text:
Phần 2. Đào tạo tiến sĩ thời nay
Nguyễn Ngọc Lanh
Mục tiêu đào tạo tiến sĩ: Xưa và Nay (Phần 1)
“Thời nay” là kể từ khi nào?
– “Thời nay” là từ 1919, cách nay 96 năm. Đó là thời điểm nền cựu học bị chấm dứt, kết thúc vĩnh viễn chuyện đào tạo các tiến sĩ nho học – nguồn nhân lực cho ngạch hành chính (các quan văn) thời xưa. Nền học mới (tân học) – do người Pháp áp đặt – chính thức lên ngôi, với nhiều ngành học, nhiều cấp học, do vậy nhiều loại văn bằng. Tất nhiên, các văn bằng này viết bằng tiếng Pháp, cần sớm được dịch sang tiếng Việt. Cách dễ nhất là gán cho bằng cấp tân học những cái tên Việt sẵn có của nền học cũ; và chỉ cần thêm “ta” và “tây” để phân biệt. Ví dụ, tú tài “ta’ và tú tài “tây”; cử nhân “ta” và cử nhân “tây”… Loại khẩu ngữ này rất phổ biến một thời, nay không ai còn dùng, bởi vì ngày nay chẳng cần phân biệt “tây – ta” nữa.
Mọi việc có vẻ ổn, trừ một điều tai hại không ngờ. Đó là tấm bằng docteur (tiếng Pháp) bị gọi là “tiến sĩ” – dù có phân biệt tiến sĩ “tây” và tiến sĩ “ta”. Lúc đầu cứ tưởng chẳng qua, đây chỉ là cái tên, vô hại, cứ dùng rồi sẽ quen. Nhưng không phải. Cái hại ngót trăm năm sau mới bộc lộ.
– Cũng có thể coi “thời nay” bắt đầu từ năm 1935, cách đây 80 năm. Đó là khi trường đại học Y-Dược Đông Dương – tọa lạc ở phố Lê Thánh Tông, Hà Nội – tổ chức bảo vệ luận án và cấp các văn bằng docteurs (tiếng Anh là doctors) đầu tiên. Nói bằng tiếng Việt thời xưa, đó là những tiến sĩ “tây”, chuyên ngành Y khoa. Như vậy, điều khác nhau đầu tiên là tiến sĩ “ta” chẳng có chuyên ngành (trần sì một chuyên ngành) còn tiến sĩ “tây” có rất nhiều chuyên ngành, thậm chí còn chuyên ngành rất sâu. Ngay năm 1935, trong số 12 docteurs ngành Y, đã gồm 10 chuyên ngành sâu. Để phân biệt tiến sĩ “ta” và “tây”, bài này dùng hai từ: tiến sĩ nho học và doctor.
– “Thời nay” có thể chia thành 2 giai đoạn: lành mạnh và lệch lạc.
Lẽ ra, chẳng cần chia bơi làm gì, nếu không có sự lệch lạc đưa đến những tác hại mà hiện nay chưa thể đánh giá đầy đủ: Coi chúng lớn đến mức nào.
Giai đoạn đầu, hầu hết các docteurs làm việc ở đúng nơi (viện nghiên cứu, trường đại học) và làm đúng nghề (nghiên cứu khoa học và đào tạo). Được vậy, là nhờ ban đầu (trước 1945) các docteurs y khoa người Việt được cùng làm việc có các docteurs người Pháp; còn các docteurs khác được đào tạo từ châu Âu (đa số từ Pháp), nay về nước làm việc, họ vẫn đầu tư xứng đáng công sức cho nghiên cứu khoa học. Ví dụ: các vị Nguyễn Văn Chiển, Phạm Duy Khiêm, Tôn Thất Tùng, Nguyễn Mạnh Tường, Trần Huy Liệu, Trần Đức Thảo, Đặng Văn Ngữ, Đỗ Xuân Hợp, Lê Văn Thiêm, Nguyễn Văn Huyên… vân vân. Có lẽ, sử học nước nhà cần kê đủ mọi danh tính cho cái vốn ban đầu – tuy còn ít ỏi – mà rất quý giá này.
Giai đoạn sau, trong số (ngày càng đông đảo) các doctors tuy vẫn có các vị thật sự làm nghiên cứu, không kể già hay trẻ (Hoàng Tụy, Lê Kinh Duệ, Hoàng Thủy Nguyên, Phan Thị Phi Phi, Nguyễn Lân Dũng, Nguyễn Huệ Chi, Hồ Ngọc Đại, Hoàng Xuân Phú…), nhưng tính bằng tỷ lệ (%) thì ngày càng thiểu số.
Phải nói ngay rằng một nhà khoa học lãnh đạo một cơ quan khoa học là rất bình thường. Đó không phải là “quan” (theo nghĩa quan văn ngày xưa). Ví dụ, BS Tôn Thất Tùng đứng đầu một bệnh viện; BS Hồ Đắc Di làm hiệu trưởng đại Học Y-Dược…. Khi số doctors còn quá hiếm, một số được đặt vào các vị trí “quan” cũng là bình thường, nhưng họ không bỏ hẳn sự nghiệp khoa học. Vũ Đình Hòe hoặc Nguyễn Văn Huyên, dù làm bộ trưởng Giáo Dục, họ vẫn là những nhà khoa học. Cũng là bình thường…
Tới lúc xu thế lệch lạc bắt đầu hiện rõ, ngày càng rõ và trở thành lấn át xu thế lành mạnh. Ngày càng nhiều doctors cứ hành xử như tiến sĩ nho học: làm quan, và chỉ làm quan, làm quan suốt đời.
Sử học nước nhà rất nên xác định cái thời điểm tai hại này. Có thể tra cứu các kho lưu trữ để tìm ra một-vài vị quan chức (ví dụ, cấp vụ, cấp thứ trưởng hay bộ trưởng) được ra nước ngoài làm nghiên cứu sinh, có được tấm bằng doctor “thật”, “xịn”; nhưng về nước (năm nào, cần xác định) lại không nghiên cứu khoa học, mà “thăng quan, tiến chức” cho đến khi về hưu. Các vị này xứng đáng là người mở đầu cho sự lệch lạc. Tuy nhiên, khi quy kết nguyên nhân, các vị này chưa hẳn đã có lỗi. Xu thế chung như vậy, thì đáng trách là cái cơ chế (và tác giả của nó), chứ đâu cần trách những cá nhân suôi theo cơ chế.
Hiện nay (2014), theo những tin tức chính thức, nước ta đang có 24 ngàn doctors. Trong số 24 ngàn vị doctors này, có tới trên 50% bỏ nghề nghiên cứu khoa học. Đó là về lượng. Để hình dung sự lệch lạc về chất, có thể lấy ví dụ trường hợp cực đoan nhất, là tiến sĩ Dương Chí Dũng.
Bởi vậy, bài này tuy nói về lịch sử (đề cập những gì thuộc quá khứ), nhưng vẫn phải liên hệ và nói tới những gì liên quan trong hiện tại.
Cách đây 100 năm: Docteur bị gọi nhầm là “tiến sĩ”
Đó cũng là thời điểm lịch sử ra đời một quan niệm sai lầm, dẫn tới sự lệch lạc lớn hôm nay. Chẳng cần nghĩ nhiều, các cụ ta dưới thời vua Khải Định – khi muốn tìm tên Việt cho tấm bằng docteur (tiếng Pháp) – các cụ chỉ việc bắt nó phải nhận cái tên “tiến sĩ” – mà ta đã quá quen sử dụng từ ngàn năm trước. Tất nhiên, các cụ cũng có những căn cứ để gán ghép. Trước hết, hai tấm bằng này giống nhau ở chỗ… đều là những học vị cao nhất của 2 nền học. Thứ hai, chúng đều đòi hỏi học sinh phải “dùi mài kinh sử” khoảng 15-20 năm. Hết. Chế độ phong kiến chưa có khái niệm về nghiên cứu khoa học.
Tai hại. Bằng cấp, chẳng qua là tờ giấy chứng chỉ cho phép chủ nhân làm một nghề cụ thể. Vậy có thể “tóm lại” bằng một câu: “tiến sĩ ta” được đào tạo để làm nghề quan; còn docteur (tiến sĩ “tây”) để làm nghề nghiên cứu khoa học… Ở nước ta, sự nhầm lẫn giữa hai nghề này kéo dài cả trăm năm.
– Tai hại đầu tiên là tên gọi “tiến sĩ tây” được cả dân chúng và nhiều người “có học” vẫn coi y như “tiến sĩ ta”, lưu truyền đến tận hôm nay. Xã hội tiểu nông rất trì trệ, do vậy nếp nghĩ cũng không dễ thay đổi. Dân cứ mặc nhiên gọi ông tiến sĩ luật Hồ Đắc Điềm là “quan trạng”, gọi ông đốc-tờ Nguyễn Xuân Nguyên là “quan đốc”… Trách sao được, ngay thời nay vẫn có những xã tập hợp danh sách các tiến sĩ (doctor) của làng mình, để ghi vào bia đá sắp dựng. Họ nhiều nhan nhản, vì chỉ trong 30 năm mà chế độ XHCN đã đào tạo được số doctors nhiều gấp 8 lần số tiến sĩ nho học do chế độ phong kiến đào tạo trong cả ngàn năm. Cứ tưởng một quan niệm lạc hậu thì ít gây tác hại. Nhưng không.
– Tai hại ở khúc giữa (xin không nói nhiều) là người ta đưa bằng cấp vào tiêu chuẩn đề bạt quan chức. Phải nói ngay, nếu bằng cấp thể hiện đúng chất lượng đào tạo; còn chủ nhân của tấm bằng làm đúng nghề…, tiêu chuẩn này không sai. Bắt đầu tác hại, khi một quan chức hành chính nhờ cái bằng “chuyên nghiên cứu khoa học” mà được đưa lên một chức vụ cao hơn.
Nghe nói, người lãnh đạo ở một tỉnh phải là ủy viên trung ương? Nếu đúng thế, sẽ thật là tuyệt, khi – dưới sự lãnh đạo của đảng – một tỉnh nọ chủ trương “chiêu hiền đãi sĩ”. Điều này thể hiện đảng CS bắt đầu coi trí thức là thành phần nằm trong khối “Công-Nông-Trí” đứng quanh đảng. Các tỉnh khác cũng thông báo rộng rãi (trong cả nước) chuyện trọng đãi “hiền tài”. Dù tỉnh không có trường đại học, không có viện nghiên cứu, nhưng vẫn thông báo cả nước: Tỉnh đang chiêu mộ tiến sĩ, với đãi ngộ vật chất ban đầu khá lớn (tặng tiền, đất thổ cư, nhà ở…). Thật khó hiểu, các doctors về những tỉnh này sẽ làm gì. Té ra, họ làm quan chức. Tin tức trên báo chí cho biết: Có TS (được đào tạo ở nước ngoài hẳn hoi) đã về tỉnh, nếu chấp nhận “làm quan” sẽ trụ được suốt đời; nhưng nếu cứ thích làm đúng nghề, sẽ lập tức bị hẫng hụt. Thực tế, vị doctor này đã… “bỏ chạy“.
Chú thích. Chắc chắn chẳng có tỉnh nào chiêu mộ phi công. Chỉ cần nhận thức ở mức sơ đẳng, ai cùng thấy rằng phi công được đào tạo để làm một nghề rất chuyên – không thể kiếm được việc ở tỉnh? Ngoài ra ngân sách tỉnh không thể đủ để xây được phi trường và sắm được các loại phi cơ. Chỉ cần lãnh đạo tỉnh hiểu rằng việc đào tạo tiến sĩ cũng chuyên nghiệp cao độ như vậy, tác hại sẽ bớt đi nhiều.
– Tai hại nhãn tiền. Nhưng chưa phải là tai hại ở khúc cuối. Đó chính là tỷ lệ bỏ nghề quá cao trong số 24 ngàn tiến sĩ mà nước ta đang có.
Đánh giá sự nghiệp
Có loại lao động đơn giản, có loại lao động phải qua đào tạo. Lao động cao cấp phải qua tuyển sinh, qua đào tạo bài bản, công phu, tốn thời gian và tiền của – và rất chuyên nghiệp. Đánh giá sự nghiệp của loại này – cứ tưởng phúc tạp lắm – thật ra khá đơn giản.
– Tóm tắt sự nghiệp một tiến sĩ nho học
Tiến sĩ nho học sinh ra để làm quan văn; do vậy sự nghiệp gói gọn trong hai câu hỏi: a- đậu tiến sĩ khoa nào? và b- làm quan đến chức gì?. Thế là đủ. Và hết.
Đến nay, chẳng còn vị tiến sĩ nho học nào còn sống để chúng ta hỏi 2 câu trên. Nhưng vẫn có thể hỏi google. Thú vị ra phết. Chỉ cần gõ hai cụm từ (đặt trong ngoặc kép): “đậu tiến sĩ khoa” và “làm quan đến chức” ta sẽ có 5 ngàn kết quả – trong đó, các nhân vật đáng kính từ quá khứ xa xưa lại hiện về với con cháu thời nay. Nhiều gia đình, gia tộc nếu có những nhân vật như vậy, đều có ý thức đưa các cụ “lên mạng” để tôn vinh và giới thiệu với bàn dân, thiên hạ. Chỉ cần nhớ: Các cụ là tiến sĩ, chứ không phải doctor. Ai đòi hỏi các cụ phải nghiên cứu khoa học, coi chừng các cụ mẳng cho vài mắng… méo mặt.
Có thể đặt các câu hỏi cụ thể hơn, ít từ hơn, để có câu trả lời chi tiết hơn. Ví dụ “thám hoa” + “chức thượng thư” ta sẽ biết tên rất nhiều vị đậu thám hoa và từng leo tới chức thượng thư…
Chú thích. (đây là lời khuyên và lời răn).
– Khuyên nhủ: Không nên tra hỏi google bằng các cụm “tiến sĩ” + “bộ trưởng” (hoặc “thứ trưởng”, “vụ trưởng”) – vì kết quả mà google cung cấp có thể khiến chúng ta dễ nhầm lẫn các doctor thời nay (đang sống sờ sờ) với các quan văn thời xưa (đã khuất bóng từ lâu). Chẳng vẻ vang gì cho đương sự.
– Răn đe: Tuyệt đối cấm tra hỏi google bằng các từ: “tiến sĩ” + “ủy viên bộ” – vì google rất vô chính trị, chẳng biết kiêng nể ai. Không những thi doctor để làm quan, google cứ vô tư nói rằng không thiếu các quý vị kiếm cái bằng doctor để làm… vua. Nó ngầm bảo: Đây là những tấm gương dẫn đến những tai hại mà cả nước đang thấy.
– Sự nghiệp một doctor
– Doctor được đào tạo để sản xuất các sản phẩm khoa học. Trước hết, đó là: Số công trình nghiên cứu (đăng trên các tạp chí khoa học “thứ thiệt”). Thế là đủ. Nơi doctor hành nghề phải là các đơn vị nghiên cứu, có đủ các điều kiện và trang thiết bị cho loại lao động đặc trưng này – chứ không phải là các văn phòng cơ quan…
Tuy nhiên, các doctor làm việc ở trường đại học (cũng phải có cơ sở nghiên cứu, phòng thí nghiệm…) – ngoài các công trình như nói trên – còn có thêm một loại sản phẩm khoa học nữa: Đó là số doctors được ông ta đào tạo. Đây là nhiệm vụ xây dựng lớp người kế nghiệp. Nếu làm tốt điều này, vị TS có thêm chức danh giáo sư, phó giáo sư. Cuối cùng, sách khoa học cũng được coi là sản phẩm khoa học mà TS hay GS có thể viết ra. Bài này không nêu cách thức đánh giá chất lượng các sản phẩm khoa học, vì lạc đề. Tóm lại, có ba loại được coi là sản phẩm khoa học, trong đó số 1 là các công trình.
– Hái quả khác với trồng cây đợi quả (trái). Giai đoạn vất vả học hành của các nho sinh thời xưa được ví như trồng cây và chăm bón. Nhiều người thất bại ngay từ giai đoạn này (thi hoài, chẳng đậu). Khi thi đậu tiến sĩ nho học được ví như giai đoạn kết thúc thành công sự phấn đấu – tức là bắt đầu được hái quả. Dù không làm quan, cũng được ghi danh vào bia đá. Đây được xem là quả lớn nhất. Quá trình làm quan được ví như liên tục “hái quả”. Quá trình lên chức (thăng quan), nói lên cái cây càng trĩu quả.
Trong khi đó, có bằng doctor chỉ là giai đoạn mở đầu sự nghiệp khoa học – tức là bắt đầu trồng một cây non. Trước mắt vị doctor, còn 30 hoặc 40 năm lao động vất vả, say mê, nhưng phải sáng tạo. Đó là quá trình vun sới, chăm bón. Nhiều vị doctor thất bại, hoặc ít thành công, mặc dù sự nỗ lực không nhỏ.
Chú thích. – Khi nói hoặc viết cụm từ “GS. TS” người ta hàm ý rằng vị TS này (ngoài công việc nghiên cứu), còn tham gia đào tạo doctor thế hệ sau. Nhiều người coi đây là vinh dự. Không hẳn thế đâu. Cần thấy rằng… không vì có thêm danh hiệu GS mà ông doctor này “oai” hơn các ông doctor khác. Trên thực tế, số doctor được giải Nobel nhiều hơn số GS. Một nguyên nhân là, doctor có thể chuyên tâm nghiên cứu; còn GS đã đầu tư nhiều thời gian cho đào tạo và viết sách. Do vậy, thực chất, ai “oai” hơn ai, là do số lượng và chất lượng các sản phẩm khoa học đã sản xuất ra.
– Khi nói (ví dụ), kính thưa “GS.TS. Bộ trưởng“… thì đó là hai chức danh khác nhau đang được quàng lên vai một con người. Chức danh GS.TS dành cho con người làm nghề nghiên cứu và đào tạo. Còn chức danh bộ trưởng, dành cho con người đang làm nghề hành chính (hoặc chính khách). Đây là cách tâng bốc một con người “ba đầu, sáu tay” – một lúc làm được hai chức danh. Nếu làm cho chu đáo thì hai chức danh này đều “trăm công, ngàn việc” – không những bên tây, mà ngay Tề Thiên Đại Thánh cũng không thể kiêm nhiệm. Đố ai tìm được ông bộ trưởng Âu, Mỹ nào kiêm nhiệm GS.TS (!). Chẳng lẽ, đây là món đặc sản Việt Nam?
– Khi “kính thưa GS.TS. bộ trưởng“…, mà cả người kính thưa và người được kính thưa đều không cần ngượng, thì thói háo danh đã di truyền khó gột tẩy.
– Vậy, nói thế nào mới chính xác? Nếu đối tượng (mà ta đang nói tới) đang là bộ trưởng (đương chức) nhưng đã từng có thời là GS.TS… ta phải nêu “bộ trưởng” lên trước. Câu nói sẽ thành: Kính thưa bộ trưởng đã có thời là GS.TS... Xin ngừng bàn tiếp, vì sắp thành khôi hài rồi. Nhưng nghĩ kỹ, những người còn chút lương tri không thể cười nổi.
Đánh giá sự nghiệp một phi công
Đây là người lao động được đào tạo rất chuyên nghiệp (giống như nhà văn, nhà báo, họa sĩ, nhạc sĩ…v.v.), do vậy vẫn chỉ cần hai câu hỏi, ví dụ: Có bằng năm nào? và (đến nay) đã bay bao nhiêu giờ an toàn… Xin không dài dòng thêm nữa.
Chú thích. Phải nói rằng, chuyện bỏ nghề không có gì mới lạ. Bất cứ ngành đò tạo nào cũng có một tỷ lệ bỏ nghề. Một người học nghề lái xe tải, thi xong, có bằng, vẫn có thể bỏ nghề, chọn nghề khác nếu nghề mới đem lại thu nhập cao hơn. Tiến sĩ bỏ nghề vẫn gặp. Nhưng tấm bằng tiến sĩ đòi hỏi cá nhân và xã hội phải đầu tư rất nhiều công sức, tiền của; mà đông đảo tiến sĩ cứ bỏ nghề… soành soạch, thì không thể coi bình thường nữa rồi. Hiện nay 24.000 tiến sĩ mà quá nửa không làm nghiên cứu khoa học, không thể coi là “bình thường”. Cứ cho là số này đang làm công chức (không thất nghiệp) cũng là rất bất thường.
Cái vòng tai quái cứ tự nuôi dưỡng và tự lớn lên
Cái vòng luẩn quẩn nay đã lớn lên, đang chứa trong nó 24 ngàn doctor, với câu hỏi mà báo chí đã nêu: Họ đang làm gì?. Câu trả lời là họ bỏ nghề quá nhiều.
Yếu tố nào khiến cái vòng cứ tự quay, tự lớn lên qua thời gian, để nay tới con số trên? Theo số liệu đã công bố, từ cấp thứ trưởng trở lên, số tiến sĩ của Việt Nam nhiều gấp 5 lần ở Nhật Bản. Máu làm quan đến thế là cùng. Liệu cái vòng quay này có cùng cơ chế với cái vòng tham nhũng hiện nay – nghĩa là rất khó chống?.
– Háo danh có phải là điểm bắt đầu?
Đã là cái vòng khép kín, tự duy trì, thì khó biết điểm khởi phát từ đâu. Hãy tạm bắt đầu từ thói háo danh. Ngày xưa, một gia tộc, thậm chí một làng, nếu có một vị tiến sĩ đã đủ vênh vang với thiên hạ. Xã hội tiểu nông là vậy. Nước Cộng hòa XHCN của chúng ta, sau 35-40 năm mang tên, thành phần tiểu nông vẫn chiếm 2/3 dân số (Karl Marx không tưởng tượng nổi đây là nước XHCN). Không dễ mà gột rửa cho hết thói háo danh. Đã vậy, nó còn được nuôi dưỡng để tự duy trì và phát triển. Các vị lãnh đạo văn hóa ở nhiều tỉnh đã nêu gương những làng tự quyên góp tiền để khắc bia cho tiến sĩ thời nay. Vừa thi xong doctor, đã in vào danh thiếp (carte visite) hai chữ TS trước tên, mặc dù nghề nghiệp đang làm là… giám đốc dở, hoặc mở công ty dệt-may.
– Hiểu sai về năng lực tiến sĩ.
Mà không biết rằng TS được đào tạo rất chuyên, rất sâu về một chuyên ngành khá hẹp. Họ phải có nơi làm việc và trang thiết bị phù hợp. Do vậy, ta thấy đầy rẫy các thông báo cấp tỉnh và thành phố: Tuyển dụng tiến sĩ… dù không có nơi làm việc thích hợp với trang thiết bị cần thiết.
– Do quan niệm cố hủ còn sót lại: học tiến sĩ để làm quan
Đó là, tình trạng hễ có bằng tiến sĩ (doctor) thì quá khó để nghiên cứu khoa học, lại quá dễ để làm quan. Thậm chí, coi đó là tiêu chuẩn để thăng quan. Hà Nội từng đưa ra dự án: Các cán bộ do thành ủy quản lý phải có bằng TS. Trên thực tế, một giáo sư cặm cụi hàng chục năm, nếu đào tạo được (vài ba) tiến sĩ, nếu tiến sĩ này làm quan (chỉ cần chức phó vụ trưởng) lập tức sẽ thu nhập hơn thầy nhiều lần. Trách gì chuyện ào ào xông lên làm luận án tiến sĩ? Trách gì chuyện sẽ có bằng giả và “bằng thật, học giả”?
– Lại còn chuyện nêu gương mới thật bất ngờ. Cứ tưởng thi tiến sĩ để làm quan đã đủ giống thời phong kiến; nhưng thi tiến sĩ để làm vua mới kinh. Có vị (vua) bản thân đã thi TS, nay thản nhiên nhìn các tiến sĩ tranh giành nhau các chức vụ hành chính (công chức), và nhận định rằng… ‘Việc tiến sĩ, thạc sĩ thi trượt công chức là bình thường‘ Đáng nói, là cái ý “tiến sĩ, thạc sĩ thi công chức”.
Nguyên nhân của nguyên nhân
Tất cả những nguyên nhân kể trên – dù có kể thêm nữa – chung quy là tàn dư quá nặng nề của chế độ phong kiến ngàn năm. Dù nhãn hiệu dán ngoài, chúng ta đang cố bắt chước các nước văn minh hơn ta, nhưng bên dưới cái nhãn, cái căn cốt phong kiến vẫn rất nặng nề.
Bổ sung thêm chút này cho bác Lanh
Các nước có chế độ XHCN thì theo mô hình đào tạo của Liên Xô trước đây (Việt Nam hoàn toàn theo mô hình này). Theo đó:
1. Không phân biêt trường nghề mà tất cả đều gọi là đại học (chuyên toán gọi là ĐH tổng hợp toán – ra trường chẳng có nghề ngỗng gì, đào tạo kỹ sư làm đường thì gọi là ĐH giao thông). Do vậy, lẫn lộn giữa trường nghề và trường đại học (University) và nghề nào cũng đào tạo cái gọi là Tiến sỹ.
2. Mô hình LX đẻ ra cái gọi là Candidat es Science mà tiếng Việt gọi là Phó tiến sỹ. Một khái niệm gọi là mới hay mơ hồ cũng được. Vị Phó TS này sau đó được làm nghiên cứu trong 2-3 năm để trở thành Tiến sỹ (doctor es science). Nhưng thực chất, luật bất thành văn, là nếu không phải là đảng viên cộng sản thì không phó TS nào được phong chức Tiến sỹ cả. Khoảng giữa những năm 90 của thế kỷ XX, từ một văn bản của nhà nước VN, các phó tiến sỹ nghiễm nhiên thành Tiến sỹ.
Bàn chuyện bằng cấp ở Liên Xô (và các nước XHCN) thì nhiều lám.
Nhưng không liên quan với chủ đề bài này.
Bài này nêu một nguyên nhân khiến “tiến sĩ mới” (doctor) không làm đúng nghề (nghiên cứu, giảng dạy) mà cứ bỏ nghề để làm quan, là vì họ xử sự như “tiến sĩ cũ”.
Nếu không dịch doctor thành tiến sĩ, liệu sự lệch lạc có giảm bớt không?
Tôi phân vân lắm.
Trò chơi giải trí
Đọc bài này mới thấy rằng GS.TS là một nghề (nghiên cứu khoa học), còn bộ trưởng (hay thứ trưởng) lại là một nghề khác (quan chức hành chính).
Không thể kiêm nhiệm.
Nếu kiêm nhiệm thì chẳng chức năng nào ra hồn.
Tôi dùng các nhóm từ “kính thưa GS.TS”, “bộ trưởng” or “thứ trưởng”, thấy sự xưng hô mà bây giờ tôi mới thấy là rất lố bịch. Nhưng vui ra phết.
Đây là một bài viết công phu và đầy thuyết phục của tác giả Nguyễn Ngọc Lanh.
Thế nhưng,tôi thiết nghĩ rằng người được gọi là doctor từ trường Y khoa Hà Nội chỉ bắt đầu được xem là “chính danh” như trên kể từ sau khi có nghị định năm 1941 (do
quốc trưởng Pétain ký) biến đổi thành trường Đại học hỗn hợp Y Khoa (tức là được chính quy hóa),còn trước đó chỉ là y sĩ Đông Dương ?
(Theo bài trước đây của tác giả NNL.từng đăng trên NCLS.).
Cảm ơn tác giả Nguyễn Ngọc Lanh.
Tối xin được tâm đắc với những phân tích của tác giả. Riêng tôi, tôi nghĩ một trong những nguyên nhân, phải chăng, có thể nêu thêm là mọi sự nằm trong kiếp học trò, thân nô lệ triền miên…, của đầy rẫy những AQ, những Chí Phèo hiện đại.
Tôi cứ liều mạng dùng 2 nhóm từ “tiến sĩ” và “ủy viên bộ” (mà tác giả NNLanh đã răn đe: Cấm) hỏi google search, thì lòi ra các ông ủy viên bộ CT có bằng TS. Tỷ lệ này là rất rất rất cao.
Đây là sự bất thường lý giải nguyên nhân doctor hiện nay cứ theo gót quan văn ngày xưa. Các ông này đã nêu gương “học để làm quan”.
Tất cả các vị TS (doctor) trong bộ CT đều có chung các tính chất sau:
1- là doctor nhưng không có công trình nghiên cứu nào. Giống như vỗ ngực mình là phi công, nhưng chưa hề leo lên máy bay. Quái gở đến thé?
2.Chỉ có một vị GSTS, nhưng vị nay chưa đào tạo được TS nào. Vậy GS gì mà kỳ quái? Năm 2016 vị này thôi làm quan, có lẽ luc ấy vị sẽ cống hiến cho khoa học chăng?
3- Cụ bí thư Hà Nội (cũng TS như ai) nhìn hiện tượng các TS thi công chức, nói là “bình thường”. Bởi vì chính cụ nêu gương cho mọi người.

markdown:
**Phần 2. Đào tạo tiến sĩ thời nay** **Nguyễn Ngọc Lanh** [Mục tiêu đào tạo tiến sĩ: Xưa và Nay (Phần 1)](https://nghiencuulichsu.com/2015/07/06/muc-tieu-dao-tao-tien-si-xua-va-nay/) **“Thời nay” là kể từ khi nào?** *– “Thời nay” là từ 1919, cách nay 96 năm*. Đó là thời điểm nền cựu học bị chấm dứt, kết thúc vĩnh viễn chuyện đào tạo các tiến sĩ nho học – nguồn nhân lực cho ngạch hành chính (các quan văn) thời xưa. Nền học mới (tân học) – do người Pháp áp đặt – chính thức lên ngôi, với nhiều ngành học, nhiều cấp học, do vậy nhiều loại văn bằng. Tất nhiên, các văn bằng này viết bằng tiếng Pháp, cần sớm được dịch sang tiếng Việt. Cách dễ nhất là gán cho bằng cấp tân học những cái tên Việt sẵn có của nền học cũ; và chỉ cần thêm “ta” và “tây” để phân biệt. Ví dụ, tú tài “ta’ và tú tài “tây”; cử nhân “ta” và cử nhân “tây”… Loại khẩu ngữ này rất phổ biến một thời, nay không ai còn dùng, bởi vì ngày nay chẳng cần phân biệt “tây – ta” nữa.
Mọi việc có vẻ ổn, trừ một điều tai hại không ngờ. Đó là tấm bằng docteur (tiếng Pháp) bị gọi là “tiến sĩ” – dù có phân biệt tiến sĩ “tây” và tiến sĩ “ta”. Lúc đầu cứ tưởng chẳng qua, đây chỉ là cái tên, vô hại, cứ dùng rồi sẽ quen. Nhưng không phải. Cái hại ngót trăm năm sau mới bộc lộ.
*– Cũng có thể coi “thời nay” bắt đầu từ năm 1935*, cách đây 80 năm. Đó là khi ** – tọa lạc ở phố Lê Thánh Tông, Hà Nội – tổ chức bảo vệ luận án và cấp các văn bằng docteurs (tiếng Anh là doctors) đầu tiên. Nói bằng tiếng Việt thời xưa, đó là những tiến sĩ “tây”, chuyên ngành Y khoa. Như vậy, điều khác nhau đầu tiên là tiến sĩ “ta” chẳng có chuyên ngành (trần sì một chuyên ngành) còn tiến sĩ “tây” có rất nhiều chuyên ngành, thậm chí còn chuyên ngành rất sâu. Ngay năm 1935, trong số 12 docteurs ngành Y, đã gồm 10 chuyên ngành sâu. Để phân biệt tiến sĩ “ta” và “tây”, bài này dùng hai từ: tiến sĩ nho học và doctor. trường đại học Y-Dược Đông Dương** *– “Thời nay” có thể chia thành 2 giai đoạn: lành mạnh và lệch lạc*.
Lẽ ra, chẳng cần chia bơi làm gì, nếu không có sự lệch lạc đưa đến những tác hại mà hiện nay chưa thể đánh giá đầy đủ: Coi chúng lớn đến mức nào.
*Giai đoạn đầu*, hầu hết các docteurs làm việc ở đúng nơi (viện nghiên cứu, trường đại học) và làm đúng nghề (nghiên cứu khoa học và đào tạo). Được vậy, là nhờ ban đầu (trước 1945) các docteurs y khoa người Việt được cùng làm việc có các docteurs người Pháp; còn các docteurs khác được đào tạo từ châu Âu (đa số từ Pháp), nay về nước làm việc, họ vẫn đầu tư xứng đáng công sức cho nghiên cứu khoa học. Ví dụ: các vị Nguyễn Văn Chiển, Phạm Duy Khiêm, Tôn Thất Tùng, Nguyễn Mạnh Tường, Trần Huy Liệu, Trần Đức Thảo, Đặng Văn Ngữ, Đỗ Xuân Hợp, Lê Văn Thiêm, Nguyễn Văn Huyên… vân vân. Có lẽ, sử học nước nhà cần kê đủ mọi danh tính cho cái vốn ban đầu – tuy còn ít ỏi – mà rất quý giá này. * Giai đoạn sau*, trong số (ngày càng đông đảo) các doctors tuy vẫn có các vị *thật sự làm nghiên cứu*, không kể già hay trẻ (Hoàng Tụy, Lê Kinh Duệ, Hoàng Thủy Nguyên, Phan Thị Phi Phi, Nguyễn Lân Dũng, Nguyễn Huệ Chi, Hồ Ngọc Đại, Hoàng Xuân Phú…), nhưng tính bằng tỷ lệ (%) thì ngày càng thiểu số.
Phải nói ngay rằng một nhà khoa học lãnh đạo một cơ quan khoa học là rất bình thường. Đó không phải là “quan” (theo nghĩa quan văn ngày xưa). Ví dụ, BS Tôn Thất Tùng đứng đầu một bệnh viện; BS Hồ Đắc Di làm hiệu trưởng đại Học Y-Dược…. Khi số doctors còn quá hiếm, một số được đặt vào các vị trí “quan” cũng là bình thường, nhưng họ không bỏ hẳn sự nghiệp khoa học. Vũ Đình Hòe hoặc Nguyễn Văn Huyên, dù làm bộ trưởng Giáo Dục, họ vẫn là những nhà khoa học. Cũng là bình thường…
Tới lúc xu thế lệch lạc bắt đầu hiện rõ, ngày càng rõ và trở thành lấn át xu thế lành mạnh. Ngày càng nhiều doctors cứ hành xử như tiến sĩ nho học:
*làm quan*, và chỉ làm quan, làm quan suốt đời.
Sử học nước nhà rất nên xác định cái thời điểm tai hại này. Có thể tra cứu các kho lưu trữ để tìm ra một-vài vị quan chức (ví dụ, cấp vụ, cấp thứ trưởng hay bộ trưởng) được ra nước ngoài làm nghiên cứu sinh, có được tấm bằng doctor “thật”, “xịn”; nhưng về nước (năm nào, cần xác định) lại không nghiên cứu khoa học, mà “thăng quan, tiến chức” cho đến khi về hưu. Các vị này xứng đáng là người mở đầu cho sự lệch lạc. Tuy nhiên, khi quy kết nguyên nhân, các vị này chưa hẳn đã có lỗi. Xu thế chung như vậy, thì đáng trách là cái cơ chế (và tác giả của nó), chứ đâu cần trách những cá nhân suôi theo cơ chế.
Hiện nay (2014), theo những tin tức chính thức, nước ta đang có 24 ngàn doctors.
**nghiên cứu khoa học. Đó là về lượng. Để hình dung sự lệch lạc về chất, có thể lấy ví dụ trường hợp cực đoan nhất, là tiến sĩ Trong số 24 ngàn vị doctors này, có tới trên 50% bỏ nghề ** **.** [Dương Chí Dũng](http://soha.vn/xa-hoi/con-duong-quan-lo-con-duong-toi-tu-cua-duong-chi-dung-20131208094302413.htm)
Bởi vậy, bài này tuy nói về lịch sử (đề cập những gì thuộc quá khứ), nhưng vẫn phải liên hệ và nói tới những gì liên quan trong hiện tại.
**Cách đây 100 năm: Docteur bị gọi nhầm là “tiến sĩ”**
Đó cũng là thời điểm lịch sử ra đời một quan niệm sai lầm, dẫn tới sự lệch lạc lớn hôm nay. Chẳng cần nghĩ nhiều, các cụ ta dưới thời vua Khải Định – khi muốn tìm tên Việt cho tấm bằng docteur (tiếng Pháp) – các cụ chỉ việc bắt nó phải nhận cái tên “tiến sĩ” – mà ta đã quá quen sử dụng từ ngàn năm trước. Tất nhiên, các cụ cũng có những căn cứ để gán ghép.
*Trước hết*, hai tấm bằng này giống nhau ở chỗ… đều là những học vị cao nhất của 2 nền học. *Thứ hai*, chúng đều đòi hỏi học sinh phải “dùi mài kinh sử” khoảng 15-20 năm. Hết. Chế độ phong kiến chưa có khái niệm về nghiên cứu khoa học. **Tai hại. **Bằng cấp, chẳng qua là tờ giấy chứng chỉ cho phép chủ nhân làm một nghề cụ thể. Vậy có thể “tóm lại” bằng một câu: “tiến sĩ ta” được đào tạo để làm *nghề quan*; còn docteur (tiến sĩ “tây”) để làm *nghề nghiên cứu khoa học*… Ở nước ta, sự nhầm lẫn giữa hai nghề này kéo dài cả trăm năm. *– Tai hại đầu tiên* là tên gọi “tiến sĩ tây” được cả dân chúng và nhiều người “có học” vẫn coi y như “tiến sĩ ta”, lưu truyền đến tận hôm nay. Xã hội tiểu nông rất trì trệ, do vậy nếp nghĩ cũng không dễ thay đổi. Dân cứ mặc nhiên gọi ông tiến sĩ luật Hồ Đắc Điềm là “quan trạng”, gọi ông đốc-tờ Nguyễn Xuân Nguyên là “quan đốc”… Trách sao được, ngay thời nay vẫn có những xã tập hợp danh sách các tiến sĩ (doctor) của làng mình, để ghi vào bia đá sắp dựng. Họ nhiều nhan nhản, vì chỉ trong 30 năm mà chế độ XHCN đã đào tạo được số doctors nhiều gấp 8 lần số tiến sĩ nho học do chế độ phong kiến đào tạo trong cả ngàn năm. Cứ tưởng một quan niệm lạc hậu thì ít gây tác hại. Nhưng không. *– Tai hại ở khúc giữa* (xin không nói nhiều) là người ta đưa bằng cấp vào tiêu chuẩn đề bạt quan chức. Phải nói ngay, nếu bằng cấp thể hiện đúng chất lượng đào tạo; còn chủ nhân của tấm bằng làm đúng nghề…, tiêu chuẩn này không sai. Bắt đầu tác hại, khi một quan chức hành chính nhờ cái bằng “chuyên nghiên cứu khoa học” mà được đưa lên một chức vụ cao hơn.
Nghe nói, người lãnh đạo ở một tỉnh phải là ủy viên trung ương? Nếu đúng thế, sẽ thật là tuyệt, khi – dưới sự lãnh đạo của đảng – một tỉnh nọ chủ trương “chiêu hiền đãi sĩ”. Điều này thể hiện đảng CS bắt đầu coi trí thức là thành phần nằm trong khối “Công-Nông-Trí” đứng quanh đảng. Các tỉnh khác cũng thông báo rộng rãi (trong cả nước) chuyện trọng đãi “hiền tài”. Dù tỉnh không có trường đại học, không có viện nghiên cứu, nhưng vẫn thông báo cả nước: Tỉnh đang
**, với đãi ngộ vật chất ban đầu khá lớn (tặng tiền, đất thổ cư, nhà ở…). Thật khó hiểu, các doctors về những tỉnh này sẽ làm gì. Té ra, họ làm quan chức. Tin tức trên báo chí cho biết: Có TS (được đào tạo ở nước ngoài hẳn hoi) đã về tỉnh, nếu chấp nhận “làm quan” sẽ trụ được suốt đời; nhưng nếu cứ thích làm đúng nghề, sẽ lập tức bị hẫng hụt. Thực tế, vị doctor này đã… “ chiêu mộ tiến sĩ** **“.** [bỏ chạy](http://baodatviet.vn/chinh-tri-xa-hoi/tin-tuc-thoi-su/tien-si-tra-tien-de-thao-chay-vi-bi-dat-nham-ghe-2353425/)
Chú thích .Chắc chắn chẳng có tỉnh nào chiêu mộ phi công. Chỉ cần nhận thức ở mức sơ đẳng, ai cùng thấy rằng phi công được đào tạo để làm một nghề rất chuyên – không thể kiếm được việc ở tỉnh? Ngoài ra ngân sách tỉnh không thể đủ để xây được phi trường và sắm được các loại phi cơ. Chỉ cần lãnh đạo tỉnh hiểu rằng việc đào tạo tiến sĩ cũng chuyên nghiệp cao độ như vậy, tác hại sẽ bớt đi nhiều. – Tai hại nhãn tiền. Nhưng chưa phải là tai hại ở khúc cuối. Đó chính là tỷ lệ bỏ nghề quá cao trong số 24 ngàn tiến sĩ mà nước ta đang có. **Đánh giá sự nghiệp**
Có loại lao động đơn giản, có loại lao động phải qua đào tạo. Lao động cao cấp phải qua tuyển sinh, qua đào tạo bài bản, công phu, tốn thời gian và tiền của – và rất chuyên nghiệp. Đánh giá sự nghiệp của loại này – cứ tưởng phúc tạp lắm – thật ra khá đơn giản.
** – Tóm tắt sự nghiệp một tiến sĩ nho học **
Tiến sĩ nho học sinh ra để làm quan văn; do vậy sự nghiệp gói gọn trong hai câu hỏi: a- đậu tiến sĩ khoa nào? và b- làm quan đến chức gì?. Thế là đủ. Và hết.
Đến nay, chẳng còn vị tiến sĩ nho học nào còn sống để chúng ta hỏi 2 câu trên. Nhưng vẫn có thể hỏi google. Thú vị ra phết. Chỉ cần gõ hai cụm từ (đặt trong ngoặc kép): “
*đậu tiến sĩ khoa*” và “ *làm quan đến chức*” ta sẽ có 5 ngàn kết quả – trong đó, các nhân vật đáng kính từ quá khứ xa xưa lại hiện về với con cháu thời nay. Nhiều gia đình, gia tộc nếu có những nhân vật như vậy, đều có ý thức đưa các cụ “lên mạng” để tôn vinh và giới thiệu với bàn dân, thiên hạ. Chỉ cần nhớ: Các cụ là tiến sĩ, chứ không phải doctor. Ai đòi hỏi các cụ phải nghiên cứu khoa học, coi chừng các cụ mẳng cho vài mắng… méo mặt.
Có thể đặt các câu hỏi cụ thể hơn, ít từ hơn, để có câu trả lời chi tiết hơn. Ví dụ “
*thám hoa*” + “ *chức thượng thư*” ta sẽ biết tên rất nhiều vị đậu thám hoa và từng leo tới chức thượng thư…
(đây là lời khuyên và lời răn). Chú thích.
– Khuyên nhủ: Không nêntra hỏi google bằng các cụm “tiến sĩ” + “bộ trưởng” (hoặc “thứ trưởng”, “vụ trưởng”) – vì kết quả mà google cung cấp có thể khiến chúng ta dễ nhầm lẫn các doctor thời nay (đang sống sờ sờ) với các quan văn thời xưa (đã khuất bóng từ lâu). Chẳng vẻ vang gì cho đương sự. – Răn đe: Tuyệt đối cấmtra hỏi google bằng các từ: “tiến sĩ” + “ủy viên bộ” – vì google rất vô chính trị, chẳng biết kiêng nể ai. Không những thi doctor để làm quan, google cứ vô tư nói rằng không thiếu các quý vị kiếm cái bằng doctor để làm… vua. Nó ngầm bảo: Đây là những tấm gương dẫn đến những tai hại mà cả nước đang thấy. ** – Sự nghiệp một doctor** *– Doctor được đào tạo để sản xuất các sản phẩm khoa học*. Trước hết, đó là: *Số công trình nghiên cứu* (đăng trên các tạp chí khoa học “thứ thiệt”). Thế là đủ. Nơi doctor hành nghề phải là các đơn vị nghiên cứu, có đủ các điều kiện và trang thiết bị cho loại lao động đặc trưng này – chứ không phải là các văn phòng cơ quan…
Tuy nhiên, các doctor làm việc ở trường đại học (cũng phải có cơ sở nghiên cứu, phòng thí nghiệm…) – ngoài các công trình như nói trên – còn có thêm một loại sản phẩm khoa học nữa: Đó là
*số doctors được ông ta đào tạo*. Đây là nhiệm vụ xây dựng lớp người kế nghiệp. Nếu làm tốt điều này, vị TS có thêm chức danh giáo sư, phó giáo sư. Cuối cùng, *sách khoa học* cũng được coi là sản phẩm khoa học mà TS hay GS có thể viết ra. Bài này không nêu cách thức đánh giá chất lượng các sản phẩm khoa học, vì lạc đề. Tóm lại, có ba loại được coi là sản phẩm khoa học, trong đó số 1 là các công trình. *– Hái quả khác với trồng cây đợi quả (trái)*. Giai đoạn vất vả học hành của các nho sinh thời xưa được ví như trồng cây và chăm bón. Nhiều người thất bại ngay từ giai đoạn này (thi hoài, chẳng đậu). Khi thi đậu tiến sĩ nho học được ví như giai đoạn kết thúc thành công sự phấn đấu – tức là bắt đầu được hái quả. Dù không làm quan, cũng được ghi danh vào bia đá. Đây được xem là quả lớn nhất. Quá trình làm quan được ví như liên tục “hái quả”. Quá trình lên chức (thăng quan), nói lên cái cây càng trĩu quả.
Trong khi đó, có bằng doctor chỉ là giai đoạn mở đầu sự nghiệp khoa học – tức là bắt đầu trồng một cây non. Trước mắt vị doctor, còn 30 hoặc 40 năm lao động vất vả, say mê, nhưng phải sáng tạo. Đó là quá trình vun sới, chăm bón. Nhiều vị doctor thất bại, hoặc ít thành công, mặc dù sự nỗ lực không nhỏ.
– Khi nói hoặc viết cụm từ “GS. TS” người ta hàm ý rằng vị TS này (ngoài công việc nghiên cứu), còn tham gia đào tạo doctor thế hệ sau. Nhiều người coi đây là vinh dự. Không hẳn thế đâu. Cần thấy rằng… không vì có thêm danh hiệu GS mà ông doctor này “oai” hơn các ông doctor khác. Trên thực tế, số doctor được giải Nobel nhiều hơn số GS. Một nguyên nhân là, doctor có thể chuyên tâm nghiên cứu; còn GS đã đầu tư nhiều thời gian cho đào tạo và viết sách. Do vậy, thực chất, ai “oai” hơn ai, là do số lượng và chất lượng các sản phẩm khoa học đã sản xuất ra. Chú thích.
– Khi nói (ví dụ),
kính thưa“ GS.TS. Bộ trưởng“… thì đó là hai chức danh khác nhau đang được quàng lên vai một con người. Chức danh GS.TS dành cho con người làm nghề nghiên cứu và đào tạo. Còn chức danh bộ trưởng, dành cho con người đang làm nghề hành chính (hoặc chính khách). Đây là cách tâng bốc một con người “ba đầu, sáu tay” – một lúc làm được hai chức danh. Nếu làm cho chu đáo thì hai chức danh này đều “trăm công, ngàn việc” – không những bên tây, mà ngay Tề Thiên Đại Thánh cũng không thể kiêm nhiệm. Đố ai tìm được ông bộ trưởng Âu, Mỹ nào kiêm nhiệm GS.TS (!). Chẳng lẽ, đây là món đặc sản Việt Nam?
– Khi “
kính thưa GS.TS. bộ trưởng“…, mà cả người kính thưa và người được kính thưa đều không cần ngượng, thì thói háo danh đã di truyền khó gột tẩy.
–
Vậy, nói thế nào mới chính xác?Nếu đối tượng (mà ta đang nói tới) đang là bộ trưởng (đương chức) nhưng đã từng có thời là GS.TS… ta phải nêu “bộ trưởng” lên trước. Câu nói sẽ thành: Kính thưa bộ trưởng đã có thời là GS.TS... Xin ngừng bàn tiếp, vì sắp thành khôi hài rồi. Nhưng nghĩ kỹ, những người còn chút lương tri không thể cười nổi. **Đánh giá sự nghiệp một phi công**
Đây là người lao động được đào tạo rất chuyên nghiệp (giống như nhà văn, nhà báo, họa sĩ, nhạc sĩ…v.v.), do vậy vẫn chỉ cần hai câu hỏi, ví dụ: Có bằng năm nào? và (đến nay) đã bay bao nhiêu giờ an toàn… Xin không dài dòng thêm nữa.
**. Phải nói rằng, chuyện bỏ nghề không có gì mới lạ. Bất cứ ngành đò tạo nào cũng có một tỷ lệ bỏ nghề. Một người học nghề lái xe tải, thi xong, có bằng, vẫn có thể bỏ nghề, chọn nghề khác nếu nghề mới đem lại thu nhập cao hơn. Tiến sĩ bỏ nghề vẫn gặp. Nhưng tấm bằng tiến sĩ đòi hỏi cá nhân và xã hội phải đầu tư rất nhiều công sức, tiền của; mà đông đảo tiến sĩ cứ bỏ nghề… soành soạch, thì không thể coi bình thường nữa rồi. Hiện nay 24.000 tiến sĩ mà quá nửa không làm nghiên cứu khoa học, không thể coi là “bình thường”. Cứ cho là số này đang làm công chức (không thất nghiệp) cũng là rất bất thường. Chú thích** **Cái vòng tai quái cứ tự nuôi dưỡng và tự lớn lên**
Cái vòng luẩn quẩn nay đã lớn lên, đang chứa trong nó 24 ngàn doctor, với câu hỏi mà báo chí đã nêu:
**. Câu trả lời là họ bỏ nghề quá nhiều. Họ đang làm gì?**
Yếu tố nào khiến cái vòng cứ tự quay, tự lớn lên qua thời gian, để nay tới con số trên? Theo số liệu đã công bố, từ cấp thứ trưởng trở lên, số tiến sĩ của Việt Nam nhiều gấp 5 lần ở Nhật Bản. Máu làm quan đến thế là cùng. Liệu cái vòng quay này có cùng cơ chế với cái vòng tham nhũng hiện nay – nghĩa là rất khó chống?.
*– Háo danh có phải là điểm bắt đầu?*
Đã là cái vòng khép kín, tự duy trì, thì khó biết điểm khởi phát từ đâu. Hãy tạm bắt đầu từ thói háo danh. Ngày xưa, một gia tộc, thậm chí một làng, nếu có một vị tiến sĩ đã đủ vênh vang với thiên hạ. Xã hội tiểu nông là vậy. Nước Cộng hòa XHCN của chúng ta, sau 35-40 năm mang tên, thành phần tiểu nông vẫn chiếm 2/3 dân số (Karl Marx không tưởng tượng nổi đây là nước XHCN). Không dễ mà gột rửa cho hết thói háo danh. Đã vậy, nó còn được nuôi dưỡng để tự duy trì và phát triển. Các vị lãnh đạo văn hóa ở nhiều tỉnh đã nêu gương những làng tự quyên góp tiền để khắc bia cho tiến sĩ thời nay. Vừa thi xong doctor, đã in vào danh thiếp (carte visite) hai chữ TS trước tên, mặc dù nghề nghiệp đang làm là… giám đốc dở, hoặc mở công ty dệt-may.
*– Hiểu sai về năng lực tiến sĩ*.
Mà không biết rằng TS được đào tạo rất chuyên, rất sâu về một chuyên ngành khá hẹp. Họ phải có nơi làm việc và trang thiết bị phù hợp. Do vậy, ta thấy đầy rẫy các thông báo cấp tỉnh và thành phố:
*Tuyển dụng tiến sĩ…* dù không có nơi làm việc thích hợp với trang thiết bị cần thiết. *– Do quan niệm cố hủ còn sót lại: học tiến sĩ để làm quan*
Đó là, tình trạng hễ có bằng tiến sĩ (doctor) thì quá khó để nghiên cứu khoa học, lại quá dễ để làm quan. Thậm chí, coi đó là tiêu chuẩn để thăng quan. Hà Nội từng đưa ra dự án: Các cán bộ do thành ủy quản lý phải có bằng TS. Trên thực tế, một giáo sư cặm cụi hàng chục năm, nếu đào tạo được (vài ba) tiến sĩ, nếu tiến sĩ này làm quan (chỉ cần chức phó vụ trưởng) lập tức sẽ thu nhập hơn thầy nhiều lần. Trách gì chuyện ào ào xông lên làm luận án tiến sĩ? Trách gì chuyện sẽ có bằng giả và “bằng thật, học giả”?
*– Lại còn chuyện nêu gương mới thật bất ngờ*. Cứ tưởng thi tiến sĩ để làm quan đã đủ giống thời phong kiến; nhưng thi tiến sĩ để làm vua mới kinh. Có vị (vua) bản thân đã thi TS, nay thản nhiên nhìn các tiến sĩ tranh giành nhau các chức vụ hành chính (công chức), và nhận định rằng… [ Đáng nói, là cái ý “tiến sĩ, thạc sĩ thi công chức”. ‘Việc tiến sĩ, thạc sĩ thi trượt công chức là bình thường‘](http://www.tienphong.vn/xa-hoi/viec-tien-si-thac-si-thi-truot-cong-chuc-la-binh-thuong-879126.tpo) **Nguyên nhân của nguyên nhân**
Tất cả những nguyên nhân kể trên – dù có kể thêm nữa – chung quy là tàn dư quá nặng nề của chế độ phong kiến ngàn năm. Dù nhãn hiệu dán ngoài, chúng ta đang cố bắt chước các nước văn minh hơn ta, nhưng bên dưới cái nhãn, cái căn cốt phong kiến vẫn rất nặng nề.
Bổ sung thêm chút này cho bác Lanh
Các nước có chế độ XHCN thì theo mô hình đào tạo của Liên Xô trước đây (Việt Nam hoàn toàn theo mô hình này). Theo đó:
1. Không phân biêt trường nghề mà tất cả đều gọi là đại học (chuyên toán gọi là ĐH tổng hợp toán – ra trường chẳng có nghề ngỗng gì, đào tạo kỹ sư làm đường thì gọi là ĐH giao thông). Do vậy, lẫn lộn giữa trường nghề và trường đại học (University) và nghề nào cũng đào tạo cái gọi là Tiến sỹ.
2. Mô hình LX đẻ ra cái gọi là Candidat es Science mà tiếng Việt gọi là Phó tiến sỹ. Một khái niệm gọi là mới hay mơ hồ cũng được. Vị Phó TS này sau đó được làm nghiên cứu trong 2-3 năm để trở thành Tiến sỹ (doctor es science). Nhưng thực chất, luật bất thành văn, là nếu không phải là đảng viên cộng sản thì không phó TS nào được phong chức Tiến sỹ cả. Khoảng giữa những năm 90 của thế kỷ XX, từ một văn bản của nhà nước VN, các phó tiến sỹ nghiễm nhiên thành Tiến sỹ.
Bàn chuyện bằng cấp ở Liên Xô (và các nước XHCN) thì nhiều lám.
Nhưng không liên quan với chủ đề bài này.
Bài này nêu một nguyên nhân khiến “tiến sĩ mới” (doctor) không làm đúng nghề (nghiên cứu, giảng dạy) mà cứ bỏ nghề để làm quan, là vì họ xử sự như “tiến sĩ cũ”.
Nếu không dịch doctor thành tiến sĩ, liệu sự lệch lạc có giảm bớt không?
Tôi phân vân lắm.
Trò chơi giải trí
Đọc bài này mới thấy rằng GS.TS là một nghề (nghiên cứu khoa học), còn bộ trưởng (hay thứ trưởng) lại là một nghề khác (quan chức hành chính).
Không thể kiêm nhiệm.
Nếu kiêm nhiệm thì chẳng chức năng nào ra hồn.
Tôi dùng các nhóm từ “kính thưa GS.TS”, “bộ trưởng” or “thứ trưởng”, thấy sự xưng hô mà bây giờ tôi mới thấy là rất lố bịch. Nhưng vui ra phết.
Đây là một bài viết công phu và đầy thuyết phục của tác giả Nguyễn Ngọc Lanh.
Thế nhưng,tôi thiết nghĩ rằng người được gọi là doctor từ trường Y khoa Hà Nội chỉ bắt đầu được xem là “chính danh” như trên kể từ sau khi có nghị định năm 1941 (do
quốc trưởng Pétain ký) biến đổi thành trường Đại học hỗn hợp Y Khoa (tức là được chính quy hóa),còn trước đó chỉ là y sĩ Đông Dương ?
(Theo bài trước đây của tác giả NNL.từng đăng trên NCLS.).
Cảm ơn tác giả Nguyễn Ngọc Lanh.
Tối xin được tâm đắc với những phân tích của tác giả. Riêng tôi, tôi nghĩ một trong những nguyên nhân, phải chăng, có thể nêu thêm là mọi sự nằm trong kiếp học trò, thân nô lệ triền miên…, của đầy rẫy những AQ, những Chí Phèo hiện đại.
Tôi cứ liều mạng dùng 2 nhóm từ “tiến sĩ” và “ủy viên bộ” (mà tác giả NNLanh đã răn đe: Cấm) hỏi google search, thì lòi ra các ông ủy viên bộ CT có bằng TS. Tỷ lệ này là rất rất rất cao.
Đây là sự bất thường lý giải nguyên nhân doctor hiện nay cứ theo gót quan văn ngày xưa. Các ông này đã nêu gương “học để làm quan”.
Tất cả các vị TS (doctor) trong bộ CT đều có chung các tính chất sau:
1- là doctor nhưng không có công trình nghiên cứu nào. Giống như vỗ ngực mình là phi công, nhưng chưa hề leo lên máy bay. Quái gở đến thé?
2.Chỉ có một vị GSTS, nhưng vị nay chưa đào tạo được TS nào. Vậy GS gì mà kỳ quái? Năm 2016 vị này thôi làm quan, có lẽ luc ấy vị sẽ cống hiến cho khoa học chăng?
3- Cụ bí thư Hà Nội (cũng TS như ai) nhìn hiện tượng các TS thi công chức, nói là “bình thường”. Bởi vì chính cụ nêu gương cho mọi người.

X-ac: 3.dca _dca


text:
Đổng Thành Danh (*)
Bài viết này có mục đích nghiên cứu và tìm hiểu về phiên quốc “Panduranga – Champa” hay trấn Thuận Thành (phủ Bình Thuận) trong giai đoạn thế kỷ XVII – XIX. Mà trọng tâm là sự thành lập của trấn Thuận Thành, sự tồn tại và chấm dứt của nó vào năm 1832. Nhầm minh định về sự tồn tại của một phiên quốc Panduranga sau năm 1692, được người Việt ghi nhận là trấn Thuận Thành, với một vương triều, một hệ thống luật pháp, thuế khóa riêng… lệ thuộc vào xứ Đàng Trong của các chúa Nguyễn. Thông qua đó phác họa mối quan hệ giữa các chúa Nguyễn và phiên quốc Panduranga, quá trình tụ cư và hội nhập của các nhóm cư dân Việt – Chăm trên vùng đất Bình Thuận…
- Đặt vấn đề
Năm 1692, là một niên đại quan trọng trong tiến trình mở cõi và lịch sử mối bang giao Đại Việt – Champa. Cuộc quấy rối của của vua Champa, Po Soat (sử Việt gọi là Bà Tranh hay Kế Bà Tranh) dẫn đến cuộc hành quân vào vùng đất Panduranga (ngày nay là hai tỉnh Bình Thuận, Ninh Thuận) – vùng đất cuối cùng của nước Champa – của Nguyễn Hữu Cảnh, thu lấy phần đất này để sát nhập vào xứ Đàng Trong dưới tên gọi trấn Thuận Thành mà đến năm 1697 là phủ Bình Thuận[1].
Sau biến cố này, sử liệu của nhà Nguyễn còn nhắc đến xứ Panduranga – Champa dưới tên gọi trấn Thuận Thành thêm một thời gian nữa rồi sau đó hầu như ít nói đến. Chính những thiếu vắng về thông tin từ các sử liệu này đãdẫn đến sự ngộ nhận của một số nhà viết sử rằng năm 1692 là niên đại đánh dấusự sát nhập hoàn toàn của Panduranga – Champa vào lãnh thổ Đại Việt[2].
Nhưng trong thực tế, bằng việc trích dẫn các nguồn tài liệu như các văn bản chữ Chăm, bia ký và các tư liệu ghi chép của các thương thuyền, giáo sĩ phương Tây. Các nhà nghiên cứu như PoDharma, P-B. Lafont[3]… đã chứng minh sự tồn tại của Panduranga– Champa sau năm 1692 dưới danh xưng trấn Thuận Thành một đơn vị tự trị của người Chăm với hệ thống chính quyền, quân đội, luật pháp riêng nằm dưới quy chế bảo hộ của chúa Nguyễn trực thuộc phủ Bình Thuận được thiết lập năm 1697.
Cho đến hôm nay, phần lớn những nghiên cứu mới này vẫn chưa được phổ cập ở trong nước, do đó vẫn tạo ra những nhận thức thiếu sót, thậm chí sai lệch về lịch sử của Panduranga – Champa hay trấn Thuận Thành vàmối bang giao Đại Việt – Champa sau năm 1692.Dựa trên các tài liệu hiện có, bài viết này nhầm phác thảo lịch sử của phiên quốc Panduranga – Champa hay trấn Thuận Thành giai đoạn thế kỷ XVII – XIX, hầu bổ sung và sửa chửa cho những khiếm khuyết và ngộ nhận trước đó.
- Sự hình thành của phiên quốc Panduranga – Champa (trấn Thuận Thành)
Tháng 8 năm 1692 (ÂL), nhân việc vua Champa cử binh sang quấy phá dinh Bình Khang (trước là xứ Kauthara, được chúa Nguyễn sát nhập năm 1653), chúa Nguyễn Phúc Chu cử Nguyễn Hữu Cảnh dẹp loạn và sau đó đem quân vào chinh phạt vùng đất cuối cùng của Champa là Panduranga. Tháng 2 và 3 năm 1693, Nguyễn Hữu Cảnh bắt được vua Champa là Po Soat (Kế Bà Tranh) và bầy tôi, chúa Nguyễn sát nhập vùng đất Panduranga – Champa vào xứ Đàng Trong dưới danh xưng Trấn Thuận Thành, sau đó đổi thành Phủ Bình Thuận (tháng 8 cùng năm)[4].
Việc thành lập phủ Bình Thuận đã tạo nên sự phản ứng tức thì của cư dân bản địa chưa quen với sự cai trị của quan lại người Việt. Tháng 12 năm 1693, một cuộc phản kháng do một người gốc Hoa tên là A Ban kết hợp với Ốc Nha Thát (một cái tên gốc Khmer)nổ ra. Để thu hút người bản địa, A Ban đổi tên là Ngô Lãng vàthần thánh hóa cho mình, tuyên truyền rằng mình có phép thuật hô phong hoán vũ, vũ khí không thể làm hại được, đây là cách thức quen thuộc để gây sự chú ý cho phong trào phản kháng nhầm thu hút sự ủng hộ, được những người Hoa du nhập theo các tổ chức hội kín mà sau này rất phổ biến trong cuộc kháng Pháp ở vùng Nam Bộ.
Sự tuyên truyền nàyđã có tác động tích cực, cư dân bản địa đã theo phe nổi dậy rất đông. Vì vậy, trong giai đoạn đầu lực lượng nổi dậy đã chiếm được Phố Hài (Pajai) đánh bại quan Cai đội Nguyễn Trí Thắng, dùng mưu ám hại, rồi tạo nội ứng để giết Cai đội Nguyễn Tân Lễ, chiếm Phan Rí (Parik). Như vậy, chỉ trong vòng một thời gian ngắn phe nổi dậy đã chiếm được hai phần ba phủ Bình Thuận, chỉ con vùng Phan Rang (Panrang). Không lâu sau, A Ban lại cho quân đến vây Phan Rang, Cai đội Chu Kiêm Thắng do quân ít nên giữ thành cố thủ, lại bắtPo Saktiraydapatih(Kế Bà Tử), em của Kế Bà Tranh, lúc bấy giờ giữ chức Khám lý, làm con tin uy hiếp A Ban và Ốc Nha Thát, quân nổi dậy bèn rút đi[5]. Chi tiết này cho ta thấy A Ban hay Ốc Nha Thát có thể là một bầy tôi hay mang ơn hoàng tộc Panduranga trước đây.
Sang năm sau (1694), khi nghe tin Po Soat đã mất, A Ban lại tấn công Phan Rang, Cai đội Chu Kiêm Thắng báo về dinh Thái Khang, Nguyễn Hữu Oai sang chi viện, quân nổi dậy tạm lui. Tháng 2, Lưu thủ tên Nhuận (không rõ họ) lại đem quân đánh quân A Ban và truy sát đến Thượng Dã (có thể là biên giới với Khmer). Chúa Nguyễn lại giao cho Nguyễn Hữu Cảnh vào ổn định vùng đất mới bình định này[6].
Những cuộc nổi dậy năm 1693 – 1694, khiến cho chúa Nguyễn phải nghĩ đến một cách thức khác thân thiện hơn để sát nhập Bình Thuận vào lãnh thổ xứ Đàng Trong một cách hòa bình để cho các tộc người bản địa không phản ứng quá quyết liệt, tạo điều kiện cho người Việt di dân vào đây một cách thuận lợi và sau cùng là để chúa Nguyễn sau đó dễ dàng sát nhập vùng Gia Định – Đồng Nai (lúc bấy giờ thuộc Khmer) ở phía Nam.
Vì những lẽ ấy, từ sự cố vấn của Nguyễn Hữu Cảnh và lời khẩn cầu của Po Saktiraydapatih, chúa Nguyễn quyết định khôi phục lại danh xưng trấn Thuận Thành(tháng 8, 1694) và phong cho Po Saktiraydapatih làm phiên vương, trả lại ấn, gươm, yên, ngựa và những người bị bắt trước đây, bắt hằng năm phải cống theo lệ của chúa Nguyễn đưa ra[7]. Chúa Nguyễn cử 30 lính ở kinh đô để hộ vệ cho Thuận Thành vương[8]. Đến đây, đế quyền của Panduranga – Champa trước kia được khôi phục,trong thân phận một phiên quốc chư hầu của chúa Nguyễn ở Đàng Trong, mà các văn bản của Việt Nam chỉ còn nhắc đến với tên gọi trấn Thuận Thành.
Sau khi tình hình đã ổn định, người Việt vào định cư lập làng, xóm tại trấn Thuận Thành ngày một đông, bên cạnh đó, để tạo điều kiện cho việc xác lập chủ quyền ở vùng đất Đồng Nai – Gia Định, lúc bấy giờ dù có đông người Việt đến định cư nhưng vẫn còn thuộc chủ quyền Khmer, chúa Nguyễn đã tái lập phủ Bình Thuận vào tháng 8 năm 1697, gồm hai phủ An Phước và Hòa Đa. Trấn Thuận Thành lại lệ thuộc vào dinh Bình Thuận (tương đương phủ Bình Thuận), đặt làm 4 đạo (Phan Rang, Phan Thiết, Ma Li, Phố Hài) mỗi đạo đặt một chức quan văn và võ, đều lệ vào dinh, không đặt phủ, huyện[9].
Như vậy, đến sau năm 1697, dù phủ Bình Thuận đã được thiết lập với hai huyện An Phước và Hòa Đa nhưng trấn Thuận Thành vẫn được duy trì, trấn Thuận Thành đó là khu vực tự trị của người Chăm trực thuộc phủ Bình Thuận, tách biệt với hai huyện An Phước và Hòa Đa là khu vực tập trung của người Việt. Điều này tạo nên một cơ cấu hành chính đặc biệt, theo đó trấn Thuận Thành (chỉ khu định cư của người Chăm) không tập trung một nơi mà nằm rải rác, xen lẫn trong các khu định cư của người Việt. Lafont gọi mô hình đặc biệt này là “Capitulation”[10],trong khi Po Dharma sử dụng một thuật ngữ dể hình dung hơn là “Peau de léopard”[11] (lãnh thổ bị cắt xén như tấm da báo).
- Panduranga – Champa (trấn Thuận Thành) trong giai đoạn 1697 – 1771
Sau năm 1697, nếu như các sử liệu của nhà Nguyễn nhắc đến trấn Thuận Thành rất mờ nhạt, thì các văn bản bằng ngôn ngữ Chăm (của hoàng gia hay giới bình dân) và các ghi chép của thuyền buôn phương Tây cho chúng ta thấy rằng trấn Thuận Thành là một phiên quốc độc lập với một triều đình, một hệ thống hành chính, quân đội…và luật pháp riêng, nhưng lệ thuộc chúa Nguyễn. Trong khi các văn bản Việt sử dụng danh xưng trấn Thuận Thành thì các văn bản hoàng gia Chăm sử dụng tên gọi cũ là Panduranga để chỉ thiết chế hành chính đặc biệt này[12]. Trong bài viết này, chúng tôi sử dụng danh xưng Panduranga – Champa để chỉ trấn Thuận Thành.
Theo các nguồn sử liệu, mối quan hệ “tôn chủ – bồi thần” giữa chúa Nguyễn và Panduranga – Champa(trấn Thuận Thành) trong thời kỳ Po Saktiraydapatih nhìn chung là thân thiện[13]. Bằng chứng làtrong các năm 1694 và 1709, phiên quốc này vẫn thường lệ dâng cống theo quy định cho chúa Nguyễn[14]. Năm 1714, trong thân phận phiên thuộc, Po Saktiraydapatih và gia thần đã đến dự một buổi lễ khánh thành chùa Thiên Mụ ở Phú Xuân[15].
Đáp lại, chúa Nguyễn đã thi hành một chính sách thân thiện trong sứ mệnh “tôn chủ” của mình với Panduranga– Champa (trấn Thuận Thành). Chúa Nguyễn, bên cạnh việc cử những bính lính để bảo vệ phiên vương của mình, còn duy trì ở đó các vị cố vấn người Việt được các thuyền buôn phương Tây mô tả là có vai trò quan trọng[16]. Khi được sự yêu cầu của Po Saktiraydapatih trong việc lập công đường chúa Nguyễn cũng giúp đỡ rất thân tình (1714)[17].
Bên cạnh đó, nhầm ngăn chặn và hạn chế tình trạng bất bình đẳng của người Chăm trong quá trình làm ăn, sinh hoạt với người Việt ởvùng đất này[18].Năm 1712, theo lời khẩn cầu của Po Saktiraydapatih, chúa Nguyễn Phúc Chu đã đưa ra quy định 5 điều trong ứng xử với Panduranga– Champa (trấn Thuận Thành)để tạo nên sự bình đẳng giữa hai dân tộc trong quá trình cộng cư ở phủ Bình Thuận[19]:
– Viên nào có sự trạng gì đến cáo ở vương phủ, thì tiền đòi xét mỗi viên tả hữu trà phải nộp 20 quan, mỗi viên tả hữu phan dung phải nộp 10 quan. Đến cáo ở dinh Bình Khang thì mỗi viên tả hữu trà nộp 10 quan, mỗi viên tả hữu phan dung nộp 2 quan.
– Phàm người kinh kiện nhau hoặc kiện với dân Thuận Thành thì do phiên vương và cai bạ ký lục xử đoán ; dân Thuận Thành kiện nhau thì một mình phiên vương xử đoán.
– Hai trạm Kiền Kiền và Ô Cam sai quân canh giữ nghiêm mật để phòng kẻ gian, người sai đi không được bắt ép dân trạm đài đệ.
– Khách buôn đến các sách Man để mua bán thì phải trình với người cai phái tấn sở của nguồn để cấp giấy thông hành.
– Dân Thuận Thành xiêu tán đến dinh Phiên Trấn, đều đã thả về cho làm ăn, nên để lòng thương yêu, đừng nên bóc lột hà khắc, cho dân ở yên.
Những quy định trên của chúa Nguyễn đã làm cho mối quan hệ cộng cư giữa hai dân tộc được điều hòa, tránh những mâu thuẫn, xung đột. Tạo điều kiện để người Việt định cư một cách thuận lợi và ngăn chặn tình trạng bị chèn ép của người dân bản xứ. Tuy vậy, sau cái chết của Po Saktiraydapatih (1727) một số phong trào phản kháng lẻ tẻ vẫn nổi lên, nhưng nhìn chung không đáng kể. Các phiên vương kế tục Po Saktiraydapatih vẫn thi hành chính sách thân thiện và thực hiện nghĩa vụ chư hầu của mình dưới sự bảo trợ của các chúa Nguyễn[20].
- Panduranga – Champa (trấn Thuận Thành) thời kỳ thoái trào (1771 – 1832)
Cuộc khởi nghĩa Tây Sơn bùng nỗ năm 1771 là một biến cố quan trọng trong lịch sử và cũng tác động không kém đến lịch sử Panduranga – Champa (trấn Thuận Thành). Cuộc xung đột giữa chúa Nguyễn và quân Tây Sơn diễn ra căng thẳng tại Bình Thuận, kéo theo cuộc xung đột giữa các lực lượng cầm quyền của phiên quốc Panduranga – Champa (trấn Thuận Thành) do sự tranh giành ảnh hưởng của Nguyễn Ánh và Tây Sơn ở khu vực này[21].
Đến trước năm 1771, Panduranga – Champa (trấn Thuận Thành) do Po Tisuntiraydapaghoh đứng đầu, vị vua này là người thừa kế chính danh, một người thuộc dòng dõi của vua Po Rome và là triều vua thứ 34 theo biên niên sử hoàng gia[22]. Nhưng sau khi Po Tisuntiraydapaghoh mất vào năm 1780, Nguyễn Ánh (lúc bấy giờ đang ở Gia Định và kiểm soát Bình Thuận)lập Po Tisuntiraydapuran lên làm phiên vương của Panduranga – Champa (trấn Thuận Thành), đây có thể là Cai cơ (hay Chưởng Cơ) Tá mà Đại Nam Liệt Truyện[23] nhắc đến, vì rằng tài liệu này xác nhận rằng Tá là người kế tục Kế Bà Tử và vào năm Nhâm Dần (1782), khi quân Tây Sơn vào chiếm đất Bình Thuận, chính Cai cơ Tá đã quy thuận Tây Sơn.
Cũng trong giai đoạn này, biên niên sử hoàng gia Chăm còn ghi nhận về một vị vua tên là Po Cei Brei (1783 – 1786), con củaPo Tisuntiraydapaghoh,do Tây Sơn tấn phong nhưng sau đó lại bỏ theo Nguyễn Ánh, chống Tây Sơn[24]. Nhưng sau vị vua này lại không quy thuận Nguyễn Ánh, ông phản kháng và sau đó phải lưu vong sang Campuchia trong những năm 1795 – 1796[25]. Biên niên sử của nhà Nguyễn cũng ghi nhận về một viên quan dưới quyền của Nguyễn Ánh trong cuộc chiến chống lại Tây Sơn ở Bình Thuận là Nguyễn Văn Chiêu (con của một người tên Thắng là phiên vương Thuận Thành trước), nhưng sau đó bị tội và bi bãi chức[26]. Chính vì những tương đồng này, chúng tôi cho rằng Po Cei Brei rất có thể chính là Nguyễn Văn Chiêu.
Như vậy, cho đến trước năm 1793, Bình Thuận trở thành chiến trường giữa Nguyễn Ánh và Tây Sơn, theo đó Panduranga – Champa (trấn Thuận Thành) cũng diễn ra xung đột giữa Po Tisuntiraydapuran hay Chưởng cơ Tá (theo Tây Sơn) với Po Cei Brei (Nguyễn Văn Chiêu) theo Nguyễn Ánh. Năm 1793, Nguyễn Ánh hành quân chiếm lại Bình Thuận, bắt Po Tisuntiraydapuran (Chưởng cơ Tá) và giết đi, còn Po Cei Brei (Chiêu) thì lưu vong đến Đồng Nai Thượng rồi sau này là Campuchia. Nguyễn Ánh lại phong cho Po Ladhunpaghuh(tức là Nguyễn Văn Hào trong biên niên sử Việt Nam – một người cũng quy thuận Nguyễn Ánh trong cuộc đối đầu với Tây Sơn) giữ chức Chưởng cơ Thuận Thành[27], tức là triều vua thứ 37 theo biên niên sử Chăm[28].
Sau đó không lâu, năm 1798,Po Ladhunpaghuh (Nguyễn Văn Hào) lâm bệnh từ chức và năm sau thì qua đời[29]. Nguyễn Ánh bổ nhiệm Phó vương Nguyễn Văn Chấn vào cương vị đứng đầu trấn Thuận Thành,tức là quốc vương Po Saong Nyung Ceng mà biên niên sử Chăm nhắc đến[30]. Giai đoạn lên cầm quyền của Po Saong Nyung Ceng (Nguyễn Văn Chấn) cũng là thời kỳ cuộc xung đột giữa Nguyễn Ánh và Tây Sơn bước vào hồi kết (1802).
Năm 1822, Po Saong Nyung Ceng (Chấn) qua đời, trước đó hai năm vua Gia Long cũng băng hà (1820). Chính từ đây, Panduranga – Champa (trấn Thuận Thành) bước vào một khúc quanh mới, khu vực này trở thành nơi tranh giành ảnh hưởng giữa vua Minh Mạng (người kế vị Gia Long) và Tổng trấn Gia Định Thành Lê Văn Duyệt[31]. Trong những năm 1822 – 1828, Po Klan Thu (Nguyễn Văn Vĩnh) được Minh Mạng bổ nhiệm làm “Trấn thủ” Panduranga – Champa (trấn Thuận Thành), từ đây phiên quốc này chịu sự bảo hộ trực tiếp của vua Minh Mạng. Nhưng đến năm 1828, Po Klan Thu (Nguyễn Văn Vĩnh) qua đời, Lê Văn Duyệt trực tiếp can thiệp vào tình hình phiên quốc này và bổ nhiệm Po Phaok The (Nguyễn Văn Thừa) lên thay Po Klan Thu (Nguyễn Văn Vĩnh), từ đó Panduranga – Champa (trấn Thuận Thành)lại chịu sự bảo hộ của Lê Văn Duyệt[32].
Năm 1832, Lê Văn Duyệt qua đời, vua Minh Mạng cho quân chiếm và kiểm soát Panduranga – Champa (trấn Thuận Thành), trừng phạt những người theo Lê Văn Duyệt và quyết định xóa bỏ hoàn toàn tước vị hoàng gia, hủy bỏ trấn Thuận Thành và sát nhập hoàn toàn vào tỉnh Bình Thuận, trong thời kỳ cải cách hành chính (1832 – 1833)[33]. Đến đây, Panduranga – Champa, sau thời gian dài tồn tại dưới quy chế bảo hộ của chúa Nguyễn và vương triều Nguyễn, chính thức chấm dứt sự tồn tại của mình.
- Kết luận
Thiết nghĩ, nghiên cứu và tìm hiểu về lịch sử Panduranga – Champa (trấn Thuận Thành) trong giai đoạn 1697 – 1832 là một vấn đề cần thiết. Hầu từ đó, có thể “vén mở” một giai đoạn, một hiện tượng lịch sử ít được biết đến ở nước ta, trên chính vùng đất Ninh – Bình Thuận ngày nay.Vùng đất này là địa bàn cộng cư của các tộc người Kinh, Chăm, Raglai và là nơi hội tụ giữa hai sắc thái văn hóa Đại Việt – Champa. Chính việc nhận thức rõ lịch sử vùng đất này giúp chúng ta thấy rằng, vương quốc Champa, trong quá trình hòa nhập với Việt Nam, không bị diệt vong năm 1692.
Sau một loạt các sự kiện diễn ra trong giai đoạn 1692 – 1697, vương quốc Panduranga – Champa vẫn tồn tại như một phiên quốc lệ thuộc vào chúa Nguyễn và trực thuộc phủ Bình Thuận ở Đàng Trong, được các văn bản hành chính của Đàng Trong gọi dưới danh xưng trấn Thuận Thành. Trấn Thuận Thành thành lập năm 1697 là một đơn vị tập hợp các khu định cư rãi rác của người Chăm ở Bình Thuận, hoàn toàn tách biệt với các khu định cư của người Việt..
Phiên quốc Panduranga – Champa (trấn Thuận Thành) sau năm 1697 có một tổ chức triều đình riêng, một quân đội, hệ thống luật pháp riêng… nằm dưới sự bảo hộ của các chúa Nguyễn. Điều này đã được nhiều tài liệu, văn bản của người Chăm, của các thuyền buôn phương Tây chỉ ra. Nếu như chỉ dựa vào các sử liệu của nhà Nguyễn, chúng ta khó mà có thể hình dung rõ rệt về một phiên quốc từng tồn tại ở trong lòng phủ Bình Thuận trong giai đoạn này.
Từ hậu bán thế kỷ XVIII và 30 năm đầu thế kỷ XIX, Panduranga – Champa (trấn Thuận Thành) bước vào một khúc quanh mới. Phiên quốc này bị kéo vào vòng xoáy của các cuộc xung đột chính trị và quân sự của người Việt Nam. Từ cuộc xung đột Nguyễn – Tây Sơn đến cuộc mâu thuẫn quyền lực giữa Minh Mạng (một vị vua có quyết tâm tập trung quyền lực về tay mình) và Tổng trấn Gia Định Thành Lê Văn Duyệt (người muốn biến Gia Định thành một vùng đất tự trị). Theo đó, trong nội bộ triều đình Panduranga – Champa (Thuận Thành) những mâu thuẫn, xung đột giữa phe theo Nguyễn Ánh, theo Tây Sơn hay theo Minh Mạng, theo Lê Văn Duyệt cũng bùng nổ làm cho vương quốc này càng phân liệt và dần đi vào suy thoái.
Năm 1832, Panduaranga – Champa (trấn Thuận Thành) lúc đó do Po Phoak The (Nguyễn Văn Thừa) lãnh đạo, ông là một người chấp nhận quy thuận Lê Văn Duyệt mà đối đầu với triều đình. Chính vì lẽ ấy, sau khi Lê Văn Duyệt qua đời (cũng năm), Minh Mạng đã quyết định đem quân tấn công Panduranga – Champa (trấn Thuận Thành) và xóa bỏ quy chế tự trị của phiên quốc này, sát nhập nó vào tỉnh Bình Thuận. Năm 1832, chính là năm chính thức đánh dấu cho sự cáo chung của vương quốc Champa trong lịnh sử.
Sự diệt vong của vương quốc Panduranga – Champa là một ngẫu nhiên của lịch sử. Vì rằng, sau năm 1697, khi hoàn thành việc tích hợp sát nhập vùng đất cuối cũng của Champa là tiểu quốc Panduranga vào lãnh thổ Đại Việt, các chúa Nguyễn vẫn ban cho người bản địa một quy chế tự trị đặc biệt và vẫn luôn thi hành các chính sách nhầm bảo đảm quyền lợi của người Chăm trong quá trình cộng cư với người Việt. Sau năm 1802, vua Gia Long còn ban cho Panduranga – Champa nhiều quyền lợi hơn các thời trước. Nhưng vào năm 1832, vua Minh Mạng quyết định xó bỏ phiên quốc này vì là đồng minh của Lê Văn Duyệt, một người được xem như phản nghịch. Như vậy, việc xóa sổ vương quốc này, chỉ nhầm trong dụng ý cá nhân của vua Minh Mạng chứ hoàn toàn không phải là tư tưởng cố hữu của người Việt Nam và càng không phải là kết quả tất yếu của quá trình mở cõi về phương Nam.
Không nhận thức rõ vấn đề này, chúng ta sẽ càng làm cho lịch sử bị “che lấp”, tạo nên những ngộ nhận rằng người Việt đã cố ý xâm chiếm và xóa sổ Champa, để lại những hiểu lầm trong nhận thức của hai tộc người. Lịch sử Panduranga – Champa chỉ khi nào được nhận thức một cách đầy đủ thì chúng ta mới thấy rằng, bên cạnh cuộc chiến tranh Việt – Chăm, cón có quá trình cộng cư sinh tồn của hai tộc người ấy, chính trong quá trình ấy, nền văn hóa của hai dân tộc đã giao thoa và phát triển làm nên một vùng đất có nền văn hóa phong phú và đa dạng.
[*]Người nghiên cứu tự do.
Chú thích:
[1]Quốc Sử Quán triều Nguyễn (2002),Đại Nam Thực Lục, tập 1, Nxb. Giáo dục, Hà Nội,tr. 106 – 107.
[2]Về quan điểm này có thể xem: Trần Trọng Kim (2008), Việt Nam sử lược, Nxb. Văn hóa Thông tin, Hà Nội, tr. 355; Lê Thành Khôi (1955), Le Vietnam: Histoire et Civilisation, Edit de Minuit, Paris, pp.265 ; Lương Ninh (2004), lịch sử vương quốc Champa, Nxb. Đại học Quốc gia, Hà Nội,tr. 220.
[3]Xem Po Dharma (1987), Le Panduranga(Campa) 1802-1835,2 tomes, EFEO, Paris; P-B. Lafont (1991), “Les grandes dates de l’histoire du Campa”. Le Campa et leMonde malais, CHCPI, Paris, pp. 7-23.Xem thêm Phan Khoang (1969), Việt sử: xứ Đàng Trong, Khai Trí, Saigon.
[4]Quốc Sử Quán triều Nguyễn (2002), Đại Nam Thực Lục, sđd, tr. 106 – 107.
[5] Như trên, tr. 107 – 108.
[6] Như trên, tr. 108.
[7] Như trên, tr. 109.
[8] Quốc Sử Quán triều Nguyễn (2006), Đại Nam Liệt Truyện, tập 2: chính biên – sơ tập, Nxb. Thuận Hóa, Huế, tr. 691.
[9] Quốc sử quán triều Nguyễn (2006), Đại Nam Nhất Thống Chí, tập 3, Nxb. Thuận Hóa, Huế,tr. 144.
[10] P-B. Lafont (1991), Sđd, pp. 19 – 20. « Capitulation » theo chú thích của Lafont là thuật ngữ dung để chỉ hệ thống hành chính nằm rải rác của người thiên chúa giáo trong cộng đồng Hồi giáo, những tiểu quốc độc lập trong lãnh thổ Thái Lan hay của những vùng định cư của dân nước ngoài ở một nước mà chỉ chịu ảnh hưởng pháp lý của lãnh sự quán nước ngoài, chứ không phải chính quyền nước ấy.
[11]Po Dharma (1989), “Les Frontieres du Campa (derbier etat des recherches) », Les Frontieres du Vietnam, L’Hamattan, Paris, pp. 134.
[12]Về các văn bản này xem: Po Dharma (1978), Chroniques du Panduranga, Thèse de l’EPHE, IV°section, Paris; Complément au catalogue des manuscrits cam desbibliothèques françaises, l’EFEO, Paris, 1981. Nhiều tác giả (1984), Inventaire desarchives du Panduranga du fonds de la SociétéAsiatique de Paris (pièces en caractères chinois), CHCPI, Paris; Thành Phần (2007), Danh mục thư tịch Chăm ở Việt Nam, Nxb.Trẻ, Tp.HCM.
[13]Danny Wong Tze Ken (2007), The Nguyen and Champa during 17 and 18 century, IOC – Champa, San Jose, p.136.
[14]Quốc Sử Quán triều Nguyễn (2002), Đại Nam Thực Lục, sđd, tr.109, tr. 124.; Xem thêm Lê Qúy Đôn (2007),Toàn tập, tập 2 : Phủ Biên Tạp Lục, phần 1, Nxb. Giáo dục, Hà Nội, tr. 151. Về lễ vật dâng cống xem gồm: voi đực 2 thớt, bò vàng 20 con, ngà voi 6 cái, sừng tê 10 tòa, khăn vải trắng 500 bức, sáp ong 50 cân, da cá 200 tấm(2), cát sủi(3) 400 thúng, chiếu tre trắng 500 lá, gỗ mun 200 cây, thuyền dài 1 chiếc.
[15]Như trên, tr. 130.
[16]Dohamide – Dorohiem (1965), Dân tộc Chàm lược sử, Saigon, tr.106.
[17]Quốc Sử Quán triều Nguyễn, Đại Nam Thực Lục ,…, tr.131.
[18]Po Dharma (1987), Le Panduranga(Campa) 1802-1835,vol1, EFEO, Paris, p. 71.
[19]Quốc Sử Quán triều Nguyễn (2002), Đại Nam Thực Lục, sđd, tr.128.
[20]Các phiên vương Panduranga – Champa sau Po Saktiraydapatih là: Po Ginuhputih (1728 – 1731); Po Thuttiraidaputih (1731 – 1732); Po Rattiraydaputao (1732 – 1763) ; Po Tisundimahrai (1763 – 1765); và Po Tisuntiraydapaghoh (1765 – 1780)… Xem Po Dharma, Chroniques du Panduranga, Thèse de l’EPHE, IV°section, Paris, 1978.
[21]Về cuộc nội chiến giữa Tây Sơn và Nguyễn Ánh xem thêm: Tạ Chí Đại Trường (2012), Lịch sử nội chiến ở Việt Nam (1771 – 1808), Nxb. Tri thức, Hà Nội.
[22]Po Dharma (1978), sđd, pp. 62.
[23] Quốc Sử Quán triều Nguyễn (2006),sđd, tr. 692.
[24] Nicolas Weber (2004), “Cuộc khởi nghĩa Tuen Phaow vào năm 1796 – 1797”, trong Champaka 4, IOC, San Jose,tr. 88 – 89.
[25] Mak Phoeun (2004), “Po Cei Brei sang Kampuchia cầu cứu viện trợ vào năm 1795 – 1796”, trong Champaka 4, IOC, San Jose, tr.80 – 81.
[26]Quốc Sử Quán triều Nguyễn, Đại Nam Thực Lục , sđd, tr.264.
[27] Quốc Sử Quán triều Nguyễn (2006), sđd, tr. 692.
[28] Po Dharma (1978), sđd, pp. 148.
[29] Quốc Sử Quán triều Nguyễn (2002), sđd, tr.366, 398.
[30] Po Dharma (1978), sđd, pp. 157.
[31] Về mâu thuẫn giữa Minh Mạng và Lê Văn Duyệt xem thêm: Choi Byung Wook (2011), Vùng đất Nam Bộ dưới triều Minh Mạng, Nxb. Thế Giới, Hà Nội.
[32] Po Dharma (1987), sđd, pp. 110 – 111.
[33] Quốc Sử Quán triều Nguyễn (2002), Đại Nam Thực Lục, tập 3, Nxb. Giáo dục, Hà Nội, tr. 303 – 305; Xem thêm Quốc Sử Quán triều Nguyễn (2010),Minh Mạng Chính Yếu, Nxb. Thuận Hóa, Huế, tr. 1699 – 1700.
- Tài liệu tham khảo
- Choi Byung Wook (2011), Vùng đất Nam Bộ dưới triều Minh Mạng, Nxb. Thế Giới, Hà Nội.
- Dohamide – Dorohiem (1965), Dân tộc Chàm lược sử, Saigon.
- Danny Wong Tze Ken (2007), The Nguyen and Champa during 17 and 18 century, IOC – Champa, San Jose.
- Lê Thành Khôi (1955), Le Vietnam: Histoire et Civilisation, Edit de Minuit, Paris.
- Lương Ninh (2004), lịch sử vương quốc Champa, Nxb. Đại học Quốc gia, Hà Nội.
- Lafont .P-B (1991), “Les grandes dates de l’histoire du Campa”,Le Campa et leMonde malais, CHCPI, Paris.
- Lê Qúy Đôn (2007), Toàn tập, tập 2 : Phủ Biên Tạp Lục, phần 1, Nxb. Giáo dục, Hà Nội.
- Mak Phoeun (2004), “Po Cei Brei sang Kampuchia cầu cứu viện trợ vào năm 1795 – 1796”, Champaka 4, IOC – Champa, San Jose.
- Nhiều tác giả (1984), Inventaire desarchives du Panduranga du fonds de la SociétéAsiatique de Paris (pièces en caractères chinois), CHCPI, Paris.
- Phan Khoang (1969), Việt sử : Xứ Đàng Trong, Khai Trí, Saigon.
- Po Dharma (1978), Chroniques du Panduranga, Thèse de l’EPHE, IV°section, Paris.
- Po Dharma (1987), Le Panduranga(Campa) 1802-1835,EFEO, Paris.
- Po Dharma (1981), Complément au catalogue des manuscrits cam desbibliothèques françaises, l’EFEO, Paris.
- Po Dharma (1989), “Les Frontieres du Campa (derbier etat des recherches)”,Les Frontieres du Vietnam, L’Hamattan, Paris.
- Quốc Sử Quán triều Nguyễn (2002), Đại Nam Thực Lục, tập 1, Nxb. Giáo dục, Hà Nội.
- Quốc Sử Quán triều Nguyễn (2002), Đại Nam Thực Lục, tập 3, Nxb. Giáo dục, Hà Nội.
- Quốc Sử Quán triều Nguyễn (2006), Đại Nam Liệt Truyện, tập 2: chính biên – sơ tập, Nxb. Thuận Hóa, Huế.
- Quốc sử quán triều Nguyễn (2006), Đại Nam Nhất Thống Chí, tập 3, Nxb. Thuận Hóa, Huế.
- Quốc Sử Quán triều Nguyễn (2010), Minh Mạng Chính Yếu, Nxb. Thuận Hóa, Huế.
- Tạ Chí Đại Trường (2012), Lịch sử nội chiến ở Việt Nam (1771 – 1808), Nxb. Tri thức, Hà Nội.
- Thành Phần (2007), Danh mục thư tịch Chăm ở Việt Nam, Nxb. Trẻ, Tp.HCM.
- Trần Trọng Kim (2008), Việt Nam sử lược, Nxb. Văn hóa Thông tin, Hà Nội.
- Nicolas Weber (2004), “Cuộc khởi nghĩa Tuen Phaow vào năm 1796 – 1797”, Champaka 4, IOC – Champa, San Jose.

markdown:
![ 3208](https://nghiencuulichsudotcom.files.wordpress.com/2016/04/3208.jpg?w=551)
*Tháp Po Kloang Garai (PPhan Rang, Ninh Thuận)* **Đổng Thành Danh (*)**
Bài viết này có mục đích nghiên cứu và tìm hiểu về phiên quốc “Panduranga – Champa” hay trấn Thuận Thành (phủ Bình Thuận) trong giai đoạn thế kỷ XVII – XIX. Mà trọng tâm là sự thành lập của trấn Thuận Thành, sự tồn tại và chấm dứt của nó vào năm 1832. Nhầm minh định về sự tồn tại của một phiên quốc Panduranga sau năm 1692, được người Việt ghi nhận là trấn Thuận Thành, với một vương triều, một hệ thống luật pháp, thuế khóa riêng… lệ thuộc vào xứ Đàng Trong của các chúa Nguyễn. Thông qua đó phác họa mối quan hệ giữa các chúa Nguyễn và phiên quốc Panduranga, quá trình tụ cư và hội nhập của các nhóm cư dân Việt – Chăm trên vùng đất Bình Thuận… **Đặt vấn đề**
Năm 1692, là một niên đại quan trọng trong tiến trình mở cõi và lịch sử mối bang giao Đại Việt – Champa. Cuộc quấy rối của của vua Champa, Po Soat (sử Việt gọi là Bà Tranh hay Kế Bà Tranh) dẫn đến cuộc hành quân vào vùng đất Panduranga (ngày nay là hai tỉnh Bình Thuận, Ninh Thuận) – vùng đất cuối cùng của nước Champa – của Nguyễn Hữu Cảnh, thu lấy phần đất này để sát nhập vào xứ Đàng Trong dưới tên gọi trấn Thuận Thành mà đến năm 1697 là phủ Bình Thuận
[[1]](#_ftn1).
Sau biến cố này, sử liệu của nhà Nguyễn còn nhắc đến xứ Panduranga – Champa dưới tên gọi trấn Thuận Thành thêm một thời gian nữa rồi sau đó hầu như ít nói đến. Chính những thiếu vắng về thông tin từ các sử liệu này đãdẫn đến sự ngộ nhận của một số nhà viết sử rằng năm 1692 là niên đại đánh dấusự sát nhập hoàn toàn của Panduranga – Champa vào lãnh thổ Đại Việt
[[2]](#_ftn2).
Nhưng trong thực tế, bằng việc trích dẫn các nguồn tài liệu như các văn bản chữ Chăm, bia ký và các tư liệu ghi chép của các thương thuyền, giáo sĩ phương Tây. Các nhà nghiên cứu như PoDharma, P-B. Lafont
[[3]](#_ftn3)… đã chứng minh sự tồn tại của Panduranga– Champa sau năm 1692 dưới danh xưng trấn Thuận Thành một đơn vị tự trị của người Chăm với hệ thống chính quyền, quân đội, luật pháp riêng nằm dưới quy chế bảo hộ của chúa Nguyễn trực thuộc phủ Bình Thuận được thiết lập năm 1697.
Cho đến hôm nay, phần lớn những nghiên cứu mới này vẫn chưa được phổ cập ở trong nước, do đó vẫn tạo ra những nhận thức thiếu sót, thậm chí sai lệch về lịch sử của Panduranga – Champa hay trấn Thuận Thành vàmối bang giao Đại Việt – Champa sau năm 1692.Dựa trên các tài liệu hiện có, bài viết này nhầm phác thảo lịch sử của phiên quốc Panduranga – Champa hay trấn Thuận Thành giai đoạn thế kỷ XVII – XIX, hầu bổ sung và sửa chửa cho những khiếm khuyết và ngộ nhận trước đó.
**Sự hình thành của phiên quốc Panduranga – Champa (trấn Thuận Thành)**
Tháng 8 năm 1692 (ÂL), nhân việc vua Champa cử binh sang quấy phá dinh Bình Khang (trước là xứ Kauthara, được chúa Nguyễn sát nhập năm 1653), chúa Nguyễn Phúc Chu cử Nguyễn Hữu Cảnh dẹp loạn và sau đó đem quân vào chinh phạt vùng đất cuối cùng của Champa là Panduranga. Tháng 2 và 3 năm 1693, Nguyễn Hữu Cảnh bắt được vua Champa là Po Soat (Kế Bà Tranh) và bầy tôi, chúa Nguyễn sát nhập vùng đất Panduranga – Champa vào xứ Đàng Trong dưới danh xưng Trấn Thuận Thành, sau đó đổi thành Phủ Bình Thuận (tháng 8 cùng năm)
[[4]](#_ftn4).
Việc thành lập phủ Bình Thuận đã tạo nên sự phản ứng tức thì của cư dân bản địa chưa quen với sự cai trị của quan lại người Việt. Tháng 12 năm 1693, một cuộc phản kháng do một người gốc Hoa tên là A Ban kết hợp với Ốc Nha Thát (một cái tên gốc Khmer)nổ ra. Để thu hút người bản địa, A Ban đổi tên là Ngô Lãng vàthần thánh hóa cho mình, tuyên truyền rằng mình có phép thuật hô phong hoán vũ, vũ khí không thể làm hại được, đây là cách thức quen thuộc để gây sự chú ý cho phong trào phản kháng nhầm thu hút sự ủng hộ, được những người Hoa du nhập theo các tổ chức hội kín mà sau này rất phổ biến trong cuộc kháng Pháp ở vùng Nam Bộ.
Sự tuyên truyền nàyđã có tác động tích cực, cư dân bản địa đã theo phe nổi dậy rất đông. Vì vậy, trong giai đoạn đầu lực lượng nổi dậy đã chiếm được Phố Hài (Pajai) đánh bại quan Cai đội Nguyễn Trí Thắng, dùng mưu ám hại, rồi tạo nội ứng để giết Cai đội Nguyễn Tân Lễ, chiếm Phan Rí (Parik). Như vậy, chỉ trong vòng một thời gian ngắn phe nổi dậy đã chiếm được hai phần ba phủ Bình Thuận, chỉ con vùng Phan Rang (Panrang). Không lâu sau, A Ban lại cho quân đến vây Phan Rang, Cai đội Chu Kiêm Thắng do quân ít nên giữ thành cố thủ, lại bắtPo Saktiraydapatih(Kế Bà Tử), em của Kế Bà Tranh, lúc bấy giờ giữ chức Khám lý, làm con tin uy hiếp A Ban và Ốc Nha Thát, quân nổi dậy bèn rút đi
[[5]](#_ftn5). Chi tiết này cho ta thấy A Ban hay Ốc Nha Thát có thể là một bầy tôi hay mang ơn hoàng tộc Panduranga trước đây.
Sang năm sau (1694), khi nghe tin Po Soat đã mất, A Ban lại tấn công Phan Rang, Cai đội Chu Kiêm Thắng báo về dinh Thái Khang, Nguyễn Hữu Oai sang chi viện, quân nổi dậy tạm lui. Tháng 2, Lưu thủ tên Nhuận (không rõ họ) lại đem quân đánh quân A Ban và truy sát đến Thượng Dã (có thể là biên giới với Khmer). Chúa Nguyễn lại giao cho Nguyễn Hữu Cảnh vào ổn định vùng đất mới bình định này
[[6]](#_ftn6).
Những cuộc nổi dậy năm 1693 – 1694, khiến cho chúa Nguyễn phải nghĩ đến một cách thức khác thân thiện hơn để sát nhập Bình Thuận vào lãnh thổ xứ Đàng Trong một cách hòa bình để cho các tộc người bản địa không phản ứng quá quyết liệt, tạo điều kiện cho người Việt di dân vào đây một cách thuận lợi và sau cùng là để chúa Nguyễn sau đó dễ dàng sát nhập vùng Gia Định – Đồng Nai (lúc bấy giờ thuộc Khmer) ở phía Nam.
Vì những lẽ ấy, từ sự cố vấn của Nguyễn Hữu Cảnh và lời khẩn cầu của Po Saktiraydapatih, chúa Nguyễn quyết định khôi phục lại danh xưng trấn Thuận Thành(tháng 8, 1694) và phong cho Po Saktiraydapatih làm phiên vương, trả lại ấn, gươm, yên, ngựa và những người bị bắt trước đây, bắt hằng năm phải cống theo lệ của chúa Nguyễn đưa ra
[[7]](#_ftn7). Chúa Nguyễn cử 30 lính ở kinh đô để hộ vệ cho Thuận Thành vương [[8]](#_ftn8). Đến đây, đế quyền của Panduranga – Champa trước kia được khôi phục,trong thân phận một phiên quốc chư hầu của chúa Nguyễn ở Đàng Trong, mà các văn bản của Việt Nam chỉ còn nhắc đến với tên gọi trấn Thuận Thành.
Sau khi tình hình đã ổn định, người Việt vào định cư lập làng, xóm tại trấn Thuận Thành ngày một đông, bên cạnh đó, để tạo điều kiện cho việc xác lập chủ quyền ở vùng đất Đồng Nai – Gia Định, lúc bấy giờ dù có đông người Việt đến định cư nhưng vẫn còn thuộc chủ quyền Khmer, chúa Nguyễn đã tái lập phủ Bình Thuận vào tháng 8 năm 1697, gồm hai phủ An Phước và Hòa Đa. Trấn Thuận Thành lại lệ thuộc vào dinh Bình Thuận (tương đương phủ Bình Thuận), đặt làm 4 đạo (Phan Rang, Phan Thiết, Ma Li, Phố Hài) mỗi đạo đặt một chức quan văn và võ, đều lệ vào dinh, không đặt phủ, huyện
[[9]](#_ftn9).
Như vậy, đến sau năm 1697, dù phủ Bình Thuận đã được thiết lập với hai huyện An Phước và Hòa Đa nhưng trấn Thuận Thành vẫn được duy trì, trấn Thuận Thành đó là khu vực tự trị của người Chăm trực thuộc phủ Bình Thuận, tách biệt với hai huyện An Phước và Hòa Đa là khu vực tập trung của người Việt. Điều này tạo nên một cơ cấu hành chính đặc biệt, theo đó trấn Thuận Thành (chỉ khu định cư của người Chăm) không tập trung một nơi mà nằm rải rác, xen lẫn trong các khu định cư của người Việt. Lafont gọi mô hình đặc biệt này là “Capitulation”
[[10]](#_ftn10),trong khi Po Dharma sử dụng một thuật ngữ dể hình dung hơn là “Peau de léopard” [[11]](#_ftn11) (lãnh thổ bị cắt xén như tấm da báo). **Panduranga – Champa (trấn Thuận Thành)** **trong giai đoạn** **1** **69** **7 – 1771**
Sau năm 1697, nếu như các sử liệu của nhà Nguyễn nhắc đến trấn Thuận Thành rất mờ nhạt, thì các văn bản bằng ngôn ngữ Chăm (của hoàng gia hay giới bình dân) và các ghi chép của thuyền buôn phương Tây cho chúng ta thấy rằng trấn Thuận Thành là một phiên quốc độc lập với một triều đình, một hệ thống hành chính, quân đội…và luật pháp riêng, nhưng lệ thuộc chúa Nguyễn. Trong khi các văn bản Việt sử dụng danh xưng trấn Thuận Thành thì các văn bản hoàng gia Chăm sử dụng tên gọi cũ là Panduranga để chỉ thiết chế hành chính đặc biệt này
[[12]](#_ftn12). Trong bài viết này, chúng tôi sử dụng danh xưng Panduranga – Champa để chỉ trấn Thuận Thành.
Theo các nguồn sử liệu, mối quan hệ “tôn chủ – bồi thần” giữa chúa Nguyễn và Panduranga – Champa(trấn Thuận Thành) trong thời kỳ Po Saktiraydapatih nhìn chung là thân thiện
[[13]](#_ftn13). Bằng chứng làtrong các năm 1694 và 1709, phiên quốc này vẫn thường lệ dâng cống theo quy định cho chúa Nguyễn [[14]](#_ftn14). Năm 1714, trong thân phận phiên thuộc, Po Saktiraydapatih và gia thần đã đến dự một buổi lễ khánh thành chùa Thiên Mụ ở Phú Xuân [[15]](#_ftn15).
Đáp lại, chúa Nguyễn đã thi hành một chính sách thân thiện trong sứ mệnh “tôn chủ” của mình với Panduranga– Champa (trấn Thuận Thành). Chúa Nguyễn, bên cạnh việc cử những bính lính để bảo vệ phiên vương của mình, còn duy trì ở đó các vị cố vấn người Việt được các thuyền buôn phương Tây mô tả là có vai trò quan trọng
[[16]](#_ftn16). Khi được sự yêu cầu của Po Saktiraydapatih trong việc lập công đường chúa Nguyễn cũng giúp đỡ rất thân tình (1714) [[17]](#_ftn17).
Bên cạnh đó, nhầm ngăn chặn và hạn chế tình trạng bất bình đẳng của người Chăm trong quá trình làm ăn, sinh hoạt với người Việt ởvùng đất này
[[18]](#_ftn18).Năm 1712, theo lời khẩn cầu của Po Saktiraydapatih, chúa Nguyễn Phúc Chu đã đưa ra quy định 5 điều trong ứng xử với Panduranga– Champa (trấn Thuận Thành)để tạo nên sự bình đẳng giữa hai dân tộc trong quá trình cộng cư ở phủ Bình Thuận [[19]](#_ftn19):
– Viên nào có sự trạng gì đến cáo ở vương phủ, thì tiền đòi xét mỗi viên tả hữu trà phải nộp 20 quan, mỗi viên tả hữu phan dung phải nộp 10 quan. Đến cáo ở dinh Bình Khang thì mỗi viên tả hữu trà nộp 10 quan, mỗi viên tả hữu phan dung nộp 2 quan.
– Phàm người kinh kiện nhau hoặc kiện với dân Thuận Thành thì do phiên vương và cai bạ ký lục xử đoán ; dân Thuận Thành kiện nhau thì một mình phiên vương xử đoán.
– Hai trạm Kiền Kiền và Ô Cam sai quân canh giữ nghiêm mật để phòng kẻ gian, người sai đi không được bắt ép dân trạm đài đệ.
– Khách buôn đến các sách Man để mua bán thì phải trình với người cai phái tấn sở của nguồn để cấp giấy thông hành.
– Dân Thuận Thành xiêu tán đến dinh Phiên Trấn, đều đã thả về cho làm ăn, nên để lòng thương yêu, đừng nên bóc lột hà khắc, cho dân ở yên.
Những quy định trên của chúa Nguyễn đã làm cho mối quan hệ cộng cư giữa hai dân tộc được điều hòa, tránh những mâu thuẫn, xung đột. Tạo điều kiện để người Việt định cư một cách thuận lợi và ngăn chặn tình trạng bị chèn ép của người dân bản xứ. Tuy vậy, sau cái chết của Po Saktiraydapatih (1727) một số phong trào phản kháng lẻ tẻ vẫn nổi lên, nhưng nhìn chung không đáng kể. Các phiên vương kế tục Po Saktiraydapatih vẫn thi hành chính sách thân thiện và thực hiện nghĩa vụ chư hầu của mình dưới sự bảo trợ của các chúa Nguyễn
[[20]](#_ftn20). **Panduranga – Champa (trấn Thuận Thành) thời kỳ thoái trào (1771 – 1832)**
Cuộc khởi nghĩa Tây Sơn bùng nỗ năm 1771 là một biến cố quan trọng trong lịch sử và cũng tác động không kém đến lịch sử Panduranga – Champa (trấn Thuận Thành). Cuộc xung đột giữa chúa Nguyễn và quân Tây Sơn diễn ra căng thẳng tại Bình Thuận, kéo theo cuộc xung đột giữa các lực lượng cầm quyền của phiên quốc Panduranga – Champa (trấn Thuận Thành) do sự tranh giành ảnh hưởng của Nguyễn Ánh và Tây Sơn ở khu vực này
[[21]](#_ftn21).
Đến trước năm 1771, Panduranga – Champa (trấn Thuận Thành) do Po Tisuntiraydapaghoh đứng đầu, vị vua này là người thừa kế chính danh, một người thuộc dòng dõi của vua Po Rome và là triều vua thứ 34 theo biên niên sử hoàng gia
[[22]](#_ftn22). Nhưng sau khi Po Tisuntiraydapaghoh mất vào năm 1780, Nguyễn Ánh (lúc bấy giờ đang ở Gia Định và kiểm soát Bình Thuận)lập Po Tisuntiraydapuran lên làm phiên vương của Panduranga – Champa (trấn Thuận Thành), đây có thể là Cai cơ (hay Chưởng Cơ) Tá mà *Đại Nam Liệt Truyện* [[23]](#_ftn23) nhắc đến, vì rằng tài liệu này xác nhận rằng Tá là người kế tục Kế Bà Tử và vào năm Nhâm Dần (1782), khi quân Tây Sơn vào chiếm đất Bình Thuận, chính Cai cơ Tá đã quy thuận Tây Sơn.
Cũng trong giai đoạn này, biên niên sử hoàng gia Chăm còn ghi nhận về một vị vua tên là Po Cei Brei (1783 – 1786), con củaPo Tisuntiraydapaghoh,do Tây Sơn tấn phong nhưng sau đó lại bỏ theo Nguyễn Ánh, chống Tây Sơn
[[24]](#_ftn24). Nhưng sau vị vua này lại không quy thuận Nguyễn Ánh, ông phản kháng và sau đó phải lưu vong sang Campuchia trong những năm 1795 – 1796 [[25]](#_ftn25). Biên niên sử của nhà Nguyễn cũng ghi nhận về một viên quan dưới quyền của Nguyễn Ánh trong cuộc chiến chống lại Tây Sơn ở Bình Thuận là Nguyễn Văn Chiêu (con của một người tên Thắng là phiên vương Thuận Thành trước), nhưng sau đó bị tội và bi bãi chức [[26]](#_ftn26). Chính vì những tương đồng này, chúng tôi cho rằng Po Cei Brei rất có thể chính là Nguyễn Văn Chiêu.
Như vậy, cho đến trước năm 1793, Bình Thuận trở thành chiến trường giữa Nguyễn Ánh và Tây Sơn, theo đó Panduranga – Champa (trấn Thuận Thành) cũng diễn ra xung đột giữa Po Tisuntiraydapuran hay Chưởng cơ Tá (theo Tây Sơn) với Po Cei Brei (Nguyễn Văn Chiêu) theo Nguyễn Ánh. Năm 1793, Nguyễn Ánh hành quân chiếm lại Bình Thuận, bắt Po Tisuntiraydapuran (Chưởng cơ Tá) và giết đi, còn Po Cei Brei (Chiêu) thì lưu vong đến Đồng Nai Thượng rồi sau này là Campuchia. Nguyễn Ánh lại phong cho Po Ladhunpaghuh(tức là Nguyễn Văn Hào trong biên niên sử Việt Nam – một người cũng quy thuận Nguyễn Ánh trong cuộc đối đầu với Tây Sơn) giữ chức Chưởng cơ Thuận Thành
[[27]](#_ftn27), tức là triều vua thứ 37 theo biên niên sử Chăm [[28]](#_ftn28).
Sau đó không lâu, năm 1798,Po Ladhunpaghuh (Nguyễn Văn Hào) lâm bệnh từ chức và năm sau thì qua đời
[[29]](#_ftn29). Nguyễn Ánh bổ nhiệm Phó vương Nguyễn Văn Chấn vào cương vị đứng đầu trấn Thuận Thành,tức là quốc vương Po Saong Nyung Ceng mà biên niên sử Chăm nhắc đến [[30]](#_ftn30). Giai đoạn lên cầm quyền của Po Saong Nyung Ceng (Nguyễn Văn Chấn) cũng là thời kỳ cuộc xung đột giữa Nguyễn Ánh và Tây Sơn bước vào hồi kết (1802).
Năm 1822, Po Saong Nyung Ceng (Chấn) qua đời, trước đó hai năm vua Gia Long cũng băng hà (1820). Chính từ đây, Panduranga – Champa (trấn Thuận Thành) bước vào một khúc quanh mới, khu vực này trở thành nơi tranh giành ảnh hưởng giữa vua Minh Mạng (người kế vị Gia Long) và Tổng trấn Gia Định Thành Lê Văn Duyệt
[[31]](#_ftn31). Trong những năm 1822 – 1828, Po Klan Thu (Nguyễn Văn Vĩnh) được Minh Mạng bổ nhiệm làm “Trấn thủ” Panduranga – Champa (trấn Thuận Thành), từ đây phiên quốc này chịu sự bảo hộ trực tiếp của vua Minh Mạng. Nhưng đến năm 1828, Po Klan Thu (Nguyễn Văn Vĩnh) qua đời, Lê Văn Duyệt trực tiếp can thiệp vào tình hình phiên quốc này và bổ nhiệm Po Phaok The (Nguyễn Văn Thừa) lên thay Po Klan Thu (Nguyễn Văn Vĩnh), từ đó Panduranga – Champa (trấn Thuận Thành)lại chịu sự bảo hộ của Lê Văn Duyệt [[32]](#_ftn32).
Năm 1832, Lê Văn Duyệt qua đời, vua Minh Mạng cho quân chiếm và kiểm soát Panduranga – Champa (trấn Thuận Thành), trừng phạt những người theo Lê Văn Duyệt và quyết định xóa bỏ hoàn toàn tước vị hoàng gia, hủy bỏ trấn Thuận Thành và sát nhập hoàn toàn vào tỉnh Bình Thuận, trong thời kỳ cải cách hành chính (1832 – 1833)
[[33]](#_ftn33). Đến đây, Panduranga – Champa, sau thời gian dài tồn tại dưới quy chế bảo hộ của chúa Nguyễn và vương triều Nguyễn, chính thức chấm dứt sự tồn tại của mình. **Kết luận**
Thiết nghĩ, nghiên cứu và tìm hiểu về lịch sử Panduranga – Champa (trấn Thuận Thành) trong giai đoạn 1697 – 1832 là một vấn đề cần thiết. Hầu từ đó, có thể “vén mở” một giai đoạn, một hiện tượng lịch sử ít được biết đến ở nước ta, trên chính vùng đất Ninh – Bình Thuận ngày nay.Vùng đất này là địa bàn cộng cư của các tộc người Kinh, Chăm, Raglai và là nơi hội tụ giữa hai sắc thái văn hóa Đại Việt – Champa. Chính việc nhận thức rõ lịch sử vùng đất này giúp chúng ta thấy rằng, vương quốc Champa, trong quá trình hòa nhập với Việt Nam, không bị diệt vong năm 1692.
Sau một loạt các sự kiện diễn ra trong giai đoạn 1692 – 1697, vương quốc Panduranga – Champa vẫn tồn tại như một phiên quốc lệ thuộc vào chúa Nguyễn và trực thuộc phủ Bình Thuận ở Đàng Trong, được các văn bản hành chính của Đàng Trong gọi dưới danh xưng trấn Thuận Thành. Trấn Thuận Thành thành lập năm 1697 là một đơn vị tập hợp các khu định cư rãi rác của người Chăm ở Bình Thuận, hoàn toàn tách biệt với các khu định cư của người Việt..
Phiên quốc Panduranga – Champa (trấn Thuận Thành) sau năm 1697 có một tổ chức triều đình riêng, một quân đội, hệ thống luật pháp riêng… nằm dưới sự bảo hộ của các chúa Nguyễn. Điều này đã được nhiều tài liệu, văn bản của người Chăm, của các thuyền buôn phương Tây chỉ ra. Nếu như chỉ dựa vào các sử liệu của nhà Nguyễn, chúng ta khó mà có thể hình dung rõ rệt về một phiên quốc từng tồn tại ở trong lòng phủ Bình Thuận trong giai đoạn này.
Từ hậu bán thế kỷ XVIII và 30 năm đầu thế kỷ XIX, Panduranga – Champa (trấn Thuận Thành) bước vào một khúc quanh mới. Phiên quốc này bị kéo vào vòng xoáy của các cuộc xung đột chính trị và quân sự của người Việt Nam. Từ cuộc xung đột Nguyễn – Tây Sơn đến cuộc mâu thuẫn quyền lực giữa Minh Mạng (một vị vua có quyết tâm tập trung quyền lực về tay mình) và Tổng trấn Gia Định Thành Lê Văn Duyệt (người muốn biến Gia Định thành một vùng đất tự trị). Theo đó, trong nội bộ triều đình Panduranga – Champa (Thuận Thành) những mâu thuẫn, xung đột giữa phe theo Nguyễn Ánh, theo Tây Sơn hay theo Minh Mạng, theo Lê Văn Duyệt cũng bùng nổ làm cho vương quốc này càng phân liệt và dần đi vào suy thoái.
Năm 1832, Panduaranga – Champa (trấn Thuận Thành) lúc đó do Po Phoak The (Nguyễn Văn Thừa) lãnh đạo, ông là một người chấp nhận quy thuận Lê Văn Duyệt mà đối đầu với triều đình. Chính vì lẽ ấy, sau khi Lê Văn Duyệt qua đời (cũng năm), Minh Mạng đã quyết định đem quân tấn công Panduranga – Champa (trấn Thuận Thành) và xóa bỏ quy chế tự trị của phiên quốc này, sát nhập nó vào tỉnh Bình Thuận. Năm 1832, chính là năm chính thức đánh dấu cho sự cáo chung của vương quốc Champa trong lịnh sử.
Sự diệt vong của vương quốc Panduranga – Champa là một ngẫu nhiên của lịch sử. Vì rằng, sau năm 1697, khi hoàn thành việc tích hợp sát nhập vùng đất cuối cũng của Champa là tiểu quốc Panduranga vào lãnh thổ Đại Việt, các chúa Nguyễn vẫn ban cho người bản địa một quy chế tự trị đặc biệt và vẫn luôn thi hành các chính sách nhầm bảo đảm quyền lợi của người Chăm trong quá trình cộng cư với người Việt. Sau năm 1802, vua Gia Long còn ban cho Panduranga – Champa nhiều quyền lợi hơn các thời trước. Nhưng vào năm 1832, vua Minh Mạng quyết định xó bỏ phiên quốc này vì là đồng minh của Lê Văn Duyệt, một người được xem như phản nghịch. Như vậy, việc xóa sổ vương quốc này, chỉ nhầm trong dụng ý cá nhân của vua Minh Mạng chứ hoàn toàn không phải là tư tưởng cố hữu của người Việt Nam và càng không phải là kết quả tất yếu của quá trình mở cõi về phương Nam.
Không nhận thức rõ vấn đề này, chúng ta sẽ càng làm cho lịch sử bị “che lấp”, tạo nên những ngộ nhận rằng người Việt đã cố ý xâm chiếm và xóa sổ Champa, để lại những hiểu lầm trong nhận thức của hai tộc người. Lịch sử Panduranga – Champa chỉ khi nào được nhận thức một cách đầy đủ thì chúng ta mới thấy rằng, bên cạnh cuộc chiến tranh Việt – Chăm, cón có quá trình cộng cư sinh tồn của hai tộc người ấy, chính trong quá trình ấy, nền văn hóa của hai dân tộc đã giao thoa và phát triển làm nên một vùng đất có nền văn hóa phong phú và đa dạng.
[*]
**Người nghiên cứu tự do.** **Chú thích:** [[1]](#_ftnref1)Quốc Sử Quán triều Nguyễn (2002), *Đại Nam Thực Lục*, *tập 1*, Nxb. Giáo dục, Hà Nội,tr. 106 – 107. [[2]](#_ftnref2)Về quan điểm này có thể xem: Trần Trọng Kim (2008), *Việt Nam sử lược*, Nxb. Văn hóa Thông tin, Hà Nội, tr. 355; Lê Thành Khôi (1955), *Le Vietnam: Histoire et Civilisation*, Edit de Minuit, Paris, pp.265 ; Lương Ninh (2004), *lịch sử vương quốc Champa*, Nxb. Đại học Quốc gia, Hà Nội,tr. 220. [[3]](#_ftnref3)Xem Po Dharma (1987), *Le Panduranga(Campa) 1802-1835*,2 tomes, EFEO, Paris; P-B. Lafont (1991), “Les grandes dates de l’histoire du Campa”. *Le Camp* *a* * et leMonde malais*, CHCPI, Paris, pp. 7-23.Xem thêm Phan Khoang (1969), *Việt sử: xứ Đàng Trong*, Khai Trí, Saigon. [[4]](#_ftnref4)Quốc Sử Quán triều Nguyễn (2002), *Đại Nam Thực Lục*, sđd, tr. 106 – 107. [[5]](#_ftnref5) Như trên, tr. 107 – 108. [[6]](#_ftnref6) Như trên, tr. 108. [[7]](#_ftnref7) Như trên, tr. 109. [[8]](#_ftnref8) Quốc Sử Quán triều Nguyễn (2006), *Đại Nam Liệt Truyện*, *tập 2: chính biên – sơ tập*, Nxb. Thuận Hóa, Huế, tr. 691. [[9]](#_ftnref9) Quốc sử quán triều Nguyễn (2006), *Đại Nam Nhất Thống Chí*, tập 3, Nxb. Thuận Hóa, Huế,tr. 144. [[10]](#_ftnref10) P-B. Lafont (1991), *Sđd*, pp. 19 – 20. « Capitulation » theo chú thích của Lafont là thuật ngữ dung để chỉ hệ thống hành chính nằm rải rác của người thiên chúa giáo trong cộng đồng Hồi giáo, những tiểu quốc độc lập trong lãnh thổ Thái Lan hay của những vùng định cư của dân nước ngoài ở một nước mà chỉ chịu ảnh hưởng pháp lý của lãnh sự quán nước ngoài, chứ không phải chính quyền nước ấy. [[11]](#_ftnref11)Po Dharma (1989), “Les Frontieres du Campa (derbier etat des recherches) », *Les Frontieres du Vietnam*, L’Hamattan, Paris, pp. 134. [[12]](#_ftnref12)Về các văn bản này xem: Po Dharma (1978), *Chroniques du Panduranga*, Thèse de l’EPHE, IV°section, Paris; *Complément au catalogue des manuscrits cam desbibliothèques françaises*, l’EFEO, Paris, 1981. Nhiều tác giả (1984), *Inventaire desarchives du Panduranga du fonds de la SociétéAsiatique de Paris (pièces en caractères chinois)*, CHCPI, Paris; Thành Phần (2007), *Danh mục thư tịch Chăm ở Việt Nam*, Nxb.Trẻ, Tp.HCM. [[13]](#_ftnref13)Danny Wong Tze Ken (2007), *The Nguyen and Champa during 17 and 18 century*, IOC – Champa, San Jose, p.136. [[14]](#_ftnref14)Quốc Sử Quán triều Nguyễn (2002), *Đại Nam Thực Lục, *sđd, tr.109, tr. 124.; Xem thêm Lê Qúy Đôn (2007), *Toàn tập, tập 2 *: *Phủ Biên Tạp Lục, phần 1*, Nxb. Giáo dục, Hà Nội, tr. 151. Về lễ vật dâng cống xem gồm: voi đực 2 thớt, bò vàng 20 con, ngà voi 6 cái, sừng tê 10 tòa, khăn vải trắng 500 bức, sáp ong 50 cân, da cá 200 tấm (2), cát sủi (3) 400 thúng, chiếu tre trắng 500 lá, gỗ mun 200 cây, thuyền dài 1 chiếc. [[15]](#_ftnref15)Như trên, tr. 130. [[16]](#_ftnref16)Dohamide – Dorohiem (1965), *Dân tộc Chàm lược sử*, Saigon, tr.106. [[17]](#_ftnref17)Quốc Sử Quán triều Nguyễn, *Đại Nam Thực Lục *,…, tr.131. [[18]](#_ftnref18)Po Dharma (1987), *Le Panduranga(Campa) 1802-1835*,vol1, EFEO, Paris, p. 71. [[19]](#_ftnref19)Quốc Sử Quán triều Nguyễn (2002), *Đại Nam Thực Lục, *sđd, tr.128. [[20]](#_ftnref20)Các phiên vương Panduranga – Champa sau Po Saktiraydapatih là: Po Ginuhputih (1728 – 1731); Po Thuttiraidaputih (1731 – 1732); Po Rattiraydaputao (1732 – 1763) ; Po Tisundimahrai (1763 – 1765); và Po Tisuntiraydapaghoh (1765 – 1780)… Xem Po Dharma, *Chroniques du Panduranga*, Thèse de l’EPHE, IV°section, Paris, 1978. [[21]](#_ftnref21)Về cuộc nội chiến giữa Tây Sơn và Nguyễn Ánh xem thêm: Tạ Chí Đại Trường (2012), *Lịch sử nội chiến ở Việt Nam (1771 – 1808)*, Nxb. Tri thức, Hà Nội. [[22]](#_ftnref22)Po Dharma (1978), *sđd*, pp. 62. [[23]](#_ftnref23) Quốc Sử Quán triều Nguyễn (2006), *sđd*, tr. 692. [[24]](#_ftnref24) Nicolas Weber (2004), “Cuộc khởi nghĩa Tuen Phaow vào năm 1796 – 1797 *”*, trong *Champaka 4*, IOC, San Jose,tr. 88 – 89. [[25]](#_ftnref25) Mak Phoeun (2004), “Po Cei Brei sang Kampuchia cầu cứu viện trợ vào năm 1795 – 1796”, trong *Champaka 4*, IOC, San Jose, tr.80 – 81. [[26]](#_ftnref26)Quốc Sử Quán triều Nguyễn, *Đại Nam Thực Lục *, sđd, tr.264. [[27]](#_ftnref27) Quốc Sử Quán triều Nguyễn (2006), *sđd*, tr. 692. [[28]](#_ftnref28) Po Dharma (1978), *sđd, *pp. 148. [[29]](#_ftnref29) Quốc Sử Quán triều Nguyễn (2002), *sđd*, tr.366, 398. [[30]](#_ftnref30) Po Dharma (1978), *sđd, *pp. 157. [[31]](#_ftnref31) Về mâu thuẫn giữa Minh Mạng và Lê Văn Duyệt xem thêm: Choi Byung Wook (2011), *Vùng đất Nam Bộ dưới triều Minh Mạng*, Nxb. Thế Giới, Hà Nội. [[32]](#_ftnref32) Po Dharma (1987), *sđd,* pp. 110 – 111. [[33]](#_ftnref33) Quốc Sử Quán triều Nguyễn (2002), *Đại Nam Thực Lục*, *tập 3*, Nxb. Giáo dục, Hà Nội, tr. 303 – 305; Xem thêm Quốc Sử Quán triều Nguyễn (2010), *Minh Mạng Chính Yếu*, Nxb. Thuận Hóa, Huế, tr. 1699 – 1700. **Tài liệu tham khảo**
- Choi Byung Wook (2011),
*Vùng đất Nam Bộ dưới triều Minh Mạng*, Nxb. Thế Giới, Hà Nội.
- Dohamide – Dorohiem (1965),
*Dân tộc Chàm lược sử*, Saigon.
- Danny Wong Tze Ken (2007),
*The Nguyen and Champa during 17 and 18 century*, IOC – Champa, San Jose.
- Lê Thành Khôi (1955),
*Le Vietnam: Histoire et Civilisation*, Edit de Minuit, Paris.
- Lương Ninh (2004),
*lịch sử vương quốc Champa*, Nxb. Đại học Quốc gia, Hà Nội.
- Lafont .P-B (1991), “Les grandes dates de l’histoire du Campa”,
*Le Camp* *a* *et leMonde malais*, CHCPI, Paris.
- Lê Qúy Đôn (2007),
*Toàn tập, tập 2*: *Phủ Biên Tạp Lục, phần 1*, Nxb. Giáo dục, Hà Nội.
- Mak Phoeun (2004), “Po Cei Brei sang Kampuchia cầu cứu viện trợ vào năm 1795 – 1796
*”*, *Champaka 4*, IOC – Champa, San Jose.
- Nhiều tác giả (1984),
*Inventaire desarchives du Panduranga du fonds de la SociétéAsiatique de Paris (pièces en caractères chinois)*, CHCPI, Paris.
- Phan Khoang (1969),
*Việt sử : Xứ Đàng Trong*, Khai Trí, Saigon.
- Po Dharma (1978),
*Chroniques du Panduranga*, Thèse de l’EPHE, IV°section, Paris.
- Po Dharma (1987),
*Le Panduranga(Campa) 1802-1835*,EFEO, Paris.
- Po Dharma (1981),
*Complément au catalogue des manuscrits cam desbibliothèques françaises*, l’EFEO, Paris.
- Po Dharma (1989), “Les Frontieres du Campa (derbier etat des recherches)”,
*Les Frontieres du Vietnam*, L’Hamattan, Paris.
- Quốc Sử Quán triều Nguyễn (2002),
*Đại Nam Thực Lục*, *tập 1*, Nxb. Giáo dục, Hà Nội.
- Quốc Sử Quán triều Nguyễn (2002),
*Đại Nam Thực Lục*, *tập 3*, Nxb. Giáo dục, Hà Nội.
- Quốc Sử Quán triều Nguyễn (2006),
*Đại Nam Liệt Truyện*, *tập 2: chính biên – sơ tập*, Nxb. Thuận Hóa, Huế.
- Quốc sử quán triều Nguyễn (2006),
*Đại Nam Nhất Thống Chí*, tập 3, Nxb. Thuận Hóa, Huế.
- Quốc Sử Quán triều Nguyễn (2010),
*Minh Mạng Chính Yếu*, Nxb. Thuận Hóa, Huế.
- Tạ Chí Đại Trường (2012),
*Lịch sử nội chiến ở Việt Nam (1771 – 1808)*, Nxb. Tri thức, Hà Nội.
- Thành Phần (2007),
*Danh mục thư tịch Chăm ở Việt Nam*, Nxb. Trẻ, Tp.HCM.
- Trần Trọng Kim (2008),
*Việt Nam sử lược*, Nxb. Văn hóa Thông tin, Hà Nội.
- Nicolas Weber (2004), “Cuộc khởi nghĩa Tuen Phaow vào năm 1796 – 1797”,
*Champaka 4*, IOC – Champa, San Jose.

WARC-Type: response

Content-Type: application/http; msgtype=response

WARC-Truncated: length

X-hacker: If you're reading this, you should visit automattic.com/jobs and apply to join the fun, mention this header.

Connection: close

Server: nginx

Vary: Cookie

Content-Type: text/html; charset=UTF-8