text:
Tể tướng
Tể tướng (chữ Hán: 宰相) là một chức quan cao nhất trong hệ thống quan chế của phong kiến Á Đông, sau vị vua đang trị vì.
Chức nhiệm chính của Tể tướng là thay mặt vua giải quyết mọi việc về chính sự của quốc gia. Ban đầu chức vụ này chỉ có một người độc bá, nhưng theo các triều đại về sau muốn tránh lạm quyền, chức vụ này dần bị khống chế và san sẻ quyền lực bằng một số Hội đồng được lập ra tùy thời kì.
Mục lục
Nguồn gốc tên gọi[sửa | sửa mã nguồn]
Đây không phải là tên một chức quan chính thức, mà chỉ là một cách gọi không chính thống để chỉ "một người quan viên đứng đầu triều đình" trong quan chế phong kiến. Từ Tể (宰) nguyên chỉ tội nhân làm việc chấp sự[1], có ý tứ nói về một người chuyên quản tổng quan mọi việc.
Qua các đời, Tể tướng còn được gọi như Thừa tướng (丞相), Tướng quốc (相國) hay Tổng lý đại thần (總理大臣),... để xưng gọi một quan viên, viên chức nhà nước đứng đầu (thường là tối cao) trong bộ máy quan chế.
Có sự khác nhau giữa Thừa tướng và Tướng quốc khá tinh vi. Chu Thiệu Hầu trong "Tổng tập lược truyện các Tể tướng trong lịch sử Trung Quốc" có chỉ ra điều này:
- Tướng quốc có địa vị và quyền thế cao hơn thừa tướng. Căn cứ theo Bách quan công khanh biểu trong Hán thư thì thừa tướng là người có trách nhiệm phò tá thiên tử, giúp giải quyết các việc quan trọng, nghĩa là thừa tướng là trợ thủ của vua; còn đối tượng mà tướng quốc giúp là đất nước. Thiên cường quốc trong sách Tuân Tử có ghi "tướng quốc trên thì được một vua, dưới thì được một nước"[2].
Chức tướng quốc vốn được gọi là tướng bang. Kết quả khảo cổ còn cho thấy những chữ "tướng bang Lã Bất Vi" (nước Tần) khắc trên cái qua hay ấn "tướng bang Hung Nô". Từ khi Lưu Bang lên làm vua, chức này được đổi gọi là tướng quốc vì kiêng tên húy của ông[2].
Dù có sự phân biệt khá tinh vi giữa hai danh hiệu, nhưng trên thực tế tướng quốc hay thừa tướng đều là quan đầu triều, chỉ ở dưới vua và trên các quan khác. Các triều đại có thể phân quyền chức quan đầu triều cho 2 người bằng cách đặt ra các chức Tả, Hữu thừa tướng chứ không bao giờ vừa đặt tướng quốc vừa đặt thừa tướng. Điển hình là đầu thời Hán. Năm 205 TCN, Lưu Bang để Tào Tham là giả Tả thừa tướng; đến khi thống nhất quốc gia thì nhập làm một, lấy Tiêu Hà làm thừa tướng (không chia Tả, Hữu nữa). Năm 196 TCN Tiêu Hà có công lừa giết Hàn Tín, được thăng làm tướng quốc. Sau khi ông mất, Tào Tham nối làm tướng quốc. Sau khi Tào Tham chết thì Lã Hậu không để ai ở ngôi tướng quốc nữa, ngôi thừa tướng được thiết lập lại và lại chia ra Tả, Hữu thừa tướng[3].
Tại Trung Quốc[sửa | sửa mã nguồn]
Tần Hán[sửa | sửa mã nguồn]
Vào thời nhà Thương, có chức quan Tể dùng để gọi người quản lý gia vụ và đối đãi nô lệ. Sang thời nhà Chu, có chức quan đứng đầu gọi là Thái tể (太宰), coi việc gia vụ của quan viên gọi là Gia tể (家宰), coi việc ăn uống là Bào tể (庖宰) hay coi một huyện, ấp gọi là Ấp tể (邑宰).
Vào thời Xuân Thu, Tể tướng trở thành một tên gọi quan danh đứng đầu, xuất hiện ở cuốn Hiển học thiên (显学篇) - Hàn Phi Tử, sách nói:"Cố minh chủ chi lại, Tể tướng tất khởi với châu bộ, mãnh tướng tất phát với tốt ngũ."[4]. Quản Trọng là người đầu tiên trở thành Tể tướng nước Tề thời Tề Hoàn công. Đến thời kỳ Chiến Quốc thì tại các nước chư hầu khác của nhà Chu đều lập ra chức này.
Thời nhà Tần, tên gọi chính thức của chức vụ này là Thừa tướng. Thời kỳ đầu Tây Hán, mô hình tương tự như thời kỳ nhà Tần, lại có bậc Tướng quốc (相国) cao hơn một chức, và đặt thêm Ngự sử đại phu (御史大夫) là phó, phụ giúp. Đến thời Hán Vũ Đế mới lấy những người theo Nho học làm Thừa tướng để xử lý các công việc hành chính thường ngày nhưng các công việc hành chính quan trọng vẫn do nội đình giải quyết. Tể tướng khi đó là người đứng đầu Thượng thư đài (尚书台). Đến thời Hán Ai Đế, chức này được đổi thành Đại tư đồ (大司徒).
Thời kỳ Đông Hán do Tư đồ (司徒), Tư không (司空), Thái uý (太尉) cùng chấp chính, tức Tam công. Quyền thần đa phần xưng Đại tư mã (大司馬). Năm Kiến An thứ 13 (208) thời Hán Hiến Đế, lại phục hồi chức danh Thừa tướng, và Tào Tháo là người nắm giữ chức vụ này cho tới ngày 15 tháng 3 năm 220. Lúc này, quyền lực của Tế tướng lấn át hoàng đế. Điều này thường xảy ra khi một triều đại trở nên yếu kém, và cũng thường sụp đổ không lâu sau đó.
Thời nhà Tấn và Nam Bắc triều, danh vị Thừa tướng hay Tướng quốc là những quyền thần có địa vị tối cao tự xưng. Thời Nam Bắc triều chế độ biến đổi nhiều, hoặc là Hoàng đế trực tiếp bàn chính sự hoặc ủy quyền cho Cơ mật giả (机密者), tức Tể tướng. Chức danh có Trung thư giám (中书监), Trung thư lệnh (中书令), Thị trung (侍中), Thượng thư lệnh (尚书令), Bộc xạ (仆射) hoặc Tướng quân; ngoài ra còn có quyền lớn nhất, tức chức Lục thượng thư sự (录尚书事).
Tùy Đường[sửa | sửa mã nguồn]
Nhà Tùy định ra Tam tỉnh chế (三省制), các chức quan đứng đầu tam tỉnh bao gồm: Nội sử tỉnh (内史省) là Nội sử lệnh (内史令), Môn hạ tỉnh (门下省) là Nạp ngôn (纳言); Thượng thư tỉnh (尚书省) là Thượng thư lệnh (尚书令). Lúc này cả 3 chức quan san sẻ quyền lực, đều được liệt vào hàng Tể tướng vậy. Nhà Đường cải Nội sử tỉnh thành Trung thư tỉnh (中书省); chức Nội sử lệnh thành Trung thư lệnh (中书令); chức Nạp ngôn thành Thị trung (侍中). Từ thời Đường Cao Tông trở đi, không lập Thượng thư lệnh, mà có Đồng trung thư môn hạ tam phẩm (同中书门下三品), chính là Tể tướng mới. Thời Đường Huyền Tông, thiết ra Đồng trung thư môn hạ bình chương sự (同中书门下平章事), gọi tắt là Đồng bình chương sự (同平章事), là hàm gia tặng chứng minh là Tể tướng.
Nhà Tống lấy Đồng bình chương sự, Thị trung là tên gọi chính thức của chức vụ Tể tướng, với Tham tri chính sự (参知政事) là phó; hai người cùng bình luận chính sự, bổ nhiệm quan viên, giải quyết tấu chương, hợp xưng Tể chấp (宰執). Song từ Hán đến Đường, thiên tử dùng lễ đãi Tể tướng, là cho phép ngồi bàn, nhưng Tống Thái Tổ phế bỏ phép này, Tể tướng đứng thẳng đáp, này có thể coi là cố ý kiềm chế địa vị vậy. Đến niên hiệu Nguyên Phong (1078 - 1085) thời Tống Thần Tông, lại cải cách chế độ, cho 2 người đảm nhận công việc của Tể tướng, với chức danh của quan đứng đầu là Thượng thư tả bộc xạ kiêm môn hạ thị lang (尚书左仆射兼门下侍郎), phó là Thượng thư hữu bộc xạ kiêm trung thư thị lang (尚书右仆射兼中書侍郎); lập ra thêm Môn hạ Thị lang (门下侍郎), Trung thư Thị lang (中书侍郎) , Thượng thư Tả thừa (尚书左丞) cùng Thượng thư Hữu thừa (尚书右丞) làm phó tướng, giúp đỡ Lưỡng tướng.
Đến niên hiệu Chính Hòa (1111 - 1118) thời Tống Huy Tông, đổi Tả bộc xạ thành Thái tể kiêm Môn hạ thị lang (太宰兼门下侍郎), Hữu bộc xạ thành Thiếu tể kiêm Trung thư thị lang (少宰兼中书侍郎). Niên hiệu Tĩnh Khang (1126-1127) thời Tống Khâm Tông, lại đổi trở lại thành Thượng thư tả bộc xạ kiêm môn hạ thị lang và Thượng thư hữu bộc xạ kiêm trung thư thị lang như cũ. Đến niên hiệu Kiến Viêm (1127-1130) thời Tống Cao Tông, lại đổi tên gọi chức quan của Tể tướng thành Thượng thư bộc xạ Đồng trung thư môn hạ bình chương sự (尚书仆射同中书门下平章事), phó tể tướng thành Tham tri chính sự. Niên hiệu Càn Đạo (1165-1173) thời Tống Hiếu Tông, đổi thành Tả, Hữu Thừa tướng cho gọn gẽ.
Nhà Nguyên có Trung thư tỉnh là cơ quan hành chính cao nhất, chức quan đứng đầu Trung thư lệnh thường do Hoàng thái tử đảm nhận, dưới có Tả Hữu thừa tướng, sau lại có Bình chương chính sự (平章政事); chức phó có Tả hữu thừa (左右丞) cùng Tham tri chính sự.
Minh Thanh[sửa | sửa mã nguồn]
Thời kỳ đầu nhà Minh cũng đặt Trung thư tỉnh với Tả Hữu Thừa tướng đứng đầu. Năm Hồng Vũ thứ 13 (1380), Minh Thái Tổ bãi bỏ Trung thư tỉnh, phế chức vụ Thừa tướng, mọi công việc triều chính do Hoàng đế tự quyết. Chế độ Tể tướng bị bãi bỏ từ đây. Sau, Hoàng đế do nhiều công việc nên đặt ra chức vụ Nội các đại học sĩ (内阁大学士) hàm Chính ngũ phẩm, đảm nhận công việc văn thư. Sau do chức vụ này trở nên quan trọng, thành ra Đại học sĩ có thể coi như là đảm nhận công việc của Tể tướng, xưng là Phụ thần (辅臣), làm việc tại Thủ phụ (首辅).
Nhà Thanh noi theo chế độ nhà Minh, sau Ung Chính Đế thiết lập Quân cơ xứ (军机处), Nội các (内阁); chức vụ Quân cơ đại thần (军机大臣) đảm nhận công việc của Tể tướng. Cuối cùng, mô phỏng theo chế độ của Nhật Bản đổi thành Tổng lý đại thần (总理大臣).
Tên gọi qua các triều đại[sửa | sửa mã nguồn]
Chức vụ tể tướng trong các triều đại phong kiến tại Trung Quốc không thống nhất về tên gọi. Bảng dưới đây liệt kê tên gọi qua các thời kỳ.
Các tể tướng nổi tiếng[sửa | sửa mã nguồn]
- Quản Trọng
- Ngụy Nhiễm
- Ngũ Tử Tư (tướng quốc)
- Thương Ưởng
- Lã Bất Vi
- Lý Tư
- Tiêu Hà: thời Hán sơ
- Chu Bột: thừa tướng Hán Văn Đế
- Hoắc Quang
- Tào Tháo
- Gia Cát Lượng
- Lục Tốn
- Vương Mãnh
- Phòng Huyền Linh
- Diêu Sùng
- Trương Cửu Linh
- Lý Đức Dụ
- Địch Nhân Kiệt
- Tư Mã Quang
- Vương An Thạch
- Trương Bang Xương
- Tần Cối
- Văn Thiên Tường
- Lục Tú Phu
- Hồ Duy Dung
- Cao Củng
- Trương Cư Chính
- Trương Đình Ngọc
- Lý Quang Địa
- Tằng Quốc Phan
- Lý Hồng Chương
Tại Việt Nam[sửa | sửa mã nguồn]
Qua các thời kỳ, chức vụ Tể tướng thay đổi:
- Thời Triệu, Thái phó là chức quan duy nhất trong gần 100 năm trừ Triệu Vũ Vương (207 TCN) đến Triệu Minh Vương (124 TCN). Đến Triệu Ai Vương đổi thành Thừa tướng.[5]
- Nhà Lý, bắt đầu mô phỏng nhà Tống, gọi Tể tướng là Thái úy, đa phần thêm gọi là Phụ chính Thái úy.
- Thời Trần, chức này chủ yếu được chọn từ những người trong dòng họ, gia phong thêm tước Quốc công.
- Thời Lê, dưới triều Lê Tương Dực, đặt gọi là bình chương phụ quốc.
- Thời Nguyễn, chức này bị bãi bỏ vì sợ lạm quyền.
Chức vụ này được coi là tương đương với thủ tướng ngày nay.
Một số tể tướng nổi tiếng:[sửa | sửa mã nguồn]
Tham khảo[sửa | sửa mã nguồn]
- Chu Thiệu Hầu (2003), Tổng tập lược truyện các Tể tướng trong lịch sử Trung Quốc, tập 1-2, Nhà xuất bản Văn hóa thông tin

markdown:
# Tể tướng
**Tể tướng** ( [chữ Hán](/wiki/Ch%E1%BB%AF_H%C3%A1n): 宰相) là một chức quan cao nhất trong hệ thống quan chế của [phong kiến](/wiki/Phong_ki%E1%BA%BFn) Á Đông, sau vị [vua](/wiki/Vua) đang trị vì.
Chức nhiệm chính của Tể tướng là thay mặt vua giải quyết mọi việc về chính sự của quốc gia. Ban đầu chức vụ này chỉ có một người độc bá, nhưng theo các triều đại về sau muốn tránh lạm quyền, chức vụ này dần bị khống chế và san sẻ quyền lực bằng một số
* được lập ra tùy thời kì. Hội đồng*
## Mục lục
## Nguồn gốc tên gọi[
[sửa](/w/index.php?title=T%E1%BB%83_t%C6%B0%E1%BB%9Bng&veaction=edit§ion=1) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=T%E1%BB%83_t%C6%B0%E1%BB%9Bng&action=edit§ion=1)]
Đây không phải là tên một chức quan chính thức, mà chỉ là một cách gọi không chính thống để chỉ
*"một người quan viên đứng đầu triều đình"* trong quan chế phong kiến. Từ **Tể** (宰) nguyên chỉ tội nhân làm việc chấp sự , có ý tứ nói về một người chuyên quản tổng quan mọi việc. [1]
Qua các đời, Tể tướng còn được gọi như
**Thừa tướng** (丞相), **Tướng quốc** (相國) hay **Tổng lý đại thần** (總理大臣),... để xưng gọi một quan viên, viên chức nhà nước đứng đầu (thường là tối cao) trong bộ máy quan chế.
Có sự khác nhau giữa
*Thừa tướng* và *Tướng quốc* khá tinh vi. [Chu Thiệu Hầu](/w/index.php?title=Chu_Thi%E1%BB%87u_H%E1%BA%A7u&action=edit&redlink=1) trong "Tổng tập lược truyện các Tể tướng trong lịch sử Trung Quốc" có chỉ ra điều này: *Tướng quốc có địa vị và quyền thế cao hơn thừa tướng. Căn cứ theo Bách quan công khanh biểu trong* [Hán thư](/wiki/H%C3%A1n_th%C6%B0)thì thừa tướng là người có trách nhiệm phò tá thiên tử, giúp giải quyết các việc quan trọng, nghĩa là thừa tướng là trợ thủ của vua; còn đối tượng mà tướng quốc giúp là đất nước. Thiên cường quốc trong sách [Tuân Tử](/wiki/Tu%C3%A2n_T%E1%BB%AD)có ghi "tướng quốc trên thì được một vua, dưới thì được một nước" . [[2]](#cite_note-cth9-2)
Chức tướng quốc vốn được gọi là tướng bang. Kết quả khảo cổ còn cho thấy những chữ "tướng bang
[Lã Bất Vi](/wiki/L%C3%A3_B%E1%BA%A5t_Vi)" ( [nước Tần](/wiki/T%E1%BA%A7n_(n%C6%B0%E1%BB%9Bc))) khắc trên cái qua hay ấn "tướng bang [Hung Nô](/wiki/Hung_N%C3%B4)". Từ khi [Lưu Bang](/wiki/H%C3%A1n_Cao_T%E1%BB%95) lên làm vua, chức này được đổi gọi là tướng quốc vì kiêng tên húy của ông . [2]
Dù có sự phân biệt khá tinh vi giữa hai danh hiệu, nhưng trên thực tế tướng quốc hay thừa tướng đều là quan đầu triều, chỉ ở dưới vua và trên các quan khác. Các triều đại có thể phân quyền chức quan đầu triều cho 2 người bằng cách đặt ra các chức Tả, Hữu thừa tướng chứ không bao giờ vừa đặt tướng quốc vừa đặt thừa tướng. Điển hình là đầu thời Hán. Năm 205 TCN, Lưu Bang để Tào Tham là giả Tả thừa tướng; đến khi thống nhất quốc gia thì nhập làm một, lấy Tiêu Hà làm thừa tướng (không chia Tả, Hữu nữa). Năm 196 TCN Tiêu Hà có công lừa giết Hàn Tín, được thăng làm tướng quốc. Sau khi ông mất, Tào Tham nối làm tướng quốc. Sau khi Tào Tham chết thì Lã Hậu không để ai ở ngôi tướng quốc nữa, ngôi thừa tướng được thiết lập lại và lại chia ra Tả, Hữu thừa tướng
. [3]
## Tại Trung Quốc[
[sửa](/w/index.php?title=T%E1%BB%83_t%C6%B0%E1%BB%9Bng&veaction=edit§ion=2) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=T%E1%BB%83_t%C6%B0%E1%BB%9Bng&action=edit§ion=2)]
### Tần Hán[
[sửa](/w/index.php?title=T%E1%BB%83_t%C6%B0%E1%BB%9Bng&veaction=edit§ion=3) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=T%E1%BB%83_t%C6%B0%E1%BB%9Bng&action=edit§ion=3)]
Vào thời
[nhà Thương](/wiki/Nh%C3%A0_Th%C6%B0%C6%A1ng), có chức quan Tể dùng để gọi người quản lý gia vụ và đối đãi [nô lệ](/wiki/N%C3%B4_l%E1%BB%87). Sang thời [nhà Chu](/wiki/Nh%C3%A0_Chu), có chức quan đứng đầu gọi là [Thái tể](/w/index.php?title=Th%C3%A1i_t%E1%BB%83&action=edit&redlink=1) (太宰), coi việc gia vụ của quan viên gọi là [Gia tể](/w/index.php?title=Gia_t%E1%BB%83&action=edit&redlink=1) (家宰), coi việc ăn uống là [Bào tể](/w/index.php?title=B%C3%A0o_t%E1%BB%83&action=edit&redlink=1) (庖宰) hay coi một huyện, ấp gọi là [Ấp tể](/w/index.php?title=%E1%BA%A4p_t%E1%BB%83&action=edit&redlink=1) (邑宰).
Vào thời
[Xuân Thu](/wiki/Xu%C3%A2n_Thu), *Tể tướng* trở thành một tên gọi quan danh đứng đầu, xuất hiện ở cuốn *Hiển học thiên* (显学篇) - [Hàn Phi Tử](/wiki/H%C3%A0n_Phi_T%E1%BB%AD), sách nói: *"Cố minh chủ chi lại, Tể tướng tất khởi với châu bộ, mãnh tướng tất phát với tốt ngũ."* . [4] [Quản Trọng](/wiki/Qu%E1%BA%A3n_Tr%E1%BB%8Dng)là người đầu tiên trở thành Tể tướng nước [Tề](/wiki/T%E1%BB%81_(n%C6%B0%E1%BB%9Bc))thời [Tề Hoàn công](/wiki/T%E1%BB%81_Ho%C3%A0n_c%C3%B4ng). Đến thời kỳ [Chiến Quốc](/wiki/Chi%E1%BA%BFn_Qu%E1%BB%91c)thì tại các nước chư hầu khác của [nhà Chu](/wiki/Nh%C3%A0_Chu)đều lập ra chức này.
Thời
[nhà Tần](/wiki/Nh%C3%A0_T%E1%BA%A7n), tên gọi chính thức của chức vụ này là **Thừa tướng**. Thời kỳ đầu [Tây Hán](/wiki/T%C3%A2y_H%C3%A1n), mô hình tương tự như thời kỳ nhà Tần, lại có bậc **Tướng quốc** (相国) cao hơn một chức, và đặt thêm * (御史大夫) là phó, phụ giúp. Đến thời Ngự sử đại phu* [Hán Vũ Đế](/wiki/H%C3%A1n_V%C5%A9_%C4%90%E1%BA%BF)mới lấy những người theo [Nho học](/wiki/Nho_gi%C3%A1o)làm Thừa tướng để xử lý các công việc hành chính thường ngày nhưng các công việc hành chính quan trọng vẫn do nội đình giải quyết. Tể tướng khi đó là người đứng đầu [Thượng thư đài](/w/index.php?title=Th%C6%B0%E1%BB%A3ng_th%C6%B0_%C4%91%C3%A0i&action=edit&redlink=1)(尚书台). Đến thời [Hán Ai Đế](/wiki/H%C3%A1n_Ai_%C4%90%E1%BA%BF), chức này được đổi thành **Đại tư đồ**(大司徒).
Thời kỳ
[Đông Hán](/wiki/Nh%C3%A0_H%C3%A1n) do **Tư đồ** (司徒), **Tư không** (司空), **Thái uý** (太尉) cùng chấp chính, tức [Tam công](/wiki/Tam_c%C3%B4ng). Quyền thần đa phần xưng **Đại tư mã** (大司馬). Năm Kiến An thứ 13 ( [208](/wiki/208)) thời [Hán Hiến Đế](/wiki/H%C3%A1n_Hi%E1%BA%BFn_%C4%90%E1%BA%BF), lại phục hồi chức danh *Thừa tướng*, và [Tào Tháo](/wiki/T%C3%A0o_Th%C3%A1o) là người nắm giữ chức vụ này cho tới ngày [15 tháng 3](/wiki/15_th%C3%A1ng_3) năm [220](/wiki/220). Lúc này, quyền lực của Tế tướng lấn át hoàng đế. Điều này thường xảy ra khi một triều đại trở nên yếu kém, và cũng thường sụp đổ không lâu sau đó.
Thời
[nhà Tấn](/wiki/Nh%C3%A0_T%E1%BA%A5n) và [Nam Bắc triều](/wiki/Nam-B%E1%BA%AFc_tri%E1%BB%81u_(Trung_Qu%E1%BB%91c)), danh vị *Thừa tướng* hay *Tướng quốc* là những quyền thần có địa vị tối cao tự xưng. Thời Nam Bắc triều chế độ biến đổi nhiều, hoặc là Hoàng đế trực tiếp bàn chính sự hoặc ủy quyền cho **Cơ mật giả** (机密者), tức Tể tướng. Chức danh có [Trung thư giám](/w/index.php?title=Trung_th%C6%B0_gi%C3%A1m&action=edit&redlink=1) (中书监), [Trung thư lệnh](/w/index.php?title=Trung_th%C6%B0_l%E1%BB%87nh&action=edit&redlink=1) (中书令), [Thị trung](/w/index.php?title=Th%E1%BB%8B_trung&action=edit&redlink=1) (侍中), [Thượng thư lệnh](/w/index.php?title=Th%C6%B0%E1%BB%A3ng_th%C6%B0_l%E1%BB%87nh&action=edit&redlink=1) (尚书令), [Bộc xạ](/w/index.php?title=B%E1%BB%99c_x%E1%BA%A1&action=edit&redlink=1) (仆射) hoặc Tướng quân; ngoài ra còn có quyền lớn nhất, tức chức [Lục thượng thư sự](/w/index.php?title=L%E1%BB%A5c_th%C6%B0%E1%BB%A3ng_th%C6%B0_s%E1%BB%B1&action=edit&redlink=1) (录尚书事).
### Tùy Đường[
[sửa](/w/index.php?title=T%E1%BB%83_t%C6%B0%E1%BB%9Bng&veaction=edit§ion=4) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=T%E1%BB%83_t%C6%B0%E1%BB%9Bng&action=edit§ion=4)] [Nhà Tùy](/wiki/Nh%C3%A0_T%C3%B9y) định ra [Tam tỉnh chế](/w/index.php?title=Tam_t%E1%BB%89nh_ch%E1%BA%BF&action=edit&redlink=1) (三省制), các chức quan đứng đầu tam tỉnh bao gồm: [Nội sử tỉnh](/w/index.php?title=N%E1%BB%99i_s%E1%BB%AD_t%E1%BB%89nh&action=edit&redlink=1) (内史省) là **Nội sử lệnh** (内史令), [Môn hạ tỉnh](/w/index.php?title=M%C3%B4n_h%E1%BA%A1_t%E1%BB%89nh&action=edit&redlink=1) (门下省) là **Nạp ngôn** (纳言); [Thượng thư tỉnh](/w/index.php?title=Th%C6%B0%E1%BB%A3ng_th%C6%B0_t%E1%BB%89nh&action=edit&redlink=1) (尚书省) là **Thượng thư lệnh** (尚书令). Lúc này cả 3 chức quan san sẻ quyền lực, đều được liệt vào hàng *Tể tướng* vậy. [Nhà Đường](/wiki/Nh%C3%A0_%C4%90%C6%B0%E1%BB%9Dng) cải *Nội sử tỉnh* thành [Trung thư tỉnh](/w/index.php?title=Trung_th%C6%B0_t%E1%BB%89nh&action=edit&redlink=1) (中书省); chức *Nội sử lệnh* thành **Trung thư lệnh** (中书令); chức *Nạp ngôn* thành **Thị trung** (侍中). Từ thời [Đường Cao Tông](/wiki/%C4%90%C6%B0%E1%BB%9Dng_Cao_T%C3%B4ng) trở đi, không lập *Thượng thư lệnh*, mà có **Đồng trung thư môn hạ tam phẩm** (同中书门下三品), chính là Tể tướng mới. Thời [Đường Huyền Tông](/wiki/%C4%90%C6%B0%E1%BB%9Dng_Huy%E1%BB%81n_T%C3%B4ng), thiết ra **Đồng trung thư môn hạ bình chương sự** (同中书门下平章事), gọi tắt là **Đồng bình chương sự** (同平章事), là hàm gia tặng chứng minh là Tể tướng. [Nhà Tống](/wiki/Nh%C3%A0_T%E1%BB%91ng) lấy *Đồng bình chương sự*, *Thị trung* là tên gọi chính thức của chức vụ Tể tướng, với **Tham tri chính sự** (参知政事) là phó; hai người cùng bình luận chính sự, bổ nhiệm quan viên, giải quyết tấu chương, hợp xưng **Tể chấp** (宰執). Song từ Hán đến Đường, thiên tử dùng lễ đãi Tể tướng, là cho phép ngồi bàn, nhưng [Tống Thái Tổ](/wiki/T%E1%BB%91ng_Th%C3%A1i_T%E1%BB%95) phế bỏ phép này, Tể tướng đứng thẳng đáp, này có thể coi là cố ý kiềm chế địa vị vậy. Đến niên hiệu Nguyên Phong (1078 - 1085) thời [Tống Thần Tông](/wiki/T%E1%BB%91ng_Th%E1%BA%A7n_T%C3%B4ng), lại cải cách chế độ, cho 2 người đảm nhận công việc của Tể tướng, với chức danh của quan đứng đầu là **Thượng thư tả bộc xạ kiêm môn hạ thị lang** (尚书左仆射兼门下侍郎), phó là **Thượng thư hữu bộc xạ kiêm trung thư thị lang** (尚书右仆射兼中書侍郎); lập ra thêm **Môn hạ Thị lang** (门下侍郎), **Trung thư Thị lang** (中书侍郎) , **Thượng thư Tả thừa** (尚书左丞) cùng **Thượng thư Hữu thừa** (尚书右丞) làm phó tướng, giúp đỡ Lưỡng tướng.
Đến niên hiệu Chính Hòa (1111 - 1118) thời
[Tống Huy Tông](/wiki/T%E1%BB%91ng_Huy_T%C3%B4ng), đổi Tả bộc xạ thành **Thái tể kiêm Môn hạ thị lang** (太宰兼门下侍郎), Hữu bộc xạ thành **Thiếu tể kiêm Trung thư thị lang** (少宰兼中书侍郎). Niên hiệu Tĩnh Khang (1126-1127) thời [Tống Khâm Tông](/wiki/T%E1%BB%91ng_Kh%C3%A2m_T%C3%B4ng), lại đổi trở lại thành *Thượng thư tả bộc xạ kiêm môn hạ thị lang* và *Thượng thư hữu bộc xạ kiêm trung thư thị lang* như cũ. Đến niên hiệu Kiến Viêm (1127-1130) thời [Tống Cao Tông](/wiki/T%E1%BB%91ng_Cao_T%C3%B4ng), lại đổi tên gọi chức quan của Tể tướng thành **Thượng thư bộc xạ Đồng trung thư môn hạ bình chương sự** (尚书仆射同中书门下平章事), phó tể tướng thành **Tham tri chính sự**. Niên hiệu Càn Đạo (1165-1173) thời [Tống Hiếu Tông](/wiki/T%E1%BB%91ng_Hi%E1%BA%BFu_T%C3%B4ng), đổi thành Tả, Hữu Thừa tướng cho gọn gẽ. [Nhà Nguyên](/wiki/Nh%C3%A0_Nguy%C3%AAn) có *Trung thư tỉnh* là cơ quan hành chính cao nhất, chức quan đứng đầu **Trung thư lệnh** thường do [Hoàng thái tử](/wiki/Ho%C3%A0ng_th%C3%A1i_t%E1%BB%AD) đảm nhận, dưới có Tả Hữu thừa tướng, sau lại có **Bình chương chính sự** (平章政事); chức phó có **Tả hữu thừa** (左右丞) cùng **Tham tri chính sự**.
### Minh Thanh[
[sửa](/w/index.php?title=T%E1%BB%83_t%C6%B0%E1%BB%9Bng&veaction=edit§ion=5) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=T%E1%BB%83_t%C6%B0%E1%BB%9Bng&action=edit§ion=5)]
Thời kỳ đầu
[nhà Minh](/wiki/Nh%C3%A0_Minh) cũng đặt [Trung thư tỉnh](/w/index.php?title=Trung_th%C6%B0_t%E1%BB%89nh&action=edit&redlink=1) với Tả Hữu Thừa tướng đứng đầu. Năm Hồng Vũ thứ 13 ( [1380](/wiki/1380)), [Minh Thái Tổ](/wiki/Minh_Th%C3%A1i_T%E1%BB%95) bãi bỏ Trung thư tỉnh, phế chức vụ Thừa tướng, mọi công việc triều chính do Hoàng đế tự quyết. Chế độ Tể tướng bị bãi bỏ từ đây. Sau, Hoàng đế do nhiều công việc nên đặt ra chức vụ [Nội các đại học sĩ](/w/index.php?title=N%E1%BB%99i_c%C3%A1c_%C4%91%E1%BA%A1i_h%E1%BB%8Dc_s%C4%A9&action=edit&redlink=1) (内阁大学士) hàm Chính ngũ phẩm, đảm nhận công việc văn thư. Sau do chức vụ này trở nên quan trọng, thành ra * có thể coi như là đảm nhận công việc của Tể tướng, xưng là Đại học sĩ* **Phụ thần**(辅臣), làm việc tại **Thủ phụ**(首辅). [Nhà Thanh](/wiki/Nh%C3%A0_Thanh) noi theo chế độ nhà Minh, sau [Ung Chính Đế](/wiki/Ung_Ch%C3%ADnh_%C4%90%E1%BA%BF) thiết lập [Quân cơ xứ](/w/index.php?title=Qu%C3%A2n_c%C6%A1_x%E1%BB%A9&action=edit&redlink=1) (军机处), [Nội các](/wiki/N%E1%BB%99i_c%C3%A1c) (内阁); chức vụ **Quân cơ đại thần** (军机大臣) đảm nhận công việc của Tể tướng. Cuối cùng, mô phỏng theo chế độ của [Nhật Bản](/wiki/Nh%E1%BA%ADt_B%E1%BA%A3n) đổi thành **Tổng lý đại thần** (总理大臣).
### Tên gọi qua các triều đại[
[sửa](/w/index.php?title=T%E1%BB%83_t%C6%B0%E1%BB%9Bng&veaction=edit§ion=6) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=T%E1%BB%83_t%C6%B0%E1%BB%9Bng&action=edit§ion=6)]
Chức vụ tể tướng trong các triều đại phong kiến tại Trung Quốc không thống nhất về tên gọi. Bảng dưới đây liệt kê tên gọi qua các thời kỳ.
|Triều đại||Chức vụ||Nội dung||Ghi chú|
|
|[Tần](/wiki/Nh%C3%A0_T%E1%BA%A7n), [Tây Hán](/wiki/Nh%C3%A0_H%C3%A1n)
Thái úy
[Ngự sử đại phu](/w/index.php?title=Ng%E1%BB%B1_s%E1%BB%AD_%C4%91%E1%BA%A1i_phu&action=edit&redlink=1)
Đại tư mã - tổng quản quân sự
Đại tư không - quan giám sát
[Đông Hán](/wiki/Nh%C3%A0_H%C3%A1n) [Tư đồ](/wiki/T%C6%B0_%C4%91%E1%BB%93) [Thái úy](/wiki/Th%C3%A1i_u%C3%BD) [Tư không](/w/index.php?title=T%C6%B0_kh%C3%B4ng&action=edit&redlink=1)
Thực quyền ở các thượng thư, thành ra chỉ là chức vụ danh dự
[Ngụy](/wiki/T%C3%A0o_Ng%E1%BB%A5y), [Tấn](/wiki/Nh%C3%A0_T%E1%BA%A5n) [Lục thượng thư sự](/w/index.php?title=L%E1%BB%A5c_th%C6%B0%E1%BB%A3ng_th%C6%B0_s%E1%BB%B1&action=edit&redlink=1) [Thượng thư](/wiki/Th%C6%B0%E1%BB%A3ng_th%C6%B0)là chức vụ tối cao [Thượng thư lệnh](/w/index.php?title=Th%C6%B0%E1%BB%A3ng_th%C6%B0_l%E1%BB%87nh&action=edit&redlink=1) [Môn hạ thị trung](/w/index.php?title=M%C3%B4n_h%E1%BA%A1_th%E1%BB%8B_trung&action=edit&redlink=1) [Trung thư lệnh](/w/index.php?title=Trung_th%C6%B0_l%E1%BB%87nh&action=edit&redlink=1)
Cận kề hoàng đế
thư ký trưởng của hoàng đế
[Đường](/wiki/Nh%C3%A0_%C4%90%C6%B0%E1%BB%9Dng) [Thị trung](/w/index.php?title=Th%E1%BB%8B_trung&action=edit&redlink=1)
Trung thư lệnh
Quan đứng đầu Môn hạ tỉnh
Quan đứng đầu Trung thư tỉnh
[Thượng thư bộc xạ](/w/index.php?title=Th%C6%B0%E1%BB%A3ng_th%C6%B0_b%E1%BB%99c_x%E1%BA%A1&action=edit&redlink=1)
Thị trung
Trung thư lệnh
[Đồng trung thư môn hạ bình chương sự](/w/index.php?title=%C4%90%E1%BB%93ng_trung_th%C6%B0_m%C3%B4n_h%E1%BA%A1_b%C3%ACnh_ch%C6%B0%C6%A1ng_s%E1%BB%B1&action=edit&redlink=1) [Đường Túc Tông](/wiki/%C4%90%C6%B0%E1%BB%9Dng_T%C3%BAc_T%C3%B4ng)trở đi [Đồng bình chương sự](/w/index.php?title=%C4%90%E1%BB%93ng_b%C3%ACnh_ch%C6%B0%C6%A1ng_s%E1%BB%B1&action=edit&redlink=1) [Môn hạ thị lang kiêm tả bộc xạ](/w/index.php?title=M%C3%B4n_h%E1%BA%A1_th%E1%BB%8B_lang_ki%C3%AAm_t%E1%BA%A3_b%E1%BB%99c_x%E1%BA%A1&action=edit&redlink=1) [Trung thư thị lang kiêm hữu bộc xạ](/w/index.php?title=Trung_th%C6%B0_th%E1%BB%8B_lang_ki%C3%AAm_h%E1%BB%AFu_b%E1%BB%99c_x%E1%BA%A1&action=edit&redlink=1) [Nội các đại học sĩ](/w/index.php?title=N%E1%BB%99i_c%C3%A1c_%C4%91%E1%BA%A1i_h%E1%BB%8Dc_s%C4%A9&action=edit&redlink=1) [Quân cơ đại thần](/w/index.php?title=Qu%C3%A2n_c%C6%A1_%C4%91%E1%BA%A1i_th%E1%BA%A7n&action=edit&redlink=1) [Nội các tổng lý đại thần](/w/index.php?title=N%E1%BB%99i_c%C3%A1c_t%E1%BB%95ng_l%C3%BD_%C4%91%E1%BA%A1i_th%E1%BA%A7n&action=edit&redlink=1)
### Các tể tướng nổi tiếng[
[sửa](/w/index.php?title=T%E1%BB%83_t%C6%B0%E1%BB%9Bng&veaction=edit§ion=7) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=T%E1%BB%83_t%C6%B0%E1%BB%9Bng&action=edit§ion=7)] [Quản Trọng](/wiki/Qu%E1%BA%A3n_Tr%E1%BB%8Dng) [Ngụy Nhiễm](/wiki/Ng%E1%BB%A5y_Nhi%E1%BB%85m) [Ngũ Tử Tư](/wiki/Ng%C5%A9_T%E1%BB%AD_T%C6%B0)(tướng quốc) [Thương Ưởng](/wiki/Th%C6%B0%C6%A1ng_%C6%AF%E1%BB%9Fng) [Lã Bất Vi](/wiki/L%C3%A3_B%E1%BA%A5t_Vi) [Lý Tư](/wiki/L%C3%BD_T%C6%B0) [Tiêu Hà](/wiki/Ti%C3%AAu_H%C3%A0): thời Hán sơ [Chu Bột](/wiki/Chu_B%E1%BB%99t): thừa tướng [Hán Văn Đế](/wiki/H%C3%A1n_V%C4%83n_%C4%90%E1%BA%BF) [Hoắc Quang](/wiki/Ho%E1%BA%AFc_Quang) [Tào Tháo](/wiki/T%C3%A0o_Th%C3%A1o) [Gia Cát Lượng](/wiki/Gia_C%C3%A1t_L%C6%B0%E1%BB%A3ng) [Lục Tốn](/wiki/L%E1%BB%A5c_T%E1%BB%91n) [Vương Mãnh](/wiki/V%C6%B0%C6%A1ng_M%C3%A3nh) [Phòng Huyền Linh](/wiki/Ph%C3%B2ng_Huy%E1%BB%81n_Linh) [Diêu Sùng](/wiki/Di%C3%AAu_S%C3%B9ng) [Trương Cửu Linh](/w/index.php?title=Tr%C6%B0%C6%A1ng_C%E1%BB%ADu_Linh&action=edit&redlink=1) [Lý Đức Dụ](/w/index.php?title=L%C3%BD_%C4%90%E1%BB%A9c_D%E1%BB%A5&action=edit&redlink=1) [Địch Nhân Kiệt](/wiki/%C4%90%E1%BB%8Bch_Nh%C3%A2n_Ki%E1%BB%87t) [Tư Mã Quang](/wiki/T%C6%B0_M%C3%A3_Quang) [Vương An Thạch](/wiki/V%C6%B0%C6%A1ng_An_Th%E1%BA%A1ch) [Trương Bang Xương](/w/index.php?title=Tr%C6%B0%C6%A1ng_Bang_X%C6%B0%C6%A1ng&action=edit&redlink=1) [Tần Cối](/wiki/T%E1%BA%A7n_C%E1%BB%91i) [Văn Thiên Tường](/wiki/V%C4%83n_Thi%C3%AAn_T%C6%B0%E1%BB%9Dng) [Lục Tú Phu](/wiki/L%E1%BB%A5c_T%C3%BA_Phu) [Hồ Duy Dung](/wiki/H%E1%BB%93_Duy_Dung) [Cao Củng](/w/index.php?title=Cao_C%E1%BB%A7ng&action=edit&redlink=1) [Trương Cư Chính](/wiki/Tr%C6%B0%C6%A1ng_C%C6%B0_Ch%C3%ADnh) [Trương Đình Ngọc](/wiki/Tr%C6%B0%C6%A1ng_%C4%90%C3%ACnh_Ng%E1%BB%8Dc) [Lý Quang Địa](/w/index.php?title=L%C3%BD_Quang_%C4%90%E1%BB%8Ba&action=edit&redlink=1) [Tằng Quốc Phan](/w/index.php?title=T%E1%BA%B1ng_Qu%E1%BB%91c_Phan&action=edit&redlink=1) [Lý Hồng Chương](/wiki/L%C3%BD_H%E1%BB%93ng_Ch%C6%B0%C6%A1ng)
## Tại Việt Nam[
[sửa](/w/index.php?title=T%E1%BB%83_t%C6%B0%E1%BB%9Bng&veaction=edit§ion=8) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=T%E1%BB%83_t%C6%B0%E1%BB%9Bng&action=edit§ion=8)]
Qua các thời kỳ, chức vụ Tể tướng thay đổi:
[Thời Triệu](/wiki/Nh%C3%A0_Tri%E1%BB%87u), **Thái phó**là chức quan duy nhất trong gần 100 năm trừ [Triệu Vũ Vương](/wiki/Tri%E1%BB%87u_V%C5%A9_V%C6%B0%C6%A1ng)(207 TCN) đến [Triệu Minh Vương](/wiki/Tri%E1%BB%87u_Minh_V%C6%B0%C6%A1ng)(124 TCN). Đến [Triệu Ai Vương](/wiki/Tri%E1%BB%87u_Ai_V%C6%B0%C6%A1ng)đổi thành **Thừa tướng**. [[5]](#cite_note-5) [Nhà Lý](/wiki/Nh%C3%A0_L%C3%BD), bắt đầu mô phỏng [nhà Tống](/wiki/Nh%C3%A0_T%E1%BB%91ng), gọi Tể tướng là [Thái úy](/wiki/Th%C3%A1i_%C3%BAy), đa phần thêm gọi là **Phụ chính Thái úy**. [Thời Trần](/wiki/Nh%C3%A0_Tr%E1%BA%A7n), chức này chủ yếu được chọn từ những người trong dòng họ, gia phong thêm tước **Quốc công**. [Thời Lê](/wiki/Nh%C3%A0_H%E1%BA%ADu_L%C3%AA), dưới triều [Lê Tương Dực](/wiki/L%C3%AA_T%C6%B0%C6%A1ng_D%E1%BB%B1c), đặt gọi là **bình chương phụ quốc**. [Thời Nguyễn](/wiki/Nh%C3%A0_Nguy%E1%BB%85n), chức này bị bãi bỏ vì sợ lạm quyền.
Chức vụ này được coi là tương đương với
** ngày nay. thủ tướng**
### Một số tể tướng nổi tiếng:[
[sửa](/w/index.php?title=T%E1%BB%83_t%C6%B0%E1%BB%9Bng&veaction=edit§ion=9) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=T%E1%BB%83_t%C6%B0%E1%BB%9Bng&action=edit§ion=9)]
|STT||Tên||Sinh mất||Chức vụ||Gia phong||Ghi chú|
|
|Nhà Triệu |
|**Nhà Tiền Lý** [Triệu Túc](/wiki/Tri%E1%BB%87u_T%C3%BAc) [Lý Phục Man](/wiki/L%C3%BD_Ph%E1%BB%A5c_Man) **Nhà Đinh** [Nguyễn Bặc](/wiki/Nguy%E1%BB%85n_B%E1%BA%B7c) **Nhà Tiền Lê** [Phạm Cự Lượng](/wiki/Ph%E1%BA%A1m_C%E1%BB%B1_L%E1%BA%A1ng) [Từ Mục](/w/index.php?title=T%E1%BB%AB_M%E1%BB%A5c&action=edit&redlink=1) **Nhà Lý** [Lý Thường Kiệt](/wiki/L%C3%BD_Th%C6%B0%E1%BB%9Dng_Ki%E1%BB%87t) [Lý Đạo Thành](/wiki/L%C3%BD_%C4%90%E1%BA%A1o_Th%C3%A0nh) [Tô Hiến Thành](/wiki/T%C3%B4_Hi%E1%BA%BFn_Th%C3%A0nh)
Bình Chương Quốc Quân Trọng Sự
[Đỗ Kính Tu](/wiki/%C4%90%E1%BB%97_K%C3%ADnh_Tu) [Đỗ Anh Vũ](/wiki/%C4%90%E1%BB%97_Anh_V%C5%A9) [Đỗ An Di](/wiki/%C4%90%E1%BB%97_An_Di) [Lưu Khánh Đàm](/wiki/L%C6%B0u_Kh%C3%A1nh_%C4%90%C3%A0m) [Đàm Dĩ Mông](/wiki/%C4%90%C3%A0m_D%C4%A9_M%C3%B4ng) [Trần Tự Khánh](/wiki/Tr%E1%BA%A7n_T%E1%BB%B1_Kh%C3%A1nh) [Trần Thủ Độ](/wiki/Tr%E1%BA%A7n_Th%E1%BB%A7_%C4%90%E1%BB%99) **Nhà Trần** [Trần Nhật Hiệu](/wiki/Tr%E1%BA%A7n_Nh%E1%BA%ADt_Hi%E1%BB%87u) [Trần Liễu](/wiki/Tr%E1%BA%A7n_Li%E1%BB%85u) [Trần Quang Khải](/wiki/Tr%E1%BA%A7n_Quang_Kh%E1%BA%A3i)
Chiêu Minh Đại Vương
[Trần Quang Triều](/wiki/Tr%E1%BA%A7n_Quang_Tri%E1%BB%81u) [Trần Khắc Chung](/wiki/Tr%E1%BA%A7n_Kh%E1%BA%AFc_Chung) [Mạc Đĩnh Chi](/wiki/M%E1%BA%A1c_%C4%90%C4%A9nh_Chi) [Lê Quát](/wiki/L%C3%AA_Qu%C3%A1t) [Ngô Miễn](/wiki/Ng%C3%B4_Mi%E1%BB%85n)
Đồng bình chương quốc quân trọng sự
[Nguyễn Trung Ngạn](/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Trung_Ng%E1%BA%A1n) [Trần Nguyên Đán](/wiki/Tr%E1%BA%A7n_Nguy%C3%AAn_%C4%90%C3%A1n) [Hồ Quý ly](/wiki/H%E1%BB%93_Qu%C3%BD_Ly) **Nhà Hồ** [Hồ Nguyên Trừng](/wiki/H%E1%BB%93_Nguy%C3%AAn_Tr%E1%BB%ABng) **Nhà Lê Sơ** [Nguyễn Xí](/wiki/Nguy%E1%BB%85n_X%C3%AD)
Thiếu bảo Tri quân dân sự,
Khai Phủ Nghi Đồng Tam ty,Nhập Nội Kiểm hiệu,
Bình Chương Quốc Quân Trọng Sự.
Sái Quận Công, Á Quận hầu.
[Lê Thận](/wiki/L%C3%AA_Th%E1%BA%ADn)
Đại Tư Đồ, Bình Chương Quốc Quân Trọng Sự,
Huyện Thượng hầu
[Lê Sát](/wiki/L%C3%AA_S%C3%A1t)
Tư khấu Bình Chương Quốc quân Trọng Sự
Huyện Thượng Hầu
[Lê Thụ](/wiki/L%C3%AA_Th%E1%BB%A5) [Trần Nguyễn Hãn](/wiki/Tr%E1%BA%A7n_Nguy%C3%AAn_H%C3%A3n) [Nguyễn Trãi](/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Tr%C3%A3i)
Tế Văn Hầu
[Trịnh Khả](/wiki/Tr%E1%BB%8Bnh_Kh%E1%BA%A3)
Bình Chương Quốc Quân Trọng Sự,
Thượng Trụ Quốc.
Hiển Khánh Vương.
[Trịnh Trọng Ngạn](/w/index.php?title=Tr%E1%BB%8Bnh_Tr%E1%BB%8Dng_Ng%E1%BA%A1n&action=edit&redlink=1) [Trịnh Thúc Thông](/w/index.php?title=Tr%E1%BB%8Bnh_Th%C3%BAc_Th%C3%B4ng&action=edit&redlink=1) [Trịnh Thúc Tùng](/w/index.php?title=Tr%E1%BB%8Bnh_Th%C3%BAc_T%C3%B9ng&action=edit&redlink=1) [Trịnh Đại Hưng](/w/index.php?title=Tr%E1%BB%8Bnh_%C4%90%E1%BA%A1i_H%C6%B0ng&action=edit&redlink=1) [Đào Công Soạn](/wiki/%C4%90%C3%A0o_C%C3%B4ng_So%E1%BA%A1n) [Thân Nhân Trung](/wiki/Th%C3%A2n_Nh%C3%A2n_Trung) [Mạc Đăng Dung](/wiki/M%E1%BA%A1c_Th%C3%A1i_T%E1%BB%95) **Nhà Mạc** [Mạc Kính Điển](/wiki/M%E1%BA%A1c_K%C3%ADnh_%C4%90i%E1%BB%83n) [Mạc Đôn Nhượng](/wiki/M%E1%BA%A1c_%C4%90%C3%B4n_Nh%C6%B0%E1%BB%A3ng) **Nhà Lê Trung Hưng** [Nguyễn Kim](/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Kim) [Đặng Huấn](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7ng_Hu%E1%BA%A5n) [Nguyễn Mậu Tuyên](/wiki/Nguy%E1%BB%85n_M%E1%BA%ADu_Tuy%C3%AAn) [Nguyễn Văn Giai](/wiki/Nguy%E1%BB%85n_V%C4%83n_Giai) [Lưu Đình Chất](/wiki/L%C6%B0u_%C4%90%C3%ACnh_Ch%E1%BA%A5t) [Nguyễn Danh Thế](/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Danh_Th%E1%BA%BF) [Nguyễn Nghi](/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Nghi) [Đặng Thế Khoa](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7ng_Th%E1%BA%BF_Khoa) [Hoàng Đình Ái](/wiki/Ho%C3%A0ng_%C4%90%C3%ACnh_%C3%81i) [Vũ Duy Chí](/wiki/V%C5%A9_Duy_Ch%C3%AD) [Trần Đăng Tuyển](/wiki/Tr%E1%BA%A7n_%C4%90%C4%83ng_Tuy%E1%BB%83n) [Đồng Tồn Trạch](/wiki/%C4%90%E1%BB%93ng_T%E1%BB%93n_Tr%E1%BA%A1ch) [Nguyễn Mậu Tài](/wiki/Nguy%E1%BB%85n_M%E1%BA%ADu_T%C3%A0i) [Nguyễn Đăng Đạo](/wiki/Nguy%E1%BB%85n_%C4%90%C4%83ng_%C4%90%E1%BA%A1o) [Hà Tông Huân](/wiki/H%C3%A0_T%C3%B4ng_Hu%C3%A2n) [Hồ Sĩ Dương](/wiki/H%E1%BB%93_S%C4%A9_D%C6%B0%C6%A1ng) [Nguyễn Quán Nho](/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Qu%C3%A1n_Nho) [Nguyễn Viết Thứ](/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Vi%E1%BA%BFt_Th%E1%BB%A9) [Lê Hy](/wiki/L%C3%AA_Hy) [Nguyễn Quang Thuận](/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Quang_Thu%E1%BA%ADn) [Nguyễn Hiệu](/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Hi%E1%BB%87u) [Nguyễn Công Cơ](/wiki/Nguy%E1%BB%85n_C%C3%B4ng_C%C6%A1) [Ngô Đình Chất](/wiki/Ng%C3%B4_%C4%90%C3%ACnh_Ch%E1%BA%A5t) [Nguyễn Khiêm Ích](/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Khi%C3%AAm_%C3%8Dch) [Nguyễn Công Hãng](/wiki/Nguy%E1%BB%85n_C%C3%B4ng_H%C3%A3ng) [Nguyễn Công Thái](/wiki/Nguy%E1%BB%85n_C%C3%B4ng_Th%C3%A1i) [Lê Hữu Kiều](/wiki/L%C3%AA_H%E1%BB%AFu_Ki%E1%BB%81u_(nh%C3%A0_H%E1%BA%ADu_L%C3%AA)) [Nguyễn Đức Vĩ](/wiki/Nguy%E1%BB%85n_%C4%90%E1%BB%A9c_V%C4%A9) [Trịnh Tuệ](/wiki/Tr%E1%BB%8Bnh_Tu%E1%BB%87) [Nguyễn Nghiễm](/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Nghi%E1%BB%85m) [Nguyễn Hoàn](/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Ho%C3%A0n) [Vũ Miên](/wiki/V%C5%A9_Mi%C3%AAn) [Phan Huy Cẩn](/wiki/Phan_Huy_C%E1%BA%A9n) [Hồ Sĩ Đống](/wiki/H%E1%BB%93_S%C4%A9_%C4%90%E1%BB%91ng) [Trần Văn Kỷ](/wiki/Tr%E1%BA%A7n_V%C4%83n_K%E1%BB%B7) [Hoàng Đình Bảo](/wiki/Ho%C3%A0ng_%C4%90%C3%ACnh_B%E1%BA%A3o) **Nhà Tây Sơn** [Bùi Đắc Tuyên](/wiki/B%C3%B9i_%C4%90%E1%BA%AFc_Tuy%C3%AAn) [Trần Văn Kỷ](/wiki/Tr%E1%BA%A7n_V%C4%83n_K%E1%BB%B7) **Nhà Nguyễn** [Bùi Văn Dị](/wiki/B%C3%B9i_V%C4%83n_D%E1%BB%8B) [Nguyễn Hữu Bài](/wiki/Nguy%E1%BB%85n_H%E1%BB%AFu_B%C3%A0i) [Phạm Quỳnh](/wiki/Ph%E1%BA%A1m_Qu%E1%BB%B3nh) [Ngô Đình Diệm](/wiki/Ng%C3%B4_%C4%90%C3%ACnh_Di%E1%BB%87m)
## Tham khảo[
[sửa](/w/index.php?title=T%E1%BB%83_t%C6%B0%E1%BB%9Bng&veaction=edit§ion=10) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=T%E1%BB%83_t%C6%B0%E1%BB%9Bng&action=edit§ion=10)]
- Chu Thiệu Hầu (
[2003](/wiki/2003)), *Tổng tập lược truyện các Tể tướng trong lịch sử Trung Quốc*, tập 1-2, Nhà xuất bản Văn hóa thông tin

P3P: CP="This is not a P3P policy! See https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:CentralAutoLogin/P3P for more info."

X-Cache-Status: miss

Set-Cookie: GeoIP=US:VA:Ashburn:39.09:-77.65:v4; Path=/; secure; Domain=.wikipedia.org

X-Cache: cp1068 miss, cp1052 miss

Via: 1.1 varnish (Varnish/5.1), 1.1 varnish (Varnish/5.1)

Accept-Ranges: bytes

X-UA-Compatible: IE=Edge

Cache-Control: private, s-maxage=0, max-age=0, must-revalidate

Vary: Accept-Encoding,Cookie,Authorization

Content-Language: vi

Link: </static/images/project-logos/viwiki.png>;rel=preload;as=image;media=not all and (min-resolution: 1.5dppx),</static/images/project-logos/viwiki-1.5x.png>;rel=preload;as=image;media=(min-resolution: 1.5dppx) and (max-resolution: 1.999999dppx),</static/images/project-logos/viwiki-2x.png>;rel=preload;as=image;media=(min-resolution: 2dppx)


text:
Ở cả hai lần bị cấm nhập cảnh vào Việt Nam (11/2005 và 4/2009), tôi đều không nhận được lời giải thích thỏa đáng nào từ chính quyền Việt Nam. Nhưng tôi nghe được phong thanh đâu đó: người ta cho là tôi “chống Cộng”. Mà không phải từ phía chính quyền, một số bạn đọc ở hải ngoại, ngay cả những người có vẻ có cảm tình với tôi cũng thường nói: Tôi “chống Cộng”. Riêng tôi, xin nói một cách thành thực: Tôi không hề chống Cộng.
Viết thế, tôi biết nhiều bạn đọc sẽ ngạc nhiên. Tuy nhiên, trước khi đánh giá (hay chụp mũ), xin đọc tiếp phần giải thích phía dưới.
Tôi nói tôi không chống Cộng vì hai lý do chính:
Thứ nhất, tôi không thích chữ “chống”. “Chống”, trong tiếng Việt, khác với các từ hoặc từ tố được xem là tương đương trong tiếng Anh như “fight”, “against”, “counter-” hay “anti-”, thường gợi lên hai ấn tượng chính: một, gắn liền với tổ chức, và hai, có tính chất bạo động. Tôi không thích cả hai. Với bạo động, tôi tuyệt đối không thích. Với tổ chức, tôi trân trọng và nghĩ nó cần thiết, hơn nữa, một nhu cầu tất yếu trong đời sống xã hội, nhưng tôi lại không thích nằm trong bất cứ một tổ chức nào; thậm chí, tôi cũng chưa từng đi biểu tình hay ký tên vào bất cứ một kiến nghị chung nào (1), dù, trên nguyên tắc, có thể tôi đồng tình và ủng hộ những việc làm ấy. Tôi không làm những việc ấy chỉ vì một lý do đơn giản: Tôi không thích ở trong “đội ngũ”, dù lâu dài hay tạm thời, chính thức hay không chính thức. Vậy thôi. Khác với Chế Lan Viên, tác giả của câu thơ “Khi đứng riêng tây, ta thấy mình xấu hổ”, tôi chỉ thích đứng một mình. Khi phê phán bất cứ điều gì, tôi chỉ đứng từ góc độ một người trí thức; mà trí thức, tự bản chất, nói theo Edward W. Said, là kẻ lưu vong, nghĩa là, nói cách khác, một mình. Viết, tôi chỉ nhân danh chính mình và những gì mình tin là đúng. “Lực lượng” của tôi chỉ có sách vở và kinh nghiệm, kiến thức và lý trí, lương tâm và lương thức. Còn phương tiện, trước, với cây bút; sau, với bàn phím: Ở cả hai nơi, tôi chỉ có chữ. Hết.
Thứ hai, quan trọng hơn, ở thời điểm bây giờ, theo tôi, nói chống Cộng là nói chống cái không có, hay đúng hơn, cái không còn hiện hữu nữa.
Lý do thứ hai này cần được giải thích nhiều hơn:
Cái gọi là “chống Cộng” bao gồm hai nội dung chính: một, chống lại chủ thuyết Cộng sản (chủ yếu là chủ nghĩa Marx và chủ nghĩa Lenin); và hai, chống lại chế độ Cộng sản. Với cả hai nội dung ấy, trước năm 1975, nói chống Cộng: Được; trước năm 1990, nói chống Cộng: Được. Nhưng sau năm 1991, nói chống Cộng là nói một điều thừa thãi, thậm chí, vô duyên. Và có hại.
Trong việc chống Cộng, trước năm 1991, hai khía cạnh chống chủ thuyết (hoặc ý thức hệ) và chống chế độ (hoặc một guồng máy) là một. Chế độ, vốn cụ thể, gắn liền với hệ thống chính trị, tức là hệ thống quyền lực, là mục tiêu chống đối trước mắt. Nhưng sức mạnh của chế độ Cộng sản không phải chỉ ở đảng viên, cán bộ, quân đội, công an, súng đạn và các nhà tù. Sức mạnh của chế độ Cộng sản còn ở các lý tưởng tự do, bình đẳng cũng như cái thiên đường Cộng sản chủ nghĩa vốn có sức mê hoặc to lớn đối với mọi người, đặc biệt với giới trí thức vốn khao khát những điều cao cả, có tầm nhân loại. Hơn nữa, nó còn nằm ở các ảo tưởng về tính khoa học của chủ nghĩa Cộng sản hay ở cái gọi là tính tất yếu trong quy luật phát triển của lịch sử. Bởi vậy, người ta không thể chống lại chế độ Cộng sản chỉ bằng các phương tiện vật chất. Người ta phải chống lại chế độ Cộng sản ngay cả trong phạm trù tư tưởng, trong lãnh vực nhận thức, nghĩa là bằng các phương tiện tuyên truyền và giáo dục, nhắm thẳng vào những tên tuổi như Marx, Engels, Lenin và Stalin, những người đã chết; hơn nữa, bằng một bảng giá trị khác, cao hơn, hiện hữu ngay trong đời sống xã hội để mọi người có thể nhìn thấy hoặc cảm nhận được, nghĩa là bằng một nỗ lực không ngừng tự do hoá, dân chủ hoá và nhân quyền hoá, như những điều chủ nghĩa tư bản, ở các quốc gia phát triển nhất, từng làm trong suốt thế kỷ 20.
Tuy nhiên, kể từ năm 1991, với sự tan rã của hệ thống xã hội chủ nghĩa ở Liên Xô và Đông Âu, Cộng sản, với tư cách một chế độ, hoàn toàn sụp đổ; và cùng với nó, chủ nghĩa Cộng sản, với tư cách một ý thức hệ chính trị, cũng bị phá sản theo. Trật tự này, thật ra, theo một số học giả, cũng có thể đảo ngược hẳn lại: Vì sự phá sản của ý thức hệ Cộng sản, chế độ Cộng sản, với tư cách một bộ máy chính quyền, đã sụp đổ. Nhưng dù mối quan hệ giữa nguyên nhân và kết quả có thể thay đổi, thực chất của vấn đề vẫn là một: phá sản và sụp đổ.
Về phương diện lý thuyết, hầu như ai cũng thấy chủ nghĩa Cộng sản sai. Những người thiên tả, ít nhiều lưu luyến với chủ nghĩa Cộng sản, cố vớt vát khi cho cái sai ấy không xuất phát từ Karl Marx mà từ Lenin, đặc biệt từ Stalin và Mao Trạch Đông; nghĩa là, nó không sai hẳn, nhưng một, nó không được cập nhật để theo kịp những thay đổi và tiến bộ của chủ nghĩa tư bản; và hai, nó chỉ sai trong cách ứng dụng và vận dụng lý thuyết Marx vào thực tế. Tuy nhiên, nói theo Richard Pipes, trong cuốn Communism, a History (2), chủ nghĩa Cộng sản, ngay trong tư tưởng của Karl Marx, không phải là một ý tưởng hay nhưng bị thực hiện sai mà, tự bản chất, nó là một ý tưởng dở; hay nói theo Kolakowski, do Pipes trích dẫn, chủ nghĩa Marx – nền tảng lý thuyết của chủ nghĩa Cộng sản – là một huyễn tưởng lớn nhất của thế kỷ 20 (3).
Trong vô số những cái sai của chủ nghĩa Marx-Lenin, cái sai này là đáng kể nhất: Họ cho chế độ tư hữu là cội rễ của bất bình đẳng và tin là họ có thể xóa bỏ chế độ tư hữu ấy để xây dựng một xã hội thực sự bình đẳng, không ai bóc lột ai và cũng không ai thống trị ai. Trên thực tế, khi công hữu hóa mọi tài sản và mọi phương tiện sản xuất, thứ nhất, họ triệt tiêu hầu như mọi động cơ lao động và sản xuất của người dân; thứ hai, họ tạo nên một giai cấp đặc quyền và đặc lợi để nắm toàn bộ việc lãnh đạo và quản lý các tài sản và công cụ sản xuất đã được công hữu hóa ấy. Những người ấy, một mặt, kém khả năng quản lý nên dẫn đến hết thất bại này sang thất bại khác; mặt khác, quan trọng hơn, trở thành một thành phần thống trị vừa ngu dốt vừa độc đoán, vừa tham nhũng vừa tàn bạo. Tất cả các yếu tố ấy không những dẫn đến những sự thất bại nặng nề về phương diện kinh tế mà còn phá hủy toàn bộ nền tảng lý tưởng của chủ nghĩa Cộng sản vốn nhắm đến tự do, bình đẳng và hạnh phúc.
Một cái sai khác của chủ nghĩa Marx-Lenin là họ đơn giản hóa lịch sử nhân loại vào lịch sử đấu tranh giai cấp. Sự phát triển của lịch sử, thật ra, còn tùy thuộc, thậm chí, tùy thuộc chủ yếu vào sự hợp tác của con người trong việc khám phá các quy luật của tự nhiên, từ đó, đẩy mạnh các khám phá về kỹ thuật để nâng cao mức sống và chất lượng cuộc sống của mọi người. Chủ nghĩa tư bản, trong thế kỷ 20, đã chứng minh điều đó: Giới chủ nhân biết san sẻ trách nhiệm và quyền lợi với giới công nhân, nhờ đó, so với thế kỷ 19, công nhân càng ngày càng được hưởng lương cao và càng ngày càng được hưởng chế độ lao động hợp lý hơn. Hơn nữa, chính quyền cũng can thiệp để bảo vệ quyền lợi của công nhân và, qua chính sách thuế khóa, bảo đảm sự công bằng trong xã hội. Nhiều quốc gia mang tiếng là tư bản nhưng về các chính sách lao động và an sinh xã hội lại không khác gì với cái lý tưởng xã hội chủ nghĩa mà Marx mơ ước. Chưa hết. Yếu tố then chốt trong sản xuất không phải chỉ là công cụ sản xuất mà còn có cả tri thức. Mà tri thức thì không ai độc quyền được.
Một người tị nạn, như người Việt Nam sau năm 1975, chẳng hạn, khi sang nước ngoài, với hai bàn tay trắng, không thể sở hữu các công cụ sản xuất để làm chủ nhân bất cứ thứ gì được. Nhưng bù lại, chỉ cần chịu khó học hành, sau một thời gian nhất định, người đó có thể sở hữu một vốn tri thức khá cao đủ để bước vào thế giới trung lưu, thậm chí trung lưu cao, dễ dàng. Chính trong lãnh vực tri thức, vốn gắn liền với giáo dục, xã hội tư bản đã tạo nên sự bình đẳng thực sự và tối đa: Nếu mọi người không được và không thể bình đẳng khi ra đời (vốn gắn liền với gia đình, thành phần xã hội, chủng tộc và những đặc điểm về trí tuệ riêng – những điều không ai có thể lựa chọn được), họ lại được bình đẳng trong cơ hội để phát triển và tiến bộ. Ai cũng được quyền đi học; bất cứ ai có trí và có nghị lực cũng đều đi học được, và từ đó, có thể thay đổi cuộc đời mình được. Với những đặc điểm ấy, chủ nghĩa tư bản không những thúc đẩy sự phát triển kinh tế và xã hội một cách hiệu quả mà còn tạo nên sự bình đẳng và dân chủ, tuy không hẳn đã hoàn hảo, nhưng cũng hơn hẳn chế độ xã hội chủ nghĩa đủ để mọi người, kể cả những người đang sống dưới chế độ Cộng sản, cũng nhận thấy không phải kẻ thù mà chính mình mới là những kẻ đang đứng trước vực thẳm. Sự so sánh ấy cũng làm cho người ta nhận thấy những hứa hẹn về một thiên đường Cộng sản chủ nghĩa “làm theo năng lực, hưởng theo nhu cầu”, chỉ là một ảo tưởng, hơn nữa, một không tưởng. Cái không tưởng ấy lại bị trả giá bằng máu. Không phải máu của một hai người. Mà là của cả một tập thể, có khi cực kỳ đông đảo. Cả hàng triệu hay chục triệu người.
Về phương diện thực tiễn, với tư cách một chế độ, chủ nghĩa Cộng sản có năm đặc điểm chính trên bình diện tổ chức. Một, đảng Cộng sản nắm độc quyền lãnh đạo; hai, đảng ấy được tổ chức một cách chặt chẽ với một thứ kỷ luật thép từ trên xuống dưới; ba, kinh tế hoàn toàn tập trung, mọi quyết định, kể cả về giá cả thị trường, đều do cấp trên quyết định; bốn, mọi phương tiện sản xuất đều nằm trong tay nhà nước; và năm, mỗi quốc gia đều liên kết và, với những mức độ khác nhau, lệ thuộc vào cái gọi là phong trào Cộng sản quốc tế nói chung. Với cách tổ chức như thế, chế độ Cộng sản vấp phải vô số sai lầm. Và những sai lầm ấy rất dễ thấy.
Thứ nhất, các chế độ Cộng sản không những không công bằng hơn các chế độ tư bản, mà thậm chí, còn tệ hại hơn cả các chế độ phong kiến ngày xưa. Xưa, chỉ có vua, nay có cả nguyên một đảng đứng trên pháp luật. Xưa, chỉ có vua là được hưởng mọi đặc quyền và đặc lợi; nay, có cả hàng triệu người nhân danh đảng thi nhau vơ vét lợi và thao túng quyền.
Thứ hai, ngoài chuyện bất bình đẳng, chế độ Cộng sản, qua hơn 70 năm tồn tại, đã chứng tỏ sự tàn bạo vô tiền khoáng hậu. Những nhà lãnh đạo Cộng sản như Lenin, Stalin, Mao Trạch Đông, Pol Pot, Fidel Castro… không phải giống vua mà là giống các bạo chúa. Vua, còn đỡ. Trong đám vua còn có các minh quân. Trong hàng ngũ lãnh đạo Cộng sản, được xây dựng quyền lực trên nguyên tắc “chuyên chính”, ngay cả những người có tiềm năng là minh quân cũng trở thành bạo chúa. Hậu quả là chế độ Cộng sản trở thành một chế độ đứng đầu trong danh sách giết người trong suốt cả thế kỷ 20. Họ giết người còn nhiều hơn cả chế độ phát xít và Nazi. Bàn tay của Stalin và Mao Trạch Đông còn nhuộm nhiều máu hơn cả bàn tay của Hitler. Trong cuốn The Black Book of Communism: Crimes, Terror, Repression do Stéphane Courtois và nhiều người khác biên tập (4), các tác giả ước tính tổng số nạn nhân bị giết chết dưới các chế độ Cộng sản trên thế giới kể từ năm 1917 đến năm 1991 là khoảng 100 triệu người, bao gồm khoảng 20 triệu ở Nga, 65 triệu ở Trung Quốc, hai triệu ở Campuchia, hai triệu ở Bắc Triều Tiên, một triệu ở Đông Âu, v.v..
Thứ ba, chế độ Cộng sản hoàn toàn thất bại về phương diện lãnh đạo và quản lý kinh tế đất nước. Không có nước Cộng sản nào giàu có và dân chúng được no ấm. Từ cuối thập niên 1960 đến đầu thập niên 1970, kinh tế của các nước Cộng sản bị lâm vào khủng hoảng trầm trọng. Đến thập niên 1980, chỉ số phát triển của nó hầu như chỉ là một con số không to tướng. Ở tất cả các nước xã hội chủ nghĩa thời ấy, rất nhiều cửa tiệm trống rỗng không có hàng hóa để bán (5). Dân chúng ngất ngư vì đói khát. Nhưng dễ thấy nhất là khi chúng ta nhìn vào các quốc gia bị chia đôi, trong đó, một nửa theo chế độ Cộng sản và một nửa theo chế độ tư bản. Như Đông Đức và Tây Đức. Hay như Nam Triều Tiên và Bắc Triều Tiên. Cái nửa theo chế độ Cộng sản bao giờ cũng có chỉ số phát triển thấp hơn hẳn cái nửa theo chế độ tư bản. Thấp một cách toàn diện. Riêng ở Triều Tiên, thu nhập tính trên đầu người ở miền Nam (32.400 đô la/người/năm) gấp 18 lần ở miền Bắc (1.800 đô la). Cùng một dân tộc. Cùng một lịch sử. Chỉ khác ở chế độ. Mà hai nơi khác nhau đến vậy.
Cuối cùng, nói theo Stéphane Courtois (6), Cộng sản phạm vô số tội ác không phải đối với con người với tư cách cá nhân mà còn đối với cả văn minh nhân loại và văn hóa quốc gia. Ở đâu, các chế độ Cộng sản cũng phá tan tành rất nhiều di tích và di sản lịch sử cũng như các nhà thờ, chùa chiền và các nơi thờ tự. Họ trấn áp các tôn giáo, xóa bỏ nhiều truyền thống tốt đẹp với lý do, theo họ, đó là những tàn tích của chế độ phong kiến.
Với những thất bại hiển nhiên về cả phương diện lý thuyết lẫn thực hành như vậy, chủ nghĩa Cộng sản đã hoàn toàn bị sụp đổ vào cuối thập niên 1980 và đầu thập niên 1990, thoạt đầu, vào năm 1989, với việc đảng Cộng sản Hungary chấp nhận một hệ thống chính trị đa đảng vào tháng 2; việc Công đoàn Đoàn kết thắng phiếu trong cuộc bầu cử Quốc hội Ba Lan vào tháng 6, sau đó, lên nắm chính quyền vào tháng 9; việc Bức tường Berlin bị sụp đổ vào tháng 11 (sau đó nước Đức được thống nhất vào tháng 10/ 1990); kết thúc bằng việc Mikhail Gorbachev tuyên bố từ bỏ chế độ độc đảng vào ngày 7/2/1990; và sau đó, sự tan rã của Liên bang Xô Viết vào tháng 12/1991 (trước, trong và sau sự tan ra ấy, có 16 quốc gia – vốn bị sáp nhập vào Liên bang Xô Viết – tuyên bố độc lập, bao gồm: Lithuania, Estonia, Latvia, Georgia, Ukraine, Belarus, Moldova, Azerbaijan, Kyrgyzstan, Uzbekistan, Tajikistan, Armenia, Turkmenistan, và Kazakhstan).
Nếu sự ra đời của chủ nghĩa Cộng sản là biến cố lớn nhất trong nửa đầu thế kỷ 20, sự tan rã của nó ở Nga và Đông Âu là một biến cố trọng đại nhất trong sau thế kỷ 20. Cả hai đều là cách mạng. Cuộc cách mạng đầu nổ ra và, sau đó, tồn tại bằng máu và nước mắt; cuộc cách mạng sau, ngược lại, diễn ra với ba đặc điểm chính: nhanh chóng, nhẹ nhàng và bất bạo động. Có vẻ như giới lãnh đạo Cộng sản (trừ ở Romania) tự ý từ bỏ quyền lực và chế độ Cộng sản tự tan rã. Không có sự kháng cự nào đáng kể cả.
Trước thập niên 1990, trên thế giới có tổng Cộng 23 quốc gia theo chế độ Cộng sản. Trong thời điểm giao thừa giữa hai thập niên 1980 và 1990, có 18 quốc gia từ bỏ Cộng sản: Afghanistan, Albania, Angola, Benin, Bulgaria, Campuchia, Congo, Czechoslovakia, Đông Đức, Ethiopia, Hungary, Mông Cổ, Mozambique, Ba Lan, Romania, Nga, Nam Yemen và Yugoslavia. Người ta gọi những nước này (trừ Đông Đức vốn không còn là một “nước” riêng sau khi thống nhất) là “hậu Cộng sản” (postcommunism), một thuật ngữ do Zbigniew Brzezinski đưa ra vào năm 1989 (7). Do một số quốc gia, sau năm 1991, bị chia cắt (chủ yếu là do vấn đề chủng tộc), hiện nay có 28 quốc gia được xem là hậu Cộng sản (8).
“Hậu Cộng sản” nghĩa là không còn Cộng sản nữa.
Có thể nói, trên bình diện thế giới, cái gọi là “Cộng sản” đã thuộc về quá khứ. Khi “Cộng sản” thuộc về quá khứ, chuyện chống Cộng cũng không còn lý do hiện hữu nữa.
Thật ra, trên thế giới cũng còn ít nhất năm quốc gia, trên danh nghĩa, chưa từ bỏ chủ nghĩa Cộng sản: Việt Nam, Trung Quốc, Lào, Bắc Triều Tiên và Cuba. Tuy nhiên, trong năm quốc gia ấy, chỉ có Bắc Triều Tiên là thực sự Cộng sản, Cộng sản theo kiểu Stalin trong thập niên 1930 và 1940. Ở tất cả bốn nước còn lại, kể cả Việt Nam, chủ nghĩa Cộng sản đang dần dần biến chất và biến thể. Nó không giống chủ nghĩa Cộng sản của Stalin và Mao Trạch Đông. Nó cũng không giống chủ nghĩa Cộng sản của Lenin. Và nó cũng không giống chút nào với cái chủ nghĩa Cộng sản mà Mark và Engels quan niệm.
Thứ nhất, về phương diện kinh tế, tất cả, với những mức độ khác nhau, đều chấp nhận kinh tế thị trường vốn là đặc trưng của chủ nghĩa tư bản. Dĩ nhiên, cái gọi là “kinh tế thị trường” ở đây vẫn còn bị giới hạn bởi cái đuôi phía sau “theo định hướng xã hội chủ nghĩa”. Nhưng cái đuôi ấy chỉ là một cố gắng níu kéo nắm giữ quyền lợi cho một số người thuộc tầng lớp thống trị qua các đại công ty và tập đoàn quốc doanh. Trên thực tế, hầu hết các hoạt động và sự điều hướng kinh tế vẫn theo quy luật thị trường, nghĩa là tư bản hóa.
Thứ hai, về phương diện chính trị, tất cả vẫn cố thủ, trên danh nghĩa, trong cái gọi là chủ nghĩa Cộng sản. Nhưng ở đây cũng lại có vấn đề. Cái gọi là chính trị Cộng sản chủ nghĩa vốn bao gồm hai khía cạnh: một, về tổ chức, sự độc quyền lãnh đạo của đảng Cộng sản; và hai, về phương diện ý thức hệ, lý thuyết của Marx và Lenin. Ở tất cả bốn quốc gia kể trên, Cộng sản chỉ nằm ở bình diện tổ chức, còn ở bình diện ý thức hệ, hầu như không ai còn tin, thậm chí, không mấy người muốn nhắc đến ý thức hệ Cộng sản nữa. Ngay ở Việt Nam, giới lãnh đạo cũng thừa hiểu chủ nghĩa Marx-Lenin không còn sức thuyết phục và sự quyến rũ nữa. Họ phải thêm vào mấy chữ “tư tưởng Hồ Chí Minh”. Tuy nhiên, cho đến nay, họ cũng không biết cái gọi là “tư tưởng Hồ Chí Minh” ấy thực sự là gì. Lý do là Hồ Chí Minh vốn là người thực hành, không viết về lý thuyết, và thật ra thì cũng chẳng có lý thuyết gì ngoài một mớ giáo điều đơn giản và cũ kỹ ông học được ở Nga và Trung Quốc. Những kẻ đang nắm quyền tại Việt Nam sử dụng cái gọi là “tư tưởng Hồ Chí Minh” như một huyền thoại chứ không như một chủ thuyết.
Theo chủ nghĩa Marx-Lenin, một hình thái chính trị đúng nghĩa phải tương ứng với, thứ nhất, một hình thái kinh tế nhất định; và thứ hai, một ý thức hệ nhất định. Nền chính trị Việt Nam hiện nay, trên danh nghĩa, vẫn là Cộng sản, nhưng kinh tế lại là tư bản hoặc ít nhất, nửa-tư bản hoặc đang trong quá trình tư bản hóa; còn ý thức hệ thì hoàn toàn trống rỗng: Nó phi-Marx và cũng phi-Lenin. Chẳng giống ai và cũng chẳng là cái gì cả. Đó là một thứ tôn giáo vừa không có thần linh vừa không có điển phạm (canon). Tên nó, ở Việt Nam, nhiều người gọi thẳng: mafia.
Bởi vậy, trong trường hợp của Việt Nam hiện nay, nếu chúng ta nói đến chuyện chống Cộng có lẽ ngay cả những người đang mang danh hiệu đảng viên Cộng sản trong nước – hầu hết đều rất giàu có và sống rất trưởng giả – sẽ cười khì, hỏi: “Cộng nào vậy nhỉ?” Lôi tư tưởng Marx, Engels và Lenin ra phê phán, phần lớn họ – những người chẳng bao giờ thực sự đọc Marx, Engels và Lenin – hẳn sẽ trố mắt lên hỏi: “Mấy người đó là ai vậy? Có phải mấy ông râu ria xồm xoàm gì đó không?” Nói đến đấu tranh giai cấp, đến tầng lớp công nhân và nông dân, đến chuyên chính vô sản, đến công bằng xã hội và đến lý tưởng làm theo năng lực hưởng theo nhu cầu, những vấn đề nòng cốt của ý thức hệ Cộng sản, họ – những người đang sống như giới thượng lưu và thường được gọi là “tư bản đỏ” – hẳn sẽ bịt tai lại, như nghe những chuyện cổ tích vừa xa vời vừa nhảm nhí.
Trong trường hợp ấy, chống Cộng là chống ai và chống cái gì?
Đối với riêng tôi, khi phê phán chính quyền trong nước, tôi không nghĩ là tôi chống Cộng. TÔI CHỈ CHỐNG LẠI ĐỘC TÀI.
Chế độ Việt Nam hiện nay đáng bị phê phán không phải vì nó là Cộng sản. Mà vì nó là độc tài. Cộng sản chỉ là nhãn hiệu. Độc tài mới là thực chất. Ngay cả khi chúng ta chống lại điều 4 trong Hiến pháp Việt Nam, chúng ta cũng chỉ chống lại một sự độc tài. Chính quyền Việt Nam hiện nay đang rục rịch muốn đổi tên nước. Có khi họ đổi cả tên đảng. Nhưng dù đổi đảng Cộng sản thành đảng Dân chủ hay đảng Cộng hoà, cái việc nhân danh Hiến pháp để giành quyền lãnh đạo độc tôn như vậy cũng vẫn là độc tài. Tên gọi có thể thay đổi, thực chất vẫn là một. Vẫn độc tài.
Mọi sự độc tài đều đáng phê phán. Nhưng khi độc tài đi liền với bất tài thì càng đáng bị phê phán hơn. Và nhu cầu phê phán ấy cũng càng khẩn cấp hơn. Sự độc tài chà đạp lên dân chủ và nhân quyền, nhưng trong một số trường hợp nào đó, dưới một sự độc tài sáng suốt, người ta cũng có thể sẵn sàng chấp nhận hy sinh dân chủ và nhân quyền trong một thời gian nào đó để xây dựng và phát triển đất nước (như trường hợp của Singapore). Độc tài mà bất tài thì bao giờ cũng gắn liền với sự ngu dốt và tham nhũng bởi họ sẽ không có, không thể có, bất cứ lý tưởng nào khác ngoài tiền và cũng không có một thứ trí tuệ nào khác nào thứ “trí tuệ” dùng để làm giàu cho bản thân và gia đình. Sự ngu dốt trong chính sách và tham nhũng trong bộ máy chỉ tồn tại được nhờ hai yếu tố: dối trá trong tuyên truyền và tàn bạo trong quản trị. Tập hợp của tất cả các yếu tố ấy, người ta chỉ làm được mỗi một việc duy nhất là tàn phá đất nước và hành hạ dân chúng. Tính chất độc tài, bất tài, tham nhũng, dối trá và tàn bạo ấy càng trở thành nguy hiểm hơn nữa khi đất nước đối diện với nguy cơ xâm lấn chủ quyền và lãnh thổ của Trung Quốc.
Đối diện với các nguy cơ trên, chữ “chống Cộng”, theo tôi, rất dễ làm lệch vấn đề. Nó dễ gợi lên ấn tượng là, khi chống lại chế độ Việt Nam hiện nay, chúng ta nhân danh hai điều vốn bị xem là đối lập với Cộng sản, nhất là Cộng sản Việt Nam: Một, chủ nghĩa tư bản và hai, Việt Nam Cộng Hoà lúc trước. Nhưng chúng ta chống Cộng không phải vì chủ nghĩa tư bản và cũng không phải vì để trả thù hay để phục hồi miền Nam. Việc chống lại chế độ độc tài tại Việt Nam cần xuất phát từ những lý tưởng hiện đại, cao cả và phổ quát hơn: quyền tự do, dân chủ và quyền làm người. Hơn nữa, nó còn xuất phát từ cả sự độc lập, toàn vẹn lãnh thổ và tiền đồ của đất nước nữa. Trong chiến tranh có tính dân tộc chủ nghĩa, người ta có thể huy động lịch sử, hay nói như Tố Hữu, trước năm 1975, “Bốn mươi thế kỷ cùng ra trận”; trong cuộc chiến chống độc tài, nguồn sức mạnh không phải chỉ nằm ở quá khứ mà còn, nếu không muốn nói chủ yếu còn, nằm ở tương lai.
Chúng ta chống lại chế độ Việt Nam hiện nay không phải vì việc họ chọn lựa hệ thống xã hội chủ nghĩa, việc họ gây ra cuộc chiến đẫm máu ở Việt Nam, việc họ cưỡng chiếm miền Nam, việc họ trả thù những người miền Nam: Tất cả đều đã thuộc quá khứ.
Người ta cần lưu giữ quá khứ, cần thường xuyên đào xới lại quá khứ và cần viết lại quá khứ, một cách chính thức, bằng lịch sử; hoặc một cách không chính thức, bằng ký ức, từ ký ức cá nhân đến ký ức tập thể. Nhưng không ai thay đổi được quá khứ. Càng không cần phải chống lại quá khứ. Những điều ấy khác nhau.
Chúng ta chống lại chế độ độc tài tại Việt Nam vì nó ĐANG chà đạp lên quần chúng, ĐANG làm cho đất nước bị phá sản trên mọi phương diện, từ kinh tế đến giáo dục, từ ý thức đạo đức đến cả lòng tự hào dân tộc, từ các giá trị truyền thống đến tinh thần hiện đại với những giá trị về dân chủ và nhân quyền vốn đang, cùng với xu hướng toàn cầu hoá, càng ngày càng trở thành phổ quát, ĐANG kiềm hãm sự phát triển của đất nước khiến Việt Nam, một dân tộc vốn rất nhiều năng lực, bị thua kém không những các nước được xem là những con rồng của châu Á mà còn có nguy cơ thua cả một quốc gia vốn bị rất nhiều tai tiếng, như Miến Điện.
Và chúng ta cũng chống lại chế độ ấy vì, với sự nhu nhược của nó, Việt Nam có nguy cơ bị biến thành một tỉnh lẻ của Trung Quốc.
Cuối cùng, có một điểm cần được nói thêm: Ở Tây phương, ngay trong thời Chiến tranh lạnh, nghĩa là lúc chế độ Cộng sản vẫn còn rất mạnh, nhiều chiến lược gia và trí thức, đặc biệt ở châu Âu, đã chuyển khẩu hiệu “chống Cộng” (anti-communism) thành “chống toàn trị” (anti-totalitarianism). Dưới khẩu hiệu chống toàn trị, người ta không những chống lại chế độ Cộng sản mà còn chống lại cả chế độ phát xít, đồng thời người ta cũng khẳng định được lập trường của họ một cách rõ ràng: Việc chống đối ấy, thứ nhất, không nhắm vào một lý thuyết mà nhắm vào một chế độ với những guồng máy và chính sách cụ thể; và thứ hai, không nhằm bảo vệ hay bênh vực cho chủ nghĩa tư bản mà là để bảo vệ dân chủ và nhân quyền, những lý tưởng vừa có tính phổ quát vừa dễ được mọi người đồng thuận.
Cả tính phổ quát và sự đồng thuận ấy tạo nên sức mạnh cho cuộc tranh đấu, cuối cùng, dẫn đến sự sụp đổ của hệ thống xã hội chủ nghĩa như một hệ thống độc tài đáng kinh tởm (9).
Nguyễn Hưng Quốc
Nguồn: VoA blog
* * *
Chú thích:
- Trên một số bản kiến nghị lưu hành trên internet, tôi thấy có tên “Nguyễn Hưng Quốc” ở Úc. Đó không phải là tôi. Có thể chỉ là trùng tên hoặc là một sự giả mạo. Bản thân tôi thì chưa từng ký vào bất cứ một kiến nghị nào cả.
- Richard Pipes (2003), Communism, a History, New York: Random House, tr. 147.
- Như trên.
- Do Jonathan Murphy và Mark Kramer dịch sang tiếng Anh, Harvard University Press, 1999.
- Xem Stathis N. Kalyvas (1999), “The decay and breakdown of communist one-party systems”, Annu, 1999, tr. 329.
- Stéphane Courtois và nhiều người khác (biên tập) (1999), The Black Book of Communism: Crimes, Terror, Repression, Cambridge: Havcard University Press, tr. 7.
- Leslie Holmes (1997), Post-Communism, an Introduction, Cambridge: Polity Press, tr. 13.
- Ghia Nodia (2000), “Chasing the meaning of ‘post-communsm’: a transitional phenomenon or something to stay?”, Contemporary European History, 9 (2000), tr. 278.
- Xem bài “From anti-communism to anti-totalitarianism: the radical potential of democray” của Dick Howard trên Government and Opposition số 37, 2002, tr. 551-572.

markdown:
Ở cả hai lần bị cấm nhập cảnh vào Việt Nam (11/2005 và 4/2009), tôi đều không nhận được lời giải thích thỏa đáng nào từ chính quyền Việt Nam. Nhưng tôi nghe được phong thanh đâu đó: người ta cho là tôi “chống Cộng”. Mà không phải từ phía chính quyền, một số bạn đọc ở hải ngoại, ngay cả những người có vẻ có cảm tình với tôi cũng thường nói: Tôi “chống Cộng”. Riêng tôi, xin nói một cách thành thực: Tôi không hề chống Cộng.
Viết thế, tôi biết nhiều bạn đọc sẽ ngạc nhiên. Tuy nhiên, trước khi đánh giá (hay chụp mũ), xin đọc tiếp phần giải thích phía dưới.
**Tôi nói tôi không chống Cộng vì hai lý do chính:** **Thứ nhất**, tôi không thích chữ “chống”. “Chống”, trong tiếng Việt, khác với các từ hoặc từ tố được xem là tương đương trong tiếng Anh như “fight”, “against”, “counter-” hay “anti-”, thường gợi lên hai ấn tượng chính: một, gắn liền với tổ chức, và hai, có tính chất bạo động. Tôi không thích cả hai. Với bạo động, tôi tuyệt đối không thích. Với tổ chức, tôi trân trọng và nghĩ nó cần thiết, hơn nữa, một nhu cầu tất yếu trong đời sống xã hội, nhưng tôi lại không thích nằm trong bất cứ một tổ chức nào; thậm chí, tôi cũng chưa từng đi biểu tình hay ký tên vào bất cứ một kiến nghị chung nào (1), dù, trên nguyên tắc, có thể tôi đồng tình và ủng hộ những việc làm ấy. Tôi không làm những việc ấy chỉ vì một lý do đơn giản: Tôi không thích ở trong “đội ngũ”, dù lâu dài hay tạm thời, chính thức hay không chính thức. Vậy thôi. Khác với Chế Lan Viên, tác giả của câu thơ “Khi đứng riêng tây, ta thấy mình xấu hổ”, tôi chỉ thích đứng một mình. Khi phê phán bất cứ điều gì, tôi chỉ đứng từ góc độ một người trí thức; mà trí thức, tự bản chất, nói theo Edward W. Said, là kẻ lưu vong, nghĩa là, nói cách khác, một mình. Viết, tôi chỉ nhân danh chính mình và những gì mình tin là đúng. “Lực lượng” của tôi chỉ có sách vở và kinh nghiệm, kiến thức và lý trí, lương tâm và lương thức. Còn phương tiện, trước, với cây bút; sau, với bàn phím: Ở cả hai nơi, tôi chỉ có chữ. Hết. **Thứ hai**, quan trọng hơn, ở thời điểm bây giờ, theo tôi, **nói chống Cộng là nói chống cái không có, hay đúng hơn, cái không còn hiện hữu nữa.**
Lý do thứ hai này cần được giải thích nhiều hơn:
**Cái gọi là “chống Cộng” bao gồm hai nội dung chính: một, chống lại chủ thuyết Cộng sản (chủ yếu là chủ nghĩa Marx và chủ nghĩa Lenin); và hai, chống lại chế độ Cộng sản. Với cả hai nội dung ấy, trước năm 1975, nói chống Cộng: Được; trước năm 1990, nói chống Cộng: Được. Nhưng sau năm 1991, nói chống Cộng là nói một điều thừa thãi, thậm chí, vô duyên. Và có hại.**
Trong việc chống Cộng, trước năm 1991, hai khía cạnh chống chủ thuyết (hoặc ý thức hệ) và chống chế độ (hoặc một guồng máy) là một. Chế độ, vốn cụ thể, gắn liền với hệ thống chính trị, tức là hệ thống quyền lực, là mục tiêu chống đối trước mắt. Nhưng sức mạnh của chế độ Cộng sản không phải chỉ ở đảng viên, cán bộ, quân đội, công an, súng đạn và các nhà tù. Sức mạnh của chế độ Cộng sản còn ở các lý tưởng tự do, bình đẳng cũng như cái thiên đường Cộng sản chủ nghĩa vốn có sức mê hoặc to lớn đối với mọi người, đặc biệt với giới trí thức vốn khao khát những điều cao cả, có tầm nhân loại. Hơn nữa, nó còn nằm ở các ảo tưởng về tính khoa học của chủ nghĩa Cộng sản hay ở cái gọi là tính tất yếu trong quy luật phát triển của lịch sử. Bởi vậy, người ta không thể chống lại chế độ Cộng sản chỉ bằng các phương tiện vật chất. Người ta phải chống lại chế độ Cộng sản ngay cả trong phạm trù tư tưởng, trong lãnh vực nhận thức, nghĩa là bằng các phương tiện tuyên truyền và giáo dục, nhắm thẳng vào những tên tuổi như Marx, Engels, Lenin và Stalin, những người đã chết; hơn nữa, bằng một bảng giá trị khác, cao hơn, hiện hữu ngay trong đời sống xã hội để mọi người có thể nhìn thấy hoặc cảm nhận được, nghĩa là bằng một nỗ lực không ngừng tự do hoá, dân chủ hoá và nhân quyền hoá, như những điều chủ nghĩa tư bản, ở các quốc gia phát triển nhất, từng làm trong suốt thế kỷ 20.
Tuy nhiên, kể từ năm 1991, với sự tan rã của hệ thống xã hội chủ nghĩa ở Liên Xô và Đông Âu, Cộng sản, với tư cách một chế độ, hoàn toàn sụp đổ; và cùng với nó, chủ nghĩa Cộng sản, với tư cách một ý thức hệ chính trị, cũng bị phá sản theo. Trật tự này, thật ra, theo một số học giả, cũng có thể đảo ngược hẳn lại: Vì sự phá sản của ý thức hệ Cộng sản, chế độ Cộng sản, với tư cách một bộ máy chính quyền, đã sụp đổ. Nhưng dù mối quan hệ giữa nguyên nhân và kết quả có thể thay đổi, thực chất của vấn đề vẫn là một: phá sản và sụp đổ.
Về phương diện lý thuyết, hầu như ai cũng thấy chủ nghĩa Cộng sản sai. Những người thiên tả, ít nhiều lưu luyến với chủ nghĩa Cộng sản, cố vớt vát khi cho cái sai ấy không xuất phát từ Karl Marx mà từ Lenin, đặc biệt từ
[; nghĩa là, nó không sai hẳn, nhưng một, nó không được cập nhật để theo kịp những thay đổi và tiến bộ của chủ nghĩa tư bản; và hai, nó chỉ sai trong cách ứng dụng và vận dụng lý thuyết Marx vào thực tế. Tuy nhiên, nói theo Richard Pipes, trong cuốn Stalin và Mao Trạch Đông](http://www.voatiengviet.com/content/nhung-quai-thai-cua-marx/1641934.html) *Communism, a History*(2), chủ nghĩa Cộng sản, ngay trong tư tưởng của Karl Marx, không phải là một ý tưởng hay nhưng bị thực hiện sai mà, tự bản chất, nó là một ý tưởng dở; hay nói theo Kolakowski, do Pipes trích dẫn, chủ nghĩa Marx – nền tảng lý thuyết của chủ nghĩa Cộng sản – là một huyễn tưởng lớn nhất của thế kỷ 20 (3).
Trong vô số những cái sai của chủ nghĩa Marx-Lenin, cái sai này là đáng kể nhất: Họ cho chế độ tư hữu là cội rễ của bất bình đẳng và tin là họ có thể xóa bỏ chế độ tư hữu ấy để xây dựng một xã hội thực sự bình đẳng, không ai bóc lột ai và cũng không ai thống trị ai. Trên thực tế, khi công hữu hóa mọi tài sản và mọi phương tiện sản xuất, thứ nhất, họ triệt tiêu hầu như mọi động cơ lao động và sản xuất của người dân; thứ hai, họ tạo nên một giai cấp đặc quyền và đặc lợi để nắm toàn bộ việc lãnh đạo và quản lý các tài sản và công cụ sản xuất đã được công hữu hóa ấy. Những người ấy, một mặt, kém khả năng quản lý nên dẫn đến hết thất bại này sang thất bại khác; mặt khác, quan trọng hơn, trở thành một thành phần thống trị vừa ngu dốt vừa độc đoán, vừa tham nhũng vừa tàn bạo. Tất cả các yếu tố ấy không những dẫn đến những sự thất bại nặng nề về phương diện kinh tế mà còn phá hủy toàn bộ nền tảng lý tưởng của chủ nghĩa Cộng sản vốn nhắm đến tự do, bình đẳng và hạnh phúc.
Một cái sai khác của chủ nghĩa Marx-Lenin là họ đơn giản hóa lịch sử nhân loại vào lịch sử đấu tranh giai cấp. Sự phát triển của lịch sử, thật ra, còn tùy thuộc, thậm chí, tùy thuộc chủ yếu vào sự hợp tác của con người trong việc khám phá các quy luật của tự nhiên, từ đó, đẩy mạnh các khám phá về kỹ thuật để nâng cao mức sống và chất lượng cuộc sống của mọi người. Chủ nghĩa tư bản, trong thế kỷ 20, đã chứng minh điều đó: Giới chủ nhân biết san sẻ trách nhiệm và quyền lợi với giới công nhân, nhờ đó, so với thế kỷ 19, công nhân càng ngày càng được hưởng lương cao và càng ngày càng được hưởng chế độ lao động hợp lý hơn. Hơn nữa, chính quyền cũng can thiệp để bảo vệ quyền lợi của công nhân và, qua chính sách thuế khóa, bảo đảm sự công bằng trong xã hội. Nhiều quốc gia mang tiếng là tư bản nhưng về các chính sách lao động và an sinh xã hội lại không khác gì với cái lý tưởng xã hội chủ nghĩa mà Marx mơ ước. Chưa hết. Yếu tố then chốt trong sản xuất không phải chỉ là công cụ sản xuất mà còn có cả tri thức. Mà tri thức thì không ai độc quyền được.
Một người tị nạn, như người Việt Nam sau năm 1975, chẳng hạn, khi sang nước ngoài, với hai bàn tay trắng, không thể sở hữu các công cụ sản xuất để làm chủ nhân bất cứ thứ gì được. Nhưng bù lại, chỉ cần chịu khó học hành, sau một thời gian nhất định, người đó có thể sở hữu một vốn tri thức khá cao đủ để bước vào thế giới trung lưu, thậm chí trung lưu cao, dễ dàng. Chính trong lãnh vực tri thức, vốn gắn liền với giáo dục, xã hội tư bản đã tạo nên sự bình đẳng thực sự và tối đa: Nếu mọi người không được và không thể bình đẳng khi ra đời (vốn gắn liền với gia đình, thành phần xã hội, chủng tộc và những đặc điểm về trí tuệ riêng – những điều không ai có thể lựa chọn được), họ lại được bình đẳng trong cơ hội để phát triển và tiến bộ. Ai cũng được quyền đi học; bất cứ ai có trí và có nghị lực cũng đều đi học được, và từ đó, có thể thay đổi cuộc đời mình được. Với những đặc điểm ấy, chủ nghĩa tư bản không những thúc đẩy sự phát triển kinh tế và xã hội một cách hiệu quả mà còn tạo nên sự bình đẳng và dân chủ, tuy không hẳn đã hoàn hảo, nhưng cũng hơn hẳn chế độ xã hội chủ nghĩa đủ để mọi người, kể cả những người đang sống dưới chế độ Cộng sản, cũng nhận thấy không phải kẻ thù mà chính mình mới là những kẻ đang đứng trước vực thẳm. Sự so sánh ấy cũng làm cho người ta nhận thấy những hứa hẹn về một thiên đường Cộng sản chủ nghĩa “làm theo năng lực, hưởng theo nhu cầu”, chỉ là một ảo tưởng, hơn nữa, một không tưởng. Cái không tưởng ấy lại bị trả giá bằng máu. Không phải máu của một hai người. Mà là của cả một tập thể, có khi cực kỳ đông đảo. Cả hàng triệu hay chục triệu người.
Về phương diện thực tiễn, với tư cách một chế độ, chủ nghĩa Cộng sản có năm đặc điểm chính trên bình diện tổ chức. Một, đảng Cộng sản nắm độc quyền lãnh đạo; hai, đảng ấy được tổ chức một cách chặt chẽ với một thứ kỷ luật thép từ trên xuống dưới; ba, kinh tế hoàn toàn tập trung, mọi quyết định, kể cả về giá cả thị trường, đều do cấp trên quyết định; bốn, mọi phương tiện sản xuất đều nằm trong tay nhà nước; và năm, mỗi quốc gia đều liên kết và, với những mức độ khác nhau,
[ quốc tế nói chung. Với cách tổ chức như thế, chế độ Cộng sản vấp phải vô số sai lầm. Và những sai lầm ấy rất dễ thấy. lệ thuộc vào cái gọi là phong trào Cộng sản](http://www.historytoday.com/archie-brown/signposts-why-did-communism-end-when-it-did) **Thứ nhất, các chế độ Cộng sản không những không công bằng hơn các chế độ tư bản, mà thậm chí, còn tệ hại hơn cả các chế độ phong kiến ngày xưa.** Xưa, chỉ có vua, nay có cả nguyên một đảng đứng trên pháp luật. Xưa, chỉ có vua là được hưởng mọi đặc quyền và đặc lợi; nay, có cả hàng triệu người nhân danh đảng thi nhau vơ vét lợi và thao túng quyền. **Thứ hai, ngoài chuyện bất bình đẳng, chế độ Cộng sản, qua hơn 70 năm tồn tại, đã chứng tỏ sự tàn bạo vô tiền khoáng hậu.** Những nhà lãnh đạo Cộng sản như Lenin, Stalin, Mao Trạch Đông, Pol Pot, Fidel Castro… không phải giống vua mà là giống các bạo chúa. Vua, còn đỡ. Trong đám vua còn có các minh quân. Trong hàng ngũ lãnh đạo Cộng sản, được xây dựng quyền lực trên nguyên tắc “chuyên chính”, ngay cả những người có tiềm năng là minh quân cũng trở thành bạo chúa. Hậu quả là chế độ Cộng sản trở thành một chế độ đứng đầu trong danh sách giết người trong suốt cả thế kỷ 20. Họ giết người còn nhiều hơn cả [. Bàn tay của Stalin và Mao Trạch Đông còn nhuộm nhiều máu hơn cả bàn tay của Hitler. Trong cuốn chế độ phát xít và Nazi](http://www.voatiengviet.com/content/chu-nghia-phat-xit-va-chu-nghia-cong-san/1636571.html) *The Black Book of Communism: Crimes, Terror, Repression*do Stéphane Courtois và nhiều người khác biên tập (4), các tác giả ước tính tổng số nạn nhân bị giết chết dưới các chế độ Cộng sản trên thế giới kể từ năm 1917 đến năm 1991 là khoảng 100 triệu người, bao gồm khoảng 20 triệu ở Nga, 65 triệu ở Trung Quốc, hai triệu ở Campuchia, hai triệu ở Bắc Triều Tiên, một triệu ở Đông Âu, v.v.. **Thứ ba, chế độ Cộng sản hoàn toàn thất bại về phương diện lãnh đạo và quản lý kinh tế đất nước. Không có nước Cộng sản nào giàu có và dân chúng được no ấm.** Từ cuối thập niên 1960 đến đầu thập niên 1970, kinh tế của các nước Cộng sản bị lâm vào khủng hoảng trầm trọng. Đến thập niên 1980, chỉ số phát triển của nó hầu như chỉ là một con số không to tướng. Ở tất cả các nước xã hội chủ nghĩa thời ấy, rất nhiều cửa tiệm trống rỗng không có hàng hóa để bán (5). Dân chúng ngất ngư vì đói khát. Nhưng dễ thấy nhất là khi chúng ta nhìn vào các quốc gia bị chia đôi, trong đó, một nửa theo chế độ Cộng sản và một nửa theo chế độ tư bản. Như Đông Đức và Tây Đức. Hay như Nam Triều Tiên và Bắc Triều Tiên. Cái nửa theo chế độ Cộng sản bao giờ cũng có chỉ số phát triển thấp hơn hẳn cái nửa theo chế độ tư bản. Thấp một cách toàn diện. Riêng ở Triều Tiên, thu nhập tính trên đầu người ở miền Nam (32.400 đô la/người/năm) gấp 18 lần ở miền Bắc (1.800 đô la). [. Cùng một lịch sử. Chỉ khác ở chế độ. Mà hai nơi khác nhau đến vậy. Cùng một dân tộc](http://www.voatiengviet.com/content/nam-va-bac-han-10-03-2011-131022678/910688.html) **Cuối cùng, nói theo Stéphane Courtois (6), Cộng sản phạm vô số tội ác không phải đối với con người với tư cách cá nhân mà còn đối với cả văn minh nhân loại và văn hóa quốc gia.** Ở đâu, các chế độ Cộng sản cũng phá tan tành rất nhiều di tích và di sản lịch sử cũng như các nhà thờ, chùa chiền và các nơi thờ tự. Họ trấn áp các tôn giáo, xóa bỏ nhiều truyền thống tốt đẹp với lý do, theo họ, đó là những tàn tích của chế độ phong kiến.
Với những thất bại hiển nhiên về cả phương diện lý thuyết lẫn thực hành như vậy, chủ nghĩa Cộng sản đã hoàn toàn bị sụp đổ vào cuối thập niên 1980 và đầu thập niên 1990, thoạt đầu, vào năm 1989, với việc đảng Cộng sản Hungary chấp nhận một hệ thống chính trị đa đảng vào tháng 2; việc Công đoàn Đoàn kết thắng phiếu trong cuộc bầu cử Quốc hội Ba Lan vào tháng 6, sau đó, lên nắm chính quyền vào tháng 9; việc Bức tường Berlin bị sụp đổ vào tháng 11 (sau đó nước Đức được thống nhất vào tháng 10/ 1990); kết thúc bằng việc Mikhail Gorbachev tuyên bố từ bỏ chế độ độc đảng vào ngày 7/2/1990; và sau đó, sự tan rã của Liên bang Xô Viết vào tháng 12/1991 (trước, trong và sau sự tan ra ấy, có 16 quốc gia – vốn bị sáp nhập vào Liên bang Xô Viết – tuyên bố độc lập, bao gồm: Lithuania, Estonia, Latvia, Georgia, Ukraine, Belarus, Moldova, Azerbaijan, Kyrgyzstan, Uzbekistan, Tajikistan, Armenia, Turkmenistan, và Kazakhstan).
Nếu sự ra đời của chủ nghĩa Cộng sản là biến cố lớn nhất trong nửa đầu thế kỷ 20, sự tan rã của nó ở Nga và Đông Âu là một biến cố trọng đại nhất trong sau thế kỷ 20. Cả hai đều là cách mạng. Cuộc cách mạng đầu nổ ra và, sau đó, tồn tại bằng máu và nước mắt; cuộc cách mạng sau, ngược lại, diễn ra với ba đặc điểm chính: nhanh chóng, nhẹ nhàng và bất bạo động. Có vẻ như giới lãnh đạo Cộng sản (trừ ở Romania) tự ý từ bỏ quyền lực và chế độ Cộng sản tự tan rã. Không có sự kháng cự nào đáng kể cả.
Trước thập niên 1990, trên thế giới có tổng Cộng 23 quốc gia theo chế độ Cộng sản. Trong thời điểm giao thừa giữa hai thập niên 1980 và 1990, có 18 quốc gia từ bỏ Cộng sản: Afghanistan, Albania, Angola, Benin, Bulgaria, Campuchia, Congo, Czechoslovakia, Đông Đức, Ethiopia, Hungary, Mông Cổ, Mozambique, Ba Lan, Romania, Nga, Nam Yemen và Yugoslavia. Người ta gọi những nước này (trừ Đông Đức vốn không còn là một “nước” riêng sau khi thống nhất) là “hậu Cộng sản” (postcommunism), một thuật ngữ do Zbigniew Brzezinski đưa ra vào năm 1989 (7). Do một số quốc gia, sau năm 1991, bị chia cắt (chủ yếu là do vấn đề chủng tộc), hiện nay có 28 quốc gia được xem là hậu Cộng sản (8).
“Hậu Cộng sản” nghĩa là không còn Cộng sản nữa.
**Có thể nói, trên bình diện thế giới, cái gọi là “Cộng sản” đã thuộc về quá khứ. Khi “Cộng sản” thuộc về quá khứ, chuyện chống Cộng cũng không còn lý do hiện hữu nữa.**
Thật ra, trên thế giới cũng còn ít nhất năm quốc gia, trên danh nghĩa, chưa từ bỏ chủ nghĩa Cộng sản: Việt Nam, Trung Quốc, Lào, Bắc Triều Tiên và Cuba. Tuy nhiên, trong năm quốc gia ấy, chỉ có
[ là thực sự Cộng sản, Cộng sản theo kiểu Stalin trong thập niên 1930 và 1940. Ở tất cả bốn nước còn lại, kể cả Việt Nam, chủ nghĩa Cộng sản đang dần dần biến chất và biến thể. Nó không giống chủ nghĩa Cộng sản của Stalin và Mao Trạch Đông. Nó cũng không giống chủ nghĩa Cộng sản của Lenin. Và nó cũng không giống chút nào với cái chủ nghĩa Cộng sản mà Mark và Engels quan niệm. Bắc Triều Tiên](http://www.voatiengviet.com/content/nha-nuoc-chi-pheo/1638863.htm) **Thứ nhất, về phương diện kinh tế**, tất cả, với những mức độ khác nhau, đều chấp nhận kinh tế thị trường vốn là đặc trưng của [. Dĩ nhiên, cái gọi là “kinh tế thị trường” ở đây vẫn còn bị giới hạn bởi cái đuôi phía sau “theo định hướng xã hội chủ nghĩa”. Nhưng cái đuôi ấy chỉ là một cố gắng níu kéo nắm giữ quyền lợi cho một số người thuộc tầng lớp thống trị qua các đại công ty và tập đoàn quốc doanh. Trên thực tế, hầu hết các hoạt động và sự điều hướng kinh tế vẫn theo quy luật thị trường, nghĩa là tư bản hóa. chủ nghĩa tư bản](http://www.voatiengviet.com/content/van-hoa-hau-cs-05-31-2010-95250864/866684.html) **Thứ hai, về phương diện chính trị**, tất cả vẫn cố thủ, trên danh nghĩa, trong cái gọi là chủ nghĩa Cộng sản. Nhưng ở đây cũng lại có vấn đề. Cái gọi là chính trị Cộng sản chủ nghĩa vốn bao gồm hai khía cạnh: một, về tổ chức, sự độc quyền lãnh đạo của đảng Cộng sản; và hai, về phương diện ý thức hệ, lý thuyết của Marx và Lenin. Ở tất cả bốn quốc gia kể trên, Cộng sản chỉ nằm ở bình diện tổ chức, còn ở bình diện ý thức hệ, hầu như không ai còn tin, thậm chí, không mấy người muốn nhắc đến ý thức hệ Cộng sản nữa. Ngay ở Việt Nam, giới lãnh đạo cũng thừa hiểu chủ nghĩa Marx-Lenin không còn sức thuyết phục và sự quyến rũ nữa. Họ phải thêm vào mấy chữ “tư tưởng Hồ Chí Minh”. Tuy nhiên, cho đến nay, họ cũng không biết cái gọi là “tư tưởng Hồ Chí Minh” ấy thực sự là gì. Lý do là Hồ Chí Minh vốn là người thực hành, không viết về lý thuyết, và thật ra thì cũng chẳng có lý thuyết gì ngoài một mớ giáo điều đơn giản và cũ kỹ ông học được ở Nga và Trung Quốc. Những kẻ đang nắm quyền tại Việt Nam sử dụng cái gọi là “tư tưởng Hồ Chí Minh” như một huyền thoại chứ không như một chủ thuyết.
Theo chủ nghĩa Marx-Lenin, một hình thái chính trị đúng nghĩa phải tương ứng với, thứ nhất, một hình thái kinh tế nhất định; và thứ hai, một ý thức hệ nhất định. Nền chính trị Việt Nam hiện nay, trên danh nghĩa, vẫn là Cộng sản, nhưng kinh tế lại là tư bản hoặc ít nhất, nửa-tư bản hoặc đang trong quá trình tư bản hóa; còn ý thức hệ thì hoàn toàn trống rỗng: Nó phi-Marx và cũng phi-Lenin. Chẳng giống ai và cũng chẳng là cái gì cả. Đó là một thứ tôn giáo vừa không có thần linh vừa không có điển phạm (canon). Tên nó, ở Việt Nam, nhiều người gọi thẳng: mafia.
Bởi vậy, trong trường hợp của Việt Nam hiện nay, nếu chúng ta nói đến chuyện chống Cộng có lẽ ngay cả những người đang mang danh hiệu đảng viên Cộng sản trong nước – hầu hết đều rất giàu có và sống rất trưởng giả – sẽ cười khì, hỏi: “Cộng nào vậy nhỉ?” Lôi tư tưởng Marx, Engels và Lenin ra phê phán, phần lớn họ – những người chẳng bao giờ thực sự đọc Marx, Engels và Lenin – hẳn sẽ trố mắt lên hỏi: “Mấy người đó là ai vậy? Có phải mấy ông râu ria xồm xoàm gì đó không?” Nói đến đấu tranh giai cấp, đến tầng lớp công nhân và nông dân, đến chuyên chính vô sản, đến công bằng xã hội và đến lý tưởng làm theo năng lực hưởng theo nhu cầu, những vấn đề nòng cốt của ý thức hệ Cộng sản, họ – những người đang sống như giới thượng lưu và thường được gọi là “tư bản đỏ” – hẳn sẽ bịt tai lại, như nghe những chuyện cổ tích vừa xa vời vừa nhảm nhí.
Trong trường hợp ấy, chống Cộng là chống ai và chống cái gì?
**Đối với riêng tôi, khi phê phán chính quyền trong nước, tôi không nghĩ là tôi chống Cộng. TÔI CHỈ CHỐNG LẠI ĐỘC TÀI.**
Chế độ Việt Nam hiện nay đáng bị phê phán không phải vì nó là Cộng sản.
**Mà vì nó là độc tài.** Cộng sản chỉ là nhãn hiệu. Độc tài mới là thực chất. Ngay cả khi chúng ta chống lại điều 4 trong Hiến pháp Việt Nam, chúng ta cũng chỉ chống lại một sự độc tài. Chính quyền Việt Nam hiện nay đang rục rịch muốn đổi tên nước. Có khi họ đổi cả tên đảng. Nhưng dù đổi đảng Cộng sản thành đảng Dân chủ hay đảng Cộng hoà, cái việc nhân danh Hiến pháp để giành quyền lãnh đạo độc tôn như vậy cũng vẫn là độc tài. Tên gọi có thể thay đổi, thực chất vẫn là một. Vẫn độc tài. **Mọi sự độc tài đều đáng phê phán. Nhưng khi độc tài đi liền với bất tài thì càng đáng bị phê phán hơn.** Và nhu cầu phê phán ấy cũng càng khẩn cấp hơn. Sự độc tài chà đạp lên dân chủ và nhân quyền, nhưng trong một số trường hợp nào đó, dưới một sự độc tài sáng suốt, người ta cũng có thể sẵn sàng chấp nhận hy sinh dân chủ và nhân quyền trong một thời gian nào đó để xây dựng và phát triển đất nước (như trường hợp của Singapore). Độc tài mà bất tài thì bao giờ cũng gắn liền với sự ngu dốt và tham nhũng bởi họ sẽ không có, không thể có, bất cứ lý tưởng nào khác ngoài tiền và cũng không có một thứ trí tuệ nào khác nào thứ “trí tuệ” dùng để làm giàu cho bản thân và gia đình. Sự ngu dốt trong chính sách và tham nhũng trong bộ máy chỉ tồn tại được nhờ hai yếu tố: dối trá trong tuyên truyền và tàn bạo trong quản trị. Tập hợp của tất cả các yếu tố ấy, người ta chỉ làm được mỗi một việc duy nhất là tàn phá đất nước và hành hạ dân chúng. Tính chất độc tài, bất tài, tham nhũng, dối trá và tàn bạo ấy càng trở thành nguy hiểm hơn nữa khi đất nước đối diện với nguy cơ xâm lấn chủ quyền và lãnh thổ của Trung Quốc.
Đối diện với các nguy cơ trên, chữ “chống Cộng”, theo tôi, rất dễ làm lệch vấn đề. Nó dễ gợi lên ấn tượng là, khi chống lại chế độ Việt Nam hiện nay, chúng ta nhân danh hai điều vốn bị xem là đối lập với Cộng sản, nhất là Cộng sản Việt Nam: Một, chủ nghĩa tư bản và hai, Việt Nam Cộng Hoà lúc trước. Nhưng chúng ta chống Cộng không phải vì chủ nghĩa tư bản và cũng không phải vì để trả thù hay để phục hồi miền Nam. Việc chống lại chế độ độc tài tại Việt Nam cần xuất phát từ những lý tưởng hiện đại, cao cả và phổ quát hơn: quyền tự do, dân chủ và quyền làm người. Hơn nữa, nó còn xuất phát từ cả sự độc lập, toàn vẹn lãnh thổ và tiền đồ của đất nước nữa. Trong chiến tranh có tính dân tộc chủ nghĩa, người ta có thể huy động lịch sử, hay nói như Tố Hữu, trước năm 1975, “Bốn mươi thế kỷ cùng ra trận”; trong cuộc chiến chống độc tài, nguồn sức mạnh không phải chỉ nằm ở quá khứ mà còn, nếu không muốn nói chủ yếu còn, nằm ở tương lai.
Chúng ta chống lại chế độ Việt Nam hiện nay không phải vì việc họ chọn lựa hệ thống xã hội chủ nghĩa, việc họ gây ra cuộc chiến đẫm máu ở Việt Nam, việc họ cưỡng chiếm miền Nam, việc họ trả thù những người miền Nam: Tất cả đều đã thuộc quá khứ.
Người ta cần lưu giữ quá khứ, cần thường xuyên đào xới lại quá khứ và cần viết lại quá khứ, một cách chính thức, bằng lịch sử; hoặc một cách không chính thức, bằng ký ức, từ ký ức cá nhân đến ký ức tập thể. Nhưng không ai thay đổi được quá khứ. Càng không cần phải chống lại quá khứ. Những điều ấy khác nhau.
**Chúng ta chống lại chế độ độc tài tại Việt Nam vì nó ĐANG chà đạp lên quần chúng, ĐANG làm cho đất nước bị phá sản trên mọi phương diện, từ kinh tế đến giáo dục, từ ý thức đạo đức đến cả lòng tự hào dân tộc, từ các giá trị truyền thống đến tinh thần hiện đại với những giá trị về dân chủ và nhân quyền vốn đang, cùng với xu hướng toàn cầu hoá, càng ngày càng trở thành phổ quát, ĐANG kiềm hãm sự phát triển của đất nước khiến Việt Nam, một dân tộc vốn rất nhiều năng lực, bị thua kém không những các nước được xem là những con rồng của châu Á mà còn có nguy cơ thua cả một quốc gia vốn bị rất nhiều tai tiếng, như Miến Điện.** **Và chúng ta cũng chống lại chế độ ấy vì, với sự nhu nhược của nó, Việt Nam có nguy cơ bị biến thành một tỉnh lẻ của Trung Quốc.**
Cuối cùng, có một điểm cần được nói thêm: Ở Tây phương, ngay trong thời Chiến tranh lạnh, nghĩa là lúc chế độ Cộng sản vẫn còn rất mạnh, nhiều chiến lược gia và trí thức, đặc biệt ở châu Âu, đã chuyển khẩu hiệu “chống Cộng” (anti-communism) thành “chống toàn trị” (anti-totalitarianism). Dưới khẩu hiệu chống toàn trị, người ta không những chống lại chế độ Cộng sản mà còn chống lại cả chế độ phát xít, đồng thời người ta cũng khẳng định được lập trường của họ một cách rõ ràng: Việc chống đối ấy, thứ nhất, không nhắm vào một lý thuyết mà nhắm vào một chế độ với những guồng máy và chính sách cụ thể; và thứ hai, không nhằm bảo vệ hay bênh vực cho chủ nghĩa tư bản mà là để bảo vệ dân chủ và nhân quyền, những lý tưởng vừa có tính phổ quát vừa dễ được mọi người đồng thuận.
Cả tính phổ quát và sự đồng thuận ấy tạo nên sức mạnh cho cuộc tranh đấu, cuối cùng, dẫn đến sự sụp đổ của hệ thống xã hội chủ nghĩa như một hệ thống độc tài đáng kinh tởm (9).
**Nguyễn Hưng Quốc**
Nguồn:
*VoA blog*
* * *
**Chú thích:**
- Trên một số bản kiến nghị lưu hành trên internet, tôi thấy có tên “Nguyễn Hưng Quốc” ở Úc. Đó không phải là tôi. Có thể chỉ là trùng tên hoặc là một sự giả mạo. Bản thân tôi thì chưa từng ký vào bất cứ một kiến nghị nào cả.
- Richard Pipes (2003),
*Communism, a History*, New York: Random House, tr. 147.
- Như trên.
- Do Jonathan Murphy và Mark Kramer dịch sang tiếng Anh, Harvard University Press, 1999.
- Xem Stathis N. Kalyvas (1999), “The decay and breakdown of communist one-party systems”,
*Annu*, 1999, tr. 329.
- Stéphane Courtois và nhiều người khác (biên tập) (1999),
*The Black Book of Communism: Crimes, Terror, Repression*, Cambridge: Havcard University Press, tr. 7.
- Leslie Holmes (1997),
*Post-Communism, an Introduction*, Cambridge: Polity Press, tr. 13.
- Ghia Nodia (2000), “Chasing the meaning of ‘post-communsm’: a transitional phenomenon or something to stay?”,
*Contemporary European History*, 9 (2000), tr. 278.
- Xem bài “From anti-communism to anti-totalitarianism: the radical potential of democray” của Dick Howard trên
*Government and Opposition*số 37, 2002, tr. 551-572.

WARC-Type: response

Content-Type: application/http; msgtype=response

WARC-Truncated: length

WARC-Identified-Payload-Type: application/xhtml+xml

Server: nginx

Connection: close

Vary: Cookie

X-hacker: If you're reading this, you should visit automattic.com/jobs and apply to join the fun, mention this header.

Content-Type: text/html; charset=UTF-8

X-ac: 3.dca _dca


text:
Liên hoan hoặc các Vua Hùng giỗ tổ Hùng Vương là một lễ hội Việt tổ chức hàng năm từ ngày 8 đến ngày 11 tháng giêng âm lịch thứ ba, trong đó ngày 10 là ngày lễ hội chính.
Sau phở, nem cuốn, món bánh mỳ kẹp thịt Việt
Nam đã trở thành một món ăn nổi danh và được yêu thích tại nhiều nước trên thế giới. đến mức, từ bánh mỳ Việt
Nam đã trở thành một
từ mới trong vốn từ điển của người dân Mỹ.
Phở là món ăn đặc trưng trong ẩm thực của người việt
nam, đặc biệt là người dân miền bắc. phở xuất hiện ở mọi nơi, từ những gánh hàng
rong, những nẻo đường làng quê cho đến các ngõ ngách chốn thị thành, từ những quán
ăn vỉa hè, quán bình dân và trong cả các nhà hàng sang trọng.
Nếu chỉ được dùng một từ để nói về ẩm thực việt nam,
nhiều người sẽ chọn từ “cân bằng”. về cơ bản, các món ăn việt nam thường có sự cân
bằng cả về nguyên liệu lẫn cách thức chế biến: không sử dụng quá nhiều muối hay
chất béo, cũng như không lạm dụng các hình thức chiên, xào với nhiều dầu mỡ - vốn
được coi là nguồn cơn của rất nhiều căn bệnh.
Thuộc tỉnh Quảng Bình, Phong Nha - Kẻ Bàng
được ví như một bảo tàng địa chất khổng lồ có giá trị và mang ý nghĩa toàn cầu bởi cấu trúc địa lý phức tạp, tập hợp nhiều loại đá khác nhau
như sa thạch,
thạch anh, phiến
thạch, đá vôi…
HỌC TIẾNG VIỆT
Bản quyền thuộc Bộ Ngoại giao Việt NamLiên hệ |
Sơ đồ trang |
Quyền riêng tư | Q&AĐại sứ quán nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam tại U-crai-naĐịa chỉ: Tp Kiev, phố Tovarnaya, 51 A - г. Киев, ул. Товарная, 51 АĐiện thoại /Fax: (00-380-44) 284 5542 Ngoài giờ: +380.93.115.21.66.Phòng Lãnh sự (ĐT/Fax) : (00-380-44) 284 5543Đường dây nóng: +380.93.115.21.66.Email: vnemb.ua@mofa.gov.vn

WARC-Identified-Payload-Type: text/html

Cache-Control: private, max-age=0

Content-Type: text/html; charset=utf-8

X-FRAME-OPTIONS: SAMEORIGIN

X-Content-Type-Options: nosniff

X-MS-InvokeApp: 1; RequireReadOnly


text: khimacho114 3 Báo cáo bài đăng Đã đăng Tháng 9 29, 2016 chào mọi người, nhờ các bác giúp mình lisp khi chọn text với đường tròn cho ra kết quả bán kính của đường tròn bằng chiều cao của text , tâm của đườn tròn trùng tâm của text (dạng middle center ).thank Chia sẻ bài đăng này Liên kết tới bài đăng Chia sẻ trên các trang web khác

Server: Apache

Pragma: no-cache

Cache-Control: no-store, no-cache, must-revalidate, post-check=0, pre-check=0

Set-Cookie: ips4_IPSSessionFront=t4ripkfesndftp96ihmiggr872; path=/; secure; HttpOnly

Vary: User-Agent


text:
phong cách nào hợp với con các mẹ iu
ủng hộ bé nè. chúc gia đình lun vui nhé
vote cho con nè, chúc con may mắn nhé
ung ho con nua ne, con ung ho cho chau cua co nua nhe
love ủng hộ bé nè! mẹ bé qua ủng hộ bé nhà mình nữa nhé. Thanks
thttp://www.marrybaby.vn/anh-cua-be/con-lon-khon-tung-ngay
ủng hộ bé nè. chúc gia đình lun vui nhé
vote cho con nè, chúc con may mắn nhé
vote cho con nè, chúc con may mắn nhé
ung ho con nua ne, con ung ho cho chau cua co nua nhe
love ủng hộ bé nè! mẹ bé qua ủng hộ bé nhà mình nữa nhé. Thanks
thttp://www.marrybaby.vn/anh-cua-be/con-lon-khon-tung-ngay

Vary: Accept-Encoding

Ringier-Fastcgi-Cache: MISS


text:
Đầm xòe sọc ngang cho bé gái174.000 ₫106.000 ₫39%
Đầm chấm bi xinh xắn cho bé gái211.000 ₫135.000 ₫36%
Đầm xòe bé gái xinh xắn214.000 ₫120.000 ₫44%
Đầm dạ hội hoa hồng OaOa cho bé757.000 ₫430.000 ₫43%
Đầm chữ A cao cấp OaOa cho bé399.000 ₫178.000 ₫55%
Đầm xòe hoa D&N cho bé gái352.000 ₫299.000 ₫15%
Đầm thắt lưng xinh xắn cho bé211.000 ₫135.000 ₫36%
Đầm xòe hoa bé gái cao cấp OaOa276.000 ₫176.000 ₫36%
Đầm xòe bé gái xinh xắn214.000 ₫120.000 ₫44%
Đầm xòe sọc ngang cho bé gái174.000 ₫106.000 ₫39%
Đầm cổ sơ mi dễ thương cho bé210.000 ₫145.000 ₫31%
Đầm form rộng dễ thương cho bé211.000 ₫139.000 ₫34%
Đầm thắt lưng xinh xắn cho bé211.000 ₫135.000 ₫36%
Đầm chấm bi xinh xắn cho bé gái211.000 ₫135.000 ₫36%
Đầm xòe bé gái phối nơ xinh180.000 ₫115.000 ₫36%
Đầm xòe bé gái trắng pha bi D&N349.000 ₫290.000 ₫17%
Đầm OaOa tay xòe cao cấp cho bé413.000 ₫83.000 ₫80%
Đầm xòe sọc ngang cho bé gái174.000 ₫106.000 ₫39%
Đầm xòe bé gái phối nơ xinh180.000 ₫115.000 ₫36%
Đầm xòe bé gái xinh xắn214.000 ₫120.000 ₫44%
Đầm thắt lưng xinh xắn cho bé211.000 ₫135.000 ₫36%
Đầm chấm bi xinh xắn cho bé gái211.000 ₫135.000 ₫36%
Đầm form rộng dễ thương cho bé211.000 ₫139.000 ₫34%
Đầm cổ sơ mi dễ thương cho bé210.000 ₫145.000 ₫31%
Đầm dạ hội hoa hồng OaOa cho bé757.000 ₫430.000 ₫43%
Đầm baby suông trắng pha đen D&N280.000 ₫280.000 ₫0%
Đầm OaOa tay xòe cao cấp cho bé413.000 ₫83.000 ₫80%
Đầm chữ A cao cấp OaOa cho bé399.000 ₫178.000 ₫55%
Đầm phối nút dễ thương cho bé gái290.000 ₫200.000 ₫31%
Đầm xòe hoa bé gái cao cấp OaOa276.000 ₫176.000 ₫36%
Đầm xòe bé gái dễ thương397.000 ₫230.000 ₫42%
Đầm xòe hoa D&N cho bé gái352.000 ₫299.000 ₫15%
Đầm dạ hội hoa hồng OaOa cho bé757.000 ₫430.000 ₫43%
Đầm xòe bé gái dễ thương397.000 ₫230.000 ₫42%
Đầm xòe bé gái dễ thương397.000 ₫230.000 ₫42%
Đầm thắt lưng xinh xắn cho bé211.000 ₫135.000 ₫36%
Đầm xòe bé gái phối nơ xinh180.000 ₫115.000 ₫36%
Đầm phối nút dễ thương cho bé gái290.000 ₫200.000 ₫31%
Đầm chấm bi xinh xắn cho bé gái211.000 ₫135.000 ₫36%
Đầm cổ sơ mi dễ thương cho bé210.000 ₫145.000 ₫31%
Đầm xòe hoa D&N cho bé gái352.000 ₫299.000 ₫15%
Đầm xòe hoa bé gái cao cấp OaOa276.000 ₫176.000 ₫36%
Sản phẩm HOT
Đầm dạ hội hoa hồng OaOa cho bé
757.000 ₫
430.000 ₫
Sản phẩm đang HOT
Hộp phụ kiện tóc Kitty hơn 20 món
198.000 ₫
129.000 ₫
Xu hướng: đầm bé gái thêu hoa xinh | Váy đầm bé gái màu cam | Váy đầm bé gái đi học | đầm xòe noel cho bé | Váy đầm bé gái xòe | Váy đầm bé gái form rộng | Váy đầm bé gái cổ sen | đầm bé gái phối ren màu hồng | đầm cổ sơ mi dễ thương cho bé | đầm xòe caro cho bé | đầm xòe cổ sen cho bé | Váy đầm bé gái mặc ở nhà | Váy đầm bé gái màu trắng | Váy xòe bé gái phối lưới | Váy đầm bé gái màu vàng | Váy đầm bé gái màu ngẫu nhiên | Váy đầm bé gái công sở | Váy đầm bé gái dùng cho | Váy đầm bé gái body | Váy đầm bé gái tay dài | Chân váy xòe đáng yêu cho bé | Váy đầm bé gái màu tím | Chân đầm xòe đáng yêu cho bé | Váy xòe bé gái phối nơ xinh | Váy xòe bé gái dễ thương | Váy đầm bé gái màu hồng phấn | đầm xòe phối nơ bello xinh cho bé | Váy đầm bé gái tay ngắn | đầm baby xinh xắn | đầm thun baby tóc xù cho bé | Combo 3 đầm maxi cho bé gái | Váy đầm bé gái dáng xòe

markdown:
### Đầm xòe sọc ngang cho bé gái174.000 ₫106.000 ₫39%
### Đầm chấm bi xinh xắn cho bé gái211.000 ₫135.000 ₫36%
### Đầm xòe bé gái xinh xắn214.000 ₫120.000 ₫44%
### Đầm dạ hội hoa hồng OaOa cho bé757.000 ₫430.000 ₫43%
### Đầm chữ A cao cấp OaOa cho bé399.000 ₫178.000 ₫55%
### Đầm xòe hoa D&N cho bé gái352.000 ₫299.000 ₫15%
### Đầm thắt lưng xinh xắn cho bé211.000 ₫135.000 ₫36%
### Đầm xòe hoa bé gái cao cấp OaOa276.000 ₫176.000 ₫36%
### Đầm xòe bé gái xinh xắn214.000 ₫120.000 ₫44%
### Đầm xòe sọc ngang cho bé gái174.000 ₫106.000 ₫39%
### Đầm cổ sơ mi dễ thương cho bé210.000 ₫145.000 ₫31%
### Đầm form rộng dễ thương cho bé211.000 ₫139.000 ₫34%
### Đầm thắt lưng xinh xắn cho bé211.000 ₫135.000 ₫36%
### Đầm chấm bi xinh xắn cho bé gái211.000 ₫135.000 ₫36%
### Đầm xòe bé gái phối nơ xinh180.000 ₫115.000 ₫36%
### Đầm xòe bé gái trắng pha bi D&N349.000 ₫290.000 ₫17%
### Đầm OaOa tay xòe cao cấp cho bé413.000 ₫83.000 ₫80%
### Đầm xòe sọc ngang cho bé gái174.000 ₫106.000 ₫39%
### Đầm xòe bé gái phối nơ xinh180.000 ₫115.000 ₫36%
### Đầm xòe bé gái xinh xắn214.000 ₫120.000 ₫44%
### Đầm thắt lưng xinh xắn cho bé211.000 ₫135.000 ₫36%
### Đầm chấm bi xinh xắn cho bé gái211.000 ₫135.000 ₫36%
### Đầm form rộng dễ thương cho bé211.000 ₫139.000 ₫34%
### Đầm cổ sơ mi dễ thương cho bé210.000 ₫145.000 ₫31%
### Đầm dạ hội hoa hồng OaOa cho bé757.000 ₫430.000 ₫43%
### Đầm baby suông trắng pha đen D&N280.000 ₫280.000 ₫0%
### Đầm OaOa tay xòe cao cấp cho bé413.000 ₫83.000 ₫80%
### Đầm chữ A cao cấp OaOa cho bé399.000 ₫178.000 ₫55%
### Đầm phối nút dễ thương cho bé gái290.000 ₫200.000 ₫31%
### Đầm xòe hoa bé gái cao cấp OaOa276.000 ₫176.000 ₫36%
### Đầm xòe bé gái dễ thương397.000 ₫230.000 ₫42%
### Đầm xòe hoa D&N cho bé gái352.000 ₫299.000 ₫15%
### Đầm dạ hội hoa hồng OaOa cho bé757.000 ₫430.000 ₫43%
### Đầm xòe bé gái dễ thương397.000 ₫230.000 ₫42%
### Đầm xòe bé gái dễ thương397.000 ₫230.000 ₫42%
### Đầm thắt lưng xinh xắn cho bé211.000 ₫135.000 ₫36%
### Đầm xòe bé gái phối nơ xinh180.000 ₫115.000 ₫36%
### Đầm phối nút dễ thương cho bé gái290.000 ₫200.000 ₫31%
### Đầm chấm bi xinh xắn cho bé gái211.000 ₫135.000 ₫36%
### Đầm cổ sơ mi dễ thương cho bé210.000 ₫145.000 ₫31%
### Đầm xòe hoa D&N cho bé gái352.000 ₫299.000 ₫15%
### Đầm xòe hoa bé gái cao cấp OaOa276.000 ₫176.000 ₫36%
Sản phẩm HOT
### Đầm dạ hội hoa hồng OaOa cho bé
757.000 ₫
430.000 ₫
Sản phẩm đang HOT
Hộp phụ kiện tóc Kitty hơn 20 món
198.000 ₫
129.000 ₫
Xu hướng: