markdown:
|
|![]()
|
|
## 8 tháng 4
Ngày
**8 tháng 4** là ngày thứ 98 (99 trong [năm nhuận](http://vi.wikipedia.org/wiki/N%C4%83m_nhu%E1%BA%ADn)) trong [lịch Gregory](http://vi.wikipedia.org/wiki/L%E1%BB%8Bch_Gregory). Còn 267 ngày trong năm.
|
|[1](http://vi.wikipedia.org/wiki/1_th%C3%A1ng_4) [2](http://vi.wikipedia.org/wiki/2_th%C3%A1ng_4) [3](http://vi.wikipedia.org/wiki/3_th%C3%A1ng_4) [4](http://vi.wikipedia.org/wiki/4_th%C3%A1ng_4) [5](http://vi.wikipedia.org/wiki/5_th%C3%A1ng_4) [6](http://vi.wikipedia.org/wiki/6_th%C3%A1ng_4) [7](http://vi.wikipedia.org/wiki/7_th%C3%A1ng_4) **8** [9](http://vi.wikipedia.org/wiki/9_th%C3%A1ng_4) [10](http://vi.wikipedia.org/wiki/10_th%C3%A1ng_4) [11](http://vi.wikipedia.org/wiki/11_th%C3%A1ng_4) [12](http://vi.wikipedia.org/wiki/12_th%C3%A1ng_4) [13](http://vi.wikipedia.org/wiki/13_th%C3%A1ng_4) [14](http://vi.wikipedia.org/wiki/14_th%C3%A1ng_4) [15](http://vi.wikipedia.org/wiki/15_th%C3%A1ng_4) [16](http://vi.wikipedia.org/wiki/16_th%C3%A1ng_4) [17](http://vi.wikipedia.org/wiki/17_th%C3%A1ng_4) [18](http://vi.wikipedia.org/wiki/18_th%C3%A1ng_4) [19](http://vi.wikipedia.org/wiki/19_th%C3%A1ng_4) [20](http://vi.wikipedia.org/wiki/20_th%C3%A1ng_4) [21](http://vi.wikipedia.org/wiki/21_th%C3%A1ng_4) [22](http://vi.wikipedia.org/wiki/22_th%C3%A1ng_4) [23](http://vi.wikipedia.org/wiki/23_th%C3%A1ng_4) [24](http://vi.wikipedia.org/wiki/24_th%C3%A1ng_4) [25](http://vi.wikipedia.org/wiki/25_th%C3%A1ng_4) [26](http://vi.wikipedia.org/wiki/26_th%C3%A1ng_4) [27](http://vi.wikipedia.org/wiki/27_th%C3%A1ng_4) [28](http://vi.wikipedia.org/wiki/28_th%C3%A1ng_4) [29](http://vi.wikipedia.org/wiki/29_th%C3%A1ng_4) [30](http://vi.wikipedia.org/wiki/30_th%C3%A1ng_4)
## Mục lục
## Sự kiện
[217](http://vi.wikipedia.org/wiki/217)– Hoàng đế La Mã [Caracalla](http://vi.wikipedia.org/wiki/Caracalla)bị Trưởng quan [Cận vệ](http://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BA%ADn_v%E1%BB%87_c%E1%BB%A7a_Ho%C3%A0ng_%C4%91%E1%BA%BF_La_M%C3%A3) [Macrinus](http://vi.wikipedia.org/wiki/Macrinus)ám sát, Macrinus sau đó trở thành hoàng đế của La Mã. [944](http://vi.wikipedia.org/wiki/944)– Hoàng đế [Mân](http://vi.wikipedia.org/wiki/M%C3%A2n_%28Th%E1%BA%ADp_qu%E1%BB%91c%29) [Vương Diên Hy](http://vi.wikipedia.org/wiki/V%C6%B0%C6%A1ng_Di%C3%AAn_Hy)bị ám sát tại kinh thành, hoàng tộc họ Vương sau đó cũng bị tàn sát. [1710](http://vi.wikipedia.org/wiki/1710)– [Khang Hy Đế](http://vi.wikipedia.org/wiki/Khang_Hy)của [triều Thanh](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_Thanh)hạ chỉ biên soạn [tự điển](http://vi.wikipedia.org/wiki/Khang_Hi_t%E1%BB%B1_%C4%91i%E1%BB%83n). [1820](http://vi.wikipedia.org/wiki/1820)– Một nông dân phát hiện ra *tại đảo* [Tượng thần Vệ Nữ](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%C6%B0%E1%BB%A3ng_th%E1%BA%A7n_V%E1%BB%87_N%E1%BB%AF) [Milos](http://vi.wikipedia.org/wiki/Milos), [Ottoman](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_Ottoman). Bức tượng có niên đại từ thời [Hy Lạp cổ đại](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hy_L%E1%BA%A1p_c%E1%BB%95_%C4%91%E1%BA%A1i). [1904](http://vi.wikipedia.org/wiki/1904)– Quảng trường Longacre tại Manhattan, New York được đổi tên thành [Quảng trường Times](http://vi.wikipedia.org/wiki/Qu%E1%BA%A3ng_tr%C6%B0%E1%BB%9Dng_Th%E1%BB%9Di_%C4%91%E1%BA%A1i)theo tên báo *.* [The New York Times](http://vi.wikipedia.org/wiki/The_New_York_Times) [1911](http://vi.wikipedia.org/wiki/1911)– Nhà vật lý học người Hà Lan [Heike Kamerlingh Onnes](http://vi.wikipedia.org/wiki/Heike_Kamerlingh_Onnes)phát hiện ra hiện tượng [siêu dẫn](http://vi.wikipedia.org/wiki/Si%C3%AAu_d%E1%BA%ABn)khi đang nghiên cứu về điện trở của thủy ngân thể rắn ở nhiệt độ siêu hàn.
- 2014 – Tập đoàn Microsoft chính thức ngừng hỗ trợ bản cập nhật cho Windows XP
## Sinh
## Sinh
[1320](http://vi.wikipedia.org/wiki/1320)– Vua [Peter I của Bồ Đào Nha](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Peter_I_c%E1%BB%A7a_B%E1%BB%93_%C4%90%C3%A0o_Nha&action=edit&redlink=1)(m. 1367) [1336](http://vi.wikipedia.org/wiki/1336)– [Tamerlane](http://vi.wikipedia.org/wiki/Timur_Lenk)( [Timur](http://vi.wikipedia.org/wiki/Timur_Lenk)), người Trung Á (m. 1405) [1533](http://vi.wikipedia.org/wiki/1533)– [Claudio Merulo](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Claudio_Merulo&action=edit&redlink=1), nhà soạn nhạc Ý (m. 1604) [1541](http://vi.wikipedia.org/wiki/1541)– [Michele Mercati](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Michele_Mercati&action=edit&redlink=1), bác sĩ Ý (m. 1593) [1605](http://vi.wikipedia.org/wiki/1605)– vua Philip IV của Tây Ban Nha]], (m. 1665) [1641](http://vi.wikipedia.org/wiki/1641)– [Henry Sydney, 1 Earl của Romney](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Henry_Sydney,_1_Earl_c%E1%BB%A7a_Romney&action=edit&redlink=1), chính khách Anh (m. 1704) [1692](http://vi.wikipedia.org/wiki/1692)– [Giuseppe Tartini](http://vi.wikipedia.org/wiki/Giuseppe_Tartini), nhà soạn nhạc Ý (m. 1770) [1732](http://vi.wikipedia.org/wiki/1732)– [David Rittenhouse](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=David_Rittenhouse&action=edit&redlink=1), nhà thiên văn học, nhà phát minh, và nhà toán học Mỹ (m. 1796) [1761](http://vi.wikipedia.org/wiki/1761)– [Thánh](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Phong_ch%C3%A2n_ph%C6%B0%E1%BB%9Bc&action=edit&redlink=1) [William Joseph Chaminade](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=William_Joseph_Chaminade&action=edit&redlink=1), người sáng lập của [Hội của Đức mẹ Maria](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Society_of_Mary_%28Marianists%29&action=edit&redlink=1)(d. 1850) [1818](http://vi.wikipedia.org/wiki/1818)– [August Wilhelm von Hofmann](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=August_Wilhelm_von_Hofmann&action=edit&redlink=1), Đức hóa học (m. 1892)
- 1818 – Vua
[Christian IX của Đan Mạch](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Christian_IX_c%E1%BB%A7a_%C4%90an_M%E1%BA%A1ch&action=edit&redlink=1)(m. 1906) [1826](http://vi.wikipedia.org/wiki/1826)– [Pancha Carrasco](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Pancha_Carrasco&action=edit&redlink=1), người Costa Rica (m. 1890) [1827](http://vi.wikipedia.org/wiki/1827)– [Ramón Emeterio Betances](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ram%C3%B3n_Emeterio_Betances), chính khách, y tế, bác sĩ và nhà ngoại giao Puerto Rico (m. 1898) [1842](http://vi.wikipedia.org/wiki/1842)– [Elizabeth Bacon Custer](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Elizabeth_Bacon_Custer&action=edit&redlink=1), vợ [George Armstrong Custer](http://vi.wikipedia.org/wiki/George_Armstrong_Custer)(m. 1933) [1859](http://vi.wikipedia.org/wiki/1859)– [Edmund Husserl](http://vi.wikipedia.org/wiki/Edmund_Husserl), nhà triết học Áo (m. 1938) [1865](http://vi.wikipedia.org/wiki/1865)– [Charles W. Woodworth](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Charles_W._Woodworth&action=edit&redlink=1), nhà côn trùng học Mỹ (m. 1940) [1869](http://vi.wikipedia.org/wiki/1869)– [Harvey Cushing](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Harvey_Cushing&action=edit&redlink=1), nhà giải phẫu thần kinh Mỹ (m. 1939) [1871](http://vi.wikipedia.org/wiki/1871)– [Clarence Hudson trắng](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Clarence_Hudson_tr%E1%BA%AFng&action=edit&redlink=1)nhiếp ảnh gia Mỹ (m. 1925) [1874](http://vi.wikipedia.org/wiki/1874)– [Stanisław Taczak](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Stanislaw_Taczak&action=edit&redlink=1), tướng Ba Lan (m. 1960) [1875](http://vi.wikipedia.org/wiki/1875)– Vua [Albert I của Bỉ](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Albert_I_c%E1%BB%A7a_B%E1%BB%89&action=edit&redlink=1)(m. 1934)
## Mất
[2013](http://vi.wikipedia.org/wiki/2013): [Margaret Thatcher](http://vi.wikipedia.org/wiki/Margaret_Thatcher), cựu thủ tướng Anh (s. 1925)
## Những ngày lễ và kỷ niệm
|
|
## Tham khảo
|
|![]()
[8 tháng 4](http://commons.wikimedia.org/wiki/Category:8_April?uselang=vi) [Thể loại](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i):
# Khang Hi
[Khang Hy](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Khang_Hy&redirect=no))
|Khang Hi Đế
|
康熙帝
|Hoàng đế Trung Hoa
|![ 清 佚名 《清圣祖康熙皇帝朝服像》.jpg](https://i1.wp.com/upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/6/62/%E6%B8%85_%E4%BD%9A%E5%90%8D_%E3%80%8A%E6%B8%85%E5%9C%A3%E7%A5%96%E5%BA%B7%E7%86%99%E7%9A%87%E5%B8%9D%E6%9C%9D%E6%9C%8D%E5%83%8F%E3%80%8B.jpg/250px-%E6%B8%85_%E4%BD%9A%E5%90%8D_%E3%80%8A%E6%B8%85%E5%9C%A3%E7%A5%96%E5%BA%B7%E7%86%99%E7%9A%87%E5%B8%9D%E6%9C%9D%E6%9C%8D%E5%83%8F%E3%80%8B.jpg)
![ 清 佚名 《清圣祖康熙皇帝朝服像》.jpg](https://i1.wp.com/upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/6/62/%E6%B8%85_%E4%BD%9A%E5%90%8D_%E3%80%8A%E6%B8%85%E5%9C%A3%E7%A5%96%E5%BA%B7%E7%86%99%E7%9A%87%E5%B8%9D%E6%9C%9D%E6%9C%8D%E5%83%8F%E3%80%8B.jpg/250px-%E6%B8%85_%E4%BD%9A%E5%90%8D_%E3%80%8A%E6%B8%85%E5%9C%A3%E7%A5%96%E5%BA%B7%E7%86%99%E7%9A%87%E5%B8%9D%E6%9C%9D%E6%9C%8D%E5%83%8F%E3%80%8B.jpg)
[nhà Thanh](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_Thanh) [7 tháng 2](http://vi.wikipedia.org/wiki/7_th%C3%A1ng_2)năm [1662](http://vi.wikipedia.org/wiki/1662)– [20 tháng 12](http://vi.wikipedia.org/wiki/20_th%C3%A1ng_12)năm [1722](http://vi.wikipedia.org/wiki/1722)(60 năm, 316 ngày) [1667](http://vi.wikipedia.org/wiki/1667) [Thanh Thế Tổ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Thu%E1%BA%ADn_Tr%E1%BB%8B) [Thanh Thế Tông](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ung_Ch%C3%ADnh) [Hiếu Thành Nhân hoàng hậu](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hi%E1%BA%BFu_Th%C3%A0nh_Nh%C3%A2n_ho%C3%A0ng_h%E1%BA%ADu) [Hiếu Chiêu Nhân hoàng hậu](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hi%E1%BA%BFu_Chi%C3%AAu_Nh%C3%A2n_ho%C3%A0ng_h%E1%BA%ADu) [Hiếu Ý Nhân hoàng hậu](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hi%E1%BA%BFu_%C3%9D_Nh%C3%A2n_ho%C3%A0ng_h%E1%BA%ADu) [Hiếu Cung Nhân hoàng hậu](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hi%E1%BA%BFu_Cung_Nh%C3%A2n_ho%C3%A0ng_h%E1%BA%ADu)
và 1200 phi tần
|[
|[Thánh Tổ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%C3%A1nh_T%E1%BB%95) [Nhà Thanh](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_Thanh) [Thuận Trị hoàng đế](http://vi.wikipedia.org/wiki/Thu%E1%BA%ADn_Tr%E1%BB%8B) [Hiếu Khang Chương hoàng hậu](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hi%E1%BA%BFu_Khang_Ch%C6%B0%C6%A1ng_ho%C3%A0ng_h%E1%BA%ADu) [4 tháng 5](http://vi.wikipedia.org/wiki/4_th%C3%A1ng_5)năm [1654](http://vi.wikipedia.org/wiki/1654) [20 tháng 12](http://vi.wikipedia.org/wiki/20_th%C3%A1ng_12)năm [1722](http://vi.wikipedia.org/wiki/1722) [Bắc Kinh](http://vi.wikipedia.org/wiki/B%E1%BA%AFc_Kinh), [Trung Quốc](http://vi.wikipedia.org/wiki/Trung_Qu%E1%BB%91c) [Đông Thanh mộ](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=%C4%90%C3%B4ng_Thanh_m%E1%BB%99&action=edit&redlink=1), [Tuân Hóa](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tu%C3%A2n_H%C3%B3a) **Thanh Thánh Tổ** ( [chữ Hán](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ch%E1%BB%AF_H%C3%A1n): 清聖祖, [4 tháng 5](http://vi.wikipedia.org/wiki/4_th%C3%A1ng_5) năm [1654](http://vi.wikipedia.org/wiki/1654) – [20 tháng 12](http://vi.wikipedia.org/wiki/20_th%C3%A1ng_12) năm [1722](http://vi.wikipedia.org/wiki/1722)), tên thật là **Ái Tân Giác La Huyền Diệp** (爱新觉罗玄燁), là vị [Hoàng đế](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ho%C3%A0ng_%C4%91%E1%BA%BF) thứ 4 của [nhà Thanh](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_Thanh) người [Mãn Châu](http://vi.wikipedia.org/wiki/M%C3%A3n_Ch%C3%A2u) [[1]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Khang_Hi#cite_note-1) và là hoàng đế Thanh thứ hai trị vì toàn cõi [2] [Trung Quốc](http://vi.wikipedia.org/wiki/Trung_Qu%E1%BB%91c), từ năm [1661](http://vi.wikipedia.org/wiki/1661)đến năm [1722](http://vi.wikipedia.org/wiki/1722).
Ông là vị hoàng đế tài ba, người đã thiết lập sự thịnh trị dài trên 130 năm của nhà Thanh, sau một loạt binh lửa can qua. Dưới thời cai trị của ông, Đế quốc Thanh kiểm soát toàn bộ lãnh thổ Trung Hoa,
[Mãn Châu](http://vi.wikipedia.org/wiki/M%C3%A3n_Ch%C3%A2u), nhiều phần của vùng Cận Đông nước [Nga](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nga) và bảo hộ [Mông Cổ](http://vi.wikipedia.org/wiki/M%C3%B4ng_C%E1%BB%95) và [Triều Tiên](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tri%E1%BB%81u_Ti%C3%AAn).
Ông có
[niên hiệu](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ni%C3%AAn_hi%E1%BB%87u) là **Khang Hi** (康熙), nên thường gọi là Khang Hi đế (康熙帝). Tiểu sử của ông được ghi tại [Thanh sử cảo](http://vi.wikipedia.org/wiki/Thanh_s%E1%BB%AD_c%E1%BA%A3o), quyển 4 “ *Thánh Tổ bản kỷ*” và Thanh thông giám, quyển 41-45 “ *Thánh Tổ Khang Hi*“. [Thụy hiệu](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%A5y_hi%E1%BB%87u) đầy đủ của ông là *Hợp Thiên Hoằng Vận Văn Vũ Duệ Triết Cung Kiệm Khoan Du Hiếu Kính Thành Tín Trung Hòa Công Đức Đại Thành Nhân hoàng đế* (合天弘運文武睿哲恭儉寬裕孝敬誠信中和功德大成仁皇帝).
## Mục lục
[1 Lên ngôi](http://vi.wikipedia.org/wiki/Khang_Hi#L.C3.AAn_ng.C3.B4i) [2 Trừ Ngao Bái](http://vi.wikipedia.org/wiki/Khang_Hi#Tr.E1.BB.AB_Ngao_B.C3.A1i) [3 Hoàn thành thống nhất quốc gia](http://vi.wikipedia.org/wiki/Khang_Hi#Ho.C3.A0n_th.C3.A0nh_th.E1.BB.91ng_nh.E1.BA.A5t_qu.E1.BB.91c_gia) [4 Xung đột biên giới phía bắc](http://vi.wikipedia.org/wiki/Khang_Hi#Xung_.C4.91.E1.BB.99t_bi.C3.AAn_gi.E1.BB.9Bi_ph.C3.ADa_b.E1.BA.AFc) [5 Xây dựng đất nước](http://vi.wikipedia.org/wiki/Khang_Hi#X.C3.A2y_d.E1.BB.B1ng_.C4.91.E1.BA.A5t_n.C6.B0.E1.BB.9Bc) [6 Qua đời](http://vi.wikipedia.org/wiki/Khang_Hi#Qua_.C4.91.E1.BB.9Di) [7 Gia đình](http://vi.wikipedia.org/wiki/Khang_Hi#Gia_.C4.91.C3.ACnh) [8 Trong tiểu thuyết võ hiệp](http://vi.wikipedia.org/wiki/Khang_Hi#Trong_ti.E1.BB.83u_thuy.E1.BA.BFt_v.C3.B5_hi.E1.BB.87p) [9 Nhận định](http://vi.wikipedia.org/wiki/Khang_Hi#Nh.E1.BA.ADn_.C4.91.E1.BB.8Bnh) [10 Xem thêm](http://vi.wikipedia.org/wiki/Khang_Hi#Xem_th.C3.AAm) [11 Tham khảo](http://vi.wikipedia.org/wiki/Khang_Hi#Tham_kh.E1.BA.A3o) [12 Chú thích](http://vi.wikipedia.org/wiki/Khang_Hi#Ch.C3.BA_th.C3.ADch) [13 Liên kết ngoài](http://vi.wikipedia.org/wiki/Khang_Hi#Li.C3.AAn_k.E1.BA.BFt_ngo.C3.A0i)
## Lên ngôi
**Ái Tân Giác La Huyền Diệp** là con thứ 3 của [Thuận Trị](http://vi.wikipedia.org/wiki/Thu%E1%BA%ADn_Tr%E1%BB%8B). Mẹ ông là Đông Giai thị vốn là con gái của Đông Đồ Lại. Huyền Diệp sinh ngày 4 tháng 5 năm 1654. Ông được bà nội dạy dỗ từ nhỏ, lên 5 tuổi bắt đầu học hành [[3]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Khang_Hi#cite_note-3) . [4]
Ngày 2 tháng giêng năm
[1661](http://vi.wikipedia.org/wiki/1661), Ái Tân Giác La Huyền Diệp mới lên 8 tuổi thì vua cha Thuận Trị mới 24 tuổi đã lâm bệnh nặng nằm liệt giường. Bà nội ông là Hiếu Trang hoàng thái hậu ủng hộ việc lập Huyền Diệp lên kế vị. Thuận Trị bèn tuyên bố lập Huyền Diệp trở thành vua mới, đồng thời bổ nhiệm 4 đại thần làm phụ chính là Sách Ni, Tô Khắc Táp Cáp, Át Tất Long và Ngao Bái. Không lâu sau đó Thuận Trị qua đời.
Huyền Diệp lấy
[niên hiệu](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ni%C3%AAn_hi%E1%BB%87u) là Khang Hi, chính thức trở thành vị vua thứ 4 [nhà Thanh](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_Thanh).
## Trừ Ngao Bái
Vì Khang Hi mới lên 8 tuổi, chính sự do bà nội
[Hiếu Trang thái hoàng thái hậu](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hi%E1%BA%BFu_Trang_V%C4%83n_ho%C3%A0ng_h%E1%BA%ADu) và 4 đại thần phụ chính lo liệu. Ban đầu, cả 4 đại thần cùng đọc tấu chương, rồi dâng lên Khang Hi hoặc thái hậu, và nhân danh hoàng đế hoặc thái hậu ban lệnh.
Trong số 4 đại thần phụ chính,
[Ngao Bái](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ngao_B%C3%A1i) là người có nhiều chiến công nhất và được phong thưởng nhiều, nên tỏ ra ngang tàng, coi thường vua nhỏ. Sách Ni tuổi già lắm bệnh nên ngại việc, ít tham gia chính sự; Át Tất Long tính tình mềm mỏng, ngại va chạm, không muốn gây xung đột với người khác; chỉ có Tô Khắc Táp Cáp tính tình thẳng thắn cương trực, thường hay tranh luận với Ngao Bái.
Ngao Bái cho con trai làm thị vệ nội đại thần. Năm
[1666](http://vi.wikipedia.org/wiki/1666), Ngao Bái giết hại Tổng đốc Trực Khang – Sơn Đông là Chu Xương Tô, Tuần phủ Vương Đăng Liên. Trước sự chuyên quyền của Ngao Bái, Tô Khắc Táp Cáp tức giận, hai người trở thành đối đầu nhau.
Tô Khắc Táp Cáp ít kinh nghiệm, lại một mình một chủ trương, không chỉ đối đầu với Ngao Bái mà còn mâu thuẫn với Sách Ni, do đó bị cô lập. Ngao Bái tìm cách vu cáo Tô Khắc Táp Cáp để buộc tội, và thúc ép Khang Hi ban lệnh xử tử.
Sau khi 3 đại thần qua đời, không còn ai phản đối Ngao Bái, vì vậy Ngao Bái càng chuyên quyền. Những ai muốn tâu việc lên vua đều phải tâu qua Ngao Bái và đút lót mới được cất nhắc, bổ dụng
. Ngao Bái muốn tiếp tục duy trì đường lối chỉ dùng người Mãn làm quan, hạn chế người Hán vào triều [5] . [[6]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Khang_Hi#cite_note-ckh384-6)
Sự chuyên quyền của Ngao Bái khiến Khang Hi không hài lòng. Năm
[1667](http://vi.wikipedia.org/wiki/1667), Khang Hi lên 14 tuổi. Ông tự mình đứng ra xem xét việc triều chính và muốn trừ bỏ Ngao Bái. Do Ngao Bái đang là phụ chính, bè cánh lại đông, Khang Hi biết chưa thể trừ bỏ ngay, bề ngoài tỏ ra bình thường. Ngao Bái ngạo mạn khinh thường vua nhỏ, thường cáo bệnh ốm không vào triều, khiến ông phải đến tận nhà thăm hỏi. Một lần ông cùng thị vệ Hòa Thác tới thăm, thấy Ngao Bái không hề ốm yếu. Hòa Thác tới giường Ngao Bái xem, phát hiện ra dưới đệm có con dao. Ngao Bái rất lo lắng nhưng Khang Hi lại không tỏ thái độ gì, cho rằng việc mang dao bên người là tập quán bình thường của người Mãn. Do đó Ngao Bái yên tâm không bị Khang Hi nghi ngờ . [5]
Lấy lý do thích đánh cờ, ông triệu tập con Sách Ni là Sách Ngạch Đồ vào cung để bàn kế trừ Ngao Bái. Ông phong cho Ngao Bái làm Nhất đẳng công để Ngao Bái lơ là mất cảnh giác, mặt khác ông lấy cớ thích học võ nghệ để tuyển chọn nhiều người trong hàng ngũ con em thân vương làm thị vệ cho Ngao Bái. Sau đó, ông lấy cớ điều bớt những người vây cánh của Ngao Bái đi làm quan ở nơi xa.
Năm
[1669](http://vi.wikipedia.org/wiki/1669), khi Ngao Bái vào cung yết kiến, Khang Hi ra lệnh cho đội thị vệ thân tín bắt giữ. Ông kể tội, cách chức Ngao Bái. Vì nể công lao từng cứu sống Thanh Thái Tông [Hoàng Thái Cực](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ho%C3%A0ng_Th%C3%A1i_C%E1%BB%B1c), Khang Hi tha chết và giam Ngao Bái vào ngục, và lệnh bắt những người trong cùng vây cánh Ngao Bái.
Không lâu sau khi bị bắt giữ, Ngao Bái lâm bệnh chết trong ngục. Khang Hi chính thức nắm quyền điều hành triều chính, khi đó ông 16 tuổi.
## Hoàn thành thống nhất quốc gia
### Dẹp loạn Tam phiên
Việc Khang Hi trừ bỏ Ngao Bái khiến nhiều quan lại chính trực rất vui mừng và khâm phục. Tuy trong triều đã yên nhưng tình hình bên ngoài còn nhiều việc. Lãnh thổ
[Trung Quốc](http://vi.wikipedia.org/wiki/Trung_Qu%E1%BB%91c) chưa hoàn toàn được thống nhất, vẫn còn nguy cơ để lại từ cuối thời Minh: đó là “tam phiên” tức 3 vị vương từng là hàng tướng của [nhà Minh](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_Minh) gồm có Bình Tây vương [Ngô Tam Quế](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ng%C3%B4_Tam_Qu%E1%BA%BF) ở [Vân Nam](http://vi.wikipedia.org/wiki/V%C3%A2n_Nam), Bình Nam vương [Thượng Khả Hỷ](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Th%C6%B0%E1%BB%A3ng_Kh%E1%BA%A3_H%E1%BB%B7&action=edit&redlink=1) ở [Quảng Đông](http://vi.wikipedia.org/wiki/Qu%E1%BA%A3ng_%C4%90%C3%B4ng) và Tĩnh Nam vương [Cảnh Tinh Trung](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=C%E1%BA%A3nh_Tinh_Trung&action=edit&redlink=1) ở [Phúc Kiến](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ph%C3%BAc_Ki%E1%BA%BFn); [Trịnh Thành Công](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BB%8Bnh_Th%C3%A0nh_C%C3%B4ng) vẫn chiếm giữ [Đài Loan](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%C3%A0i_Loan), vua Nga là [Sa Hoàng](http://vi.wikipedia.org/wiki/Sa_ho%C3%A0ng) nhiều lần gây chiến ở biên giới. Vì vậy từ khi chính thức trực tiếp nắm quyền hành, Khang Hi đã tự mình viết tấm biển “tam phiên, hà vụ, tào vận” để đặt ra nhiệm vụ giải quyết những mối lo của triều đình.
Tam phiên có địa bàn cai quản rộng lớn, thế lực ngày càng mạnh, lại là tướng cũ của nhà Minh, trở thành mối lo với nhà Thanh, do đó Khang Hi quyết tâm trừ bỏ. Tháng 3 năm 1673, Bình Nam vương Thượng Khả Hỷ tuổi cao sức yếu dâng thư lên triều đình xin được về hưu dưỡng lão và xin cho con là Thượng Chi Tín kế chức. Khang Hi nắm được cơ hội bắt đầu trừ bỏ tam phiên, bèn đồng ý với thỉnh cầu từ chức của Khả Hỷ, nhưng không cho Chi Tín kế vị.
Lúc đó con trai
[Ngô Tam Quế](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ng%C3%B4_Tam_Qu%E1%BA%BF) là Ngô Ưng Hùng đang ở Bắc Kinh đã nhanh chóng đưa tin về Vân Nam. Tháng 7 năm đó, tin tức đưa tới miền nam. Ngô Tam Quế và Cảnh Tinh Trung thấy Khang Hi đồng ý với đề nghị rút lui của Thượng Khả Hỷ, lấy làm lo lắng, bèn đồng loạt viết thư xin cáo lão. Các đại thần cho rằng hai Ngô Tam Quế và Cảnh Tinh Trung không thực lòng rút lui, khuyên ông không nên phê chuẩn vì sẽ gây biến loạn . [7]
Trong khi đó, chỉ có số ít đại thần đồng tình với ý định triệt phiên của Khang Hi như Thượng thư Bộ Hộ là Mễ Tư Hàn, Thượng thư Bộ Hình là Mạc Lạc, Thượng thư Bộ Binh là Minh Châu. Khang Hi muốn nhân cơ hội này trừ bỏ tam phiên nên chấp thuận luôn, và sai Bác Nhĩ Khẳng, Chiết Mại Lễ tới Vân Nam, sai Lương Thanh Tiêu tới Quảng Đông, Trần Nhất Bỉnh tới Phúc Kiến để thi hành mệnh lệnh, thúc giục tam vương rời bỏ ngôi vị.
Thấy rõ ý định của Khang Hi muốn trừ bỏ mình, Ngô Tam Quế bèn cầm đầu tam vương khởi sự chống lại nhà Thanh. Tam Quế viết thư cho Phúc Kiến và Quảng Đông đề nghị cùng khởi binh với danh nghĩa “phục Minh diệt giặc”, tự xưng là “thiên hạ đô chiêu thảo binh mã đại nguyên soái”. Thượng Chi Tín và Cảnh Tinh Trung đều hưởng ứng. Con Trịnh Thành Công là Trịnh Tuyền cũng nhân dịp đó mang quân từ đảo
[Đài Loan](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%C3%A0i_Loan) vào đất liền đánh chiếm Ôn châu, Tuyền châu, Chương châu… . [8]
Quân nổi dậy của Ngô Tam Quế nhanh chóng chiếm giữ Nguyên châu, Thường Đức rồi tiến vào Tứ Xuyên. Tam Quế đích thân tới Thường Đức, Lễ châu chỉ huy chiến trận.
Trước thế mạnh của Tam vương, một số đại thần nhà Thanh khuyên Khang Hi theo nếp cũ của
[Hán Cảnh Đế](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%C3%A1n_C%E1%BA%A3nh_%C4%90%E1%BA%BF) từng chém Triều Thố để yên lòng Ngô vương Lưu Tỵ khi mới xảy ra [loạn bảy nước](http://vi.wikipedia.org/wiki/Lo%E1%BA%A1n_b%E1%BA%A3y_n%C6%B0%E1%BB%9Bc), vì vậy nên chém những người đồng tình triệt phiên như Mễ Tư Hàn, Mạc Lạc và Minh Châu để làm vừa lòng Tam phiên. Nhưng Khang Hi kiên quyết phản đối chủ trương đó, vì ông đã thấy trong quá khứ sau khi Hán Cảnh Đế chém Triều Thố, Lưu Tỵ vẫn không giải binh. Vì vậy ông tuyên bố một mình chịu trách nhiệm việc triệt phiên, và lệnh bắt giam con cháu Ngô Tam Quế ở [Bắc Kinh](http://vi.wikipedia.org/wiki/B%E1%BA%AFc_Kinh) là Ngô Ưng Hùng, Ngô Thế Lâm.
Giữa lúc đó Ngô Tam Quế thông qua Đạt Lại Lạt Ma gửi thư tới Khang Hi yêu cầu cho mình được cát cứ phía nam
[Trường Giang](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%C6%B0%E1%BB%9Dng_Giang).
Khang Hi bác bỏ đề nghị cát cứ nam Trường Giang của Tam Quế, ra lệnh chém Ngô Ưng Hùng và Ngô Thế Lâm. Ngô Tam Quế thúc quân tấn công 30 thành trì vùng
[Giang Tây](http://vi.wikipedia.org/wiki/Giang_T%C3%A2y). Thủ hạ của Tam Quế là Vương Bỉnh Phiên tấn công vào Thiểm Cam – hậu phương nhà Thanh. Tháng 1 năm [1675](http://vi.wikipedia.org/wiki/1675), con nuôi Ngô Tam Quế là Vương Phụ Thần đang làm Đề đốc Thiểm Tây mang quân chiếm Bình Lương. Được Vương Bính Phiên trợ giúp, Vương Phụ Thần chiếm được Thái châu, Lan Châu, Củng Xương, Định Biên. Ngô Tam Quế tuyên bố sẽ chiếm Kinh châu để tiến vào Bắc Kinh.
Trong lúc đó, Cảnh Tinh Trung và Thượng Chi Tín cũng ra quân hưởng ứng Ngô Tam Quế.
Trước tình hình biến loạn, Khang Hi vẫn bình tĩnh chỉ huy cuộc chiến. Ông xác định Ngô Tam Quế cầm đầu cuộc nổi dậy, chỉ cần tập trung lực lượng diệt Ngô Tam Quế. Vì vậy ông tận dụng mâu thuẫn giữa Cảnh Tinh Trung và Trịnh Kinh, ra chiếu gửi
[Quảng Đông](http://vi.wikipedia.org/wiki/Qu%E1%BA%A3ng_%C4%90%C3%B4ng) và [Phúc Kiến](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ph%C3%BAc_Ki%E1%BA%BFn), chấp thuận cho Thượng Chi Tín và Cảnh Tinh Trung tiếp tục làm vương. Đồng thời, ông điều quân Thanh đánh bật quân [Đài Loan](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%C3%A0i_Loan) bị cô lập ra khỏi đại lục.
Năm 1677, Thượng Khả Hy vì mâu thuẫn với Ngô Tam Quế, buồn bực lâm bệnh qua đời. Quân hai xứ Phúc Kiến, Quảng Đông sau khi gặp một số bất lợi bèn chấp nhận yêu cầu của Khang Hi, dâng sớ chấp nhận bãi binh. Yên được hai phía, Khang Hi tập trung lực lượng đối phó với Ngô Tam Quế
. Tuy đồng ý trên giấy tờ, hai xứ này vẫn chưa chịu hoàn toàn thần phục. [9]
Thấy vai trò quan trọng của Vương Phụ Thần trong việc giúp lực lượng
[Ngô Tam Quế](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ng%C3%B4_Tam_Qu%E1%BA%BF) phát triển, Khang Hi dùng sách lược vừa đánh vừa dụ. Ông sai con Phụ Thần tới hàng quân [Vân Nam](http://vi.wikipedia.org/wiki/V%C3%A2n_Nam), rồi sai Đồ Hải mang quân tới chống Phụ Thần. Phụ Thần trúng kế điệu hổ ly sơn của Đồ Hải, bị hao binh tổn tướng. Bị quân Thanh vây hãm lâu ngày, Vương Phụ Thần hết lương phải ra hàng triều đình.
Quân Thanh chiếm lại trọng điểm Bình Lương khiến Ngô Tam Quế ở
[Thiểm Tây](http://vi.wikipedia.org/wiki/Thi%E1%BB%83m_T%C3%A2y) bị thất thế. Sang năm [1678](http://vi.wikipedia.org/wiki/1678), quân Thanh giành thắng lợi, đánh chiếm lại Thiểm Tây. Một số tướng lĩnh của Tam Quế là Lâm Hưng Chu, Hàn Đại Nhiệm xin hàng nhà Thanh. Cùng lúc Vương Kiệt Thư đánh bại quân Ngô ở Giang Tây và [Chiết Giang](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFt_Giang) khiến Cảnh Tinh Trung không còn ngoại viện, thế cùng phải xin hàng.
Thế cục đã thay đổi, Ngô Tam Quế phải rút về chỉ còn giữ được Vân Nam. Nhưng đầu năm 1678 Ngô Tam Quế vẫn cố xưng đế hiệu ở Hành Dương, đặt quốc hiệu là Chu. Chỉ 5 tháng sau Tam Quế già yếu mắc bệnh qua đời. Cháu Tam Quế là Ngô Thế Phan kế vị.
Năm
[1680](http://vi.wikipedia.org/wiki/1680), Khang Hi điều 3 cánh quân tấn công [Vân Nam](http://vi.wikipedia.org/wiki/V%C3%A2n_Nam). Ngô Thế Phan thất bại liên tiếp, quân Thanh chiếm được [Côn Minh](http://vi.wikipedia.org/wiki/C%C3%B4n_Minh). Thế Phan bị dồn vào đường cùng, phải uống thuốc độc [tự sát](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BB%B1_s%C3%A1t). Sang năm [1681](http://vi.wikipedia.org/wiki/1681), Khang Hi hoàn toàn dẹp được [Vân Nam](http://vi.wikipedia.org/wiki/V%C3%A2n_Nam), chấm dứt loạn Tam phiên.
### Chiếm Đài Loan
Sau khi dẹp xong Tam vương, Khang Hi tính tới việc thu hồi Đài Loan bị dòng họ
[Trịnh Thành Công](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BB%8Bnh_Th%C3%A0nh_C%C3%B4ng) chiếm trong nhiều năm.
Cha Thành Công là Trịnh Chi Long đã hàng nhà Thanh nhưng Thành Công vẫn một lòng thờ nhà Minh, không thần phục nhà Thanh. Năm
[1662](http://vi.wikipedia.org/wiki/1662), Trịnh Thành Công được sự giúp sức của Hà Đình Bân (phiên dịch cho người [Hà Lan](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%C3%A0_Lan)), đánh đuổi người Hà Lan trên đảo, chiếm toàn bộ [Đài Loan](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%C3%A0i_Loan).
Sau khi Trịnh Thành Công chết, họ Trịnh truyền 3 thế hệ qua Trịnh Kinh tới Trịnh Khắc Xương vẫn giữ Đài Loan. Theo đề nghị của Tổng đốc Phúc Kiến là Diêu Khải Thánh, Khang Hi quyết định tấn công Đài Loan nhân có tranh chấp trong nội tộc họ Trịnh. Ông sai Diêu Khải Thánh đánh Đài Loan. Khải Thánh thi hành chính sách vừa đánh vừa dụ của Khang Hi, kết quả dụ được 13 vạn dân Đài Loan quy phục
. [10]
Theo sự tiến cử của Diêu Khải Thánh, Khang Hi bất chấp sự phản đối của nhiều người, sai thủ hạ cũ của Trịnh Thành Công là Thi Lang làm đề đốc thủy sư Phúc Kiến phụ trách việc đánh Đài Loan. Nhưng sau khi nhận chức, Thi Lang lại bất đồng quan điểm với Diêu Khải Thánh về việc tiến quân. Khang Hi cho Thi Lang toàn quyền quyết định việc chiến dịch đánh Đài Loan. Mùa hè năm
[1683](http://vi.wikipedia.org/wiki/1683), Thi Lang ra quân một trận đánh bại quân chủ lực họ Trịnh, chiếm được [Bành Hồ](http://vi.wikipedia.org/wiki/B%C3%A0nh_H%E1%BB%93). Thế cùng, tháng 8 năm đó họ Trịnh xin đầu hàng.
Theo đề nghị của Thi Lang, Khang Hi xóa bỏ chủ trương bỏ Đài Loan để trao cho người
[Hà Lan](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%C3%A0_Lan). Ông điều quân và dân tới sống tại đảo, xây dựng các huyện Phượng Sơn, Đài Loan, Chư La trên đảo trở thành đơn vị hành chính của [Trung Quốc](http://vi.wikipedia.org/wiki/Trung_Qu%E1%BB%91c).
## Xung đột biên giới phía bắc
### Xung đột với nước Nga
Trong lúc Khang Hi còn phải đánh dẹp trong nước thì quân
[Nga](http://vi.wikipedia.org/wiki/N%C6%B0%E1%BB%9Bc_Nga_Sa_ho%C3%A0ng) liên tiếp tấn công vùng [Hắc Long Giang](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%E1%BA%AFc_Long_Giang) của Trung Quốc. [Sa hoàng](http://vi.wikipedia.org/wiki/Sa_ho%C3%A0ng) Nga Ivan V còn xây dựng căn cứ Yaksa để dễ bề tấn công [Trung Quốc](http://vi.wikipedia.org/wiki/Trung_Qu%E1%BB%91c).
Đầu năm
[1682](http://vi.wikipedia.org/wiki/1682), Hoàng đế Khang Hi lên biên giới xem xét tình hình để tổ chức kháng cự. Vào năm [1683](http://vi.wikipedia.org/wiki/1683), ông bổ nhiệm Tát Bố Tố làm tướng quân Hắc Long Giang tới Ái Huy triển khai phòng ngự.
Vào năm
[1685](http://vi.wikipedia.org/wiki/1685), ông sai đô đốc Bành Xuân và Tát Bố Tố chia hai đường thủy bộ tấn công Yaksa, hạ được thành này và rút về Ái Huy.
Quân Nga điều
[đại bác](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ph%C3%A1o) từ kinh thành [Moskva](http://vi.wikipedia.org/wiki/Moskva) tới, kéo thêm viện binh từ [Nerchinsk](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Nerchinsk&action=edit&redlink=1) tấn công trở lại. Khang Hi lại sai Tát Bố Tố tấn công Yaksa lần thứ 2 vào năm [1686](http://vi.wikipedia.org/wiki/1686). Sau 3 tháng giao tranh ác liệt, cuối cùng hai bên đều cầm cự. Tới năm 1689, hai bên ký kết hòa ước Nerchinsk xác định biên giới 2 nước. Hòa ước này đảm bảo hòa bình cho biên giới Nga – Trung trong hơn 100 năm [[11]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Khang_Hi#cite_note-11) . [12]
### Chiến tranh với người Mông Cổ
Một mặt tấn công chính diện, mặt khác Sa hoàng còn giúp cho các tộc Mông Cổ phía bắc tấn công nhà Thanh. Do Sa hoàng ủng hộ, Cát Nhĩ Đan (Galdan, 1670 – 1697) – hãn của Chuẩn Cát Nhĩ, ngày càng lớn mạnh, thống nhất các bộ lạc Mông và năm 1690 mang quân tấn công vào
[Nội Mông](http://vi.wikipedia.org/wiki/N%E1%BB%99i_M%C3%B4ng), chỉ còn cách Bắc Kinh 90 km.
Khang Hi bèn thân chinh đi đánh Cát Nhĩ Đan, bất chấp sự phản đối của nhiều đại thần muốn cầu hòa. Hai bên giao chiến ác liệt tại Ô Lan Bố Thông. Cát Nhĩ Đan bố trí phòng thủ “thành lạc đà”, dùng hàng ngàn con lạc đà trói chân nằm dưới đất, trên lưng xếp đầy hòm gỗ đựng chăn đệm ướt tạo ra bức thành dài
. Nhưng sau đó thành lạc đà bị quân Thanh dùng đại bác bắn vỡ. Cát Nhĩ Đan phải phá vây bỏ chạy. [13]
Năm
[1696](http://vi.wikipedia.org/wiki/1696), Cát Nhĩ Đan lại liên kết với Sa hoàng, mang 3 vạn quân tấn công [13] [Trung Quốc](http://vi.wikipedia.org/wiki/Trung_Qu%E1%BB%91c)lần thứ 2. Khang Hi lại thân chinh mang 10 vạn quân đi đánh, chia làm 3 cánh: Tát Bố Tố phía đông, Phí Dương Cổ chỉ huy phía tây và ông tự mình đi trung quân. Kết quả quân Thanh thắng trận, đuổi được Cát Nhĩ Đan. [[13]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Khang_Hi#cite_note-dhp480-13)
Sang năm
[1697](http://vi.wikipedia.org/wiki/1697), Cát Nhĩ Đan tấn công lần thứ 3. Khang Hi lại phải thân chinh một lần nữa. Lần này Cát Nhĩ Đan thất bại nặng, phải chạy về căn cứ Y Lợi, nhưng Y Lợi đã bị cháu là Sách Vọng A Na Bố Đan làm phản chiếm giữ. Cát Nhĩ Đan định chạy sang Tây Tạng nhưng đường đi bị quân Thanh ngăn trở. Nhiều thủ hạ đầu hàng quân Thanh, Cát Nhĩ Đan bèn tự vẫn chết trong tuyệt vọng [[13]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Khang_Hi#cite_note-dhp480-13) . [14]
Sau này Sách Vọng A Na Bố Thản (Tsewang Rabtan) lại mang quân chiếm
[Tây Tạng](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%C3%A2y_T%E1%BA%A1ng). Năm 1720 Khang Hi điều binh đánh đuổi Sách Vọng, hộ tống vị Đạt Lai VII của Tây Tạng về nước. Từ đó nhà Thanh cử sứ thần và quân sĩ tới chiếm lĩnh vùng [Tây Tạng](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%C3%A2y_T%E1%BA%A1ng) . Từ năm [15] [1722](http://vi.wikipedia.org/wiki/1722), Khang Hi phái quân tiến vào [Urumqi](http://vi.wikipedia.org/wiki/Urumqi), mở đầu việc chiếm giữ [Tân Cương](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%C3%A2n_C%C6%B0%C6%A1ng)sau này . [[4]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Khang_Hi#cite_note-ckh390-4)
## Xây dựng đất nước
### Lãnh thổ
Thời kỳ Khang Hi cai trị, lãnh thổ
[Trung Quốc](http://vi.wikipedia.org/wiki/Trung_Qu%E1%BB%91c) phía đông giáp biển, phía nam giáp [Đại Việt](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%A1i_Vi%E1%BB%87t), phía tây vượt Thông Lãnh, phía bắc đến [Siberi](http://vi.wikipedia.org/wiki/Xibia). Từ trước đến thời Khang Hi, [Trung Quốc](http://vi.wikipedia.org/wiki/Trung_Qu%E1%BB%91c) chưa từng có thời kỳ nào lãnh thổ rộng lớn, thống nhất, đa sắc tộc và được quản lý hiệu quả, lâu dài như vậy . [4]
### Chế độ quan lại
Sau khi thống nhất quốc gia, Khang Hi bắt tay vào chỉnh đốn bộ máy quan lại. Ông thực thi thưởng phạt nghiêm minh, chiêu nạp nhân tài trong toàn quốc để thu dụng
. [14]
Khang Hi luôn dậy sớm từ 3 giờ sáng làm việc
. Ông không hài lòng về tình trạng quan lại tham ô, ức hiếp dân chúng. Trong những lần đi tuần thú, ông được các quan lại địa phương dâng mỹ nữ nhưng ông kiên quyết từ chối và còn trách phạt viên quan đó. Điều này được xem là hiếm có trong các vị vua Trung Quốc [16] . [[16]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Khang_Hi#cite_note-tt615-16)
Ông rất chú trọng chỉnh đốn bộ máy chính quyền. Ông nghiêm trị những viên quan đục khoét dân như Tuần phủ
[Sơn Tây](http://vi.wikipedia.org/wiki/S%C6%A1n_T%C3%A2y_%28Trung_Qu%E1%BB%91c%29) là Mục Nhĩ Trại, Tổng đốc Hồ Quảng là Sái Dục Vinh, Tri phủ Thái Nguyên là Triệu Phương Chiếu, Tổng đốc Lưỡng Giang là Cát Lễ giáng chức nhiều người có tội khác. Nhiều vị quan thanh liêm được ông cất nhắc [[14]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Khang_Hi#cite_note-tt614-14) . [17]
### Phát triển kinh tế
Nhằm tăng cường kiểm soát Giang Nam sau khi dẹp loạn Tam phiên, từ năm
[1684](http://vi.wikipedia.org/wiki/1684) Khang Hi nhiều lần đi tuần thú vùng này. Việc đi tuần thú của Khang Hi góp phần ổn định xã hội Giang Nam và thúc đẩy kinh tế nơi đây phát triển. *Xóa bỏ chế độ khoanh đất sản xuất:*Năm [1669](http://vi.wikipedia.org/wiki/1669), Khang Hi hạ lệnh xóa bỏ chế độ khoanh đất sản xuất theo kiểu nông nô, song bị Ngao Bái ngăn trở nên không thực thi được hiệu quả. Năm [1685](http://vi.wikipedia.org/wiki/1685), ông cho thi hành lệnh này một lần nữa, nhờ vậy đất đai được trả về tay nông dân . [[14]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Khang_Hi#cite_note-tt614-14) *Xây dựng các công trình thủy lợi:*công trình thủy lợi nổi bật nhất thời Khang Hi là đê sông [Hoàng Hà](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ho%C3%A0ng_H%C3%A0). Ông đã dồn tâm huyết suốt 30 năm để trị thủy dòng sông này. Ban đầu ông sai đại thần Cận Phụ vốn nổi tiếng về nghề nông lo việc này. Sau khi Cận Phụ mất, ông trực tiếp tham gia vào việc này . Trong 6 lần ông đi tuần sát xuống phía nam, lần nào cũng quan tâm tới thủy lợi sông [[18]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Khang_Hi#cite_note-ckh386-18) [Hoàng Hà](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ho%C3%A0ng_H%C3%A0). Việc làm thủy lợi sông [Hoàng Hà](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ho%C3%A0ng_H%C3%A0)đảm bảo sự thông suốt của [Đại Vận Hà](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%A1i_V%E1%BA%ADn_H%C3%A0)(kênh đào lớn từ thời [Tùy](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_T%C3%B9y)), giúp vận chuyển hàng triệu tấn lương thực trong nước. *Khuyến khích khẩn hoang:*Khang Hi cho thi hành chính sách khuyến khích khai khẩn, ai có công khai khẩn thì được hưởng. Ông yêu cầu các quan lại phải thực thi, trong 5 năm phải khẩn hoang hết vùng đất do mình cai trị . Ông ra lệnh kêu gọi lưu dân tham gia sản xuất nông nghiệp, bất kể ai dù là người bản địa hay di cư đều xếp vào Bảo, Giáp để tham gia khẩn hoang. Lưu dân tham gia khẩn hoang được sở hữu một phần đất đai, do đó họ được đảm bảo chỗ ở và nguồn kiếm sống. Nhờ chính sách này, sản lượng lương thực trong nước tăng từ 527 vạn tấn lên 581 vạn tấn [[18]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Khang_Hi#cite_note-ckh386-18) . [[14]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Khang_Hi#cite_note-tt614-14) *Giảm nhẹ thuế khóa:*Thấy rõ bài học mất nước của triều Minh do chính sách thuế khóa nặng nề, ông cho thi hành cải cách thuế. Trong thời gian làm vua, ông dã cho 3 lần miễn thuế cho các địa phương, miễn thu lương thực 2 lần cho phía nam . Khi có mất mùa hoặc có chiến tranh, ông đều hạ lệnh giảm thu tiền mặt và thu lương thực. Trước đây, thuế thu theo đầu người (“đinh ngân”), nhiều người không đủ tiền nộp. Năm 1712, ông tuyên bố lấy năm trước (1711) làm năm chuẩn để tính số đinh toàn quốc, về sau nếu số đinh gia tăng cũng không phải nộp thêm. Việc này gọi là “thịnh thế tư đinh, vĩnh bất gia phú” (Thêm tráng đinh thời thịnh, mãi không tăng thuế). Chính sách này làm giảm gánh nặng cho dân, góp phần ổn định xã hội. [[19]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Khang_Hi#cite_note-19)
Cùng nhiều đóng góp tích cực, Khang Hi vẫn còn hạn chế về việc duy trì lợi ích thái quá cho những người quý tộc Mãn châu
. [20]
### Với vấn đề văn hóa
#### Thành tựu
Khang Hi cũng rất chú trọng tới văn hóa. Ham học từ nhỏ, Khang Hi tiếp tục học tập suốt đời. Ông rất quan tâm tới truyền thống văn hóa cổ xưa của người Hán, đã học qua các sách
[Tứ Thư](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BB%A9_th%C6%B0), [Ngũ Kinh](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ng%C5%A9_kinh), [Sử ký](http://vi.wikipedia.org/wiki/S%E1%BB%AD_K%C3%BD_%28%C4%91%E1%BB%8Bnh_h%C6%B0%E1%BB%9Bng%29), [Hán thư](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%C3%A1n_th%C6%B0), [Tư trị thông giám](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%C6%B0_tr%E1%BB%8B_th%C3%B4ng_gi%C3%A1m)… Ông biết cách dùng văn hóa Hán để tận dụng tài năng của các tri thức người Hán giúp việc trong bộ máy chính quyền . [4]
Khang Hi xem những tư tưởng cơ bản của
[Nho giáo](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nho_gi%C3%A1o) như Tam cương ngũ thường, trung hiếu tiết nghĩa là nền tảng trị quốc. Việc áp dụng mạnh tư tưởng đó là một nguyên nhân giúp ông thống nhất quốc gia, khiến mâu thuẫn dân tộc tương đối hòa dịu . Ngoài việc giữ thông lệ khoa cử cũ, ông còn mở ra chế độ khoa cử mới, có tên là “bác học hồng từ khoa”. Ông cũng thu hút những nhân tài cũ của nhà Minh vào bộ máy [4] . [[16]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Khang_Hi#cite_note-tt615-16)
Năm
[1716](http://vi.wikipedia.org/wiki/1716), ông ban lệnh soạn bộ [Khang Hi tự điển](http://vi.wikipedia.org/wiki/Khang_Hi_t%E1%BB%B1_%C4%91i%E1%BB%83n) gồm 42 quyển, 47.035 [chữ Hán](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ch%E1%BB%AF_H%C3%A1n), có giá trị rất lớn . Bên cạnh đó, ông còn ra lệnh soạn [15] *“Toàn Đường thi”, “Bội văn vận phủ”*. Ông tổ chức đo đạc trên toàn quốc và ban hành cuốn bản đồ *“Hoàng dư toàn lãm đồ”*.
Khác với triều đình
[nhà Minh](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_Minh) và các đời vua Thanh đầu tiên luôn cảnh giác với người phương Tây, Khang Hi tỏ ra cởi mở tiếp thu những thành tựu văn hóa của họ. Nhà Minh và các vua Thanh trước chỉ lợi dụng các giáo sĩ, cho vào truyền giáo nhằm học cách soạn lịch pháp và chế súng ống, ngoài ra rất dè dặt với lớp người này. Khang Hi tiếp cận sâu hơn với người phương Tây để tiếp nhận nhiều học thuật từ họ trong các lĩnh vực: [toán học](http://vi.wikipedia.org/wiki/To%C3%A1n_h%E1%BB%8Dc), [y học](http://vi.wikipedia.org/wiki/Y_h%E1%BB%8Dc), địa lý học, [thiên văn học](http://vi.wikipedia.org/wiki/Thi%C3%AAn_v%C4%83n_h%E1%BB%8Dc) . [21]
Trong triều đình, ông trọng dụng hai người Tây Dương. Người thứ nhất là Adam Schall von Bell (Thang Nhược Vọng), quốc tịch
[Đức](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%A9c), Giám đốc Đài thiên văn [Bắc Kinh](http://vi.wikipedia.org/wiki/B%E1%BA%AFc_Kinh), được Khang Hi gọi là Thông Minh Giáo sư. Người thứ hai là Ferdinan Verbiest (Nam Hoài Nhân), người [Bỉ](http://vi.wikipedia.org/wiki/B%E1%BB%89), có khả năng luyện kim, đúc súng. Cả hai đều có những đóng góp lớn lao trong công cuộc bình định Trung Quốc của Khang Hi. Johann Adam Schall von Bell bị nhóm người Dương Quang Tiên vu cáo và bị sát hại. Sau này ông ân hận, giải oan cho giáo sĩ Johann Adam Schall và công khai thừa nhận lịch pháp phương Tây chính xác hơn lịch truyền thống của Trung Quốc . [22]
Năm
[1713](http://vi.wikipedia.org/wiki/1713), ông gửi một số thanh niên Trung Quốc sang Pháp du học. Ông biết chơi [viôlông](http://vi.wikipedia.org/wiki/V%C4%A9_c%E1%BA%A7m), thích sử dụng [đồng hồ](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%93ng_h%E1%BB%93) [Tây phương](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ph%C6%B0%C6%A1ng_T%C3%A2y). Khang Hi chân thành học hỏi các giáo sĩ phương Tây về các ngành kỷ hà học, thiên văn học. Ông tổ chức cho các nhà khoa học Trung Hoa và phương Tây cùng hợp tác biên soạn những bộ sách kiến thức hỗn hợp đông – tây về thiên văn học, số học, âm nhạc như Lịch Tượng khảo thành, Số lý tinh uẩn, Luật lữ chính nghĩa… Ông hấp thu tri thức địa đồ học phương Tây để vẽ địa đồ toàn quốc; ông so sánh y học phương Tây và với học thuật Trung Quốc. Ngoài ra ông còn tìm hiểu triết học [phương Tây](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ph%C6%B0%C6%A1ng_T%C3%A2y) . [20]
#### Hạn chế
Tuy có những đóng góp tích cực, Khang Hi cũng có những tì vết đối với văn hóa
[Trung Hoa](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%C3%AAn_g%E1%BB%8Di_Trung_Qu%E1%BB%91c) đương thời. Nhằm bảo vệ quyền lợi riêng của quý tộc Mãn Thanh, ông đã ra tay đàn áp nhiều trí thức người Hán trong các vụ án văn chương (“văn tự ngục”) khi ông cho rằng họ có lời lẽ và câu văn ảnh hưởng tới lợi ích của Đại Thanh, đã xử họ rất nặng [[16]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Khang_Hi#cite_note-tt615-16) . [23]
Sau này, do có sự can thiệp của
[Giáo hội Công giáo Rôma](http://vi.wikipedia.org/wiki/Gi%C3%A1o_h%E1%BB%99i_C%C3%B4ng_gi%C3%A1o_R%C3%B4ma) vào phương thức truyền giáo của các giáo sĩ khiến Khang Hi bất đồng, ông bèn ra lệnh “bế quan tỏa quốc”, cấm họ không được phép truyền giáo tại [Trung Quốc](http://vi.wikipedia.org/wiki/Trung_Qu%E1%BB%91c) nữa . [24]
## Qua đời
Khang Hi vốn đã lập con lớn Dận Nhưng làm thái tử, song Dận Nhưng đạo đức kém, tính tình xấu xa
nên ông liền phế truất. Trước ngôi thái tử bỏ trống, các hoàng tử kéo bè cánh để tranh giành ngôi thừa kế, trong đó những người có ý định tranh ngôi là hoàng tử thứ 4 Dận Chân, hoàng tử thứ 8 Dận Tự, hoàng tử thứ 9 Dận Đường, hoàng tử thứ 14 Dận Đề. [25]
Khang Hi chưa lập ai làm thái tử thì ông qua đời năm
[1722](http://vi.wikipedia.org/wiki/1722) tại [Bắc Kinh](http://vi.wikipedia.org/wiki/B%E1%BA%AFc_Kinh), hưởng thọ 69 tuổi, ở ngôi 61 năm, là hoàng đế ở ngôi lâu nhất trong [lịch sử Trung Quốc](http://vi.wikipedia.org/wiki/L%E1%BB%8Bch_s%E1%BB%AD_Trung_Qu%E1%BB%91c) [[16]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Khang_Hi#cite_note-tt615-16) [[26]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Khang_Hi#cite_note-26) . [27]
Các sử gia ghi nhận có nhiều ghi chép khác nhau về việc qua đời và truyền ngôi của Khang Hi. Có ý kiến cho rằng ông bị hoàng tử thứ tư Dận Chân đầu độc sát hại để lên nối ngôi (tức là vua
[Ung Chính](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ung_Ch%C3%ADnh)) . Có ý kiến cho rằng Khang Hì không bị giết; ông vốn có ý định truyền ngôi cho hoàng tử thứ 14 là Dận Để [28] – trong di chiếu ông đã viết “ [[29]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Khang_Hi#cite_note-29) *truyền ngôi cho con trai thứ 14*“. Khi ông qua đời, hoàng tử thứ tư là Dận Chân đã liên kết với Tổng đốc Xuyên Thiểm [Niên Canh Nghiêu](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ni%C3%AAn_Canh_Nghi%C3%AAu)và Cửu Môn Đề Đốc Long Khoa Đa sửa chữ “ **thập**” (十 – mười) thành chữ “ **vu**” (于 – cho), vì vậy nghĩa di chiếu hiểu là *“truyền ngôi cho con trai thứ 4”* . [[30]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Khang_Hi#cite_note-30)
Hoàng tử thứ tư Dận Chân lên nối ngôi, tức vua
[Ung Chính](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ung_Ch%C3%ADnh).
## Gia đình
- Cha: Thế Tổ Chương hoàng đế
[Thuận Trị](http://vi.wikipedia.org/wiki/Thu%E1%BA%ADn_Tr%E1%BB%8B).
- Mẹ:
[Hiếu Khang Chương hoàng hậu](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hi%E1%BA%BFu_Khang_Ch%C6%B0%C6%A1ng_ho%C3%A0ng_h%E1%BA%ADu)Đông Giai thị (孝康章皇后, 1640–1663).
- Hậu phi:
[Hiếu Thành Nhân hoàng hậu](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hi%E1%BA%BFu_Th%C3%A0nh_Nh%C3%A2n_ho%C3%A0ng_h%E1%BA%ADu)Hách Xá Lý thị (孝诚仁皇后 赫舍里氏, 1653 – 1674), cháu gái của [Sách Ni](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=S%C3%A1ch_Ni&action=edit&redlink=1)(索尼), sinh được hai hoàng nam là Thừa Hỗ (mất sớm) và Nhị hoàng tử – Thái tử [Dận Nhưng](http://vi.wikipedia.org/wiki/D%E1%BA%ADn_Nh%C6%B0ng). [Hiếu Chiêu Nhân hoàng hậu](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hi%E1%BA%BFu_Chi%C3%AAu_Nh%C3%A2n_ho%C3%A0ng_h%E1%BA%ADu)Nữu Hỗ Lộc thị (孝昭仁皇后 钮祜禄氏, 1653 – 1678), con gái của [Át Tất Long](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=%C3%81t_T%E1%BA%A5t_Long&action=edit&redlink=1)(遏必隆), nghĩa nữ của [Ngao Bái](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ngao_B%C3%A1i)(鳌拜). [Hiếu Ý Nhân hoàng hậu](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hi%E1%BA%BFu_%C3%9D_Nh%C3%A2n_ho%C3%A0ng_h%E1%BA%ADu)Đông Giai thị (孝懿仁皇后 佟佳氏, mất 1689), con gái của Quốc cữu [Đông Quốc Duy](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=%C4%90%C3%B4ng_Qu%E1%BB%91c_Duy&action=edit&redlink=1)(佟國維). [Hiếu Cung Nhân hoàng hậu](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hi%E1%BA%BFu_Cung_Nh%C3%A2n_ho%C3%A0ng_h%E1%BA%ADu)Ô Nhã thị (孝恭仁皇后 乌雅氏, 1660 – 1723), nguyên là Đức phi (德妃). Sinh được ba hoàng nam: Tứ hoàng tử [Dận Chân](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ung_Ch%C3%ADnh)(胤禛), Lục hoàng tử Dận Tộ (胤祚) và Thập Tứ hoàng tử Dận Đề (胤禵). [Khác Huệ Hoàng quý phi](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Kh%C3%A1c_Hu%E1%BB%87_Ho%C3%A0ng_qu%C3%BD_phi&action=edit&redlink=1)Đông Giai thị (悫惠皇贵妃 佟佳氏, 1668–1743), tên thật là Đông Giai Biệt Sở Khắc (佟佳别楚克), em gái ruột của [Hiếu Ý Nhân hoàng hậu](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hi%E1%BA%BFu_%C3%9D_Nh%C3%A2n_ho%C3%A0ng_h%E1%BA%ADu), được phong làm Quý phi (贵妃). Sau khi Hiếu Thành, Hiếu Chiêu và Hiếu Ý các hoàng hậu đều tạ thế, Đông Quý phi làm chủ hậu cung. Đến thời [Ung Chính](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ung_Ch%C3%ADnh)được tôn làm Hoàng Khảo Hoàng quý phi (皇考皇贵妃), đến thời [Càn Long](http://vi.wikipedia.org/wiki/C%C3%A0n_Long)được tôn làm Hoàng Tổ Thọ Kì Hoàng Quý Thái phi (皇祖寿祺皇贵太妃). [Đôn Di Hoàng quý phi](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=%C4%90%C3%B4n_Di_Ho%C3%A0ng_qu%C3%BD_phi&action=edit&redlink=1)Qua Nhĩ Giai thị (惇怡皇贵妃瓜尔佳氏, 1683–1768), nguyên là Hòa phi (和妃). Được [Ung Chính](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ung_Ch%C3%ADnh)tôn làm Hoàng Khảo Quý phi (皇考贵妃), [Càn Long](http://vi.wikipedia.org/wiki/C%C3%A0n_Long)tôn làm Hoàng Tổ Ôn Huệ Hoàng Quý Thái phi (皇祖温惠皇贵太妃). Sinh một hoàng nữ (mất sớm). [Kính Mẫn Hoàng quý phi](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=K%C3%ADnh_M%E1%BA%ABn_Ho%C3%A0ng_qu%C3%BD_phi&action=edit&redlink=1)Chương Giai thị (敬敏皇贵妃章佳氏, mất 1699), tên thật là Chương Giai Phúc Ngưng, nguyên là Thứ phi (庶妃), khi chết truy phong Mẫn phi (敏妃). sinh được một hoàng nam là Thập Tam hoàng tử [Dận Tường](http://vi.wikipedia.org/wiki/D%E1%BA%ADn_T%C6%B0%E1%BB%9Dng), hai hoàng nữ sau hạ giá lấy Thương Tân và Đa Nhĩ Tể. [Ôn Hy quý phi](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=%C3%94n_Hy_qu%C3%BD_phi&action=edit&redlink=1)Nữu Hỗ Lộc thị (温僖贵妃钮祜禄氏), em gái ruột của [Hiếu Chiêu Nhân hoàng hậu](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hi%E1%BA%BFu_Chi%C3%AAu_Nh%C3%A2n_ho%C3%A0ng_h%E1%BA%ADu). Khang Hy năm thứ 20 (1682), tháng 12, tấn phong Quý phi. Khang Hy thứ 33 (1694), ngày 3 tháng 11, Quý phi mất. Sinh được một hoàng nam là Thập hoàng tử [Dận Hề](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=D%E1%BA%ADn_H%E1%BB%81&action=edit&redlink=1), một hoàng nữ chết non. [Thuận Ý Mật phi](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Thu%E1%BA%ADn_%C3%9D_M%E1%BA%ADt_phi&action=edit&redlink=1)Vương thị (顺懿密妃 王氏, 1668–1744), Mật tần (密嫔) của Khang Hi, là người Hán. Được [Ung Chính](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ung_Ch%C3%ADnh)tôn làm Hoàng Khảo Mật phi (皇考密妃), [Càn Long](http://vi.wikipedia.org/wiki/C%C3%A0n_Long)tôn làm Hoàng Tổ Thuận Ý Mật Thái phi (皇祖順懿密太妃). Sinh được ba hoàng nam: Thập Ngũ hoàng tử Dận Vu, Thập Lục hoàng tử Dận Lộc, Thập Bát hoàng tử Dận Giới. Dận Giới chết yểu lúc lên 8 tuổi. [Thuần Dụ Cần phi](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Thu%E1%BA%A7n_D%E1%BB%A5_C%E1%BA%A7n_phi&action=edit&redlink=1)Trần thị (纯裕勤妃 陈氏, mất 1754), Cần tần (勤嫔) của Khang Hi, là người Hán. Được [Ung Chính](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ung_Ch%C3%ADnh)tôn làm Hoàng Khảo Cần phi (皇考勤妃), [Càn Long](http://vi.wikipedia.org/wiki/C%C3%A0n_Long)tôn làm Hoàng Tổ Thuần Dụ Cần Thái phi (皇祖純裕勤太妃). Sinh một hoàng nam là Thập Thất hoàng tử Dận Lễ.
- Vinh phi Mã Giai thị (荣妃 马佳氏, mất 1727), con gái của Viên ngoại lang Cái Sơn. Năm Khang Hi thứ 16, tấn phong làm Vinh tần, đến năm Khang Hi thứ 20 phong làm Vinh phi. Sinh được 5 hoàng nam: Thừa Thụy (mất sớm), Tái Âm Sát Hồn (mất sớm), Trường Hoa (mất sớm), Trường Sinh (mất sớm) và Tam hoàng tử Dận Chỉ; một hoàng nữ: Cố Luân Vinh Hiến công chúa, hạ giá lấy Ô Nhĩ Cổn.
- Nghi phi Quách Lạc La thị (宜妃 郭络罗氏, mất 1733), con gái của Tá lĩnh Tam Quan thuộc Chính Lam Kỳ (正藍旗). Năm Khang Hi thứ 16 được phong Nghi tần, đến năm Khang Hi thứ 22 được phong Nghi phi. Là phi tần được sủng ái nhất của Khang Hi, ỷ sủng sinh kiêu. Sinh ba hoàng nam: Ngũ hoàng tử Dận Kì, Cửu hoàng tử Dận Đường và Thập Nhất hoàng tử Dận Tư.
- Huệ phi Nạp Lạt thị (惠妃 那拉氏, mất 1732), con gái của Lang trung Tác Nhĩ Hòa (索爾和), đầu tiên được phong làm Thứ phi (庶妃). Năm Khang Hi thứ 16, được phong Huệ tần (惠嬪), đến năm Khang Hi thứ 20 được phong Huệ phi. Sinh được hai hoàng nam: Thừa Khánh (mất sớm) và Đại hoàng tử Dận Thì.
- Lương phi Vệ thị (良妃 卫氏, mất 1711), cung nhân của Tân giả khố, năm Khang Hi thứ 39 phong làm Lương tần (良嬪), không lâu sau thăng lên Lương phi. Sinh một hoàng nam: Bát hoàng tử Dận Tự.
- Thành phi Đái Giai thị (成妃 戴佳氏, mất 1740), tức Thành tần, tên thật là Đái Giai Kim Huyên. Sinh một hoàng nam: Thất hoàng tử Dậu Hựu.
- Tuyên phi Bác Nhĩ Tể Cát Đặc thị (宣妃 博尔济吉特氏, mất 1736), là người Mông Cổ, cháu gái của Điệu phi của
[Thuận Trị](http://vi.wikipedia.org/wiki/Thu%E1%BA%ADn_Tr%E1%BB%8B).
- Định phi Vạn Lưu Ha thị (定妃 万琉哈氏, 1661–1757), tên thật là Vạn Lưu Ha A Linh Bảo, con gái của Tha Nhĩ Bật. Định tần của Khang Hi, được
[Ung Chính](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ung_Ch%C3%ADnh)tôn làm Hoàng Khảo Định phi (皇考定妃), là phi tử sống thọ nhất trong số các phi tần của Khang Hi. Sinh một hoàng nam: Thập Nhị hoàng tử Dận Đào.
- Bình phi Hách Xá Lý thị (平妃 赫舍里氏, mất 1696), em gái của
[Hiếu Thành Nhân hoàng hậu](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hi%E1%BA%BFu_Th%C3%A0nh_Nh%C3%A2n_ho%C3%A0ng_h%E1%BA%ADu). Sinh một hoàng nam nhưng mất sớm.
- Tuệ phi Bát Nhĩ Tể Cát Đặc thị (慧妃 博尔济吉特氏, mất 1670), con gái của Khoa Nhĩ Thẩm Tam đẳng Thai Cát A Úc Tích (台吉阿郁錫).
- An tần Lý thị (安嬪李氏), An Quý nhân của Khang Hi, được
[Ung Chính](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ung_Ch%C3%ADnh)tôn làm Hoàng Khảo An tần.
- Kính tần Chương Giai thị (敬嬪章佳氏).
- Đoan tần Đổng thị (端嬪董氏).
- Hy tần Hách Xá Lý thị (僖嫔赫舍里氏).
- Thông tần Nạp Lạt thị (通嫔纳喇氏),
- Tương tần Cao thị (襄嫔高氏).
- Cẩn tần Sắc Hách Đồ thị (谨嫔色赫图氏).
- Tĩnh tần Thạch thị (静嫔石氏).
- Hy tần Trần thị (熙嫔陈氏).
- Mục tần Trần thị (穆嫔陈氏).
- Quý nhân Quách Lạc La thị
- Quý nhân Viên thị
- Quý nhân Trần thị
- Quý nhân Triệu Giai thị
- Thứ phi Nữu Hỗ Lộc thị
- Thứ phi Trương thị
- Thứ phi Lưu thị
- Thứ phi Vương thị
- Thứ phi Đổng thị
### Hoàng nam
|#||Tên||Sinh||Mất||Mẹ||Ghi chú|
|
|
承瑞
[Thừa Hỗ](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Th%E1%BB%ABa_H%E1%BB%97&action=edit&redlink=1)
承祜
[Hiếu Thành Nhân hoàng hậu](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hi%E1%BA%BFu_Th%C3%A0nh_Nh%C3%A2n_ho%C3%A0ng_h%E1%BA%ADu) [Thừa Khánh](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Th%E1%BB%ABa_Kh%C3%A1nh&action=edit&redlink=1)
承慶
[Tái Âm Sát Hồn](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=T%C3%A1i_%C3%82m_S%C3%A1t_H%E1%BB%93n&action=edit&redlink=1)
賽音察渾
[Dận](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=D%E1%BA%ADn_Th%C3%AC&action=edit&redlink=1)Thì
胤禔
*Trực Quận vương*(直郡王) năm 1698;
Bị tước bỏ tước hiệu năm 1708;
Chôn cất theo lễ nghi dành cho
[Bối tử](http://vi.wikipedia.org/wiki/Qu%C3%BD_t%E1%BB%99c_nh%C3%A0_Thanh) [Trường Hoa](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Tr%C6%B0%E1%BB%9Dng_Hoa&action=edit&redlink=1)
長華
[Dận Nhưng](http://vi.wikipedia.org/wiki/D%E1%BA%ADn_Nh%C6%B0ng)
胤礽
[Hiếu Thành Nhân hoàng hậu](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hi%E1%BA%BFu_Th%C3%A0nh_Nh%C3%A2n_ho%C3%A0ng_h%E1%BA%ADu)
Được phong Thái tử năm 1675;
Bị phế bỏ tước vị năm 1708;
Tái phong Thái tử năm 1709;
Bị phế bỏ tước vị năm 1712;
Sau khi mất được phong làm
*Lý Thân vương*(理親王), thụy là Mật (密) [Trường Sinh](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Tr%C6%B0%E1%BB%9Dng_Sinh&action=edit&redlink=1)
長生
[Vạn Phủ](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=V%E1%BA%A1n_Ph%E1%BB%A7&action=edit&redlink=1)
萬黼
[Dận Chỉ](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=D%E1%BA%ADn_Ch%E1%BB%89&action=edit&redlink=1)
胤祉
*Thành Quận vương*(誠郡王) năm 1698;Thành Thân Vương năm 1709
Bị giáng xuống làm
*năm 1730;* [Bối tử](http://vi.wikipedia.org/wiki/Qu%C3%BD_t%E1%BB%99c_nh%C3%A0_Thanh)
Được phục hiệu sau khi mất, ban cho thụy là Ẩn (隱)
[Dận Chân](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ung_Ch%C3%ADnh)
胤禛
[Hiếu Cung Nhân hoàng hậu](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hi%E1%BA%BFu_Cung_Nh%C3%A2n_ho%C3%A0ng_h%E1%BA%ADu) *Ung Thân vương*(雍親王) năm 1709;
Lên ngôi lấy hiệu là Ung Chính vào ngày 27/11/1722
[Dận Tán](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=D%E1%BA%ADn_T%C3%A1n&action=edit&redlink=1)
胤禶
[Dận Kì](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=D%E1%BA%ADn_K%C3%AC&action=edit&redlink=1)
胤祺
*Hằng Thân vương*(恆親王) năm 1698;
Được ban thụy là Ôn (溫)
[Dận Tộ](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=D%E1%BA%ADn_T%E1%BB%99&action=edit&redlink=1)
胤祚
[Hiếu Cung Nhân hoàng hậu](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hi%E1%BA%BFu_Cung_Nh%C3%A2n_ho%C3%A0ng_h%E1%BA%ADu) [Dận Hựu](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=D%E1%BA%ADn_H%E1%BB%B1u&action=edit&redlink=1)
胤祐
*năm 1698;* [Bối lặc](http://vi.wikipedia.org/wiki/Qu%C3%BD_t%E1%BB%99c_nh%C3%A0_Thanh)
Được phong Bối lặc năm 1698;
*Thuần Quận vương*(淳郡王) năm 1709;
Được phong
*Thuần Thân vương*(淳親王) vào 5/1723;
Được ban thụy là Độ (度)
[Dận Tự](http://vi.wikipedia.org/wiki/D%E1%BA%ADn_T%E1%BB%B1)
胤禩
*Liêm Thân vương*(廉親王) năm 1723;
Bị tước bỏ tước hiệu và xóa tên khỏi hoàng gia năm 1726;
Bị buộc phải đổi tên thành
**Akina**(阿其那) (“lợn”)
Được phục hiệu sau khi mất năm 1778
[Dận Vũ](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=D%E1%BA%ADn_V%C5%A9&action=edit&redlink=1)
胤䄔
[Dận Đường](http://vi.wikipedia.org/wiki/D%E1%BA%ADn_%C4%90%C6%B0%E1%BB%9Dng)
胤禟
*năm 1709;* [Bối tử](http://vi.wikipedia.org/wiki/Qu%C3%BD_t%E1%BB%99c_nh%C3%A0_Thanh)
Bị tước bỏ tước hiệu và xóa tên khỏi hoàng gia năm 1725;
Bị buộc phải đổi tên thành
**Sesihei**(塞思黑) (“chó”)
Được phục hiệu sau khi mất năm 1778
[Dận Ngã](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=D%E1%BA%ADn_Ng%C3%A3&action=edit&redlink=1)
胤䄉
*Đôn Quận vương*(敦郡王) năm 1709;
Bị tước bỏ tước hiệu năm 1724;
Được phong tước
*Phụ Quốc CônG*(輔國公) năm 1737
Chôn cất theo lễ nghi dành cho
[Bối tử](http://vi.wikipedia.org/wiki/Qu%C3%BD_t%E1%BB%99c_nh%C3%A0_Thanh) [Dận Tư](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=D%E1%BA%ADn_T%C6%B0&action=edit&redlink=1)
胤禌
[Dận Đào](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=D%E1%BA%ADn_%C4%90%C3%A0o&action=edit&redlink=1)
胤祹
*Lí Thân vương*(履親王) năm 1735;
Được ban thụy là Ý (懿)
[Dận Tường](http://vi.wikipedia.org/wiki/D%E1%BA%ADn_T%C6%B0%E1%BB%9Dng)
胤祥
*Di Thân vương*(怡親王) năm 1722;
Là một trong 12
[Thiết mạo tử vương](http://vi.wikipedia.org/wiki/Thi%E1%BA%BFt_m%E1%BA%A1o_t%E1%BB%AD_v%C6%B0%C6%A1ng)của [nhà Thanh](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_Thanh) [Dận Đề](http://vi.wikipedia.org/wiki/D%E1%BA%ADn_%C4%90%E1%BB%81)
胤禵
[Hiếu Cung Nhân hoàng hậu](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hi%E1%BA%BFu_Cung_Nh%C3%A2n_ho%C3%A0ng_h%E1%BA%ADu)
Được phong Bối tử năm 1709; phong
*Tuân Quận vương*(恂郡王) năm 1723; giáng làm Trấn Quốc Công rồi thăng Bối tử năm 1725; tước bỏ tước vị và giam lỏng trong Thọ Hoàng Điện năm 1726; được thả và phong Trấn Quốc Công năm 1737; phong Bối lặc năm 1747; tái phong Tuân Quận vương năm 1748
Được ban thụy là Cần (勤)
[Dận Ki](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=D%E1%BA%ADn_Ki&action=edit&redlink=1)
胤禨
[Dận Vu](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=D%E1%BA%ADn_Vu&action=edit&redlink=1)
胤禑
*Du Quận vương*(愉郡王) năm 1730;
Được ban thụy là Khác (恪)
[Dận Lộc](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=D%E1%BA%ADn_L%E1%BB%99c&action=edit&redlink=1)
胤祿
Thừa tước
*Trang Thân vương*(莊親王) năm 1723;
Được ban thụy là Khác (恪)
[Dận Lễ](http://vi.wikipedia.org/wiki/D%E1%BA%ADn_L%E1%BB%85)
胤禮
*Quả Quận vương*(果郡王) năm 1723;phong Quả Thân Vương năm 1728
Được ban thụy là Nghị (毅)
[Dận Giới](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=D%E1%BA%ADn_Gi%E1%BB%9Bi&action=edit&redlink=1)
胤祄
[Tị Thử Sơn Trang](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BB%8B_Th%E1%BB%AD_S%C6%A1n_Trang) [Dận Cát](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=D%E1%BA%ADn_C%C3%A1t&action=edit&redlink=1)
胤禝
[Dận Vi](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=D%E1%BA%ADn_Vi&action=edit&redlink=1)
胤禕
*năm 1726* [Bối lặc](http://vi.wikipedia.org/wiki/Qu%C3%BD_t%E1%BB%99c_nh%C3%A0_Thanh) [Dận Hi](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=D%E1%BA%ADn_Hi&action=edit&redlink=1)
胤禧
*Thận Quận vương*(慎郡王) vào 12/1735
Được ban thụy là Cảnh (靖)
[Dận Hỗ](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=D%E1%BA%ADn_H%E1%BB%97&action=edit&redlink=1)
胤祜
*năm 1730;* [Bối lặc](http://vi.wikipedia.org/wiki/Qu%C3%BD_t%E1%BB%99c_nh%C3%A0_Thanh)
Được ban thụy là Cung Cần (恭勤)
[Dận Kì](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=D%E1%BA%ADn_K%C3%AC&action=edit&redlink=1)
胤祁
*năm 1730;* [Bối lặc](http://vi.wikipedia.org/wiki/Qu%C3%BD_t%E1%BB%99c_nh%C3%A0_Thanh)
Được ban thụy là Thành (誠)
[Dận Bí](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=D%E1%BA%ADn_B%C3%AD&action=edit&redlink=1)
胤祕
*Hàm Thân vương*(諴親王) năm 1733;
Được ban thụy là Khác (恪)
[Dận Viên](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=D%E1%BA%ADn_Vi%C3%AAn&action=edit&redlink=1)
胤禐
### Hoàng nữ
|#||Tên||Sinh||Mất||Hạ giá||Hôn phu||Hậu duệ||Mẹ|
|1||Hoà Thạc Uyển Nghi công chúa||23/12/1668||11/1671||Thứ phi Trương thị|
|2||Hoà Thạc Trinh Thuần công chúa||17/4/1671||8/1/1674||Thứ phi Đổng thị|
|3||Cố Luân Vinh Hiến Công chúa
|
固倫榮憲公主
|20/6/1673||29/5/1728||7/1691||Bác Nhĩ Tế Cát Đặc Ô Nhĩ Cổn của Ba Lâm bộ
|
博爾濟吉特烏爾袞
|Vinh phi|
|4||Hoà Thạc Uyển Trang công chúa||16/3/1674||1678||Thứ phi Trương thị|
|5||Hòa Thạc Đoan Tĩnh Công chúa
|
和碩端靜公主
|9/6/1674||4/1710||11 hoặc 12/1692||Ô Lương Hãn Cát Nhĩ Tang
|
烏梁罕噶爾臧
|Quý nhân Triệu Giai thị|
|6||Cố Luân Khác Tĩnh Công chúa
|
固倫恪靖公主
|4/7/1679||1735||1697||Khách Nhĩ Khách Quận vương Bác Nhĩ Tể Cát Đặc Đôn Đa Bố Đa Nhĩ Tể
|
博尔济吉特氏喀尔喀郡王敦多布多尔济
|Quý nhân Quách Lạc La thị|
|7||Cố Luân Thục Trang công chúa||5/7/1682||9/1682||
|[Hiếu Ý Nhân hoàng hậu](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hi%E1%BA%BFu_%C3%9D_Nh%C3%A2n_ho%C3%A0ng_h%E1%BA%ADu)
固倫溫憲公主
佟佳舜安顏
[Hiếu Cung Nhân hoàng hậu](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hi%E1%BA%BFu_Cung_Nh%C3%A2n_ho%C3%A0ng_h%E1%BA%ADu)
固倫純愨公主
博爾濟吉特策棱
博爾濟吉特成袞札布
[Hiếu Cung Nhân hoàng hậu](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hi%E1%BA%BFu_Cung_Nh%C3%A2n_ho%C3%A0ng_h%E1%BA%ADu)
和碩溫恪公主
博爾濟吉特倉津
和碩愨靖公主
一等男孫承運
和碩敦恪公主
博爾濟吉特台吉多爾濟
## Trong tiểu thuyết võ hiệp
Trong tiểu thuyết võ hiệp
[Lộc Đỉnh Kí](http://vi.wikipedia.org/wiki/L%E1%BB%99c_%C4%90%E1%BB%89nh_k%C3%BD) của nhà văn [Kim Dung](http://vi.wikipedia.org/wiki/Kim_Dung) viết năm [1972](http://vi.wikipedia.org/wiki/1972), Khang Hi đã được xây dựng là một hoàng đế kiệt xuất, văn võ song toàn bên cạnh nhân vật hư cấu [Vi Tiểu Bảo](http://vi.wikipedia.org/wiki/Vi_Ti%E1%BB%83u_B%E1%BA%A3o). Tuy nhiên tác phẩm cũng có những chi tiết thực như diệt trừ Ngao Bái, chiến tranh với [Nga](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_Nga), [Mông Cổ](http://vi.wikipedia.org/wiki/M%C3%B4ng_C%E1%BB%95).
## Nhận định
Đương thời, một giáo sĩ người
[phương Tây](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ph%C6%B0%C6%A1ng_T%C3%A2y) từng làm việc cạnh Khang Hi mô tả ông như sau : [31] *Hoàng đế là người tầm thước, hiền từ, chín chắn, cử chỉ đoan trang. Ông có vẻ bề ngoài uy nghiêm bất kể nhìn từ phương diện nào… Ông là người … hiểu biết rất nhiều lĩnh vực khoa học, hàng ngày đều dốc sức tìm tòi nghiên cứu, lại phải giải quyết công việc trong nước, vì thế buổi sáng và buổi tối ông đều định ra một thời gian nhất định để học tập*
Khang Hi là vị vua thông minh, tài hoa, cẩn thận, cần cù, sống giản dị, tính tình khoan hòa, nhưng can đảm và cầm quân giỏi. Hàng ngày, ông thường tự tay xử lý 300-400 bản tấu, sớ, nhiều đêm làm việc tới tận canh ba
. Các sử gia [32] [Trung Hoa](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%C3%AAn_g%E1%BB%8Di_Trung_Qu%E1%BB%91c)ví ông với [Đường Thái Tông](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%C6%B0%E1%BB%9Dng_Th%C3%A1i_T%C3%B4ng), còn các học giả [phương Tây](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ph%C6%B0%C6%A1ng_T%C3%A2y)cho rằng triều đại ông rực rỡ như triều [Sa hoàng](http://vi.wikipedia.org/wiki/Sa_ho%C3%A0ng) [Pyotr Đại đế](http://vi.wikipedia.org/wiki/Pyotr_I_c%E1%BB%A7a_Nga)( [1682](http://vi.wikipedia.org/wiki/1682)– [1725](http://vi.wikipedia.org/wiki/1725)) của nước [Nga](http://vi.wikipedia.org/wiki/N%C6%B0%E1%BB%9Bc_Nga_Sa_ho%C3%A0ng)dưới [Vương triều Romanov](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_Romanov)và [vua](http://vi.wikipedia.org/wiki/Danh_s%C3%A1ch_vua_v%C3%A0_ho%C3%A0ng_%C4%91%E1%BA%BF_Ph%C3%A1p) [Louis XIV](http://vi.wikipedia.org/wiki/Louis_XIV_c%E1%BB%A7a_Ph%C3%A1p)( [1638](http://vi.wikipedia.org/wiki/1638)– [1715](http://vi.wikipedia.org/wiki/1715)) của nước [Pháp](http://vi.wikipedia.org/wiki/V%C6%B0%C6%A1ng_qu%E1%BB%91c_Ph%C3%A1p)dưới [vương triều Bourbon](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_Bourbon)đương thời . [[6]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Khang_Hi#cite_note-ckh384-6)
Dù còn một số hạn chế, Khang Hi được đánh giá là vị
[hoàng đế](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ho%C3%A0ng_%C4%91%E1%BA%BF) có nhiều thành tích chính trị và có nhiều ảnh hưởng trong lịch sử vương triều Thanh . Dưới thời cai trị của Khang Hi, vương triều Thanh mới thành lập đi vào con đường cường thịnh. Thời kỳ ông cai trị có cả thành tích văn và võ, củng cố cơ sở thống trị cho [33] [nhà Thanh](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_Thanh)một cách vững chắc. Ông đã để lại sự khai sáng cho đường lối cai trị đất nước vững vàng sang [thế kỷ 18](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BA%BF_k%E1%BB%B7_18)cho người cháu nội là [Càn Long](http://vi.wikipedia.org/wiki/C%C3%A0n_Long), được các sử gia gọi là “ *Khang Càn thịnh thế*“ . [[34]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Khang_Hi#cite_note-ckh38485-34)
## Xem thêm
## Tham khảo
- Thương Thánh (
[2011](http://vi.wikipedia.org/wiki/2011)), *Chính sử Trung Quốc qua các triều đại*, NXB Văn hóa thông tin
- Nguyễn Khắc Thuần (
[2003](http://vi.wikipedia.org/wiki/2003)), *Các đời đế vương Trung Quốc*, NXB Giáo dục
- Đặng Huy Phúc (
[2001](http://vi.wikipedia.org/wiki/2001)), *Các hoàng đế Trung Hoa*, NXB Hà Nội
- Cát Kiếm Hùng chủ biên (
[2006](http://vi.wikipedia.org/wiki/2006)), *Bước thịnh suycủa các triều đại phong kiến Trung Quốc, tập 3*, NXB Văn hóa thông tin
- Tiêu Lê (
[2000](http://vi.wikipedia.org/wiki/2000)), *Những ông vua nổi tiếng trong lịch sử Trung Quốc*, NXB Đà Nẵng
- Tiêu Lê, Mã Ngọc Chu, Lã Diên Đào (
[2004](http://vi.wikipedia.org/wiki/2004)), *100 người đàn ông có ảnh hưởng đến lịch sử Trung Quốc*, NXB Chính trị quốc gia [Jonathan, Spence](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Jonathan_Spence&action=edit&redlink=1). *Emperor of China: Self-Portrait of K’ang-hsi*. [Jonathan Cape](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Jonathan_Cape&action=edit&redlink=1)(1974) [ISBN 0-224-00940-0](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0224009400)
## Chú thích
**Schirokauer, Conrad. A Brief History of Chinese Civilization(Thompson Wadsworth, 2006), tr. 234-235.** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Khang_Hi#cite_ref-1) **Ông có thể được xem là hoàng đế thứ tư của nhà Thanh, tính từ người đặt nền móng cho nhà Thanh là** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Khang_Hi#cite_ref-2) [Nỗ Nhĩ Cáp Xích](http://vi.wikipedia.org/wiki/N%E1%BB%97_Nh%C4%A9_C%C3%A1p_X%C3%ADch), người xưng [Hãn vương](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%C3%A3n)nhưng được tôn hiệu Hoàng đế sau khi chết, trên thực tế chưa giữ ngôi vị Hoàng đế một ngày nào. **Thương Thánh, sách đã dẫn, tr 609** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Khang_Hi#cite_ref-3)
- ^
**a** **ă** **â** **b** [Cát Kiếm Hùng, sách đã dẫn, tr 390](http://vi.wikipedia.org/wiki/Khang_Hi#cite_ref-ckh390_4-4) **c**
- ^
**a** [Đặng Huy Phúc, sách đã dẫn, tr 473](http://vi.wikipedia.org/wiki/Khang_Hi#cite_ref-dhp473_5-1) **ă**
- ^
**a** [Cát Kiếm Hùng, sách đã dẫn, tr 384](http://vi.wikipedia.org/wiki/Khang_Hi#cite_ref-ckh384_6-1) **ă** **Tiêu Lê, sách đã dẫn, tr 537** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Khang_Hi#cite_ref-7) **Cát Kiếm Hùng, sách đã dẫn, tr 389** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Khang_Hi#cite_ref-8) **Đặng Huy Phúc, sách đã dẫn, tr 476** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Khang_Hi#cite_ref-9) **Thương Thánh, sách đã dẫn, tr 612** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Khang_Hi#cite_ref-10) **Thương Thánh, sách đã dẫn, tr 613** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Khang_Hi#cite_ref-11) **Năm** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Khang_Hi#cite_ref-12) [1858](http://vi.wikipedia.org/wiki/1858), lợi dụng nhà Thanh suy yếu, quân Nga quay lại và chiếm giữ vùng này cho tới nay, hiện là Nertohinska của Nga
- ^
**a** **ă** **â** [Đặng Huy Phúc, sách đã dẫn, tr 480](http://vi.wikipedia.org/wiki/Khang_Hi#cite_ref-dhp480_13-3) **b**
- ^
**a** **ă** **â** **b** [Thương Thánh, sách đã dẫn, tr 614](http://vi.wikipedia.org/wiki/Khang_Hi#cite_ref-tt614_14-4) **c**
- ^
**a** [Đặng Huy Phúc, sách đã dẫn, tr 481](http://vi.wikipedia.org/wiki/Khang_Hi#cite_ref-dhp481_15-1) **ă**
- ^
**a** **ă** **â** **b** [Thương Thánh, sách đã dẫn, tr 615](http://vi.wikipedia.org/wiki/Khang_Hi#cite_ref-tt615_16-4) **c** **Cát Kiếm Hùng, sách đã dẫn, tr 388** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Khang_Hi#cite_ref-17)
- ^
**a** [Cát Kiếm Hùng, sách đã dẫn, tr 386](http://vi.wikipedia.org/wiki/Khang_Hi#cite_ref-ckh386_18-1) **ă** **Cát Kiếm Hùng, sách đã dẫn, tr 387** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Khang_Hi#cite_ref-19)
- ^
**a** [Cát Kiếm Hùng, sách đã dẫn, tr 392](http://vi.wikipedia.org/wiki/Khang_Hi#cite_ref-ckh392_20-1) **ă** **Tiêu Lê, sách đã dẫn, tr 535-537** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Khang_Hi#cite_ref-21) **Cát Kiếm Hùng, sách đã dẫn, tr 391** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Khang_Hi#cite_ref-ckh391_22-0) **Đặng Huy Phúc, sách đã dẫn, tr 482** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Khang_Hi#cite_ref-23) **Cát Kiếm Hùng, sách đã dẫn, tr 391-392** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Khang_Hi#cite_ref-24) **Tiêu Lê, sách đã dẫn, tr 593** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Khang_Hi#cite_ref-25) **Đặng Huy Phúc, sách đã dẫn, tr 472** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Khang_Hi#cite_ref-26) **Tiêu Lê, Mã Ngọc Chu, Lã Diên Đào, sách đã dẫn, tr 479. Các nhà nghiên cứu thống nhất theo quan điểm không tính các vị vua truyền thuyết như** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Khang_Hi#cite_ref-27) [Hoàng Đế](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ho%C3%A0ng_%C4%90%E1%BA%BF), [Chuyên Húc](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chuy%C3%AAn_H%C3%BAc), [Nghiêu](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nghi%C3%AAu), [Thuấn](http://vi.wikipedia.org/wiki/Thu%E1%BA%A5n)… **Tiêu Lê, sách đã dẫn, tr 586** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Khang_Hi#cite_ref-28) **Theo Tiêu Lê, sách đã dẫn, tr 587: tên gọi của 2 anh em theo âm và cả chữ trong tiếng Hán đều rất giống nhau** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Khang_Hi#cite_ref-29) **Thương Thánh, sách đã dẫn, tr 616** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Khang_Hi#cite_ref-30) **Tiêu Lê, sách đã dẫn, tr 581-582** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Khang_Hi#cite_ref-31) **Tiêu Lê, Mã Ngọc Chu, Lã Diên Đào, sách đã dẫn, tr 481** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Khang_Hi#cite_ref-32) **Cát Kiếm Hùng, sách đã dẫn, tr 383** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Khang_Hi#cite_ref-ckh383_33-0) **Cát Kiếm Hùng, sách đã dẫn, tr 384-385** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Khang_Hi#cite_ref-ckh38485_34-0)
|
|
## Liên kết ngoài
# Khang Hi tự điển
|Khang Hi tự điển|
|
|![]()
![ K'ang Hsi Dict.png](https://i0.wp.com/upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/8/87/K%27ang_Hsi_Dict.png/260px-K%27ang_Hsi_Dict.png)
![ K'ang Hsi Dict.png](https://i0.wp.com/upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/8/87/K%27ang_Hsi_Dict.png/260px-K%27ang_Hsi_Dict.png)
[Tiếng Trung](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Trung)
|[
|[Kanji](http://vi.wikipedia.org/wiki/Kanji) [Hiragana](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hiragana)
|[
|
|
|Bài viết này có chứa các Nếu không được **Khang Hy tự điển** ( [Hán văn giản thể](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ch%E1%BB%AF_H%C3%A1n_gi%E1%BA%A3n_th%E1%BB%83): 康熙字典; [Hán văn phồn thể](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ch%E1%BB%AF_H%C3%A1n_ph%E1%BB%93n_th%E1%BB%83):康熙字典; [bính âm](http://vi.wikipedia.org/wiki/B%C3%ADnh_%C3%A2m_H%C3%A1n_ng%E1%BB%AF): Kangxi zidian), là một bộ từ điển [chữ Hán](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ch%E1%BB%AF_H%C3%A1n) có tầm ảnh hưởng lớn, do một nhóm học giả đời Hoàng đế [Khang Hy](http://vi.wikipedia.org/wiki/Khang_Hi) (4 tháng 5 năm 1654 – 20 tháng 12 năm 1722), đứng đầu là [Trương Ngọc Thư](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Tr%C6%B0%C6%A1ng_Ng%E1%BB%8Dc_Th%C6%B0&action=edit&redlink=1) (张玉书) và Trần Đình Kính (陈廷敬) biên toản. Công tác thu thập và thu công được bắt đầu vào năm Hoàng đế Khang Hy thứ 19 (1710, cũng chính là năm F.P. De La Croix đặt lời đề tựa cho cuốn [Ngàn lẻ một đêm](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ngh%C3%ACn_l%E1%BA%BB_m%E1%BB%99t_%C4%91%C3%AAm) huyền thoại), hoàn thành năm Khang Hy thứ 55 (1716). Ròng rã qua sáu năm vất vả, một cuốn từ điển đồ sộ đã ra đời mang tên “Khang Hy tự điển”, phân làm 12 tập theo Thập nhị địa chi, trong đó mỗi tập lại được chia ra ba quyển Thượng, Trung, Hạ, dựa vào vận mẫu, thanh điệu và âm tiết mà phân loại, cả thảy có 47.035 chữ. Cuốn từ điển này được coi là một trong những công cụ tra cứu đắc dụng trong việc nghiên cứu Hán Nôm nói riêng, Hanja, Kanji, [Hán tự](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ch%E1%BB%AF_H%C3%A1n) hay [Hán học](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%C3%A1n_h%E1%BB%8Dc) nói chung của các học giả quan tâm đến lãnh vực này trên toàn thế giới.
Ngoài hai nhân vật chủ biên là Trương Ngọc Thư và Trần Đình Kính, hậu nhân chúng ta khi nhắc đến công biên toản cuốn từ điển đồ sộ này còn phải nhớ đến bốn tên tuổi tiêu biểu sau: Sử Quỳ, Ngô Thế Đạo, Mại Kinh, Lưu Nham, Chu Khởi Vị, Tưởng Đình Tích, Uông Long, Lệ Đình Nghi, Trương Dật Thiếu, Triệu Hùng Chiếu, Đồ Thiên Tướng, Vương Vân Cẩm, Giả Quốc Duy, Lưu Hạo, Mai Chi Hành, Trần Chương, Trần Bang Ngạn, Vương Cảnh Tằng, Lăng Thiệu Văn (史夔、吳世燾、萬經、劉巗、周起渭、蔣廷錫、汪漋、勵廷儀、張逸少、趙熊詔、涂天相、王雲錦、賈國維、劉灝、梅之珩、陳璋、陳邦彥、王景曾、淩紹雯). Riêng hai trường hợp Ngô Thế Đạo (吳世燾) và Lăng Thiệu Văn 淩紹雯 có sách chép là Trần Thế Nho (陈世儒) và Lăng Thiệu Tiêu (凌绍霄).
## Mục lục
## Đặc điểm
Khang Hy tự điển dựa vào hai quyển sách đời
[nhà Minh](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_Minh) là Tự Hối (字汇) và Chính Tự Thông (正字通), hiệu đính và bổ sung。Để làm công tác hiệu đính, ban học giả đã phải miệt mài lao động và tiến hành một cuộc gọi là “Biện nghi đính ngoa” (辨疑订讹) rất vất vả và công phu。
Theo đánh giá của giới nghiên cứu thì Khang Hy tự điển có ba ưu điểm sau:
- Số lượng chữ thu công phong phú và đồ sộ.
- Phân loại dựa 214 bộ thủ, có đầy đủ phiên thiết, xuất xứ, tham khảo, phân biệt rõ ràng, tiện lợi việc kiểm duyệt so sánh.
- Chú giải kỹ lưỡng, phần nhiều đều lấy từ những nét nghĩa nguyên thủy từ cổ thư.
## Các đính bản của Khang Hy tự điển
Các đính bản của cuốn từ điển Khang Hy có rất nhiều, gồm Khang Hy Nội Phủ, là một loại đính bản dùng trong nội bộ triều đình, được trang sức rất đẹp đẽ và sang trọng, thường không thể thấy được ở trong dân gian. Ngoài ra trong số di cảo hiện nay người ta còn thấy những bản khắc gỗ, đá, chì và thậm chí là ảnh ấn. Ấn bản được coi là có số lượng lớn nhất và phổ biến nhất là ấn bản khắc đa cuối đời Thanh do Đồng Văn Thư Cục (Thượng Hải) ấn hành. Tính từ sau khi ra đời, cuốn từ điển này có tới 100 loại, tựu chung có thể giản thuật như sau:
a. Bản 42 quyển, còn gọi bản Vũ Anh Điện (武英殿本), chia làm 12 quyển theo địa chi, mỗi tập ba quyển Thượng, Trung, Hạ.
b. Bản 42 quyển hay còn gọi là bản Vũ Anh Điện Đạo Quang, do Vương Dẫn Chi (王引之, người đọc là Vương Thấn Chi)tu đính.
c. Bản 43 quyển, còn gọi là bản Vũ Anh Điện năm Khang Hy 55 có khảo chứng.
d. Bản Đạo Quang Điện có khảo chứng và khảo dị sửa chữa.
e. Bản Đạo Quang Điện chỉnh lý, đặc biệt có cả hai loại tự thể tân cựu.
f. Bản Khang Hy tự điển Thông Giải (康熙字典通解).
g. Bản Khang Hy giản thể của NXB Đại học sư phạm Bắc Kinh xuất bản năm 1997.
h. Bản Chú âm đối chiếu Trung Quốc Đương Án Trân tàng bản, NXB Trung Quốc Đương Án (中国档案出版社, Hồ sơ di sản Trung Quốc) xuất bản 2002.
i. Bản Khang Hy tự điển của Trung Hoa Thư cục xuất bản năm 2004.
k. Bản Khang Hy tự điển của NXB Trung Châu cổ tịch (中州古籍出版社) xuất bản năm 2006.
l. Bản Khang Hy tu đính xuất bản năm do NXB Văn hiến khoa học xã hội xuất bản (社会科学文献出版社) năm 2008.
## Ấn bản điện tử của Khang Hy tự điển
Gồm 03 loại:
– Tự điển Khang Hy Đồng Văn Thượng Hải do Cty TNHH Kỹ thuật số Đồng Văn sáng chế, NXB Điện tử Vạn Phương – Bắc Kinh năm 2000.
– Tự điển điện tử Đài Loan Hán Trân.
– Tự điển điện tử Bắc Kinh Trung Dịch.
## Chú thích
## Liên kết ngoài
[康熙字典網上版 Kangxi Dictionary Net Version](http://www.kangxizidian.com) [Kangxi zidian 康熙字典](http://www.chinaknowledge.de/Literature/Science/kangxizidian.html), English translation of one definition, on Chinaknowledge.de [Making Friends with the](https://seguecommunity.middlebury.edu/index.php?&action=site&site=tbilling§ion=11854&page=48886&story=150166&detail=150166), Occasional paper with translation of Kangxi Emperor’s preface 御製康熙字典序 *Kangxi zidian*康熙字典 [汉典 The Chinese Language Dictionary Homepage – Tiếng Trung](http://www.zdic.net)
## Xem thêm
– Bộ Khang Hy Tự Điển ra đời năm 1716 liệt kê 40,000 chữ, trong đó có 4000 chữ thông dụng, 2000 tên họ, và 30,000 chữ không dùng vào đâu.
– Tự Điển Khang Hy bản Hiện đại là tự điển Trung Quốc đầu tiên thu góp nhiều từ nhất, hoàn toàn nhất, quy mô lớn nhất; là tự điển Trung Quốc đầu tiên phạm vi sử dụng lớn nhất, thời gian dân chúng sử dụng lâu nhất; là tự điển Trung Quốc đầu tiên số lần in nhiều nhất, số lượng in nhiều nhất; là tự điển Trung Quốc đầu tiên duy nhất được nhà vua viết Tự mà được thành tên, là sách công cụ Trung Quốc đầu tiên dùng khái niệm khoa học “Tự Điển;” là tự điển Trung Quốc đầu tiên có mục đích thu góp từ ngữ tiếng Hán, là tự điển Trung Quốc Lớn đầu tiên giá trị sử dụng cao nhất, ảnh hưởng rộng rãi nhất. Sách gồm 4 tập, in đẹp hào hoa, tinh xảo.
Tự Điển Khang Hy bản Hiện đại khác Tự Điển Khang Hy bản cũ chủ yếu những điều sau đây:
**+ Chữ thu góp hoàn thiện hơn:** cách tra nghĩa sâu rộng của chữ rất dễ vì theo lối hiện đại, thêm nhiều chữ mới ngày nay, phá giới hạn lượng sử dụng cho chuyên gia. **+ Dùng chữ quy phạm:** sách mới đã làm rất nhiều tu sửa. Nghe nói nhà vua đã tu sửa 2,588 chỗ, nhưng bản hiện đại đã sửa 18,000 chỗ. **+ Chú âm mới:** bản hiện đại không và sẽ không dùng cách đọc cũ, mà dùng cách phiên âm ngày nay, khiến cho chuẩn xác không sai nhầm khi đọc âm của chữ. Tự Điển Khang Hy bản Hiện đại thu góp tất cả 47,035 chữ. [ISBN 7-80114-341-8](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/7801143418)/G·169, xuất bản năm 2000, nhà xuất bản Cửu Châu. [Thể loại](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i):
# Tượng thần Vệ Nữ
*Hãy đừng lẫn lộn tượng này với nhóm tượng nhỏ tiền sử được gọi* [Các tượng Vệ Nữ](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=C%C3%A1c_t%C6%B0%E1%BB%A3ng_V%E1%BB%87_N%E1%BB%AF&action=edit&redlink=1) [Tượng thần Vệ Nữ (định hướng)](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=T%C6%B0%E1%BB%A3ng_th%E1%BA%A7n_V%E1%BB%87_N%E1%BB%AF_%28%C4%91%E1%BB%8Bnh_h%C6%B0%E1%BB%9Bng%29&action=edit&redlink=1).
|
|
Trước mặt
|
|
Đằng sau
**Tượng thần Vệ Nữ thành Milo** ( [tiếng Pháp](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Ph%C3%A1p): *) là một bức tượng Venus de Milo* [Hy Lạp cổ đại](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hy_L%E1%BA%A1p_c%E1%BB%95_%C4%91%E1%BA%A1i)và là một tác phẩm [điêu khắc Hy Lạp cổ đại](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=%C4%90i%C3%AAu_kh%E1%BA%AFc_Hy_L%E1%BA%A1p_c%E1%BB%95_%C4%91%E1%BA%A1i&action=edit&redlink=1)nổi tiếng nhất, khắc hoạ [Aphrodite](http://vi.wikipedia.org/wiki/Aphrodite)(người [La Mã](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BA%A7n_tho%E1%BA%A1i_La_M%C3%A3)gọi là [Venus](http://vi.wikipedia.org/wiki/Aphrodite); [Hán-Việt](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BB%AB_H%C3%A1n-Vi%E1%BB%87t)là “Vệ nữ”), vị nữ thần [tình yêu](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%C3%ACnh_y%C3%AAu)và [sắc đẹp](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B9p)của người [Hy Lạp](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BA%A7n_tho%E1%BA%A1i_Hy_L%E1%BA%A1p). Tượng được điêu khắc trên chất liệu [cẩm thạch](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%C3%A1_hoa), hơi lớn hơn người thật với chiều cao 203 cm (80 inches), nhưng đã mất hai tay và [bệ](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=B%E1%BB%87_t%C6%B0%E1%BB%A3ng&action=edit&redlink=1)nguyên bản. Theo một đoạn văn khắc trên cái bệ ngày nay đã mất, mọi người cho rằng đây là tác phẩm của [Alexandros xứ Antioch](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Alexandros_x%E1%BB%A9_Antioch&action=edit&redlink=1); trước kia tượng từng bị nhầm là tác phẩm của nhà điêu khắc [Praxiteles](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Praxiteles&action=edit&redlink=1).
## Mục lục
## Giải thích
Tượng có niên đại khoảng năm
[130 TCN](http://vi.wikipedia.org/wiki/130_TCN). Dù niên đại này khá muộn, nó tổng hợp các phong cách điêu khắc cổ điển Hy Lạp. Hiện vẫn chưa biết chính xác bức tượng này, theo nguyên bản, thể hiện khía cạnh nào của thần Vệ nữ. Thông thường mọi người cho rằng tượng khắc hoạ *Venus Victrix* đang giữ một quả táo vàng do [Paris thành Troia](http://vi.wikipedia.org/wiki/Paris_%28th%E1%BA%A7n_tho%E1%BA%A1i%29) đưa (xem thêm [Sự phán xử của Paris](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ph%C3%A1n_x%C3%A9t_c%E1%BB%A7a_Paris)). Đây cũng có thể là nguồn gốc cách đặt tên kiểu chơi chữ hòn đảo [Milos](http://vi.wikipedia.org/wiki/Milos), có nghĩa là “quả táo” trong [tiếng Hy Lạp](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Hy_L%E1%BA%A1p). Một mảnh của cánh tay với quả táo đã được tìm thấy gần bức tượng và được cho là cánh tay nguyên bản của tượng. Sau khi bức tượng được tìm thấy, nhiều người đã tìm cách khôi phục dáng bộ nguyên thuỷ, dù vậy vẫn chưa mang lại thành công. (Một bản vẽ của Adolf Furtwängler về đề xuất dáng vẻ nguyên thủy của bức tượng có trong một bài viết của Kousser .) [1]
## Khám phá và tiếng đồn
Bức tượng được một người nông dân tên là Yorgos Kentrotas tìm thấy trong tình trạng rời làm hai mảnh năm
[1820](http://vi.wikipedia.org/wiki/1820) trên [đảo](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%A3o) [Milos](http://vi.wikipedia.org/wiki/Milos), cũng được gọi là Melos hay Milo, ở [Aegae](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Bi%E1%BB%83n_Aegae&action=edit&redlink=1). Ông giấu bức tượng nhưng sau này các quan chức người [Thổ Nhĩ Kỳ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%95_Nh%C4%A9_K%E1%BB%B3) đã tìm ra và tịch thu. Một sĩ quan hải quân [Pháp](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ph%C3%A1p), [Jules Dumont d’Urville](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Jules_Dumont_d%27Urville&action=edit&redlink=1), phát hiện vẻ đẹp của tượng và dàn xếp vụ mua bán cùng Đại sứ Pháp tại Thổ Nhĩ Kỳ, Marquis de Riviere. Sau khi phục chế, bức tượng được mang giới thiệu cho vua [Louis XVIII](http://vi.wikipedia.org/wiki/Louis_XVIII_c%E1%BB%A7a_Ph%C3%A1p) năm [1821](http://vi.wikipedia.org/wiki/1821). Cuối cùng nhà vua cho đặt tượng tại [bảo tàng](http://vi.wikipedia.org/wiki/Vi%E1%BB%87n_b%E1%BA%A3o_t%C3%A0ng) [Louvre](http://vi.wikipedia.org/wiki/B%E1%BA%A3o_t%C3%A0ng_Louvre) ở [Paris](http://vi.wikipedia.org/wiki/Paris), nơi bức tượng vẫn được trưng bày đến ngày nay.
Sự nổi tiếng của bức tượng trong
[thế kỷ 19](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BA%BF_k%E1%BB%B7_19) không đơn thuần vì vẻ đẹp của nó mà còn vì những nỗ lực quảng bá mạnh của chính quyền Pháp. Năm [1815](http://vi.wikipedia.org/wiki/1815) Pháp trả lại bức tượng [Medici Venus](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Medici_Venus&action=edit&redlink=1) cho [Ý](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C3%9D) sau khi bức tượng bị [Napoléon Bonaparte](http://vi.wikipedia.org/wiki/Napol%C3%A9on_Bonaparte) cướp đoạt đem về nước. Tượng thần Vệ nữ được coi là một trong những tác phẩm điêu khắc cổ điển đẹp nhất còn tồn tại khiến người Pháp càng bỏ công quảng cáo bức tượng Vệ nữ Milo là tuyệt tác hơn so với bức tượng họ vừa mất trước đó. Tượng được các nghệ sĩ và các nhà phê bình ca ngợi, họ coi đó là biểu tượng của vẻ đẹp duyên dáng của phụ nữ; tuy nhiên, [Pierre-Auguste Renoir](http://vi.wikipedia.org/wiki/Pierre-Auguste_Renoir) rõ ràng không theo trào lưu chung khi cho rằng nó giống như một “tên sen đầm” ( *gendarme*).
## Thư viện hình
## Tham khảo
**Kousser, Rachel (2005).** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%C6%B0%E1%BB%A3ng_th%E1%BA%A7n_V%E1%BB%87_N%E1%BB%AF#ref_Kousser-2005) [Creating the past: the Vénus de Milo and the Hellenistic reception of Classical Greece](http://www.ajaonline.org/pdfs/109.2/AJA1092_Kousser.pdf). American Journal of Archeology 109 (2), 227–250.
## Liên kết ngoài
|
|![]()
[Tượng thần Vệ Nữ](http://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Venus_de_Milo?uselang=vi) [Musée du Louvre – Louvre Museum: Venus de Milo](http://www.insecula.com/oeuvre/O0010905.html/) [Controversy and politics over the sculptor’s identity](http://www.smithsonianmag.si.edu/smithsonian/issues03/oct03/presence.html) [Unusual Louvre Museum Image](http://www.mazmanian.net/visuals/europa-two/venusian.html)of the *Venus di Milo*. [Thể loại](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i):
# The New York Times
*The New York Times*tại số 229 Đường 43 Tây ở Thành phố New York * (tên tiếng Việt: The New York Times* *,* **Thời báo Niu-Oóc** *hay* **Thời báo Nữu Ước** *) là một* **Nữu Ước Thời báo** [nhật báo](http://vi.wikipedia.org/wiki/B%C3%A1o_vi%E1%BA%BFt)được xuất bản tại [Thành phố New York](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%C3%A0nh_ph%E1%BB%91_New_York)bởi [Arthur O. Sulzberger Jr.](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Arthur_Ochs_Sulzberger_Jr.&action=edit&redlink=1)và được phân phối ở khắp [Hoa Kỳ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3)và nhiều nơi trên thế giới. Nó trực thuộc [Công ty New York Times](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=C%C3%B4ng_ty_New_York_Times&action=edit&redlink=1), công ty đó cũng xuất bản khoảng 40 tờ báo khác, trong đó có *và* [International Herald Tribune](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=International_Herald_Tribune&action=edit&redlink=1) *. Tờ báo này được tên hiệu “Bà tóc bạc” (“* [The Boston Globe](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=The_Boston_Globe&action=edit&redlink=1) *Gray Lady*“) và thường được gọi là [tờ báo danh giá](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=T%E1%BB%9D_b%C3%A1o_danh_gi%C3%A1&action=edit&redlink=1)( *newspaper of record*) của Hoa Kỳ. *The New York Times*, một trong những tờ báo quan trọng nhất trong [lịch sử Hoa Kỳ](http://vi.wikipedia.org/wiki/L%E1%BB%8Bch_s%E1%BB%AD_Hoa_K%E1%BB%B3), được thành lập ngày [18 tháng 9](http://vi.wikipedia.org/wiki/18_th%C3%A1ng_9) năm [1851](http://vi.wikipedia.org/wiki/1851) bởi [Henry Jarvis Raymond](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Henry_Jarvis_Raymond&action=edit&redlink=1) và [George Jones](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=George_Jones_%28ch%E1%BB%A7_b%C3%A1o%29&action=edit&redlink=1). Ông Raymond cũng là một trong những giám đốc thành lập [Associated Press](http://vi.wikipedia.org/wiki/Associated_Press) năm [1856](http://vi.wikipedia.org/wiki/1856). [Adolph Ochs](http://vi.wikipedia.org/wiki/Adolph_Ochs) mua báo *Times* năm [1896](http://vi.wikipedia.org/wiki/1896), và dưới chỉ huy của ông, tờ báo này xây phạm vi phát hành quốc tế và được nổi tiếng trên toàn thế giới. Năm [1897](http://vi.wikipedia.org/wiki/1897), ông đặt ra khẩu hiệu “ *All The News That’s Fit To Print*” của báo này, nhiều người coi nó là một câu chọc đến những tờ báo cạnh tranh với nó ở Thành phố New York (hai tờ * và New York World* *) mà nổi tiếng về mang* [New York Journal American](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=New_York_Journal_American&action=edit&redlink=1) [tính giật gân](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=T%C3%ADnh_gi%E1%BA%ADt_g%C3%A2n&action=edit&redlink=1). Sau khi di chuyển tòa soạn của tờ báo đến tòa nhà mới trên [Đường số 42](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=%C4%90%C6%B0%E1%BB%9Dng_s%E1%BB%91_42&action=edit&redlink=1), khu vực đó được đặt tên [Quảng trường Times](http://vi.wikipedia.org/wiki/Qu%E1%BA%A3ng_tr%C6%B0%E1%BB%9Dng_Th%E1%BB%9Di_%C4%91%E1%BA%A1i)năm [1904](http://vi.wikipedia.org/wiki/1904). Chín năm sau, tờ *Times*mở cửa một nhà phụ ở số 229 Đường 43, vị trí hiện nay, về sau họ bán [Tòa nhà Times](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=T%C3%B2a_nh%C3%A0_Times&action=edit&redlink=1)năm [1961](http://vi.wikipedia.org/wiki/1961).
Tờ
*Times* đầu tiên chỉ có mục đích in bản mỗi sáng trừ sáng chủ nhật; tuy nhiên, trong [Nội chiến Hoa Kỳ](http://vi.wikipedia.org/wiki/N%E1%BB%99i_chi%E1%BA%BFn_Hoa_K%E1%BB%B3), tờ *Times* bắt đầu in ra tờ chủ nhật giống các nhật báo khác. Nó được trao [Giải Pulitzer](http://vi.wikipedia.org/wiki/Gi%E1%BA%A3i_Pulitzer) về những bản tin tức và những bài về [Đệ nhất thế chiến](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_th%E1%BA%BF_gi%E1%BB%9Bi_th%E1%BB%A9_nh%E1%BA%A5t) và năm [1918](http://vi.wikipedia.org/wiki/1918). Năm [1919](http://vi.wikipedia.org/wiki/1919), nó gửi tờ báo qua [Đại Tây Dương](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%A1i_T%C3%A2y_D%C6%B0%C6%A1ng) tới [Luân Đôn](http://vi.wikipedia.org/wiki/Lu%C3%A2n_%C4%90%C3%B4n) lần đầu tiên.
Bởi vì tờ báo này được đọc ở nhiều nơi, nó được xuất bản ở những thành phố
[Ann Arbor, Michigan](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ann_Arbor,_Michigan); [Austin, Texas](http://vi.wikipedia.org/wiki/Austin,_Texas); [Atlanta, Georgia](http://vi.wikipedia.org/wiki/Atlanta); [Billerica, Massachusetts](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Billerica,_Massachusetts&action=edit&redlink=1); [Canton, Ohio](http://vi.wikipedia.org/wiki/Canton,_Ohio); [Chicago, Illinois](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chicago); [College Point, New York](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=College_Point,_New_York&action=edit&redlink=1); [Concord, California](http://vi.wikipedia.org/wiki/Concord,_California); [Dayton, Ohio](http://vi.wikipedia.org/wiki/Dayton,_Ohio) (chỉ vào chủ nhật); [Denver, Colorado](http://vi.wikipedia.org/wiki/Denver); [Fort Lauderdale, Florida](http://vi.wikipedia.org/wiki/Fort_Lauderdale,_Florida); [Gastonia, Bắc Carolina](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Gastonia,_B%E1%BA%AFc_Carolina&action=edit&redlink=1); [Edison, New Jersey](http://vi.wikipedia.org/wiki/Edison,_New_Jersey); [Lakeland, Florida](http://vi.wikipedia.org/wiki/Lakeland,_Florida); [Phoenix, Arizona](http://vi.wikipedia.org/wiki/Phoenix,_Arizona); [Minneapolis, Minnesota](http://vi.wikipedia.org/wiki/Minneapolis,_Minnesota); [Springfield, Virginia](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Springfield,_Virginia&action=edit&redlink=1); [Kent, Washington](http://vi.wikipedia.org/wiki/Kent,_Washington); [Torrance, California](http://vi.wikipedia.org/wiki/Torrance,_California); và [Toronto](http://vi.wikipedia.org/wiki/Toronto) ( [Canada](http://vi.wikipedia.org/wiki/Canada)). [[1]](http://www.nytco.com/company-properties-times.html#nyt)
## Xem thêm
## Tham khảo
## Liên kết ngoài
|
|![]()
[The New York Times](http://commons.wikimedia.org/wiki/Category:New_York_Times?uselang=vi) [Thể loại](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i): [Sơ khai Hoa Kỳ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:S%C6%A1_khai_Hoa_K%E1%BB%B3) [Thành lập 1851](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Th%C3%A0nh_l%E1%BA%ADp_1851&action=edit&redlink=1) [The New York Times](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:The_New_York_Times) [Công ty Thành phố New York](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:C%C3%B4ng_ty_Th%C3%A0nh_ph%E1%BB%91_New_York) [Báo chí Hoa Kỳ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:B%C3%A1o_ch%C3%AD_Hoa_K%E1%BB%B3) [Nhật báo](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Nh%E1%BA%ADt_b%C3%A1o) [Tờ báo đoạt giải Pulitzer](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:T%E1%BB%9D_b%C3%A1o_%C4%91o%E1%BA%A1t_gi%E1%BA%A3i_Pulitzer&action=edit&redlink=1)
# Quảng trường Thời đại
[New York](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%C3%A0nh_ph%E1%BB%91_New_York). Về các Quảng trường Thời đại ( *Times Square*) khác, mời xem bài [Quảng trường Thời đại (định hướng)](http://vi.wikipedia.org/wiki/Qu%E1%BA%A3ng_tr%C6%B0%E1%BB%9Dng_Th%E1%BB%9Di_%C4%91%E1%BA%A1i_%28%C4%91%E1%BB%8Bnh_h%C6%B0%E1%BB%9Bng%29). ![ NYC Times Square wide angle.jpg](https://i1.wp.com/upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/41/NYC_Times_Square_wide_angle.jpg/300px-NYC_Times_Square_wide_angle.jpg)
![ NYC Times Square wide angle.jpg](https://i1.wp.com/upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/41/NYC_Times_Square_wide_angle.jpg/300px-NYC_Times_Square_wide_angle.jpg)
**Quảng trường Thời đại**( *Times Square*) là một giao lộ chính ở [Manhattan](http://vi.wikipedia.org/wiki/Manhattan), nối Đại lộ Broadway và Đại lộ Số bảy, kéo dài từ Đường thứ 42 Tây đến Đường thứ 47 Tây, [New York](http://vi.wikipedia.org/wiki/New_York). Quảng trường Thời đại gồm những khối nhà nằm giữa Đại lộ Số sáu và Đại lộ Số chín, từ đông sang tây; giữa Đường thứ 39 Tây và Đường thứ 52 Tây, từ nam ra bắc; tạo thành phần phía tây của vùng thương mại Midtown Manhattan.
Quảng trường này được đặt theo tên của báo
[New York Times](http://vi.wikipedia.org/wiki/The_New_York_Times) từ năm [1904](http://vi.wikipedia.org/wiki/1904), khi tòa soạn của tờ báo này dọn về khu vục này, trước đó quảng trường có tên là *Longacre Square*. Trên vài chục quán cà phê, sân khấu nhỏ và phòng quay của [MTV](http://vi.wikipedia.org/wiki/MTV) đã tạo nên bộ mặt của quảng trường này và được chọn làm ngoại cảnh cho rất nhiều [phim nhựa](http://vi.wikipedia.org/wiki/Phim_%C4%91i%E1%BB%87n_%E1%BA%A3nh).
Giống như
[Quảng trường Đỏ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Qu%E1%BA%A3ng_tr%C6%B0%E1%BB%9Dng_%C4%90%E1%BB%8F) ở [Moskva](http://vi.wikipedia.org/wiki/Moskva), [Champs-Elysées](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%A1i_l%E1%BB%99_Champs-%C3%89lys%C3%A9es) ở [Paris](http://vi.wikipedia.org/wiki/Paris) hoặc [Quảng trường Thiên An Môn](http://vi.wikipedia.org/wiki/Qu%E1%BA%A3ng_tr%C6%B0%E1%BB%9Dng_Thi%C3%AAn_An_M%C3%B4n) ở [Bắc Kinh](http://vi.wikipedia.org/wiki/B%E1%BA%AFc_Kinh), Quảng trường Thời đại trở thành một biểu tượng đô thị của Thành phố New York. Quảng trường Thời đại trở nên sống động và đặc trưng phần lớn là nhờ vào sự chiếu sáng của các bảng hiệu [quảng cáo](http://vi.wikipedia.org/wiki/Qu%E1%BA%A3ng_c%C3%A1o).
Trước và sau cuộc cách mạng Mỹ,miền đất này thuộc quyền của
[John Morin Scott](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=John_Morin_Scott&action=edit&redlink=1),một nhà chiến lược của quân sự [New York](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%C3%A0nh_ph%E1%BB%91_New_York) và làm việc dưới quyền của [Goerge Washington](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Goerge_Washington&action=edit&redlink=1).Ngày nay,nhà của ông Scott Manor ở tại đường số 43,được bao quanh bởi vùng miền quê và thường được sử dụng cho mục đích trang trại và chuồng ngựa. Vào nửa đầu thế kỷ thứ 19,nơi này trở thành một trong những nơi sở hữu của [John Jacob Astor](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=John_Jacob_Astor&action=edit&redlink=1),người đã tạo ra sự may mắn lần thứ hai trong việc kinh doanh khách sạn và những mục khác làm cho thành phố phát triển một cách nhanh chóng.
Quảng trường Thời đại còn là nơi mà những người dân đón chào năm mới hàng năm. Thường thì họ xếp hàng vào những ngày cuối năm nhìn quả cầu rơi từ độ cao 40m, cầu nguyện và đón chào năm mới.
|
|![]()
[Quảng trường Thời đại](http://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Times_Square?uselang=vi)
|
|![]()

WARC-Type: response

Content-Type: application/http; msgtype=response

WARC-Truncated: length

WARC-Identified-Payload-Type: text/html

Server: nginx

Connection: close

Vary: Cookie

X-hacker: If you're reading this, you should visit automattic.com/jobs and apply to join the fun, mention this header.

Content-Type: text/html; charset=UTF-8

X-ac: 1.dca _dca