markdown:
**. Wikipedia Ngày này năm xưa. Năm CNM365. Chào ngày mới 22 tháng 3** [924](http://vi.wikipedia.org/wiki/924)– ngày sinh [Đinh Tiên Hoàng](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90inh_Ti%C3%AAn_Ho%C3%A0ng)(hình), Hoàng đế đầu tiên của [Việt Nam](http://vi.wikipedia.org/wiki/Vi%E1%BB%87t_Nam)(mất năm 979). Năm [1011](http://vi.wikipedia.org/wiki/1011)– ngày mất [Khuông Việt](http://vi.wikipedia.org/wiki/Khu%C3%B4ng_Vi%E1%BB%87t), thiền sư, [Tăng thống](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%C4%83ng_th%E1%BB%91ng)đầu tiên của trong lịch sử Phật giáo Việt Nam (sinh năm 933). Năm [1471](http://vi.wikipedia.org/wiki/1471)– Quân Đại Việt [chiếm được kinh thành](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_%C4%90%E1%BA%A1i_Vi%E1%BB%87t-Chi%C3%AAm_Th%C3%A0nh_%281471%29) [Chà Bàn](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%93_B%C3%A0n)của [Chiêm Thành](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ch%C4%83m_Pa), chém hơn bốn vạn thủ cấp và bắt Quốc vương [Trà Toàn](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%C3%A0_To%C3%A0n). Năm [1963](http://vi.wikipedia.org/wiki/1963)– Album đầu tay của ban nhạc [The Beatles](http://vi.wikipedia.org/wiki/The_Beatles)là *phát hành tại Anh Quốc* [Please Please Me](http://vi.wikipedia.org/wiki/Please_Please_Me)
# 22 tháng 3
**Ngày 22 tháng 3** là ngày thứ 81 trong mỗi năm thường (ngày thứ 82 trong mỗi năm nhuận). Còn 284 ngày nữa trong năm.
|
|[1](http://vi.wikipedia.org/wiki/1_th%C3%A1ng_3) [2](http://vi.wikipedia.org/wiki/2_th%C3%A1ng_3) [3](http://vi.wikipedia.org/wiki/3_th%C3%A1ng_3) [4](http://vi.wikipedia.org/wiki/4_th%C3%A1ng_3) [5](http://vi.wikipedia.org/wiki/5_th%C3%A1ng_3) [6](http://vi.wikipedia.org/wiki/6_th%C3%A1ng_3) [7](http://vi.wikipedia.org/wiki/7_th%C3%A1ng_3) [8](http://vi.wikipedia.org/wiki/8_th%C3%A1ng_3) [9](http://vi.wikipedia.org/wiki/9_th%C3%A1ng_3) [10](http://vi.wikipedia.org/wiki/10_th%C3%A1ng_3) [11](http://vi.wikipedia.org/wiki/11_th%C3%A1ng_3) [12](http://vi.wikipedia.org/wiki/12_th%C3%A1ng_3) [13](http://vi.wikipedia.org/wiki/13_th%C3%A1ng_3) [14](http://vi.wikipedia.org/wiki/14_th%C3%A1ng_3) [15](http://vi.wikipedia.org/wiki/15_th%C3%A1ng_3) [16](http://vi.wikipedia.org/wiki/16_th%C3%A1ng_3) [17](http://vi.wikipedia.org/wiki/17_th%C3%A1ng_3) [18](http://vi.wikipedia.org/wiki/18_th%C3%A1ng_3) [19](http://vi.wikipedia.org/wiki/19_th%C3%A1ng_3) [20](http://vi.wikipedia.org/wiki/20_th%C3%A1ng_3) [21](http://vi.wikipedia.org/wiki/21_th%C3%A1ng_3) **22** [23](http://vi.wikipedia.org/wiki/23_th%C3%A1ng_3) [24](http://vi.wikipedia.org/wiki/24_th%C3%A1ng_3) [25](http://vi.wikipedia.org/wiki/25_th%C3%A1ng_3) [26](http://vi.wikipedia.org/wiki/26_th%C3%A1ng_3) [27](http://vi.wikipedia.org/wiki/27_th%C3%A1ng_3) [28](http://vi.wikipedia.org/wiki/28_th%C3%A1ng_3) [29](http://vi.wikipedia.org/wiki/29_th%C3%A1ng_3) [30](http://vi.wikipedia.org/wiki/30_th%C3%A1ng_3) [31](http://vi.wikipedia.org/wiki/31_th%C3%A1ng_3)
## Mục lục
## Sự kiện
[238](http://vi.wikipedia.org/wiki/238)– [Gordianus I](http://vi.wikipedia.org/wiki/Gordianus_I)cùng con trai là [Gordianus II](http://vi.wikipedia.org/wiki/Gordianus_II)được tuyên bố là những đồng hoàng đế của Đế quốc La Mã. [1471](http://vi.wikipedia.org/wiki/1471)– Quân Đại Việt [chiếm được kinh thành](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_%C4%90%E1%BA%A1i_Vi%E1%BB%87t-Chi%C3%AAm_Th%C3%A0nh_%281471%29) [Chà Bàn](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%93_B%C3%A0n)của [Chiêm Thành](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ch%C4%83m_Pa), chém hơn bốn vạn thủ cấp và bắt Quốc vương [Trà Toàn](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%C3%A0_To%C3%A0n). [1894](http://vi.wikipedia.org/wiki/1894)– Trận đấu loại trực tiếp ( *playoff*) đầu tiên cho giải [Stanley Cup](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Stanley_Cup&action=edit&redlink=1)bắt đầu [1895](http://vi.wikipedia.org/wiki/1895)– [Auguste và Louis Lumière](http://vi.wikipedia.org/wiki/Auguste_v%C3%A0_Louis_Lumi%C3%A8re)trình chiếu [phim](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90i%E1%BB%87n_%E1%BA%A3nh)(riêng tư) lần đầu tiên [1916](http://vi.wikipedia.org/wiki/1916)– Trước các áp lực từ trong và ngoài nước, Hoàng đế [Trung Hoa đế quốc](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_Trung_Hoa_%281915-1916%29) [Viên Thế Khải](http://vi.wikipedia.org/wiki/Vi%C3%AAn_Th%E1%BA%BF_Kh%E1%BA%A3i)tuyên bố thủ tiêu chế độ quân chủ, Trung Hoa Dân Quốc được phục hồi. [1939](http://vi.wikipedia.org/wiki/1939)– [Đệ Nhị Thế Chiến](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_th%E1%BA%BF_gi%E1%BB%9Bi_th%E1%BB%A9_hai): [Đức](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%A9c)chiếm [Memel](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Memel&action=edit&redlink=1)của [Litva](http://vi.wikipedia.org/wiki/Litva) [1945](http://vi.wikipedia.org/wiki/1945)– [Liên đoàn Ả Rập](http://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_%C4%91o%C3%A0n_%E1%BA%A2_R%E1%BA%ADp)được thành lập tại [Cairo](http://vi.wikipedia.org/wiki/Cairo), Ai Cập với việc thông qua Nghị định thư Alexandria, các thành viên ban đầu gồm Ai Cập, Ả Rập Saudi, Liban, Syria, Iraq, Yemen, và Jordan. [1946](http://vi.wikipedia.org/wiki/1946)– Hoa Kỳ trao trả quyền quản trị [quần đảo Izu](http://vi.wikipedia.org/wiki/Qu%E1%BA%A7n_%C4%91%E1%BA%A3o_Izu)cho Nhật Bản. [1958](http://vi.wikipedia.org/wiki/1958)– [Faisal của Ả Rập Saudi](http://vi.wikipedia.org/wiki/Faisal_c%E1%BB%A7a_%E1%BA%A2_R%E1%BA%ADp_Saudi)trở thành Vua [Saudi](http://vi.wikipedia.org/wiki/%E1%BA%A2_R%E1%BA%ADp_Saudi) [1963](http://vi.wikipedia.org/wiki/1963)– Album đầu tay của ban nhạc [The Beatles](http://vi.wikipedia.org/wiki/The_Beatles)là *phát hành tại Anh Quốc.* [Please Please Me](http://vi.wikipedia.org/wiki/Please_Please_Me) [1995](http://vi.wikipedia.org/wiki/1995)– Nhà du hành vũ trụ [Valeri Polyakov](http://vi.wikipedia.org/wiki/Valeri_Polyakov)trở lại trái đất sau khi thiết lập kỷ lục mới ở ngoài khoảng không [vũ trụ](http://vi.wikipedia.org/wiki/V%C5%A9_tr%E1%BB%A5)là 438 ngày
## Sinh
[924](http://vi.wikipedia.org/wiki/924)– [Đinh Tiên Hoàng](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90inh_Ti%C3%AAn_Ho%C3%A0ng), Hoàng đế đầu tiên của [Việt Nam](http://vi.wikipedia.org/wiki/Vi%E1%BB%87t_Nam)(m. 979) [1459](http://vi.wikipedia.org/wiki/1459)– [Maximilian I](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Maximilian_I&action=edit&redlink=1), hoàng đế [Đế quốc La Mã Thần thánh](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3_Th%E1%BA%A7n_th%C3%A1nh)(m. [1519](http://vi.wikipedia.org/wiki/1519)) [1503](http://vi.wikipedia.org/wiki/1503)– [Antonio Francesco Grazzini](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Antonio_Francesco_Grazzini&action=edit&redlink=1), nhà văn người [Ý](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C3%9D)(m. [1583](http://vi.wikipedia.org/wiki/1583)) [1712](http://vi.wikipedia.org/wiki/1712)– [Edward Moore](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Edward_Moore&action=edit&redlink=1), nhà văn người [Anh](http://vi.wikipedia.org/wiki/Anh)(m. [1757](http://vi.wikipedia.org/wiki/1757)) [1720](http://vi.wikipedia.org/wiki/1720)– [Nicolas-Henri Jardin](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Nicolas-Henri_Jardin&action=edit&redlink=1), kiến trúc sư người [Pháp](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ph%C3%A1p)(m. [1799](http://vi.wikipedia.org/wiki/1799)) [1723](http://vi.wikipedia.org/wiki/1723)– [Charles Carroll](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Charles_Carroll&action=edit&redlink=1), chính khách người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3)(m. [1783](http://vi.wikipedia.org/wiki/1783)) [1759](http://vi.wikipedia.org/wiki/1759)– [Hedwig Elizabeth Charlotte of Holstein-Gottorp](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Hedwig_Elizabeth_Charlotte_of_Holstein-Gottorp&action=edit&redlink=1), nữ hoàng [Thụy Điển](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%A5y_%C4%90i%E1%BB%83n), [Na Uy](http://vi.wikipedia.org/wiki/Na_Uy)(m. [1818](http://vi.wikipedia.org/wiki/1818)) [1817](http://vi.wikipedia.org/wiki/1817)– [Braxton Bragg](http://vi.wikipedia.org/wiki/Braxton_Bragg), tướng Liên bang miền Nam người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3)(m. [1876](http://vi.wikipedia.org/wiki/1876)) [1857](http://vi.wikipedia.org/wiki/1857)– [Paul Doumer](http://vi.wikipedia.org/wiki/Paul_Doumer), tổng thống người [Pháp](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ph%C3%A1p)(m. [1932](http://vi.wikipedia.org/wiki/1932)) [1860](http://vi.wikipedia.org/wiki/1860)– [Alfred Ploetz](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Alfred_Ploetz&action=edit&redlink=1), thầy thuốc người [Đức](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%A9c)(m. [1940](http://vi.wikipedia.org/wiki/1940)) [1866](http://vi.wikipedia.org/wiki/1866)– [Jack Boyle](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Jack_Boyle&action=edit&redlink=1), vận động viên bóng chày người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3)(m. [1913](http://vi.wikipedia.org/wiki/1913)) [1868](http://vi.wikipedia.org/wiki/1868)– [Robert Millikan](http://vi.wikipedia.org/wiki/Robert_Millikan), nhà vật lí, [giải thưởng Nobel](http://vi.wikipedia.org/wiki/Gi%E1%BA%A3i_Nobel)người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3)(m. [1953](http://vi.wikipedia.org/wiki/1953)) [1878](http://vi.wikipedia.org/wiki/1878)– [Michel Théato](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Michel_Th%C3%A9ato&action=edit&redlink=1), vận động viên người [Luxembourg](http://vi.wikipedia.org/wiki/Luxembourg)(m. [1919](http://vi.wikipedia.org/wiki/1919)) [1880](http://vi.wikipedia.org/wiki/1880)– [Ernie Quigley](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ernie_Quigley&action=edit&redlink=1), thể thao công chức người [Canada](http://vi.wikipedia.org/wiki/Canada)(m. [1960](http://vi.wikipedia.org/wiki/1960)) [1887](http://vi.wikipedia.org/wiki/1887)– [Chico Marx](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Chico_Marx&action=edit&redlink=1), diễn viên hài, diễn viên người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3)(m. [1961](http://vi.wikipedia.org/wiki/1961)) [1896](http://vi.wikipedia.org/wiki/1896)– [He Long](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=He_Long&action=edit&redlink=1), Marshal người [Trung Quốc](http://vi.wikipedia.org/wiki/Trung_Qu%E1%BB%91c)(m. [1969](http://vi.wikipedia.org/wiki/1969)) [1901](http://vi.wikipedia.org/wiki/1901)– [Greta Kempton](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Greta_Kempton&action=edit&redlink=1), nghệ sĩ người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3)(m. [1991](http://vi.wikipedia.org/wiki/1991)) [1907](http://vi.wikipedia.org/wiki/1907)– [James Gavin](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=James_Gavin&action=edit&redlink=1), tướng, đại sứ người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3)(m. [1990](http://vi.wikipedia.org/wiki/1990)) [1907](http://vi.wikipedia.org/wiki/1907)– [Lúcia Santos](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=L%C3%BAcia_Santos&action=edit&redlink=1), Nun người [Bồ Đào Nha](http://vi.wikipedia.org/wiki/B%E1%BB%93_%C4%90%C3%A0o_Nha)(m. [2005](http://vi.wikipedia.org/wiki/2005)) [1908](http://vi.wikipedia.org/wiki/1908)– [Jack Crawford](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Jack_Crawford&action=edit&redlink=1), vận động viên quần vợt người [Úc](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C3%9Ac)(m. [1991](http://vi.wikipedia.org/wiki/1991)) [1908](http://vi.wikipedia.org/wiki/1908)– [Louis L’Amour](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Louis_L%27Amour&action=edit&redlink=1), tác gia người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3)(m. [1988](http://vi.wikipedia.org/wiki/1988)) [1909](http://vi.wikipedia.org/wiki/1909)– [Gabrielle Roy](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Gabrielle_Roy&action=edit&redlink=1), tác gia người [Canada](http://vi.wikipedia.org/wiki/Canada)(m. [1983](http://vi.wikipedia.org/wiki/1983)) [1910](http://vi.wikipedia.org/wiki/1910)– [Nicholas Monsarrat](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Nicholas_Monsarrat&action=edit&redlink=1), tiểu thuyết gia người [Anh](http://vi.wikipedia.org/wiki/Anh)(m. [1979](http://vi.wikipedia.org/wiki/1979)) [1912](http://vi.wikipedia.org/wiki/1912)– [Wilfrid Brambell](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Wilfrid_Brambell&action=edit&redlink=1), diễn viên người [Ireland](http://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Ireland)(m. [1985](http://vi.wikipedia.org/wiki/1985)) [1912](http://vi.wikipedia.org/wiki/1912)– [Karl Malden](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Karl_Malden&action=edit&redlink=1), diễn viên người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3) [1915](http://vi.wikipedia.org/wiki/1915)– [Georgiy Zhzhonov](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Georgiy_Zhzhonov&action=edit&redlink=1), diễn viên, nhà văn người [Nga](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nga)(m. [2005](http://vi.wikipedia.org/wiki/2005)) [1917](http://vi.wikipedia.org/wiki/1917)– [Virginia Grey](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Virginia_Grey&action=edit&redlink=1), nữ diễn viên người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3)(m. [2004](http://vi.wikipedia.org/wiki/2004)) [1918](http://vi.wikipedia.org/wiki/1918)– [Cheddi Jagan](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Cheddi_Jagan&action=edit&redlink=1), tổng thống [Guyana](http://vi.wikipedia.org/wiki/Guyana)(m. [1997](http://vi.wikipedia.org/wiki/1997)) [1920](http://vi.wikipedia.org/wiki/1920)– [Werner Klemperer](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Werner_Klemperer&action=edit&redlink=1), diễn viên người [Đức](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%A9c)(m. [2000](http://vi.wikipedia.org/wiki/2000)) [1920](http://vi.wikipedia.org/wiki/1920)– [Ross Martin](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ross_Martin&action=edit&redlink=1), diễn viên người [Ba Lan](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ba_Lan)(m. [1981](http://vi.wikipedia.org/wiki/1981)) [1921](http://vi.wikipedia.org/wiki/1921)– [Nino Manfredi](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Nino_Manfredi&action=edit&redlink=1), diễn viên người [Ý](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C3%9D)(m. [2004](http://vi.wikipedia.org/wiki/2004)) [1924](http://vi.wikipedia.org/wiki/1924)– [Allen Neuharth](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Allen_Neuharth&action=edit&redlink=1), doanh nhân người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3) [1928](http://vi.wikipedia.org/wiki/1928)– [Carrie Donovan](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Carrie_Donovan&action=edit&redlink=1), thời trang chủ bút người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3)(m. [2001](http://vi.wikipedia.org/wiki/2001)) [1928](http://vi.wikipedia.org/wiki/1928)– [Ed Macauley](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ed_Macauley&action=edit&redlink=1), cầu thủ bóng rổ người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3) [1930](http://vi.wikipedia.org/wiki/1930)– [Derek Bok](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Derek_Bok&action=edit&redlink=1), luật sư, nhà sư phạm người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3) [1930](http://vi.wikipedia.org/wiki/1930)– [Pat Robertson](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Pat_Robertson&action=edit&redlink=1), televangelist người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3) [1930](http://vi.wikipedia.org/wiki/1930)– [Stephen Sondheim](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Stephen_Sondheim&action=edit&redlink=1), nhà soạn nhạc, nhà thơ trữ tình người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3) [1931](http://vi.wikipedia.org/wiki/1931)– [Burton Richter](http://vi.wikipedia.org/wiki/Burton_Richter), nhà vật lí, [giải thưởng Nobel](http://vi.wikipedia.org/wiki/Gi%E1%BA%A3i_Nobel)người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3) [1931](http://vi.wikipedia.org/wiki/1931)– [William Shatner](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=William_Shatner&action=edit&redlink=1), diễn viên người [Canada](http://vi.wikipedia.org/wiki/Canada) [1933](http://vi.wikipedia.org/wiki/1933)– [Abolhassan Banisadr](http://vi.wikipedia.org/wiki/Abolhassan_Banisadr), tổng thống [Iran](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iran)nguyên [1933](http://vi.wikipedia.org/wiki/1933)– [May Britt](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=May_Britt&action=edit&redlink=1), nữ diễn viên người [Thụy Điển](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%A5y_%C4%90i%E1%BB%83n) [1934](http://vi.wikipedia.org/wiki/1934)– [Orrin Hatch](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Orrin_Hatch&action=edit&redlink=1), chính khách người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3) [1934](http://vi.wikipedia.org/wiki/1934)– [Larry Martyn](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Larry_Martyn&action=edit&redlink=1), hài kịch diễn viên người [Anh](http://vi.wikipedia.org/wiki/Anh)(m. [1994](http://vi.wikipedia.org/wiki/1994)) [1935](http://vi.wikipedia.org/wiki/1935)– [M. Emmet Walsh](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=M._Emmet_Walsh&action=edit&redlink=1), diễn viên người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3) [1936](http://vi.wikipedia.org/wiki/1936)– [Roger Whittaker](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Roger_Whittaker&action=edit&redlink=1), ca sĩ người [Anh](http://vi.wikipedia.org/wiki/Anh) [1937](http://vi.wikipedia.org/wiki/1937)– [Angelo Badalamenti](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Angelo_Badalamenti&action=edit&redlink=1), nhà soạn nhạc người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3) [1937](http://vi.wikipedia.org/wiki/1937)– [Armin Hary](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Armin_Hary&action=edit&redlink=1), vận động viên người [Đức](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%A9c) [1940](http://vi.wikipedia.org/wiki/1940)– [Dave Keon](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Dave_Keon&action=edit&redlink=1), vận động viên khúc côn cầu trên băng người [Canada](http://vi.wikipedia.org/wiki/Canada) [1940](http://vi.wikipedia.org/wiki/1940)– [Haing S. Ngor](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Haing_S._Ngor&action=edit&redlink=1), [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3)diễn viên người [Campuchia](http://vi.wikipedia.org/wiki/Campuchia)(m. [1996](http://vi.wikipedia.org/wiki/1996)) [1940](http://vi.wikipedia.org/wiki/1940)– [1942) – Jorge Ben Jor](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=1942%29_-_Jorge_Ben_Jor&action=edit&redlink=1), nhạc sĩ người [Brasil](http://vi.wikipedia.org/wiki/Brasil) [1941](http://vi.wikipedia.org/wiki/1941)– [Billy Collins](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Billy_Collins&action=edit&redlink=1), nhà thơ người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3) [1941](http://vi.wikipedia.org/wiki/1941)– [Bruno Ganz](http://vi.wikipedia.org/wiki/Bruno_Ganz), diễn viên [Thụy Sĩ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%A5y_S%C4%A9) [1942](http://vi.wikipedia.org/wiki/1942)– [Bernd Herzsprung](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Bernd_Herzsprung&action=edit&redlink=1), diễn viên người [Đức](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%A9c) [1943](http://vi.wikipedia.org/wiki/1943)– [George Benson](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=George_Benson&action=edit&redlink=1), nhạc sĩ người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3) [1946](http://vi.wikipedia.org/wiki/1946)– [Rudy Rucker](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Rudy_Rucker&action=edit&redlink=1), tác gia người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3) [1949](http://vi.wikipedia.org/wiki/1949)– [Fanny Ardant](http://vi.wikipedia.org/wiki/Fanny_Ardant), nữ diễn viên người [Pháp](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ph%C3%A1p) [1952](http://vi.wikipedia.org/wiki/1952)– [Bob Costas](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Bob_Costas&action=edit&redlink=1), thể thao nhà bình luận người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3) [1952](http://vi.wikipedia.org/wiki/1952)– [Jay Dee Daugherty](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Jay_Dee_Daugherty&action=edit&redlink=1), nhạc công đánh trống người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3) [1955](http://vi.wikipedia.org/wiki/1955)– [Pete Sessions](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Pete_Sessions&action=edit&redlink=1), chính khách người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3) [1955](http://vi.wikipedia.org/wiki/1955)– [Lena Olin](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Lena_Olin&action=edit&redlink=1), nữ diễn viên người [Thụy Điển](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%A5y_%C4%90i%E1%BB%83n) [1955](http://vi.wikipedia.org/wiki/1955)– [Valdis Zatlers](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Valdis_Zatlers&action=edit&redlink=1), tổng thống [Latvia](http://vi.wikipedia.org/wiki/Latvia)thứ 7 [1957](http://vi.wikipedia.org/wiki/1957)– [Stephanie Mills](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Stephanie_Mills&action=edit&redlink=1), nữ diễn viên, ca sĩ người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3) [1958](http://vi.wikipedia.org/wiki/1958)– [Pete Wylie](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Pete_Wylie&action=edit&redlink=1), ca sĩ, người sáng tác bài hát người [Anh](http://vi.wikipedia.org/wiki/Anh) [1959](http://vi.wikipedia.org/wiki/1959)– [Matthew Modine](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Matthew_Modine&action=edit&redlink=1), diễn viên người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3) [1965](http://vi.wikipedia.org/wiki/1965)– [John Kordic](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=John_Kordic&action=edit&redlink=1), vận động viên khúc côn cầu trên băng người [Canada](http://vi.wikipedia.org/wiki/Canada)(m. [1992](http://vi.wikipedia.org/wiki/1992)) [1965](http://vi.wikipedia.org/wiki/1965)– [Emma Wray](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Emma_Wray&action=edit&redlink=1), nữ diễn viên người [Anh](http://vi.wikipedia.org/wiki/Anh) [1966](http://vi.wikipedia.org/wiki/1966)– [Artis Pabriks](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Artis_Pabriks&action=edit&redlink=1), chính khách người [Latvia](http://vi.wikipedia.org/wiki/Latvia) [1967](http://vi.wikipedia.org/wiki/1967)– [Mario Cipollini](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Mario_Cipollini&action=edit&redlink=1), vận động viên xe đạp người [Ý](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C3%9D) [1970](http://vi.wikipedia.org/wiki/1970)– [Andreas Johnson](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Andreas_Johnson&action=edit&redlink=1), ca sĩ người [Thụy Điển](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%A5y_%C4%90i%E1%BB%83n) [1970](http://vi.wikipedia.org/wiki/1970)– [Leontien van Moorsel](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Leontien_van_Moorsel&action=edit&redlink=1), vận động viên xe đạp người [Đức](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%A9c) [1971](http://vi.wikipedia.org/wiki/1971)– [Will Yun Lee](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Will_Yun_Lee&action=edit&redlink=1), diễn viên người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3) [1972](http://vi.wikipedia.org/wiki/1972)– [Shawn Bradley](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Shawn_Bradley&action=edit&redlink=1), cầu thủ bóng rổ người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3) [1972](http://vi.wikipedia.org/wiki/1972)– [Cory Lidle](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Cory_Lidle&action=edit&redlink=1), vận động viên bóng chày người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3)(m. [2006](http://vi.wikipedia.org/wiki/2006)) [1972](http://vi.wikipedia.org/wiki/1972)– [Elvis Stojko](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Elvis_Stojko&action=edit&redlink=1), vận động viên trượt băng nghệ thuật người [Canada](http://vi.wikipedia.org/wiki/Canada) [1973](http://vi.wikipedia.org/wiki/1973)– [Beverley Knight](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Beverley_Knight&action=edit&redlink=1), ca sĩ người [Anh](http://vi.wikipedia.org/wiki/Anh) [1973](http://vi.wikipedia.org/wiki/1973)– [Joe Nedney](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Joe_Nedney&action=edit&redlink=1), cầu thủ bóng đá người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3) [1974](http://vi.wikipedia.org/wiki/1974)– [Marcus Camby](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Marcus_Camby&action=edit&redlink=1), cầu thủ bóng rổ người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3) [1974](http://vi.wikipedia.org/wiki/1974)– [Philippe Clement](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Philippe_Clement&action=edit&redlink=1), cầu thủ bóng đá người [Bỉ](http://vi.wikipedia.org/wiki/B%E1%BB%89) [1974](http://vi.wikipedia.org/wiki/1974)– [Kidada Jones](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Kidada_Jones&action=edit&redlink=1), nữ diễn viên người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3) [1975](http://vi.wikipedia.org/wiki/1975)– [Cole Hauser](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Cole_Hauser&action=edit&redlink=1), diễn viên người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3) [1975](http://vi.wikipedia.org/wiki/1975)– [Jiří Novák](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ji%C5%99%C3%AD_Nov%C3%A1k&action=edit&redlink=1), vận động viên quần vợt người [Séc](http://vi.wikipedia.org/wiki/S%C3%A9c) [1976](http://vi.wikipedia.org/wiki/1976)– [Teun de Nooijer](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Teun_de_Nooijer&action=edit&redlink=1), vận động viên khúc côn cầu người [Đức](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%A9c) [1976](http://vi.wikipedia.org/wiki/1976)– [Reese Witherspoon](http://vi.wikipedia.org/wiki/Reese_Witherspoon), nữ diễn viên người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3) [1977](http://vi.wikipedia.org/wiki/1977)– [Joey Porter](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Joey_Porter&action=edit&redlink=1), cầu thủ bóng đá người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3) [1978](http://vi.wikipedia.org/wiki/1978)– [Tom Poti](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Tom_Poti&action=edit&redlink=1), vận động viên khúc côn cầu chuyên nghiệp [1979](http://vi.wikipedia.org/wiki/1979)– [Aaron North](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Aaron_North&action=edit&redlink=1), nhạc sĩ người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3) [1979](http://vi.wikipedia.org/wiki/1979)– [Juan Uribe](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Juan_Uribe&action=edit&redlink=1), vận động viên bóng chày người [Dominica](http://vi.wikipedia.org/wiki/Dominica) [1981](http://vi.wikipedia.org/wiki/1981)– [MIMS](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=MIMS&action=edit&redlink=1), ca sĩ nhạc Rapp người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3) [1985](http://vi.wikipedia.org/wiki/1985)– [Mike Jenkins](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Mike_Jenkins&action=edit&redlink=1), cầu thủ bóng đá người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3) [1988](http://vi.wikipedia.org/wiki/1988)– [Tania Raymonde](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Tania_Raymonde&action=edit&redlink=1), nữ diễn viên người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3) [1992](http://vi.wikipedia.org/wiki/1992)– [Luke Freeman](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Luke_Freeman&action=edit&redlink=1), cầu thủ bóng đá người [Anh](http://vi.wikipedia.org/wiki/Anh) [1984](http://vi.wikipedia.org/wiki/1984)– [Trương Tử Lâm](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%C6%B0%C6%A1ng_T%E1%BB%AD_L%C3%A2m), [hoa hậu thế giới 2007](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_h%E1%BA%ADu_Th%E1%BA%BF_gi%E1%BB%9Bi_2007), người [Trung Quốc](http://vi.wikipedia.org/wiki/Trung_Qu%E1%BB%91c) [1986](http://vi.wikipedia.org/wiki/1986)– [Boram](http://vi.wikipedia.org/wiki/Boram),một nữ ca sĩ, diễn viên Hàn Quốc và là thành viên của nhóm nhạc nữ T-Ara. [Hàn Quốc](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%C3%A0n_Qu%E1%BB%91c)
## Mất
[1011](http://vi.wikipedia.org/wiki/1011)– [Khuông Việt](http://vi.wikipedia.org/wiki/Khu%C3%B4ng_Vi%E1%BB%87t), thiền sư, [Tăng thống](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%C4%83ng_th%E1%BB%91ng)đầu tiên của trong lịch sử Phật giáo Việt Nam (s. 933) [1471](http://vi.wikipedia.org/wiki/1471)– [Giáo hoàng](http://vi.wikipedia.org/wiki/Gi%C3%A1o_ho%C3%A0ng) [Paulus II](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Paulus_II&action=edit&redlink=1), (s. vào [1418](http://vi.wikipedia.org/wiki/1418)) [1418](http://vi.wikipedia.org/wiki/1418)– [Dietrich of Nieheim](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Dietrich_of_Nieheim&action=edit&redlink=1), sử gia người [Đức](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%A9c) [1602](http://vi.wikipedia.org/wiki/1602)– [Agostino Carracci](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Agostino_Carracci&action=edit&redlink=1), nghệ sĩ người [Ý](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C3%9D)(s. [1557](http://vi.wikipedia.org/wiki/1557)) [1687](http://vi.wikipedia.org/wiki/1687)– [Jean Baptiste Lully](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Jean_Baptiste_Lully&action=edit&redlink=1), [nhà soạn nhạc](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_so%E1%BA%A1n_nh%E1%BA%A1c)Pháp, (s. vào [1632](http://vi.wikipedia.org/wiki/1632)) [1758](http://vi.wikipedia.org/wiki/1758)– [Jonathan Edwards](http://vi.wikipedia.org/wiki/Jonathan_Edwards), bộ trưởng người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3)(s. [1703](http://vi.wikipedia.org/wiki/1703)) [1772](http://vi.wikipedia.org/wiki/1772)– [John Canton](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=John_Canton&action=edit&redlink=1), nhà vật lí người [Anh](http://vi.wikipedia.org/wiki/Anh)(s. [1718](http://vi.wikipedia.org/wiki/1718)) [1820](http://vi.wikipedia.org/wiki/1820)– [Stephen Decatur](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Stephen_Decatur&action=edit&redlink=1), sĩ quan hải quân người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3)(s. [1779](http://vi.wikipedia.org/wiki/1779)) [1832](http://vi.wikipedia.org/wiki/1832)– [Johann Wolfgang von Goethe](http://vi.wikipedia.org/wiki/Johann_Wolfgang_von_Goethe), nhà văn người [Đức](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%A9c)(s. [1749](http://vi.wikipedia.org/wiki/1749)) [1840](http://vi.wikipedia.org/wiki/1840)– [Étienne Bobillier](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=%C3%89tienne_Bobillier&action=edit&redlink=1), nhà toán học người [Pháp](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ph%C3%A1p)(s. [1798](http://vi.wikipedia.org/wiki/1798)) [1896](http://vi.wikipedia.org/wiki/1896)– [Thomas Hughes](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Thomas_Hughes&action=edit&redlink=1), tiểu thuyết gia người [Anh](http://vi.wikipedia.org/wiki/Anh)(s. [1822](http://vi.wikipedia.org/wiki/1822)) [1924](http://vi.wikipedia.org/wiki/1924)– [William Macewen](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=William_Macewen&action=edit&redlink=1), bác sĩ giải phẫu người [Scotland](http://vi.wikipedia.org/wiki/Scotland)(s. [1848](http://vi.wikipedia.org/wiki/1848)) [1934](http://vi.wikipedia.org/wiki/1934)– [Theophilos Hatzimihail](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Theophilos_Hatzimihail&action=edit&redlink=1), họa sĩ người [Hy Lạp](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hy_L%E1%BA%A1p)(s. [1870](http://vi.wikipedia.org/wiki/1870)) [1951](http://vi.wikipedia.org/wiki/1951)– [Willem Mengelberg](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Willem_Mengelberg&action=edit&redlink=1), người chỉ huy dàn nhạc người [Đức](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%A9c)(s. [1871](http://vi.wikipedia.org/wiki/1871)) [1952](http://vi.wikipedia.org/wiki/1952)– [Uncle Dave Macon](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Uncle_Dave_Macon&action=edit&redlink=1), nhạc sĩ người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3)(s. [1870](http://vi.wikipedia.org/wiki/1870)) [1958](http://vi.wikipedia.org/wiki/1958)– [Mike Todd](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Mike_Todd&action=edit&redlink=1), nhà sản xuất phim người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3)(s. [1909](http://vi.wikipedia.org/wiki/1909)) [1977](http://vi.wikipedia.org/wiki/1977)– [A.K. Gopalan](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=A.K._Gopalan&action=edit&redlink=1), nhà cộng sản lãnh tụ [Ấn Độ](http://vi.wikipedia.org/wiki/%E1%BA%A4n_%C4%90%E1%BB%99)(s. [1904](http://vi.wikipedia.org/wiki/1904)) [1978](http://vi.wikipedia.org/wiki/1978)– [Karl Wallenda](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Karl_Wallenda&action=edit&redlink=1), nghệ sĩ nhào lộn người [Đức](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%A9c)(s. [1905](http://vi.wikipedia.org/wiki/1905)) [1986](http://vi.wikipedia.org/wiki/1986)– [Mark Dinning](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Mark_Dinning&action=edit&redlink=1), ca sĩ người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3)(s. [1933](http://vi.wikipedia.org/wiki/1933)) [1986](http://vi.wikipedia.org/wiki/1986)– [Charles Starrett](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Charles_Starrett&action=edit&redlink=1), diễn viên người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3)(s. [1903](http://vi.wikipedia.org/wiki/1903)) [1990](http://vi.wikipedia.org/wiki/1990)– [Gerald Bull](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Gerald_Bull&action=edit&redlink=1), kĩ sư người [Canada](http://vi.wikipedia.org/wiki/Canada)(s. [1928](http://vi.wikipedia.org/wiki/1928)) [1991](http://vi.wikipedia.org/wiki/1991)– [Léon Balcer](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=L%C3%A9on_Balcer&action=edit&redlink=1), chính khách người [Pháp](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ph%C3%A1p)(s. [1917](http://vi.wikipedia.org/wiki/1917)) [1991](http://vi.wikipedia.org/wiki/1991)– [Gloria Holden](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Gloria_Holden&action=edit&redlink=1), nữ diễn viên người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3)(s. [1908](http://vi.wikipedia.org/wiki/1908)) [1994](http://vi.wikipedia.org/wiki/1994)– [Walter Lantz](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Walter_Lantz&action=edit&redlink=1), người vẽ tranh biếm hoạ người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3)(s. [1900](http://vi.wikipedia.org/wiki/1900)) [1999](http://vi.wikipedia.org/wiki/1999)– [David Strickland](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=David_Strickland&action=edit&redlink=1), diễn viên người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3)(s. [1969](http://vi.wikipedia.org/wiki/1969)) [2003](http://vi.wikipedia.org/wiki/2003)– [Terry Lloyd](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Terry_Lloyd&action=edit&redlink=1), phóng viên người [Anh](http://vi.wikipedia.org/wiki/Anh)(s. [1952](http://vi.wikipedia.org/wiki/1952)) [2005](http://vi.wikipedia.org/wiki/2005)– [Kenzo Tange](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tange_Kenzo), kiến trúc sư người [Nhật Bản](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%E1%BA%ADt_B%E1%BA%A3n)(s. [1913](http://vi.wikipedia.org/wiki/1913)) [2007](http://vi.wikipedia.org/wiki/2007)– [Uppaluri Gopala Krishnamurti](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Uppaluri_Gopala_Krishnamurti&action=edit&redlink=1), nhà triết học [Ấn Độ](http://vi.wikipedia.org/wiki/%E1%BA%A4n_%C4%90%E1%BB%99)(s. [1918](http://vi.wikipedia.org/wiki/1918))
## Ngày lễ và kỷ niệm
|
|
|
|![]()
[22 tháng 3](http://commons.wikimedia.org/wiki/Category:22_March?uselang=vi)
## Tham khảo
# Đinh Tiên Hoàng
[Đinh Tiên Hoàng (định hướng)](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90inh_Ti%C3%AAn_Ho%C3%A0ng_%28%C4%91%E1%BB%8Bnh_h%C6%B0%E1%BB%9Bng%29).
|Đinh Tiên Hoàng
|
丁先皇
|Hoàng đế Việt Nam
| ![ VuaDinhTienHoang.jpg](https://i1.wp.com/upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/e/e2/VuaDinhTienHoang.jpg/215px-VuaDinhTienHoang.jpg)
![ VuaDinhTienHoang.jpg](https://i1.wp.com/upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/e/e2/VuaDinhTienHoang.jpg/215px-VuaDinhTienHoang.jpg)
[Hoa Lư](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_L%C6%B0) [nhà Đinh](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_%C4%90inh) [968](http://vi.wikipedia.org/wiki/968)– [979](http://vi.wikipedia.org/wiki/979) **Sáng lập triều đại** [Đinh Phế Đế](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90inh_Ph%E1%BA%BF_%C4%90%E1%BA%BF)
|[
|
|[
|
Đinh Hoàn 丁桓
[Nhà Đinh](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_%C4%90inh) [Đinh Công Trứ](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90inh_C%C3%B4ng_Tr%E1%BB%A9) [22 tháng 3](http://vi.wikipedia.org/wiki/22_th%C3%A1ng_3)năm [924](http://vi.wikipedia.org/wiki/924) [Gia Viễn](http://vi.wikipedia.org/wiki/Gia_Vi%E1%BB%85n), [Ninh Bình](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ninh_B%C3%ACnh) [Tháng 10](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%C3%A1ng_10)năm [979](http://vi.wikipedia.org/wiki/979) [Hoa Lư](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_L%C6%B0), [Ninh Bình](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ninh_B%C3%ACnh) **Đinh Tiên Hoàng** ( [chữ Hán](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ch%E1%BB%AF_H%C3%A1n#Vi.E1.BB.87t_Nam): 丁先皇; [22 tháng 3](http://vi.wikipedia.org/wiki/22_th%C3%A1ng_3) năm [924](http://vi.wikipedia.org/wiki/924) – [tháng 10](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%C3%A1ng_10) năm [979](http://vi.wikipedia.org/wiki/979)), tên thật **Đinh Bộ Lĩnh** (丁部領) hay **Đinh Hoàn** (丁桓), là vị [hoàng đế](http://vi.wikipedia.org/wiki/Vua_Vi%E1%BB%87t_Nam) sáng lập triều đại [nhà Đinh](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_%C4%90inh), nước [Đại Cồ Việt](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%A1i_C%E1%BB%93_Vi%E1%BB%87t) trong [lịch sử Việt Nam](http://vi.wikipedia.org/wiki/L%E1%BB%8Bch_s%E1%BB%AD_Vi%E1%BB%87t_Nam).
Ông là người có công đánh dẹp
[loạn 12 sứ quân](http://vi.wikipedia.org/wiki/Lo%E1%BA%A1n_12_s%E1%BB%A9_qu%C3%A2n), thống nhất giang sơn và trở thành hoàng đế đầu tiên của Việt Nam sau 1000 năm [Bắc thuộc](http://vi.wikipedia.org/wiki/B%E1%BA%AFc_thu%E1%BB%99c). Đại Cồ Việt là nhà nước mở đầu cho thời đại độc lập, tự chủ, xây dựng chế độ quân chủ tập quyền ở Việt Nam. Đinh Bộ Lĩnh mở nước, lập đô, lấy niên hiệu với tư cách người đứng đầu một vương triều bề thế: Thời kỳ phục quốc của [1] [Việt Nam](http://vi.wikipedia.org/wiki/Vi%E1%BB%87t_Nam), từ [họ Khúc](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%E1%BB%8D_Kh%C3%BAc_%28l%E1%BB%8Bch_s%E1%BB%AD_Vi%E1%BB%87t_Nam%29)chỉ xưng làm [Tiết độ sứ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ti%E1%BA%BFt_%C4%91%E1%BB%99_s%E1%BB%A9), tới [Ngô Quyền](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ng%C3%B4_Quy%E1%BB%81n)xưng [vương](http://vi.wikipedia.org/wiki/V%C6%B0%C6%A1ng)và tới vua Đinh xưng làm hoàng đế. Sau hai vua [nhà Tiền Lý](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_Ti%E1%BB%81n_L%C3%BD)xưng đế giữa thời Bắc thuộc rồi bị thất bại trước hoạ ngoại xâm, 400 năm sau người cầm quyền [Việt Nam](http://vi.wikipedia.org/wiki/Vi%E1%BB%87t_Nam)mới thực sự vươn tới đỉnh cao ngôi vị và danh hiệu, khẳng định vị thế vững chắc của quốc gia độc lập, thống nhất qua các triều đại Đinh – Lê – Lý – Trần và buộc các điển lễ, sách phong của cường quyền phương Bắc phải công nhận là một nước độc lập. Từ Đinh Bộ Lĩnh trở về sau, các Vua không xưng Vương hay Tiết độ sứ nữa mà đều xưng [Hoàng đế](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ho%C3%A0ng_%C4%91%E1%BA%BF)như một dòng chính thống. Đinh Tiên Hoàng là vị hoàng đế đặt nền móng sáng lập nhà nước phong kiến trung ương tập quyền đầu tiên ở [Việt Nam](http://vi.wikipedia.org/wiki/Vi%E1%BB%87t_Nam) [[2]](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90inh_Ti%C3%AAn_Ho%C3%A0ng#cite_note-2) [[3]](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90inh_Ti%C3%AAn_Ho%C3%A0ng#cite_note-3) , vì thế mà ông còn được gọi là người mở nền chính thống cho các triều đại phong kiến trong lịch sử. [[4]](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90inh_Ti%C3%AAn_Ho%C3%A0ng#cite_note-4)
## Mục lục
[1 Xuất thân](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90inh_Ti%C3%AAn_Ho%C3%A0ng#Xu.E1.BA.A5t_th.C3.A2n) [2 Thống nhất giang sơn](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90inh_Ti%C3%AAn_Ho%C3%A0ng#Th.E1.BB.91ng_nh.E1.BA.A5t_giang_s.C6.A1n) [3 Mở nước, lập đô, đổi xưng Hoàng đế](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90inh_Ti%C3%AAn_Ho%C3%A0ng#M.E1.BB.9F_n.C6.B0.E1.BB.9Bc.2C_l.E1.BA.ADp_.C4.91.C3.B4.2C_.C4.91.E1.BB.95i_x.C6.B0ng_Ho.C3.A0ng_.C4.91.E1.BA.BF) [4 Cái chết](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90inh_Ti%C3%AAn_Ho%C3%A0ng#C.C3.A1i_ch.E1.BA.BFt) [5 Nhận định](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90inh_Ti%C3%AAn_Ho%C3%A0ng#Nh.E1.BA.ADn_.C4.91.E1.BB.8Bnh) [6 Tôn vinh](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90inh_Ti%C3%AAn_Ho%C3%A0ng#T.C3.B4n_vinh) [7 Gia quyến](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90inh_Ti%C3%AAn_Ho%C3%A0ng#Gia_quy.E1.BA.BFn) [8 Xem thêm](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90inh_Ti%C3%AAn_Ho%C3%A0ng#Xem_th.C3.AAm) [9 Chú thích](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90inh_Ti%C3%AAn_Ho%C3%A0ng#Ch.C3.BA_th.C3.ADch)
## Xuất thân
### Tên gọi
Hiện nay người Việt thường gọi ông là “Đinh Tiên Hoàng” nhưng “Tiên Hoàng” không phải
[bản danh](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=B%E1%BA%A3n_danh&action=edit&redlink=1) của ông vua họ Đinh này, cũng không phải là [thuỵ hiệu](http://vi.wikipedia.org/wiki/Thu%E1%BB%B5_hi%E1%BB%87u) hay [miếu hiệu](http://vi.wikipedia.org/wiki/Mi%E1%BA%BFu_hi%E1%BB%87u) của ông. Cái tên này là do người đời sau ghép từ họ Đinh của ông với tên gọi “tiên hoàng”. Tên gọi “Đinh Tiên Hoàng đế” cũng tương tự như vậy. “Việt sử lược” gọi ông là “tiên vương” (先王), “Đại Việt sử ký toàn thư” gọi là “tiên hoàng” (先皇), “tiên hoàng đế” (先皇帝). “Tiên vương”, “tiên hoàng”, “tiên hoàng đế” ý đều là vị vua đời trước, vị vua đã chết. Sau khi ông chết được quần thần chỉ tôn ông làm “Tiên hoàng đế” mà không đặt thuỵ hiệu, miếu hiệu cho ông. Một nhân vật lịch sử Việt Nam khác cũng có cái tên chắp ghép theo kiểu này là Trần Hưng Đạo (ghép từ họ Trần của ông với Hưng Đạo vương, là tước vị của ông).
“
[Việt sử lược](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Vi%E1%BB%87t_s%E1%BB%AD_l%C6%B0%E1%BB%A3c&action=edit&redlink=1)” (越史略) và “ [Đại Việt sử ký toàn thư](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%A1i_Vi%E1%BB%87t_s%E1%BB%AD_k%C3%BD_to%C3%A0n_th%C6%B0)” (大越史記全書) đều nói bản danh của Đinh Tiên Hoàng là Đinh Bộ Lĩnh (丁部領). [[5]](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90inh_Ti%C3%AAn_Ho%C3%A0ng#cite_note-5) [[6]](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90inh_Ti%C3%AAn_Ho%C3%A0ng#cite_note-6) [Trần Trọng Kim](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%A7n_Tr%E1%BB%8Dng_Kim) trong “ [Việt Nam sử lược](http://vi.wikipedia.org/wiki/Vi%E1%BB%87t_Nam_s%E1%BB%AD_l%C6%B0%E1%BB%A3c)” (越南史略) cho biết có sách nói Đinh Tiên Hoàng bản danh là Đinh Hoàn (丁桓), “bộ lĩnh” là tước quan [Trần Lãm](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%A7n_L%C3%A3m) (陳覽) phong cho Đinh Hoàn. Trần Trọng Kim thấy “ [Khâm định Việt sử thông giám cương mục](http://vi.wikipedia.org/wiki/Kh%C3%A2m_%C4%91%E1%BB%8Bnh_Vi%E1%BB%87t_s%E1%BB%AD_th%C3%B4ng_gi%C3%A1m_c%C6%B0%C6%A1ng_m%E1%BB%A5c)” (欽定越史通鑑綱目) và các sách khác đều nói Đinh Tiên Hoàng bản danh là Đinh Bộ Lĩnh nên ông vẫn dùng tên gọi Đinh Bộ Lĩnh. [[7]](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90inh_Ti%C3%AAn_Ho%C3%A0ng#cite_note-7)
Sinh thời ông có
[tôn hiệu](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%C3%B4n_hi%E1%BB%87u) là Vạn Thắng vương (萬勝王), Đại Thắng Minh hoàng đế (大勝明皇帝).
### Thuở hàn vi
Đinh Bộ Lĩnh sinh vào ngày Rằm tháng Hai, năm Giáp Thân (tức
[22 tháng 3](http://vi.wikipedia.org/wiki/22_th%C3%A1ng_3) năm [924](http://vi.wikipedia.org/wiki/924)) ở thôn Kim Lư, làng Đại Hữu, châu Đại Hoàng (nay thuộc xã [Gia Phương](http://vi.wikipedia.org/wiki/Gia_Ph%C6%B0%C6%A1ng,_Gia_Vi%E1%BB%85n), [Gia Viễn](http://vi.wikipedia.org/wiki/Gia_Vi%E1%BB%85n), [Ninh Bình](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ninh_B%C3%ACnh)) [[8]](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90inh_Ti%C3%AAn_Ho%C3%A0ng#cite_note-8) . Cha của ông là [9] [Đinh Công Trứ](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90inh_C%C3%B4ng_Tr%E1%BB%A9), nha tướng của [Dương Đình Nghệ](http://vi.wikipedia.org/wiki/D%C6%B0%C6%A1ng_%C4%90%C3%ACnh_Ngh%E1%BB%87), giữ chức thứ sử [Hoan Châu](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoan_Ch%C3%A2u). Đinh Công Trứ mất sớm, Bộ Lĩnh theo mẹ về quê ở, nương nhờ người chú ruột là Đinh Thúc Dự. Từ bé Đinh Bộ Lĩnh đã tỏ ra là người có khả năng chỉ huy, ông cùng các bạn chăn [trâu](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%C3%A2u)lấy bông lau làm cờ bày trận đánh nhau. Và trong đám bạn đó, có [Đinh Điền](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90inh_%C4%90i%E1%BB%81n), [Nguyễn Bặc](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_B%E1%BA%B7c), [Lưu Cơ](http://vi.wikipedia.org/wiki/L%C6%B0u_C%C6%A1)và [Trịnh Tú](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BB%8Bnh_T%C3%BA), những người sau này cùng Đinh Bộ Lĩnh tạo nên sự nghiệp. [Đại Việt Sử Ký Toàn Thư](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%A1i_Vi%E1%BB%87t_S%E1%BB%AD_K%C3%BD_To%C3%A0n_Th%C6%B0) chép:
- “
*.”* [Vua](http://vi.wikipedia.org/wiki/Vua)mồ côi cha từ bé, mẹ họ Đàm đưa gia thuộc vào ở cạnh đền sơn thần trong động. Vào tuổi nhi đồng, [vua](http://vi.wikipedia.org/wiki/Vua)thường cùng bọn trẻ con chăn trâu ngoài đồng. Bọn trẻ tự hiểu kiến thức không bằng [vua](http://vi.wikipedia.org/wiki/Vua), cùng nhau suy tôn ông làm trưởng. Phàm khi chơi đùa, thường bắt bọn chúng chéo tay làm kiệu khiêng và cầm hoa lau đi hai bên để rước như nghi trượng thiên tử. Ngày rỗi, thường kéo nhau đi đánh trẻ con thôn khác, đến đâu bọn trẻ đều sợ phục, hàng ngày rủ nhau đến phục dịch kiếm củi, thổi cơm. Bà mẹ thấy vậy mừng lắm, mổ lợn nhà cho bọn chúng ăn. Phụ lão các sách bảo nhau: “Đứa bé này khí lượng như thế ắt làm nên sự nghiệp, Chúng ta nếu không theo về, ngày sau hối thì đã muộn”. Bèn dẫn con em đến theo, rồi lập làm trưởng ở sách Đào Áo. Người chú của [vua](http://vi.wikipedia.org/wiki/Vua)giữ sách Bông chống đánh với [vua](http://vi.wikipedia.org/wiki/Vua). Bấy giờ, [vua](http://vi.wikipedia.org/wiki/Vua)còn ít tuổi, thế quân chưa mạnh, phải thua chạy. Khi qua cầu ở Đàm Gia Nương Loan, cầu gãy, [[10]](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90inh_Ti%C3%AAn_Ho%C3%A0ng#cite_note-10) [vua](http://vi.wikipedia.org/wiki/Vua)rơi xuống bùn, người chú toan đâm, bỗng thấy hai con [rồng](http://vi.wikipedia.org/wiki/R%E1%BB%93ng)vàng hộ vệ [vua](http://vi.wikipedia.org/wiki/Vua), nên sợ mà lui. [Vua](http://vi.wikipedia.org/wiki/Vua)thu nhặt quân còn sót, quay lại đánh, người chú phải hàng. Từ đấy ai cũng sợ phục, phàm đi đánh đến đâu đều dễ như chẻ tre, gọi là [Vạn Thắng Vương](http://vi.wikipedia.org/wiki/V%E1%BA%A1n_Th%E1%BA%AFng_V%C6%B0%C6%A1ng)
Có một giai thoại về Đinh Bộ Lĩnh thuở bé.
*Một lần Đinh Bộ Lĩnh quyết định cho mổ con* [trâu](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%C3%A2u)của người chú để “khao quân”. Ông mang đuôi trâu cắm vào một khe núi. Đến tối Đinh Dự hỏi, Đinh Bộ Lĩnh nói dối trâu vào hang và cửa hang đã bị lấp lại. Đinh Dự tới nơi, rút cái đuôi trâu ra, giận người cháu nói dối nên đuổi đánh. Đinh Bộ Lĩnh bỏ đi mất.
## Thống nhất giang sơn
### Loạn 12 sứ quân
Năm
[944](http://vi.wikipedia.org/wiki/944) [Ngô Quyền](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ng%C3%B4_Quy%E1%BB%81n) mất. Anh/em vợ của Ngô Quyền là [Dương Tam Kha](http://vi.wikipedia.org/wiki/D%C6%B0%C6%A1ng_Tam_Kha) tự lập làm vua là Dương Bình Vương. Các nơi không chịu khuất phục, nhiều thủ lĩnh tức lên cát cứ một vùng thường đem quân đánh chiếm lẫn nhau. Năm [950](http://vi.wikipedia.org/wiki/950), [Ngô Xương Văn](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ng%C3%B4_X%C6%B0%C6%A1ng_V%C4%83n), con thứ hai của Ngô Quyền, lật đổ Dương Tam Kha giành lại ngôi vua. Sau đó Ngô Xương Văn đón anh trai là [Ngô Xương Ngập](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ng%C3%B4_X%C6%B0%C6%A1ng_Ng%E1%BA%ADp) về cùng làm vua. Đến năm [954](http://vi.wikipedia.org/wiki/954), Ngô Xương Ngập bị bệnh mất.
Năm
[965](http://vi.wikipedia.org/wiki/965), Ngô Xương Văn đi đánh thôn Đường và Nguyễn ở Thái Bình bị phục binh bắn chết. Con của Ngô Xương Ngập là [11] [Ngô Xương Xí](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ng%C3%B4_X%C6%B0%C6%A1ng_X%C3%AD)nối nghiệp, quá suy yếu phải về đóng giữ đất Bình Kiều. Đến năm [966](http://vi.wikipedia.org/wiki/966), hình thành đủ 12 sứ quân, sử gọi là [loạn 12 sứ quân](http://vi.wikipedia.org/wiki/Lo%E1%BA%A1n_12_s%E1%BB%A9_qu%C3%A2n): [Ngô Xương Xí](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ng%C3%B4_X%C6%B0%C6%A1ng_X%C3%AD)giữ Bình Kiều ( [Triệu Sơn](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tri%E1%BB%87u_S%C6%A1n)– [Thanh Hóa](http://vi.wikipedia.org/wiki/Thanh_H%C3%B3a)) . [[12]](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90inh_Ti%C3%AAn_Ho%C3%A0ng#cite_note-12) [Đỗ Cảnh Thạc](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%97_C%E1%BA%A3nh_Th%E1%BA%A1c)tự xưng là Đỗ Cảnh Công, giữ Đỗ Động Giang ( [Thanh Oai](http://vi.wikipedia.org/wiki/Thanh_Oai), [Hà Nội](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%C3%A0_N%E1%BB%99i)) [Trần Lãm](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%A7n_L%C3%A3m)tự xưng là Trần Minh Công, giữ Bố Hải Khẩu – Kỳ Bố ( [Thái Bình](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%C3%A1i_B%C3%ACnh)) [Kiều Công Hãn](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ki%E1%BB%81u_C%C3%B4ng_H%C3%A3n)tự xưng Kiều Tam Chế, giữ Phong Châu – [Bạch Hạc](http://vi.wikipedia.org/wiki/B%E1%BA%A1ch_H%E1%BA%A1c)(Việt Trì và Lâm Thao, [Phú Thọ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ph%C3%BA_Th%E1%BB%8D)) [Nguyễn Khoan](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Khoan)tự xưng Nguyễn Thái Bình, giữ Tam Đái ( [Vĩnh Tường](http://vi.wikipedia.org/wiki/V%C4%A9nh_T%C6%B0%E1%BB%9Dng), [Vĩnh Phúc](http://vi.wikipedia.org/wiki/V%C4%A9nh_Ph%C3%BAc)) [Ngô Nhật Khánh](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ng%C3%B4_Nh%E1%BA%ADt_Kh%C3%A1nh)tự xưng là Ngô Lãm Công, giữ [Đường Lâm](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%C6%B0%E1%BB%9Dng_L%C3%A2m)(Sơn Tây, [Hà Nội](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%C3%A0_N%E1%BB%99i)) [Lý Khuê](http://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%BD_Khu%C3%AA)tự xưng là Lý Lãng, giữ Siêu Loại ( [Thuận Thành](http://vi.wikipedia.org/wiki/Thu%E1%BA%ADn_Th%C3%A0nh), [Bắc Ninh](http://vi.wikipedia.org/wiki/B%E1%BA%AFc_Ninh)) [Nguyễn Thủ Tiệp](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Th%E1%BB%A7_Ti%E1%BB%87p)tự xưng là Nguyễn Lệnh Công, giữ [Tiên Du](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ti%C3%AAn_Du)(Bắc Ninh) [Lã Đường](http://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%A3_%C4%90%C6%B0%E1%BB%9Dng)tự xưng là Lã Tá Công, giữ Tế Giang ( [Văn Giang](http://vi.wikipedia.org/wiki/V%C4%83n_Giang), [Hưng Yên](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%C6%B0ng_Y%C3%AAn)) [Nguyễn Siêu](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Si%C3%AAu)tự xưng là Nguyễn Hữu Công, giữ Tây Phù Liệt ( [Thanh Trì](http://vi.wikipedia.org/wiki/Thanh_Tr%C3%AC), [Hà Nội](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%C3%A0_N%E1%BB%99i)) [Kiều Thuận](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ki%E1%BB%81u_Thu%E1%BA%ADn)tự xưng là Kiều Lệnh Công, giữ Hồi Hồ – [Cẩm Khê](http://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BA%A9m_Kh%C3%AA)( [Phú Thọ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ph%C3%BA_Th%E1%BB%8D)) [Phạm Bạch Hổ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ph%E1%BA%A1m_B%E1%BA%A1ch_H%E1%BB%95)tự xưng là Phạm Phòng Át, giữ Đằng Châu ( [Hưng Yên](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%C6%B0ng_Y%C3%AAn))
### Xây dựng lực lượng
Từ năm 951, Đinh Bộ Lĩnh cũng tập hợp dân chúng ở vùng
[Hoa Lư](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_L%C6%B0). Sau đó, ông cùng con trai là [Đinh Liễn](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90inh_Li%E1%BB%85n) sang đầu quân trong đạo binh của sứ quân Trần Minh Công tức [Trần Lãm](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%A7n_L%C3%A3m) ở Bố Hải Khẩu ( [Thái Bình](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%C3%A1i_B%C3%ACnh)). Đinh Bộ Lĩnh cưới Trần Nương và trở thành con rể của Trần Minh Công . Sau khi Trần Minh Công mất, Đinh Bộ Lĩnh thay quyền, đưa quân về Hoa Lư, chiêu mộ binh lính, chống [13] [nhà Ngô](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_Ng%C3%B4)và các sứ quân khác.
Cuộc chiến thắng của họ Đinh thật vang dội và đã quyết định tình thế thời bấy giờ vì những hào kiệt của Giao Châu đều có mặt dưới cờ của Đinh Bộ Lĩnh (Giao Châu thất hùng gồm: Đinh Bộ Lĩnh,
[Đinh Liễn](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90inh_Li%E1%BB%85n), [Lê Hoàn](http://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_Ho%C3%A0n), [Đinh Điền](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90inh_%C4%90i%E1%BB%81n), [Nguyễn Bặc](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_B%E1%BA%B7c), [Phạm Hạp](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ph%E1%BA%A1m_H%E1%BA%A1p), [Phạm Cự Lạng](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ph%E1%BA%A1m_C%E1%BB%B1_L%E1%BA%A1ng)). Sau những chiến công oanh liệt liên tiếp ông được dân chúng tôn làm Vạn Thắng Vương. [[14]](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90inh_Ti%C3%AAn_Ho%C3%A0ng#cite_note-14)
### Xuất quân đánh dẹp
Mở đầu sự nghiệp dẹp loạn, Đinh Bộ Lĩnh đã đánh bại lực lượng do
[Lữ Xử Bình](http://vi.wikipedia.org/wiki/L%E1%BB%AF_X%E1%BB%AD_B%C3%ACnh) và [Kiều Công Hãn](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ki%E1%BB%81u_C%C3%B4ng_H%C3%A3n) ở triều đình [Cổ Loa](http://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%95_Loa), là những quyền thần nhà Ngô trực tiếp tranh giành ngôi vua . [15]
Sứ quân
[Đỗ Cảnh Thạc](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%97_C%E1%BA%A3nh_Th%E1%BA%A1c) là một sứ quân mạnh, có thành cao hào sâu. Theo thần phả *Độc nhĩ đại vương* ở [Thanh Oai](http://vi.wikipedia.org/wiki/Thanh_Oai), Đỗ Cảnh Thạc là người trí dũng mưu lược, Đinh Bộ Lĩnh phải bàn mưu tính kế mà đánh. Ban đêm, Đinh Bộ Lĩnh cho quân bao vây 4 mặt thành và tiến đánh bất ngờ vào Trại Quyền. Bấy giờ [Đỗ Cảnh Thạc](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%97_C%E1%BA%A3nh_Th%E1%BA%A1c) đang ở đồn Bảo Đà, quân tướng không ứng cứu được nhau, bị mất cả thành luỹ, đồn trại, lương thực bèn bỏ thành chạy. Hai bên giao tranh hơn một năm sau, Đinh Bộ Lĩnh hạ được thành. [Đỗ Cảnh Thạc](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%97_C%E1%BA%A3nh_Th%E1%BA%A1c) bị trúng tên chết.
Sứ quân
[Nguyễn Siêu](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Si%C3%AAu) chiếm Tây Phù Liệt (Thanh Trì, [Hà Nội](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%C3%A0_N%E1%BB%99i)). Được tin Đinh Bộ Lĩnh sắp đánh. Nguyễn Siêu đem 1 vạn quân đóng ở Thanh Đàm dùng Nguyễn Trí Khả làm tiên phong, Trần Côn làm tá dực, Nguyễn Hiền làm tổng quản các đạo quân, ngày đêm luyện tập, đào hào đắp luỹ để phòng bị. Trong trận giao tranh đầu tiên Đinh Bộ Lĩnh bị mất 4 tướng là [Nguyễn Bồ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_B%E1%BB%93), Nguyễn Phục, Đinh Thiết và Cao Sơn. Lần thứ 2 Đinh Bộ Lĩnh bày binh bố trận giao chiến. Nguyễn Siêu chia một nửa quân ở lại giữ thành, một nửa cùng sứ tướng vượt sông tìm viện binh của các sứ tướng khác. Gần tới bờ bắc, gặp gió lớn, thuyền bị đắm. Đinh Bộ Lĩnh biết tin, bèn sai võ sĩ nửa đêm phóng lửa đốt doanh trại. Quân Nguyễn Siêu tan. Nguyễn Siêu tử trận. [[16]](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90inh_Ti%C3%AAn_Ho%C3%A0ng#cite_note-16)
Sứ quân
[Kiều Công Hãn](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ki%E1%BB%81u_C%C3%B4ng_H%C3%A3n) đóng tại [Phong Châu](http://vi.wikipedia.org/wiki/Phong_Ch%C3%A2u). Trước thế mạnh của sứ quân Đinh Bộ Lĩnh, Kiều Công Hãn đem quân xuống phía nam để hợp sức với Ngô Xương Xí. Khi đến thôn Vạn Diệp (Xã Nam Phong, [Nam Trực](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nam_Tr%E1%BB%B1c), [Nam Định](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nam_%C4%90%E1%BB%8Bnh)) bị một hào trưởng địa phương là Nguyễn Tấn đem quân chặn đánh, Kiều Công Hãn bị thương chạy đến Lũng Kiều thì mất. [[17]](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90inh_Ti%C3%AAn_Ho%C3%A0ng#cite_note-17)
Theo thần tích làng Tiên Xá thì Nguyễn Thủ Tiệp ở Tiên Du cũng không chống nổi Đinh Bộ Lĩnh, bỏ chạy về Cần Hải (Cửa Cồn,
[Quỳnh Lưu](http://vi.wikipedia.org/wiki/Qu%E1%BB%B3nh_L%C6%B0u), [Nghệ An](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ngh%E1%BB%87_An)) đánh nhau vài trận rồi chết ở trang Hương Ái.
Cuối năm 967, Đinh Bộ Lĩnh dẫn quân lên vùng Tam Đái,
[Nguyễn Khoan](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Khoan) chống không nổi, tử trận. Hai tướng và hai bà vợ của sứ quân này tự vẫn ở Ao Nâu, cạnh gò Đồng Đậu.
Sau khi Đinh Bộ Lĩnh tấn công thành
[Hồi Hồ](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%E1%BB%93i_H%E1%BB%93), tướng quân [Kiều Thuận](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ki%E1%BB%81u_Thu%E1%BA%ADn) chống không nổi đành vượt sông Hồng chạy sang thành Mè kết hợp với Ma Xuân Trường chống lại Đinh Bộ Lĩnh. Đinh Bộ Lĩnh đánh chiếm thành Mè, Kiều Thuận tử trận. Ma Xuân Trường chạy lên Yên Bái trốn thoát. Ngày nay, thị xã Phú Thọ còn dấu tích thành Mè. Làng Trù Mật xã Văn Lung thị xã Phú Thọ có đền thờ Ma Xuân Trường và [Kiều Thuận](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ki%E1%BB%81u_Thu%E1%BA%ADn). [[18]](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90inh_Ti%C3%AAn_Ho%C3%A0ng#cite_note-18)
Theo thần tích ở xã Bình Sơn (Thuận Thành,
[Bắc Ninh](http://vi.wikipedia.org/wiki/B%E1%BA%AFc_Ninh)) thì sứ quân [Lý Khuê](http://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%BD_Khu%C3%AA) đánh nhau với Đinh Bộ Lĩnh bị thua và mất ở làng Dương Xá (nay thuộc Gia Lâm, Hà Nội).
Đầu năm 968, sau khi chiếm lại vùng Bắc Ninh, vốn do các sứ quân
[Nguyễn Thủ Tiệp](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Th%E1%BB%A7_Ti%E1%BB%87p) và Lý Khuê cát cứ, Vạn Thắng Vương Đinh Bộ Lĩnh chuyển quân về Siêu Loại, cho [Đinh Liễn](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90inh_Li%E1%BB%85n) và [Nguyễn Bặc](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_B%E1%BA%B7c) đem ba ngàn quân tiến đánh quân Lã Đường. [Lã Đường](http://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%A3_%C4%90%C6%B0%E1%BB%9Dng) chủ trương tản quân, đóng giữ chỗ hiểm yếu rậm rạp vùng bùn lầy. Hễ quân [Hoa Lư](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_L%C6%B0) đi đông thì tránh mà đi lẻ là chặn đánh, diệt một vài lính, rồi lại bỏ chạy. [Nguyễn Bặc](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_B%E1%BA%B7c) bày kế cho quân [Hoa Lư](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_L%C6%B0) tập trung, tập kích quân lương tiếp vận của quân Lã Đường. Trong vòng 7 ngày, vòng đai phòng thủ bên ngoài của quân Lã Đường bị tiêu diệt hoàn toàn, [Đinh Liễn](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90inh_Li%E1%BB%85n), [Nguyễn Bặc](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_B%E1%BA%B7c) đánh sâu vào trung tâm, bắt được [Lã Đường](http://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%A3_%C4%90%C6%B0%E1%BB%9Dng), chém chết, thu phục hoàn toàn đất Tế Giang.
### Chiêu hàng
Để thực hiện nhiệm vụ dẹp loạn và thống nhất đất nước,
[Đinh Bộ Lĩnh](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90inh_B%E1%BB%99_L%C4%A9nh) đã khôn khéo vận dụng kế sách chính trị kết hợp với quân sự. Khi lực lượng còn non yếu, ông đã liên kết với sứ quân [Trần Lãm](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%A7n_L%C3%A3m) ở Bố Hải Khẩu ( [Thái Bình](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%C3%A1i_B%C3%ACnh)) rồi thu phục được [Phạm Bạch Hổ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ph%E1%BA%A1m_B%E1%BA%A1ch_H%E1%BB%95) ở Đằng Châu ( [Hưng Yên](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%C6%B0ng_Y%C3%AAn)) về làm Thân vệ tướng quân. Cuối cùng khi lực lượng đủ mạnh ông không tiêu diệt mà hàng phục [Ngô Nhật Khánh](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ng%C3%B4_Nh%E1%BA%ADt_Kh%C3%A1nh) ở Đường Lâm ( [Hà Nội](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%C3%A0_N%E1%BB%99i)), [Ngô Xương Xí](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ng%C3%B4_X%C6%B0%C6%A1ng_X%C3%AD) ở Bình Kiều ( [Thanh Hóa](http://vi.wikipedia.org/wiki/Thanh_H%C3%B3a)) vốn là những hậu duệ nhà Ngô để lấy lòng thiên hạ. [[19]](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90inh_Ti%C3%AAn_Ho%C3%A0ng#cite_note-19)
Chỉ trong vài năm, Đinh Bộ Lĩnh lần lượt đánh thắng 11 sứ quân khác, được xưng tụng là Vạn Thắng Vương. Chiến tranh kết thúc năm 968. Đinh Bộ Lĩnh lên ngôi hoàng đế. Thắng lợi của Đinh Bộ Lĩnh là thắng lợi của xu hướng thống nhất quốc gia, của tinh thần dân tộc và ý chí độc lập trong nhân dân. Việc vua Đinh Tiên Hoàng khéo kết hợp dùng võ công và biện pháp chiêu hàng các sứ quân để sớm chấm dứt
[loạn 12 sứ quân](http://vi.wikipedia.org/wiki/Lo%E1%BA%A1n_12_s%E1%BB%A9_qu%C3%A2n) là rất kịp thời, vì không lâu sau đó nhà Tống duỗi tới Quảng Châu, diệt nước Nam Hán (971), áp sát biên giới [Đại Cồ Việt](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%A1i_C%E1%BB%93_Vi%E1%BB%87t). Nếu không có sự xuất hiện của Đinh Bộ Lĩnh để thống nhất quốc gia bị chia sẻ tan nát, Việt Nam khó thoát khỏi họa xâm lăng từ phương bắc tái diễn khi nhà Tống hoàn thành việc thống nhất Trung Hoa.
## Mở nước, lập đô, đổi xưng Hoàng đế
### Mở nước Đại Cồ Việt
Năm
[Mậu Thìn](http://vi.wikipedia.org/wiki/M%E1%BA%ADu_Th%C3%ACn) [968](http://vi.wikipedia.org/wiki/968), Đinh Bộ Lĩnh lên ngôi [Hoàng đế](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ho%C3%A0ng_%C4%91%E1%BA%BF), tự xưng là Đại Thắng Minh Hoàng đế, đặt quốc hiệu là [Đại Cồ Việt](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%A1i_C%E1%BB%93_Vi%E1%BB%87t), đóng đô ở [Hoa Lư](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_L%C6%B0). Đinh Tiên Hoàng cho xây cung điện, chế triều nghi, định phẩm hàm quan văn, quan võ. Vua phong cho [Nguyễn Bặc](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_B%E1%BA%B7c) là Định Quốc công, [Đinh Điền](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90inh_%C4%90i%E1%BB%81n) là Ngoại giáp, [Lê Hoàn](http://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_Ho%C3%A0n) làm Thập đạo tướng quân, [Lưu Cơ](http://vi.wikipedia.org/wiki/L%C6%B0u_C%C6%A1) làm Đô hộ phủ sĩ sư, Tăng thống [Ngô Chân Lưu](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ng%C3%B4_Ch%C3%A2n_L%C6%B0u) được ban hiệu là [Khuông Việt](http://vi.wikipedia.org/wiki/Khu%C3%B4ng_Vi%E1%BB%87t) đại sư, [Trương Ma Ni](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Tr%C6%B0%C6%A1ng_Ma_Ni&action=edit&redlink=1) làm Tăng lục, Đạo sĩ Đặng Huyền Quang được làm Sùng chân uy nghi và phong cho con là [Đinh Liễn](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90inh_Li%E1%BB%85n) là Nam Việt vương. Vua lập 5 hoàng hậu là Đan Gia, Trinh Minh, Kiều Quốc, Cồ Quốc và Ca Ông.
Từ năm
[Canh Ngọ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Canh_Ng%E1%BB%8D) [970](http://vi.wikipedia.org/wiki/970), bắt đầu đặt hiệu năm là Thái Bình. Đinh Tiên Hoàng truyền cho đúc [tiền đồng](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ti%E1%BB%81n_%C4%91%E1%BB%93ng&action=edit&redlink=1), là tiền tệ xưa nhất ở [Việt Nam](http://vi.wikipedia.org/wiki/Vi%E1%BB%87t_Nam), gọi là tiền đồng Thái Bình. [[20]](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90inh_Ti%C3%AAn_Ho%C3%A0ng#cite_note-20) [Nhà Đinh](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_%C4%90inh) cũng là triều đại đầu tiên đặt nền móng cho nền tài chính – tiền tệ của Nhà nước phong kiến Việt Nam. [[21]](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90inh_Ti%C3%AAn_Ho%C3%A0ng#cite_note-21)
Đồng tiền Thái Bình được đúc bằng đồng, hình tròn, lỗ vuông, có thể xâu thành chuỗi. Mặt phải có đúc bốn chữ “Thái Bình Hưng Bảo”, mặt sau có chữ “Đinh”. Hầu hết gần 70 triều vua sau đó, triều nào cũng cho đúc tiền của mình bằng đồng.
Về chính trị trong nước có phần quá thiên về sử dụng hình phạt nghiêm khắc. Vua muốn dùng uy chế ngự thiên hạ, bèn đặt vạc lớn ở sân triều, nuôi hổ dữ trong cũi, hạ lệnh rằng: “Kẻ nào trái phép phải chịu tội bỏ vạc dầu, cho hổ ăn”. Mọi người đều sợ phục, không ai dám phạm.
Về
[ngoại giao](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ngo%E1%BA%A1i_giao), để tránh cuộc đụng độ, năm [Nhâm Thân](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A2m_Th%C3%A2n) [972](http://vi.wikipedia.org/wiki/972) , Đinh Tiên Hoàng sai con là [22] [Đinh Liễn](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90inh_Li%E1%BB%85n)sang cống [nhà Tống](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_T%E1%BB%91ng) [Trung Quốc](http://vi.wikipedia.org/wiki/Trung_Qu%E1%BB%91c). Vua nhà Tống sai sứ sang phong cho Tiên Hoàng làm [Giao Chỉ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Giao_Ch%E1%BB%89)quận vương và phong cho Nam Việt vương Đinh Liễn làm Tĩnh Hải quân [Tiết độ sứ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ti%E1%BA%BFt_%C4%91%E1%BB%99_s%E1%BB%A9)An Nam đô hộ. Từ đó [Đại Cồ Việt](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%A1i_C%E1%BB%93_Vi%E1%BB%87t)giữ lệ sang triều cống phương Bắc. Từ năm Thái Bình thứ 7 [976], thuyền buôn của các nước ngoài đến dâng sản vật của nước họ. Kết mối giao thương.
Về quân sự, Đinh Tiên Hoàng phân ra đạo, quân, lữ, tốt, ngũ. Mỗi một đạo có 10 quân, 1 quân 10 lữ, 1 lữ 10 tốt, 1 tốt 10 ngũ, 1 ngũ 10 người. Như vậy quân đội nhà Đinh khi đó có 10 đạo, là khoảng 1 triệu người trong khi dân số đất nước khoảng 3 triệu. Vua thực hiện “ngụ binh ư nông”, đó là hình thức vũ trang toàn dân, dựa vào nghề nông mà phát triển quân đội.
[[23]](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90inh_Ti%C3%AAn_Ho%C3%A0ng#cite_note-23) [[24]](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90inh_Ti%C3%AAn_Ho%C3%A0ng#cite_note-24)
### Lập kinh đô ở Hoa Lư
Kinh đô
[nhà Đinh](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_%C4%90inh) đóng tại [Hoa Lư](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_L%C6%B0) ( [Ninh Bình](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ninh_B%C3%ACnh)), thuộc về Trường Châu thời Bắc thuộc lần 3. Dựa vào các khối đá vôi cao dựng đứng ôm lấy vùng đất cao không bị ngập do thủy triều và nước lũ, lại có [sông Hoàng Long](http://vi.wikipedia.org/wiki/S%C3%B4ng_Ho%C3%A0ng_Long) ở phía bắc, [sông Sào Khê](http://vi.wikipedia.org/wiki/S%C3%B4ng_S%C3%A0o_Kh%C3%AA) chảy xuyên qua kinh thành thuận lợi giao thông. Đinh Tiên Hoàng đã cho đắp những đoạn tường thành nhân tạo nối liền các dãy núi thiên nhiên để tạo thành một đô thành vững chắc bảo vệ cung vua bên trong . [25]
Việc Đinh Tiên Hoàng chọn
[Hoa Lư](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_L%C6%B0) mà không chọn [Cổ Loa](http://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%95_Loa) của [nhà Ngô](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_Ng%C3%B4) hay [Đại La](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%A1i_La) thời [Bắc thuộc](http://vi.wikipedia.org/wiki/B%E1%BA%AFc_thu%E1%BB%99c) được nhà nghiên cứu Lê Văn Siêu xem là quyết định khôn ngoan. Với hoàn cảnh đương thời, sau nhiều năm loạn lạc, [Hoa Lư](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_L%C6%B0) là địa điểm chiến lược, nằm ở trung tâm đất nước thời đó, khống chế được cả khu vực sơn cước từ [Thanh Hóa](http://vi.wikipedia.org/wiki/Thanh_H%C3%B3a) đổ ra, [sông Đà](http://vi.wikipedia.org/wiki/S%C3%B4ng_%C4%90%C3%A0) đổ xuống, thêm địa thế vừa hùng vừa hiểm có thể cầm cự với [Trung Hoa](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%C3%AAn_g%E1%BB%8Di_Trung_Qu%E1%BB%91c), nếu có cuộc xâm lăng của phía này tới . Với việc chọn [26] [Hoa Lư](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_L%C6%B0)quê hương làm kinh đô, Đinh Tiên Hoàng có thêm sức mạnh của yếu tố nhân hòa, bởi do thời [loạn 12 sứ quân](http://vi.wikipedia.org/wiki/Lo%E1%BA%A1n_12_s%E1%BB%A9_qu%C3%A2n)trước đó mà nhân dân các vùng khác có thể còn hoài cổ về sứ quân chiếm đóng.
Nhà địa chất, đồng thời là nguyên Chủ tịch nước
[Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam](http://vi.wikipedia.org/wiki/Vi%E1%BB%87t_Nam) [Trần Đức Lương](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%A7n_%C4%90%E1%BB%A9c_L%C6%B0%C6%A1ng) cũng cho rằng: tính hiểm yếu của Hoa Lư không chỉ nhờ phần thành lũy, nền điện mà chính bởi hệ thống các thung lũng núi sâu hơn bên trong có thể liên thông với nhau bởi các khe ngách mà ngày nay do nước biển dâng cao đã biến thành những lạch nước ngầm . [25]
Khi quyết định dời Đại La về
[Hoa Lư](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_L%C6%B0), Đinh Tiên Hoàng không chỉ muốn dựa vào địa thế hiểm yếu của vùng núi [Tràng An](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%C3%A0ng_An), tìm sự hậu thuẫn của quê hương, họ tộc mà còn vì muốn thoát khỏi những liên kết, ràng buộc của thể chế Trung Hoa vẫn còn nhiều ảnh hưởng ở trung tâm châu thổ lớn để chuyên tâm chuẩn bị những bước đi mới căn bản cho sự chấn hưng dân tộc, việc trở về xây dựng kinh đô ở [Hoa Lư](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_L%C6%B0) của vua Đinh không phải là sự quay trở lại với Chủ nghĩa địa phương mà chính là nhằm hướng tới một tầm nhìn rộng lớn hơn của Chủ nghĩa dân tộc mạnh mẽ. [[27]](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90inh_Ti%C3%AAn_Ho%C3%A0ng#cite_note-27)
Từ năm 968,
[Hoa Lư](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_L%C6%B0) trở thành kinh đô đầu tiên của nhà nước phong kiến Trung ương tập quyền ở Việt Nam, tồn tại 42 năm (968 – 1010), gắn với sự nghiệp của ba triều đại liên tiếp là [nhà Đinh](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_%C4%90inh), [nhà Tiền Lê](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_Ti%E1%BB%81n_L%C3%AA) và nhà Lý với các dấu ấn lịch sử: thống nhất giang sơn, đánh Tống – dẹp Chiêm và phát tích quá trình định đô Hà Nội. Sau này các triều đại nhà Trần, nhà Tây Sơn đều xây dựng phòng tuyến ở vùng đất này để làm nên những chiến công vang dội. Hiện nay, Khu di tích [cố đô Hoa Lư](http://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%91_%C4%91%C3%B4_Hoa_L%C6%B0) nằm trong [quần thể di sản thế giới Tràng An](http://vi.wikipedia.org/wiki/Qu%E1%BA%A7n_th%E1%BB%83_di_s%E1%BA%A3n_th%E1%BA%BF_gi%E1%BB%9Bi_Tr%C3%A0ng_An), trở thành một điểm du lịch văn hóa lịch sử nổi tiếng ở [Ninh Bình](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ninh_B%C3%ACnh)
### Đổi xưng Hoàng đế
Năm 968, Đinh Bộ Lĩnh lên ngôi Hoàng đế, Đại Việt sử ký toàn thư chép sự kiện: “
*Bầy tôi dâng tôn hiệu là Đại Thắng Minh Hoàng Đế*” và “ *Vua mở nước, lập đô, đổi xưng Hoàng đế*“.
Ở Trung Quốc việc xưng Vương có từ thời thượng cổ đến thế kỷ III trước Công nguyên. Đến thời Tần Thủy Hoàng mới tự xưng là Tần Thủy Hoàng đế. Chữ
*Hoàng* có nghĩa là người thống trị bậc cao nhất, Chữ *Đế* trước đó chỉ dùng để gọi Trời mà không dùng để gọi Vua. Tần Thủy Hoàng muốn khẳng định mình có uy quyền thống trị toàn bộ thế gian vì đã thôn tính được 6 nước khác thống nhất Trung Hoa qua việc đổi xưng Hoàng đế. [[28]](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90inh_Ti%C3%AAn_Ho%C3%A0ng#cite_note-28)
Ở Việt Nam, từ thời Hồng Bàng có Kinh Dương Vương và Hùng Vương. Người xưng
*Đế* đầu tiên là [Lý Nam Đế](http://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%BD_Nam_%C4%90%E1%BA%BF), tiếp theo là Mai Hoắc Đế. Việc xưng *Đế* của các vị vua này khẳng định nước Nam cũng có *Nam Đế* giống với *Bắc Đế* ở Trung Quốc. Nhưng Lý Nam Đế và Mai Hoắc Đế mới xưng *Đế* mà chưa xưng *Hoàng Đế* và chỉ tồn tại một thời gian ngắn, sau đó đất nước chưa thoát khỏi thời Bắc thuộc. Đinh Tiên Hoàng là người xưng hoàng đế đầu tiên ở Việt Nam. [29]
Nhận xét về Đinh Tiên Hoàng đế, sử gia
[Lê Văn Hưu](http://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_V%C4%83n_H%C6%B0u) cho rằng *có lẽ ý Trời vì nước Việt ta mà sinh bậc thánh triết*, Lê Tung cho rằng *vua chính thống của nước Việt ta, thực bắt đầu từ đấy*.
## Cái chết
Đinh Tiên Hoàng có con trưởng là
[Đinh Liễn](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90inh_Li%E1%BB%85n), nhưng ông lại lập con út [Hạng Lang](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%E1%BA%A1ng_Lang) làm [Thái tử](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%C3%A1i_t%E1%BB%AD). Vì vậy đầu năm [Kỷ Mão](http://vi.wikipedia.org/wiki/K%E1%BB%B7_M%C3%A3o) [979](http://vi.wikipedia.org/wiki/979), Đinh Liễn tức giận sai người giết Hạng Lang. Theo chính sử, tháng 11 (âm lịch) năm đó, một viên quan là [Đỗ Thích](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%97_Th%C3%ADch), mơ thấy sao rơi vào miệng, tưởng là điềm báo được làm vua nên đã giết chết cả Đinh Tiên Hoàng và [Đinh Liễn](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90inh_Li%E1%BB%85n). Đinh Tiên Hoàng làm vua được 12 năm, thọ 56 tuổi. Ông được táng ở sơn lăng [Trường Yên](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%C6%B0%E1%BB%9Dng_Y%C3%AAn), [kinh đô Hoa Lư](http://vi.wikipedia.org/wiki/Kinh_%C4%91%C3%B4_Hoa_L%C6%B0).
Gần đây, một số nhà nghiên cứu lịch sử đưa ra giả thuyết: Đỗ Thích không phải là thủ phạm giết vua. Theo nhà giáo
[Hoàng Đạo Thuý](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ho%C3%A0ng_%C4%90%E1%BA%A1o_Thu%C3%BD) và một số nhà nghiên cứu hiện nay , Đỗ Thích không thể làm chuyện này. Thích chỉ là một viên hoạn quan, chức nhỏ, sức mọn, không hề có uy tín hay vây cánh. So với Thích, trong triều có các bạn của vua Đinh như [30] [Nguyễn Bặc](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_B%E1%BA%B7c), [Đinh Điền](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90inh_%C4%90i%E1%BB%81n), [Lưu Cơ](http://vi.wikipedia.org/wiki/L%C6%B0u_C%C6%A1)… đều nắm trọng quyền, đủ cả văn lẫn võ. Vì vậy ông không thể mơ tưởng việc sẽ khuất phục được các đại thần nhà Đinh để ngồi yên trên ngai vàng.
### Nghi án cung đình
Cũng theo nhóm tác giả này, việc
[Lê Hoàn](http://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_Ho%C3%A0n) làm Phó vương khi [Đinh Toàn](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90inh_To%C3%A0n) lên ngôi, cấm cố họ Đinh cùng với việc các trung thần [Nguyễn Bặc](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_B%E1%BA%B7c), [Đinh Điền](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90inh_%C4%90i%E1%BB%81n), [Phạm Hạp](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ph%E1%BA%A1m_H%E1%BA%A1p) khởi binh chống [Lê Hoàn](http://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_Ho%C3%A0n) có thể là những biểu hiện cho thấy mưu đồ thoán đoạt của Lê Hoàn. Ngày nay, số đền thờ các trung thần này rất nhiều so với vài đền thờ Lê Hoàn và thái hậu họ Dương. Các nhà nghiên cứu có đặt giả thiết là hành động của Lê Hoàn có sự trợ giúp của [Dương Vân Nga](http://vi.wikipedia.org/wiki/D%C6%B0%C6%A1ng_V%C3%A2n_Nga). Trong bối cảnh cung đình của nhà Đinh lúc ấy có 3 hoàng tử, trưởng là Liễn, thứ là Toàn, út là Hạng Lang. Liễn là con trưởng, có nhiều công lao; Hạng Lang lại được vua yêu nên đã lập làm thái tử dù mới lên 4 tuổi, khó có thể bộc lộ những phẩm chất cao siêu hơn [Đinh Liễn](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90inh_Li%E1%BB%85n). Tiên Hoàng lại có những 5 hoàng hậu; có thể đã xảy ra cuộc đua ganh giữa 5 hoàng hậu về tương lai của ngôi thái tử. Trong cuộc đua ganh này, Dương hậu đã chọn Lê Hoàn làm chỗ dựa. Sau sự kiện [Đinh Liễn](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90inh_Li%E1%BB%85n) giết Hạng Lang, Đinh Tiên Hoàng không xử phạt [Đinh Liễn](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90inh_Li%E1%BB%85n) mà vẫn dự định để Liễn nối nghiệp. Có thể điều này làm phật ý Dương hậu khi bà cho rằng trước đã đặt Hạng Lang trên Liễn thì nay Liễn cũng phải ở dưới Toàn; và Dương Hậu đã cùng [Lê Hoàn](http://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_Ho%C3%A0n) hành động.
Theo lý giải của một số nhà nghiên cứu, một trong những nguyên nhân khiến
[nhà Tống](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_T%E1%BB%91ng) phát binh xâm lược [Đại Cồ Việt](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%A1i_C%E1%BB%93_Vi%E1%BB%87t) chính là do Đinh Liễn, người đã đi lại với [nhà Tống](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_T%E1%BB%91ng) và được chính vua Tống phong chức, bị hại. Việc phong Liễn cho thấy nhà Tống thừa nhận ngôi vị của Liễn. Với danh nghĩa trừng trị kẻ phản nghịch, nhà Tống phát binh. Việc [Lê Hoàn](http://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_Ho%C3%A0n) thành công trong cuộc kháng chiến chống Tống có thể đã khiến nhân dân tha thứ cho ông. Các nhà nghiên cứu cũng đặt giả thiết [Đỗ Thích](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%97_Th%C3%ADch) chỉ là người vô tình có mặt ở hiện trường sau khi cha con vua Đinh bị hại (vì là quan nội thị) và lúc bấy giờ ông không thể thanh minh mình vô tội lúc nhiều người ập tới. Ông vội vã chạy trốn và bị bắt chém sau 3 ngày, trở thành nạn nhân trong mưu đồ của [Lê Hoàn](http://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_Ho%C3%A0n) và Dương hậu.
Tác giả
[Lê Văn Siêu](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=L%C3%AA_V%C4%83n_Si%C3%AAu&action=edit&redlink=1) trong sách “Việt Nam văn minh sử” nêu ra giả thiết: [31] *Trong cuộc chiến cung đình giữa các hoàng hậu, bà mẹ Hạng Lang đã chọn Nguyễn Bặc làm vây cánh. Khi Hạng Lang bị giết mà thủ phạm Đinh Liễn không bị trừng trị, bà nảy ý định trả hận và đã cùng Nguyễn Bặc dùng Đỗ Thích ra tay. Sau đó Nguyễn Bặc theo lệnh của bà bắt giết Thích để “diệt khẩu”.*
Tuy nhiên, giả thiết này còn có những điểm không thoả đáng.
[Nguyễn Bặc](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_B%E1%BA%B7c) là bạn “chí cốt” của Tiên Hoàng từ nhỏ. Quan hệ giữa ông và Tiên Hoàng rất gần, quan điểm cho rằng ông nảy ý định phản Tiên Hoàng là hơi gượng ép. Dù ông có bụng “thờ” Hạng Lang chứ không “thờ” Liễn (chọn chủ tương lai) thì cũng chỉ giết Liễn chứ không thể giết luôn cả Tiên Hoàng. Thứ nữa, nếu Nguyễn Bặc bày đặt sai [Đỗ Thích](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%97_Th%C3%ADch) giết cha con vua Đinh thì sau khi Thích hành sự xong, ông phải lập tức “đón lõng” bắt Thích ngay và chém tức khắc, không thể để trốn tránh tới 3 ngày, vì nhỡ trốn tránh lọt vào tay người khác lại khai ra ông, như vậy ông sẽ bị lộ là chủ mưu.
Cũng tác giả Lê Văn Siêu trong sách “Việt Nam văn minh sử” nêu ra một giả thiết khác:
[[31]](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90inh_Ti%C3%AAn_Ho%C3%A0ng#cite_note-ReferenceA-31) *Đỗ Thích là “gian tế” của nhà Tống, giết cha con vua Đinh để làm rối triều đình và cho* [nhà Tống](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_T%E1%BB%91ng)thừa cơ mang quân sang đánh chiếm. Vì Trung Hoa là nước lớn nên phía Đại Cồ Việt dù có biết, cũng không dám “làm to chuyện” gian tế đó, chỉ dồn sức đánh trả sau này.
Giả thiết này kém thuyết phục nhất. Cha con vua Đinh bị giết tháng 10 năm 979.
[Lê Hoàn](http://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_Ho%C3%A0n) lên thay ngôi nhà Đinh tháng 7 năm 980, hơn nửa năm sau (sau khi đã dẹp các trung thần nhà Đinh). Nhà Tống mãi tháng 3 năm 981 mới mang quân sang, tức là gần 1 năm rưỡi sau khi cha con vua Đinh bị hại. Nếu nhà Tống rắp tâm hại cha con vua Đinh để đánh chiếm thì phải sắp sẵn quân, chờ khi được tin “Đã giết được Giao Chỉ quận vương” là vượt biên giới ngay để người Nam bị *“sét đánh không kịp bưng tai”* thì mới chiếm được. Sự thực là tin vua Đinh bị hại đến khá muộn. Theo [Đại Việt sử ký toàn thư](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%A1i_Vi%E1%BB%87t_s%E1%BB%AD_k%C3%BD_to%C3%A0n_th%C6%B0), cha con vua Đinh bị hại từ tháng 10 năm 979, tới tận tháng 6 năm 980, Tri Ung châu nhà Tống là Hầu Nhân Bảo mới dâng biểu lên Tống Thái Tông tâu nên đánh Giao Chỉ và từ tháng 7 năm đó vua Tống mới bắt đầu động binh. Tới khi [Lê Hoàn](http://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_Ho%C3%A0n) đã lên ngôi (tháng 7 năm 980), nghe tin nhà Tống động binh và đưa thư dụ hàng, tới tháng 10 năm đó vẫn thác xưng danh của [Đinh Toàn](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90inh_To%C3%A0n) xin nối ngôi vua cha Tiên Hoàng để gửi thư sang vua Tống nhằm hoãn binh. Nhà Tống khi đó vẫn dè dặt dùng “lễ” để chiêu dụ trước. Nếu nhà Tống chủ mưu và chưa muốn dùng binh, ít ra cũng động binh sớm để áp sát biên giới, uy hiếp rồi sai sứ sang doạ để Giao Chỉ quy phục. Sự thực là nhà Tống động binh muộn và ra quân cũng muộn, đủ thời gian cho [Lê Hoàn](http://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_Ho%C3%A0n) dẹp xong nội loạn, giữ vững nhân tâm và chuẩn bị đón đánh thắng lợi.
### Lời bàn
Sách
[Đại Việt Sử Ký Toàn Thư](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%A1i_Vi%E1%BB%87t_S%E1%BB%AD_K%C3%BD_To%C3%A0n_Th%C6%B0) bản kỉ, quyển 1, có chép: *Trước kia, khi vua [Đinh Tiên Hoàng] còn hàn vi, thường ra sông Giao Thủy [ở* [Ninh Bình](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ninh_B%C3%ACnh)] để đánh cá. Có lần kéo lưới, bắt được viên ngọc khuê to, nhưng lại lỡ làm va vào mũi thuyền, khiến bị mẻ mất một góc. Đêm ấy, nhà [vua](http://vi.wikipedia.org/wiki/Vua)vào ngủ nhờ ở chùa [Giao Thủy](http://vi.wikipedia.org/wiki/Giao_Th%E1%BB%A7y), để viên ngọc ở dưới đáy giỏ cá. Đang khi nhà vua ngủ say, thấy giỏ cá có ánh sáng lạ phát ra, nhà sư của chùa Giao Thủy bèn gọi Nhà [vua](http://vi.wikipedia.org/wiki/Vua)dậy để hỏi cho ra duyên cớ. Nhà vua cứ tình thực mà kể, lại còn lấy viên ngọc cho nhà sư xem. Xem xong, nhà sư than rằng: “Ngày sau, anh sẽ phú quý không biết kể thế nào cho hết, nhưng tiếc là phúc đức không được bền lâu …” [[32]](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90inh_Ti%C3%AAn_Ho%C3%A0ng#cite_note-32)
Sử thần
[Ngô Sĩ Liên](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ng%C3%B4_S%C4%A9_Li%C3%AAn) nói:
- “
*Đế vương dấy nghiệp không ai không nhờ ở trời. Nhưng thánh nhân không cậy có mệnh trời mà làm hết phận sự của mình. Việc đã thành, lại càng lo nghĩ đề phòng. Sửa sang lễ nhạc hình án chính sự là để phòng giữ lòng người. Đặt nhiều lần cửa, đánh hiệu canh là đề phòng kẻ hung bạo. Bởi vì lòng dục không cùng, việc đời không bến, không thể không đề phòng trước… Cho nên Tiên Hoàng không được trọn đời là do chưa làm hết việc người, không phải mệnh trời không giúp. Cũng vì*“ [vua](http://vi.wikipedia.org/wiki/Vua)không giữ được trọn đời khiến cho cái thuyết sấm đồ đắc thắng, đời sau không thể không bị mê hoặc vì điều đó.
Sự kiện cái chết của Đinh Tiên Hoàng còn nhiều nghi vấn. Tuy nhiên, các nhà nghiên cứu hiện đại khẳng định chắc chắn Tiên Hoàng bị hại
*không phải vì Đỗ Thích muốn đoạt ngôi* và có nhiều ý kiến nghiêng về khả năng thủ phạm là [30] [Lê Hoàn](http://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_Ho%C3%A0n)và Dương hậu.
## Nhận định
Nhà sử học
[Lê Văn Hưu](http://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_V%C4%83n_H%C6%B0u) nhận xét:
- “
*Tiên Hoàng nhờ có tài năng sáng suốt hơn người, dũng cảm mưu lược nhất đời, đương lúc nước Việt ta không có chủ, các hùng trưởng cát cứ, một phen cất quân mà mười hai sứ phục hết. Vua mở nước dựng đô, đổi xưng Hoàng Đế, đặt trăm quan, lập sáu quân, chế độ gần đầy đủ, có lẽ ý Trời vì nước Việt ta mà sinh bậc thánh triết…*“
Nhà sử học
[Ngô Sĩ Liên](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ng%C3%B4_S%C4%A9_Li%C3%AAn) nhận xét:
- “
*Vận trời đất, bí rồi ắt thái, Bắc Nam đều cùng một lẽ ấy. Thời Ngũ đại bên Bắc triều* [Trung Quốc](http://vi.wikipedia.org/wiki/Trung_Qu%E1%BB%91c)suy loạn rồi [Tống Thái Tổ](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BB%91ng_Th%C3%A1i_T%E1%BB%95)nổi lên. Ở Nam triều nước ta, 12 sứ quân phân chia quấy nhiễu, rồi Đinh Tiên Hoàng nổi lên. Không phải là ngẫu nhiên mà do vận trời vậy.”
Nhà sử học
[Phan Huy Chú](http://vi.wikipedia.org/wiki/Phan_Huy_Ch%C3%BA) trong “Lịch triều hiến chương loại chí” nhận xét:
- “
*Xét nước ta từ thời Hùng Vương mới bắt đầu thông hiếu với* [Trung Quốc](http://vi.wikipedia.org/wiki/Trung_Qu%E1%BB%91c)nhưng danh hiệu còn nhỏ không được dự vào hàng chư hầu triều hội… đến khi Đinh Tiên Hoàng bình định các sứ quân, khôi phục mở mang bờ cõi, bấy giờ điển lễ, sách phong của [Trung Quốc](http://vi.wikipedia.org/wiki/Trung_Qu%E1%BB%91c)mới cho đứng riêng là một nước.”
Nhà sử học Ngô Thì Sĩ trong “Đại Việt sử ký tiền biên” nhận xét:
- “
*Tiên Hoàng dấy lên từ một người áo vải, một lần nổi lên dẹp được 12 sứ quân. Rồi dựng nước, dựng kinh đô, đổi niên hiệu, chính ngôi vua. Võ công vang khắp, văn hóa đều đổi mới…*” [[33]](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90inh_Ti%C3%AAn_Ho%C3%A0ng#cite_note-33)
Sử gia Ngô Sỹ Liên trong
* nhận xét: Đại Việt sử ký toàn thư*
- “
*Vua tài năng sáng suốt hơn người, dũng cảm mưu lược nhất đời, quét sạch các hùng trưởng… song không biết dự phòng, không giữ được trọn đời, tiếc thay! “*
Lê Tung trong nhận xét trong “Việt giám thông khảo tổng luận”:
*“Vua bình được 12 sứ quân, trời cho người theo, thống nhất bờ cõi,… sáng chế triều nghi, định lập quân đội, vua chính thống của nước Việt ta, thực bắt đầu từ đấy, kể về mặt dẹp giặc phá địch thì công to lắm”.*“
### Điểm giống Tần Thủy Hoàng
Cuộc đời và sự nghiệp vua Đinh Tiên Hoàng của Việt Nam, có nhiều điểm giống với
[Tần Thủy Hoàng](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BA%A7n_Th%E1%BB%A7y_Ho%C3%A0ng) của Trung Hoa: [[34]](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90inh_Ti%C3%AAn_Ho%C3%A0ng#cite_note-34)
- Tên gọi
*Tiên Hoàng*hay *Thủy Hoàng*đều có ý nghĩa là *hoàng đế đầu tiên*. Đinh Tiên Hoàng là vị hoàng đế *mở nền chính thống*đầu tiên của nước Việt thống nhất , Tần Thủy Hoàng là hoàng đế đầu tiên thống nhất [[35]](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90inh_Ti%C3%AAn_Ho%C3%A0ng#cite_note-35) [Trung Hoa](http://vi.wikipedia.org/wiki/Trung_Hoa).
- Thời gian ở ngôi hoàng đế đều là 12 năm: Đinh Tiên Hoàng (968 – 979),
[Tần Thủy Hoàng](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BA%A7n_Th%E1%BB%A7y_Ho%C3%A0ng)(221 – 210 TCN).
- Danh hiệu: Trước khi làm hoàng đế, cả hai đều có vương hiệu: Thuỷ Hoàng là Tần Vương, Tiên Hoàng là Vạn Thắng Vương. Sự thăng tiến trong danh hiệu này không chỉ là thăng tiến trong sự nghiệp cá nhân mà còn đều đánh dấu sự thay đổi của lịch sử quốc gia. Từ thời
[nhà Chu](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_Chu), các vua đứng đầu thiên hạ (thiên tử) đều chỉ xưng vương, các chư hầu thời [Chiến Quốc](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_Qu%E1%BB%91c)cũng chỉ xưng vương, từ Tần Thủy Hoàng chính thức xưng hoàng đế là sự thay đổi “nâng bậc” về danh hiệu của vua đứng đầu thiên hạ. Đinh Bộ Lĩnh trong lịch sử Việt Nam cũng tương tự: từ khi giành độc lập trở lại thời [họ Khúc](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%E1%BB%8D_Kh%C3%BAc_%28l%E1%BB%8Bch_s%E1%BB%AD_Vi%E1%BB%87t_Nam%29), những người cầm quyền ban đầu đều chỉ xưng [Tiết độ sứ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ti%E1%BA%BFt_%C4%91%E1%BB%99_s%E1%BB%A9)với tư cách “trưởng quan” cai trị một vùng lãnh thổ thuộc về [Trung Quốc](http://vi.wikipedia.org/wiki/Trung_Qu%E1%BB%91c). Tới [nhà Ngô](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_Ng%C3%B4), các vua mới xưng vương và tới Đinh Bộ Lĩnh xưng [hoàng đế](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ho%C3%A0ng_%C4%91%E1%BA%BF), cũng là sự thay đổi lớn, tạo dấu ấn trong lịch sử quốc gia như Tần Thủy Hoàng.
- Đinh Tiên Hoàng xây dựng thành
[Hoa Lư](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_L%C6%B0)bằng cách nối lại các dãy núi đá trong tự nhiên bằng tường thành nhân tạo, [Tần Thuỷ Hoàng](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BA%A7n_Thu%E1%BB%B7_Ho%C3%A0ng)xây dựng Vạn Lý Trường Thành cũng bằng cách nối lại các đoạn thành sẵn có của các nước chư hầu. Cả hai đều lập đô ở những vùng núi non hiểm trở.
- Đinh Tiên Hoàng Đế và Tần Thủy Hoàng Đế cùng trở thành hoàng đế sau khi tiêu diệt các thế lực cát cứ phân tán (dẹp nội chiến) để lập nên một đất nước thống nhất, tự chủ, chuyển đổi chế độ phong kiến phân quyền sang chế độ phong kiến tập quyền.
- Cả Đinh Tiên Hoàng và Tần Thủy Hoàng khi làm vua đều dùng chính sách cai trị bằng pháp luật nghiêm khắc.
- Đinh Tiên Hoàng và
[Tần Thủy Hoàng](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BA%A7n_Th%E1%BB%A7y_Ho%C3%A0ng)khi mất đều đương quyền hoàng đế, người kế tục sự nghiệp đều là con thứ và sớm để quyền bính rơi vào tay quyền thần. Hai triều đại mà hai hoàng đế sáng lập tuy ngắn ngủi nhưng để lại nhiều dấu ấn trong lịch sử.
## Tôn vinh
Hầu hết các thành phố, thị xã ở Việt Nam đều có đường mang tên Đinh Tiên Hoàng. Một số nơi có đường mang tên Đinh Bộ Lĩnh như ở
[Thành phố Hồ Chí Minh](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%C3%A0nh_ph%E1%BB%91_H%E1%BB%93_Ch%C3%AD_Minh), [thị xã La Gi](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%8B_x%C3%A3_La_Gi) (Bình Thuận), Hương Trà (Thừa Thiên Huế), [thành phố Nam Định](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%C3%A0nh_ph%E1%BB%91_Nam_%C4%90%E1%BB%8Bnh), Thủ Dầu Một (Bình Dương), [Mỹ Tho](http://vi.wikipedia.org/wiki/M%E1%BB%B9_Tho), [thị xã Lai Châu](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%8B_x%C3%A3_Lai_Ch%C3%A2u)… Một số trường học được đặt tên Đinh Tiên Hoàng. Một số vận động viên thể thao khi gia nhập quốc tịch Việt Nam cũng lấy họ theo vua như [Đinh Hoàng La](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90inh_Ho%C3%A0ng_La), [Đinh Hoàng Max](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90inh_Ho%C3%A0ng_Max) (bóng đá), Đinh Hoàng Chai (bóng chuyền)
Tháng 3 năm 2011, chiếc tàu hộ tống mang tên lửa lớp
[Gepard 3.9](http://vi.wikipedia.org/wiki/Gepard_3.9) đầu tiên của [Hải quân nhân dân Việt Nam](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%E1%BA%A3i_qu%C3%A2n_nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Vi%E1%BB%87t_Nam) được đặt tên là Đinh Tiên Hoàng. [[36]](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90inh_Ti%C3%AAn_Ho%C3%A0ng#cite_note-36) [[37]](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90inh_Ti%C3%AAn_Ho%C3%A0ng#cite_note-37)
### Trong văn học, nghệ thuật
Ngoài các tư liệu chính sử, trong văn học Việt Nam có nhiều tác phẩm nổi tiếng viết về Đinh Bộ Lĩnh tiêu biểu như:
*Cờ lau dựng nước*, *Trận chiến trong thung lũng*, *Hoàng đế cờ lau*, *Sử ca Đinh Bộ Lĩnh*, *truyền thuyết sông Hoàng Long*, *truyền thuyết con ngựa đá*, *bóng cờ lau*, *Giao châu thất hùng*… Trong đó có tác phẩm đã được chuyển đổi thành phim nhựa như “Trận chiến trong thung lũng”, “Hoàng đế cờ lau” và “Đinh Tiên Hoàng đế”. Trong dân gian, Đinh Bộ Lĩnh còn được xưng tụng với những tên gọi: anh hùng Vạn Thắng Vương, Đại Thắng Minh Hoàng đế… Hình ảnh Đinh Bộ Lĩnh thời niên thiếu đã đi vào thơ ca tuổi trẻ Việt Nam từ thời tiểu học:
-
- “
*Bé thì chăn nghé, chăn trâu* *Trận bày đã lấy bông lau làm cờ* *Lớn lên xây dựng cơ đồ* *Mười hai sứ tướng bây giờ đều thua*“
- “
### Đền thờ, tượng đài
Các di tích thờ Vua Đinh Tiên Hoàng rất đa dạng và có ở nhiều vùng miền khác nhau như ở
[Ninh Bình](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ninh_B%C3%ACnh), [Nam Định](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nam_%C4%90%E1%BB%8Bnh), [Hà Nam](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%C3%A0_Nam), [Thái Bình](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%C3%A1i_B%C3%ACnh), [Hà Nội](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%C3%A0_N%E1%BB%99i), [Lạng Sơn](http://vi.wikipedia.org/wiki/L%E1%BA%A1ng_S%C6%A1n), [Thanh Hóa](http://vi.wikipedia.org/wiki/Thanh_H%C3%B3a), [Hòa Bình](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%C3%B2a_B%C3%ACnh), [Đà Nẵng](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%C3%A0_N%E1%BA%B5ng), [Đắc Lắc](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%AFc_L%E1%BA%AFc),… [Ninh Bình](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ninh_B%C3%ACnh) hiện còn ít nhất 20 di tích thờ Đinh Tiên Hoàng, [[38]](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90inh_Ti%C3%AAn_Ho%C3%A0ng#cite_note-38) và nhiều nơi phối thờ Vua với các vị thần khác. Các đền thờ Vua đều nằm ở phía bắc tỉnh [39] [Ninh Bình](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ninh_B%C3%ACnh)(trong khi các đền thờ [Lê Đại Hành](http://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_%C4%90%E1%BA%A1i_H%C3%A0nh)lại nằm ở nửa phía nam của tỉnh này). Các đền, đình tiêu biểu như: [đền Vua Đinh Tiên Hoàng](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%81n_Vua_%C4%90inh_Ti%C3%AAn_Ho%C3%A0ng), đình Yên Trạch, đình Yên Thành ở khu di tích [cố đô Hoa Lư](http://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%91_%C4%91%C3%B4_Hoa_L%C6%B0), xã Trường Yên; đình Trung Trữ xã [Ninh Giang, Hoa Lư](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ninh_Giang,_Hoa_L%C6%B0); [đền thờ Đinh Bộ Lĩnh](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%81n_th%E1%BB%9D_%C4%90inh_B%E1%BB%99_L%C4%A9nh)ở xã Gia Phương; đình Viến và đền thung Lau ở [động Hoa Lư](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%99ng_Hoa_L%C6%B0); đình Kính Chúc và đình Thượng Kính Chúc, xã Gia Phú, huyện [Gia Viễn](http://vi.wikipedia.org/wiki/Gia_Vi%E1%BB%85n); di tích Đàn Tế Trời ở đồi Thờ, xã Quỳnh Lưu; đền Vua Đinh ở thôn Lão Cầu, xã Văn Phú; các đình Mỹ Hạ, đình Ngọc Nhị, đình Ngọc Ba ở xã Gia Thủy và các đình thôn Lược, đền Bóng, đình Ngọc Mỹ thôn Me, đình Vua làng Xát, đền làng Đông Thịnh ở xã Sơn Lai huyện [Nho Quan](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nho_Quan). [Quần thể di tích thờ Vua Đinh ở Nam Định](http://vi.wikipedia.org/wiki/Qu%E1%BA%A7n_th%E1%BB%83_di_t%C3%ADch_th%E1%BB%9D_Vua_%C4%90inh_%E1%BB%9F_Nam_%C4%90%E1%BB%8Bnh) gồm có [đền vua Đinh ở xã Yên Thắng](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%81n_Vua_%C4%90inh_%28Y%C3%AAn_Th%E1%BA%AFng%29), đình Thượng Đồng, đền Thượng Thôn, đình Cát Lũy, đình Tân Cầu ở xã Yên Tiến, [Ý Yên](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C3%9D_Y%C3%AAn); đình Bườn xã Mỹ Thắng, huyện Mỹ Lộc; đình làng việt cổ Bách Cốc, [Vụ Bản](http://vi.wikipedia.org/wiki/V%E1%BB%A5_B%E1%BA%A3n); đền vua Đinh ở Giao Thủy… [Hà Nam](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%C3%A0_Nam) có [đền Lăng](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%81n_L%C4%83ng) ở [Thanh Liêm](http://vi.wikipedia.org/wiki/Thanh_Li%C3%AAm); đình Lạc Nhuế ở xã Đồng Hóa và đền Đặng Xá ở Văn Xá, [Kim Bảng](http://vi.wikipedia.org/wiki/Kim_B%E1%BA%A3ng); đền Ung Liêm ở [Phủ Lý](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ph%E1%BB%A7_L%C3%BD)…
Hà Nội có đền thờ ở làng Cổ Điển, Tứ Hiệp, Thanh Trì… Xa hơn là Đà Nẵng có đền thờ vua Đinh ở xã Hoà Khương,
[Hoà Vang](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ho%C3%A0_Vang); [Lạng Sơn](http://vi.wikipedia.org/wiki/L%E1%BA%A1ng_S%C6%A1n) có đền thờ Vua Đinh Tiên Hoàng ở thôn Quảng Trung xã Quảng Lạc, [thành phố Lạng Sơn](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%C3%A0nh_ph%E1%BB%91_L%E1%BA%A1ng_S%C6%A1n); [Thanh Hóa](http://vi.wikipedia.org/wiki/Thanh_H%C3%B3a) có đền Vua Đinh ở làng Quan Thành, Thọ Tân, [Triệu Sơn](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tri%E1%BB%87u_S%C6%A1n), Thái Bình có miếu Vua Đinh ở xã Song An, Vũ Thư; Vĩnh Phúc có chùa An Hòa, Vĩnh Yên với ngôi tổ đường thờ Vua Đinh Tiên Hoàng; Người Mường [40] [Hòa Bình](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%C3%B2a_B%C3%ACnh)thờ vua Đinh ở đình Sóc Bai (hay đình Xác Bái) ở xã Yên Bồng, Lạc Thủy. [Đăk Lăk](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%C4%83k_L%C4%83k)có đình Cao Phong ở Hòa Thắng, [[41]](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90inh_Ti%C3%AAn_Ho%C3%A0ng#cite_note-41) [Buôn Ma Thuột](http://vi.wikipedia.org/wiki/Bu%C3%B4n_Ma_Thu%E1%BB%99t)… Tượng đài anh hùng Đinh Bộ Lĩnh ở [Thành phố Hồ Chí Minh](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%C3%A0nh_ph%E1%BB%91_H%E1%BB%93_Ch%C3%AD_Minh)được dựng ở suối Tiên và công viên Tao Đàn. Tại trung tâm [thành phố Ninh Bình](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%C3%A0nh_ph%E1%BB%91_Ninh_B%C3%ACnh)đã xây dựng khu [quảng trường Đinh Tiên Hoàng Đế](http://vi.wikipedia.org/wiki/Qu%E1%BA%A3ng_tr%C6%B0%E1%BB%9Dng_%C4%90inh_Ti%C3%AAn_Ho%C3%A0ng_%C4%90%E1%BA%BF). [[42]](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90inh_Ti%C3%AAn_Ho%C3%A0ng#cite_note-42)
Các vị quan trung thần của vua Đinh Tiên Hoàng được thờ chung ở rất nhiều nơi, qua đó thấy được sự nghiệp và tình cảm đặc biệt mà nhân dân dành cho vị vua này. Tục đánh quân ở làng Yên Thư xã Yên Phương (Yên Lạc,
[Vĩnh Phúc](http://vi.wikipedia.org/wiki/V%C4%A9nh_Ph%C3%BAc)) lại có các trò “Mục đồng đánh quân” và “Chợ mục đồng” suy tôn tinh thần thượng võ của Đinh Bộ Lĩnh khi qua đây đánh dẹp sứ quân Nguyễn Khoan ở Vĩnh Mỗ. Các [lễ hội cố đô Hoa Lư](http://vi.wikipedia.org/wiki/L%E1%BB%85_h%E1%BB%99i_c%E1%BB%91_%C4%91%C3%B4_Hoa_L%C6%B0), lễ hội [động Hoa Lư](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%99ng_Hoa_L%C6%B0) ở [Ninh Bình](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ninh_B%C3%ACnh) cũng diễn lại tích cờ lau tập trận của Đinh Bộ Lĩnh thuở nhỏ.
-
-
[Đền Vua Đinh](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%81n_Vua_%C4%90inh_%28Y%C3%AAn_Th%E1%BA%AFng%29), xã Yên Thắng, Ý Yên, Nam Định
-
## Gia quyến
- Cha:
[Đinh Công Trứ](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90inh_C%C3%B4ng_Tr%E1%BB%A9)
- Mẹ: Đàm thị
- Chú: Đinh Dự
- Vợ:
- Đan Gia Hoàng hậu
- Trinh Minh Hoàng hậu
- Kiểu Quốc Hoàng hậu
- Cồ Quốc Hoàng hậu
- Ca Ông Hoàng hậu
[Nguyễn Thị Sen](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Th%E1%BB%8B_Sen): bà là người biết may vá nên được mọi người tôn vinh là bà tổ nghề may của Đại Cồ Việt.
- Con:
- Con trai: Về các con Vua Đinh Tiên Hoàng, các sử chép thống nhất có 3 con trai
[Đinh Liễn](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90inh_Li%E1%BB%85n), [Đinh Hạng Lang](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90inh_H%E1%BA%A1ng_Lang), [Đinh Toàn](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90inh_To%C3%A0n).
- Con gái: Sử không chép rõ ràng nhưng căn cứ vào các thần tích tại nhiều đền thờ có thể thấy ít nhất vua có 4 con gái là:
- Công chúa Phất Kim (được thờ ở
[đền thờ công chúa Phất Kim](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%81n_th%E1%BB%9D_c%C3%B4ng_ch%C3%BAa_Ph%E1%BA%A5t_Kim)khu di tích [cố đô Hoa Lư](http://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%91_%C4%91%C3%B4_Hoa_L%C6%B0))
- Công chúa Phù Dung (được thờ ở đình Phù Sa, xã Viên Sơn thị xã Sơn Tây
[Hà Nội](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%C3%A0_N%E1%BB%99i)) và phủ Phù Dung ở thôn Yên Trạch, [[43]](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90inh_Ti%C3%AAn_Ho%C3%A0ng#cite_note-43) [cố đô Hoa Lư](http://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%91_%C4%91%C3%B4_Hoa_L%C6%B0).
- Công chúa Minh Châu là vợ của Trần Thăng, em sứ quân
[Trần Lãm](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%A7n_L%C3%A3m)
- Công chúa Liên Hoa (được thờ ở đình Trâm Nhị, Ân Thi,
[Hưng Yên](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%C6%B0ng_Y%C3%AAn)).
- Công chúa Phất Kim (được thờ ở
- Con trai: Về các con Vua Đinh Tiên Hoàng, các sử chép thống nhất có 3 con trai
## Xem thêm
|
|![]()
[Đinh Tiên Hoàng](http://commons.wikimedia.org/wiki/Category:%C4%90inh_B%E1%BB%99_L%C4%A9nh?uselang=vi)
## Chú thích
[^](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90inh_Ti%C3%AAn_Ho%C3%A0ng#cite_ref-1) *Nước Văn Lang thời đại Vua Hùng đến nước Việt Nam thời đại Hồ Chí Minh*, NXB Quân đội nhân dân trang 27 [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90inh_Ti%C3%AAn_Ho%C3%A0ng#cite_ref-2) [Nước Việt có nền quan chế độc lập từ khi nào?](http://m.kienthuc.net.vn/kim-chi-da-lua/201009/Nuoc-Viet-co-nen-quan-che-doc-lap-tu-khi-nao-399764/), Báo Kiến Thức, ngày 15/09/10 [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90inh_Ti%C3%AAn_Ho%C3%A0ng#cite_ref-3) [Rước lửa thiêng từ cố đô Hoa Lư về Thăng Long](http://www.vietnamplus.vn/Home/Ruoc-lua-thieng-tu-co-do-Hoa-Lu-ve-Thang-Long/20109/58803.vnplus), Vũ Văn Đạt, Báo Thông tấn xã Việt Nam, ngày 02/09/2010 [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90inh_Ti%C3%AAn_Ho%C3%A0ng#cite_ref-4) [Phố Đinh Tiên Hoàng](http://www.hoankiem.gov.vn/city_info/anzeige/news/aktuelles/show.cfm?region_id=70&keyword=&id=1694), Website Ủy ban nhân dân quận Hoàn Kiếm – TP. Hà Nội [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90inh_Ti%C3%AAn_Ho%C3%A0ng#cite_ref-5) [越史略·卷上](https://zh.wikisource.org/wiki/%E8%B6%8A%E5%8F%B2%E7%95%A5/%E5%8D%B7%E4%B8%8A)。［2013年11月10日］。 **吳士連、范公著等。** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90inh_Ti%C3%AAn_Ho%C3%A0ng#cite_ref-6) [大越史記全書·本紀卷之一·丁紀·先皇帝](https://zh.wikisource.org/wiki/%E5%A4%A7%E8%B6%8A%E5%8F%B2%E8%A8%98%E5%85%A8%E6%9B%B8/%E6%9C%AC%E7%B4%80%E5%8D%B7%E4%B9%8B%E4%B8%80#.E5.85.88.E7.9A.87.E5.B8.9D)［2013年11月10日］。 **Trần Trọng Kim. Việt Nam sử lược. Nhà xuất bản Thời Đại, năm 2010. Trang 89.** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90inh_Ti%C3%AAn_Ho%C3%A0ng#cite_ref-7) [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90inh_Ti%C3%AAn_Ho%C3%A0ng#cite_ref-8) [Triết Gia Đinh Tiên Hoàng (924 – 979)](http://www.ninhbinhtourism.com.vn/modules.php?name=News&op=viewst&sid=44), Trên trang sở Văn hóa Thể thao Du lịch Ninh Bình, ngày 07.06.2007 **Theo các sử cũ như Đại Việt sử ký toàn thư thì cho rằng ông là người động Hoa Lư, nay là xã Gia Hưng, huyện Gia Viễn, tỉnh Ninh Bình, tuy nhiên hiện nay người ta phủ nhận giả thiết này và các địa danh trên rất gần nhau, đều thuộc huyện Gia Viễn, xem bài động Hoa Lư** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90inh_Ti%C3%AAn_Ho%C3%A0ng#cite_ref-9) **Địa danh này hiện thuộc thôn Đàm Xá, Gia Tiến, Gia Viễn. con đường Đinh Bộ Lĩnh chạy trốn từ Gia Phương đến Gia Tiến hiện vẫn được gọi là đường Vua Đinh. Tương truyền, khi người chú đuổi tới bến sông thì gặp người bạn của Đinh Công Trứ (cha ruột Đinh Bộ Lĩnh) đã quỳ sẵn ở đó và nói với Đinh Dự là đã có rồng chở Bộ Lĩnh sang sông. Ông làm như vậy để tạo “uy” cho Đinh Bộ Lĩnh khiến người chú cũng phải lạy và quay về. Sông đó là sông Hoàng Long hiện giờ** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90inh_Ti%C3%AAn_Ho%C3%A0ng#cite_ref-10) **Thái Bình xưa được xác định thuộc Sơn Tây ngày nay, không phải thuộc tỉnh Thái Bình bây giờ** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90inh_Ti%C3%AAn_Ho%C3%A0ng#cite_ref-11) **Có sách cho rằng Bình Kiều ở** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90inh_Ti%C3%AAn_Ho%C3%A0ng#cite_ref-12) [Khoái Châu](http://vi.wikipedia.org/wiki/Kho%C3%A1i_Ch%C3%A2u), [Hưng Yên](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%C6%B0ng_Y%C3%AAn). Phần lớn các tài liệu và ở đền Vua Đinh – Cố đô [Hoa Lư](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_L%C6%B0)có bản đồ chỉ ra Bình Kiều ở Thanh Hóa **Có tài liệu chỉ nói Đinh Bộ Lĩnh là con nuôi của Trần Minh Công.** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90inh_Ti%C3%AAn_Ho%C3%A0ng#cite_ref-13) **Việt sử toàn thư, Phạm Văn Sơn, trang 116** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90inh_Ti%C3%AAn_Ho%C3%A0ng#cite_ref-14) [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90inh_Ti%C3%AAn_Ho%C3%A0ng#cite_ref-15) *Cố đô Hoa Lư*, NXB Văn hóa dân tộc, 2008 **Nguyễn Danh Phiệt, sách đã dẫn, tr 196** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90inh_Ti%C3%AAn_Ho%C3%A0ng#cite_ref-16) **Ngày nay cứ đến 10-3 âm lịch, nhân dân làng Gin lại đánh cá để tế, tưởng nhớ Kiều Công Hãn, trong khi nhân dân An Lá (Đều ở Nam Trực, Nam Định) lại gói bánh để tế, tưởng nhớ chiến công của Nguyễn Tấn, nên dân gian có câu: “làng Gin đánh cá, làng Lá gói bánh”** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90inh_Ti%C3%AAn_Ho%C3%A0ng#cite_ref-17) [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90inh_Ti%C3%AAn_Ho%C3%A0ng#cite_ref-18) [TRONG NỀN VĂN HÓA DÂN GIAN ĐẤT TỔ (Nguyễn Hữu Nhàn)](http://www.vanhocnghethuatphutho.org.vn/modules.php?name=News&op=viewst&sid=1672), Hội Liên Hiệp Văn Học Nghệ Thuật Tỉnh Phú Thọ [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90inh_Ti%C3%AAn_Ho%C3%A0ng#cite_ref-19) [Tầm nhìn chiến lược của Đinh Bộ Lĩnh](http://baotanglichsu.vn/portal/vi/Tin-tuc/Chuyen-khao/2013/06/3A9238C1/) [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90inh_Ti%C3%AAn_Ho%C3%A0ng#cite_ref-20) [Thái Bình hưng bảo: Đồng tiền đầu tiên của Việt Nam](http://bee.net.vn/channel/1984/201007/Thai-Binh-hung-bao-Dong-tien-dau-tien-cua-Viet-Nam-1760724/), Lê Đình Phụng, Báo Khoa học Đời Sống Online, ngày 27/07/2010 [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90inh_Ti%C3%AAn_Ho%C3%A0ng#cite_ref-21) [Một đồng tiền, một niềm tự hào](http://www.khoahoc.net/baivo/nguyenanhhuy/270308-dongtien-1.htm), Nguyễn Anh Huy, Khoahoc.net, 27 tháng 03 năm 2008 **Có nguồn ghi năm** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90inh_Ti%C3%AAn_Ho%C3%A0ng#cite_ref-22) [Quý Dậu](http://vi.wikipedia.org/wiki/Qu%C3%BD_D%E1%BA%ADu) [973](http://vi.wikipedia.org/wiki/973) **Theo cuốn sách “Cố đô Hoa Lư” NXB Văn hóa dân tộc của Nguyễn Văn Trò** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90inh_Ti%C3%AAn_Ho%C3%A0ng#cite_ref-23) **Theo trang 25 cuốn Nước Văn Lang thời đại Vua Hùng đến nước Việt Nam thời đại Hồ Chí Minh** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90inh_Ti%C3%AAn_Ho%C3%A0ng#cite_ref-24)
- ^
**a** [Nguyễn Việt (2010), Hà Nội thời tiền Thăng Long, NXB Hà Nội, tr 827](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90inh_Ti%C3%AAn_Ho%C3%A0ng#cite_ref-Nguy.E1.BB.85n_Vi.E1.BB.87t_2010_25-1) **ă** **Lê Văn Siêu (2006), Việt Nam văn minh sử, NXB Văn học, tr 461** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90inh_Ti%C3%AAn_Ho%C3%A0ng#cite_ref-26) **TS. Nguyễn Văn Kim – Khoa Lịch sử, Trường Đại học KHXH&NV. Đại học Quốc gia Hà Nội. Bài VIỆT NAM TRONG BỐI CẢNH LỊCH SỬ ĐÔNG Á THẾ KỶ X trong hội thảo 1000 năm Thăng Long và sự nghiệp của Lê Hoàn.** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90inh_Ti%C3%AAn_Ho%C3%A0ng#cite_ref-27) **Lã Đăng Bật, Kinh đô Hoa Lư xưa và nay, NXB Văn hóa dân tộc năm 2009, trang 31** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90inh_Ti%C3%AAn_Ho%C3%A0ng#cite_ref-28) **Lã Đăng Bật, Kinh đô Hoa Lư xưa và nay, NXB Văn hóa dân tộc năm 2009, trang 32** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90inh_Ti%C3%AAn_Ho%C3%A0ng#cite_ref-29)
- ^
**a** [Phan Duy Kha, Lã Duy Lan, Đinh Công Vĩ,](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90inh_Ti%C3%AAn_Ho%C3%A0ng#cite_ref-Phan_Duy_Kha_2003_30-1) **ă** *Nhìn lại lịch sử*, Nhà xuất bản Văn hoá thông tin, 2003.
- ^
**a** [“Việt Nam văn minh sử” – Lê Văn Siêu, NXB VHTT, 2004](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90inh_Ti%C3%AAn_Ho%C3%A0ng#cite_ref-ReferenceA_31-1) **ă** **Câu chuyện này ứng với sự nghiệp lớn và cái chết sớm của Đinh Tiên Hoàng** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90inh_Ti%C3%AAn_Ho%C3%A0ng#cite_ref-32) **Ngô Thì Sĩ trong Đại Việt sử ký tiền biên. Nxb Khoa học xã hội, H. 1997, trang 155.)** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90inh_Ti%C3%AAn_Ho%C3%A0ng#cite_ref-33) [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90inh_Ti%C3%AAn_Ho%C3%A0ng#cite_ref-34) [Trùng hợp lạ lùng giữa vua chúa VN và thế giới](http://www.baotanglichsu.vn/portal/vi/Tin-tuc/Nhan-vat-lich-su/2013/05/3A9237A5/), Cập nhật: 5:05 PM GMT+7, Thứ tư, 08/05/2013 Bảo tàng lịch sử quốc gia **Thực ra cách gọi “Tiên Hoàng” để coi là hoàng đế đầu tiên, đã bỏ qua không tính tới 3 vị xưng đế trước, là** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90inh_Ti%C3%AAn_Ho%C3%A0ng#cite_ref-35) [Lý Nam Đế](http://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%BD_Nam_%C4%90%E1%BA%BF), [Hậu Lý Nam Đế](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%E1%BA%ADu_L%C3%BD_Nam_%C4%90%E1%BA%BF)và [Mai Hắc Đế](http://vi.wikipedia.org/wiki/Mai_H%E1%BA%AFc_%C4%90%E1%BA%BF); vì ba bị này xưng đế trong khoảng thời gian độc lập không dài giữa thời [Bắc thuộc](http://vi.wikipedia.org/wiki/B%E1%BA%AFc_thu%E1%BB%99c) [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90inh_Ti%C3%AAn_Ho%C3%A0ng#cite_ref-36) [Nga bàn giao Gepard 3.9 cho Việt Nam](http://quocphong.baodatviet.vn/Home/QPCN/Nga-ban-giao-Gepard-39-cho-Viet-Nam/20113/135373.datviet) [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90inh_Ti%C3%AAn_Ho%C3%A0ng#cite_ref-37) [Под флагом Вьетнама](http://www.zdship.ru/index.php?option=com_content&view=article&id=752&catid=9&Itemid=29) **Xem cuốn Cố đô Hoa Lư NXB VHDT, Nguyễn Đăng Trò trang 124** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90inh_Ti%C3%AAn_Ho%C3%A0ng#cite_ref-38) [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90inh_Ti%C3%AAn_Ho%C3%A0ng#cite_ref-39) [Những di tích đền thờ Đinh Tiên Hoàng](http://www.vietdulieu.com/web/guest/the-thao/view?assetpublish=96265&entries=tin%20the%20thao) [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90inh_Ti%C3%AAn_Ho%C3%A0ng#cite_ref-40) [Huynh trưởng Phúc Thanh tham dự Đại lễ An vị long cốt Ngôi tổ đường và cung rước xá lợi Phật – chùa An Hòa](http://phucthanh.vn/dich-vu/937_982/Huynh-truong-Phuc-Thanh-tham-du-Dai-le-An-vi-long-cot-Ngoi-to-duong-va-cung-ruoc-xa-loi-Phat-chua-An-Hoa.htm) [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90inh_Ti%C3%AAn_Ho%C3%A0ng#cite_ref-41) [Đỉnh Cao Phong với tín ngưỡng của người Mường xa xứ (Số 89/2006)](http://www.vae.org.vn/News_print.asp?id=2994) [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90inh_Ti%C3%AAn_Ho%C3%A0ng#cite_ref-42) [Đẩy nhanh dự án Quảng trường Đinh Tiên Hoàng Đế](http://tintuc.xalo.vn/00-279663288/day_nhanh_du_an_quang_truong_dinh_tien_hoang_de.html) [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90inh_Ti%C3%AAn_Ho%C3%A0ng#cite_ref-43) [Đình Phù Sa](http://www.thanglonghanoi.gov.vn/channel/64/2010/05/5592/#yLlxnmuHbLJa), Ban chỉ đạo Quốc gia Kỷ niệm 1.000 năm Thăng Long, Theo Di tích Hà Tây, Sở Văn hóa thông tin Hà Tây, 1999
|
|
[Sinh 924](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Sinh_924) [Mất 979](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:M%E1%BA%A5t_979) [Vua nhà Đinh](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Vua_nh%C3%A0_%C4%90inh) [Người Ninh Bình](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Ninh_B%C3%ACnh) [Vua bị ám sát](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Vua_b%E1%BB%8B_%C3%A1m_s%C3%A1t) [Anh hùng dân tộc Việt Nam](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Anh_h%C3%B9ng_d%C3%A2n_t%E1%BB%99c_Vi%E1%BB%87t_Nam) [Vua Việt Nam](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Vua_Vi%E1%BB%87t_Nam) [Vua bị giết](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Vua_b%E1%BB%8B_gi%E1%BA%BFt)
# Chiến tranh Đại Việt-Chiêm Thành (1471)
|
|
|Chỉ huy
|
Hoàng Nhân Thiêm
Lê Thế
Trịnh Văn Sái
|Tổn thất
||60.000 chết
|[ ]
30.000 bị bắt
[ ] |.
|
|
|
**Chiến tranh Việt-Chiêm 1471** là cuộc chiến do vua [Lê Thánh Tông](http://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_Th%C3%A1nh_T%C3%B4ng) của [Đại Việt](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%A1i_Vi%E1%BB%87t) phát động năm [1471](http://vi.wikipedia.org/wiki/1471) nhằm chống lại vương quốc [Chiêm Thành](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%C3%AAm_Th%C3%A0nh) ở phương Nam. Quân đội Đại Việt thắng lớn, và Chiêm Thành suy yếu đến mức hầu như không còn được nhắc đến trong sử sách.
## Mục lục
## Bối cảnh
Từ thời
[Lê Thái Tông](http://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_Th%C3%A1i_T%C3%B4ng), [nhà Hậu Lê](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_H%E1%BA%ADu_L%C3%AA) đã rất quan tâm tới vùng Hóa châu – biên cương phía nam . Sang thời [1] [Lê Nhân Tông](http://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_Nh%C3%A2n_T%C3%B4ng), do có sự xâm lấn của Chiêm Thành, triều đình nhiều lần phát binh đánh nước này vào các năm 1444, 1445, 1446. Cuộc tiến công năm 1446 giành thắng lợi lớn, đánh vào kinh thành [Chà Bàn](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%93_B%C3%A0n)(Vijaya), bắt chúa Chiêm Thành là Bí Cai. Tướng Chiêm là Ma Ha Quý Lai đầu hàng trước, được lập làm quốc vương Chiêm mới.
Vào năm
[1449](http://vi.wikipedia.org/wiki/1449), Ma Ha Quý Do bỏ tù Quý Lai và cướp lấy ngôi vua. Quý Do truyền lệnh cho Giáo Nhĩ Mỗ, Bàn Thoa sang triều cống cho Triều đình Đại Việt. Hoàng đế Nhân Tông khi đọc tờ biểu thì phán: *“Tôi giết vua, em giết anh là tội đại ác xưa nay, Trẫm không nhận đồ dâng”*, do đó không nhận lễ vật. Vào năm 1452, Ma Ha Quý Do được [2] [Minh Cảnh đế](http://vi.wikipedia.org/wiki/Minh_%C4%90%E1%BA%A1i_T%C3%B4ng)phong làm chúa Chiêm Thành. Sau đó Quý Do bị Bàn La Trà Duyệt, người ở Thi Nại giết chết và cướp ngôi. Trà Duyệt chết, truyền ngôi cho em là Trà Toàn (Pau Kubah). Trà Toàn được sử sách Việt Nam mô tả là “ *hung hãn, hoang dâm, bạo ngược*“.
Trà Toàn bỏ tiến cống nhà Lê, thường xâm lấn biên giới phía nam
[Đại Việt](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%A1i_Vi%E1%BB%87t). Vào tháng 8 AL năm 1470, Trà Toàn sai sứ thần sang cầu viện với nhà Minh, thân hành đem hơn mười vạn quân thủy, quân bộ cùng voi ngựa đến đánh úp Hóa Châu. Viên tướng giữ Hóa Châu là Phạm Văn Hiển đánh nhau với quân Chiêm, không địch nổi, phải đóng cửa thành chống giữ, cho người phi ngựa đem văn thư cáo cấp về kinh đô. Việc này được [Đại Việt sử ký toàn thư](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%A1i_Vi%E1%BB%87t_s%E1%BB%AD_k%C3%BD_to%C3%A0n_th%C6%B0) chép: *Tháng 8, quốc vương Chiêm Thành Bàn La Trà Toàn thân hành đem hơn 10 vạn quân thuỷ bộ cùng voi ngựa đánh úp châu Hoá. Tướng trấn giữ biên thuỳ ở châu Hoá là bọn Phạm Văn Hiển đánh không nổi, phải dồn cả dân vào thành, rồi cho chạy thư cáo cấp.* [[3]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_%C4%90%E1%BA%A1i_Vi%E1%BB%87t-Chi%C3%AAm_Th%C3%A0nh_%281471%29#cite_note-3)
## Lê Thánh Tông ra quân
### Chuẩn bị
Trước khi đem đại quân đi đánh Chiêm Thành vua
[Lê Thánh Tông](http://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_Th%C3%A1nh_T%C3%B4ng) đã chuẩn bị rất kỹ về đối nội, đối ngoại, về lực lượng, về tinh thần quân dân Đại Việt:
Vào tháng 10 AL (
[1470](http://vi.wikipedia.org/wiki/1470)) ông sai [Nguyễn Đình Mỹ](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Nguy%E1%BB%85n_%C4%90%C3%ACnh_M%E1%BB%B9&action=edit&redlink=1) và [Quách Đình Bảo](http://vi.wikipedia.org/wiki/Qu%C3%A1ch_%C4%90%C3%ACnh_B%E1%BA%A3o) sang [nhà Minh](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_Minh) kể tội Chiêm Thành đánh úp biên giới, mò trộm trân châu và việc địa phương bị lấn cướp. Sau đó ông trưng thu lương thực ở phủ [Thiên Trường](http://vi.wikipedia.org/wiki/Thi%C3%AAn_Tr%C6%B0%E1%BB%9Dng), sắc dụ Thừa tuyên sứ phủ Thiên Trường rằng: *Dẹp loạn thì trước hết phải dùng võ, quân mạnh vốn là ở đủ lương ăn. Lệnh tới nơi, bọn ngươi phải trưng thu ở các hạng quân sắc, lại viên, sinh đồ mỗi người 15 ống gạo, hạng hoàng đình và người già mỗi người 12 ống, bắt người bị trưng thu lại phải đồ lên thành gạo chín, không được để chậm ngoài giờ, đem nộp lên sứ ty. Quan hạt đó đựng làm nhà kho, kiểm nghiệm thu vào rồi làm bản tâu lên. Kẻ nào trốn chạy thì xử tội chém đầu.*
Tháng 11, hiệu định 52 điều lệnh về việc hành binh.
Trước khi xuất quân, để tăng thêm tinh thần cho binh lính, ông cho soạn tờ
[chiếu kể tội](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFu_th%C6%B0_%C4%91%C3%A1nh_Chi%C3%AAm) Trà Toàn và những việc làm sai trái của quân Chiêm đọc trước 26 vạn quân. [[4]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_%C4%90%E1%BA%A1i_Vi%E1%BB%87t-Chi%C3%AAm_Th%C3%A0nh_%281471%29#cite_note-4)
### Hành quân
Ngày mồng 6 tháng 11
[âm lịch](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C3%82m_l%E1%BB%8Bch) năm [Canh Dần](http://vi.wikipedia.org/wiki/Canh_D%E1%BA%A7n) (tức ngày [28 tháng 11](http://vi.wikipedia.org/wiki/28_th%C3%A1ng_11) năm [1470](http://vi.wikipedia.org/wiki/1470) ) Vua [5] [Lê Thánh Tông](http://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_Th%C3%A1nh_T%C3%B4ng)hạ chiếu ban 24 điều quân lệnh cho các doanh các vệ, ra lệnh cho thái sư [Đinh Liệt](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90inh_Li%E1%BB%87t)và thái bảo [Lê Niệm](http://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_Ni%E1%BB%87m)làm Chinh Lỗ tướng quân, thống lĩnh quân thủy trong các vệ thuộc ba phủ Đông, Nam và Bắc 10 vạn quân xuất phát đi trước.
Ngày 16 vua
[Lê Thánh Tông](http://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_Th%C3%A1nh_T%C3%B4ng) thân hành đốc xuất 15 vạn thủy quân, hôm ấy trời mưa nhỏ, gió bấc. Tạ Khắc Hải có câu thơ rằng: *Bách vạn sư đồ viễn khai hành,* *Xao bồng vũ tác nhuận quân thanh.*
(Trăm vạn quân đi đánh cõi xa,
Mui thuyền mưu đội thấm quân ta)
Dọc đường, hễ qua đền thờ thần nào đều sai quan tới dâng lễ tế, để cầu cho quân đi thắng trận. Sai
[Nguyễn Như Đổ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Nh%C6%B0_%C4%90%E1%BB%95) vào tế đền Đinh Tiên Hoàng.
Đầu tháng 12 AL đại quân của
[Lê Thánh Tông](http://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_Th%C3%A1nh_T%C3%B4ng) đến núi Thiết Sơn [Nghệ An](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ngh%E1%BB%87_An)
Đến giữa tháng 12 AL, quân Đại Việt vào đến đất Chiêm Thành. Sau đó Lê Thánh Tông cho quân luyện tập thuỷ chiến, ông còn cho người vẽ lại bản đồ nước Chiêm.
Ngày mồng sáu tết AL quân Đại Việt bắt sống được viên quan lại giữ cửa quan của Chiêm Thành tên là Bồng Nga Sa
[Lê Thánh Tông](http://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_Th%C3%A1nh_T%C3%B4ng) còn tự mình soạn ra cuốn *Bình Chiêm sách* sau đó cho dịch ra quốc ngữ (chữ Nôm) rồi ban phát cho các doanh. Trong Bình Chiêm sách, nói có 10 lẽ tất thắng, có 3 việc đáng lo. [[6]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_%C4%90%E1%BA%A1i_Vi%E1%BB%87t-Chi%C3%AAm_Th%C3%A0nh_%281471%29#cite_note-6)
## Diễn biến
Ngày mồng 5 tháng 2 AL (1471)
[Trà Toàn](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%C3%A0_To%C3%A0n) sai em đem 6 viên tướng và 50.000 quân kéo lẻn đến sát doanh trại quân Đại Việt.
Ngày mồng 6 tháng 2 Lê Thánh Tông bí mật sai Tả du kích tướng quân Lê Hi Cát, Hoàng Nhân Thiêm và Tiền phong tướng quân Lê Thế, Trịnh Văn Sái đem hơn 500 chiếc thuyền và ba vạn quân vượt biển, lẻn vào cửa biển Sa Kỳ lập dinh lũy, đặt đồn ải, để chặn đường về của quân Chiêm. Nhà vua còn bí mật sai viên tướng giữ quân bộ là
[Nguyễn Đức Trung](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_%C4%90%E1%BB%A9c_Trung) đem quân đi lẻn vào chân núi mai phục.
Vua Lê Thánh Tông thân hành đem hơn 1000 chiếc thuyền và hàng chục vạn quân ra hai cửa biển Tân Áp và Cựu Tọa dựng cờ thiên tử vừa đánh trống vừa hò reo tiến thẳng về đằng trước mặt,
Quân Chiêm thấy thế quân Đại Việt lớn, lại trông thấy ngự doanh thì tan vỡ, giày xéo lẫn nhau bỏ chạy về thành Chà Bàn. Khi đến núi Mạc Nô, quân Chiêm gặp toán quân của Hy Cát đã đón sẵn ở đó. Quân Chiêm cuống cuồng sợ hãi, chạy rẽ ngang trèo qua chân núi cao, xác người, ngựa và đồ quân tư bỏ lại đầy núi đầy đường.
[Lê Niệm](http://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_Ni%E1%BB%87m) và Ngô Hồng tung quân ra đánh, chém được một đại tướng và thu được rất nhiều chiến lợi phẩm
Vua Lê Thánh Tông đến cửa biển Thái Cân, tung quân ra đánh mạnh, chém được hơn 300 thủ cấp và bắt sống được hơn 60 người.
Trà Toàn sợ hãi, bèn dâng biểu xin hàng. Ngày 27 Lê Thánh Tông đem đại quân đánh phá thành Thi Nại, chém được hơn 100 thủ cấp. Ngày 28, 29 vua tiến vây thành Chà Bàn, bao vây nhiều lớp. Ông sai các doanh chế tạo phi thê chuẩn bị đánh thành. Trà Toàn trong tình thế cùng quẫn, hằng ngày đệ nộp tờ cam kết đầu hàng. Vua Thánh Tông triệu Lê Viết Trung đến nói:
|“||
|Giặc đã tan rã chí chiến đấu; kỳ hạn đánh thành đã tới. Trà Toàn nay ở trong thành này, chỉ một trận là ta có thể nhổ được. Ta định phát pháo hiệu, nhưng sợ chúng biết, chi bằng mật ước các doanh cùng một lúc tiến đánh. |”|
|—Lê Thánh Tông|
Rồi ông bí mật hẹn cho các doanh phải tức tốc trèo thành mà vào; lại dụ bảo các tướng sĩ:
|“||
|Trong lúc thành Chà Bàn đã bị hạ, các kho tàng đều phải niêm phong, canh giữ không được thiêu hủy, bắt sống chúa Chiêm là Trà Toàn giải đến hành doanh không được giết hại. |”|
|—Lê Thánh Tông|
Một lúc sau, đứng xa trông thấy toán quân đi trước đã trèo lên được chỗ tường thấp trên mặt thành, bèn bắn luôn ba tiếng pháo để tiếp ứng, lại hạ lệnh cho vệ quân thần võ phá cửa đông thành tiến vào. Thành Chà Bàn bị phá vỡ. Quân Đại Việt bắt được hơn ba vạn tù binh và chém được hơn bốn vạn thủ cấp. Ngô Nhạn dẫn tướng đầu hàng là bác ruột Trà Toàn tên là Bô Sản Ha Ma.
[Lê Thánh Tông](http://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_Th%C3%A1nh_T%C3%B4ng) sai trưng bày những thứ người Chiêm dùng làm lễ vật đem đến xin hàng mà ở Đại Việt không có, sai viên quan đô úy Đỗ Hoàn chỉ tên từng thứ một. Có cái hộp bạc, hình như thanh kiếm, vua hỏi vật gì. Hoàn trả lời rằng đó là đồ của nước Chiêm từ xưa, người làm quốc vương phải có vật đó để truyền cho con cháu. Quân Thuận Hóa bắt sống Trà Toàn dẫn đến trước vua [Lê Thánh Tông](http://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_Th%C3%A1nh_T%C3%B4ng), nhà vua cho Trà Toàn được sống. Hôm ấy là ngày mồng 1 tháng 3 AL (1471) [[8]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_%C4%90%E1%BA%A1i_Vi%E1%BB%87t-Chi%C3%AAm_Th%C3%A0nh_%281471%29#cite_note-8)
Ngày mồng 2 tháng 3 AL (1471)
[Lê Thánh Tông](http://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_Th%C3%A1nh_T%C3%B4ng) hạ lệnh kéo quân về. Quân Đại Việt đã toàn thắng, Trà Toàn đã bị bắt. Nhưng một tướng của Trà Toàn tên là Bô Trì Trì chạy đến Phiên Lung, chiếm cứ vùng đất ấy, xưng là chúa Chiêm Thành, người này chiếm được 1 phần 5 đất của nước Chiêm, sai sứ sang xưng thần, nộp cống, được [Lê Thánh Tông](http://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_Th%C3%A1nh_T%C3%B4ng) phong làm vương. ông lại phong vương cho cả Hoa Anh và Nam Bàn gồm 3 nước để dễ ràng buộc. [[9]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_%C4%90%E1%BA%A1i_Vi%E1%BB%87t-Chi%C3%AAm_Th%C3%A0nh_%281471%29#cite_note-9)
## Hậu quả
Cuộc tấn công của Đại Việt đã gây ra cái chết cho 60 ngàn quân và dân Chiêm Thành và khoảng 30 ngàn người bị bắt làm nô lệ. Kinh đô Vijaya bị phá hủy. Do mất nước, rất nhiều người Chiêm đã phải di cư sang Khmer và bán đảo Malaca
. Miền bắc của Chiêm Thành (từ [10] [đèo Hải Vân](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%C3%A8o_H%E1%BA%A3i_V%C3%A2n)– [Đà Nẵng](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%C3%A0_N%E1%BA%B5ng)đến [đèo Cù Mông](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%C3%A8o_C%C3%B9_M%C3%B4ng)– [Phú Yên](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ph%C3%BA_Y%C3%AAn) ) được sáp nhập vào lãnh thổ [[11]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_%C4%90%E1%BA%A1i_Vi%E1%BB%87t-Chi%C3%AAm_Th%C3%A0nh_%281471%29#cite_note-11) [Đại Việt](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%A1i_Vi%E1%BB%87t).
Sau khi Trà Toàn đã bị bắt, tướng nước Chiêm là Bô Trì Trì chạy đến Phan Lung, chiếm giữ đất Chiêm, xưng là chúa Chiêm Thành. Trì Trì chiếm giữ được một phần năm đất đai trong nước, sai sứ sang xưng làm tôi và xin vào cống nạp.
[Lê Thánh Tông](http://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_Th%C3%A1nh_T%C3%B4ng) phong cho Trì Trì làm vương, lại phong hai tước vương nữa ở Hoa Anh và Nam Bàn, gồm ba nước, để làm kế ràng buộc họ. Vùng đất từ đèo Cù Mông đến núi Đá Bia (thuộc tỉnh Phú Yên ngày nay) là nước Hoa Anh. Nam Bàn ở vùng núi phía tây nước Hoa Anh. Nước Chiêm Thành từ đây chính thức bị chia làm ba.
Phần đất Đại Chiêm và Cổ Lũy, vua Thánh Tông dùng người đầu hàng là Ba Thái làm đồng tri phủ ở Đại Chiêm và dùng Đa Thủy làm thiêm tri châu. Sau đó ông lệnh cho Đỗ Tử Quy làm đồng tri châu giữ việc quân và dân ở Đại Chiêm; Lê Ỷ Đà làm tri châu Cổ Lũy, giữ việc quân và dân ở Cổ Lũy, để đề phòng người Chiêm Thành làm phản.
## Xem thêm
## Tài liệu tham khảo
[Đại Việt sử ký toàn thư](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%A1i_Vi%E1%BB%87t_s%E1%BB%AD_k%C3%BD_to%C3%A0n_th%C6%B0) [Khâm định Việt sử Thông giám Cương mục](http://vi.wikipedia.org/wiki/Kh%C3%A2m_%C4%91%E1%BB%8Bnh_Vi%E1%BB%87t_s%E1%BB%AD_Th%C3%B4ng_gi%C3%A1m_c%C6%B0%C6%A1ng_m%E1%BB%A5c)
- Viện Sử học (2007),
*Lịch sử Việt Nam, tập 4*, NXB Khoa học xã hội
- Lịch sử Phú Yên từ thế kỷ XVII đến thế kỷ XVIII (2009), Nguyễn Quốc Lộc (chủ biên)
## Chú thích
**Viện sử học, sách đã dẫn, tr 295** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_%C4%90%E1%BA%A1i_Vi%E1%BB%87t-Chi%C3%AAm_Th%C3%A0nh_%281471%29#cite_ref-1) [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_%C4%90%E1%BA%A1i_Vi%E1%BB%87t-Chi%C3%AAm_Th%C3%A0nh_%281471%29#cite_ref-2) [Nhân Tông Tuyên Hoàng Đế](http://www.informatik.uni-leipzig.de/%7Educ/sach/dvsktt/dvsktt16.html) **Đại Việt sử ký toàn thư, tập 2, nxb Văn hoà thông tin, 2004, trang 314** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_%C4%90%E1%BA%A1i_Vi%E1%BB%87t-Chi%C3%AAm_Th%C3%A0nh_%281471%29#cite_ref-3) **Đại Việt sử ký toàn thư, tập 2, nxb Văn hoà thông tin, 2004, trang 314-321** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_%C4%90%E1%BA%A1i_Vi%E1%BB%87t-Chi%C3%AAm_Th%C3%A0nh_%281471%29#cite_ref-4) [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_%C4%90%E1%BA%A1i_Vi%E1%BB%87t-Chi%C3%AAm_Th%C3%A0nh_%281471%29#cite_ref-5) [đối chiếu âm lịch ngày 28 tháng 11 năm 1470.](http://www.informatik.uni-leipzig.de/%7Educ/amlich/) **Đại Việt sử ký toàn thư, tập 2, nxb Văn hoà thông tin, 2004, trang 322-325** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_%C4%90%E1%BA%A1i_Vi%E1%BB%87t-Chi%C3%AAm_Th%C3%A0nh_%281471%29#cite_ref-6) **Đại Việt sử ký toàn thư, tập 2, nxb Văn hoà thông tin, 2004, trang 326-327** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_%C4%90%E1%BA%A1i_Vi%E1%BB%87t-Chi%C3%AAm_Th%C3%A0nh_%281471%29#cite_ref-7) **Đại Việt sử ký toàn thư, tập 2, nxb Văn hoà thông tin, 2004, trang 327** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_%C4%90%E1%BA%A1i_Vi%E1%BB%87t-Chi%C3%AAm_Th%C3%A0nh_%281471%29#cite_ref-8) **Đại Việt sử ký toàn thư, tập 2, nxb Văn hoà thông tin, 2004, trang 328** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_%C4%90%E1%BA%A1i_Vi%E1%BB%87t-Chi%C3%AAm_Th%C3%A0nh_%281471%29#cite_ref-9) **Lê Thành Khôi (1981),** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_%C4%90%E1%BA%A1i_Vi%E1%BB%87t-Chi%C3%AAm_Th%C3%A0nh_%281471%29#cite_ref-10) *Histoire du Vietnam des origines à 1858*, Paris: Sudestasie, p.243. **Lịch sử Phú Yên từ thế kỷ XVII đến thế kỷ XVIII, tr 42,43** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_%C4%90%E1%BA%A1i_Vi%E1%BB%87t-Chi%C3%AAm_Th%C3%A0nh_%281471%29#cite_ref-11) [Chiến tranh liên quan tới Việt Nam](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Chi%E1%BA%BFn_tranh_li%C3%AAn_quan_t%E1%BB%9Bi_Vi%E1%BB%87t_Nam) [Lịch sử Chăm Pa](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:L%E1%BB%8Bch_s%E1%BB%AD_Ch%C4%83m_Pa) [Xung đột 1471](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Xung_%C4%91%E1%BB%99t_1471&action=edit&redlink=1) [Chiến tranh liên quan tới Chăm Pa](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Chi%E1%BA%BFn_tranh_li%C3%AAn_quan_t%E1%BB%9Bi_Ch%C4%83m_Pa) [Quân sự Việt Nam thời Lê sơ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Qu%C3%A2n_s%E1%BB%B1_Vi%E1%BB%87t_Nam_th%E1%BB%9Di_L%C3%AA_s%C6%A1) [Chiến tranh Việt-Chiêm](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Chi%E1%BA%BFn_tranh_Vi%E1%BB%87t-Chi%C3%AAm)
# Khuông Việt
**Khuông Việt** (匡越, [933](http://vi.wikipedia.org/wiki/933)– [1011](http://vi.wikipedia.org/wiki/1011)) trước tên là **Ngô Chân Lưu** (吳真流), tu chùa Phật Đà, làng Cát Lợi, Thường Lạc (nay là Vệ Linh, [Sóc Sơn](http://vi.wikipedia.org/wiki/S%C3%B3c_S%C6%A1n), [Hà Nội](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%C3%A0_N%E1%BB%99i)). Sư là người Cát Lợi, họ Ngô (吳), thuộc đời (hay thế hệ) thứ 4, dòng [1] [Vô Ngôn Thông](http://vi.wikipedia.org/wiki/V%C3%B4_Ng%C3%B4n_Th%C3%B4ng). Đại sư Khuông Việt là vị thiền sư được phong [Tăng thống](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%C4%83ng_th%E1%BB%91ng)đầu tiên của trong lịch sử Phật giáo Việt Nam. [[2]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Khu%C3%B4ng_Vi%E1%BB%87t#cite_note-2)
Tăng Thống Ngô Chân Lưu, được ban danh hiệu Khuông Việt đại sư năm 971, quê quán tại hương Cát Lợi, huyện Thường Lạc, sau là thôn Đoài xã Da Hạ, huyện Kim Hoa phủ Bắc Hà, nay là thôn Thụy Hương, xã Phú Cường, huyện Sóc Sơn, Hà Nội.
## Mục lục
## Tiểu sử
*Xem thêm bài:* **,** [Ngô Quyền](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ng%C3%B4_Quy%E1%BB%81n) [Ngô Xương Ngập](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ng%C3%B4_X%C6%B0%C6%A1ng_Ng%E1%BA%ADp)
Theo sách
*Phả hệ họ Ngô Việt Nam*, ông là con cả của Thiên Sách vương [Ngô Xương Ngập](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ng%C3%B4_X%C6%B0%C6%A1ng_Ng%E1%BA%ADp) vốn có tên là Xương Tỷ. Ông là anh của sứ quân [Ngô Xương Xí](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ng%C3%B4_X%C6%B0%C6%A1ng_X%C3%AD). Sách *Thiền Uyển tập anh* chỉ ghi *ông thuộc dòng dõi Ngô Thuận Đế* [.1](http://vi.wikipedia.org/wiki/Khu%C3%B4ng_Vi%E1%BB%87t#Ch.C3.BA_th.C3.ADch)
Ngô Xương Tỷ ra đời dưới thời cai trị của Tiết độ sứ
[Dương Đình Nghệ](http://vi.wikipedia.org/wiki/D%C6%B0%C6%A1ng_%C4%90%C3%ACnh_Ngh%E1%BB%87) (933), cha vợ thứ của ông nội ông là [Ngô Quyền](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ng%C3%B4_Quy%E1%BB%81n). Năm 937, Đình Nghệ bị [Kiều Công Tiễn](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ki%E1%BB%81u_C%C3%B4ng_Ti%E1%BB%85n) giết, Ngô Quyền giết Tiễn và đánh bại quân Nam Hán, lên ngôi vua (938). Năm 944, Ngô Quyền mất, đáng lý cha ông là Ngô Xương Ngập phải được thừa kế, nhưng người con của Dương Đình Nghệ là [Dương Tam Kha](http://vi.wikipedia.org/wiki/D%C6%B0%C6%A1ng_Tam_Kha) tranh ngôi. Cha ông phải bỏ trốn về Hương Trà, nương nhờ Phạm Lệnh Công và lấy con gái Lệnh Công, sinh ra người em Xương Xí.
Dương Tam Kha lùng bắt cha ông rất gắt gao nhưng không bắt được. Chú hai
[Ngô Xương Văn](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ng%C3%B4_X%C6%B0%C6%A1ng_V%C4%83n) là con bà nội kế [Dương Như Ngọc](http://vi.wikipedia.org/wiki/D%C6%B0%C6%A1ng_Nh%C6%B0_Ng%E1%BB%8Dc) nên được Tam Kha nhận làm con nuôi. Có lẽ trong cảnh gia đình gặp tai họa đó, người cha không biết sống chết lúc nào, cậu bé Ngô Chân Lưu (11 tuổi năm 944) không nơi nương tựa đã tìm đến cửa Thiền đề thoát nạn.
## Cơ duyên và hành trạng
Sư Khuông Việt có tướng mạo khôi ngô, tính tình phóng khoáng. Lúc nhỏ theo học Nho, lớn lên quy y Phật.
Sư cùng bạn học Trụ Trì đến Thiền Sư
[Vân Phong](http://vi.wikipedia.org/wiki/V%C3%A2n_Phong) chùa Khai Quốc (nay là [chùa Trấn Quốc](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ch%C3%B9a_Tr%E1%BA%A5n_Qu%E1%BB%91c)), thọ giới Cụ túc [.2](http://vi.wikipedia.org/wiki/Khu%C3%B4ng_Vi%E1%BB%87t#Ch.C3.BA_th.C3.ADch)
Từ đó, Sư đọc khắp sách Phật, tìm hiểu yếu chỉ của
[Thiền](http://vi.wikipedia.org/wiki/Thi%E1%BB%81n).
Một lần Sư đi chơi núi Vệ Linh, ở quận Bình Lỗ
[, thích phong cảnh vắng đẹp, bèn muốn lập am để ở. Đêm xuống nằm mộng thấy một vị thần, mình mặc áo giáp vàng, tay trái cầm thương vàng, tay phải đỡ bảo tháp, hơn mười người theo hầu, hình tướng dễ sợ, đến nói rằng: “Ta là 3](http://vi.wikipedia.org/wiki/Khu%C3%B4ng_Vi%E1%BB%87t#Ch.C3.BA_th.C3.ADch) [Tỳ Sa Môn thiên vương](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90a_V%C4%83n_thi%C3%AAn_v%C6%B0%C6%A1ng), những người theo ta là [Dạ-xoa](http://vi.wikipedia.org/wiki/D%E1%BA%A1-xoa). Thiên đế có sắc sai ta đến nước này để giữ gìn biên giới, khiến cho Phật pháp thịnh hành. Ta có duyên với ngươi, nên đến đây báo cho ngươi biết”. Sư kinh hãi thức dậy, nghe trong núi có tiếng kêu la ầm ĩ, lòng rất lấy làm lạ. Đến sáng Sư vào núi, thấy một cây to, cao khoảng mười trượng, cành lá sum suê, bên trên lại có mây xanh bao phủ, nhân đó sai thợ đến chặt. Đem về, khắc tượng như đã thấy trong mộng, để thờ…
### Các tràng kinh của Đinh Liễn
Năm bốn mươi tuổi, danh Sư vang tới
[triều đình](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Tri%E1%BB%81u_%C4%91%C3%ACnh&action=edit&redlink=1). Năm [969](http://vi.wikipedia.org/wiki/969), [Đinh Tiên Hoàng](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90inh_Ti%C3%AAn_Ho%C3%A0ng) mời Sư đến. Thấy Sư đối đáp hiệp chỉ, bèn phong làm đã phong cho Khuông Việt làm [Tăng thống](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%C4%83ng_th%E1%BB%91ng). Đây là lần đầu tiên chức [Tăng thống](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%C4%83ng_th%E1%BB%91ng) được nói đến trong [lịch sử Việt Nam](http://vi.wikipedia.org/wiki/L%E1%BB%8Bch_s%E1%BB%AD_Vi%E1%BB%87t_Nam). Và sau này cho đến thời [nhà Trần](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_Tr%E1%BA%A7n) và [nhà Lê](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_L%C3%AA_s%C6%A1) vẫn còn sử dụng. Nhiệm vụ của người giữ chức này, tuy sử sách không ghi lại rõ ràng, song vẫn có thể hiểu như một chức để nắm các sư sãi ở trong nước.
Các nhà khảo cổ học cho biết năm
[1963](http://vi.wikipedia.org/wiki/1963), tại vùng đất [Hoa Lư](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_L%C6%B0), đã tìm được gần 20 tràng kinh hình bát giác cao từ 50 đến 80 cm. Theo những dòng chữ ghi trên tràng kinh thì năm Quí Dậu ( [973](http://vi.wikipedia.org/wiki/973)), Nam Việt Vương [Đinh Khuông Liễn](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90inh_Li%E1%BB%85n) đã cho dựng 100 tràng kinh.
Vào năm
[1987](http://vi.wikipedia.org/wiki/1987), một số tràng kinh khác lại được phát hiện tại khu di tích [cố đô Hoa Lư](http://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%91_%C4%91%C3%B4_Hoa_L%C6%B0). Căn cứ thông tin trên số tràng kinh cho thấy năm [979](http://vi.wikipedia.org/wiki/979) [Đinh Khuông Liễn](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=%C4%90inh_Khu%C3%B4ng_Li%E1%BB%85n&action=edit&redlink=1) lại dựng 100 tràng kinh nữa.
Các kinh tràng và sự tham mưu của Khuông Việt, tuy gián tiếp, nhưng rất có ý nghĩa đối với lịch sử và văn hóa dân tộc cũng như Phật giáo.
Năm Thái Bình thứ hai (
[971](http://vi.wikipedia.org/wiki/971)). Vua ban hiệu Khuông Việt đại sư. **4**
*Vương Lang Quy* [Lý Giác](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=L%C3%BD_Gi%C3%A1c&action=edit&redlink=1) là người đã từng đi trong phái bộ [Lý Nhược Chuyết](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=L%C3%BD_Nh%C6%B0%E1%BB%A3c_Chuy%E1%BA%BFt&action=edit&redlink=1) trong năm trước để sang phong cho vua [Lê Đại Hành](http://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_%C4%90%E1%BA%A1i_H%C3%A0nh) làm [An Nam](http://vi.wikipedia.org/wiki/An_Nam) đô hộ [Tĩnh Hải quân](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%C4%A9nh_H%E1%BA%A3i_qu%C3%A2n) tiết độ sứ và đòi vua [Lê Đại Hành](http://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_%C4%90%E1%BA%A1i_H%C3%A0nh) trao trả hai tên tướng là [Quách Quân Biện](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Qu%C3%A1ch_Qu%C3%A2n_Bi%E1%BB%87n&action=edit&redlink=1) và [Triệu Phụng Huân](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Tri%E1%BB%87u_Ph%E1%BB%A5ng_Hu%C3%A2n&action=edit&redlink=1) bị bắt trong cuộc chiến năm [981](http://vi.wikipedia.org/wiki/981).
Phái bộ của Lý Giác đến Việt Nam lần hai vào năm
[Thiên Phúc](http://vi.wikipedia.org/wiki/Thi%C3%AAn_Ph%C3%BAc) thứ 7 ( [987](http://vi.wikipedia.org/wiki/987)).
Vua Lê Đại Hành đã nhờ
[Pháp Thuận](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ph%C3%A1p_Thu%E1%BA%ADn) và Khuông Việt cùng đứng ra đón tiếp. Pháp Thuận đã đón Lý Giác từ chùa Sông Sách, nay thuộc tỉnh [Hải Dương](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%E1%BA%A3i_D%C6%B0%C6%A1ng), để đưa về kinh ấp [Hoa Lư](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_L%C6%B0). Đến [Hoa Lư](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_L%C6%B0), Khuông Việt đã đứng ra tiếp.
Trước khi Lý Giác ra về, vua Lê Đại Hành đã ra lệnh cho Khuông Việt viết một khúc nhạc để tiễn đưa phái bộ. Đây có thể nói là lần đầu tiên văn chương nghệ thuật đã công khai đưa vào phục vụ sự nghiệp chính trị ngoại giao. Đây là một loại từ khúc lưu hành khá phổ biến thời bấy giờ, có thể dùng như lời của một bản nhạc để hát với việc sử dụng các nhạc khí để tấu kèm theo. Khúc từ này có tên là
*, mà truyền bản Ngọc Lang Quy* [nhà Nguyễn](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_Nguy%E1%BB%85n)viết thành *.* [Vương Lang Quy](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=V%C6%B0%C6%A1ng_Lang_Quy&action=edit&redlink=1)
Đây là một tác phẩm văn học đầu tiên hiện còn của
[lịch sử ngoại giao Việt Nam](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=L%E1%BB%8Bch_s%E1%BB%AD_ngo%E1%BA%A1i_giao_Vi%E1%BB%87t_Nam&action=edit&redlink=1), nếu không kể đến các văn thư ngoại giao với Trung Quốc. Đồng thời, nó cũng là bài * không những xưa nhất của văn học Việt Nam, mà còn của văn học thế giới, bởi vì những bài từ loại này hiện còn chép trong các sách Trung Quốc như Nguyễn Lang Quy* *Tống lục thập danh gia từ*, *Tuyệt diệu hảo từ thiêm*, *Từ tổn*v.v. đều là của những tác giả về sau như [Âu Dương Tu](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C3%82u_D%C6%B0%C6%A1ng_Tu)(1007-1072), [Tô Thức](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%C3%B4_%C4%90%C3%B4ng_Pha)(1037-1101), [Hoàng Đình Kiên](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ho%C3%A0ng_%C4%90%C3%ACnh_Ki%C3%AAn&action=edit&redlink=1)(1045-1105)…
|祥光風好錦㠶張
|
神𠎣復帝鄉
千重萬里涉滄浪
九天㱕路長
人情慘切對離觴
攀戀星星郎
願將深意爲南強
分明報我皇
|
||
|
### Triết lý hành động
Trên 30 năm đại sư Khuông Việt đã phục vụ trong các chính quyền của
[Đinh Tiên Hoàng](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90inh_Ti%C3%AAn_Ho%C3%A0ng) và [Lê Đại Hành](http://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_%C4%90%E1%BA%A1i_H%C3%A0nh) và đã thể hiện được tài năng nhiều mặt của mình. Không chỉ trong lĩnh vực sinh hoạt Phật giáo mà cả trong lĩnh vực chính trị và ngoại giao. Điều này chứng tỏ nền giáo dục Việt Nam và [Phật giáo Việt Nam](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ph%E1%BA%ADt_gi%C3%A1o_Vi%E1%BB%87t_Nam) lúc ấy đã thực hiện tốt chức năng đào tạo những người trí thức có khả năng gánh vác không chỉ việc đạo mà cả việc nước việc dân.
Khuông Việt, trong thời gian theo học tại chùa Khai Quốc, đã được
[Thiền sư](http://vi.wikipedia.org/wiki/Thi%E1%BB%81n_s%C6%B0) [Vân Phong](http://vi.wikipedia.org/wiki/V%C3%A2n_Phong) dạy những gì hiện không ai biết, và tiểu sử của Vân Phong cũng không ghi nhận có dấu tích nào. Tuy nhiên, quan điểm học thuật của Vân Phong, dẫu có nằm trong dòng chủ lưu của tư tưởng thiền, xoay quanh những vấn đề như sống chết, nhưng đã đưa ra những kiến giải mới phù hợp với hệ tư tưởng thiền của dòng thiền Pháp Vân. Đó là, muốn tránh khỏi sống chết thì hãy ở trong sống chết mà nắm lấy. Nói cách khác, không có chỗ không sống chết bên người sống chết để cho người ta tìm thấy được. Chính trong chỗ sống chết người ta mới tìm được sự không sống chết.
Đây rõ ràng phản ảnh tư tưởng “Tây thiên cõi này, cõi này Tây thiên” và quan điểm “Phật ở khắp mọi nơi” của
[Cảm Thành](http://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BA%A3m_Th%C3%A0nh). Nếu suy rộng ra, thì đây cũng là tư tưởng trong [kinh Kim Cương](http://vi.wikipedia.org/wiki/Kim_c%C6%B0%C6%A1ng_b%C3%A1t-nh%C3%A3-ba-la-m%E1%BA%ADt-%C4%91a_kinh) mà Thanh Biện đã đề xuất. Đó là “tất cả pháp đều là Phật pháp”. Xuất phát từ một học lý như thế, người ta mới có thể dễ dàng ung dung tham dự vào mọi sinh hoạt của cuộc đời, coi sự hoàn thành việc đời như một chứng tích cho sự hoàn thành việc đạo. Người ta không thể tìm có một thế giới giác ngộ nào khác bên ngoài cuộc đời này. Nói một cách hình ảnh, thì lửa có sẵn trong cây, vấn đề là làm sao cho cây bật ra lửa.
Triết lý hành động của Khuông Việt như thế dựa trên một nhận thức luận coi cuộc đời là nơi mình có thể giải thoát được bằng chính nhận thức của mình. Thế giới giác ngộ cũng như hành động của Phật giáo không nằm bên ngoài cuộc đời, và con người không cần đi tìm bất cứ một thế giới nào khác. Điều này giải thích cho ta tại sao Khuông Việt đã ung dung tích cực tham gia vào việc nước việc dân và có những đóng góp to lớn cho sự nghiệp bảo vệ độc lập của tổ quốc.
Khi đã rời nhiệm vụ Tăng thống và những chính sự khác, Đại sư đã trở về mở trường ở chùa Thanh Tước núi Du Hý của quận Thường Lạc. Tại đây, “học trò tìm tới đông đảo”. Dù vậy, Khuông Việt đã không quên ngôi chùa lịch sử của thầy mình, đó là chùa Khai Quốc. Sư cũng thường lui tới giảng dạy tại trường giảng của chùa này. Sử sách đã ghi lại cho ta một người có thể bước theo bước chân của thầy mình, đó là thiền sư Đa Bảo, người có ảnh hưởng đến sự việc lên ngôi của
[Lý Công Uẩn](http://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%BD_Th%C3%A1i_T%E1%BB%95).
Một hôm, đệ tử nhập thất là Đa Bảo hỏi: “Thế nào là chung thủy của sự học đạo”. Sư đáp: “Thủy chung không vật, diệu hư không. Hiểu được chân hư, thể tự đồng”
[.5](http://vi.wikipedia.org/wiki/Khu%C3%B4ng_Vi%E1%BB%87t#Ch.C3.BA_th.C3.ADch)
- Bảo tiếp: “Làm sao đảm bảo được?”
- Sư đáp: “Không có chỗ cho người xuống tay.”
- Bảo nói: “Hòa thượng nói xong rồi.”
- Sư lại hỏi: “Ngươi hiểu gì.”
- Bảo bèn hét lên.
Ngày 15 tháng Hai năm Thuận Thiên thứ 2 (tức
[22 tháng 3](http://vi.wikipedia.org/wiki/22_th%C3%A1ng_3) năm [1011](http://vi.wikipedia.org/wiki/1011)), khi sắp cáo tịch, Sư dạy Đa Bảo kệ rằng:
|木中原有火
|
有火火還生
若謂木無火
鑽遂何由萌
|
||
|
Nói kệ xong, Sư ngồi
[kiết già](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ki%E1%BA%BFt_gi%C3%A0&action=edit&redlink=1) mà mất, thọ 82 tuổi […5](http://vi.wikipedia.org/wiki/Khu%C3%B4ng_Vi%E1%BB%87t#Ch.C3.BA_th.C3.ADch)
## Nguyên bản Hán văn
□第四世二人□□□□□□□□□□□
- 匡越大師
常樂吉利鄉佛陀寺匡越大師〖初名真流〗吉利人 也姓吳氏吳順帝之裔狀貌魁偉志尚倜儻 少業儒及長㱕釋與同學住持投開國雲峯 受具由是該覧竺墳探幁禪要年四十名震 于朝丁先皇帝召對稱旨拜為僧統太平二 年賜號匡越大師黎大行皇帝尤加禮敬凢
朝廷軍國之事師皆與焉嘗逰平虜𨛦衛靈 山悅其境致幽勝欲爰(1)庵居之夜夢神人身 披金甲左執金鎗右擎寶塔從者十餘軰狀 貌可怖來謂之曰吾即毗沙門天王從者皆 落叉也天帝有勑令徃此國護其疆界使佛 法興行於汝有緣故來相託師驚寤聞山中有 呵喝聲心甚異之及旦入山見一大木長十 丈許枝斡繁茂又有瑞雲覆蔭其上因命工 伐取如夢中所見刻像祠焉天福元年宋兵 入冦帝素聞其事命師就祠禳禱虜軍驚駭 退保友寧江友(又)見風濤震蕩蛟龍騰躍虜乃
奔潰七年宋人阮覺來聘時法師杜順亦有盛 名帝命變服爲江令迎於江曲覺見其善於文 談以詩贈之有天外有天外有天應返照(2)之句帝 以示師對曰此(3)尊陛下與其主不異覺還師作 詞曰玉(4)郎㱕送之其詞云
- 祥光風好錦㠶張
- 神𠎣復帝鄉
- 千重萬里涉滄浪
- 九天㱕路長
- 人情慘切對離觴
- 攀戀星星郎
- 願將深意爲南強
- 分明報我皇
尋以衰老乞辭㱕還本郡逰戱山創 寺住持學者輻溱一日入室弟子多寶問云如 何是學道始終師云始終無物玅虚空會得真 如骵自同寶云如何保任師云無汝下手處進
云和尚道了也師云汝作麽生會宝便喝李朝順 天二年二月十五日將告寂示宝偈云木中元有 火元火復还生若謂本無火鑽燧何由萌偈畢跌跏而逝 壽五十有二或云壽七十九□□□□□□□□□□
- 爰; Bản Nguyễn; LMT = 構
- 返照: LMT = 遠照
- 此; bản khắc 〖⿰土匕〗
- 玉; Nguyễn, A 2767, LMT = 王
## Ghi công từ hậu thế
Quốc sư Khuông Việt được thờ tại
[Chùa Non Nước (Hà Nội)](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ch%C3%B9a_Non_N%C6%B0%E1%BB%9Bc_%28H%C3%A0_N%E1%BB%99i%29) và [Chùa Nhất Trụ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ch%C3%B9a_Nh%E1%BA%A5t_Tr%E1%BB%A5) ( [Ninh Bình](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ninh_B%C3%ACnh)).
Với vai trò là vị tăng thống đầu tiên của
[Việt Nam](http://vi.wikipedia.org/wiki/Vi%E1%BB%87t_Nam), thiền sư Khuông Việt được hậu thế suy tôn như là một vị đại sư có công mở nước: **Tạp chí Khuông Việt**là tờ báo của [Giáo hội Phật giáo Việt Nam](http://vi.wikipedia.org/wiki/Gi%C3%A1o_h%E1%BB%99i_Ph%E1%BA%ADt_gi%C3%A1o_Vi%E1%BB%87t_Nam)ra đời với tôn chỉ, mục đích là nghiên cứu, giới thiệu tri thức Phật học và những giá trị văn hóa Phật giáo, theo phương châm hoạt động của Giáo hội Phật giáo Việt Nam là Đạo pháp – dân tộc – chủ nghĩa xã hội. **Chùa Khuông Việt**: có nhiều chùa ở [Việt Nam](http://vi.wikipedia.org/wiki/Vi%E1%BB%87t_Nam)và nước ngoài mang tên ông như chùa Khuông Việt ở Sài Gòn , chùa Khuông Việt ở Paris [[3]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Khu%C3%B4ng_Vi%E1%BB%87t#cite_note-3) , chùa Khuông Việt ở Na Uy [[4]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Khu%C3%B4ng_Vi%E1%BB%87t#cite_note-4) . [[5]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Khu%C3%B4ng_Vi%E1%BB%87t#cite_note-5) **Đường Khuông Việt**: có ở các [thành phố Ninh Bình](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ninh_B%C3%ACnh_%28th%C3%A0nh_ph%E1%BB%91%29)và [Sài Gòn](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%C3%A0nh_ph%E1%BB%91_H%E1%BB%93_Ch%C3%AD_Minh). **Học viện Phật giáo Khuông Việt**hiện được xây dựng tại khuôn viên [chùa Bái Đính](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ch%C3%B9a_B%C3%A1i_%C4%90%C3%ADnh), [Ninh Bình](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ninh_B%C3%ACnh) **Trường Khuông Việt**: Một số cơ sở dạy Phật giáo mang tên trường Khuông Việt như ở thành phố Hồ Chí Minh và Hà Nội ( [chùa Quán Sư](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ch%C3%B9a_Qu%C3%A1n_S%C6%B0&action=edit&redlink=1)) hay ở Thị trấn Thác Mơ, [Phước Long](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ph%C6%B0%E1%BB%9Bc_Long_%28%C4%91%E1%BB%8Bnh_h%C6%B0%E1%BB%9Bng%29), [Bình Phước](http://vi.wikipedia.org/wiki/B%C3%ACnh_Ph%C6%B0%E1%BB%9Bc)có “trung tâm Văn Hoá Lịch sử Phật Giáo Khuông Việt” ở [núi Bà Rá](http://vi.wikipedia.org/wiki/N%C3%BAi_B%C3%A0_R%C3%A1).
## Tham khảo
[QUỐC SƯ KHUÔNG VIỆT VỚI NỀN NGOẠI GIAO VIỆT NAM ĐẦU KỶ NGUYÊN ĐỘC LẬP](http://www.giaohoiphatgiaovietnam.vn/index.php?option=com_content&view=article&id=1239:quc-s-khuong-vit-vi-nn-ngoi-giao-vit-nam&catid=48:t-liu-nghien-cu-trao-i&Itemid=30) [Tưởng niệm 1.000 năm Quốc sư Khuông Việt viên tịch](http://baoninhbinh.org.vn/news/23/2DDC98)
- Lê Mạnh Thát:
*Nghiên cứu về Thiền Uyển Tập Anh*, NXB TP HCM 1999. [Bài](http://www.thoidai.org/TD6_AlexandreLe.pdf) *Từ Ngọc Lang Quy*của *Khuông Việt Đại Sư* [Thiền Uyển Tập Anh – Bản tiếng Việt](http://www.shcd.de/lichsu%20vn/tuta.pdf) [Thiền Uyển Tập Anh – Bản chữ Hán](http://www.viethoc.org/eholdings/sach/ThienUyenTapAnh-BanChuHan.pdf) [Khuông Việt](http://www.thientam.vn/index.php?nv=News&at=article&sid=82)
|Bảng các chữ viết tắt|
|
|bo.: Bod skad བོད་སྐད་, ja.: 日本語 ko.: 한국어, pi.: Pāli, sa.: Sanskrit संस्कृतम्, zh.: 中文
## Ghi chú
- Bài này lấy từ sách
*Thiền Uyển tập anh*, ghi nguyên văn là *Ngô Thuận Đế*. Trong sách in có chú thích Thuận đế chính là Tiền Ngô vương Quyền, dù ông chưa từng xưng đế nhưng không biết vì sao ở đây lại gọi như vậy. Theo *Phả hệ họ Ngô Việt Nam*thì sư Khuông Việt vốn tên là Xương Tỷ, con Thiên Sách vương [Ngô Xương Ngập](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ng%C3%B4_X%C6%B0%C6%A1ng_Ng%E1%BA%ADp).
- Thọ giới Cụ túc, tức nhận lấy đầy đủ những kỷ luật chi phối đời sống cá nhân và đời sống tập thể của tổ chức Phật giáo. Thường thường, những kỷ luật ấy gồm số những điều luật, mà tùy theo tôn phái và nam nữ, có thể bắt đầu từ khoảng hai trăm mấy chục giới cho đến 500 giới, dùng cho đời sống cá nhân. Khi một người nào chịu nhận số những điều luật đó, họ được gọi là Tỳ kheo nếu là đàn ông, hay Tỳ kheo ni nếu là đàn bà, và họ là những người đã thọ Cụ túc giới.
- Địa danh Bình Lỗ xuất hiện xưa nhất trong
*trong trận đánh vào tháng 5 năm* [Việt sử Toàn thư](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Vi%E1%BB%87t_s%E1%BB%AD_To%C3%A0n_th%C6%B0&action=edit&redlink=1) [1141](http://vi.wikipedia.org/wiki/1141). Ngày nay tại huyện Kim Anh, tỉnh [Vĩnh Phú](http://vi.wikipedia.org/wiki/V%C4%A9nh_Ph%C3%BA)ta có một làng tên Phù Lỗ. Quận Bình Lỗ có thể rơi vào khoảng đất huyện Kim Anh ngày nay. *Đại Việt sử lược*ghi: “Năm Thái Bình thứ hai (971) đặt phẩm trật cho quan văn quan võ, thầy tu và đạo sĩ”. *Việt sử Toàn thư*cũng ghi: “Năm Thái Bình thứ 2 hai bắt đầu định phẩm cho văn võ Tăng đạo”, nhưng còn thêm: “Tăng thống Ngô Chân Lưu được vua ban hiệu là Khuông Việt đại sư”. Đây là lần đầu tiên chức Tăng thống được nói đến trong lịch sử của Việt Nam.
- Tạm dịch: Vốn không có thủy, không có chung, chỉ có hư không là kỳ diệu – Nếu hiểu thấu chân như (thực tại) thì sẽ rõ vạn vật có cùng tâm thể với chân như.
- Có tài liệu ghi Thiện sư Khuông Việt thọ 79 tuổi.
## Chú thích
[^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Khu%C3%B4ng_Vi%E1%BB%87t#cite_ref-1) [Đi tìm địa chỉ Ngô Chân Lưu](http://www.phatgiao.vn/PrintView.aspx?Language=vi&ID=765059) [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Khu%C3%B4ng_Vi%E1%BB%87t#cite_ref-2) [Khuông Việt đại sư – một thiền sư tiêu biểu trong buổi đầu dựng nước](http://nguoiphattu.com/news/khuong-viet-dai-su-mot-thien-su-tieu-bieu-trong-buoi-dau-dung-nuoc.d-768.aspx), TT. Thích Bảo Nghiêm, Báo Người Phật tử, ngày 15-09-2011 [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Khu%C3%B4ng_Vi%E1%BB%87t#cite_ref-3) [Chùm ảnh: TP. Hồ Chí Minh đón chờ Phật đản (Phần một)](http://phattuvietnam.net/1/3449.html) [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Khu%C3%B4ng_Vi%E1%BB%87t#cite_ref-4) [Ủng hộ nhu cầu tâm linh chính đáng của kiều bào ta ở nước ngoài](http://www.giacngo.vn/thoisu/2009/02/24/7BD612/) [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Khu%C3%B4ng_Vi%E1%BB%87t#cite_ref-5) [DUYÊN PHẬT SANH](http://www.lebichson.org/Phatphap/061Duyenphatsanh.htm) [Phật học](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Ph%E1%BA%ADt_h%E1%BB%8Dc) [Triết lí Phật giáo](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Tri%E1%BA%BFt_l%C3%AD_Ph%E1%BA%ADt_gi%C3%A1o) [Thiền tông](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Thi%E1%BB%81n_t%C3%B4ng) [Thiền sư Việt Nam](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Thi%E1%BB%81n_s%C6%B0_Vi%E1%BB%87t_Nam) [Đại sư Phật giáo](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:%C4%90%E1%BA%A1i_s%C6%B0_Ph%E1%BA%ADt_gi%C3%A1o) [Người Hà Nội](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_H%C3%A0_N%E1%BB%99i) [Nhà Đinh](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Nh%C3%A0_%C4%90inh) [Văn học Việt Nam thời Tiền Lê](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:V%C4%83n_h%E1%BB%8Dc_Vi%E1%BB%87t_Nam_th%E1%BB%9Di_Ti%E1%BB%81n_L%C3%AA) [Nhà thơ Việt Nam](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Nh%C3%A0_th%C6%A1_Vi%E1%BB%87t_Nam) [Sinh 933](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Sinh_933) [Mất 1011](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:M%E1%BA%A5t_1011) ** Bài viết mới trên TÌNH YÊU CUỘC SỐNG Hoàng Kim** [CNM365, ngày mới nhất bấm vào đây](https://cnm365.wordpress.com/) *c* *ậ* *p nh* *ậ* *t m* *ỗ* *i ngày* [Đêm trắng và Bình minh](https://cnm365.wordpress.com/2016/03/21/dem-trang-va-binh-minh/) [Sông Mekong tài liệu tổng hợp](https://cnm365.wordpress.com/2016/03/21/song-mekong-tai-lieu-tong-hop-3/) [Chào ngày mới 21 tháng 3](https://cnm365.wordpress.com/2016/03/21/chao-ngay-moi-21-thang-3-2/) [Kiệt tác của tâm hồn](https://cnm365.wordpress.com/2016/03/20/kiet-tac-cua-tam-hon-2/) [Nhà tôi có chim về làm tổ](https://cnm365.wordpress.com/2016/03/19/nha-toi-co-chim-ve-lam-to/) [Chào ngày mới 20 tháng 3](https://cnm365.wordpress.com/2016/03/19/chao-ngay-moi-20-thang-3/) [Sông Mekong tài liệu tổng hợp](https://cnm365.wordpress.com/2016/03/18/song-mekong-tai-lieu-tong-hop-2/) [Chào ngày mới 19 tháng 3](https://cnm365.wordpress.com/2016/03/18/chao-ngay-moi-19-thang-3-2/) [Hoa Lúa](https://cnm365.wordpress.com/2016/03/18/hoa-lua/) [Chào ngày mới 18 tháng 3](https://cnm365.wordpress.com/2016/03/18/chao-ngay-moi-18-thang-3-2/) [Đọc lại và suy ngẫm](https://cnm365.wordpress.com/2016/03/17/doc-lai-va-suy-ngam-9/) [Cây Lương thực 3.2016](https://cnm365.wordpress.com/2016/03/16/cay-luong-thuc-3-2016/) [Đọc lại và suy ngẫm](https://cnm365.wordpress.com/2016/03/17/doc-lai-va-suy-ngam-9/) [Cây Lương thực 3.2016](https://cnm365.wordpress.com/2016/03/16/cay-luong-thuc-3-2016/) [Chào ngày mới 17 tháng 3](https://cnm365.wordpress.com/2016/03/16/chao-ngay-moi-17-thang-3-2/) [Chào ngày mới 16 tháng 3](https://cnm365.wordpress.com/category/chao-ngay-moi-16-thang-3/) [500 năm nông nghiệp Brazil](https://cnm365.wordpress.com/2016/03/16/500-nam-nong-nghiep-brazil/) [Chào ngày mới 15 tháng 3](https://cnm365.wordpress.com/2016/03/14/chao-ngay-moi-15-thang-3-2/) [Ngọc lục bảo Paulo Coelho](https://cnm365.wordpress.com/2016/03/14/ngoc-luc-bao-paulo-coelho/) [Chào ngày mới 14 tháng 3](https://cnm365.wordpress.com/2016/03/13/chao-ngay-moi-14-thang-3-2/) [Kiệt tác của tâm hồn](https://cnm365.wordpress.com/2016/03/13/kiet-tac-cua-tam-hon/) [Chào ngày mới 13 tháng 3](https://cnm365.wordpress.com/2016/03/12/chao-ngay-moi-13-thang-3-2/) [Chào ngày mới 12 tháng 3](https://cnm365.wordpress.com/2016/03/12/chao-ngay-moi-12-thang-3-2/) [Chào ngày mới 11 tháng 3](https://cnm365.wordpress.com/2016/03/11/chao-ngay-moi-11-thang-3-2/) [24 tiết khí lịch nhà nông](https://cnm365.wordpress.com/2016/03/10/24-tiet-khi-lich-nha-nong-2/) [Chào ngày mới 10 tháng 3](https://cnm365.wordpress.com/2016/03/09/chao-ngay-moi-10-thang-3-2/) [Chào ngày mới 9 tháng 3](https://cnm365.wordpress.com/2016/03/09/chao-ngay-moi-9-thang-3-2/) [Bên suối một nhành mai](https://cnm365.wordpress.com/2016/03/08/ben-suoi-mot-nhanh-mai/) [Lên đỉnh Mã Phì Lèng](https://cnm365.wordpress.com/2016/03/07/len-dinh-ma-phi-leng/) [Chào ngày mới 8 tháng 3](https://cnm365.wordpress.com/2016/03/07/chao-ngay-moi-8-thang-3-2/) [Đọc lại và suy ngẫm](https://cnm365.wordpress.com/2016/03/06/doc-lai-va-suy-ngam-8/) [Tổ Quốc nhìn từ những kiệt tác](https://cnm365.wordpress.com/2016/03/07/to-quoc-nhin-tu-nhung-kiet-tac/) [Jackson bài ca sống mãi](https://cnm365.wordpress.com/2016/03/07/x-jackson-bai-ca-song-mai/) [Chào ngày mới 7 tháng 3](https://cnm365.wordpress.com/2016/03/06/chao-ngay-moi-7-thang-3-2/) [Đọc lại và suy ngẫm](https://cnm365.wordpress.com/2016/03/06/doc-lai-va-suy-ngam-8/) [Chào ngày mới 6 tháng 3](https://cnm365.wordpress.com/2016/03/05/chao-ngay-moi-6-thang-3-2/) [Đọc lại và suy ngẫm](https://cnm365.wordpress.com/2016/03/05/doc-lai-va-suy-ngam-7/) [Truyện Joshep Stalin](https://cnm365.wordpress.com/2016/03/05/truyen-joshep-stalin/) [Đến với bài thơ hay](https://cnm365.wordpress.com/2016/03/05/den-voi-bai-tho-hay-4/) [Chào ngày mới 5 tháng 3](https://cnm365.wordpress.com/2016/03/04/chao-ngay-moi-5-thang-3-2/) [Trí tuệ bậc Thầy](https://cnm365.wordpress.com/2016/03/04/tri-tue-bac-thay-2/) [Bên lề chính sử](https://cnm365.wordpress.com/2016/03/04/ben-le-chinh-su-8/) [Chào ngày mới 4 tháng 3](https://cnm365.wordpress.com/2016/03/03/chao-ngay-moi-4-thang-3-2/) [Dạo chơi non nước Việt](https://cnm365.wordpress.com/2016/03/03/dao-choi-non-nuoc-viet-2/) [Chào ngày mới 3 tháng 3](https://cnm365.wordpress.com/2016/03/02/chao-ngay-moi-3-thang-3-2/) [Truyện Norodom Sihanouk](https://cnm365.wordpress.com/2016/03/02/truyen-norodom-sihanouk/) [Chào ngày mới 2 tháng 3](https://cnm365.wordpress.com/2016/03/01/chao-ngay-moi-2-thang-3-2/) [Cây Lương thực 2.2016](https://cnm365.wordpress.com/2016/03/01/cay-luong-thuc-2-2016-2/) [Vườn Quốc gia ở Việt Nam](https://cnm365.wordpress.com/2016/03/01/vuon-quoc-gia-o-viet-nam/) [Chào ngày mới 1 tháng 3](https://cnm365.wordpress.com/2016/02/29/chao-ngay-moi-1-thang-3g/) **Video yêu thích**
[Tổng hợp những bài hát hay nhất về Tây Bắc](https://youtu.be/6W6TdnODIJc)
[http://www.youtube.com/user/hoangkimvietnam](http://www.youtube.com/user/hoangkimvietnam)
[Johann Sebastian Bach (1685-1750) Violin Concertos
](https://youtu.be/0FdNlhZAYBE) [Casava in Vietnam: Save and Grow, PhuYen](https://youtu.be/XDM6i8vLHcI) [Secret Garden – Poéme](http://youtu.be/KdKgdHxYs10)
[Chopin’s Raindrops](https://youtu.be/OcIMvliWM2I) **Trở về trang chính**
[Hoàng Kim](https://hoangkimlong.wordpress.com/) [Ngọc Phương Nam](http://thochocon.wordpress.com/) [Thung dung](https://hoangkimvn.wordpress.com/) [Dạy và học](http://dayvahoc.blogtiengviet.net/) [Cây Lương thực](http://foodcrops.vn/) [Dạy và Học](http://fa.hcmuaf.edu.vn/hoangkim) [Tình yêu cuộc sống](https://cnm365.wordpress.com/) [Kim on LinkedIn](https://www.linkedin.com/in/foodcrops) [Kim on Facebook](https://www.facebook.com/daihocnonglam) [Kim on Twitter](https://twitter.com/hoangkimvietnam)

X-ac: 1.dca _dca