markdown:
**Thiên hạ qui tâm**
Hoàng Liên hỏi Triệu Thành:
— Vương gia. Nhược bằng Lý Công-Uẩn bất chấp luật lệ võ lâm, y cho thiết kị bao vây, bắt hết anh hùng võ chặt đầu thì hỏng bét. Vương gia thử nghĩ coi, tỷ như bên Đại-tống, chỉ cần một người nào đó là mối lo ngại, đe dọa cho triều đình, ắt vương gia đã đem quân bắt cả nhà y chặt đầu. Nay bên Đại-Việt, Lý Công-Uẩn không lẽ không làm được việc đó?
Nùng Dân-Phú cũng nói:
— Huống hồ trước đây Lê Ngọa-triều dùng hình pháp cai trị dân. Y muốn giết ai thì giết, mổ bụng đàn bà đẻ làm trò vui, chặt dao vào đầu tăng ni để tiêu khiển, đốt người trên cột đồng lấy làm khoan khóai, trói người nhìn nước lên cho chết ngộp giải khuyây. Ngược lại Công-Uẩn là đệ tử yêu của Bồ-tát Vạn-Hành, con nuôi Bồ-tát Lý Khánh-Vân. Y được nuôi dạy trong núi Tiêu-sơn từ nhỏ. Tính tình y cẩn trọng, văn mô, vũ lược, võ công không thua Đại-Việt ngũ long. Khi lên ngôi vua, y đại xá cho cả nước, nhà tù trống rỗng. Kế đó y cho triệt bỏ hết hình phạt khắc nghiệt đo luật vua Đinh để lại như chặt tay, cho cọp ăn thịt, nấu vạc dầu. Trong mười bẩy năm trị vì, không có một án tử hình nào. Y cho ai có việc oan ức, đến trước điện Càn-nguyên đánh trống khiếu nại. Đích thân y sẽ xử vụ kiện đó. Vì vậy dân chúng ca tụng y đức không kém vua Hùng, vua Trưng.
Đỗ Xích-Thập thở dài:
— Tháng hai năm Thuận-thiên nguyên niên (1010) y về thăm châu Cổ-pháp là cố hương. Y đem lụa phát cho các bậc kỳ lão. Rồi y ban chiếu rằng trong toàn quốc, bất kỳ nam, nữ, ai tới tuổi sáu mươi đều được ban lụa. Ai đến tuổi bẩy mươi, sẽ được triều đình ban lụa may áo đỏ, ngồi trên bục cao, con cháu phải làm lễ tế sống. Tháng bẩy, y xuất khố hai vạn quan tiền, lập tám cảnh chùa.
Triệu Thành đưa con mắt nghiêm khắc nhìn Vương Duy-Chính. Vương kinh sợ run người lên. Thành hỏi:
— Vương chuyển vận sứ, những tin này người có biết không? Tại sao trong các biểu tâu trình về tình hình Giao-chỉ không nói tới?
Vương Duy-Chính lạnh người, y nói lắp bắp:
— Khải tấu… vương… vương gia. Những truyện nhỏ nhặt đó, thần biết hết, nhưng không tâu về triều.
Sự thực không phải Vương-duy-Chính bỏ qua những chi tiết đó. Y từ chân đậu tiến sĩ xuất thân, nên những việc làm của vua Lý Thái-tổ để thu phục nhân tâm, y cố tình che dấu, có như vậy triều Tống mới quyết tâm theo đề nghị của y, xua quân chiếm Đại-việt. Y nghĩ, với tài kiêm văn võ của y, nếu triều đình đánh Đại-Việt, y sẽ được cầm quân. Chiếm xong Đại-Việt, thì cái tước công, tước vương khó chạy khỏi tay. Cho nên y luôn tâu về triều những xấu xa của Đại-việt. Do thế Triệu Thành cứ tưởng vua Lý Thái-tổ là người đi ở chăn trâu cho chùa, chứ không có tài có đức gì.
Qua lời thuật của Hoàng Liên, Đỗ Xích-Thập, Hoàng Văn hôm nay, trong lòng y đã nảy ra những khâm phục đối với vua Lý.
Y hỏi Hoàng Văn:
— Hoàng hầu, người đem tất cả những công việc Lý Công-Uẩn đã làm từ khi lên ngôi vua đến giờ thuật cho cô gia nghe. Tám ngôi chùa đó là chùa nào?
Hoàng-Văn không giám dấu diếm:
— Trong thành Thăng-long dựng tám cảnh chùa. Sau đó còn xay thêm chùa Hưng-thiên, Vạn-tuế. Ngoài thành dựng chùa Thắng-nghiêm, Thiên-vương, Cẩm-uy, Long-hưng, Thánh-thọ, Thiên-quang, Thiên-đức. Đã hết đâu, các chùa đổ nát, y xuất công nho tu bổ hết.
Triệu Thành gật đầu:
— Như vậy Lý Công-Uẩn có tài đế vương. Bên nhà Đại-tống ta dùng Nho để lập kỷ cương cai trị thiên hạ. Bên Đại-Việt, Phật giáo ăn sâu vào quần chúng, y xuất thân đệ tử một cao tăng, con nuôi một cao tăng, đó là một điều y thu được nhân tâm. Mới lên ngôi, bỏ hình pháp hà khắc cho dân, tức đem lòng nhân thay bạo tàn. Hai điều y thu phục được nhân tâm. Hành động này y bắt chước vua Cao-tổ nhà Hán. Khi Cao-tổ đánh chiếm Hàm-dương, người cho bãi bỏ luật Tần Thủy-Hoàng, ban ước pháp ba chương, dân chúng các nơi hướng về ngài hết. Y lại giữ nguyên họ Lý của nghiã phụ, đó tỏ ra người đại hiếu, đại nghĩa. Người theo Nho, theo Phật đều khâm phục y. Ba điều y thu được nhân tâm. Y bỏ tiền xây chùa, tu bổ chùa, để dân chúng các nơi có chỗ lễ bái, đến chùa nghe kinh, tức nhiên giữ đạo đức. Đó là cách dạy dân của đế vương.
— Cũng năm này, tháng bẩy, y xá thuế ba năm cho cả nước. Tha thuế cho người còn nợ mấy năm trước. Tháng tám độ cho hơn ngàn người làm sư, phát ra một nghìn sáu trăm tám mươi lạng bạc đúc quả chuông lớn treo ở chùa Đại-giác.
Triệu Thành vỗ đùi đánh đét một cái:
— Trong lịch sử các đế vương, vị nào không tăng thuế đã được khen đại minh quân. Đây không những không tăng, còn xá thuế nợ cũ, xá thuế ba năm liền. Thế, không thu thuế, y lấy tiền đâu chi dụng trong nước?
Hoàng Văn móc trong túi ra cuốn sách nhỏ, đọc:
— Y đặt ra năm điều tiết kiệm. Một, không trả lương cho quân, mà cấp ruộng. Ai đi lính, được cấp ruộng, tùy theo đẳng trật. Lính trơn được hai mẫu ruộng khỏi nộp thuế. Hai, cho cung nga, thái giám về dân dã làm ăn, nên chi dụng trong hoàng cung tiết giảm rất nhiều. Ba, cấm các hoàng hậu, thân vương, công chúa cùng các quan dùng dân, lính làm tôi tớ. Bốn, cấp ruộng cho hoàng hậu, cung nga, vương thân, chứ không phát tiền. Năm, cấm các quan tiệc tùng, đình đám.
Triệu Thành gật gật đầu:
— Không trả lương, mà cấp ruộng có hai điều lợi. Thứ nhất, bắt buộc quan lại, quân lính ngoài thời gian làm việc, phải canh tác. Thứ nhì, sản lượng trong nước tăng. Không ngờ Lý Công-Uẩn lại giỏi vậy. Việc y độ cho hơn nghìn người làm sư. Đương nhiên các sư đó trở thành người thân tín của y. Các sư trụ trì ở chùa, hàng ngày dạy dỗ dân chúng lương thiện, làm cho kỷ cương trong nước được trọng. Các sư đó nhớ ơn y, sẽ không tiếc lời ca tụng y. Dân chúng lại kính trọng y hơn. Hà… không biết trong nước hiện có mấy thứ thuế?
Hoàng Văn đáp:
— Niên hiệu Thuận-thiên thứ tư (1013), tháng hai, y ban hành chiếu qui định sáu thứ thuế. Một, thuế đầm, ao, ruộng, đất. Hai, thuế bãi dâu. Ba, thuế sản vật ở núi rừng. Bốn, thuế mắm, muối. Năm, thuế sừng tê, ngà voi, hương liệu. Sáu, thuế gỗ, hoa quả. Y qui định rất chi tiết như thuế ruộng, chia làm mười loại khác nhau mà thu. Ruộng đất của binh lính, quan võ được miễn thuế. Ngược lại của hoàng hậu, thái tử, công chúa vẫn phải nộp. Chùa, đền miễn thuế.
Địch Thanh nhìn Triệu Thành:
— Vương gia, đúng như vậy thì thuế Giao-chỉ quá nhẹ. So với Trung-quốc không có thuế đinh. Thuế đinh thường gây oán hận trong dân chúng rất nhiều. Y lại không đánh thuế trâu, bò, gia súc. Dân chúng sẽ thi nhau chăn nuôi. Như thế nước mau giầu lắm. Lại không đánh thuế các nhà buôn, hầm mỏ. Chắc chắn hầm mỏ được khai thác mạnh. Dân càng mau giầu.
Triệu Thành dục Hoàng Văn:
— Người kể tiếp đi.
— Niên hiệu Thuận-thiên thứ mười lăm (1014) tháng chín, phát 310 lạng bạc trong kho, đúc chuông treo ở chùa Hưng-thiện. Tháng mười xuất tám trăm lạng bạc đúc chuông treo ở chùa Thắng-nghiêm và lầu Ngũ-phụng. Niên hiệu Thuận-thiên thứ bẩy (1016) được mùa to. Dân chúng giầu có, no ấm, Công-Uẩn không nhân dân trúng mùa thu thêm thuế, trái lại năm sau (1017) y xuống chiếu tha thuế ruộng cho cả nước.
Đông-Sơn lão nhân vỗ bàn:
— Giỏi. Y thấy trúng mùa, sợ dân lười không làm việc. Y xá thuế khen thưởng. Dân sẽ nghĩ phải làm sao cho trúng mùa nữa để được xá thuế nữa. Khôn! Khôn thực!.
— Niên hiệu Thuận-thiên thứ chín (1018), y tha nửa thuế ruộng cho cả nước. Năm thứ mười lại độ dân làm sư, bỏ tiền trong kho đúc chuông chùa Hưng-thiện, Đại-giáo, Thắng-nghiêm. Năm thứ mười lăm (1024) y bỏ tiền riêng của mình xây chùa Chân-giáo trong thành Thăng-long. Cũng năm này, tháng mười, y ban chiếu, những người trên năm mươi tuổi, không có con, cháu, được cấp tiền, gạo, vải , giao cho các xã phải trông coi, nuôi dưỡng. Nhà nào có từ bốn con trở đi, dưới tuổi mười sáu, mỗi con được miễn thuế một mẫu ruộng. Nhà nào nghèo, xuất kho cấp gạo, vải sao cho đủ ăn, đủ mặc. Y lập mỗi huyện một y viện. Mỗi xã có thầy lang săn sóc dân chúng.
Triệu-Thành hừ một tiếng, rồi tiếp:
— Thảo nào ta đi khắp nước, thấy toàn nhà ngói, không thấy ăn mày, dân chúng giầu có sung túc. Họ làm ruộng từ sáng tinh mơ cho đến tối mịt. Lý Công-Uẩn được lòng dân như vậy, mà bây giờ hạ y xuống thực khó thay. Làm sao bây giờ? Triều đình thấy phía Bắc có bọn Kim, Liêu, phía Tây bọn Tây-hạ, Thổ-phồn mạnh, nên bỏ không muốn đánh các nước này, giao cho ta nghiên cứu đánh Giao-chỉ. Tình hình này đánh cũng dở, bỏ lại tiếc. Làm sao đây?
Y đưa mắt nhìn Vương Duy-Chính. Hàn quang của y làm Vương lạnh người. Y rùng mình nghĩ:
— Mình những tưởng vì thiên tử lập đại công, mở mang bờ cõi xuống Nam, nên trong biểu tâu trình, mình dấu một số sự việc. Đợi khi triều đình đã gây hấn với họ Lý, việc đã rồi. Nay tuy vương gia chưa ra mặt, nhưng kế hoạch đã chuẩn bị đầy đủ. Chỉ còn mấy ngày nữa, giữa anh hùng đại hội, vương gia ép Lý bỏ quốc hiệu, niên hiệu nữa, coi như công nhiên khai chiến. Bấy giờ triều đình có muốn lui, thì giữa Giao-chỉ với Tống coi như thù hận không lấp nổi. Mình phải nói mấy câu, cho vương gia bước tới bước nữa mới xong.
Nghĩ vậy, y hướng vào Triệu Thành:
— Vương gia. Từ trước đến nay, anh hùng, hào kiệt Giao-chỉ sở dĩ được dân chúng khâm phục, không phải ở việc xây chùa, đúc chuông, mà ở việc lập được võ công. Thời An-Dương có Lý Thân, Cao Nỗ, Vũ Bảo-Trung. Thời Đông-hán có Trưng Trắc, Trưng-Nhị. Thời Tam-quốc có Triệu-Ẩu. Sau này có Lý Bôn, Dương Diên-Nghệ, Ngô Quyền, Đinh Bộ-Lĩnh, Lê Hoàn. Đây Lý Công-Uẩn không có gì cả. Y chỉ nhân chúa chết, con còn dại, dùng binh đao cướp nghiệp của người, nên anh hùng thiên hạ bất phục.
Y chỉ vào Nùng Dân-Phú, Đỗ Xích-Thập, Hoàng Liên:
— Bằng cớ, trước mặt vương gia, ba vị võ lâm đệ nhất cao thủ muốn triệt hạ y. Lại nữa Lê Long-Mang, Thiên-trường ngũ kiệt. Hào kiệt theo Lý chỉ có mấy ông sư ở chùa Tiêu-sơn, đâu đáng kể. Vả lại, trong đất Giao-chỉ này, hơn nghìn năm thuộc Trung-quốc, dân chúng tự coi mình như người Hoa. Nay chỉ cần thiên triều kéo quân sang đánh cho Lý một trận, họ sẽ nghiêng theo Tống.
Triệu Thành lại tỏ ra lạc quan:
— Thôi, đã trót đành phải theo. Nào, bây giờ chúng ta cần làm gì nào?
Vương Duy-Chính dùng Lăng-không truyền ngữ, nói như rót vào tai Triệu Thành:
— Hồi nãy sư thái Hoàng Liên sợ khi lâm sự, Lý Công-Uẩn sẽ điểm giáp binh vây bắt anh hùng, hào kiệt đem chặt đầu về tội phản loạn thì hỏng hết việc. Vương gia đừng lo, đây là điều chúng ta mong mà không được.
Triệu Thành cau mày:
— Người nói sao?
Vương Duy-Chính tiếp:
— Mục đích của triều đình muốn cho bên Giao-chỉ chia năm, sẻ bẩy chém giết nhau. Triều đình đứng tọa thủ bàng quan. Trai cò tranh đấu, ngư ông đắc lợi. Giả tỉ mà Lý Công-Uẩn điểm giáp binh diệt võ lâm, chắc chắn sẽ có cuộc đổ máu kinh hoàng. Phái Tiêu-sơn, Tây-vu chém giết nhau với phái Sài-sơn. Trong nội bộ phái Tản-viên, bọn theo Đặng Đại-Khê chém giết nhau với bọn theo sư huynh Xích-Thập. Bọn theo Tịnh-Tuệ đại chiến với bọn theo sư thái Hoàng Liên. Phái Tiêu-sơn, bọn theo Nguyên-Hạnh giết bọn theo Minh-Không. Tất nhiên bọn Tiêu-sơn, Đại-Khê, Tịnh-Tuệ theo Công-Uẩn sẽ được giáp binh yểm trợ thắng thế. Bọn thua kéo về trang ấp, khởi loạn.
Y ngừng lại, nhìn quanh, rồi tiếp:
— Lê Long-Mang, Nguyên-Hạnh có tổ chức khắp nơi, nếu họ ra tay trước, có lẽ ngay ngày đầu, đã chiếm được một phần ba nước. Trong khi Lão-qua, Chiêm-thành mang quân tới. Đợi cho quân Chiêm, Lào cùng Lý đánh nhau nghiêng ngửa. Ta cho thủy quân vùng Quảng-đông đổ lên mặt Nam tiếp Chiêm-thành, chiếm Thanh-hóa, Trường-yên. Mặt Bắc ta đóng trọng binh, ép Lý Công-Uẩn thoái vị. Tất nhiên dân chúng, quan lại sợ quân thiên triều, chạy theo Lê Long-Mang. Đến đây Lý, Lê đều kiệt quệ. Cuối cùng một Lý, hay một Lê thắng, tinh lực trong nước hết. Ta kéo trọng binh sang đóng, nhưng vẫn để cho chúng tồn tại, không có quyền hành gì. Ta sai chúng đem phần tinh lực cuối cùng đánh Chiêm, chiếm Lào. Dĩ nhiên chiếm xong, chúng hoàn toàn tê liệt. Ta đặt quan, chia quận hiện cai trị cả ba xứ Việt, Chiêm, Lào. Trên cao ta vẫn để cho người bản sứ ngồi làm vua bù nhìn.
Triệu Thành tin tưởng vào Vương Duy-Chính phần nào:
— Chỉ còn mấy ngày nữa đại hội anh hùng. Chúng ta cứ thế mà làm. Các vị có gì thay đổi, xin liên lạc với Cổ-loa hầu Hoàng Văn.
Trên xà nhà Mỹ-Linh chợt tỉnh:
— Thì ra tên Hoàng Văn này tước phong Cổ-loa hầu. Bọn triều Tống thực khả ố. Tên Hoàng Văn theo chúng chinh chiến. Khi thành sự, chúng phong cho khu đất của Đại-Việt. Như vậy dù muốn dù không tên Hoàng Văn này phải cố công giúp Tống chiếm Đại-việt, mới hy vọng hưởng lộc Cổ-loa.
Triệu Thành nâng chén rượu lên:
— Nào mời các vị cạn chung này. Chúng ta cứ thế mà làm.
Sau đó bọn chúng ăn uống chán rồi, Vương Duy-Chính hỏi Hoàng Văn:
— Hoàng quân hầu, bây giờ chúng ta phải ra về bằng cách nào, để che dấu tung tích Khu-mật viện bọn Giao-chỉ? Nhất là võ lâm.
Hoàng Văn chỉ vào cái tủ kê giữa phòng:
— Vương gia với Đông-Sơn lão sư, Địch trạng nguyên, Vương đại nhân cứ theo đường này mà đi, có trời cũng không biết. Còn Nùng hầu cùng Nùng huynh tôi sẽ phái người đưa ra khỏi đây. Riêng Triệu an phủ sứ, Đỗ lão sư, Hoàng sư thái cùng Lý trại trưởng, lúc vào bằng đường chợ, bây giờ cũng ra bằng đường chợ.
Triệu Thành nhìn ra ngòai trời, y nói:
— Thôi, chúng ta giải tán. Bây giờ không chừng cuối giờ Dậu rồi.
Hoàng Văn đứng dậy mở cánh tủ ra. Vương Duy-Chính chui vào trước, tiếp theo đến Đông-Sơn lão nhân. Triệu Thành đi sau cùng.
Mỹ-Linh kinh ngạc:
— Cái tủ kia lớn tuy lớn thực, nhưng giỏi lắm chứa được ba người . Tại sao bọn chúng tám người chui vào lọt?
Nàng đoán:
— Phải rồi, phía sau tủ thông sang gian phòng bên cạnh. Từ phòng bên cạnh, chúng sẽ ra bằng ngả khác.
Hoàng Văn đóng cánh cửa tủ lại, y bảo Triệu Huy:
— An phủ sứ cùng với sư huynh Lý trại chủ ra khỏi xóm nay, xin cứ tới cuối chợ thuê xe ngựa về Thăng-long, không nên la cà chỗ khác, e gặp võ lâm phiền phức lắm.
Hoàng Văn gọi một thiếu niên:
— Đoàn, mi dẫn Nùng hầu cùng huynh theo phía sau vườn ra chợ.
Còn lại Đỗ Xích-Thập, Hoàng Liên, Hoàng Văn. Xích-Thập hỏi Hoàng Văn:
— Sư huynh nghĩ sao?
— Qua cuộc họp vừa rồi, ta thấy rõ ràng bọn Tống chuẩn bị chiếm Đại-việt sát nhập làm quận huyện. Chúng ta hiện chưa thể có quyết định gì hơn, ngoại trừ chờ anh em về đủ, rồi lấy quyết định chung. À, tôi nghe nhị sư huynh bị bắt giải về Thăng-long, việc này ra sao?
Hoàng Văn thở dài:
— Nhị sư huynh hành sự không cẩn trọng, lại muốn mau có kết quả, nên mới ra nông nỗi. Y ẩn thân trong phái Đông-a từ bao lâu nay, đâu có ai hay. Hồi bọn Triệu Thành đến Thiên-trường mua chuộc phái Đông-a. Nhị sư huynh khẩn báo cho chúng ta biết. Chúng ta quyết định giết chết con trai Trần Tự-An, để gây ra hố chia rẽ giữa phái Đông-a với Tống. Không ngờ nhị sư huynh sơ hở, bị lộ, rồi bị Trần Kiệt bắt được.
Nghe đến đây Mỹ-Linh tỉnh ngộ:
— Thì ra bọn này thuộc bang Nhật-hồ. Không biết bọn Nhật-hồ âm mưu gì, mà chúng mai phục trong các võ phái, triều đình đã đành. Chúng còn mai phục trong bọn Tống nữa. Rõ ràng Hoàng Văn trước đây theo Tống chinh chiến, được phong tới tước hầu. Y trở về Bắc-biên hoạt động cho Nhật-hồ. Khi phụ vương ta đánh căn cứ của Nhật-hồ, y gỉa làm tù nhân, kẻ thù của Nhật-hồ ẩn vào vương phủ. Y làm quản gia giả, tước hầu của Tống đối với y cũng giả. Y đích thực người của Nhật-hồ. Ta im lặng, theo dõi, may ra tìm được thủ phạm hại vương mẫu ta.
Đỗ Xích-Thập hỏi Hoàng Văn:
— Nhị ca hiện bị Khu-mật-viện giam giữ. Không biết tại nhà giam nào? Chúng ta phải tìm cách cứu ra.
Hoàng Văn lắc đầu:
— Ta đã dò hỏi Khai-thiên vương, nhưng chính vương cũng không biết. Để thủng thẳng, ta sẽ cố gắng tìm chỗ giam giữ, rồi cứu ra.
Đỗ Xích-Thập móc trong túi ra tờ giấy. Y trao cho Hoàng Liên:
— Sư muội xem, thư của đại ca đây. Đại ca cho biết bang Nhật-hồ bên Trung-quốc lại tái lập. Nhưng bang không còn giữ được toa thuốc giải Chu-sa Nhật-hồ độc chưởng. Cho nên bang chủ phái Chu An-Bình cùng hai đứa cháu sang Đại-việt tìm tung tích một cặp vợ chồng. Chồng tên Dương-Bá, vợ tên Đỗ Lệ-Thanh. Hai người này sang đất Việt từ lâu. Chính Đỗ Lệ-Thanh còn giữ thang thuốc giải, cũng như tâm pháp luyện Chu-sa độc chưởng. Họ cũng ra công tìm kiếm anh em chúng ta.
Hoàng Văn hứ một tiếng:
— Tìm anh em chúng ta? Tìm bóng chim tăm cá còn hy vọng, chứ tìm anh em chúng ta e đến muôn kiếp. Sư phụ quả thực thần nhân. Người an trí chúng ta như thế này, ngay anh em chúng ta cũng không biết rõ đích xác hành trạng của nhau hống hồ người ngoài.
Hoàng Liên cười:
— Thế họ đã tìm ra tông tích vợ chồng Dương Bá chưa?
— Họ thấy tổ chức Hồng-hương thiếu niên của Nguyên-Hạnh hơi giống lối tổ chức Hồng-thiết giáo Tây-vực, nên theo dõi kỹ. Họ nghi Nguyên-Hạnh là Dương Bá. Nhưng thấy vợ Nguyên-Hạnh là Cao Thạch-Phụng chứ không phải Đỗ Lệ-Thanh. Tuy nhiên họ ra tay tàn bạo, đánh hơn năm chục thiếu niên Hồng-hương bằng Chu-sa độc chưởng, đốt nhà trong Hồng-hương mật cốc khiến gần hai chục thiếu niên Hồng-hương chết cháy. Hôm sau họ lại phóng độc mấy chục người nữa. Thế nhưng bọn thiếu niên Hồng-hương không đứa nào bị chết. Chúng chỉ rên siết hai ngày rồi khỏi.
Xích-Thập lắc đầu:
— Vậy có thể bọn Chu An-Bình không phải người của bang Nhật-hồ, hoặc giả Chu-sa độc chưởng của Trung-quốc bị mai một đi, chứ có đâu bị trúng chưởng, chỉ đau đớn hai ngày rồi hết.
Mỹ-Linh cười thầm:
— Tin tức bọn này hồ đồ thực. Nhưng chúng đâu có biết rằng bọn thiếu niên Hồng-hương trúng chưởng, đau đớn hai ngày, rồi người Khu-mật-viện xuất hiện cho thuốc giải, để chúng phải làm người dò thám cho triều đình. Chúng cũng không biết Nguyên-Hạnh đích thực là Dương-Bá, lại càng không biết Đỗ Lệ-Thanh theo triều đình.
Hoàng Văn móc trong túi ra hai các thẻ bài trao cho Xích-Thập, Hoàng Liên:
— Này lục đệ, thập muội. Đây thẻ bài của phủ Khai-thiên vương. Hãy cầm lấy để làm phương tiện di chuyển trong kinh thành. Tai mắt bọn Khu-mật-viện nhan nhản khắp nơi. Chỉ cần sơ hở một chút, lộ tung tích ngay. Ta dặn trước, từ nay tới lúc đại hội, tuyệt đối tránh di chuyển để khỏi lộ hình tích, cho đến phút chót. Bây giờ hai em cầm thẻ bài này, nghiễm nhiên thành nô bộc, vệ sĩ trong phủ Khai-thiên vương, dù cho thằng bé con Long-Bồ cũng không dám gây hấn. Thôi ta đưa các em về Thăng-long.
Hoàng Văn sai người đánh xe ra. Cả ba lên xe, ra khỏi trang. Đợi chúng đi rồi, Mỹ-Linh mới vẫy Thiệu-Thái. Cả hai nhảy xuống hàng hiên.
Mỹ-Linh chỉ vào cái tủ:
— Chúng mình mau theo dõi bọn chúng.
Trên cái giá cạnh tủ có treo nhiều vũ khi. Thiệu-Thái lấy con dao trủy thủ. Mỹ-Linh lấy thanh kiếm đeo vào hông.
Thiệu-Thái mở cánh tủ. Phía sau cánh tủ quả có con đường hầm. Hai người đóng cánh tủ lại, rồi men theo hầm mà đi. Ngay cửa đường hầm có ngọn đèn dầu leo lét, nhưng cũng đủ ánh sáng. Hầm khá rộng. Hai người dò từng bước hướng phía trước. Cứ một quãng lại có ngọn đèn. Đi được một mấy trăm bước, hàm chia làm hai ngả. Một đi thẳng và một sang trái. Đường sang trái có đèn. Còn đường đi thẳng thì tối om. Thiệu-Thái ngừng lại, hỏi Mỹ-Linh:
— Chúng ta đi lối nào?
— Cứ đi thẳng xem sao!
Thiệu-Thái cầm ngọn đèn, lần theo đường thẳng mà đi. Được năm, sáu trượng, lại chia làm hai ngả nữa. Một sang phải, và một đi thẳng. Thiệu-Thái quẹo sang phải. Đi mươi trượng, gặp cửa chắn ngang. Cửa làm bằng song sắt lớn hơn ngón tay. Hai cánh cửa cột lại bằng sợi xích lớn, có khóa. Nước từ trên nóc hầm ri rỉ chảy theo song sắt xuống không ngớt. Hai bên hông hầm, hai cửa bằng gỗ kín mít, mùi hôi thối xông ra nồng nặc.
Thiệu-Thái soi đèn vào cửa. Sau cửa, đường hầm vẫn còn dài hun hút. Đã kinh nghiệm về vụ Hồng-hương mật cốc, chàng mở to mắt nhìn.
Mỹ-Linh nói sẽ vào tai Thiệu-Thái:
— Lại hầm giam người. Không biết tên Hoàng Văn giam ai ở trong hầm này? Bang Nhật-hồ gớm thực.
Hai người tới đứng trước song sắt nhìn. Mỹ-Linh đề nghị:
— Chúng ta làm cách nào vào trong này, không chừng đường hầm còn dài nữa cũng nên.
Thiệu-Thái hít hơi, không tâm, áp dụng lối vận công mà Huệ-Sinh dạy chàng, tay bẻ mạnh, hai cây sắt cong đi. Mỹ-Linh hoan hô một tiếng, nàng chuồn vào trước. Thiệu-Thái chui theo. Vào sâu bên trong năm trượng nữa, có ánh sáng chiếu ra rất rõ. Phía trước là ngõ cụt, với hai phòng giam. Hai phòng nằm liền nhau. Cả hai phòng đều có cửa sắt, với những thanh sắt to bằng cổ tay. Sau cửa sắt có hai phòng xây bằng đá ong.
Chợt Mỹ-Linh kêu lên tiếng ái, rồi đứng sát lại bên cạnh Thiệu-Thái. Thiệu-Thái gật mình hỏi:
— Mỹ-Linh, cái gì vậy?
Mỹ-Linh run run chỉ vào hai bên cửa sắt. Thiệu-Thái nhìn theo: Ngay dưới đất, sát khung cửa bên trái, có mười xương đầu lâu trắng hếu. Đầu lâu xếp thành ba tầng. Tầng dưới cùng bốn cái. Tầng thứ hai ba cái. Tầng thứ ba hai cái, và tầng cao nhất một cái. Tất cả đặt ngay ngắn trên mấy dống xương chân tay.
Phản ứng tự nhiên chàng nhìn sang bên phải cũng một đống tương tự.
Chàng định thần nhìn vào trong cửa sắt đối diện. Giữa phòng, một người đàn ông, ngồi theo tư thức luyện công. Người y xương xương, chòm râu dài tới rốn, khuôn mặt hơi dài. Mũi thẳng. Hai mắt nhắm lại. Cạnh lão, một người đàn bà nằm dài, dáng người thon thon, khuôn mặt trái xoan, tóc đen mướt, để chảy dài xuống ngang vai, toả ra lưng, ngực. Da mặt thiếu phụ trắng xanh. Thiếu phụ mặc chiếc áo cánh mầu xanh lá cây, quần lụa đen, rất tươm tất. Còn lão già một tay nắm bàn tay phải thiếu phụ. Một tay đặt lên nhũ hoa nàng.
Phòng giam lão rất rộng. Trong kê một cái giường, trên có nệm cỏ. Một cái bàn để cạnh giường. Trên bàn một bình hoa tươi, cắm bốn bông hồng bốn mầu. Hai cái đĩa lớn, trên xếp đủ thứ trái cây. Cạnh đó, một kệ chứa không biết bao nhiêu sách vở mà kể. Phòng còn một cửa nhỏ thông sang căn phòng con. Trong phòng con có chỗ đi đại tiểu tiện, một chum nước lớn. Một cái bếp nhỏ, than cháy đỏ rực. Trên bếp, dường như đang đun nấu, cái nồi đất bốc hơi thơm thơm như mùi gà hấp.
Thiệu-Thái đưa mắt nhìn Mỹ-Linh như ngụ ý hỏi:
— Đây phòng giam lão già hay mật thất để lão luyện công? Mà lại có bếp nấu nướng?
Phía bên phải còn một phòng nữa. Cách trần thiết tương tự như phòng lão già gầy. Trong phòng còn lão già khác to lớn, cũng đang ngồi trên giường, xũa chân xuống dưới dọc sách. Một thiếu phụ gương mặt còn rất trẻ, quì gối bóp chân cho y. Bếp của y cũng đang nấu món gì đó, cùng hương thơm như bên lão già gầy.
Lão già to lớn ngừng đọc sách, ném cho Mỹ-Linh, Thiệu-Thái một cái nhìn lãnh đạm, rồi tiếp tục dán mắt vào trang giấy. Thiệu-Thái chú ý đến thiếu phụ bóp chân cho lão già.
Thiếu phụ này trẻ hơn thiếu phụ đang nằm dài nhiều. Tuổi nàng ước độ hai mươi ba, hai mươi bốn là cùng. Mái tóc nàng quấn trần trên đầu, cột bằng chiếc khăn mầu vàng tươi để hở cái cổ trắng ngần. Áo, quần nàng đều bằng lụa mầu mỡ gà. Chiếc áo cánh tuy hơi rộng, nhưng vẫn hiện ra cái lưng tròn, bộ ngực khá nở nang. Bàn chân, bàn tay nàng trắng mịn, thon như búp măng. Mỹ-Linh suýt bật lên tiếng kêu, vì gương mặt thiếu phụ rất quen, mà trong nhất thời nàng không nhớ ra rằng đã gặp ớ đâu?
Mỹ-Linh sống giữa rừng người đẹp đã quen, thế mà khi thấy thiếu phụ này, nàng cũng phải công nhận là người nhan sắc hiếm có.
Lão già gầy mở mắt ra, nhìn Mỹ-Linh, Thiệu-Thái bằng đôi mắt sáng loáng, rồi cất tiếng hỏi:
— Tiểu thư, công tử. Các vị là ai? Các vị do bọn Hoàng Văn sai đến hay đến vì lý do nào khác?
Mỹ-Linh đáp:
— Chúng tôi vô tình lạc vào đây. Nếu các vị bị giam, chúng tôi sẵn sàng cứu các vị.
Nàng nói với Thiệu-Thái:
— Anh ơi, liệu anh có bẻ được song sắt cứu mấy người này ra không?
Thiệu-Thái trầm ngâm một lúc rồi lắc đầu:
— Khó quá, song sắt lớn thế này, làm sao anh bẻ được?
Lão già gầy nói rất khoan thai, giọng đầm ấm:
— Hai cô chú kia. Làm sao cô chú lọt vào đây được? Cô chú muốn cứu chúng ta ra ư? Khó lắm. Hãy nhìn hai mươi bộ xương khô kia. Đó toàn những người toan cứu chúng ta ra cả.
Thiệu-Thái hỏi:
— Tiền bối là ai? Tại sao lại bị giam vào đây? Ai đã giam tiền bối như thế này?
Người kia thở dài:
— Các người có thiện tâm cứu ta, ta cảm ơn lắm. Ta là ai, các người chả cần biết làm đếch gì. Còn ai giam ta ư? Người đó tên Lê Ba.
Thiệu-Thái, Mỹ-Linh cùng bật lên tiếng úi chà. Vì Lê Ba đệ tử thứ ba của Nhật-hồ lão nhân. Hồi Thập-nhị sứ quân, y hoạt động ở vùng Thanh-hóa. Trong khi tứ sư đệ của y là Nguyễn Chí được ủy nhiệm của Nhật-hồ lão nhân coi suốt một giải từ Thanh-hóa vào đến Chiêm-thành. Lê Ba thất học, nhưng y cực kỳ sảo quyệt, y điều khiển giáo chúng Hồng-thiết giết người không gớm tay. Y lại dâm đãng hơn con quỷ dâm dục.
— Tiền bối bị giam vào đây lâu chưa? Lê Ba thuộc Hồng-thiết giáo, đệ tử Nhật-Hồ lão nhân. Vậy ra lão tiền bối là kẻ thù của Hồng-thiết giáo đấy. Năm nay tiền bối bao nhiêu tuổi rồi?
— Ta bị Lê Ba giam, nhưng ta không phải kẻ thù của Hồng-thiết giáo cũng như Nhật-hồ. Ta bị giam trong này có lẽ đã hai mươi năm. Ta đoán mò vậy thôi, vì thấy trải qua hai mươi mùa lạnh. Còn ta bao nhiêu tuổi ư? Năm nay ta đúng một trăm tuổi. Phải, một trăm tuổi chẵn.
Lão chỉ sang phòng bên phải:
— Người to béo kia do ta giam vào đây. Ta giam y được hai năm rồi đích thân ta vào thả y ra. Giữa lúc đó ta bị Lê Ba đánh thuốc mê giam lại.
Người đàn bà nằm trước mặt lão đã ngồi dậy. Nàng rót nước bưng đến đưa cho lão. Lão cầm lấy chung trà, tay kia vuốt lưng nàng, cử chỉ cực kỳ thân thiết như một cặp tình nhân trẻ.
Lão chỉ vào người đàn bà:
— Còn nàng mới vào đây bầu bạn với ta. Nàng có tên Vũ Thiếu-Nhung.
Lão nói vọng sang với người to béo:
— Đến giờ ăn cơm trưa rồi.
Thiếu-Nhung sang phòng bên cạnh, lấy ra cái đĩa khá lớn, bưng nồi đổ thức ăn vào. Nàng cầm đũa, vun lại thức ăn cho tươm tất. Sau đó cho đĩa vào khay bưng ra. Dưới ánh sáng ngọn đèn trong phòng, Mỹ-Linh chú ý xem họ ăn uống gì: trên khay một đĩa đựng mấy con chim sẻ quay, một điã đựng hai nhát giò thủ đã cắt thành từng miếng. Một bát mọc. Món ăn chính trong điã lớn, khói bốc nghi ngút. Dường như giữa đĩa có một con thỏ hay con cá lớn, hấp lẫn với miến, mục nhĩ, nấm hương, kim châm, cùng nhiều gia vị khác.
Hai lão già cũng như hai người đàn bà đều quì gối, chắp tay trước ngực, lớn tiếng đọc kinh.
Ta pha tà ka la
Sa sa thanh thí u tơ lơ ma
Củng thiên chi ha ha
Đạo ta cà mạ thì di hu.
Họ đọc nhanh quá, Thiệu-Thái ngơ ngác hỏi sẽ Mỹ-Linh:
— Họ đọc bằng tiếng gì vậy?
Mỹ-Linh nhớ lại truyện cũ. Hôm nàng dự lễ Lệ-hải Bà-vương. Bọn Đông-Sơn lão nhân, Địch-Thanh bị Hồng-hương thiếu niên bao vây. Địch Thanh cất cao giọng đọc bài kinh này, lập tức thủ lĩnh Hồng-hương thiếi niên Hoàng Can líu ríu tạ lỗi rồi rút lui như mèo cụt đuôi. Hôm nay, vô tình nàng được nghe lại.
Mỹ-Linh nói sẽ vào tai Thiệu-Thái:
— Chắc họ đocï kinh Hồøng-thiết giáo.
Thiếu phụ bị giam chung với lão già béo bây giờ mới lên tiếng:
— Cô cậu kia có đói không? Mời cô cậu ăn cơm với chúng ta nhé?
Lời nói của nàng mang giọng kẻ cả, coi hai ngưới như con cháu.
Mỹ-Linh từ chối:
— Chúng tôi không đói.
Lão già béo chỉ thiếu phụ, giới thiệu với Mỹ-Linh:
— Cô nương. Ta giới thiệu với cô nương, đây là Chu Vân-Nga, được đưa vào giúp ta luyện công mấy tháng nay.
Vân-Nga cầm đũa vặn một cái, đầu con thỏ đứt lìa. Nàng gắp bỏ vào cái bát, rồi đưa cả đũa, bát cho Mỹ-Linh:
— Cô nếm thử cái đầu nhân sâm này. Ngon lắm, lại tăng tiến sức khoẻ. Con sâm này đã ninh nhừ, hồi sáng bọn Lê Ba sai người hầu đem vào, thành ra nguội. Ta hâm lại cho nóng.
Mỹ-Linh đã được nếm đủ mọi cao lương mỹ vị, sơn hào, hải sản. Nhưng nàng chưa biết con nhân sâm ra sao. Nàng tiếp bát, đũa từ tay Vân-Nga, đưa lên mũi ngửi, mùi vị hơi tanh như cá. Nàng chưa dám ăn, tay bưng bát, hỏi:
— Tiền bối, con nhân sâm bắt ở đâu vậy?
Lão già gầy bỏ đũa, nghiêm trang đáp:
— Cái tên con nhân sâm này do lão phu đặt ra. Không phải nhân sâm như sâm của sứ Cao-ly đâu. Nguyên sau khi lão phu học được trọn bộ Hồng-thiết kinh rồi trở về Trung-quốc truyền giáo. Lão phu truyền thần công cho không biết bao nhiêu đệ tử. Nhưng chỉ có gã Đặng Đại-Bằng tiến triển mau không thể tưởng tượng được. Lão phu cũng như gã, không hiểu tại sao. Riêng lão phu lão phu cho rằng gã có điều bí ẩn gì dấu diếm. Sau thời gian dài theo dõi, lão phu thấy gã nuôi trong nhà mấy thanh nữ. Mỗi đêm gã ôm ấp một thanh nữ mà ngủ. Lão phu hỏi tại sao, gã cho biết đó là thuật Thái âm bổ dương.
Mỹ-Linh là một công chúa, tuổi lại còn nhỏ, nàng chưa từng nghe một câu nói tục, chứ đừng nói nghe đến những truyên dâm đãng. Nghe đến thuật thái âm bổ dương, nàng ngơ ngác hỏi:
— Thái âm bổ dương à? Tiểu nữ chưa nghe qua?
Vũ Thiếu-Nhung tỏ ra hiểu biết Mỹ-Linh, nàng đáp thay lão già:
— Thái âm bổ dương là thuật chăn gối của người Trung-quốc, Lĩnh-nam từ hơn nghìn năm trước để lại. Mục đích giúp cho trai, gái dựa vào nhau mà khoẻ mạnh trẻ trung.
Mỹ-Linh nhăn mặt không muốn nghe, nàng hỏi lảng sang truyện khác:
— Lão tiên sinh, tiểu nữ vẫn không hiểu con nhân sâm bắt ở đâu?
— Mỗi đêm Đặng Đại-Bằng đều ôm một thanh nữ mà mgủ. Trong khi ngủ, y hấp khí của thanh nữ. Thanh nữ hấp khí của y. Thành ra cả hai người đều trẻ lâu, khoẻ mạnh. Riêng Bằng, hàng tháng hút kinh huyết của thiếu nữ, vì vậy công lực y tiến mau vô cùng. Từ đấy lão phu với y hợp được thuật Thái âm bổ dương vào phép luyện Hồng-thiết thần công.
Lão chỉ vào đĩa nhân sâm hấp:
— Sau khi về Đại-Việt, lão phu ngẫm ra rằng, dùng lối hút kinh nguyệt của thiếu nữ luyện công, chẳng qua là lấy tinh huyết của phụ nữ mà thôi. Tinh huyết của phụ nữ chỉ có âm chất. Nếu như có thêm dương khí vào mới khiến cho Hồng-thiết công trở thành mạnh. Lão phu nghĩ, con người ta muốn cho chân khí mạnh, sao không dùng thuật ăn uống phụ vào cho mau.
Lão hỏi Mỹ-Linh:
— Này tiểu thư, người có biết cấu thành của chân khí như thế nào không?
Mỹ-Linh đã nghe Hồng-Sơn đại phu giảng hôm nàng đến Vạn-thảo sơn trang, nay nàng còn nhớ:
— Tiểu nữ biết. Chân khí cấu thành do Tiên-thiên-khí và Hậu-thiên-khí.
— Dĩ nhiên, nhưng Tiên-thiên-khí là gì?
— Tiên-thiên-khí, là khí của con người khi chưa chào đời. Đầu tiên hạt tinh khí của người cha, gieo vào người mẹ. Sau khi kết thai, tinh khí hấp thụ khí huyết của mẹ tức nguyên khí. Tinh khí, nguyên khí hợp với nhau thành Tiên-thiên khí. Khi người ta sinh ra đời rồi, thở hít khí trời tức thiên-khí, ăn uống tức địa khí. Thiên-khí, địa-khí hợp lại thành Hậu-thiên-khí.
— Giỏi. Tiên-thiên, Hậu-thiên khí hợp lại thành Chân-khí. Khi luyện công, thở hít thiên khí thuộc lẽ đương nhiên, dễ dàng. Ăn uống là nguồn gốc của Hậu-thiên khí. Khi con người sinh ra rồi, tinh khí của cha, nguyên khí của mẹ vốn đã cố định, liệu có thay đổi được không? Các gia, các phái khác cho rằng không đổi được. Nhưng Hồng-thiết giáo của lão phu cho rằng đổi được.
Thiệu-Thái tỏ vẻ khinh bỉ:
— Nhờ tiên sinh với Đặng Đại-Bằng sáng chế ra lối hút kinh huyết của phụ nữ áp dụng vào luyện công.
Nhật-Hồ lão nhân biết Thiệu-Thái mỉa mai mình, nhưng lão thản nhiên, tỏ ra hãnh diện:
— Đúng thế. Nhưng đó, hồi ở bên Trung-quốc. Khi trở về Đại-Việt, lão phu nghĩ rằng dùng lối hút kinh huyết, chỉ được âm huyết, sao bằng trộn lẫn âm huyết với tinh khí, có phải bổ được Tiên-thiên khí, mà võ lâm cổ kim đến giờ chưa ai vựơt qua được không?
Thiệu-Thái rùng mình nghĩ:
— Lão già này một đại ma đầu có khác. Y nghĩ được, làm được những gì, mà cổ kim chưa ai dám nghĩ, dám làm. Vì vậy mà giáo chúng Hồng-thiết giết người, lại cho rằng đạo đức, thì ra thế.
Chàng hỏi với vẻ ngạo mạn:
— Chắc tiên sinh cùng các cao đồ mỗi tháng đều hút kinh huyết của thiếu nữ, rồi hút tinh khí của thiếu niên để luyện công, cho nên võ công giáo chúng Hồng-thiết giáo mới mạnh thế.
Lão già gầy mỉm cười tự phụ:
— Đâu có, nếu hút tinh khí của con trai, kinh huyết của con gái, vẫn không thành được Tiên-thiên khí. Ví như ta ăn thịt, ăn cơm, sẽ thành máu huyết. Nhưng đem thịt với cơm trộn vào với nhau, sao thành máu huyết được? Công tử, tiểu thư thử nghĩ xem, làm thế nào tạo thành Tiên-thiên-khí?
Mỹ-Linh, Thiệu-Thái ngẩn người ra suy nghĩ một lúc, rồi lắc đầu:
— Bọn tiểu bối nghĩ không ra.
Lão già béo nói vọng sang:
— Cô cậu làm sao mà biết? Sư phụ tôi có trí tuệ cao nhất hoàn vũ, người mới nghĩ ra được. Phương pháp hợp tinh khí, nguyên khí, trời đất đã sinh ra từ khai thiên lập địa đến giờ rồi, mà không ai để ý.
**Yên Tử cư sĩ Trần Đại Sỹ**


markdown:
-
## K là Koolkid và Kclubs
###### Các câu lạc bộ ngoại khóa đa dạng giúp bé phát triển toàn diện
#### Tại sao bạn cần Kclubs?
Kclubs không chỉ là những giờ giải trí thông thường mà còn được tổ chức với mục đích giáo dục. Kclubs mang đến một môi trường bền vững, an toàn và thoải mái, nơi bạn có thể yên tâm để bé lại. Cuối cùng, bạn có thể mong chờ những gì từ Kclubs?
-
### Koolkid
**Câu lạc bộ Nghệ thuật**
Nghệ thuật giúp phát triển kỹ năng vận động tinh, phát triển ngôn ngữ, khả năng học tập qua hình ảnh, khả năng sáng tạo, giúp mở rộng hiểu biết về các nền văn hóa và cũng giúp cho việc tiếp thu kiến thức hiệu quả hơn. Các hoạt động nghệ thuật còn nuôi dưỡng sự tự tin ở bé vì bé có nhiều cơ hội bộc lộ bản thân mình hơn.
-
-
-
### Koolkid Mỹ Đình
**Câu lạc bộ kịch**
Bé của bạn có thể đọc và viết Tiếng Anh tốt, nhưng khả năng giao tiếp của bé ra sao? Bé có tự tin và giao tiếp rõ ràng? Câu lạc bộ Kịch của Koolkid với sự quản lý của cô Elley Paul, một giáo viên và cũng là người có nhiều kinh nghiệm biểu diễn kịch, sẽ giúp bé:
-
### Koolkid
**Câu lạc bộ hùng biện**
Nhiều người lớn vẫn còn cảm thấy khó khăn khi đứng lên thể hiện ý kiến của mình trước nhiều người. Hãy thử tưởng tượng nếu bạn có cơ hội tập diễn thuyết trước đám đông ngay từ nhỏ, kỹ năng giao tiếp và thuyết trình của bạn có thể phát triển hơn như thế nào? Hãy cho bé cơ hội được phát triển theo cách mà bạn luôn mong muốn.
-
-
## Tin tức
###### Cập nhật tin tức mới nhất.
- Tháng Một 31, 2018
[CUỘC CHIẾN CHỐNG BÉO PHÌ Ở TRẺ EM NÊN BẮT ĐẦU TỪ ĐÂU??](https://koolkid.vn/chong-beo-phi-o-tre-em/)Béo phì (hay thừa cân) ở trẻ em là tình trạng tích lũy mỡ thừa tại một số bộ phận [[...]](https://koolkid.vn/chong-beo-phi-o-tre-em/)
- Tháng Một 31, 2018
[Ý nghĩa của việc giáo dục các môn STEM ở bậc mầm non](https://koolkid.vn/giao-duc-stem-tai-truong-mam-non-quoc-te/)Một số trường mầm non Quốc tế ở Việt Nam hiện nay thường áp dụng các môn học STEM vào [[...]](https://koolkid.vn/giao-duc-stem-tai-truong-mam-non-quoc-te/)
- Tháng Mười 23, 2017
[Khi nào nên cho bé học tiếng Anh? Và nên học theo cách nào?](https://koolkid.vn/khi-nao-nen-cho-hoc-tieng-anh-va-nen-hoc-theo-cach-nao/)

WARC-Type: response

Content-Type: application/http; msgtype=response

WARC-Identified-Payload-Type: application/xhtml+xml

Cache-Control: no-store, no-cache, must-revalidate, post-check=0, pre-check=0

Pragma: no-cache

X-Crawler-Content-Encoding: gzip

Content-Type: text/html; charset=UTF-8

Accept-Ranges: bytes

Vary: Accept-Encoding, User-Agent

X-Cache: uncached

X-Cache-Hit: MISS

Connection: keep-alive

Via: http/1.1 a2nlwpproxy024.prod.iad2.secureserver.net (ApacheTrafficServer/7.1.2 [uIc sSf pSeN:tOc  i p sS])


markdown:
[Xác minh lý lịch khi vào Đảng ?](/tu-van-luat-dan-su/xac-minh-ly-lich-khi-vao-dang-.aspx) []
![ Xác minh lý lịch khi vào Đảng ?](https://cdn.luatminhkhue.vn/LMK/articles/9/47676/xac-minh-ly-lich-khi-vao-dang-47676.jpg?w=250)
sư tại địa chỉ:
**https://luatminhkhue.vn/tu-van-luat-dan-su/xac-minh-ly-lich-ket-nap-dang-.aspx**
Việc soạn thảo di chúc để phân chia tài sản thừa kế là một trong những nội dung hết sức quan trọng cần có sự tư vấn của luật sư để đảm bảo tính pháp lý và giảm thiểu các tranh chấp về sau. Luật Minh ...
Chào Luật sư Minh Khuê. Tôi đang có một vướng mắc mong được Luật sư giải đáp. Bố tôi có 1 căn nhà 3 tầng cho thuê bằng giấy tờ tay với thời hạn 3 năm từ ngày 2/6/2017. Tháng 7 vừa rồi bố tôi vừa qua ...

WARC-Identified-Payload-Type: text/html

Cache-Control: private

Content-Type: text/html; charset=utf-8

Vary: Accept-Encoding

Powered-By: MK Law


markdown: Tròng Kính Mỏng Hoya Nulux Cao Cấp 1.67 – Mắt Kính HATO

Server: nginx

X-Crawler-Transfer-Encoding: chunked

Set-Cookie: shop_ref=; expires=Wed, 05 Sep 2018 09:32:39 GMT; path=/; samesite=lax

X-Cache: miss

P3P: CP="NOI DSP COR NID ADMa OPTa OUR NOR"

X-Content-Type-Options: nosniff

X-XSS-Protection: 1; mode=block


markdown:
**Hà Nội:** Số 116, Ngõ 203 Hoàng Quốc Việt, quận Cầu Giấy (ôtô đỗ được)
Tel: (024) 3793 8604 | Hotline:
**0904 810 817** **TP Hồ Chí Minh:** Số nhà **LL1Bis** đường Ba Vì, quận 10 (trong khu Cư Xá Bắc Hải)
Tel: (028) 6686 0682 | Hotline:
**0979 244 335** **là một loại máy kiểm tra độ ẩm mới tốc độ cao, cho độ chính xác cực cao có thể sử dụng để đo độ ẩm của bất kỳ vật liệu nào (Ngoại trừ các chất mà tạo ra phản ứng hóa học nguy hiểm thông qua hệ thống sưởi) Máy đo độ ẩm Halogen XY-105W ** [được thiết kế để phù hợp với các nguyên tắc trọng lực nhiệt. Trong quá trình sấy, máy hiển thị ngay lập tức độ ẩm bị mất (%) của các mẫu. Khi sấy xong độ ẩm cuối cùng đo được chốt lại. Sau đo bạn chỉ cần nhấn nút hiển thị toàn bộ dữ liệu như giá trị độ ẩm, giá trị trọng lượng ban đầu và thời gian đo có thể được quan sát thấy. Máy đo độ ẩm hồng ngoại ](https://maydochuyendung.com/uploads/maydodobui/may-do-do-am/category/may-do-do-am-ngu-coc-nong-san)
So với các phương pháp truyền thống sưởi ấm lò,
**Máy sấy ẩm hồng ngoại** có thể đạt được năng lượng sưởi ấm tối đa trong thời gian ngắn nhất có thể, vì các mẫu được sấy khô nhanh chóng ở nhiệt độ cao rất có thể đẩy nhanh thời gian đo. **Máy sấy ẩm XY-105W** được áp dụng cho tất cả các lĩnh vực cần đo độ ẩm nhanh chóng như y học, ngũ cốc, thuốc lá, hóa chất, chè, thực phẩm, dệt may, nông nghiệp và lâm nghiệp ..., **Máy sấy ẩm **này có thể giao tiếp được với máy tính. Dữ liệu của hơi ẩm có thể được in ra khi kết nối với máy tính hoặc in trực tiếp bởi các máy in phù hợp.
Thông số kỹ thuật
110g/5mg
110g/2mg
110g/1mg
Khả năng đọc
5mg
2mg
1mg
Kích thước khay
Φ 90
Chế độ sưởi ấm
Đèn Halogen
Màn hình hiển thị
LCD
Thiết lập nhiệt độ
40 ℃ ~ 199 ℃
Thiết lập thời gian
1 ~ 99 phút
Atro
100% ~ 999%
Atro
0% ~ 999%
Cửa hàng lịch sử
15 bộ
Tiêu chuẩn
Số lượng
Ghi
Bộ chính phân tích độ ẩm
1 bộ
Che Gió
1 mảnh
Mẫu chảo
1 mảnh
Khay xử lý
1 mảnh
Dây điện
1 mảnh
Khay mẫu nhôm
1 bộ
45pcs nhôm chảo
100g trọng lượng tiêu chuẩn
1 mảnh
Hướng dẫn sử dụng sản phẩm
1 mảnh
Chứng nhận sản phẩm
1 mảnh
Thẻ bảo hành
1 mảnh
Xuất xứ: Taiwan Total Meter

Vary: Accept-Encoding,User-Agent


markdown:
# Thực Đơn Giảm Cân Bằng Ăn Cà Chua
![ ](https://monngonplus.net/wp-content/uploads/2015/08/thu-don-nuoc-uong-danh-cho-be-3-thang-tuoi.jpg)
**Trong cà chua chứa nhiều vitamin rất tốt cho làn da của bạn đồng thời cà chua cũng được coi là phương pháp giảm cân cực kì hiệu quả.** **Tác dụng giảm cân bằng ăn cà chua** Cà chua là thực phẩm quen thuộc đối với những người thừa cân, béo phì muốn giảm cân có được thân hình thon gọn như ý muốn. Sở dĩ, [ Ngoài ra, khi giảm cân bằng ăn cà chua thì thành phần protein phong phú trong cà chua còn làm tiêu hủy calo và hạn chế sản sinh insulin – loại hóa chất hỗ trợ quá trình giảm cân nhanh hơn và giúp bạn kiểm soát quá trình tích tụ mỡ trong cơ thể một cách tốt nhất.
Chính vì vậy, giảm cân bằng ăn cà chua mỗi ngày là sự lựa chọn tuyệt vời cho sức khỏe cũng như làm đẹp vóc dáng, làn da bạn trở nên hoàn hảo hơn.](http://dayvietchudep.edu.vn/) ![ ](https://monngonplus.net/wp-content/uploads/2015/08/thu-don-nuoc-uong-danh-cho-be-3-thang-tuoi.jpg)
**Thực đơn giảm cân bằng ăn cà chua trong ngày:** **– Bữa sáng:**Bắt đầu thực đơn giảm cân bằng cà chua bữa sáng với một cốc nước ép cà chua dùng kèm với 2 lát bánh mỳ đen quẹt thêm lớp mỏng phomat và 1 quả táo hoặc lê để mang lại hiệu quả giảm cân tốt nhất. **– Bữa trưa:**Giảm cân bằng ăn cà chua với một cốc nước cà chua ép với rau, cơm và một quả táo xanh, cá hấp. Mà không dùng thêm các loại bơ, muối và các đồ gia vị khác. **– Bữa tối:**Sử dụng một cốc nước ép cà chua, thịt bò viên nướng hoặc hấp đều được, ăn kèm với rau trừ khoai tây ra nhé, dung với cơm. Trên đây là thực đơn giảm cân bằng cà chua đơn giản mà bạn nên áp dụng mỗi tuần 3 ngày liên tiếp để có kết quả tốt nhất nhé. Áp dụng sau 1 tháng bạn sẽ thấy được sự thay đổi rõ rệt của cơ thể, đặc biệt vòng eo trở nên thon gọn hơn mà làn da không bị xanh xao thiếu sức sống.

Server: Nginx

X-Powered-By: VPSSIM

X-Frame-Options: SAMEORIGIN


markdown:
Đã có phiên bản Zing MP3 mới. Trải nghiệm ngay
lượt nghe -
Được tổng hợp dựa trên số liệu lượt nghe bài hát và xem MV của người dùng trên cả desktop, mobile và smart TV.
Vui lòng chọn cụ thể các mục bên dưới để thông báo cho Zing MP3 biết vấn dề bạn gặp phải đối với bài hát này. Để thông báo vi phạm bản quyền, vui lòng click vào đây (To file a copyright infringement notification, please click here)
Bài hát yêu thích
Bài hát này không tải được vì lý do bản quyền
Bạn có thể tải trực tiếp bài hát này về thiết bị bằng cách dùng ứng dụng Zing MP3 để quét mã QR này.
Trải nghiệm chất lượng âm thanh tương tự nghe CD gốc với tài khoản Zing MP3 VIP.
Lyrics của bài hát này chưa được cập nhật.
Nhấn vào đây để đóng góp lời bài hát cho chúng tôi.
Đóng góp: Lời bài hát | Karaoke lyrics
Vui lòng gửi file .LRC (karaoke lyrics) của bài hát này cho chúng tôi.
Liên kết tài khoản Zalo giúp tăng tính bảo mật và dễ dàng quản lý tài sản.
Chào
Zing MP3 vô cùng xin lỗi bạn vì sự cố đăng nhập xảy ra cách đây vài ngày đã ảnh hưởng đến trải nghiệm nghe nhạc của bạn trên website Zing MP3.
Hiện sự cố đã được khắc phục và bạn đã có thể sử dụng Zing MP3 bình thường.
Nhân đây, chúng tôi xin gửi tặng bạn 1 tháng Zing MP3 VIP và chúc bạn một ngày vui vẻ!
Mọi góp ý và thắc mắc, vui lòng liên hệ tại đây!
Kiểm tra thời hạn Zing MP3 VIP tại:
mymusic
Đóng
Độ nét chuẩn
360p
Độ nét chuẩn
480p
Độ nét cao
720p
Độ nét cao
1080p
Tiêu chuẩn
128 kbps
Chất lượng cao
320 kbps
Chất lượng CD
Lossless
Facebook
Bạn chắc chắn muốn thực hiện thao tác này?
Tiêu chuẩn
Chất lượng cao
Chất lượng CD
Độ nét chuẩn
Độ nét cao
## Bình luận ()


markdown:
# Công dụng của nấm linh chi rừng với sức khỏe con người?
Công dụng của nấm linh chi rừng là gì? Liệu loại nấm có thực sự tốt cho cơ thể và sức khỏe của chúng ta hay không? Để giải đáp những thắc mắc của người tiêu dùng, Nam-lim-xanh xin được chia sẻ những thông tin hữu ích xoay quanh nấm linh chi rừng ngay dưới đây! Cùng tìm hiểu ngay dưới đây nhé!
Nấm linh chi rừng thường được mọc ở môi trường tự nhiên, rất hiếm và quý. Nhiều người khi gặp nấm linh chi thường có tư tưởng vì quý và hiếm nên thường có suy nghĩ là hái luôn. Vô hình chung đã dẫn đến những cây nấm kém chất lượng.
Hơn hết, nấm linh chi rừng thường mọc ở sâu trong rừng nơi có nhiệt độ ẩm, hưởng trọn vẹn “tinh hoa đất trời” nên giá trị cũng như công dụng của nấm linh chi rừng mang lại rất là cao.
[Công dụng của nấm linh chi rừng là gì?](https://nam-lim-xanh.com/cong-dung-cua-nam-linh-chi-rung.html)
Nấm linh chi rừng có rất nhiều công dụng khác nhau điển hình phải kể đến các công dụng chính sau đây:
- Tốt cho hệ tuần hoàn, hệ bài tiết.
- Giải độc, thanh lọc cho gan hiệu quả. Bảo vệ gan khỏi các bệnh xơ gan, gan nhiễm mỡ…
- Tăng cường hệ miễn dịch cho cơ thể, đồng thời giảm Cholesterol, giảm mỡ máu.
- Ngăn ngừa sự phát triển của các tế bào ung thư gốc.
- Phòng chống ung thư hiệu quả.
- Giảm stress, căng thẳng, giảm tình trạng suy nhược, cơ thể mệt mỏi.
- Hỗ trợ ngăn ngừa các bệnh tiểu đường, đi tiểu đêm thường xuyên.
- Giảm các sắc tố có hại trên da gây xạm da, tàn nhang.
## Nấm linh chi rừng được bảo quản như thế nào?
Ngoài việc quan tâm đến công dụng của nấm linh chi rừng các bạn cũng cần có những kĩ thuật riêng trong việc giữ và bảo quản nấm linh chi rừng hiệu quả.
Việc bảo quẩn nấm linh chi rừng đúng cách sẽ góp phần phát huy tối đa được những công dụng của nấm đối với sức khỏe và làm đẹp. Để đảm bảo đúng chất lượng, công dụng của nấm linh chi rừng các bạn có thể tham khảo cách bảo quản nấm ngay dưới đây.
*Ngày 1:* Hái nấm linh chi rừng về sau đó ngâm dưới nắng to từ 6 đến 7 giờ. *Ngày 2:* Ngày hôm sau, tiếp tục phơi nấm dưới nắng thêm từ 3 đến 4h nữa, rồi thu nấm vào bóng râm, dùng quạt để làm mát nấm linh chi rừng. *Ngày 3:* Tiếp tục phơi nấm dưới nắng thêm từ 4 đến 6 h nữa, sau lại tiếp tục cho nấm vào chỗ thoáng mát, bóng râm, dùng quạt để làm mát. *Ngày thứ 4 trở đi:* Để nấm linh chi rừng vào môi trường thoáng mát, có bóng râm, dùng quạt để quạt đến khi thật khô thì dừng lại.
Áp dụng cách bảo quản nấm linh chi này sẽ giúp nấm linh chi rừng đạt tiêu chuẩn, không bị nấm, mốc. Lưu ý, để nấm linh chi thật khô rồi mới bắt đầu đem ra sử dụng.
## Nấm linh chi rừng sử dụng như thế nào là hiệu quả nhất?
Có rất nhiều cách sử dụng nấm để phát huy tối đa các công dụng của nấm linh chi rừng, song cách làm tốt nhất là đun nấm lấy nước uống hàng ngày. Theo một số các nghiên cứu cho thấy, hàm lượng hợp chất Triterpenes và Polysaccharides có trong nấm rất tốt cho sức khỏe. Song , hai hợp chất này khó tan trong nước lạnh nhưng cực kỳ dễ tan trong nước nóng. Chính vì thế, cách dùng nấm linh chi tốt nhất là pha hoặc nấu để lấy nước uống hàng.
![ Công dụng của nấm linh chi rừng dùng để pha lấy nước uống hàng ngày cũng rất tốt](https://i1.wp.com/nam-lim-xanh.com/wp-content/uploads/2017/08/Uống-Nấm-linh-chi-có-đẹp-da-không-Hãy-cùng-thử-nghiệm..jpg?resize=700%2C600)
Cách pha hay nấu nấm linh chi rừng cũng khá là đơn giản. Với cách nấu, các bạn dùng nấm linh chi rừng đã thái lát cho vào nồi sắc cùng 1lít nước sau đó đun sôi nhỏ lửa tầm 30 phút, thu được khoảng 800ml nước lần 1. Áp dụng tương tự để thu được nước nấm lần 2 và lần 3, sau đó hòa tất cả 3 lần nước nấm vào một chiếc bình, bảo quản trong ngăn mát tủ lạnh và dùng trong ngày.
Với việc pha nấm linh chi, các bạn có thể dùng bột nấm linh chi rừng cho vào cốc, sau đó cho nước nóng thật sôi vào cốc, để tầm 5 phút cho ngấm như cách pha trà bình thường là sử dụng được.
Ngoài cách pha hay nấu nấm linh chi rừng, các bạn có thể: ngâm rượu nấm, nấu canh, làm đẹp da đều hiệu quả.
Trên đây là những thông tin xoay quanh nấm linh chi cũng như
[công dụng của nấm linh chi](https://nam-lim-xanh.com/nam-linh-chi) rừng mà các bạn có thể tham khảo qua. Chúc bạn ngày mới tốt lành!
## Post Your Comment HereHủy

Vary: Accept-Encoding,Cookie,User-Agent

X-Cache-Enabled: True

Link: <https://nam-lim-xanh.com/wp-json/>; rel="https://api.w.org/", <https://wp.me/p90q8w-9m>; rel=shortlink

Set-Cookie: wpSGCacheBypass=0; expires=Wed, 15-Aug-2018 00:02:28 GMT; Max-Age=0; path=/

X-Proxy-Cache: MISS


markdown: **Bất ngờ có mặt ở Hà Nội, người đẹp Hàn khiến ai nấy đều thấy khó tin và tò mò về danh tính cô gái này.** *“Bom sex xứ Hàn” Clara Lee gây bất ngờ khi có mặt tại phố đi bộ Hà Nội vào ngày 12/8.* *Nữ diễn viên khoe vòng một gợi cảm trong bộ váy bó màu đỏ.* *Thân hình gợi cảm của Clara khiến cô nổi bật khi chụp hình trên phố đi bộ.* *Clara là diễn viên, người mẫu nổi tiếng xứ Hàn. Từ “thánh nổ” bị ghét trên mạng Hàn, Clara trở thành một trong những sao hot.* *Trước khi tới Việt Nam, Clara ghé qua đất nước Malaysia vào 3 ngày trước.* *Nữ diễn viên xứ Hàn chuộng mốt áo, váy hai dây khi đi dạo trên phố tại các đất nước châu Á trong kỳ nghỉ du lịch kín tiếng.* *Nhắc đến Clara, người hâm mộ nhớ ngay đến những bộ hình sexy nóng bỏng.* *Số đo ba vòng của Clara giúp người đẹp tự tin diện bikini.* *Trên màn ảnh, tuy chưa đảm nhận vai chính nhưng Clara Lee vẫn là thỏi nam châm hút khán giả.* *Cô được mệnh danh “người đẹp tốc váy” vì khoảnh khắc trong phim.* *Tuy vướng tai tiếng nhưng Clara biết cách nâng tên tuổi bằng hình ảnh gợi cảm.* *Cô từng lên tiếng tố cáo bị quản lý có ý lạm dụng.* *Clara Lee còn là một trong những mẫu nữ đẹp hút mắt của các thương hiệu nội y.* *Người đẹp sở hữu vòng một đồ sộ nên nhiều người còn gọi cô là “siêu vòng một”.* *Người đẹp đôi lần vướng thị phi vì những phát ngôn nhạy cảm.* *Trên trang cá nhân, Clara khoe khéo vẻ đẹp phồn thực.* *Nữ diễn viên đang tận hưởng những ngày tháng thư thái.* *Nữ diễn viên chưa nhận lời cho dự án nào vì muốn tận hưởng thời gian nghỉ dưỡng.* *Người đẹp khoe vẻ nóng bỏng vốn có.* *Theo Dân Việt*

Cache-Control: public, max-age=0

Vary: Accept-Encoding,Accept-Encoding

Server: LiteSpeed

Connection: Keep-Alive


markdown:
Mới đây, một diễn đàn dành riêng cho hội chị em trên mạng xã hội vừa mới đăng tải câu chuyện vừa hài hước vừa éo le của người mẹ trẻ đang phải chăm con nhỏ nhưng bản thân lại mắc bệnh thủy đậu.
Nguyên văn lời chia sẻ: “Đang dịch thuỷ đậu, có mẹ nào nuôi con nhỏ mà dính bệnh không ạ? Em khổ quá, vì thằng con không theo ai, không ăn cháo, không uống sữa ngoài, khóc và tuyệt thực 1 ngày 1 đêm. Chỉ mẹ mới dỗ nín được, thương chảy nước mắt. Em đi khám rồi nên mới dám cho con ti ạ. Tặng mọi người cho xả stress cuối tuần nha”.
Dòng trạng thái "gây bão" MXH của bà mẹ mắc thủy đậu.
Hình ảnh kèm lời chia sẻ ngay lập tức khiến cư dân mạng. Thương cảm cho tình cảnh éo le của người mẹ nhưng biểu cảm ánh mắt ngơ ngác nhìn mẹ như người xa lạ của cậu con trai khiến mọi người không khỏi bật cười. Tuy nhiên, cũng rất nhiều người tỏ ra băn khoăn: “Mẹ bị thủy đậu có nên cho con bú?”.
Theo BS Trương Hữu Khanh, Trưởng Khoa Truyền Nhiễm BV Nhi Đồng 1: “Bệnh thủy đậu là căn bệnh đến hẹn lại lên; cứ tầm tháng 12 bắt đầu xuất hiện, đến tháng 2 có nhiều dần, kéo dài đến tháng 4, 5 và tháng 6 bắt đầu giảm.Đây là bệnh lây qua đường hô hấp, virus có nhiều trong hầu họng của người bệnh, trong mụn nước cũng có vi rút. Bệnh lây trước khi ra mụn nước và khi mụn nước khô vẫn còn lây cho người khác đến 3 tuần, có khi cả nhà đều bị”. Chính vì vậy, việc cho con bú khi mẹ đang mắc thủy đậu có thể gây bệnh cho bé.
Vì là căn bệnh dễ lây nhiễm, nên đối với các trẻ càng nhỏ, sức đề kháng càng kém thì càng dễ mắc thủy đậu từ mẹ. “Bệnh này lây qua đường hô hấp vì vậy bạn nên cách ly với bé, kẻo chỉ cần bạn ôm, hôn bé, hắt hơi hoặc trò chuyện với bé thì dịch tiết bắn ra, bé hít phải sẽ bị nhiễm bệnh ngay. Nhất là khi mẹ bế, để bé cọ xát làm vỡ các nốt mụn thủy đậu kẻo dịch từ mụn này sẽ làm bé bị lây bệnh”, BS chuyên khoa Nhi Nguyễn Hoàng Hải đưa ra lời khuyên.
Vì vậy, tốt nhất, khi mẹ mắc bệnh thủy đậu, các bác sỹ khuyên bà mẹ nên dùng máy vắt sữa để lấy sữa mẹ rồi nhờ người khác cho bé uống hằng ngày. Tuy nhiên nếu trong trường hợp cả hai mẹ con đã bị thủy đậu thì bạn lại có thể cho bé bú như bình thường.
Vắt sữa cho con bú là cách tốt nhất để các bà mẹ mắc thủy đậu không lây bệnh cho con.
Theo BS Trương Hữu Khanh, hiện nay tỷ lệ người lớn bệnh lây cho trẻ em cũng nhiều. “Trẻ mắc thủy đậu từ người lớn sẽ có các biểu hiện dễ nhận ra như sau: Trẻ quấy khóc nhiều hơn, bú ít hoặc bỏ bú. Làn da bé nổi mẩn đỏ đặc biệt những nốt mẩn đầu tiên sẽ xuất hiện trên mặt sau đó lan ra toàn cơ thể. Mẹ sờ trán và người bé thấy nóng, kẹp nhiệt độ có thể lên đến hơn 39 độ C. Bé có thể gặp 1 vài dấu hiệu kèm theo là hắt hơi, sổ mũi, thở khò khè… chúng khá giống với biểu hiện của chứng cảm cúm mẹ cần chú ý phân biệt”.
Trẻ mắc thủy đậu có thể bị những biến chứng nặng.
Còn với các bà mẹ, muốn nhanh khỏi thủy đậu, cần uống nhiều nước cam, chanh để tăng cường vitamin C, ăn đủ chất dinh dưỡng để tăng sức đề kháng
“Quan trọng nhất là trong toàn bộ thời gian bị bệnh hãy cách ly hoàn toàn với bé nếu như quan sát thấy bé chưa có dấu hiệu bị lây bệnh. Tuyệt đối bạn không được gãi lên vết mụn thủy đậu kẻo sẽ làm chúng lây lan nhanh hơn, nếu ngứa quá không chịu được thì có thể dùng dung dịch xanh Methylen 1% bôi ngày 2 lần, đi khám bác sỹ nếu bệnh kéo dài không khỏi”, BS Hải nhấn mạnh.
Châu Anh / emdep.vn
TAGS


markdown:
*Nguyễn Lục Gia*
Từ khi bước vào thời kỳ chính sử (qua nguồn thư tịch Trung Hoa), vị trí của Hồ Tôn quốc đã bị lu mờ so với tiến trình dồn dập lên phía Bắc của vương quốc Lâm Ấp. Thế kỷ VIII, khi trung tâm dịch chuyển về phía Nam trong vùng đồng bằng Panduranga, Aryaru đã không được chú ý so với xứ Kauthara giàu có kế bên. Đến lúc lập đô tại Indrapura và từ năm 1000 ở Vijaya, Aryaru lần nữa bị phủ bóng bởi chức năng hàng đầu của kinh thành bên cạnh. Cuối cùng, nó được xem như là đất nằm giữa các thế lực tranh chấp cho đến khi trở thành một đơn vị hành chính cấp phủ của Đàng trong năm 1611.
Tuy nhiên, với đặc trưng chính trị tản quyền, vai trò tự chủ của các tiểu vương quốc Campapura nói chung rất lớn. Lịch sử của đa số các tiểu vương quốc này trên dưới 15 thế kỷ, tuy không biết đến một cách tường tận, song vẫn được nhận diện dựa theo một vài mảnh sử liệu sót lại. Nếu như những cái tên Sinhapura, Indrapura, Amaravati, Vijaya hay Kauthara, Panduranga có vẻ quen thuộc trong các công trình khảo cứu của người Pháp thì Hồ Tôn hay Aryaru cơ chừng lạ lẫm, bởi như lời của nhà Dân tộc học Nguyễn Văn Huy, sự hiện diện của tiểu vương quốc này trong lịch sử Champa không rõ ràng. Làm sáng tỏ vấn đề Hồ Tôn – Aryaru như thế nào để trả nó về với lịch sử Champa một cách xứng đáng?
**Đặc trưng địa – chính trị tiểu vùng Aryaru.**
Nhà nước Champa (Campapura) hợp nhất theo hình thức liên bang từ các tiểu vương quốc khác nhau chạy dọc dài phía Nam dãy Hoành Sơn đến Bình Thuận trong thời kỳ cực thịnh về mặt lãnh thổ, có thể kể ra: Indrapura (Quảng Bình, Quảng Trị và Thừa Thiên), Amaravati (Quảng Nam), Vijaya (Quảng Ngãi và Bình Định), Aryaru (Phú Yên), Kauthara (Khánh Hòa), Panduranga (Ninh Thuận và Bình Thuận), chưa tính vùng thượng nguyên rộng lớn nằm ẩn sau các dãy núi xa về phía Tây. Mỗi tiểu vương quốc ứng với một số lượng cư dân nhất định, sinh hoạt độc lập và không can thiệp vào công việc nội bộ của nhau, mà trong đó có thể còn có sự phân quyền nhỏ hơn nữa giữa các lãnh chúa địa phương. Vương quyền trung ương Champa chỉ đóng vai trò thần quyền, gìn giữ sự thống nhất và toàn vẹn lãnh thổ, kêu gọi sự đóng góp về mặt nhân tài – vật lực để xây cất đền đài và thành lũy, chuẩn bị chiến tranh hay triều cống các thế lực hùng mạnh kề bên. Nói cách khác, thể chế chính trị của nhà nước Champa được tổ chức trên nguyên tắc tản quyền.
Tiểu vương quốc Aryaru nằm trong vùng thung lũng sông Ba và sông Cái, được chắn ở hai đầu theo hướng Bắc – Nam là hai dãy núi cao hiểm trở Cù Mông và Đại Lĩnh. Vào thời kỳ lập quốc của dân tộc Champa, có lẽ biển còn ăn sâu vào tận chân các dãy núi thấp choài ra của sườn Đông dải Wou Wen (Trường Sơn), do đó miền đồng bằng duyên hải Aryaru có giới hạn nhỏ hẹp hơn rất nhiều so với tầm nhìn thoáng đãng sau này. Đất đai trồng trọt của cư dân tiểu vương quốc tập trung xung quanh các triền đồi nối tiếp nhau sát biển và các rìa thung lũng rải rác ẩn sâu vào bình nguyên phía trong. Nhược điểm về mặt diện tích canh tác được bù lại bởi chất đất màu tươi xốp có nguồn gốc từ nham thạch núi lửa vào những thời kỳ cổ xưa pha lẫn với lớp phù sa mới không ngơi được đắp bồi theo từng mùa nước lớn. Dòng sông Ba chảy dài hơn 360 cây số từ thượng nguồn ra cửa biển đã chuyển tải một lượng khoáng chất dồi dào liên tục bồi bổ cho vành đai cây trồng nhiệt đới những nơi mà nó đi qua. Sông Ba cũng là biểu tượng kỳ vĩ của mối liên kết giữa cộng đồng cư dân Chàm cận biển với các bộ tộc ở phía Tây, bởi “
*Campa* [Champa], trong *nagara Campa* – tên do chính người dân đặt cho vương quốc của họ – lại ám chỉ một liên minh bao gồm người Chàm và người cao nguyên” [1]. Đây chính là cánh cửa để đi vào tìm hiểu tính Thiêng của vùng đất này ngay từ thời kỳ lịch sử đầu tiên xác lập vương quốc Champa. **Hồ Tôn: nhà nước sơ khai thời tiền Champa.** ![ len-choi-thap-nhan](https://nghiencuulichsudotcom.files.wordpress.com/2013/08/len-choi-thap-nhan.jpg?w=551)
Tháp Nhạn Phú Yê
Champa thường được biết đến rằng đã mở đầu thời đại của mình với cái tên Lâm Ấp ghi chép trong sử sách Trung Hoa, tuy nhiên truyền thuyết vốn hàm chứa nhiều điều bí ẩn của lai lịch một dân tộc đã cung cấp những thông tin sinh động hơn hẳn thế. Cổ tích Champa trong truyện
*Dạ Thoa vương* (vua Mặt Qủy) trực tiếp kể về họ như sau: “Thời thượng cổ, ở ngoài nước Âu Lạc có nước Diệu Nghiêm, chúa nước ấy hiệu là Dạ Thoa vương, còn gọi là Trường Minh vương hay Thập Đầu vương (vua Mười Đầu). Nước này phía Bắc giáp Hồ Tôn Tinh quốc. Nước Hồ Tôn Tinh có vua là Thập Xa vương [vua Mười Xe], có thái tử là Vi Bà. Vợ Vi Bà là Bạch Tĩnh chiếu nương dung mạo rất đẹp đẽ. Dạ Thoa nghe nói rất thích, bèn đánh Hồ Tôn để cướp vợ Vi Bà. Vi Bà tức giận bèn đem loài vượn di hầu phá núi, lấp bể thành đường phẳng để công phá nước Diệu Nghiêm, giết Dạ Thoa vương, cướp vợ y mà trở về. (Loài tinh Hồ Tôn tức là tinh di hầu, chính là nước Chiêm Thành [Champa] ngày nay vậy) [2]. Đây không phải là “thể cải biên Ramayana” như lời của tác giả cuốn *Le royaume de Champa* suy đoán, mà theo sử gia Huber nhận định thì “Người chép sử Việt Nam cho rằng truyền thuyết đó ở Chiêm Thành, và đó là lý do để tin rằng không nên tìm nguồn gốc truyền thuyết đó trong một những Dacarathajataka của kinh điển Phật học, mà nó chỉ là tiếng vang xa xôi của sử thi Chàm ngày đã mất”; tuy vậy, “không còn nghi ngờ gì nữa là Hồ Tôn với Chiêm Thành là một” [3]. Như vậy, trước khi lưu truyền trong triều đình Trung Hoa bằng danh xưng Hán tự Lâm Ấp, người Chàm thời sơ sử đã có tên nước của họ là Hồ Tôn, được người Việt sử hóa khi định vị cương thổ của nhà nước Văn Lang thời Hùng vương: “Đông giáp biển Nam Hải, Tây đến Ba Thục, Bắc đến hồ Động Đình, Nam giáp nước Hồ Tôn…” [4]. Hồ Tôn tiếp tục được duyên cách trong bộ quốc sử Nguyễn triều với phần biên thổ “Hồ Tôn… bây giờ là đất Bình Định” [5], bao quát hoặc chỉ nói riêng phần đất Phú Yên lúc này đang là một đơn vị hành chính cấp đạo, trực thuộc tỉnh Bình Định [6]. Rõ ràng Hồ Tôn là tên gọi thể chế nhà nước sơ khai của người Chàm chứ không phải kiểu gọi ngạo mạn rợ Hồ, rợ Nhung, rợ Man di… xuất phát từ triều đình Trung Hoa.
Nhà nước sơ khai Hồ Tôn tồn tại cùng đồng thời với Diệu Nghiêm ở phía Nam và Lạc Việt ở phía Bắc mà Hồ Vương thành hay thành Hồ có thể là trung tâm, với niên đại ở vào khoảng thiên niên kỷ I tr.CN. Những tranh chấp với nhà nước Lạc Việt phía Bắc không được nhắc đến như một bằng chứng đảm bảo nền hòa bình tương đối của Hồ Tôn, trong khi mặt Nam thường xuyên bị đe dọa bởi sự cướp bóc, tàn phá của những người mặt quỷ (Dạ Thoa). Do đó, với tính chất là đô thành của một nước, thành Hồ đã được xây dựng quy mô trong điều kiện có thể và trấn giữ trên bờ tả ngạn sông Ba, lấy lợi thế thiên nhiên của dòng sông ở mặt Nam để tăng cường thêm khả năng phòng thủ. Đây là lý do giải thích thỏa đáng vị trí bờ Bắc trên một dòng sông lớn, nơi mà tòa thành tọa lạc, trường hợp duy nhất trong toàn bộ lịch sử xây cất thành lũy Champa từ đó về sau, bởi theo kết quả khảo sát, tất cả các thành lũy Champa từ Bình Định trở ra Quảng Bình đều phân bố ở bờ Nam các con sông chính [7]. Tục danh Hồ Vương thành, tức đô thành của vua [8] chỉ ra đích thị vị thế hàng đầu của nhà nước tiền Champa hay Hồ Tôn và là thủ phủ của tiểu vương quốc Aryaru dưới thời Champa hợp nhất. Thành Hồ sau rất nhiều lần sửa chữa, trùng tu qua quãng thời gian dài trên hơn 15 thế kỷ tồn tại của các vương triều Champa đã khác xa so với kiểu kiến trúc ban đầu. Điều bí mật này đã vĩnh viễn chôn sâu trong lòng quá khứ sau biết bao biến cố của lịch sử mà không một công trình nghiên cứu hay khảo tả nào có thể phục dựng nổi. Hiển nhiên nó cũng bác bỏ luôn cách giải thích mù mờ rằng sở dĩ gọi tên thành Hồ là do trong thành có dấu tích ba hồ nước lớn(!), bởi vì không chỉ đối với kiến trúc thành lũy mà hầu như tất cả các công trình xây cất trong khu vực đều tuân theo thuật phong thủy, nghĩa là phải có hồ nước bao phủ bởi hoa sen, bất kể chịu ảnh hưởng kiến trúc của Ấn Độ hay Trung Hoa.
Thuyết phục hơn, cách Hồ Vương thành không xa, hai danh xưng có lịch đại lâu đời khác cũng tự chứng tỏ ấn tượng Hồ Tôn quốc khắc sâu trên đất này: Hồ Biển và Hồ Sơn Tự. Hồ Biển “ở chân núi Thạch Bi… có nhiều cá sấu, tính hiền lành, người chài cá chở thuyền nan đi lại, có khi thuyền cỡi trên lưng cá sấu, mà cá vẫn không làm hại” [6]; còn khu vực chùa Hồ Sơn nằm trên một mỏm đồi kề biển, được xác định là một quần thể đền tháp cổ Champa không muộn hơn niên đại thế kỷ VII và mang đậm dấu ấn Ấn Độ giáo bởi được trang hoàng bằng các pho tượng Phật mà đường nét “gần với những đặc trưng của tượng Phật thời Gupta của Ấn Độ (thế kỷ IV – VI) [9].
Như vậy, Hồ Tôn quốc tồn tại như một thiết chế nhà nước sơ khai tiền Champa từ trước đó cho đến thế kỷ II. Tuy nhiên, Tần Thủy Hoàng lại đặt đây thuộc quận Nhật Nam trên bản đồ đế quốc Đại Tần rộng lớn với lời khoe khoang: “Quận này ở phía Nam mặt trời, vì thế, ở đó người ta mở cửa về phía Bắc, theo hướng của mặt trời, cũng như là ở phía Bắc, các cửa đều quay về phía Nam”; trong khi các tài liệu Trung Hoa hoặc sao chép lại của Trung Hoa khác thì cho rằng “Quận này là đất đai của một vương quốc cũ gọi là Việt Thường, mà thực ra, chúng ta chỉ biết có tên thôi” [3]. Theo đó, đến thời Hán, Nhật Nam chia làm 5 huyện mà Tượng Lâm là huyện cực Nam, chữ Trung Quốc là Siang Lin, để rồi sau đó đi vào sử sách của người Trung Quốc như một trong những xứ bất trị, rằng “cư dân ở đây rất ngỗ nghịch (turbulents). Mùa xuân năm 100 s.CN, với số lượng hơn 2.000 người, họ xâm nhập vào các huyện khác của quận, triệt hạ các làng, giết chết những quan lại Trung Quốc, và khi họ được tin quân đội tới đánh dẹp họ, thì họ mới rút lui” [3].
Năm 137, cũng theo các tài liệu Trung Quốc ghi chép, “có 1.000 người Khu Liên, một dân tộc dã man ở bên ngoài biên thùy Tượng Lâm của Nhật Nam, đánh phá huyện lỵ Tượng Lâm, đốt hết thành quách và giết huyện lệnh. Phàn Diễn, Thứ sử Châu Giao lấy một vạn quân trong hai quận Cửu Chân và Giao Chỉ để đem đi chinh phạt, nhưng những quân lính này, kể cả các tướng tá nữa, không muốn đi đánh ở một nơi quá xa như vậy, đã nổi dậy đánh phá trụ sở của hai quận; phải khó nhọc lắm mới dẹp yên được cuộc nổi loạn đó. Những người Khu Liên không bị trừng phạt, lại càng làm già, mở rộng phạm vi bóc lột [cướp bóc], đánh bại tướng Giả Xương đem quân các châu quận đến đánh, đuổi Giả Xương bao vây thành mà Giả Xương trốn trong đó” [3]. Lúc này Thượng thư Lý Cố mới hiến kế bằng một chính sách ngoại giao mềm mỏng hơn là chiến tranh xâm lược, với một cuộc điều đình trực tiếp giữa Thái thú Chúc Lương với đại diện những người Khu Liên. Cuối cùng, người Khu Liên đã rút lui vào năm 138.
Những người Khu Liên này thuộc về dân tộc nào? Các nhà viết sử về dân tộc Chàm lý giải: “Trong tất cả những sự việc trên đây, không phải là vấn đề Lâm Ấp, tức là Chiêm Thành, đó là điều làm ta phải giả định rằng vương quốc này chưa được hình thành và người Chàm vào thời gian đó lại phân chia ra làm hai tiểu quốc hay quân khu mà tiểu quốc ở cực Nam có thể gọi là Khu Liên” [3]. Tuy nhiên, những người gọi là Khu Liên đó không thể có phạm vi cư trú chệch ra ngoài lãnh thổ Hồ Tôn, bởi vùng đất phía Nam dãy Đại Lĩnh gần cùng thời điểm này thuộc vương quốc Phù Nam, chứng cứ là tấm bi ký Võ Cạnh có mặt tại vùng Nha Trang vào thế kỷ III sau đó có nguồn gốc từ một hậu duệ của nhà vua Phù Nam, “dòng dõi của Cri Mara = Phạm Sư Man”, hoặc vị quốc chủ của “một nước chư hầu của Phù Nam” [10], chứ không phải đất của người Chàm, tức là người Khu Liên.
**Aryaru trong thời kỳ Lâm Ấp.**
Từ đó, theo diễn tiến sự kiện, lợi dụng sự suy tàn của nhà Hán, năm 192 con trai một Công tào huyện Tượng Lâm, họ là Khu, tên là Liên (K’iu-lien, còn gọi là Đạt hoặc Qùy, khác với đại từ Khu Liên chỉ chung người Man di trên đây) giết huyện lệnh, tự xưng làm vua, lập ra nước Lâm Ấp hay cũng có thể gọi là Vương quốc Champa cổ. Tiếp tục, “Những con cháu của Khu Liên, mà từ nay người ta có thể coi là những nhà vua của Champa” [10] lợi dụng tình hình phân rã của Trung Hoa để mở rộng lãnh thổ lên phía Bắc, cho đến năm 248 quân đội Lâm Ấp đã đánh úp các thành trì thuộc hai quận Giao Chỉ và Cửu Chân. Thứ sử Giao Chỉ quận Lục Dẫn buộc “điều đình với họ và đã làm cho họ phải rút lui, nhưng Khu Túc và đất đai của nó , tức là vùng Huế ngày nay, vẫn ở trong tay họ” [3]. Năm 270, vua Lâm Ấp Phạm Hùng (Fan Hiong) liên kết với vua Phù Nam Phạm Tầm mở lại những cuộc tấn công, song cuối cùng cũng bị đẩy lùi về biên giới cũ. Đào Hoàng, viên tướng Trung Hoa chỉ huy những cuộc phản công kéo dài hàng chục năm trời, ghi lại: “Vương quốc của Phạm Hùng về phía Nam tiếp giáp với Phù Nam. Vương quốc đó có nhiều bộ lạc; những bộ lạc bạn sẵn sàng giúp đỡ lẫn nhau; ỷ vào địa thế hiểm trở, họ không thần phục Trung Quốc” [3]. Từ lúc lập nước, trung tâm mới của Lâm Ấp, theo nghĩa là kinh đô của Tượng Lâm [11], dời từ Hồ Vương thành của Hồ Tôn ra thành Tượng Lâm, nơi mà “người Hán nhân họ đóng ở thành Tượng Lâm mà gọi là nước Lâm Ấp” và “kinh đô Lâm Ấp là ở Trà Kiệu” [12], tức Sinhapura.
Phạm Dật (Fan Yi) và sau đó là Phạm Văn (Fan Wen), với những kiến thức mới về nền văn minh vật chất Trung Hoa và cả Ấn Độ, đã cho tiến hành xây dựng một loạt các thành lũy quân sự kiên cố, chấn chỉnh lại quân đội và tiến thêm một bước về mặt ngoại giao. Năm 340 “Văn đưa cống vua Tấn voi thuần dưỡng kèm theo một bức thư… Có lẽ trong bức thư đó, lần đầu tiên Văn xin được chuẩn nhận cho lấy Hoành Sơn làm biên giới chung” [3]. Thực tế, Phạm Văn đã phải dùng đến hành động quân sự để đạt tới mục đích nới rộng lãnh thổ như sự ghi nhận: “Đến đời Phạm Văn thì bờ cõi nước Lâm Ấp đã vươn ra đến Hoành Sơn” mà “trung tâm điểm của nước vẫn là miền Quảng Nam” [12]. Việc ổn định về mặt hành chính trên lãnh thổ Lâm Ấp đã được tiến hành một cách căn bản với sự ra đời các khu vực cai trị và quản lý lớn hơn, sau khi tiếp tục sáp nhập hàng loạt các bộ tộc ở mạn phía Tây, gồm Đại Kỳ Giới, Tiểu Kỳ Giới, Thức Bộc, Từ Lang, Khuất Đô, Càn Lỗ, Phù Đan… [3]. Tên gọi Aryaru với tính cách một khu vực chính trị tự quản, nghĩa là một tiểu vương quốc độc lập, có lẽ xuất hiện trong thời điểm này.
Con Phạm Văn là Phạm Phật (Fan Fo) tiếp tục chính sách truyền thống mở rộng lên phía Bắc, được biết đến như một nhà vua Lâm Ấp đầu tiên gắn với tên thật của mình nhờ những bi ký dạng tự sanskrit lưu lại trong vùng Amaravati và Aryaru, mà theo đó vua Bhadravarman chính là tiếng Phạn của tên Phạm Phật. Ông vua này là “người sáng lập nên ngôi điện đầu tiên được xây dựng ở vòng cung Mỹ Sơn để thờ thần Bhadrecvara mà tên gọi, theo một tập quán mà người ta thường thấy sau đó, đã gọi lên tên của người sáng lập” [10] và kinh đô vẫn đóng tại Trà Kiệu, ở về hướng Đông khu thánh địa Mỹ Sơn. Trong các thời kỳ sau, vị thần Bhadrecvara được thể hiện tượng trưng bằng một linga (sinh thực khí nam), hình thức Civa giáo về vương quyền với vai trò của người bảo hộ đất nước. Sự kiện vị vua đầu tiên sáng lập khu đền thiêng ở Mỹ Sơn có bi ký cổ xưa nhất để lại tại chân núi Nhạn, nơi có ngôi tháp Po Nagar được dựng lên về sau cho thấy một mối liên hệ sâu xa bí ẩn giữa nơi phát tích với vùng đất trung tâm của vương quốc Lâm Ấp hiện thời.
Những cuộc chinh phục quân sự lên hướng Bắc vẫn được nhà nước Lâm Ấp ráo riết thực hiện như một áp lực gia tăng dân cư từ bên trong cũng như sự khao khát về những miền đất đai trù phú ở phần còn lại của quận Nhật Nam lẫn cả bên kia dãy Hoành Sơn. Mạnh bạo hơn, năm 433 vua Phạm Dương Mại II (Fan Yang Mah) đề nghị triều đình Trung Hoa cho cai trị đất Giao Châu, song đã bị từ chối. Tình hình giằng co dai dẳng cho đến khi xảy ra một biến cố trọng đại bên trong Lâm Ấp có nguyên do trực tiếp từ vương quốc Phù Nam. Một thần dân của nhà vua Jayavarman nước Phù Nam là Cựu Thù La (Kieou-tch’eou-lo) chạy sang Lâm Ấp, lợi dụng đang lúc hoàng gia rối loạn về việc tranh ngôi, tự xưng làm vua với vương hiệu Phạm Đường Căn Thuần (Fan T’ang-ken-tch’ouen). Vua Lâm Ấp không những đã tổ chức đánh cướp hàng hóa trên các thuyền buôn của triều đình Phù Nam mua về từ Quảng Châu mà còn cho quân đội xâm lấn sâu vào lãnh thổ miền biên thùy phía Nam. Lời cầu cứu Thiên tử Trung Hoa trừng phạt Lâm Ấp của Jayavarman không được chuẩn y; ngược lại, hàng cống phẩm hậu hĩ của sứ thần Lâm Ấp còn tranh thủ được sự ủng hộ của Thiên triều với tính hợp pháp quyền vương của Căn Thuần qua tước phong “Đô đốc lục hải chư quân sự An Nam tướng quân, Lâm Ấp vương” [3]. Ngờ rằng sự huy hoàng của triều đại Jayavarman “được phản ánh trong việc kính nể của hoàng đế Trung Hoa thể hiện đối với đất nước này” [10] qua một lệnh sắc gửi cho sứ đoàn Phù Nam năm 503 chỉ mang tính chất ngoại giao giả tạo, bởi vương quốc Lâm Ấp đang trong thời kỳ trỗi dậy thực sự chứ không chỉ là hành động liều lĩnh chống đối như những lời chỉ trích gay gắt nhưng tỏ ra bất lực của Jayavarman đối với Phạm Đường Căn Thuần trước triều đình Trung Hoa: “Hạ thần có một tên nô lệ là Cửu Thuần La [Cựu Thù La], tên này trốn đi, đến ở một nơi và tự xưng làm vua. Nó không hề tỏ ra có lễ độ; nó quên ơn và vi phạm nguyên tắc của công lý. Tội phản nghịch đối với chủ nó, trời cũng không thể dung… Nhưng nay Cửu Thuần La vẫn giữ tư cách đồi trụy của kẻ nô lệ, phạm tất cả các sự tàn bạo. Hơn nữa Lâm Ấp và Phù Nam là hai nước cùng chung biên giới; chính nó là một tên nô lệ của thiên tử, thế mà nó đã nổi loạn…” [3]. Rõ ràng, những lợi ích cao nhất của Phù Nam khiến Jayavarman tức tối vì bị Lâm Ấp xâm phạm, ngoại trừ hàng hóa – của cải ra, chỉ có thể là đất đai – lãnh thổ.
Với phần đất đai phía Nam vừa mới sáp nhập vào lãnh thổ vương quốc ngay trong thời điểm bức thiết này, giải tỏa áp lực xung đột tiến lên hướng Bắc không đạt được mục đích, nhà vua Lâm Ấp đã tổ chức lại các đơn vị cai trị trên toàn bộ xứ sở sau lần ổn định đầu tiên dưới thời vua Phạm Văn đối với khu vực chiếm cứ ở phía Bắc và phía Tây. Ít nhất có hai tiểu vương quốc mới ra đời, liền kề với Aryaru: Kauthara và Panduranga. Điều này cho phép khẳng định vai trò bàn đạp của Aryaru nói chung, Hồ thành nói riêng mà lúc này chiếm lĩnh vượt trội chức năng một tiền đồn quân sự xung yếu bảo vệ và mở rộng vương quốc Lâm Ấp ở hai mặt Đông – Nam. Sự kiện cũng đánh dấu sự suy sụp của đế chế Phù Nam dưới triều đại Jayavarman, để sau đó Rudravarman trở thành nhà vua cuối cùng kết thúc vào năm 540 sau 5 thế kỷ tồn tại, trong khi Lâm Ấp đang xu thế vận động mạnh mẽ vươn lên.
Tuy vậy, tổn thất nặng nề cả về người lẫn của không thể tránh khỏi trong những cuộc tranh chấp đã buộc Lâm Ấp phải huy động tối đa nguồn cung ứng từ các địa phương. Tiểu quốc Aryaru dù chiến sự không trực tiếp xảy ra, song cũng bị cuốn vào cơn lốc chinh phục và chiến bại. Năm 446, trả đũa các đợt tấn công dồn dập của Lâm Ấp, Trung Hoa đã phát động một chiến dịch chưa từng có dưới quyền chỉ huy của Đàn Hòa Chi (T’an Ho-tche), “đánh cho Dương Mại một trận đại bại chưa từng thấy” với một chiến trường đầy rẫy xác chết và chiến lợi phẩm thu về gồm vô số “vật lạ lùng và hiếm có, dĩ chí người ta không gọi đó là vật quý nữa… các đền bị tàn phá và các tượng bị nấu chảy thành những khối: đúc được 100.000 cân (livres) vàng nguyên chất” [3]. Tùy đế Dương Kiên (Yang Kien) gần một trăm năm mươi năm sau cũng bị kích thích bởi “một xứ lạ lùng có nhiều vàng và đồ quý hay lạ đến nỗi không biết dùng làm gì”, lợi dụng lúc vua Phạm Phàn Chí (Fan Fan-tche) tỏ vẻ muốn thoát khỏi quan hệ chư hầu, vào năm 604-605 đã cử Lưu Phương (Lieou Fang) tiến đánh Lâm Ấp, tàn phá kinh thành, bắt hết dân cư và cướp lấy 18 tấm bài vị bằng vàng của 18 đời vua đã trị vì cùng các kho báu… Những biến cố trên chứng tỏ tinh thần bất khuất cùng nỗ lực tự thân của một dân tộc biết chịu đựng lẫn khả năng kiến thiết và sáng tạo không ngừng trước sự bất lợi của điều kiện lịch sử và tự nhiên, bởi các triều đại cường thịnh vẫn nối tiếp làm chủ toàn bộ lãnh thổ trong nhiều thế kỷ kế theo.
**Aryaru trong thời kỳ Hoàn Vương.**
Nếu cho rằng trên phương diện huyết thống, Champa là sự hợp nhất của nhiều thị tộc khác nhau, trong đó hai thị tộc Dừa và Cau lớn nhất thay nhau trị vì thì từ giữa thế kỷ VIII, trung tâm của vương quốc đã chuyển từ Sinhapura (Trà Kiệu) thuộc vùng Amaravati vào Virapura (Phan Rang) xứ Panduranga, thái ấp của thị tộc Cau và là nơi có nhiều đại gia đình tiểu vương khuếch trương thế lực. Quốc hiệu lúc này được gọi mới là Hoàn Vương mà các vị quốc vương bắt đầu được truy tôn thụy hiệu. Hai biến cố đi liền với thảm họa của vương triều Hoàn Vương xảy ra vào các năm 774 và 787 tại Po Nagar Nha Trang và kinh thành Virapura do sự tấn công của người Java đã làm mất nhiều công sức đóng góp để phục dựng lại các trung tâm thần quyền lẫn vương quyền này. Cùng với việc đề cao vị nữ thần bảo hộ đất đai Po Nagar theo tín ngưỡng Hindu, các ngôi đền cùng tên đã được xây mới ở nhiều nơi trên “Toàn cõi campa” [3], nhất là trong địa phận thị tộc Cau, từ Aryaru đến Panduranga. Truyền thuyết lưu lại rằng bà Po Inư Nagar sản sinh ra các dòng họ trị vì đất nước, “Bà đầu tiên giáng xuống hạt Brama (Tuy Hòa), lập ra một làng lấy tên là Pallai Sarioanoa (tức xóm Bà Lài), sau đó lập đền ở xóm Pa Chucmaraasan ở Panduranga (Phan Rang), ít lâu sau bà cho ra đời Chơcalâu (Diên Khánh)” [9]. Có thể tại núi Nhạn và một số ngọn núi, gò đồi lân cận như gò Chùa, núi Bà, hòn Chùa, hòn Tháp… đã từng xuất hiện các ngôi đền Po Nagar đa dạng các kích cỡ ngay trong thời kỳ sùng kính Hindu giáo này, song đã không ngừng bị hủy hoại và phải dựng lại nhiều lần về sau. Những cuộc trấn dẹp kẻ thù làm dày thêm chiến tích của nhà vua Harivarman I (802-817) trải dài từ “vùng Chadra, vùng Đông Bắc, vùng Indra, vùng phía Đông, vùng Agni, vùng Đông Nam, vùng Yama, vùng phía Nam, vùng của Yaksha” [3] cho thấy một kết cục đổ nát không thể tránh khỏi cho dù quốc vương là người chiến thắng. Một Aryaru từng là đất phát tích của vương quốc Lâm Ấp, đất thang mộc của vương triều Khu Liên, vùng đất theo truyền thuyết là “nơi nữ thần Po Nagar giáng trần đầu tiên” [13], có tấm bia vinh danh vị quốc vương trước nhất với tên gọi chính thức Cri Bhadravarman, do đó Aryaru phải được tôn tạo về cơ sở thần quyền và được cúng dâng hậu hĩ phẩm vật cho các thần bảo trợ tối cao. Chắc chắn ngôi đền Po Nagar có niên đại thế kỷ X – XII trên đỉnh núi Nhạn là sự tái hiện một trong những Po Nagar hoặc một thực thể vương – thần quyền nào đó có từ trước đã bị phá hủy vì một nguyên nhân không được biết rõ. Như vậy, chí ít tiểu quốc Aryaru đóng vai trò dấu gạch nối về sự chuyển hóa quyền lực của các vương triều Champa trong một giai đoạn lịch sử mà ngay cả trung tâm quyền lực Đông phương là triều đình Trung Hoa cũng không thể đưa ra lời giải thích rõ ràng.
**Aryaru trong thời kỳ Champa.**
Vương triều Indrapura nối tiếp sự trị vì vương quốc bởi quốc hiệu mới Chiêm Thành (Tchan-tch’eng), nghĩa là thành của xứ Chiêm (Champapura), trung tâm lại dịch chuyển ra phía Bắc: vùng Amaravati, nhưng không phải Sinhapura như trước mà là Indrapura (Đồng Dương). Tiểu quốc Aryaru nằm ở giữa giữ vai trò hậu phương chiến lược, cung ứng lương thực và các đội quân tinh luyện để cùng tác chiến bên cạnh lực lượng liên hợp dưới quyền thống lĩnh tối cao của nhà vua, nhất là trong các trận đụng độ với quân đội Khmer ở Panduranga, Kauthara và có thể ngay tại các cửa biển Đà Lãng, Bà Đài. Bên cạnh sự quan tâm đặc biệt đến Po Nagar Kauthara với tư cách trung tâm thánh đường Hindu giáo ở phía Nam qua việc tu sửa, xây mới, dựng bia và dâng cúng phẩm vật, các vị quốc vương nơi kinh thành Indrapura không quên dành cho địa phận Aryaru vốn có mối quan hệ thần tích và thị tộc những ưu ái về hoạt động tôn giáo.
Với một kinh thành đã trở nên quá trống trải trước những cuộc đọ sức với đối phương, các nhà vua kế tục của vương quốc Champa quyết định dịch chuyển trung tâm lùi về phía Nam, lập ra vương triều Vijaya tại thành Chà Bàn vào năm 1000. Thành Hồ nằm bên bờ Bắc trong vùng thung lũng sông Ba thuộc tiểu quốc Aryaru được các triều vua Vijaya ra sức gia cố và tăng cường binh lực như một tuyến phòng thủ từ xa bảo vệ vững chắc kinh thành trước những cuộc xâm lấn của Khmer, Xiêm La, Java cũng như những mưu toan nổi loạn của các thế lực lãnh chúa xuất phát từ xứ Panduranga mà họ có thể dẫn quân ra phía Bắc uy hiếp Vijaya, những kẻ “xấu xa, bất lương, luôn luôn nổi loạn chống lại vua của họ” [10] dưới thời Paramecvaravarman I vào năm 1050 hay thời Paramabodhisattva năm 1086.
Dù rằng lãnh thổ ngày càng bị thu hẹp từ hướng Bắc, triều đại Vijaya vẫn không dám liên minh một cách thực sự với vương quốc Khmer trong những chiến dịch quân sự công phá Đại Việt, do đó Vijaya lại trở thành nạn nhân của mọi thất bại từ phía Khmer dưới thời vua Suryavarman II mệnh danh “nhà chinh phục lớn”[10], mở đầu những thời kỳ bị truy bức và xung đột mới đến từ phương Nam. Quãng thời gian 1145 – 1149 kinh thànhVijaya nằm dưới ách xâm lược của Khmer đã đặt khu vực Aryaru trong tình trạng chiến tranh khẩn cấp, nơi tập trung binh lực để tập kích và chuẩn bị tổng phản công phủ đầu quân Khmer xuất phát trên cao điểm dãy Cù Mông. Thực tế là từ năm 1148, sau hai lần phản công thắng lợi đối với lực lượng hỗn hợp Khmer – Chàm dưới quyền chỉ huy của tướng quân Cankara tại Panduranga, vua Champa mới lên ngôi tại đây là Jaya Harivarman I đã tiến quân về phía Bắc, phối hợp với các lực lượng đã được tập hợp từ trước trong vùng Kauthara và Aryaru, chia làm nhiều cánh đánh mạnh vào trung tâm Vijaya “giết chết Harideva [vua do người Khmer dựng lên], tiêu diệt vua này cùng với tất cả các senapati [tướng lĩnh] Chàm và Khmer cùng quân đội Chàm và Khmer… Ông giết tất cả” [3], chấm dứt sự chiếm đóng của Khmer. Với lực lượng tiên phong thiện chiến tuyển mộ từ các tiểu quốc phía Nam này, Jaya Harivarman I còn làm được nhiều hơn thế: trấn dẹp sự chống đối của các bộ tộc miền núi gồm “Radê, Mada và các rợ khác (Mlecch’a)”, đánh tan cuộc phản loạn của người em rể Vamcaraja được “nhiều tướng lĩnh Yavana [người Việt] cùng những đội quân Yavana rất thiện chiến, con số lên đến 10 vạn người…” [10] vào năm 1150.
Với thực lực tích tụ mới, sau khi tìm cách loại bỏ sự can thiệp của Trung Hoa và Đại Việt thông qua những sứ đoàn ngoại giao và cống phẩm hậu hĩ, năm 1177 nhà vua Jaya Indravarman IV tấn công Khmer bằng đường biển, “ngược dòng lên tận kinh đô của người Khmer, chiếm lấy rồi cướp phá, sau đó rút lui, mang về một khối chiến lợi phẩm đồ sộ” [3]. Hành động quân sự mang đầy tham vọng cướp bóc này đã đẩy triều đình Vijaya đi sâu vào con đường phiêu lưu, bất cẩn và bị trả giá đắt hơn mười năm sau đó. Năm 1190, trong một cuộc đột nhập khác vào lãnh thổ Khmer, quân đội Champa bất ngờ bị chặn đánh tan tác. Thừa thắng, các lực lượng hùng hậu được chuẩn bị lâu nay của Khmer do một viên tướng Chàm tài giỏi chỉ huy đã tràn vào kinh thành Vijaya, quản chiếm toàn bộ lãnh thổ Champa. Cục diện chia tách được áp dụng đối với một vương quốc có lịch sử thống nhất lâu dài này: vương quốc Vijaya ở phía Bắc mà vua là một vị hoàng thân Cao Miên và vương quốc Panran ở phía Nam do chính viên tướng Chàm chiến thắng cai quản, với vương hiệu Cri Suryavarmandeva. Tiểu quốc Aryaru có lẽ thuộc về vương quốc phía Nam với mối liên hệ thị tộc sâu xa. Do sự thúc đẩy mạnh mẽ của một chuỗi biến cố chính trị xảy ra ngay sau đó, Surryavarman đã thâu tóm hai quyền hành làm một, trị vì trên toàn bộ vương quốc vào năm 1192. Tuy nhiên, các cuộc trả đũa liên tiếp của nhà vua Khmer cuối cùng đã sáp nhập Champa thành một tỉnh trong đế quốc rộng lớn dưới triều vua Jayavarman VII từ năm 1203.
Đến năm 1220, tình thế mới đã khiến Khmer tự nguyện rút lui khỏi Champa, trao quyền cai quản toàn bộ lãnh thổ cho một hoàng thái tử Chàm được nuôi dưỡng trong triều đình Khmer từ nhiều năm trước, lên ngôi năm 1226 với vương hiệu Jaya Paramecvaravarman II như một sự “lấy được ngôi vua của cha ông là công việc thông thường sau khi những cuộc đại chiến kết thúc” [3]. Paramecvaravarman cho xây lại cung điện, tu bổ đền đài, cung cấp lại những báu vật đã bị quân Khmer cướp đem đi, phục hồi nền sản xuất bị tàn phá kéo dài, quy phục các tiểu quốc chống đối; đồng thời “Ông khôi phục lại tất cả những pho linga tại miền nam như ở Yang Pu Nagar (Po Nagar thuộc Nha Trang) và những linga tại miền Bắc như ở Cricanabhadrecvara (Mỹ Sơn)” [10]. Vùng Aryaru kề cận kinh thành Vijaya hoành tráng trong giai đoạn phục hưng đầy khí thế sau khi giành được quyền tự chủ và hòa bình đã chiếm một vị trí đáng kể trong chính sách hoạch định kinh tế cùng các hạng mục tôn tạo văn hóa – tín ngưỡng trên quy mô toàn quốc.
Thảm họa đối với các dân tộc Á – Âu nói chung đến từ quân đội du mục Mông Cổ đã đặt Champa trước tình thế sống còn vào nửa sau thế kỷ XIII. Nhà vua già Indravarman V liên tục bị các điều kiện quá cỡ của đối phương dồn ép, song vẫn ngoan cường không chịu khuất phục, chống trả quyết liệt những đòn tấn công của kẻ địch do tướng Toa Đô chỉ huy trực diện vào Vijaya, sau đó lùi sâu về phía thượng nguyên cầm cự lâu dài với sự giúp sức tháo vát và thông minh của thái tử Harijit. Trong thời điểm phải đối phó với kế hoạch bao vây phong tỏa của kẻ thù vô cùng cam khổ gay go này (1283-1285), sự phối hợp về mặt quân sự của các lực lượng miền Nam qua vùng Aryaru giáp ranh mặt trận chính diện cùng với những hỗ trợ vật chất cần thiết lên vùng thượng nguyên ngược theo tuyến sông Ba thực sự đóng vai trò chiến lược trọng yếu. Những nỗ lực vượt bậc đó đã đạt mục đích, khi quân dân Đại Việt ở phía Bắc lần lượt tiêu diệt các cánh quân Nguyên – Mông, tạo điều kiện cho Champa thu phục lại kinh đô Vijaya và các phần đất bị kẻ thù chiếm đóng. Thái tử kế ngôi với vương hiệu Jaya Simhavarman III, người Việt gọi là Chế Mân sau đó đã thiết lập mối quan hệ đặc biệt với Đại Việt bằng cuộc hôn nhân của chính ông và công chúa Trần Huyền Trân nổi tiếng trong lịch sử giao hảo hai vương quốc, nhưng ngược lại ông là vị quốc vương đã kiên quyết cự tuyệt việc xin đổ bộ của binh đoàn thuyền chiến Mông Cổ lên vùng bể Champa trên đường chinh phạt Java vào năm 1292.
Nỗ lực nhằm đưa vương quốc trở lại thời cường thịnh như trước dưới vương triều Chế Bồng Nga (Ngo-ta ngo-tcho) mà gọi theo truyền thuyết dân tộc Chàm là Binasuor, đã vắt kiệt sự đóng góp các nguồn nhân vật lực ở các tiểu quốc miền Nam để mở rộng chiến tranh và chiếm đóng lên tận các tỉnh giáp ranh thuộc Đại Việt là Thuận Hóa, Tân Bình, Nghệ An đồng thời quấy rối liên tục Thanh Hóa, vùng trung châu Bắc Kỳ và cả kinh thành Thăng Long của nhà hậu Trần. Cái chết bất ngờ trong trận thủy chiến trên vùng biển Đại Việt của nhà vua Chế Bồng Nga năm 1390 và sự tiếm ngôi của một tướng lĩnh tên là La Khải với vương hiệu Jaya Simhavarman V đã tiếp tục thu hẹp lãnh thổ Champa chỉ còn lại từ phía Nam miền Indrapura trở vào thời trị vì của con ông sau đó. Từ năm 1407, nhà Minh xâm chiếm Đại Việt đã tạo cơ hội Champa thu phục khu vực này, đồng thời rảnh tay quay sang đánh chiếm Khmer, vinh danh chiến công trên miền đất giáp ranh Biên Hòa năm 1421.
Tuy nhiên, vương triều Indravarman VI khá lâu dài và ổn định qua hơn 40 năm kết thúc năm 1441 đã nhanh chóng lâm vào suy thoái trong đoạn còn lại của lịch sử Vijaya. Năm 1446, kinh thành bị Đại Việt đánh chiếm mà cùng với vô số chiến lợi phẩm khi trở về của đối phương còn có cả quốc vương Maha Vijaya. Cuộc đại chiến đầu năm 1471 chấm dứt vĩnh viễn Vijaya với những tổn thất cực kỳ to lớn: 600.000 người chết cùng 300.000 tù binh, trong đó có nhà vua Bàn La Trà Toàn và toàn bộ hoàng gia. Thủy quân Champa sau khi ngăn chặn không hiệu quả đoàn chiến thuyền hùng hậu gồm 15 vạn thủy binh của hoàng đế Lê Thánh Tông ở cửa bể Cri Vini (Thi Nại), một bộ phận đã lùi về các cửa biển Aryaru để chuẩn bị tập kích nếu thủy binh Đại Việt bị đánh bật khỏi vùng vịnh, tuy nhiên điều dự tính đó đã không xảy ra. Một bộ phận binh lính khác sau khi thành Vijaya thất thủ, do tướng Bô Trì Trì chỉ huy đã mở cửa thành đánh cảm tử mở đường rút chạy về phía Nam. Cửa Đà Lãng và thành Hồ của Aryaru là nơi dừng chân tập kết đầu tiên của các lực lượng Champa sống sót này cùng với quân đội yểm trợ của các tiểu quốc miền Nam. Khi những tin tức cuối cùng về Vijaya được biết một cách tuyệt vọng, cắt đặt một lực lượng bộ binh và thủy quân thiết yếu để trấn giữ Aryaru, tướng Bô Trì Trì đem toàn bộ binh lực còn lại lui về Panduranga. Aryaru trở thành vùng biên giáp ranh với vương quốc Đại Việt mà Việt sử gọi là Hoa Anh quốc, trong thế kiềm chế lẫn nhau giữa Champa với Hoa Anh và Nam Bàn [14].
Hoa Anh dù là một tiểu quốc thần thuộc Đại Việt, song về mặt lãnh thổ, huyết tộc và văn hóa có mối quan hệ thống nhất với Champa. Trên thực tế, lãnh thổ Hoa Anh là một bộ phận không tách rời với Champa tại Thạch Bi Sơn mà theo truyền thuyết của người Việt, nơi đó là biên giới. Từ sau năm 1471 đến trước biến cố thành Hồ năm 1578, triều đình Champa tại Panduranga quan tâm đặc biệt đến Aryaru trong vai trò chiến lược mà nó đảm trách. Đèo Cù Mông hiểm trở ở phía Bắc được xem là địa giới thiên nhiên khó vượt đối với người Việt. Thành Hồ có từ thời tiền Champa tiếp tục được củng cố vững chắc để phòng thủ không chỉ đối với mặt Nam mà bảo vệ luôn cả vùng thượng nguyên rộng lớn phía Tây trong mối liên minh truyền thống lâu đời. Ba cửa biển lớn Đà Lãng, Bà Đài, Cù Mông với sự đóng giữ của các đội chiến thuyền vừa làm nhiệm vụ tiễu trừ đám hải tặc Nhật Bản, Trung Hoa, Mã Lai, Java vừa tiến hành buôn bán với thương nhân khu vực, có cả người Ấn Độ, Ả Rập lẫn người Bồ Đào Nha đến từ phương Tây. Đặc sản của núi rừng nhiệt đới từ phía Tây dọc dãy Wou Wen (Trường Sơn) theo tuyến sông Ba hoặc trao đổi qua các nguồn Thạch Thành, Hà Duy, Đá Bạc, Suối Gạo như tên gọi người Việt về sau đã hấp dẫn đông đảo giới thương nhân ngoại quốc. Đặc biệt, nhiều chuyến hàng chở trầm hương và gỗ quý tổ chức theo định kỳ hướng đến các bến cảng của Malacca, Java, Ấn Độ, Trung Hoa vốn là những bạn hàng truyền thống. Cuộc tiếp xúc chính thức đầu tiên của Champa với thương nhân phương Tây là người Bồ Đào Nha vào năm 1523 sau khi họ chiếm cứ Malacca năm 1511 và về sau ở Ma Cao năm 1550 đã mở ra cơ hội giao thương giữa hai vương quốc mà vũ khí là hạng mục hàng hóa mua về ưu tiên số một đối với hoàng gia Champa.
Quân đội được trang bị bằng một số loại vũ khí hạng nặng như đại bác và thuốc nổ, con đẻ của nền kỹ thuật mới phương Tây giai đoạn hậu kỳ trung đại chuyển qua cận đại, nhà vua Po At của Champa nhận thấy không thể trì hoãn việc mở cuộc tấn công lên phía Bắc núi Cù Mông để thu hồi một bộ phận đất đai mất về tay người Việt. Cuộc tấn công triển khai vào năm 1578, đã nhanh chóng bị đẩy lùi bởi quân Nguyễn đang trong thời kỳ tích hợp thực lực nhằm đoạn tuyệt với họ Trịnh ở Đàng ngoài, lợi thế không chỉ số đông mà vũ khí trang bị cũng hiện đại không kém nhờ tận dụng những cơ hội thương mại tuyệt vời được họ Nguyễn cổ vũ theo chính gương vương quốc Champa [1]. Thừa thắng, danh tướng Lương Văn Chánh “tiến quân đến sông Đà Diễn, đánh lấy được Hồ thành” [15], “thành kiên cố và đồ sộ nhất trong lịch sử vương quốc Chiêm Thành” mà vua Po At với niên giám 1553 – 1579 “có lẽ đã bị chết trong thời điểm này” [16].
Năm 1597, theo lệnh của Tổng trấn Nguyễn Hoàng mà sử biên niên của họ Nguyễn về sau gọi là chúa Tiên, dù lúc này còn đang phụng sự vua Lê tại Đông Đô nhưng vẫn theo dõi sát sao tình hình miền Nam trong phạm vi cai quản của mình, Lương Văn Chánh tổ chức di dân người Việt, khẩn hoang lập làng suốt từ Cù Mông, Bà Đài đến Đà Diễn, Đà Nông trên vùng đất Hoa Anh. Vương quốc Champa sau hơn ba mươi năm gây dựng lực lượng từ lúc thất thủ tại thành Hồ, đến thời vua Po Nit đã tiếp tục cuộc tấn công tái chiếm Hoa Anh vào năm 1611, song những nổ lực cuối cùng này đã bị hoàn toàn thất bại bởi cuộc chinh phạt lần thứ hai của quân Nguyễn do chính một viên tướng Chàm thống lĩnh: Văn Phong. Nhằm dứt điểm về mặt chủ quyền, Nguyễn Hoàng lấy đất tiểu quốc Aryaru – Hoa Anh lập thành phủ Phú Yên với hai huyện Đồng Xuân và Tuy Hòa [17]. Biên giới vương quốc Champa vĩnh viễn bị đẩy lùi vào phía Nam dãy Đại Lĩnh, mà chỉ có thể bắt đầu từ thời điểm này nó mới được gọi tên Thạch Bi Sơn với ý nghĩa là nơi có núi đá bia phân định ranh giới giữa hai vương quốc.
**Tài liệu chú dẫn:**
[1] Li Tana (1999),
*Xứ Đàng trong: lịch sử kinh tế – xã hội Việt Nam thế kỷ 17 và 18*, NXB Trẻ, Thành phố Hồ Chí Minh, tr. 23, 116.
[2] Vũ Quỳnh, Kiều Phú (1960),
*Lĩnh Nam chích quái*, NXB Văn hóa, Hà Nội, tr. 102.
[3] G. Maspéro (1928),
*Vương quốc Chàm*, NXB G. Văng Oet, Pari và Bruyxen, Bản đánh máy phô tô tại Thư viện Hải Phú (Phú Yên), tr. 57, 58, 59, 61, 62, 73, 75, 84, 85, 98, 113, 115, 177, 180, 182.
[4] Ngô Sĩ Liên (1998),
*Đại Việt sử ký toàn thư*, tập I, NXB Khoa học Xã hội, tr. 133.
[5] Quốc Sử Quán triều Nguyễn (1998),
*Khâm định Việt sử thông giám cương mục*, tập I, NXB Giáo dục, Hà Nội, tr. 75.
[6] Quốc Sử Quán triều Nguyễn (1971),
*Đại Nam nhất thống chí*, tập III, NXB Khoa học Xã hội, Hà Nội, tr. 9, 70-71.
[7] Trần Quốc Vượng (2001), “Những phát hiện mới của khảo cổ học ở Phú Yên”, tạp chí
*Xưa và nay* (số 106), tr. 21-22.
[8] Đào Duy Anh (1992),
*Hán – Việt từ điển*, quyển Thượng, NXB Khoa học Xã hội, tr. 568.
[9] UBND tỉnh Phú Yên (2003),
*Địa chí Phú Yên*, NXB Chính trị Quốc gia, tr. 602, 205-606.
[10] G. Coedès (2008),
*Cổ sử các quốc gia Ấn Độ hóa ở Viễn Đông*, NXB Thế giới, tr. 89-94, 101, 252, 287, 295-296, 325.
[11] L. Aurousseau,
*BEFEO*, XIV, 9, tr. 27. Dẫn theo G. Coedès (2008), “Cổ sử các quốc gia Ấn Độ hóa ở Viễn Đông”, NXB Thế giới, tr. 93.
[12] Đào Duy Anh (2003),
*Tác phẩm được tặng Giải thưởng Hồ Chí Minh*, NXB Khoa học Xã hội, HN, tr. 854, 857.
[13] UBND tỉnh Phú Yên (2009),
*Lịch sử Phú Yên từ thế kỷ XVII đến thế kỷ XVIII*, NXB Khoa học Xã hội, Hà Nội, tr. 35.
[14] Ngô Sĩ Liên (1998),
*Đại Việt sử ký toàn thư*, tập II, NXB Khoa học Xã hội, tr. 450.
[15] Quốc Sử Quán triều Nguyễn (1993),
*Đại Nam liệt truyện*, tập 1, NXB Thuận Hoá, Huế, tr. 89.
[16] Lương Ninh (2006),
*Vương quốc Champa*, NXB Đại học Quốc gia Hà Nội, tr. 213.
[17] Quốc sử quán triều Nguyễn (1962),
*Đại Nam thực lục tiền biên*, tập I, NXB Sử học, Hà Nội, tr. 43-44.
**Nguồn: http://inrasara.com**

Vary: Cookie

X-hacker: If you're reading this, you should visit automattic.com/jobs and apply to join the fun, mention this header.

X-ac: 3.dca _dca


markdown:
×Đăng nhập vào Online Math để có thể kết bạn với Hoàng Vũ Hải Yến. Nếu chưa có tài khoản, hãy đăng ký một tài khoản mới - thao tác đơn giản và miễn phí.
0 -Trung bình 0.00 - Tổng điểm
© 2013 - Trung tâm Khoa học Tính toán - ĐH Sư phạm Hà Nội && Công ty C.P. Khoa học và Công nghệ Giáo dục (email: a@olm.vn)

Access-Control-Allow-Credentials: true

Access-Control-Allow-Methods: OPTIONS, GET, POST

Cache-Control: no-store, no-cache, must-revalidate


markdown:
[Trang Chủ](https://phongkhamkienquoc.info/) [Giới thiệu](https://phongkhamkienquoc.info/gioi-thieu) [Bệnh Nam Khoa](https://phongkhamkienquoc.info/benh-nam-khoa) [Bệnh Phụ Khoa](https://phongkhamkienquoc.info/benh-phu-khoa) [Bệnh Xã Hội](https://phongkhamkienquoc.info/benh-xa-hoi) [Bệnh trĩ](https://phongkhamkienquoc.info/benh-tri)
17 Tháng 07, 2018
Hotline:0296.398.1111
**Chào bác sĩ!** **Khoảng gần 1 tuần nay, cháu bị mọc mụn nhọt ở vùng kín, chúng mọc thành từng đám nhỏ. Đôi khi cháu cảm thấy ngứa ngáy và cháu thấy khí hư có mùi hơi hôi. Cháu chưa đi khám ở đâu cả nên rất lo không biết đó có phải mụn rộp sinh dục không. Cháu mong bác sĩ có thể giải đáp giúp cháu được không ạ, cháu xin cảm ơn. (BN giấu tên).**
Bị mọc mụn nhọt vùng kín là bệnh gì?
Chào bạn!
Chúng tôi thấu hiểu những băn khoăn, lo lắng của bạn về tình trạng bệnh lý của mình. Với câu hỏi mà bạn đưa ra ở trên, các chuyên gia tại Phòng khám đa khoa Kiến Quốc đã có những chia sẻ cụ thể thông qua bài viết sau:
Mọc mụn ở vùng kín là hiện tượng mà có khá nhiều chị em phụ nữ mắc phải. Tuy nhiên, họ lại hay xem thường và bỏ qua nghĩ rằng đó chỉ là mụn thông thường, không đáng lo ngại. Tuy nhiên, đã có rất nhiều trường hợp bị viêm nhiễm, lở loét và gây biến chứng nặng nề ảnh hưởng tới sức khỏe cũng như cuộc sống thường ngày.
Trên thực tế, mụn xuất hiện ở vùng kín thường có 3 loại: mụn bọc, mụn thịt và mụn nước. Mỗi loại mụn đều là biểu hiện của những hiện tượng bệnh lý khác nhau, cụ thể là:
– Mụn bọc: Đây thường là biểu hiện của tình trạng bệnh viêm nang lông, không quá nghiêm trọng. Bạn chỉ cần giữ vệ sinh vùng kín sạch sẽ và khô thoáng thì tình trạng này sẽ chấm dứt.
– Mụn nước: Thường bị sưng, tấy đỏ, sờ vào mềm mềm, bên trong có nước và khi vỡ ra tạo thành các vết trợt loét. Gây đau đớn, khó chịu cho người bệnh. Đây là dấu hiệu liên quan đến bệnh mụn rộp sinh dục. Người bệnh cần được thăm khám và chữa trị kịp thời.
– Mụn thịt: Nếu bạn thấy vùng kín nổi những mụn thịt, có màu hồng nhạt, xù xì. Có hình dáng gần giống hoa súp lơ thì đây là biểu hiện của bệnh sùi mào gà. Bệnh lý này rất nguy hiểm, bạn cần nhanh chóng đi thăm khám và chữa trị sớm, ngăn chặn những biến chứng xấu có thể xảy ra.
Đi khám bác sĩ chuyên khoa khi bị mọc mụn ở vùng kín
Khi phát hiện ở vùng kín của mình xuất hiện những nốt mụn nhọt đặc biệt nếu mụn ở dạng thịt và dạng nước. Người bệnh hãy nhanh chóng đến các cơ sở chuyên khoa gần nhất để được thăm khám trực tiếp, giúp xác định chính xác tình trạng bệnh mà mình đang mắc phải. Sau thăm khám, bác sĩ sẽ đưa ra hướng điều trị phù hợp và hiệu quả.
Tránh tâm lý e ngại, xấu hổ mà tự ý tìm cách chữa trị cho mình tại nhà. Việc làm này có thể khiến tình trạng bệnh trở nên xấu hơn, gây khó khăn cho việc chữa trị sau này.
Ngoài ra, trong thời gian này các bạn nữ giới nên:
Mọi thắc mắc xung quanh vấn đề
**bị mọc mụn nhọt ở vùng kín**, các bạn nữ giới có thể liên hệ trực tiếp tới số máy **02.963.981.111**. Hoặc tới trực tiếp địa chỉ Phòng khám đa khoa Kiến Quốc số **1500 Trần Hưng Đạo, P.Mỹ Phước, TP. Long Xuyên, An Giang** để được tư vấn và hỗ trợ kịp thời.
Bệnh mụn rộp ở bộ phận sinh dục nam là căn bệnh xã hội nguy hiểm và dễ lây lan do quan hệ tình dục không an toàn. Để giúp bạn nhận biết sớm những triệu chứng của bệnh, các bác sĩ chuyên khoa của phòng khám đa khoa...
Bệnh mụn rộp sinh dục ở nữ giới hay còn gọi là bệnh herpes sinh dục là căn bệnh lây qua đường tình dục với tần suất cao. Nếu không được phát hiện sớm và điều trị kịp thời, bệnh có thể gây ra ảnh hưởng nghiêm trọng tới...
Trong những năm gần đây, bệnh mụn rộp sinh dục nam giới đang có xu hướng tăng nhanh. Tỷ lệ mắc bệnh này ở nam giới thường cao hơn so với nữ bởi họ thường có đời sống tình dục phong phú và phóng khoáng hơn. Vậy bạn đã...
Bệnh mụn rộp sinh dục ở nam dễ nhầm lẫn với các bệnh lý khác và dễ dẫn đến việc điều trị không đúng phương pháp, ảnh hưởng đến sức khỏe của người bệnh. Chính vì thế, bài viết dưới đây sẽ giúp bạn nhận biết hình ảnh bệnh...
Bệnh mụn rộp sinh dục ở miệng là căn bệnh xã hội có chiều hướng ngày càng gia tăng, có thể gặp ở cả nam giới và nữ giới. Để giúp bạn hiểu rõ hơn về nguyên nhân, triệu chứng và cách hỗ trợ điều trị bệnh, các bác...

Keep-Alive: timeout=2, max=100


markdown:
## BOPE vai tih pega
essa eh loko
fiz essi modelo pq todu mundo falava q o filme era loko ai
um dia tava sem faze nada e comprei o filme assisti me inpolguei e modelei issuh
aushaushauhsa….
Anúncios
**Explore posts in the same categories:** [Galeria Rufus](https://rufusblender.wordpress.com/category/galeria-rufus/)
30 de março de 2008 às 3:55 PM
Se estiver disponivel para venda e so entrar em contato!!!!
pelo o e-mail!
Agradeço!
16 de julho de 2008 às 9:12 PM
como vo compra
23 de fevereiro de 2009 às 11:19 PM
MUITO MANEIRA ESSA MINIATURA DO CAVEIRÃO, EU QUERO PEÇO LICENÇA,PARA PERGUNTAR SE TEM PARA VENDER, E QUANTO E ?
APROVEITAR O ENSEJO PARA PERGUNTAR SE EXISTE VIATURAS EM MINIATURA?
EU SOU DO RIO JANEIRO.
UM ABRAÇO E FACA NA CAVEIRA IRMÃO.
23 de fevereiro de 2009 às 11:22 PM
PRA FICAR AINDA MAIS BONITA, SO FALATA COLAR OS DESENHOS E ESCREVER. “BOPE”
POR FAVOR AGUARDO ANSIOSAMENTE UM CONTATO
2 de junho de 2009 às 1:39 PM
vc vende???
11 de novembro de 2009 às 6:52 PM
vcs são de mais
11 de dezembro de 2010 às 10:59 AM
como faço pra comprar uma?
26 de novembro de 2011 às 9:20 PM
Muito bom cara, libera ele ai pra eu por no GTA SA?
qualquer coisa se tu poder manda para este email
gabriel.dsb1@hotmail.com
vlw’

Link: <https://wp.me/p8aNO-s>; rel=shortlink

X-ac: 5.dca _dca


markdown:
# Netizen không ngần ngại mỉa mai Red Velvet: 'Đây là girlgroup Kpop có vũ đạo tệ nhất phải không?'
[K-Pop](https://saostar.vn/am-nhac/k-pop/)
Sở hữu nhan sắc xinh đẹp, phong cách âm nhạc tươi mới nhưng
[Red Velvet](https://saostar.vn/am-nhac/red-velvet-tung-mv-moi-nhac-hay-hinh-anh-dep-nhung-chang-khac-gi-nhung-san-pham-truoc-do-3393667.html) lại không được lòng công chúng về khả năng trình diễn sân khấu. Theo đó, nhiều khán giả đưa ra ý kiến rằng nhóm nhạc 5 thành viên này quá tệ về khoản nhảy nhót dù vũ đạo của trong các sản phẩm không hề khó. Tiêu biểu là màn trình diễn “sến sẩm” *One Of These Nights* từng trở thành đề tài tranh cãi của cư dân mạng.
Đặc biệt dù
[Irene](https://saostar.vn/am-nhac/fan-nam-dot-hinh-irene-red-velvet-va-doi-roi-khoi-fandom-chi-vi-ly-do-nay-2412377.html) và [Seulgi](https://saostar.vn/am-nhac/lop-hoc-trong-mo-yeu-khong-het-khoanh-khac-co-giao-seulgi-red-velvet-day-nhay-tro-yoona-snsd-3407830.html) là hai thành viên nắm giữ vị trí dancer nhưng khả năng vũ đạo lại không mấy nổi bật với các thành viên còn lại. Cho nên, dù có thành công về mảng nhạc số, Red Velvet vẫn luôn bị gắn mác là “ *những bình hoa di động”* hay “ *nhóm nhạc nhảy kém nhất”*.
Số khác thì cho rằng, các cô gái nhà SM dù xinh đẹp nhưng lại thiếu thần thái và sức hút khi trình diễn khiến sân khấu của Red Velvet kém bùng nổ, “
*quá tệ đối với một nhóm nhạc đến từ công ty lớn”. *Bên cạnh đó, [concept của Red Velvet](https://saostar.vn/am-nhac/netizen-met-moi-voi-concept-tro-lai-cua-red-velvet-xau-khong-the-dua-duoc-3387397.html) lại thường xuyên bị chỉ trích là quá màu mè và quê mùa. Thậm chí, ngay cả người hâm mộ cũng chẳng mấy hài lòng và nhiều lần lên tiếng yêu cầu SM thay đổi stylist cho nhóm.
Màn trình diễn
*One Of These Nights* gây nhiều thất vọng của Red Velvet.
Phần trình diễn
*Rookie* - Red Velvet.
Phần trình diễn
*Power Up* - Red Velvet.
MV
* Power Up* - Red Velvet. **Một số ý kiến của cư dân mạng Hàn Quốc:**
-
*Vũ đạo không quá đặc sắc, có vài thành viên không thể nhảy.* *- Bài hát mới ra mắt thì vui tai thật nhưng sân khấu biểu diễn thì không vui tí nào.* *- Irene đảm nhiệm vũ đạo mà còn nhảy xấu hơn các thành viên không biết nhảy nữa cơ.* *- Tôi thích Bad Boy nhưng phải nhận xét thật là các thành viên không kham nổi vũ đạo, ngoại trừ Seulgi thì tạm ổn còn lại nhảy đều tệ.* *- Trong tất cả các nhóm nữ thì vũ đạo của Red Velvet là tệ nhất đấy. * *- So với 4 bạn còn lại thì Joy quá cao nên làm mất cân đối đội hình. Như kiểu có một thành viên của Nine Muses ở trong Crayon Pop ấy. Vũ đạo cũng chả đẹp, các thành viên không thể nhảy. Nhưng nhạc của Red Velvet thì rất bắt tai. Giờ vẫn còn nghe Rookie Rookie đây này.* *- Vũ đạo One Of These Night dở huyền thoại luôn… SM cần phải sa thải biên đạo gấp.*
###
[Không phải DBSK hay SNSD, Red Velvet mới là nghệ sĩ SM đầu tiên đạt Perfect All-Kill](https://saostar.vn/am-nhac/khong-phai-dbsk-hay-snsd-red-velvet-moi-la-nghe-si-sm-dau-tien-dat-perfect-all-kill-3413044.html)
Chỉ hơn 2 ngày ra mắt, Red Velvet đã làm nên "lịch sử của SM" khi sản phẩm trở ...
Bình luận
Vui lòng chọn cách thức bình luận