh) ngày [15 tháng 10](http://vi.wikipedia.org/wiki/15_th%C3%A1ng_10), [1990](http://vi.wikipedia.org/wiki/1990).
### Đảo chính và sụp đổ
Trong khi những sáng kiến chính trị của Gorbachyov mang lại hiệu quả tốt cho
[tự do](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BB%B1_do_ch%C3%ADnh_tr%E1%BB%8B) và [dân chủ](http://vi.wikipedia.org/wiki/D%C3%A2n_ch%E1%BB%A7) tại Liên bang Xô viết và Đông Âu, thì chính sách kinh tế của chính phủ này lại dần đưa đất nước tới bờ vực thảm hoạ. Tới cuối [thập niên 1980](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BA%ADp_ni%C3%AAn_1980), tình trạng khan hiếm các loại thực phẩm chủ yếu ( [thịt](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%8Bt), [đường](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%C6%B0%E1%BB%9Dng_%28ch%E1%BA%A5t%29)) ở mức nghiêm trọng dẫn tới việc tái lập hệ thống phân phối thời chiến tranh sử dụng tem phiếu hạn chế mỗi người dân chỉ được tiêu thụ sản phẩm ở một mức nào đó mỗi tháng. So với năm 1985, thâm hụt ngân sách nhà nước tăng từ 0 lên 109 tỉ rúp; dự trữ [vàng](http://vi.wikipedia.org/wiki/V%C3%A0ng) giảm từ 2.000 xuống 200 tấn; và nợ nước ngoài tăng từ 0 tới 120 tỷ Đô la.
Hơn nữa, quá trình dân chủ hóa Liên bang Xô viết và Đông Âu đã làm xói mòn nghiêm trọng quyền lực của Đảng Cộng sản Liên xô và chính Gorbachyov. Việc Gorbachyov nới lỏng hệ thống
[kiểm duyệt](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ki%E1%BB%83m_duy%E1%BB%87t) và những nỗ lực của ông nhằm mở cửa chính trị hơn nữa đã mang lại những hiệu ứng khó lường như sự phục hồi [chủ nghĩa quốc gia](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ch%E1%BB%A7_ngh%C4%A9a_d%C3%A2n_t%E1%BB%99c) từ lâu từng bị đàn áp và tình cảm chống Nga bên trong [các nước Cộng hoà](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=C%C3%A1c_n%C6%B0%E1%BB%9Bc_c%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_thu%E1%BB%99c_Li%C3%AAn_bang_x%C3%B4_vi%E1%BA%BFt&action=edit&redlink=1). Những lời kêu gọi giành lấy quy chế độc lập rộng lớn hơn nữa khỏi Moskva ngày càng tăng, đặc biệt tại [Các nước cộng hòa vùng Baltic](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=C%C3%A1c_n%C6%B0%E1%BB%9Bc_c%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_v%C3%B9ng_Baltic&action=edit&redlink=1) gồm [Estonia](http://vi.wikipedia.org/wiki/Estonia), [Litva](http://vi.wikipedia.org/wiki/Litva) và [Latvia](http://vi.wikipedia.org/wiki/Latvia), những nước đã bị [Stalin](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin) sáp nhập vào Liên bang Xô viết năm 1940. Những phong trào quốc gia bên trong các nước Cộng hòa như [Gruzia](http://vi.wikipedia.org/wiki/Gruzia), [Ukraina](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ukraina), [Armenia](http://vi.wikipedia.org/wiki/Armenia) và [Azerbaijan](http://vi.wikipedia.org/wiki/Azerbaijan) cũng không ngừng lớn mạnh. Gorbachyov đã tạo ra một lực lượng sau này chính là kẻ tiêu diệt Liên bang Xô viết.
Ngày 10 tháng 1 năm 1991 Mikhail Sergeyevich Gorbachyov đưa ra tối hậu thư yêu cầu Hội đồng tối cao Litva tái lập tính pháp lý của hiến pháp Xô viết tại nước này và thu hồi mọi đạo luật không hợp hiến. Ngày hôm sau Gorbachyov cho phép
[quân đội Xô viết tìm cách lật đổ chính phủ Litva](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Nh%E1%BB%AFng_s%E1%BB%B1_ki%E1%BB%87n_th%C3%A1ng_1&action=edit&redlink=1). Hậu quả của sự kiện này, ít nhất 14 thường dân thiệt mạng và hơn 600 người bị thương trong các ngày 11-13 tháng 1 năm 1991 tại [Vilnius](http://vi.wikipedia.org/wiki/Vilnius), Litva. Phản ứng mạnh mẽ của phương Tây và các hoạt động của các lực lượng dân chủ Nga khiến tổng thống và chính phủ Liên bang Xô viết rơi vào tình thế khó xử và tin tức về những hành động ủng hộ Litva từ các quốc gia dân chủ phương Tây bắt đầu xuất hiện.
Hành động của Gorbachyov nhằm ngăn cản chủ nghĩa li khai từ các nước cộng hòa là đưa ra một hiệp ước liên bang mới với mục tiêu thành lập một nhà nước liên bang tự nguyện và dân chủ hóa thực sự. Hiệp ước liên bang mới được các nước cộng hòa vùng
[Trung Á](http://vi.wikipedia.org/wiki/Trung_%C3%81), những nước cần tới sức mạnh kinh tế và các thị trường của Liên bang cho sự phát triển thịnh vượng của mình, ủng hộ mạnh mẽ. Tuy nhiên, những nhà cải cách cấp tiến hơn như [Tổng thống Nga](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BB%95ng_th%E1%BB%91ng_Nga) [Boris Nikolayevich Yeltsin](http://vi.wikipedia.org/wiki/Boris_Nikolayevich_Yeltsin), ngày càng tin tưởng rằng sự chuyển tiếp nhanh chóng sang một nền [kinh tế thị trường](http://vi.wikipedia.org/wiki/Kinh_t%E1%BA%BF_th%E1%BB%8B_tr%C6%B0%E1%BB%9Dng) là cần thiết và sẵn sàng chấp nhận sự tan rã của Liên bang Xô viết nếu điều đó là cần thiết để hoàn thành các mục tiêu của họ.
Trái với sự thờ ơ của những người theo phe cải cách với Hiệp ước liên bang mới, những người cộng sản cứng rắn, vẫn là một lực lượng mạnh bên trong đảng cộng sản và quân đội, hoàn toàn phản đối bất kỳ điều gì có thể dẫn tới sự tan rã đất nước Xô viết. Buổi tối diễn ra lễ ký kết, những người thuộc phe cứng rắn đã hành động.
Phe cứng rắn bên trong bộ máy lãnh đạo Xô viết tiến hành
[Vụ đảo chính tháng 8](http://vi.wikipedia.org/wiki/Cu%E1%BB%99c_%C4%91%E1%BA%A3o_ch%C3%ADnh_X%C3%B4_vi%E1%BA%BFt_n%C4%83m_1991) năm 1991 trong nỗ lực nhằm loại bỏ Gorbachev khỏi cơ cấu quyền lực và ngăn chặn sự ký kết hiệp ước liên bang. Trong lúc ấy, Gorbachyov bị quản thúc ba ngày (19 đến 21 tháng 8) trong một [ngôi nhà nông thôn](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ng%C3%B4i_nh%C3%A0_n%C3%B4ng_th%C3%B4n&action=edit&redlink=1) ở [Krym](http://vi.wikipedia.org/wiki/Krym) trước khi được trả tự do và thu hồi quyền lực. Tuy nhiên, ngay khi trở về, Gorbachyov thấy rằng cả nhà nước liên bang lẫn các cơ cấu quyền lực Nga đều không còn chú ý tới các mệnh lệnh của ông và quyền lực thật sự đã rơi vào tay Yeltsin, người đã tiêu diệt cuộc đảo chính. Hơn nữa, Gorbachyov bị buộc phải hạ bệ một số lớn các thành viên bên trong Bộ chính trị của mình, và trong nhiều trường hợp, bắt giữ họ. Những cuộc bắt giữ với lý do phản bội đó gồm cả “ [Bè lũ tám tên](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=B%C3%A8_l%C5%A9_t%C3%A1m_t%C3%AAn_%28Li%C3%AAn_bang_X%C3%B4_vi%E1%BA%BFt%29&action=edit&redlink=1)” lãnh đạo cuộc đảo chính.
Gorbachyov đã có ý định giữ Đảng Cộng sản Liên xô là một đảng thống nhất nhưng đưa nó đi theo con đường
[dân chủ xã hội](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ch%E1%BB%A7_ngh%C4%A9a_x%C3%A3_h%E1%BB%99i-d%C3%A2n_ch%E1%BB%A7). Những mâu thuẫn vốn có của cách tiếp cận này – được Lenin ca ngợi, theo hình mẫu xã hội của [Thụy Điển](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%A5y_%C4%90i%E1%BB%83n) và tìm cách buộc cách nước vùng Baltic phải nằm trong Liên bang bằng sức mạnh vũ lực – rất khó thực hiện. Nhưng khi Đảng Cộng sản Liên xô bị đặt ra ngoài vòng pháp luật sau vụ đảo chính tháng 8, Gorbachyov bị bỏ lại, không còn chút quyền lực nào đối với các lực lượng vũ trang. Cuối cùng Yeltsin giành được tín nhiệm của quân đội với những lời hứa về tiền bạc. Sau chót Gorbachyov từ chức ngày [25 tháng 12](http://vi.wikipedia.org/wiki/25_th%C3%A1ng_12) năm [1991](http://vi.wikipedia.org/wiki/1991) khi Liên bang Xô viết chính thức tan rã.
## Hoạt động chính trị sau khi từ chức
Gorbachyov đã thành lập Quỹ Gorbachyov
năm 1992. Năm 1993, ông cũng thành lập [3] [Chữ thập xanh quốc tế](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ch%E1%BB%AF_th%E1%BA%ADp_xanh_qu%E1%BB%91c_t%E1%BA%BF&action=edit&redlink=1), cùng với tổ chức này ông là một trong ba nhà tài trợ cho [Hiến chương Trái đất](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Hi%E1%BA%BFn_ch%C6%B0%C6%A1ng_Tr%C3%A1i_%C4%91%E1%BA%A5t&action=edit&redlink=1). Ông cũng là một thành viên [Câu lạc bộ Rome](http://vi.wikipedia.org/wiki/C%C3%A2u_l%E1%BA%A1c_b%E1%BB%99_Rome).
Năm 1995 Gorbachyov được
[Đại học Durham](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%A1i_h%E1%BB%8Dc_Durham) trao bằng Tiến sĩ danh dự vì đóng góp của mình cho “sự nghiệp khoan dung chính trị và chấm dứt xung đột kiểu chiến tranh lạnh” . [4]
Năm 1996, Gorbachyov chạy đua chức Tổng thống Nga nhưng chỉ nhận được khoảng 1% phiếu bầu, có lẽ vì sự thù ghét ông sau khi Liên bang Xô viết sụp đổ. Trong khi đi vận động tranh cử, ông đã bị một người đàn ông vô danh đấm vào mặt.
Năm 1997, Gorbachyov đóng vai trong một đoạn phim quảng cáo
[Pizza Hut](http://vi.wikipedia.org/wiki/Pizza_Hut) tại Hoa Kỳ để kiếm tiền cho [Perestroika Archives](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Perestroika_Archives&action=edit&redlink=1).
Ngày
[26 tháng 11](http://vi.wikipedia.org/wiki/26_th%C3%A1ng_11) năm [2001](http://vi.wikipedia.org/wiki/2001), Gorbachyov thành lập [Đảng dân chủ xã hội Nga](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=%C4%90%E1%BA%A3ng_d%C3%A2n_ch%E1%BB%A7_x%C3%A3_h%E1%BB%99i_Nga&action=edit&redlink=1)— là một liên minh giữa nhiều đảng dân chủ xã hội ở Nga. Ông đã từ chức lãnh đạo đảng tháng 5 năm 2004 sau khi có bất đồng với chủ tịch đảng về đường lối chạy đua trong cuộc bầu cử tháng 12 năm 2003.
Đầu năm 2004, Gorbachyov đăng ký nhãn hiệu loại
[rượu vang đỏ](http://vi.wikipedia.org/wiki/R%C6%B0%E1%BB%A3u_vang_%C4%91%E1%BB%8F) mang nhãn [cái bớt](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=C%C3%A1i_b%E1%BB%9Bt&action=edit&redlink=1) của mình, sau khi một công ty [vodka](http://vi.wikipedia.org/wiki/Vodka) đưa cái bớt này lên nhãn một trong các loại sản phẩm của mình để lợi dụng sự nổi tiếng của nó. Công ty này hiện không còn sử dụng mác đó nữa . [5]
Tháng 6 năm 2004, Gorbachyov đại diện cho nước Nga tại
[lễ tang Ronald Reagan](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Tang_l%E1%BB%85_qu%E1%BB%91c_gia_d%C3%A0nh_cho_Ronald_Reagan&action=edit&redlink=1).
Tháng 9 năm 2004, sau khi quân du kích
[Chechen](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chechnya) tấn công nước Nga, Tổng thống [Vladimir Vladimirovich Putin](http://vi.wikipedia.org/wiki/Vladimir_Vladimirovich_Putin) đưa ra sáng kiến thay thế các cuộc bầu cử thống đốc địa phương bằng một hệ thống chỉ định trực tiếp từ tổng thống và được hội đồng lập pháp địa phương thông qua. Gorbachyov cùng với Yeltsin chỉ trích hành động của Putin, coi đó là một bước rời xa con đường dân chủ . [6]
Năm 2005, Gorbachyov được trao
[giải thưởng Point Alpha](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Gi%E1%BA%A3i_th%C6%B0%E1%BB%9Fng_Point_Alpha&action=edit&redlink=1) cho vai trò của mình trong việc ủng hộ [thống nhất nước Đức](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%91ng_nh%E1%BA%A5t_n%C6%B0%E1%BB%9Bc_%C4%90%E1%BB%A9c). Ông cũng được [Đại học Münster](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=%C4%90%E1%BA%A1i_h%E1%BB%8Dc_M%C3%BCnster&action=edit&redlink=1) trao bằng Tiến sĩ danh dự Hiện nay ông là hội viên [7] [Câu lạc bộ Madrid](http://vi.wikipedia.org/wiki/C%C3%A2u_l%E1%BA%A1c_b%E1%BB%99_Madrid).
## Di sản
Ở phương Tây Gorbachyov thường có thiện cảm như là người góp phần chấm dứt
[Chiến tranh Lạnh](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_L%E1%BA%A1nh). Ví dụ, tại [Đức](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%A9c), ông được hoan nghênh vì đã đồng ý để sự thống nhất nước Đức diễn ra. Tuy nhiên, tại Nga ông mang tiếng xấu vì bị coi là kẻ làm sụp đổ đất nước và chịu trách nhiệm về cuộc khủng hoảng kinh tế diễn ra sau đó. Tuy vậy, những cuộc điều tra cho thấy phần lớn người Nga hài lòng với những mục tiêu hướng tới các cá nhân của *perestroika*, di sản lập pháp chính của Gorbachyov, và sự tự do mang lại từ quá trình đó.
Chiến tranh tại
[Afghanistan](http://vi.wikipedia.org/wiki/Afghanistan) đã bắt đầu từ cuối [thập niên 1970](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BA%ADp_ni%C3%AAn_1970), làm tiêu mòn các nguồn tài nguyên Xô viết. Cuộc chiến này và nhiều phong trào cách mạng tại các nước vệ tinh của Xô viết (được trợ cấp nhiều từ các chiến dịch bí mật của phương Tây), ví dụ nổi bật nhất là [Ba Lan](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ba_Lan) và Afghanistan, khiến Liên bang Xô viết phải chi ra những khoản tiền lớn nhằm giữ ổn định trật tự và giúp các chính phủ tại đó hoạt động. Một số người cho rằng cuộc chạy đua vũ trang của phương Tây cũng khiến Liên Xô phải chịu những chi phí lớn tới mức, khi cộng thêm các chi phí cho Afghanistan, họ không còn khả năng chi trả nữa. Hạ tầng kinh tế Xô viết rơi vào tình trạng suy sụp đặc biệt nghiêm trọng năm 1985 (khi Gorbachyov lên nắm quyền) và các sự kiện đó có ảnh hưởng to lớn tới những quyết định của Gorbachyov về tự do hoá. Cuối cùng, những nỗ lực nhằm “mở cửa” Liên bang Xô viết là quá chậm chạp, các nước vệ tinh cũng phải chịu một phần trách nhiệm, dẫn tới sự chấm dứt tồn tại của một giai đoạn đối đầu dài 50 năm giữa Đông và Tây.
Trái lại, những người khác, đặc biệt những người sống ở Liên Xô cũ, tin rằng Liên bang Xô viết không phải ở tình trạng khủng hoảng kinh tế tồi tệ như đã từng được tuyên bố và coi Gorbachyov là một chính trị gia kém cỏi, người đã đưa ra những cải cách sai lầm. Ông bị coi là phải chịu trách nhiệm cho sự tan rã của Liên Xô, dẫn đến sự hỗn loạn kinh tế và chính trị ở Nga và không gian hậu Xô viết trong những năm 1990.
Trong những năm cuối đời,
[Lazar Moiseyevich Kaganovich](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Lazar_Moiseyevich_Kaganovich&action=edit&redlink=1) đã nói trong một cuộc phỏng vấn rằng thời kỳ cầm quyền của Gorbachyov chính là sự phá hủy trực tiếp đất nước. Năm 2012, tổ chức Liên minh các công dân Nga còn nộp đơn kiện Gorbachyov với tội danh Phản bội Tổ quốc. [[8]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Mikhail_Sergeyevich_Gorbachyov#cite_note-8)
## Chuyện ngoài lề
- Ở phương Tây, Gorbachyov thường được gọi là “Gorby”, một phần bởi vì mọi người cho rằng ông kém phần
[mộc mạc](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=M%E1%BB%99c_m%E1%BA%A1c&action=edit&redlink=1)so với những người tiền nhiệm.
- Khi viết trong
[tiếng Anh](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Anh), chữ *trong tên ông thường được thay bằng chữ* [ё](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Yo_%28k%C3%BD_t%E1%BB%B1_Cyrill%29&action=edit&redlink=1) *thành* [е](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ye_%28k%C3%BD_t%E1%BB%B1_Cyrill%29&action=edit&redlink=1) *Gorbachev*dù nó thường được đánh vần thành *Gorbachyov*.
- Năm 1987, Gorbachyov thấy rằng các chính sách tự do hoá
*glasnost*và *perestroika*rất giống với các tư tưởng của [Alexander Dubček](http://vi.wikipedia.org/wiki/Alexander_Dub%C4%8Dek)trong cuốn “Chủ nghĩa xã hội mang khuôn mặt người”. Khi được hỏi cái gì là điều khác biệt giữa [Mùa xuân Praha](http://vi.wikipedia.org/wiki/M%C3%B9a_xu%C3%A2n_Praha)và các cuộc cải cách của ông, Gorbachev đã trả lời, “Mười chín năm” . [[9]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Mikhail_Sergeyevich_Gorbachyov#cite_note-9)
- Năm 1989, trong một chuyến viếng thăm chính thức tới
[Trung Quốc](http://vi.wikipedia.org/wiki/Trung_Qu%E1%BB%91c)khi [Sự kiện Thiên An Môn](http://vi.wikipedia.org/wiki/S%E1%BB%B1_ki%E1%BB%87n_Thi%C3%AAn_An_M%C3%B4n)đang diễn ra, một thời gian ngắn trước khi thiết quân luật được ban hành ở [Bắc Kinh](http://vi.wikipedia.org/wiki/B%E1%BA%AFc_Kinh), Gorbachyov được hỏi về ý kiến của ông về [Vạn lý trường thành](http://vi.wikipedia.org/wiki/V%E1%BA%A1n_L%C3%BD_Tr%C6%B0%E1%BB%9Dng_Th%C3%A0nh): “Đó là một công trình đẹp”, ông nói, “nhưng đã có quá nhiều bức tường giữa con người”. Một nhà báo hỏi, “Ông có muốn [Bức tường Berlin](http://vi.wikipedia.org/wiki/B%E1%BB%A9c_t%C6%B0%E1%BB%9Dng_Berlin)bị phá bỏ?” Gorbachyov trả lời rất nghiêm túc, “Tại sao không?”
- Gorbachyov được xếp hạng #95 trong
[Danh sách những khuôn mặt có ảnh hưởng nhất trong lịch sử](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=The_100&action=edit&redlink=1)của [Michael H. Hart](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Michael_H._Hart&action=edit&redlink=1).
- Gorbachyov hiện đang sống tại
[Bielefeld](http://vi.wikipedia.org/wiki/Bielefeld).
### Tình cảm tôn giáo
Khi ra đời Mikhail Sergeyevich Gorbachyov chịu rửa tội của Nhà thờ
[Chính Thống giáo Nga](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ch%C3%ADnh_Th%E1%BB%91ng_gi%C3%A1o_Nga) nhưng ông là [người vô thần](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ch%E1%BB%A7_ngh%C4%A9a_v%C3%B4_th%E1%BA%A7n). Ông đã kêu gọi đưa ra các bộ luật tự do tôn giáo tại Liên Xô cũ.
M. S. Gorbachyov cũng thể hiện một số quan điểm phiếm thần khi nói, trong một cuộc phỏng vấn với tạp chí
*Resurgence*:
|“||
|Thiên nhiên là vị thánh của tôi. |”|
Cuối buổi phỏng vấn tháng 11 năm 1996 trên CSPAN’s Booknotes, Gorbachyov đã miêu tả các kế hoạch của mình cho những cuốn sách trong tương lai. Ông đã nói về Chúa như sau:
|“||“Tôi không biết Chúa sẽ trao cho mình bao nhiêu tuổi, [hay] các kế hoạch của Chúa như thế nào.||”|
### Vết chàm
Gorbachyov là người nổi tiếng nhất thời hiện đại có
[vết chàm](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=V%E1%BA%BFt_ch%C3%A0m&action=edit&redlink=1) nhìn thấy được. [Vết bớt](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=V%E1%BA%BFt_b%E1%BB%9Bt&action=edit&redlink=1) màu đỏ trên cái trán hói của ông là nguồn gốc nhiều ý châm biếm trong giới phê bình và biếm hoạ. (Trong số những bức ảnh chính thức của ông ít nhất có một bức với vết chàm bị xóa đi.) Trái với một số dư luận, nó không phải là [rosacea](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Rosacea&action=edit&redlink=1). Vết bớt này và hai ngón tay cụt trên bàn tay trái của Yeltsin đã được một số người (bất mãn vì sự cầm quyền của họ) so sánh với một đoạn trong [Kinh thánh](http://vi.wikipedia.org/wiki/Kinh_Th%C3%A1nh) nói rằng [Satan](http://vi.wikipedia.org/wiki/Satan) sẽ đánh dấu những đứa con của mình trên trán và trên bàn tay.
## Tham khảo
**Roxburgh, Angus (1991).** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Mikhail_Sergeyevich_Gorbachyov#cite_ref-1) *The Second Russian Revolution: The Struggle for Power in the Kremlin*. [Luân Đôn](http://vi.wikipedia.org/wiki/Lu%C3%A2n_%C4%90%C3%B4n): BBC Books. [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Mikhail_Sergeyevich_Gorbachyov#cite_ref-2) [“Gorbachev becomes Soviet leader”](http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/march/11/newsid_2538000/2538327.stm). BBC News. Tháng ba năm 1985. Truy cập 22 tháng 5. Đã bỏ qua tham số không rõ
|accessyear=(
[trợ giúp](http://en.wikipedia.org/wiki/Help:CS1_errors#parameter_ignored)); Đã bỏ qua tham số không rõ
|tiếng=(
[trợ giúp](http://en.wikipedia.org/wiki/Help:CS1_errors#parameter_ignored)) [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Mikhail_Sergeyevich_Gorbachyov#cite_ref-3) [Gorbachev Foundation – English](http://www.gorby.ru/) [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Mikhail_Sergeyevich_Gorbachyov#cite_ref-4) [Honorary Doctorate from Durham](http://www.dur.ac.uk/news.service/more.php?item_type=news&itemID=997) [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Mikhail_Sergeyevich_Gorbachyov#cite_ref-5) [“Gorbachev to Trademark His Forehead”](http://www.newsmax.com/archives/ic/2004/2/2/171247.shtml). NewsMax.Com. Tháng hai năm 2004. Truy cập 22 tháng 5. Đã bỏ qua tham số không rõ
|accessyear=(
[trợ giúp](http://en.wikipedia.org/wiki/Help:CS1_errors#parameter_ignored)) [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Mikhail_Sergeyevich_Gorbachyov#cite_ref-6) [“Mikhail Gorbachev on Putin’s Reforms: “A Step Back from Democracy””](http://www.mosnews.com/column/2004/09/16/gorbachev.shtml). MosNews. Tháng chín năm 2004. Truy cập 22 tháng 5. Đã bỏ qua tham số không rõ
|tiếng=(
[trợ giúp](http://en.wikipedia.org/wiki/Help:CS1_errors#parameter_ignored)); Đã bỏ qua tham số không rõ
|accessyear=(
[trợ giúp](http://en.wikipedia.org/wiki/Help:CS1_errors#parameter_ignored)) [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Mikhail_Sergeyevich_Gorbachyov#cite_ref-7) [“Reunification Politicians Accept Prize”](http://www.dw-world.de/dw/article/0,2144,1619484,00.html)( [HTML](http://vi.wikipedia.org/wiki/HTML)). Deutsche Welle. Tháng sáu năm 2005. Truy cập 2 tháng 5. Đã bỏ qua tham số không rõ
|tiếng=(
[trợ giúp](http://en.wikipedia.org/wiki/Help:CS1_errors#parameter_ignored)); Đã bỏ qua tham số không rõ
|accessyear=(
[trợ giúp](http://en.wikipedia.org/wiki/Help:CS1_errors#parameter_ignored)) [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Mikhail_Sergeyevich_Gorbachyov#cite_ref-8) [http://rt.com/politics/gorbachev-high-treason-trial-175/](http://rt.com/politics/gorbachev-high-treason-trial-175/) **Almond, Mark (2002).** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Mikhail_Sergeyevich_Gorbachyov#cite_ref-9) *Uprising: Political Upheavals that have Shaped the World*. London: Mitchell Beazley.
## Xem thêm
[Liên bang Xô viết](http://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_X%C3%B4) [Hiến chương Trái đất](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Hi%E1%BA%BFn_ch%C6%B0%C6%A1ng_Tr%C3%A1i_%C4%91%E1%BA%A5t&action=edit&redlink=1) [Raisa Maksimovna Gorbachyova](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Raisa_Maksimovna_Gorbachyova&action=edit&redlink=1), vợ của Mikhail, chết vì bệnh bạch cầu 1999 [Yuri Gorbachyov](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Yuri_Gorbachyov&action=edit&redlink=1), hoạ sĩ và nhà điêu khắc nổi tiếng Nga-Mỹ, cháu Mikhail Gorbachyov [Alexandr Nikolaevich Yakovlev](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Alexandr_Nikolaevich_Yakovlev&action=edit&redlink=1), cố vấn và đồng minh thân cận của Gorbachyov [Eduard Shevardnadze](http://vi.wikipedia.org/wiki/Eduard_Shevardnadze), đồng minh và bộ trưởng thời Gorbachyov
## Trích dẫn
- “Bạn gọi nó là cái gì khi một đất nước bị cai trị bởi những ông già tham quyền cố vị đến khi chết, [do đó] đất nước rơi vào tình trạng không có một ban lãnh đạo thông thường?”
- “Tôi bắt đầu cảm thấy mong ước về một thứ gì nhiều hơn thế; tôi đã muốn làm một thứ gì đó khiến mọi điều trở nên tốt đẹp hơn.”
- “Nguy hiểm chỉ chờ đợi những người không phản ứng trước cuộc sống.”, thường được trích dẫn sai thành “Những người đến muộn sẽ bị cuộc đời trừng phạt” (Đông Berlin, 7 tháng 10, 1989)
## Đọc thêm
### Nguồn thứ nhất
- Mikhail Gorbachev,
*Perestroika: New Thinking for Our Country and the World*, Perennial Library, Harper & Row, 1988, [ISBN 0-06-091528-5](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0060915285)
- Mikhail Gorbachev,
*Memoirs*, Doubleday, 1996, [ISBN 0-385-48019-9](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0385480199)
- Mikhail Gorbachev
*Moral Lesson of the Twentieth Century*with [Daisaku Ikeda](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Daisaku_Ikeda&action=edit&redlink=1)(2005)
- “At Historic Crossroads: Documents on the December 1989 Malta Summit” in
*Cold War International History Project Bulletin*2001 (12-13): 229-241. Issn: 1071-9652
### Nguồn thứ hai
- Anders Aslund,
*Gorbachev’s Struggle for Economic Reform*Cornell University Press, 1991
- Archie Brown,
*The Gorbachev Factor*, Oxford University Press, 1997, [ISBN 0-19-288052-7](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0192880527)
- Farnham, Barbara. “Reagan and the Gorbachev Revolution: Perceiving the End of Threat”
*Political Science Quarterly*2001 116(2): 225-252. Issn: 0032-3195
- Marshall Goldman,
*What Went Wrong with Perestroika?*W.W. Norton, 1992
- Jackson, William D. “Soviet Reassessment of Ronald Reagan, 1985-1988”
*Political Science Quarterly*1998-1999 113(4): 617-644. Issn: 0032-3195
- Jack Matlock,
*Reagan and Gorbachev: How the Cold War Ended*(2004)
- Jack Matlock,
*Autopsy on an Empire: The American Ambassador’s Account of the Collapse of the Soviet Union*(1995) [David Remnick](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=David_Remnick&action=edit&redlink=1), *(New York: Random House, 1993)_.* [Lenin’s Tomb: The Last Days of the Soviet Empire](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Lenin%27s_Tomb:_The_Last_Days_of_the_Soviet_Empire&action=edit&redlink=1)
- Robert Strayer,
*Why Did the Soviet Union Collapse? Understanding Historical Change*M. E. Sharpe. 1998
## Liên kết ngoài
|
|![]()
[Mikhail Sergeyevich Gorbachyov](http://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Mikhail_Gorbachev?uselang=vi)
|
|![]()
[Wikisource](http://vi.wikipedia.org/wiki/Wikisource)có các tác phẩm gốc nói đến hoặc của: [MikhailGorbachev.org](http://www.mikhailgorbachev.org/) [The Gorbachev Foundation](http://www.gorby.ru/en/default.asp)
- Academy of Achievement Profile
[http://www.achievement.org/autodoc/page/gor0pro-1](http://www.achievement.org/autodoc/page/gor0pro-1)
- Academy of Achievement Biography
[http://www.achievement.org/autodoc/page/gor0bio-1](http://www.achievement.org/autodoc/page/gor0bio-1)
- Academy of Achievement Interview
[http://www.achievement.org/autodoc/page/gor0int-1](http://www.achievement.org/autodoc/page/gor0int-1)
- Academy of Achievement Photo Gallery
[http://www.achievement.org/autodoc/page/gor0gal-1](http://www.achievement.org/autodoc/page/gor0gal-1) [Public Opinion about Gorbachev](http://www.angus-reid.com/polls/index.cfm/fuseaction/searchSimpleResults/iw/1/keyword/gorbachev) [The Encyclopedia of Marxism](http://marxists.org/glossary/), from which parts of this article have been taken. [Green Cross International](http://www.greencrossinternational.net/)official site [Mikhail S. Gorbachev Biography, in Russian](http://sodin-mail.com/homepages/%7Enatalia/nobel_russians/gorbachev/mikhail.htm) [Out in the Cold](http://www.guardian.co.uk/g2/story/0,3604,1432787,00.html)Guardian interview March 8, 2005 [TIME 100 for 2004: Mikhail Gorbachev](http://www.time.com/time/time100/leaders/profile/gorbachev.html) [CNN Cold War – Profile: Mikhail Gorbachev](http://www.cnn.com/SPECIALS/cold.war/kbank/profiles/gorbachev/)from the 1998 series [Biography, talks, tributes and quotes](http://www.writespirit.net/authors/mikhail_gorbachev/) [‘My Ambition was to Liquidate Communism’](http://www.revolutionarydemocracy.org/rdv6n1/gorbach.htm)interview with Gorbachev in Ankara [Mikhail Gorbachev’s Project Syndicate op/eds](http://www.project-syndicate.org/contributors/contributor_comm.php4?id=239) [Commanding Heights: Mikhail Gorbachev](http://www.pbs.org/wgbh/commandingheights/shared/minitextlo/int_mikhailgorbachev.html)PBS interview April, 2001 [USSR – USA: Summit Documents and Materials, Washington May 30 – June 3, 1990](http://gorbachev.booknear.com/)including Mikhail Gorbachev’s interview with Time Magazine
|Tiền nhiệm:
||
|
1985-1991
|Kế nhiệm:
|
|Tiền nhiệm:
||
|
Chủ tịch Xô viết tối cao (1989-1990)
1988-1991
|Kế nhiệm:
|không có (Liên Xô giải thể)
|
|
|
|
[Sinh 1931](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Sinh_1931) [Nhân vật còn sống](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Nh%C3%A2n_v%E1%BA%ADt_c%C3%B2n_s%E1%BB%91ng) [Mikhail Sergeyevich Gorbachov](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Mikhail_Sergeyevich_Gorbachov&action=edit&redlink=1) [Lãnh tụ Liên Xô](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:L%C3%A3nh_t%E1%BB%A5_Li%C3%AAn_X%C3%B4) [Người đoạt giải Nobel Hòa bình](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_%C4%91o%E1%BA%A1t_gi%E1%BA%A3i_Nobel_H%C3%B2a_b%C3%ACnh) [Nhân vật của năm của tạp chí Time](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Nh%C3%A2n_v%E1%BA%ADt_c%E1%BB%A7a_n%C4%83m_c%E1%BB%A7a_t%E1%BA%A1p_ch%C3%AD_Time&action=edit&redlink=1) [Cựu sinh viên Đại học Quốc gia Moskva](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:C%E1%BB%B1u_sinh_vi%C3%AAn_%C4%90%E1%BA%A1i_h%E1%BB%8Dc_Qu%E1%BB%91c_gia_Moskva) [Tổng bí thư Đảng Cộng sản Liên Xô](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:T%E1%BB%95ng_b%C3%AD_th%C6%B0_%C4%90%E1%BA%A3ng_C%E1%BB%99ng_s%E1%BA%A3n_Li%C3%AAn_X%C3%B4) [Chính khách Nga](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Ch%C3%ADnh_kh%C3%A1ch_Nga) [Người Nga đoạt giải Nobel](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Nga_%C4%91o%E1%BA%A1t_gi%E1%BA%A3i_Nobel) [Người cộng sản Nga](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_c%E1%BB%99ng_s%E1%BA%A3n_Nga) **Bài viết mới trên TÌNH YÊU CUỘC SỐNG
** [CNM365, ngày mới nhất bấm vào đây](https://cnm365.wordpress.com/) *c* *ậ* *p nh* *ậ* *t m* *ỗ* *i ngày* [Chào ngày mới 1 tháng 3](https://cnm365.wordpress.com/2016/02/29/chao-ngay-moi-1-thang-3g/) [Đến với bài thơ hay](https://cnm365.wordpress.com/2016/02/29/den-voi-bai-tho-hay-3/) [Chào ngày mới 29 tháng 2](https://cnm365.wordpress.com/2016/02/28/chao-ngay-moi-29-thang-2/) [Trịnh Công Sơn tình yêu cuộc sống](https://cnm365.wordpress.com/2016/02/28/trinh-cong-son-tinh-yeu-cuoc-song/) [Chào ngày mới 28 tháng 2](https://cnm365.wordpress.com/2016/02/27/chao-ngay-moi-28-thang-2-2/) [Đối thoại triết học](https://cnm365.wordpress.com/2016/02/27/doi-thoai-triet-hoc/) [Biển Đông vạn dặm](https://cnm365.wordpress.com/2016/02/27/bien-dong-van-dam-3/) [Chào ngày mới 27 tháng 2](https://cnm365.wordpress.com/2016/02/26/chao-ngay-moi-27-thang-2-2/) [Đọc lại và suy ngẫm](https://cnm365.wordpress.com/2016/02/26/doc-lai-va-suy-ngam-6/) [Ngày mới yêu thương](https://cnm365.wordpress.com/2016/02/26/ngay-moi-yeu-thuong/) [Chào ngày mới 26 tháng 2](https://cnm365.wordpress.com/2016/02/25/chao-ngay-moi-26-thang-2-2/) [Truyện George Washington](https://cnm365.wordpress.com/2016/02/25/truyen-george-washington/) [Chào ngày mới 25 tháng 2](https://cnm365.wordpress.com/2016/02/25/chao-ngay-moi-25-thang-2-2/) [Hà Văn Lâu thung dung đời thường](https://cnm365.wordpress.com/2016/02/24/ha-van-lau-thung-dung-doi-thuong/) [Chào ngày mới 24 tháng 2](https://cnm365.wordpress.com/2016/02/24/chao-ngay-moi-24-thang-2-2/) [Dinh Thống Nhất và Vườn Tao Đàn](https://cnm365.wordpress.com/2016/02/24/dinh-thong-nhat-va-vuon-tao-dan/) [Chào ngày mới 23 tháng 2](https://cnm365.wordpress.com/2016/02/22/chao-ngay-moi-23-thang-2-2/) [Những câu thơ lưu lạc](https://cnm365.wordpress.com/2016/02/22/nhung-cau-tho-luu-lac/) [Đèo Ngang và những tuyệt phẩm thơ cổ](https://cnm365.wordpress.com/2016/02/22/deo-ngang-va-nhung-tuyet-pham-tho-co/) [Chào ngày mới 22 tháng 2](https://cnm365.wordpress.com/2016/02/22/chao-ngay-moi-22-thang-2-2/) [Nhành mai điểm nhấn tinh tế trong thơ Bác](https://cnm365.wordpress.com/2016/02/21/nhanh-mai-diem-nhan-tinh-te-trong-tho-bac/) [“Tầm hữu vị ngộ” Hồ Chí Minh](https://cnm365.wordpress.com/2016/02/21/tam-huu-vi-ngo-ho-chi-minh/) [Chào ngày mới 21 tháng 2](https://cnm365.wordpress.com/2016/02/20/chao-ngay-moi-21-thang-2-2/) [Ta hẹn em uống rượu ngắm trăng](https://cnm365.wordpress.com/2016/02/20/ta-hen-em-uong-ruou-ngam-trang/) [Chào ngày mới 20 tháng 2](https://cnm365.wordpress.com/2016/02/19/chao-ngay-moi-20-thang-2-2/) [Gốc mai vàng trước ngõ](https://cnm365.wordpress.com/2016/02/19/goc-mai-vang-truoc-ngo/) [Chào ngày mới 19 tháng 2](https://cnm365.wordpress.com/category/chao-ngay-moi-19-thang-2/) [Người phát minh chữ viết tiếng Việt](https://cnm365.wordpress.com/2016/02/18/nguoi-phat-minh-chu-viet-tieng-viet/) [Chào ngày mới 18 tháng 2](https://cnm365.wordpress.com/2016/02/18/chao-ngay-moi-18-thang-2-2/) [Bài học lịch sử](https://cnm365.wordpress.com/2016/02/17/bai-hoc-lich-su/) [Chào ngày mới 17 tháng 2](https://cnm365.wordpress.com/2016/02/16/chao-ngay-moi-17-thang-2-2/) [Ngày xuân tập Kiều](https://cnm365.wordpress.com/2016/02/16/ngay-xuan-tap-kieu/) [Ngày mới Mạnh Hạo Nhiên](https://cnm365.wordpress.com/2016/02/15/ngay-moi-manh-hao-nhien/) [Chào ngày mới 16 tháng 2](https://cnm365.wordpress.com/2016/02/15/chao-ngay-moi-16-thang-2-2/) [Cây Lương thực 2.2016](https://cnm365.wordpress.com/2016/02/15/cay-luong-thuc-2-2016-2/) [Chào ngày mới 15 tháng 2](https://cnm365.wordpress.com/category/chao-ngay-moi-15-thang-2/) [Nguyễn Du và Hồ Xuân Hương](https://cnm365.wordpress.com/2016/02/14/nguyen-du-va-ho-xuan-huong/) [Chào ngày mới 14 tháng 2](https://cnm365.wordpress.com/category/chao-ngay-moi-14-thang-2/) [Chào ngày mới 13 tháng 2](https://cnm365.wordpress.com/category/chao-ngay-moi-13-thang-2/) [Chào ngày mới 12 tháng 2](https://cnm365.wordpress.com/category/chao-ngay-moi-12-thang-2/) [Ngày xuân đọc Trạng Trình](https://cnm365.wordpress.com/2016/02/11/ngay-xuan-doc-trang-trinh/) [Chào ngày mới 11 tháng 2](https://cnm365.wordpress.com/2016/02/10/chao-ngay-moi-11-thang-2-2/) [Viếng mộ cha mẹ](https://cnm365.wordpress.com/2016/02/10/vieng-mo-cha-me-2/) [Chào ngày mới 10 tháng 2](https://cnm365.wordpress.com/category/chao-ngay-moi-10-thang-2/) [Thơ xuân](https://cnm365.wordpress.com/2016/02/10/tho-xuan/) [Chào ngày mới 9 tháng 2](https://cnm365.wordpress.com/2016/02/10/cha0-ngay-moi-9-thang-2/) [Nguyễn Du đêm thiêng đọc lại](https://cnm365.wordpress.com/2016/02/09/nguyen-du-dem-thieng-doc-lai/) [Chào ngày mới 8 tháng 2](https://cnm365.wordpress.com/2016/02/08/chao-ngay-moi-8-thang-2-2/) [Bữa cơm gia đình ngày cuối năm](https://cnm365.wordpress.com/2016/02/07/bua-com-gia-dinh-ngay-cuoi-nam/) [Cây Lương thực 2.2016](https://cnm365.wordpress.com/2016/02/07/cay-luong-thuc-2-2016/) [Chào ngày mới 7 tháng 2](https://cnm365.wordpress.com/2016/02/06/chao-ngay-moi-7-thang-2-2/) [Bên lề chính sử](https://cnm365.wordpress.com/2016/02/06/ben-le-chinh-su-7/) [Một trời thương nhớ](https://cnm365.wordpress.com/2016/02/05/mot-troi-thuong-nho/) [Chào ngày mới 6 tháng 2](https://cnm365.wordpress.com/2016/02/05/chao-ngay-moi-6-thang-2-2/) [Chào ngày mới 5 tháng 2](https://cnm365.wordpress.com/2016/02/05/chao-ngay-moi-5-thang-2-2/) [Huyền Trang và Tháp Đại Nhạn](https://cnm365.wordpress.com/2016/02/04/huyen-trang-va-thap-dai-nhan/) [Mark Zuckerberg và Facebook](https://cnm365.wordpress.com/2016/02/04/mark-zuckerberg-va-facebook/) [Chào ngày mới 4 tháng 2](https://cnm365.wordpress.com/category/chao-ngay-moi-4-thang-2/) [Đỗ Tất Lợi danh y Việt Nam](https://cnm365.wordpress.com/2016/02/03/do-tat-loi-danh-y-viet-nam/) [Chào ngày mới 3 tháng 2](https://cnm365.wordpress.com/2016/02/02/chao-ngay-moi-3-thang-2-2/) [Đến với bài thơ hay](https://cnm365.wordpress.com/2016/02/02/den-voi-bai-tho-hay-2/) [Chào ngày mới 2 tháng 2](https://cnm365.wordpress.com/category/chao-ngay-moi-2-thang-2/) [Chào ngày mới 1 tháng 2](https://cnm365.wordpress.com/2016/02/01/chao-ngay-moi-1-thang-2-2/) [Cây Lương thực 1.2016](https://cnm365.wordpress.com/2016/01/31/cay-luong-thuc-1-2016-3/) **Video yêu thích
** [Secret Garden – ✿ First day of spring ✿](http://youtu.be/nayXK6vO0YU)
[Những bài hát hay nhất của Nhạc sĩ Trịnh Công Sơn (25 bài)](https://youtu.be/4Zv3JeOLFDw)
[KimYouTube](http://www.youtube.com/user/hoangkimvietnam) **Trở về trang chính**
[Hoàng Kim](https://hoangkimlong.wordpress.com/) [Ngọc Phương Nam](http://thochocon.wordpress.com/) [Thung dung](https://hoangkimvn.wordpress.com/) [Dạy và học](http://dayvahoc.blogtiengviet.net/) [Cây Lương thực](http://foodcrops.vn/) [Dạy và Học](http://fa.hcmuaf.edu.vn/hoangkim) [Tình yêu cuộc sống](https://cnm365.wordpress.com/) [Kim on LinkedIn](https://www.linkedin.com/in/foodcrops) [Kim on Facebook](https://www.facebook.com/daihocnonglam) [Kim on Twitter](https://twitter.com/hoangkimvietnam)

Vary: Cookie

X-hacker: If you're reading this, you should visit automattic.com/jobs and apply to join the fun, mention this header.

X-ac: 5.dca _dca