text:
CNM365. Chào ngày mới 29 tháng 5. Wikipedia Ngày này năm xưa. Năm 1953 – Edmund Hillary và Tenzing Norgay trở thành những người đầu tiên lên đến đỉnh của Everest. Năm 1453 – Constantinopolis thất thủ: Quân Ottoman dưới quyền Sultan Mehmed II chiếm được Constantinopolis sau 53 ngày bao vây, kết thúc Đế quốc Đông La Mã. Năm 1929 – Ngày sinh Đỗ Quốc Sam (mất năm 2010), Giáo sư, Tiến sĩ Khoa học, nguyên Đại biểu Quốc hội Việt Nam, nguyên Ủy viên Ban Chấp hành Trung ương Đảng Cộng sản Việt Nam, Bộ trưởng đầu tiên của Bộ Kế hoạch và Đầu tư Việt Nam.
29 tháng 5
Ngày 29 tháng 5 là ngày thứ 149 (150 trong năm nhuận) trong lịch Gregory. Còn 216 ngày trong năm.
Mục lục
Sự kiện
- 479 – Sau khi buộc Lưu Tống Thuận Đế phải thiện vị, Tiêu Đạo Thành lên ngôi hoàng đế, mở đầu triều Nam Tề.
- 1453 – Constantinopolis thất thủ: Quân Ottoman dưới quyền Sultan Mehmed II chiếm được Constantinopolis sau 53 ngày bao vây, kết thúc Đế quốc Đông La Mã.
- 1937 – Báo L’Avant Gardel (Tiền phong), cơ quan của lao động và nhân dân Đông Dương, ra số đầu tiên tại Sài Gòn.
- 1946 – Ngày thành lập Hội Liên hiệp Quốc dân Việt Nam, gọi tắt là hội Liên Việt.
- 1900 – Sĩ quan Pháp Émile Gentil thành lập đô thị Fort-Lamy, nay là thủ đô N’Djamena của Tchad.
- 1953 – Edmund Hillary và Tenzing Norgay trở thành những người đầu tiên lên đến đỉnh của Everest.
- 1968 – Manchester United trở thành câu lạc bộ bóng đá Anh đầu tiên đoạt Cúp vô địch châu Âu khi đánh bại câu lạc bộ Benfica trong trận chung kết.
- 1985 – Dưới lực đẩy của những người hâm mộ bóng đá trong cơn náo loạn trước trận chung kết Cúp vô địch Châu Âu giữa đội Liverpool và Juventus, một bức tường tại sân vận động Heysel ở Bruxelles, Bỉ sụp đổ, khiến 39 người thiệt mạng và hơn 600 người bị thương.
- 2007 – Hiệp định về phân định ranh giới thềm lục địa giữa Việt Nam và Indonesia có hiệu lực.
Ngày sinh
- 1860 – Isaac Albéniz (Isắc Anbênit), nhạc sỹ Tây Ban Nha
- 1905 – Hoàng Quốc Việt, Uỷ viên Bộ chính trị Trung ương Đảng, Chủ tịch Tổng Công đoàn, Viện trưởng Viện kiểm sát Nhân dân Tối cao, Chủ tịch Đoàn chủ tịch Ủy ban trung ương Mặt trận Tổ quốc Việt Nam
- 1929 – Đỗ Quốc Sam (m. 2010), Giáo sư, Tiến sĩ Khoa học, nguyên Đại biểu Quốc hội Việt Nam, nguyên Ủy viên Ban Chấp hành Trung ương Đảng Cộng sản Việt Nam, Bộ trưởng đầu tiên của Bộ Kế hoạch và Đầu tư Việt Nam.
Ngày mất
Những ngày lễ và kỷ niệm
Tham khảo
Everest
Đỉnh Everest (tên khác: đỉnh Chomolungma) là đỉnh núi cao nhất trên Trái Đất khi so với mực nước biển, tính đến thời điểm hiện tại là 8.848 mét,[3] nhưng nó vẫn cao lên khoảng 2,5 xentimét hàng năm.[4] Đường lên đỉnh Everest là biên giới giữa Nepal và Tây Tạng (Trung Quốc).
Mục lục
Tên gọi
Tại Nepal, nó mang tên Sagarmatha (tiếng Phạn: सगरमस्तका sagaramastakā, “trán trời”). Trong tiếng Tây Tạng, nó được gọi Chomolangma (ཇོ་མོ་ཀླུངས་མ་ jo mo klungs ma, nghĩa là “Thánh mẫu của vũ trụ”). Trong tiếng Trung Quốc, nó có tên phiên âm từ tiếng Tây Tạng là Châu Mục Lãng Mã Phong (珠穆朗瑪峰) hoặc được dịch nghĩa là Thánh Mẫu Phong (聖母峰), “đỉnh núi của Thánh mẫu”.
Ngọn núi này được đặt tên tiếng Anh bởi Andrew Scott Waugh, tổng trưởng quan trắc của Ấn Độ người Anh. Với cả Nepal và Tây Tạng đóng cửa với người nước ngoài, ông viết:
Do vậy Waugh đã chọn đặt tên núi theo tên của Sir George Everest, ban đầu sử dụng cách viết Mont Everest, và sau đó là Mount Everest. Tuy nhiên, cách phát âm hiện đại của Everest – IPA: [ˈɛvərɪst] hay là [ˈɛvərɨst] (EV-er-est) – khác với cách phát âm họ của Sir George là [ˈiv;rɪst] (EAVE-rest).
Tên Sagarmatha trong tiếng Nepal được đưa ra trong đầu thập niên 1960 khi nhà nước Nepal nhận ra rằng Đỉnh Everest không có tên trong tiếng Nepal. Điều này xảy ra vì ngọn núi không được biết đến và được đặt tên theo tiếng của một dân tộc thiểu số ở Nepal (vùng thung lũng Kathmandu và khu vực xung quanh). Tên trong tiếng Sherpa/Tây Tạng Chomolangma không được chấp nhận vì nó chống lại ý tưởng thống nhất Nepal.
Số liệu đo đạc
Radhanath Sikdar, một nhà toán học Ấn Độ và một nhà đo đạc từ Bengal, là người đầu tiên xác định Everest là đỉnh núi cao nhất thế giới vào năm 1852, sử dụng các tính toán lượng giác dựa trên các đo đạc bằng theodolite từ khoảng cách xa 240 km (150 dặm) về phía bên trong Ấn Độ. Trước khi được đo đạc và đặt tên, nó được đặt tên là Đỉnh XV bởi đoàn đo đạc.
Núi Everest cao khoảng 8.848 m (29.029 ft), mặc dù có một số chênh lệch nhỏ trong các lần đo khác nhau. Núi K2 cao thứ nhì với độ cao 8.611 m (28.251 feet).
Điểm sâu nhất ở đại dương là hơn cả chiều cao của Everest: Challenger Deep, tọa lạc ở Vũng Mariana, sâu đến mức nếu Everest được đặt vào đó thì cần thêm trên 2 km (1,25 dặm) nước bao phủ ở phía trên.
- Đỉnh Everest là đỉnh cao nhất Trái Đất nếu so với mực nước biển, còn nếu so về khoảng cách tới tâm Trái Đất thì núi lửa Chimborazo thuộc dãy Andes ở Ecuador xa hơn (6.382,3 km so với 6.384,4 km); lý do là Trái Đất không phải là một khối cầu hoàn hảo. Trái Đất có hình dáng của một khối phỏng cầu (ellipsoid tròn xoay), hơi lồi ra ở phần xích đạo.
- Nếu so về phần vượt lên so với cao độ chung quanh thì nó thua núi McKinley ở Alaska. McKinley chỉ cao hơn mực nước biển 6.194 m, nhưng nó vượt hơn bình địa chung quanh (có độ cao so với mực nước biển dao động 300–900 m) là 5.300 đến 5.900 m, trong khi Everest chỉ vượt so với sườn phía nam là 4.200 m đến 5.200 m về phía cao nguyên Tây Tạng.
- Nếu tính từ chân đến đỉnh, đỉnh Mauna Kea ở Hawaii mới là kỷ lục. Tính từ đáy biển đến đỉnh của Mauna Kea là 10.200 m (đỉnh của nó chỉ nhô trên mực nước biển 4.205 m)
Hình ảnh
Lộ trình trèo núi
Đỉnh Everest có hai đường leo lên chính, đường leo phía đông nam từ Nepal và đường leo đông bắc từ Tây Tạng, cũng như là 13 các đường leo ít thông dụng khác. Trong hai con đường chính, sườn núi phía đông nam dễ hơn về mặt kỹ thuật và do vậy là đường leo được sử dụng thường xuyên hơn. Đó là đường leo lên được sử dụng bởi Edmund Hillary và Tenzing Norgay vào năm 1953. Tuy nhiên quyết định chọn con đường này là do hoàn cảnh chính trị hơn là chủ ý bởi biên giới Tây Tạng đã bị đóng lại đối với người nước ngoài vào năm 1949.
Hầu hết các cố gắng xảy ra trong tháng 4 hay tháng 5 trước khi mùa mưa (monsoon) trong mùa hè. Một thay đổi trong dòng khí (jet stream) vào thời điểm này trong năm cũng làm giảm tốc độ gió trung bình trên đỉnh núi cao. Trong khi một số cố gắng xảy ra sau mùa monsoon vào tháng 9 và tháng 10, những tuyết dồn thêm vào sau mùa mưa làm việc trèo lên còn khó khăn hơn.
Dãy phía nam
Đường leo lên qua sườn núi phía đông nam bắt đầu với một con đường mòn tại Trại Nền (Base Camp) ở độ cao 5.380 m (17.600 ft) về phía nam của Everest ở Nepal. Các đoàn thám hiểm thường bay vào Lukla (2.860 m) từ Kathmandu và đi xuyên qua Namche Bazaar. Những nhà leo núi sau đó đi bộ lên Trại Nền, thường mất sáu đến tám ngày, cho phép đủ thời gian để làm quen với khí hậu độ cao và ngăn chặn chứng say độ cao. Các phương tiện leo núi và đồ tiếp tế được chuyên chở bởi yak, dzopkyos và phu khuân vác lên Trại Nền trên Khumbu Glacier. Khi Hillary và Tenzing leo lên đỉnh Everest vào năm 1953, họ bắt đầu từ thung lũng Kathmandu, bởi vì không có đường nào xa hơn về phía đông vào lúc đó.
Những nhà leo núi sẽ nghỉ lại một vài tuần ở Trại Nền, làm quen với độ cao. Trong suốt thời gian đó, những người Sherpa và một số nhà leo núi trong đoàn thám hiểm sẽ thiết lập dây và thang leo trên thác băng Khumbu hiểm trở. Serac, các kẽ nứt trong băng và các khối băng trượt làm thác băng này là một trong những đoạn nguy hiểm nhất của con đường lên đỉnh. Nhiều nhà leo núi và người Sherpa đã tử nạn ở đoạn này. Để làm giảm bớt nguy hiểm, những nhà leo núi thường bắt đầu leo trước bình minh. Một khi ánh nắng mặt trời chiếu tới thác băng, sự hiểm nguy tăng lên đáng kể. Phía trên thác băng là Trại I (hay Advanced Base Camp – ABC) tại độ cao 6.065 m (19.900 ft).
Từ Trại I, những nhà leo núi tiếp tục leo lên dọc theo Western Cwm để đến nền của mặt Lhotse, nơi Trại II được thiết lập ở độ cao 6.500 m (21.300 ft). Western Cwm là một thung lũng đóng băng tương đối bằng phẳng chỉ hơi nâng lên cao, được đánh dấu bằng một kẽ nứt khổng lồ cạnh bên trung tâm làm ngăn đường đi lên trực tiếp lên phần phía trên của Cwm. Những nhà leo núi bắt buộc phải đi băng ngang qua ở phía rìa phải gần nền của Nuptse đến một đoạn đường đèo nhỏ được biết đến như là “góc Nuptse”. Western Cwm cũng còn được gọi là “Thung lũng im lặng” bởi vì địa hình của khu vực nói chung là chắn gió từ con đường leo lên. Với độ cao và một ngày trong không có gió có thể làm Western Cwm nóng vượt sức chịu đựng của những người leo núi.
Từ Trại II, các nhà leo núi đi lên theo mặt Lhotse trên những sợi dây cố định đến một mỏm nhỏ ở độ cao 7.470 m (24.500 ft). Từ nơi đó, leo thêm 500 mét nữa là đến Trại IV trên South Col ở độ cao 7.920 m (26.000 ft). Từ Trại III đến Trại IV, các nhà leo núi phải đối mặt với thêm hai thử thách nữa: Gót Geneva và Dải Vàng (Yellow Band). Gót Geneva là một sườn đá đen có hình dạng cái đe được đặt tên bởi một đoàn thám hiểm Thụy Sỹ vào năm 1952. Các sợi dây cố định giúp các nhà leo núi trong việc trèo lên dải đá đầy tuyết phủ này. Dải Vàng là một phần của đá cát trầm tích cũng cần đến 100 m dây để vượt qua nó.
Trên South Col, các nhà leo núi bước vào vùng chết. Những nhà leo núi thường chỉ có tối đa là hai đến ba ngày để họ có thể chịu đựng được độ cao này trước khi trèo lên đỉnh. Thời tiết trong và ít gió là những yếu tố quan trọng trong việc quyết định là có nên cố gắng trèo lên đỉnh hay không. Nếu thời tiết không hợp tác trong vài ngày ngắn ngủi này, những nhà leo núi bắt buộc phải leo xuống, nhiều người quay lại đến Trạm Nền.
Từ Trại IV, những nhà leo núi sẽ bắt đầu cú leo lên đỉnh vào khoảng nửa đêm với những hy vọng đạt lên tới đỉnh (vẫn còn thêm 1.000 mét nữa phía trên) trong vòng từ 10 đến 12 giờ. Những nhà leo núi sẽ đạt đến đầu tiên là “The Balcony” ở độ cao 8.400 m (27.700 ft), một thềm nhỏ nơi họ có thể nghỉ ngơi và ngắm nhìn những đỉnh núi về phia nam và phía đông trong ánh sáng sớm của bình minh. Tiếp tục len lên sườn núi, các nhà leo núi sẽ đối diện với một dãy các bậc đá với cấu trúc thường là buộc họ về phía đông vào sâu trong tuyết đến thắt lưng, với nguy hiểm về các vụ sạt lở. Ở độ cao 8.750 m (28.700 ft), một vòm băng tuyết nhỏ cỡ bằng cái bàn đánh dấu Đỉnh phía Nam (South Summit).
Từ Đỉnh phía Nam, các nhà leo núi đi theo một cạnh như lưỡi dao ở sườn đông nam dọc theo vùng được biết đến như “đường Cornice” (Cornice traverse) nơi mà tuyết xen lẫn với đá. Đây là một đoạn trống trải lộ thiên nhất của đường leo và một bước sẩy chân về phía trái sẽ đưa người leo 2.400 m (8.000 ft) xuống mặt đông nam trong khi ngay phía phải là mặt Kangshung cao 3.050 m (10.000 ft). Tại điểm cuối của con đường này là một thành đá cao 12 m (40 ft) được gọi là “Bậc Hillary” ở độ cao 8.760 m (28.750 ft). Hillary và Tenzing là những nhà leo núi đầu tiên leo lên bậc đá này và họ đã leo lên với những phương tiện thô sơ cho việc trèo lên băng và không có những sợi dây cố định. Ngày nay, những nhà leo núi sẽ leo lên bậc này sử dụng dây cố định sẵn được thiết lập trước bởi những người Sherpa. Một khi đã ở trên bậc, tương đối là đơn giản để leo lên đỉnh có những sườn tuyết không dốc lắm – mặc dù điều kiện lộ thiên trên sườn núi rất khắc nghiệt khi đi qua một vùng tuyết phủ rộng lớn. Sau Bậc Hilary, các nhà leo núi cũng phải đi qua một đoạn đầy đá dễ sụt lở và có một đống dây lớn có thể trở nên rối rắm trong thời tiết xấu. Những nhà leo núi thường trải qua ít hơn nửa giờ trên “nóc nhà của thế giới” khi họ nhận ra sự cần thiết của việc hạ xuống Trại IV trước khi trời tối hay thời tiết buổi chiều trở thành một vấn đề nghiêm trọng.
Dãy phía bắc
Đường lên theo sườn núi phía đông bắc bắt đầu từ phía bắc của Everest ở Tây Tạng. Các đoàn thám hiểm leo lên đến Tảng băng Rongbukr, thiết lập Trại Nền ở độ cao 5.180 m (17.000 ft) trên một mặt bằng đá sỏi ngay bên dưới tảng băng. Để đạt đến Trạm II, các nhà leo núi leo lên dọc theo một đường đất chính giữa phía đông của tảng băng Rongbuk đến nền của Changtse ở độ cao khoảng 6.100 m (20.000 ft). Trại III (ABC) tọa lạc bên dưới North Col ở độ cao 6.500 m (21.300 ft). Để đạt đến Trại IV trên cột phía bắc, các nhà leo núi leo lên theo tảng băng đến chân cột nơi các sợi dây cố định được sử dụng để đạt tới North Col ở độ cao 7.010 m (23.000 ft). Từ North Col, các nhà leo núi leo lên sườn núi đá phía bắc để thiết lập Trại V ở độ cao vào khoảng 7.775 m (25.500 ft). Con đường đi lên mặt phía bắc thông qua một dãy các dốc và cạnh sắc như lưỡi dao vào vùng bằng phẳng hơi dốc xuống trước khi đạt đến địa điểm của Trại VI ở độ cao 8.230 m (27.000 ft). Từ Trại VI, các nhà leo núi sẽ leo lên đoạn cuối cùng. Các nhà leo núi phải vượt qua ba dãy đá gọi là Bậc thứ 1, Bậc thứ 2 và Bậc thứ 3. Một khi đã vượt qua những bậc này, là những dốc cuối cùng (khoảng 50 đến 60 độ) để lên tận đỉnh núi.
Con đường lên đỉnh
Vào 8 tháng 6 năm 1924, George Mallory và Andrew Irvine, hai người Anh, cố gắng trèo lên đỉnh núi và họ không bao giờ quay trở lại. Noel Odell, một nhà địa chất trong đoàn thám hiểm, viết trong nhật ký rằng ông “đã thấy M&I trên sườn núi, gần nền của đỉnh núi cuối cùng” vào 12:50 pm của ngày hôm đó. Vào năm 1979 nhà leo núi Trung Quốc Wang Hongbao nói với một người bạn là anh ta đã khám phá ra một xác người vào năm 1975 và vào lúc đó nghĩa rằng đó là xác của Irvine, nhưng thật không may anh ta tử nạn do rơi xuống từ sườn núi ngày hôm sau trước khi anh có thể cung cấp thêm chi tiết cho một người khác.
Tuy vậy, vào năm 1999, Đoàn Nghiên cứu Thám hiểm Mallory và Irvine đã tìm ra xác của Mallory trong khu vực tìm kiếm đã được dự đoán gần địa điểm cũ của trại Trung Quốc. Nhiều tranh luận đã diễn ra gay gắt trong cộng đồng những nhà leo núi liệu là hai người đó đã leo đến đỉnh của thế giới, 29 năm trước khi chuyến leo lên đỉnh Everest thành công (và dĩ nhiên, xuống núi an toàn) bởi Sir Edmund Hillary và Tenzing Norgay vào năm 1953. Ý kiến chung giữa những nhà leo núi là họ (Mallory và Irvine) đã chưa leo đến đỉnh, trong khi những tìm thấy mới đây chứng tỏ điều ngược lại. Mặc dù không có bằng chứng vật chất là một trong hai người nói trên đã lên quá Bậc thứ 2, nếu Mallory đã leo lên cao đến mức đó thì rất có thể là ông đã leo đến đỉnh, bởi không có khó khăn nào trong việc leo thêm cao một ít nữa. Lý thuyết được nhiều người chấp nhận là Mallory chỉ cố gắng trèo lên mặt của Bậc thứ 2 bằng cách đứng lên vai của Irvine. Được trang bị với bình ôxy dự trữ của Irvine ông đã có thể leo đến đỉnh muộn hơn trong ngày hôm đó. Đi xuống trong bóng tối ông có thể quyết định đi theo hẻm núi Norton hơn là cố gắng trèo xuống từ Bậc thứ 2 mà không nhìn thấy gì cả. Tất cả mọi người đều đồng ý là Mallory đã tử nạn trong một cú ngã ngắn trong lúc hạ xuống thông qua hẻm núi, nơi xác ông ta được tìm thấy. Irvine có thể sống sót lâu hơn một chút khi chờ người bạn đồng hành quay lại, dưới chân của Bậc thứ 2, nhưng chết sau đó vì ở lâu ngoài trời băng tuyết. Xác của Irvine có lẽ được tìm thấy bởi một nhà leo núi Trung Quốc khác vào năm 1960 (ở nơi không gần xác của Mallory, chứng tỏ là hai người đã tách ra) nhưng đã không được tìm ra trở lại, mặc cho một số cố gắng tìm kiếm vào năm 2004.
Mallory đã đi khắp Hoa Kỳ và diễn thuyết một năm trước vào năm 1923; chính vào lúc đó đã trả lời (lúc phát cáu) một câu nổi tiếng, “Bởi vì nó ở đó,” khi một phóng viên ở New York hỏi “Tại sao ông muốn leo lên đỉnh Everest?” cho đến lần thứ 1000.
Thông tin đầy đủ ở đây Mallory và Irvine: Chương cuối cùng bao gồm cả những quan điểm phê phán trái ngược.
Vào năm 1995, George Mallory II từ Cộng hoà Nam Phi (cháu nội) đã leo đến đỉnh Everest.
1933-1953
Vào năm 1933, Lady Houston, một triệu phú và một cựu vũ nữ, đã tài trợ cho chuyến bay Houston Everest năm 1933, một phi đội dẫn đầu bởi Douglas Douglas-Hamilton, Công tước Hamilton (lúc đó chỉ là Hầu tước Clydesdale), bay qua đỉnh núi trong cố gắng đặt một lá cờ Anh (the Union Jack) lên đỉnh núi.
Sau khi tham gia một chuyến bay trinh thám năm 1935, nhà leo núi thám hiểm Bill Tilman được chỉ định là trưởng một đoàn thám hiểm Everest vào năm 1938 với cố gắng leo lên phía sườn tây bắc. Họ đạt được độ cao trên 27.000 ft (8.200 m) mà không cần thêm ôxy tiếp tế trước khi buộc phải xuống núi vì thời tiết xấu và bệnh tật.
Các đoàn thám hiểm trước đó đã leo lên núi từ phía Tây Tạng, theo mạn phía bắc. Tuy nhiên, cửa lên này đã bị đóng lại đối với những nhà thám hiểm phương Tây vào năm 1950, sau khi Trung Quốc xâm lược Tây Tạng. Tuy nhiên, vào năm 1950, Bill Tilman và một đoàn nhỏ bao gồm Charles Houston, Oscar Houston và Betsy Cowles tiến hành một cuộc thám hiểm nhỏ lên Everest thông qua Nepal theo một con đường mà bây giờ đã trở thành một cách tiếp cận đỉnh Everest quy chuẩn từ phía nam.
Tenzing và Hillary
Trong năm 1951, một đoàn thám hiểm người Anh dẫn đầu bởi Eric Shipton và gồm cả Edmund Hillary, đi đến Nepal để thăm dò một con đường leo mới qua mặt phía nam.
Theo sau người Anh, vào năm 1952 một đoàn thám hiểm Thụy Sỹ cố gắng leo lên theo mặt phía nam, nhưng đội mở đường của Raymond Lambert và người Sherpa Tenzing Norgay đã quay lại ở độ cao chỉ khoảng 200 mét nữa là tới đỉnh núi. Những người Thụy Sỹ đã cố gắng thám hiểm một lần nữa và mùa thu năm 1952; lần này thì một đội gồm cả Lambert và Tenzing quay trở lại ở một giai đoạn sớm hơn của cuộc leo.
Vào năm 1953, một đoàn thám hiểm Anh lần thứ chín, dẫn đầu bởi John Hunt, quay trở lại Nepal. Hunt chọn ra hai cặp leo với cố gắng đạt lên tới đỉnh. Cặp thứ nhất quay lại sau khi kiệt sức cao trên núi. Ngày hôm sau, đoàn thám hiểm tiến hành lần leo thứ hai và cũng là lần cuối lên đỉnh với cặp leo kinh nghiệm và quyết tâm nhất. Đỉnh núi cuối cùng đã đạt được vào 11:30 am giờ địa phương vào ngày 29 tháng 5, 1953 bởi người New Zealand tên là Edmund Hillary và người Sherpa tên là Tenzing Norgay từ phía Nepal leo lên theo con đường phía nam South Col. Vào thời gian đó, cả hai thừa nhận rằng đó là một cố gắng tập thể bởi cả đoàn thám hiểm, nhưng sau nhiều tra hỏi không dứt, Tenzing một vài năm sau đó tiết lộ rằng Hillary đã đặt chân lên đỉnh trước tiên. Họ dừng lại trên đỉnh núi để chụp ảnh và chôn lại một vài viên kẹo và một thánh giá nhỏ vào tuyết trước khi xuống núi. Tin tức về sự thành công của đoàn thám hiểm đã lan về đến London vào buổi sáng Nữ hoàng Elizabeth II lên ngôi. Quay lại Kathmandu một vài ngày sau đó, Hillary và Hunt khám phá ra rằng họ vừa được tấn phong danh hiệu Hiệp sỹ cho sự cố gắng của họ.
1996 – thảm hoạ Everest
Trong mùa leo núi năm 1996 mười chín người đã chết vì cố gắng trèo lên đến đỉnh và cho năm đó là một năm chết người nhất trong lịch sử leo Everest. Ngày 10 tháng 5 năm đó là ngày chết chóc nhất trong lịch sử leo Everest, khi một cơn bão đập vào nhiều nhà leo núi ở gần đỉnh (trên bậc Hillary), giết đi tám người. Trong số những người tử nạn là những nhà leo núi kinh nghiệm Rob Hall và Scott Fischer, cả hai đều là những nhà thám hiểm được trả lương cao nhất để lên đến đỉnh. Thảm họa đã được biết đến rộng rãi trong công chúng và đặt ra những câu hỏi về việc thương mại hóa đỉnh Everest.
Sự kiện
Vào ngày 16 tháng 5 năm 1975, Junko Tabei trở thành người phụ nữ đầu tiên đạt đến đỉnh núi Everest. Vào 25 tháng 5, 2001, Erik Weihenmayer trở thành người leo núi mù đầu tiên lên đỉnh.
Cho đến cuối mùa leo năm 2003, 1.919 người đã đạt đến đỉnh núi (829 người từ 1998) và 179 người tử nạn khi cố gắng trèo lên đỉnh. Điều kiện trên núi khắc nghiệt đến nỗi các xác người phải để lại nơi mà họ đã rơi xuống; một số xác có thể thấy được từ các đường leo quy chuẩn.
Hầu hết các đoàn thám hiểm sử dụng mặt nạ và bình đựng ôxy ([1]) ở độ cao trên 26.000 ft (8.000 m); vùng này được biết đến như là vùng chết. Everest có thể được leo lên mà không cần thêm sự ôxy hỗ trợ, nhưng điều này cần các huấn luyện thể lực đặc biệt và làm tăng rủi ro cho người leo. Con người không suy nghĩ minh mẫn với lượng ôxy thấp, và tổng hợp các điều kiện thời tiết khắc nghiệt, nhiệt độ thấp, các dốc thẳng đứng đòi hỏi các quyết định nhanh chóng chính xác.
Các nhà leo núi là một nguồn thu lợi từ du lịch khá lớn cho Nepal; họ đủ các thành phần từ các nhà leo núi kinh nghiệm đến các người leo núi nghiệp dư dựa vào những người hướng dẫn thuê để dẫn họ lên đỉnh. Chính quyền Nepal cũng yêu cầu một giấy phép từ tất cả các nhà leo núi; giấy này kèm theo một khoảng lệ phí không nhỏ.
Khu vực đỉnh Everest, và dãy Himalaya nói chung, được cho là đang chịu đựng sự tan băng do hâm nóng toàn cầu. Mùa mưa dữ dội vào mùa hè năm 2005 là nhất quán với sự tiếp tục nóng lên và việc nâng lồi lên của đồng bằng Tây Tạng về phía bắc.
Các cột mốc thời gian
- 1921 Đoàn thám hiểm người Anh thám hiểm lối vượt qua tảng băng Rongbuk.
- 1922 Đoàn thám hiểm Anh thứ hai, dưới sự chỉ huy của Tướng CG Bruce và lãnh đạo leo núi EI Strutt, và gồm cả George Mallory. George Finch cố gắng leo lên đỉnh lần đầu tiên sử dụng bình ôxy, và đạt được độ cao kỉ lục 8.321 mét. Chỉ một lúc sau, bảy nhà leo núi người Sherpa tử nạn trong một vụ tuyết lở, trở thành những cái chết đầu tiên được báo cáo trên Everest.
- 1924 Đoàn thám hiểm Anh thứ ba đạt đến độ cao 8.500 mét. Vào 6 tháng 6, George Mallory và Andrew Irvine leo lên cố gắng đạt đến đỉnh nhưng lạc mất sau khi những đám mây khép lại. Một người chứng kiến đã nói rằng ông thấy họ gần đến đỉnh.
- 1933 Lady Houston cấp tiếp cho một phi đội bay qua đỉnh để thả xuống một lá cờ liên hiệp Anh.
- 1934 Maurice Wilson (người Anh) tử nạn trong cố gắng leo lên một mình.
- 1938 Nhà thám hiểm leo núi Bill Tilman (Anh) dẫn đầu một đoàn thám hiểm theo sườn tây bắc, đạt được độ cao trên 8.200 meters (27.000 ft) không cần oxygen trước khi bị đẩy xuống vì thời tiết xấu.
- 1950 Nepal mở cửa biên giới cho người nước ngoài. Bill Tilman và Charles Houston tổ chức một cuộc thám hiểm do thám lên Everest.
- 1952 Một đoàn thám hiểm Thụy Sỹ, bao gồm cả Sherpa Tenzing Norgay bỏ cuộc vì kiệt sức, 200 mét nữa là đến đỉnh.
- 1953 Đỉnh được đạt đến lần đầu tiên (trong lịch sử có ghi lại) vào lúc 11:30 am ngày 29 tháng 5 bởi người New Zealand Sir Edmund Hillary và người Sherpa tên Tenzing Norgay từ Nepal leo theo đường South Col.
- 1960 Vào 25 tháng 5, một đội Trung Quốc bao gồm Wang Fuzhou, Gongbu và Qu Yinhua leo lên đỉnh lần đầu tiên theo Sườn Bắc.
- 1963 Vào 22 tháng 5, hai người Mỹ là Tom Hornbein và Willi Unsoeld leo lên lần đầu tiên theo Sườn Tây.
- 1963 Băng ngang lần đầu tiên bởi một đoàn thám hiểm Mỹ, bắt đầu leo từ phía đông và hạ xuống phía tây nam.
- 1965 Vào 20 tháng 5, Nawang Gombu Sherpa trở thành người đầu tiên trèo lên đỉnh Everest hai lần.
- 1975 Vào 16 tháng 5, Junko Tabei người Nhật là phụ nữ đầu tiên trên đỉnh núi.
- 1975 Vào 27 tháng 5, một phụ nữ Tibet, Phantog, trở thành người phụ nữ đầu tiên leo lên đỉnh từ phía Tibet.
- 1975 Đoàn thám hiểm phía tây nam người Anh dẫn đầu bởi Chris Bonington. Đạt lên đỉnh bởi 2 đội bao gồm Doug Scott, Dougal Haston, Peter Boardman, và Sirdar Pertemba. Phóng viên ảnh BBC Michael Burke không quay lại từ một cố gắng leo lên một mình.
- 1978 Reinhold Messner (Ý, South Tyrol) và Peter Habeler (Austria) đạt đến đỉnh mà không cần bình ôxy.
- 1980 Đoàn thám hiểm đầu tiên trong mùa đông bởi một đội từ Ba Lan (Leszek Cichy, Krzysztof Wielicki, Andrzej Czok và Jerzy Kukuczka).
- 1980 Reinhold Messner (Ý, South Tyrol), người đầu tiên leo lên Everest một mình mà không cần bình ôxy.
- 1982 Vào 5 tháng 10, Laurie Skreslet trở thành người Canada đầu tiên đạt đến đỉnh.
- 1983 Lou Reichardt, Kim Momb, và Carlos Buhler Mỹ trở thành những người đầu tiên lên đỉnh theo mặt phía Đông.
- 1984 Đoàn thám hiểm Úc đầu tiên leo lên Everest. Đoàn thám hiểm bao gồm Tim Macartney-Snape, Greg Mortimer, Andy Henderson và Lincoln Hall, hai người trong họ (Macartney Snape và Mortimer) đạt lên đến đỉnh. Được biết rằng nếu như Hall cố gắng leo đến đỉnh, nguyên cả đoàn sẽ tử nạn trên đỉnh núi.
- 1988 Jean-Marc Boivin của Pháp bắt đầu bằng một paraglider từ đỉnh núi.
- 1988 Stephen Venables của Anh trở thành người Anh đầu tiên đạt đến đỉnh mà không cần đến bình oxygen. Anh mở ra một con đường leo mới qua mặt phía Đông Kangshung.
- 1990 Bertrand “Zebulon” Roche của Pháp trở thành người phương tây trẻ tuổi nhất leo lên Everest, ở tuổi 17.
- 1991 Gabriel DeLeon trở thành người Mỹ pha chủng (mixed-race American) đầu tiên lên Đỉnh Everest. Không may, anh tử nạn chỉ sau 1.000 ft trên đường hạ xuống.
- 1993 Chín mươi nhà leo núi chỉ trong mùa thu, sự thương mại hóa của việc “leo lên Everest” bắt đầu.
- 1993 Ramon Blanco của Tây Ban Nha trở thành người cao tuổi nhất đạt lên đỉnh núi lúc 60 years, 160 ngày (kỉ lục bị phá năm 2001).
- 1995 Alison Hargreaves trở thành phụ nữ đầu tiên leo lên Everest một mình không cần bình oxygen.
- 1996 Hans Kammerlander (Ý, South Tyrol) leo lên núi từ phía bắc trong 16 giờ 45 phút và trở lại bằng cách trượt xuống.
- 1996 Göran Kropp của Thụy Điển trở thành người đầu tiên đi xe đạp nguyên chặng đường từ Thụy Điển đến núi, đem xe lên núi không cần bình oxy, và sau đó đạp xe về lại nhà.
- 1997 Veikka Gustafsson của Phần Lan trở thành người Phần Lan đầu tiên leo đến đỉnh mà không cần bình oxygen.
- 1998 Tom Whittaker là người tàn tật đầu tiên lên đến đỉnh núi.
- 1998 Bear Grylls trở thành người Anh trẻ nhất leo lên Everest và trở lại còn sống.
- 1999 Người Sherpa tên Babu Chiri Sherpa của Nepal ở 21 giờ trên đỉnh núi.
- 2000 Vào 7 tháng 10 Davo Karničar từ Slovenia trượt tuyết xuống một mạch từ đỉnh đến trại nền trong năm tiếng đồng hồ.
- 2001 Vào 23 tháng 5 nhà leo núi 32 tuổi người Guatemala tên Jaime Viñals trở thành người Trung Mỹ đầu tiên leo lên Everest và là người Mỹ Latin thứ hai đạt được điều đó, cùng với nhà leo núi Mỹ tên Andy Lapkass dọc theo Sườn Bắc của Everest.
- 2001 Vào 24 tháng 5 người Sherpa tên Temba Tsheri 15 tuổi trở thành người trẻ tuổi nhất leo lên Everest.
- 2001 Vào 24 tháng 5 22 tuổi Marco Siffredi của Pháp trở thành người đầu tiên hạ xuống từ Everest bằng bảng trượt tuyết.[2]
- 2001 Vào 25 tháng 5, 32 tuổi Erik Weihenmayer, từ Boulder, Colorado, trở thành người mù đầu tiên lên đến đỉnh.
- 2001 Cùng ngày 64 tuổi Sherman Bull, của New Canaan, Connecticut, trở thành người cao tuổi nhất đạt đến đỉnh.
- 2001 Cùng ngày, 19 đạt đến đỉnh, vượt qua con số 10 người trước đó. Tất cả đều sống sót.
- 2002 Atsushi Yamada, sinh viên 23 tuổi người Nhật đã trở thành người trẻ nhất đạt đến 7 đỉnh núi cao nhất thế giới. Tháng 5 năm đó, anh đã leo lên Everest, mang theo máy tính IBM ThinkPad suốt cuộc hành trình
- 2003 Vào 21 tháng 5, 21 tuổi Jess Roskelley, của Spokane, Washington, trở thành người Mỹ trẻ nhất leo lên Everest, thông qua đường theo sườn Bắc-Đông Bắc.
- 2003 Vào 22 tháng 5, 23 tuổi Ben Clark, từ Clarksville, Tennessee, là người Mỹ trẻ thừ nhì lên Everest, theo sườn Bắc-Đông bắc.
- 2003 Yuichiro Miura trở thành người cao tuổi nhất đạt đến đỉnh Everest. Ông 70 tuổi và 222 ngày khi đạt đến đỉnh (vào ngày 22 tháng 5).
- 2003 25 tuổi người Nepal Sherpa, Pemba Dorjie, lập kỉ lục leo lên nhanh nhất trong 12 giờ 45 phút vào 23 tháng 5.
- 2003 Chỉ 3 ngày sau đó, Sherpa Lakpa Gelu phá kỉ lục này với 10 giờ 56 phút. Sau khi cãi nhau với Dorjie, bộ du lịch khẳng định kỉ lục mới của Gelu vào tháng 7 [3].
- 2004 Pemba Dorjie phá kỉ lục của anh, lần leo lên này mất 8 giờ 10 phút vào 21 tháng 5 [4].
- 2005 Apa Sherpa từ Thame leo lên đỉnh lần thứ 15.
- 2005 Nhà nước Trung Quốc bảo trợ một đoàn đo đạc với 24 thành viên đạt lên đỉnh vào 22 tháng 5 để neo các thiết bị đo cho việc đo lại độ cao của đỉnh. GPS, các radar mặt đất, cũng như các phương pháp truyền thống được sử dụng để xem xét độ dày của băng tuyết và so sánh với các số liệu lịch sử [5].
- 2005. Vào 14 tháng 5, một trực thăng của Eurocopter bay lên đỉnh lần đầu tiên. Nó đã đáp xuống nhưng sau đó phi công nói với chính quyền Nepal là điểm đáp thực ra 3.300 feet (1.000 m) bên dưới đỉnh núi [6].
- 2005 Moni Mulepati và Pemba Dorjie cưới nhau trên đỉnh núi.
- 2006 Lakpa Tharke Sherpa đã lập nên một kỷ lục kỳ quái: cởi bỏ áo quần, khỏa thân 3 phút trên đỉnh Everest mà không biết rằng anh này đã bị chỉ trích vì đã làm ô uế ngọn núi linh thiêng.
- 2007 Katsusuke Yanagisawa trở thành người cao tuổi nhất (71) leo lên đỉnh Everest.
- 2007 Rob Baber lập kỷ lục về việc gọi điện và gửi tin nhắn thành công bằng chiếc ĐTDĐ Motorola Z8 từ trên đỉnh Everest.
- 2008 ngày 26 tháng 5 Min Bahadur Sherchan đã vượt qua cụ già người Nhật để trở thành người nhiều tuổi nhất (76) đạt đến đỉnh.
- 2010 ngày 21 tháng 5 Apa Sherpa là người trèo lên Everest nhiều lần nhất với 20 lần.
- 2010 ngày 22 tháng 5 Jordan Romero, người Mỹ, đã là người trẻ nhất chinh phục Everest khi anh 13 tuổi.
Xem thêm
- Danh sách các núi cao nhất thế giới
- Địa lý Trung Quốc
- Vườn quốc gia Sagarmatha
- Địa chất của vùng Himalaya
- Núi tuyết Mai Lý
- Himalaya
- Ojos del Salado
Tham khảo
- ^ Vị trí thể hiện rõ trên bản đồ địa hình chi tiết.
- ^ Tọa độ WGS84 ở đây được tính toán dựa trên bản đồ địa hình chi tiết và tương ứng với adventurestats, sai lệch không quá 2″.
- ^ Robert Krulwich (7 tháng 4 năm 2007). “The “Highest” Spot on Earth?”. NPR.org.
- ^ The Geology of Greenhouse
- ^ “Papers relating to the Himalaya and Mount Everest”, Proceedings of the Royal Geographical Society of London, no.IX pp.345-351, April-tháng 5 năm 1857.
Liên kết ngoài
- Tiếng Anh
- The Rest of Everest Video Podcast, An Almost Unabridged Expedition Experience
- Everest blogs by climbers
- Everest Interactive map
- A fundraising expedition planned for spring 2007
- EverestHistory.com, Mt. Everest timeline
- MountEverest.net
- Mount Everest Photograph
- NOVA site on Mt. Everest, Climbing pioneer history
- National Geographic’s page on Mt. Everest
- The Life of Bill Tilman, leader of the 1938 Expedition on Everest
- Hiking to the base of Mt. Everest, GoNOMAD feature article
- Mount Everest Image by Roddy Mackenzie who climbed the mountain in 1989
- Mount Everest at Peakware
- Google Maps satellite image
- Panorama from the top of Mt.Everest
- Xtreme Everest 2007
- Tiếng Việt
- Thám hiểm Everest lộ diện nhiều loài sinh vật lạ
- Everest đang lùn đi
- Trung Quốc đo lại chiều cao đỉnh Everest
- Trung Quốc xây trạm khí tượng cao nhất thế giới
- Thám hiểm
- Điểm thám hiểm nổi tiếng
- Núi Nepal
- Núi Tây Tạng
- Himalaya
- Núi cao nhất quốc gia
- Khu dự trữ sinh quyển Trung Quốc
- Núi linh thiêng
- Điểm cực Trái Đất
- Núi Everest
Mehmed II
- “Fatih Sultan Mehmet” đổi hướng đến đây. Để biết về một chiếc cầu bắc qua eo biển Bosphorus, xem cầu Fatih Sultan Mehmet
Mehmed II (Tiếng Thổ Ottoman: محمد الثانى Meḥmed-i s̠ānī, tiếng Thổ Nhĩ Kỳ: II. Mehmet), (còn được biết như Méchmét vô địch,[1] tức el-Fātiḥ (الفاتح) trong tiếng Thổ Ottoman, hay, Fatih Sultan Mehmet trong tiếng Thổ Nhĩ Kỳ; còn gọi là Mahomet II[2][3] ở châu Âu thời cận đại) (30 tháng 3 năm 1432, Edirne – 3 tháng 5 năm 1481, Hünkârçayırı, gần Gebze) là vị Sultan thứ bảy của đế quốc Ottoman (Rûm trước cuộc chinh phạt) trong một thời gian ngắn từ năm 1444 tới tháng 9 năm 1446, và sau đó là từ tháng 2 năm 1451 tới 1481. Ở tuổi 21, ông chinh phạt Constantinopolis, dẫn tới sự sụp đổ của Đế quốc Đông La Mã. Mehmet tiếp tục chinh chiến ở châu Á, thống nhất lại Tiểu Á, và mở rộng lãnh thổ tới Beograd ở châu Âu. Sau đó, ông hợp nhất chính sách trị dân cũ của Đông La Mã với chính sách trị dân của nhà Ottoman. Mehmet II không được xem là vị vua người dân tộc Turk đầu tiên của Constantinopolis, nhưng không lạ gì vì trước ông, Leo IV người Khazar, theo đạo Thiên Chúa, là Hoàng đế La Mã trên danh nghĩa. Ngoài Thổ Nhĩ Kỳ, ông còn nói được các tiếng Ả Rập, Hy Lạp, Ba Tư, Serbia, Ý,…[4]
Mục lục
- 1 Thiếu thời
- 2 Trị vì lần đầu (1444 – 1446)
- 3 Khoảng thời gian chuẩn bị tích cực cho việc kế ngôi (1446 – 1451)
- 4 Trị vì lần thứ hai (1451 – 1481)
- 5 Mở rộng bờ cõi
- 6 Các chính sách đối nội
- 7 Qua đời
- 8 Xem thêm
- 9 Tài liệu tham khảo
- 10 Chú thích
- 11 Liên kết ngoài
Thiếu thời
Mehmed II là con trai thứ ba của Murad II (1404 – 1451), vị vua thứ sáu của Đế quốc Ottoman. Ngay từ nhỏ, Mehmed đã là một đứa trẻ khỏe mạnh và lanh lợi, trong khi đó những người anh trước của ông thường hay gầy yếu bệnh tật. Vì vậy, dù mẹ của Mehmed, Huma Hatun chỉ là một nữ nô, Mehmed lại được cha đặc biệt thương yêu và tin tưởng, chính Murad đã lấy tên cha mình là vua Mehmed I (1413-1420) để đặt cho con trai mình, với mong muốn đứa trẻ sau này sẽ làm nên nghiệp lớn như người ông nội của nó.[4] Khi Mehmed vừa bập bẹ biết nói thì Murad đã vời các thầy giáo giỏi nhất nước vào làm gia sư cho con trai mình. Tiếp theo, Murad II sắp xếp cho Mehmed vào học một trường học đặc biệt ở nội cung, đó cũng là nơi học của con cháu của các nhà quý tộc hoặc những đứa trẻ thông minh lanh lợi, con của các tù binh. Việc này nhằm giúp cho Mehmed kết giao với những người bạn tài năng để sau này họ sẽ giúp đỡ ông làm nên nghiệp lớn. Đồng thời, khi bắt đầu trưởng thành thì Mehmed được vua cha cử đi làm tổng trấn tỉnh Manisa tại Tiểu Á để học tập kinh nghiệm trị quốc.[4]
Trị vì lần đầu (1444 – 1446)
Năm 1444, Murad II đã cảm thấy quá mệt mỏi với các công việc triều chính và chiến tranh nên quyết định về phủ Manisa an hưởng tuổi già, và truyền ngôi cho Mehmed. Về phần vua con, được sự giúp đỡ của các thầy học và các đại thần, ông dần dần đã nắm được cách trị vì đất nước. Nhưng giữa lúc đó thì một sự biến quan trọng xảy ra: vua Władysław III của Ba Lan và Hungary gây chiến. Ông này trước đây đã phát động Thập tự chinh đánh bại quân Ottoman và kí hòa ước Segedin với Murad, nay nhân cơ hội Mehmed còn nhỏ tuổi liền cất binh, xé bỏ hòa ước Segedin, lấy cớ là hòa ước này do Władysław ký với Murad và khi Murad đã thoái vị thì nó không còn hiệu lực nữa. Được cộng hòa Venezia, Giáo hoàng, hoàng đế Đông La Mã và một số thế lực châu Âu khác ủng hộ, Władysław III đã tổ chức được một cuộc Thập tự chinh lớn. Thập tự quân nhanh chóng tiến sâu vào lãnh thổ Ottoman và áp sát trọng trấn Varna nằm trên bờ Hắc Hải.[4] Đồng thời, một số quan lại địa phương cũng nhân cơ hội tuyên bố độc lập.
Trước tình hình đó, Mehmed buộc phải vội vã phi ngựa tới phủ Manisa mời vua cha về chấp chính. Sau đó, Murad II đã xuất quân đánh tan tác đạo Thập tự quân tại trận Varna (1444), Władysław III cũng tử trận. Mối họa xâm lược bị đẩy lùi. Sang năm sau, Murad II lại trao quyền cho vua con rồi quay về Manisa.[4]
Tuy nhiên, một bộ phận Cấm vệ quân Janissary lại nổi loạn, tỏ ý không phục ấu chúa và đòi Murad quay trở lại ngôi vị. Không còn cách nào khác, tháng 5 năm 1446 Mehmed II lại phải đích thân ra Manisa mời vua cha về lên ngôi thêm một lần nữa.[4]
Khoảng thời gian chuẩn bị tích cực cho việc kế ngôi (1446 – 1451)
Sau hai cuộc phong ba nói trên, Mehmed cảm thấy rất rõ là với trình độ hiện có của mình, việc cai trị một tỉnh nhỏ thì được chứ cai trị một đất nước rộng lớn thì rõ ràng là ông chưa đủ sức. Vì vậy, sau đó ông đã ra sức học hỏi thêm kiến thức và chăm chỉ làm việc để bồi dưỡng kinh nghiệm cho mình.
Trong thời gian này, Mehmed đọc rất nhiều truyện ký về Alexandros Đại đế cũng như các tướng lĩnh La Mã nổi tiếng để từ đó rút ra kinh nghiệm về cách trị quốc cũng như các tri thức quân sự, chiến thuật, chiến lược, hậu cần… Ông cũng ra sức học thêm nhiều ngôn ngữ, ví dụ tiếng Ả Rập, Hy Lạp, Ba Tư, Serbia, Ý v.v… vì ông ý thức rõ rằng, quốc gia Ottoman nằm giáp giới giữa châu Âu và châu Á nên tình hình dân tộc và ngôn ngữ ở khu vực này khá đa dạng và phức tạp. Ngoài ra ông cũng rất yêu thích thi ca, thuộc lòng các bài thơ cổ Hy Lạp, La Mã, Ba Tư, bản thân Mehmed cũng là một nhà thơ. Mehmed còn là một người làm vườn giỏi, ông thường thư giãn bằng cách trồng tỉa vườn hoa và vườn cây ăn quả ở nội cung.
Triết học cũng thu hút niềm yêu thích của Mehmed, nhất là triết học Aristotle và triết học Khắc kỉ (Stoicism). Dần dần, sau năm năm, Mehmed từ một thiếu niên còn rất ngây thơ đã trở thành một thanh niên tài năng có học vấn rất uyên bác.[4]
Trị vì lần thứ hai (1451 – 1481)
Ngày 18 tháng 2 năm 1451, Murad II lâm bệnh và qua đời tại Edirne. Mehmed hay tin, lập tức cùng những người thân tín phi ngựa bất kể ngày đêm đến thủ đô, chấm dứt bổn phận của tổng trấn Manisa. Ngày 18 tháng 2 năm 1451, ông lên ngôi ở Edirne, trở thành vua thứ bảy của đế quốc Ottoman. Ngay ngày hôm đó, Mehmed đã hạ lệnh giết chết một người em trai cùng cha khác mẹ mới tám tháng tuổi của mình vì người em trai này, con của Murad II với một công chúa người Serbia, là một kẻ thù tiềm tàng trong việc tranh ngôi của Mehmed II. Vài năm sau ông còn ra một chiếu thư mà khiến ai cũng rùng mình, quy định rằng các hoàng đế nhà Ottoman có quyền giết chết các anh em của mình để duy trì hoàng vị và an ninh quốc gia.[4] Đây cũng là cơ sở cho các cuộc nồi da xáo thịt trong hoàng tộc Osman sau này. Từ đó, Mehmed hoàn toàn thay đổi cá tính, từ một con người nho nhã nhu nhược trở thành kẻ quyết tâm dùng cường quyền để mở rộng và củng cố nền thống trị của mình.
Mở rộng bờ cõi
Sự thất thủ Constantinopolis
Một trong những mục tiêu đầu tiên mà Mehmed II nhắm tới chính là lãnh thổ của Đế quốc Đông La Mã, lúc này chỉ còn kinh đô Constantinopolis và một số vùng phụ cận nhỏ xung quanh. Tới lúc Mehmed II lên ngôi, đế quốc Ottoman đã có lãnh thổ hết sức to lớn nằm vắt ngang châu Âu và châu Á. Tuy nhiên, tại trung tâm của đế quốc vẫn tồn tại lãnh thổ chưa chịu khuất phục của người Byzantine. Sự tồn tại này của chẳng khác chi một cây đinh đóng chặt vào ngay giữa quả tim của đế quốc. Vì vậy các vua nhà Ottoman đã từng nhiều lần có ý đồ nhổ bỏ chiếc đinh này khỏi lãnh thổ của mình. Ông cố của Mehmed là Bayezid I (1389 – 1402) đã từng mấy lần đem quân vây đánh Constantinopolis. Cha của Mehmed là Murad II cũng đã từng có lần bao vây ngôi thành suốt hai tháng. Nhưng vì địa thế hiểm trở cũng như sự vững chãi của các tường thành mà tất cả những nỗ lực này đều không thành công. Nay Mehmed II một lần nữa chuẩn bị lực lượng vây đánh Constantinopolis, quyết tâm hoàn tất sự nghiệp dang dở của các bậc tổ phụ.[4] Vì vậy không ngạc nhiên khi Mehmed rất khát khao làm chủ được Constantinopolis và biến nó thành thủ đô của Hồi giáo, điều này thể hiện qua hai câu nói:
Năm 1451, Mehmed ráo riết củng cố hải quân Ottoman, và chuẩn bị cuộc chinh phạt Constantinopolis. Ở eo biển Bosporus chật hẹp, trước kia Bayezid I đã xây thành Anadoluhisarı ở phần châu Á; Mehmed dựng nên một ngôi thành vững chắc hơn, Rumelihisarı ở phần châu Âu, thế là ông hoàn toàn làm chủ eo biển Bosporus. Để xây ngôi thành này, Mehmet hạ lệnh đánh thuế lên những chiếc thuyền chạy trong phạm vi tầm ngắm của đại bác họ. Một tàu thuỷ Venezia đòi ông phải ngưng làm việc đó, bị bắn và chìm nghỉm.[6]
Ngày 6 tháng 4 năm 1453, Mehmed II và quân đội bắt đầu vây thành Constantinopolis. Ngày 29 tháng 5 năm 1453, Mehmed và quân đội đến sát chân thành nhưng đã gặp phải sự kháng cự mạnh mẽ của quân hoàng đế Constantinus XI. Nhưng với ưu thế quá vượt trội về quân số cũng như trang bị, sau những cuộc giao chiến khốc liệt, quân Ottoman cuối cùng cũng tràn được vào thành.[5] Tuyệt vọng, hoàng đế Constantinus XI thốt lên: “Thành đã mất thì ta còn sống làm gì nữa!” rồi xông thẳng vào biển quân Ottoman và hy sinh. Thế là thành Constantinopolis thất thủ. Quân Ottoman tàn phá ngôi thành và bắt 6000 người làm nô lệ.[5] Nhưng sau đó, Mehmed thiên đô về Constantinopolis. Ngày 30 tháng 5 năm 1453, Mehmed chuyển đại thánh đường St. Sophia thành một Hagia Sophia, một thánh đường Hồi giáo, và bắt đầu xây dựng tân đô của Đế quốc.
Sau chiến thắng Constantinopolis, Mehmed II xưng hiệu “Hoàng đế La Mã” (Kayser-i Rûm), dù điều này không được công nhận bởi các vương quốc Tây Âu, giáo hội Chính thống giáo Hy Lạp hay các cộng đồng người Hy Lạp khác. 10 năm sau khi chinh phạt thành Constantinopolis, Sultan Mehmed II thân hành đến di tích thành cũ Troia và tuyên bố rằng ông đã rửa hận cho người thành Troia bằng việc chinh phạt người Hy Lạp – ở đây chỉ người Đông La Mã.[7]
Chinh chiến ở châu Á
Cuộc chinh phạt Constantinopolis khiến cho Mehmed II chuyển sự chú ý của mình sang phía đông. Trước đó, ông cố của Mehmed là Bayezid I đã thống nhất được Tiểu Á, nhưng cuộc tấn công của Đế quốc Timur đã phá nát Vương quốc Ottoman và khiến các vương quốc của người Thổ Nhĩ Kỳ ở miền Đông bán đảo Tiểu Á ly khai trở lại. Chính vì vậy, Mehmed II quyết tâm hoàn tất sự nghiệp dang dở của các bậc tổ phụ. Trước hết, ông chinh phạt các xứ của người Thổ, sau đó tiến lên phía Bắc và tiêu diệt Đế quốc Trebizond của người Đông La Mã vào năm 1461. Tiếp theo, Mehmed lại đánh nhau với xứ Ak Konyulu (hay còn được gọi là White Sheep) đang thống trị khu vực Đông Tiểu Á và Armenia. Lúc bấy giờ, với mục đích giảm nhẹ áp lực của Đế quốc Ottoman lên các thuộc địa của mình tại bán đảo Balkan, Cộng hòa Venezia đã xúi giục vua Ak Konyulu là Uzun Hasan gây chiến với Mehmed, đồng thời viện trợ vũ khí cho Hasan. Để đối phó với Hasan, Mehmed II đã phải huy động một đạo quân hùng mạnh với rất nhiều nhân lực và vật lực của toàn đế quốc, ngay cả hai người con trai là Mustafa và Bayezid cùng với quan chưởng ấn cũng trực tiếp tham gia chiến đấu.[4] Cuối cùng, quân Ottoman đại thắng trong trận Otlukbeli năm 1473.
Đến đây, Mehmed II đã nắm được quyền kiểm soát toàn bộ vùng Tiểu Á, đồng thời xây dựng vùng này thành khu vực trung tâm của đế quốc Ottoman và cả nhà nước Cộng hòa Thổ Nhĩ Kỳ sau này. Thật vậy, những chiến thắng quân sự liên tiếp của Đế quốc Ottoman đã biến người Thổ Nhĩ Kỳ từ một ngoại tộc thành dân tộc chủ thể của Tiểu Á. Có thể nói, việc chinh phạt của Mehmed tại châu Á đã xúc tiến cho sự thành hình của dân tộc Thổ Nhĩ Kỳ hiện đại.[4]
Chinh chiến ở châu Âu
Tiếp đó, năm 1460 Mehmed II lại xua quân xâm chiếm lãnh địa của người Đông La Mã ở châu Âu là Morea trên bán đảo Peloponnese. Đến năm sau, Mehmed lại xâm chiếm Đế quốc Trebizond ở châu Á. Kết quả là hai lãnh địa cuối cùng của người Đông La Mã đều nằm dưới sự cai trị của Đế quốc Ottoman. Cuộc chinh phạt Constantinopolis đã đem lại niềm vinh dự và thanh thế lớn cho người Thổ Nhĩ Kỳ.
Quân Ottoman tiến về Đông Âu, tới cửa ngõ Beograd và bắt đầu nỗ lực đánh chiếm thành phố này từ tay Đại tướng Janós Hunyadi trong Cuộc vây hãm Beograd năm 1456. Các võ tướng Hungary giữ được thành, quân Ottoman phải triệt binh với tổn thất nặng nề. Dù vậy, cuối cùng thì người Thổ cũng chiếm được hầu hết Serbia.
Năm sau (1463), sau một cuộc tranh chấp về cống vật của vương quốc Bosnia, Mehmed đã chinh phạt Bosnia và nhanh chóng toàn thắng, vua cuối cùng của Bosnia là Stjepan Tomasevic bại vong.
Ông cũng gây chiến với chư hầu cũ của mình là vương công Vlad III Dracula xứ Wallachia. Năm 1462 Mehmed II đã gặt hái thảm bại khi bị Vlad tấn công trong cuộc tấn công ban đêm. Thế rồi, Mehmed chuyển sang giúp đỡ anh trai Vlad là Radu để trả thù cho những thất bại của quân đội Ottoman trên mặt trận. Với sự hỗ trợ của người Thổ, Radu nhanh chóng tước đoạt lãnh địa Wallachia trong cùng năm đó và buộc Vlad phải chạy trốn khỏi Wallachia.
Năm 1475, quân Ottoman giao chiến với Moldavia và bị Vương công Stefan III đánh tan tành trong trận Vaslui. Tuy nhiên đến năm 1476 Mehmed trả được thù khi tiêu diệt gần như hoàn toàn quân đội ít ỏi của Moldavia trong trận Valea Albă. Tiếp đó ông tiến quân đến Suceava và cướp bóc, tàn phá thủ phủ của vùng này, mặc dù sau đó ông đã thất bại trong việc đánh chiếm lâu đài Suceava và pháo đài Piatra Neamţ. Đúng lúc đó thì một trận dịch bùng lên trong hàng ngũ quân Ottoman, đồng thời với nguồn nước trở nên thiếu hụt và Vương công Stefan III lại nhận được 3 vạn viện binh do cựu thù của Mehmed, Vlad III Dracula chỉ huy. Mehmed II buộc phải bỏ dở chiến dịch và quân đội Ottoman triệt thoái.
Năm 1480, Mehmed II chinh phạt bán đảo Ý, để thực hiện mưu đồ “thống nhất Đế quốc La Mã cổ đại” của Mehmed. Thoạt đầu, quân Ottoman dễ dàng đánh chiếm thành phố Otranto vào năm 1480, nhưng ngay năm sau (1481) quân đội của Giáo hoàng đã đoạt lại vùng này sau khi Mehmed qua đời.
Trong những năm 1443 – 1468, Đế quốc Ottoman phải đối phó với cuộc khởi nghĩa của nhân dân Albania do Skanderbeg lãnh đạo. Skanderbeg nguyên là một nhà quý tộc Albania và là đại diện của nhà Ottoman tại Albania dưới thời Murad II. Nhưng thay vì phục vụ cho sultan, Skanderbeg đã vùng lên khởi nghĩa và cố gắng lôi kéo lực lượng của các hoàng thân Albania yêu nước, nhắm cùng đấu tranh chống lại ách đô hộ của nhà Ottoman. Cuộc khởi nghĩa này đã ngăn trở mưu đồ tấn công vào bán đảo Ý của Đế quốc Ottoman trong suốt một thời gian dài.
Kết quả
Những cuộc chiến của Mehmed II tại châu Âu chứng tỏ sự hiện diện của người Thổ ở đó không phải là nhất thời. Dưới thời Mehmed II, quân Ottoman chưa thể chiếm ưu thế trội hơn hẳn quân các nước vùng Balkan, nhưng cuộc chiến hãy còn tiếp diễn.
Kết quả của các cuộc chinh phạt trên là Mehmed đã nắm trong tay một Đế quốc Ottoman hết sức rộng lớn, gồm 28 tỉnh ở châu Âu và 21 tỉnh ở châu Á, bao trùm các phần đất của Hy Lạp, Thổ Nhĩ Kỳ, Bulgaria, Albania, Armenia và một phần Ukraina. Đến cuối đời, Mehmet bắt đầu sử dụng danh xưng “chúa tể của hai đất và hai biển” (hai đất là Tiểu Á và Romania, hai biển là Aegean và Hắc Hải).[4]
Các chính sách đối nội
Chính sách hành chính
Mehmed II sở dĩ có thể liên tục chiến thắng trên chiến trường, một phần là vì các đối thủ của ông là những thế lực phong kiến cát cứ hoặc các vương triều già nua đang suy sụp, nhưng cũng là nhờ ông có những biện pháp cai trị đất nước và quản lý quân đội rất hữu hiệu. Trong mọi sự vụ, ông luôn cực lực bài trừ thái độ lề mề chậm chạp, thiếu khí thế của các quan chức và luôn chú ý đến hiệu quả thực tế của công việc.[4] Ông đã hợp nhất chính sách trị dân cũ của hoàng đế Đông La Mã với chính sách trị dân của hoàng đế Thổ Nhĩ Kỳ. Mehmed còn viết một cuốn sách tổng hợp các học thuyết chính trị ở Đông La Mã và trong sách này, thuật ngữ ‘chính trị’ được dịch sang tiếng Ả Rập như “siyasah”.
Ngay trong năm đầu tiên cai trị, Mehmed II đã bắt tay vào cải tổ các cơ quan của triều đình, đặc biệt là ngân khố của quốc gia. Ông ra lệnh cho các quan viên thu thuế phải kiểm tra kỹ lưỡng sổ sách, rồi lại phái người đến kiểm tra các sổ sách này thêm một lần nữa. Bất cứ quan viên nào để sổ sách không rõ ràng đều bị cách chức chờ xét xử. Các cơ quan triều đình và địa phương cũng được cải tổ sâu rộng. Mehmet quy định ba cơ quan: Phủ Thái tể, Văn phòng Tài vụ Đại thần và Văn phòng Chánh án Tối cao đều có quyền lấy danh nghĩa hoàng đế để ra các mệnh lệnh về hành chính, tài chính và tôn giáo. Tất cả những điều lệ về triều phục, địa vị, đãi ngộ,… của các quan viên đều được quy định chặt chẽ và ghi chép trong sách Nghi lễ.[4]
Lúc này, triều đình Ottoman chia các quan chức ra làm hai loại: Nhân viên Nội đình bao gồm các sở Nội, Đốc sát, Tài chính, Đại sảnh, Tiểu sảnh chuyên lo việc sinh hoạt của hoàng đế và sinh hoạt trong cung, đảm nhiệm bởi các thái giám mặc áo dài trắng; nhân viên Ngoại đình gồm cố vấn của hoàng đế, thị vệ và các nhân viên triều đình chuyên lo việc sự vụ đất nước. Ở Trung ương gọi là hội nghị Quốc vụ, thành viên gồm cả tể tướng, chánh án Tối cao, tài chính Đại thần và thư ký Quốc vụ. Cơ quan này sẽ họp bàn với vua trong vòng mấy tiếng đồng hồ vào mỗi thứ bảy, chủ nhật, thứ hai và thứ ba hàng tuần. Còn ở sự vụ ở địa phương, bao gồm cả việc trưng binh trong thời chiến sẽ do những viên tổng trấn đảm nhiệm.[4]
Chính sách quân sự
Về quân sự, Mehmed II cũng tiến hành nhiều cải cách. Dưới triều của ông, quân đội Ottoman mới được chia làm bộ binh (Akincis), kỵ binh và hải quân.[4]
Bộ binh là nòng cốt của quân đội Ottoman. Trong chiến đấu, bộ binh cùng gươm và cung tên tác chiến cùng với kỵ binh, hoặc tập hợp thành các đội pháo binh để công phá thành lũy. Kỵ binh rất được Mehmed quan tâm, vì thời bấy giờ tác chiến chủ yếu dựa vào kỵ binh. Số kỵ binh do các lãnh chúa phong kiến cung cấp cho quân đội. Ngoài ra, Mehmed cũng tổ chức một đội kỵ binh thường trực, tuyển mộ từ Cấm vệ quân hoặc những người hầu.[4]
Hải quân Ottoman mãi tới thời sultan Mehmed II mới được xem là một lực lượng chính quy, và nó bắt đầu phát triển mạnh mẽ cũng vào thời của ông. Mehmed đã bắt đầu cho xây dựng một số xưởng đóng thuyền chiến trên các cảnh ven bờ biển để gia tăng số lượng hải thuyền của đế quốc. Nguyên nhân của việc này là nhằm hoàn thành việc vây hãm, cô lập Constantinopolis và khống chế hải lộ trên biển Đen và biển Aegean. Kết quả, trong một thời gian ngắn Ottoman đã có một lực lượng hải quân to lớn gồm ba bốn trăm chiếc thuyền, đủ sức đương đầu với các hạm đội Tây Ban Nha, Pháp và cộng hòa Venezia đương thời. Trong trận Constantinopolis, hải quân Ottoman đã đóng một vai trò rất quan trọng.[4]
Pháp luật và quan hệ phong kiến dưới thời Mehmed II
Mehmed II đã ban bố bộ luật đầu tiên của đế quốc Ottoman. Bộ luật này đã xác định nghĩa vụ của người nông dân đối với lãnh chúa phong kiến, đồng thời xác định chế độ phân phối ruộng đất phong kiến của đế quốc.[4]
- Thân phận người nông dân: theo bộ luật, người nông dân phải đóng đủ thứ tô thuế nặng nề cho lãnh chúa, đồng thời còn phải đi phu tải lương cho chúa phong kiến và làm việc bảy ngày không công trên đất của chúa phong kiến hàng năm. Nếu người nông dân để ruộng đất bỏ hoang trong một năm thì chúa phong kiến có quyền tịch thu nhà cửa ruộng đất của họ, đồng thời đánh thuế nặng trên phần đất này để bù vào tổn thất của mình. Tất cả những điều này có mục đích là buộc chặt người nông dân với ruộng đất.[4]
- Phân chia ruộng đất: ruộng đất được chia làm 3 loại: của Giáo hội, của quốc gia và của tư nhân. Trong đó ruộng đất của quốc gia là lớn nhất. Ruộng của quốc gia lại được chia làm 3 loại nhỏ. Loại thứ nhất là ruộng của hoàng gia và các đại thần, mỗi năm thu nhập vào khoảng 10 vạn akche (đơn vị tiền tệ Ottoman, thời đó 1 akche mua được 7 kg bột mì). Số ruộng hai loại kia được cấp phát cho các địa chủ bậc trung (thu nhập hằng năm từ 2 vạn – 10 vạn akche) và bậc nhỏ (thu nhập hằng năm 2000 – 1 vạn akche), tính tổng cộng có chừng 1 vạn địa chủ loại này. Các lãnh chúa phong kiến có nghĩa vụ phải nộp thuế và cống phẩm cho vua, trưng tập kỵ binh (trong thời chiến) và phải vâng theo mệnh lệnh của vua. Số lãnh chúa này tạo nên nền tảng thống trị của đế quốc.[4]
Chính sách tôn giáo
Có một điều đáng chú ý là thái độ của Mehmed II đối với tôn giáo rất là khoan dung và rộng rãi so với nhiều bậc đế vương cùng thời. Ông đã chấp nhận Chính thống giáo Đông phương, cho phép cho các giáo trưởng Thiên Chúa giáo truyền đạo ở Thổ Nhĩ Kỳ.
Ông đối xử rất khoan hồng với giáo dân và giáo hội Thiên Chúa giáo tại Constantinopolis và trên toàn đế quốc. Mehmed II cho phép cộng đồng Thiên Chúa giáo được tự trị ở Constantinopolis, và ông bổ nhiệm một cựu giáo trưởng Constantinopolis có quan điểm bất đồng với hoàng đế Constantinus XI làm tổng Giám mục của thành phố. Sau khi quân Ottoman chiếm Constantinopolis, tất nhiên là nhiều thánh đường Thiên Chúa giáo bị phá bỏ hoặc đổi thành thánh đường Hồi giáo (ví dụ đại thánh đường St. Sophia nổi tiếng ở Constantinopolis đã bị đổi thành thánh đường Hồi giáo Hagia Sophia), nhưng phần lớn những thánh đường Thiên Chúa giáo khác vẫn tồn tại. Dưới sự lãnh đạo của tổng Giám mục, họ có quyền tự trị về mặt tôn giáo, văn hóa và có một hệ thống pháp luật riêng (tất nhiên là họ vẫn phải tuân theo một số luật chung của đế quốc Ottoman). Thậm chí họ còn khỏi phải đi binh dịch và được phép mở trường học riêng để dạy bằng ngôn ngữ dân tộc.[4] Tuy nhiên ông chỉ cho phép các tín đồ Chính thống giáo Đông phương được sống ở Constantinopolis, trục xuất di dân đến từ Genova và Venezia cũng như các tín đồ Hồi giáo và Do Thái giáo ra khỏi thành phố này.
Về sau, Mehmed cũng cho phép giáo hội Thiên Chúa giáo của người Armenia, giáo hội Do Thái giáo của người Do Thái và giáo hội Hy Lạp cũng được hoạt động tự do trong khuôn khổ pháp luật của đế quốc Ottoman. Tất cả các giáo hội này được gọi là millet, (tạm dịch là tập đoàn hoặc dân tộc có tín ngưỡng đặc thù trong đế quốc Ottoman) mỗi millet do một lãnh tụ đứng đầu, có trách nhiệm trưng thu thuế cho hoàng đế Ottoman và đảm bảo các giáo dân biết giữ pháp luật và trung thành với triều đình Osman. Các millet ngoài việc chịu chung nghĩa vụ binh dịch, thuế má, tất cả phần còn lại đều được Mehmed cho phép tự trị. Những giáo dân trong millet khi phạm tội cũng chỉ bị xét xử trong các tòa án riêng của millet và chỉ chịu phạt theo luật riêng của millet, trừ những tội có dính đến trị an và hình sự thì phải bị trừng trị theo luật chung của đế quốc. Chính miệng ông đã nói với lãnh thụ người Serbia rằng:
Mehmed cũng đã tuyển mộ đội tân binh đến từ Devshirme. Trong đội quân này có nhiều giáo dân Thiên Chúa giáo trẻ tuổi. Đội quân này được chia làm 2 nhóm: các lính tráng có đủ tư cách nhất sẽ được phục vụ nhà vua trong cung điện; những người kém tài hơn nhưng có thể lực tốt thì sẽ được gia nhập toán Cấm vệ quân janissary của vua.
Văn hóa – Giáo dục
Ngay từ thời niên thiếu, Mehmed II đã bộc lộ một sự yêu thích đặc biệt về văn học và nghệ thuật. Sau này khi lên làm vua, ông mời nhiều danh họa Ý, người theo chủ nghĩa nhân văn và nhà triết học Hy Lạp đến cung điện, nói đúng hơn là chung quanh Mehmed thường tụ tập rất nhiều văn nhân học giả, cùng nhau bàn chuyện quốc sự hay làm thơ, vẽ tranh. Mehmed II cũng đã sáng tác một tập thơ thể hiện tình yêu thiên nhiên tha thiết và miêu tả những khung cảnh hoành tráng trên chiến trường. Đặc biệt, Mehmed đã phá vỡ thông lệ “không sùng bái hình nộm” của đạo Hồi, mà mời nhiều danh họa nổi tiếng ở Ý về vẽ chân dung cho ông.[4] Một trong số họ chính là họa sĩ Gentile Bellini người Venezia, đã vẽ một bức chân dung nổi tiếng của Mehmet II.[8] ông đã ra lệnh sưu tập nhiều bức danh họa nổi tiếng của đế quốc Đông La Mã cũng như những bức họa nổi tiếng khác trên thế giới. Đáng chú ý, trong số những bức họa được triều đình Ottoman cất giữ từ thời Mehmet II trở đi, có nhiều bức họa đời nhà Minh của Trung Quốc đương thờ.[4]
Giáo dục cũng là một mặt được Mehmed II quan tâm. Ông đã đầu tư xây dựng nhiều thư viện, trường học… tại kinh đô mới Constantinopolis. Chỉ riêng tại thánh đường Hồi giáo The Conqueror, Mehmed đã cho dựng lên bốn trường cao đẳng kinh văn xung quanh. Đồng thời ông cũng cho xây một trường học nội cung mới tại địa điểm của cung vua cũ ở Constantinopolis, nhằm đào tạo những quan viên được huấn luyện bài bản về mặt hành chính, bù đắp vào nhu cầu ngày càng tăng về các quan chức hành chính do cương thổ đế quốc càng lúc càng mở rộng. Học sinh chủ yếu là các tù binh 10-15 tuổi hoặc các thanh thiếu niên ở các giáo khu Thiên Chúa giáo. Chương trình học kéo dài 10-12 năm, bao gồm các môn như ngữ văn, văn học, nhạc, pháp luật, thần học, quân sự, toán, triết học, quản lý học và quản lý hành chính, thuế vụ, tài chính… Những học sinh nào không qua được các kỳ kiểm tra sẽ bị đuổi học ngay. Bản thân Mehmed cũng thường đến thăm hỏi tiến độ học tập của các học sinh trong trường.[4]
Để nâng cao chất lượng giáo dục, Mehmed II không ngại tốn kém, cho vời nhiều học giả nổi tiếng trong giới Hồi giáo cũng như tại châu Âu thời đó về giảng dạy tại các ngôi trường của Ottoman. Có dạo, khi ông vời được một nhà thiên văn nổi tiếng người Trung Á về thủ đô Constantinopolis, ngay lập tức tại ngoại ô Constantinopolis liền tiến hành xây dựng một ngôi trường lớn về toán học và một đài thiên văn bên cạnh.[4]
Qua đời
Giống như nhiều vị đế vương khác, trong thời kỳ cai trị của mình Mehmed II luôn luôn phải đối phó với những cuộc đấu tranh quyền lực trong triều đình. Đặc biệt nghiêm trọng, năm 1472 các đại thần phản loạn từng tổ chức âm mưu phế bỏ Mehmed để lập Cem, một đứa con nhỏ của ông lên ngôi, nhưng may mắn thay âm mưu bị phát hiện và những người dính líu đều bị trừng phạt. Vì vậy, từ một vị vua cởi mở, ưa kết giao, Mehmed II về cuối đời trở nên hết sức đa nghi. Ông đã sắp xếp rất nhiều biện pháp nhằm bảo vệ sự an toàn của bản thân. Ví dụ ông không cho bất kỳ ai mang vũ khí khi vào cung, kể cả những cận vệ của ông cũng phải vào tay không. Khi ăn ông không bao giờ ngồi chung bàn với người khác, và món ăn nào ông cũng bắt thuộc hạ nếm thử, khi biết không có độc ông mới ăn. Ông cũng xây dựng rất nhiều cụm bố phòng quanh cung điện. Để đề phòng bị giết hại khi tắm, ông đã đặt nhiều thiết bị phòng vệ chung quanh nhà tắm, và các cửa vào nhà tắm chỉ có thể từ trong mở ra, người ngoài không vào được. Cánh cửa cuối cùng còn lắp đặt máy bắn tên tự động.[4]
Theo “Thập đại tùng thư”, đề phòng kỹ như vậy Mehmed vẫn chết do bị ám sát. Cụ thể, Mehmed II bị sát hại tại Hunkârçayiri gần Gebze, Constantinopolis ngày 3 tháng 5 năm 1481 lúc mới 52 tuổi,[9] được tin là do bị các thái y gốc Do Thái đầu độc, còn kẻ chủ mưu là thái tử Bayezid,[9] do Bayezid quá nông nóng kế thừa vương vị[4]. Tình cảnh chết của ông rất thê thảm, cả mũi và miệng đều trào máu. Tương truyền trong thời gian này ông đang điều động binh mã đến miền Bắc Tiểu Á để chuẩn bị một cuộc viễn chinh, nhưng cái chết bất ngờ của ông đã khiến nó cùng với Mehmed vĩnh viễn nằm sâu dưới ba tấc đất.[4]
Xem thêm
- Chính
- Sultan, Padishah, Caesar, Đế quốc Byzantine, Đế quốc Ottoman
- Các sự kiện
- Các cuộc chinh phạt của Đế quốc Ottoman, Thời kì suy vong của Đế quốc Byzantine, Sự thất thủ của Constantinopolis, Trận chiến Varna
- Lãnh thổ
- Thổ Nhĩ Kỳ
- Khác
- Cem Sultan (em của vua Bayezid II)
Tài liệu tham khảo
- Thẩm Kiên (chủ biên) (2003). Thập đại tùng thư: 10 Đại Hoàng đế thế giới (bằng tiếng Việt, người dịch: Phong Đảo). NXB Văn hóa Thông tin. ISBN 8-35073-00232 Kiểm tra giá trị
|isbn=(trợ giúp).
- Philippides, Marios. Emperors, Patriarchs, and Sultans of Constantinople, 1373-1513: An Anonymous Greek Chronicle of the Sixteenth Century. Nguồn về Lịch sử và Giáo hội tại Thư viện Tổng Giám mục Iakovos, số 13. Brookline, Mass: NXB Hellenic College Press, 1990.
- Dwight, Harrison Griswold. Constantinople, Old and New. New York: NXB C. Scribner’s Sons, 1915.
- Hamlin, Cyrus. Among the Turks. New York: NXB R. Carter & Bros, 1878.
- Lord Kinross (1977). The Ottoman Centuries: The Rise And Fall Of The Turkish Empire. NXB HarperCollins. ISBN 0-688-08093-6.
- Murr Nehme, Lina (2003). 1453: The Fall of Constantinople. NXB Aleph Et Taw. ISBN 2868398162.
- Silburn, P. A. B. (1912). The evolution of sea-power. London: NXB Longmans, Green and Co.
- Dyer, T. H., & Hassall, A. (1901). [http://books.google.com/books?id=glwMAAAAYAAJ A history of modern Europe From the fall of Constantinople]. London: NXB G. Bell and Sons.
- Fredet, Peter (1888). Modern History; From the Coming of Christ and Change of the Roman Republic into an Empire, to the Year of Our Lord 1888. Baltimore: NXB J. Murphy & Co. Trang 383+
- Lê Ngọc Thái (chủ biên), Văn minh nhân loại và những bước ngoặt lịch sử, NXB Văn hóa thông tin, 2002
- Kohen, Elli; History of the Turkish Jews and Sephardim: Memories of the past golden age, University Press of America, (2007)
Chú thích
- ^ Azit Nexin (2002) Con cái chúng ta giỏi thật, Người dịch: Vũ Ngọc Tân, tr. 15
- ^ “Dates of Epoch-Making Events“, The Nuttall Encyclopaedia. (Gutenberg version)
- ^ Related to the Mahomet archaisms used for Mohammad. See Medieval Christian view of Muhammad for more information.
- ^ a ă â b c d đ e ê g h i k l m n o ô ơ p q r s t u ư v x y aa aă Thẩm Kiên (chủ biên), Thập đại Tùng thư – 10 đại hoàng đế thế giới. Phần 5: Sultan Muhammad II của đế quốc Thổ Ottoman, NXB Văn hóa Thông tin 2003 (người dịch: Phong Đảo)
- ^ a ă â Lê Ngọc Thái, sách đã dẫn, tr. 111
- ^ Silburn, P. A. B. (1912).
- ^ Turks.org.uk
- ^ Sultan Mehmed II – Olga’s Portrait
- ^ a ă Kohen, Elli; sách đã dẫn, tr. 19
Liên kết ngoài
- Phong trào ly giáo Đông-Tây
- Vua thiếu nhi thời Trung Cổ
- Vua bị ám sát
- Vua thiếu nhi bị truất phế
- Sinh 1432
- Mất 1481
- Người Edirne
- Người được in hình trên đồng tiền Thổ Nhĩ Kỳ
- Khalip thế kỷ 15
- Sultan nhà Ottoman thế kỉ 15
- Vua Turkic
- Vua bị giết
- Ly giáo Đông–Tây
Đỗ Quốc Sam
Đỗ Quốc Sam (1929–2010) là một Giáo sư, Tiến sĩ Khoa học, nguyên Đại biểu Quốc hội Việt Nam, nguyên Ủy viên Ban Chấp hành Trung ương Đảng Cộng sản Việt Nam, Bộ trưởng đầu tiên của Bộ Kế hoạch và Đầu tư Việt Nam, khi Bộ này được đổi tên sang từ Ủy ban Kế hoạch Nhà nước (cơ quan ngang Bộ, tiền thân).[1]
Mục lục
Tiểu sử
Đỗ Quốc Sam sinh ngày 29 tháng 5 năm 1929, quê ở Thôn Thái Bình, xã Mai Lâm, huyện Đông Anh, thành phố Hà Nội. Ông là con trai út của cụ Đỗ Ngọc Toại, một nhà nho, dạy học ở Đình Bảng (Bắc Ninh), từng tham gia kháng chiến và giữ chức Chủ tịch Mặt trận Tổ quốc tỉnh Bắc Ninh.
Được sự giáo dục của thân phụ, từ nhỏ, ông đã theo học Nho học, sau tuổi thiếu niên bắt đầu học Tây học. Trong thời kỳ kháng chiến chống thực dân Pháp, ông tham gia dạy học ở các vùng kháng chiến.
Hoạt động trong ngành Xây dựng
Từ năm 1951 đến năm 1958 ông theo học ở trường Khoa học cơ bản Nam Ninh và Học viện Cầu đường Đường Sơn, Trung Quốc. Sau khi tốt nghiệp, ông về nước giảng dạy tại trường Đại học Bách khoa Hà Nội, là Chủ nhiệm bộ môn Công trình khoa Xây dựng.
Năm 1964, ông đạt học vị Tiến sĩ Khoa học, tại trường Đại học Xây dựng Moskva (MUCU), Liên Xô. Sau khi về nước, ông được phân công giữ chức vụ Phó chủ nhiệm khoa Xây dựng trường Đại học Bách khoa Hà Nội.
Khi trường Đại học Xây dựng Hà Nội được thành lập, từ khoa Xây dựng trường Đại học Bách khoa (tách khỏi trường Bách khoa), ông được cử làm Chủ nhiệm Khoa Xây dựng của trường Đại học Xây dựng. Năm 1977, ông được bầu là Hiệu trưởng trường Đại học Xây dựng Hà Nội (nhiệm kỳ 1977-1982). Trong thời gian công tác tại Đại học Xây dựng ông chủ trì nhiều đề tài nghiên cứu về Công trình Kết cấu thép và có công trong việc xây dựng lực lượng cán bộ giảng dạy, cán bộ nghiên cứu về kết cấu xây dựng của Việt Nam. Năm 1980, ông được phong học hàm Giáo sư.
Ông là Đại biểu Hội đồng Nhân dân thành phố Hà Nội khoá VII (1977-1981). Ðại biểu Quốc hội Khóa VIII, Khóa IX và Khóa X, thành viên Ủy ban Kinh tế và Ngân sách Quốc hội khóa X.
Năm 1982 (6-1982 đến 10-1982), từ trường Đại học Xây dựng, ông chuyển lên giữ chức Chủ nhiệm Ủy ban Xây dựng cơ bản Nhà nước.
Hoạt động quản lý kinh tế
Năm 1988-1989, ông giữ chức Trưởng ban Công nghiệp Trung ương Đảng, rồi Phó Chủ nhiệm thứ nhất Ủy ban Kế hoạch Nhà nước (tiền thân của Bộ Kế hoạch Đầu tư), kiêm Phó Chủ nhiệm Ủy ban Nhà nước về Hợp tác và Đầu tư.
Năm 1991, ông được cử giữ chức Chủ nhiệm Ủy ban Kế hoạch Nhà nước, và là Bộ trưởng Bộ Kế hoạch và Đầu tư, khi bộ này được thành lập từ Ủy ban Kế hoạch Nhà nước.[2]
Ông là Ủy viên dự khuyết Ban Chấp hành Trung ương Ðảng Cộng sản Việt Nam khóa VI; Tại Đại hội VII của Đảng Cộng sản Việt Nam, ông được bầu là Ủy viên Ban Chấp hành Trung ương Đảng Khóa VII (1991 – 1996).[3]
Năm 1996, ông thôi chức Bộ trưởng, và chuyển sang giữ chức Chủ tịch Hội đồng Thẩm định Nhà nước về các Dự án đầu tư và Ủy viên Hội đồng Chính sách Khoa học và Công nghệ Quốc gia cho đến khi nghỉ hưu, tháng 01 năm 2007.[4]
Ngoài ra, Ông còn làm Đồng Chủ tịch của Diễn đàn Kinh tế Pháp – Việt.
Ngày 24 tháng 6 năm 2010 (9h45′), ông qua đời tại Bệnh viện Hữu Nghị, Hà Nội, hưởng thọ 82 tuổi,[5] và được an táng ngày 30 tháng 6 năm 2010 tại Nghĩa trang Mai Dịch, Hà Nội.[6]
Công trình Khoa học
- Về Công nghiệp hóa, Hiện đại hóa ở Việt Nam – Tạp chí Cộng sản Điện tử, Số phát hành 108 – 2006.[7]
- Lại bàn về cải cách hành chính – Tạp chí Cộng sản Điện tử, Số 7 (151) năm 2008.[8]
Danh hiệu Tôn vinh
- Huân chương Độc lập hạng Nhất;
- Huân chương Lao động hạng Nhất;
- Huân chương Kháng chiến chống Pháp hạng Nhì;
- Huân chương Kháng chiến chống Mỹ cứu nước hạng Nhất;
- Bằng Khen của Thủ tướng Chính phủ;
- Huy hiệu 50 năm tuổi Đảng Cộng sản Việt Nam;
- Huân chương Quốc công do Cộng hòa Pháp trao tặng.
Gia đình
- Phu nhân là Nguyễn Phương Nhã (cưới 1961), là con gái của giáo sư Nguyễn Xiển.
- Con trai duy nhất là Đỗ Quốc Anh (sinh 18/6/1980) đạt Huy chương Vàng Olympic Toán Quốc tế năm 1997 [9], đã tốt nghiệp Tiến sĩ Kinh tế tại Khoa Kinh tế Đại học Harvard.
Tham khảo
- ^ Văn phòng Chính phủ. “Chính phủ nhiệm kỳ Quốc hội khóa IX (1992-1997)”. Cổng Thông tin điện tử Chính phủ. Bản gốc lưu trữ
|url lưu trữ=cần
|ngày lưu trữ=(trợ giúp). Truy cập 25/6/2010.
- ^ [1] Thành viên Chính phủ qua các thời kỳ
- ^ [2] BAN CHẤP HÀNH TRUNG ƯƠNG ĐẢNG KHOÁ VII (1991-1996) – Báo điện tử Đảng Cộng sản Việt Nam
- ^ [3] Quyết định Số: 1315/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ, Về việc ông Đỗ Quốc Sam, nguyên Bộ trưởng Bộ Kế hoạch và Đầu tư, Chủ tịch Hội đồng thẩm định Nhà nước nghỉ hưu
- ^ Đại học Xây dựng Hà Nội (25/6/2010). “Tin buồn”. Đại học Xây Dựng Hà Nội. Bản gốc lưu trữ 25/6/2010.
- ^ Ban Chấp hành Trung ương Ðảng, Quốc hội nước Cộng hòa Xã hội chủ nghĩa Việt Nam, Chính phủ nước Cộng hòa Xã hội chủ nghĩa Việt Nam, Bộ Kế hoạch và Ðầu tư và gia đình (Cập nhật 03:28 ngày 28-06-2010). “Tin buồn”. Báo Nhân Dân. Bản gốc lưu trữ Cập nhật 03:28 ngày 28-06-2010. Truy cập 28/6/2010.
- ^ [4] Tạp chí Cộng sản Điện tử, Số phát hành 108 – 2006
- ^ [5] Tạp chí Cộng sản Điện tử, Số 7 (151) năm 2008
- ^ [6] Gương mặt trẻ 1997
Liên kết ngoài
- Sinh 1929
- Mất 2010
- Người Hà Nội
- Bộ trưởng Bộ Kế hoạch và Đầu tư Việt Nam
- Ủy viên Ban Chấp hành Trung ương Đảng Cộng sản Việt Nam
- Huân chương Lao động
- Huân chương Kháng chiến
- Huân chương Độc lập
- Đại biểu Quốc hội Việt Nam khóa 10
Video yêu thích
Ta về sống giữa thiên nhiên
Trời xanh biển biếc bạn hiền thung dung
(Hoàng Kim)
RELAX TV – 3 hours of Relaxing Music, Soothing Nature Sounds, Ambient Music
Beautiful Video and Relaxing Nature Music.
http://www.youtube.com/user/hoangkimvietnam
Bài viết mới
Cao Xuân Huy nhà hiền triết Việt
Ngày mới yêu thương
Chào ngày mới 28 tháng 5
Nhân vật lịch sử vĩ đại nhất nước Nga
Quà tặng cuộc sống
Chào ngày mới 27 tháng 5
Bài học lịch sử Nga hoàng Nikolai II
Chào ngày mới 26 tháng 5
Đọc “Tony buổi sáng”
Góc thư giản trí tuệ
Chào ngày mới 25 tháng 5
Sholokhov sông Đông êm đềm
Khen cho con mắt tinh đời
Chào ngày mới 24 tháng 5
Vua Hàm Nghi và ông Trương Thạc
Sông Thương
Vườn Quốc gia ở Việt Nam
Chào ngày mới 23 tháng 5

markdown:
[ Wikipedia Ngày này năm xưa. Năm 1953 – Edmund Hillary và Tenzing Norgay trở thành những người đầu tiên lên đến đỉnh của Everest. Năm 1453 – Constantinopolis thất thủ: Quân Ottoman dưới quyền Sultan Mehmed II chiếm được Constantinopolis sau 53 ngày bao vây, kết thúc Đế quốc Đông La Mã. Năm 1929 – Ngày sinh Đỗ Quốc Sam (mất năm 2010), Giáo sư, Tiến sĩ Khoa học, nguyên Đại biểu Quốc hội Việt Nam, nguyên Ủy viên Ban Chấp hành Trung ương Đảng Cộng sản Việt Nam, Bộ trưởng đầu tiên của Bộ Kế hoạch và Đầu tư Việt Nam. CNM365. Chào ngày mới 29 tháng 5.](http://vi.wikipedia.org/wiki/B%E1%BB%99_K%E1%BA%BF_ho%E1%BA%A1ch_v%C3%A0_%C4%90%E1%BA%A7u_t%C6%B0_%28Vi%E1%BB%87t_Nam%29)
# 29 tháng 5
Ngày
**29 tháng 5** là ngày thứ 149 (150 trong [năm nhuận](http://vi.wikipedia.org/wiki/N%C4%83m_nhu%E1%BA%ADn)) trong [lịch Gregory](http://vi.wikipedia.org/wiki/L%E1%BB%8Bch_Gregory). Còn 216 ngày trong năm.
|
|[1](http://vi.wikipedia.org/wiki/1_th%C3%A1ng_5) [2](http://vi.wikipedia.org/wiki/2_th%C3%A1ng_5) [3](http://vi.wikipedia.org/wiki/3_th%C3%A1ng_5) [4](http://vi.wikipedia.org/wiki/4_th%C3%A1ng_5) [5](http://vi.wikipedia.org/wiki/5_th%C3%A1ng_5) [6](http://vi.wikipedia.org/wiki/6_th%C3%A1ng_5) [7](http://vi.wikipedia.org/wiki/7_th%C3%A1ng_5) [8](http://vi.wikipedia.org/wiki/8_th%C3%A1ng_5) [9](http://vi.wikipedia.org/wiki/9_th%C3%A1ng_5) [10](http://vi.wikipedia.org/wiki/10_th%C3%A1ng_5) [11](http://vi.wikipedia.org/wiki/11_th%C3%A1ng_5) [12](http://vi.wikipedia.org/wiki/12_th%C3%A1ng_5) [13](http://vi.wikipedia.org/wiki/13_th%C3%A1ng_5) [14](http://vi.wikipedia.org/wiki/14_th%C3%A1ng_5) [15](http://vi.wikipedia.org/wiki/15_th%C3%A1ng_5) [16](http://vi.wikipedia.org/wiki/16_th%C3%A1ng_5) [17](http://vi.wikipedia.org/wiki/17_th%C3%A1ng_5) [18](http://vi.wikipedia.org/wiki/18_th%C3%A1ng_5) [19](http://vi.wikipedia.org/wiki/19_th%C3%A1ng_5) [20](http://vi.wikipedia.org/wiki/20_th%C3%A1ng_5) [21](http://vi.wikipedia.org/wiki/21_th%C3%A1ng_5) [22](http://vi.wikipedia.org/wiki/22_th%C3%A1ng_5) [23](http://vi.wikipedia.org/wiki/23_th%C3%A1ng_5) [24](http://vi.wikipedia.org/wiki/24_th%C3%A1ng_5) [25](http://vi.wikipedia.org/wiki/25_th%C3%A1ng_5) [26](http://vi.wikipedia.org/wiki/26_th%C3%A1ng_5) [27](http://vi.wikipedia.org/wiki/27_th%C3%A1ng_5) [28](http://vi.wikipedia.org/wiki/28_th%C3%A1ng_5) **29** [30](http://vi.wikipedia.org/wiki/30_th%C3%A1ng_5) [31](http://vi.wikipedia.org/wiki/31_th%C3%A1ng_5)
## Mục lục
## Sự kiện
[479](http://vi.wikipedia.org/wiki/479)– Sau khi buộc [Lưu Tống Thuận Đế](http://vi.wikipedia.org/wiki/L%C6%B0u_T%E1%BB%91ng_Thu%E1%BA%ADn_%C4%90%E1%BA%BF)phải [thiện vị](http://vi.wikipedia.org/wiki/Thi%E1%BB%87n_nh%C6%B0%E1%BB%A3ng), [Tiêu Đạo Thành](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nam_T%E1%BB%81_Cao_%C4%90%E1%BA%BF)lên ngôi hoàng đế, mở đầu [triều](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tri%E1%BB%81u_%C4%91%E1%BA%A1i_Trung_Qu%E1%BB%91c) [Nam Tề](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nam_T%E1%BB%81). [1453](http://vi.wikipedia.org/wiki/1453)– [Constantinopolis thất thủ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Constantinopolis_th%E1%BA%A5t_th%E1%BB%A7): Quân [Ottoman](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_Ottoman)dưới quyền Sultan [Mehmed II](http://vi.wikipedia.org/wiki/Mehmed_II)chiếm được [Constantinopolis](http://vi.wikipedia.org/wiki/Constantinopolis)sau 53 ngày bao vây, kết thúc [Đế quốc Đông La Mã](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_%C4%90%C3%B4ng_La_M%C3%A3). [1937](http://vi.wikipedia.org/wiki/1937)– Báo *(Tiền phong), cơ quan của lao động và nhân dân* [L’Avant Gardel](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=L%27Avant_Gardel&action=edit&redlink=1) [Đông Dương](http://vi.wikipedia.org/wiki/B%C3%A1n_%C4%91%E1%BA%A3o_%C4%90%C3%B4ng_D%C6%B0%C6%A1ng), ra số đầu tiên tại [Sài Gòn](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%C3%A0nh_ph%E1%BB%91_H%E1%BB%93_Ch%C3%AD_Minh). [1946](http://vi.wikipedia.org/wiki/1946)– Ngày thành lập [Hội Liên hiệp Quốc dân Việt Nam](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Li%C3%AAn_Vi%E1%BB%87t&action=edit&redlink=1), gọi tắt là hội Liên Việt. [1900](http://vi.wikipedia.org/wiki/1900)– Sĩ quan Pháp Émile Gentil thành lập đô thị Fort-Lamy, nay là thủ đô [N’Djamena](http://vi.wikipedia.org/wiki/N%27Djamena)của [Tchad](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tchad). [1953](http://vi.wikipedia.org/wiki/1953)– [Edmund Hillary](http://vi.wikipedia.org/wiki/Edmund_Hillary)và [Tenzing Norgay](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tenzing_Norgay)trở thành những người đầu tiên lên đến đỉnh của [Everest](http://vi.wikipedia.org/wiki/Everest). [1968](http://vi.wikipedia.org/wiki/1968)– [Manchester United](http://vi.wikipedia.org/wiki/Manchester_United)trở thành câu lạc bộ bóng đá Anh đầu tiên đoạt [Cúp vô địch châu Âu](http://vi.wikipedia.org/wiki/C%C3%BAp_c%C3%A1c_%C4%91%E1%BB%99i_v%C3%B4_%C4%91%E1%BB%8Bch_b%C3%B3ng_%C4%91%C3%A1_qu%E1%BB%91c_gia_ch%C3%A2u_%C3%82u)khi đánh bại câu lạc bộ [Benfica](http://vi.wikipedia.org/wiki/S.L._Benfica)trong [trận chung kết](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chung_k%E1%BA%BFt_C%C3%BAp_C1_ch%C3%A2u_%C3%82u_1968). [1985](http://vi.wikipedia.org/wiki/1985)– Dưới lực đẩy của những người hâm mộ bóng đá trong cơn náo loạn trước trận [chung kết Cúp vô địch Châu Âu](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chung_k%E1%BA%BFt_C%C3%BAp_C1_ch%C3%A2u_%C3%82u_1985)giữa đội [Liverpool](http://vi.wikipedia.org/wiki/Liverpool_F.C.)và [Juventus](http://vi.wikipedia.org/wiki/Juventus_F.C.), một bức tường tại [sân vận động Heysel](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=S%C3%A2n_v%E1%BA%ADn_%C4%91%E1%BB%99ng_King_Baudouin&action=edit&redlink=1)ở [Bruxelles](http://vi.wikipedia.org/wiki/Bruxelles), [Bỉ](http://vi.wikipedia.org/wiki/B%E1%BB%89) [sụp đổ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BA%A3m_k%E1%BB%8Bch_s%C3%A2n_v%E1%BA%ADn_%C4%91%E1%BB%99ng_Heysel), khiến 39 người thiệt mạng và hơn 600 người bị thương. [2007](http://vi.wikipedia.org/wiki/2007)– [Hiệp định](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hi%E1%BB%87p_%C4%91%E1%BB%8Bnh_v%E1%BB%81_ph%C3%A2n_%C4%91%E1%BB%8Bnh_ranh_gi%E1%BB%9Bi_th%E1%BB%81m_l%E1%BB%A5c_%C4%91%E1%BB%8Ba_Vi%E1%BB%87t_Nam-Indonesia)về phân định ranh giới thềm lục địa giữa Việt Nam và Indonesia có hiệu lực.
## Ngày sinh
[1860](http://vi.wikipedia.org/wiki/1860)– [Isaac Albéniz](http://vi.wikipedia.org/wiki/Isaac_Albeniz)(Isắc Anbênit), nhạc sỹ Tây Ban Nha [1905](http://vi.wikipedia.org/wiki/1905)– [Hoàng Quốc Việt](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ho%C3%A0ng_Qu%E1%BB%91c_Vi%E1%BB%87t), Uỷ viên [Bộ chính trị Trung ương](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=B%E1%BB%99_ch%C3%ADnh_tr%E1%BB%8B_Trung_%C6%B0%C6%A1ng&action=edit&redlink=1)Đảng, Chủ tịch Tổng Công đoàn, Viện trưởng Viện kiểm sát Nhân dân Tối cao, Chủ tịch Đoàn chủ tịch Ủy ban trung ương [Mặt trận Tổ quốc Việt Nam](http://vi.wikipedia.org/wiki/M%E1%BA%B7t_tr%E1%BA%ADn_T%E1%BB%95_qu%E1%BB%91c_Vi%E1%BB%87t_Nam) [1929](http://vi.wikipedia.org/wiki/1929)– [Đỗ Quốc Sam](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%97_Qu%E1%BB%91c_Sam)(m. [2010](http://vi.wikipedia.org/wiki/2010)), [Giáo sư](http://vi.wikipedia.org/wiki/Gi%C3%A1o_s%C6%B0), [Tiến sĩ Khoa học](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ti%E1%BA%BFn_s%C4%A9_khoa_h%E1%BB%8Dc), nguyên [Đại biểu Quốc hội](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%A1i_bi%E1%BB%83u_Qu%E1%BB%91c_h%E1%BB%99i)Việt Nam, nguyên [Ủy viên Ban Chấp hành Trung ương Đảng Cộng sản Việt Nam](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ban_Ch%E1%BA%A5p_h%C3%A0nh_Trung_%C6%B0%C6%A1ng), [Bộ trưởng](http://vi.wikipedia.org/wiki/B%E1%BB%99_tr%C6%B0%E1%BB%9Fng)đầu tiên của [Bộ Kế hoạch và Đầu tư Việt Nam](http://vi.wikipedia.org/wiki/B%E1%BB%99_K%E1%BA%BF_ho%E1%BA%A1ch_v%C3%A0_%C4%90%E1%BA%A7u_t%C6%B0_%28Vi%E1%BB%87t_Nam%29).
## Ngày mất
## Những ngày lễ và kỷ niệm
|
|
## Tham khảo
|
|![]()
[29 tháng 5](http://commons.wikimedia.org/wiki/Category:29_May?uselang=vi)
# Everest
|Núi Everest|
|ཇོ་མོ་གླང་མ (
|Chomolungma)
珠穆朗玛峰 (Châu Mục Lãng Mã Phong)
सगरमाथा (
Sagarmatha)
|
|![]()
[Kala Patthar](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Kala_Patthar&action=edit&redlink=1), [Nepal](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nepal) [Độ cao](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=%C4%90%E1%BB%89nh_%28%C4%91%E1%BB%8Ba_h%C3%ACnh%29&action=edit&redlink=1) [Thứ 1](http://vi.wikipedia.org/wiki/Danh_s%C3%A1ch_n%C3%BAi_cao_nh%E1%BA%A5t_th%E1%BA%BF_gi%E1%BB%9Bi) [Phần lồi](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ph%E1%BA%A7n_l%E1%BB%93i_%C4%91%E1%BB%8Ba_h%C3%ACnh&action=edit&redlink=1)
Một trong vài tá đỉnh có độ cao và phần lồi bằng nhau
[Danh sách](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Danh_s%C3%A1ch_n%C3%BAi&action=edit&redlink=1) [Bảy đỉnh núi](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=B%E1%BA%A3y_%C4%91%E1%BB%89nh_n%C3%BAi&action=edit&redlink=1) [Những đỉnh núi trên 8.000 mét](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Nh%E1%BB%AFng_%C4%91%E1%BB%89nh_n%C3%BAi_tr%C3%AAn_8.000_m%C3%A9t&action=edit&redlink=1) [Danh sách quốc gia theo điểm cao nhất](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Danh_s%C3%A1ch_qu%E1%BB%91c_gia_theo_%C4%91i%E1%BB%83m_cao_nh%E1%BA%A5t&action=edit&redlink=1)
Vị trí đỉnh Everest
![ Nepal](https://i2.wp.com/upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/9/9b/Flag_of_Nepal.svg/12px-Flag_of_Nepal.svg.png)
![ Nepal](https://i2.wp.com/upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/9/9b/Flag_of_Nepal.svg/12px-Flag_of_Nepal.svg.png)
[Solukhumbu](http://vi.wikipedia.org/wiki/Solukhumbu_%28huy%E1%BB%87n%29), [Sagarmatha](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Sagarmatha_%28v%C3%B9ng%29&action=edit&redlink=1), [Nepal](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nepal) ![ Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa](https://i2.wp.com/upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/fa/Flag_of_the_People%27s_Republic_of_China.svg/23px-Flag_of_the_People%27s_Republic_of_China.svg.png)
![ Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa](https://i2.wp.com/upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/fa/Flag_of_the_People%27s_Republic_of_China.svg/23px-Flag_of_the_People%27s_Republic_of_China.svg.png)
[Tingri](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tingri), [Xigazê](http://vi.wikipedia.org/wiki/Xigaz%C3%AA), [Khu tự trị Tây Tạng](http://vi.wikipedia.org/wiki/Khu_t%E1%BB%B1_tr%E1%BB%8B_T%C3%A2y_T%E1%BA%A1ng), [Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa](http://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa) [[1]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Everest#cite_note-1) [Dãy núi](http://vi.wikipedia.org/wiki/D%C3%A3y_n%C3%BAi) [Mahalangur Himal](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Mahalangur_Himal&action=edit&redlink=1), [Himalaya](http://vi.wikipedia.org/wiki/Himalaya) [Tọa độ](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%E1%BB%87_t%E1%BB%8Da_%C4%91%E1%BB%99_%C4%91%E1%BB%8Ba_l%C3%BD) [27°59′17″B 86°55′31″Đ](http://tools.wmflabs.org/geohack/geohack.php?language=vi&pagename=Everest¶ms=27_59_17_N_86_55_31_E_type:mountain_) [Tọa độ](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%E1%BB%87_t%E1%BB%8Da_%C4%91%E1%BB%99_%C4%91%E1%BB%8Ba_l%C3%BD): [27°59′17″B 86°55′31″Đ](http://tools.wmflabs.org/geohack/geohack.php?language=vi&pagename=Everest¶ms=27_59_17_N_86_55_31_E_type:mountain_) [[2]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Everest#cite_note-2) [Chinh phục lần đầu](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Chinh_ph%E1%BB%A5c_l%E1%BA%A7n_%C4%91%E1%BA%A7u&action=edit&redlink=1) ![ New Zealand](https://i2.wp.com/upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/3/3e/Flag_of_New_Zealand.svg/23px-Flag_of_New_Zealand.svg.png)
![ New Zealand](https://i2.wp.com/upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/3/3e/Flag_of_New_Zealand.svg/23px-Flag_of_New_Zealand.svg.png)
[Edmund Hillary](http://vi.wikipedia.org/wiki/Edmund_Hillary) ![ Nepal](https://i2.wp.com/upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/9/9b/Flag_of_Nepal.svg/12px-Flag_of_Nepal.svg.png)
![ Nepal](https://i2.wp.com/upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/9/9b/Flag_of_Nepal.svg/12px-Flag_of_Nepal.svg.png)
[Tenzing Norgay](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tenzing_Norgay) [South Col](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=South_Col&action=edit&redlink=1)(Nepal) [Everest (định hướng)](http://vi.wikipedia.org/wiki/Everest_%28%C4%91%E1%BB%8Bnh_h%C6%B0%E1%BB%9Bng%29). **Đỉnh Everest** (tên khác: **đỉnh Chomolungma**) là đỉnh [núi](http://vi.wikipedia.org/wiki/N%C3%BAi) cao nhất trên [Trái Đất](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%C3%A1i_%C4%90%E1%BA%A5t) khi so với [mực nước biển](http://vi.wikipedia.org/wiki/M%E1%BB%B1c_n%C6%B0%E1%BB%9Bc_bi%E1%BB%83n), tính đến thời điểm hiện tại là 8.848 [mét](http://vi.wikipedia.org/wiki/M%C3%A9t), nhưng nó vẫn cao lên khoảng 2,5 [3] [xentimét](http://vi.wikipedia.org/wiki/Xentim%C3%A9t)hàng năm. Đường lên đỉnh Everest là [[4]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Everest#cite_note-4) [biên giới](http://vi.wikipedia.org/wiki/Bi%C3%AAn_gi%E1%BB%9Bi)giữa [Nepal](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nepal)và [Tây Tạng](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%C3%A2y_T%E1%BA%A1ng)( [Trung Quốc](http://vi.wikipedia.org/wiki/Trung_Qu%E1%BB%91c)).
## Mục lục
## Tên gọi
Tại Nepal, nó mang tên
*Sagarmatha* ( [tiếng Phạn](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Ph%E1%BA%A1n): सगरमस्तका *sagaramastakā*, “trán trời”). Trong [tiếng Tây Tạng](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ti%E1%BA%BFng_T%E1%BA%A1ng), nó được gọi *Chomolangma* (ཇོ་མོ་ཀླུངས་མ་ *jo mo klungs ma*, nghĩa là “Thánh mẫu của vũ trụ”). Trong [tiếng Trung Quốc](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Trung_Qu%E1%BB%91c), nó có tên phiên âm từ tiếng Tây Tạng là **Châu Mục Lãng Mã Phong** (珠穆朗瑪峰) hoặc được dịch nghĩa là **Thánh Mẫu Phong** (聖母峰), “đỉnh núi của Thánh mẫu”.
Ngọn núi này được đặt tên tiếng
[Anh](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Anh) bởi [Andrew Scott Waugh](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Andrew_Scott_Waugh&action=edit&redlink=1), [tổng trưởng quan trắc của Ấn Độ](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=T%E1%BB%95ng_tr%C6%B0%E1%BB%9Fng_quan_tr%E1%BA%AFc_c%E1%BB%A7a_%E1%BA%A4n_%C4%90%E1%BB%99&action=edit&redlink=1) người Anh. Với cả Nepal và [Tây Tạng](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%C3%A2y_T%E1%BA%A1ng) đóng cửa với người nước ngoài, ông viết:
|“||
|…Tôi được dạy bởi quan cấp trên và là người tiền nhiệm đáng kính của tôi, Đại tá, Ngài |”|
|—Andrew Scott Waugh,
|
Do vậy Waugh đã chọn đặt tên núi theo tên của Sir
[George Everest](http://vi.wikipedia.org/wiki/George_Everest), ban đầu sử dụng cách viết **Mont Everest**, và sau đó là **Mount Everest**. Tuy nhiên, cách phát âm hiện đại của Everest – [IPA](http://vi.wikipedia.org/wiki/B%E1%BA%A3ng_m%E1%BA%ABu_t%E1%BB%B1_phi%C3%AAn_%C3%A2m_qu%E1%BB%91c_t%E1%BA%BF): [ˈɛvərɪst] hay là [ˈɛvərɨst] (EV-er-est) – khác với cách phát âm họ của Sir George là [ˈiv;rɪst] (EAVE-rest).
Tên
*Sagarmatha* trong tiếng Nepal được đưa ra trong đầu [thập niên 1960](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BA%ADp_ni%C3%AAn_1960) khi nhà nước Nepal nhận ra rằng Đỉnh Everest không có tên trong tiếng Nepal. Điều này xảy ra vì ngọn núi không được biết đến và được đặt tên theo tiếng của một dân tộc thiểu số ở Nepal (vùng thung lũng Kathmandu và khu vực xung quanh). Tên trong tiếng Sherpa/Tây Tạng *Chomolangma* không được chấp nhận vì nó chống lại ý tưởng thống nhất Nepal.
## Số liệu đo đạc
[Radhanath Sikdar](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Radhanath_Sikdar&action=edit&redlink=1), một nhà toán học [Ấn Độ](http://vi.wikipedia.org/wiki/%E1%BA%A4n_%C4%90%E1%BB%99) và một nhà đo đạc từ [Bengal](http://vi.wikipedia.org/wiki/Bengal), là người đầu tiên xác định Everest là đỉnh núi cao nhất thế giới vào năm 1852, sử dụng các tính toán lượng giác dựa trên các đo đạc bằng [theodolite](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Theodolite&action=edit&redlink=1) từ khoảng cách xa 240 km (150 dặm) về phía bên trong Ấn Độ. Trước khi được đo đạc và đặt tên, nó được đặt tên là Đỉnh XV bởi đoàn đo đạc.
Núi Everest cao khoảng 8.848 m (29.029 ft), mặc dù có một số chênh lệch nhỏ trong các lần đo khác nhau. Núi
[K2](http://vi.wikipedia.org/wiki/K2) cao thứ nhì với độ cao 8.611 m (28.251 feet).
Điểm sâu nhất ở đại dương là hơn cả chiều cao của Everest:
[Challenger Deep](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Challenger_Deep&action=edit&redlink=1), tọa lạc ở [Vũng Mariana](http://vi.wikipedia.org/wiki/R%C3%A3nh_Mariana), sâu đến mức nếu Everest được đặt vào đó thì cần thêm trên 2 km (1,25 dặm) nước bao phủ ở phía trên.
- Đỉnh Everest là đỉnh cao nhất Trái Đất nếu so với
[mực nước biển](http://vi.wikipedia.org/wiki/M%E1%BB%B1c_n%C6%B0%E1%BB%9Bc_bi%E1%BB%83n), còn nếu so về khoảng cách tới [tâm](http://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%B5i_trong_%28Tr%C3%A1i_%C4%90%E1%BA%A5t%29)Trái Đất thì núi lửa [Chimborazo](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chimborazo)thuộc dãy [Andes](http://vi.wikipedia.org/wiki/Andes)ở [Ecuador](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ecuador)xa hơn (6.382,3 km so với 6.384,4 km); lý do là Trái Đất không phải là một khối cầu hoàn hảo. Trái Đất có hình dáng của một khối [phỏng cầu](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%C3%ACnh_c%E1%BA%A7u_d%E1%BA%B9t)( [ellipsoid tròn xoay](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ellipsoid)), hơi lồi ra ở phần xích đạo.
- Nếu so về phần vượt lên so với cao độ chung quanh thì nó thua
[núi McKinley](http://vi.wikipedia.org/wiki/N%C3%BAi_McKinley)ở [Alaska](http://vi.wikipedia.org/wiki/Alaska). McKinley chỉ cao hơn mực nước biển 6.194 m, nhưng nó vượt hơn bình địa chung quanh (có độ cao so với mực nước biển dao động 300–900 m) là 5.300 đến 5.900 m, trong khi Everest chỉ vượt so với sườn phía nam là 4.200 m đến 5.200 m về phía cao nguyên Tây Tạng.
- Nếu tính từ chân đến đỉnh, đỉnh
[Mauna Kea](http://vi.wikipedia.org/wiki/Mauna_Kea)ở [Hawaii](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hawaii)mới là kỷ lục. Tính từ đáy biển đến đỉnh của Mauna Kea là 10.200 m (đỉnh của nó chỉ nhô trên mực nước biển 4.205 m)
## Hình ảnh
## Lộ trình trèo núi
Đỉnh Everest có hai đường leo lên chính, đường leo phía đông nam từ Nepal và đường leo đông bắc từ
[Tây Tạng](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%C3%A2y_T%E1%BA%A1ng), cũng như là [13](http://www.everesthistory.com/routes.htm) các đường leo ít thông dụng khác. Trong hai con đường chính, sườn núi phía đông nam dễ hơn về mặt kỹ thuật và do vậy là đường leo được sử dụng thường xuyên hơn. Đó là đường leo lên được sử dụng bởi [Edmund Hillary](http://vi.wikipedia.org/wiki/Edmund_Hillary) và [Tenzing Norgay](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tenzing_Norgay) vào năm [1953](http://vi.wikipedia.org/wiki/1953). Tuy nhiên quyết định chọn con đường này là do hoàn cảnh chính trị hơn là chủ ý bởi biên giới Tây Tạng đã bị đóng lại đối với người nước ngoài vào năm 1949.
Hầu hết các cố gắng xảy ra trong tháng 4 hay tháng 5 trước khi mùa mưa (
*monsoon*) trong mùa hè. Một thay đổi trong [dòng khí](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=D%C3%B2ng_kh%C3%AD&action=edit&redlink=1) ( *jet stream*) vào thời điểm này trong năm cũng làm giảm tốc độ gió trung bình trên đỉnh núi cao. Trong khi một số cố gắng xảy ra sau mùa monsoon vào tháng 9 và tháng 10, những tuyết dồn thêm vào sau mùa mưa làm việc trèo lên còn khó khăn hơn.
### Dãy phía nam
Đường leo lên qua sườn núi phía đông nam bắt đầu với một con đường mòn tại Trại Nền (
*Base Camp*) ở độ cao 5.380 m (17.600 ft) về phía nam của Everest ở Nepal. Các đoàn thám hiểm thường bay vào [Lukla](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Lukla&action=edit&redlink=1) (2.860 m) từ [Kathmandu](http://vi.wikipedia.org/wiki/Kathmandu) và đi xuyên qua [Namche Bazaar](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Namche_Bazaar&action=edit&redlink=1). Những nhà leo núi sau đó đi bộ lên Trại Nền, thường mất sáu đến tám ngày, cho phép đủ thời gian để làm quen với khí hậu độ cao và ngăn chặn [chứng say độ cao](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ch%E1%BB%A9ng_say_%C4%91%E1%BB%99_cao&action=edit&redlink=1). Các phương tiện leo núi và đồ tiếp tế được chuyên chở bởi [yak](http://vi.wikipedia.org/wiki/B%C3%B2_T%C3%A2y_T%E1%BA%A1ng), dzopkyos và [phu khuân vác](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Phu_khu%C3%A2n_v%C3%A1c&action=edit&redlink=1) lên Trại Nền trên [Khumbu Glacier](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Khumbu_Glacier&action=edit&redlink=1). Khi Hillary và Tenzing leo lên đỉnh Everest vào năm 1953, họ bắt đầu từ thung lũng Kathmandu, bởi vì không có đường nào xa hơn về phía đông vào lúc đó.
Những nhà leo núi sẽ nghỉ lại một vài tuần ở Trại Nền, làm quen với độ cao. Trong suốt thời gian đó, những
[người Sherpa](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Sherpa) và một số nhà leo núi trong đoàn thám hiểm sẽ thiết lập dây và thang leo trên [thác băng Khumbu](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Th%C3%A1c_b%C4%83ng_Khumbu&action=edit&redlink=1) hiểm trở. [Serac](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Serac&action=edit&redlink=1), các kẽ nứt trong băng và các khối băng trượt làm thác băng này là một trong những đoạn nguy hiểm nhất của con đường lên đỉnh. Nhiều nhà leo núi và người Sherpa đã tử nạn ở đoạn này. Để làm giảm bớt nguy hiểm, những nhà leo núi thường bắt đầu leo trước bình minh. Một khi ánh nắng mặt trời chiếu tới thác băng, sự hiểm nguy tăng lên đáng kể. Phía trên thác băng là Trại I (hay *Advanced Base Camp* – ABC) tại độ cao 6.065 m (19.900 ft).
Từ Trại I, những nhà leo núi tiếp tục leo lên dọc theo
[Western Cwm](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Western_Cwm&action=edit&redlink=1) để đến nền của mặt [Lhotse](http://vi.wikipedia.org/wiki/Lhotse), nơi Trại II được thiết lập ở độ cao 6.500 m (21.300 ft). Western Cwm là một thung lũng đóng băng tương đối bằng phẳng chỉ hơi nâng lên cao, được đánh dấu bằng một kẽ nứt khổng lồ cạnh bên trung tâm làm ngăn đường đi lên trực tiếp lên phần phía trên của Cwm. Những nhà leo núi bắt buộc phải đi băng ngang qua ở phía rìa phải gần nền của [Nuptse](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Nuptse&action=edit&redlink=1) đến một đoạn đường đèo nhỏ được biết đến như là “góc Nuptse”. Western Cwm cũng còn được gọi là “Thung lũng im lặng” bởi vì địa hình của khu vực nói chung là chắn gió từ con đường leo lên. Với [độ cao](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%99_cao) và một ngày trong không có gió có thể làm Western Cwm nóng vượt sức chịu đựng của những người leo núi.
Từ Trại II, các nhà leo núi đi lên theo mặt Lhotse trên những sợi dây cố định đến một mỏm nhỏ ở độ cao 7.470 m (24.500 ft). Từ nơi đó, leo thêm 500 mét nữa là đến Trại IV trên
[South Col](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=South_Col&action=edit&redlink=1) ở độ cao 7.920 m (26.000 ft). Từ Trại III đến Trại IV, các nhà leo núi phải đối mặt với thêm hai thử thách nữa: Gót Geneva và Dải Vàng ( *Yellow Band*). Gót Geneva là một sườn đá đen có hình dạng cái đe được đặt tên bởi một đoàn thám hiểm [Thụy Sỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%A5y_S%C4%A9) vào năm 1952. Các sợi dây cố định giúp các nhà leo núi trong việc trèo lên dải đá đầy tuyết phủ này. Dải Vàng là một phần của [đá cát](http://vi.wikipedia.org/wiki/C%C3%A1t_k%E1%BA%BFt) [trầm tích](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%A7m_t%C3%ADch) cũng cần đến 100 m dây để vượt qua nó.
Trên South Col, các nhà leo núi bước vào
[vùng chết](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=V%C3%B9ng_ch%E1%BA%BFt&action=edit&redlink=1). Những nhà leo núi thường chỉ có tối đa là hai đến ba ngày để họ có thể chịu đựng được độ cao này trước khi trèo lên đỉnh. Thời tiết trong và ít gió là những yếu tố quan trọng trong việc quyết định là có nên cố gắng trèo lên đỉnh hay không. Nếu thời tiết không hợp tác trong vài ngày ngắn ngủi này, những nhà leo núi bắt buộc phải leo xuống, nhiều người quay lại đến Trạm Nền.
Từ Trại IV, những nhà leo núi sẽ bắt đầu cú leo lên đỉnh vào khoảng nửa đêm với những hy vọng đạt lên tới đỉnh (vẫn còn thêm 1.000 mét nữa phía trên) trong vòng từ 10 đến 12 giờ. Những nhà leo núi sẽ đạt đến đầu tiên là “The Balcony” ở độ cao 8.400 m (27.700 ft), một thềm nhỏ nơi họ có thể nghỉ ngơi và ngắm nhìn những đỉnh núi về phia nam và phía đông trong ánh sáng sớm của bình minh. Tiếp tục len lên sườn núi, các nhà leo núi sẽ đối diện với một dãy các bậc đá với cấu trúc thường là buộc họ về phía đông vào sâu trong tuyết đến thắt lưng, với nguy hiểm về các vụ sạt lở. Ở độ cao 8.750 m (28.700 ft), một vòm băng tuyết nhỏ cỡ bằng cái bàn đánh dấu Đỉnh phía Nam (
*South Summit*).
Từ Đỉnh phía Nam, các nhà leo núi đi theo một cạnh như lưỡi dao ở sườn đông nam dọc theo vùng được biết đến như “đường Cornice” (
*Cornice traverse*) nơi mà tuyết xen lẫn với đá. Đây là một đoạn trống trải lộ thiên nhất của đường leo và một bước sẩy chân về phía trái sẽ đưa người leo 2.400 m (8.000 ft) xuống mặt đông nam trong khi ngay phía phải là mặt [Kangshung](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Kangshung&action=edit&redlink=1) cao 3.050 m (10.000 ft). Tại điểm cuối của con đường này là một thành đá cao 12 m (40 ft) được gọi là “ [Bậc Hillary](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=B%E1%BA%ADc_Hillary&action=edit&redlink=1)” ở độ cao 8.760 m (28.750 ft). Hillary và Tenzing là những nhà leo núi đầu tiên leo lên bậc đá này và họ đã leo lên với những phương tiện thô sơ cho việc trèo lên băng và không có những sợi dây cố định. Ngày nay, những nhà leo núi sẽ leo lên bậc này sử dụng dây cố định sẵn được thiết lập trước bởi những người Sherpa. Một khi đã ở trên bậc, tương đối là đơn giản để leo lên đỉnh có những sườn tuyết không dốc lắm – mặc dù điều kiện lộ thiên trên sườn núi rất khắc nghiệt khi đi qua một vùng tuyết phủ rộng lớn. Sau Bậc Hilary, các nhà leo núi cũng phải đi qua một đoạn đầy đá dễ sụt lở và có một đống dây lớn có thể trở nên rối rắm trong thời tiết xấu. Những nhà leo núi thường trải qua ít hơn nửa giờ trên “nóc nhà của thế giới” khi họ nhận ra sự cần thiết của việc hạ xuống Trại IV trước khi trời tối hay thời tiết buổi chiều trở thành một vấn đề nghiêm trọng.
### Dãy phía bắc
Đường lên theo sườn núi phía đông bắc bắt đầu từ phía bắc của Everest ở Tây Tạng. Các đoàn thám hiểm leo lên đến
[Tảng băng Rongbukr](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=T%E1%BA%A3ng_b%C4%83ng_Rongbukr&action=edit&redlink=1), thiết lập Trại Nền ở độ cao 5.180 m (17.000 ft) trên một mặt bằng đá sỏi ngay bên dưới tảng băng. Để đạt đến Trạm II, các nhà leo núi leo lên dọc theo một đường đất chính giữa phía đông của tảng băng Rongbuk đến nền của [Changtse](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Changtse&action=edit&redlink=1) ở độ cao khoảng 6.100 m (20.000 ft). Trại III (ABC) tọa lạc bên dưới [North Col](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=North_Col&action=edit&redlink=1) ở độ cao 6.500 m (21.300 ft). Để đạt đến Trại IV trên cột phía bắc, các nhà leo núi leo lên theo tảng băng đến chân cột nơi các sợi dây cố định được sử dụng để đạt tới North Col ở độ cao 7.010 m (23.000 ft). Từ North Col, các nhà leo núi leo lên sườn núi đá phía bắc để thiết lập Trại V ở độ cao vào khoảng 7.775 m (25.500 ft). Con đường đi lên mặt phía bắc thông qua một dãy các dốc và cạnh sắc như lưỡi dao vào vùng bằng phẳng hơi dốc xuống trước khi đạt đến địa điểm của Trại VI ở độ cao 8.230 m (27.000 ft). Từ Trại VI, các nhà leo núi sẽ leo lên đoạn cuối cùng. Các nhà leo núi phải vượt qua ba dãy đá gọi là Bậc thứ 1, Bậc thứ 2 và Bậc thứ 3. Một khi đã vượt qua những bậc này, là những dốc cuối cùng (khoảng 50 đến 60 độ) để lên tận đỉnh núi.
## Con đường lên đỉnh
Vào
[8 tháng 6](http://vi.wikipedia.org/wiki/8_th%C3%A1ng_6) năm [1924](http://vi.wikipedia.org/wiki/1924), [George Mallory](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=George_Mallory&action=edit&redlink=1) và [Andrew Irvine](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Andrew_Irvine&action=edit&redlink=1), hai [người Anh](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Anh), cố gắng trèo lên đỉnh núi và họ không bao giờ quay trở lại. [Noel Odell](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Noel_Odell&action=edit&redlink=1), một nhà [địa chất](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%8Ba_ch%E1%BA%A5t_h%E1%BB%8Dc) trong đoàn thám hiểm, viết trong nhật ký rằng ông “đã thấy M&I trên sườn núi, gần nền của đỉnh núi cuối cùng” vào 12:50 pm của ngày hôm đó. Vào năm 1979 nhà leo núi Trung Quốc [Wang Hongbao](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Wang_Hongbao&action=edit&redlink=1) nói với một người bạn là anh ta đã khám phá ra một xác người vào năm 1975 và vào lúc đó nghĩa rằng đó là xác của Irvine, nhưng thật không may anh ta tử nạn do rơi xuống từ sườn núi ngày hôm sau trước khi anh có thể cung cấp thêm chi tiết cho một người khác.
Tuy vậy, vào năm 1999,
[Đoàn Nghiên cứu Thám hiểm Mallory và Irvine](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=%C4%90o%C3%A0n_Nghi%C3%AAn_c%E1%BB%A9u_Th%C3%A1m_hi%E1%BB%83m_Mallory_v%C3%A0_Irvine&action=edit&redlink=1) đã tìm ra xác của Mallory trong khu vực tìm kiếm đã được dự đoán gần địa điểm cũ của trại Trung Quốc. Nhiều tranh luận đã diễn ra gay gắt trong cộng đồng những nhà leo núi liệu là hai người đó đã leo đến đỉnh của thế giới, 29 năm trước khi chuyến leo lên đỉnh Everest thành công (và dĩ nhiên, xuống núi an toàn) bởi Sir [Edmund Hillary](http://vi.wikipedia.org/wiki/Edmund_Hillary) và [Tenzing Norgay](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tenzing_Norgay) vào năm 1953. Ý kiến chung giữa những nhà leo núi là họ (Mallory và Irvine) đã chưa leo đến đỉnh, trong khi những tìm thấy mới đây chứng tỏ điều ngược lại. Mặc dù không có bằng chứng vật chất là một trong hai người nói trên đã lên quá [Bậc thứ 2](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=B%E1%BA%ADc_th%E1%BB%A9_2&action=edit&redlink=1), nếu Mallory đã leo lên cao đến mức đó thì rất có thể là ông đã leo đến đỉnh, bởi không có khó khăn nào trong việc leo thêm cao một ít nữa. Lý thuyết được nhiều người chấp nhận là Mallory chỉ cố gắng trèo lên mặt của Bậc thứ 2 bằng cách đứng lên vai của Irvine. Được trang bị với bình [ôxy](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C3%94xy) dự trữ của Irvine ông đã có thể leo đến đỉnh muộn hơn trong ngày hôm đó. Đi xuống trong bóng tối ông có thể quyết định đi theo hẻm núi Norton hơn là cố gắng trèo xuống từ Bậc thứ 2 mà không nhìn thấy gì cả. Tất cả mọi người đều đồng ý là Mallory đã tử nạn trong một cú ngã ngắn trong lúc hạ xuống thông qua hẻm núi, nơi xác ông ta được tìm thấy. Irvine có thể sống sót lâu hơn một chút khi chờ người bạn đồng hành quay lại, dưới chân của Bậc thứ 2, nhưng chết sau đó vì ở lâu ngoài trời băng tuyết. Xác của Irvine có lẽ được tìm thấy bởi một nhà leo núi Trung Quốc khác vào năm 1960 (ở nơi không gần xác của Mallory, chứng tỏ là hai người đã tách ra) nhưng đã không được tìm ra trở lại, mặc cho một số cố gắng tìm kiếm vào năm 2004.
Mallory đã đi khắp
[Hoa Kỳ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3) và diễn thuyết một năm trước vào năm 1923; chính vào lúc đó đã trả lời (lúc phát cáu) một câu nổi tiếng, “Bởi vì nó ở đó,” khi một phóng viên ở [New York](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%C3%A0nh_ph%E1%BB%91_New_York) hỏi “Tại sao ông muốn leo lên đỉnh Everest?” cho đến lần thứ 1000.
Thông tin đầy đủ ở đây
[Mallory và Irvine: Chương cuối cùng](http://www.everestnews2004.com/malloryandirvine2004/malloryandirvine2004.htm) bao gồm cả những quan điểm phê phán trái ngược.
Vào năm 1995, George Mallory II từ
[Cộng hoà Nam Phi](http://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nam_Phi) (cháu nội) đã leo đến đỉnh Everest.
### 1933-1953
Vào năm 1933,
[Lady Houston](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Lady_Houston&action=edit&redlink=1), một [triệu phú](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Tri%E1%BB%87u_ph%C3%BA&action=edit&redlink=1) và một cựu vũ nữ, đã tài trợ cho *chuyến bay Houston Everest năm 1933*, một phi đội dẫn đầu bởi [Douglas Douglas-Hamilton](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Douglas_Douglas-Hamilton&action=edit&redlink=1), Công tước Hamilton (lúc đó chỉ là Hầu tước Clydesdale), bay qua đỉnh núi trong cố gắng đặt một [lá cờ Anh](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=L%C3%A1_c%E1%BB%9D_Anh&action=edit&redlink=1) ( *the Union Jack*) lên đỉnh núi.
Sau khi tham gia một chuyến bay trinh thám năm 1935, nhà leo núi thám hiểm
[Bill Tilman](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Bill_Tilman&action=edit&redlink=1) được chỉ định là trưởng một đoàn thám hiểm Everest vào năm 1938 với cố gắng leo lên phía sườn tây bắc. Họ đạt được độ cao trên 27.000 ft (8.200 m) mà không cần thêm ôxy tiếp tế trước khi buộc phải xuống núi vì thời tiết xấu và bệnh tật.
Các đoàn thám hiểm trước đó đã leo lên núi từ phía
[Tây Tạng](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%C3%A2y_T%E1%BA%A1ng), theo mạn phía bắc. Tuy nhiên, cửa lên này đã bị đóng lại đối với những nhà thám hiểm phương Tây vào năm 1950, sau khi [Trung Quốc](http://vi.wikipedia.org/wiki/Trung_Qu%E1%BB%91c) xâm lược Tây Tạng. Tuy nhiên, vào năm 1950, Bill Tilman và một đoàn nhỏ bao gồm Charles Houston, Oscar Houston và Betsy Cowles tiến hành một cuộc thám hiểm nhỏ lên Everest thông qua Nepal theo một con đường mà bây giờ đã trở thành một cách tiếp cận đỉnh Everest quy chuẩn từ phía nam.
### Tenzing và Hillary
Trong năm 1951, một đoàn thám hiểm người Anh dẫn đầu bởi
[Eric Shipton](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Eric_Shipton&action=edit&redlink=1) và gồm cả [Edmund Hillary](http://vi.wikipedia.org/wiki/Edmund_Hillary), đi đến Nepal để thăm dò một con đường leo mới qua mặt phía nam.
Theo sau người Anh, vào năm 1952 một đoàn thám hiểm
[Thụy Sỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%A5y_S%C4%A9) cố gắng leo lên theo mặt phía nam, nhưng đội mở đường của [Raymond Lambert](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Raymond_Lambert&action=edit&redlink=1) và [người Sherpa](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Sherpa) [Tenzing Norgay](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tenzing_Norgay) đã quay lại ở độ cao chỉ khoảng 200 mét nữa là tới đỉnh núi. Những người Thụy Sỹ đã cố gắng thám hiểm một lần nữa và mùa thu năm 1952; lần này thì một đội gồm cả Lambert và Tenzing quay trở lại ở một giai đoạn sớm hơn của cuộc leo.
Vào năm 1953, một đoàn thám hiểm Anh lần thứ chín, dẫn đầu bởi
[John Hunt](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=John_Hunt,_Nam_t%C6%B0%E1%BB%9Bc_Llanfair_Waterdine&action=edit&redlink=1), quay trở lại Nepal. Hunt chọn ra hai cặp leo với cố gắng đạt lên tới đỉnh. Cặp thứ nhất quay lại sau khi kiệt sức cao trên núi. Ngày hôm sau, đoàn thám hiểm tiến hành lần leo thứ hai và cũng là lần cuối lên đỉnh với cặp leo kinh nghiệm và quyết tâm nhất. Đỉnh núi cuối cùng đã đạt được vào 11:30 am giờ địa phương vào ngày [29 tháng 5](http://vi.wikipedia.org/wiki/29_th%C3%A1ng_5), [1953](http://vi.wikipedia.org/wiki/1953) bởi người [New Zealand](http://vi.wikipedia.org/wiki/New_Zealand) tên là [Edmund Hillary](http://vi.wikipedia.org/wiki/Edmund_Hillary) và người Sherpa tên là [Tenzing Norgay](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tenzing_Norgay) từ phía Nepal leo lên theo con đường phía nam South Col. Vào thời gian đó, cả hai thừa nhận rằng đó là một cố gắng tập thể bởi cả đoàn thám hiểm, nhưng sau nhiều tra hỏi không dứt, Tenzing một vài năm sau đó tiết lộ rằng Hillary đã đặt chân lên đỉnh trước tiên. Họ dừng lại trên đỉnh núi để chụp ảnh và chôn lại một vài viên kẹo và một [thánh giá](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%C3%A1nh_Gi%C3%A1) nhỏ vào tuyết trước khi xuống núi. Tin tức về sự thành công của đoàn thám hiểm đã lan về đến [London](http://vi.wikipedia.org/wiki/Lu%C3%A2n_%C4%90%C3%B4n) vào buổi sáng Nữ hoàng [Elizabeth II](http://vi.wikipedia.org/wiki/Elizabeth_II) [lên ngôi](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=L%C3%AAn_ng%C3%B4i&action=edit&redlink=1). Quay lại [Kathmandu](http://vi.wikipedia.org/wiki/Kathmandu) một vài ngày sau đó, Hillary và Hunt khám phá ra rằng họ vừa được tấn phong danh hiệu [Hiệp sỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hi%E1%BB%87p_s%C4%A9) cho sự cố gắng của họ.
### 1996 – thảm hoạ Everest
Trong mùa leo núi năm 1996 mười chín người đã chết vì cố gắng trèo lên đến đỉnh và cho năm đó là một năm chết người nhất trong lịch sử leo Everest. Ngày
[10 tháng 5](http://vi.wikipedia.org/wiki/10_th%C3%A1ng_5) năm đó là ngày chết chóc nhất trong lịch sử leo Everest, khi một cơn bão đập vào nhiều nhà leo núi ở gần đỉnh (trên bậc Hillary), giết đi tám người. Trong số những người tử nạn là những nhà leo núi kinh nghiệm [Rob Hall](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Rob_Hall&action=edit&redlink=1) và [Scott Fischer](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Scott_Fischer&action=edit&redlink=1), cả hai đều là những nhà thám hiểm được trả lương cao nhất để lên đến đỉnh. Thảm họa đã được biết đến rộng rãi trong công chúng và đặt ra những câu hỏi về việc thương mại hóa đỉnh Everest.
### Sự kiện
Vào ngày
[16 tháng 5](http://vi.wikipedia.org/wiki/16_th%C3%A1ng_5) năm [1975](http://vi.wikipedia.org/wiki/1975), [Junko Tabei](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tabei_Junko) trở thành người [phụ nữ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ph%E1%BB%A5_n%E1%BB%AF) đầu tiên đạt đến đỉnh núi Everest. Vào [25 tháng 5](http://vi.wikipedia.org/wiki/25_th%C3%A1ng_5), [2001](http://vi.wikipedia.org/wiki/2001), [Erik Weihenmayer](http://vi.wikipedia.org/wiki/Erik_Weihenmayer) trở thành người leo núi [mù](http://vi.wikipedia.org/wiki/Khi%E1%BA%BFm_th%E1%BB%8B) đầu tiên lên đỉnh.
Cho đến cuối mùa leo năm 2003, 1.919 người đã đạt đến đỉnh núi (829 người từ 1998) và 179 người tử nạn khi cố gắng trèo lên đỉnh. Điều kiện trên núi khắc nghiệt đến nỗi các xác người phải để lại nơi mà họ đã rơi xuống; một số xác có thể thấy được từ các đường leo quy chuẩn.
Hầu hết các đoàn thám hiểm sử dụng
[mặt nạ](http://vi.wikipedia.org/wiki/M%E1%BA%B7t_n%E1%BA%A1) và bình đựng [ôxy](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C3%94xy) ( [[1]](http://classic.mountainzone.com/everest/98/climb5-21oxygen.html)) ở độ cao trên 26.000 ft (8.000 m); vùng này được biết đến như là [vùng chết](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=V%C3%B9ng_ch%E1%BA%BFt&action=edit&redlink=1). Everest có thể được leo lên mà không cần thêm sự ôxy hỗ trợ, nhưng điều này cần các huấn luyện thể lực đặc biệt và làm tăng rủi ro cho người leo. Con người không suy nghĩ minh mẫn với lượng ôxy thấp, và tổng hợp các điều kiện [thời tiết](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%9Di_ti%E1%BA%BFt) khắc nghiệt, [nhiệt độ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nhi%E1%BB%87t_%C4%91%E1%BB%99) thấp, các dốc thẳng đứng đòi hỏi các quyết định nhanh chóng chính xác.
Các nhà leo núi là một nguồn thu lợi từ
[du lịch](http://vi.wikipedia.org/wiki/Du_l%E1%BB%8Bch) khá lớn cho Nepal; họ đủ các thành phần từ các [nhà leo núi](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Nh%C3%A0_leo_n%C3%BAi&action=edit&redlink=1) kinh nghiệm đến các người leo núi nghiệp dư dựa vào những người hướng dẫn thuê để dẫn họ lên đỉnh. Chính quyền Nepal cũng yêu cầu một giấy phép từ tất cả các nhà leo núi; giấy này kèm theo một khoảng lệ phí không nhỏ.
Khu vực đỉnh Everest, và dãy
[Himalaya](http://vi.wikipedia.org/wiki/Himalaya) nói chung, được cho là đang chịu đựng sự tan băng do [hâm nóng toàn cầu](http://vi.wikipedia.org/wiki/%E1%BA%A4m_l%C3%AAn_to%C3%A0n_c%E1%BA%A7u). [Mùa mưa](http://vi.wikipedia.org/wiki/M%C3%B9a_m%C6%B0a) dữ dội vào mùa hè năm 2005 là nhất quán với sự tiếp tục nóng lên và việc nâng lồi lên của [đồng bằng Tây Tạng](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=%C4%90%E1%BB%93ng_b%E1%BA%B1ng_T%C3%A2y_T%E1%BA%A1ng&action=edit&redlink=1) về phía bắc.
## Các cột mốc thời gian
- 1921 Đoàn thám hiểm người
[Anh](http://vi.wikipedia.org/wiki/Anh)thám hiểm lối vượt qua tảng băng [Rongbuk](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Rongbuk&action=edit&redlink=1).
- 1922 Đoàn thám hiểm Anh thứ hai, dưới sự chỉ huy của Tướng CG Bruce và lãnh đạo leo núi EI Strutt, và gồm cả
[George Mallory](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=George_Mallory&action=edit&redlink=1). George Finch cố gắng leo lên đỉnh lần đầu tiên sử dụng bình ôxy, và đạt được độ cao kỉ lục 8.321 mét. Chỉ một lúc sau, bảy nhà leo núi người [Sherpa](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Sherpa_%28d%C3%A2n_t%E1%BB%99c%29&action=edit&redlink=1)tử nạn trong một vụ [tuyết lở](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tuy%E1%BA%BFt_l%E1%BB%9F), trở thành những cái chết đầu tiên được báo cáo trên Everest.
- 1924 Đoàn thám hiểm Anh thứ ba đạt đến độ cao 8.500 mét. Vào
[6 tháng 6](http://vi.wikipedia.org/wiki/6_th%C3%A1ng_6), [George Mallory](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=George_Mallory&action=edit&redlink=1)và [Andrew Irvine](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Andrew_Irvine&action=edit&redlink=1)leo lên cố gắng đạt đến đỉnh nhưng lạc mất sau khi những đám mây khép lại. Một người chứng kiến đã nói rằng ông thấy họ gần đến đỉnh.
- 1933
[Lady Houston](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Lady_Houston&action=edit&redlink=1)cấp tiếp cho một phi đội bay qua đỉnh để thả xuống một lá cờ liên hiệp Anh.
- 1934
[Maurice Wilson](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Maurice_Wilson&action=edit&redlink=1)(người Anh) tử nạn trong cố gắng leo lên một mình.
- 1938 Nhà thám hiểm leo núi
[Bill Tilman](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Bill_Tilman&action=edit&redlink=1)(Anh) dẫn đầu một đoàn thám hiểm theo sườn tây bắc, đạt được độ cao trên 8.200 meters (27.000 ft) không cần oxygen trước khi bị đẩy xuống vì thời tiết xấu.
- 1950 Nepal mở cửa biên giới cho người nước ngoài.
[Bill Tilman](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Bill_Tilman&action=edit&redlink=1)và Charles Houston tổ chức một cuộc thám hiểm do thám lên Everest.
- 1952 Một đoàn thám hiểm
[Thụy Sỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%A5y_S%C4%A9), bao gồm cả Sherpa [Tenzing Norgay](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tenzing_Norgay)bỏ cuộc vì kiệt sức, 200 mét nữa là đến đỉnh.
- 1953 Đỉnh được
**đạt đến lần đầu tiên**(trong lịch sử có ghi lại) vào lúc 11:30 am ngày [29 tháng 5](http://vi.wikipedia.org/wiki/29_th%C3%A1ng_5)bởi người [New Zealand](http://vi.wikipedia.org/wiki/New_Zealand)Sir [Edmund Hillary](http://vi.wikipedia.org/wiki/Edmund_Hillary)và người Sherpa tên [Tenzing Norgay](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tenzing_Norgay)từ Nepal leo theo đường South Col.
- 1960 Vào
[25 tháng 5](http://vi.wikipedia.org/wiki/25_th%C3%A1ng_5), một đội [Trung Quốc](http://vi.wikipedia.org/wiki/Trung_Qu%E1%BB%91c)bao gồm [Wang Fuzhou](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Wang_Fuzhou&action=edit&redlink=1), [Gongbu](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Gongbu&action=edit&redlink=1)và [Qu Yinhua](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Qu_Yinhua&action=edit&redlink=1)leo lên đỉnh lần đầu tiên theo Sườn Bắc.
- 1963 Vào
[22 tháng 5](http://vi.wikipedia.org/wiki/22_th%C3%A1ng_5), hai người Mỹ là [Tom Hornbein](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Tom_Hornbein&action=edit&redlink=1)và [Willi Unsoeld](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Willi_Unsoeld&action=edit&redlink=1)leo lên lần đầu tiên theo Sườn Tây.
- 1963 Băng ngang lần đầu tiên bởi một đoàn thám hiểm
[Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3), bắt đầu leo từ phía đông và hạ xuống phía tây nam.
- 1965 Vào
[20 tháng 5](http://vi.wikipedia.org/wiki/20_th%C3%A1ng_5), [Nawang Gombu Sherpa](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Nawang_Gombu_Sherpa&action=edit&redlink=1)trở thành người đầu tiên trèo lên đỉnh Everest hai lần.
- 1975 Vào
[16 tháng 5](http://vi.wikipedia.org/wiki/16_th%C3%A1ng_5), [Junko Tabei](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tabei_Junko)người [Nhật](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%E1%BA%ADt_B%E1%BA%A3n)là **phụ nữ**đầu tiên trên đỉnh núi.
- 1975 Vào
[27 tháng 5](http://vi.wikipedia.org/wiki/27_th%C3%A1ng_5), một phụ nữ [Tibet](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%C3%A2y_T%E1%BA%A1ng), Phantog, trở thành người phụ nữ đầu tiên leo lên đỉnh từ phía Tibet.
- 1975 Đoàn thám hiểm phía tây nam người Anh dẫn đầu bởi
[Chris Bonington](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Chris_Bonington&action=edit&redlink=1). Đạt lên đỉnh bởi 2 đội bao gồm [Doug Scott](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Doug_Scott&action=edit&redlink=1), [Dougal Haston](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Dougal_Haston&action=edit&redlink=1), [Peter Boardman](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Peter_Boardman&action=edit&redlink=1), và [Sirdar Pertemba](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Sirdar_Pertemba&action=edit&redlink=1). Phóng viên ảnh BBC [Michael Burke](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Michael_Burke&action=edit&redlink=1)không quay lại từ một cố gắng leo lên một mình.
- 1978
[Reinhold Messner](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Reinhold_Messner&action=edit&redlink=1)( [Ý](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C3%9D), [South Tyrol](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=South_Tyrol&action=edit&redlink=1)) và [Peter Habeler](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Peter_Habeler&action=edit&redlink=1)( [Austria](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C3%81o)) đạt đến đỉnh mà không cần bình ôxy.
- 1980 Đoàn thám hiểm đầu tiên trong
**mùa đông**bởi một đội từ [Ba Lan](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ba_Lan)( [Leszek Cichy](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Leszek_Cichy&action=edit&redlink=1), [Krzysztof Wielicki](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Krzysztof_Wielicki&action=edit&redlink=1), [Andrzej Czok](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Andrzej_Czok&action=edit&redlink=1)và [Jerzy Kukuczka](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Jerzy_Kukuczka&action=edit&redlink=1)).
- 1980
[Reinhold Messner](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Reinhold_Messner&action=edit&redlink=1)( [Ý](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C3%9D), [South Tyrol](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=South_Tyrol&action=edit&redlink=1)), **người đầu tiên**leo lên Everest một mình mà không cần [bình ôxy](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=B%C3%ACnh_%C3%B4xy&action=edit&redlink=1).
- 1982 Vào
[5 tháng 10](http://vi.wikipedia.org/wiki/5_th%C3%A1ng_10), [Laurie Skreslet](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Laurie_Skreslet&action=edit&redlink=1)trở thành người [Canada](http://vi.wikipedia.org/wiki/Canada)đầu tiên đạt đến đỉnh.
- 1983 Lou Reichardt, Kim Momb, và Carlos Buhler
[Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3)trở thành những người đầu tiên lên đỉnh theo mặt phía Đông.
- 1984 Đoàn thám hiểm
[Úc](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C3%9Ac)đầu tiên leo lên Everest. Đoàn thám hiểm bao gồm [Tim Macartney-Snape](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Tim_Macartney-Snape&action=edit&redlink=1), [Greg Mortimer](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Greg_Mortimer&action=edit&redlink=1), Andy Henderson và Lincoln Hall, hai người trong họ (Macartney Snape và Mortimer) đạt lên đến đỉnh. Được biết rằng nếu như Hall cố gắng leo đến đỉnh, nguyên cả đoàn sẽ tử nạn trên đỉnh núi.
- 1988
[Jean-Marc Boivin](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Jean-Marc_Boivin&action=edit&redlink=1)của [Pháp](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ph%C3%A1p)bắt đầu bằng một [paraglider](http://vi.wikipedia.org/wiki/D%C3%B9_l%C6%B0%E1%BB%A3n)từ đỉnh núi.
- 1988
[Stephen Venables](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Stephen_Venables&action=edit&redlink=1)của [Anh](http://vi.wikipedia.org/wiki/Anh)trở thành người Anh đầu tiên đạt đến đỉnh mà không cần đến bình oxygen. Anh mở ra một con đường leo mới qua mặt phía Đông Kangshung.
- 1990 Bertrand “Zebulon” Roche của
[Pháp](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ph%C3%A1p)trở thành người phương tây trẻ tuổi nhất leo lên Everest, ở tuổi 17.
- 1991 Gabriel DeLeon trở thành người Mỹ pha chủng (mixed-race American) đầu tiên lên Đỉnh Everest. Không may, anh tử nạn chỉ sau 1.000 ft trên đường hạ xuống.
- 1993 Chín mươi nhà leo núi chỉ trong mùa thu, sự thương mại hóa của việc “leo lên Everest” bắt đầu.
- 1993
[Ramon Blanco](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ramon_Blanco&action=edit&redlink=1)của [Tây Ban Nha](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%C3%A2y_Ban_Nha)trở thành người cao tuổi nhất đạt lên đỉnh núi lúc 60 years, 160 ngày (kỉ lục bị phá năm 2001).
- 1995
[Alison Hargreaves](http://vi.wikipedia.org/wiki/Alison_Hargreaves)trở thành phụ nữ đầu tiên leo lên Everest một mình không cần bình oxygen.
- 1996 Hans Kammerlander (
[Ý](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C3%9D), [South Tyrol](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=South_Tyrol&action=edit&redlink=1)) leo lên núi từ phía bắc trong 16 giờ 45 phút và trở lại bằng cách trượt xuống.
- 1996
[Göran Kropp](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=G%C3%B6ran_Kropp&action=edit&redlink=1)của [Thụy Điển](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%A5y_%C4%90i%E1%BB%83n)trở thành người đầu tiên đi [xe đạp](http://vi.wikipedia.org/wiki/Xe_%C4%91%E1%BA%A1p)nguyên chặng đường từ Thụy Điển đến núi, đem xe lên núi không cần bình oxy, và sau đó đạp xe về lại nhà.
- 1997
[Veikka Gustafsson](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Veikka_Gustafsson&action=edit&redlink=1)của [Phần Lan](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ph%E1%BA%A7n_Lan)trở thành người Phần Lan đầu tiên leo đến đỉnh mà không cần bình oxygen.
- 1998
[Tom Whittaker](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Tom_Whittaker_%28mountaineer%29&action=edit&redlink=1)là người tàn tật đầu tiên lên đến đỉnh núi.
- 1998
[Bear Grylls](http://vi.wikipedia.org/wiki/Bear_Grylls)trở thành người Anh trẻ nhất leo lên Everest và trở lại còn sống.
- 1999 Người Sherpa tên
[Babu Chiri Sherpa](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Babu_Chiri_Sherpa&action=edit&redlink=1)của [Nepal](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nepal)ở 21 giờ trên đỉnh núi.
- 2000 Vào
[7 tháng 10](http://vi.wikipedia.org/wiki/7_th%C3%A1ng_10) [Davo Karničar](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Davo_Karni%C4%8Dar&action=edit&redlink=1)từ [Slovenia](http://vi.wikipedia.org/wiki/Slovenia)trượt tuyết xuống một mạch từ đỉnh đến trại nền trong năm tiếng đồng hồ.
- 2001 Vào
[23 tháng 5](http://vi.wikipedia.org/wiki/23_th%C3%A1ng_5)nhà leo núi 32 tuổi người [Guatemala](http://vi.wikipedia.org/wiki/Guatemala)tên [Jaime Viñals](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Jaime_Vi%C3%B1als&action=edit&redlink=1)trở thành người [Trung Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Trung_M%E1%BB%B9)đầu tiên leo lên Everest và là người [Mỹ Latin](http://vi.wikipedia.org/wiki/M%E1%BB%B9_Latinh)thứ hai đạt được điều đó, cùng với nhà leo núi Mỹ tên [Andy Lapkass](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Andy_Lapkass&action=edit&redlink=1)dọc theo Sườn Bắc của Everest.
- 2001 Vào
[24 tháng 5](http://vi.wikipedia.org/wiki/24_th%C3%A1ng_5)người Sherpa tên [Temba Tsheri](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Temba_Tsheri&action=edit&redlink=1)15 tuổi trở thành người trẻ tuổi nhất leo lên Everest.
- 2001 Vào
[24 tháng 5](http://vi.wikipedia.org/wiki/24_th%C3%A1ng_5)22 tuổi [Marco Siffredi](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Marco_Siffredi&action=edit&redlink=1)của Pháp trở thành người đầu tiên hạ xuống từ Everest bằng bảng trượt tuyết. [[2]](http://snowboarding.about.com/cs/events/a/Everest.htm)
- 2001 Vào
[25 tháng 5](http://vi.wikipedia.org/wiki/25_th%C3%A1ng_5), 32 tuổi [Erik Weihenmayer](http://vi.wikipedia.org/wiki/Erik_Weihenmayer), từ [Boulder, Colorado](http://vi.wikipedia.org/wiki/Boulder,_Colorado), trở thành người mù đầu tiên lên đến đỉnh.
- 2001 Cùng ngày 64 tuổi
[Sherman Bull](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Sherman_Bull&action=edit&redlink=1), của [New Canaan, Connecticut](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=New_Canaan,_Connecticut&action=edit&redlink=1), trở thành người cao tuổi nhất đạt đến đỉnh.
- 2001 Cùng ngày, 19 đạt đến đỉnh, vượt qua con số 10 người trước đó. Tất cả đều sống sót.
- 2002
[Atsushi Yamada](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Atsushi_Yamada&action=edit&redlink=1), sinh viên 23 tuổi người [Nhật](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%E1%BA%ADt_B%E1%BA%A3n)đã trở thành người trẻ nhất đạt đến 7 đỉnh núi cao nhất thế giới. Tháng 5 năm đó, anh đã leo lên Everest, mang theo máy tính IBM ThinkPad suốt cuộc hành trình
- 2003 Vào
[21 tháng 5](http://vi.wikipedia.org/wiki/21_th%C3%A1ng_5), 21 tuổi [Jess Roskelley](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Jess_Roskelley&action=edit&redlink=1), của [Spokane, Washington](http://vi.wikipedia.org/wiki/Spokane,_Washington), trở thành người Mỹ trẻ nhất leo lên Everest, thông qua đường theo sườn Bắc-Đông Bắc.
- 2003 Vào
[22 tháng 5](http://vi.wikipedia.org/wiki/22_th%C3%A1ng_5), 23 tuổi [Ben Clark](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ben_Clark&action=edit&redlink=1), từ [Clarksville, Tennessee](http://vi.wikipedia.org/wiki/Clarksville,_Tennessee), là người Mỹ trẻ thừ nhì lên Everest, theo sườn Bắc-Đông bắc.
- 2003
[Yuichiro Miura](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Yuichiro_Miura&action=edit&redlink=1)trở thành người cao tuổi nhất đạt đến đỉnh Everest. Ông 70 tuổi và 222 ngày khi đạt đến đỉnh (vào ngày 22 tháng 5).
- 2003 25 tuổi người Nepal Sherpa,
[Pemba Dorjie](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Pemba_Dorjie&action=edit&redlink=1), lập kỉ lục leo lên nhanh nhất trong 12 giờ 45 phút vào [23 tháng 5](http://vi.wikipedia.org/wiki/23_th%C3%A1ng_5).
- 2003 Chỉ 3 ngày sau đó,
[Sherpa Lakpa Gelu](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Sherpa_Lakpa_Gelu&action=edit&redlink=1)phá kỉ lục này với 10 giờ 56 phút. Sau khi cãi nhau với Dorjie, bộ du lịch khẳng định kỉ lục mới của Gelu vào tháng 7 [[3]](http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/3734931.stm).
- 2004
[Pemba Dorjie](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Pemba_Dorjie&action=edit&redlink=1)phá kỉ lục của anh, lần leo lên này mất 8 giờ 10 phút vào [21 tháng 5](http://vi.wikipedia.org/wiki/21_th%C3%A1ng_5) [[4]](http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/3734931.stm).
- 2005
[Apa Sherpa](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Apa_Sherpa&action=edit&redlink=1)từ Thame leo lên đỉnh lần thứ 15.
- 2005 Nhà nước Trung Quốc bảo trợ một đoàn đo đạc với 24 thành viên đạt lên đỉnh vào
[22 tháng 5](http://vi.wikipedia.org/wiki/22_th%C3%A1ng_5)để neo các thiết bị đo cho việc đo lại độ cao của đỉnh. [GPS](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%E1%BB%87_th%E1%BB%91ng_%C4%91%E1%BB%8Bnh_v%E1%BB%8B_to%C3%A0n_c%E1%BA%A7u), các radar mặt đất, cũng như các phương pháp truyền thống được sử dụng để xem xét độ dày của băng tuyết và so sánh với các số liệu lịch sử [[5]](http://news.xinhuanet.com/english/2005-05/23/content_2988627.htm).
- 2005. Vào
[14 tháng 5](http://vi.wikipedia.org/wiki/14_th%C3%A1ng_5), một trực thăng của [Eurocopter](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Eurocopter&action=edit&redlink=1)bay lên đỉnh lần đầu tiên. Nó đã đáp xuống nhưng sau đó phi công nói với chính quyền Nepal là điểm đáp thực ra 3.300 feet (1.000 m) bên dưới đỉnh núi [[6]](http://americasroof.com/wp/?p=334).
- 2005
[Moni Mulepati](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Moni_Mulepati&action=edit&redlink=1)và [Pemba Dorjie](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Pemba_Dorjie&action=edit&redlink=1)cưới nhau trên đỉnh núi.
- 2006
[Lakpa Tharke Sherpa](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Lakpa_Tharke_Sherpa&action=edit&redlink=1)đã lập nên một kỷ lục kỳ quái: cởi bỏ áo quần, khỏa thân 3 phút trên đỉnh Everest mà không biết rằng anh này đã bị chỉ trích vì đã làm ô uế ngọn núi linh thiêng.
- 2007
[Katsusuke Yanagisawa](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Katsusuke_Yanagisawa&action=edit&redlink=1)trở thành người cao tuổi nhất (71) leo lên đỉnh Everest.
- 2007
[Rob Baber](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Rob_Baber&action=edit&redlink=1)lập kỷ lục về việc gọi điện và gửi tin nhắn thành công bằng chiếc [ĐTDĐ](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90i%E1%BB%87n_tho%E1%BA%A1i_di_%C4%91%E1%BB%99ng) [Motorola Z8](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Motorola_Z8&action=edit&redlink=1)từ trên đỉnh Everest.
- 2008 ngày
[26 tháng 5](http://vi.wikipedia.org/wiki/26_th%C3%A1ng_5) [Min Bahadur Sherchan](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Min_Bahadur_Sherchan&action=edit&redlink=1)đã vượt qua cụ già người [Nhật](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%E1%BA%ADt_B%E1%BA%A3n)để trở thành người nhiều tuổi nhất (76) đạt đến đỉnh.
- 2010 ngày
[21 tháng 5](http://vi.wikipedia.org/wiki/21_th%C3%A1ng_5) [Apa Sherpa](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Apa_Sherpa&action=edit&redlink=1)là người trèo lên Everest nhiều lần nhất với 20 lần.
- 2010 ngày
[22 tháng 5](http://vi.wikipedia.org/wiki/22_th%C3%A1ng_5) [Jordan Romero](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Jordan_Romero&action=edit&redlink=1), người Mỹ, đã là người trẻ nhất chinh phục Everest khi anh 13 tuổi.
## Xem thêm
[Danh sách các núi cao nhất thế giới](http://vi.wikipedia.org/wiki/Danh_s%C3%A1ch_n%C3%BAi_cao_nh%E1%BA%A5t_th%E1%BA%BF_gi%E1%BB%9Bi) [Địa lý Trung Quốc](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%8Ba_l%C3%AD_Trung_Qu%E1%BB%91c) [Vườn quốc gia Sagarmatha](http://vi.wikipedia.org/wiki/V%C6%B0%E1%BB%9Dn_qu%E1%BB%91c_gia_Sagarmatha) [Địa chất của vùng Himalaya](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=%C4%90%E1%BB%8Ba_ch%E1%BA%A5t_c%E1%BB%A7a_v%C3%B9ng_Himalaya&action=edit&redlink=1) [Núi tuyết Mai Lý](http://vi.wikipedia.org/wiki/N%C3%BAi_tuy%E1%BA%BFt_Mai_L%C3%BD) [Himalaya](http://vi.wikipedia.org/wiki/Himalaya) [Ojos del Salado](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ojos_del_Salado)
## Tham khảo
**Vị trí thể hiện rõ trên bản đồ địa hình chi tiết.** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Everest#cite_ref-1) **Tọa độ** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Everest#cite_ref-2) [WGS84](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=WGS84&action=edit&redlink=1)ở đây được tính toán dựa trên bản đồ địa hình chi tiết và tương ứng với [adventurestats](http://www.adventurestats.com/tables/8000ergeo.shtml), sai lệch không quá 2″. **Robert Krulwich (7 tháng 4 năm 2007).** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Everest#cite_ref-Robert_Krulwich_3-0) [“The “Highest” Spot on Earth?”](http://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=9428163). *NPR.org*. [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Everest#cite_ref-4) [The Geology of Greenhouse](http://www.atse.org.au/index.php?sectionid=501) **“Papers relating to the Himalaya and Mount Everest”,** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Everest#cite_ref-rgs1857_5-0) *Proceedings of the Royal Geographical Society of London*, no.IX pp.345-351, April-tháng 5 năm 1857.
## Liên kết ngoài
|
|![]()
[Everest](http://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Mount_Everest?uselang=vi)
- Tiếng Anh
[The Rest of Everest Video Podcast, An Almost Unabridged Expedition Experience](http://www.therestofeverest.com) [Everest blogs by climbers](http://www.everytrail.net/everest2006) [Everest Interactive map](http://www.everytrail.net/everest2006/everest-map.php) [A fundraising expedition planned for spring 2007](http://www.everest-pixel-dream.com) [EverestHistory.com](http://www.everesthistory.com/), [Mt. Everest timeline](http://www.everesthistory.com/time3.htm) [MountEverest.net](http://www.mounteverest.net/) [Mount Everest Photograph](http://travel.desktop-wallpaper-photo.com/pict01.htm) [NOVA site on Mt. Everest](http://www.pbs.org/wgbh/nova/everest/), [Climbing pioneer history](http://www.pbs.org/wgbh/nova/everest/history/highpioneers.html) [National Geographic’s page on Mt. Everest](http://www.nationalgeographic.com/everest/) [The Life of Bill Tilman, leader of the 1938 Expedition on Everest](http://www.tilman.tv/) [Hiking to the base of Mt. Everest, GoNOMAD feature article](http://www.gonomad.com/alternatives/0602/everest.html) [Mount Everest Image by Roddy Mackenzie who climbed the mountain in 1989](http://thegreatindian.tripod.com/mountEverest.htm) [Mount Everest at Peakware](http://www.peakware.com/peaks.html?pk=80) [Google Maps satellite image](http://maps.google.com/maps?ll=27.987328,86.923828&;spn=0.090637,0.148659&t=k&hl=en) [Panorama from the top of Mt.Everest](http://www.panoramas.dk/fullscreen2/full22.html) [Xtreme Everest 2007](http://www.xtreme-everest.co.uk/)
- Tiếng Việt
[Thám hiểm Everest lộ diện nhiều loài sinh vật lạ](https://archive.is/20130502134518/www.vnexpress.net/Vietnam/Khoa-hoc/2006/04/3B9E8851/) [Everest đang lùn đi](https://archive.is/20130502153239/www.vnexpress.net/Vietnam/Khoa-hoc/2005/01/3B9DB000/) [Trung Quốc đo lại chiều cao đỉnh Everest](https://archive.is/20130502134441/www.vnexpress.net/Vietnam/The-gioi/2005/01/3B9DAF55/) [Trung Quốc xây trạm khí tượng cao nhất thế giới](https://archive.is/20130502135659/www.vnexpress.net/Vietnam/Khoa-hoc/2004/03/3B9D0767/) [Người đầu tiên chinh phục đỉnh Himalaya qua đời](https://archive.is/20130502142938/www.vnexpress.net/Vietnam/Xa-hoi/Loi-song/2001/12/3B9B76FF/) [Người khiếm thị đầu tiên trên thế giới trèo lên đỉnh Everest](https://archive.is/20130502150355/www.vnexpress.net/Vietnam/Xa-hoi/Loi-song/2001/05/3B9B0D5C/) [Người trẻ tuổi nhất trèo lên đỉnh Everest](https://archive.is/20130502135322/www.vnexpress.net/Vietnam/Xa-hoi/Loi-song/2001/05/3B9B0C16/) [Cờ Việt Nam trên đỉnh Everest](https://archive.is/20130502143628/www.vnexpress.net/Vietnam/Xa-hoi/Du-lich/2006/09/3B9EE6B3/)
|
|
[Thám hiểm](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Th%C3%A1m_hi%E1%BB%83m) [Điểm thám hiểm nổi tiếng](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:%C4%90i%E1%BB%83m_th%C3%A1m_hi%E1%BB%83m_n%E1%BB%95i_ti%E1%BA%BFng) [Núi Nepal](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:N%C3%BAi_Nepal) [Núi Tây Tạng](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:N%C3%BAi_T%C3%A2y_T%E1%BA%A1ng) [Himalaya](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Himalaya) [Núi cao nhất quốc gia](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:N%C3%BAi_cao_nh%E1%BA%A5t_qu%E1%BB%91c_gia) [Khu dự trữ sinh quyển Trung Quốc](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Khu_d%E1%BB%B1_tr%E1%BB%AF_sinh_quy%E1%BB%83n_Trung_Qu%E1%BB%91c) [Núi linh thiêng](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:N%C3%BAi_linh_thi%C3%AAng) [Điểm cực Trái Đất](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:%C4%90i%E1%BB%83m_c%E1%BB%B1c_Tr%C3%A1i_%C4%90%E1%BA%A5t) [Núi Everest](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:N%C3%BAi_Everest)
# Mehmed II
*“Fatih Sultan Mehmet” đổi hướng đến đây. Để biết về một chiếc cầu bắc qua eo biển Bosphorus, xem* [cầu Fatih Sultan Mehmet](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=C%E1%BA%A7u_Fatih_Sultan_Mehmet&action=edit&redlink=1)
|Mehmed II|
|
| ![ Gentile Bellini 003.jpg](https://i2.wp.com/upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/c/c6/Gentile_Bellini_003.jpg/272px-Gentile_Bellini_003.jpg)
![ Gentile Bellini 003.jpg](https://i2.wp.com/upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/c/c6/Gentile_Bellini_003.jpg/272px-Gentile_Bellini_003.jpg)
*Sultan Mehmed II*, tranh sơn dầu trên vải bạt, [Gentille Bellini](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Gentille_Bellini&action=edit&redlink=1)(1480). Nay được lưu giữ ở [Phòng tranh Quốc gia (Luân Đôn)](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ph%C3%B2ng_tranh_Qu%E1%BB%91c_gia_%28Lu%C3%A2n_%C4%90%C3%B4n%29&action=edit&redlink=1) [Sultan](http://vi.wikipedia.org/wiki/Sultan)của [đế quốc Ottoman](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_Ottoman) [3 tháng 2](http://vi.wikipedia.org/wiki/3_th%C3%A1ng_2), [1451](http://vi.wikipedia.org/wiki/1451)– [3 tháng 5](http://vi.wikipedia.org/wiki/3_th%C3%A1ng_5), [1481](http://vi.wikipedia.org/wiki/1481) [Murad II](http://vi.wikipedia.org/wiki/Murad_II) [Bayezid II](http://vi.wikipedia.org/wiki/Bayezid_II) [Amina Gul-Bahar](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Amina_Gul-Bahar&action=edit&redlink=1)
Gulshah Hatun
Sitti Mukrime Hatun
Hatun Çiçek
Helene Hatun
Anna Hatun
Hatun Alexias
|[
|[Họ Osman](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_Ottoman) [Murad II](http://vi.wikipedia.org/wiki/Murad_II) [Huma Hatun](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Huma_Hatun&action=edit&redlink=1) [30 tháng 3](http://vi.wikipedia.org/wiki/30_th%C3%A1ng_3)năm [1432](http://vi.wikipedia.org/wiki/1432) [Erdine](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Erdine&action=edit&redlink=1), [Thổ Nhĩ Kỳ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%95_Nh%C4%A9_K%E1%BB%B3) [3 tháng 5](http://vi.wikipedia.org/wiki/3_th%C3%A1ng_5)năm [1481](http://vi.wikipedia.org/wiki/1481)
Hünkârcayırı, gần
[Gebze](http://vi.wikipedia.org/wiki/Gebze), [Thổ Nhĩ Kỳ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%95_Nh%C4%A9_K%E1%BB%B3) [Hồi giáo](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%E1%BB%93i_gi%C3%A1o) **Mehmed II** ( [Tiếng Thổ Ottoman](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ti%E1%BA%BFng_Th%E1%BB%95_Ottoman&action=edit&redlink=1): محمد الثانى *Meḥmed-i s̠ānī*, [tiếng Thổ Nhĩ Kỳ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Th%E1%BB%95_Nh%C4%A9_K%E1%BB%B3): *II. Mehmet*), (còn được biết như **Méchmét vô địch**, tức [1] *el-Fātiḥ*(الفاتح) trong [tiếng Thổ Ottoman](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ti%E1%BA%BFng_Th%E1%BB%95_Ottoman&action=edit&redlink=1), hay, **Fatih Sultan Mehmet**trong [tiếng Thổ Nhĩ Kỳ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Th%E1%BB%95_Nh%C4%A9_K%E1%BB%B3); còn gọi là *Mahomet II* [[2]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Mehmed_II#cite_note-2) ở [[3]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Mehmed_II#cite_note-3) [châu Âu thời cận đại](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ch%C3%A2u_%C3%82u_th%E1%BB%9Di_c%E1%BA%ADn_%C4%91%E1%BA%A1i&action=edit&redlink=1)) ( [30 tháng 3](http://vi.wikipedia.org/wiki/30_th%C3%A1ng_3)năm [1432](http://vi.wikipedia.org/wiki/1432), [Edirne](http://vi.wikipedia.org/wiki/Edirne)– [3 tháng 5](http://vi.wikipedia.org/wiki/3_th%C3%A1ng_5)năm [1481](http://vi.wikipedia.org/wiki/1481), [Hünkârçayırı](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=H%C3%BCnk%C3%A2r%C3%A7ay%C4%B1r%C4%B1&action=edit&redlink=1), gần [Gebze](http://vi.wikipedia.org/wiki/Gebze)) là [vị Sultan](http://vi.wikipedia.org/wiki/Danh_s%C3%A1ch_sultan_c%E1%BB%A7a_%C4%91%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_Ottoman)thứ bảy của [đế quốc Ottoman](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_Ottoman)( [Rûm](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=R%C3%BBm&action=edit&redlink=1)trước cuộc chinh phạt) trong một thời gian ngắn từ năm 1444 tới tháng 9 năm 1446, và sau đó là từ tháng 2 năm 1451 tới 1481. Ở tuổi 21, ông [chinh phạt Constantinopolis](http://vi.wikipedia.org/wiki/S%E1%BB%B1_th%E1%BA%A5t_th%E1%BB%A7_c%E1%BB%A7a_Constantinopolis), dẫn tới sự sụp đổ của [Đế quốc Đông La Mã](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_%C4%90%C3%B4ng_La_M%C3%A3). Mehmet tiếp tục chinh chiến ở châu Á, thống nhất lại [Tiểu Á](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ti%E1%BB%83u_%C3%81), và mở rộng lãnh thổ tới [Beograd](http://vi.wikipedia.org/wiki/Beograd)ở châu Âu. Sau đó, ông hợp nhất chính sách trị dân cũ của Đông La Mã với chính sách trị dân của nhà Ottoman. Mehmet II không được xem là vị vua người [dân tộc Turk](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=D%C3%A2n_t%E1%BB%99c_Turk&action=edit&redlink=1)đầu tiên của Constantinopolis, nhưng không lạ gì vì trước ông, [Leo IV người Khazar](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Leo_IV_ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Khazar&action=edit&redlink=1), theo [đạo Thiên Chúa](http://vi.wikipedia.org/wiki/Thi%C3%AAn_Ch%C3%BAa_gi%C3%A1o), là Hoàng đế La Mã [trên danh nghĩa](http://vi.wikipedia.org/wiki/De_jure). Ngoài [Thổ Nhĩ Kỳ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Th%E1%BB%95_Nh%C4%A9_K%E1%BB%B3), ông còn nói được các tiếng [Ả Rập](http://vi.wikipedia.org/wiki/%E1%BA%A2_R%E1%BA%ADp), [Hy Lạp](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hy_L%E1%BA%A1p), [Ba Tư](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iran), [Serbia](http://vi.wikipedia.org/wiki/Serbia), [Ý](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C3%9D),… [[4]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Mehmed_II#cite_note-tdtt-4)
## Mục lục
[1 Thiếu thời](http://vi.wikipedia.org/wiki/Mehmed_II#Thi.E1.BA.BFu_th.E1.BB.9Di) [2 Trị vì lần đầu (1444 – 1446)](http://vi.wikipedia.org/wiki/Mehmed_II#Tr.E1.BB.8B_v.C3.AC_l.E1.BA.A7n_.C4.91.E1.BA.A7u_.281444_-_1446.29) [3 Khoảng thời gian chuẩn bị tích cực cho việc kế ngôi (1446 – 1451)](http://vi.wikipedia.org/wiki/Mehmed_II#Kho.E1.BA.A3ng_th.E1.BB.9Di_gian_chu.E1.BA.A9n_b.E1.BB.8B_t.C3.ADch_c.E1.BB.B1c_cho_vi.E1.BB.87c_k.E1.BA.BF_ng.C3.B4i_.281446_-_1451.29) [4 Trị vì lần thứ hai (1451 – 1481)](http://vi.wikipedia.org/wiki/Mehmed_II#Tr.E1.BB.8B_v.C3.AC_l.E1.BA.A7n_th.E1.BB.A9_hai_.281451_-_1481.29) [5 Mở rộng bờ cõi](http://vi.wikipedia.org/wiki/Mehmed_II#M.E1.BB.9F_r.E1.BB.99ng_b.E1.BB.9D_c.C3.B5i) [6 Các chính sách đối nội](http://vi.wikipedia.org/wiki/Mehmed_II#C.C3.A1c_ch.C3.ADnh_s.C3.A1ch_.C4.91.E1.BB.91i_n.E1.BB.99i) [7 Qua đời](http://vi.wikipedia.org/wiki/Mehmed_II#Qua_.C4.91.E1.BB.9Di) [8 Xem thêm](http://vi.wikipedia.org/wiki/Mehmed_II#Xem_th.C3.AAm) [9 Tài liệu tham khảo](http://vi.wikipedia.org/wiki/Mehmed_II#T.C3.A0i_li.E1.BB.87u_tham_kh.E1.BA.A3o) [10 Chú thích](http://vi.wikipedia.org/wiki/Mehmed_II#Ch.C3.BA_th.C3.ADch) [11 Liên kết ngoài](http://vi.wikipedia.org/wiki/Mehmed_II#Li.C3.AAn_k.E1.BA.BFt_ngo.C3.A0i)
## Thiếu thời
Mehmed II là con trai thứ ba của
[Murad II](http://vi.wikipedia.org/wiki/Murad_II) (1404 – 1451), vị vua thứ sáu của [Đế quốc Ottoman](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_Ottoman). Ngay từ nhỏ, Mehmed đã là một đứa trẻ khỏe mạnh và lanh lợi, trong khi đó những người anh trước của ông thường hay gầy yếu bệnh tật. Vì vậy, dù mẹ của Mehmed, [Huma Hatun](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Huma_Hatun&action=edit&redlink=1) chỉ là một nữ nô, Mehmed lại được cha đặc biệt thương yêu và tin tưởng, chính Murad đã lấy tên cha mình là vua [Mehmed I](http://vi.wikipedia.org/wiki/Mehmed_I) (1413-1420) để đặt cho con trai mình, với mong muốn đứa trẻ sau này sẽ làm nên nghiệp lớn như người ông nội của nó. Khi Mehmed vừa bập bẹ biết nói thì Murad đã vời các thầy giáo giỏi nhất nước vào làm gia sư cho con trai mình. Tiếp theo, Murad II sắp xếp cho Mehmed vào học một trường học đặc biệt ở nội cung, đó cũng là nơi học của con cháu của các nhà quý tộc hoặc những đứa trẻ thông minh lanh lợi, con của các tù binh. Việc này nhằm giúp cho Mehmed kết giao với những người bạn tài năng để sau này họ sẽ giúp đỡ ông làm nên nghiệp lớn. Đồng thời, khi bắt đầu trưởng thành thì Mehmed được vua cha cử đi làm tổng trấn tỉnh Manisa tại Tiểu Á để học tập kinh nghiệm trị quốc. [4] [[4]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Mehmed_II#cite_note-tdtt-4)
## Trị vì lần đầu (1444 – 1446)
Năm 1444, Murad II đã cảm thấy quá mệt mỏi với các công việc triều chính và chiến tranh nên quyết định về phủ
[Manisa](http://vi.wikipedia.org/wiki/Manisa) an hưởng tuổi già, và truyền ngôi cho Mehmed. Về phần vua con, được sự giúp đỡ của các thầy học và các đại thần, ông dần dần đã nắm được cách trị vì đất nước. Nhưng giữa lúc đó thì một sự biến quan trọng xảy ra: vua [Władysław III của Ba Lan](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=W%C5%82adys%C5%82aw_III_c%E1%BB%A7a_Ba_Lan&action=edit&redlink=1) và [Hungary](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hungary) gây chiến. Ông này trước đây đã phát động [Thập tự chinh](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BA%ADp_t%E1%BB%B1_chinh) đánh bại quân Ottoman và kí [hòa ước Segedin](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=H%C3%B2a_%C6%B0%E1%BB%9Bc_Segedin&action=edit&redlink=1) với Murad, nay nhân cơ hội Mehmed còn nhỏ tuổi liền cất binh, xé bỏ hòa ước Segedin, lấy cớ là hòa ước này do Władysław ký với Murad và khi Murad đã thoái vị thì nó không còn hiệu lực nữa. Được [cộng hòa Venezia](http://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Venezia), [Giáo hoàng](http://vi.wikipedia.org/wiki/Gi%C3%A1o_ho%C3%A0ng), hoàng đế Đông La Mã và một số thế lực châu Âu khác ủng hộ, Władysław III đã tổ chức được một cuộc Thập tự chinh lớn. Thập tự quân nhanh chóng tiến sâu vào lãnh thổ Ottoman và áp sát trọng trấn [Varna](http://vi.wikipedia.org/wiki/Varna) nằm trên bờ [Hắc Hải](http://vi.wikipedia.org/wiki/Bi%E1%BB%83n_%C4%90en). Đồng thời, một số quan lại địa phương cũng nhân cơ hội tuyên bố độc lập. [4]
Trước tình hình đó, Mehmed buộc phải vội vã phi ngựa tới phủ Manisa mời vua cha về chấp chính. Sau đó, Murad II đã xuất quân đánh tan tác đạo Thập tự quân tại
[trận Varna](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%ADn_Varna) (1444), Władysław III cũng tử trận. Mối họa xâm lược bị đẩy lùi. Sang năm sau, Murad II lại trao quyền cho vua con rồi quay về Manisa. [[4]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Mehmed_II#cite_note-tdtt-4)
Tuy nhiên, một bộ phận Cấm vệ quân
[Janissary](http://vi.wikipedia.org/wiki/Janissary) lại nổi loạn, tỏ ý không phục ấu chúa và đòi Murad quay trở lại ngôi vị. Không còn cách nào khác, tháng 5 năm 1446 Mehmed II lại phải đích thân ra Manisa mời vua cha về lên ngôi thêm một lần nữa. [[4]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Mehmed_II#cite_note-tdtt-4)
## Khoảng thời gian chuẩn bị tích cực cho việc kế ngôi (1446 – 1451)
Sau hai cuộc phong ba nói trên, Mehmed cảm thấy rất rõ là với trình độ hiện có của mình, việc cai trị một tỉnh nhỏ thì được chứ cai trị một đất nước rộng lớn thì rõ ràng là ông chưa đủ sức. Vì vậy, sau đó ông đã ra sức học hỏi thêm kiến thức và chăm chỉ làm việc để bồi dưỡng kinh nghiệm cho mình.
Trong thời gian này, Mehmed đọc rất nhiều truyện ký về
[Alexandros Đại đế](http://vi.wikipedia.org/wiki/Alexandros_%C4%90%E1%BA%A1i_%C4%91%E1%BA%BF) cũng như các tướng lĩnh [La Mã](http://vi.wikipedia.org/wiki/La_M%C3%A3_c%E1%BB%95_%C4%91%E1%BA%A1i) nổi tiếng để từ đó rút ra kinh nghiệm về cách trị quốc cũng như các tri thức quân sự, chiến thuật, chiến lược, hậu cần… Ông cũng ra sức học thêm nhiều ngôn ngữ, ví dụ tiếng [Ả Rập](http://vi.wikipedia.org/wiki/%E1%BA%A2_R%E1%BA%ADp), [Hy Lạp](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hy_L%E1%BA%A1p), [Ba Tư](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iran), [Serbia](http://vi.wikipedia.org/wiki/Serbia), [Ý](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C3%9D) v.v… vì ông ý thức rõ rằng, quốc gia Ottoman nằm giáp giới giữa châu Âu và châu Á nên tình hình dân tộc và ngôn ngữ ở khu vực này khá đa dạng và phức tạp. Ngoài ra ông cũng rất yêu thích thi ca, thuộc lòng các bài thơ cổ Hy Lạp, La Mã, Ba Tư, bản thân Mehmed cũng là một [nhà thơ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_th%C6%A1). Mehmed còn là một người làm vườn giỏi, ông thường thư giãn bằng cách trồng tỉa vườn hoa và vườn cây ăn quả ở nội cung. [Triết học](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tri%E1%BA%BFt_h%E1%BB%8Dc) cũng thu hút niềm yêu thích của Mehmed, nhất là triết học [Aristotle](http://vi.wikipedia.org/wiki/Aristoteles) và [triết học Khắc kỉ](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Tri%E1%BA%BFt_h%E1%BB%8Dc_Kh%E1%BA%AFc_k%E1%BB%89&action=edit&redlink=1) ( *Stoicism*). Dần dần, sau năm năm, Mehmed từ một thiếu niên còn rất ngây thơ đã trở thành một thanh niên tài năng có học vấn rất uyên bác. [[4]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Mehmed_II#cite_note-tdtt-4)
## Trị vì lần thứ hai (1451 – 1481)
Ngày
[18 tháng 2](http://vi.wikipedia.org/wiki/18_th%C3%A1ng_2) năm [1451](http://vi.wikipedia.org/wiki/1451), Murad II lâm bệnh và qua đời tại [Edirne](http://vi.wikipedia.org/wiki/Edirne). Mehmed hay tin, lập tức cùng những người thân tín phi ngựa bất kể ngày đêm đến [thủ đô](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%A7_%C4%91%C3%B4), chấm dứt bổn phận của tổng trấn Manisa. Ngày 18 tháng 2 năm 1451, ông lên ngôi ở [Edirne](http://vi.wikipedia.org/wiki/Edirne), trở thành vua thứ bảy của đế quốc Ottoman. Ngay ngày hôm đó, Mehmed đã hạ lệnh giết chết một người em trai cùng cha khác mẹ mới tám tháng tuổi của mình vì người em trai này, con của Murad II với một công chúa người [Serbia](http://vi.wikipedia.org/wiki/Serbia), là một kẻ thù tiềm tàng trong việc tranh ngôi của Mehmed II. Vài năm sau ông còn ra một chiếu thư mà khiến ai cũng rùng mình, quy định rằng các hoàng đế nhà Ottoman có quyền giết chết các anh em của mình để duy trì hoàng vị và an ninh quốc gia. Đây cũng là cơ sở cho các cuộc nồi da xáo thịt trong hoàng tộc Osman sau này. Từ đó, Mehmed hoàn toàn thay đổi cá tính, từ một con người nho nhã nhu nhược trở thành kẻ quyết tâm dùng cường quyền để mở rộng và củng cố nền thống trị của mình. [4]
## Mở rộng bờ cõi
### Sự thất thủ Constantinopolis
Một trong những mục tiêu đầu tiên mà Mehmed II nhắm tới chính là lãnh thổ của
[Đế quốc Đông La Mã](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_%C4%90%C3%B4ng_La_M%C3%A3), lúc này chỉ còn kinh đô Constantinopolis và một số vùng phụ cận nhỏ xung quanh. Tới lúc Mehmed II lên ngôi, đế quốc Ottoman đã có lãnh thổ hết sức to lớn nằm vắt ngang châu Âu và châu Á. Tuy nhiên, tại trung tâm của đế quốc vẫn tồn tại lãnh thổ chưa chịu khuất phục của người Byzantine. Sự tồn tại này của chẳng khác chi một cây đinh đóng chặt vào ngay giữa quả tim của đế quốc. Vì vậy các vua nhà Ottoman đã từng nhiều lần có ý đồ nhổ bỏ chiếc đinh này khỏi lãnh thổ của mình. Ông cố của Mehmed là [Bayezid I](http://vi.wikipedia.org/wiki/Bayezid_I) (1389 – 1402) đã từng mấy lần đem quân vây đánh Constantinopolis. Cha của Mehmed là Murad II cũng đã từng có lần bao vây ngôi thành suốt hai tháng. Nhưng vì địa thế hiểm trở cũng như sự vững chãi của các tường thành mà tất cả những nỗ lực này đều không thành công. Nay Mehmed II một lần nữa chuẩn bị lực lượng vây đánh Constantinopolis, quyết tâm hoàn tất sự nghiệp dang dở của các bậc tổ phụ. Vì vậy không ngạc nhiên khi Mehmed rất khát khao làm chủ được Constantinopolis và biến nó thành thủ đô của [4] [Hồi giáo](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%E1%BB%93i_gi%C3%A1o), điều này thể hiện qua hai câu nói:
|“||
|Trẫm chỉ có một mong muốn duy nhất. Hãy tặng Constantinopolis cho trẫm. |”|
|—Mehmed II,
|
|“||
|Thời đại hiện nay đã thay đổi rồi, ta muốn đi từ phía Đông sang phía Tây, cũng giống như trước kia người Tây phương đi đến Đông phương. Trên thế giới này chỉ có thể có một đế quốc, chỉ có thể có một tôn giáo, chỉ có thể có một vương quốc. Muốn thực hiện được sự liên hệ đó thì trên đời này không có địa phương nào thích hợp hơn là Constantinopolis. |”|
|—Mehmed II,
|
Năm 1451, Mehmed ráo riết củng cố hải quân Ottoman, và chuẩn bị cuộc chinh phạt Constantinopolis. Ở
[eo biển Bosporus](http://vi.wikipedia.org/wiki/Bosporus) chật hẹp, trước kia Bayezid I đã xây thành [Anadoluhisarı](http://vi.wikipedia.org/wiki/Anadoluhisari) ở phần châu Á; Mehmed dựng nên một ngôi thành vững chắc hơn, [Rumelihisarı](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Rumelihisar%C4%B1&action=edit&redlink=1) ở phần châu Âu, thế là ông hoàn toàn làm chủ eo biển Bosporus. Để xây ngôi thành này, Mehmet hạ lệnh đánh thuế lên những chiếc thuyền chạy trong phạm vi tầm ngắm của đại bác họ. Một tàu thuỷ Venezia đòi ông phải ngưng làm việc đó, bị bắn và chìm nghỉm. [[6]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Mehmed_II#cite_note-Silburn1912-6)
Ngày
[6 tháng 4](http://vi.wikipedia.org/wiki/6_th%C3%A1ng_4) năm [1453](http://vi.wikipedia.org/wiki/1453), Mehmed II và quân đội bắt đầu vây thành Constantinopolis. Ngày [29 tháng 5](http://vi.wikipedia.org/wiki/29_th%C3%A1ng_5) năm 1453, Mehmed và quân đội đến sát chân thành nhưng đã gặp phải sự kháng cự mạnh mẽ của quân hoàng đế [Constantinus XI](http://vi.wikipedia.org/wiki/Constantinus_XI). Nhưng với ưu thế quá vượt trội về quân số cũng như trang bị, sau những cuộc giao chiến khốc liệt, quân Ottoman cuối cùng cũng tràn được vào thành. Tuyệt vọng, hoàng đế Constantinus XI thốt lên: [5] *“Thành đã mất thì ta còn sống làm gì nữa!”*rồi xông thẳng vào biển quân Ottoman và hy sinh. Thế là thành Constantinopolis thất thủ. Quân Ottoman tàn phá ngôi thành và bắt 6000 người làm [nô lệ](http://vi.wikipedia.org/wiki/N%C3%B4_l%E1%BB%87). Nhưng sau đó, Mehmed thiên đô về Constantinopolis. Ngày [[5]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Mehmed_II#cite_note-VMNLVNBNLS-5) [30 tháng 5](http://vi.wikipedia.org/wiki/30_th%C3%A1ng_5)năm 1453, Mehmed chuyển đại thánh đường St. Sophia thành một [Hagia Sophia](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hagia_Sophia), một thánh đường [Hồi giáo](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%E1%BB%93i_gi%C3%A1o), và bắt đầu xây dựng tân đô của Đế quốc.
Sau chiến thắng Constantinopolis, Mehmed II xưng hiệu “Hoàng đế La Mã” (
*Kayser-i Rûm*), dù điều này không được công nhận bởi các vương quốc [Tây Âu](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%C3%A2y_%C3%82u), giáo hội [Chính thống giáo Hy Lạp](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ch%C3%ADnh_th%E1%BB%91ng_gi%C3%A1o_Hy_L%E1%BA%A1p&action=edit&redlink=1) hay các cộng đồng người Hy Lạp khác. 10 năm sau khi chinh phạt thành Constantinopolis, Sultan Mehmed II thân hành đến di tích thành cũ [Troia](http://vi.wikipedia.org/wiki/Troia) và tuyên bố rằng ông đã rửa hận cho người thành Troia bằng việc chinh phạt người Hy Lạp – ở đây chỉ người Đông La Mã. [[7]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Mehmed_II#cite_note-turks-7)
### Chinh chiến ở châu Á
Cuộc chinh phạt Constantinopolis khiến cho Mehmed II chuyển sự chú ý của mình sang phía đông. Trước đó, ông cố của Mehmed là
[Bayezid I](http://vi.wikipedia.org/wiki/Bayezid_I) đã thống nhất được [Tiểu Á](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ti%E1%BB%83u_%C3%81), nhưng cuộc tấn công của [Đế quốc Timur](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_Timur) đã phá nát Vương quốc Ottoman và khiến các vương quốc của người [Thổ Nhĩ Kỳ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%95_Nh%C4%A9_K%E1%BB%B3) ở miền Đông bán đảo Tiểu Á ly khai trở lại. Chính vì vậy, Mehmed II quyết tâm hoàn tất sự nghiệp dang dở của các bậc tổ phụ. Trước hết, ông chinh phạt các xứ của người Thổ, sau đó tiến lên phía Bắc và tiêu diệt [Đế quốc Trebizond](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_Trebizond&action=edit&redlink=1) của người [Đông La Mã](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_%C4%90%C3%B4ng_La_M%C3%A3) vào năm [1461](http://vi.wikipedia.org/wiki/1461). Tiếp theo, Mehmed lại đánh nhau với xứ [Ak Konyulu](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ak_Konyulu&action=edit&redlink=1) (hay còn được gọi là *White Sheep*) đang thống trị khu vực Đông Tiểu Á và [Armenia](http://vi.wikipedia.org/wiki/Armenia). Lúc bấy giờ, với mục đích giảm nhẹ áp lực của Đế quốc Ottoman lên các thuộc địa của mình tại bán đảo Balkan, [Cộng hòa Venezia](http://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Venezia) đã xúi giục vua [Ak Konyulu](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ak_Konyulu&action=edit&redlink=1) là [Uzun Hasan](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Uzun_Hasan&action=edit&redlink=1) gây chiến với Mehmed, đồng thời viện trợ vũ khí cho Hasan. Để đối phó với Hasan, Mehmed II đã phải huy động một đạo quân hùng mạnh với rất nhiều nhân lực và vật lực của toàn đế quốc, ngay cả hai người con trai là Mustafa và [Bayezid](http://vi.wikipedia.org/wiki/Bayezid_II) cùng với quan [chưởng ấn](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ch%C6%B0%E1%BB%9Fng_%E1%BA%A5n&action=edit&redlink=1) cũng trực tiếp tham gia chiến đấu. Cuối cùng, quân Ottoman đại thắng trong [4] [trận Otlukbeli](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Tr%E1%BA%ADn_Otlukbeli&action=edit&redlink=1)năm 1473.
Đến đây, Mehmed II đã nắm được quyền kiểm soát toàn bộ vùng Tiểu Á, đồng thời xây dựng vùng này thành khu vực trung tâm của đế quốc Ottoman và cả nhà nước
[Cộng hòa Thổ Nhĩ Kỳ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%95_Nh%C4%A9_K%E1%BB%B3) sau này. Thật vậy, những chiến thắng quân sự liên tiếp của Đế quốc Ottoman đã biến người Thổ Nhĩ Kỳ từ một ngoại tộc thành dân tộc chủ thể của Tiểu Á. Có thể nói, việc chinh phạt của Mehmed tại châu Á đã xúc tiến cho sự thành hình của dân tộc Thổ Nhĩ Kỳ hiện đại. [[4]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Mehmed_II#cite_note-tdtt-4)
### Chinh chiến ở châu Âu
Tiếp đó, năm
[1460](http://vi.wikipedia.org/wiki/1460) Mehmed II lại xua quân xâm chiếm lãnh địa của người Đông La Mã ở châu Âu là [Morea](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Morea&action=edit&redlink=1) trên bán đảo [Peloponnese](http://vi.wikipedia.org/wiki/Peloponnesus). Đến năm sau, Mehmed lại xâm chiếm [Đế quốc Trebizond](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_Trebizond&action=edit&redlink=1) ở châu Á. Kết quả là hai lãnh địa cuối cùng của người Đông La Mã đều nằm dưới sự cai trị của Đế quốc Ottoman. Cuộc chinh phạt Constantinopolis đã đem lại niềm vinh dự và thanh thế lớn cho người Thổ Nhĩ Kỳ.
Quân Ottoman tiến về
[Đông Âu](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%C3%B4ng_%C3%82u), tới cửa ngõ [Beograd](http://vi.wikipedia.org/wiki/Beograd) và bắt đầu nỗ lực đánh chiếm thành phố này từ tay [Đại tướng](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%A1i_t%C6%B0%E1%BB%9Bng) [Janós Hunyadi](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Jan%C3%B3s_Hunyadi&action=edit&redlink=1) trong [Cuộc vây hãm Beograd](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Cu%E1%BB%99c_v%C3%A2y_h%C3%A3m_Beograd&action=edit&redlink=1) năm 1456. Các võ tướng Hungary giữ được thành, quân Ottoman phải triệt binh với tổn thất nặng nề. Dù vậy, cuối cùng thì người Thổ cũng chiếm được hầu hết Serbia.
Năm sau (
[1463](http://vi.wikipedia.org/wiki/1463)), sau một cuộc tranh chấp về cống vật của [vương quốc Bosnia](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=V%C6%B0%C6%A1ng_qu%E1%BB%91c_Bosnia&action=edit&redlink=1), Mehmed đã chinh phạt Bosnia và nhanh chóng toàn thắng, vua cuối cùng của Bosnia là [Stjepan Tomasevic](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Stjepan_Tomasevic&action=edit&redlink=1) bại vong.
Ông cũng gây chiến với
[chư hầu](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ch%C6%B0_h%E1%BA%A7u) cũ của mình là vương công [Vlad III Dracula](http://vi.wikipedia.org/wiki/Vlad_III_%C5%A2epe%C5%9F) xứ [Wallachia](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=C%C3%B4ng_qu%E1%BB%91c_Wallachia&action=edit&redlink=1). Năm [1462](http://vi.wikipedia.org/wiki/1462) Mehmed II đã gặt hái thảm bại khi bị Vlad tấn công trong [cuộc tấn công ban đêm](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Cu%E1%BB%99c_t%E1%BA%A5n_c%C3%B4ng_ban_%C4%91%C3%AAm&action=edit&redlink=1). Thế rồi, Mehmed chuyển sang giúp đỡ anh trai Vlad là [Radu](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Radu_cel_Frumos&action=edit&redlink=1) để trả thù cho những thất bại của quân đội Ottoman trên mặt trận. Với sự hỗ trợ của người Thổ, Radu nhanh chóng tước đoạt lãnh địa Wallachia trong cùng năm đó và buộc Vlad phải chạy trốn khỏi Wallachia.
Năm
[1475](http://vi.wikipedia.org/wiki/1475), quân Ottoman giao chiến với [Moldavia](http://vi.wikipedia.org/wiki/C%C3%B4ng_qu%E1%BB%91c_Moldavia) và bị Vương công [Stefan III](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C8%98tefan_III_c%E1%BB%A7a_Moldavia) đánh tan tành trong [trận Vaslui](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Tr%E1%BA%ADn_Vaslui&action=edit&redlink=1). Tuy nhiên đến năm [1476](http://vi.wikipedia.org/wiki/1476) Mehmed trả được thù khi tiêu diệt gần như hoàn toàn quân đội ít ỏi của Moldavia trong [trận Valea Albă](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Tr%E1%BA%ADn_Valea_Alb%C4%83&action=edit&redlink=1). Tiếp đó ông tiến quân đến [Suceava](http://vi.wikipedia.org/wiki/Suceava) và cướp bóc, tàn phá thủ phủ của vùng này, mặc dù sau đó ông đã thất bại trong việc đánh chiếm lâu đài Suceava và pháo đài Piatra Neamţ. Đúng lúc đó thì một trận dịch bùng lên trong hàng ngũ quân Ottoman, đồng thời với nguồn nước trở nên thiếu hụt và Vương công Stefan III lại nhận được 3 vạn viện binh do cựu thù của Mehmed, Vlad III Dracula chỉ huy. Mehmed II buộc phải bỏ dở chiến dịch và quân đội Ottoman triệt thoái.
Năm 1480, Mehmed II chinh phạt
[bán đảo Ý](http://vi.wikipedia.org/wiki/B%C3%A1n_%C4%91%E1%BA%A3o_%C3%9D), để thực hiện mưu đồ “thống nhất [Đế quốc La Mã](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3) cổ đại” của Mehmed. Thoạt đầu, quân Ottoman [dễ dàng đánh chiếm](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Cu%E1%BB%99c_x%C3%A2m_l%C6%B0%E1%BB%A3c_c%E1%BB%A7a_Ottoman_v%C3%A0o_Otranto&action=edit&redlink=1) thành phố [Otranto](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Otranto&action=edit&redlink=1) vào năm 1480, nhưng ngay năm sau ( [1481](http://vi.wikipedia.org/wiki/1481)) quân đội của [Giáo hoàng](http://vi.wikipedia.org/wiki/Gi%C3%A1o_ho%C3%A0ng) đã đoạt lại vùng này sau khi Mehmed qua đời.
Trong những năm 1443 – 1468, Đế quốc Ottoman phải đối phó với cuộc khởi nghĩa của nhân dân
[Albania](http://vi.wikipedia.org/wiki/Albania) do [Skanderbeg](http://vi.wikipedia.org/wiki/Skanderbeg) lãnh đạo. Skanderbeg nguyên là một nhà quý tộc Albania và là đại diện của nhà Ottoman tại Albania dưới thời Murad II. Nhưng thay vì phục vụ cho sultan, Skanderbeg đã vùng lên khởi nghĩa và cố gắng lôi kéo lực lượng của các hoàng thân Albania yêu nước, nhắm cùng đấu tranh chống lại ách đô hộ của nhà Ottoman. Cuộc khởi nghĩa này đã ngăn trở mưu đồ tấn công vào [bán đảo Ý](http://vi.wikipedia.org/wiki/B%C3%A1n_%C4%91%E1%BA%A3o_%C3%9D) của Đế quốc Ottoman trong suốt một thời gian dài.
### Kết quả
Những cuộc chiến của Mehmed II tại châu Âu chứng tỏ sự hiện diện của người Thổ ở đó không phải là nhất thời. Dưới thời Mehmed II, quân Ottoman chưa thể chiếm ưu thế trội hơn hẳn quân các nước vùng Balkan, nhưng cuộc chiến hãy còn tiếp diễn.
Kết quả của các cuộc chinh phạt trên là Mehmed đã nắm trong tay một Đế quốc Ottoman hết sức rộng lớn, gồm 28 tỉnh ở châu Âu và 21 tỉnh ở châu Á, bao trùm các phần đất của Hy Lạp, Thổ Nhĩ Kỳ, Bulgaria, Albania, Armenia và một phần Ukraina. Đến cuối đời, Mehmet bắt đầu sử dụng danh xưng “chúa tể của hai đất và hai biển” (hai đất là
[Tiểu Á](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ti%E1%BB%83u_%C3%81) và Romania, hai biển là [Aegean](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Aegean&action=edit&redlink=1) và [Hắc Hải](http://vi.wikipedia.org/wiki/Bi%E1%BB%83n_%C4%90en)). [[4]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Mehmed_II#cite_note-tdtt-4)
## Các chính sách đối nội
### Chính sách hành chính
Mehmed II sở dĩ có thể liên tục chiến thắng trên chiến trường, một phần là vì các đối thủ của ông là những thế lực
[phong kiến](http://vi.wikipedia.org/wiki/Phong_ki%E1%BA%BFn) cát cứ hoặc các vương triều già nua đang suy sụp, nhưng cũng là nhờ ông có những biện pháp cai trị đất nước và quản lý quân đội rất hữu hiệu. Trong mọi sự vụ, ông luôn cực lực bài trừ thái độ lề mề chậm chạp, thiếu khí thế của các quan chức và luôn chú ý đến hiệu quả thực tế của công việc. Ông đã hợp nhất chính sách trị dân cũ của [4] [hoàng đế Đông La Mã](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ho%C3%A0ng_%C4%91%E1%BA%BF_%C4%90%C3%B4ng_La_M%C3%A3&action=edit&redlink=1)với chính sách trị dân của [hoàng đế Thổ Nhĩ Kỳ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Danh_s%C3%A1ch_sultan_c%E1%BB%A7a_%C4%91%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_Ottoman). Mehmed còn viết một cuốn sách tổng hợp các học thuyết [chính trị](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ch%C3%ADnh_tr%E1%BB%8B)ở Đông La Mã và trong sách này, thuật ngữ ‘chính trị’ được dịch sang [tiếng Ả Rập](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ti%E1%BA%BFng_%E1%BA%A2_R%E1%BA%ADp)như “siyasah”.
Ngay trong năm đầu tiên cai trị, Mehmed II đã bắt tay vào cải tổ các cơ quan của triều đình, đặc biệt là ngân khố của quốc gia. Ông ra lệnh cho các quan viên thu thuế phải kiểm tra kỹ lưỡng sổ sách, rồi lại phái người đến kiểm tra các sổ sách này thêm một lần nữa. Bất cứ quan viên nào để sổ sách không rõ ràng đều bị cách chức chờ xét xử. Các cơ quan triều đình và địa phương cũng được cải tổ sâu rộng. Mehmet quy định ba cơ quan:
*Phủ Thái tể*, *Văn phòng Tài vụ Đại thần* và *Văn phòng Chánh án Tối cao* đều có quyền lấy danh nghĩa hoàng đế để ra các mệnh lệnh về hành chính, tài chính và tôn giáo. Tất cả những điều lệ về triều phục, địa vị, đãi ngộ,… của các quan viên đều được quy định chặt chẽ và ghi chép trong sách *Nghi lễ*. [[4]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Mehmed_II#cite_note-tdtt-4)
Lúc này, triều đình Ottoman chia các quan chức ra làm hai loại:
*Nhân viên Nội đình* bao gồm các sở Nội, Đốc sát, Tài chính, Đại sảnh, Tiểu sảnh chuyên lo việc sinh hoạt của hoàng đế và sinh hoạt trong cung, đảm nhiệm bởi các [thái giám](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ho%E1%BA%A1n_quan) mặc áo dài trắng; *nhân viên Ngoại đình* gồm cố vấn của hoàng đế, thị vệ và các nhân viên triều đình chuyên lo việc sự vụ đất nước. Ở Trung ương gọi là *hội nghị Quốc vụ*, thành viên gồm cả tể tướng, chánh án Tối cao, tài chính Đại thần và thư ký Quốc vụ. Cơ quan này sẽ họp bàn với vua trong vòng mấy tiếng đồng hồ vào mỗi [thứ bảy](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%A9_B%E1%BA%A3y), [chủ nhật](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ch%E1%BB%A7_nh%E1%BA%ADt), [thứ hai](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%A9_Hai) và [thứ ba](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%A9_Ba) hàng tuần. Còn ở sự vụ ở địa phương, bao gồm cả việc trưng binh trong thời chiến sẽ do những viên tổng trấn đảm nhiệm. [[4]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Mehmed_II#cite_note-tdtt-4)
### Chính sách quân sự
Về
[quân sự](http://vi.wikipedia.org/wiki/Qu%C3%A2n_s%E1%BB%B1), Mehmed II cũng tiến hành nhiều [cải cách](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%95i_m%E1%BB%9Bi). Dưới triều của ông, [quân đội Ottoman](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Qu%C3%A2n_%C4%91%E1%BB%99i_Ottoman&action=edit&redlink=1) mới được chia làm bộ binh ( *Akincis*), kỵ binh và hải quân. [[4]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Mehmed_II#cite_note-tdtt-4) [Bộ binh](http://vi.wikipedia.org/wiki/B%E1%BB%99_binh) là nòng cốt của quân đội Ottoman. Trong chiến đấu, bộ binh cùng [gươm](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ki%E1%BA%BFm) và [cung tên](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Cung_t%C3%AAn&action=edit&redlink=1) tác chiến cùng với [kỵ binh](http://vi.wikipedia.org/wiki/K%E1%BB%B5_binh), hoặc tập hợp thành các đội [pháo binh](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ph%C3%A1o_binh) để công phá thành lũy. Kỵ binh rất được Mehmed quan tâm, vì thời bấy giờ tác chiến chủ yếu dựa vào kỵ binh. Số kỵ binh do các lãnh chúa phong kiến cung cấp cho quân đội. Ngoài ra, Mehmed cũng tổ chức một đội kỵ binh thường trực, tuyển mộ từ [Cấm vệ quân](http://vi.wikipedia.org/wiki/Janissary) hoặc những người hầu. [[4]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Mehmed_II#cite_note-tdtt-4) [Hải quân Ottoman](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=H%E1%BA%A3i_qu%C3%A2n_Ottoman&action=edit&redlink=1) mãi tới thời sultan Mehmed II mới được xem là một lực lượng chính quy, và nó bắt đầu phát triển mạnh mẽ cũng vào thời của ông. Mehmed đã bắt đầu cho xây dựng một số xưởng đóng thuyền chiến trên các cảnh ven bờ biển để gia tăng số lượng hải thuyền của [đế quốc](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c). Nguyên nhân của việc này là nhằm hoàn thành việc vây hãm, cô lập Constantinopolis và khống chế hải lộ trên [biển Đen](http://vi.wikipedia.org/wiki/Bi%E1%BB%83n_%C4%90en) và [biển Aegean](http://vi.wikipedia.org/wiki/Bi%E1%BB%83n_Aegean). Kết quả, trong một thời gian ngắn Ottoman đã có một lực lượng hải quân to lớn gồm ba bốn trăm chiếc thuyền, đủ sức đương đầu với các hạm đội [Tây Ban Nha](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%C3%A2y_Ban_Nha), [Pháp](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ph%C3%A1p) và [cộng hòa Venezia](http://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Venezia) đương thời. Trong trận Constantinopolis, hải quân Ottoman đã đóng một vai trò rất quan trọng. [[4]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Mehmed_II#cite_note-tdtt-4)
### Pháp luật và quan hệ phong kiến dưới thời Mehmed II
Mehmed II đã ban bố
[bộ luật](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=B%E1%BB%99_lu%E1%BA%ADt&action=edit&redlink=1) đầu tiên của đế quốc Ottoman. Bộ luật này đã xác định nghĩa vụ của người [nông dân](http://vi.wikipedia.org/wiki/N%C3%B4ng_d%C3%A2n) đối với [lãnh chúa](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=L%C3%A3nh_ch%C3%BAa_phong_ki%E1%BA%BFn&action=edit&redlink=1) [phong kiến](http://vi.wikipedia.org/wiki/Phong_ki%E1%BA%BFn), đồng thời xác định chế độ phân phối ruộng đất phong kiến của đế quốc. [[4]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Mehmed_II#cite_note-tdtt-4) *Thân phận người nông dân*: theo bộ luật, người nông dân phải đóng đủ thứ tô thuế nặng nề cho lãnh chúa, đồng thời còn phải đi phu tải lương cho chúa phong kiến và làm việc bảy ngày không công trên đất của chúa phong kiến hàng năm. Nếu người nông dân để ruộng đất bỏ hoang trong một năm thì chúa phong kiến có quyền tịch thu nhà cửa [ruộng](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ru%E1%BB%99ng_l%C3%BAa)đất của họ, đồng thời đánh thuế nặng trên phần đất này để bù vào tổn thất của mình. Tất cả những điều này có mục đích là buộc chặt người nông dân với ruộng đất. [[4]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Mehmed_II#cite_note-tdtt-4) *Phân chia ruộng đất*: ruộng đất được chia làm 3 loại: của Giáo hội, của quốc gia và của tư nhân. Trong đó ruộng đất của quốc gia là lớn nhất. Ruộng của quốc gia lại được chia làm 3 loại nhỏ. Loại thứ nhất là ruộng của hoàng gia và các đại thần, mỗi năm thu nhập vào khoảng 10 vạn akche (đơn vị tiền tệ Ottoman, thời đó 1 akche mua được 7 kg [bột mì](http://vi.wikipedia.org/wiki/B%E1%BB%99t_m%C3%AC)). Số ruộng hai loại kia được cấp phát cho các địa chủ bậc trung (thu nhập hằng năm từ 2 vạn – 10 vạn akche) và bậc nhỏ (thu nhập hằng năm 2000 – 1 vạn akche), tính tổng cộng có chừng 1 vạn địa chủ loại này. Các lãnh chúa phong kiến có nghĩa vụ phải nộp thuế và cống phẩm cho vua, trưng tập kỵ binh (trong thời chiến) và phải vâng theo mệnh lệnh của vua. Số lãnh chúa này tạo nên nền tảng thống trị của đế quốc. [[4]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Mehmed_II#cite_note-tdtt-4)
### Chính sách tôn giáo
Có một điều đáng chú ý là thái độ của Mehmed II đối với tôn giáo rất là khoan dung và rộng rãi so với nhiều bậc đế vương cùng thời. Ông đã chấp nhận
[Chính thống giáo Đông phương](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ch%C3%ADnh_Th%E1%BB%91ng_gi%C3%A1o_%C4%90%C3%B4ng_ph%C6%B0%C6%A1ng), cho phép cho các giáo trưởng [Thiên Chúa giáo](http://vi.wikipedia.org/wiki/Thi%C3%AAn_Ch%C3%BAa_gi%C3%A1o) truyền đạo ở [Thổ Nhĩ Kỳ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%95_Nh%C4%A9_K%E1%BB%B3).
Ông đối xử rất khoan hồng với giáo dân và giáo hội
[Thiên Chúa giáo](http://vi.wikipedia.org/wiki/Thi%C3%AAn_Ch%C3%BAa_gi%C3%A1o) tại Constantinopolis và trên toàn đế quốc. Mehmed II cho phép cộng đồng Thiên Chúa giáo được tự trị ở Constantinopolis, và ông bổ nhiệm một cựu giáo trưởng Constantinopolis có quan điểm bất đồng với hoàng đế [Constantinus XI](http://vi.wikipedia.org/wiki/Constantinus_XI) làm tổng Giám mục của thành phố. Sau khi quân Ottoman chiếm Constantinopolis, tất nhiên là nhiều thánh đường Thiên Chúa giáo bị phá bỏ hoặc đổi thành thánh đường Hồi giáo (ví dụ đại thánh đường St. Sophia nổi tiếng ở [Constantinopolis](http://vi.wikipedia.org/wiki/Constantinopolis) đã bị đổi thành thánh đường Hồi giáo [Hagia Sophia](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hagia_Sophia)), nhưng phần lớn những thánh đường Thiên Chúa giáo khác vẫn tồn tại. Dưới sự lãnh đạo của tổng Giám mục, họ có quyền tự trị về mặt tôn giáo, văn hóa và có một hệ thống pháp luật riêng (tất nhiên là họ vẫn phải tuân theo một số luật chung của đế quốc Ottoman). Thậm chí họ còn khỏi phải đi binh dịch và được phép mở trường học riêng để dạy bằng ngôn ngữ dân tộc. Tuy nhiên ông chỉ cho phép các tín đồ Chính thống giáo Đông phương được sống ở Constantinopolis, trục xuất di dân đến từ [4] [Genova](http://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Genova)và [Venezia](http://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Venezia)cũng như các tín đồ Hồi giáo và [Do Thái giáo](http://vi.wikipedia.org/wiki/Do_Th%C3%A1i_gi%C3%A1o)ra khỏi thành phố này.
Về sau, Mehmed cũng cho phép giáo hội Thiên Chúa giáo của người
[Armenia](http://vi.wikipedia.org/wiki/Armenia), giáo hội Do Thái giáo của người [Do Thái](http://vi.wikipedia.org/wiki/Do_Th%C3%A1i) và [giáo hội Hy Lạp](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Gi%C3%A1o_h%E1%BB%99i_Hy_L%E1%BA%A1p&action=edit&redlink=1) cũng được hoạt động tự do trong khuôn khổ pháp luật của đế quốc Ottoman. Tất cả các giáo hội này được gọi là *millet*, (tạm dịch là *tập đoàn hoặc dân tộc có tín ngưỡng đặc thù trong đế quốc Ottoman*) mỗi millet do một lãnh tụ đứng đầu, có trách nhiệm trưng thu thuế cho hoàng đế Ottoman và đảm bảo các giáo dân biết giữ pháp luật và trung thành với triều đình Osman. Các millet ngoài việc chịu chung nghĩa vụ binh dịch, thuế má, tất cả phần còn lại đều được Mehmed cho phép tự trị. Những giáo dân trong millet khi phạm tội cũng chỉ bị xét xử trong các tòa án riêng của millet và chỉ chịu phạt theo luật riêng của millet, trừ những tội có dính đến trị an và hình sự thì phải bị trừng trị theo luật chung của đế quốc. Chính miệng ông đã nói với lãnh thụ người [Serbia](http://vi.wikipedia.org/wiki/Serbia) rằng:
|“||
|Bên cạnh một nhà thờ Hồi giáo, đều phải xây dựng một nhà thờ Thiên Chúa giáo, dân chúng của ông có thể cầu nguyện trong nhà thờ. |”|
|—Mehmed II,
|
Mehmed cũng đã tuyển mộ đội tân binh đến từ Devshirme. Trong đội quân này có nhiều giáo dân Thiên Chúa giáo trẻ tuổi. Đội quân này được chia làm 2 nhóm: các lính tráng có đủ tư cách nhất sẽ được phục vụ nhà vua trong cung điện; những người kém tài hơn nhưng có thể lực tốt thì sẽ được gia nhập toán Cấm vệ quân
[janissary](http://vi.wikipedia.org/wiki/Janissary) của vua.
### Văn hóa – Giáo dục
Ngay từ thời niên thiếu, Mehmed II đã bộc lộ một sự yêu thích đặc biệt về văn học và nghệ thuật. Sau này khi lên làm vua, ông mời nhiều danh họa Ý, người theo chủ nghĩa nhân văn và nhà triết học Hy Lạp đến cung điện, nói đúng hơn là chung quanh Mehmed thường tụ tập rất nhiều văn nhân học giả, cùng nhau bàn chuyện quốc sự hay làm thơ, vẽ tranh. Mehmed II cũng đã sáng tác một tập thơ thể hiện tình yêu thiên nhiên tha thiết và miêu tả những khung cảnh hoành tráng trên chiến trường. Đặc biệt, Mehmed đã phá vỡ thông lệ “không sùng bái hình nộm” của đạo Hồi, mà mời nhiều danh họa nổi tiếng ở
[Ý](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C3%9D) về vẽ chân dung cho ông. Một trong số họ chính là họa sĩ [4] [Gentile Bellini](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Gentile_Bellini&action=edit&redlink=1)người Venezia, đã vẽ một bức chân dung nổi tiếng của Mehmet II. ông đã ra lệnh sưu tập nhiều bức danh họa nổi tiếng của đế quốc Đông La Mã cũng như những bức họa nổi tiếng khác trên thế giới. Đáng chú ý, trong số những bức họa được triều đình Ottoman cất giữ từ thời Mehmet II trở đi, có nhiều bức họa đời [[8]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Mehmed_II#cite_note-8) [nhà Minh](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_Minh)của [Trung Quốc](http://vi.wikipedia.org/wiki/Trung_Qu%E1%BB%91c)đương thờ. [[4]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Mehmed_II#cite_note-tdtt-4)
Giáo dục cũng là một mặt được Mehmed II quan tâm. Ông đã đầu tư xây dựng nhiều thư viện, trường học… tại kinh đô mới Constantinopolis. Chỉ riêng tại thánh đường Hồi giáo The Conqueror, Mehmed đã cho dựng lên bốn trường cao đẳng kinh văn xung quanh. Đồng thời ông cũng cho xây một trường học nội cung mới tại địa điểm của cung vua cũ ở Constantinopolis, nhằm đào tạo những quan viên được huấn luyện bài bản về mặt hành chính, bù đắp vào nhu cầu ngày càng tăng về các quan chức hành chính do cương thổ đế quốc càng lúc càng mở rộng. Học sinh chủ yếu là các tù binh 10-15 tuổi hoặc các thanh thiếu niên ở các giáo khu Thiên Chúa giáo. Chương trình học kéo dài 10-12 năm, bao gồm các môn như
[ngữ văn](http://vi.wikipedia.org/wiki/V%C4%83n_hi%E1%BA%BFn_h%E1%BB%8Dc), [văn học](http://vi.wikipedia.org/wiki/V%C4%83n_h%E1%BB%8Dc), [nhạc](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C3%82m_nh%E1%BA%A1c), [pháp luật](http://vi.wikipedia.org/wiki/Lu%E1%BA%ADt_ph%C3%A1p), [thần học](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BA%A7n_h%E1%BB%8Dc), [quân sự](http://vi.wikipedia.org/wiki/Qu%C3%A2n_s%E1%BB%B1), [toán](http://vi.wikipedia.org/wiki/To%C3%A1n_h%E1%BB%8Dc), [triết học](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tri%E1%BA%BFt_h%E1%BB%8Dc), [quản lý học](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Qu%E1%BA%A3n_l%C3%BD_h%E1%BB%8Dc&action=edit&redlink=1) và [quản lý hành chính](http://vi.wikipedia.org/wiki/Qu%E1%BA%A3n_l%C3%BD_h%C3%A0nh_ch%C3%ADnh), [thuế vụ](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Thu%E1%BA%BF_v%E1%BB%A5&action=edit&redlink=1), [tài chính](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%C3%A0i_ch%C3%ADnh)… Những học sinh nào không qua được các kỳ kiểm tra sẽ bị đuổi học ngay. Bản thân Mehmed cũng thường đến thăm hỏi tiến độ học tập của các học sinh trong trường. [[4]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Mehmed_II#cite_note-tdtt-4)
Để nâng cao chất lượng giáo dục, Mehmed II không ngại tốn kém, cho vời nhiều học giả nổi tiếng trong giới Hồi giáo cũng như tại
[châu Âu](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ch%C3%A2u_%C3%82u) thời đó về giảng dạy tại các ngôi trường của Ottoman. Có dạo, khi ông vời được một nhà thiên văn nổi tiếng người [Trung Á](http://vi.wikipedia.org/wiki/Trung_%C3%81) về thủ đô Constantinopolis, ngay lập tức tại ngoại ô Constantinopolis liền tiến hành xây dựng một ngôi trường lớn về toán học và một đài thiên văn bên cạnh. [[4]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Mehmed_II#cite_note-tdtt-4)
## Qua đời
Giống như nhiều vị đế vương khác, trong thời kỳ cai trị của mình Mehmed II luôn luôn phải đối phó với những cuộc đấu tranh quyền lực trong triều đình. Đặc biệt nghiêm trọng, năm
[1472](http://vi.wikipedia.org/wiki/1472) các đại thần phản loạn từng tổ chức âm mưu phế bỏ Mehmed để lập [Cem](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Cem_Sultan&action=edit&redlink=1), một đứa con nhỏ của ông lên ngôi, nhưng may mắn thay âm mưu bị phát hiện và những người dính líu đều bị trừng phạt. Vì vậy, từ một vị vua cởi mở, ưa kết giao, Mehmed II về cuối đời trở nên hết sức đa nghi. Ông đã sắp xếp rất nhiều biện pháp nhằm bảo vệ sự an toàn của bản thân. Ví dụ ông không cho bất kỳ ai mang vũ khí khi vào cung, kể cả những cận vệ của ông cũng phải vào tay không. Khi ăn ông không bao giờ ngồi chung bàn với người khác, và món ăn nào ông cũng bắt thuộc hạ nếm thử, khi biết không có độc ông mới ăn. Ông cũng xây dựng rất nhiều cụm bố phòng quanh cung điện. Để đề phòng bị giết hại khi tắm, ông đã đặt nhiều thiết bị phòng vệ chung quanh nhà tắm, và các cửa vào nhà tắm chỉ có thể từ trong mở ra, người ngoài không vào được. Cánh cửa cuối cùng còn lắp đặt máy bắn tên tự động. [[4]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Mehmed_II#cite_note-tdtt-4)
Theo “Thập đại tùng thư”, đề phòng kỹ như vậy Mehmed vẫn chết do bị
[ám sát](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C3%81m_s%C3%A1t). Cụ thể, Mehmed II bị sát hại tại Hunkârçayiri gần [Gebze](http://vi.wikipedia.org/wiki/Gebze), Constantinopolis ngày [3 tháng 5](http://vi.wikipedia.org/wiki/3_th%C3%A1ng_5) năm [1481](http://vi.wikipedia.org/wiki/1481) lúc mới 52 tuổi, được tin là do bị các thái y gốc [9] [Do Thái](http://vi.wikipedia.org/wiki/Do_Th%C3%A1i)đầu độc, còn kẻ chủ mưu là thái tử [Bayezid](http://vi.wikipedia.org/wiki/Bayezid_II), do Bayezid quá nông nóng kế thừa vương vị [[9]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Mehmed_II#cite_note-Kohen-9) . Tình cảnh chết của ông rất thê thảm, cả mũi và miệng đều trào máu. Tương truyền trong thời gian này ông đang điều động binh mã đến miền Bắc Tiểu Á để chuẩn bị một cuộc viễn chinh, nhưng cái chết bất ngờ của ông đã khiến nó cùng với Mehmed vĩnh viễn nằm sâu dưới ba tấc đất. [[4]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Mehmed_II#cite_note-tdtt-4) [[4]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Mehmed_II#cite_note-tdtt-4)
## Xem thêm
- Chính
[Sultan](http://vi.wikipedia.org/wiki/Sultan), [Padishah](http://vi.wikipedia.org/wiki/Padishah), [Caesar](http://vi.wikipedia.org/wiki/Julius_Caesar), [Đế quốc Byzantine](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_%C4%90%C3%B4ng_La_M%C3%A3), [Đế quốc Ottoman](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_Ottoman)
- Các sự kiện
[Các cuộc chinh phạt của Đế quốc Ottoman](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=C%C3%A1c_cu%E1%BB%99c_chinh_ph%E1%BA%A1t_c%E1%BB%A7a_%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_Ottoman&action=edit&redlink=1), [Thời kì suy vong của Đế quốc Byzantine](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Th%E1%BB%9Di_k%C3%AC_suy_vong_c%E1%BB%A7a_%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_Byzantine&action=edit&redlink=1), [Sự thất thủ của Constantinopolis](http://vi.wikipedia.org/wiki/S%E1%BB%B1_th%E1%BA%A5t_th%E1%BB%A7_c%E1%BB%A7a_Constantinopolis), [Trận chiến Varna](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%ADn_Varna)
- Lãnh thổ
[Thổ Nhĩ Kỳ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%95_Nh%C4%A9_K%E1%BB%B3)
- Khác
[Cem Sultan](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Cem_Sultan&action=edit&redlink=1)(em của vua Bayezid II)
## Tài liệu tham khảo
**Thẩm Kiên** *(chủ biên)*(2003). *Thập đại tùng thư: 10 Đại Hoàng đế thế giới*(bằng tiếng Việt, người dịch: Phong Đảo). NXB Văn hóa Thông tin. [ISBN](http://vi.wikipedia.org/wiki/ISBN) [8-35073-00232](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/8-35073-00232)Kiểm tra giá trị
|isbn=(
[trợ giúp](http://en.wikipedia.org/wiki/Help:CS1_errors#bad_isbn)).
- Philippides, Marios.
*Emperors, Patriarchs, and Sultans of Constantinople, 1373-1513: An Anonymous Greek Chronicle of the Sixteenth Century*. Nguồn về Lịch sử và Giáo hội tại Thư viện Tổng Giám mục Iakovos, số 13. Brookline, Mass: NXB Hellenic College Press, 1990.
- Dwight, Harrison Griswold.
*. New York: NXB C. Scribner’s Sons, 1915.* [Constantinople, Old and New](http://books.google.com/books?id=C45pAAAAMAAJ)
- Hamlin, Cyrus.
*. New York: NXB R. Carter & Bros, 1878.* [Among the Turks](http://books.google.com/books?id=ujUpAAAAYAAJ) [Lord Kinross](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Lord_Kinross&action=edit&redlink=1)(1977). *The Ottoman Centuries: The Rise And Fall Of The Turkish Empire*. NXB HarperCollins. [ISBN](http://vi.wikipedia.org/wiki/ISBN) [0-688-08093-6](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0-688-08093-6). [Murr Nehme, Lina](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Lina_Murr_Nehme&action=edit&redlink=1)(2003). *1453: The Fall of Constantinople*. NXB Aleph Et Taw. [ISBN](http://vi.wikipedia.org/wiki/ISBN) [2868398162](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/2868398162).
- Silburn, P. A. B. (1912).
*. London: NXB Longmans, Green and Co.* [The evolution of sea-power](http://books.google.com/books?id=aRpCAAAAIAAJ)
- Dyer, T. H., & Hassall, A. (1901). [
*. London: NXB G. Bell and Sons.* [http://books.google.com/books?id=glwMAAAAYAAJ](http://books.google.com/books?id=glwMAAAAYAAJ)A history of modern Europe From the fall of Constantinople]
- Fredet, Peter (1888).
*. Baltimore: NXB J. Murphy & Co.* [Modern History; From the Coming of Christ and Change of the Roman Republic into an Empire, to the Year of Our Lord 1888](http://books.google.com/books?id=wWsqAAAAYAAJ) [Trang 383+](http://books.google.com/books?id=wWsqAAAAYAAJ&pg=PA383)
- Lê Ngọc Thái (chủ biên),
*Văn minh nhân loại và những bước ngoặt lịch sử*, NXB Văn hóa thông tin, 2002
- Kohen, Elli;
*History of the Turkish Jews and Sephardim: Memories of the past golden age*, University Press of America, (2007)
## Chú thích
**Azit Nexin (2002)** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Mehmed_II#cite_ref-1) *Con cái chúng ta giỏi thật*, Người dịch: Vũ Ngọc Tân, tr. 15 **“** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Mehmed_II#cite_ref-2) *“,* [Dates of Epoch-Making Events](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Dates_of_Epoch-Making_Events&action=edit&redlink=1) [The Nuttall Encyclopaedia](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=The_Nuttall_Encyclopaedia&action=edit&redlink=1). ( [Gutenberg version](http://www.gutenberg.net/etext/12342)) **Related to the** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Mehmed_II#cite_ref-3) *Mahomet* [archaisms](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Archaism&action=edit&redlink=1)used for [Mohammad](http://vi.wikipedia.org/wiki/Mohammad). See *for more information.* [Medieval Christian view of Muhammad](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Medieval_Christian_view_of_Muhammad&action=edit&redlink=1)
- ^
**a** **ă** **â** **b** **c** **d** **đ** **e** **ê** **g** **h** **i** **k** **l** **m** **n** **o** **ô** **ơ** **p** **q** **r** **s** **t** **u** **ư** **v** **x** **y** **aa** [Thẩm Kiên (chủ biên),](http://vi.wikipedia.org/wiki/Mehmed_II#cite_ref-tdtt_4-30) **aă** *Thập đại Tùng thư – 10 đại hoàng đế thế giới. Phần 5: Sultan Muhammad II của đế quốc Thổ Ottoman*, NXB Văn hóa Thông tin 2003 (người dịch: Phong Đảo)
- ^
**a** **ă** [Lê Ngọc Thái, sách đã dẫn, tr. 111](http://vi.wikipedia.org/wiki/Mehmed_II#cite_ref-VMNLVNBNLS_5-2) **â** **Silburn, P. A. B. (1912).** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Mehmed_II#cite_ref-Silburn1912_6-0) [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Mehmed_II#cite_ref-turks_7-0) [Turks.org.uk](http://www.turks.org.uk/index.php?pid=38) [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Mehmed_II#cite_ref-8) [Sultan Mehmed II – Olga’s Portrait](http://www.abcgallery.com/list/2001july16.html)
- ^
**a** [Kohen, Elli; sách đã dẫn, tr. 19](http://vi.wikipedia.org/wiki/Mehmed_II#cite_ref-Kohen_9-1) **ă**
## Liên kết ngoài
|
|![]()
[Mehmed II](http://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Mehmed_II?uselang=vi) [Tiểu sử tại trang OttomanOnline.](http://www.ottomanonline.net/sultans/7.html) [Contemporary portraits](http://nauplion.net/M2-MEHMED-ElFatih-1.html) [Chapter LXVIII: Reign Of Mahomet The Second, Extinction Of Eastern Empire](http://www.ccel.org/ccel/gibbon/decline/files/volume2/chap68.htm)của [Edward Gibbon](http://vi.wikipedia.org/wiki/Edward_Gibbon)
|
|Mehmed II
|Hiệu|
|Tiền vị:
||
|
1444 – 1446
|Kế vị
|
|Tiền vị:
||
|
3 tháng 2 năm 1451 –
|Kế vị
|
|
|Tước hiệu thừa kế trên danh nghĩa
|Tiền vị:
|Tự phong |
|
3 tháng 2 năm 1451 –
|Kế vị
|
|
|
[Phong trào ly giáo Đông-Tây](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Phong_tr%C3%A0o_ly_gi%C3%A1o_%C4%90%C3%B4ng-T%C3%A2y&action=edit&redlink=1) [Vua thiếu nhi thời Trung Cổ](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Vua_thi%E1%BA%BFu_nhi_th%E1%BB%9Di_Trung_C%E1%BB%95&action=edit&redlink=1) [Vua bị ám sát](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Vua_b%E1%BB%8B_%C3%A1m_s%C3%A1t) [Vua thiếu nhi bị truất phế](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Vua_thi%E1%BA%BFu_nhi_b%E1%BB%8B_tru%E1%BA%A5t_ph%E1%BA%BF&action=edit&redlink=1) [Sinh 1432](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Sinh_1432) [Mất 1481](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:M%E1%BA%A5t_1481) [Người Edirne](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Edirne&action=edit&redlink=1) [Người được in hình trên đồng tiền Thổ Nhĩ Kỳ](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_%C4%91%C6%B0%E1%BB%A3c_in_h%C3%ACnh_tr%C3%AAn_%C4%91%E1%BB%93ng_ti%E1%BB%81n_Th%E1%BB%95_Nh%C4%A9_K%E1%BB%B3&action=edit&redlink=1) [Khalip thế kỷ 15](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Khalip_th%E1%BA%BF_k%E1%BB%B7_15&action=edit&redlink=1) [Sultan nhà Ottoman thế kỉ 15](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Sultan_nh%C3%A0_Ottoman_th%E1%BA%BF_k%E1%BB%89_15) [Vua Turkic](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Vua_Turkic) [Vua bị giết](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Vua_b%E1%BB%8B_gi%E1%BA%BFt) [Ly giáo Đông–Tây](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Ly_gi%C3%A1o_%C4%90%C3%B4ng%E2%80%93T%C3%A2y)
# Đỗ Quốc Sam
|Đỗ Quốc Sam|
|
|![]()
[1991](http://vi.wikipedia.org/wiki/1991)– tháng 11, năm [1996](http://vi.wikipedia.org/wiki/1996) [Phan Văn Khải](http://vi.wikipedia.org/wiki/Phan_V%C4%83n_Kh%E1%BA%A3i) [Trần Xuân Giá](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%A7n_Xu%C3%A2n_Gi%C3%A1) [1996](http://vi.wikipedia.org/wiki/1996)– [2007](http://vi.wikipedia.org/wiki/2007) [Đảng Cộng sản Việt Nam](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%A3ng_C%E1%BB%99ng_s%E1%BA%A3n_Vi%E1%BB%87t_Nam) [29 tháng 5](http://vi.wikipedia.org/wiki/29_th%C3%A1ng_5), [1929](http://vi.wikipedia.org/wiki/1929) [Đông Anh](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%C3%B4ng_Anh), [Hà Nội](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%C3%A0_N%E1%BB%99i) [24 tháng 6](http://vi.wikipedia.org/wiki/24_th%C3%A1ng_6), [2010](http://vi.wikipedia.org/wiki/2010)(81 tuổi) [Hà Nội](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%C3%A0_N%E1%BB%99i) **Đỗ Quốc Sam** ( [1929](http://vi.wikipedia.org/wiki/1929)– [2010](http://vi.wikipedia.org/wiki/2010)) là một [Giáo sư](http://vi.wikipedia.org/wiki/Gi%C3%A1o_s%C6%B0), [Tiến sĩ Khoa học](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ti%E1%BA%BFn_s%C4%A9_Khoa_h%E1%BB%8Dc), nguyên [Đại biểu Quốc hội](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%A1i_bi%E1%BB%83u_Qu%E1%BB%91c_h%E1%BB%99i) Việt Nam, nguyên [Ủy viên Ban Chấp hành Trung ương Đảng Cộng sản Việt Nam](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ban_Ch%E1%BA%A5p_h%C3%A0nh_Trung_%C6%B0%C6%A1ng), [Bộ trưởng](http://vi.wikipedia.org/wiki/B%E1%BB%99_tr%C6%B0%E1%BB%9Fng) đầu tiên của [Bộ Kế hoạch và Đầu tư Việt Nam](http://vi.wikipedia.org/wiki/B%E1%BB%99_K%E1%BA%BF_ho%E1%BA%A1ch_v%C3%A0_%C4%90%E1%BA%A7u_t%C6%B0_Vi%E1%BB%87t_Nam), khi Bộ này được đổi tên sang từ Ủy ban Kế hoạch Nhà nước (cơ quan ngang Bộ, tiền thân). [[1]](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%97_Qu%E1%BB%91c_Sam#cite_note-1)
## Mục lục
## Tiểu sử
**Đỗ Quốc Sam** sinh ngày [29 tháng 5](http://vi.wikipedia.org/wiki/29_th%C3%A1ng_5) năm [1929](http://vi.wikipedia.org/wiki/1929), quê ở Thôn Thái Bình, xã [Mai Lâm](http://vi.wikipedia.org/wiki/Mai_L%C3%A2m), huyện [Đông Anh](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%C3%B4ng_Anh), thành phố [Hà Nội](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%C3%A0_N%E1%BB%99i). Ông là con trai út của cụ Đỗ Ngọc Toại, một nhà nho, dạy học ở Đình Bảng ( [Bắc Ninh](http://vi.wikipedia.org/wiki/B%E1%BA%AFc_Ninh)), từng tham gia kháng chiến và giữ chức Chủ tịch Mặt trận Tổ quốc tỉnh Bắc Ninh.
Được sự giáo dục của thân phụ, từ nhỏ, ông đã theo học Nho học, sau tuổi thiếu niên bắt đầu học Tây học. Trong thời kỳ kháng chiến chống thực dân Pháp, ông tham gia dạy học ở các vùng kháng chiến.
## Hoạt động trong ngành Xây dựng
Từ năm 1951 đến năm 1958 ông theo học ở trường Khoa học cơ bản Nam Ninh và Học viện Cầu đường Đường Sơn, Trung Quốc. Sau khi tốt nghiệp, ông về nước giảng dạy tại trường
[Đại học Bách khoa Hà Nội](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%A1i_h%E1%BB%8Dc_B%C3%A1ch_khoa_H%C3%A0_N%E1%BB%99i), là Chủ nhiệm bộ môn Công trình khoa Xây dựng.
Năm 1964, ông đạt
[học vị](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%E1%BB%8Dc_v%E1%BB%8B) [Tiến sĩ Khoa học](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ti%E1%BA%BFn_s%C4%A9_Khoa_h%E1%BB%8Dc), tại trường [Đại học Xây dựng Moskva](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=%C4%90%E1%BA%A1i_h%E1%BB%8Dc_X%C3%A2y_d%E1%BB%B1ng_Moskva&action=edit&redlink=1) (MUCU), [Liên Xô](http://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_X%C3%B4). Sau khi về nước, ông được phân công giữ chức vụ Phó chủ nhiệm khoa Xây dựng trường Đại học Bách khoa Hà Nội.
Khi trường
[Đại học Xây dựng Hà Nội](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%A1i_h%E1%BB%8Dc_X%C3%A2y_d%E1%BB%B1ng_H%C3%A0_N%E1%BB%99i) được thành lập, từ khoa Xây dựng trường Đại học Bách khoa (tách khỏi trường Bách khoa), ông được cử làm Chủ nhiệm Khoa Xây dựng của trường Đại học Xây dựng. Năm 1977, ông được bầu là Hiệu trưởng trường Đại học Xây dựng Hà Nội (nhiệm kỳ 1977-1982). Trong thời gian công tác tại Đại học Xây dựng ông chủ trì nhiều đề tài nghiên cứu về Công trình Kết cấu thép và có công trong việc xây dựng lực lượng cán bộ giảng dạy, cán bộ nghiên cứu về kết cấu xây dựng của Việt Nam. Năm 1980, ông được phong học hàm [Giáo sư](http://vi.wikipedia.org/wiki/Gi%C3%A1o_s%C6%B0).
Ông là Đại biểu Hội đồng Nhân dân thành phố Hà Nội khoá VII (1977-1981). Ðại biểu Quốc hội Khóa VIII, Khóa IX và Khóa X, thành viên Ủy ban Kinh tế và Ngân sách Quốc hội khóa X.
Năm 1982 (6-1982 đến 10-1982), từ trường Đại học Xây dựng, ông chuyển lên giữ chức Chủ nhiệm Ủy ban Xây dựng cơ bản Nhà nước.
## Hoạt động quản lý kinh tế
Năm 1988-1989, ông giữ chức Trưởng ban Công nghiệp Trung ương Đảng, rồi Phó Chủ nhiệm thứ nhất Ủy ban Kế hoạch Nhà nước (tiền thân của Bộ Kế hoạch Đầu tư), kiêm Phó Chủ nhiệm Ủy ban Nhà nước về Hợp tác và Đầu tư.
Năm 1991, ông được cử giữ chức Chủ nhiệm Ủy ban Kế hoạch Nhà nước, và là Bộ trưởng Bộ Kế hoạch và Đầu tư, khi bộ này được thành lập từ Ủy ban Kế hoạch Nhà nước.
[[2]](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%97_Qu%E1%BB%91c_Sam#cite_note-2)
Ông là Ủy viên dự khuyết Ban Chấp hành Trung ương Ðảng Cộng sản Việt Nam khóa VI; Tại Đại hội VII của Đảng Cộng sản Việt Nam, ông được bầu là Ủy viên Ban Chấp hành Trung ương Đảng Khóa VII (
[1991](http://vi.wikipedia.org/wiki/1991) – [1996](http://vi.wikipedia.org/wiki/1996)). [[3]](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%97_Qu%E1%BB%91c_Sam#cite_note-3)
Năm 1996, ông thôi chức Bộ trưởng, và chuyển sang giữ chức Chủ tịch Hội đồng Thẩm định Nhà nước về các Dự án đầu tư và Ủy viên Hội đồng Chính sách Khoa học và Công nghệ Quốc gia cho đến khi nghỉ hưu, tháng 01 năm 2007.
[[4]](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%97_Qu%E1%BB%91c_Sam#cite_note-4)
Ngoài ra, Ông còn làm Đồng Chủ tịch của
[Diễn đàn Kinh tế Pháp – Việt](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Di%E1%BB%85n_%C4%91%C3%A0n_Kinh_t%E1%BA%BF_Ph%C3%A1p_-_Vi%E1%BB%87t&action=edit&redlink=1).
Ngày
[24 tháng 6](http://vi.wikipedia.org/wiki/24_th%C3%A1ng_6) năm [2010](http://vi.wikipedia.org/wiki/2010) (9h45′), ông qua đời tại Bệnh viện Hữu Nghị, Hà Nội, hưởng thọ 82 tuổi, và được an táng ngày [5] [30 tháng 6](http://vi.wikipedia.org/wiki/30_th%C3%A1ng_6)năm [2010](http://vi.wikipedia.org/wiki/2010)tại [Nghĩa trang Mai Dịch](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ngh%C4%A9a_trang_Mai_D%E1%BB%8Bch), [Hà Nội](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%C3%A0_N%E1%BB%99i). [[6]](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%97_Qu%E1%BB%91c_Sam#cite_note-6)
## Công trình Khoa học
- Về Công nghiệp hóa, Hiện đại hóa ở Việt Nam – Tạp chí Cộng sản Điện tử, Số phát hành 108 –
[2006](http://vi.wikipedia.org/wiki/2006). [[7]](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%97_Qu%E1%BB%91c_Sam#cite_note-7)
- Lại bàn về cải cách hành chính – Tạp chí Cộng sản Điện tử, Số 7 (151) năm
[2008](http://vi.wikipedia.org/wiki/2008). [[8]](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%97_Qu%E1%BB%91c_Sam#cite_note-8)
## Danh hiệu Tôn vinh
[Huân chương Độc lập](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hu%C3%A2n_ch%C6%B0%C6%A1ng_%C4%90%E1%BB%99c_l%E1%BA%ADp)hạng Nhất; [Huân chương Lao động](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hu%C3%A2n_ch%C6%B0%C6%A1ng_Lao_%C4%91%E1%BB%99ng)hạng Nhất; [Huân chương Kháng chiến](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hu%C3%A2n_ch%C6%B0%C6%A1ng_Kh%C3%A1ng_chi%E1%BA%BFn)chống Pháp hạng Nhì; [Huân chương Kháng chiến](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hu%C3%A2n_ch%C6%B0%C6%A1ng_Kh%C3%A1ng_chi%E1%BA%BFn)chống Mỹ cứu nước hạng Nhất;
- Bằng Khen của Thủ tướng Chính phủ;
- Huy hiệu 50 năm tuổi Đảng Cộng sản Việt Nam;
[Huân chương Quốc công](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Hu%C3%A2n_ch%C6%B0%C6%A1ng_Qu%E1%BB%91c_c%C3%B4ng&action=edit&redlink=1)do Cộng hòa Pháp trao tặng.
## Gia đình
- Phu nhân là Nguyễn Phương Nhã (cưới 1961), là con gái của giáo sư
[Nguyễn Xiển](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Xi%E1%BB%83n).
- Con trai duy nhất là Đỗ Quốc Anh (sinh 18/6/1980) đạt Huy chương Vàng
[Olympic Toán Quốc tế](http://vi.wikipedia.org/wiki/Olympic_To%C3%A1n_Qu%E1%BB%91c_t%E1%BA%BF)năm [1997](http://vi.wikipedia.org/wiki/1997) , đã tốt nghiệp [[9]](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%97_Qu%E1%BB%91c_Sam#cite_note-9) [Tiến sĩ Kinh tế](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ti%E1%BA%BFn_s%C4%A9)tại Khoa Kinh tế Đại học [Harvard](http://vi.wikipedia.org/wiki/Harvard).
## Tham khảo
**Văn phòng Chính phủ.** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%97_Qu%E1%BB%91c_Sam#cite_ref-1) [“Chính phủ nhiệm kỳ Quốc hội khóa IX (1992-1997)”](http://www.chinhphu.vn/cttdtcp/vi/cpchxhcnvn/thanhviencpcacthoiky/chinhphukhoaIX.html). Cổng Thông tin điện tử Chính phủ. [Bản gốc](http://www.chinhphu.vn/cttdtcp/vi/cpchxhcnvn/thanhviencpcacthoiky/chinhphukhoaIX.html)lưu trữ
|url lưu trữ=cần
|ngày lưu trữ=(
[trợ giúp](http://en.wikipedia.org/wiki/Help:CS1_errors#archive_missing_date)). Truy cập 25/6/2010. [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%97_Qu%E1%BB%91c_Sam#cite_ref-2) [[1]](http://www.chinhphu.vn/cttdtcp/vi/cpchxhcnvn/thanhviencpcacthoiky/chinhphukhoaVIII.html)Thành viên Chính phủ qua các thời kỳ [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%97_Qu%E1%BB%91c_Sam#cite_ref-3) [[2]](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=%C4%90%E1%BB%97_Qu%E1%BB%91c_Sam&action=edit§ion=1)BAN CHẤP HÀNH TRUNG ƯƠNG ĐẢNG KHOÁ VII (1991-1996) – Báo điện tử Đảng Cộng sản Việt Nam [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%97_Qu%E1%BB%91c_Sam#cite_ref-4) [[3]](http://www.chinhphu.vn/portal/page?_pageid=578,33345598&_dad=portal&_schema=PORTAL&docid=16875)Quyết định Số: 1315/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ, Về việc ông Đỗ Quốc Sam, nguyên Bộ trưởng Bộ Kế hoạch và Đầu tư, Chủ tịch Hội đồng thẩm định Nhà nước nghỉ hưu **Đại học Xây dựng Hà Nội (25/6/2010).** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%97_Qu%E1%BB%91c_Sam#cite_ref-5) [“Tin buồn”](http://nuce.edu.vn/index.php?lg=1&id=782). Đại học Xây Dựng Hà Nội. [Bản gốc](http://nuce.edu.vn/index.php?lg=1&id=782)lưu trữ 25/6/2010. **Ban Chấp hành Trung ương Ðảng, Quốc hội nước Cộng hòa Xã hội chủ nghĩa Việt Nam, Chính phủ nước Cộng hòa Xã hội chủ nghĩa Việt Nam, Bộ Kế hoạch và Ðầu tư và gia đình (Cập nhật 03:28 ngày 28-06-2010).** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%97_Qu%E1%BB%91c_Sam#cite_ref-6) [“Tin buồn”](http://www.nhandan.com.vn/tinbai/?top=37&sub=130&article=177840). Báo Nhân Dân. [Bản gốc](http://www.nhandan.com.vn/tinbai/?top=37&sub=130&article=177840)lưu trữ Cập nhật 03:28 ngày 28-06-2010. Truy cập 28/6/2010. [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%97_Qu%E1%BB%91c_Sam#cite_ref-7) [[4]](http://203.162.0.19:8080/show_content.pl?topic=1&ID=3944)Tạp chí Cộng sản Điện tử, Số phát hành 108 – [2006](http://vi.wikipedia.org/wiki/2006) [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%97_Qu%E1%BB%91c_Sam#cite_ref-8) [[5]](http://www.tapchicongsan.org.vn/details.asp?Object=4&news_ID=9457638)Tạp chí Cộng sản Điện tử, Số 7 (151) năm [2008](http://vi.wikipedia.org/wiki/2008) [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%97_Qu%E1%BB%91c_Sam#cite_ref-9) [[6]](http://guongmattre.net/?nls=mod:profile%7Cact:detail%7Cp_id:42)Gương mặt trẻ [1997](http://vi.wikipedia.org/wiki/1997)
## Liên kết ngoài
|
|
[Sinh 1929](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Sinh_1929) [Mất 2010](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:M%E1%BA%A5t_2010) [Người Hà Nội](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_H%C3%A0_N%E1%BB%99i) [Bộ trưởng Bộ Kế hoạch và Đầu tư Việt Nam](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:B%E1%BB%99_tr%C6%B0%E1%BB%9Fng_B%E1%BB%99_K%E1%BA%BF_ho%E1%BA%A1ch_v%C3%A0_%C4%90%E1%BA%A7u_t%C6%B0_Vi%E1%BB%87t_Nam) [Ủy viên Ban Chấp hành Trung ương Đảng Cộng sản Việt Nam](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:%E1%BB%A6y_vi%C3%AAn_Ban_Ch%E1%BA%A5p_h%C3%A0nh_Trung_%C6%B0%C6%A1ng_%C4%90%E1%BA%A3ng_C%E1%BB%99ng_s%E1%BA%A3n_Vi%E1%BB%87t_Nam) [Huân chương Lao động](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Hu%C3%A2n_ch%C6%B0%C6%A1ng_Lao_%C4%91%E1%BB%99ng) [Huân chương Kháng chiến](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Hu%C3%A2n_ch%C6%B0%C6%A1ng_Kh%C3%A1ng_chi%E1%BA%BFn) [Huân chương Độc lập](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Hu%C3%A2n_ch%C6%B0%C6%A1ng_%C4%90%E1%BB%99c_l%E1%BA%ADp) [Đại biểu Quốc hội Việt Nam khóa 10](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:%C4%90%E1%BA%A1i_bi%E1%BB%83u_Qu%E1%BB%91c_h%E1%BB%99i_Vi%E1%BB%87t_Nam_kh%C3%B3a_10) **Video yêu thích
** [Ta về sống giữa thiên nhiên](https://khatkhaoxanh.wordpress.com/2014/08/11/ta-ve-song-giua-thien-nhien/)
Trời xanh biển biếc bạn hiền thung dung
(Hoàng Kim)
[RELAX TV – 3 hours of Relaxing Music, Soothing Nature Sounds, Ambient Music](http://youtu.be/6zqpDVyCB2Y)
Beautiful Video and Relaxing Nature Music.
[http://www.youtube.com/user/hoangkimvietnam](http://www.youtube.com/user/hoangkimvietnam) **Bài viết mới**
[Cao Xuân Huy nhà hiền triết Việt](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/05/29/cao-xuan-huy-nha-hien-triet-viet/) [Ngày mới yêu thương](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/05/28/ngay-moi-yeu-thuong/)
[Chào ngày mới 28 tháng 5](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/05/27/chao-ngay-moi-28-thang-5-2/) [Nhân vật lịch sử vĩ đại nhất nước Nga](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/05/27/pie-dai-de-nhan-vat-lich-su-vi-dai-nhat-nuoc-nga/)
[Quà tặng cuộc sống](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/05/27/qua-tang-cuoc-song/)
[Chào ngày mới 27 tháng 5](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/05/26/chao-ngay-moi-27-thang-5-2/)
[Bài học lịch sử Nga hoàng Nikolai II](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/05/26/bai-hoc-lich-su-nga-hoang-nikolai-ii/)
[Chào ngày mới 26 tháng 5](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/05/25/chao-ngay-moi-26-thang-5-2/) [Đọc “Tony buổi sáng”](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/05/25/doc-tony-buoi-sang/)
[Góc thư giản trí tuệ](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/05/25/goc-thu-gian-tri-tue/)
[Chào ngày mới 25 tháng 5](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/05/24/chao-ngay-moi-25-thang-5-2/)
[Sholokhov sông Đông êm đềm](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/05/24/sholokhov-song-dong-em-dem/)
[Khen cho con mắt tinh đời](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/05/24/khen-cho-con-mat-tinh-doi/)
[Chào ngày mới 24 tháng 5](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/05/23/chao-ngay-moi-24-thang-5-2/)
[Vua Hàm Nghi và ông Trương Thạc](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/05/23/vua-ham-nghi-va-ong-truong-thac/) [Sông Thương](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/05/23/song-thuong/) [Vườn Quốc gia ở Việt Nam](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/05/23/vuon-quoc-gia-o-viet-nam/) [Chào ngày mới 23 tháng 5](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/05/22/chao-ngay-moi-23-thang-5-2/)

WARC-Truncated: length

X-ac: 1.dca _dca

X-hacker: If you're reading this, you should visit automattic.com/jobs and apply to join the fun, mention this header.

Vary: Cookie