text:
VĂN CÔNG HÙNG
Nguồn: Website Văn Công Hùng
TÂY NGUYÊN MỘT THỜI
Nguồn: Website Văn Công Hùng
Ấn tượng nhất khi chúng tôi rời Kon Mahar là vào khu nhà mồ của làng. Người Tây Nguyên rất coi trọng khu nhà mồ, nó là ngôi làng thứ 2 của họ, thậm chí làm nhà mồ còn kỳ khu hơn, đẹp hơn làm nhà ở. Nhưng ở đây là những nấm đất sơ sài, phía trên phủ tranh lè tè như bọn trẻ con chơi trò chơi làm nhà xem ai nhanh hơn…
Rất nhiều người chưa hiểu, chưa phân biệt Buôn với Plei, ví như tại sao lại là Buôn Ma Thuột chứ không phải Buôn Mê Thuột. Hoặc Ban Mê Thuột chứ không thể Ban Ma Thuột. Đơn giản, Buôn Ma Thuột là tiếng Ê Đê, tức là buôn của cha ông Thuột, còn Ban Mê Thuột là gọi theo tiếng Lào, tức là Bản của mẹ ông Thuột. Pleiku tức là làng đuôi, từ sự tích cái đuôi lợn. Giờ chúng ta gộp hết thành làng, thậm chí là làng văn hóa với cái cổng chào hoành tráng như nhau, nhưng vào từng buôn, plei, plơi… thì nó không giống nhau như cổng làng văn hóa…
TÂY NGUYÊN MỘT THỜI
Ngày ấy, đầu những năm 80 của thế kỷ 20, khi lần đầu tiên đặt chân lên Tây Nguyên, chàng kỹ sư trẻ Phạm Đức Long đã giật mình. Từ quê mình ở Nghệ An, ra Hà Bắc học đại học nông nghiệp, đều là những nơi đất chật người đông, mảnh đất con con bằng bàn tay mà nhiều thế hệ xúm vào xới lật bắt nó quần quật sinh sản. Giờ vào Tây Nguyên, thấy bao la là rừng, mênh mang đồng cỏ (ta man), trùng trùng ngút mắt, không sửng sốt sao được.
Anh vào nhận công tác tại ban kinh tế mới Gia Lai Kon Tum, sau rồi về sở Nông nghiệp và phát triển nông thôn, hiện tại là chi cục trưởng chi cục phát triển nông thôn Gia Lai.
Mới đây anh rủ: Biết bác cũng thích tìm hiểu về nông dân, mai em đi công tác, bác có xuống làng, mời bác đi luôn.
Tất nhiên là tôi hăm hở nhận lời. Làng là một khái niệm mới, chứ Tây Nguyên chỉ có Buôn- vùng Ê Đê, Mơ Nông- Pơ Lây, Pơ lơi- vùng Ba Na, Gia Rai… Giờ người ta xây dựng “làng văn hóa” khiến cho tất cả cứ na ná nhau, nếu không tinh rất khó để phân biệt. Trên xe Long mở mang cho tôi nhiều kiến thức về nông thôn Tây Nguyên. Nói về nông nghiệp Gia Lai nói riêng, Tây Nguyên nói chung, có điều kiện chung giống Nam bộ: Quĩ đất rộng, bình quân diện tích đất đầu người cao, dễ làm nông nghiệp chuyên canh hàng hóa lớn. Vì vậy phải xác định nông nghiệp là thế mạnh lớn nhất của Gia Lai. Đây là vùng đất của điền trang, thái ấp. Định hướng chung cứ lấy nông nghiệp làm gốc thì sẽ giàu mạnh. Không nên mơ mộng công nghiệp chế tạo, điện tử như trước đây. Hiện nay chỉ tính riêng tỉnh Gia Lai đã tạo được các vùng nông sản nguyên liệu, nông sản hàng hóa lớn vào bậc nhất Việt Nam như: Cao su gần 100.000 ha; cà phê hơn 80.000 ha; hồ tiêu khoảng 8.000 ha; bắp (lai) 50.000 ha; sắn (cao sản) 50.000 ha; mía gần 30.000 ha; thuốc lá khoảng 7.000 ha; điều khoảng 10.000 ha… Đã phát triển được hệ thống nhà máy công nghiệp chế biến nông lâm sản khá hùng mạnh, ở vùng nông thôn, gắn với vùng nguyên liệu như: Nhà máy đường An Khê công suất 7.000 tấn mía cây/ngày; nhà máy đường – Nhiệt điện Ayun Pa công suất 6.000 tấn mía cây/ngày; nhà máy sắn Krông Pa công suất 120.000 tấn tinh bột/năm; các nhà máy sắn Việt Thái An Khê, Mang Yang, Chư Prông đều ở qui mô công nghiệp lớn; 2 nhà máy chè Biển Hồ, Bàu Cạn đều có qui mô hiện đại. Các công ty nông trường hiện đều có các cơ sở sơ chế nông sản; đặc biệt là cao su. Công ty cao su công ty 74 Binh đoàn15 có nhà máy chế biến mủ cao su hiện đại và qui mô nhất Đông Nam Á… Không sổ sách, Long cứ thao thao bất tận thế trong khi tôi ngơ ngác nhìn qua kính xe, những ngọn đồi trơ trọi, những cánh rừng nham nhở cháy, những người dân đeo gùi lẳng lặng đi hàng một, nhẫn nại và cam chịu. Và những chiếc xe máy chở đủ thứ hàng hóa, những cái chợ lưu động chất ngất nghểu đủ thứ trong khả năng có thể, xe thì một người, xe thì hai, chủ yếu là phụ nữ, phóng trong cuồn cuộn bụi đỏ. Đích họ đến là những buôn làng tít trong núi xa kia…
LÀNG
Anh vào nhận công tác tại ban kinh tế mới Gia Lai Kon Tum, sau rồi về sở Nông nghiệp và phát triển nông thôn, hiện tại là chi cục trưởng chi cục phát triển nông thôn Gia Lai.
Mới đây anh rủ: Biết bác cũng thích tìm hiểu về nông dân, mai em đi công tác, bác có xuống làng, mời bác đi luôn.
Tất nhiên là tôi hăm hở nhận lời. Làng là một khái niệm mới, chứ Tây Nguyên chỉ có Buôn- vùng Ê Đê, Mơ Nông- Pơ Lây, Pơ lơi- vùng Ba Na, Gia Rai… Giờ người ta xây dựng “làng văn hóa” khiến cho tất cả cứ na ná nhau, nếu không tinh rất khó để phân biệt. Trên xe Long mở mang cho tôi nhiều kiến thức về nông thôn Tây Nguyên. Nói về nông nghiệp Gia Lai nói riêng, Tây Nguyên nói chung, có điều kiện chung giống Nam bộ: Quĩ đất rộng, bình quân diện tích đất đầu người cao, dễ làm nông nghiệp chuyên canh hàng hóa lớn. Vì vậy phải xác định nông nghiệp là thế mạnh lớn nhất của Gia Lai. Đây là vùng đất của điền trang, thái ấp. Định hướng chung cứ lấy nông nghiệp làm gốc thì sẽ giàu mạnh. Không nên mơ mộng công nghiệp chế tạo, điện tử như trước đây. Hiện nay chỉ tính riêng tỉnh Gia Lai đã tạo được các vùng nông sản nguyên liệu, nông sản hàng hóa lớn vào bậc nhất Việt Nam như: Cao su gần 100.000 ha; cà phê hơn 80.000 ha; hồ tiêu khoảng 8.000 ha; bắp (lai) 50.000 ha; sắn (cao sản) 50.000 ha; mía gần 30.000 ha; thuốc lá khoảng 7.000 ha; điều khoảng 10.000 ha… Đã phát triển được hệ thống nhà máy công nghiệp chế biến nông lâm sản khá hùng mạnh, ở vùng nông thôn, gắn với vùng nguyên liệu như: Nhà máy đường An Khê công suất 7.000 tấn mía cây/ngày; nhà máy đường – Nhiệt điện Ayun Pa công suất 6.000 tấn mía cây/ngày; nhà máy sắn Krông Pa công suất 120.000 tấn tinh bột/năm; các nhà máy sắn Việt Thái An Khê, Mang Yang, Chư Prông đều ở qui mô công nghiệp lớn; 2 nhà máy chè Biển Hồ, Bàu Cạn đều có qui mô hiện đại. Các công ty nông trường hiện đều có các cơ sở sơ chế nông sản; đặc biệt là cao su. Công ty cao su công ty 74 Binh đoàn15 có nhà máy chế biến mủ cao su hiện đại và qui mô nhất Đông Nam Á… Không sổ sách, Long cứ thao thao bất tận thế trong khi tôi ngơ ngác nhìn qua kính xe, những ngọn đồi trơ trọi, những cánh rừng nham nhở cháy, những người dân đeo gùi lẳng lặng đi hàng một, nhẫn nại và cam chịu. Và những chiếc xe máy chở đủ thứ hàng hóa, những cái chợ lưu động chất ngất nghểu đủ thứ trong khả năng có thể, xe thì một người, xe thì hai, chủ yếu là phụ nữ, phóng trong cuồn cuộn bụi đỏ. Đích họ đến là những buôn làng tít trong núi xa kia…
LÀNG
Ngày xưa làng Tây Nguyên đẹp lắm. Bao giờ cũng ở rìa các con suối, có các “giọt” nước dẫn về làng, và làng thì chênh vênh trên đồi, giữa làng là nhà rông cao vút như lưỡi rìu ngược lên trời, xung quanh là nhà sàn như đàn gà con xúm xít quanh gà mẹ. Rẫy ở xa làng, trong rẫy cũng có nhà để người đi làm rẫy nghỉ lại, có khi cả tuần mới về. Thông thường là sáng đi tối về.
Chúng tôi chọn xã Hà Đông, là xã xa nhất, khó đi nhất của Gia Lai tính từ tỉnh lỵ Pleiku, để đến là bởi muốn tìm một thể nghiệm, để mà so sánh với hai chục năm trước, tìm lại dư ba của ấn tượng, của cảm xúc, của những dấu ấn đói khổ một thời... Chạy qua mấy làng, cuối cùng quyết định dừng ở làng Kon Mahar của xã Hà Đông. Nó là của huyện Đắc Đoa, mà Đắc Đoa thì cách Pleiku... 15 cây số, nhưng từ huyện xuống làng này là 70 cây, đường đi hun hút xuyên qua rừng già Kon Ka King. Mùa khô thì vào được chứ mùa mưa là bó… chân chấm com. Các thầy cô giáo vào dạy mùa mưa thì cứ chuẩn bị tâm thế ở lại cả mùa. Cán bộ có muốn xuống với dân cũng chịu. Vào giữa trưa mà thấy dân ở nhà khá nhiều, tức là… thất nghiệp. Trẻ con rất đông. Bao giờ cũng thế, nghèo đói thì sinh nở nhiều. Nhưng giữa làng đang có mấy cái xe tải vào chở sắn. Bà con ở đây trồng sắn, đang mùa thu hoạch, thương lái vào tận nơi mua hoặc đổi hàng. Trẻ con nhiều đứa trên tay cầm gói bim bim hoặc phồng má mút kẹo…
Chúng tôi chọn xã Hà Đông, là xã xa nhất, khó đi nhất của Gia Lai tính từ tỉnh lỵ Pleiku, để đến là bởi muốn tìm một thể nghiệm, để mà so sánh với hai chục năm trước, tìm lại dư ba của ấn tượng, của cảm xúc, của những dấu ấn đói khổ một thời... Chạy qua mấy làng, cuối cùng quyết định dừng ở làng Kon Mahar của xã Hà Đông. Nó là của huyện Đắc Đoa, mà Đắc Đoa thì cách Pleiku... 15 cây số, nhưng từ huyện xuống làng này là 70 cây, đường đi hun hút xuyên qua rừng già Kon Ka King. Mùa khô thì vào được chứ mùa mưa là bó… chân chấm com. Các thầy cô giáo vào dạy mùa mưa thì cứ chuẩn bị tâm thế ở lại cả mùa. Cán bộ có muốn xuống với dân cũng chịu. Vào giữa trưa mà thấy dân ở nhà khá nhiều, tức là… thất nghiệp. Trẻ con rất đông. Bao giờ cũng thế, nghèo đói thì sinh nở nhiều. Nhưng giữa làng đang có mấy cái xe tải vào chở sắn. Bà con ở đây trồng sắn, đang mùa thu hoạch, thương lái vào tận nơi mua hoặc đổi hàng. Trẻ con nhiều đứa trên tay cầm gói bim bim hoặc phồng má mút kẹo…
Từ huyện vào làng phải xuyên qua lõi rừng quốc gia Kon Ka King. Loang lổ những vạt rừng cháy. Lúc ra nghe rõ cả những tiếng nổ rất to từ những đám cháy ngùn ngụt. Chúng tôi hoảng hồn nhảy xuống xe chụp ảnh, còn những người Bahnar qua đường dửng dưng giải thích là... đốt rẫy đấy. Rẫy gì mà toàn cổ thụ cháy rừng rực. Cũng rất khó trách ai bởi tập quán ngàn đời là thế, lại ở sâu âm u thế, cán bộ, kiểm lâm có rải ra cũng không thể khắp được. Rồi lâm tặc người Kinh nhân đấy đánh hôi. Có một đoạn mấy thanh niên đang đốt than, chúng tôi lùi xe để ngồi trên xe chụp ảnh trong tư thế… sẵn sàng chạy vì sợ họ gây sự. Xe chúng tôi nhiều lúc đi cheo leo trên các hõm núi, nhìn sang bên kia mây trắng xóa, lại có lúc tụt xuống thung lũng, ngước lên thăm thẳm trời…
NHỮNG ĐIỀU TRÔNG THẤY
Làng ở Gia Lai bây giờ chủ yếu đã được ngang bằng sổ thẳng, gần như của người Kinh. Vệ sinh hơn, sạch sẽ hơn, nhưng vẫn cứ thấy thiếu thiếu 1 thứ gì.
Té ra nó là hơi thở làng.
Nhà rông xây bằng bê tông lợp tôn chói lòa, nhà mồ cũng thế, các ngôi làng được dịch chuyển theo quy hoạch, không còn bám theo các triền suối, đặc biệt là đất đai bị thu hẹp, người dân phải đi làm thuê ngay trên đất của mình. Công cuộc… phá rừng giàu đã xong, giờ chuyển sang rừng nghèo bằng cách trồng cao su lên đấy. Nhưng không phải giao cho dân mà giao cho các doanh nghiệp. Người dân bị dồn dần vào núi xa.
Trước mặt là đất của các ông chủ, sau lưng là rừng, là tài sản quốc gia. Người dân ngơ ngác co ro trong các ngôi làng định canh định cư hoặc đền bù tái định cư xa lạ.
Trong khi trình độ canh tác của người dân Tây Nguyên rất thấp, nên nếu tự làm cũng không ăn thua, mà làm thuê thì cũng với giá rẻ mạt. Các lý do hiện nay khiến nông thôn Gia Lai chưa bền vững là thị trường lên xuống thất thường, thiên tai dịch bệnh và cả trộm cướp an ninh nông thôn. Ngoài cao su, cà phê, tiêu… thì 50.000 héc ta sắn đã được trồng, chỉ ở Gia Lai thôi, một mặt giải quyết một phần thu nhập (dù giá rất rẻ và rất phập phù), nhưng mặt khác nó tham gia vào việc phá rừng khủng khiếp, tàn sát môi trường và bóc lột tài nguyên đất, làm đất bạc màu rất nhanh.
Chúng tôi nhiều lần vào các buôn làng Gia Lai, trừ bà con vùng Chư Sê, Chư Pưh khá giàu vì họ biết trồng tiêu, cao su và mấy năm nay giá các loại này cũng ổn định, còn các nơi khác phần lớn là nghèo, vì bà con vẫn sản xuất theo trào lưu, không có sự điều tiết, vai trò của nhà nước khá nhạt nên chu kỳ trồng- chặt phá- trồng lại… rất tốn kém và lãng phí. Thấy cái gì đang lên thì đổ xô vào làm, chưa kịp thu hoạch nó xuống lại phá đi trồng một cái giì đấy đang lên. Chưa hết, sự phân phối lao động hiện vẫn đang bị chênh lệch ghê gớm, khoảng cách giàu nghèo ngày càng doãng rộng nên nạn trộm cắp khá nhiều, nhất là trộm (thực chất là cướp) mủ cao su, cà phê chín…
Tưởng Tây Nguyên thì đất mênh mông, té ra không phải thế. Bình quân đất trên dân của Gia Lai khá lớn nhưng phân bố không hợp lý. Đất bây giờ về cơ bản nằm trong sự quản lý của các nông lâm trường quốc doanh, và gần đây là các đại gia trong “chiến dịch” biến rừng nghèo thành đất trồng cao su. Không gian sinh tồn của dân ngày càng bị thu hẹp, họ phải đi làm thuê dưới nhiều hình thức.
Tất nhiên vai trò của các nông lâm trường là không thể phủ nhận, ấy là của một thời. Cái thời cần khai hoang, cần mở đất, nhưng cũng chính nó tham gia phá rừng rất khủng khiếp. Bây giờ việc tiếp tục giao đất cho họ, và cho cả các đại gia, có lẽ không còn phù hợp, bởi nó sẽ hết đất dự phòng cho nông dân, cho người dân bản địa, mà số dân này ngày càng tăng, thậm chí là tăng nhanh vì điều kiện y tế, ăn ở bây giờ khá hơn, tỉ lệ nuôi sống trẻ em nhiều hơn thời trước. Thêm nữa thực chất về kinh tế thì hiệu quả không cao. Nhiều ý kiến cho rằng nhiều đại gia xông vào nhận đất rừng nghèo trồng cao su hoặc làm thủy điện thực chất là để… khai thác gỗ, chứ tư sản trong nông nghiệp rủi ro rất cao, không có nhiều lợi thế. Nếu bị vỡ thì nhà nước thì mất rừng mà ngân hàng thì mất tiền (cho vay dự án).
Nhiều chuyên gia cũng nói với chúng tôi rằng, năng suất cây trồng trên đất Tây Nguyên hiện nay chưa cao, tính cạnh tranh rất thấp. Ví dụ 50.000 ha bắp lai được trồng ở Gia Lai, thu hoạch chừng 200.000 tấn hạt chủ yếu chỉ làm một vụ, và bán rất rẻ vì không phơi sấy được. Họ cũng cho rằng Nông nghiệp đã qua thời kỳ lớn mạnh nhờ kỹ thuật, nhờ vai trò của nông nghiệp quốc doanh; nay muốn bứt phá phải tổ chức lại cho nông dân từ sản xuất, cung ứng, thị trường, thương hiệu…. Chúng tôi biết ở huyện Chư Sê đã có 1 Hợp tác xã nông nghiệp qui mô 6 xã, 400 ha cà phê, hoàn toàn đúng bản chất HTX của nhân loại. Họ đã có tiếng nói trong làm ăn, bảo vệ được quyền lợi cho nông dân, qua vài vụ mua phân bón đã lợi cho dân được 3 tỷ đồng...
Bên cạnh đấy phần lớn cư dân nông thôn ở Gia Lai còn ỉ lại, không phát huy tính chủ động. Cũng có lỗi do nhà nước quá dài tay, nhất là các dự án, làm xong trao chìa khóa, khi về thì các công trình cũng… vừa hỏng, mà các hệ thống nước sinh hoạt, nước tưới tiêu la liệt đắp chiếu ở nhiều làng chúng tôi đi qua là ví dụ. Theo thống kê của một chuyên gia nông nghiệp thì ở Gia Lai có đến 50% hệ thống nước sạch không hiệu quả, thủy lợi thì dân tự phá kênh mương cho nước tự chảy, nhà 134 thì chủ nhà không quan tâm… Lần chúng tôi vào xã A Yun của huyện Chư Sê, trong khi nhà thầu làm nhà 134 cho thì dân ngồi… xem, không tham gia, không góp ý. Mà mỗi cái nhà chỉ có mười mấy triệu, lại chuyển vật liệu từ xa, nếu dân không tham gia, làm xong hỏng ngay là cái chắc…
Ấn tượng nhất khi chúng tôi rời Kon Mahar là vào khu nhà mồ của làng. Người Tây Nguyên rất coi trọng khu nhà mồ, nó là ngôi làng thứ 2 của họ, thậm chí làm nhà mồ còn kỳ khu hơn, đẹp hơn làm nhà ở. Nhưng ở đây là những nấm đất sơ sài, phía trên phủ tranh lè tè như bọn trẻ con chơi trò chơi làm nhà xem ai nhanh hơn…
TRAO ĐỔI VỚI CHUYÊN GIA
Mang tất cả những gì chứng kiến và thu nhận, chúng tôi có một cuộc ngồi lại với Phạm Đức Long, nhân vật đã nhắc ở đầu bài. Ông này yêu Tây Nguyên thì thôi rồi, chả thế mà ông tiếp tục nói vanh vách ngay khi chúng tôi đưa ra câu hỏi: Thế thì làm sao bây giờ? Nói ngay không đắn đo: Cần chuyển đổi, cổ phần hóa phần lớn nông lâm trường hiện nay theo hướng: Nông trường thành HTX, hoặc cổ phần hóa, bán cho dân… Lâm trường nào liên quan đến rừng tự nhiên phải bỏ ngân sách nhà nước mà giữ, không nên kinh doanh trên tài nguyên rừng loại này, vì mục tiêu của doanh nghiệp là tìm kiếm lợi nhuận bằng mọi giá, kể cả hy sinh môi trường. Chỉ lập doanh nghiệp nơi có đất rừng trồng, và không nhất thiết phải là doanh nghiệp nhà nước. Nhà nước không nên đi cày đất tranh với nông dân! Nên trả về cho dân. Cũng phải xem lại vấn đề giao đất cho đại gia, bởi có lúc sẽ mất cả rừng lẫn tiền (ngân hàng). Nên dành quĩ đất dự phòng cho nông dân nhất là dân tộc thiểu số, khi con cháu họ sinh đẻ nhiều thêm…
Ly cà phê đã tan đá mà câu chuyện của chúng tôi vẫn chưa dứt. Long kể chính anh là người lặng lẽ giúp cho cái hợp tác xã ở Chư Sê thành hình đấy. Nó mới là thí điểm nên anh chưa lộ diện, tuy thế nghe cách nói thấy có vẻ như sự thành công đã là chắc chắn.
Thực ra ý định của chúng tôi là định đi về làng tìm hiểu về văn hóa, xem cái sự biến chuyển văn hóa làng Tây Nguyên trong thời hội nhập này nó như thế nào, cuối cùng lại phải đụng đến vấn đề nông nghiệp và nông dân. Nhưng quả là đã về làng rồi, thì không thể không lên tiếng, khi mà, đời sống của dân, đã mấy chục năm đổi mới, mà vẫn chưa thấy đổi mới bao nhiêu…
NHỮNG ĐIỀU TRÔNG THẤY
Làng ở Gia Lai bây giờ chủ yếu đã được ngang bằng sổ thẳng, gần như của người Kinh. Vệ sinh hơn, sạch sẽ hơn, nhưng vẫn cứ thấy thiếu thiếu 1 thứ gì.
Té ra nó là hơi thở làng.
Nhà rông xây bằng bê tông lợp tôn chói lòa, nhà mồ cũng thế, các ngôi làng được dịch chuyển theo quy hoạch, không còn bám theo các triền suối, đặc biệt là đất đai bị thu hẹp, người dân phải đi làm thuê ngay trên đất của mình. Công cuộc… phá rừng giàu đã xong, giờ chuyển sang rừng nghèo bằng cách trồng cao su lên đấy. Nhưng không phải giao cho dân mà giao cho các doanh nghiệp. Người dân bị dồn dần vào núi xa.
Trước mặt là đất của các ông chủ, sau lưng là rừng, là tài sản quốc gia. Người dân ngơ ngác co ro trong các ngôi làng định canh định cư hoặc đền bù tái định cư xa lạ.
Trong khi trình độ canh tác của người dân Tây Nguyên rất thấp, nên nếu tự làm cũng không ăn thua, mà làm thuê thì cũng với giá rẻ mạt. Các lý do hiện nay khiến nông thôn Gia Lai chưa bền vững là thị trường lên xuống thất thường, thiên tai dịch bệnh và cả trộm cướp an ninh nông thôn. Ngoài cao su, cà phê, tiêu… thì 50.000 héc ta sắn đã được trồng, chỉ ở Gia Lai thôi, một mặt giải quyết một phần thu nhập (dù giá rất rẻ và rất phập phù), nhưng mặt khác nó tham gia vào việc phá rừng khủng khiếp, tàn sát môi trường và bóc lột tài nguyên đất, làm đất bạc màu rất nhanh.
Chúng tôi nhiều lần vào các buôn làng Gia Lai, trừ bà con vùng Chư Sê, Chư Pưh khá giàu vì họ biết trồng tiêu, cao su và mấy năm nay giá các loại này cũng ổn định, còn các nơi khác phần lớn là nghèo, vì bà con vẫn sản xuất theo trào lưu, không có sự điều tiết, vai trò của nhà nước khá nhạt nên chu kỳ trồng- chặt phá- trồng lại… rất tốn kém và lãng phí. Thấy cái gì đang lên thì đổ xô vào làm, chưa kịp thu hoạch nó xuống lại phá đi trồng một cái giì đấy đang lên. Chưa hết, sự phân phối lao động hiện vẫn đang bị chênh lệch ghê gớm, khoảng cách giàu nghèo ngày càng doãng rộng nên nạn trộm cắp khá nhiều, nhất là trộm (thực chất là cướp) mủ cao su, cà phê chín…
Tưởng Tây Nguyên thì đất mênh mông, té ra không phải thế. Bình quân đất trên dân của Gia Lai khá lớn nhưng phân bố không hợp lý. Đất bây giờ về cơ bản nằm trong sự quản lý của các nông lâm trường quốc doanh, và gần đây là các đại gia trong “chiến dịch” biến rừng nghèo thành đất trồng cao su. Không gian sinh tồn của dân ngày càng bị thu hẹp, họ phải đi làm thuê dưới nhiều hình thức.
Tất nhiên vai trò của các nông lâm trường là không thể phủ nhận, ấy là của một thời. Cái thời cần khai hoang, cần mở đất, nhưng cũng chính nó tham gia phá rừng rất khủng khiếp. Bây giờ việc tiếp tục giao đất cho họ, và cho cả các đại gia, có lẽ không còn phù hợp, bởi nó sẽ hết đất dự phòng cho nông dân, cho người dân bản địa, mà số dân này ngày càng tăng, thậm chí là tăng nhanh vì điều kiện y tế, ăn ở bây giờ khá hơn, tỉ lệ nuôi sống trẻ em nhiều hơn thời trước. Thêm nữa thực chất về kinh tế thì hiệu quả không cao. Nhiều ý kiến cho rằng nhiều đại gia xông vào nhận đất rừng nghèo trồng cao su hoặc làm thủy điện thực chất là để… khai thác gỗ, chứ tư sản trong nông nghiệp rủi ro rất cao, không có nhiều lợi thế. Nếu bị vỡ thì nhà nước thì mất rừng mà ngân hàng thì mất tiền (cho vay dự án).
Nhiều chuyên gia cũng nói với chúng tôi rằng, năng suất cây trồng trên đất Tây Nguyên hiện nay chưa cao, tính cạnh tranh rất thấp. Ví dụ 50.000 ha bắp lai được trồng ở Gia Lai, thu hoạch chừng 200.000 tấn hạt chủ yếu chỉ làm một vụ, và bán rất rẻ vì không phơi sấy được. Họ cũng cho rằng Nông nghiệp đã qua thời kỳ lớn mạnh nhờ kỹ thuật, nhờ vai trò của nông nghiệp quốc doanh; nay muốn bứt phá phải tổ chức lại cho nông dân từ sản xuất, cung ứng, thị trường, thương hiệu…. Chúng tôi biết ở huyện Chư Sê đã có 1 Hợp tác xã nông nghiệp qui mô 6 xã, 400 ha cà phê, hoàn toàn đúng bản chất HTX của nhân loại. Họ đã có tiếng nói trong làm ăn, bảo vệ được quyền lợi cho nông dân, qua vài vụ mua phân bón đã lợi cho dân được 3 tỷ đồng...
Bên cạnh đấy phần lớn cư dân nông thôn ở Gia Lai còn ỉ lại, không phát huy tính chủ động. Cũng có lỗi do nhà nước quá dài tay, nhất là các dự án, làm xong trao chìa khóa, khi về thì các công trình cũng… vừa hỏng, mà các hệ thống nước sinh hoạt, nước tưới tiêu la liệt đắp chiếu ở nhiều làng chúng tôi đi qua là ví dụ. Theo thống kê của một chuyên gia nông nghiệp thì ở Gia Lai có đến 50% hệ thống nước sạch không hiệu quả, thủy lợi thì dân tự phá kênh mương cho nước tự chảy, nhà 134 thì chủ nhà không quan tâm… Lần chúng tôi vào xã A Yun của huyện Chư Sê, trong khi nhà thầu làm nhà 134 cho thì dân ngồi… xem, không tham gia, không góp ý. Mà mỗi cái nhà chỉ có mười mấy triệu, lại chuyển vật liệu từ xa, nếu dân không tham gia, làm xong hỏng ngay là cái chắc…
Ấn tượng nhất khi chúng tôi rời Kon Mahar là vào khu nhà mồ của làng. Người Tây Nguyên rất coi trọng khu nhà mồ, nó là ngôi làng thứ 2 của họ, thậm chí làm nhà mồ còn kỳ khu hơn, đẹp hơn làm nhà ở. Nhưng ở đây là những nấm đất sơ sài, phía trên phủ tranh lè tè như bọn trẻ con chơi trò chơi làm nhà xem ai nhanh hơn…
TRAO ĐỔI VỚI CHUYÊN GIA
Mang tất cả những gì chứng kiến và thu nhận, chúng tôi có một cuộc ngồi lại với Phạm Đức Long, nhân vật đã nhắc ở đầu bài. Ông này yêu Tây Nguyên thì thôi rồi, chả thế mà ông tiếp tục nói vanh vách ngay khi chúng tôi đưa ra câu hỏi: Thế thì làm sao bây giờ? Nói ngay không đắn đo: Cần chuyển đổi, cổ phần hóa phần lớn nông lâm trường hiện nay theo hướng: Nông trường thành HTX, hoặc cổ phần hóa, bán cho dân… Lâm trường nào liên quan đến rừng tự nhiên phải bỏ ngân sách nhà nước mà giữ, không nên kinh doanh trên tài nguyên rừng loại này, vì mục tiêu của doanh nghiệp là tìm kiếm lợi nhuận bằng mọi giá, kể cả hy sinh môi trường. Chỉ lập doanh nghiệp nơi có đất rừng trồng, và không nhất thiết phải là doanh nghiệp nhà nước. Nhà nước không nên đi cày đất tranh với nông dân! Nên trả về cho dân. Cũng phải xem lại vấn đề giao đất cho đại gia, bởi có lúc sẽ mất cả rừng lẫn tiền (ngân hàng). Nên dành quĩ đất dự phòng cho nông dân nhất là dân tộc thiểu số, khi con cháu họ sinh đẻ nhiều thêm…
Ly cà phê đã tan đá mà câu chuyện của chúng tôi vẫn chưa dứt. Long kể chính anh là người lặng lẽ giúp cho cái hợp tác xã ở Chư Sê thành hình đấy. Nó mới là thí điểm nên anh chưa lộ diện, tuy thế nghe cách nói thấy có vẻ như sự thành công đã là chắc chắn.
Thực ra ý định của chúng tôi là định đi về làng tìm hiểu về văn hóa, xem cái sự biến chuyển văn hóa làng Tây Nguyên trong thời hội nhập này nó như thế nào, cuối cùng lại phải đụng đến vấn đề nông nghiệp và nông dân. Nhưng quả là đã về làng rồi, thì không thể không lên tiếng, khi mà, đời sống của dân, đã mấy chục năm đổi mới, mà vẫn chưa thấy đổi mới bao nhiêu…
Nhiều "làng văn hóa ' càng mất đi cái văn hóa làng xã xưa...ReplyDelete

markdown:
**VĂN CÔNG HÙNG** **Nguồn:** [Website Văn Công Hùng](http://www.vanconghung.com/2013/11/phia-sau-lang.html#more)
Ấn tượng nhất khi chúng tôi rời Kon Mahar là vào khu nhà mồ của làng. Người Tây Nguyên rất coi trọng khu nhà mồ, nó là ngôi làng thứ 2 của họ, thậm chí làm nhà mồ còn kỳ khu hơn, đẹp hơn làm nhà ở. Nhưng ở đây là những nấm đất sơ sài, phía trên phủ tranh lè tè như bọn trẻ con chơi trò chơi làm nhà xem ai nhanh hơn…
Rất nhiều người chưa hiểu, chưa phân biệt Buôn với Plei, ví như tại sao lại là Buôn Ma Thuột chứ không phải Buôn Mê Thuột. Hoặc Ban Mê Thuột chứ không thể Ban Ma Thuột. Đơn giản, Buôn Ma Thuột là tiếng Ê Đê, tức là buôn của cha ông Thuột, còn Ban Mê Thuột là gọi theo tiếng Lào, tức là Bản của mẹ ông Thuột. Pleiku tức là làng đuôi, từ sự tích cái đuôi lợn. Giờ chúng ta gộp hết thành làng, thậm chí là làng văn hóa với cái cổng chào hoành tráng như nhau, nhưng vào từng buôn, plei, plơi… thì nó không giống nhau như cổng làng văn hóa…
![]()
TÂY NGUYÊN MỘT THỜI
Ngày ấy, đầu những năm 80 của thế kỷ 20, khi lần đầu tiên đặt chân lên Tây Nguyên, chàng kỹ sư trẻ Phạm Đức Long đã giật mình. Từ quê mình ở Nghệ An, ra Hà Bắc học đại học nông nghiệp, đều là những nơi đất chật người đông, mảnh đất con con bằng bàn tay mà nhiều thế hệ xúm vào xới lật bắt nó quần quật sinh sản. Giờ vào Tây Nguyên, thấy bao la là rừng, mênh mang đồng cỏ (ta man), trùng trùng ngút mắt, không sửng sốt sao được.
Anh vào nhận công tác tại ban kinh tế mới Gia Lai Kon Tum, sau rồi về sở Nông nghiệp và phát triển nông thôn, hiện tại là chi cục trưởng chi cục phát triển nông thôn Gia Lai.
Mới đây anh rủ: Biết bác cũng thích tìm hiểu về nông dân, mai em đi công tác, bác có xuống làng, mời bác đi luôn.
Tất nhiên là tôi hăm hở nhận lời. Làng là một khái niệm mới, chứ Tây Nguyên chỉ có Buôn- vùng Ê Đê, Mơ Nông- Pơ Lây, Pơ lơi- vùng Ba Na, Gia Rai… Giờ người ta xây dựng “làng văn hóa” khiến cho tất cả cứ na ná nhau, nếu không tinh rất khó để phân biệt. Trên xe Long mở mang cho tôi nhiều kiến thức về nông thôn Tây Nguyên. Nói về nông nghiệp Gia Lai nói riêng, Tây Nguyên nói chung, có điều kiện chung giống Nam bộ: Quĩ đất rộng, bình quân diện tích đất đầu người cao, dễ làm nông nghiệp chuyên canh hàng hóa lớn. Vì vậy phải xác định nông nghiệp là thế mạnh lớn nhất của Gia Lai. Đây là vùng đất của điền trang, thái ấp. Định hướng chung cứ lấy nông nghiệp làm gốc thì sẽ giàu mạnh. Không nên mơ mộng công nghiệp chế tạo, điện tử như trước đây. Hiện nay chỉ tính riêng tỉnh Gia Lai đã tạo được các vùng nông sản nguyên liệu, nông sản hàng hóa lớn vào bậc nhất Việt Nam như: Cao su gần 100.000 ha; cà phê hơn 80.000 ha; hồ tiêu khoảng 8.000 ha; bắp (lai) 50.000 ha; sắn (cao sản) 50.000 ha; mía gần 30.000 ha; thuốc lá khoảng 7.000 ha; điều khoảng 10.000 ha… Đã phát triển được hệ thống nhà máy công nghiệp chế biến nông lâm sản khá hùng mạnh, ở vùng nông thôn, gắn với vùng nguyên liệu như: Nhà máy đường An Khê công suất 7.000 tấn mía cây/ngày; nhà máy đường – Nhiệt điện Ayun Pa công suất 6.000 tấn mía cây/ngày; nhà máy sắn Krông Pa công suất 120.000 tấn tinh bột/năm; các nhà máy sắn Việt Thái An Khê, Mang Yang, Chư Prông đều ở qui mô công nghiệp lớn; 2 nhà máy chè Biển Hồ, Bàu Cạn đều có qui mô hiện đại. Các công ty nông trường hiện đều có các cơ sở sơ chế nông sản; đặc biệt là cao su. Công ty cao su công ty 74 Binh đoàn15 có nhà máy chế biến mủ cao su hiện đại và qui mô nhất Đông Nam Á… Không sổ sách, Long cứ thao thao bất tận thế trong khi tôi ngơ ngác nhìn qua kính xe, những ngọn đồi trơ trọi, những cánh rừng nham nhở cháy, những người dân đeo gùi lẳng lặng đi hàng một, nhẫn nại và cam chịu. Và những chiếc xe máy chở đủ thứ hàng hóa, những cái chợ lưu động chất ngất nghểu đủ thứ trong khả năng có thể, xe thì một người, xe thì hai, chủ yếu là phụ nữ, phóng trong cuồn cuộn bụi đỏ. Đích họ đến là những buôn làng tít trong núi xa kia…
LÀNG
Anh vào nhận công tác tại ban kinh tế mới Gia Lai Kon Tum, sau rồi về sở Nông nghiệp và phát triển nông thôn, hiện tại là chi cục trưởng chi cục phát triển nông thôn Gia Lai.
Mới đây anh rủ: Biết bác cũng thích tìm hiểu về nông dân, mai em đi công tác, bác có xuống làng, mời bác đi luôn.
Tất nhiên là tôi hăm hở nhận lời. Làng là một khái niệm mới, chứ Tây Nguyên chỉ có Buôn- vùng Ê Đê, Mơ Nông- Pơ Lây, Pơ lơi- vùng Ba Na, Gia Rai… Giờ người ta xây dựng “làng văn hóa” khiến cho tất cả cứ na ná nhau, nếu không tinh rất khó để phân biệt. Trên xe Long mở mang cho tôi nhiều kiến thức về nông thôn Tây Nguyên. Nói về nông nghiệp Gia Lai nói riêng, Tây Nguyên nói chung, có điều kiện chung giống Nam bộ: Quĩ đất rộng, bình quân diện tích đất đầu người cao, dễ làm nông nghiệp chuyên canh hàng hóa lớn. Vì vậy phải xác định nông nghiệp là thế mạnh lớn nhất của Gia Lai. Đây là vùng đất của điền trang, thái ấp. Định hướng chung cứ lấy nông nghiệp làm gốc thì sẽ giàu mạnh. Không nên mơ mộng công nghiệp chế tạo, điện tử như trước đây. Hiện nay chỉ tính riêng tỉnh Gia Lai đã tạo được các vùng nông sản nguyên liệu, nông sản hàng hóa lớn vào bậc nhất Việt Nam như: Cao su gần 100.000 ha; cà phê hơn 80.000 ha; hồ tiêu khoảng 8.000 ha; bắp (lai) 50.000 ha; sắn (cao sản) 50.000 ha; mía gần 30.000 ha; thuốc lá khoảng 7.000 ha; điều khoảng 10.000 ha… Đã phát triển được hệ thống nhà máy công nghiệp chế biến nông lâm sản khá hùng mạnh, ở vùng nông thôn, gắn với vùng nguyên liệu như: Nhà máy đường An Khê công suất 7.000 tấn mía cây/ngày; nhà máy đường – Nhiệt điện Ayun Pa công suất 6.000 tấn mía cây/ngày; nhà máy sắn Krông Pa công suất 120.000 tấn tinh bột/năm; các nhà máy sắn Việt Thái An Khê, Mang Yang, Chư Prông đều ở qui mô công nghiệp lớn; 2 nhà máy chè Biển Hồ, Bàu Cạn đều có qui mô hiện đại. Các công ty nông trường hiện đều có các cơ sở sơ chế nông sản; đặc biệt là cao su. Công ty cao su công ty 74 Binh đoàn15 có nhà máy chế biến mủ cao su hiện đại và qui mô nhất Đông Nam Á… Không sổ sách, Long cứ thao thao bất tận thế trong khi tôi ngơ ngác nhìn qua kính xe, những ngọn đồi trơ trọi, những cánh rừng nham nhở cháy, những người dân đeo gùi lẳng lặng đi hàng một, nhẫn nại và cam chịu. Và những chiếc xe máy chở đủ thứ hàng hóa, những cái chợ lưu động chất ngất nghểu đủ thứ trong khả năng có thể, xe thì một người, xe thì hai, chủ yếu là phụ nữ, phóng trong cuồn cuộn bụi đỏ. Đích họ đến là những buôn làng tít trong núi xa kia…
LÀNG
Ngày xưa làng Tây Nguyên đẹp lắm. Bao giờ cũng ở rìa các con suối, có các “giọt” nước dẫn về làng, và làng thì chênh vênh trên đồi, giữa làng là nhà rông cao vút như lưỡi rìu ngược lên trời, xung quanh là nhà sàn như đàn gà con xúm xít quanh gà mẹ. Rẫy ở xa làng, trong rẫy cũng có nhà để người đi làm rẫy nghỉ lại, có khi cả tuần mới về. Thông thường là sáng đi tối về.
Chúng tôi chọn xã Hà Đông, là xã xa nhất, khó đi nhất của Gia Lai tính từ tỉnh lỵ Pleiku, để đến là bởi muốn tìm một thể nghiệm, để mà so sánh với hai chục năm trước, tìm lại dư ba của ấn tượng, của cảm xúc, của những dấu ấn đói khổ một thời... Chạy qua mấy làng, cuối cùng quyết định dừng ở làng Kon Mahar của xã Hà Đông. Nó là của huyện Đắc Đoa, mà Đắc Đoa thì cách Pleiku... 15 cây số, nhưng từ huyện xuống làng này là 70 cây, đường đi hun hút xuyên qua rừng già Kon Ka King. Mùa khô thì vào được chứ mùa mưa là bó… chân chấm com. Các thầy cô giáo vào dạy mùa mưa thì cứ chuẩn bị tâm thế ở lại cả mùa. Cán bộ có muốn xuống với dân cũng chịu. Vào giữa trưa mà thấy dân ở nhà khá nhiều, tức là… thất nghiệp. Trẻ con rất đông. Bao giờ cũng thế, nghèo đói thì sinh nở nhiều. Nhưng giữa làng đang có mấy cái xe tải vào chở sắn. Bà con ở đây trồng sắn, đang mùa thu hoạch, thương lái vào tận nơi mua hoặc đổi hàng. Trẻ con nhiều đứa trên tay cầm gói bim bim hoặc phồng má mút kẹo…
Chúng tôi chọn xã Hà Đông, là xã xa nhất, khó đi nhất của Gia Lai tính từ tỉnh lỵ Pleiku, để đến là bởi muốn tìm một thể nghiệm, để mà so sánh với hai chục năm trước, tìm lại dư ba của ấn tượng, của cảm xúc, của những dấu ấn đói khổ một thời... Chạy qua mấy làng, cuối cùng quyết định dừng ở làng Kon Mahar của xã Hà Đông. Nó là của huyện Đắc Đoa, mà Đắc Đoa thì cách Pleiku... 15 cây số, nhưng từ huyện xuống làng này là 70 cây, đường đi hun hút xuyên qua rừng già Kon Ka King. Mùa khô thì vào được chứ mùa mưa là bó… chân chấm com. Các thầy cô giáo vào dạy mùa mưa thì cứ chuẩn bị tâm thế ở lại cả mùa. Cán bộ có muốn xuống với dân cũng chịu. Vào giữa trưa mà thấy dân ở nhà khá nhiều, tức là… thất nghiệp. Trẻ con rất đông. Bao giờ cũng thế, nghèo đói thì sinh nở nhiều. Nhưng giữa làng đang có mấy cái xe tải vào chở sắn. Bà con ở đây trồng sắn, đang mùa thu hoạch, thương lái vào tận nơi mua hoặc đổi hàng. Trẻ con nhiều đứa trên tay cầm gói bim bim hoặc phồng má mút kẹo…
Từ huyện vào làng phải xuyên qua lõi rừng quốc gia Kon Ka King. Loang lổ những vạt rừng cháy. Lúc ra nghe rõ cả những tiếng nổ rất to từ những đám cháy ngùn ngụt. Chúng tôi hoảng hồn nhảy xuống xe chụp ảnh, còn những người Bahnar qua đường dửng dưng giải thích là... đốt rẫy đấy. Rẫy gì mà toàn cổ thụ cháy rừng rực. Cũng rất khó trách ai bởi tập quán ngàn đời là thế, lại ở sâu âm u thế, cán bộ, kiểm lâm có rải ra cũng không thể khắp được. Rồi lâm tặc người Kinh nhân đấy đánh hôi. Có một đoạn mấy thanh niên đang đốt than, chúng tôi lùi xe để ngồi trên xe chụp ảnh trong tư thế… sẵn sàng chạy vì sợ họ gây sự. Xe chúng tôi nhiều lúc đi cheo leo trên các hõm núi, nhìn sang bên kia mây trắng xóa, lại có lúc tụt xuống thung lũng, ngước lên thăm thẳm trời…
NHỮNG ĐIỀU TRÔNG THẤY
Làng ở Gia Lai bây giờ chủ yếu đã được ngang bằng sổ thẳng, gần như của người Kinh. Vệ sinh hơn, sạch sẽ hơn, nhưng vẫn cứ thấy thiếu thiếu 1 thứ gì.
Té ra nó là hơi thở làng.
Nhà rông xây bằng bê tông lợp tôn chói lòa, nhà mồ cũng thế, các ngôi làng được dịch chuyển theo quy hoạch, không còn bám theo các triền suối, đặc biệt là đất đai bị thu hẹp, người dân phải đi làm thuê ngay trên đất của mình. Công cuộc… phá rừng giàu đã xong, giờ chuyển sang rừng nghèo bằng cách trồng cao su lên đấy. Nhưng không phải giao cho dân mà giao cho các doanh nghiệp. Người dân bị dồn dần vào núi xa.
Trước mặt là đất của các ông chủ, sau lưng là rừng, là tài sản quốc gia. Người dân ngơ ngác co ro trong các ngôi làng định canh định cư hoặc đền bù tái định cư xa lạ.
Trong khi trình độ canh tác của người dân Tây Nguyên rất thấp, nên nếu tự làm cũng không ăn thua, mà làm thuê thì cũng với giá rẻ mạt. Các lý do hiện nay khiến nông thôn Gia Lai chưa bền vững là thị trường lên xuống thất thường, thiên tai dịch bệnh và cả trộm cướp an ninh nông thôn. Ngoài cao su, cà phê, tiêu… thì 50.000 héc ta sắn đã được trồng, chỉ ở Gia Lai thôi, một mặt giải quyết một phần thu nhập (dù giá rất rẻ và rất phập phù), nhưng mặt khác nó tham gia vào việc phá rừng khủng khiếp, tàn sát môi trường và bóc lột tài nguyên đất, làm đất bạc màu rất nhanh.
Chúng tôi nhiều lần vào các buôn làng Gia Lai, trừ bà con vùng Chư Sê, Chư Pưh khá giàu vì họ biết trồng tiêu, cao su và mấy năm nay giá các loại này cũng ổn định, còn các nơi khác phần lớn là nghèo, vì bà con vẫn sản xuất theo trào lưu, không có sự điều tiết, vai trò của nhà nước khá nhạt nên chu kỳ trồng- chặt phá- trồng lại… rất tốn kém và lãng phí. Thấy cái gì đang lên thì đổ xô vào làm, chưa kịp thu hoạch nó xuống lại phá đi trồng một cái giì đấy đang lên. Chưa hết, sự phân phối lao động hiện vẫn đang bị chênh lệch ghê gớm, khoảng cách giàu nghèo ngày càng doãng rộng nên nạn trộm cắp khá nhiều, nhất là trộm (thực chất là cướp) mủ cao su, cà phê chín…
Tưởng Tây Nguyên thì đất mênh mông, té ra không phải thế. Bình quân đất trên dân của Gia Lai khá lớn nhưng phân bố không hợp lý. Đất bây giờ về cơ bản nằm trong sự quản lý của các nông lâm trường quốc doanh, và gần đây là các đại gia trong “chiến dịch” biến rừng nghèo thành đất trồng cao su. Không gian sinh tồn của dân ngày càng bị thu hẹp, họ phải đi làm thuê dưới nhiều hình thức.
Tất nhiên vai trò của các nông lâm trường là không thể phủ nhận, ấy là của một thời. Cái thời cần khai hoang, cần mở đất, nhưng cũng chính nó tham gia phá rừng rất khủng khiếp. Bây giờ việc tiếp tục giao đất cho họ, và cho cả các đại gia, có lẽ không còn phù hợp, bởi nó sẽ hết đất dự phòng cho nông dân, cho người dân bản địa, mà số dân này ngày càng tăng, thậm chí là tăng nhanh vì điều kiện y tế, ăn ở bây giờ khá hơn, tỉ lệ nuôi sống trẻ em nhiều hơn thời trước. Thêm nữa thực chất về kinh tế thì hiệu quả không cao. Nhiều ý kiến cho rằng nhiều đại gia xông vào nhận đất rừng nghèo trồng cao su hoặc làm thủy điện thực chất là để… khai thác gỗ, chứ tư sản trong nông nghiệp rủi ro rất cao, không có nhiều lợi thế. Nếu bị vỡ thì nhà nước thì mất rừng mà ngân hàng thì mất tiền (cho vay dự án).
Nhiều chuyên gia cũng nói với chúng tôi rằng, năng suất cây trồng trên đất Tây Nguyên hiện nay chưa cao, tính cạnh tranh rất thấp. Ví dụ 50.000 ha bắp lai được trồng ở Gia Lai, thu hoạch chừng 200.000 tấn hạt chủ yếu chỉ làm một vụ, và bán rất rẻ vì không phơi sấy được. Họ cũng cho rằng Nông nghiệp đã qua thời kỳ lớn mạnh nhờ kỹ thuật, nhờ vai trò của nông nghiệp quốc doanh; nay muốn bứt phá phải tổ chức lại cho nông dân từ sản xuất, cung ứng, thị trường, thương hiệu…. Chúng tôi biết ở huyện Chư Sê đã có 1 Hợp tác xã nông nghiệp qui mô 6 xã, 400 ha cà phê, hoàn toàn đúng bản chất HTX của nhân loại. Họ đã có tiếng nói trong làm ăn, bảo vệ được quyền lợi cho nông dân, qua vài vụ mua phân bón đã lợi cho dân được 3 tỷ đồng...
Bên cạnh đấy phần lớn cư dân nông thôn ở Gia Lai còn ỉ lại, không phát huy tính chủ động. Cũng có lỗi do nhà nước quá dài tay, nhất là các dự án, làm xong trao chìa khóa, khi về thì các công trình cũng… vừa hỏng, mà các hệ thống nước sinh hoạt, nước tưới tiêu la liệt đắp chiếu ở nhiều làng chúng tôi đi qua là ví dụ. Theo thống kê của một chuyên gia nông nghiệp thì ở Gia Lai có đến 50% hệ thống nước sạch không hiệu quả, thủy lợi thì dân tự phá kênh mương cho nước tự chảy, nhà 134 thì chủ nhà không quan tâm… Lần chúng tôi vào xã A Yun của huyện Chư Sê, trong khi nhà thầu làm nhà 134 cho thì dân ngồi… xem, không tham gia, không góp ý. Mà mỗi cái nhà chỉ có mười mấy triệu, lại chuyển vật liệu từ xa, nếu dân không tham gia, làm xong hỏng ngay là cái chắc…
Ấn tượng nhất khi chúng tôi rời Kon Mahar là vào khu nhà mồ của làng. Người Tây Nguyên rất coi trọng khu nhà mồ, nó là ngôi làng thứ 2 của họ, thậm chí làm nhà mồ còn kỳ khu hơn, đẹp hơn làm nhà ở. Nhưng ở đây là những nấm đất sơ sài, phía trên phủ tranh lè tè như bọn trẻ con chơi trò chơi làm nhà xem ai nhanh hơn…
TRAO ĐỔI VỚI CHUYÊN GIA
Mang tất cả những gì chứng kiến và thu nhận, chúng tôi có một cuộc ngồi lại với Phạm Đức Long, nhân vật đã nhắc ở đầu bài. Ông này yêu Tây Nguyên thì thôi rồi, chả thế mà ông tiếp tục nói vanh vách ngay khi chúng tôi đưa ra câu hỏi: Thế thì làm sao bây giờ? Nói ngay không đắn đo: Cần chuyển đổi, cổ phần hóa phần lớn nông lâm trường hiện nay theo hướng: Nông trường thành HTX, hoặc cổ phần hóa, bán cho dân… Lâm trường nào liên quan đến rừng tự nhiên phải bỏ ngân sách nhà nước mà giữ, không nên kinh doanh trên tài nguyên rừng loại này, vì mục tiêu của doanh nghiệp là tìm kiếm lợi nhuận bằng mọi giá, kể cả hy sinh môi trường. Chỉ lập doanh nghiệp nơi có đất rừng trồng, và không nhất thiết phải là doanh nghiệp nhà nước. Nhà nước không nên đi cày đất tranh với nông dân! Nên trả về cho dân. Cũng phải xem lại vấn đề giao đất cho đại gia, bởi có lúc sẽ mất cả rừng lẫn tiền (ngân hàng). Nên dành quĩ đất dự phòng cho nông dân nhất là dân tộc thiểu số, khi con cháu họ sinh đẻ nhiều thêm…
Ly cà phê đã tan đá mà câu chuyện của chúng tôi vẫn chưa dứt. Long kể chính anh là người lặng lẽ giúp cho cái hợp tác xã ở Chư Sê thành hình đấy. Nó mới là thí điểm nên anh chưa lộ diện, tuy thế nghe cách nói thấy có vẻ như sự thành công đã là chắc chắn.
Thực ra ý định của chúng tôi là định đi về làng tìm hiểu về văn hóa, xem cái sự biến chuyển văn hóa làng Tây Nguyên trong thời hội nhập này nó như thế nào, cuối cùng lại phải đụng đến vấn đề nông nghiệp và nông dân. Nhưng quả là đã về làng rồi, thì không thể không lên tiếng, khi mà, đời sống của dân, đã mấy chục năm đổi mới, mà vẫn chưa thấy đổi mới bao nhiêu…
NHỮNG ĐIỀU TRÔNG THẤY
Làng ở Gia Lai bây giờ chủ yếu đã được ngang bằng sổ thẳng, gần như của người Kinh. Vệ sinh hơn, sạch sẽ hơn, nhưng vẫn cứ thấy thiếu thiếu 1 thứ gì.
Té ra nó là hơi thở làng.
Nhà rông xây bằng bê tông lợp tôn chói lòa, nhà mồ cũng thế, các ngôi làng được dịch chuyển theo quy hoạch, không còn bám theo các triền suối, đặc biệt là đất đai bị thu hẹp, người dân phải đi làm thuê ngay trên đất của mình. Công cuộc… phá rừng giàu đã xong, giờ chuyển sang rừng nghèo bằng cách trồng cao su lên đấy. Nhưng không phải giao cho dân mà giao cho các doanh nghiệp. Người dân bị dồn dần vào núi xa.
Trước mặt là đất của các ông chủ, sau lưng là rừng, là tài sản quốc gia. Người dân ngơ ngác co ro trong các ngôi làng định canh định cư hoặc đền bù tái định cư xa lạ.
Trong khi trình độ canh tác của người dân Tây Nguyên rất thấp, nên nếu tự làm cũng không ăn thua, mà làm thuê thì cũng với giá rẻ mạt. Các lý do hiện nay khiến nông thôn Gia Lai chưa bền vững là thị trường lên xuống thất thường, thiên tai dịch bệnh và cả trộm cướp an ninh nông thôn. Ngoài cao su, cà phê, tiêu… thì 50.000 héc ta sắn đã được trồng, chỉ ở Gia Lai thôi, một mặt giải quyết một phần thu nhập (dù giá rất rẻ và rất phập phù), nhưng mặt khác nó tham gia vào việc phá rừng khủng khiếp, tàn sát môi trường và bóc lột tài nguyên đất, làm đất bạc màu rất nhanh.
Chúng tôi nhiều lần vào các buôn làng Gia Lai, trừ bà con vùng Chư Sê, Chư Pưh khá giàu vì họ biết trồng tiêu, cao su và mấy năm nay giá các loại này cũng ổn định, còn các nơi khác phần lớn là nghèo, vì bà con vẫn sản xuất theo trào lưu, không có sự điều tiết, vai trò của nhà nước khá nhạt nên chu kỳ trồng- chặt phá- trồng lại… rất tốn kém và lãng phí. Thấy cái gì đang lên thì đổ xô vào làm, chưa kịp thu hoạch nó xuống lại phá đi trồng một cái giì đấy đang lên. Chưa hết, sự phân phối lao động hiện vẫn đang bị chênh lệch ghê gớm, khoảng cách giàu nghèo ngày càng doãng rộng nên nạn trộm cắp khá nhiều, nhất là trộm (thực chất là cướp) mủ cao su, cà phê chín…
Tưởng Tây Nguyên thì đất mênh mông, té ra không phải thế. Bình quân đất trên dân của Gia Lai khá lớn nhưng phân bố không hợp lý. Đất bây giờ về cơ bản nằm trong sự quản lý của các nông lâm trường quốc doanh, và gần đây là các đại gia trong “chiến dịch” biến rừng nghèo thành đất trồng cao su. Không gian sinh tồn của dân ngày càng bị thu hẹp, họ phải đi làm thuê dưới nhiều hình thức.
Tất nhiên vai trò của các nông lâm trường là không thể phủ nhận, ấy là của một thời. Cái thời cần khai hoang, cần mở đất, nhưng cũng chính nó tham gia phá rừng rất khủng khiếp. Bây giờ việc tiếp tục giao đất cho họ, và cho cả các đại gia, có lẽ không còn phù hợp, bởi nó sẽ hết đất dự phòng cho nông dân, cho người dân bản địa, mà số dân này ngày càng tăng, thậm chí là tăng nhanh vì điều kiện y tế, ăn ở bây giờ khá hơn, tỉ lệ nuôi sống trẻ em nhiều hơn thời trước. Thêm nữa thực chất về kinh tế thì hiệu quả không cao. Nhiều ý kiến cho rằng nhiều đại gia xông vào nhận đất rừng nghèo trồng cao su hoặc làm thủy điện thực chất là để… khai thác gỗ, chứ tư sản trong nông nghiệp rủi ro rất cao, không có nhiều lợi thế. Nếu bị vỡ thì nhà nước thì mất rừng mà ngân hàng thì mất tiền (cho vay dự án).
Nhiều chuyên gia cũng nói với chúng tôi rằng, năng suất cây trồng trên đất Tây Nguyên hiện nay chưa cao, tính cạnh tranh rất thấp. Ví dụ 50.000 ha bắp lai được trồng ở Gia Lai, thu hoạch chừng 200.000 tấn hạt chủ yếu chỉ làm một vụ, và bán rất rẻ vì không phơi sấy được. Họ cũng cho rằng Nông nghiệp đã qua thời kỳ lớn mạnh nhờ kỹ thuật, nhờ vai trò của nông nghiệp quốc doanh; nay muốn bứt phá phải tổ chức lại cho nông dân từ sản xuất, cung ứng, thị trường, thương hiệu…. Chúng tôi biết ở huyện Chư Sê đã có 1 Hợp tác xã nông nghiệp qui mô 6 xã, 400 ha cà phê, hoàn toàn đúng bản chất HTX của nhân loại. Họ đã có tiếng nói trong làm ăn, bảo vệ được quyền lợi cho nông dân, qua vài vụ mua phân bón đã lợi cho dân được 3 tỷ đồng...
Bên cạnh đấy phần lớn cư dân nông thôn ở Gia Lai còn ỉ lại, không phát huy tính chủ động. Cũng có lỗi do nhà nước quá dài tay, nhất là các dự án, làm xong trao chìa khóa, khi về thì các công trình cũng… vừa hỏng, mà các hệ thống nước sinh hoạt, nước tưới tiêu la liệt đắp chiếu ở nhiều làng chúng tôi đi qua là ví dụ. Theo thống kê của một chuyên gia nông nghiệp thì ở Gia Lai có đến 50% hệ thống nước sạch không hiệu quả, thủy lợi thì dân tự phá kênh mương cho nước tự chảy, nhà 134 thì chủ nhà không quan tâm… Lần chúng tôi vào xã A Yun của huyện Chư Sê, trong khi nhà thầu làm nhà 134 cho thì dân ngồi… xem, không tham gia, không góp ý. Mà mỗi cái nhà chỉ có mười mấy triệu, lại chuyển vật liệu từ xa, nếu dân không tham gia, làm xong hỏng ngay là cái chắc…
Ấn tượng nhất khi chúng tôi rời Kon Mahar là vào khu nhà mồ của làng. Người Tây Nguyên rất coi trọng khu nhà mồ, nó là ngôi làng thứ 2 của họ, thậm chí làm nhà mồ còn kỳ khu hơn, đẹp hơn làm nhà ở. Nhưng ở đây là những nấm đất sơ sài, phía trên phủ tranh lè tè như bọn trẻ con chơi trò chơi làm nhà xem ai nhanh hơn…
TRAO ĐỔI VỚI CHUYÊN GIA
Mang tất cả những gì chứng kiến và thu nhận, chúng tôi có một cuộc ngồi lại với Phạm Đức Long, nhân vật đã nhắc ở đầu bài. Ông này yêu Tây Nguyên thì thôi rồi, chả thế mà ông tiếp tục nói vanh vách ngay khi chúng tôi đưa ra câu hỏi: Thế thì làm sao bây giờ? Nói ngay không đắn đo: Cần chuyển đổi, cổ phần hóa phần lớn nông lâm trường hiện nay theo hướng: Nông trường thành HTX, hoặc cổ phần hóa, bán cho dân… Lâm trường nào liên quan đến rừng tự nhiên phải bỏ ngân sách nhà nước mà giữ, không nên kinh doanh trên tài nguyên rừng loại này, vì mục tiêu của doanh nghiệp là tìm kiếm lợi nhuận bằng mọi giá, kể cả hy sinh môi trường. Chỉ lập doanh nghiệp nơi có đất rừng trồng, và không nhất thiết phải là doanh nghiệp nhà nước. Nhà nước không nên đi cày đất tranh với nông dân! Nên trả về cho dân. Cũng phải xem lại vấn đề giao đất cho đại gia, bởi có lúc sẽ mất cả rừng lẫn tiền (ngân hàng). Nên dành quĩ đất dự phòng cho nông dân nhất là dân tộc thiểu số, khi con cháu họ sinh đẻ nhiều thêm…
Ly cà phê đã tan đá mà câu chuyện của chúng tôi vẫn chưa dứt. Long kể chính anh là người lặng lẽ giúp cho cái hợp tác xã ở Chư Sê thành hình đấy. Nó mới là thí điểm nên anh chưa lộ diện, tuy thế nghe cách nói thấy có vẻ như sự thành công đã là chắc chắn.
Thực ra ý định của chúng tôi là định đi về làng tìm hiểu về văn hóa, xem cái sự biến chuyển văn hóa làng Tây Nguyên trong thời hội nhập này nó như thế nào, cuối cùng lại phải đụng đến vấn đề nông nghiệp và nông dân. Nhưng quả là đã về làng rồi, thì không thể không lên tiếng, khi mà, đời sống của dân, đã mấy chục năm đổi mới, mà vẫn chưa thấy đổi mới bao nhiêu…
Nhiều "làng văn hóa ' càng mất đi cái văn hóa làng xã xưa...ReplyDelete

Server: GSE

X-Content-Type-Options: nosniff

Cache-Control: private, max-age=0

X-XSS-Protection: 1; mode=block


text:
Về việc đăng ký thành viên Hỗ trợ đăng bài PR MIỄN PHÍ Việc Làm Nhà Hàng Khách Sạn
Công ty cổ phần dịch vụ thương mại và du lịch Yolo
Thảo luận trong 'Cẩm nang du lịch'
Về việc đăng ký thành viên Hỗ trợ đăng bài PR MIỄN PHÍ Việc Làm Nhà Hàng Khách Sạn
Thảo luận trong 'Cẩm nang du lịch'

markdown:
**Về việc đăng ký thành viên** **Hỗ trợ đăng bài PR MIỄN PHÍ** **Việc Làm Nhà Hàng Khách Sạn**
# Công ty cổ phần dịch vụ thương mại và du lịch Yolo
Thảo luận trong '
[Cẩm nang du lịch](forums/cam-nang-du-lich.1291.html)'
**Về việc đăng ký thành viên** **Hỗ trợ đăng bài PR MIỄN PHÍ** **Việc Làm Nhà Hàng Khách Sạn**
Thảo luận trong '
[Cẩm nang du lịch](forums/cam-nang-du-lich.1291.html)'

WARC-Type: response

Content-Type: application/http; msgtype=response

WARC-Identified-Payload-Type: text/html

Connection: close

X-Frame-Options: SAMEORIGIN

Set-Cookie: xf_session=4ca3ebc42f2ed53e20e7bd80e649b780; path=/; secure; httponly

Vary: Accept-Encoding,User-Agent

Content-Type: text/html; charset=UTF-8


text:
Về việc đăng ký thành viên Hỗ trợ đăng bài PR MIỄN PHÍ Việc Làm Nhà Hàng Khách Sạn
Đổ MỰC Máy IN Tại Nhà Dịch Vọng 0982.246.237
Thảo luận trong 'Rao vặt linh tinh'
Về việc đăng ký thành viên Hỗ trợ đăng bài PR MIỄN PHÍ Việc Làm Nhà Hàng Khách Sạn
Thảo luận trong 'Rao vặt linh tinh'

markdown:
**Về việc đăng ký thành viên** **Hỗ trợ đăng bài PR MIỄN PHÍ** **Việc Làm Nhà Hàng Khách Sạn**
# Đổ MỰC Máy IN Tại Nhà Dịch Vọng 0982.246.237
Thảo luận trong '
[Rao vặt linh tinh](forums/rao-vat-linh-tinh.736.html)'
**Về việc đăng ký thành viên** **Hỗ trợ đăng bài PR MIỄN PHÍ** **Việc Làm Nhà Hàng Khách Sạn**
Thảo luận trong '
[Rao vặt linh tinh](forums/rao-vat-linh-tinh.736.html)'

Set-Cookie: xf_session=e29c2c2a56f7ac50e6a18486be1c2d63; path=/; secure; httponly


text: Địa chỉ: 24 Hàng Quạt, Hòan Kiếm, Hà Nội, Việt Nam Điện thoại: +84-4-3824 3423 Fax: +84-4-3824 6144 Giá từ:462.842VNĐ Số lượng phòng: 20 Về khách sạn Khiêm tốn nằm trong trung tâm của Phố Cổ - Quận Hoàn Kiếm, Hanoi Eclipse Hotel là điểm lý tưởng cho du khách muốn khám phá Hà Nội. Chỉ cách những hoạt động thú vị ở trung tâm thành phố khoảng 0.3 km. Khách sạn hiện đại này nằm trong khu lân cận với các địa điểm tham quan nổi tiếng của thành phố như Hàng Ngang Hàng Đào, Bảo Tàng Độc lập, phố Cầu Gỗ. Tại Hanoi Eclipse Hotel, mọi sự cố gắng đều nhằm mục đích khiến cho du khách hài lòng. Để làm được điều đó, khách sạn sẽ cung cấp dịch vụ và tiện nghi tốt nhất. Khi nghỉ ngơi trong khách sạn tuyệt vời này, khách có thể tận hưởng Wi-Fi ở khu vực công cộng, cho thuê xe đạp, nhà hàng, dịch vụ giặt là/giặt khô, đưa đón khách sạn/sân bay. Hanoi Eclipse Hotel có 20 giường ngủ, tất cả đồ nội thất đều dễ chịu, êm ái, như truy cập internet không dây, truyền hình cáp, đầu đĩa DVD/CD, áo choàng tắm, máy lạnh. Bên cạnh đó, khách sạn còn gợi ý cho bạn những hoạt động vui chơi giải trí bảo đảm bạn luôn thấy hứng thú trong suốt kì nghỉ. Dù cho lý do của bạn khi tham quan Hà Nội là gì đi nữa, Hanoi Eclipse Hotel là một nơi tuyệt vời cho chuyến nghỉ mát vui vẻ và thú vị. Hình ảnh

markdown:
**Về việc đăng ký thành viên** **Hỗ trợ đăng bài PR MIỄN PHÍ** **Việc Làm Nhà Hàng Khách Sạn**
# Khách sạn Hanoi Eclipse Hotel
Thảo luận trong '
[Hà Nội](forums/ha-noi.1599.html)'
**Về việc đăng ký thành viên** **Hỗ trợ đăng bài PR MIỄN PHÍ** **Việc Làm Nhà Hàng Khách Sạn**
Thảo luận trong '
[Hà Nội](forums/ha-noi.1599.html)'

Set-Cookie: xf_session=24900eb875da7a96e056a1724ef3b4c2; path=/; secure; httponly


text:
Về việc đăng ký thành viên Hỗ trợ đăng bài PR MIỄN PHÍ Việc Làm Nhà Hàng Khách Sạn
Khách sạn tại cát bà - Monkey Island Resort
Thảo luận trong 'Bán phòng'
Về việc đăng ký thành viên Hỗ trợ đăng bài PR MIỄN PHÍ Việc Làm Nhà Hàng Khách Sạn
Thảo luận trong 'Bán phòng'

markdown:
**Về việc đăng ký thành viên** **Hỗ trợ đăng bài PR MIỄN PHÍ** **Việc Làm Nhà Hàng Khách Sạn**
# Khách sạn tại cát bà - Monkey Island Resort
Thảo luận trong '
[Bán phòng](forums/ban-phong.713.html)'
**Về việc đăng ký thành viên** **Hỗ trợ đăng bài PR MIỄN PHÍ** **Việc Làm Nhà Hàng Khách Sạn**
Thảo luận trong '
[Bán phòng](forums/ban-phong.713.html)'

Set-Cookie: xf_session=4004bf8f486b3044a91a175b94a8a80f; path=/; secure; httponly


text:
Về việc đăng ký thành viên Hỗ trợ đăng bài PR MIỄN PHÍ Việc Làm Nhà Hàng Khách Sạn
Thiết bị phòng tắm toto cao cấp
Thảo luận trong 'Rao vặt linh tinh'
Về việc đăng ký thành viên Hỗ trợ đăng bài PR MIỄN PHÍ Việc Làm Nhà Hàng Khách Sạn
Thảo luận trong 'Rao vặt linh tinh'

markdown:
**Về việc đăng ký thành viên** **Hỗ trợ đăng bài PR MIỄN PHÍ** **Việc Làm Nhà Hàng Khách Sạn**
# Thiết bị phòng tắm toto cao cấp
Thảo luận trong '
[Rao vặt linh tinh](forums/rao-vat-linh-tinh.736.html)'
**Về việc đăng ký thành viên** **Hỗ trợ đăng bài PR MIỄN PHÍ** **Việc Làm Nhà Hàng Khách Sạn**
Thảo luận trong '
[Rao vặt linh tinh](forums/rao-vat-linh-tinh.736.html)'

Set-Cookie: xf_session=af58cb5ba860a016941ab6aa5e38faf8; path=/; secure; httponly


text:
Chăm con khỏe mạnh từ những ngày đầu năm
Gia Đình Nestlé sẽ mách bạn những thói quen tốt để chăm bé khỏe mạnh.
1. Ăn uống:
Ngày Tết, thói quen ăn uống của bé thường xáo trộn. Do đó, bạn nên tập thói quen đúng giờ giấc, đặc biệt mức năng lượng vừa phải cho bé, hạn chế những thức ăn nhiều dầu mỡ, tinh bột, đường… để hạn chế khả năng bị béo phì và rối loạn tiêu hóa.
Bên cạnh đó, nhiều gia đình thường lơ là và cho phép bé được thức khuya hơn bình thường. Bạn cần cố gắng tạo cho con bạn thói quen sinh hoạt điều độ, ngay cả trong kỳ nghỉ, tránh để bé theo thói quen đó và hoạt động quá sức.
2. Vệ sinh:
Vào dịp Tết, bé dễ tiếp xúc với đồ ăn nhiều hơn những ngày bình thường. Bố mẹ hãy tạo cho bé thói quen rửa tay trước mỗi lần cầm nắm đồ ăn và sau khi đi vệ sinh. Nên khéo léo nhắc nhở bé và đừng quên khen ngợi bé sau mỗi lần con tự giác đi rửa tay.
Nên chuẩn bị một loại nước rửa tay dành riêng cho bé. Đồng thời, hãy hướng dẫn bé chà xát tay cẩn thận với xà phòng trong ít nhất 20 giây và lau khô tay sau khi rửa. Với những bé nhỏ, vì bé chưa định hình được thế nào là 20 giây nên bạn có thể dạy con bằng cách hát hết một bài hát ngắn hoặc đếm từ một đến 20.
Sử dụng khăn giấy mọi lúc mọi nơi. Nếu cùng bé đi ra ngoài, bạn hãy luôn mang theo khăn giấy và hướng dẫn bé sử dụng khi cần thiết. Bố mẹ nên giải thích cho bé rằng trong nước mũi có rất nhiều vi khuẩn bé li ti và nên dùng khăn giấy, tránh để tay chạm vào những vi khuẩn đó. Bạn cũng cần lưu ý vứt ngay giấy đã qua sử dụng vào sọt rác, không được để nguồn vi khuẩn gây bệnh vương vãi trong phòng.
3. Sức khỏe:
Trước tết, bạn hãy xem bé có nhu cầu gì cần bổ sung vào dịp Tết này hay không. Nếu bé đang thiếu chất hay suy dinh dưỡng, hãy tận dụng những ngày Tết để tẩm bổ và lấy lại những dưỡng chất còn thiếu cho bé. Nếu bé đang nguy cơ béo phì, hãy nhân những ngày ở nhà để chăm tập thể dục cho bé. Và sau mỗi lần tập hãy cho bé uống nước trái cây, Nestlé MILO, sữa tươi để bé cung cấp thêm năng lượng nhé!
Nên trữ những thuốc cần thiết nhất cho bé và cả nhà trong dịp Tết như thuốc đau đầu, đau bụng, thuốc hạ sốt… Khi có dấu hiệu bất thường, bố mẹ không nên tự chẩn đoán mà phải đưa bé ngay tới bệnh viện. Hãy luôn trong tình trạng chủ động, sẵn sàng khi sức khỏe bé có biểu hiện gì đặc biệt.
4. An toàn:
Bố mẹ nên tránh để bé dùng những vật dụng như dao, nĩa, thìa, muỗng… vật dụng ngày tết hay dùng. Trong không khí đông đúc của ngày lễ, rất khó để thường trực kiểm tra, nhắc nhở bé, vì thế, bạn hãy giải thích và hướng dẫn bé ngay từ bây giờ để bảo vệ bé khỏi những nguy hại đáng tiếc.
Tổng hợp bởi Gia Đình Nestlé
Ảnh: Photobucket
-
Vui lòng Đăng nhập hoặc Đăng ký để bình luận

markdown:
[Cẩm nang cho trẻ »](/cam-nang-cho-tre) [Chăm con khỏe »](/cam-nang-cho-tre/cham-con-khoe)Chăm con khỏe mạnh từ những ngày đầu năm ![ Chăm con khỏe mạnh từ những ngày đầu năm](https://www.giadinhnestle.com.vn/sites/default/files/articles/sliders/slider-20171115-1510762777527435.jpg)
# Chăm con khỏe mạnh từ những ngày đầu năm
**Gia Đình Nestlé sẽ mách bạn những thói quen tốt để chăm bé khỏe mạnh.** **1. Ăn uống:**
Ngày Tết, thói quen ăn uống của bé thường xáo trộn. Do đó, bạn nên tập thói quen đúng giờ giấc, đặc biệt mức năng lượng vừa phải cho bé, hạn chế những thức ăn nhiều dầu mỡ, tinh bột, đường… để hạn chế khả năng bị béo phì và rối loạn tiêu hóa.
Bên cạnh đó, nhiều gia đình thường lơ là và cho phép bé được thức khuya hơn bình thường. Bạn cần cố gắng tạo cho con bạn thói quen sinh hoạt điều độ, ngay cả trong kỳ nghỉ, tránh để bé theo thói quen đó và hoạt động quá sức.
**2. Vệ sinh:**
Vào dịp Tết, bé dễ tiếp xúc với đồ ăn nhiều hơn những ngày bình thường. Bố mẹ hãy tạo cho bé thói quen rửa tay trước mỗi lần cầm nắm đồ ăn và sau khi đi vệ sinh. Nên khéo léo nhắc nhở bé và đừng quên khen ngợi bé sau mỗi lần con tự giác đi rửa tay.
Nên chuẩn bị một loại nước rửa tay dành riêng cho bé. Đồng thời, hãy hướng dẫn bé chà xát tay cẩn thận với xà phòng trong ít nhất 20 giây và lau khô tay sau khi rửa. Với những bé nhỏ, vì bé chưa định hình được thế nào là 20 giây nên bạn có thể dạy con bằng cách hát hết một bài hát ngắn hoặc đếm từ một đến 20.
Sử dụng khăn giấy mọi lúc mọi nơi. Nếu cùng bé đi ra ngoài, bạn hãy luôn mang theo khăn giấy và hướng dẫn bé sử dụng khi cần thiết. Bố mẹ nên giải thích cho bé rằng trong nước mũi có rất nhiều vi khuẩn bé li ti và nên dùng khăn giấy, tránh để tay chạm vào những vi khuẩn đó. Bạn cũng cần lưu ý vứt ngay giấy đã qua sử dụng vào sọt rác, không được để nguồn vi khuẩn gây bệnh vương vãi trong phòng.
**3. Sức khỏe:**
Trước tết, bạn hãy xem bé có nhu cầu gì cần bổ sung vào dịp Tết này hay không. Nếu bé đang thiếu chất hay suy dinh dưỡng, hãy tận dụng những ngày Tết để tẩm bổ và lấy lại những dưỡng chất còn thiếu cho bé. Nếu bé đang nguy cơ béo phì, hãy nhân những ngày ở nhà để chăm tập thể dục cho bé. Và sau mỗi lần tập hãy cho bé uống nước trái cây, Nestlé MILO, sữa tươi để bé cung cấp thêm năng lượng nhé!
Nên trữ những thuốc cần thiết nhất cho bé và cả nhà trong dịp Tết như thuốc đau đầu, đau bụng, thuốc hạ sốt… Khi có dấu hiệu bất thường, bố mẹ không nên tự chẩn đoán mà phải đưa bé ngay tới bệnh viện. Hãy luôn trong tình trạng chủ động, sẵn sàng khi sức khỏe bé có biểu hiện gì đặc biệt.
**4. An toàn:**
Bố mẹ nên tránh để bé dùng những vật dụng như dao, nĩa, thìa, muỗng… vật dụng ngày tết hay dùng. Trong không khí đông đúc của ngày lễ, rất khó để thường trực kiểm tra, nhắc nhở bé, vì thế, bạn hãy giải thích và hướng dẫn bé ngay từ bây giờ để bảo vệ bé khỏi những nguy hại đáng tiếc.
*Tổng hợp bởi Gia Đình Nestlé* *Ảnh: Photobucket*
-
Vui lòng Đăng nhập hoặc Đăng ký để bình luận

WARC-Truncated: length

Server: Apache

Strict-Transport-Security: max-age=63072000; includeSubdomains;

Cache-Control: no-cache, must-revalidate

X-CDN: Incapsula

Set-Cookie: ___utmvbEVuBaMI=fZJ   XiQOFalL: ktH; path=/; Max-Age=900

Content-Language: en

Content-Type: text/html; charset=utf-8


text:
*Tên tác phẩm: Tôi đã nói rồi, tôi là con gái!!!
* Author (tác giả): yeuanhdendaikho (hương)
* Category (thể loại): hành động, tình cảm,...
* Rating (đánh giá truyện theo độ tuổi): 14+
* Status (tình trạng truyện: on-going hoặc finished): finished
* Warning (cảnh báo về nội dung truyện): ko
* Nguồn: Forum Zing
* Casting (phần giới thiệu nhân vật):
Vũ Hoàng Minh: nó là nv chính, rất thu hút, hờ hờ, giống như 1 quả bóng nảy tưng tưng, thường xuyên lướt trên chiếc ván trượt màu xanh dương, là đại ca bí mật của Dark Moon.
Vũ Hoàng Anh: anh trai nó, tính cách mạnh mẽ nhưng luôn núp mình trong vỏ bọc khác, có vẻ biến thái (=.=") nhưng rất thương em.
Lục Tiểu Thiên: hơi khùng khùng, hắn nghĩ những điều ko ai biết được, làm những việc kì quái, siêu đẹp trai .
Lý Nhã Nhã: xinh, cố chấp, luôn cho rằng Hoàng Minh là 1 nửa số phận của mình.
Trần Đình Tùng: cũng là giai đẹp, bạn thân của nó.
và 1 số nv khác
Lưu ý: truyện hoàn toàn là tác phẩm của trí tưởng tượng, nếu có sự trùng hợp thì chỉ là ngẫu nhiên, tác giả sẽ không chịu trách nhiệm
- Anh Minh! Chờ em với! _ cô gái chạy vội vã đuổi theo dáng 1 chàng trai vào tận trong ngõ. Vì đi giày cao gót nên cô chạy khá chậm, nhưng vẫn không để mất dấu người tên Minh đó.
Vũ Hoàng Minh quay lại, vò đầu bứt tóc, quát lên:
- Lý Nhã Nhã, tôi đã nói rồi, tôi là con gái! Là con gái đó, cô hiểu không?
Nhã Nhã mắt ngân ngấn:
- Anh làm em sợ. Em biết anh không thích em nên mới nói thế. Nhưng em nhất định sẽ làm cho anh thích em mà!
- AAAAAAAA!!! Tôi điên mất! Đã bảo tôi là con gái mà! Cô đừng có anh anh em em nữa được không, sởn hết cả da gà rồi!
Hít 1 hơi thật dài, Minh lấy lại bình tĩnh, đôi mắt long lanh nài nỉ làm tim Nhã Nhã đập thình thịch:
- Nhã Nhã, em xem này_ vừa nói Minh vừa kéo tay Nhã Nhã áp vào ngực mình_ tôi là con gái đúng không?
Nhã Nhã bị quyến rũ, gật đầu trong vô thức rồi lại lắc mạnh:
- KHÔNG, không đúng, ngực anh phẳng lì hà._ Vừa nói cô vừa sờ soạng vùng ngực Hoàng Minh làm nó đứng hóa đá.
Gỡ vội tay Nhã ra, Minh tuyệt vọng thốt lên 1 câu cuối cùng rồi bỏ chạy thật nhanh:
- Tôi đã nói rồi, TÔI LÀ CON GÁI!!!
Nhã Nhã bị bất ngờ, không kịp đuổi theo, đứng giậm chân tức tối:
- Anh là con trai! Người đàn ông đẹp nhất em từng gặp. Anh cứ đợi xem, anh nhất định sẽ là của em.
cô cười gian xảo làm lũ chuột gián ở trong hẻm chạy loạn xạ, tông cả vào nhau mà ngất. Không ngờ Lý Nhã Nhã cũng có tuyệt chiêu "sát chuột" thế này...
Minh chợt thấy lạnh sau gáy. Chạy mãi mới thoát được con nhỏ cố chấp bám dai như đỉa Nhã Nhã. Đứng lại trước tấm kính lớn của trung tâm thương mại, nó nhìn lại hình dáng mình lúc này: tóc ngắn, áo phông cỡ lớn, quần bò bạc. nhìn sơ sơ cũng giống con trai lắm, nhưng nó là CON GÁI cơ mà!!!
Minh thở dài nghĩ đến quãng thời gian đi học từ mẫu giáo cho đến cấp 3, từ thầy cô cho đến bạn bè đều nghĩ nó là con trai. Ba mẹ lúc đầu còn an ủi đứa con gái cưng 1 chút, về sau thì hùa với ông anh trai của Minh mà nói: "Thôi con làm con trai hợp hơn đấy"
"Thế giới này có ai chấp nhận tôi là con gái không trời ơi!!" (thực ra là có, nhưng quá ít)
Đang khóc ròng, Minh chợt thấy có 2 cô gái tiến lại, hình như là nhân viên quầy hàng Minh đang đứng. Một cô bẽn lẽn nói:
- Thưa quý khách, mời quý khách vào ạ!
Kể cũng ngại, tự dưng đứng trước cửa hàng người ta mà ngắm dung nhan rồi mếu máo, nó bèn đi vào cho có lệ.
Giật mình lùi 1 bước, Minh đề phòng nhìn xung quanh cửa hàng. Ở đây không có lấy 1 mống đàn ông, tất cả là con gái! và họ đang nhìn nó với ánh mắt hình trái tim!!
Giật mình lùi bước nữa, nó nhận ra đây là cửa hàng đồ lót phụ nữ và đang tưởng tượng ra tình huống của mình lúc này, trong dáng vóc 1 thằng con trai, đứng giữa cửa hàng đồ lót phụ nữ, bị trăm ánh mắt nghi hoặc, cho là biến thái, rồi bảo vệ sẽ lôi cổ tống ra ngoài đường....... ÔI KHÔNG!!!
Nhưng khoan đã, là 2 cô nhân viên kia mời nó vào đấy chứ, có khi nào họ biết nó là con gái không?
Tràn đầy hy vọng, Minh mở to đôi mắt cún con, tự dưng mọc đâu ra 2 cái tai với cái đuôi vẫy vẫy làm các bà các chị cứ gọi là iu hết biết.
Cô bán hàng chợt hỏi, ánh mắt "rê" từ đầu đến chân nó vẻ nghi hoặc (chả biết rê hay dê):
- Anh mua gì ạ?
Cô nhân viên vừa nãy gọi Minh vào nói đỡ:
- Chắc "anh" ấy mua đồ cho bạn gái đấy chị.
Mọi người tủm tỉm cười. Minh lặng người, thất vọng toàn tập, bèn ngượng ngập gật đầu rồi theo chỉ dẫn của các cô, mua đại 1 cặp áo ngực với quần chip về, bụng nghĩ không biết đến khi nào mình mới đường hoàng đến những nơi như thế này với thân phận con gái?!
Gạt bỏ mớ suy nghĩ vớ vẩn, cậu nhanh chóng gọi taxi về. Hồi nãy vội trốn nhỏ Nhã Nhã nên có mang điện thoại đâu, còn đang vứt ở quán bar của thằng Tùng kia kìa. Vừa chui lên xe, chú tài xế đã nhanh miệng hỏi:
- "Anh" đi đâu đây ạ?
Minh đau khổ nhả từng tiếng:
- Cho cháu đến axb...
Về đến nhà, nó chạy vội lên chui tọt vào phòng rồi nằm phịch xuống giường. Lôi cái mớ màu mè mua ở quầy hàng khi nãy ra quăng xuống góc nhà, nó than thở:
- Mình cũng muốn làm con trai cho rồi!
Nhưng ngay cả nó cũng không chấp nhận mình thì cònâi chấp nhận nữa, haizzz. Giá mà người đó có ở đây, nó đã không phải buồn đến mức này.....
Nó cũng từng muốn như bao cô gái khác6: mặc váy, để tóc dài, đi giày búp bê cho ra dáng 1 cô thiếu nữ 17. Nhưng với chiều cao 1m72 và cơ thể như cái ti vi LCD màn hình phẳng thế này.......... ai cũng sẽ nói nó biến thái cho coi, huhu...
Đang nằm suy nghĩ, nó chợt thấy người lạnh run, nhìn bàn tay với bộ móng sơn đỏ chót đang từ từ vuốt nhẹ lên người mình.......
Tôi đã nói rồi, tôi là con gái (full)
111K 208 67

markdown:
*Tên tác phẩm: Tôi đã nói rồi, tôi là con gái!!!
* Author (tác giả): yeuanhdendaikho (hương)
* Category (thể loại): hành động, tình cảm,...
* Rating (đánh giá truyện theo độ tuổi): 14+
* Status (tình trạng truyện: on-going hoặc finished): finished
* Warning (cảnh báo về nội dung truyện): ko
* Nguồn: Forum Zing
* Casting (phần giới thiệu nhân vật):
Vũ Hoàng Minh: nó là nv chính, rất thu hút, hờ hờ, giống như 1 quả bóng nảy tưng tưng, thường xuyên lướt trên chiếc ván trượt màu xanh dương, là đại ca bí mật của Dark Moon.
Vũ Hoàng Anh: anh trai nó, tính cách mạnh mẽ nhưng luôn núp mình trong vỏ bọc khác, có vẻ biến thái (=.=") nhưng rất thương em.
Lục Tiểu Thiên: hơi khùng khùng, hắn nghĩ những điều ko ai biết được, làm những việc kì quái, siêu đẹp trai .
Lý Nhã Nhã: xinh, cố chấp, luôn cho rằng Hoàng Minh là 1 nửa số phận của mình.
Trần Đình Tùng: cũng là giai đẹp, bạn thân của nó.
và 1 số nv khác
Lưu ý: truyện hoàn toàn là tác phẩm của trí tưởng tượng, nếu có sự trùng hợp thì chỉ là ngẫu nhiên, tác giả sẽ không chịu trách nhiệm
- Anh Minh! Chờ em với! _ cô gái chạy vội vã đuổi theo dáng 1 chàng trai vào tận trong ngõ. Vì đi giày cao gót nên cô chạy khá chậm, nhưng vẫn không để mất dấu người tên Minh đó.
Vũ Hoàng Minh quay lại, vò đầu bứt tóc, quát lên:
- Lý Nhã Nhã, tôi đã nói rồi, tôi là con gái! Là con gái đó, cô hiểu không?
Nhã Nhã mắt ngân ngấn:
- Anh làm em sợ. Em biết anh không thích em nên mới nói thế. Nhưng em nhất định sẽ làm cho anh thích em mà!
- AAAAAAAA!!! Tôi điên mất! Đã bảo tôi là con gái mà! Cô đừng có anh anh em em nữa được không, sởn hết cả da gà rồi!
Hít 1 hơi thật dài, Minh lấy lại bình tĩnh, đôi mắt long lanh nài nỉ làm tim Nhã Nhã đập thình thịch:
- Nhã Nhã, em xem này_ vừa nói Minh vừa kéo tay Nhã Nhã áp vào ngực mình_ tôi là con gái đúng không?
Nhã Nhã bị quyến rũ, gật đầu trong vô thức rồi lại lắc mạnh:
- KHÔNG, không đúng, ngực anh phẳng lì hà._ Vừa nói cô vừa sờ soạng vùng ngực Hoàng Minh làm nó đứng hóa đá.
Gỡ vội tay Nhã ra, Minh tuyệt vọng thốt lên 1 câu cuối cùng rồi bỏ chạy thật nhanh:
- Tôi đã nói rồi, TÔI LÀ CON GÁI!!!
Nhã Nhã bị bất ngờ, không kịp đuổi theo, đứng giậm chân tức tối:
- Anh là con trai! Người đàn ông đẹp nhất em từng gặp. Anh cứ đợi xem, anh nhất định sẽ là của em.
cô cười gian xảo làm lũ chuột gián ở trong hẻm chạy loạn xạ, tông cả vào nhau mà ngất. Không ngờ Lý Nhã Nhã cũng có tuyệt chiêu "sát chuột" thế này...
Minh chợt thấy lạnh sau gáy. Chạy mãi mới thoát được con nhỏ cố chấp bám dai như đỉa Nhã Nhã. Đứng lại trước tấm kính lớn của trung tâm thương mại, nó nhìn lại hình dáng mình lúc này: tóc ngắn, áo phông cỡ lớn, quần bò bạc. nhìn sơ sơ cũng giống con trai lắm, nhưng nó là CON GÁI cơ mà!!!
Minh thở dài nghĩ đến quãng thời gian đi học từ mẫu giáo cho đến cấp 3, từ thầy cô cho đến bạn bè đều nghĩ nó là con trai. Ba mẹ lúc đầu còn an ủi đứa con gái cưng 1 chút, về sau thì hùa với ông anh trai của Minh mà nói: "Thôi con làm con trai hợp hơn đấy"
"Thế giới này có ai chấp nhận tôi là con gái không trời ơi!!" (thực ra là có, nhưng quá ít)
Đang khóc ròng, Minh chợt thấy có 2 cô gái tiến lại, hình như là nhân viên quầy hàng Minh đang đứng. Một cô bẽn lẽn nói:
- Thưa quý khách, mời quý khách vào ạ!
Kể cũng ngại, tự dưng đứng trước cửa hàng người ta mà ngắm dung nhan rồi mếu máo, nó bèn đi vào cho có lệ.
Giật mình lùi 1 bước, Minh đề phòng nhìn xung quanh cửa hàng. Ở đây không có lấy 1 mống đàn ông, tất cả là con gái! và họ đang nhìn nó với ánh mắt hình trái tim!!
Giật mình lùi bước nữa, nó nhận ra đây là cửa hàng đồ lót phụ nữ và đang tưởng tượng ra tình huống của mình lúc này, trong dáng vóc 1 thằng con trai, đứng giữa cửa hàng đồ lót phụ nữ, bị trăm ánh mắt nghi hoặc, cho là biến thái, rồi bảo vệ sẽ lôi cổ tống ra ngoài đường....... ÔI KHÔNG!!!
Nhưng khoan đã, là 2 cô nhân viên kia mời nó vào đấy chứ, có khi nào họ biết nó là con gái không?
Tràn đầy hy vọng, Minh mở to đôi mắt cún con, tự dưng mọc đâu ra 2 cái tai với cái đuôi vẫy vẫy làm các bà các chị cứ gọi là iu hết biết.
Cô bán hàng chợt hỏi, ánh mắt "rê" từ đầu đến chân nó vẻ nghi hoặc (chả biết rê hay dê):
- Anh mua gì ạ?
Cô nhân viên vừa nãy gọi Minh vào nói đỡ:
- Chắc "anh" ấy mua đồ cho bạn gái đấy chị.
Mọi người tủm tỉm cười. Minh lặng người, thất vọng toàn tập, bèn ngượng ngập gật đầu rồi theo chỉ dẫn của các cô, mua đại 1 cặp áo ngực với quần chip về, bụng nghĩ không biết đến khi nào mình mới đường hoàng đến những nơi như thế này với thân phận con gái?!
Gạt bỏ mớ suy nghĩ vớ vẩn, cậu nhanh chóng gọi taxi về. Hồi nãy vội trốn nhỏ Nhã Nhã nên có mang điện thoại đâu, còn đang vứt ở quán bar của thằng Tùng kia kìa. Vừa chui lên xe, chú tài xế đã nhanh miệng hỏi:
- "Anh" đi đâu đây ạ?
Minh đau khổ nhả từng tiếng:
- Cho cháu đến axb...
Về đến nhà, nó chạy vội lên chui tọt vào phòng rồi nằm phịch xuống giường. Lôi cái mớ màu mè mua ở quầy hàng khi nãy ra quăng xuống góc nhà, nó than thở:
- Mình cũng muốn làm con trai cho rồi!
Nhưng ngay cả nó cũng không chấp nhận mình thì cònâi chấp nhận nữa, haizzz. Giá mà người đó có ở đây, nó đã không phải buồn đến mức này.....
Nó cũng từng muốn như bao cô gái khác6: mặc váy, để tóc dài, đi giày búp bê cho ra dáng 1 cô thiếu nữ 17. Nhưng với chiều cao 1m72 và cơ thể như cái ti vi LCD màn hình phẳng thế này.......... ai cũng sẽ nói nó biến thái cho coi, huhu...
Đang nằm suy nghĩ, nó chợt thấy người lạnh run, nhìn bàn tay với bộ móng sơn đỏ chót đang từ từ vuốt nhẹ lên người mình.......
## Tôi đã nói rồi, tôi là con gái (full)
111K 208

Server: cloudflare

Vary: Accept-Encoding

X-Powered-By: wp