text:
CNM365. Chào ngày mới 3 tháng 10. Năm 1928 – ngày sinh Alvin Toffler, tác giả và nhà tương lai học người Mỹ, tác giả của bộ sách nổi tiếng “làn sóng thứ ba”. Năm 1744 – ngày sinh Bùi Huy Bích, danh sĩ Việt Nam (mất năm 1818). Năm 1929 – Vương quốc của người Serb, Croat và Sloven đổi tên thành Vương quốc Nam Tư, “vùng đất của người Nam Slav”. Đây là đất nước đa sắc tộc và tôn giáo, biến động dữ dội trong lịch sử nhân loại.
3 tháng 10
Ngày 3 tháng 10 là ngày thứ 276 (277 trong năm nhuận) trong lịch Gregory. Còn 89 ngày trong năm.
Mục lục
Sự kiện
- 42 TCN – Trận Philippi: Tam hùng Marcus Antonius và Augustus đánh trận quyết định với Brutus và Cassius.
- 1820 – Hoàng tử Miên Ninh trở thành hoàng đế thứ tám của triều Thanh, tức Đạo Quang Đế.
- 1929 – Vương quốc của người Serb, Croat và Sloven đổi tên thành Vương quốc Nam Tư, “vùng đất của người Nam Slav”.
- 1942 – Đệ nhị thế chiến: Tên lửa V-2 của Đức được phóng thành công, là vật thể nhân tạo đầu tiên đi vào không gian.
- 1952 Anh đã thử thành công bom nguyên tử (bom A) và trở thành nước thứ 3 có vũ khí hạt nhân trên thế giới.
- 1990 – Năm bang tái lập của Cộng hòa Dân chủ Đức chính thức sáp nhập vào Cộng hoà Liên bang Đức, Cộng hòa Dân chủ Đức chấm dứt tồn tại.
- 1993 – Quân đội Hoa Kỳ cố gắng bắt những người thuộc tổ chức của quân phiệt Somalia Mohamed Farrah Aidid tại trận Mogadishu.
Sinh
- 1744 – Bùi Huy Bích, danh sĩ Việt Nam (m. 1818)
- 1829 – Sigismund von Schlichting, tướng lĩnh quân đội Phổ (m. 1909)
- 1895 – Sergei Aleksandrovich Yesenin, nhà thơ Nga (m. 1925)
- 1897 – Louis Aragon, nhà văn Pháp (m. 1982)
- 1925 – Nguyễn Thành Thơ, nhà hoạt động chính trị Việt Nam
- 1928 – Alvin Toffler, tác giả và nhà tương lai học người Mỹ
- 1936 – Lê Minh Hương, Thượng tướng Bộ trưởng Bộ Công an Việt Nam 1996-2002 (m. 2004)
- 1949 – Sam Rainsy, chính khách có nhiều bê bối của Campuchia
- 1970 – Vạn Ỷ Văn, diễn viên Trung Quốc
- 1971 – Kevin Scott Richardson, ca sĩ người Mỹ và cựu thành viên của nhóm nhạc Backstreet Boys
- 1978 – Claudio Pizarro, cầu thủ bóng đá Peru
- 1981 – Zlatan Ibrahimović, cầu thủ bóng đá Thụy Điển
- 1987 – Zuleyka Rivera Mendoza, hoa hậu Hoàn vũ 2006 người Puerto Rico
Mất
- 1226 – Phanxicô thành Assisi còn gọi là Thánh Phan-xi-cô, là tu sĩ Công giáo Rôma và là nhà sáng lập dòng tu Dòng Anh em Hèn mọn (Order of Friars Minor) (s. 1181)
- 1967 – Tạ Duy Hiển, nghệ sĩ xiếc Việt Nam (s. 1889)
Những ngày lễ và kỷ niệm
Tham khảo
Lich Vạn Niên ngày 3 tháng 10 năm 2015
Bùi Huy Bích
Bùi Huy Bích (chữ Hán: 裴輝璧; 1744 – 1818), tự là Hy Thương(chữ Hán: 熙章), hiệu là Tồn Am và Tồn Ông, là một danh nhân, danh sĩ người Hà Nội, từng giữ chức Tham tụng (tương đương chức thủ tướng) trong triều đình dưới thời vua Lê–chúa Trịnh.
Mục lục
Tuổi thơ
Ông sinh ngày 28 tháng Tám năm Giáp Tý (tức 3 tháng 10 năm 1744), quê làng Định Công, Hà Nội. Ông là cháu 5 đời của Tiên Quận công Bùi Bỉnh Uyên, cháu 7 đời của Quảng Quận công Bùi Xương Trạch. Cha ông là Bùi Dụng Tân, hiệu Trúc Viên cư sĩ, dạy học ở nhà.
Bùi Huy Bích có 1 chị và 1 em trai. Năm ông lên 5 tuổi, mẹ ông mất, cha ông mang 3 chị em lên Hải Dương, ở làng An Lâu, huyện Thanh Miện. Trúc Viên dạy học tại đó.
Thuở nhỏ Tồn Am thể chất kém, thường đau ốm luôn, bề ngoài có vẻ “lỗ độn” nhưng trong lại có khiếu thông minh. Không những Bùi Huy Bích chóng học thuộc sách mà ngay cả với cuộc sống cũng tỏ ra am hiểu[1].
Khoa cử
Thuở nhỏ ông học ở nhà, 17 tuổi theo học Nguyễn Bá Trữ. Năm 19 tuổi (1762), đi thi đỗ ngay hương cống nhưng trượt thi hội vào năm sau (1763). Ông về học tiếp bảng nhãn Lê Quý Đôn mở tại kinh thành, nhưng bất mãn trước cảnh xã hội nên không theo tiếp con đường tiến sỹ.
Để chiều lòng cha, mãi năm ông 25 tuổi (1770) ông đi thi và đỗ thi hội rồi đỗ thi đình, đỗ Hoàng giáp.
Làm quan
Sau khi đỗ, ông được bổ dụng làm Hàn lâm viện hiệu lý, lên chức Thị Chế (năm 1771), rồi được thụ chức Thiêm sai phủ liêu Tri hộ phiên, kiêm chức Đông các Hiệu thư.
Năm 1777, ông vào lĩnh chức Đốc đồng Nghệ An rồi lại phụng sai vào Thuận Hóa tuyên dụ. Trong thời gian này ông đã có công bình loạn giặc Mường Thai ở miền tây Nghệ An.
Sau công trạng đó, năm 1780 ông được thăng lên Hiệp trấn Nghệ An kiêm thụ lĩnh chức tham chính. Đến năm Tân Sửu (1781), ông được chúa Trịnh Sâm triệu về triều, trao cho chức Nhập thị Bồi tụng, chức đứng hàng thứ 2 trong phủ chúa sau chức Bồi tụng, nhưng ông đệ khải văn xin từ chức, lấy cớ là ốm yếu, dù khi đó mới 38 tuổi và có quan hệ họ hàng với Trịnh Sâm, nhưng bản thân ông không muốn gần gũi với Trịnh Sâm[2].
Ông là người đã đứng ra can gián Trịnh Sâm khi chúa định bỏ con trưởng Trịnh Tông để lập con nhỏ Trịnh Cán của Tuyên phi Đặng Thị Huệ được sủng ái, nhưng không thành. Chính vì Trịnh Sâm lập con nhỏ nên đã xảy ra loạn trong triều sau khi chúa qua đời.
Trịnh Tông lật đổ Trịnh Cán lên ngôi, cách chức Tham tụng của Phan Lê Phiên (vì Phiên cùng phe với mẹ con Trịnh Cán) và mời Bùi Huy Bích ra làm Hành Tham tụng[3], hy vọng ông có thể cứu vãn tình thế do loạn kiêu binh gây ra. Sau xảy ra nhiều chuyện, lại do ngờ vực, ông từ quan về dưỡng bệnh tại phường Bích Câu, Hà Nội, gần đền Tú Uyên[4].
Năm 1786, quân Tây Sơn lấy danh nghĩa “Phù Lê diệt Trịnh” kéo ra bắc, Trịnh Tông điều ông ra mặt trận làm chức đốc chiến. Ông định đến đò Thuý Ái để phối hợp với Hoàng Phùng Cơ chỉ huy thuỷ quân, nhưng chưa đến nơi thì quân Phùng Cơ đã tan vỡ, quân Tây Sơn thần tốc tiến vào Thăng Long.
Tây Sơn diệt Trịnh không lâu thì Lê Hiển Tông mất, cháu là Lê Chiêu Thống lên thay, Nguyễn Huệ rút quân về nam. Chiêu Thống mời Bùi Huy Bích ra giúp nhưng ông xin từ về quê nhà.
Khi Nguyễn Huệ lên ngôi vua và đánh tan quân Thanh (1789) có mời các danh thần nhà Hậu Lê ra giúp nước nhưng ông không hợp tác. Đến đời Nguyễn Ánh, ông được trọng đãi nhưng ông vẫn xin được sống an nhàn ở quê cho đến khi qua đời ngày 25 tháng 5 năm 1818[4], thọ 75 tuổi.
Tưởng nhớ
Sau Cách mạng tháng Tám năm 1945, tên của Bùi Huy Bích được chính quyền Hà Nội đặt cho phố Sinh Từ (thời Pháp thuộc). Đến thời tạm chiếm, phố Bùi Huy Bích trở lại tên cũ là phố Sinh Từ, và đến năm 1964, phố Sinh từ lại được đổi thành phố Nguyễn Khuyến.
Năm 2012 Hội đồng Nhân dân Thành phố Hà Nội đặt tên đường Bùi Huy Bích cho con đường từ đường vành đai 3 rẽ vào khu tái định cư X1 Pháp Vân thuộc phường Hoàng Liệt, quận Hoàng Mai. Trung tâm hành chính quận Hoàng Mai nằm trên con đường này.
Thơ văn
Bùi Huy Bích viết nhiều, trong đó thơ của ông để lại ba bộ, tổng cộng 681 bài thơ[5]:
- Bích Câu thi tập, gồm 2 tập là tiền tập và hạ tập.
- Nghệ An thi tập gồm 2 tập
- Thoái hiên thi tập gồm 3 tập.
Về văn có:
- Tồn Am văn cảo
- Lữ trung tạp thuyết
- Quốc triều chính biên điển lục
Các tập văn thơ ông sưu tập và hợp tuyển: ghi chép từ thời Lý Trần đến thời Lê Hiển Tông:
- Hoàng Việt thi tuyển: gồm 562 bài của 167 tác giả.
- Hoàng Việt văn tuyển: 112 bài, gồm 15 bài phú, 15 bài ký, 9 bài tế, 9 bài minh, 25 bài chiếu chế, 22 bài khải, 11 bài tản văn, 6 bài biểu tấu.
Thơ văn của ông phần nhiều tự sự về nhân tình thế thái, tự phê phán bản thân bất lực không làm được gì nhiều giúp dân giúp nước; đồng thời công kích sư sa đoạ của kể sĩ và quan lại đương thời và phê phán quan điểm lệch lạc của các nhà Nho. Bùi Huy Bích không đồng nhất quan điểm cho rằng từ thời Sĩ Nhiếp Việt Nam mới có chữ viết mà ông cho rằng Việt Nam đã có chữ viết trước đó nhiều[6].
Giai thoại
Khi Bùi Huy Bích còn nhỏ, ở làng có đám ma. Huy Bích đứng gần người đề chủ[7]. Khi làm lễ, người đề chủ chuẩn bị viết thì mới phát hiện nghiên mực khô khốc. Liếc sang thấy cậu bé Bích đứng gần, ông đề chủ hất hàm ra hiệu. Thấy cạnh nghiên có chén đầy nước, Bùi Huy Bích cầm lấy chén nhưng không đổ cả vào nghiên mà lại nhặt một thoi vàng hồ, chọc thủng một mặt rồi dùng thoi vàng lấy từng ít nước đổ vào nghiên.
Thi lễ xong, ông đề chủ rất khen ngợi cậu bé Bích và mời ngồi cùng vào chiếu rượu dành riêng cho ông. Ông giảng giải:
- Chén nước đầy mà nghiên mực thì nông. Kẻ xốc nổi sẽ cầm cả chén mà rót và thế thì nước sẽ tung toé ra, mất trang nghiêm. Kẻ chậm chạp thì chạy đi lấy thìa và như thế thì nghi lễ bị dở dang. Thoi vàng không phải là thứ múc nước, vậy mà cậu bé biết biến báo thành ra được việc.
Xem thêm
Tham khảo
- Trần Quốc Vượng chủ biên (2004), Danh nhân Hà Nội, NXB Quân đội nhân dân
Chú thích
- ^ Trần Quốc Vượng, sách đã dẫn, tr 222
- ^ Trần Quốc Vượng, Danh nhân Hà Nội, NXB Quân đội nhân dân, tr 226. Vợ Bùi Huy Bích là cháu bên ngoại của Trịnh thái phi – mẹ Trịnh Sâm
- ^ Quyền tham tụng
- ^ a ă Trần Quốc Vượng, sách đã dẫn, tr 229
- ^ Trần Quốc Vượng, sách đã dẫn, tr 230
- ^ Trần Quốc Vượng, sách đã dẫn, tr 238
- ^ Theo nghi lễ, nhà có đám phải mời một nhà khoa giáp đến viết chữ chủ lên trên cái thần chủ, vì vậy gọi là đề chủ
Nam Tư
Nam Tư (Jugoslavija trong tiếng Serbia-Croatia (ký tự Latin) và tiếng Slovenia; Југославија trong tiếng Serbia-Croatia (ký tự Cirill) và tiếng Macedonia😉 miêu tả ba thực thể chính trị tồn tại nối tiếp nhau trên Bán đảo Balkan ở Châu Âu, trong hầu hết thế kỷ 20.
Quốc gia đầu tiên được biết với cái tên Nam Tư là Vương quốc Nam Tư, vốn trước ngày 3 tháng 10 năm 1929 từng được gọi là “Vương quốc của người Serbia, người Croatia và người Slovenia”. Quốc gia này được thành lập ngày 1 tháng 12 năm 1918 bởi liên minh Nhà nước của người Slovenia, Croatia và Serbia và Vương quốc Serbia. Nước này bị phe Trục xâm chiếm năm 1941, và bởi các sự kiện diễn ra tiếp sau đó, đã chính thức bị xoá bỏ năm 1945.
Quốc gia với tên này từng là “Liên bang Dân chủ Nam Tư”, tuyên bố năm 1943 bởi những người cộng sản thuộc phong trào kháng chiến trong Thế chiến thứ hai. Nó được đổi tên thành “Liên bang Cộng hoà Nhân dân Nam Tư” năm 1946, khi một chính phủ cộng sản được thành lập. Năm 1963, nó lại được đổi tên thành “Cộng hoà Liên bang Xã hội chủ nghĩa Nam Tư” (SFRY). Những nước cộng hoà xã hội chủ nghĩa hợp thành nhà nước này, từ bắc xuống nam, gồm: Cộng hoà Xã hội chủ nghĩa Slovenia, Cộng hoà Xã hội chủ nghĩa Croatia, Cộng hòa Xã hội chủ nghĩa Bosna và Hercegovina, Cộng hoà Xã hội chủ nghĩa Montenegro, Cộng hoà Xã hội chủ nghĩa Serbia (gồm cả các tỉnh tự trị Vojvodina và Kosovo, sau này được gọi đơn giản là Kosovo) và Cộng hoà Xã hội chủ nghĩa Macedonia. Bắt đầu từ năm 1991, Cộng hoà Liên bang Xã hội chủ nghĩa Nam Tư tan rã trong những cuộc chiến tranh Nam Tư kéo theo sự ly khai của hầu hết các thực thể cộng hoà.
Quốc gia cuối cùng mang tên này là “Cộng hoà Liên bang Nam Tư” (FRY) được thành lập ngày 27 tháng 3 năm 1992. Đây là một liên bang trên lãnh thổ của hai nước cộng hoà (chưa ly khai) là Serbia (gồm cả các tỉnh tự trị Vojvodina và Kosovo) và Montenegro. Ngày 4 tháng 2 năm 2003, nó được đổi tên lại thành “Liên bang Serbia và Montenegro“, và chính thức xoá bỏ cái tên “Nam Tư”. Ngày 3 tháng 6 và 5 tháng 6 năm 2006, Montenegro và Serbia lần lượt tuyên bố độc lập, vì thế chấm dứt những tàn tích cuối cùng của một nhà nước Nam Tư.
Mục lục
- 1 Tên gọi
- 2 Bối cảnh
- 3 Vương quốc của người Serbia, Croatia và Slovenia
- 4 Nam Tư trong Thế chiến II
- 5 Nam Tư thứ hai
- 6 Cuộc chiến
- 7 Cộng hòa Liên bang Nam Tư
- 8 Di sản
- 9 Linh tinh
- 10 Xem thêm
- 11 Chú thích
- 12 Đọc thêm
- 13 Liên kết ngoài
Tên gọi
Danh xưng “Nam Tư” trong tiếng Việt là giản xưng của Nam Tư Lạp Phu (南斯拉夫, Nánsīlāfū), dịch danh Trung văn của quốc hiệu Nam Tư, trong đó “Nam” là dịch nghĩa từ “jugo” trong tiếng Serbi/Croatia trong tên hiệu (Jugoslavija), “Tư Lạp Phu” là phiên âm của từ Slav.
Bối cảnh
Ý tưởng về một nhà nước duy nhất cho mọi thực thể Nam Slav xuất hiện hồi cuối thế kỷ 17 và bắt đầu được quan tâm ở thế kỷ 19 trong Phong trào Illyrian nhưng chưa bao giờ thành hình.
Giai đoạn đầu Thế chiến thứ nhất, một số nhân vật chính trị có ảnh hưởng tại các vùng Nam Slavơ thuộc Habsburg Đế chế Áo-Hung đã bỏ chạy tới Luân Đôn, nơi họ bắt đầu thành lập Ủy ban Nam Tư để đại diện cho những thực thể Nam Slavơ thuộc Áo-Hung. Những thực thể “Nam Tư” này gồm người Serbia, người Croatia và người Slovenia những người tự cho mình thuộc phong trào vì mục tiêu một nhà nước Nam Tư duy nhất hay nhà nước Nam Slavơ và mục tiêu căn bản của ủy ban là sự thống nhất các vùng đất Nam Slavơ với Vương quốc Serbia (đang có độc lập dù đã bị Áo-Hung xâm chiếm ở thời điểm ấy).
Với thất bại của Phe Liên minh Trung tâm trong Thế chiến thứ nhất và sự tan rã của Đế chế Áo-Hung sau chiến tranh, nhiều lãnh thổ Nam Slavơ nhanh chóng tập hợp với nhau để hình thành Vương quốc của người Serbia, người Croatia và người Slovenia, được tuyên bố ngày 1 tháng 12 năm 1918 ở Beograd.
Vương quốc mới được hình thành từ các vương quốc từng có độc lập trước kia gồm Serbia và Montenegro (đã thống nhất với nhau trong tháng trước đó), cũng như một số vùng lãnh thổ trước kia thuộc Áo-Hung, Nhà nước của người Slovenia, Croatia và Serbia. Những vùng đất trước kia thuộc Áo-Hung đã hình thành nên nhà nước mới gồm Croatia, Slavonia và Vojvodina từ Hungary một phần của Đế chế, Carniola, một phần của Styria và đa phần Dalmatia từ Áo, và tỉnh hoàng gia (crown province) Bosna và Hercegovina.
Vương quốc của người Serbia, Croatia và Slovenia
1918-1928
- Hiến pháp Vidovdan
- Hiệp ước Rapallo, 1920
- Lệnh cấm Đảng Cộng sản
- Cuộc bầu cử năm 1923
- Hiệp ước Roma, 1924
- Vụ ám sát Stjepan Radić
Giai đoạn Vua Alexander
Vua Alexander I đã cấm các đảng chính trị quốc gia năm 1929, nắm quyền hành pháp và đổi tên nước thành Nam Tư. Ông hy vọng kìm chế các khuynh hướng ly khai và giảm bớt các phong trào quốc gia. Tuy nhiên, các chính sách của Alexander nhanh chóng gặp phải sự chống đối từ các cường quốc Châu Âu nổi lên nhờ sự phát triển tại Ý và Đức, nơi những người theo chủ nghĩa Phát xít và Đảng quốc xã nổi lên nắm quyền lực, và Liên bang Xô viết, nơi Stalin đã trở thành lãnh tụ tuyệt đối. Không một chế độ nào ở trên tán thành chính sách của Alexander I. Trên thực tế, Ý và Đức muốn khôi phục các hiệp ước quốc tế được ký kết sau Thế chiến thứ nhất, và người Xô viết quyết tâm giành lại vị trí của mình ở châu Âu và theo đuổi một chính sách quốc tế tích cực hơn.
Alexander đã tìm cách tạo lập một nhà nước Nam Tư đích thực. Ông quyết định xóa bỏ các vùng lịch sử Nam Tư, và các biên giới mới bên trong được vẽ lại cho các tỉnh hay các banovina. Các banovina được đặt tên theo các con sông. Nhiều chính trị gia bị bỏ tù hay bị quản thúc chặt chẽ. Hiệu ứng của sự cầm quyền độc tài của Alexander càng khiến những người không phải người Serbia căm ghét ý tưởng thống nhất.
Nhà vua bị ám sát tại Marseille trong một chuyến thăm chính thức tới Pháp năm 1934 bởi một tay thiện xạ thuộc Tổ chức Cách mạng Nội địa Macedonia của Ivan Mihailov cùng sự phối hợp của Ustaše, một tổ chức ly khai Croatia. Người con trai 11 tuổi của Alexsander Peter II lên nối ngôi với một hội đồng nhiếp chính đứng đầu bởi người chú là Hoàng tử Paul.
Nam Tư những năm 1930
Bối cảnh chính trị quốc tế hồi cuối thập niên 1930 đáng chú ý bởi tính không khoan nhượng ngày càng lớn giữa các nhân vật chính trị chủ chốt, bởi quan điểm gây hấn của các chế độ độc tài và bởi sự chắc chắn mà sự trật tự được thiết lập sau Thế chiến thứ nhất đã mất đi những thành trì và những người tham gia đã mất đi sức mạnh. Được ủng hộ và gây áp lực bởi Phát xít Ý và Phát xít Đức, nhà lãnh đạo người Croatia Vlatko Maček cùng đảng của mình đã tìm cách thành lập Banovina Croatia (tỉnh hành chính) năm 1939. Thỏa thuận chỉ rõ rằng Croatia vẫn là một phần của Nam Tư, nhưng thực thể này nhanh chóng xây dựng một vị thế chính trị độc lập trong các mối quan hệ quốc tế.
Hoàng tử Paul lùi bước trước sức ép của phe Phát xít và đã ký Hiệp ước Tripartite tại Viên ngày 25 tháng 3 năm 1941, hy vọng giữ được Nam Tư đứng bên ngoài cuộc chiến tranh. Nhưng hành động này đã khiến sự ủng hộ của dân chúng dành cho nhiếp chính Paul mất đi. Các quan chức quân sự cao cấp cũng phản đối hiệp ước này và tiến hành một cuộc đảo chính khi nhà vua quay trở về ngày 27 tháng 3. Vị tướng quân đội Dušan Simović lên nắm quyền và bắt giữ đoàn đại biểu Wien, trục xuất Paul, và chấm dứt chế độ nhiếp chính, trao toàn bộ quyền lực cho Vua Peter khi ấy 17 tuổi.
Sự khởi đầu của Thế chiến II tại Nam Tư
Hitler sau đó quyết định tấn công Nam Tư ngày 6 tháng 4 năm 1941, ngay lập tức sau đó là cuộc tấn công xâm lược Hy Lạp nơi Mussolini từng bị đẩy lùi. (Vì thế, Chiến dịch Barbarossa đã phải chậm lại bốn tuần, chứng minh đó là một quyết định đắt giá.)[cần dẫn nguồn]
Nam Tư trong Thế chiến II
Cuộc xâm lược Nam Tư
Lúc 5:12 sáng ngày 6 tháng 4 năm 1941, các lực lượng Đức, Ý, Hungary và Bulgaria tấn công Nam Tư. Không quân Đức (Luftwaffe) ném bom Belgrade và các thành phố chính khác của Nam Tư. Ngày 17 tháng 4, các đại diện từ nhiều vùng của Nam Tư đã ký một thỏa thuận đình chiến với Đức tại Belgrade, chấm dứt 11 ngày kháng chiến chống quân xâm lược Đức (Wehrmacht Heer). Hơn ba trăm ngàn sĩ quan và binh lính Nam Tư bị bắt.
Các nước phe Trục chiếm Nam Tư và chia nhỏ nó. Nhà nước Độc lập Croatia được thành lập như một nhà nước bù nhìn của Phát xít, do một nhóm du kích phát xít được gọi là Ustaše, bắt đầu xuất hiện từ năm 1929 nắm quyền, nhưng chỉ hoạt động hạn chế cho tới năm 1941. Quân đội Đức chiếm Bosna và Hercegovina cũng như một phần của Serbia và Slovenia, trong khi những phần khác của nước này bị Bulgaria, Hungary và Ý chiếm. Trong thời gian này Nhà nước Độc lập Croatia đã lập ra các trại tập trung cho những người chống phát xít, cộng sản, người Serbia, Gypsy và người Do Thái. Một trong những trại đó là Jasenovac. Một số lớn nam giới, phụ nữ và trẻ em, chủ yếu là người Serbia, đã bị hành quyết tại các trại này[1].
Các phong trào kháng chiến
Những người Nam Tư phản đối Phát xít đã tổ chức một phong trào kháng chiến. Họ có khuynh hướng ủng hộ Vương quốc Nam Tư cũ gia nhập Quân đội Nam Tư tại Tổ quốc, cũng được gọi là đội quân du kích trung thành Chetniks, Serbia do Dragoljub “Draža” Mihailović lãnh đạo. Những người ủng hộ Đảng Cộng sản (Komunistička partija), và chống lại nhà Vua, gia nhập Quân đội Giải phóng Quốc gia Nam Tư (Narodno Oslobodilačka Vojska hay NOV), do Josip Broz Tito, một người Croatia theo chủ nghĩa quốc gia lãnh đạo. Chetniks là đồng minh của Hoa Kỳ tại Châu Âu và họ đã cứu thoát hơn 150 phi công Mỹ trong Chiến dịch: “Vazdušni Most”.
Quân đội Giải phóng Quốc gia Nam Tư đã tung ra một chiến dịch chiến tranh du kích được phát triển thành đội quân kháng chiến lớn nhất trên lãnh thổ Đông và Trung Âu bị chiếm đóng. Ban đầu Chetniks tung ra những cuộc tấn công đáng chú ý và được ủng hộ bởi chính phủ hoàng gia lưu vong cũng như Đồng Minh, nhưng nhanh chóng phải giảm bớt quy mô hành động bởi những cuộc trả đũa vào dân thường Serbia của Đức.
Với mỗi lính thiệt mạng, quân Đức sẽ hành quyết 100 thường dân, và với mỗi lính bị thương, họ giết 50 người. Vì cái giá nhân mạng quá đắt, Chetniks đã phải chấm dứt các hoạt động chống Đức và Đồng Minh chuyển sang ủng hộ Quân đội Giải phóng Quốc gia Nam Tư.
Tuy nhiên, Quân đội Giải phóng Quốc gia Nam Tư vẫn tiến hành cuộc chiến tranh du kích của mình. Thiệt hại nhân mạng được Vladimir Zerjavic và Bogoljub Kočović, ước tính là 1.027.000 người, con số này được Liên hiệp quốc chấp nhận, trong khi cơ quan chức năng Nam Tư cho rằng có 1.700.000 người chết. Chủ yếu là người Serbia sống tại Bosna và Croatia, cũng như người Do Thái và các cộng đồng thiểu số Roma cao hơn nhiều so với những sắc dân bất hợp tác.
Trong cuộc chiến, quân du kích do những người cộng sản lãnh đạo trên thực tế cầm quyền tại các lãnh thổ giải phóng, và các hội đồng nhân dân do Quân đội Giải phóng Quốc gia Nam Tư lập ra hoạt động như những cơ quan quản lý dân sự. Mùa thu năm 1941, quân du kích thành lập Cộng hoà Užice tại lãnh thổ giải phóng ở phía tây Serbia. Tháng 11 năm 1941, quân đội Đức chiếm lại lãnh thổ này, trong khi đa số các lực lượng du kích phải bỏ chạy về phía Bosna.
Ngày 25 tháng 11 năm 1942, Hội đồng Chống Phát xít của Phong trào Giải phóng Quốc gia Nam Tư (Antifašističko Vijeće Narodnog Oslobođenja Jugoslavije) được nhóm họp tại Bihać, Bosna. Hội đồng tái họp ngày 29 tháng 11 năm 1943, tại Jajce, cũng thuộc Bosna và lập ra các căn bản cho việc tổ chức đất nước thời hậu chiến, thành lập một liên bang (ngày nay sau chiến tranh đã được gọi là Ngày Cộng hoà).
Giải phóng Nam Tư
Quân đội Giải phóng Quốc gia Nam Tư đẩy lùi được Phe trục ra khỏi Serbia năm 1944 và phần còn lại của Nam Tư năm 1945. Hồng quân giúp giải phóng Belgrade và một số lãnh thổ khác, nhưng đã rút lui sau khi chiến tranh chấm dứt. Tháng 5 năm 1945, Quân đội Giải phóng Quốc gia Nam Tư gặp các lực lượng Đồng Minh bên ngoài các biên giới cũ của Nam Tư, sau khi chiếm Trieste và nhiều vùng thuộc các tỉnh Styria và Carinthia phía nam nước Áo. Đây là vùng lãnh thổ có đa số dân là người Ý và người Slovenia. Tuy nhiên, Quân đội Giải phóng Quốc gia Nam Tư đã phải rút khỏi Trieste trong cùng năm ấy.
Những nỗ lực của phương Tây nhằm thống nhất các nhóm du kích, họ từ chối quyền lãnh đạo của chính phủ cũ của Vương quốc Nam Tư, và sự hồi hương của vị vua, dẫn tới Thỏa thuận Tito-Šubašić vào tháng 6 năm 1944, tuy nhiên Tito được các công dân coi là một anh hùng quốc gia, vì thế ông giành được quyền lãnh đạo ở nhà nước cộng sản độc lập thời hậu chiến, bắt đầu với chức vụ thủ tướng.
Nam Tư thứ hai
Ngày 31 tháng 1 năm 1946, hiến pháp mới của Liên bang Cộng hòa Nhân dân Nam Tư, theo hình thức hiến pháp Liên bang Xô viết, thành lập sáu nước Cộng hòa Xã hội Chủ nghĩa, một Tỉnh Xã hội Chủ nghĩa Tự trị và một Quận Xã hội Chủ nghĩa Tự trị từng là một phần của Cộng hòa Xã hội Chủ nghĩa Serbia. Thủ đô liên bang đặt tại Belgrade. Các nước Cộng hòa và các Tỉnh gồm (theo thứ tự chữ cái):
(* hiện là Podgorica)
Năm 1974, hai tỉnh Vojvodina và Kosovo-Metohija (tỉnh sau khi ấy đã được nâng cấp lên vị thế một tỉnh), cũng như các nước cộng hoà Bosna và Hercegovina và Montenegro, được trao quyền tự trị lớn hơn tới mức tiếng Albania và tiếng Hungary đã được chính thức công nhận là các ngôn ngữ thiểu số và tiếng Serbo-Croat của Bosna và Montenegro đã biến đổi thành một hình thức dựa trên kiểu nói của người dân địa phương mà không phải là các ngôn ngữ tiêu chuẩn của Zagreb và Belgrade.
Vojvodina và Kosovo-Metohija là một phần của nước Cộng hòa Serbia. Nước này đã giữ khoảng cách với Liên bang Xô viết năm 1948 (cf. Cominform và Informbiro) và đã bắt đầu con đường xây dựng chủ nghĩa xã hội của riêng mình dưới sự lãnh đạo chặt chẽ của Josip Broz Tito. Nhà nước này chỉ trích cả Khối phương Đông và các quốc gia NATO, và đã cùng các nước khác lập ra Phong trào không liên kết năm 1961, và liên tục là thành viên của tổ chức này cho tới khi bị giải tán.
Nhân khẩu
Nam Tư luôn có sự đa dạng về dân cư, không chỉ trên mặt sắc tộc, mà còn ở khía cạnh tôn giáo. Hồi giáo, Công giáo La Mã, Do Thái giáo và Tin Lãnh cùng nhiều đức tin Kitô giáo Đông phương hiện diện tại Nam Tư, tổn cộng có 40 tôn giáo. Nhân khẩu các tôn giáo tại Nam Tư đã thay đổi nhiều kể từ Chiến tranh thế giới thứ hai. Các cuộc điều tra dân số được thực hiện vào năm 1921 và năm 1948 cho thấy rằng 99% dân cư tham gia sâu vào việc hành đạo. Cùng với các chương trình hiện đại hóa và đô thị hóa của chính phủ sau chiến tranh, tỉ lệ tín hữu các tôn giáo đã sụt giảm đáng kể. Kết nối giữa niềm tin tôn giáo và sắc tộc đã đặt ra một mối đe dọa nghiêm trọng cho các chính sách hậu chiến của chính phủ cộng sản.[2]
Sau khi trở thành một quốc gia cộng sản, một cuộc khảo sát vào năm 1964 đã cho thấy rằng chỉ có hơn 70% tổng dân số Nam Tư tự xem mình là tín đồ của một tôn giáo. Những nơi có tính tôn giáo mạnh nhất là Kosovo với 91% và Bosna và Hercegovina với 83,8%. Những nơi có tính tôn giáo thấp nhất là Slovenia 65,4%, Serbia với 63,7% và Croatia với 63,6%. Khác biệt tôn giáo giữa người Serbia theo Chính Thống giáo, người Croatia theo Công giáo, và người Bosnia theo Hồi giáo và sự trỗi dậy của chủ nghĩa dân tộc đã góp phần vào sự sụp đổ của Nam Tư năm 1991.[2]
Chính phủ
Ngày 7 tháng 4 năm 1963 nước này đổi tên chính thức thành Cộng hoà Liên bang Xã hội chủ nghĩa Nam Tư và Tito được phong làm Tổng thống trọn đời.
Tại Cộng hoà Liên bang Xã hội chủ nghĩa Nam Tư, mỗi nước cộng hoà và tỉnh có hiến pháp, toà án tối cao, nghị viện, tổng thống và thủ tướng riêng. Lãnh đạo tối cao của chính phủ Nam Tư là Tổng thống (Tito), Thủ tướng liên bang và Nghị viện liên bang (một chức vụ Tổng thống tập thể được lập ra sau khi Tito chết năm 1980).
Các chức vụ quan trọng khác là các tổng thư ký Đảng Cộng sản tại mỗi nước cộng hoà và mỗi tỉnh, và tổng thư ký Uỷ ban Trung ương Đảng Cộng sản.
Josip Broz Tito là nhân vật quyền lực nhất đất nước, tiếp theo là các chủ tịch và thủ tướng nước cộng hoà và tỉnh, và các chủ tịch Đảng Cộng sản. Rất nhiều người đã phải khốn khổ khi bị ông ghét. Slobodan Penezić Krcun, lãnh đạo cảnh sát mật của Tito tại Serbia, trở thành nạn nhân của một vụ tai nạn giao thông đáng ngờ khi ông ta bắt đầu phàn nàn về chính sách của Tito. Bộ trưởng nội vụ Aleksandar Ranković bị tước toàn bộ danh hiệu và quyền lợi sau khi bất đồng với Tito về đường lối chính trị đất nước. Thỉnh thoảng, các vị bộ trưởng trong chính phủ, như Edvard Kardelj hay Stane Dolanc, còn quan trọng hơn thủ tướng.
Sự đàn áp bất đồng leo thang với cái gọi là Mùa xuân Croatia năm 1970-1971, khi sinh viên tại Zagreb tổ chức các cuộc tuần hành đòi quyền tự do dân sự lớn hơn và quyền tự trị cao hơn cho Croatia. Chính quyền đàn áp cuộc phản kháng và tống giam những người lãnh đạo, nhưng nhiều nhân vật đại diện quan trọng của Croatia trong Đảng bí mật ủng hộ cuộc đấu tranh này, vì thế một hiến pháp mới đã được phê chuẩn năm 1974 trao thêm nhiều quyền cho các nước cộng hoà tại Nam Tư và các tỉnh tại Serbia.
Căng thẳng sắc tộc và khủng hoảng kinh tế
Nam Tư thời hậu Thế chiến thứ hai ở nhiều mặt là một hình mẫu tìm kiếm cách xây dựng một nhà nước đa quốc gia. Liên bang được xây dựng trên một nền tảng kép: một nhà nước Nam Tư thời giữa hai cuộc chiến với ưu thế của tầng lớp cầm quyền người Serbia; và một sự phân chia quốc gia thời chiến, khi Ý và Đức Phát xít phân chia nước này và ủng hộ một phái quốc gia Croatia cực đoan được gọi là Ustashe nắm quyền và đã thực hiện thảm sát chống lại người Serbia. Một số nhân vật quốc gia Bosna đã gia nhập các lực lượng phe Trục và tấn công người Serbia. Để trả đũa, những người Serbia quốc gia cực đoan tung ra những cuộc tấn công trả thù và người Bosna và người Croatia.
Bạo lực sắc tộc chỉ chấm dứt khi đội quân Du kích Nam Tư đa sắc tộc kiểm soát đất nước thời hậu chiến và cấm ủng hộ chủ nghĩa quốc gia. Sự hoà bình bên ngoài được giữ trong suốt thời cầm quyền của Tito, dù những cuộc phản kháng mang tính chất quốc gia vẫn diễn ra, nhưng chúng nhanh chóng bị đàn áp và những người lãnh đạo bị bỏ tù hay bị hành quyết. Tuy nhiên, một cuộc phản kháng đã xảy ra tại Croatia trong thập niên 1970, được gọi là “Mùa xuân Croatia” với sự ủng hộ của phần đông người Croat cho rằng nam Tư là một sự bá quyền của người Serbia và yêu cầu giảm bớt quyền lực của Serbia. Tito, vốn là người Croatia, lo ngại về sự ổn định của đất nước và đã hành động theo hướng xoa dịu cả người Croatia và người Serbia, ông ra lệnh bắt giữ những người Croatia phản kháng, trong khi chấp nhận một số yêu cầu của họ. Năm 1974, ảnh hưởng của Serbia trong liên bang đã bị giảm bớt khá nhiều khi các tỉnh tự trị được thành lập tại vùng Kosovo với đa số người Albania và Vojvodina với các sắc tộc pha trộn. Các tỉnh tự trị này có quyền bỏ phiếu như các nước cộng hoà nhưng không như những nước cộng hoà, họ không được phép ly khai khỏi Nam Tư. Sự lùi bước này làm Croatia và Slovenia hài lòng, nhưng tại Serbia và tại tỉnh tự trị Kosovo mới thành lập, sự phản ứng khác biệt nhau. Người Serbia coi hiến pháp mới là sự thua cuộc trước người Croatia và những người quốc gia Albania. Người Albania tại Kosovo coi việc thành lập tỉnh tự trị là chưa đủ, và yêu cầu Kosovo phải trở thành một nhà nước cộng hoà với quyền ly khai khỏi Nam Tư. Việc này khiến căng thẳng trong giới lãnh đạo cộng sản gia tăng, đặc biệt trong số các quan chức người Serbia vốn bực tức vì cho rằng hiến pháp năm 1974 làm suy yếu ảnh hưởng của Serbia và làm tổn hại tới sự thống nhất quốc gia khi cho các nước cộng hoà quyền ly khai.
Một cuộc khủng hoảng kinh tế bùng phát trong thập niên 1970 là sản phẩm của những sai lầm nghiêm trọng của các chính phủ Nam Tư, như vay mượn các khoản tín dụng khổng lồ từ phương Tây nhằm thúc đẩy phát triển qua xuất khẩu. Các nền kinh tế Châu Âu lúc ấy đang ở giai đoạn giảm phát, làm xuất khẩu của Nam Tư ngưng trệ và tạo ra các khoản nợ lớn. Chính phủ Nam Tư khi ấy phải chấp nhận các điều kiện của Quỹ Tiền tệ Quốc tế nhằm xoa dịu gánh nặng khủng hoảng với tầng lớp lao động. Đồng thời, các nhóm xã hội mạnh xuất hiện bên trong Đảng Cộng sản Nam Tư, liên minh với các nhóm lợi ích kinh doanh, ngân hàng và nhà nước phương tây và bắt đầu thúc đẩy chủ nghĩa tân tự do, với sự ủng hộ của Hoa Kỳ. Chính chính quyền Reagan, vào năm 1984, đã thông qua một đề xuất “Liệu pháp sốc” để thúc đẩy Nam Tư theo hướng phục hồi tư bản.
Năm 1989 Jeffrey Sachs tới Nam Tư để giúp chính phủ liên bang của Ante Marković chuẩn bị gói “Liệu pháp Sốc” của IMF/Ngân hàng Thế giới, sau đó được đưa ra năm 1990 ngay ở thời điểm các cuộc bầu cử nghị viện đang được tổ chức ở nhiều nước cộng hoà.
Chương trình “Liệu pháp sốc” dành Nam Tư vừa là duy nhất trong vùng vừa có tầm ảnh hưởng chính trị quan trọng trong giai đoạn 1989-90. Luật phá sản để thanh lý các doanh nghiệp nhà nước có hiệu lực từ Luật các Hoạt động Tài chính năm 1989 yêu cầu rằng nếu một doanh nghiệp không trả được nợ trong 30 ngày liên tiếp, hay trong 30 ngày của một giai đoạn 45 ngày, nó phải đàm phán với các chủ nợ hoặc phải trao quyền sở hữu cho họ hay sẽ bị thanh lý, trong trường hợp đó các công nhân sẽ bị sa thải, thông thường không được nhận tiền công.
Năm 1989, theo các nguồn tin chính thức, 248 công ty tuyên bố phá sản hay bị thanh lý và 89.400 công nhân bị sa thải. Trong chín tháng đầu năm 1990 sau khi chương trình của IMF được thông qua, 889 doanh nghiệp khác với 525.000 công nhân phải chịu chung số phận. Nói theo cách khác, trong vòng chưa tới hai năm “cơ cấu khởi động” (theo Đạo luật các Hoạt động Tài chính) hơn 600.000 công nhân trong tổng số 2.7 triệu công nhân trong lĩnh vực công nghiệp đã bị sa thải. Thêm khoảng 20% nguồn nhân lực, hay một nửa triệu người không được trả lương trong những tháng đầu năm 1990 khi cách doanh nghiệp phải tìm cách tránh phá sản. Nơi tập trung đông nhất các doanh nghiệp phá sản và sa thải công nhân là Serbia, Bosna và Hercegovina, Macedonia và Kosovo. Thu nhập thực tế rơi tự do, các chương trình xã hội đã sụp đổ tạo nên một không khí bất mãn xã hội và vô hi vọng. Đây là một điểm chuyển đổi quan trọng dẫn tới những sự kiện diễn ra tiếp theo.
Mùa xuân năm 1990, Marković vẫn là chính trị gia có nhiều ảnh hưởng nhất, không chỉ với toàn bộ Nam Tư, mà cả ở mỗi nước cộng hòa tạo thành liên bang này. Đúng ra ông đã phải tổ chức những cuộc tuần hành dân chúng ủng hộ nhà nước Nam Tư chống lại những nhân vật quốc gia như Milošević tại Serbia hay Tuđman tại Croatia và ông đã có thể nhờ cậy vào sự trung thành của các lực lượng vũ trang. Ông được 83% dân số Croatia, 81% dân số Serbia và 59% dân số Slovenia cùng 79% dân số trong toàn bộ Nam Tư ủng hộ. Mức độ ủng hộ này cho thấy người dân Nam Tư vẫn kiên quyết duy trì quốc gia như thế nào.
Nhưng Marković đã gắn liền Chủ nghĩa Nam Tư của mình với chương trình “Liệu pháp Sốc” có điều kiện của IMF và EU và việc này đã khiến những người theo chủ nghĩa ly khai ở Tây Bắc và những người theo chủ nghĩa quốc gia ở Serbia có cơ hội trỗi dậy. Những người theo chủ nghia ly khai tại Slovenia và Croatia kêu gọi các cử tri bác bỏ chương trình kinh tế khổ hạnh của Marković-IMF và bằng cách đó sẽ giúp những nước cộng hòa của họ chuẩn bị rời bỏ Nam Tư và “gia nhập Châu Âu”. Lời kêu gọi của Milošević tại Serbia dựa trên ý tưởng rằng phương Tây đang hành động chống lại những lợi ích của người Serbia. Những lời kêu gọi mang tính chủ nghĩa quốc gia đó cuối cùng đã thành công: ở tất cả các nước cộng hoà, bắt đầu bằng Slovenia và Croatia vào mùa xuân, các chính phủ bỏ qua các quy định giới hạn tièn tệ của chương trình ổn định của Marković để giành lấy số phiếu bầu.
Chính phủ cấp vùng mới được bầu ra sau đó tập trung nỗ lực vào việc phá vỡ đất nước. Họ được chính phủ Hoa Kỳ ủng hộ bằng lập trường muốn phá bỏ kết cấu quốc gia Nam Tư nhằm đẩy nhanh hơn nữa chương trình “Liệu pháp Sốc”. Một số ít quốc gia Châu Âu có các lợi ích chiến lược tại Nam Tư có ý muốn thúc đẩy sự tan rã.
Cũng có một số thiếu sót, đặc biệt là trong cơ cấu của Nam Tư khiến việc sụp đổ diễn ra nhanh chóng hơn. Ví dụ, nhiều người cho rằng[cần dẫn nguồn] sự phi tập trung hóa Thị trường Chủ nghĩa xã hội là một thí nghiệm sai lầm cho tình hình địa chính trị của nhà nước Nam Tư. Hiến pháp năm 1974 dù tốt hơn cho người Albani tại Kosovo, đã khiến các nước cộng hòa có nhiều quyền lực hơn, vì thế làm ảnh hưởng tới quyền lực thể chế và hữu hình của chính phủ liên bang. Chính quyền Tito đã thay đổi sự suy yếu này cho tới tận khi ông qua đời năm 1980, sau đó nhà nước và Đảng Cộng sản dần tê liệt và rơi vào khủng hoảng.
Tan vỡ
Sau cái chết của Tito ngày 4 tháng 5 năm 1980, căng thẳng sắc tộc gia tăng ở Nam Tư. Di sản của Hiến pháp năm 1974 đã được dùng để đưa hệ thống ra quyết định thành một nhà nước tê liệt, khiến toàn bộ rơi vào tình trạng vô vọng khi xung đột lợi ích đã trở nên không thể hòa giải. Khủng hoảng hiến pháp không thể tránh khỏi diễn ra sau đó đã dẫn tới sự trỗi dậy của chủ nghĩa quốc gia tại tất cả các nước cộng hoà: Slovenia và Croatia đưa ra những yêu cầu nới lỏng quan hệ bên trong liên bang, sắc tộc người Albania đa số tại Kosovo yêu cầu được trở thành một nước cộng hoà, Serbia tìm cách có được quyền kiểm soát tuyệt đối với Nam Tư. Thêm vào đó, hành trình tìm kiếm độc lập của người Croatia khiến các cộng đồng người Serbia lớn bên trong Croatia nổi dậy và tìm cách ly khai khỏi nước cộng hòa Croatia.
Năm 1986, Viện hàn lâm Khoa học và Nghệ thuật Serbia phác thảo một bản ghi nhớ đề cập tới một số vấn đề quan trọng liên quan tới vị thế của người Serbia là nhóm người đông đảo nhất tại Nam Tư. Nước cộng hòa lớn nhất về lãnh thổ và dân số trong Liên bang Nam Tư là Serbia với các ảnh hưởng trên các vùng Kosovo và Vojvodina đã bị giảm bớt trong Hiến pháp năm 1974. Vì hai tỉnh tự trị của họ trên thực tế có đặc quyền như những nước cộng hòa đầy đủ, Serbia thấy rằng họ đã bị trói tay trước các chính phủ tại các nước cộng hòa trong việc đưa ra và thực hiện các quyết định đối với những vùng này. Bởi các tỉnh có phiếu bầu bên trong Hội đồng Tổng thống Liên bang (một hội đồng có tám thành viên gồm các đại diện từ sáu nước cộng hòa và hai tỉnh tự trị), họ thỉnh thoảng còn thậm chí tham gia vào liên minh với các nước cộng hòa khác, vì vậy lấn át được Serbia. Sự bất lực chính trị của Serbia khiến các nước cộng hòa có thể gây áp lực với 2 triệu người Serbia (20% tổng dân số Serbia) sống bên ngoài nước cộng hòa này.
Lãnh đạo cộng sản của Serbia Slobodan Milošević tìm cách tái lập chủ quyền Serbia như hồi trước năm 1974. Các nước cộng hòa khác, đặc biệt là Slovenia và Croatia, bác bỏ động thái này coi đó là sự phục hồi của chủ nghía bá chủ Serbia. Milošević đã thành công trong việc giảm bớt quyền tự trị của Vojvodina và Kosovo và Metohija, nhưng cả hai thực thể này vẫn giữ được một phiếu bầu bên trong Hội đồng Tổng thống Nam Tư. Công cụ đã được sử dụng để giảm bớt ảnh hưởng của Serbia thì nay lại được dùng để tăng ảnh hưởng đó: trong hội đồng tám thành viên, Serbia khi ấy ít nhất đã có bốn phiếu bầu – của Serbia, sau đó của thực thể trung thành Montenegro, và Vojvodina và Kosovo.
Như một hậu quả của những sự kiện đó, người thiểu số Albania tại Kosovo tổ chức những cuộc biểu tình, phát triển lên thành cuộc xung đột sắc tộc giữa người Albania và những người không phải Albania ở tỉnh này. Với tỷ lệ 87% dân số Kosovo trong thập niên 1980, sắc tộc Albania chiếm đa số dân. Số lượng người Slav tại Kosovo (chủ yếu là người Serbia) nhanh chóng giảm sút vì nhiều lý do, trong số đó có lý do từ những căng thẳng sắc tộc gia tăng và cuộc di cư diễn ra sau đó khỏi vùng này. Tới năm 1999 người Slav chỉ còn chiếm 10% số dân tại Kosovo.
Trong lúc ấy Slovenia, dưới sự lãnh đạo của Milan Kučan, và Croatia ủng hộ người thiểu số Albania và cuộc đấu tranh đòi được công nhận chính thức của họ[cần dẫn nguồn]. Những cuộc đình công ban đầu đã trở thành các cuộc tuần hành rộng lớn yêu cầu thành lập một nhà nước Kosovo. Điều này làm giới lãnh đạo Serbia bực tức theo đuổi biện pháp vũ lực, và dẫn tới sự kiện sau đó khi Quân đội Liên bang được gửi tới tỉnh này theo lệnh của Hội đồng Tổng thống Nam Tư với đa số của người Serbia.
Tháng 1 năm 1990, Đại hội bất thường lần thứ 14 của Liên đoàn Cộng sản Nam Tư được nhóm họp. Trong hầu hết thời gian, các đại biểu người Slovenia và người Serbia tranh luận với nhau về tương lai Liên đoàn Cộng sản Nam Tư. Đoàn đại biểu Serbia, dưới sự lãnh đạo của Milošević, nhấn mạnh vào một chính sách “một người, một phiếu”, sẽ làm tăng quyền lực cho sắc dân chiếm đa số, người Serbia. Trái lại, người Slovenia, được người Croatia hậu thuẫn, tìm cách sửa đổi Nam Tư bằng cách trao thêm quyền cho các nước cộng hoà, nhưng đều bị bỏ phiếu bác bỏ. Vì thế, phái đoàn Slovenia, và cuối cùng cả phái đoàn Croatia rời bỏ Đại hội, và Đảng cộng sản toàn Nam Tư bị giải tán.
Sau sự sụp đổ của chủ nghĩa cộng sản tại những phần còn lại của Đông Âu, mỗi nước cộng hòa đều tổ chức các cuộc tuyển cử đa đảng năm 1990. Slovenia và Croatia tổ chức bầu cử vào tháng 4 bởi các đảng cộng sản của họ tìm cách rút lui khỏi quyền lực một cách hòa bình. Các nước cộng hòa khác thuộc Nam Tư – đặc biệt là Serbia – ít nhiều bất bình với quá trình dân chủ hóa tại hai nước cộng hòa kia và đề xuất các biện pháp trừng phạt khác nhau (ví dụ “thuế hải quan” của Serbia với các sản phẩm của Slovenia) chống lại hai nước kia nhưng khi thời gian trôi qua các đảng cộng sản tại các nước cộng hòa khác thấy quá trình dân chủ hóa là không thể tránh khỏi và vào tháng 12 khi thành viên cuối cùng của liên bang – Serbia tổ chức cuộc bầu cử nghị viện xác nhận sự cầm quyền của những người cộng sản tại nước cộng hòa này. Tuy nhiên, các vấn đề chưa được giải quyết vẫn tồn tại. Đặc biệt, Slovenia và Croatia bầu ra các chính phủ với khuynh hướng các nước cộng hòa tự trị lớn hơn (dưới sự lãnh đạo của Milan Kučan và Franjo Tuđman), bởi mọi việc đã trở nên rõ ràng rằng các nỗ lực duy trì thống trị của Serbia và các mức độ tiêu chuẩn dân chủ khác nhau đang ngày càng không còn thích hợp. Serbia và Montenegro lựa chọn các ứng cử viên ủng hộ sự thống nhất của Nam Tư. Người Seriba tại Croatia không chấp nhận một tình trạng thiểu số trong một nhà nước Croatia có chủ quyền, bởi điều này làm họ mất vị thế và giảm bớt quyền lực tại nhà nước Croatia.
Cuộc chiến
Chiến tranh bùng nổ khi những chính quyền mới tìm cách thay thế các lực lượng quân sự và dân sự của Nam Tư bằng những lực lượng ủng hộ ly khai. Vào tháng 8 năm 1990 khi Croatia tìm cách thay thế cảnh sát tại vùng Croat Krajina có đông người Serbia sinh sống bằng vũ lực, ban đầu dân chúng tại đó đi tới trốn tránh trong những doanh trại Quân đội Liên bang Nam Tư, trong khi quân đội vẫn thờ ơ. Sau đó dân chúng tổ chức các đội kháng chiến vũ trang. Những cuộc xung đột vũ trang giữa các lực lượng Croatia (“cảnh sát”) và dân thường đã đánh dấu sự khởi đầu của chiến tranh Nam Tư làm ảnh hưởng cả vùng. Tương tự, nỗ lực thay thế cảnh sát biên phòng của Nam Tư bằng cảnh sát Slovenia đã gây ra những cuộc xung đột vũ trang địa phương và kết thúc với số lượng nạn nhân tối thiểu. Một nỗ lực tương tự tại Bosna và Hercegovina đã dẫn tới một cuộc chiến chỉ chấm dứt sau hơn 3 năm (xem bên dưới). Kết quả của những cuộc xung đột đó là sự di cư của hầu như toàn bộ người Serbia khỏi cả ba vùng đó, những cuộc di dân lớn tại Bosna và Hercegovina và sự thành lập ba nước độc lập mới. Sự ly khai khỏi Cộng hòa Nam Tư của Macedonia diễn ra trong hòa bình.
Những cuộc nổi dậy của người Serbia tại Croatia bắt đầu vào tháng8 năm 1990 bằng hành động phong tỏa đường xá từ bờ biển Dalmatian vào trong lục địa hầu như đã diễn ra một năm trước khi giới lãnh đạo Croatia có bất kỳ hành động hướng tới độc lập nào. Những cuộc nổi dậy ấy được ủng hộ công khai hay bí mật của Quân đội Liên bang Nam Tư (JNA). Người Serbia tuyên bố sự xuất hiện của các Vùng Tự trị Serbia (sau này được gọi là Cộng hoà Serb Krajina) tại Croatia. Quân đội Liên bang tìm cách giải giới các lực lượng phòng vệ lãnh thổ của các nước cộng hoà Slovenia (các nước cộng hòa có các lực lượng phòng vệ địa phương riêng tương tự như Home guard) vào năm 1990 nhưng không hoàn toàn thành công. Slovenia bắt đầu nhập khẩu vũ khí để tăng cường sức mạnh của mình. Croatia cũng tham gia các hoạt động nhập lậu vũ khí, (sau khi lực lượng vũ trang các nước cộng hòa bị Quân đội Liên bang giải giới), chủ yếu từ Hungary, và đã bị phát hiện khi Cơ quan Phản gián Nam Tư (KOS, Kontra-obavještajna Služba) trưng ra một băng video về một cuộc gặp gỡ bí mật giữa Bộ trường Quốc phòng Croatia Martin Špegelj và hai người đàn ông. Špegelj thông báo họ đang ở tình trạng chiến tranh với quân đội và ra các chỉ thị về việc buôn lậu vũ khí cũng như các biện pháp đối đầu với các quan chức quân đội Nam Tư đồn trú tại các thành phố Croatia. Serbia và quân đội Liên bang đã sử dụng bắng chứng tái vũ trang này của Croatia cho các mục đích tuyên truyền.
Tháng 3 năm 1990, trong những cuộc tuần hành tại Split, Croatia, một lính trẻ người Nam Tư đã bỏ chạy khỏi xe tăng sau khi lao vào một đám đông[cần dẫn nguồn]. Tương tự, súng đã nổ tại các căn cứ quân sự trên khắp Croatia. Ở những nơi khác, căng thẳng cũng leo thang.
Cùng trong tháng ấy, Quân đội Nhân dân Nam Tư (Jugoslovenska Narodna Armija, JNA) gặp gỡ ban lãnh đạo Nam Tư trong một nỗ lực nhằm buộc họ tuyên bố tình trạng khẩn cấp cho phép quân đội nắm quyền kiểm soát đất nước. Ở thời điểm ấy quân đội bị coi là một lực lượng của Serbia nên các nước cộng hòa khác sợ rằng họ sẽ bị thống trị của Serbia trong liên minh. Các đại diện của Serbia, Montenegro, Kosovo và Metohija và Vojvodina bỏ phiếu ủng hộ, trong khi tất cả các nước cộng hòa khác, Croatia (Stipe Mesić), Slovenia (Janez Drnovšek), Macedonia (Vasil Tupurkovski) và Bosna và Hercegovina (Bogić Bogićević), bỏ phiếu chống. Mối quan hệ vẫn giữ cho những sự xung đột chưa leo thang, nhưng không kéo dài.
Sau những kết quả của cuộc bầu cử đa đảng đầu tiên, vào mùa thu năm 1990, các nước cộng hoà Slovenia và Croatia đề nghị chuyển đổi Nam Tư sang hình thức một nhà nước liên bang lỏng lẻo hơn với sáu nước cộng hoà. Bằng đề nghị này các nước cộng hòa sẽ có quyền tự quyết. Tuy nhiên Milošević phản đối mọi đề nghị như vậy, cho rằng giống như người Slovenia và người Croatia, người Serbia (nên nhớ là có người Serbia tại Croatia) cũng phải có quyền tự quyết.
Ngày 9 tháng 3 năm 1991, những cuộc tuần hành phản đối Slobodan Milošević được tổ chức ở Belgrade, nhưng cảnh sát và quân đội đã được triển khai trên các đường phố để giữ gìn trật tự, giết hại hai người. Cuối tháng 3 năm 1991, Vụ việc Plitvice Lakes là một trong những tia lửa đầu tiên nhóm lên cuộc chiến tại Croatia. Quân đội Nhân dân Nam Tư (JNA), với các tướng lĩnh cao cấp chủ yếu là người Seriba, duy trì lập trường trung lập, nhưng khi thời gian trôi đi, họ ngày càng can thiệp sâu vào chính trị trong nước.
Ngày 25 tháng 6 năm 1991, Slovenia và Croatia trở thành hai nước cộng hòa đầu tiên tuyên bố độc lập khỏi Nam Tư. Các quan chức hải quan liên bang tại Slovenia trên vùng biên giới với Ý, Áo và Hungary chủ yếu chỉ thay đổi đồng phục bởi đa số họ là người Slovenia địa phương. Cảnh sát biên giới cũng đã là người Slovenia trước khi nước này tuyên bố độc lập. Ngày hôm sau (26 tháng 6), Hội đồng Hành pháp Liên bang ra lệnh đặc biệt cho quân đội nắm quyền kiểm soát “các đường biên giới đã được quốc tế công nhận”. Xem Cuộc chiến mười ngày.
Các lực lượng Quân đội Nhân dân Nam Tư, dựa vào các đơn vị đồn trú tại Slovenia và Croatia, muốn thực hiện nhiệm vụ này trong vòng 48 giờ sau đó. Tuy nhiên, vì Quân đội Nam Tư thông tin sai lệnh nên Liên bang nằm dưới sự tấn công của các lực lượng nước ngoài, và trên thực tế đa số họ không muốn tham gia vào một cuộc chiến trên bộ nơi họ đang làm nhiệm vụ, các lực lượng phòng vệ Slovenia nhanh chóng giành lại hầu hết các vị trí trong vòng vài ngày với tổn thất nhân sự nhỏ nhất cho cả hai phía. Có một vụ việc bị coi là một tội ác chiến tranh, khi kênh ORF TV station của Áo phát sóng đoạn phim tư liệu về ba binh lính Quân đội Nam Tư đầu hàng lực lượng phòng vệ, trước khi có tiếng súng và những người lính ngã xuống. Tuy nhiên, không ai thiệt mạng trong vụ việc này. Tuy vậy đã có những vụ việc phá hủy tài sản và sinh mạng cá nhân bởi Quân đội Nhân dân Nam Tư – các ngôi nhà, một nhà thờ, sân bay dân sự đã bị ném bom, các tài xế xe tải trên đường Ljubljana – Zagreb và các nhà báo Áo tại Sân bay Ljubljana đã bị thiệt mạng. Lúc ấy thỏa thuận ngừng bắn được đưa ra. Theo Thỏa thuận Brioni, được công nhận bởi tất cả các đại diện của các nước cộng hoà, cộng đồng quốc tế gây áp lực với Slovenia và Croatia để đặt ra một thời hạn trì hoãn ba tháng tuyên bố độc lập của họ. Trong ba tháng này, Quân đội Nam Tư đã hoàn thành việc rút khỏi Slovenia, nhưng tại Croatia, một cuộc chiến tranh bùng phát vào mùa thu năm 1991. Sắc tộc Serbia, đã tạo ra quốc gia Cộng hòa Serbian Krajina của riêng họ tại các vùng có đa số người Serbia sinh sống chống lại các lực lượng của Cộng hòa Croatia đang tìm cách đưa vùng ly khai này trở lại dưới quyền cai quản của Croatia. Tại một số vùng chiến lược, Quân đội Nam Tư hành động như một vùng đệm, ở hầu hết những nơi khác quân đội bảo vệ hay giúp đỡ những người Serbia bằng các nguồn lực và cả nhân lực trong cuộc chiến của họ với quân đội và cảnh sát Croatia.
Tháng 9 năm 1991, Cộng hòa Macedonia cũng tuyên bố độc lập, trở thành nước cộng hòa cũ duy nhất giành được chủ quyền mà không gặp phải sự chống đối của chính quyền Nam Tư tại Belgrade. Năm trăm binh sĩ Mỹ sau đó đã được triển khai dưới danh nghĩa Liên hiệp quốc để giám sát các biên giới phía bắc của Marcedonia với Cộng hòa Serbia, Nam Tư. Tổng thống đầu tiên của Macedonia, Kiro Gligorov, vẫn duy trì được quan hệ tốt với Belgrade và các nước cộng hòa ly khai khác và tới thời điểm ấy vẫn không hề có vấn đề gì giữa Macedonian và cảnh sát biên giới Serbia thậm chí với cả các vùng nhỏ là Kosovo và Preševo là nơi lịch sử được biết là Macedonia, điều có thể gây ra tranh cãi biên giới khi những người Macedonia theo chủ nghĩa quốc gia có thể đặt lại vấn đề (xem IMORO).
Vì cuộc xung đột này, Hội đồng Bảo an Liên hiệp quốc đã đơn phương thông au Nghị quyết số 721 của Hội đồng Bảo an Liên hiệp quốc ngày 27 tháng 11 năm 1991, tạo đường cho sự thành lập các chiến dịch gìn giữ hòa bình tại Nam Tư[3].
Tại Bosna và Hercegovina tháng 11 năm 1991, người Serbia tại Bosna đã tổ chức một cuộc trưng cầu dân ý với đại đa số ủng hộ thành lập cộng hòa Serbia trong các biên giới của Bosna và Hercegovina và ở trong một nhà nước chung với Serbia và Montenegro. Ngày 9 tháng 1 năm 1992, quốc hội của nước Serbia Bosna tự phong tuyên bố một nước “Cộng hòa của người Serbia tại Bosna và Hercegovina” riêng biệt. Cuộc trưng cầu dân ý và việc thành lập SARs được tuyên bố một cách bất hợp hiến bởi chính phủ Bosna và Hercegovina, và không hợp pháp cũng như không có giá trị. Tuy nhiên, vào tháng 2 và tháng 3 năm 1992 chính phủ đã tổ chức một cuộc trưng cầu dân ý quốc gia về nền độc lập của Bosna khỏi Nam Tư. Cuộc trưng cầu dân ý này cũng được tuyên bố trái ngược với BiH và hiến pháp Liên bang của Tòa án hiến pháp liên bang tại Belgrade và chính phủ mới được thành lập của Serbia Bosna. Cuộc trưng cầu này bị tẩy chay mạnh mẽ bởi người Serbia tại Bosna. Đáng chú ý là Tòa án Liên bang tại Belgrade không quyết định về vấn đề trưng cầu dân ý của người Serbia tại Bosna. Kết quả là khoảng 64-67% trong 98% người tham gia ủng hộ độc lập. Không rõ rằng hai phần ba số phiếu cần thiết trên thực tế có ý nghĩa không và kết quả có đạt yêu cầu này không[cần dẫn nguồn]. Chính phủ nước cộng hòa tuyên bố nền độc lập của mình ngày 5 tháng 4, và người Serbia ngay lập tức tuyên bố nền độc lập của Cộng hoà Srpska. Cuộc chiến tại Bosna bùng nổ ngay sau đó.
Sự chấm dứt của Nam Tư thứ hai
Nhiều ngày được coi là ngày chấm dứt của Liên bang Cộng hòa Xã hội Chủ nghĩa Nam Tư:
- 25 tháng 6 năm 1991, khi Croatia và Slovenia tuyên bố độc lập.
- 8 tháng 9 năm 1991, sau một cuộc trưng cầu dân ý Cộng hoà Macedonia tuyên bố độc lập.
- 8 tháng 10 năm 1991, khi lệnh đình hoãn sự ly khai của Slovenia và Croatia ngày 9 tháng 7 chấm dứt và Croatia tái khởi động quá trình giành độc lập tại Nghị viện Croatia (ngày này được kỳ niệm là Ngày Độc lập tại Croatia)
- 15 tháng 1 năm 1992, khi Slovenia và Croatia được hầu hết các quốc gia Châu Âu công nhận.
- 6 tháng 4 năm 1992, Hoa Kỳ và hầu hết các nước Châu Âu công nhận hoàn toàn nền độc lập của Bosna và Hercegovina.
- 28 tháng 4 năm 1992, sự thành lập của Cộng hòa Liên bang Nam Tư (xem bên dưới).
- Tháng 11 năm 1995, thỏa thuận hòa bình được ký kết tại Dayton giữa các lãnh đạo Nam Tư, Bosna và Hercegovina và Croatia
- Thỏa thuận về Kiểm soát Vũ khí Tiểu vùng
- 1996-1999, Những cuộc xung đột giữa quân đội Nam Tư và KLA
- 24 tháng 3–10 tháng 6 năm 1999, NATO ném bom Cộng hòa Liên bang Nam Tư.
- Tháng 6 năm 1999, lực lượng quản lý của Liên hiệp quốc và NATO tới Kosovo
- 5 tháng 2 năm 2003, Nhà nước liên bang Serbia và Montenegro được công bố.
- 5 tháng 6 năm 2006, Sau một cuộc trưng cầu dân ý tại Montenegro, Serbia và Montenegro tuyên bố nền độc lập của riêng mình.
- 17 tháng 2 năm 2008, khi Kosovo đơn phương tuyên bố độc lập khỏi Serbia
Cộng hòa Liên bang Nam Tư
Cộng hòa Liên bang Nam Tư (FRY) được thành lập ngày 28 tháng 4 năm 1992, gồm nước Cộng hòa Xã hội Chủ nghĩa Serbia và Cộng hòa Xã hội Chủ nghĩa Montenegro cũ. Hiến pháp mới của Nam Tư được các đại biểu quốc hội, được bầu trong cuộc tuyển cử một đảng năm 1986 bỏ phiếu thông qua.
Cuộc chiến ở những vùng phía tây Nam Tư cũ chấm dứt năm 1995 với những cuộc đàm phán hòa bình được Hoa Kỳ bảo trợ tại Dayton, Ohio, dẫn tới cái gọi là Thỏa thuận Dayton.
Tại Kosovo, trong suốt thập niên 1990, giới lãnh đạo sắc tộc Albania đã theo đuổi các chiến thuật phản kháng phi bạo lực nhằm giành độc lập cho tỉnh này. Năm 1996, người Albania thành lập Quân đội Giải phóng Kosovo. Phản ứng của Nam Tư là sự sử dụng vũ lực bừa bãi chống lại dân thường, và buộc nhiều sắc tộc Albania phải bỏ chạy khỏi nhà cửa. Sau vụ Racak và sự bất thành của Thỏa thuận Rambouillet trong những tháng đầu năm 1999, NATO ném bom Serbia và Montenegro trong thời gian hơn hai tháng, cho tới khi một thỏa thuận đạt được giữa NATO và chính phủ Milošević, với sự trung gian của Nga. Nam Tư rút các lực lượng của mình khỏi Kosovo, đổi lại NATO rút lại yêu cầu ở trước cuộc chiến đòi các lực lượng NATO vào Serbia, khiến 250.000 người Serbia và các sắc tộc không Albania khác rơi vào cảnh tị nạn. Xem Chiến tranh Kosovo để biết thêm thông tin. Từ tháng 6 năm 1999, tỉnh này thuộc quyền quản lý của các lực lượng gìn giữ hòa bình NATO và Nga, dù tất cả các bên tiếp tục công nhận nó là một phần của Serbia.
Việc Milošević từ chối các tuyên bố thắng cử trong vòng đầu tiên của phe đối lập trong cuộc bầu cử tổng thống liên bang vào tháng 9 năm 2000 đã dẫn tới những cuộc tuần thành lớn ở Belgrade ngày 5 tháng 10 và sự sụp đổ của chính quyền. Ứng cử viên đối lập, Vojislav Koštunica lên nắm quyền tổng thống Nam Tư ngày 6 tháng 10 năm 2000.
Thứ bảy ngày 31 tháng 3 năm 2001, Milošević đầu hàng các lực lượng an ninh của chính quyền tại nhà ở Belgrade, với một lệnh bắt mới được ban hành về các trách nhiệm lạm dụng quyền lực và tham nhũng. Ngày 28 tháng 6 ông bị đưa tới biên giới Nam Tư-Bosna và ngay lập tức sau đó bị đặt dưới sự giám sát của các quan chức SFOR, và tiếp tục bị gửi ra trước Tòa án Tội phạm Quốc tế về Nam Tư cũ của Liên hiệp quốc. Phiên tòa xử ông về các trách nhiệm trong cuộc thảm sát tại Bosna và những tội ác chiến tranh tại Croatia và tại Kosovo cùng Metohija bắt đầu tại The Hague ngày 12 tháng 2 năm 2002, ông qua đời tại đó ngày 11 tháng 3 năm 2006, khi phiên tòa vẫn đang diễn ra. Ngày 11 tháng 4 năm 2002, nghị viện Nam Tư thông qua một điều luật cho phép trục xuất tất cả những người bị Tòa án Tội phạm Quốc tế buộc các tội ác chiến tranh.
Tháng 3 năm 2002, chính phủ Serbia và Montenegro đồng ý cải cách Cộng hòa Liên bang Nam Tư thành một hình thức liên minh mới, lỏng lẻo hơn, được gọi là Serbia và Montenegro. Theo nghị quyết của Nghị viện Liên bang Nam Tư ngày 4 tháng 2 năm 2003, Nam Tư, ít nhất trên hình thức, đã ngừng tồn tại. Một chính phủ Liên bang vẫn tồn tại ở Belgrade nhưng chủ yếu chỉ có quyền lực nghi thức. Các chính phủ riêng của Serbia và của Montenegro tiến hành các công việc riêng của mình như thể đó là hai nước cộng hòa độc lập. Hơn nữa, các hình thức hải quan đã được thiết lập dọc theo biên giới cũ giữa hai nước cộng hoà.
Ngày 21 tháng 5 năm 2006, 86% người dân Montenegro đã tham gia một cuộc trưng cầu dân ý đặc biệt về nền độc lập của Montenegro ra khỏi liên minh với Serbia. 55.5% đã bỏ phiếu giành độc lập, được công nhận là trên 55% ngưỡng giới hạn do Liên minh Châu Âu đặt ra để chính thức công nhận nền độc lập của Montenegro. Ngày 3 tháng 6 năm 2006, Montenegro chính thức tuyên bố độc lập, Serbia cũng tuyên bố hai ngày sau đó, chính thức giải tán di sản cuối cùng của Nam Tư cũ.
Kosovo tuyên bố độc lập vào tháng 2 năm 2008, nhưng nó vẫn chưa phải là một thành viên của Liên hiệp Quốc và chỉ được 41 chính phủ công nhận.
Di sản
Các quốc gia mới
Các quốc gia ngày nay được thành lập từ những phần cũ của Nam Tư gồm:
cũng như nhà nước Kosovo được công nhận một phần.
Nước cộng hòa đầu tiên thuộc Nam Tư cũ gia nhập Liên minh Châu Âu là Slovenia, nộp đơn năm 1996 và trở thành một thành viên năm 2004. Croatia đã nộp đơn xin gia nhập năm 2003, và trở thành thành viên tháng 7 năm 2013. Cộng hòa Macedonia nộp đơn năm 2004, và có thể gia nhập trong giai đoạn 2010–2015. Bốn nước cộng hòa còn lại còn chưa nộp đơn gia nhập nên nói chung họ khó có thể trở thành thành viên trước năm 2015. Các quốc gia này tham gia nhiều thỏa thuận đối tác với Liên minh Châu Âu. Từ ngày 1 tháng 1 năm 2007, các nước này cùng Albania đã bị bao quanh bởi các quốc gia thành viên EU. Xem thêm: Mở rộng Liên minh Châu Âu.
Các mối liên hệ văn hóa và sắc tộc còn lại
Sự tương đồng của các ngôn ngữ và lịch sử liên kết dài lâu đã để lại nhiều mối quan hệ trong các dân tộc của các quốc gia mới, thậm chí khi các chính sách riêng của các quốc gia mới thành lập muốn tạo lập sự khác biệt, đặc biệt trong ngôn ngữ. Tiếng Serbo-Croatian về mặt ngôn ngữ học là một ngôn ngữ duy nhất, với nhiều biến thể nói và viết và cũng từng là phương tiện giao tiếp tại những nơi khi các ngôn ngữ khác chiếm ưu thế (Slovenia, Macedonia). Hiện tại các tiêu chuẩn ngôn ngữ khác nhau đang tồn tại cho tiếng Bosna, tiếng Croatia và tiếng Serbia. Về mặt kỹ thuật Liên bang Cộng hòa Xã hội Chủ nghĩa Nam Tư có ba ngôn ngữ chính thức, cùng với các ngôn ngữ nhỏ được sử dụng chính thức tại các cộng đồng đó, nhưng tại các cơ quan liên bang chỉ tiếng Serbo-Croatian được sử dụng.
Ký ức về thời cùng sống chung và những khía cạnh tốt đẹp của thời gian ấy được gọi là Yugonostalgy (Jugonostalgija). Rất nhiều khía cạnh của Yugonostalgia liên quan tới hệ thống xã hội chủ nghĩa và cảm giác an toàn an sinh xã hội được cung cấp và những sự trì trệ của nó.
Linh tinh
- Tiểu hành tinh 1554 Yugoslavia do Milorad B. Protić phát hiện và đặt tên theo tên Nam Tư.
Xem thêm
Chú thích
- ^ “Jasenovac”. Truy cập 10 tháng 2 năm 2015.
- ^ a ă http://atheism.about.com/library/world/KZ/bl_YugoReligionDemography.htm
- ^ “Resolution 721”. N.A.T.O. ngày 25 tháng 9 năm 1991. Truy cập ngày 21 tháng 7 năm 2006. Kiểm tra giá trị ngày tháng trong:
|date=(trợ giúp)
- Bài viết này kết hợp các tài liệu thuộc phạm vi công cộng từ website hay thư mục thuộc Library of Congress Country Studies.
Đọc thêm
- Allcock, John B.: Explaining Yugoslavia. New York: Columbia University Press, 2000
- Anne Marie du Preez Bezdrob: Sarajevo Roses: War Memoirs of a Peacekeeper. Oshun, 2002. ISBN 177007031
- Chan, Adrian: Free to Choose: A Teacher’s Resource and Activity Guide to Revolution and Reform in Eastern Europe. Stanford, CA: SPICE, 1991. ED 351 248
- Cigar, Norman,: Genocide in Bosina: The Policy of Ethnic-Cleansing. College Station: Texas A&M University Press, 1995
- Cohen, Lenard J.: Broken Bonds: The Disintegration of Yugoslavia. Boulder, CO: Westview Press, 1993
- Conversi, Daniele: German -Bashing and the Breakup of Yugoslavia, The Donald W. Treadgold Papers in Russian, East European and Central Asian Studies, no. 16, March 1998 (University of Washington: HMJ School of International Studies) http://easyweb.easynet.co.uk/conversi/german.html
- Dragnich, Alex N.: Serbs and Croats. The Struggle in Yugoslavia. New York: Harcourt Brace Jovanovich, 1992
- Fisher, Sharon: Political Change in Post-Communist Slovakia and Croatia: From Nationalist to Europeanist. New York: Palgrave Macmillan, 2006 ISBN 1-4039-7286-9
- Glenny, Mischa: The Balkans: Nationalism, War and the Great Powers, 1804-1999 (London: Penguin Books Ltd, 2000)
- Glenny, Mischa: The fall of Yugoslavia: The Third Balkan War, ISBN 0-14-026101-X
- Gutman, Roy.: A Witness to Genocide. The 1993 Pulitzer Prize-winning Dispatches on the “Ethnic Cleansing” of Bosnia. New York: Macmillan, 1993
- Hall, Brian: The Impossible Country: A Journey Through the Last Days of Yugoslavia. Penguin Books. New York, 1994
- Harris, Judy J.: Yugoslavia Today. Southern Social Studies Journal 16 (Fall 1990): 78-101. EJ 430 520
- Hayden, Robert M.: Blueprints for a House Divided: The Constitutional Logic of the Yugoslav Conflicts. Ann Arbor: University of Michigan Press, 2000
- Hoare, Marko A., A History of Bosnia: From the Middle Ages to the Present Day. London: Saqi, 2007
- Jelavich, Barbara: History of the Balkans: Eighteenth and Nineteenth Centuries, Volume 1. New York: American Council of Learned Societies, 1983 ED 236 093
- Jelavich, Barbara: History of the Balkans: Twentieth Century, Volume 2. New York: American Council of Learned Societies, 1983. ED 236 094
- Kohlmann, Evan F.: Al-Qaida’s Jihad in Europe: The Afghan-Bosnian Network Berg, New York 2004, ISBN 1-85973-802-8; ISBN 1-85973-807-9
- Lampe, John R: Yugoslavia As History: Twice There Was a Country Great Britain, Cambridge, 1996, ISBN 0-521-46705-5
- Owen, David: Balkan Odyssey Harcourt (Harvest Book), 1997
- Ramet, Sabrina: The Three Yugoslavias: State-building and Legitimation, 1918-2003. Bloomington: Đại học Indiana Press, 2006
- Sacco, Joe: Safe Area Gorazde: The War in Eastern Bosnia 1992-1995. Fantagraphics Books, January 2002
- Silber, Laura and Allan Little:Yugoslavia: Death of a Nation. New York: Penguin Books, 1997
- West, Rebecca: Black Lamb and Gray Falcon: A Journey Through Yugoslavia. Viking, 1941
- White, T.: Another fool in the Balkans – in the footsteps of Rebbecca West. Cadogan Guides, London, 2006
- Time homepage: New Power
Liên kết ngoài
- Congressional Research Service (CRS) Reports regarding Yugoslavia
- European University Institute Yugoslavia
- Maps
- Slobodna Jugoslavija
- Teaching about Conflict and Crisis in the Former Yugoslavia
- The First Yugoslavia: Search for a Viable Political System, by Alex N. Dragnich
- The Official Website of the Royal Family of Serbia
- Timeline: Break-up of Yugoslavia at BBC News
- “Where the West went wrong”: an article in the TLS by Charles King about the dissolution of Yugoslavia.
- “Yugoslavia: the outworn structure” (CIA) Report from November 1970

markdown:
**CNM365. Chào ngày mới 3 tháng 10**. Năm [1928](https://vi.wikipedia.org/wiki/1928) – ngày sinh [Alvin Toffler](https://vi.wikipedia.org/wiki/Alvin_Toffler), tác giả và nhà tương lai học người Mỹ, tác giả của bộ sách nổi tiếng “làn sóng thứ ba”. Năm [1744](https://vi.wikipedia.org/wiki/1744) – ngày sinh [Bùi Huy Bích](https://vi.wikipedia.org/wiki/B%C3%B9i_Huy_B%C3%ADch), danh sĩ Việt Nam (mất năm 1818). Năm [1929](https://vi.wikipedia.org/wiki/1929) – Vương quốc của người Serb, Croat và Sloven đổi tên thành Vương quốc [Nam Tư](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nam_T%C6%B0), “vùng đất của người Nam Slav”. Đây là đất nước đa sắc tộc và tôn giáo, biến động dữ dội trong lịch sử nhân loại.
# 3 tháng 10
Ngày
**3 tháng 10** là ngày thứ 276 (277 trong [năm nhuận](https://vi.wikipedia.org/wiki/N%C4%83m_nhu%E1%BA%ADn)) trong [lịch Gregory](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%E1%BB%8Bch_Gregory). Còn 89 ngày trong năm.
|
|[1](https://vi.wikipedia.org/wiki/1_th%C3%A1ng_10) [2](https://vi.wikipedia.org/wiki/2_th%C3%A1ng_10) **3** [4](https://vi.wikipedia.org/wiki/4_th%C3%A1ng_10) [5](https://vi.wikipedia.org/wiki/5_th%C3%A1ng_10) [6](https://vi.wikipedia.org/wiki/6_th%C3%A1ng_10) [7](https://vi.wikipedia.org/wiki/7_th%C3%A1ng_10) [8](https://vi.wikipedia.org/wiki/8_th%C3%A1ng_10) [9](https://vi.wikipedia.org/wiki/9_th%C3%A1ng_10) [10](https://vi.wikipedia.org/wiki/10_th%C3%A1ng_10) [11](https://vi.wikipedia.org/wiki/11_th%C3%A1ng_10) [12](https://vi.wikipedia.org/wiki/12_th%C3%A1ng_10) [13](https://vi.wikipedia.org/wiki/13_th%C3%A1ng_10) [14](https://vi.wikipedia.org/wiki/14_th%C3%A1ng_10) [15](https://vi.wikipedia.org/wiki/15_th%C3%A1ng_10) [16](https://vi.wikipedia.org/wiki/16_th%C3%A1ng_10) [17](https://vi.wikipedia.org/wiki/17_th%C3%A1ng_10) [18](https://vi.wikipedia.org/wiki/18_th%C3%A1ng_10) [19](https://vi.wikipedia.org/wiki/19_th%C3%A1ng_10) [20](https://vi.wikipedia.org/wiki/20_th%C3%A1ng_10) [21](https://vi.wikipedia.org/wiki/21_th%C3%A1ng_10) [22](https://vi.wikipedia.org/wiki/22_th%C3%A1ng_10) [23](https://vi.wikipedia.org/wiki/23_th%C3%A1ng_10) [24](https://vi.wikipedia.org/wiki/24_th%C3%A1ng_10) [25](https://vi.wikipedia.org/wiki/25_th%C3%A1ng_10) [26](https://vi.wikipedia.org/wiki/26_th%C3%A1ng_10) [27](https://vi.wikipedia.org/wiki/27_th%C3%A1ng_10) [28](https://vi.wikipedia.org/wiki/28_th%C3%A1ng_10) [29](https://vi.wikipedia.org/wiki/29_th%C3%A1ng_10) [30](https://vi.wikipedia.org/wiki/30_th%C3%A1ng_10) [31](https://vi.wikipedia.org/wiki/31_th%C3%A1ng_10)
## Mục lục
## Sự kiện
[42 TCN](https://vi.wikipedia.org/wiki/42_TCN)– [Trận Philippi](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%ADn_Philippi): [Tam hùng](https://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_minh_tam_h%C3%B9ng_l%E1%BA%A7n_th%E1%BB%A9_2) [Marcus Antonius](https://vi.wikipedia.org/wiki/Marcus_Antonius)và [Augustus](https://vi.wikipedia.org/wiki/Augustus)đánh trận quyết định với [Brutus](https://vi.wikipedia.org/wiki/Marcus_Junius_Brutus)và Cassius. [1820](https://vi.wikipedia.org/wiki/1820)– Hoàng tử Miên Ninh trở thành hoàng đế thứ tám của [triều Thanh](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tri%E1%BB%81u_Thanh), tức [Đạo Quang Đế](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%A1o_Quang). [1929](https://vi.wikipedia.org/wiki/1929)– Vương quốc của người Serb, Croat và Sloven đổi tên thành Vương quốc [Nam Tư](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nam_T%C6%B0), “vùng đất của người Nam Slav”. [1942](https://vi.wikipedia.org/wiki/1942)– [Đệ nhị thế chiến](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%87_nh%E1%BB%8B_th%E1%BA%BF_chi%E1%BA%BFn): [Tên lửa V-2](https://vi.wikipedia.org/wiki/T%C3%AAn_l%E1%BB%ADa_V-2)của [Đức](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%A9c_Qu%E1%BB%91c_x%C3%A3)được phóng thành công, là vật thể nhân tạo đầu tiên đi vào không gian. [1952](https://vi.wikipedia.org/wiki/1952)Anh đã thử thành công [bom nguyên tử](https://vi.wikipedia.org/wiki/V%C5%A9_kh%C3%AD_h%E1%BA%A1t_nh%C3%A2n)(bom A) và trở thành nước thứ 3 có vũ khí hạt nhân trên thế giới. [1990](https://vi.wikipedia.org/wiki/1990)– Năm bang tái lập của [Cộng hòa Dân chủ Đức](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_D%C3%A2n_ch%E1%BB%A7_%C4%90%E1%BB%A9c)chính thức [sáp nhập](https://vi.wikipedia.org/wiki/T%C3%A1i_th%E1%BB%91ng_nh%E1%BA%A5t_n%C6%B0%E1%BB%9Bc_%C4%90%E1%BB%A9c)vào [Cộng hoà Liên bang Đức](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%A9c), Cộng hòa Dân chủ Đức chấm dứt tồn tại. [1993](https://vi.wikipedia.org/wiki/1993)– [Quân đội Hoa Kỳ](https://vi.wikipedia.org/wiki/Qu%C3%A2n_%C4%91%E1%BB%99i_Hoa_K%E1%BB%B3)cố gắng bắt những người thuộc tổ chức của quân phiệt Somalia Mohamed Farrah Aidid tại [trận Mogadishu](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%ADn_Mogadishu_%281993%29).
## Sinh
[1744](https://vi.wikipedia.org/wiki/1744)– [Bùi Huy Bích](https://vi.wikipedia.org/wiki/B%C3%B9i_Huy_B%C3%ADch), danh sĩ Việt Nam (m. 1818) [1829](https://vi.wikipedia.org/wiki/1829)– [Sigismund von Schlichting](https://vi.wikipedia.org/wiki/Sigismund_von_Schlichting), tướng lĩnh [quân đội Phổ](https://vi.wikipedia.org/wiki/Qu%C3%A2n_%C4%91%E1%BB%99i_Ph%E1%BB%95)(m. [1909](https://vi.wikipedia.org/wiki/1909)) [1895](https://vi.wikipedia.org/wiki/1895)– [Sergei Aleksandrovich Yesenin](https://vi.wikipedia.org/wiki/Sergei_Aleksandrovich_Yesenin), nhà thơ Nga (m. 1925) [1897](https://vi.wikipedia.org/wiki/1897)– [Louis Aragon](https://vi.wikipedia.org/wiki/Louis_Aragon), nhà văn Pháp (m. 1982) [1925](https://vi.wikipedia.org/wiki/1925)– [Nguyễn Thành Thơ](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Th%C3%A0nh_Th%C6%A1), nhà hoạt động chính trị Việt Nam [1928](https://vi.wikipedia.org/wiki/1928)– [Alvin Toffler](https://vi.wikipedia.org/wiki/Alvin_Toffler), tác giả và nhà tương lai học người [Mỹ](https://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3) [1936](https://vi.wikipedia.org/wiki/1936)– [Lê Minh Hương](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_Minh_H%C6%B0%C6%A1ng), Thượng tướng Bộ trưởng [Bộ Công an Việt Nam](https://vi.wikipedia.org/wiki/B%E1%BB%99_C%C3%B4ng_an_%28Vi%E1%BB%87t_Nam%29)1996-2002 (m. 2004) [1949](https://vi.wikipedia.org/wiki/1949)– [Sam Rainsy](https://vi.wikipedia.org/wiki/Sam_Rainsy), chính khách có nhiều bê bối của [Campuchia](https://vi.wikipedia.org/wiki/Campuchia) [1970](https://vi.wikipedia.org/wiki/1970)– [Vạn Ỷ Văn](https://vi.wikipedia.org/wiki/V%E1%BA%A1n_%E1%BB%B6_V%C4%83n), diễn viên Trung Quốc [1971](https://vi.wikipedia.org/wiki/1971)– [Kevin Scott Richardson](https://vi.wikipedia.org/wiki/Kevin_Richardson_%28ca_s%C4%A9%29), ca sĩ người Mỹ và cựu thành viên của nhóm nhạc [Backstreet Boys](https://vi.wikipedia.org/wiki/Backstreet_Boys) [1978](https://vi.wikipedia.org/wiki/1978)– [Claudio Pizarro](https://vi.wikipedia.org/wiki/Claudio_Pizarro), cầu thủ bóng đá Peru [1981](https://vi.wikipedia.org/wiki/1981)– [Zlatan Ibrahimović](https://vi.wikipedia.org/wiki/Zlatan_Ibrahimovi%C4%87), cầu thủ bóng đá Thụy Điển [1987](https://vi.wikipedia.org/wiki/1987)– [Zuleyka Rivera Mendoza](https://vi.wikipedia.org/wiki/Zuleyka_Rivera_Mendoza), hoa hậu [Hoàn vũ](https://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_h%E1%BA%ADu_Ho%C3%A0n_v%C5%A9) [2006](https://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_h%E1%BA%ADu_Ho%C3%A0n_v%C5%A9_2006)người Puerto Rico
## Mất
[1226](https://vi.wikipedia.org/wiki/1226)– [Phanxicô thành Assisi](https://vi.wikipedia.org/wiki/Phanxic%C3%B4_th%C3%A0nh_Assisi)còn gọi là [Thánh Phan-xi-cô](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%C3%A1nh_Phanxic%C3%B4), là tu sĩ Công giáo Rôma và là nhà sáng lập dòng tu Dòng Anh em Hèn mọn (Order of Friars Minor) (s. 1181) [1967](https://vi.wikipedia.org/wiki/1967)– [Tạ Duy Hiển](https://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BA%A1_Duy_Hi%E1%BB%83n), nghệ sĩ xiếc Việt Nam (s. 1889)
## Những ngày lễ và kỷ niệm
|
|
|
|![]()
[3 tháng 10](https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:3_October?uselang=vi)
## Tham khảo
[Thể loại](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i):
# Lich Vạn Niên ngày 3 tháng 10 năm 2015
![ ](https://i0.wp.com/vietbao.vn/images/v2014/lichvannien/images/lichvn-bg-4.png)
|
|
# Bùi Huy Bích
**Bùi Huy Bích** ( [chữ Hán](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ch%E1%BB%AF_H%C3%A1n): 裴輝璧; [1744](https://vi.wikipedia.org/wiki/1744) – [1818](https://vi.wikipedia.org/wiki/1818)), tự là **Hy Thương( chữ Hán: 熙章)**, hiệu là **Tồn Am**và **Tồn Ông**, là một danh nhân, danh sĩ người [Hà Nội](https://vi.wikipedia.org/wiki/H%C3%A0_N%E1%BB%99i), từng giữ chức Tham tụng (tương đương chức [thủ tướng](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%A7_t%C6%B0%E1%BB%9Bng)) trong [triều đình](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Tri%E1%BB%81u_%C4%91%C3%ACnh&action=edit&redlink=1)dưới thời [vua Lê](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_L%C3%AA_s%C6%A1)– [chúa Trịnh](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ch%C3%BAa_Tr%E1%BB%8Bnh).
## Mục lục
## Tuổi thơ
Ông sinh ngày 28 tháng Tám năm
[Giáp Tý](https://vi.wikipedia.org/wiki/Gi%C3%A1p_T%C3%BD) (tức [3 tháng 10](https://vi.wikipedia.org/wiki/3_th%C3%A1ng_10) năm [1744](https://vi.wikipedia.org/wiki/1744)), quê làng [Định Công](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%8Bnh_C%C3%B4ng), [Hà Nội](https://vi.wikipedia.org/wiki/H%C3%A0_N%E1%BB%99i). Ông là cháu 5 đời của Tiên Quận công [Bùi Bỉnh Uyên](https://vi.wikipedia.org/wiki/B%C3%B9i_B%E1%BB%89nh_Uy%C3%AAn), cháu 7 đời của Quảng Quận công [Bùi Xương Trạch](https://vi.wikipedia.org/wiki/B%C3%B9i_X%C6%B0%C6%A1ng_Tr%E1%BA%A1ch). Cha ông là Bùi Dụng Tân, hiệu *Trúc Viên cư sĩ*, dạy học ở nhà.
Bùi Huy Bích có 1 chị và 1 em trai. Năm ông lên 5 tuổi, mẹ ông mất, cha ông mang 3 chị em lên Hải Dương, ở làng An Lâu, huyện
[Thanh Miện](https://vi.wikipedia.org/wiki/Thanh_Mi%E1%BB%87n). Trúc Viên dạy học tại đó.
Thuở nhỏ Tồn Am thể chất kém, thường đau ốm luôn, bề ngoài có vẻ “lỗ độn” nhưng trong lại có khiếu thông minh. Không những Bùi Huy Bích chóng học thuộc sách mà ngay cả với cuộc sống cũng tỏ ra am hiểu
. [1]
## Khoa cử
Thuở nhỏ ông học ở nhà, 17 tuổi theo học
[Nguyễn Bá Trữ](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Nguy%E1%BB%85n_B%C3%A1_Tr%E1%BB%AF&action=edit&redlink=1). Năm 19 tuổi (1762), đi thi đỗ ngay [hương cống](https://vi.wikipedia.org/wiki/H%C6%B0%C6%A1ng_c%E1%BB%91ng) nhưng trượt [thi hội](https://vi.wikipedia.org/wiki/Thi_H%E1%BB%99i) vào năm sau (1763). Ông về học tiếp [bảng nhãn](https://vi.wikipedia.org/wiki/B%E1%BA%A3ng_nh%C3%A3n) [Lê Quý Đôn](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_Qu%C3%BD_%C4%90%C3%B4n) mở tại kinh thành, nhưng bất mãn trước cảnh xã hội nên không theo tiếp con đường tiến sỹ.
Để chiều lòng cha, mãi năm ông 25 tuổi (1770) ông đi thi và đỗ thi hội rồi đỗ
[thi đình](https://vi.wikipedia.org/wiki/Thi_%C4%90%C3%ACnh), đỗ [Hoàng giáp](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ho%C3%A0ng_gi%C3%A1p).
## Làm quan
Sau khi đỗ, ông được bổ dụng làm Hàn lâm viện hiệu lý, lên chức Thị Chế (năm 1771), rồi được thụ chức Thiêm sai phủ liêu Tri hộ phiên, kiêm chức Đông các Hiệu thư.
Năm
[1777](https://vi.wikipedia.org/wiki/1777), ông vào lĩnh chức Đốc đồng [Nghệ An](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ngh%E1%BB%87_An) rồi lại phụng sai vào [Thuận Hóa](https://vi.wikipedia.org/wiki/Thu%E1%BA%ADn_H%C3%B3a) tuyên dụ. Trong thời gian này ông đã có công bình loạn giặc [Mường Thai](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=M%C6%B0%E1%BB%9Dng_Thai&action=edit&redlink=1) ở miền tây Nghệ An.
Sau công trạng đó, năm
[1780](https://vi.wikipedia.org/wiki/1780) ông được thăng lên Hiệp trấn [Nghệ An](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ngh%E1%BB%87_An) kiêm thụ lĩnh chức tham chính. Đến năm [Tân Sửu](https://vi.wikipedia.org/wiki/T%C3%A2n_S%E1%BB%ADu) ( [1781](https://vi.wikipedia.org/wiki/1781)), ông được chúa [Trịnh Sâm](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BB%8Bnh_S%C3%A2m) triệu về triều, trao cho chức Nhập thị Bồi tụng, chức đứng hàng thứ 2 trong phủ chúa sau chức Bồi tụng, nhưng ông đệ khải văn xin từ chức, lấy cớ là ốm yếu, dù khi đó mới 38 tuổi và có quan hệ họ hàng với Trịnh Sâm, nhưng bản thân ông không muốn gần gũi với Trịnh Sâm . [2]
Ông là người đã đứng ra can gián
[Trịnh Sâm](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BB%8Bnh_S%C3%A2m) khi chúa định bỏ con trưởng [Trịnh Tông](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BB%8Bnh_Kh%E1%BA%A3i) để lập con nhỏ [Trịnh Cán](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BB%8Bnh_C%C3%A1n) của Tuyên phi Đặng Thị Huệ được sủng ái, nhưng không thành. Chính vì Trịnh Sâm lập con nhỏ nên đã xảy ra loạn trong triều sau khi chúa qua đời.
Trịnh Tông lật đổ Trịnh Cán lên ngôi, cách chức Tham tụng của
[Phan Lê Phiên](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Phan_L%C3%AA_Phi%C3%AAn&action=edit&redlink=1) (vì Phiên cùng phe với mẹ con Trịnh Cán) và mời Bùi Huy Bích ra làm *Hành Tham tụng* , hy vọng ông có thể cứu vãn tình thế do loạn kiêu binh gây ra. Sau xảy ra nhiều chuyện, lại do ngờ vực, ông từ quan về dưỡng bệnh tại phường [3] [Bích Câu](https://vi.wikipedia.org/wiki/B%C3%ADch_C%C3%A2u), [Hà Nội](https://vi.wikipedia.org/wiki/H%C3%A0_N%E1%BB%99i), gần đền Tú Uyên . [[4]](https://vi.wikipedia.org/wiki/B%C3%B9i_Huy_B%C3%ADch#cite_note-ReferenceA-4)
Năm 1786, quân Tây Sơn lấy danh nghĩa “Phù Lê diệt Trịnh” kéo ra bắc, Trịnh Tông điều ông ra mặt trận làm chức đốc chiến. Ông định đến đò Thuý Ái để phối hợp với
[Hoàng Phùng Cơ](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ho%C3%A0ng_Ph%C3%B9ng_C%C6%A1) chỉ huy thuỷ quân, nhưng chưa đến nơi thì quân Phùng Cơ đã tan vỡ, quân Tây Sơn thần tốc tiến vào [Thăng Long](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%C4%83ng_Long).
Tây Sơn diệt Trịnh không lâu thì
[Lê Hiển Tông](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_Hi%E1%BB%83n_T%C3%B4ng) mất, cháu là [Lê Chiêu Thống](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_Chi%C3%AAu_Th%E1%BB%91ng) lên thay, Nguyễn Huệ rút quân về nam. Chiêu Thống mời Bùi Huy Bích ra giúp nhưng ông xin từ về quê nhà.
Khi
[Nguyễn Huệ](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Hu%E1%BB%87) lên ngôi vua và đánh tan quân Thanh (1789) có mời các danh thần [nhà Hậu Lê](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_H%E1%BA%ADu_L%C3%AA) ra giúp nước nhưng ông không hợp tác. Đến đời [Nguyễn Ánh](https://vi.wikipedia.org/wiki/Gia_Long), ông được trọng đãi nhưng ông vẫn xin được sống an nhàn ở quê cho đến khi qua đời ngày [25 tháng 5](https://vi.wikipedia.org/wiki/25_th%C3%A1ng_5) năm [1818](https://vi.wikipedia.org/wiki/1818) , thọ 75 tuổi. [4]
## Tưởng nhớ
Sau Cách mạng tháng Tám năm 1945, tên của Bùi Huy Bích được chính quyền Hà Nội đặt cho
[phố Sinh Từ](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Khuy%E1%BA%BFn_%28ph%E1%BB%91_H%C3%A0_N%E1%BB%99i%29) (thời Pháp thuộc). Đến thời tạm chiếm, phố Bùi Huy Bích trở lại tên cũ là phố Sinh Từ, và đến năm 1964, phố Sinh từ lại được đổi thành phố Nguyễn Khuyến.
Năm 2012 Hội đồng Nhân dân Thành phố Hà Nội đặt tên đường Bùi Huy Bích cho con đường từ đường vành đai 3 rẽ vào khu tái định cư X1 Pháp Vân thuộc phường Hoàng Liệt, quận Hoàng Mai. Trung tâm hành chính quận Hoàng Mai nằm trên con đường này.
## Thơ văn
Bùi Huy Bích viết nhiều, trong đó thơ của ông để lại ba bộ, tổng cộng 681 bài thơ
: [5] *Bích Câu thi tập*, gồm 2 tập là *tiền tập*và *hạ tập*. *Nghệ An thi tập*gồm 2 tập *Thoái hiên thi tập*gồm 3 tập.
Về văn có:
*Tồn Am văn cảo* *Lữ trung tạp thuyết* *Quốc triều chính biên điển lục*
Các tập văn thơ ông sưu tập và hợp tuyển: ghi chép từ thời Lý Trần đến thời
[Lê Hiển Tông](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_Hi%E1%BB%83n_T%C3%B4ng): *Hoàng Việt thi tuyển*: gồm 562 bài của 167 tác giả. *Hoàng Việt văn tuyển*: 112 bài, gồm 15 bài phú, 15 bài ký, 9 bài tế, 9 bài minh, 25 bài chiếu chế, 22 bài khải, 11 bài tản văn, 6 bài biểu tấu.
Thơ văn của ông phần nhiều tự sự về nhân tình thế thái, tự phê phán bản thân bất lực không làm được gì nhiều giúp dân giúp nước; đồng thời công kích sư sa đoạ của kể sĩ và quan lại đương thời và phê phán quan điểm lệch lạc của các nhà Nho. Bùi Huy Bích không đồng nhất quan điểm cho rằng từ thời
[Sĩ Nhiếp](https://vi.wikipedia.org/wiki/S%C4%A9_Ti%E1%BA%BFp) Việt Nam mới có chữ viết mà ông cho rằng Việt Nam đã có chữ viết trước đó nhiều . [6]
## Giai thoại
Khi Bùi Huy Bích còn nhỏ, ở làng có đám ma. Huy Bích đứng gần người đề chủ
. Khi làm lễ, người đề chủ chuẩn bị viết thì mới phát hiện nghiên mực khô khốc. Liếc sang thấy cậu bé Bích đứng gần, ông đề chủ hất hàm ra hiệu. Thấy cạnh nghiên có chén đầy nước, Bùi Huy Bích cầm lấy chén nhưng không đổ cả vào nghiên mà lại nhặt một thoi vàng hồ, chọc thủng một mặt rồi dùng thoi vàng lấy từng ít nước đổ vào nghiên. [7]
Thi lễ xong, ông đề chủ rất khen ngợi cậu bé Bích và mời ngồi cùng vào chiếu rượu dành riêng cho ông. Ông giảng giải:
*Chén nước đầy mà nghiên mực thì nông. Kẻ xốc nổi sẽ cầm cả chén mà rót và thế thì nước sẽ tung toé ra, mất trang nghiêm. Kẻ chậm chạp thì chạy đi lấy thìa và như thế thì nghi lễ bị dở dang. Thoi vàng không phải là thứ múc nước, vậy mà cậu bé biết biến báo thành ra được việc.*
## Xem thêm
## Tham khảo
[Trần Quốc Vượng](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%A7n_Qu%E1%BB%91c_V%C6%B0%E1%BB%A3ng)chủ biên (2004), *Danh nhân Hà Nội*, NXB Quân đội nhân dân
## Chú thích
**Trần Quốc Vượng, sách đã dẫn, tr 222** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/B%C3%B9i_Huy_B%C3%ADch#cite_ref-1) **Trần Quốc Vượng,** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/B%C3%B9i_Huy_B%C3%ADch#cite_ref-2) *Danh nhân Hà Nội*, NXB Quân đội nhân dân, tr 226. Vợ Bùi Huy Bích là cháu bên ngoại của Trịnh thái phi – mẹ Trịnh Sâm **Quyền tham tụng** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/B%C3%B9i_Huy_B%C3%ADch#cite_ref-3)
- ^
**a** [Trần Quốc Vượng, sách đã dẫn, tr 229](https://vi.wikipedia.org/wiki/B%C3%B9i_Huy_B%C3%ADch#cite_ref-ReferenceA_4-1) **ă** **Trần Quốc Vượng, sách đã dẫn, tr 230** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/B%C3%B9i_Huy_B%C3%ADch#cite_ref-5) **Trần Quốc Vượng, sách đã dẫn, tr 238** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/B%C3%B9i_Huy_B%C3%ADch#cite_ref-6) **Theo nghi lễ, nhà có đám phải mời một nhà khoa giáp đến viết chữ** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/B%C3%B9i_Huy_B%C3%ADch#cite_ref-7) *chủ*lên trên cái thần chủ, vì vậy gọi là đề chủ [Thể loại](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i):
# Nam Tư
**Nam Tư** ( *Jugoslavija* trong [tiếng Serbia-Croatia](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Serbia-Croatia) ( [ký tự Latin](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=B%E1%BA%A3ng_ch%E1%BB%AF_c%C3%A1i_Gaj&action=edit&redlink=1)) và [tiếng Slovenia](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Slovene); *Југославија* trong [tiếng Serbia-Croatia](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Serbia-Croatia) ( [ký tự Cirill](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=B%E1%BA%A3ng_ch%E1%BB%AF_c%C3%A1i_Serbia&action=edit&redlink=1)) và [tiếng Macedonia](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Macedonia)😉 miêu tả ba thực thể chính trị tồn tại nối tiếp nhau trên [Bán đảo Balkan](https://vi.wikipedia.org/wiki/Balkan) ở [Châu Âu](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ch%C3%A2u_%C3%82u), trong hầu hết thế kỷ 20.
Quốc gia đầu tiên được biết với cái tên Nam Tư là
[Vương quốc Nam Tư](https://vi.wikipedia.org/wiki/V%C6%B0%C6%A1ng_qu%E1%BB%91c_Nam_T%C6%B0), vốn trước ngày [3 tháng 10](https://vi.wikipedia.org/wiki/3_th%C3%A1ng_10) năm [1929](https://vi.wikipedia.org/wiki/1929) từng được gọi là “Vương quốc của người Serbia, người Croatia và người Slovenia”. Quốc gia này được thành lập ngày [1 tháng 12](https://vi.wikipedia.org/wiki/1_th%C3%A1ng_12) năm [1918](https://vi.wikipedia.org/wiki/1918) bởi liên minh [Nhà nước của người Slovenia, Croatia và Serbia](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Nh%C3%A0_n%C6%B0%E1%BB%9Bc_c%E1%BB%A7a_ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Slovenia,_Croatia_v%C3%A0_Serbia&action=edit&redlink=1) và [Vương quốc Serbia](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=V%C6%B0%C6%A1ng_qu%E1%BB%91c_Serbia&action=edit&redlink=1). Nước này bị [phe Trục](https://vi.wikipedia.org/wiki/Phe_Tr%E1%BB%A5c) xâm chiếm năm 1941, và bởi các sự kiện diễn ra tiếp sau đó, đã chính thức bị xoá bỏ năm 1945.
Quốc gia với tên này từng là “Liên bang Dân chủ Nam Tư”, tuyên bố năm 1943 bởi những người
[cộng sản](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ch%E1%BB%A7_ngh%C4%A9a_c%E1%BB%99ng_s%E1%BA%A3n) thuộc phong trào kháng chiến trong [Thế chiến thứ hai](https://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_th%E1%BA%BF_gi%E1%BB%9Bi_th%E1%BB%A9_hai). Nó được đổi tên thành “Liên bang Cộng hoà Nhân dân Nam Tư” năm 1946, khi một chính phủ cộng sản được thành lập. Năm 1963, nó lại được đổi tên thành “ [Cộng hoà Liên bang Xã hội chủ nghĩa Nam Tư](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Li%C3%AAn_bang_X%C3%A3_h%E1%BB%99i_ch%E1%BB%A7_ngh%C4%A9a_Nam_T%C6%B0)” (SFRY). Những nước cộng hoà xã hội chủ nghĩa hợp thành nhà nước này, từ bắc xuống nam, gồm: [Cộng hoà Xã hội chủ nghĩa Slovenia](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=C%E1%BB%99ng_ho%C3%A0_X%C3%A3_h%E1%BB%99i_ch%E1%BB%A7_ngh%C4%A9a_Slovenia&action=edit&redlink=1), [Cộng hoà Xã hội chủ nghĩa Croatia](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=C%E1%BB%99ng_ho%C3%A0_X%C3%A3_h%E1%BB%99i_ch%E1%BB%A7_ngh%C4%A9a_Croatia&action=edit&redlink=1), [Cộng hòa Xã hội chủ nghĩa Bosna và Hercegovina](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_X%C3%A3_h%E1%BB%99i_ch%E1%BB%A7_ngh%C4%A9a_Bosna_v%C3%A0_Hercegovina), [Cộng hoà Xã hội chủ nghĩa Montenegro](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_ho%C3%A0_X%C3%A3_h%E1%BB%99i_ch%E1%BB%A7_ngh%C4%A9a_Montenegro), [Cộng hoà Xã hội chủ nghĩa Serbia](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=C%E1%BB%99ng_ho%C3%A0_X%C3%A3_h%E1%BB%99i_ch%E1%BB%A7_ngh%C4%A9a_Serbia&action=edit&redlink=1) (gồm cả các tỉnh [tự trị](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=T%E1%BB%B1_tr%E1%BB%8B&action=edit&redlink=1) [Vojvodina](https://vi.wikipedia.org/wiki/Vojvodina) và [Kosovo](https://vi.wikipedia.org/wiki/Kosovo), sau này được gọi đơn giản là [Kosovo](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=T%E1%BB%89nh_t%E1%BB%B1_tr%E1%BB%8B_X%C3%A3_h%E1%BB%99i_ch%E1%BB%A7_ngh%C4%A9a_Kosovo&action=edit&redlink=1)) và [Cộng hoà Xã hội chủ nghĩa Macedonia](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=C%E1%BB%99ng_ho%C3%A0_X%C3%A3_h%E1%BB%99i_ch%E1%BB%A7_ngh%C4%A9a_Macedonia&action=edit&redlink=1). Bắt đầu từ năm 1991, Cộng hoà Liên bang Xã hội chủ nghĩa Nam Tư tan rã trong [những cuộc chiến tranh Nam Tư](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Nh%E1%BB%AFng_cu%E1%BB%99c_chi%E1%BA%BFn_tranh_Nam_T%C6%B0&action=edit&redlink=1) kéo theo sự [ly khai](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ly_khai&action=edit&redlink=1) của hầu hết các thực thể cộng hoà.
Quốc gia cuối cùng mang tên này là “
[Cộng hoà Liên bang Nam Tư](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=C%E1%BB%99ng_ho%C3%A0_Li%C3%AAn_bang_Nam_T%C6%B0&action=edit&redlink=1)” (FRY) được thành lập ngày [27 tháng 3](https://vi.wikipedia.org/wiki/27_th%C3%A1ng_3) năm [1992](https://vi.wikipedia.org/wiki/1992). Đây là một [liên bang](https://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_bang) trên lãnh thổ của hai nước cộng hoà (chưa ly khai) là [Serbia](https://vi.wikipedia.org/wiki/Serbia) (gồm cả các tỉnh tự trị [Vojvodina](https://vi.wikipedia.org/wiki/Vojvodina) và [Kosovo](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=T%E1%BB%89nh_t%E1%BB%B1_tr%E1%BB%8B_Kosovo_v%C3%A0_Metohija_%281990-1999%29&action=edit&redlink=1)) và [Montenegro](https://vi.wikipedia.org/wiki/Montenegro). Ngày [4 tháng 2](https://vi.wikipedia.org/wiki/4_th%C3%A1ng_2) năm [2003](https://vi.wikipedia.org/wiki/2003), nó được đổi tên lại thành “ [Liên bang Serbia và Montenegro](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Li%C3%AAn_bang_Serbia_v%C3%A0_Montenegro&action=edit&redlink=1)“, và chính thức xoá bỏ cái tên “Nam Tư”. Ngày [3 tháng 6](https://vi.wikipedia.org/wiki/3_th%C3%A1ng_6) và [5 tháng 6](https://vi.wikipedia.org/wiki/5_th%C3%A1ng_6) năm [2006](https://vi.wikipedia.org/wiki/2006), [Montenegro](https://vi.wikipedia.org/wiki/Montenegro) và [Serbia](https://vi.wikipedia.org/wiki/Serbia) lần lượt tuyên bố độc lập, vì thế chấm dứt những tàn tích cuối cùng của một nhà nước Nam Tư.
## Mục lục
[1 Tên gọi](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nam_T%C6%B0#T.C3.AAn_g.E1.BB.8Di) [2 Bối cảnh](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nam_T%C6%B0#B.E1.BB.91i_c.E1.BA.A3nh) [3 Vương quốc của người Serbia, Croatia và Slovenia](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nam_T%C6%B0#V.C6.B0.C6.A1ng_qu.E1.BB.91c_c.E1.BB.A7a_ng.C6.B0.E1.BB.9Di_Serbia.2C_Croatia_v.C3.A0_Slovenia) [4 Nam Tư trong Thế chiến II](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nam_T%C6%B0#Nam_T.C6.B0_trong_Th.E1.BA.BF_chi.E1.BA.BFn_II) [5 Nam Tư thứ hai](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nam_T%C6%B0#Nam_T.C6.B0_th.E1.BB.A9_hai) [6 Cuộc chiến](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nam_T%C6%B0#Cu.E1.BB.99c_chi.E1.BA.BFn) [7 Cộng hòa Liên bang Nam Tư](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nam_T%C6%B0#C.E1.BB.99ng_h.C3.B2a_Li.C3.AAn_bang_Nam_T.C6.B0) [8 Di sản](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nam_T%C6%B0#Di_s.E1.BA.A3n) [9 Linh tinh](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nam_T%C6%B0#Linh_tinh) [10 Xem thêm](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nam_T%C6%B0#Xem_th.C3.AAm) [11 Chú thích](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nam_T%C6%B0#Ch.C3.BA_th.C3.ADch) [12 Đọc thêm](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nam_T%C6%B0#.C4.90.E1.BB.8Dc_th.C3.AAm) [13 Liên kết ngoài](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nam_T%C6%B0#Li.C3.AAn_k.E1.BA.BFt_ngo.C3.A0i)
## Tên gọi
Danh xưng “Nam Tư” trong
[tiếng Việt](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Vi%E1%BB%87t) là giản xưng của **Nam Tư Lạp Phu** (南斯拉夫, Nánsīlāfū), dịch danh Trung văn của quốc hiệu Nam Tư, trong đó “Nam” là dịch nghĩa từ “jugo” trong tiếng Serbi/Croatia trong tên hiệu (Jugoslavija), “Tư Lạp Phu” là phiên âm của từ [Slav](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Slav).
## Bối cảnh
Ý tưởng về một nhà nước duy nhất cho mọi thực thể
[Nam Slav](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Nam_Slav&action=edit&redlink=1) xuất hiện hồi cuối thế kỷ 17 và bắt đầu được quan tâm ở thế kỷ 19 trong [Phong trào Illyrian](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Phong_tr%C3%A0o_Illyrian&action=edit&redlink=1) nhưng chưa bao giờ thành hình.
Giai đoạn đầu
[Thế chiến thứ nhất](https://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_th%E1%BA%BF_gi%E1%BB%9Bi_th%E1%BB%A9_nh%E1%BA%A5t), một số nhân vật chính trị có ảnh hưởng tại các vùng Nam Slavơ thuộc [Habsburg](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Vi%E1%BB%87n_Habsburg&action=edit&redlink=1) [Đế chế Áo-Hung](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_%C3%81o-Hung) đã bỏ chạy tới [Luân Đôn](https://vi.wikipedia.org/wiki/Lu%C3%A2n_%C4%90%C3%B4n), nơi họ bắt đầu thành lập [Ủy ban Nam Tư](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=%E1%BB%A6y_ban_Nam_T%C6%B0&action=edit&redlink=1) để đại diện cho những thực thể Nam Slavơ thuộc Áo-Hung. Những thực thể “Nam Tư” này gồm [người Serbia](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Serbia), [người Croatia](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Croatia&action=edit&redlink=1) và [người Slovenia](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Slovenia&action=edit&redlink=1) những người tự cho mình thuộc phong trào vì mục tiêu một nhà nước Nam Tư duy nhất hay nhà nước Nam Slavơ và mục tiêu căn bản của ủy ban là sự thống nhất các vùng đất Nam Slavơ với [Vương quốc Serbia](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=V%C6%B0%C6%A1ng_qu%E1%BB%91c_Serbia&action=edit&redlink=1) (đang có độc lập dù đã bị Áo-Hung xâm chiếm ở thời điểm ấy).
Với thất bại của
[Phe Liên minh Trung tâm](https://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_minh_Trung_t%C3%A2m) trong Thế chiến thứ nhất và sự tan rã của Đế chế Áo-Hung sau chiến tranh, nhiều lãnh thổ Nam Slavơ nhanh chóng tập hợp với nhau để hình thành Vương quốc của người Serbia, người Croatia và người Slovenia, được tuyên bố ngày [1 tháng 12](https://vi.wikipedia.org/wiki/1_th%C3%A1ng_12) năm [1918](https://vi.wikipedia.org/wiki/1918) ở [Beograd](https://vi.wikipedia.org/wiki/Beograd).
Vương quốc mới được hình thành từ các vương quốc từng có độc lập trước kia gồm Serbia và
[Montenegro](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=V%C6%B0%C6%A1ng_qu%E1%BB%91c_Montenegro&action=edit&redlink=1) (đã thống nhất với nhau trong tháng trước đó), cũng như một số vùng lãnh thổ trước kia thuộc Áo-Hung, [Nhà nước của người Slovenia, Croatia và Serbia](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Nh%C3%A0_n%C6%B0%E1%BB%9Bc_c%E1%BB%A7a_ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Slovenia,_Croatia_v%C3%A0_Serbia&action=edit&redlink=1). Những vùng đất trước kia thuộc Áo-Hung đã hình thành nên nhà nước mới gồm [Croatia](https://vi.wikipedia.org/wiki/Croatia), [Slavonia](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Slavonia&action=edit&redlink=1) và [Vojvodina](https://vi.wikipedia.org/wiki/Vojvodina) từ [Hungary](https://vi.wikipedia.org/wiki/Hungary) một phần của Đế chế, [Carniola](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Carniola&action=edit&redlink=1), một phần của [Styria](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Styria_%28l%C3%A3nh_%C4%91%E1%BB%8Ba_c%C3%B4ng_t%C6%B0%E1%BB%9Bc%29&action=edit&redlink=1) và đa phần [Dalmatia](https://vi.wikipedia.org/wiki/Dalmatia) từ [Áo](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Cisleithania&action=edit&redlink=1), và tỉnh hoàng gia (crown province) [Bosna và Hercegovina](https://vi.wikipedia.org/wiki/Bosna_v%C3%A0_Hercegovina).
## Vương quốc của người Serbia, Croatia và Slovenia
### 1918-1928
[Hiến pháp Vidovdan](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Hi%E1%BA%BFn_ph%C3%A1p_Vidovdan&action=edit&redlink=1) [Hiệp ước Rapallo, 1920](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Hi%E1%BB%87p_%C6%B0%E1%BB%9Bc_Rapallo,_1920&action=edit&redlink=1)
- Lệnh cấm
[Đảng Cộng sản](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=CPY&action=edit&redlink=1) [Cuộc bầu cử năm 1923](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Cu%E1%BB%99c_b%E1%BA%A7u_c%E1%BB%AD_V%C6%B0%C6%A1ng_qu%E1%BB%91c_ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Serbia,_Croatia,_v%C3%A0_Slovenia,_1923&action=edit&redlink=1) [Hiệp ước Roma, 1924](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Hi%E1%BB%87p_%C6%B0%E1%BB%9Bc_Roma,_1924&action=edit&redlink=1)
- Vụ ám sát
[Stjepan Radić](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Stjepan_Radi%C4%87&action=edit&redlink=1)
|Đề mục này cần được
|
### Giai đoạn Vua Alexander
Vua
[Alexander I](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Alexander_I_c%E1%BB%A7a_Nam_T%C6%B0&action=edit&redlink=1) đã cấm các đảng chính trị quốc gia năm 1929, nắm quyền hành pháp và đổi tên nước thành Nam Tư. Ông hy vọng kìm chế các khuynh hướng ly khai và giảm bớt các phong trào quốc gia. Tuy nhiên, các chính sách của Alexander nhanh chóng gặp phải sự chống đối từ các cường quốc [Châu Âu](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ch%C3%A2u_%C3%82u) nổi lên nhờ sự phát triển tại [Ý](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C3%9D) và [Đức](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%A9c), nơi [những người theo chủ nghĩa Phát xít](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ch%E1%BB%A7_ngh%C4%A9a_ph%C3%A1t_x%C3%ADt) và [Đảng quốc xã](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=%C4%90%E1%BA%A3ng_qu%E1%BB%91c_x%C3%A3&action=edit&redlink=1) nổi lên nắm quyền lực, và [Liên bang Xô viết](https://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_X%C3%B4), nơi [Stalin](https://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin) đã trở thành lãnh tụ tuyệt đối. Không một chế độ nào ở trên tán thành chính sách của Alexander I. Trên thực tế, Ý và Đức muốn khôi phục các hiệp ước quốc tế được ký kết sau Thế chiến thứ nhất, và người Xô viết quyết tâm giành lại vị trí của mình ở châu Âu và theo đuổi một chính sách quốc tế tích cực hơn.
Alexander đã tìm cách tạo lập một nhà nước Nam Tư đích thực. Ông quyết định xóa bỏ các vùng lịch sử Nam Tư, và các biên giới mới bên trong được vẽ lại cho các tỉnh hay các banovina. Các banovina được đặt tên theo các con sông. Nhiều chính trị gia bị bỏ tù hay bị quản thúc chặt chẽ. Hiệu ứng của sự cầm quyền độc tài của Alexander càng khiến những người không phải người Serbia căm ghét ý tưởng thống nhất.
Nhà vua bị ám sát tại
[Marseille](https://vi.wikipedia.org/wiki/Marseille) trong một chuyến thăm chính thức tới Pháp năm 1934 bởi một [tay thiện xạ](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Vlado_Chernozemski&action=edit&redlink=1) thuộc [Tổ chức Cách mạng Nội địa Macedonia](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=T%E1%BB%95_ch%E1%BB%A9c_C%C3%A1ch_m%E1%BA%A1ng_N%E1%BB%99i_%C4%91%E1%BB%8Ba_Macedonia&action=edit&redlink=1) của [Ivan Mihailov](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ivan_Mihailov&action=edit&redlink=1) cùng sự phối hợp của [Ustaše](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Usta%C5%A1e&action=edit&redlink=1), một tổ chức ly khai Croatia. Người con trai 11 tuổi của Alexsander [Peter II](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Peter_II_c%E1%BB%A7a_Nam_T%C6%B0&action=edit&redlink=1) lên nối ngôi với một hội đồng nhiếp chính đứng đầu bởi người chú là [Hoàng tử Paul](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ho%C3%A0ng_t%E1%BB%AD_Paul_c%E1%BB%A7a_Nam_T%C6%B0&action=edit&redlink=1).
### Nam Tư những năm 1930
Bối cảnh chính trị quốc tế hồi cuối thập niên 1930 đáng chú ý bởi tính không khoan nhượng ngày càng lớn giữa các nhân vật chính trị chủ chốt, bởi quan điểm gây hấn của các chế độ
[độc tài](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%99c_t%C3%A0i) và bởi sự chắc chắn mà sự trật tự được thiết lập sau Thế chiến thứ nhất đã mất đi những thành trì và những người tham gia đã mất đi sức mạnh. Được ủng hộ và gây áp lực bởi [Phát xít Ý](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ph%C3%A1t_x%C3%ADt_%C3%9D) và [Phát xít Đức](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%A9c_Qu%E1%BB%91c_X%C3%A3), nhà lãnh đạo người Croatia [Vlatko Maček](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Vlatko_Ma%C4%8Dek&action=edit&redlink=1) cùng đảng của mình đã tìm cách thành lập [Banovina Croatia](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Banovina_Croatia&action=edit&redlink=1) (tỉnh hành chính) năm 1939. Thỏa thuận chỉ rõ rằng Croatia vẫn là một phần của Nam Tư, nhưng thực thể này nhanh chóng xây dựng một vị thế chính trị độc lập trong các mối quan hệ quốc tế.
Hoàng tử Paul lùi bước trước sức ép của phe Phát xít và đã ký
[Hiệp ước Tripartite](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Hi%E1%BB%87p_%C6%B0%E1%BB%9Bc_Tripartite&action=edit&redlink=1) tại [Viên](https://vi.wikipedia.org/wiki/Vi%C3%AAn) ngày [25 tháng 3](https://vi.wikipedia.org/wiki/25_th%C3%A1ng_3) năm [1941](https://vi.wikipedia.org/wiki/1941), hy vọng giữ được Nam Tư đứng bên ngoài cuộc chiến tranh. Nhưng hành động này đã khiến sự ủng hộ của dân chúng dành cho nhiếp chính Paul mất đi. Các quan chức quân sự cao cấp cũng phản đối hiệp ước này và tiến hành một cuộc [đảo chính](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%A3o_ch%C3%ADnh) khi nhà vua quay trở về ngày 27 tháng 3. Vị tướng quân đội [Dušan Simović](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Du%C5%A1an_Simovi%C4%87&action=edit&redlink=1) lên nắm quyền và bắt giữ đoàn đại biểu Wien, trục xuất Paul, và chấm dứt chế độ nhiếp chính, trao toàn bộ quyền lực cho [Vua Peter](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Peter_II_c%E1%BB%A7a_Nam_T%C6%B0&action=edit&redlink=1) khi ấy 17 tuổi.
### Sự khởi đầu của Thế chiến II tại Nam Tư
[Hitler](https://vi.wikipedia.org/wiki/Adolf_Hitler) sau đó quyết định tấn công Nam Tư ngày [6 tháng 4](https://vi.wikipedia.org/wiki/6_th%C3%A1ng_4) năm [1941](https://vi.wikipedia.org/wiki/1941), ngay lập tức sau đó là cuộc tấn công xâm lược [Hy Lạp](https://vi.wikipedia.org/wiki/Hy_L%E1%BA%A1p) nơi [Mussolini](https://vi.wikipedia.org/wiki/Benito_Mussolini) từng bị đẩy lùi. (Vì thế, [Chiến dịch Barbarossa](https://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_d%E1%BB%8Bch_Barbarossa) đã phải chậm lại bốn tuần, chứng minh đó là một quyết định đắt giá.) [ [cần dẫn nguồn](https://vi.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Ch%C3%BA_th%C3%ADch_ngu%E1%BB%93n_g%E1%BB%91c)]
## Nam Tư trong Thế chiến II
### Cuộc xâm lược Nam Tư
Lúc 5:12 sáng ngày
[6 tháng 4](https://vi.wikipedia.org/wiki/6_th%C3%A1ng_4) năm [1941](https://vi.wikipedia.org/wiki/1941), các lực lượng [Đức](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%A9c_Qu%E1%BB%91c_X%C3%A3), [Ý](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ph%C3%A1t_x%C3%ADt_%C3%9D), [Hungary](https://vi.wikipedia.org/wiki/Hungary) và [Bulgaria](https://vi.wikipedia.org/wiki/Bulgaria) tấn công Nam Tư. Không quân Đức ( *) ném bom Luftwaffe* [Belgrade](https://vi.wikipedia.org/wiki/Beograd)và các thành phố chính khác của Nam Tư. Ngày [17 tháng 4](https://vi.wikipedia.org/wiki/17_th%C3%A1ng_4), các đại diện từ nhiều vùng của Nam Tư đã ký một thỏa thuận đình chiến với Đức tại Belgrade, chấm dứt 11 ngày kháng chiến chống quân xâm lược Đức ( *). Hơn ba trăm ngàn sĩ quan và binh lính Nam Tư bị bắt.* [Wehrmacht Heer](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Wehrmacht_Heer&action=edit&redlink=1)
Các nước
[phe Trục](https://vi.wikipedia.org/wiki/Phe_Tr%E1%BB%A5c) chiếm Nam Tư và chia nhỏ nó. [Nhà nước Độc lập Croatia](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Nh%C3%A0_n%C6%B0%E1%BB%9Bc_%C4%90%E1%BB%99c_l%E1%BA%ADp_Croatia&action=edit&redlink=1) được thành lập như một [nhà nước bù nhìn](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Nh%C3%A0_n%C6%B0%E1%BB%9Bc_b%C3%B9_nh%C3%ACn&action=edit&redlink=1) của Phát xít, do một nhóm du kích phát xít được gọi là [Ustaše](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Usta%C5%A1e&action=edit&redlink=1), bắt đầu xuất hiện từ năm 1929 nắm quyền, nhưng chỉ hoạt động hạn chế cho tới năm 1941. Quân đội Đức chiếm [Bosna](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Bosna_%28v%C3%B9ng%29&action=edit&redlink=1) và [Hercegovina](https://vi.wikipedia.org/wiki/Herzegovina) cũng như một phần của [Serbia](https://vi.wikipedia.org/wiki/Serbia) và [Slovenia](https://vi.wikipedia.org/wiki/Slovenia), trong khi những phần khác của nước này bị Bulgaria, Hungary và Ý chiếm. Trong thời gian này Nhà nước Độc lập Croatia đã lập ra các trại tập trung cho những người chống phát xít, cộng sản, [người Serbia](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Serbia), [Gypsy](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Di-gan) và [người Do Thái](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Do_Th%C3%A1i). Một trong những trại đó là [Jasenovac](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Tr%E1%BA%A1i_t%E1%BA%ADp_trung_Jasenovac&action=edit&redlink=1). Một số lớn nam giới, phụ nữ và trẻ em, chủ yếu là người Serbia, đã bị hành quyết tại các trại này . [1]
#### Các phong trào kháng chiến
Những người Nam Tư phản đối
[Phát xít](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ch%E1%BB%A7_ngh%C4%A9a_ph%C3%A1t_x%C3%ADt) đã tổ chức một phong trào kháng chiến. Họ có khuynh hướng ủng hộ Vương quốc Nam Tư cũ gia nhập [Quân đội Nam Tư tại Tổ quốc](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Qu%C3%A2n_%C4%91%E1%BB%99i_Nam_T%C6%B0_t%E1%BA%A1i_T%E1%BB%95_qu%E1%BB%91c&action=edit&redlink=1), cũng được gọi là đội quân du kích trung thành Chetniks, Serbia do [Dragoljub “Draža” Mihailović](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Dra%C5%BEa_Mihajlovi%C4%87&action=edit&redlink=1) lãnh đạo. Những người ủng hộ [Đảng Cộng sản](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=%C4%90%E1%BA%A3ng_C%E1%BB%99ng_s%E1%BA%A3n_Nam_T%C6%B0&action=edit&redlink=1) ( *Komunistička partija*), và chống lại nhà Vua, gia nhập [Quân đội Giải phóng Quốc gia Nam Tư](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Partisans_%28Yugoslavia%29&action=edit&redlink=1) ( *Narodno Oslobodilačka Vojska* hay NOV), do [Josip Broz Tito](https://vi.wikipedia.org/wiki/Josip_Broz_Tito), một người Croatia theo chủ nghĩa quốc gia lãnh đạo. Chetniks là đồng minh của Hoa Kỳ tại Châu Âu và họ đã cứu thoát hơn 150 phi công Mỹ trong Chiến dịch: “Vazdušni Most”.
Quân đội Giải phóng Quốc gia Nam Tư đã tung ra một chiến dịch
[chiến tranh du kích](https://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_du_k%C3%ADch) được phát triển thành đội quân kháng chiến lớn nhất trên lãnh thổ Đông và Trung Âu bị chiếm đóng. Ban đầu Chetniks tung ra những cuộc tấn công đáng chú ý và được ủng hộ bởi chính phủ hoàng gia lưu vong cũng như [Đồng Minh](https://vi.wikipedia.org/wiki/Kh%E1%BB%91i_%C4%90%E1%BB%93ng_Minh_th%E1%BB%9Di_Chi%E1%BA%BFn_tranh_th%E1%BA%BF_gi%E1%BB%9Bi_th%E1%BB%A9_hai), nhưng nhanh chóng phải giảm bớt quy mô hành động bởi những cuộc trả đũa vào dân thường Serbia của Đức.
Với mỗi lính thiệt mạng, quân Đức sẽ hành quyết 100 thường dân, và với mỗi lính bị thương, họ giết 50 người. Vì cái giá nhân mạng quá đắt, Chetniks đã phải chấm dứt các hoạt động chống Đức và Đồng Minh chuyển sang ủng hộ Quân đội Giải phóng Quốc gia Nam Tư.
Tuy nhiên, Quân đội Giải phóng Quốc gia Nam Tư vẫn tiến hành cuộc chiến tranh du kích của mình. Thiệt hại nhân mạng được
[Vladimir Zerjavic](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Vladimir_Zerjavic&action=edit&redlink=1) và [Bogoljub Kočović](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Bogoljub_Ko%C4%8Dovi%C4%87&action=edit&redlink=1), ước tính là 1.027.000 người, con số này được [Liên hiệp quốc](https://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_Hi%E1%BB%87p_Qu%E1%BB%91c) chấp nhận, trong khi cơ quan chức năng Nam Tư cho rằng có 1.700.000 người chết. Chủ yếu là [người Serbia](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Serbia) sống tại Bosna và Croatia, cũng như [người Do Thái](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Do_Th%C3%A1i) và các cộng đồng thiểu số [Roma](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Roma) cao hơn nhiều so với những sắc dân [bất hợp tác](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ch%E1%BB%A7_ngh%C4%A9a_b%E1%BA%A5t_h%E1%BB%A3p_t%C3%A1c&action=edit&redlink=1).
Trong cuộc chiến,
[quân du kích](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Qu%C3%A2n_du_k%C3%ADch_%28Nam_T%C6%B0%29&action=edit&redlink=1) do những người [cộng sản](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ch%E1%BB%A7_ngh%C4%A9a_c%E1%BB%99ng_s%E1%BA%A3n) lãnh đạo *trên thực tế* cầm quyền tại các lãnh thổ giải phóng, và các [hội đồng nhân dân](https://vi.wikipedia.org/wiki/H%E1%BB%99i_%C4%91%E1%BB%93ng_nh%C3%A2n_d%C3%A2n) do Quân đội Giải phóng Quốc gia Nam Tư lập ra hoạt động như những cơ quan quản lý dân sự. Mùa thu năm 1941, quân du kích thành lập [Cộng hoà Užice](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=C%E1%BB%99ng_ho%C3%A0_U%C5%BEice&action=edit&redlink=1) tại lãnh thổ giải phóng ở phía tây [Serbia](https://vi.wikipedia.org/wiki/Serbia). Tháng 11 năm 1941, quân đội [Đức](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%A9c) chiếm lại lãnh thổ này, trong khi đa số các lực lượng du kích phải bỏ chạy về phía Bosna.
Ngày
[25 tháng 11](https://vi.wikipedia.org/wiki/25_th%C3%A1ng_11) năm [1942](https://vi.wikipedia.org/wiki/1942), [Hội đồng Chống Phát xít của Phong trào Giải phóng Quốc gia Nam Tư](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=AVNOJ&action=edit&redlink=1) ( *Antifašističko Vijeće Narodnog Oslobođenja Jugoslavije*) được nhóm họp tại [Bihać](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Biha%C4%87&action=edit&redlink=1), [Bosna](https://vi.wikipedia.org/wiki/Bosna_v%C3%A0_Hercegovina). Hội đồng tái họp ngày [29 tháng 11](https://vi.wikipedia.org/wiki/29_th%C3%A1ng_11) năm [1943](https://vi.wikipedia.org/wiki/1943), tại [Jajce](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Jajce&action=edit&redlink=1), cũng thuộc Bosna và lập ra các căn bản cho việc tổ chức đất nước thời hậu chiến, thành lập một liên bang (ngày nay sau chiến tranh đã được gọi là Ngày Cộng hoà).
### Giải phóng Nam Tư
Quân đội Giải phóng Quốc gia Nam Tư đẩy lùi được Phe trục ra khỏi Serbia năm 1944 và phần còn lại của Nam Tư năm 1945.
[Hồng quân](https://vi.wikipedia.org/wiki/H%E1%BB%93ng_Qu%C3%A2n) giúp giải phóng [Belgrade](https://vi.wikipedia.org/wiki/Beograd) và một số lãnh thổ khác, nhưng đã rút lui sau khi chiến tranh chấm dứt. Tháng 5 năm 1945, Quân đội Giải phóng Quốc gia Nam Tư gặp các lực lượng Đồng Minh bên ngoài các biên giới cũ của Nam Tư, sau khi chiếm [Trieste](https://vi.wikipedia.org/wiki/Trieste) và nhiều vùng thuộc các tỉnh [Styria](https://vi.wikipedia.org/wiki/Steiermark) và [Carinthia](https://vi.wikipedia.org/wiki/K%C3%A4rnten) phía nam nước [Áo](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C3%81o). Đây là vùng lãnh thổ có đa số dân là [người Ý](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_%C3%9D) và [người Slovenia](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Slovenia&action=edit&redlink=1). Tuy nhiên, Quân đội Giải phóng Quốc gia Nam Tư đã phải rút khỏi Trieste trong cùng năm ấy.
Những nỗ lực của phương Tây nhằm thống nhất các nhóm du kích, họ từ chối quyền lãnh đạo của chính phủ cũ của
[Vương quốc Nam Tư](https://vi.wikipedia.org/wiki/V%C6%B0%C6%A1ng_qu%E1%BB%91c_Nam_T%C6%B0), và sự hồi hương của vị vua, dẫn tới [Thỏa thuận Tito-Šubašić](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Th%E1%BB%8Fa_thu%E1%BA%ADn_Tito-%C5%A0uba%C5%A1i%C4%87&action=edit&redlink=1) vào tháng 6 năm 1944, tuy nhiên Tito được các công dân coi là một anh hùng quốc gia, vì thế ông giành được quyền lãnh đạo ở nhà nước [cộng sản](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ch%E1%BB%A7_ngh%C4%A9a_c%E1%BB%99ng_s%E1%BA%A3n) độc lập thời hậu chiến, bắt đầu với chức vụ [thủ tướng](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%A7_t%C6%B0%E1%BB%9Bng).
## Nam Tư thứ hai
[Tập tin:SFRYugoslaviaNumbered.png](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:T%E1%BA%A3i_l%C3%AAn&wpDestFile=SFRYugoslaviaNumbered.png)
Ngày
[31 tháng 1](https://vi.wikipedia.org/wiki/31_th%C3%A1ng_1) năm [1946](https://vi.wikipedia.org/wiki/1946), [hiến pháp](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Hi%E1%BA%BFn_ph%C3%A1p_Li%C3%AAn_bang_C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_X%C3%A3_h%E1%BB%99i_Ch%E1%BB%A7_ngh%C4%A9a_Nam_T%C6%B0&action=edit&redlink=1) mới của [Liên bang Cộng hòa Nhân dân Nam Tư](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Li%C3%AAn_bang_C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Nam_T%C6%B0&action=edit&redlink=1), theo hình thức hiến pháp [Liên bang Xô viết](https://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_X%C3%B4), thành lập sáu nước Cộng hòa Xã hội Chủ nghĩa, một Tỉnh Xã hội Chủ nghĩa Tự trị và một Quận Xã hội Chủ nghĩa Tự trị từng là một phần của Cộng hòa Xã hội Chủ nghĩa Serbia. Thủ đô liên bang đặt tại Belgrade. Các nước Cộng hòa và các Tỉnh gồm (theo thứ tự chữ cái):
(* hiện là
[Podgorica](https://vi.wikipedia.org/wiki/Podgorica))
Năm 1974, hai tỉnh Vojvodina và Kosovo-Metohija (tỉnh sau khi ấy đã được nâng cấp lên vị thế một tỉnh), cũng như các nước cộng hoà Bosna và Hercegovina và Montenegro, được trao quyền tự trị lớn hơn tới mức
[tiếng Albania](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Albania) và [tiếng Hungary](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Hungary) đã được chính thức công nhận là các ngôn ngữ thiểu số và [tiếng Serbo-Croat](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ti%E1%BA%BFng_Serbo-Croat&action=edit&redlink=1) của Bosna và Montenegro đã biến đổi thành một hình thức dựa trên kiểu nói của người dân địa phương mà không phải là các ngôn ngữ tiêu chuẩn của Zagreb và Belgrade. [Vojvodina](https://vi.wikipedia.org/wiki/Vojvodina) và [Kosovo-Metohija](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Kosovo-Metohija&action=edit&redlink=1) là một phần của nước Cộng hòa [Serbia](https://vi.wikipedia.org/wiki/Serbia). Nước này đã giữ khoảng cách với Liên bang Xô viết năm 1948 (cf. [Cominform](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Cominform&action=edit&redlink=1) và [Informbiro](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Informbiro&action=edit&redlink=1)) và đã bắt đầu con đường xây dựng [chủ nghĩa xã hội](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ch%E1%BB%A7_ngh%C4%A9a_x%C3%A3_h%E1%BB%99i) của riêng mình dưới sự lãnh đạo chặt chẽ của [Josip Broz Tito](https://vi.wikipedia.org/wiki/Josip_Broz_Tito). Nhà nước này chỉ trích cả [Khối phương Đông](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Kh%E1%BB%91i_ph%C6%B0%C6%A1ng_%C4%90%C3%B4ng&action=edit&redlink=1) và các quốc gia [NATO](https://vi.wikipedia.org/wiki/NATO), và đã cùng các nước khác lập ra [Phong trào không liên kết](https://vi.wikipedia.org/wiki/Phong_tr%C3%A0o_kh%C3%B4ng_li%C3%AAn_k%E1%BA%BFt) năm 1961, và liên tục là thành viên của tổ chức này cho tới khi bị giải tán.
### Nhân khẩu
Nam Tư luôn có sự đa dạng về dân cư, không chỉ trên mặt sắc tộc, mà còn ở khía cạnh tôn giáo. Hồi giáo, Công giáo La Mã, Do Thái giáo và Tin Lãnh cùng nhiều đức tin
[Kitô giáo Đông phương](https://vi.wikipedia.org/wiki/Kit%C3%B4_gi%C3%A1o_%C4%90%C3%B4ng_ph%C6%B0%C6%A1ng) hiện diện tại Nam Tư, tổn cộng có 40 tôn giáo. Nhân khẩu các tôn giáo tại Nam Tư đã thay đổi nhiều kể từ [Chiến tranh thế giới thứ hai](https://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_th%E1%BA%BF_gi%E1%BB%9Bi_th%E1%BB%A9_hai). Các cuộc điều tra dân số được thực hiện vào năm 1921 và năm 1948 cho thấy rằng 99% dân cư tham gia sâu vào việc hành đạo. Cùng với các chương trình hiện đại hóa và đô thị hóa của chính phủ sau chiến tranh, tỉ lệ tín hữu các tôn giáo đã sụt giảm đáng kể. Kết nối giữa niềm tin tôn giáo và sắc tộc đã đặt ra một mối đe dọa nghiêm trọng cho các chính sách hậu chiến của chính phủ cộng sản. [[2]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nam_T%C6%B0#cite_note-atheism.about.com-2)
Sau khi trở thành một quốc gia cộng sản, một cuộc khảo sát vào năm 1964 đã cho thấy rằng chỉ có hơn 70% tổng dân số Nam Tư tự xem mình là tín đồ của một tôn giáo. Những nơi có tính tôn giáo mạnh nhất là
[Kosovo](https://vi.wikipedia.org/wiki/Kosovo) với 91% và [Bosna và Hercegovina](https://vi.wikipedia.org/wiki/Bosna_v%C3%A0_Hercegovina) với 83,8%. Những nơi có tính tôn giáo thấp nhất là [Slovenia](https://vi.wikipedia.org/wiki/Slovenia) 65,4%, [Serbia](https://vi.wikipedia.org/wiki/Serbia) với 63,7% và [Croatia](https://vi.wikipedia.org/wiki/Croatia) với 63,6%. Khác biệt tôn giáo giữa [người Serbia](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Serbia) theo Chính Thống giáo, [người Croatia](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Croatia&action=edit&redlink=1) theo Công giáo, và [người Bosnia](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Bosnia&action=edit&redlink=1) theo Hồi giáo và sự trỗi dậy của chủ nghĩa dân tộc đã góp phần vào sự sụp đổ của Nam Tư năm 1991. [[2]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nam_T%C6%B0#cite_note-atheism.about.com-2)
### Chính phủ
Ngày
[7 tháng 4](https://vi.wikipedia.org/wiki/7_th%C3%A1ng_4) năm [1963](https://vi.wikipedia.org/wiki/1963) nước này đổi tên chính thức thành [Cộng hoà Liên bang Xã hội chủ nghĩa Nam Tư](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Li%C3%AAn_bang_X%C3%A3_h%E1%BB%99i_ch%E1%BB%A7_ngh%C4%A9a_Nam_T%C6%B0) và [Tito](https://vi.wikipedia.org/wiki/Josip_Broz_Tito) được phong làm [Tổng thống trọn đời](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=T%E1%BB%95ng_th%E1%BB%91ng_tr%E1%BB%8Dn_%C4%91%E1%BB%9Di&action=edit&redlink=1).
Tại Cộng hoà Liên bang Xã hội chủ nghĩa Nam Tư, mỗi nước cộng hoà và tỉnh có hiến pháp, toà án tối cao, nghị viện, tổng thống và thủ tướng riêng. Lãnh đạo tối cao của chính phủ Nam Tư là Tổng thống (Tito), Thủ tướng liên bang và Nghị viện liên bang (một chức vụ Tổng thống tập thể được lập ra sau khi Tito chết năm 1980).
Các chức vụ quan trọng khác là các tổng thư ký
[Đảng Cộng sản](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=%C4%90%E1%BA%A3ng_C%E1%BB%99ng_s%E1%BA%A3n_Nam_T%C6%B0&action=edit&redlink=1) tại mỗi nước cộng hoà và mỗi tỉnh, và tổng thư ký Uỷ ban Trung ương Đảng Cộng sản.
Josip Broz Tito là nhân vật quyền lực nhất đất nước, tiếp theo là các chủ tịch và thủ tướng nước cộng hoà và tỉnh, và các chủ tịch Đảng Cộng sản. Rất nhiều người đã phải khốn khổ khi bị ông ghét. Slobodan Penezić Krcun, lãnh đạo cảnh sát mật của Tito tại Serbia, trở thành nạn nhân của một vụ tai nạn giao thông đáng ngờ khi ông ta bắt đầu phàn nàn về chính sách của Tito. Bộ trưởng nội vụ
[Aleksandar Ranković](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Aleksandar_Rankovi%C4%87&action=edit&redlink=1) bị tước toàn bộ danh hiệu và quyền lợi sau khi bất đồng với Tito về đường lối chính trị đất nước. Thỉnh thoảng, các vị bộ trưởng trong chính phủ, như [Edvard Kardelj](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Edvard_Kardelj&action=edit&redlink=1) hay [Stane Dolanc](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Stane_Dolanc&action=edit&redlink=1), còn quan trọng hơn thủ tướng.
Sự đàn áp bất đồng leo thang với cái gọi là
[Mùa xuân Croatia](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=M%C3%B9a_xu%C3%A2n_Croatia&action=edit&redlink=1) năm 1970-1971, khi sinh viên tại [Zagreb](https://vi.wikipedia.org/wiki/Zagreb) tổ chức các cuộc tuần hành đòi quyền tự do dân sự lớn hơn và quyền tự trị cao hơn cho [Croatia](https://vi.wikipedia.org/wiki/Croatia). Chính quyền đàn áp cuộc phản kháng và tống giam những người lãnh đạo, nhưng nhiều nhân vật đại diện quan trọng của Croatia trong Đảng bí mật ủng hộ cuộc đấu tranh này, vì thế một [hiến pháp](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Hi%E1%BA%BFn_ph%C3%A1p_C%E1%BB%99ng_ho%C3%A0_Li%C3%AAn_bang_X%C3%A3_h%E1%BB%99i_Ch%E1%BB%A7_ngh%C4%A9a_Nam_T%C6%B0&action=edit&redlink=1) mới đã được phê chuẩn năm 1974 trao thêm nhiều quyền cho các nước cộng hoà tại Nam Tư và các tỉnh tại Serbia.
### Căng thẳng sắc tộc và khủng hoảng kinh tế
Nam Tư thời hậu
[Thế chiến thứ hai](https://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_th%E1%BA%BF_gi%E1%BB%9Bi_th%E1%BB%A9_hai) ở nhiều mặt là một hình mẫu tìm kiếm cách xây dựng một nhà nước đa quốc gia. Liên bang được xây dựng trên một nền tảng kép: một nhà nước Nam Tư thời giữa hai cuộc chiến với ưu thế của tầng lớp cầm quyền [người Serbia](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Serbia); và một sự phân chia quốc gia thời chiến, khi Ý và Đức Phát xít phân chia nước này và ủng hộ một phái quốc gia Croatia cực đoan được gọi là [Ustashe](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ustashe&action=edit&redlink=1) nắm quyền và đã thực hiện thảm sát chống lại người Serbia. Một số nhân vật quốc gia Bosna đã gia nhập các lực lượng phe Trục và tấn công người Serbia. Để trả đũa, những người Serbia quốc gia cực đoan tung ra những cuộc tấn công trả thù và người Bosna và người Croatia.
Bạo lực sắc tộc chỉ chấm dứt khi đội quân
[Du kích Nam Tư](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Du_k%C3%ADch_Nam_T%C6%B0&action=edit&redlink=1) đa sắc tộc kiểm soát đất nước thời hậu chiến và cấm ủng hộ chủ nghĩa quốc gia. Sự hoà bình bên ngoài được giữ trong suốt thời cầm quyền của Tito, dù những cuộc phản kháng mang tính chất quốc gia vẫn diễn ra, nhưng chúng nhanh chóng bị đàn áp và những người lãnh đạo bị bỏ tù hay bị hành quyết. Tuy nhiên, một cuộc phản kháng đã xảy ra tại Croatia trong thập niên 1970, được gọi là “ [Mùa xuân Croatia](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=M%C3%B9a_xu%C3%A2n_Croatia&action=edit&redlink=1)” với sự ủng hộ của phần đông người Croat cho rằng nam Tư là một sự bá quyền của người Serbia và yêu cầu giảm bớt quyền lực của Serbia. Tito, vốn là người Croatia, lo ngại về sự ổn định của đất nước và đã hành động theo hướng xoa dịu cả người Croatia và người Serbia, ông ra lệnh bắt giữ những người Croatia phản kháng, trong khi chấp nhận một số yêu cầu của họ. Năm 1974, ảnh hưởng của Serbia trong liên bang đã bị giảm bớt khá nhiều khi các tỉnh tự trị được thành lập tại vùng [Kosovo](https://vi.wikipedia.org/wiki/Kosovo) với đa số người Albania và [Vojvodina](https://vi.wikipedia.org/wiki/Vojvodina) với các sắc tộc pha trộn. Các tỉnh tự trị này có quyền bỏ phiếu như các nước cộng hoà nhưng không như những nước cộng hoà, họ không được phép ly khai khỏi Nam Tư. Sự lùi bước này làm Croatia và Slovenia hài lòng, nhưng tại Serbia và tại tỉnh tự trị Kosovo mới thành lập, sự phản ứng khác biệt nhau. Người Serbia coi hiến pháp mới là sự thua cuộc trước người Croatia và những người quốc gia Albania. Người Albania tại Kosovo coi việc thành lập tỉnh tự trị là chưa đủ, và yêu cầu Kosovo phải trở thành một nhà nước cộng hoà với quyền ly khai khỏi Nam Tư. Việc này khiến căng thẳng trong giới lãnh đạo cộng sản gia tăng, đặc biệt trong số các quan chức người Serbia vốn bực tức vì cho rằng hiến pháp năm 1974 làm suy yếu ảnh hưởng của Serbia và làm tổn hại tới sự thống nhất quốc gia khi cho các nước cộng hoà quyền ly khai.
Một cuộc khủng hoảng kinh tế bùng phát trong thập niên 1970 là sản phẩm của những sai lầm nghiêm trọng của các chính phủ Nam Tư, như vay mượn các khoản tín dụng khổng lồ từ phương Tây nhằm thúc đẩy phát triển qua xuất khẩu. Các nền kinh tế Châu Âu lúc ấy đang ở giai đoạn giảm phát, làm xuất khẩu của Nam Tư ngưng trệ và tạo ra các khoản nợ lớn. Chính phủ Nam Tư khi ấy phải chấp nhận các điều kiện của
[Quỹ Tiền tệ Quốc tế](https://vi.wikipedia.org/wiki/Qu%E1%BB%B9_Ti%E1%BB%81n_t%E1%BB%87_Qu%E1%BB%91c_t%E1%BA%BF) nhằm xoa dịu gánh nặng khủng hoảng với tầng lớp lao động. Đồng thời, các nhóm xã hội mạnh xuất hiện bên trong [Đảng Cộng sản Nam Tư](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Li%C3%AAn_%C4%91o%C3%A0n_C%E1%BB%99ng_s%E1%BA%A3n_nam_T%C6%B0&action=edit&redlink=1), liên minh với các nhóm lợi ích kinh doanh, ngân hàng và nhà nước phương tây và bắt đầu thúc đẩy [chủ nghĩa tân tự do](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ch%E1%BB%A7_ngh%C4%A9a_t%C3%A2n_t%E1%BB%B1_do&action=edit&redlink=1), với sự ủng hộ của Hoa Kỳ. Chính chính quyền [Reagan](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ronald_Reagan), vào năm 1984, đã thông qua một đề xuất “ [Liệu pháp sốc](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Li%E1%BB%87u_ph%C3%A1p_s%E1%BB%91c_%28kinh_t%E1%BA%BF%29&action=edit&redlink=1)” để thúc đẩy Nam Tư theo hướng phục hồi tư bản.
Năm 1989
[Jeffrey Sachs](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Jeffrey_Sachs&action=edit&redlink=1) tới Nam Tư để giúp chính phủ liên bang của [Ante Marković](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ante_Markovi%C4%87&action=edit&redlink=1) chuẩn bị gói “Liệu pháp Sốc” của IMF/ [Ngân hàng Thế giới](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%B3m_Ng%C3%A2n_h%C3%A0ng_Th%E1%BA%BF_gi%E1%BB%9Bi), sau đó được đưa ra năm 1990 ngay ở thời điểm các cuộc bầu cử nghị viện đang được tổ chức ở nhiều nước cộng hoà.
Chương trình “Liệu pháp sốc” dành Nam Tư vừa là duy nhất trong vùng vừa có tầm ảnh hưởng chính trị quan trọng trong giai đoạn 1989-90. Luật phá sản để thanh lý các doanh nghiệp nhà nước có hiệu lực từ Luật các Hoạt động Tài chính năm 1989 yêu cầu rằng nếu một doanh nghiệp không trả được nợ trong 30 ngày liên tiếp, hay trong 30 ngày của một giai đoạn 45 ngày, nó phải đàm phán với các chủ nợ hoặc phải trao quyền sở hữu cho họ hay sẽ bị thanh lý, trong trường hợp đó các công nhân sẽ bị sa thải, thông thường không được nhận tiền công.
Năm 1989, theo các nguồn tin chính thức, 248 công ty tuyên bố phá sản hay bị thanh lý và 89.400 công nhân bị sa thải. Trong chín tháng đầu năm 1990 sau khi chương trình của IMF được thông qua, 889 doanh nghiệp khác với 525.000 công nhân phải chịu chung số phận. Nói theo cách khác, trong vòng chưa tới hai năm “cơ cấu khởi động” (theo Đạo luật các Hoạt động Tài chính) hơn 600.000 công nhân trong tổng số 2.7 triệu công nhân trong lĩnh vực công nghiệp đã bị sa thải. Thêm khoảng 20% nguồn nhân lực, hay một nửa triệu người không được trả lương trong những tháng đầu năm 1990 khi cách doanh nghiệp phải tìm cách tránh phá sản. Nơi tập trung đông nhất các doanh nghiệp phá sản và sa thải công nhân là
[Serbia](https://vi.wikipedia.org/wiki/Serbia), [Bosna và Hercegovina](https://vi.wikipedia.org/wiki/Bosna_v%C3%A0_Hercegovina), [Macedonia](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Macedonia) và [Kosovo](https://vi.wikipedia.org/wiki/Kosovo). Thu nhập thực tế rơi tự do, các chương trình xã hội đã sụp đổ tạo nên một không khí bất mãn xã hội và vô hi vọng. Đây là một điểm chuyển đổi quan trọng dẫn tới những sự kiện diễn ra tiếp theo.
Mùa xuân năm 1990, Marković vẫn là chính trị gia có nhiều ảnh hưởng nhất, không chỉ với toàn bộ Nam Tư, mà cả ở mỗi nước cộng hòa tạo thành liên bang này. Đúng ra ông đã phải tổ chức những cuộc tuần hành dân chúng ủng hộ nhà nước Nam Tư chống lại những nhân vật quốc gia như
[Milošević](https://vi.wikipedia.org/wiki/Slobodan_Milo%C5%A1evi%C4%87) tại [Serbia](https://vi.wikipedia.org/wiki/Serbia) hay [Tuđman](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Franjo_Tu%C4%91man&action=edit&redlink=1) tại [Croatia](https://vi.wikipedia.org/wiki/Croatia) và ông đã có thể nhờ cậy vào sự trung thành của các lực lượng vũ trang. Ông được 83% dân số Croatia, 81% dân số Serbia và 59% dân số Slovenia cùng 79% dân số trong toàn bộ Nam Tư ủng hộ. Mức độ ủng hộ này cho thấy người dân Nam Tư vẫn kiên quyết duy trì quốc gia như thế nào.
Nhưng Marković đã gắn liền Chủ nghĩa Nam Tư của mình với chương trình “
[Liệu pháp Sốc](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Li%E1%BB%87u_ph%C3%A1p_S%E1%BB%91c_%28kinh_t%E1%BA%BF%29&action=edit&redlink=1)” có điều kiện của IMF và EU và việc này đã khiến những người theo chủ nghĩa ly khai ở Tây Bắc và những người theo chủ nghĩa quốc gia ở Serbia có cơ hội trỗi dậy. Những người theo chủ nghia ly khai tại [Slovenia](https://vi.wikipedia.org/wiki/Slovenia) và Croatia kêu gọi các cử tri bác bỏ chương trình kinh tế khổ hạnh của Marković-IMF và bằng cách đó sẽ giúp những nước cộng hòa của họ chuẩn bị rời bỏ Nam Tư và “gia nhập Châu Âu”. Lời kêu gọi của Milošević tại Serbia dựa trên ý tưởng rằng phương Tây đang hành động chống lại những lợi ích của người Serbia. Những lời kêu gọi mang tính [chủ nghĩa quốc gia](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ch%E1%BB%A7_ngh%C4%A9a_d%C3%A2n_t%E1%BB%99c) đó cuối cùng đã thành công: ở tất cả các nước cộng hoà, bắt đầu bằng Slovenia và Croatia vào mùa xuân, các chính phủ bỏ qua các quy định giới hạn tièn tệ của chương trình ổn định của Marković để giành lấy số phiếu bầu.
Chính phủ cấp vùng mới được bầu ra sau đó tập trung nỗ lực vào việc phá vỡ đất nước. Họ được chính phủ Hoa Kỳ ủng hộ bằng lập trường muốn phá bỏ kết cấu quốc gia Nam Tư nhằm đẩy nhanh hơn nữa chương trình “Liệu pháp Sốc”. Một số ít quốc gia Châu Âu có các lợi ích chiến lược tại Nam Tư có ý muốn thúc đẩy sự tan rã.
Cũng có một số thiếu sót, đặc biệt là trong cơ cấu của Nam Tư khiến việc sụp đổ diễn ra nhanh chóng hơn. Ví dụ, nhiều người cho rằng
[ sự phi tập trung hóa Thị trường Chủ nghĩa xã hội là một thí nghiệm sai lầm cho tình hình địa chính trị của nhà nước Nam Tư. Hiến pháp năm 1974 dù tốt hơn cho người Albani tại Kosovo, đã khiến các nước cộng hòa có nhiều quyền lực hơn, vì thế làm ảnh hưởng tới quyền lực thể chế và hữu hình của chính phủ liên bang. Chính quyền Tito đã thay đổi sự suy yếu này cho tới tận khi ông qua đời năm 1980, sau đó nhà nước và [cần dẫn nguồn](https://vi.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Ch%C3%BA_th%C3%ADch_ngu%E1%BB%93n_g%E1%BB%91c)] [Đảng Cộng sản](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Li%C3%AAn_%C4%91o%C3%A0n_C%E1%BB%99ng_s%E1%BA%A3n_Nam_T%C6%B0&action=edit&redlink=1)dần tê liệt và rơi vào khủng hoảng.
### Tan vỡ
Sau cái chết của Tito ngày
[4 tháng 5](https://vi.wikipedia.org/wiki/4_th%C3%A1ng_5) năm [1980](https://vi.wikipedia.org/wiki/1980), [căng thẳng](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%C4%83ng_th%E1%BA%B3ng) [sắc tộc](https://vi.wikipedia.org/wiki/S%E1%BA%AFc_t%E1%BB%99c) gia tăng ở Nam Tư. Di sản của [Hiến pháp năm 1974](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Hi%E1%BA%BFn_ph%C3%A1p_Li%C3%AAn_bang_C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_X%C3%A3_h%E1%BB%99i_ch%E1%BB%A7_ngh%C4%A9a_Nam_T%C6%B0&action=edit&redlink=1) đã được dùng để đưa hệ thống ra quyết định thành một nhà nước tê liệt, khiến toàn bộ rơi vào tình trạng vô vọng khi xung đột lợi ích đã trở nên không thể hòa giải. Khủng hoảng hiến pháp không thể tránh khỏi diễn ra sau đó đã dẫn tới sự trỗi dậy của chủ nghĩa quốc gia tại tất cả các nước cộng hoà: Slovenia và Croatia đưa ra những yêu cầu nới lỏng quan hệ bên trong liên bang, sắc tộc người Albania đa số tại Kosovo yêu cầu được trở thành một nước cộng hoà, Serbia tìm cách có được quyền kiểm soát tuyệt đối với Nam Tư. Thêm vào đó, hành trình tìm kiếm độc lập của người Croatia khiến các cộng đồng người Serbia lớn bên trong Croatia nổi dậy và tìm cách ly khai khỏi nước cộng hòa Croatia.
Năm 1986,
[Viện hàn lâm Khoa học và Nghệ thuật Serbia](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Vi%E1%BB%87n_h%C3%A0n_l%C3%A2m_Khoa_h%E1%BB%8Dc_v%C3%A0_Ngh%E1%BB%87_thu%E1%BA%ADt_Serbia&action=edit&redlink=1) phác thảo một bản ghi nhớ đề cập tới một số vấn đề quan trọng liên quan tới vị thế của [người Serbia](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Serbia) là nhóm người đông đảo nhất tại Nam Tư. Nước cộng hòa lớn nhất về lãnh thổ và dân số trong Liên bang Nam Tư là Serbia với các ảnh hưởng trên các vùng Kosovo và Vojvodina đã bị giảm bớt trong Hiến pháp năm 1974. Vì hai tỉnh tự trị của họ trên thực tế có đặc quyền như những nước cộng hòa đầy đủ, Serbia thấy rằng họ đã bị trói tay trước các chính phủ tại các nước cộng hòa trong việc đưa ra và thực hiện các quyết định đối với những vùng này. Bởi các tỉnh có phiếu bầu bên trong Hội đồng Tổng thống Liên bang (một hội đồng có tám thành viên gồm các đại diện từ sáu nước cộng hòa và hai tỉnh tự trị), họ thỉnh thoảng còn thậm chí tham gia vào liên minh với các nước cộng hòa khác, vì vậy lấn át được Serbia. Sự bất lực chính trị của Serbia khiến các nước cộng hòa có thể gây áp lực với 2 triệu người Serbia (20% tổng dân số Serbia) sống bên ngoài nước cộng hòa này.
Lãnh đạo
[cộng sản](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ch%E1%BB%A7_ngh%C4%A9a_c%E1%BB%99ng_s%E1%BA%A3n) của Serbia [Slobodan Milošević](https://vi.wikipedia.org/wiki/Slobodan_Milo%C5%A1evi%C4%87) tìm cách tái lập chủ quyền Serbia như hồi trước năm 1974. Các nước cộng hòa khác, đặc biệt là Slovenia và Croatia, bác bỏ động thái này coi đó là sự phục hồi của [chủ nghía bá chủ](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=B%C3%A1_ch%E1%BB%A7&action=edit&redlink=1) Serbia. Milošević đã thành công trong việc giảm bớt quyền tự trị của [Vojvodina](https://vi.wikipedia.org/wiki/Vojvodina) và [Kosovo và Metohija](https://vi.wikipedia.org/wiki/Kosovo), nhưng cả hai thực thể này vẫn giữ được một phiếu bầu bên trong Hội đồng Tổng thống Nam Tư. Công cụ đã được sử dụng để giảm bớt ảnh hưởng của Serbia thì nay lại được dùng để tăng ảnh hưởng đó: trong hội đồng tám thành viên, Serbia khi ấy ít nhất đã có bốn phiếu bầu – của Serbia, sau đó của thực thể trung thành Montenegro, và Vojvodina và Kosovo.
Như một hậu quả của những sự kiện đó, người thiểu số
[Albania](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Albania&action=edit&redlink=1) tại [Kosovo](https://vi.wikipedia.org/wiki/Kosovo) tổ chức những cuộc biểu tình, phát triển lên thành cuộc xung đột sắc tộc giữa người Albania và những người không phải Albania ở tỉnh này. Với tỷ lệ 87% [dân số Kosovo trong thập niên 1980](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=L%E1%BB%8Bch_s%E1%BB%AD_nh%C3%A2n_kh%E1%BA%A9u_Kosovo&action=edit&redlink=1), sắc tộc Albania chiếm đa số dân. Số lượng [người Slav](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Slav) tại Kosovo (chủ yếu là người Serbia) nhanh chóng giảm sút vì nhiều lý do, trong số đó có lý do từ những căng thẳng sắc tộc gia tăng và cuộc di cư diễn ra sau đó khỏi vùng này. Tới năm 1999 người Slav chỉ còn chiếm 10% số dân tại Kosovo.
Trong lúc ấy
[Slovenia](https://vi.wikipedia.org/wiki/Slovenia), dưới sự lãnh đạo của [Milan Kučan](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Milan_Ku%C4%8Dan&action=edit&redlink=1), và [Croatia](https://vi.wikipedia.org/wiki/Croatia) ủng hộ người thiểu số Albania và cuộc đấu tranh đòi được công nhận chính thức của họ [. Những cuộc đình công ban đầu đã trở thành các cuộc tuần hành rộng lớn yêu cầu thành lập một nhà nước Kosovo. Điều này làm giới lãnh đạo Serbia bực tức theo đuổi biện pháp vũ lực, và dẫn tới sự kiện sau đó khi [cần dẫn nguồn](https://vi.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Ch%C3%BA_th%C3%ADch_ngu%E1%BB%93n_g%E1%BB%91c)] [Quân đội Liên bang](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Qu%C3%A2n_%C4%91%E1%BB%99i_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Nam_T%C6%B0&action=edit&redlink=1)được gửi tới tỉnh này theo lệnh của Hội đồng Tổng thống Nam Tư với đa số của người Serbia.
Tháng 1 năm 1990, Đại hội bất thường lần thứ 14 của
[Liên đoàn Cộng sản Nam Tư](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Li%C3%AAn_%C4%91o%C3%A0n_C%E1%BB%99ng_s%E1%BA%A3n_Nam_T%C6%B0&action=edit&redlink=1) được nhóm họp. Trong hầu hết thời gian, các đại biểu người Slovenia và người Serbia tranh luận với nhau về tương lai Liên đoàn Cộng sản Nam Tư. Đoàn đại biểu Serbia, dưới sự lãnh đạo của Milošević, nhấn mạnh vào một chính sách “một người, một phiếu”, sẽ làm tăng quyền lực cho sắc dân chiếm đa số, người Serbia. Trái lại, người Slovenia, được người Croatia hậu thuẫn, tìm cách sửa đổi Nam Tư bằng cách trao thêm quyền cho các nước cộng hoà, nhưng đều bị bỏ phiếu bác bỏ. Vì thế, phái đoàn Slovenia, và cuối cùng cả phái đoàn Croatia rời bỏ Đại hội, và Đảng cộng sản toàn Nam Tư bị giải tán.
Sau sự sụp đổ của
[chủ nghĩa cộng sản](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ch%E1%BB%A7_ngh%C4%A9a_c%E1%BB%99ng_s%E1%BA%A3n) tại những phần còn lại của [Đông Âu](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%C3%B4ng_%C3%82u), mỗi nước cộng hòa đều tổ chức các cuộc tuyển cử đa đảng năm 1990. Slovenia và Croatia tổ chức bầu cử vào tháng 4 bởi các đảng cộng sản của họ tìm cách rút lui khỏi quyền lực một cách hòa bình. Các nước cộng hòa khác thuộc Nam Tư – đặc biệt là Serbia – ít nhiều bất bình với quá trình dân chủ hóa tại hai nước cộng hòa kia và đề xuất các biện pháp trừng phạt khác nhau (ví dụ “thuế hải quan” của Serbia với các sản phẩm của Slovenia) chống lại hai nước kia nhưng khi thời gian trôi qua các đảng cộng sản tại các nước cộng hòa khác thấy quá trình dân chủ hóa là không thể tránh khỏi và vào tháng 12 khi thành viên cuối cùng của liên bang – Serbia tổ chức cuộc bầu cử nghị viện xác nhận sự cầm quyền của những người cộng sản tại nước cộng hòa này. Tuy nhiên, các vấn đề chưa được giải quyết vẫn tồn tại. Đặc biệt, Slovenia và Croatia bầu ra các chính phủ với khuynh hướng các nước cộng hòa tự trị lớn hơn (dưới sự lãnh đạo của [Milan Kučan](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Milan_Ku%C4%8Dan&action=edit&redlink=1) và [Franjo Tuđman](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Franjo_Tu%C4%91man&action=edit&redlink=1)), bởi mọi việc đã trở nên rõ ràng rằng các nỗ lực duy trì thống trị của Serbia và các mức độ tiêu chuẩn dân chủ khác nhau đang ngày càng không còn thích hợp. Serbia và Montenegro lựa chọn các ứng cử viên ủng hộ sự thống nhất của Nam Tư. Người Seriba tại Croatia không chấp nhận một tình trạng thiểu số trong một nhà nước Croatia có chủ quyền, bởi điều này làm họ mất vị thế và giảm bớt quyền lực tại nhà nước Croatia.
## Cuộc chiến
Chiến tranh bùng nổ khi những chính quyền mới tìm cách thay thế các lực lượng quân sự và dân sự của Nam Tư bằng những lực lượng ủng hộ ly khai. Vào tháng 8 năm 1990 khi Croatia tìm cách thay thế cảnh sát tại vùng Croat Krajina có đông người Serbia sinh sống bằng vũ lực, ban đầu dân chúng tại đó đi tới trốn tránh trong những doanh trại Quân đội Liên bang Nam Tư, trong khi quân đội vẫn thờ ơ. Sau đó dân chúng tổ chức các đội kháng chiến vũ trang. Những cuộc xung đột vũ trang giữa các lực lượng Croatia (“cảnh sát”) và dân thường đã đánh dấu sự khởi đầu của chiến tranh Nam Tư làm ảnh hưởng cả vùng. Tương tự, nỗ lực thay thế cảnh sát biên phòng của Nam Tư bằng cảnh sát Slovenia đã gây ra những cuộc xung đột vũ trang địa phương và kết thúc với số lượng nạn nhân tối thiểu. Một nỗ lực tương tự tại Bosna và Hercegovina đã dẫn tới một cuộc chiến chỉ chấm dứt sau hơn 3 năm (xem bên dưới). Kết quả của những cuộc xung đột đó là sự di cư của hầu như toàn bộ người Serbia khỏi cả ba vùng đó, những cuộc di dân lớn tại Bosna và Hercegovina và sự thành lập ba nước độc lập mới. Sự ly khai khỏi Cộng hòa Nam Tư của Macedonia diễn ra trong hòa bình.
Những cuộc nổi dậy của người Serbia tại Croatia bắt đầu vào tháng8 năm 1990 bằng hành động phong tỏa đường xá từ bờ biển Dalmatian vào trong lục địa hầu như đã diễn ra một năm trước khi giới lãnh đạo Croatia có bất kỳ hành động hướng tới độc lập nào. Những cuộc nổi dậy ấy được ủng hộ công khai hay bí mật của Quân đội Liên bang Nam Tư (JNA). Người Serbia tuyên bố sự xuất hiện của các Vùng Tự trị Serbia (sau này được gọi là
[Cộng hoà Serb Krajina](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=C%E1%BB%99ng_ho%C3%A0_Serb_Krajina&action=edit&redlink=1)) tại Croatia. Quân đội Liên bang tìm cách giải giới các lực lượng phòng vệ lãnh thổ của các nước cộng hoà Slovenia (các nước cộng hòa có các lực lượng phòng vệ địa phương riêng tương tự như [Home guard](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Home_guard&action=edit&redlink=1)) vào năm 1990 nhưng không hoàn toàn thành công. Slovenia bắt đầu nhập khẩu vũ khí để tăng cường sức mạnh của mình. Croatia cũng tham gia các hoạt động nhập lậu vũ khí, (sau khi lực lượng vũ trang các nước cộng hòa bị Quân đội Liên bang giải giới), chủ yếu từ [Hungary](https://vi.wikipedia.org/wiki/Hungary), và đã bị phát hiện khi Cơ quan Phản gián Nam Tư ( *KOS, Kontra-obavještajna Služba*) trưng ra một [băng video về một cuộc gặp gỡ bí mật](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=%C5%A0pegelj_Tapes&action=edit&redlink=1) giữa Bộ trường Quốc phòng Croatia Martin Špegelj và hai người đàn ông. Špegelj thông báo họ đang ở tình trạng chiến tranh với quân đội và ra các chỉ thị về việc buôn lậu vũ khí cũng như các biện pháp đối đầu với các quan chức quân đội Nam Tư đồn trú tại các thành phố Croatia. Serbia và quân đội Liên bang đã sử dụng bắng chứng tái vũ trang này của Croatia cho các mục đích tuyên truyền.
Tháng 3 năm 1990, trong những cuộc tuần hành tại
[Split](https://vi.wikipedia.org/wiki/Split), Croatia, một lính trẻ [người Nam Tư](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Nam_T%C6%B0&action=edit&redlink=1) đã bỏ chạy khỏi xe tăng sau khi lao vào một đám đông [. Tương tự, súng đã nổ tại các căn cứ quân sự trên khắp Croatia. Ở những nơi khác, căng thẳng cũng leo thang. [cần dẫn nguồn](https://vi.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Ch%C3%BA_th%C3%ADch_ngu%E1%BB%93n_g%E1%BB%91c)]
Cùng trong tháng ấy,
[Quân đội Nhân dân Nam Tư](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Qu%C3%A2n_%C4%91%E1%BB%99i_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Nam_T%C6%B0&action=edit&redlink=1) ( *Jugoslovenska Narodna Armija, JNA*) gặp gỡ ban lãnh đạo Nam Tư trong một nỗ lực nhằm buộc họ tuyên bố [tình trạng khẩn cấp](https://vi.wikipedia.org/wiki/T%C3%ACnh_tr%E1%BA%A1ng_kh%E1%BA%A9n_c%E1%BA%A5p) cho phép quân đội nắm quyền kiểm soát đất nước. Ở thời điểm ấy quân đội bị coi là một lực lượng của Serbia nên các nước cộng hòa khác sợ rằng họ sẽ bị thống trị của Serbia trong liên minh. Các đại diện của [Serbia](https://vi.wikipedia.org/wiki/Serbia), [Montenegro](https://vi.wikipedia.org/wiki/Montenegro), [Kosovo và Metohija](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Kosovo_v%C3%A0_Metohija&action=edit&redlink=1) và [Vojvodina](https://vi.wikipedia.org/wiki/Vojvodina) bỏ phiếu ủng hộ, trong khi tất cả các nước cộng hòa khác, Croatia ( [Stipe Mesić](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Stjepan_Mesi%C4%87&action=edit&redlink=1)), Slovenia ( [Janez Drnovšek](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Janez_Drnov%C5%A1ek&action=edit&redlink=1)), Macedonia ( [Vasil Tupurkovski](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Vasil_Tupurkovski&action=edit&redlink=1)) và Bosna và Hercegovina ( [Bogić Bogićević](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Bogi%C4%87_Bogi%C4%87evi%C4%87&action=edit&redlink=1)), bỏ phiếu chống. Mối quan hệ vẫn giữ cho những sự xung đột chưa leo thang, nhưng không kéo dài.
Sau những kết quả của cuộc bầu cử đa đảng đầu tiên, vào mùa thu năm 1990, các nước cộng hoà Slovenia và Croatia đề nghị chuyển đổi Nam Tư sang hình thức một nhà nước
[liên bang](https://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_bang) lỏng lẻo hơn với sáu nước cộng hoà. Bằng đề nghị này các nước cộng hòa sẽ có quyền tự quyết. Tuy nhiên [Milošević](https://vi.wikipedia.org/wiki/Slobodan_Milo%C5%A1evi%C4%87) phản đối mọi đề nghị như vậy, cho rằng giống như người Slovenia và người Croatia, người Serbia (nên nhớ là có người Serbia tại Croatia) cũng phải có quyền tự quyết.
Ngày
[9 tháng 3](https://vi.wikipedia.org/wiki/9_th%C3%A1ng_3) năm [1991](https://vi.wikipedia.org/wiki/1991), những cuộc tuần hành phản đối Slobodan Milošević được tổ chức ở [Belgrade](https://vi.wikipedia.org/wiki/Beograd), nhưng cảnh sát và quân đội đã được triển khai trên các đường phố để giữ gìn trật tự, giết hại hai người. Cuối tháng 3 năm 1991, [Vụ việc Plitvice Lakes](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=V%E1%BB%A5_vi%E1%BB%87c_Plitvice_Lakes&action=edit&redlink=1) là một trong những tia lửa đầu tiên nhóm lên cuộc chiến tại Croatia. [Quân đội Nhân dân Nam Tư](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Qu%C3%A2n_%C4%91%E1%BB%99i_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Nam_T%C6%B0&action=edit&redlink=1) (JNA), với các tướng lĩnh cao cấp chủ yếu là người Seriba, duy trì lập trường trung lập, nhưng khi thời gian trôi đi, họ ngày càng can thiệp sâu vào chính trị trong nước.
Ngày
[25 tháng 6](https://vi.wikipedia.org/wiki/25_th%C3%A1ng_6) năm [1991](https://vi.wikipedia.org/wiki/1991), Slovenia và Croatia trở thành hai nước cộng hòa đầu tiên tuyên bố [độc lập](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%99c_l%E1%BA%ADp) khỏi Nam Tư. Các quan chức hải quan liên bang tại Slovenia trên vùng biên giới với Ý, Áo và Hungary chủ yếu chỉ thay đổi đồng phục bởi đa số họ là người Slovenia địa phương. Cảnh sát biên giới cũng đã là người Slovenia trước khi nước này tuyên bố độc lập. Ngày hôm sau ( [26 tháng 6](https://vi.wikipedia.org/wiki/26_th%C3%A1ng_6)), Hội đồng Hành pháp Liên bang ra lệnh đặc biệt cho quân đội nắm quyền kiểm soát “các đường biên giới đã được quốc tế công nhận”. Xem [Cuộc chiến mười ngày](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Cu%E1%BB%99c_chi%E1%BA%BFn_m%C6%B0%E1%BB%9Di_ng%C3%A0y&action=edit&redlink=1).
Các lực lượng
[Quân đội Nhân dân Nam Tư](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Qu%C3%A2n_%C4%91%E1%BB%99i_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Nam_T%C6%B0&action=edit&redlink=1), dựa vào các đơn vị đồn trú tại Slovenia và Croatia, muốn thực hiện nhiệm vụ này trong vòng 48 giờ sau đó. Tuy nhiên, vì Quân đội Nam Tư thông tin sai lệnh nên Liên bang nằm dưới sự tấn công của các lực lượng nước ngoài, và trên thực tế đa số họ không muốn tham gia vào một cuộc chiến trên bộ nơi họ đang làm nhiệm vụ, các lực lượng phòng vệ Slovenia nhanh chóng giành lại hầu hết các vị trí trong vòng vài ngày với tổn thất nhân sự nhỏ nhất cho cả hai phía. Có một vụ việc bị coi là một tội ác chiến tranh, khi kênh [ORF TV station](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=ORF_%28k%C3%AAnh_truy%E1%BB%81n_h%C3%ACnh%29&action=edit&redlink=1) của Áo phát sóng [đoạn phim tư liệu](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Cu%E1%BB%99c_chi%E1%BA%BFn_m%C6%B0%E1%BB%9Di_ng%C3%A0y&action=edit&redlink=1) về ba binh lính Quân đội Nam Tư đầu hàng lực lượng phòng vệ, trước khi có tiếng súng và những người lính ngã xuống. Tuy nhiên, không ai thiệt mạng trong vụ việc này. Tuy vậy đã có những vụ việc phá hủy tài sản và sinh mạng cá nhân bởi Quân đội Nhân dân Nam Tư – các ngôi nhà, một nhà thờ, sân bay dân sự đã bị ném bom, các tài xế xe tải trên đường Ljubljana – Zagreb và các nhà báo Áo tại Sân bay Ljubljana đã bị thiệt mạng. Lúc ấy thỏa thuận ngừng bắn được đưa ra. Theo [Thỏa thuận Brioni](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Th%E1%BB%8Fa_thu%E1%BA%ADn_Brioni&action=edit&redlink=1), được công nhận bởi tất cả các đại diện của các nước cộng hoà, cộng đồng quốc tế gây áp lực với Slovenia và Croatia để đặt ra một [thời hạn trì hoãn](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Th%E1%BB%9Di_h%E1%BA%A1n_tr%C3%AC_ho%C3%A3n&action=edit&redlink=1) ba tháng tuyên bố độc lập của họ. Trong ba tháng này, Quân đội Nam Tư đã hoàn thành việc rút khỏi Slovenia, nhưng tại Croatia, một cuộc [chiến tranh](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Chi%E1%BA%BFn_tranh_t%E1%BA%A1i_Croatia&action=edit&redlink=1) bùng phát vào mùa thu năm 1991. Sắc tộc Serbia, đã tạo ra quốc gia [Cộng hòa Serbian Krajina](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Serbian_Krajina&action=edit&redlink=1) của riêng họ tại các vùng có đa số người Serbia sinh sống chống lại các lực lượng của Cộng hòa Croatia đang tìm cách đưa vùng ly khai này trở lại dưới quyền cai quản của Croatia. Tại một số vùng chiến lược, Quân đội Nam Tư hành động như một vùng đệm, ở hầu hết những nơi khác quân đội bảo vệ hay giúp đỡ những người Serbia bằng các nguồn lực và cả nhân lực trong cuộc chiến của họ với quân đội và cảnh sát Croatia.
Tháng 9 năm 1991,
[Cộng hòa Macedonia](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Macedonia) cũng tuyên bố độc lập, trở thành nước cộng hòa cũ duy nhất giành được chủ quyền mà không gặp phải sự chống đối của chính quyền Nam Tư tại Belgrade. Năm trăm binh sĩ Mỹ sau đó đã được triển khai dưới danh nghĩa Liên hiệp quốc để giám sát các biên giới phía bắc của Marcedonia với Cộng hòa Serbia, Nam Tư. Tổng thống đầu tiên của Macedonia, [Kiro Gligorov](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Kiro_Gligorov&action=edit&redlink=1), vẫn duy trì được quan hệ tốt với Belgrade và các nước cộng hòa ly khai khác và tới thời điểm ấy vẫn không hề có vấn đề gì giữa Macedonian và cảnh sát biên giới Serbia thậm chí với cả các vùng nhỏ là Kosovo và [Preševo](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Pre%C5%A1evo&action=edit&redlink=1) là nơi lịch sử được biết là Macedonia, điều có thể gây ra tranh cãi biên giới khi những người Macedonia theo chủ nghĩa quốc gia có thể đặt lại vấn đề ( *xem IMORO*).
Vì cuộc xung đột này,
[Hội đồng Bảo an Liên hiệp quốc](https://vi.wikipedia.org/wiki/H%E1%BB%99i_%C4%91%E1%BB%93ng_B%E1%BA%A3o_an_Li%C3%AAn_Hi%E1%BB%87p_Qu%E1%BB%91c) đã đơn phương thông au [Nghị quyết số 721 của Hội đồng Bảo an Liên hiệp quốc](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ngh%E1%BB%8B_quy%E1%BA%BFt_s%E1%BB%91_721_c%E1%BB%A7a_H%E1%BB%99i_%C4%91%E1%BB%93ng_B%E1%BA%A3o_an_Li%C3%AAn_hi%E1%BB%87p_qu%E1%BB%91c&action=edit&redlink=1) ngày [27 tháng 11](https://vi.wikipedia.org/wiki/27_th%C3%A1ng_11) năm [1991](https://vi.wikipedia.org/wiki/1991), tạo đường cho sự thành lập các chiến dịch [gìn giữ hòa bình](https://vi.wikipedia.org/wiki/G%C3%ACn_gi%E1%BB%AF_h%C3%B2a_b%C3%ACnh) tại Nam Tư . [3]
Tại
[Bosna và Hercegovina](https://vi.wikipedia.org/wiki/Bosna_v%C3%A0_Hercegovina) tháng 11 năm 1991, người Serbia tại Bosna đã tổ chức một cuộc trưng cầu dân ý với đại đa số ủng hộ thành lập cộng hòa Serbia trong các biên giới của Bosna và Hercegovina và ở trong một nhà nước chung với [Serbia](https://vi.wikipedia.org/wiki/Serbia) và [Montenegro](https://vi.wikipedia.org/wiki/Montenegro). Ngày [9 tháng 1](https://vi.wikipedia.org/wiki/9_th%C3%A1ng_1) năm [1992](https://vi.wikipedia.org/wiki/1992), quốc hội của nước Serbia Bosna tự phong tuyên bố một nước “Cộng hòa của người Serbia tại Bosna và Hercegovina” riêng biệt. Cuộc trưng cầu dân ý và việc thành lập SARs được tuyên bố một cách [bất hợp hiến](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=B%E1%BA%A5t_h%E1%BB%A3p_hi%E1%BA%BFn&action=edit&redlink=1) bởi chính phủ Bosna và Hercegovina, và không hợp pháp cũng như không có giá trị. Tuy nhiên, vào tháng 2 và tháng 3 năm 1992 chính phủ đã tổ chức một cuộc trưng cầu dân ý quốc gia về nền độc lập của Bosna khỏi Nam Tư. Cuộc trưng cầu dân ý này cũng được tuyên bố trái ngược với BiH và hiến pháp Liên bang của Tòa án hiến pháp liên bang tại Belgrade và chính phủ mới được thành lập của Serbia Bosna. Cuộc trưng cầu này bị tẩy chay mạnh mẽ bởi người Serbia tại Bosna. Đáng chú ý là Tòa án Liên bang tại Belgrade không quyết định về vấn đề trưng cầu dân ý của người Serbia tại Bosna. Kết quả là khoảng 64-67% trong 98% người tham gia ủng hộ độc lập. Không rõ rằng hai phần ba số phiếu cần thiết trên thực tế có ý nghĩa không và kết quả có đạt yêu cầu này không [. Chính phủ nước cộng hòa tuyên bố nền độc lập của mình ngày [cần dẫn nguồn](https://vi.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Ch%C3%BA_th%C3%ADch_ngu%E1%BB%93n_g%E1%BB%91c)] [5 tháng 4](https://vi.wikipedia.org/wiki/5_th%C3%A1ng_4), và người Serbia ngay lập tức tuyên bố nền độc lập của Cộng hoà Srpska. Cuộc [chiến tại Bosna](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Chi%E1%BA%BFn_tranh_Bosna&action=edit&redlink=1)bùng nổ ngay sau đó.
#### Sự chấm dứt của Nam Tư thứ hai
Nhiều ngày được coi là ngày chấm dứt của Liên bang Cộng hòa Xã hội Chủ nghĩa Nam Tư:
[25 tháng 6](https://vi.wikipedia.org/wiki/25_th%C3%A1ng_6)năm [1991](https://vi.wikipedia.org/wiki/1991), khi [Croatia](https://vi.wikipedia.org/wiki/Croatia)và [Slovenia](https://vi.wikipedia.org/wiki/Slovenia)tuyên bố độc lập. [8 tháng 9](https://vi.wikipedia.org/wiki/8_th%C3%A1ng_9)năm [1991](https://vi.wikipedia.org/wiki/1991), sau một cuộc [trưng cầu dân ý](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%C6%B0ng_c%E1%BA%A7u_d%C3%A2n_%C3%BD) [Cộng hoà Macedonia](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Macedonia)tuyên bố độc lập. [8 tháng 10](https://vi.wikipedia.org/wiki/8_th%C3%A1ng_10)năm [1991](https://vi.wikipedia.org/wiki/1991), khi lệnh đình hoãn sự ly khai của Slovenia và Croatia ngày [9 tháng 7](https://vi.wikipedia.org/wiki/9_th%C3%A1ng_7)chấm dứt và Croatia tái khởi động quá trình giành độc lập tại Nghị viện Croatia (ngày này được kỳ niệm là Ngày Độc lập tại Croatia) [15 tháng 1](https://vi.wikipedia.org/wiki/15_th%C3%A1ng_1)năm [1992](https://vi.wikipedia.org/wiki/1992), khi Slovenia và Croatia được hầu hết các quốc gia Châu Âu công nhận. [6 tháng 4](https://vi.wikipedia.org/wiki/6_th%C3%A1ng_4)năm [1992](https://vi.wikipedia.org/wiki/1992), Hoa Kỳ và hầu hết các nước Châu Âu công nhận hoàn toàn nền độc lập của [Bosna và Hercegovina](https://vi.wikipedia.org/wiki/Bosna_v%C3%A0_Hercegovina). [28 tháng 4](https://vi.wikipedia.org/wiki/28_th%C3%A1ng_4)năm [1992](https://vi.wikipedia.org/wiki/1992), sự thành lập của Cộng hòa Liên bang Nam Tư (xem bên dưới).
- Tháng 11 năm 1995, thỏa thuận hòa bình được ký kết tại Dayton giữa các lãnh đạo Nam Tư, Bosna và Hercegovina và Croatia
[Thỏa thuận về Kiểm soát Vũ khí Tiểu vùng](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Th%E1%BB%8Fa_thu%E1%BA%ADn_v%E1%BB%81_Ki%E1%BB%83m_so%C3%A1t_V%C5%A9_kh%C3%AD_Ti%E1%BB%83u_v%C3%B9ng&action=edit&redlink=1)
- 1996-1999, Những cuộc xung đột giữa quân đội Nam Tư và
[KLA](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Qu%C3%A2n_%C4%91%E1%BB%99i_Gi%E1%BA%A3i_ph%C3%B3ng_Kosovo&action=edit&redlink=1) [24 tháng 3](https://vi.wikipedia.org/wiki/24_th%C3%A1ng_3)– [10 tháng 6](https://vi.wikipedia.org/wiki/10_th%C3%A1ng_6)năm [1999](https://vi.wikipedia.org/wiki/1999), NATO ném bom Cộng hòa Liên bang Nam Tư.
- Tháng 6 năm 1999, lực lượng quản lý của
[Liên hiệp quốc](https://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_Hi%E1%BB%87p_Qu%E1%BB%91c)và [NATO](https://vi.wikipedia.org/wiki/NATO)tới [Kosovo](https://vi.wikipedia.org/wiki/Kosovo) [5 tháng 2](https://vi.wikipedia.org/wiki/5_th%C3%A1ng_2)năm [2003](https://vi.wikipedia.org/wiki/2003), Nhà nước liên bang Serbia và Montenegro được công bố. [5 tháng 6](https://vi.wikipedia.org/wiki/5_th%C3%A1ng_6)năm [2006](https://vi.wikipedia.org/wiki/2006), Sau một cuộc trưng cầu dân ý tại Montenegro, Serbia và Montenegro tuyên bố nền độc lập của riêng mình. [17 tháng 2](https://vi.wikipedia.org/wiki/17_th%C3%A1ng_2)năm [2008](https://vi.wikipedia.org/wiki/2008), khi [Kosovo](https://vi.wikipedia.org/wiki/Kosovo)đơn phương tuyên bố độc lập khỏi [Serbia](https://vi.wikipedia.org/wiki/Serbia)
## Cộng hòa Liên bang Nam Tư
[Cộng hòa Liên bang Nam Tư](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nam_T%C6%B0#C.E1.BB.99ng_h.C3.B2a_Li.C3.AAn_bang_Nam_T.C6.B0) (FRY) được thành lập ngày [28 tháng 4](https://vi.wikipedia.org/wiki/28_th%C3%A1ng_4) năm [1992](https://vi.wikipedia.org/wiki/1992), gồm nước Cộng hòa Xã hội Chủ nghĩa Serbia và Cộng hòa Xã hội Chủ nghĩa Montenegro cũ. Hiến pháp mới của Nam Tư được các đại biểu quốc hội, được bầu trong cuộc tuyển cử một đảng năm 1986 bỏ phiếu thông qua.
Cuộc chiến ở những vùng phía tây Nam Tư cũ chấm dứt năm 1995 với những cuộc đàm phán hòa bình được
[Hoa Kỳ](https://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3) bảo trợ tại [Dayton, Ohio](https://vi.wikipedia.org/wiki/Dayton,_Ohio), dẫn tới cái gọi là [Thỏa thuận Dayton](https://vi.wikipedia.org/wiki/H%C3%B2a_%C6%B0%E1%BB%9Bc_Dayton).
Tại
[Kosovo](https://vi.wikipedia.org/wiki/Kosovo), trong suốt thập niên 1990, giới lãnh đạo sắc tộc Albania đã theo đuổi các chiến thuật phản kháng phi bạo lực nhằm giành độc lập cho tỉnh này. Năm 1996, người Albania thành lập [Quân đội Giải phóng Kosovo](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Qu%C3%A2n_%C4%91%E1%BB%99i_Gi%E1%BA%A3i_ph%C3%B3ng_Kosovo&action=edit&redlink=1). Phản ứng của Nam Tư là sự sử dụng vũ lực bừa bãi chống lại dân thường, và buộc nhiều sắc tộc Albania phải bỏ chạy khỏi nhà cửa. Sau [vụ Racak](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=V%E1%BB%A5_Racak&action=edit&redlink=1) và sự bất thành của [Thỏa thuận Rambouillet](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Th%E1%BB%8Fa_thu%E1%BA%ADn_Rambouillet&action=edit&redlink=1) trong những tháng đầu năm 1999, NATO ném bom Serbia và Montenegro trong thời gian hơn hai tháng, cho tới khi một thỏa thuận đạt được giữa NATO và chính phủ Milošević, với sự trung gian của Nga. Nam Tư rút các lực lượng của mình khỏi Kosovo, đổi lại NATO rút lại yêu cầu ở trước cuộc chiến đòi các lực lượng NATO vào Serbia, khiến 250.000 người Serbia và các sắc tộc không Albania khác rơi vào cảnh tị nạn. Xem [Chiến tranh Kosovo](https://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_Kosovo) để biết thêm thông tin. Từ tháng 6 năm 1999, tỉnh này thuộc quyền quản lý của các lực lượng gìn giữ hòa bình NATO và [Nga](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nga), dù tất cả các bên tiếp tục công nhận nó là một phần của Serbia.
Việc Milošević từ chối các tuyên bố thắng cử trong vòng đầu tiên của phe đối lập trong cuộc bầu cử tổng thống liên bang vào tháng 9 năm 2000 đã dẫn tới những cuộc tuần thành lớn ở Belgrade ngày 5 tháng 10 và sự sụp đổ của chính quyền. Ứng cử viên đối lập,
[Vojislav Koštunica](https://vi.wikipedia.org/wiki/Vojislav_Ko%C5%A1tunica) lên nắm quyền tổng thống Nam Tư ngày [6 tháng 10](https://vi.wikipedia.org/wiki/6_th%C3%A1ng_10) năm [2000](https://vi.wikipedia.org/wiki/2000).
Thứ bảy ngày
[31 tháng 3](https://vi.wikipedia.org/wiki/31_th%C3%A1ng_3) năm [2001](https://vi.wikipedia.org/wiki/2001), Milošević đầu hàng các lực lượng an ninh của chính quyền tại nhà ở Belgrade, với một lệnh bắt mới được ban hành về các trách nhiệm lạm dụng quyền lực và tham nhũng. Ngày [28 tháng 6](https://vi.wikipedia.org/wiki/28_th%C3%A1ng_6) ông bị đưa tới biên giới Nam Tư-Bosna và ngay lập tức sau đó bị đặt dưới sự giám sát của các quan chức [SFOR](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=SFOR&action=edit&redlink=1), và tiếp tục bị gửi ra trước [Tòa án Tội phạm Quốc tế về Nam Tư cũ](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=T%C3%B2a_%C3%A1n_T%E1%BB%99i_ph%E1%BA%A1m_Qu%E1%BB%91c_t%E1%BA%BF_v%E1%BB%81_Nam_T%C6%B0_c%C5%A9&action=edit&redlink=1) của [Liên hiệp quốc](https://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_Hi%E1%BB%87p_Qu%E1%BB%91c). Phiên tòa xử ông về các trách nhiệm trong cuộc [thảm sát](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BA%A3m_s%C3%A1t) tại Bosna và những tội ác chiến tranh tại Croatia và tại Kosovo cùng Metohija bắt đầu tại [The Hague](https://vi.wikipedia.org/wiki/Den_Haag) ngày [12 tháng 2](https://vi.wikipedia.org/wiki/12_th%C3%A1ng_2) năm [2002](https://vi.wikipedia.org/wiki/2002), ông qua đời tại đó ngày [11 tháng 3](https://vi.wikipedia.org/wiki/11_th%C3%A1ng_3) năm [2006](https://vi.wikipedia.org/wiki/2006), khi phiên tòa vẫn đang diễn ra. Ngày [11 tháng 4](https://vi.wikipedia.org/wiki/11_th%C3%A1ng_4) năm [2002](https://vi.wikipedia.org/wiki/2002), nghị viện Nam Tư thông qua một điều luật cho phép trục xuất tất cả những người bị Tòa án Tội phạm Quốc tế buộc các tội ác chiến tranh.
Tháng 3 năm 2002, chính phủ Serbia và Montenegro đồng ý cải cách Cộng hòa Liên bang Nam Tư thành một hình thức liên minh mới, lỏng lẻo hơn, được gọi là
[Serbia và Montenegro](https://vi.wikipedia.org/wiki/Serbia_v%C3%A0_Montenegro). Theo nghị quyết của Nghị viện Liên bang Nam Tư ngày [4 tháng 2](https://vi.wikipedia.org/wiki/4_th%C3%A1ng_2) năm [2003](https://vi.wikipedia.org/wiki/2003), Nam Tư, ít nhất trên hình thức, đã ngừng tồn tại. Một chính phủ Liên bang vẫn tồn tại ở Belgrade nhưng chủ yếu chỉ có quyền lực nghi thức. Các chính phủ riêng của Serbia và của Montenegro tiến hành các công việc riêng của mình như thể đó là hai nước cộng hòa độc lập. Hơn nữa, các hình thức hải quan đã được thiết lập dọc theo biên giới cũ giữa hai nước cộng hoà.
Ngày
[21 tháng 5](https://vi.wikipedia.org/wiki/21_th%C3%A1ng_5) năm [2006](https://vi.wikipedia.org/wiki/2006), 86% người dân Montenegro đã tham gia một cuộc trưng cầu dân ý đặc biệt về nền độc lập của Montenegro ra khỏi liên minh với Serbia. 55.5% đã bỏ phiếu giành độc lập, được công nhận là trên 55% ngưỡng giới hạn do [Liên minh Châu Âu](https://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_minh_ch%C3%A2u_%C3%82u) đặt ra để chính thức công nhận nền độc lập của Montenegro. Ngày [3 tháng 6](https://vi.wikipedia.org/wiki/3_th%C3%A1ng_6) năm [2006](https://vi.wikipedia.org/wiki/2006), Montenegro chính thức tuyên bố độc lập, Serbia cũng tuyên bố hai ngày sau đó, chính thức giải tán di sản cuối cùng của Nam Tư cũ.
Kosovo tuyên bố độc lập vào tháng 2 năm 2008, nhưng nó vẫn chưa phải là một thành viên của Liên hiệp Quốc và chỉ được 41 chính phủ công nhận.
## Di sản
### Các quốc gia mới
Các quốc gia ngày nay được thành lập từ những phần cũ của Nam Tư gồm:
cũng như nhà nước
[Kosovo](https://vi.wikipedia.org/wiki/Kosovo) được công nhận một phần.
Nước cộng hòa đầu tiên thuộc Nam Tư cũ gia nhập
[Liên minh Châu Âu](https://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_minh_ch%C3%A2u_%C3%82u) là Slovenia, nộp đơn năm 1996 và trở thành một thành viên năm 2004. Croatia đã nộp đơn xin gia nhập năm 2003, và trở thành thành viên tháng 7 năm 2013. Cộng hòa Macedonia nộp đơn năm 2004, và có thể gia nhập trong giai đoạn 2010–2015. Bốn nước cộng hòa còn lại còn chưa nộp đơn gia nhập nên nói chung họ khó có thể trở thành thành viên trước năm 2015. Các quốc gia này tham gia nhiều thỏa thuận đối tác với Liên minh Châu Âu. Từ ngày [1 tháng 1](https://vi.wikipedia.org/wiki/1_th%C3%A1ng_1) năm [2007](https://vi.wikipedia.org/wiki/2007), các nước này cùng Albania đã bị bao quanh bởi các quốc gia thành viên EU. *Xem thêm: Mở rộng Liên minh Châu Âu*.
- Cờ của Liên bang Cộng hòa Xã hội Chủ nghĩa Nam Tư và các nước mới được công nhận
-
-
-
-
-
-
-
-
### Các mối liên hệ văn hóa và sắc tộc còn lại
Sự tương đồng của các ngôn ngữ và lịch sử liên kết dài lâu đã để lại nhiều mối quan hệ trong các dân tộc của các quốc gia mới, thậm chí khi các chính sách riêng của các quốc gia mới thành lập muốn tạo lập sự khác biệt, đặc biệt trong ngôn ngữ.
[Tiếng Serbo-Croatian](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Serbia-Croatia) về mặt ngôn ngữ học là một ngôn ngữ duy nhất, với nhiều biến thể nói và viết và cũng từng là phương tiện giao tiếp tại những nơi khi các ngôn ngữ khác chiếm ưu thế ( [Slovenia](https://vi.wikipedia.org/wiki/Slovenia), [Macedonia](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Macedonia)). Hiện tại các tiêu chuẩn ngôn ngữ khác nhau đang tồn tại cho [tiếng Bosna](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Bosna), [tiếng Croatia](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Croatia) và [tiếng Serbia](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Serbia). Về mặt kỹ thuật Liên bang Cộng hòa Xã hội Chủ nghĩa Nam Tư có ba ngôn ngữ chính thức, cùng với các ngôn ngữ nhỏ được sử dụng chính thức tại các cộng đồng đó, nhưng tại các cơ quan liên bang chỉ tiếng Serbo-Croatian được sử dụng.
Ký ức về thời cùng sống chung và những khía cạnh tốt đẹp của thời gian ấy được gọi là
[Yugonostalgy](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Yugonostalgy&action=edit&redlink=1) (Jugonostalgija). Rất nhiều khía cạnh của Yugonostalgia liên quan tới hệ thống xã hội chủ nghĩa và cảm giác an toàn an sinh xã hội được cung cấp và những sự trì trệ của nó.
## Linh tinh
[Tiểu hành tinh](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ti%E1%BB%83u_h%C3%A0nh_tinh) [1554 Yugoslavia](https://vi.wikipedia.org/wiki/1554_Yugoslavia)do [Milorad B. Protić](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Milorad_B._Proti%C4%87&action=edit&redlink=1)phát hiện và đặt tên theo tên Nam Tư.
## Xem thêm
## Chú thích
[^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nam_T%C6%B0#cite_ref-1) [“Jasenovac”](https://en.wikipedia.org/wiki/Jasenovac#Victim_counts). Truy cập 10 tháng 2 năm 2015.
- ^
**a** **ă** [http://atheism.about.com/library/world/KZ/bl_YugoReligionDemography.htm](http://atheism.about.com/library/world/KZ/bl_YugoReligionDemography.htm) [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nam_T%C6%B0#cite_ref-3) [“Resolution 721”](http://www.nato.int/ifor/un/u911127a.htm). *N.A.T.O*. [ngày 25 tháng 9 năm 1991](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ng%C3%A0y_25_th%C3%A1ng_9_n%C4%83m_1991&action=edit&redlink=1). Truy cập ngày 21 tháng 7 năm 2006. Kiểm tra giá trị ngày tháng trong:
|date=(
[trợ giúp](https://en.wikipedia.org/wiki/Help:CS1_errors#bad_date)) *Bài viết này kết hợp*. [các tài liệu thuộc phạm vi công cộng](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=B%E1%BA%A3n_quy%E1%BB%81n_thu%E1%BB%99c_v%E1%BB%81_ch%C3%ADnh_ph%E1%BB%A7_Li%C3%AAn_bang_Hoa_K%E1%BB%B3&action=edit&redlink=1)từ website hay thư mục thuộc Library of Congress Country Studies
## Đọc thêm
- Allcock, John B.: Explaining Yugoslavia. New York: Columbia University Press, 2000
- Anne Marie du Preez Bezdrob:
*Sarajevo Roses: War Memoirs of a Peacekeeper*. Oshun, 2002. ISBN 177007031
- Chan, Adrian:
*Free to Choose: A Teacher’s Resource and Activity Guide to Revolution and Reform in Eastern Europe*. Stanford, CA: SPICE, 1991. ED 351 248
- Cigar, Norman,:
*Genocide in Bosina: The Policy of Ethnic-Cleansing*. College Station: Texas A&M University Press, 1995
- Cohen, Lenard J.:
*Broken Bonds: The Disintegration of Yugoslavia*. Boulder, CO: Westview Press, 1993
- Conversi, Daniele:
*German -Bashing and the Breakup of Yugoslavia*, The Donald W. Treadgold Papers in Russian, East European and Central Asian Studies, no. 16, March 1998 (University of Washington: HMJ School of International Studies) [http://easyweb.easynet.co.uk/conversi/german.html](http://easyweb.easynet.co.uk/conversi/german.html)
- Dragnich, Alex N.:
*Serbs and Croats. The Struggle in Yugoslavia*. New York: Harcourt Brace Jovanovich, 1992
- Fisher, Sharon:
*Political Change in Post-Communist Slovakia and Croatia: From Nationalist to Europeanist*. New York: Palgrave Macmillan, 2006 [ISBN 1-4039-7286-9](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/1403972869) [Glenny, Mischa](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Misha_Glenny&action=edit&redlink=1): *(London: Penguin Books Ltd, 2000)* [The Balkans: Nationalism, War and the Great Powers, 1804-1999](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=The_Balkans:_Nationalism,_War_and_the_Great_Powers,_1804-1999&action=edit&redlink=1) [Glenny, Mischa](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Misha_Glenny&action=edit&redlink=1): *The fall of Yugoslavia: The Third Balkan War*, [ISBN 0-14-026101-X](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/014026101X)
- Gutman, Roy.:
*A Witness to Genocide. The 1993 Pulitzer Prize-winning Dispatches on the “Ethnic Cleansing” of Bosnia*. New York: Macmillan, 1993
- Hall, Brian: The Impossible Country: A Journey Through the Last Days of Yugoslavia. Penguin Books. New York, 1994
- Harris, Judy J.:
*Yugoslavia Today*. Southern Social Studies Journal 16 (Fall 1990): 78-101. EJ 430 520
- Hayden, Robert M.: Blueprints for a House Divided: The Constitutional Logic of the Yugoslav Conflicts. Ann Arbor: University of Michigan Press, 2000
- Hoare, Marko A.,
*A History of Bosnia: From the Middle Ages to the Present Day*. London: Saqi, 2007 [Jelavich, Barbara](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Barbara_Jelavich&action=edit&redlink=1): *History of the Balkans: Eighteenth and Nineteenth Centuries*, Volume 1. New York: American Council of Learned Societies, 1983 ED 236 093 [Jelavich, Barbara](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Barbara_Jelavich&action=edit&redlink=1): *, Volume 2. New York: American Council of Learned Societies, 1983. ED 236 094* [History of the Balkans: Twentieth Century](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=History_of_the_Balkans:_Twentieth_Century&action=edit&redlink=1)
- Kohlmann, Evan F.:
*Al-Qaida’s Jihad in Europe: The Afghan-Bosnian Network*Berg, New York 2004, [ISBN 1-85973-802-8](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/1859738028); [ISBN 1-85973-807-9](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/1859738079) [Lampe, John R](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Lampe,_John_R&action=edit&redlink=1): *Yugoslavia As History: Twice There Was a Country*Great Britain, Cambridge, 1996, [ISBN 0-521-46705-5](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0521467055)
- Owen, David:
*Balkan Odyssey*Harcourt (Harvest Book), 1997
- Ramet, Sabrina:
*The Three Yugoslavias: State-building and Legitimation, 1918-2003*. Bloomington: Đại học Indiana Press, 2006
- Sacco, Joe:
*Safe Area Gorazde: The War in Eastern Bosnia 1992-1995*. Fantagraphics Books, January 2002
- Silber, Laura and Allan Little:
*Yugoslavia: Death of a Nation*. New York: Penguin Books, 1997 [West, Rebecca](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Rebecca_West&action=edit&redlink=1): *Black Lamb and Gray Falcon: A Journey Through Yugoslavia*. Viking, 1941
- White, T.:
*Another fool in the Balkans – in the footsteps of Rebbecca West*. Cadogan Guides, London, 2006 [Time homepage:](http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,796967,00.html) *New Power*
## Liên kết ngoài
|
|![]()
[Nam Tư](https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Yugoslavia?uselang=vi) [Congressional Research Service (CRS) Reports regarding Yugoslavia](http://digital.library.unt.edu/govdocs/crs/search.tkl?q=yugoslavia&search_crit=subject&search=Search&date1=Anytime&date2=Anytime&type=form) [European University Institute Yugoslavia](http://vlib.iue.it/history/europe/yugoslavia.html) [Maps](http://www.ohr.int/ohr-info/maps/) [Slobodna Jugoslavija](http://www.slobodnajugoslavija.com/) [Teaching about Conflict and Crisis in the Former Yugoslavia](http://www.ericdigests.org/1995-2/bosnia.htm) [The First Yugoslavia: Search for a Viable Political System, by Alex N. Dragnich](http://books.google.com/books?id=-84_kkgMf2QC&printsec=frontcover&dq=yugoslavia&lr=&hl=de&sig=EHuYV6lzCu4V7nJP_iINgo90ajU#PPP15,M1) [The Official Website of the Royal Family of Serbia](http://www.royalfamily.org/) [Timeline: Break-up of Yugoslavia at BBC News](http://news.bbc.co.uk/go/pr/fr/-/1/hi/world/europe/4997380.stm) [“Where the West went wrong”](http://entertainment.timesonline.co.uk/tol/arts_and_entertainment/the_tls/article3410344.ece): an article in the [TLS](http://www.the-tls.co.uk)by Charles King about the dissolution of Yugoslavia. [“Yugoslavia: the outworn structure” (](http://www.foia.cia.gov/CPE/ESAU/esau-46.pdf) [CIA](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%C6%A1_quan_T%C3%ACnh_b%C3%A1o_Trung_%C6%B0%C6%A1ng_%28Hoa_K%E1%BB%B3%29)) Report from November 1970
|Thời gian biểu Nam Tư|
|
| (1929–1941; 1945–2003) Nam Tư
|
|
(cho tới 1918)
Xem
[Vương quốc của người Serb, người Croat và người Slovene](https://vi.wikipedia.org/wiki/V%C6%B0%C6%A1ng_qu%E1%BB%91c_Nam_T%C6%B0)
(1918–1929)
[Vương quốc Nam Tư](https://vi.wikipedia.org/wiki/V%C6%B0%C6%A1ng_qu%E1%BB%91c_Nam_T%C6%B0)
(1929–1941)
**sáp nhập nhiều phần của** [Phát xít Đức](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ph%C3%A1t_x%C3%ADt_%C4%90%E1%BB%A9c) [Slovenia](https://vi.wikipedia.org/wiki/Slovenia)
(1941–1945)
**sáp nhập nhiều phần của** [Italia Phát xít](https://vi.wikipedia.org/wiki/V%C6%B0%C6%A1ng_qu%E1%BB%91c_%C3%9D_%281861%E2%80%931946%29) [Slovenia](https://vi.wikipedia.org/wiki/Slovenia), [Croatia](https://vi.wikipedia.org/wiki/Croatia)và [Montenegro](https://vi.wikipedia.org/wiki/Montenegro)
(1941–1943)
[Liên bang Dân chủ Nam Tư](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Li%C3%AAn_bang_C%E1%BB%99ng_ho%C3%A0_X%C3%A3_h%E1%BB%99i_ch%E1%BB%A7_ngh%C4%A9a_Nam_T%C6%B0&action=edit&redlink=1)
(1943–1946)
[Liên bang Cộng hoà Nhân dân Nam Tư](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Li%C3%AAn_bang_C%E1%BB%99ng_ho%C3%A0_X%C3%A3_h%E1%BB%99i_ch%E1%BB%A7_ngh%C4%A9a_Nam_T%C6%B0&action=edit&redlink=1)
(1946–1963)
[Liên bang Cộng hoà Xã hội chủ nghĩa Nam Tư](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Li%C3%AAn_bang_C%E1%BB%99ng_ho%C3%A0_X%C3%A3_h%E1%BB%99i_ch%E1%BB%A7_ngh%C4%A9a_Nam_T%C6%B0&action=edit&redlink=1)
(1963–1992)
[Slovenia](https://vi.wikipedia.org/wiki/Slovenia)
(từ 1991)
[Nhà nước Croatia Độc lập](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Nh%C3%A0_n%C6%B0%E1%BB%9Bc_Croatia_%C4%90%E1%BB%99c_l%E1%BA%ADp&action=edit&redlink=1)
(1941–1945)
[Croatia](https://vi.wikipedia.org/wiki/Croatia)
(từ năm 1991)
Thêm,
**(1991–1995)** [Cộng hoà Serbia Krajina](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=C%E1%BB%99ng_ho%C3%A0_Serbia_Krajina&action=edit&redlink=1) [Bosna và Hercegovina](https://vi.wikipedia.org/wiki/Bosna_v%C3%A0_Hercegovina)
(từ 1992)
Gồm
**và** [Liên bang Bosna và Hercegovina](https://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_bang_Bosna_v%C3%A0_Hercegovina) **từ năm 1995, và** [Republika Srpska](https://vi.wikipedia.org/wiki/Republika_Srpska) **từ 2000** [Brčko District](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Br%C4%8Dko_District&action=edit&redlink=1) **đã sáp nhập** [Hungary](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=V%C6%B0%C6%A1ng_qu%E1%BB%91c_Hungary_%28Nhi%E1%BA%BFp_ch%C3%ADnh%29&action=edit&redlink=1) [Bačka](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ba%C4%8Dka&action=edit&redlink=1), [Baranja](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Baranja&action=edit&redlink=1), [Međimurje](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Me%C4%91imurje&action=edit&redlink=1), và [Prekmurje](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Prekmurje&action=edit&redlink=1)
(1941–1944/1945)
[Cộng hoà Liên bang Nam Tư](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=C%E1%BB%99ng_ho%C3%A0_Li%C3%AAn_bang_Nam_T%C6%B0&action=edit&redlink=1)
(1992–2003)
[Serbia và Montenegro](https://vi.wikipedia.org/wiki/Serbia_v%C3%A0_Montenegro)
(2003–2006)
[Serbia](https://vi.wikipedia.org/wiki/Serbia)
(2006–2008) *
[Kosovo](https://vi.wikipedia.org/wiki/Kosovo)là một [tỉnh tự trị](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=T%E1%BB%89nh_t%E1%BB%B1_tr%E1%BB%8B&action=edit&redlink=1)của Serbia dưới sự quản lý của [cơ quan hành chính Liên hiệp quốc](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ph%C3%A1i_b%E1%BB%99_H%C3%A0nh_ch%C3%ADnh_L%C3%A2m_th%E1%BB%9Di_Li%C3%AAn_hi%E1%BB%87p_qu%E1%BB%91c_t%E1%BA%A1i_Kosovo&action=edit&redlink=1) [Serbia](https://vi.wikipedia.org/wiki/Serbia)
(Từ 2006)
**tự trị (1941–1944)** [Banat](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Banat_%281941%E2%80%931944%29&action=edit&redlink=1) [Kosovo](https://vi.wikipedia.org/wiki/Kosovo)
(Đơn phương tuyên bố độc lập ngày 17 tháng 2 năm 2008)
[Vương quốc Serbia](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=V%C6%B0%C6%A1ng_qu%E1%BB%91c_Serbia&action=edit&redlink=1)
(cho tới năm 1918)
**(1941–1944)** [Nedić’s Serbia](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Serbia_%281941%E2%80%931944%29&action=edit&redlink=1) ** (1941) Cộng hoà Užice** **sáp nhập hầu hết** [Albania](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Albania_thu%E1%BB%99c_Italia&action=edit&redlink=1) [Kosovo](https://vi.wikipedia.org/wiki/Kosovo), phía tây [Macedonia](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_ho%C3%A0_Macedonia)và các phần phía nam của [Montenegro](https://vi.wikipedia.org/wiki/Montenegro)
(1941–1944)
[Montenegro](https://vi.wikipedia.org/wiki/Montenegro)
(từ 2006)
[Vương quốc Montenegro](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=V%C6%B0%C6%A1ng_qu%E1%BB%91c_Montenegro&action=edit&redlink=1)
(cho tới 1918)
**(** [Montenegro](https://vi.wikipedia.org/wiki/Montenegro) [bị](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Nh%C3%A0_n%C6%B0%E1%BB%9Bc_Montenegro_%C4%90%E1%BB%99c_l%E1%BA%ADp&action=edit&redlink=1)) **Italia**chiếm
(1941–1945)
[Vương quốc Serbia](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=V%C6%B0%C6%A1ng_qu%E1%BB%91c_Serbia&action=edit&redlink=1)
(cho tới 1918)
**sáp nhập hầu hết** [Bulgaria](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=V%C6%B0%C6%A1ng_qu%E1%BB%91c_Bulgaria&action=edit&redlink=1) [Cộng hoà Macedonia](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_ho%C3%A0_Macedonia)hiện đại và các phần đông nam của [Serbia](https://vi.wikipedia.org/wiki/Serbia)
(1941–1944)
[Cộng hoà Macedonia](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_ho%C3%A0_Macedonia)
(từ 1991)
|
|
|
|
Ảnh Mahatma Gandhi năm 1931
|Sinh
||Mất
||30 tháng 1, 1948 (78 tuổi)
|
Nguyên nhân mất
Nơi an nghỉ
|Mohandas Karamchand Gandhi
||Quốc gia
||Tên khác
||Cam Địa
||Nổi tiếng vì
||Đấu tranh giành độc lập cho Ấn Độ
|
Đảng phái chính trị
|Quốc dân Đại hội Ấn Độ
||Tôn giáo
||Con cái
||Cha mẹ
||Putlibai Gandhi (Mẹ)
|
Karamchand Gandhi (Cha)
|Chữ ký
|![]()
|
|![]()
[Mahatma Gandhi](https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Mohandas_K._Gandhi?uselang=vi)
|
|![]()
[Wikisource](https://vi.wikipedia.org/wiki/Wikisource)có các tác phẩm gốc nói đến hoặc của:
|
|![]()
[Wikiquote](https://vi.wikipedia.org/wiki/Wikiquote)có sưu tập danh ngôn về: [Thể loại](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i): [Sinh 1869](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Sinh_1869) [Mất 1948](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:M%E1%BA%A5t_1948) [Mahatma Gandhi](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Mahatma_Gandhi&action=edit&redlink=1) [Nhà triết học Ấn Độ](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Nh%C3%A0_tri%E1%BA%BFt_h%E1%BB%8Dc_%E1%BA%A4n_%C4%90%E1%BB%99) [Chính khách Ấn Độ](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Ch%C3%ADnh_kh%C3%A1ch_%E1%BA%A4n_%C4%90%E1%BB%99) [Chính khách Ấn Độ bị ám sát](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Ch%C3%ADnh_kh%C3%A1ch_%E1%BA%A4n_%C4%90%E1%BB%99_b%E1%BB%8B_%C3%A1m_s%C3%A1t) [Gujarat](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Gujarat) [Nhà hoạt động Ấn Độ](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Nh%C3%A0_ho%E1%BA%A1t_%C4%91%E1%BB%99ng_%E1%BA%A4n_%C4%90%E1%BB%99&action=edit&redlink=1) [Triết gia thế kỷ 20](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Tri%E1%BA%BFt_gia_th%E1%BA%BF_k%E1%BB%B7_20) [Anh hùng dân tộc Ấn Độ](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Anh_h%C3%B9ng_d%C3%A2n_t%E1%BB%99c_%E1%BA%A4n_%C4%90%E1%BB%99) [Nhà hoạt động nhân quyền](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Nh%C3%A0_ho%E1%BA%A1t_%C4%91%E1%BB%99ng_nh%C3%A2n_quy%E1%BB%81n) [Bất bạo động](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:B%E1%BA%A5t_b%E1%BA%A1o_%C4%91%E1%BB%99ng)
# Lương Thế Vinh
**Lương Thế Vinh** ( [chữ Hán](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ch%E1%BB%AF_H%C3%A1n): 梁世榮,; [1441](https://vi.wikipedia.org/wiki/1441)– [1496](https://vi.wikipedia.org/wiki/1496) ), còn gọi là [1] **Trạng Lường**, tên tự là **Cảnh Nghị**, tên hiệu là **Thụy Hiên**, là một [nhà toán học](https://vi.wikipedia.org/wiki/Danh_s%C3%A1ch_nh%C3%A0_to%C3%A1n_h%E1%BB%8Dc), Phật học, [nhà thơ](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_th%C6%A1) [Việt Nam](https://vi.wikipedia.org/wiki/Vi%E1%BB%87t_Nam)thời [Lê sơ](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_L%C3%AA_s%C6%A1). Ông đỗ [trạng nguyên](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%A1ng_nguy%C3%AAn_Vi%E1%BB%87t_Nam)dưới triều [Lê Thánh Tông](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_Th%C3%A1nh_T%C3%B4ng)và làm quan tại viện Hàn Lâm. Ông là một trong 28 nhà thơ của [hội Tao Đàn](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tao_%C4%91%C3%A0n_Nh%E1%BB%8B_th%E1%BA%ADp_b%C3%A1t_T%C3%BA)do vua Lê Thánh Tông lập năm [1495](https://vi.wikipedia.org/wiki/1495).
## Mục lục
## Tiểu sử
Lương Thế Vinh sinh ngày 1 tháng Tám năm
[Tân Dậu](https://vi.wikipedia.org/wiki/T%C3%A2n_D%E1%BA%ADu) (tức [17 tháng 8](https://vi.wikipedia.org/wiki/17_th%C3%A1ng_8) năm [1441](https://vi.wikipedia.org/wiki/1441)) tại làng Cao Hương, huyện Thiên Bản, trấn Sơn Nam (nay là thôn Cao Phương, xã [1] [Liên Bảo](https://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_B%E1%BA%A3o), huyện [Vụ Bản](https://vi.wikipedia.org/wiki/V%E1%BB%A5_B%E1%BA%A3n), tỉnh [Nam Định](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nam_%C4%90%E1%BB%8Bnh)). Từ nhỏ Lương Thế Vinh đã nổi tiếng về khả năng học mau thuộc, nhanh hiểu, và khả năng sáng tạo trong các trò chơi như đá bóng, thả diều, câu cá, bẫy chim.
Năm
[1463](https://vi.wikipedia.org/wiki/1463), Lương Thế Vinh đỗ Đệ nhất giáp tiến sĩ cập đệ nhất danh ( [trạng nguyên](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%A1ng_nguy%C3%AAn)) khoa Quý Mùi niên hiệu Quang Thuận thứ 4, đời [Lê Thánh Tông](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_Th%C3%A1nh_T%C3%B4ng). [[2]](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%C6%B0%C6%A1ng_Th%E1%BA%BF_Vinh#cite_note-2)
Vua Lê Thánh Tông ban tặng Cờ hoa Tam Khôi cho ba vị đỗ đầu:
*Trạng nguyên Lương Thế Vinh* *Bảng nhãn Nguyễn Đức Trinh* *Thám hoa Quách Đình Bảo* *Thiên hạ cộng tri danh*– ( *Thiên hạ đều biết tên*)
Các năm sau đó, ông làm quan với các chức
[Trực học sĩ](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Tr%E1%BB%B1c_h%E1%BB%8Dc_s%C4%A9&action=edit&redlink=1), [Thị thư](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Th%E1%BB%8B_th%C6%B0&action=edit&redlink=1) và [Chưởng viện sự](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ch%C6%B0%E1%BB%9Fng_vi%E1%BB%87n_s%E1%BB%B1&action=edit&redlink=1) ở viện Hàn lâm.
Ông mất ngày 26 tháng 8 năm
[Bính Thìn](https://vi.wikipedia.org/wiki/B%C3%ADnh_Th%C3%ACn) (tức [2 tháng 10](https://vi.wikipedia.org/wiki/2_th%C3%A1ng_10) năm [1496](https://vi.wikipedia.org/wiki/1496)) tại quê nhà, thọ 55 tuổi . [1]
Khi ông qua đời, vua
[Lê Thánh Tông](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_Th%C3%A1nh_T%C3%B4ng) rất thương tiếc và viết một bài thơ khóc Trạng: *Chiếu thư thượng đế xuống đêm qua* *Gióng khách chương đài kiếp tại nhà* *Cẩm tú mấy hàng về động ngọc* *Thánh hiền ba chén ướt hồn hoa* *Khí thiên đã lại thu sơn nhạc* *Danh lạ còn truyền để quốc gia* *Khuất ngón tay than tài cái thế* *Lấy ai làm Trạng nước Nam ta*
## Giai thoại
Về sự sáng tạo của Lương Thế Vinh hồi nhỏ, có giai thoại kể rằng một lần trong lúc đang chơi bóng với các bạn, quả bóng lăn xuống một hố hẹp và sâu, tưởng như không lấy lên được. Lương Thế Vinh đã nghĩ ra cách lấy bóng lên bằng việc đổ
[nước](https://vi.wikipedia.org/wiki/N%C6%B0%E1%BB%9Bc) vào hố và lợi dụng việc bóng [nổi](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%E1%BB%B1c_%C4%91%E1%BA%A9y_Archimedes) trên nước để lấy lại quả bóng.
Về phong cách học tập của Lương Thế Vinh, có giai thoại so sánh ông với
[Quách Đình Bảo](https://vi.wikipedia.org/wiki/Qu%C3%A1ch_%C4%90%C3%ACnh_B%E1%BA%A3o) cũng là người nổi tiếng về thông minh, học giỏi ở vùng [Sơn Nam](https://vi.wikipedia.org/wiki/S%C6%A1n_Nam_%28%C4%91%E1%BB%8Bnh_h%C6%B0%E1%BB%9Bng%29) (Ngày nay thuộc [Thái Bình](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%C3%A1i_B%C3%ACnh) và [Nam Định](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nam_%C4%90%E1%BB%8Bnh)). Khi sắp đến kỳ thi của triều đình, Quách Đình Bảo thì ngày đêm dùi mài kinh sử quên ngủ, quên ăn; còn Vinh thì thư giãn, thả diều cùng bạn bè. Kì thi đó Quách Đình Bảo đỗ đầu nhưng đến khoa [thi Đình](https://vi.wikipedia.org/wiki/Thi_%C4%90%C3%ACnh) (kì thi Quốc gia) Quý Mùi năm Quang Thuận thứ tư, đời vua Lê Thánh Tông (1463) Lương Thế Vinh đỗ [trạng nguyên](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%A1ng_nguy%C3%AAn) (đỗ đầu), Quách Đình Bảo chỉ đỗ [thám hoa](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%C3%A1m_hoa) (đỗ thứ 3).
Sự sáng tạo khoa học của Lương Thế Vinh được truyền khẩu qua câu chuyện ông tiếp đón sứ
[nhà Minh](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_Minh) là Chu Hy. Hy đã nghe nói về Lương Thế Vinh, không những nổi tiếng về [văn chương](https://vi.wikipedia.org/wiki/V%C4%83n_ch%C6%B0%C6%A1ng) [âm nhạc](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C3%82m_nh%E1%BA%A1c), mà còn tinh thông toán học, nên thách đố Vinh cân một con [voi](https://vi.wikipedia.org/wiki/Voi). Lương Thế Vinh đưa voi lên một chiếc thuyền rồi đánh dấu mép nước bên thuyền, sau đó dắt voi lên. Tiếp theo, ông ra lệnh đổ đá hộc xuống thuyền, cho đến lúc thuyền chìm xuống đến đúng dấu cũ. Việc còn lại là đưa từng viên đá lên cân và cộng kết quả. Chu Hy thán phục ông nhưng tiếp tục đố ông đo bề dày của một tờ giấy xé ra từ một quyển sách. Khi nghe ông nói chỉ cần đo bề dày cả cuốn sách rồi chia đều cho số tờ là ra ngay kết quả, Chu Hy ngửa mặt lên trời than: “Nước Nam quả có lắm người tài!”. Lương Thế Vinh đáp lại rằng người nghĩ ra cách cân voi thật sự là [Tào Xung](https://vi.wikipedia.org/wiki/T%C3%A0o_Xung), con của [Tào Tháo](https://vi.wikipedia.org/wiki/T%C3%A0o_Th%C3%A1o). Điều này càng khiến cho sứ giả hổ thẹn vì chưa thuộc sử nước nhà.
Lương Thế Vinh cũng được gắn với một vài giai thoại với vua quan
[nhà Lê](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_H%E1%BA%ADu_L%C3%AA). Các giai thoại này cho thấy ông ứng đáp thông minh với vua, có các lời khuyên hợp lý cho vua và răn dạy các quan dưới cấp bỏ thói hách dịch nhân dân.
## Tác phẩm
Về
[toán học](https://vi.wikipedia.org/wiki/To%C3%A1n_h%E1%BB%8Dc), Lương Thế Vinh đã để lại
Về lịch sử
[hát chèo](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ch%C3%A8o):
Về
[Phật học](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ph%E1%BA%ADt_gi%C3%A1o): *(còn gọi là Thích điển Giáo khoa)* [Thiền môn Khoa giáo](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Thi%E1%BB%81n_m%C3%B4n_Khoa_gi%C3%A1o&action=edit&redlink=1)
- Bài tựa sách
[Nam Tông Tự Pháp Đồ](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Nam_T%C3%B4ng_T%E1%BB%B1_Ph%C3%A1p_%C4%90%E1%BB%93&action=edit&redlink=1) *(sách lịch sử đạo Phật Việt Nam do thiền sư Thường Chiếu, tịch năm 1203, viết ra)*
Lương Thế Vinh nổi tiếng với tài năng toán học. Quyển
[Đại thành toán pháp](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=%C4%90%E1%BA%A1i_th%C3%A0nh_to%C3%A1n_ph%C3%A1p&action=edit&redlink=1) của ông được đưa vào chương trình thi cử suốt 450 năm trong [lịch sử giáo dục Việt Nam](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=L%E1%BB%8Bch_s%E1%BB%AD_gi%C3%A1o_d%E1%BB%A5c_Vi%E1%BB%87t_Nam&action=edit&redlink=1). Ông cũng được xem là người chế ra [bàn tính](https://vi.wikipedia.org/wiki/B%C3%A0n_t%C3%ADnh) gẩy cho người Việt, lúc đầu làm bằng đất rồi bằng trúc, bằng gỗ, sơn màu khác nhau, đẹp và dễ tính, dễ nhớ. Các chuyện truyền miệng dân gian còn cho biết tài năng của ông được thể hiện từ khi nhỏ tuổi. Ông được nhân dân gọi tên là **Trạng Lường** sau khi đỗ [trạng nguyên](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%A1ng_nguy%C3%AAn).
Ngoài công việc hàn lâm trong triều, Lương Thế Vinh còn được vua giao việc thảo những văn thư ngoại giao với
[nhà Minh](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_Minh). Triều Minh thường khen ngợi những văn thư ngoại giao này.
Dù là một nhà nho lỗi lạc, Lương Thế Vinh cũng sáng tác
[văn Nôm](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=V%C4%83n_N%C3%B4m&action=edit&redlink=1). Ông được cho là tác giả của *, còn gọi là Thập giới Cô hồn Quốc ngữ văn* *. Đây là áng văn* [Phật kinh Thập giới](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ph%E1%BA%ADt_kinh_Th%E1%BA%ADp_gi%E1%BB%9Bi&action=edit&redlink=1) [Nôm](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ch%E1%BB%AF_N%C3%B4m)cổ gồm đoạn mở đầu và 10 đoạn nói về 10 giới cô hồn: Thiền tăng, đạo sĩ, quan liêu, nho sĩ, thiên văn-địa lý, lương y, tướng quân, hoa nương, thương cổ và đãng tử. Mỗi đoạn có một bài tán và kết thúc bằng bài kệ 8 câu. Vì sáng tác *Phật kinh Thập giới*, Lương Thế Vinh bị các bạn đồng nghiệp chê và ông không được ghi tên trong văn miếu [Khổng Tử](https://vi.wikipedia.org/wiki/Kh%E1%BB%95ng_T%E1%BB%AD).
Tuy nhiên,
[Nhất Hạnh](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%E1%BA%A5t_H%E1%BA%A1nh) cho rằng Lương Thế Vinh không viết bài này vì bài kệ của đoạn về Thiền tăng có giọng đùa bỡn, không phù hợp với một người có nhiều cảm tình với [Phật giáo](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ph%E1%BA%ADt_gi%C3%A1o) như Lương Thế Vinh. Theo [Lê Mạnh Thát](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_M%E1%BA%A1nh_Th%C3%A1t), *Thập giới cô hồn văn* là một tác phẩm của vua Lê Thánh Tông ( [1442](https://vi.wikipedia.org/wiki/1442) – [1497](https://vi.wikipedia.org/wiki/1497)).
Lương Thế Vinh cũng quan tâm nghiên cứu về
[âm nhạc dân gian](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=%C3%82m_nh%E1%BA%A1c_d%C3%A2n_gian&action=edit&redlink=1), như hát [chèo](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ch%C3%A8o). Ông được vua Lê Thánh Tông giao cho cùng [Thân Nhân Trung](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%C3%A2n_Nh%C3%A2n_Trung) và [Đỗ Nhuận](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=%C4%90%E1%BB%97_Nhu%E1%BA%ADn_%28quan_nh%C3%A0_H%E1%BA%ADu_L%C3%AA%29&action=edit&redlink=1) chế định ra các [lễ nhạc](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=L%E1%BB%85_nh%E1%BA%A1c&action=edit&redlink=1) của triều đình.
Lương Thế Vinh được nhận định là có tính cách bình dị, mến dân, trung thực và khả năng châm biếm khôi hài trong việc răn dạy từ vua đến quan.
## Xem thêm
## Chú thích
- ^
**a** **ă** **â** [Lương Thế Vinh (1441 – 1496)](http://www.thanglonghanoi.gov.vn/channel/67/2009/07/1456/#mnA5AFQxIk7R), trích từ Danh nhân Hà Nội, Lưu Minh Trị, NXB Hà Nội, tr336-341. Tuy nhiên một số nguồn khác cho rằng năm sinh là 1442 và năm mất là 1510. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%C6%B0%C6%A1ng_Th%E1%BA%BF_Vinh#cite_ref-2) *Bia số 3: Văn bia đề danh Tiến sĩ Khoa Quý Mùi Niên hiệu Quang Thuận thứ 4 (1463)*
## Liên kết ngoài
[Trần Tri Khách,](http://www.quangduc.com/lichsu/13nienbieupgvn.html), xem mục tương ứng tại *Niên biểu Phật giáo Việt Nam* [www.quangduc.com](http://www.quangduc.com/lichsu/13nienbieupgvn2.html) [Giai thoại Lương Thế Vinh ở Vietscience.](http://vietsciences.free.fr/vietnam/vanhoa/cauchuyendanhnhan/luongthevinh.htm) [Tài ba Trạng Lường](http://www.nhandan.com.vn/tinbai/?top=43&sub=126&article=35839)ở [báo Nhân Dân](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A2n_D%C3%A2n_%28b%C3%A1o%29).
|
|
|
|
[Thể loại](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i): [Trạng nguyên Việt Nam](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Tr%E1%BA%A1ng_nguy%C3%AAn_Vi%E1%BB%87t_Nam) [Tao đàn Nhị thập bát Tú](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Tao_%C4%91%C3%A0n_Nh%E1%BB%8B_th%E1%BA%ADp_b%C3%A1t_T%C3%BA) [Sinh 1441](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Sinh_1441) [Mất 1496](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:M%E1%BA%A5t_1496) [Trạng nguyên người Nam Định](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Tr%E1%BA%A1ng_nguy%C3%AAn_ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Nam_%C4%90%E1%BB%8Bnh) [Nhà toán học Việt Nam](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Nh%C3%A0_to%C3%A1n_h%E1%BB%8Dc_Vi%E1%BB%87t_Nam) [Quan nhà Lê sơ](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Quan_nh%C3%A0_L%C3%AA_s%C6%A1) [Người Nam Định](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Nam_%C4%90%E1%BB%8Bnh) [Thần đồng](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Th%E1%BA%A7n_%C4%91%E1%BB%93ng) [Soạn giả chèo](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:So%E1%BA%A1n_gi%E1%BA%A3_ch%C3%A8o)
# Trận Moskva (1941)
[Trận Moskva](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%ADn_Moskva)
|
|
|.
|
Địa điểm |khu vực
|Kết quả |Tham chiến
|![]()
|
|![]()
[Liên Xô](https://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_X%C3%B4) ![ Đức Quốc Xã](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/9/99/Flag_of_German_Reich_%281935%E2%80%931945%29.svg/23px-Flag_of_German_Reich_%281935%E2%80%931945%29.svg.png)
![ Đức Quốc Xã](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/9/99/Flag_of_German_Reich_%281935%E2%80%931945%29.svg/23px-Flag_of_German_Reich_%281935%E2%80%931945%29.svg.png)
[Walther von Brauchitsch](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Walther_von_Brauchitsch&action=edit&redlink=1), ![ Đức Quốc Xã](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/9/99/Flag_of_German_Reich_%281935%E2%80%931945%29.svg/23px-Flag_of_German_Reich_%281935%E2%80%931945%29.svg.png)
![ Đức Quốc Xã](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/9/99/Flag_of_German_Reich_%281935%E2%80%931945%29.svg/23px-Flag_of_German_Reich_%281935%E2%80%931945%29.svg.png)
[Fedor von Bock](https://vi.wikipedia.org/wiki/Fedor_von_Bock), ![ Đức Quốc Xã](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/9/99/Flag_of_German_Reich_%281935%E2%80%931945%29.svg/23px-Flag_of_German_Reich_%281935%E2%80%931945%29.svg.png)
![ Đức Quốc Xã](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/9/99/Flag_of_German_Reich_%281935%E2%80%931945%29.svg/23px-Flag_of_German_Reich_%281935%E2%80%931945%29.svg.png)
[Heinz Guderian](https://vi.wikipedia.org/wiki/Heinz_Guderian), ![ Đức Quốc Xã](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/9/99/Flag_of_German_Reich_%281935%E2%80%931945%29.svg/23px-Flag_of_German_Reich_%281935%E2%80%931945%29.svg.png)
![ Đức Quốc Xã](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/9/99/Flag_of_German_Reich_%281935%E2%80%931945%29.svg/23px-Flag_of_German_Reich_%281935%E2%80%931945%29.svg.png)
[Hermann Hoth](https://vi.wikipedia.org/wiki/Hermann_Hoth), ![ Đức Quốc Xã](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/9/99/Flag_of_German_Reich_%281935%E2%80%931945%29.svg/23px-Flag_of_German_Reich_%281935%E2%80%931945%29.svg.png)
![ Đức Quốc Xã](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/9/99/Flag_of_German_Reich_%281935%E2%80%931945%29.svg/23px-Flag_of_German_Reich_%281935%E2%80%931945%29.svg.png)
[Erich Höpner](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Erich_H%C3%B6pner&action=edit&redlink=1) ![ Liên Xô](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/a9/Flag_of_the_Soviet_Union.svg/23px-Flag_of_the_Soviet_Union.svg.png)
![ Liên Xô](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/a9/Flag_of_the_Soviet_Union.svg/23px-Flag_of_the_Soviet_Union.svg.png)
[G. K. Zhukov](https://vi.wikipedia.org/wiki/Georgi_Konstantinovich_Zhukov), ![ Liên Xô](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/a9/Flag_of_the_Soviet_Union.svg/23px-Flag_of_the_Soviet_Union.svg.png)
![ Liên Xô](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/a9/Flag_of_the_Soviet_Union.svg/23px-Flag_of_the_Soviet_Union.svg.png)
[B. M. Shaposhnikov](https://vi.wikipedia.org/wiki/Boris_Mikhailovich_Shaposhnikov) ![ Liên Xô](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/a9/Flag_of_the_Soviet_Union.svg/23px-Flag_of_the_Soviet_Union.svg.png)
![ Liên Xô](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/a9/Flag_of_the_Soviet_Union.svg/23px-Flag_of_the_Soviet_Union.svg.png)
[A. M. Vasilevsky](https://vi.wikipedia.org/wiki/Aleksandr_Mikhaylovich_Vasilevskiy) ![ Liên Xô](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/a9/Flag_of_the_Soviet_Union.svg/23px-Flag_of_the_Soviet_Union.svg.png)
![ Liên Xô](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/a9/Flag_of_the_Soviet_Union.svg/23px-Flag_of_the_Soviet_Union.svg.png)
[I. S. Koniev](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ivan_Stepanovich_Koniev) ![ Liên Xô](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/a9/Flag_of_the_Soviet_Union.svg/23px-Flag_of_the_Soviet_Union.svg.png)
![ Liên Xô](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/a9/Flag_of_the_Soviet_Union.svg/23px-Flag_of_the_Soviet_Union.svg.png)
[A. I. Yeryomenko](https://vi.wikipedia.org/wiki/Andrey_Ivanovich_Yeryomenko) [Liên Xô](https://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_X%C3%B4): **1.929.406 người**, 72 đến 78 [[2]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%ADn_Moskva_%281941%29#cite_note-Lopukhoski-2) sư đoàn.1.700 xe tăng [[3]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%ADn_Moskva_%281941%29#cite_note-3)
14.000 pháo và súng cối
1.390 máy bay
[[4]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%ADn_Moskva_%281941%29#cite_note-4) *:* **Giai đoạn phòng ngự**
1.250.000 người
, [[5]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%ADn_Moskva_%281941%29#cite_note-rus-sky.com-5) *:* **Giai đoạn phản công**
1.021.700 người
, [[6]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%ADn_Moskva_%281941%29#cite_note-ReferenceA-6)
hơn 10.500 pháo và súng cối
(trong đó có 1.200 pháo chống tăng),
1.044 xe tăng, 545 máy bay,
[[2]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%ADn_Moskva_%281941%29#cite_note-Lopukhoski-2) **theo Liên Xô**:
Tháng 10 và 11-1941: 145.000
Tháng 12-1941: 103.600
Tháng 1-1942: 144.900
Tháng 2-1942: 108.700 người
Tháng 3-1942: 79.700
Tổng số: 581.900 người chết
[[7]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%ADn_Moskva_%281941%29#cite_note-7) *:* **Giai đoạn phòng ngự**
514.338 chết, bị bắt hoặc mất tích (41,1%)
143.941 bị thương
[[5]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%ADn_Moskva_%281941%29#cite_note-rus-sky.com-5) *:* **Giai đoạn phản công**
139.586 chết và mất tích (13,7%)
231.369 bị thương.
[[6]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%ADn_Moskva_%281941%29#cite_note-ReferenceA-6)
|
|
|
|
**Trận Moskva** là một trong những trận đánh lớn nhất trong [Chiến tranh Xô-Đức](https://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_X%C3%B4-%C4%90%E1%BB%A9c) và [Thế chiến thứ hai](https://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_th%E1%BA%BF_gi%E1%BB%9Bi_th%E1%BB%A9_hai) vào cuối năm 1941 và đầu năm 1942. Với quân số và vũ khí tham chiến hết sức đông đảo, trận quyết chiến này kéo dài tới bảy tháng. Đây là trận đánh giữa quân đội Xô Viết và quân đội [8] [Đức Quốc Xã](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%A9c_Qu%E1%BB%91c_X%C3%A3)vì thành phố [Moskva](https://vi.wikipedia.org/wiki/Moskva), thủ đô của [Liên bang Xô Viết](https://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_X%C3%B4). Trận này có tầm quan trọng bậc nhất cả về quân sự, chính trị cũng như tâm lý trong Thế chiến thứ hai. Vốn quân Đức đã gần chiếm được thủ đô Moskva, họ vấp phải sự kháng cự hết sức mãnh liệt của quân Liên Xô, và chịu nhiều mất mát. Để rồi, một cuộc phản công mang tính [chiến lược](https://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_l%C6%B0%E1%BB%A3c)của quân Liên Xô đã dập tắt hoàn toàn kế hoạch của Đức Quốc xã nhằm nhanh chóng đánh thắng Liên Xô. Đầu năm [[9]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%ADn_Moskva_%281941%29#cite_note-leonigren1756-9) [1942](https://vi.wikipedia.org/wiki/1942), quân Đức đã đẩy lui hẳn khỏi Moskva. Sau trận đánh này, cho dù Liên Xô chỉ tạm thời giành thế thượng phong, [[10]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%ADn_Moskva_%281941%29#cite_note-spencerticle-10) với sự thất bại hoàn toàn của [[1]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%ADn_Moskva_%281941%29#cite_note-reynolds41-1) [chiến tranh đánh nhanh thắng nhanh](https://vi.wikipedia.org/wiki/Blitzkrieg)của Đức, nước Đức Quốc xã buộc phải chấp nhận tiến hành [chiến tranh tiêu hao](https://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_ti%C3%AAu_hao)kéo dài với đối thủ là cường quốc rộng lớn nhất thế giới, đông dân với tiềm lực chiến tranh ngày càng được huy động mạnh hơn. Như một chiến thắng bước ngoặt của quân đội Liên Xô trong suốt cuộc chiến , thất bại lớn đầu tiên của quân đội Đức Quốc xã ngay trước cửa ngõ Moskva đã báo trước thất bại của nước Đức Quốc xã trong toàn bộ cuộc chiến tranh. Lần đầu tiên, các “chiến binh vô địch” của Hitler đã phải tháo chạy trước một đối thủ hùng mạnh. Hồng quân Liên Xô đã chiến đấu với tất cả sự kiên trì, nỗ lực và quả cảm. [[1]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%ADn_Moskva_%281941%29#cite_note-reynolds41-1) [[9]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%ADn_Moskva_%281941%29#cite_note-leonigren1756-9) Cùng với thất bại trong trận [[10]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%ADn_Moskva_%281941%29#cite_note-spencerticle-10) [không chiến tại Anh Quốc](https://vi.wikipedia.org/wiki/Kh%C3%B4ng_chi%E1%BA%BFn_t%E1%BA%A1i_Anh_Qu%E1%BB%91c), thảm họa Moskva – một thất bại mà người Đức không thể tưởng đến – cho thấy nền Đệ tam Đế chế Đức đã bắt đầu xuống dốc ngay từ trên đỉnh cao của mình. [[9]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%ADn_Moskva_%281941%29#cite_note-leonigren1756-9) Sau thất bại này, nước Đức bước vào năm [[11]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%ADn_Moskva_%281941%29#cite_note-kurtfrankre-11) [1942](https://vi.wikipedia.org/wiki/1942)với cơn đại chiến chưa xong trên cả hai mặt trận. Cũng sau thắng lợi của quân Liên Xô ở trận Moskva, đời sống của thị dân thành phố này trở lại yên bình như xưa, dù đại thắng này vẫn chưa đem lại thất bại hoàn toàn cho phát xít Đức trong cuộc chiến. [[12]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%ADn_Moskva_%281941%29#cite_note-willmott-12) [[10]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%ADn_Moskva_%281941%29#cite_note-spencerticle-10) Vốn trong chiến thắng quan trọng ấy, thị dân (trong đó có cả [[13]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%ADn_Moskva_%281941%29#cite_note-davidreynolds-13) [phụ nữ](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ph%E1%BB%A5_n%E1%BB%AF)) và các đội du kích Moskva đã đóng góp rất đáng kể và gây khó khăn to lớn cho quân Đức. [[9]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%ADn_Moskva_%281941%29#cite_note-leonigren1756-9)
Sau toàn bại này, người Đức bắt đầu liên tưởng đến chiến bại của
[Napoleon](https://vi.wikipedia.org/wiki/Napol%C3%A9on_Bonaparte) trong cuộc [xâm lược](https://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_Ph%C3%A1p-Nga_%281812%29) nước [Nga](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_Nga) hồi năm [1812](https://vi.wikipedia.org/wiki/1812). Hitler tức giận, đã cách chức nhiều bại tướng và đích thân nắm quyền chỉ huy quân đội [9] . Thảm họa Moskva, cùng với các chiến bại ở [[10]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%ADn_Moskva_%281941%29#cite_note-spencerticle-10) [trận Leningrad](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%ADn_Leningrad)và [trận Stalingrad](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%ADn_Stalingrad), đánh dấu sự thất bại của Hitler trong việc xâm chiếm Liên bang Xô viết, khắc hẳn với cuộc [[11]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%ADn_Moskva_%281941%29#cite_note-kurtfrankre-11) [chinh phạt](https://vi.wikipedia.org/wiki/M%E1%BA%B7t_tr%E1%BA%ADn_ph%C3%ADa_T%C3%A2y_%28Chi%E1%BA%BFn_tranh_th%E1%BA%BF_gi%E1%BB%9Bi_th%E1%BB%A9_hai%29)nhiều nước Âu lục của ông. [[10]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%ADn_Moskva_%281941%29#cite_note-spencerticle-10)
## Mục lục
[1 Tình thế chiến trường Xô – Đức tại mặt trận Moskva](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%ADn_Moskva_%281941%29#T.C3.ACnh_th.E1.BA.BF_chi.E1.BA.BFn_tr.C6.B0.E1.BB.9Dng_X.C3.B4_.E2.80.93_.C4.90.E1.BB.A9c_t.E1.BA.A1i_m.E1.BA.B7t_tr.E1.BA.ADn_Moskva) [2 Binh lực hai bên tham chiến](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%ADn_Moskva_%281941%29#Binh_l.E1.BB.B1c_hai_b.C3.AAn_tham_chi.E1.BA.BFn) [3 Kế hoạch “Typhoon” của Đức và ý đồ phòng thủ của Liên Xô](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%ADn_Moskva_%281941%29#K.E1.BA.BF_ho.E1.BA.A1ch_.22Typhoon.22_c.E1.BB.A7a_.C4.90.E1.BB.A9c_v.C3.A0_.C3.BD_.C4.91.E1.BB.93_ph.C3.B2ng_th.E1.BB.A7_c.E1.BB.A7a_Li.C3.AAn_X.C3.B4) [4 Diễn biến trận đánh](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%ADn_Moskva_%281941%29#Di.E1.BB.85n_bi.E1.BA.BFn_tr.E1.BA.ADn_.C4.91.C3.A1nh) [5 Kết quả và những ảnh hưởng của chiến dịch](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%ADn_Moskva_%281941%29#K.E1.BA.BFt_qu.E1.BA.A3_v.C3.A0_nh.E1.BB.AFng_.E1.BA.A3nh_h.C6.B0.E1.BB.9Fng_c.E1.BB.A7a_chi.E1.BA.BFn_d.E1.BB.8Bch) [6 Tham khảo](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%ADn_Moskva_%281941%29#Tham_kh.E1.BA.A3o) [7 Liên kết ngoài](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%ADn_Moskva_%281941%29#Li.C3.AAn_k.E1.BA.BFt_ngo.C3.A0i)
## Tình thế chiến trường Xô – Đức tại mặt trận Moskva
Moskva là mục tiêu cuối cùng của
[Chiến dịch Barbarossa](https://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_d%E1%BB%8Bch_Barbarossa). Các nhà chiến lược của nước Đức Quốc xã cho rằng: Chừng nào Moskva còn tồn tại với tư cách là một trung tâm chỉ huy chiến lược của Quân đội Xô Viết, chừng nào nó còn là nguồn động viên cổ vũ cho quân đội và người dân Xô Viết thì chừng đó, “Đế chế thứ ba” chưa thể có một chiến thắng quyết định trước Liên Xô. [[14]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%ADn_Moskva_%281941%29#cite_note-14)
Do kết quả của Chiến dịch Smolensk, đến cuối tháng 9 năm 1941, các đơn vị chủ yếu của
[Cụm tập đoàn quân Trung tâm (Đức)](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=C%E1%BB%A5m_t%E1%BA%ADp_%C4%91o%C3%A0n_qu%C3%A2n_Trung_t%C3%A2m_%28%C4%90%E1%BB%A9c%29&action=edit&redlink=1) chỉ còn cách Moskva hơn 300 km. Tuyến mặt trận trải dài hơn 300 km từ Ostaskoye qua phía Đông Smolensk – Tây Briansk đến Shotshka. Ngoài các tập đoàn quân xe tăng 2, 3, các tập đoàn quân dã chiến 2, 4, 9; Thống chế Fedor von Bock còn được tăng cường thêm tập đoàn quân xe tăng 4 rút từ [Cụm tập đoàn quân Bắc](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=C%E1%BB%A5m_t%E1%BA%ADp_%C4%91o%C3%A0n_qu%C3%A2n_B%E1%BA%AFc_%28%C4%90%E1%BB%A9c%29&action=edit&redlink=1) và hai quân đoàn bộ binh cơ giới lấy từ lực lượng dự bị của [Lục quân Đức](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%E1%BB%A5c_qu%C3%A2n_%C4%90%E1%BB%A9c). Tổng số binh lực của Cụm tập đoàn quân Trung tâm lên đến 77 sư đoàn, trong đó có 13 sư đoàn xe tăng, 8 sư đoàn cơ giới với 1,1 triệu sĩ quan và binh sĩ, khoảng 1.700 xe tăng, hơn 14.000 pháo và súng cối, 950 máy bay chiến đấu. [[15]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%ADn_Moskva_%281941%29#cite_note-15) [[16]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%ADn_Moskva_%281941%29#cite_note-16)
Mặc dù các chiến dịch phản công của quân đội Xô Viết tại
[Smolensk](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%ADn_Smolensk_%281941%29) và [Yelnya](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Yelnya&action=edit&redlink=1) đã chặn đứng ý đồ chiếm Moskva trong hành tiến trong tháng 8, tháng 9 của [Bộ chỉ huy tối cao quân đội Đức](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=B%E1%BB%99_ch%E1%BB%89_huy_t%E1%BB%91i_cao_qu%C3%A2n_%C4%91%E1%BB%99i_%C4%90%E1%BB%A9c&action=edit&redlink=1) nhưng tình thế của Quân đội Liên Xô trên hướng Tây Moskva vẫn chứa đựng những nguy cơ hết sức nghiêm trọng. Tại mặt trận phía Tây, Quân đội Liên Xô có ba phương diện quân tham gia phòng thủ Moskva: [Phương diện quân Tây](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ph%C6%B0%C6%A1ng_di%E1%BB%87n_qu%C3%A2n_T%C3%A2y_%28Li%C3%AAn_X%C3%B4%29), giữ tuyến mặt trận từ Ostaskoye đến Yelnia; [Phương diện quân Dự bị](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ph%C6%B0%C6%A1ng_di%E1%BB%87n_qu%C3%A2n_D%E1%BB%B1_b%E1%BB%8B) giữ tuyến mặt trận từ [Yelnia](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Yelnia&action=edit&redlink=1) đến [Roslavl](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Roslavl&action=edit&redlink=1), một phần của Phương diện quân này bố trí ngay ở phía sau lưng phương diện quân Tây từ [Rzhev](https://vi.wikipedia.org/wiki/Rzhev) đến khu [Vyazma](https://vi.wikipedia.org/wiki/Vyazma) – [Yukhnov](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Yukhnov&action=edit&redlink=1); [Phương diện quân Briansk](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ph%C6%B0%C6%A1ng_di%E1%BB%87n_qu%C3%A2n_Bryansk) phòng thủ từ [Lyudinovo](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Lyudinovo&action=edit&redlink=1), qua phía Tây Briansk đến Shotshka. Tổng số binh lực của ba phương diện quân này về hình thức thì có đến 14 tập đoàn quân nhưng do đã bị thiệt hại nặng sau trận Smolensk nên khi quân đội Đức Quốc xã bắt đầu tấn công, quân số của các đơn vị này chỉ còn hơn 800.000 sĩ quan và binh sĩ, 782 xe tăng, 6.808 pháo và súng cối, 545 máy bay chiến đấu. [[17]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%ADn_Moskva_%281941%29#cite_note-17)
Với ưu thế về binh lực gấp 1,25 lần về bộ binh, 2,2 lần về xe tăng, 2,1 lần về pháo và súng cối, 1,7 lần về máy bay, các chiến lược gia của Đế chế thứ ba cho rằng việc tiêu diệt chế độ Xô Viết có thể tính được từng ngày. Trong nhật lệnh ngày
[30 tháng 9](https://vi.wikipedia.org/wiki/30_th%C3%A1ng_9), Hitler tuyên bố: *“Hôm nay, bắt đầu cuộc chiến đấu cuối cùng có tính chất quyết định. Nơi Moskva đang tồn tại hiện nay sẽ trở thành một vùng biển rộng lớn vĩnh viễn chôn vùi thủ đô của người Nga mãi mãi khỏi thế giới văn minh này”*.
Joseph Goebbels, bộ trưởng tuyên truyền Đức còn lệnh cho báo chí Đức giành chỗ để đăng
*“những thông tin giờ chót về sự thất thủ của Moskva”* trong số sẽ ra ngày [12 tháng 10](https://vi.wikipedia.org/wiki/12_th%C3%A1ng_10). Với một loạt thắng lợi của quân đội Đức Quốc xã trong suốt Chiến dịch Barbarossa, thực chất thái độ lạc quan của người Đức không hề vô căn cứ. [18] [[9]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%ADn_Moskva_%281941%29#cite_note-leonigren1756-9)
## Binh lực hai bên tham chiến
### Quân đội Đức Quốc xã
- Tập đoàn quân 9 của tướng Adolf Strauß gồm có:
-
- Quân đoàn bộ binh 23 của tướng Alfred Shubert
- Quân đoàn xe tăng 3 (tướng Adolf Strauß trực tiếp chỉ huy quân đoàn này)
- Các sư đoàn bộ binh độc lập 102, 206, 251, 256
- Tập đoàn quân xe tăng 3 của tướng
[Hermann Hoth](https://vi.wikipedia.org/wiki/Hermann_Hoth)gồm có:
-
- Quân đoàn xe tăng 5 của tướng Richard Ruoff có các sư đoàn 5, 35 và 106
- Quân đoàn xe tăng 6 của tướng Otto von Forster có các sư đoàn 26 và 110
- Quân đoàn cơ giới 41 của tướng Georg Hans Reinhardt có các sư đoàn xe tăng 1, sư đoàn bộ binh 6 và sư đoàn mô tô cơ giới 36.
- Quân đoàn cơ giới 56 của tướng Fridric Shols có các sư đoàn xe tăng 6, 7 và sư đoàn bộ binh 129.
- Tập đoàn quân 4 của tướng Günther von Kluge gồm có:
-
- Quân đoàn bộ binh 9 của tướng German Geyer có các sư đoàn 137, 183, 263 và 292.
- Quân đoàn bộ binh 7 của tướng Veber Farmbarkh có các sư đoàn 7, 23, 169 và 197.
- Quân đoàn bộ binh 20 của tướng Frish Matern có các sư đoàn 15, 78 và 268.
- Tập đoàn quân xe tăng 4 của tướng
[Erich Hopner](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Erich_Hopner&action=edit&redlink=1)được điều từ Cụm tập đoàn quân Bắc đến, gồm có:
-
- Quân đoàn cơ giới 40 của tướng Georg Stumme gồm các sư đoàn xe tăng 2, 10 và sư đoàn bộ binh 258
- Quân đoàn cơ giới 46 của tướng Gherder von Vittinhoff-Shiler có các sư đoàn xe tăng 5, 11 và sư đoàn bộ binh 252
- Quân đoàn cơ giới 57 của tướng Alfred Kunser có sư đoàn xe tăng 20, sư đoàn cơ giới 3 và sư đoàn cơ giới SS “Đế chế”.
- Quân đoàn bộ binh 12 của tướng Verner Shrot có các sư đoàn bộ binh 34 và 98.
- Tập đoàn quân 2 của tướng Maximilian von Weichs gồm có:
-
- Quân đoàn bộ binh 13 của tướng Hans Felber có các sư đoàn 17 và 260.
- Quân đoàn bộ binh 43 của tướng Gotthard Heinrici có các sư đoàn 52 và 131.
- Quân đoàn bộ binh 53 của tướng Karl Vaizenberger có các sư đoàn 56 và 167.
- Các sư đoàn dự bị 2 và 112.
- Tập đoàn quân xe tăng 2 của tướng
[Heinz Guderian](https://vi.wikipedia.org/wiki/Heinz_Guderian)gồm có:
-
- Quân đoàn xe tăng 47 của tướng Julian Lemenzen có các sư đoàn xe tăng 17, 18 và sư đoàn mô tô cơ giới 29.
- Quân đoàn xe tăng 24 của tướng Gheire von Shverpenburg có các sư đoàn xe tăng 3, 4 và sư đoàn mô tô cơ giới 10.
- Quân đoàn xe tăng 48 của tướng Werner Kempf có các sư đoàn xe tăng 9, sư đoàn 16 và sư đoàn mô tô cơ giới 25.
- Quân đoàn biệt kích 35 của tướng Robert Kempf có các sư đoàn cơ giới 95, 195, 262, 293 và sư đoàn kỵ binh 1.
- Quân đoàn biệt kích 38 của tướng Hans Mess có các sư đoàn cơ giới 45 và 134.
- Cụm dự bị chiến dịch gồm sư đoàn xe tăng 19, sư đoàn cơ giới 900 và sư đoàn cơ giới “Đại Đức”.
- Bảo vệ hậu tuyến mặt trận có các sư đoàn bộ binh 339 và 707, các sư đoàn cảnh vệ 221, 286, 403 và 454 và lữ đoàn kỵ binh SS.
- Tập đoàn quân không quân 2 của tướng
[Albert Kesselring](https://vi.wikipedia.org/wiki/Albert_Kesselring)có 1320 máy bay yểm hộ các cuộc tấn công từ trên không.
### Quân đội Liên Xô
- Phương diện quân Tây:
-
- Tư lệnh: Trung tướng
[I. S. Koniev](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ivan_Stepanovich_Koniev), Đại tướng [G. K. Zhukov](https://vi.wikipedia.org/wiki/Georgi_Konstantinovich_Zhukov)(từ ngày [6 tháng 10](https://vi.wikipedia.org/wiki/6_th%C3%A1ng_10)năm 1941)
- Tham mưu trưởng: Thiếu tướng
[V. D. Sokolovsky](https://vi.wikipedia.org/wiki/Vasily_Danilovich_Sokolovsky)
-
- Tập đoàn quân 22 do Thiếu tướng V. A. Yushkevic chỉ huy
- Tập đoàn quân 29 do Trung tướng I. I. Maslennikov chỉ huy
- Tập đoàn quân 30 do Thiếu tướng B. A. Khomenko chỉ huy
- Tập đoàn quân 16 do Trung tướng M. F. Lukin chỉ huy
- Tập đoàn quân 19 do Trung tướng
[K. K. Rokossovsky](https://vi.wikipedia.org/wiki/Konstantin_Konstantinovich_Rokossovsky)chỉ huy
- Tập đoàn quân 20 do Trung tướng F. A. Ershakov chỉ huy
- Tư lệnh: Trung tướng
- Phương diện quân Dự bị:
-
- Tư lệnh: Nguyên soái
[S. M. Budyonny](https://vi.wikipedia.org/wiki/Semyon_Mikhailovich_Budyonny)
- Các đơn vị bố trí phía sau Phương diện quân Tây:
-
- Tập đoàn quân 31 do Thiếu tướng V. N. Dalmatov chỉ huy
- Tập đoàn quân 49 do Trung tướng I. G. Zakharkin chỉ huy
- Tập đoàn quân 32 do Thiếu tướng S. V. Vishnevsky chỉ huy
- Tập đoàn quân 33 do Đại tá D. N. Onuprienko chỉ huy
- Các đơn vị bố trí trên tuyến đầu:
-
- Tập đoàn quân 24 do Thiếu tướng K. I. Rakutin chỉ huy
- Tập đoàn quân 43 do Thiếu tướng P. P. Sobenikov chỉ huy
- Tư lệnh: Nguyên soái
- Phương diện quân Briansk:
-
- Tư lệnh: Trung tướng
[A. I. Yeryomenko](https://vi.wikipedia.org/wiki/Andrey_Ivanovich_Yeryomenko)
-
- Tập đoàn quân 50 do Thiếu tướng M. P. Petrov chỉ huy
- Tập đoàn quân 3 do Thiếu tướng Ya. K. Kreizer chỉ huy
- Tập đoàn quân 13 do Thiếu tướng A. M. Gorodniansky chỉ huy
- Cụm chiến dịch do Thiếu tướng A. N. Ermakov chỉ huy.
- Tư lệnh: Trung tướng
Không quân của ba phương diện quân của Liên Xô có tổng cộng 568 máy bay gồm 210 máy bay ném bom, 265 máy bay tiêm kích, 36 máy bay cường kích, 37 máy bay trinh sát. Ngoài ra, trong quá trình phản công, quân đội Liên Xô đã huy động thêm 368 máy bay ném bom tầm xa và 9 máy bay trinh sát.
[[19]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%ADn_Moskva_%281941%29#cite_note-19)
## Kế hoạch “Typhoon” của Đức và ý đồ phòng thủ của Liên Xô
### Kế hoạch “Typhoon”
Đến trước trận Moskva, Cụm tập đoàn quân Trung tâm vẫn là lực lượng mạnh nhất của Quân đội Đức Quốc xã trên chiến trường Xô-Đức. Nó chiếm 68% tổng số xe tăng Đức với tập đoàn quân xe tăng 2 của tướng
[Guderian](https://vi.wikipedia.org/wiki/Heinz_Guderian), tập đoàn quân xe tăng 3 của tướng [Hoth](https://vi.wikipedia.org/wiki/Hermann_Hoth) và tập đoàn quân xe tăng 4 của tướng [Hopner](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Erich_Hopner&action=edit&redlink=1). Đạo quân này cũng có trong tay 38% bộ binh Đức trên chiến trường với các ba tập đoàn quân dã chiến, hai quân đoàn bộ binh cơ giới. Khi vạch kế hoạch này, Bộ chỉ huy Cụm tập đoàn quân Trung tâm của Đức do [Thống chế](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%C3%AAn_so%C3%A1i) [Fedor von Bock](https://vi.wikipedia.org/wiki/Fedor_von_Bock) chỉ huy vẫn áp dụng chiến thuật quen thuộc của quân đội Đức đã đem lại nhiều thành công trên chiến trường Tây Âu và mấy tháng chiến tranh đầu tiên với Liên Xô. Đó là việc sử dụng các mũi đột kích sâu, ồ ạt và nhanh chóng bằng xe tăng trên các khu vực xung yếu của mặt trận Quân đội Liên Xô, hình thành ba đòn vu hồi liên tiếp từ Dukhovshina (dải của tập đoàn quân xe tăng 3), [Roslavl](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Roslavl&action=edit&redlink=1) (dải của tập đoàn quân xe tăng 4) và Shotshka (dải của tập đoàn quân xe tăng 2); bao vây chủ lực của Quân đội Liên Xô tại các tuyến Rjiev – Viazma (tuyến ngoài) và Volokolamsk – Mojaiysk – Kaluga (tuyến trong), cuối cùng, hội quân tại tuyến Ryazan – Noghinsk, kết thúc chiến dịch. Theo tính toán của Quân đội Đức Quốc xã, với ưu thế vượt trội về xe tăng, pháo binh và không quân, mọi việc sẽ diễn ra tương tự như ở Belorussia cuối tháng 6, ở Uman và phía Đông Kiev cuối tháng 9 năm 1941. [20]
### Ý đồ phòng thủ của Liên Xô
Để bảo vệ Moskva quân đội Xô Viết cho thiết lập ba tuyến phòng thủ: tuyến ngoài:
[Rzhev](https://vi.wikipedia.org/wiki/Rzhev) (Ржев) – [Viazma](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Viazma&action=edit&redlink=1) (Вязьма) – [Briansk](https://vi.wikipedia.org/wiki/Bryansk) (Брянск) cách thủ đô khoảng 200–500 km; tuyến trong: [Volokolamsk](https://vi.wikipedia.org/wiki/Volokolamsk) (Волоколамск) – [Mozhaisk](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Mozhaisk&action=edit&redlink=1) (Можайск) – [Kaluga](https://vi.wikipedia.org/wiki/Kaluga) (Калуга) cách Moskva thoảng 100–150 km và tuyến cuối cùng là vành đai xung quanh thành phố. Phương diện quân Tây do [Trung tướng](https://vi.wikipedia.org/wiki/Trung_t%C6%B0%E1%BB%9Bng) [Koniev](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ivan_Stepanovich_Koniev) chỉ huy gồm các tập đoàn quân 22, 29, 30, 19, 16, 20 lần lượt bố trí từ Dvina Tây xuống Yelnia. Do coi trọng hướng Tây, 2/3 binh lực của Phương diện quân Dự bị do [Nguyên soái](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%C3%AAn_so%C3%A1i) [Budyonny](https://vi.wikipedia.org/wiki/Semyon_Mikhailovich_Budyonny) gồm các tập đoàn quân 31, 48, 32, 33 được bố trí ngay phía sau Phương diện quân Tây. Một phần ba binh lực của Phương diện quân này (các tập đoàn quân 24 và 43) phòng ngự trong dải Yelnia – Roslap. Mặc dù trước đó, trinh sát đường không của Phương diện quân Tây Bắc đã thấy nhiều đoàn xe tăng Đức di chuyển từ Cụm tập đoàn quân Bắc xuống phía Nam nhưng trinh sát mặt đất lại không nắm được địch tình nên Bộ tư lệnh Phương diện quân Dự bị không biết rằng đối diện với hai tập đoàn quân này là tập đoàn quân xe tăng 4 (Đức) còn sung sức mới được điều từ mặt trận Leningrad về và nằm trong dải tiến công của tập đoàn quân dã chiến 4. Phương diện quân Briansk gồm các tập đoàn quân 3, 13 đã suy yếu trong các trận đánh hồi mùa thu năm 1941 phòng thủ hướng Tây Nam. Trong tay tướng [Yeryomenko](https://vi.wikipedia.org/wiki/Andrey_Ivanovich_Yeryomenko), tư lệnh [phương diện quân](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ph%C6%B0%C6%A1ng_di%E1%BB%87n_qu%C3%A2n) chỉ có lữ đoàn xe tăng 17 chống lại tập đoàn quân xe tăng 2 (Đức). [[21]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%ADn_Moskva_%281941%29#cite_note-Vasilievsky68-21)
Nhân dân Moskva đã thành lập 12 sư đoàn dân quân gồm những công nhân, kỹ sư, nhân viên kỹ thuật, bác sỹ, giáo sư, văn nghệ sỹ… vừa đánh địch vừa học quân sự. 40 đội du kích ra đời tiến hành quấy rối, phá hoại ở sau lưng quân Đức. Hơn 12 nghìn đội cứu hỏa tình nguyện với sự tham gia của 20 vạn người đã được thành lập để bảo vệ thủ đô.
Lực lượng dự bị chiến lược của Quân đội Liên Xô còn đang được xây dựng tại Ural, Trung Á và Povonge. Khi bắt đầu chiến dịch phòng ngự, Bộ Tổng Tư lệnh Liên Xô cũng chưa thể tính đến việc điều quân từ Viễn Đông về do chưa xác định rõ thái độ của Nhật Bản.
[[22]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%ADn_Moskva_%281941%29#cite_note-22)
## Diễn biến trận đánh
### Đợt thứ nhất
Sáng sớm ngày
[30 tháng 9](https://vi.wikipedia.org/wiki/30_th%C3%A1ng_9), ba tập đoàn quân xe tăng Đức bắt đầu đột phá mặt trận sau hơn một giờ dùng không quân và pháo binh bắn phá dọn đường. Các cánh quân xe tăng Đức ồ ạt tấn công tuyến phòng thủ [Rzhev](https://vi.wikipedia.org/wiki/Rzhev) – [Viazma](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Viazma&action=edit&redlink=1) – [Briansk](https://vi.wikipedia.org/wiki/Bryansk) còn chưa chuẩn bị xong, nhanh chóng đẩy lùi các tập đoàn quân của Phương diện quân Tây, Phương diện quân Dự bị và Phương diện quân Briansk. *, trên tuyến* **Tại cánh Bắc** [Verdino](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Verdino&action=edit&redlink=1)(Вердино) – [Yelnia](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Yelnia&action=edit&redlink=1)(Елня), tập đoàn quân xe tăng 3 của tướng [Hoth](https://vi.wikipedia.org/wiki/Hermann_Hoth)và tập đoàn quân bộ binh 9 đột phá lách qua sườn trái tập đoàn quân 30, đẩy lùi cuộc phản kích của các tập đoàn quân số 19 và 30 của Phương diện quân Tây (Liên Xô) chiếm Kholm Zhikovsky. Sau đó tập đoàn quân xe tăng số 3 chọc thủng tiếp giáp giữa 2 tập đoàn quân 32 và 43 của phương diện quân Dự bị ồ ạt tiến về bắc Viazma vào ngày 6 tháng 10.Đến ngày 10 tháng 10 tập đoàn quân xe tăng số 3 đã thọc sâu đánh chiếm [Suchevka](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Suchevka&action=edit&redlink=1)(Сычевка) và [Gjask](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Gjask&action=edit&redlink=1)phối hợp khép chặt vòng vây 2 phương diện quân. Tướng [Hoth](https://vi.wikipedia.org/wiki/Hermann_Hoth)tách một quân đoàn xe tăng tiếp tục phát triển tấn công theo hướng Kalinin (Калинин), hai quân đoàn còn lại đánh xuống phía Đông Viazma, hình thành cánh quân vây bọc phía Bắc. Tướng [I. S. Koniev](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ivan_Stepanovich_Koniev)tổ chức phản kích từ phía Bắc vào tập đoàn quân xe tăng 3 (Đức) nhưng không thành công. Các tập đoàn quân 22, 29 và 31 bị đẩy lùi về tuyến Ostakoiye – Sytshevka. [[23]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%ADn_Moskva_%281941%29#cite_note-23) *, tập đoàn quân xe tăng 4 của tướng* **Tại khu vực giữa mặt trận** [Hopner](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Erich_Hopner&action=edit&redlink=1)và tập đoàn quân bộ binh số 4 từ bàn đạp [Roslavl](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Roslavl&action=edit&redlink=1)(Рославль) đột kích vào tiếp giáp giữa tập đoàn quân 43 (Phương diện quân Tây) và tập đoàn quân 50 (Phương diện quân Briansk).Sau khi chia cắt các tập đoàn quân số 24, 43, 50 của Phương diện quân Dự bị (Liên Xô), tập đoàn xe tăng số 4 chia 2 hướng: một vòng qua sườn tập đoàn quân 32 (Phương diện quân Dự bị) tiến về phía nam Viazma vào ngày 6 tháng 10 vây bọc Phương diện quân Dự bị; hướng thứ hai đã đột kích rất sâu đến tuyến [Milyatino](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Milyatino&action=edit&redlink=1)(Милятино) – [Yukhnov](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Yukhnov&action=edit&redlink=1)và hướng thẳng đến [Maloyaroslavets](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Maloyaroslavets&action=edit&redlink=1)(Малоярославец). Mũi đột kích thứ yếu nhưng rất mạnh gồm các đơn vị xe tăng và cơ giới của tập đoàn quân xe tăng số 4 vòng lên phía Bắc, tiến đánh Viazma, cùng tập đoàn quân xe tăng 3 hợp vây bốn tập đoàn quân 19, 20, 24 và 32 (Liên Xô) tại phía Đông Viazma. Các tập đoàn quân này đã kịch chiến với hai tập đoàn quân xe tăng và một tập đoàn quân bộ binh Đức trong vòng vây, thu hút về mình 28 sư đoàn quân Đức trong gần hai tuần lễ trước khi liều chết phá vây để về với quân nhà. [[24]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%ADn_Moskva_%281941%29#cite_note-24) *, tập đoàn quân xe tăng 2 và tập đoàn quân bộ binh dã chiến 2 từ các bàn đạp* **Tại cánh Nam** [Shostka](https://vi.wikipedia.org/wiki/Shostka)(Шостка) và Unetsha tấn công [Phương diện quân Briansk](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ph%C6%B0%C6%A1ng_di%E1%BB%87n_qu%C3%A2n_Bryansk). Mũi tấn công chủ yếu của tập đoàn quân xe tăng 2 hướng về khu vực Tula (Тула) – Serpukhov. Ngày [3 tháng 10](https://vi.wikipedia.org/wiki/3_th%C3%A1ng_10), ba sư đoàn bộ binh mô tô của tập đoàn quân xe tăng 2 đã đột kích qua Oryol (Орел) và tiến dọc theo con đường cái Oryol (Орел) – Tula (Тула). Bộ Tổng tư lệnh Xô Viết lấy từ Phương diện quân Tây Nam Quân đoàn kỵ binh cận vệ 1 và từ lực lượng dự bị hai lữ đoàn xe tăng đến khu vực bị đột phá và chặn mũi tiến công này của quân Đức. Nhưng đến ngày [6 tháng 10](https://vi.wikipedia.org/wiki/6_th%C3%A1ng_10), mũi thứ yếu của tập đoàn quân xe tăng 2 (Đức) đã chọc thủ mặt trận và tiếp tục tiến quân lên phía Bắc, đánh chiếm Briansk, phối hợp với tập đoàn quân bộ binh dã chiến 2 hợp vây các tập đoàn quân 3 và 13 (Liên Xô) tại Briansk. Tuy nhiên các đơn vị của các tập đoàn quân này đã nỗ lực phá vây và còn có sự trợ giúp của tập đoàn quân 40 (thuộc Phương diện quân Tây Nam) tập kích liên tục vào sườn phải tập đoàn quân xe tăng Đức nên hai tập đoàn quân số 3 và 13 tại Briansk đã thoát vây và lùi đến [Phatezh](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Phatezh&action=edit&redlink=1)(Фатеж) và Ponuri (Поныри). Đức buộc phải điều các đơn vị xe tăng từ phía bắc xuống phía Nam để truy đuổi các tập đoàn quân phá vây này, vì vậy việc bao vây tập đoàn quân 50 không thực hiện được. Đêm mùng 1 rạng ngày 2 tháng 10, Bộ Tổng tham mưu Xô Viết cấp tốc thành lập bốn cụm không quân gồm 4 sư đoàn máy bay ném bom tầm xa tiến hành không kích vào đội hình hành tiến của Tập đoàn quân xe tăng 2 (Đức). Tập đoàn quân 50 (Liên Xô) cũng tránh khỏi bị bao vây và rút lui kịp thời về [Belev](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Belev&action=edit&redlink=1)(Белев), lập tuyến phòng thủ và sau này là lực lượng chủ lực phòng thủ Tula, khu công nghiệp vũ khí quan trọng của Liên Xô. Tại [Mtsensk](https://vi.wikipedia.org/wiki/Mtsensk)(Мценск) các đơn vị Xô viết đã phản kích chặn đứng các đơn vị tăng Đức từ Oryol tới, tạo thời gian cho tập đoàn quân 50 củng cố tuyến phòng thủ vững chắc tại Tula. [[21]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%ADn_Moskva_%281941%29#cite_note-Vasilievsky68-21)
Mặc dù đã nhanh chóng phá vỡ tuyến phòng thủ thứ nhất
[Rzhev](https://vi.wikipedia.org/wiki/Rzhev) – [Viazma](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Viazma&action=edit&redlink=1) – [Briansk](https://vi.wikipedia.org/wiki/Bryansk) của Liên Xô, tiến được từ 100 km đến 200 km nhưng các cánh quân xe tăng Đức đã bị sa lầy vào việc tiêu diệt các vòng vây do sức kháng cự của các đơn vị Liên Xô không hề giảm, kể cả khi bị vây. Họ chiến đấu đến người cuối cùng, viên đạn cuối cùng. Một bộ phận các đơn vị bị vây đã thoát được qua tuyến mặt trận, một bộ phận khác trở thành các đội du kích lớn và tổ chức đánh phá các đoàn xe và căn cứ hậu cần trong hậu tuyến quân Đức. Quân đội Liên Xô có thời gian vài ngày để điều động lực lượng dự bị củng cố tuyến phòng thủ thứ hai [Volokolamsk](https://vi.wikipedia.org/wiki/Volokolamsk) – [Mozhaisk](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Mozhaisk&action=edit&redlink=1) – [Kaluga](https://vi.wikipedia.org/wiki/Kaluga). Ngày [9 tháng 10](https://vi.wikipedia.org/wiki/9_th%C3%A1ng_10), Bộ Tổng tư lệnh Liên Xô quyết định hợp nhất những gì còn lại của Phương diện quân Tây và Phương diện quân Dự bị. Đại tướng [G. K. Zhukov](https://vi.wikipedia.org/wiki/Georgi_Konstantinovich_Zhukov) được triệu tập từ [Leningrad](https://vi.wikipedia.org/wiki/Sankt-Peterburg) về và được giao chỉ huy Phương diện quân Tây (hợp nhất), tướng [I. S. Koniev](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ivan_Stepanovich_Koniev) làm phó tư lệnh, (sau đó được chỉ định làm tư lệnh Phương diện quân Kalinin). Đến ngày [13 tháng 10](https://vi.wikipedia.org/wiki/13_th%C3%A1ng_10), các tập đoàn quân 29, 30 và 31 tiếp tục phòng ngự quyết liệt trên hướng Volokolamsk. Bộ Tổng tư lệnh Liên Xô đã tái lập tập đoàn quân 16 do Trung tướng [K. K. Rokossovsky](https://vi.wikipedia.org/wiki/Konstantin_Konstantinovich_Rokossovsky) chỉ huy để tăng cường trấn giữ hướng Volokolamsk, thành lập tập đoàn quân 5 do Thiếu tướng Lelyushenko chỉ huy để phòng ngự hướng Mojaiysk. Tập đoàn quân 33 của tướng [K. A. Meretskov](https://vi.wikipedia.org/wiki/Kirill_Afanasyevich_Meretskov) giữ hướng Naro – Fominsk; tập đoàn quân 43 phòng thủ Malo – Yaloroslavesh, tập đoàn quân 49 giữ Kaluga. Tổng cộng, đã có 8 tập đoàn quân Liên Xô được triển khai phòng ngự trên tuyến hai, chặn giữ các ngả đường vào Moskva từ các hướng Tây Bắc, Tây và Tây Nam trước khi đợt tấn công thứ hai của quân Đức bắt đầu. [[25]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%ADn_Moskva_%281941%29#cite_note-25)
Đến ngày
[11 tháng 10](https://vi.wikipedia.org/wiki/11_th%C3%A1ng_10), quân Đức đã đẩy tuyến mặt trận đến gần Moskva thêm từ 50 đến 100 km, từ Kalinin, qua Volokolamsk, Mojaiysk, Kaluga, bị đứt đoạn ở Duvna – Plavsk, sau đó tiếp tục từ Mostensk, qua Ponyri đến phía Bắc Kursk. Bên cạnh tương quan lực lượng và phương tiện có tỷ lệ hơn hẳn về phía Quân đội Đức Quốc xã, việc chỉ huy tác chiến yếu kém cũng là một trong những nguyên nhân thất bại của Quân đội Liên Xô trong đợt một. Tại cuộc họp đầu tiên của Bộ tư lệnh Phương diện quân Tây (hợp nhất), [Đại tướng](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%A1i_t%C6%B0%E1%BB%9Bng) [G. K. Zhukov](https://vi.wikipedia.org/wiki/Georgi_Konstantinovich_Zhukov) vạch rõ sai lầm của [S. M. Budyonny](https://vi.wikipedia.org/wiki/Semyon_Mikhailovich_Budyonny) và [I. S. Koniev](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ivan_Stepanovich_Koniev) là đã không xác định được hướng đột kích chính của quân Đức, không kịp thời chủ động kéo lực lượng từ những hướng chưa bị uy hiếp để tấn công vào bên sườn các cánh quân chủ yếu của đối phương. Vì vậy, quân Đức đã tạo được ưu thế tuyệt đối với các cú đánh tập trung, tạo nên các cửa mở mà các Bộ tư lệnh phương diện quân không thể bịt lại được do không còn lực lượng dự bị. [[26]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%ADn_Moskva_%281941%29#cite_note-26) [Thượng tướng](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%C6%B0%E1%BB%A3ng_t%C6%B0%E1%BB%9Bng) [A. M. Vasilievsky](https://vi.wikipedia.org/wiki/Aleksandr_Mikhaylovich_Vasilevskiy) cho rằng nguyên nhân thất bại còn là do tất cả các đơn vị trên các tuyến phòng ngự của ba phương diện quân “Tây”, “Dự bị” và “Briansk” đều bố trí dàn đều trên toàn bộ tuyến mặt trận.
Phương diện quân Dự bị lại bố trí ngay sau lưng Phương diện quân Tây trên một tuyến kéo dài đến hơn 200 km trong khi tình hình mặt trận cho thấy phải phân chia mặt trận thành ba địa đoạn và giao cho từng phương diện quân trách nhiệm phòng thủ trên địa đoạn của mình. Đội hình tác chiến bị kéo giãn và chồng chéo đã làm cho các phương diện quân không tập trung được lực lượng và phương tiện trên các hướng đột kích chủ yếu của quân Đức.
[[27]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%ADn_Moskva_%281941%29#cite_note-27)
### Đợt thứ hai
Sau khi mất tuyến phòng thủ thứ nhất tình hình Moskva nguy ngập: trong khoảng 10 ngày, từ 14 tập đoàn quân phòng thủ, nay chỉ còn 8 tập đoàn quân bảo vệ tuyến Volokolamsk – Mozhaisk – Kaluga với 9 vạn sĩ quan và binh sỹ (tương đương với biên chế đầy đủ của một tập đoàn quân); 4 tập đoàn quân bị bao vây, một phần bị tiêu diệt và bị bắt, một phần tan rã; 2 tập đoàn quân bị đẩy xa Moskva xuống phía Tây Nam. Có đến 662.000 sĩ quan và binh sĩ Xô Viết bị bắt làm tù binh tại khu vực Rezhev – Viazma.
Trong những giờ phút nghiêm trọng nhất, đã có lúc Stalin yêu cầu Zhukov nói thẳng, nói thật liệu có thể giữ được Moskva không. G. K. Zhukov cam đoan sẽ giữa được nếu có thêm hai tập đoàn quân và 200 xe tăng. I. V. Stalin đáp ứng tất cả các yêu cầu của G. K. Zhukov về bộ binh và các phương tiện. Riêng xe tăng thì không còn dự trữ. [28] [[29]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%ADn_Moskva_%281941%29#cite_note-29)
Rạng sáng ngày
[5 tháng 10](https://vi.wikipedia.org/wiki/5_th%C3%A1ng_10), Hội đồng Quốc phòng Nhà nước Xô Viết thông qua Nghị quyết về việc bảo vệ Moskva; điều động 11 sư đoàn bộ binh, 16 lữ đoàn xe tăng, hơn 40 trung đoàn pháo lấy từ các phương diện quân khác và các quân khu nội địa: Ural, Kazal, Perm, Samara, Trung Á, Viễn Đông. Quân số nhiều sư đoàn được bổ sung bằng các đơn vị dân quân và phụ nữ; nhiều trung đoàn bộ binh và pháo binh chống tăng gồm toàn phụ nữ chưa kịp huấn luyện, nhiều đơn vị chỉ được trang bị chống tăng bằng [30] [chai xăng](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Chai_x%C4%83ng&action=edit&redlink=1). Tuy trình độ huấn luyện chiến đấu của các đơn vị Hồng quân lúc này chưa thành thạo nhưng tinh thần quyết tâm tử thủ bảo vệ thủ đô của họ lại rất cao. Quân đội Xô Viết tập trung các lực lượng còn lại tại bốn hướng chính là [Volokolamsk](https://vi.wikipedia.org/wiki/Volokolamsk), [Mozaisk](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Mozaisk&action=edit&redlink=1), [Maloyaroslavets](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Maloyaroslavets&action=edit&redlink=1)và [Kaluga](https://vi.wikipedia.org/wiki/Kaluga). Hàng trăm nghìn đảng viên Cộng sản và đoàn viên thanh niên Cộng sản Moskva đã lên đường ra mặt trận. Khoảng 25 vạn công dân Moskva, chủ yếu là phụ nữ và thanh thiếu niên đã tham gia xây dựng các công trình phòng thủ thành phố, đào 128 km hào giao thông phục vụ chiến đấu, 72 km hào chống tăng, lắp đặt 52.500 chướng ngại vật chống tăng. [[31]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%ADn_Moskva_%281941%29#cite_note-31)
Ngày
[19 tháng 10](https://vi.wikipedia.org/wiki/19_th%C3%A1ng_10), Hội đồng quốc phòng đã ra lệnh giới nghiêm Moskva và các vùng phụ cận. Khu vực nội đô được chia thành các ô vuông phòng thủ để sẵn sàng chiến đấu trong thành phố. Trong tình trạng bị vây hãm, Moskva vừa sản xuất, vừa chiến đấu. Tất cả các nhà máy xí nghiệp của thủ đô tập trung sản xuất vũ khí và thiết bị chiến đấu. Mọi người làm việc 12-18 giờ một ngày. Một bộ phận nhà máy công nghiệp, phần lớn các công sở, những người không có nhiệm vụ trực tiếp chiến đấu, người già và trẻ em đã được lệnh sơ tán. Quân dân Moskva hưởng ứng lời kêu gọi: *“Chiến đấu bảo vệ Moskva đến giọt máu cuối cùng!”*. [[32]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%ADn_Moskva_%281941%29#cite_note-32)
Trong những sự kiện mùa đông 1941-1942 tại Moskva, điệp viên
[Richard Sorge](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Richard_Sorge&action=edit&redlink=1) đã phát huy tác dụng lần cuối cùng trước khi bị cơ quan phản gián Nhật Bản bắt giữ. Ngày [14 tháng 9](https://vi.wikipedia.org/wiki/14_th%C3%A1ng_9) năm [1941](https://vi.wikipedia.org/wiki/1941), Richard Sorge đã chuyển 3 bức điện cho Cục 4 – GPU khẳng định: *“Chính phủ Nhật Bản quyết định không tấn công Liên Xô trong năm nay. Theo đại sứ Ott, một cuộc chiến tranh giữa Nhật và Liên Xô không còn đặt ra nữa”*. Từ nội dung nguồn tin đầu tiên của Richard Sorge được chứng minh là đúng bởi các nguồn tin xác minh khác của các điệp viên GPU tại Đức, Pháp, Italia; Bộ Tổng tư lệnh Xô Viết đã nhanh chóng điều động tập đoàn quân xung kích 1 và tập đoàn quân 20 từ Phương diện quân Viễn Đông, tập đoàn quân 61 từ Quân khu Ural, tập đoàn quân 10 từ Quân khu Trung Á về Moskva. Đến đầu tháng 11, bốn tập đoàn quân này đã có mặt ở Moskva và đóng vai trò quan trọng trong trận phòng ngự – phản công mùa Đông của Quân đội Xô Viết tại mặt trận này. [33] [[34]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%ADn_Moskva_%281941%29#cite_note-34)
Về phía quân Đức chỉ tập trung được một nửa lực lượng xe tăng, lại phải phân tán theo các hướng nên sức đột kích giảm sút rất nhiều. Khí hậu bắt đầu lạnh và việc tiếp vận cũng khó khăn hơn. Việc hỗ trợ tấn công bằng không quân trong thời tiết xấu và xa các sân bay thực hiện được rất khó khăn. Vì thế bộ binh Đức cũng bắt buộc phải tham chiến mà có ít phương tiện hỗ trợ. Các đơn vị xe tăng Đức bắt đầu tiến công vào các lớp phòng thủ vành đai có chiều sâu nhưng được hỗ trợ rất ít về pháo binh và không quân.
Ngày
[14 tháng 10](https://vi.wikipedia.org/wiki/14_th%C3%A1ng_10) năm 1941 quân Đức tổng tấn công tuyến phòng thủ thứ hai của Quân đội Liên Xô. Để tránh hệ thống vật cản chống tăng tại hướng chính diện, Bộ tư lệnh tập đoàn quân Trung tâm điều tập đoàn quân xe tăng 3 của tướng [Hoth](https://vi.wikipedia.org/wiki/Hermann_Hoth) và một bộ phận tập đoàn quân xe tăng số 4 của [Hopner](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Erich_Hopner&action=edit&redlink=1) tấn công vào [Kalinin](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Kalinin&action=edit&redlink=1) (Калинин), [Klin](https://vi.wikipedia.org/wiki/Klin) (Клин) và [Volokolamsk](https://vi.wikipedia.org/wiki/Volokolamsk) (Волоколамск) trên hướng Tây Bắc mặt trận. Tập đoàn quân 9 (Đức) kiềm chế Phương diện quân Tây Bắc, bảo vệ sườn trái cho tập đoàn quân xe tăng 3. Trong ngày hôm đó Quân đoàn xe tăng 9 của Tập đoàn quân xe tăng 3 (Đức) đánh bật tập đoàn quân 31 (Liên Xô) ra ngoại ô phía Bắc Kalinin (Калинин) và chiếm thành phố này. Ngày 15 tháng 10, thành phố Volokolamsk (Волоколамск) bị chiếm. Tập đoàn quân xe tăng 2 của tướng [Heinz Guderian](https://vi.wikipedia.org/wiki/Heinz_Guderian) và Quân đoàn cơ giới 2 (Đức) tấn công hướng Tây Nam lên Duvna, [Tula](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tula), Dedilovo, Xerpukhov, Kasira. Hai mũi xe tăng này sẽ hình hai “gọng kìm thép” thọc sâu vây bọc Moskva từ phía Bắc và Nam, hợp điểm tại khu vực [Noghinsk](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Noghinsk&action=edit&redlink=1) (Ногинск), 60 km phía đông Moskva. Quân đoàn cơ giới 57 (thuộc tập đoàn quân xe tăng 4) phối hợp với các tập đoàn quân bộ binh 4, 9 (Đức) tấn công kiềm chế chính diện tuyến phòng thủ Xô Viết tại Mozaisk, Maloyaroslavets và Kaluga. Tập đoàn quân 2 và Quân đoàn xe tăng 48 (Đức) được giao nhiệm vụ chia cắt, kiềm chế và đẩy lùi Phương diện quân Briansk, bảo vệ sườn phải cho tập đoàn quân xe tăng 2 (Đức). Chiến sự vẫn tiếp diễn cực kỳ ác liệt và đẫm máu trên ba hướng chính: [35] **Tại cánh bắc**: Ngày [14 tháng 10](https://vi.wikipedia.org/wiki/14_th%C3%A1ng_10), các mũi tấn công của tập đoàn quân xe tăng số 3 và tập đoàn quân số 9 đầu tiên đã đột phá tuyến phòng ngự yếu của tập đoàn quân 30 (Liên Xô), tiến đến ngoại vi thành phố [Kalinin](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Kalinin&action=edit&redlink=1). Ngày [15 tháng 10](https://vi.wikipedia.org/wiki/15_th%C3%A1ng_10), Bộ Tổng tư lệnh quân đội Liên Xô thành lập Phương diện quân Kalinin do Trung tướng [Koniev](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ivan_Stepanovich_Koniev)chỉ huy gồm các tập đoàn quân 22, 29, 30 và 33 lấy từ cánh trái của Phương diện quân Tây; các sư đoàn bộ binh độc lập 183, 185, 246, các sư đoàn kỵ binh 46, 54 và lữ đoàn xe tăng 8 lấy từ cánh phải của Phương diện quân Tây Bắc. Cánh trái của Phương diện quân Kalinin gồm các tập đoàn quân 29 và 33 (Liên Xô) đã buộc tập đoàn quân xe tăng 3 (Đức) phải dừng lại trước cửa ngõ thành phố [Kalinin](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Kalinin&action=edit&redlink=1). Các quân đoàn xe tăng 58 và 60 của tập đoàn quân xe tăng 4 cũng không thể phát triển tấn công nhanh hơn và phải dừng lại trước tuyến Volokolamsk – Mozhaisk do các tập đoàn quân 32 và 16 (tái lập) phòng thủ. Riêng thành phố Volokolamsk đã ba lần chuyển từ tay quân đội Liên Xô sang tay quân Đức và ngược lại. Ngày [17 tháng 10](https://vi.wikipedia.org/wiki/17_th%C3%A1ng_10), tướng [Koniev](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ivan_Stepanovich_Koniev)chuyển giao tập đoàn quân 30 cho Phương diện quân Tây để bố trí phòng thủ vùng hồ chứa nước Volga. Tư lệnh tập đoàn quân, Trung tướng Khomenko bị huyền chức, Thiếu tướng D. D. Leliushenko thay thế. [[36]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%ADn_Moskva_%281941%29#cite_note-36) **Tại cánh nam**: Do phải đuổi theo các tập đoàn quân số 3 và 13 của Liên Xô nên quân đoàn xe tăng 48 thuộc tập đoàn quân xe tăng 2 của Guderian phải tách ra để hỗ trợ cho tập đoàn quân 2 tấn công về hướng Livny (Ливны). Đến ngày [18 tháng 10](https://vi.wikipedia.org/wiki/18_th%C3%A1ng_10), chủ lực của tập đoàn quân xe tăng này đã chiếm được Mtsensk (Мценск) và tiến về [Tula](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tula)(Тула). Các xe tăng của Guderian sau khi tấn công đột phá ban đầu cuối tháng 10 đã đến được Tula. Tại đây quân Đức gặp sự chống cự rất kiên cường của quân phòng thủ và người dân Tula với nòng cốt là tập đoàn quân 50. Xe tăng Đức đã không thể chiếm được thành phố trong hành tiến và phải đi vòng lên phía bắc về hướng [Kashira](https://vi.wikipedia.org/wiki/Kashira)(Кащира) nhưng đã bị tập đoàn quân 49 (Liên Xô) chặn đứng trước cửa ngõ thị trấn Serebiannye Prudy. Tại hướng này, lần đầu tiên trong chiến tranh Hồng quân đã tung một lực lượng lớn cấp lữ đoàn loại xe tăng [T-34](https://vi.wikipedia.org/wiki/Xe_t%C4%83ng_T-34)được nâng cấp với tính năng vượt xa xe tăng Đức [xe tăng Panzer IV](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Xe_t%C4%83ng_Panzer_IV&action=edit&redlink=1) [gây thiệt hại và hoang mang lớn trong lực lượng xe tăng thiết giáp Đức *]* [cần dẫn nguồn](https://vi.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Ch%C3%BA_th%C3%ADch_ngu%E1%BB%93n_g%E1%BB%91c) [. Kể từ đây quân Đức bắt đầu mất dần ưu thế về chất lượng xe tăng. Việc quân đội Liên Xô phòng thủ thành công tại thành phố Tula đã tạo nên một bàn đạp chiến lược để liên tục phản kích vào sườn trái cánh quân Guderian, ngăn chặn xe tăng Đức thọc sâu bao vây Moskva ở cánh nam. Đây là một trong các nhân tố quyết định phòng thủ vững chắc Moskva. Đại tướng Liên Xô *]* [cần dẫn nguồn](https://vi.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Ch%C3%BA_th%C3%ADch_ngu%E1%BB%93n_g%E1%BB%91c) [G.K. Zhukov](https://vi.wikipedia.org/wiki/Georgi_Konstantinovich_Zhukov), Tư lệnh Phương diện quân Tây, đã đánh giá rất cao vai trò của thành phố Nga cổ Tula trong trận phòng thủ thắng lợi trước cửa ngõ Moskva [[37]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%ADn_Moskva_%281941%29#cite_note-37) **Tại khu vực giữa mặt trận**: Đây là nơi chiến sự diễn ra nhiều trận đánh căng thẳng nhất do tuyến mặt trận chỉ còn cách Moskva hơn 50 km. Quân đoàn cơ giới 48 của tập đoàn quân xe tăng 4 và tập đoàn quân bộ binh 4 (Đức) đã tiến lên qua hai tuyến phòng thủ của các tập đoàn quân 5, 33 và 49; đánh chiếm các thành phố Dorokhovo, Mozaisk, Bobrovsk, Maloiaroslavesv và Kaluga. Tuy nhiên, đến tuyến Dedovsk – Naro Fominsk – Kubinka – Tarusha – Aleksina thì quân Đức bị chặn lại trước sức chống trả quyết liệt và các tập đoàn quân 5, 33 và 43 (Liên Xô). Sử dụng tất cả các vũ khí chống tăng có trong tay, kể cả mìn, thủ pháo và chai xăng, họ đã bắt tập đoàn quân xe tăng số 4 phải chịu những tổn thất rất nặng nề tại các thành phố này. [[38]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%ADn_Moskva_%281941%29#cite_note-38)
Kết thúc đợt tấn công thứ hai, Cụm tập đoàn quân Trung tâm (Đức) đẩy lùi Phương diện quân Tây (Liên Xô) thêm từ 15 đến 50 km về phía Moskva nhưng không chọc thủng được mặt trận. Quân đội Liên Xô vẫn giữ vững được mối liên kết bên sườn giữa các đơn vị và lùi dần về tuyến Turghinovo – Volokolamsk – Dorokho –
[Naro-fominsk](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Naro-fominsk&action=edit&redlink=1) (Наро-Фоминск) – [Serpukhov](https://vi.wikipedia.org/wiki/Serpukhov) (Серпухов) – Aleksina để cố thủ. Đến cuối tháng 10 năm 1941 tuyến phòng thủ dựa vào [sông Nara](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=S%C3%B4ng_Nara&action=edit&redlink=1) (Нара) của Phương diện quân Tây đã ổn định. Thế trận phòng ngự của các phương diện quân Kalinin và Briansk cũng được thiết lập. Càng lùi về phía sau, mật độ phòng thủ của quân đội Xô Viết càng cao vì đã bố trí được tuyến phòng ngự với nhiều cứ điểm theo chiều sâu dày đặc. Sĩ quan chiến sĩ của Quân đội Liên Xô cũng đã sử dụng thành thạo chiến thuật tổng hợp chống xe tăng bằng súng, pháo chống tăng, mìn, thủ pháo, chai cháy. Các trung đoàn dân quân trực tiếp tham chiến lần lượt được bổ sung cho quân đội chính quy với những người lính đã qua trận mạc. Trong khi đó mật độ tấn công của Đức càng suy giảm. Qua 20 ngày tấn công với các kết quả hạn chế, theo phía Liên Xô thì Cụm tập đoàn quân Trung tâm đã bị tổn thất 155.000 sĩ quan và binh lính, gần 800 xe tăng, trên 300 pháo và khoảng 1.800 máy bay. [39] [[40]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%ADn_Moskva_%281941%29#cite_note-40)
Do đã sử dụng hết lực lượng dự bị, Cụm tập đoàn quân Trung tâm (Đức) đã không còn người và phương tiện để bổ sung. Điều kiện thời tiết bất lợi gây lầy lội đường xá là cản trở đáng kể đối với hậu cần cho quân đội Đức. Tuyến vận tải tiếp tế của quân đội Đức liên tục bị du kích Liên Xô đánh phá, hàng chục đoàn tàu bị nổ mìn lật nhào. Tuy quân Đức vẫn liên tục tấn công nhưng xung lực và độ nguy hiểm đã suy giảm trước tuyến phòng thủ rất rắn chắc của Quân đội Liên Xô. Cuộc chiến tạm kết thúc vào ngày
[30 tháng 10](https://vi.wikipedia.org/wiki/30_th%C3%A1ng_10). Với sức chiến đấu bị giảm sút nghiêm trọng do tổn thất và mệt mỏi, quân Đức phải ngừng tiến công để chuẩn bị cho những nỗ lực cuối cùng. [[41]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%ADn_Moskva_%281941%29#cite_note-41)
### Đợt thứ ba, những nỗ lực cuối cùng của quân Đức
Buổi tối ngày
[6 tháng 11](https://vi.wikipedia.org/wiki/6_th%C3%A1ng_11), tại nhà ga xe điện ngầm Mayakovsskaia đã diễn ra cuộc mít tinh kỷ niệm 24 năm [Cách mạng tháng 10 Nga](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%C3%A1ch_m%E1%BA%A1ng_Th%C3%A1ng_M%C6%B0%E1%BB%9Di). Sáng ngày [7 tháng 11](https://vi.wikipedia.org/wiki/7_th%C3%A1ng_11) năm 1941 để nâng cao tinh thần cho chiến sỹ và toàn dân Liên Xô trong cuộc đấu tranh một mất một còn với kẻ thù nguy hiểm, Hội đồng Quốc phòng Nhà nước và Bộ Tổng tư lệnh tối cao Quân đội Liên Xô vẫn tổ chức cuộc duyệt binh hàng năm theo truyền thống tại [Quảng trường đỏ](https://vi.wikipedia.org/wiki/Qu%E1%BA%A3ng_tr%C6%B0%E1%BB%9Dng_%C4%90%E1%BB%8F). Tại cuộc duyệt binh này, I. V. Stalin thay mặt Đảng Cộng sản và Nhà nước Xô Viết kêu gọi quân và dân Liên Xô tiếp tục anh dũng chiến đấu, tiêu diệt quân thù, bảo vệ Tổ quốc Liên Xô, giải phóng cho các dân tộc:
|“||
|Toàn thế giới đang coi các đồng chí là lực lượng có thể tiêu diệt bè lũ xâm lược phát xít Đức. Nhân dân các nước bị nô dịch ở Châu Âu hiện đang sống dưới ách của bọn xâm lược Đức, đang coi các đồng chí là những người giải phóng cho họ. Các đồng chí được giao phó một sứ mệnh vĩ đại, sứ mệnh giải phóng. Các đồng chí hãy tỏ ra xứng đáng với sứ mệnh ấy! Hãy để hình tượng dũng cảm và vĩ đại của các danh tướng như |”|
|—I.V.Stalin,
|.
Buổi sáng ngày 7/11, trần mây thấp, dày đã che chở bầu trời Moskva. Tình báo và Không quân Đức hoàn toàn bất ngờ. Tại tổng hành dinh của mình, Hitler rất tình cờ mở radio, nghe thấy tiếng nhạc duyệt binh và tiếng ủng lính trên mặt đường. Lúc đầu Hitler tưởng là buổi diễu binh của quân Đức, nhưng khi nghe thấy các khẩu lệnh bằng tiếng Nga thì Hitler hiểu điều gì đang xảy ra. Hitler lập tức nhấc điện thoại mắng Tư lệnh Không quân là “đồ ngu” và cho phép 1 giờ để sửa lỗi. Ngay lập tức, Không quân Đức cất cánh nhưng đã không thể đến được Moskva, nhiều chiếc đã bị bắn hạ. Khi đó, Stalin đang đứng trên lễ đài Lăng Lênin nghe tin thời tiết đã mỉm cười:
*“Cả ông trời cũng che chở cho Đảng Bônsêvich!”* [[43]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%ADn_Moskva_%281941%29#cite_note-43)
Các đơn vị bộ binh, pháo binh, xe tăng Liên Xô sau khi diễu binh qua
[Lăng Lenin](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%C4%83ng_Lenin) đã tiến thẳng ra mặt trận. Cuộc duyệt binh ấy có ý nghĩa quan trọng, gia tăng quân thanh sĩ khí của các chiến sĩ Liên Xô, đồng thời củng cố sự kiên quyết không đầu hàng của thị dân Moskva. [[13]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%ADn_Moskva_%281941%29#cite_note-davidreynolds-13)
Trong hai tuần chiến sự tạm lắng, Bộ Tổng tư lệnh quân đội Liên Xô đã củng cố các tuyến phòng ngự. Trong trường hợp không giữ được Moskva, họ đã có kế hoạch phòng ngự trên tuyến Vytegrad, Rybinsk, Gorky, Saratov, Stalingrad, Astrakhan. Tại tuyến này, 10 tập đoàn quân dự bị đang được xây dựng. Cũng trong hai tuần lễ này, Cụm tập đoàn quân Trung tâm (Đức) đã tổ chức xong hai cánh quân xung kích gồm 51 sư đoàn, trong đó có 13 sư đoàn xe tăng và 8 sư đoàn cơ giới ở hướng Klin, Iskra, Solnezhnogorsk (Bắc) và hướng Tula, Kasira (Nam).
Từ [44] [15 tháng 11](https://vi.wikipedia.org/wiki/15_th%C3%A1ng_11)năm 1941 quân Đức huy động những lực lượng cuối cùng cho nỗ lực cuối cùng để đánh chiếm thủ đô Xô Viết. Các trận đánh diễn ra trong điều kiện rất bất lợi cho phía Đức, thời tiết lạnh giá tuyết rơi làm sức chiến đấu của bộ binh và sự cơ động của xe tăng giảm sút.Việc tiếp vận rất khó khăn, các lực lượng dự bị không còn. Sự hỗ trợ bởi không quân hầu như không thực hiện được. Pháo binh Hông quân thực tế đã đè bẹp pháo binh Đức gây tổn thất nặng cho các đơn vị quân Đức, hỗ trợ mạnh cho việc phòng thủ phản công tích cực của Hồng quân. Các đơn vị của Hồng quân cố thủ trong các tuyến phòng ngự có chiều sâu bố trí tầng lớp có các phương tiện chống tăng sẵn sàng gây tổn thất nặng cho quân Đức.
- Tại cánh Bắc: Ngày
[15 tháng 11](https://vi.wikipedia.org/wiki/15_th%C3%A1ng_11)tập đoàn quân xe tăng số 4 (Đức) tấn công tập đoàn quân 16 (Liên Xô) chiếm [Ixtra](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ixtra&action=edit&redlink=1)(Истра). 400 xe tăng Đức của tập đoàn quân xe tăng 4 tấn công vào 150 xe tăng hạng nhẹ của các tập đoàn quân 16, đánh chiếm thành phố Volokolamsk. Đến ngày [28 tháng 11](https://vi.wikipedia.org/wiki/28_th%C3%A1ng_11), các chi đội phái đi trước của sư đoàn xe tăng 20 (tập đoàn quân xe tăng 4 Đức) tiến đến kênh đào Moskva – Volga. Ngày [29 tháng 11](https://vi.wikipedia.org/wiki/29_th%C3%A1ng_11), tập đoàn quân xung kích 1 do Trung tướng V. I. Kuznesov chỉ huy lấy từ lực lượng dự bị đã chặn đứng đoàn xe tăng Đức tại ở kênh đào gần [Dmitrov](https://vi.wikipedia.org/wiki/Dmitrov)(Дмитров) và Yakhroma (Яхрома). Ở phía cực Bắc của mặt trận, tập đoàn quân xe tăng 3 (Đức) đột phá qua dải phòng ngự của tập đoàn quân 30, tiến đến phía Nam hồ chứa nước Volga, bờ nam sông Shoshi và khu vực Teriaevaiya – Svoboda. Tại đây, hơn 300 xe tăng Đức đã nhanh chóng đánh tan lữ đoàn xe tăng của tập đoàn quân 30 (Liên Xô) chỉ có 56 xe tăng hạng nhẹ và chiếm thành phố Klin. Ngày [25 tháng 11](https://vi.wikipedia.org/wiki/25_th%C3%A1ng_11)quân Đức chiếm [Solnhechnogorsk](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Solnhechnogorsk&action=edit&redlink=1)(Солнечногорск) và cuối tháng 11 quân Đức đã xông đến được [Krasnaia Poliana](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Krasnaia_Poliana&action=edit&redlink=1)(Красная поляна) và [Kriukovo](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Kriukovo&action=edit&redlink=1)(Крюково) cách Moskva 20 km, điểm gần Moskva nhất mà quân Đức đạt được trong suốt chiến dịch. Từ [tháp chuông nhà thờ](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Th%C3%A1p_chu%C3%B4ng_nh%C3%A0_th%E1%BB%9D&action=edit&redlink=1)của hai thị trấn này, một số sĩ quan Đức đã nhìn thấy những mái vòm hình củ hành của [Điện Kremli](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90i%E1%BB%87n_Kremli)qua [ống nhòm](https://vi.wikipedia.org/wiki/%E1%BB%90ng_nh%C3%B2m). [[42]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%ADn_Moskva_%281941%29#cite_note-Stemenko61-42) [[45]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%ADn_Moskva_%281941%29#cite_note-45)
- Ở giữa mặt trận: Lợi dụng sự thụ động và tấn công yếu ớt của tập đoàn quân 4 Đức, Bộ Tư lệnh Phương diện quân Tây đã rút bớt một phần lực lượng ở đây để tăng viện cho cánh Bắc và cánh Nam. Ngày
[1 tháng 12](https://vi.wikipedia.org/wiki/1_th%C3%A1ng_12), tập đoàn quân 4 Đức mới đột phá vào chỗ tiếp giáp giữa tập đoàn quân 5 và tập đoàn quân 33 (Liên Xô) và lao đến Kubilka thì vấp phải bãi mìn dày đặc. Hàng chục xe tăng Đức bị phá huỷ. Sử dụng các trận địa pháo chống tăng với mật độ cao, hai tập đoàn quân 5 và 33 (Liên Xô) đã chặn được cánh quân cơ giới Đức tại Alukovo, cách Moskva 25 km. Đến ngày [4 tháng 11](https://vi.wikipedia.org/wiki/4_th%C3%A1ng_11), họ đẩy lùi và tiêu diệt cánh quân chủ lực của tập đoàn quân 4 (Đức) tại Golishyno, 50 xe tăng Đức vị phá huỷ, hơn 10.000 quân Đức thiệt mạng trong trận này. [[46]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%ADn_Moskva_%281941%29#cite_note-46)
- Tại cánh Nam: Các sư đoàn xe tăng 3, 4, 17 của tập đoàn quân xe tăng 2 (Đức) chuyển sang tấn công vào ngày
[18 tháng 11](https://vi.wikipedia.org/wiki/18_th%C3%A1ng_11). Ngày [21 tháng 11](https://vi.wikipedia.org/wiki/21_th%C3%A1ng_11), các đơn vị xe tăng Đức vòng qua Tula đánh chiếm Stalinogorsk (Сталиногорск), chiếm Venev (Венев) tiến về hướng Kashira (Кащира). Cùng ngày, quân đoàn cơ giới 47 (Đức) tiến đánh Reviakino (Ревякино) để bao vây Tula nhưng không thành. Bộ tư lệnh Phương diện quân Tây đã điều động tăng cường cho hướng này sư đoàn xe tăng 112 do đại tá A. L. Ghetman chỉ huy, các lữ đoàn xe tăng 9 và 11, các tiểu đoàn xe tăng 35 và 127, sư đoàn bộ binh 173, trung đoàn pháo phản lực 15, quân đoàn kỵ binh 3. Tập đoàn quân 49 từ cánh chính diện cũng chuyển hướng cùng các đơn vị tăng viện phản kích chặn đánh quyết liệt vào ngày [27 tháng 11](https://vi.wikipedia.org/wiki/27_th%C3%A1ng_11)tại Kasira và đẩy các đơn vị xe tăng số 2 của Đức về Mordvec (Мордвес). Sau 12 ngày nỗ lực đột phá rất ác liệt về phía bắc hướng đến Kashira và gặp sự chống trả kiên quyết của Hồng quân, đến [30 tháng 11](https://vi.wikipedia.org/wiki/30_th%C3%A1ng_11)năm 1941, tư lệnh tập đoàn quân xe tăng 2, tướng Guderian đã tự ý chuyển sang phòng ngự mà không cần mệnh lệnh của Hitler. Quyết định này của Guderian đã cứu cho tập đoàn quân xe tăng Đức khi chỉ vài ngày sau, Quân đội Liên Xô tổng phản công trên toàn mặt trận. [[47]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%ADn_Moskva_%281941%29#cite_note-47)
Sau 20 ngày tấn công, quân Đức đã tiến được hàng chục km, có nơi chỉ cách Moskva 20 km. Những trận đánh ác liệt đã diễn ra trên một chiến tuyến trải dài từ Kalinin đến Tula. Dù bị tổn thất nặng, các đơn vị quân đội Liên Xô đã chiến đấu đến cùng để bảo vệ thủ đô. Trong trận đánh ngày
[16 tháng 11](https://vi.wikipedia.org/wiki/16_th%C3%A1ng_11) tại nhà ga Dubosekova và khu vực ngã ba Duboseskva, phía nam Volokolamsk, 28 sĩ quan và binh sỹ thuộc sư đoàn bộ binh 316 của tướng Panfilov đã chống chọi với 50 xe tăng Đức. Sau 4 giờ chiến đấu họ đã tiêu diệt 18 xe tăng và hàng trăm lính Đức và tử trận gần hết, chỉ còn lại 6 người. Chính trị viên đại đội V.G. Clotshcov đã đưa lời kêu gọi các đồng đội trong đơn vị mà sau này đã trở thành lời thề chung của tất cả các lực lượng quân đội Liên Xô đang chiến đấu trước cửa ngõ Moskva:
|“||
|Nước Nga rộng lớn, nhưng chúng ta quyết không lùi. Vì sau lưng là Moskva! |”|
|—V.G. Kolotshcov,
|.
Đầu tháng 12 năm 1941 qua ba đợt tấn công bị tổn thất rất nặng nề, tăng viện và tiếp tế khó khăn, quân đội Đức đã bị chặn đứng tại cửa ngõ Moskva. Từ ngày 3 đến ngày 5 tháng 12, toàn bộ Cụm tập đoàn quân Trung tâm của Đức phải chuyển sang thế trận phòng ngự. Quân đội Liên Xô đã giành được thế chủ động. Những lực lượng dự bị của Đức về cơ bản đã được sử dụng hết. Các tập đoàn quân xe tăng Đức thuộc Cụm tập đoàn quân Trung tâm đã tổn thất quá nặng trước sức chống cự không mệt mỏi của quân đội Liên Xô.
Ngày [49] [29 tháng 11](https://vi.wikipedia.org/wiki/29_th%C3%A1ng_11), tướng [Zhukov](https://vi.wikipedia.org/wiki/Georgi_Konstantinovich_Zhukov)đề nghị Tổng tư lệnh tối cao I. V. Stalin chuyển cho Phương diện quân Tây các tập đoàn quân xung kích 1 và 10 để tổ chức phản công, hất quân Đức ra xa thủ đô Moskva. [[50]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%ADn_Moskva_%281941%29#cite_note-50)
### Quân đội Liên Xô phản công
#### Bố trí binh lực và kế hoạch phản công
Những ngày cuối tháng 11, đầu tháng 12 năm 1941 là thời điểm có tính bản lề của trận đánh trên vùng ngoại vi Moskva. Cụm tập đoàn quân Trung tâm của quân đội Đức quốc xã đã kiệt quệ về binh lực và phương tiện. Cuối tháng 11, tập đoàn quân xung kích 1 và tập đoàn quân 20 đã được điều động từ các quân khu
[Viễn Đông](https://vi.wikipedia.org/wiki/Vi%E1%BB%85n_%C4%90%C3%B4ng) và [Siberi](https://vi.wikipedia.org/wiki/Xibia) đến khu vực Yakhroma (Яхрома), Krasnaia Poliana (Красная поляна) và Kriukovo (Крюково) phía Bắc Moskva. Các tập đoàn quân dự bị 10 và 61 đã có mặt tại khu vực Magnitogorsk, Kashira (Кащира) và Reviakino (Ревякино). Bộ Tổng tư lệnh quân đội Liên Xô đã điều động tăng cường cho Phương diện quân Kalinin hai trung đoàn pháo chiến dịch 1, 7 và trung đoàn pháo phản lực số 2; điều động cho Phương dịên quân Tây các trung đoàn pháo chiến dịch 3, 4 và trung đoàn pháo phản lực số 3. Cánh trái của Phương diện quân Tây còn được tăng cường quân đoàn kỵ binh cận vệ 1.
Đến ngày 1 tháng 12, Cụm tập đoàn quân Trung tâm (Đức) chỉ còn lại 800.000 quân, 10.400 pháo và súng cối, khoảng 1.000 xe tăng và hơn 600 máy bay. Quân đội Liên Xô đã huy động 760.000 quân, 5.200 pháo, 415 dàn pháo phản lực “Kachiusa”, 670 xe tăng, 860 máy bay.
Mặc dù xét toàn bộ so sánh lực lượng, Quân đội Liên Xô không chiếm được ưu thế nhưng với đà suy yếu của Cụm tập đoàn quân Trung tâm (Đức), Bộ Tổng tư lệnh quân đội Liên Xô vẫn tin tưởng rằng cuộc tổng phản công tại Moskva sẽ thắng lợi. Theo phương án của Zhukov, Phương diện quân Kalinin sẽ bắt đầu tấn công ngày [51] [5 tháng 12](https://vi.wikipedia.org/wiki/5_th%C3%A1ng_12)với mũi đột kích sâu của kỵ binh dọc theo đường sắt Rzhev – Viazhma, chia cắt hậu phương của tập đoàn quân xe tăng 3 và tập đoàn quân 9 (Đức). Cùng ngày, cánh phải của Phương diện quân Tây cũng bắt đầu tấn công từ khu vực Dmitrov (Дмитров) và Yakhroma (Яхрома), dồn tập đoàn quân xe tăng 3 (Đức) về phía Tây. Ngày [6 tháng 12](https://vi.wikipedia.org/wiki/6_th%C3%A1ng_12), cánh trái của Phương diện quân Tây bắt đầu phản công từ chỗ lõm Stalinogorsk (Сталиногорск), Kashira (Кащира) và Reviakino (Ревякино), đẩy lùi và chia cắt tập đoàn quân xe tăng 2 (Đức); cánh phải của Phương diện quân Tây Nam tiến công Elesh, kiềm chế tập đoàn quân 2 (Đức). Ở giữa mặt trận, các tập đoàn quân 5, 33, 49 hoạt động tích cực để kiềm chế tập đoàn quân xe tăng 4 và tập đoàn quân dã chiến 4 (Đức) và chuyển sang phản công ngày 7 tháng 12. . [[52]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%ADn_Moskva_%281941%29#cite_note-52)
#### Đợt phản công thứ nhất
Ngày
[5 tháng 12](https://vi.wikipedia.org/wiki/5_th%C3%A1ng_12), Phương diện quân Kalinin đã thọc sâu vào phía sau tiền duyên phòng ngự của tập đoàn quân dã chiến 9 tại phía Bắc Istra. Đến ngày [15 tháng 12](https://vi.wikipedia.org/wiki/15_th%C3%A1ng_12), các tập đoàn quân 22 và 39 đã đánh chiếm Moloshino, các tập đoàn quân 29 và 31 đánh chiếm Starisha và tiến đến ngoại vi Rzhev. Tại cánh phải của Phương diện quân Tây, từ ngày 6 đến 15 tháng 12, tập đoàn quân 30 phối hợp với tập đoàn quân 31 đánh chiếm Turghinovo; tập đoàn quân xung kích 1 và tập đoàn quân 20 sau khi hợp vây và tiêu diệt các đơn vị phòng ngự phía trước của tập đoàn quân xe tăng 3 (Đức) tại khu vực Roggatshevo, Sonezhnogorsk và thành phố Klin đã tiến đến ngoại vi thành phố Volokolamsk. Ngày [8 tháng 12](https://vi.wikipedia.org/wiki/8_th%C3%A1ng_12), tập đoàn quân 16 đã phát triển tấn công đến hồ chứa nước Istra, bao vây Volokolamsk từ hướng Tây Nam. Tại giữa mặt trận, ngày [11 tháng 12](https://vi.wikipedia.org/wiki/11_th%C3%A1ng_12), tập đoàn quân 5 từ Kubinka đã tấn công đánh chiếm Dorokhov và Ruzha, yểm hộ sườn trái của tập đoàn quân 16. Trong trận đánh chiếm Ruzha, Thiếu tướng L. M. Dovator, Tư lệnh Quân đoàn kỵ binh 2 (Liên Xô) tử trận và được truy tặng danh hiệu [Anh hùng Liên Xô](https://vi.wikipedia.org/wiki/Anh_h%C3%B9ng_Li%C3%AAn_bang_X%C3%B4_vi%E1%BA%BFt). . [53]
Mặc dù theo kế hoạch chung, ngày
[6 tháng 12](https://vi.wikipedia.org/wiki/6_th%C3%A1ng_12), cánh trái của Phương diện quân Tây mới triển khai tấn công; nhưng phát hiện thấy các đơn vị của tập đoàn quân xe tăng (Đức) đã chuyển sang phòng ngự từ ngày [30 tháng 11](https://vi.wikipedia.org/wiki/30_th%C3%A1ng_11) nên tướng P. A. Belov, Tư lệnh Quân đoàn kỵ binh cận vệ 1 quyết định tấn công vào ngày [3 tháng 12](https://vi.wikipedia.org/wiki/3_th%C3%A1ng_12). Cùng với tập đoàn quân 50 do Thiếu tướng V. X. Popov chỉ huy từ Tula đánh ra, tập đoàn quân 10 tấn công chính diện, các đơn vị này đã đánh thiệt hại nặng các sư đoàn xe tăng 3, 17 và sư đoàn cơ giới 29 của tập đoàn quân xe tăng 2 (Đức). Tập đoàn quân xe tăng 2 được ví như cơn lốc một thời tung hoành trên chiến trường Ba Lan, Pháp, Bỉ, Hà Lan đã phải bỏ lại hơn 70 xác xe tăng trước thành phố Stalinogorsk (Сталиногорск) và rút chạy về Venev (Венев). Cuộc tấn công ngày [18 tháng 12](https://vi.wikipedia.org/wiki/18_th%C3%A1ng_12) của tập đoàn quân 61 vào Gorbachevo (Горбачево), [Xukhinichi](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Xukhinichi&action=edit&redlink=1) (Сухиничи) và Volovo hướng lên phía sau thành phố Venev (Венев) đã tiêu hao nặng các đơn vị sườn phải của tập đoàn quân xe tăng 2 (Đức), làm cho tập đoàn quân này có nguy cơ bị hợp vây ở khu vực Venev (Венев) – Mikhailovssk, buộc nó phải tiếp tục vội vã rút lui xa hơn nữa về phía Tây, bỏ lại Uzlovaya (Узловая). . [54]
Ngày
[15 tháng 12](https://vi.wikipedia.org/wiki/15_th%C3%A1ng_12), Bộ Tổng tư lệnh tối cao Quân đội Liên Xô yêu cầu Tư lệnh Phương diện quân Tây Nam phải hành động tích cực hơn vì tập đoàn quân 3 của Phương diện quân này đã tụt lại 100 km, làm cho sườn phải của Phương diện quân Tây (các tập đoàn quân 10 và 61) bị hở sườn trái và có nguy cơ bị tập đoàn quân 2 (Đức) đột kích từ hướng Mostensk. Thi hành mệnh lệnh, ngày [21 tháng 12](https://vi.wikipedia.org/wiki/21_th%C3%A1ng_12), cánh phải của Phương diện quân Tây Nam gồm các tập đoàn quân 3, 13, 40 đã hợp vây tiêu diệt 1 quân đoàn Đức tại Khomutovo (Хомутово). Bộ Tổng tư lệnh Liên Xô cũng điều chỉnh lại việc tập trung ba tập đoàn quân một cách không hợp lý trước Volokolamsk và điều tập đoàn quân 30 tiến chiếm Starisha, cắt đường giao thông và cô lập cánh trái của tập đoàn quân xe tăng 3 (Đức) tại Shokhovskaiya. Đến ngày [55] [20 tháng 12](https://vi.wikipedia.org/wiki/20_th%C3%A1ng_12)năm 1941, Phương diện quân Tây đã tiến đến tuyến mặt trận tại Oresky, Starisha, sông Lama, sông Ruzha, Malo-Yaloslaved, Tikhonova, Kaluga, Duvna, Suchinitshi, Beliov, Moshensk, Novosin. Tuy thành phố Volokolamsk vẫn nằm trong tay quân Đức nhưng về cơ bản, Quân đội Liên Xô đã khôi phục lại hình thế trước khi quân Đức mở chiến dịch “Typhoon”. Các binh đoàn xe tăng và bộ binh dã chiến Đức đã bị đẩy lùi về phía Tây từ 25 đến 60 km. Riêng tập đoàn quân xe tăng 2 (Đức) phải rút ra xa đến 100 km. Nhận thấy Cụm tập đoàn quân Trung tâm (Đức) đã bị thiệt hại nặng và lực lượng dự bị của Liên Xô vẫn còn khá dồi dào; Bộ Tổng tư lệnh quân đội Xô Viết tiếp tục tấn công, không cho quân Đức tổ chức phòng thủ vững chắc trên tuyến mặt trận mới lui về. [[56]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%ADn_Moskva_%281941%29#cite_note-56) [[57]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%ADn_Moskva_%281941%29#cite_note-Vasilievski86-57)
#### Đợt phản công thứ hai
Đợt phản công thứ hai của các phương diện quân Liên Xô tại khu vực Moskva và vùng phụ cận nằm trong ý đồ tổng tấn công của Bộ Tổng tư lệnh quân đội Liên Xô trên ba hướng chủ yếu của mặt trận Xô-Đức. Ý đồ này do Stalin đưa ra tại cuộc họp của Đại bản doanh ngày
[5 tháng 1](https://vi.wikipedia.org/wiki/5_th%C3%A1ng_1) năm 1942 với sự ủng hộ của Nguyên soái S. K. Timoshenko, Tư lệnh Phương diện quân Tây Nam. Tại cuộc họp này, tướng Zhukov khuyến nghị chỉ nên tiếp tục tấn công ở khu vục phía Tây Moskva, thanh toán bàn đạp nguy hiểm của Cụm tập đoàn quân Trung tâm (Đức) tại Rzhev – Viazhma và giải vây cho Quân đoàn kỵ binh cận vệ 1 đang bị vây hãm tại đây. Việc mở các cuộc phản công trên các hướng khác chưa thể thực hiện vì lực lượng dự bị của Quân đội Liên Xô về cơ bản đã được sử dụng hết. Bộ trưởng dân ủy Công nhiệp quốc phòng N. A. Voznesensky cũng thừa nhận việc không đủ phương tiện vật chất để tấn công đồng loạt trên tất cả các mặt trận. Tuy nhiên Stalin đã dùng quyền Tổng tư lệnh tối cao để tự mình quyết định và ký chỉ lệnh của Đại bản doanh gửi các Phương diện quân yêu cầu chuyển sang tổng phản công trong thời gian ngắn nhất. [[58]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%ADn_Moskva_%281941%29#cite_note-58) *Vạch đỏ đứt quãng*: Trận tuyến ngày 5-12-1941. *Vạch đỏ liền*: Trận tuyến ngày 10-2-1942
Thực hiện mệnh lệnh này, ngày
[7 tháng 1](https://vi.wikipedia.org/wiki/7_th%C3%A1ng_1) năm 1942, các phương diện quân Tây và Kalinin tiếp tục tấn công. Tại cánh bắc, [Phương diện quân Kalinin](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ph%C6%B0%C6%A1ng_di%E1%BB%87n_qu%C3%A2n_Kalinin) phối hợp với Phương diện quân Tây Bắc mở chiến dịch hợp vây quân đoàn xung kích 2 (Đức) tại Spat – Demiyansk, đánh chiếm Kholm, Velikie Luki, Velizh và Belyi. Phương diện quân Tây sử dụng các tập đoàn quân 16, 20 và xung kích 1 tiếp tục vượt qua Volokolamsk tiến công tập đoàn quân xe tăng 3 (Đức) tại khu vực Sytshevka – Rzhev. Ở giữa mặt trận, các tập đoàn quân 5 và 33 tiếp tục tấn công theo hướng chung đến Mozhaisk và Gzhask; các tập đoàn quân 43, 49, 50 đánh chiếm Yukhnov, Kondrov và phát triển đến Viazhma. Ở cách nam, tập đoàn quân 10 tấn công vào Kirov. Cánh phải của Phương diện quân Tây Nam và Phương diện quân Briansk tiếp tục kiềm chế tập đoàn quân xe tăng 2 và tập đoàn quân 2 (Đức). [[57]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%ADn_Moskva_%281941%29#cite_note-Vasilievski86-57)
Sau một tháng giao chiến, các tập đoàn quân xung kích 3, 4 ở cánh trái Phương diện quân Tây Bắc và tập đoàn quân 22 ở cánh phải của Phương diện quân Kalinin đã tiến đến các cửa ngõ Velikie Luki, Demidov và Velizh nhưng phải dừng lại vì không còn lực lượng dự bị để tiếp tục tiến công. Các tập đoàn quân 29 và 39 ở cánh trái Phương diện quân Kalinin không chiếm được Rzhev, làm cho tập đoàn quân 33 tiếp tục bị rơi vào vòng vây tại Viazhma cùng với Quân đoàn kỵ binh cận vệ 1. Ngày
[12 tháng 1](https://vi.wikipedia.org/wiki/12_th%C3%A1ng_1), các tập đoàn quân 20, xung kích 1 và quân đoàn kỵ binh 2 đánh chiếm Volokolamsk. Đến ngày [17 tháng 1](https://vi.wikipedia.org/wiki/17_th%C3%A1ng_1), cánh phải của Phương diện quân Tây đã cắt đứt đường sắt Moskva – Rzhev tại Sokhovskaiya. Trong khi cuộc tấn công đang tiến triển tốt thì ngày [19 tháng 1](https://vi.wikipedia.org/wiki/19_th%C3%A1ng_1), Tổng tư lệnh Stalin chỉ thị cho tướng Zhukov trả Tập đoàn quân xung kích 1 về lực lượng dự bị của Bộ Tổng tư lệnh tối cao. Hành động này đã làm cho cánh phải của Phương diện quân Tây yếu hẳn đi, không còn đủ sức để đột phá đến tuyến Rzhev – Viazma. Đến ngày [10 tháng 2](https://vi.wikipedia.org/wiki/10_th%C3%A1ng_2), Cụm tập đoàn quân Trung tâm (Đức) đã nhận được 15 sư đoàn rút từ Pháp và Nam Tư sang, bố trí trận địa phòng ngự vững chắc tại khu Rzhev – Viazhma. Các phương diện quân Kalinin, Tây và Briansk không còn lực lượng để phát triển tấn công và phải dừng lại trước tuyến phòng ngự sông Lama của quân Đức. [[59]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%ADn_Moskva_%281941%29#cite_note-59)
## Kết quả và những ảnh hưởng của chiến dịch
Với cả triệu binh sĩ và dân thường, cùng với hàng nghìn xe tăng, súng cối,
[đại bác](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ph%C3%A1o) và máy bay chiến đấu, trận đánh Moskva trở thành một trong những trận chiến quy mô lớn nhất của cuộc Đại chiến thế giới lần thứ hai. Trận chiến đã kéo dài đến bảy tháng. Trận này trở thành một thất bại của Hitler trong việc đánh chiếm ba địa bàn quan trọng của Liên Xô là Moskva, Leningrad và Stalingrad – cuối cùng dẫn đến chiến bại của ông trong cuộc xâm chiếm Liên Xô. [8] Với cuộc phản công chiến lược của mình, quân đội Liên Xô đã kết liễu kế hoạch chấm dứt nhanh gọn cuộc chiến tranh của nền Đệ tam Đế chế Đức. [[11]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%ADn_Moskva_%281941%29#cite_note-kurtfrankre-11) Thắng lợi tại Moskva đã nêu bật sự kiên quyết của Liên Xô trong nỗ lực chiến tranh của mình, [[9]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%ADn_Moskva_%281941%29#cite_note-leonigren1756-9) và sau thất bại này, nước Đức bước vào năm 1942 mà chưa thể chấm dứt cơn đại chiến trên cả hai mặt trận. [[10]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%ADn_Moskva_%281941%29#cite_note-spencerticle-10) [[12]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%ADn_Moskva_%281941%29#cite_note-willmott-12)
### Kết quả
Là một thắng lợi có ý nghĩa hết sức to lớn,
Chiến dịch phòng ngự-phản công của Hồng quân Xô Viết tại khu vực Moskva mùa Đông 1941-1942 đã làm tiêu tan huyền thoại về sự bách chiến bách thắng của Quân đội Đức Quốc xã. Theo nguồn từ Nguyên soái Liên Xô [9] [Vasilievski](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Vasilievski&action=edit&redlink=1)thì đây là trận thua lớn nhất từ đầu Thế chiến thứ hai của quân đội Đức với hơn 50 vạn sĩ quan và binh sĩ bị tiêu diệt, hơn 70 vạn quân nhân bị thương, hơn 50 sư đoàn Đức bị đánh tan, 1.300 xe tăng, 2.500 đại bác, hơn 15.000 xe cơ giới khác bị Quân đội Liên Xô phá hủy hoặc thu giữ. Trong đó phải kể đến tổn thất rất cao của Quân đội Đức trong những đợt công kích ác liệt nhằm chiếm đoạt thành Moskva. [[60]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%ADn_Moskva_%281941%29#cite_note-60) Quân đội Liên Xô cũng chịu tổn thất lên đến gần 1.200.000 người, trong đó có hơn 662.000 quân nhân chết, bị thương hoặc bị bắt làm tù binh trong đợt tấn công đầu tiên của quân Đức tại khu vực Rzhev – Viazhma. [[9]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%ADn_Moskva_%281941%29#cite_note-leonigren1756-9) Mặc dù ngày [[61]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%ADn_Moskva_%281941%29#cite_note-61) [3 tháng 1](https://vi.wikipedia.org/wiki/3_th%C3%A1ng_1)năm 1942, Hitler đã ra chỉ lệnh cho quân Đức không được lùi một bước nhưng Cụm tập đoàn quân Trung tâm của Đức vẫn bị hất xa ra khỏi Moskva từ 150 đến 300 km. Tuy trận Moskva đến đầu tháng 1 năm 1942 được coi là hoàn thành nhưng cuộc tấn công của quân đội Xô Viết còn tiếp tục phát triển thành tổng tấn công trên toàn mặt trận Xô – Đức trong những tháng đông – xuân của năm 1942 với các cuộc tấn công tại Tikhville, Rostov, cuộc đổ bộ đánh chiếm căn bàn đạp [Kerch](https://vi.wikipedia.org/wiki/Kerch)– [Feodosiya](https://vi.wikipedia.org/wiki/Theodosia)trên bán đảo Krym. Mặc dù bị chặn đứng trước chân tường thủ đô Liên Xô nhưng tiềm lực của nước Đức Quốc xã vẫn còn rất mạnh, hoàn toàn chưa thể đổ vỡ sau đại bại ấy. Quân đội Liên Xô tuy tạm thời giành lại quyền chủ động chiến lược nhưng vẫn chưa có đủ lực lượng dự bị mạnh để phát huy chiến quả, giành [thắng lợi quyết định](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BA%AFng_l%E1%BB%A3i_quy%E1%BA%BFt_%C4%91%E1%BB%8Bnh)trong cuộc chiến. Song, dẫu sao đi nữa thì chiến thắng tại Moskva cũng trở thành một bước ngoặt cho cuộc Chiến tranh Xô – Đức. [[1]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%ADn_Moskva_%281941%29#cite_note-reynolds41-1) Toàn thắng tại trận Moskva cho thấy sức chiến đấu của quân đội Liên Xô càng quyết liệt khi quân đội Đức càng tiến sát đến mục tiêu của mình, khiến cho quân Đức hoàn toàn thất bại sau một loạt thắng lợi của họ. [[10]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%ADn_Moskva_%281941%29#cite_note-spencerticle-10) [[9]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%ADn_Moskva_%281941%29#cite_note-leonigren1756-9)
Thắng lợi quan trọng của quân đội Liên Xô tại cổng thành Moskva cũng ghi dấu chiến công của lực lượng du kích Xô Viết hồi ấy, đã gây khó khăn cho quân lực Đức Quốc xã
. Sau chiến thắng của quân Liên Xô trong trận Moskva, tình hình thủ đô được cải thiện. Vào Mùa Xuân năm 1942, những công xưởng và cửa hàng bị rời bỏ đã trở lại hoạt động, cuộc sống của người dân Moskva trở lại bình thường. [9] Chính trong những ngày ác chiến tại Moskva, nhân dân thủ đô, trong đó có cả nhiều [[13]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%ADn_Moskva_%281941%29#cite_note-davidreynolds-13) [phụ nữ](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ph%E1%BB%A5_n%E1%BB%AF), cũng đóng góp rất lớn cho chiến thắng, với việc xây dựng hệ thống phòng thủ trong đó có các chiến hào, hào chống tăng, v.v… [[9]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%ADn_Moskva_%281941%29#cite_note-leonigren1756-9)
### Đánh giá
Đánh giá về ý nghĩa và nguyên nhân chiến thắng, Nguyên soái
[Zhukov](https://vi.wikipedia.org/wiki/Georgi_Konstantinovich_Zhukov) viết trong bài viết **“THẮNG LỢI CỦA LIÊN XÔ VÀ SỰ BẤT LỰC CỦA NHỮNG KẺ XUYÊN TẠC LỊCH SỬ** đăng trên tập san “ [Người cộng sản](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ch%E1%BB%A7_ngh%C4%A9a_c%E1%BB%99ng_s%E1%BA%A3n)” số 1, tháng Giêng, 1970″ như sau:
Nhiều tướng lĩnh và nhà viết sử tư sản đổ lỗi tất cả cho bùn lầy và đường xấu. Họ đang cố tìm cách giải thích kế hoạch chiếm Mát-xcơ-va của Hít-le bị tan vỡ không phải vì các chiến sĩ Xô-viết có tinh thần anh dũng và các cán bộ chỉ huy của họ tài giỏi và quả cảm, mà vì thời tiết xấu, đường sá đi lại khó khăn và băng giá. Nhưng chính mắt tôi đã trông thấy trong bùn lầy và trên các con đường xấu đó hàng ngàn, hàng ngàn người Mát-xcơ-va, nói chung chưa quen làm đất, đá đã rời những gian nhà đầy đủ tiện nghi ở thành phố đi đào các hố chống tăng, hào giao thông, đắp những ụ đất làm các vật chặn đường, hàng rào dây thép gai, khuân vác những bao cát. Bùn đất bám vào chân họ, vào bánh các xe chở đất, bùn đất đã làm cho các lưỡi xẻng thêm nặng, mà ngay khi không có bùn đất bám, xẻng đó đã không phù hợp với bàn tay phụ nữ. Đối với những kẻ muốn lấy thời tiết xấu để che lấp nguyên nhân thực sự của các thất bại ở Mát-xcơ-va, cần nói thêm rằng, tháng 10-1941, đường sá chỉ lầy lội trong một thời gian tương đối ngắn. Đầu tháng 11 bắt đầu rét, tuyết rơi thì đất đai và đường sá đều dễ đi rồi. Không phải! Mưa và tuyết không thể chặn được bước tiến của quân địch ở Mát-xcơ-va. Chính là đạo quân hơn 1 triệu tên lính phát-xít tinh nhuệ đã vấp phải tinh thần vững như thép, lòng dũng cảm và khí phách anh hùng của các chiến sĩ Xô-viết có sự hậu thuẫn của nhân dân, của Thủ đô và Tổ quốc…
Không, không phải là thời tiết, mà là con người, những người Xô-viết! Đó là những ngày đặc biệt không bao giờ quên được, những ngày mà hoài bão duy nhất là bảo vệ Tổ quốc và lòng yêu nước vĩ đại của toàn thể nhân dân Liên Xô đã thôi thúc mọi người xông lên lập chiến công. [[62]]
Tuy nhiên, không thể phủ nhận rằng binh lính Đức bị tổn thất rất nhiều vì
[tê cóng](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=T%C3%AA_c%C3%B3ng&action=edit&redlink=1) và [bệnh dịch](https://vi.wikipedia.org/wiki/D%E1%BB%8Bch_b%E1%BB%87nh). Một số sư đoàn Đức rơi rụng chỉ còn 50% thực lực . Quân Đức đã thiếu chuẩn bị trang bị, chiến thuật tác chiến mùa đông, trong khi lực lượng Liên Xô thì đã chuẩn bị chu đáo và rất quen thuộc với tác chiến trong điều kiện băng giá. Tướng [63] [Erhard Raus](https://vi.wikipedia.org/wiki/Erhard_Raus)– người nổi danh trong giới quân sự Đức với tư cách là một trong những nhà chiến thuật lỗi lạc trong chiến tranh thiết giáp đã ghi lại nhiệt độ trung bình hàng ngày gần Moscow trong suốt chặng đầu của tháng 12 năm 1941 như sau: ngày 1/12: -7 độ C, 2.12: -6 độ C, 3/12: -9 độ C, 4/12: -36 độ C, 5/12 -37 độ C, 6/12: -37 độ C, 7/12: -6 độ C, 8/12: -8 độ C. Những ngày sau đó trong tháng, nhiệt độ giảm không dưới – 45 độ C. Sư đoàn Thiết giáp số 6 của tướng Raus báo cáo mỗi ngày có khoảng 800 ca cóng lạnh. Nhiệt độ thấp nhất đo được trong toàn bộ kế hoạch này là -53 độ C (khu vực tây bắc Moscow vào ngày 26 tháng 1 năm 1942) trong khi trang thiết bị của Đức bắt đầu hỏng hóc khi nhiệt độ xuống -20 độ C. Các loại vũ khí không thể khởi động được, đặc biệt là các [vũ khí chống tăng](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=V%C5%A9_kh%C3%AD_ch%E1%BB%91ng_t%C4%83ng&action=edit&redlink=1), chất lỏng giảm giật cho pháo đều đông cứng, [dầu bôi trơn](https://vi.wikipedia.org/wiki/D%E1%BA%A7u_b%C3%B4i_tr%C6%A1n)cho các vũ khí chính xác và [súng máy](https://vi.wikipedia.org/wiki/S%C3%BAng_m%C3%A1y)cũng vậy. Tháp pháo của xe tăng thì không thể xoay được, và [xe tăng](https://vi.wikipedia.org/wiki/Xe_t%C4%83ng)thì phải hoạt động liên tục để tránh bị đông cứng. Trong khi đó, vũ khí của Hồng quân đều được thiết kế để vẫn đảm bảo độ tin cậy trong điều kiện lạnh khắc nghiệt như vậy, và quân Đức phải lui bước trước các đợt phản công dũng mãnh của bộ binh Nga. Hàng ngàn binh sĩ Đức đã bị đóng băng đến chết trong bộ đồng phục mùa hè vốn dành cho một chiến dịch ngắn ngủi. [[63]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%ADn_Moskva_%281941%29#cite_note-vietnamnet.vn-63)
Về mặt điều kiện khách quan, mùa đông khắc nghiệt và “công bằng” như nhau với cả hai bên, nhưng về mặt tự chuẩn bị, quân Nga đã làm chu đáo hơn quân Đức và đó cũng là một trong những yếu tố tạo nên thắng lợi của họ.
[Liên Xô](https://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_X%C3%B4)(cũ) ghi lại hình ảnh cuộc duyệt binh lịch sử ở [Quảng trường Đỏ](https://vi.wikipedia.org/wiki/Qu%E1%BA%A3ng_tr%C6%B0%E1%BB%9Dng_%C4%90%E1%BB%8F)( [Moskva](https://vi.wikipedia.org/wiki/Moskva)) ngày 7 tháng 11 năm 1941
Đến trận Moskva năm 1941 thì chuỗi trận bất bại của Hitler chấm dứt. Lần đầu tiên kể từ sau hai năm chiến thắng liên tiếp, đoàn binh của Hitler đã phải triệt thoái trước một kẻ thù hùng mạnh.
Cùng với chiến bại của lực lượng Không quân Đức trong trận [9] [không chiến tại Anh Quốc](https://vi.wikipedia.org/wiki/Kh%C3%B4ng_chi%E1%BA%BFn_t%E1%BA%A1i_Anh_Qu%E1%BB%91c), thất bại hoàn toàn trong trận Moskva đánh dấu từ xuống dốc của nền Đệ tam Đế chế Đức ngay từ đỉnh cao vinh quang của nó. Nhiều nhà phân tích quân sự cho rằng giới cầm quyền và các tướng lĩnh Đức Quốc xã đã bị những thắng lợi nhanh chóng hồi mùa hè năm 1941 “ru ngủ” và đánh giá thấp sức kháng cự, tinh thần chiến đấu và khả năng tổ chức các chiến dịch phản công lớn của Liên Xô. Toàn bộ lực lượng mà quân đội Đức huy động tấn công Moskva chỉ đủ sức chọc thủng mặt trận Liên Xô ở Viazhma, Briansk và uy hiếp tuyến phòng thủ thứ ba của Liên Xô. Sau đợt tấn công thứ nhất, Bộ chỉ huy Cụm tập đoàn quân Trung tâm (Đức) vẫn tiếp tục chiến thuật cũ mà không hề biết rằng Bộ Tổng tư lệnh Liên Xô đã phát hiện ra hai cánh quân lớn của Đức tập trung ở phía Bắc và phía Nam Moskva. Do đó, Quân đội Liên Xô đã xây dựng tại hai khu vực này các trận địa phòng ngự có chiều sâu với nhiều tuyến, nhiều lớp; lấy xe tăng và pháo chống tăng làm chủ lực và lần lượt bẻ gãy những “quả đấm” xung kích của ba tập đoàn quân xe tăng 2, 3, 4, sức mạnh tấn công chính của quân đội Đức. Một trong các sai lầm khác của Bộ tư lệnh cụm tập đoàn quân Trung tâm là sử dụng xe tăng rộng rãi nhưng lại huy động ít bộ binh yểm hộ. Sự đơn độc của các đơn vị xe tăng Đức trên các hướng tấn công chính đã tạo điều kiện cho xe tăng và pháo chống tăng Liên Xô dàn trận phối hợp với bộ binh đánh những trận tiêu diệt lớn mặc dù quân Đức có nhiều xe tăng hơn. Do quá tin tưởng vào kế hoạch hợp vây của hai tập đoàn quân xe tăng và hai tập đoàn quân xung kích ở hai bên sườn, Bộ tư lệnh Cụm tập đoàn quân Trung tâm (Đức) cũng hành động “lừng chừng” ở tuyến giữa mặt trận mặc dù họ có đủ lực lượng; tạo điều kiện cho Phương diện quân Tây (Liên Xô) tự do rút bớt các lực lượng ở giữa mặt trận để điều sang hai cánh, chặn đứng các cánh quân xung kích của Đức. [[11]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%ADn_Moskva_%281941%29#cite_note-kurtfrankre-11) [[64]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%ADn_Moskva_%281941%29#cite_note-64)
Bộ Tổng tư lệnh tối cao Liên Xô và Bộ tư lệnh các phương diện quân Tây, Dự bị, Briansk, Kalinin và kể cả Bộ Tổng tư lệnh tối cao quân đội Liên Xô cũng mắc một số sai lầm, nhất là vào giai đoạn đầu của chiến dịch. Việc bố trí dàn trải và chồng chéo các lực lượng của Phương diện quân Tây và Phương diện quân Dự bị hồi tháng 9 năm 1941 đã làm cho việc chỉ huy bị rối loạn. Hai tập đoàn quân 24 và 43 phòng ngự trên tuyến đầu bên cánh trái của Phương diện quân Tây nhưng lại thuộc Phương diện quân Dự bị mà sở chỉ huy của nó lại đặt ở tận Viazhma cách đó gần 200 km. Đến khi tập đoàn quân xe tăng 4 tấn công thì các tập đoàn quân này bị cắt rời khỏi chủ lực Phương diện quân Dự bị và nhanh chóng bị bao vây. Trong đợt một, Bộ tư lệnh hai phương diện quân Tây và Dự bị cũng không xác định được hướng tấn công chính của hai cánh quân xe tăng Đức nên không thể bịt được các cửa mở mà xe tăng Đức đã đột phá. Vào giai đoạn cuối chiến dịch, khi Cụm tập đoàn quân Trung tâm (Đức) đã suy yếu và rút lui, lẽ ra phải tăng cường thêm 4 tập đoàn quân cho các phương diện quân Tây, Kalinin và Briansk để truy kích và đẩy quân Đức ra xa Moskva hơn nữa thì I. V. Stalin lại rút bớt Tập đoàn quân Xung kích 1 của Phương diện quân Tây, điều hai tập đoàn quân dự bị khác đến các hướng Tikhvill và Rostov để thực hiện tổng phản công một cách dàn trải trong khi tiềm lực của quân Đức ở cả hướng Tây, Tây Bắc và Tây Nam vẫn còn rất mạnh. Điều này đã làm cho cuộc tấn công vào “chỗ lồi” Rzhev – Viazhma của Quân đội Liên Xô phải thực hiện trong tình trạng không có lực lượng dự bị chiến dịch và do đó không thành công. Tập đoàn quân 33, quân đoàn kỵ binh cận vệ 1 và lữ đoàn đổ bộ đường không 8 phải tác chiến trong vòng vây của quân Đức tại đây đến cuối tháng 5 năm 1942 mới thoát vây với thiệt hại nặng nề
[[65]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%ADn_Moskva_%281941%29#cite_note-65)
### Ảnh hưởng
Vô cùng tức giận do thất bại ngay trước chân thành Moskva, Hitler lập tức phế truất chức vụ Tổng tư lệnh Lục quân Đức của Thống chế Walther von Brauchitsch và tự mình đứng vào chức vụ này. Ông ta cũng cách chức Tư lệnh Cụm Tập đoàn quân Trung tâm của Thống chế Fedor von Bock (mặc dầu khi ấy Von Bock không được khỏe); cách chức Tư lệnh Tập đoàn quân xe tăng 2 của tướng
[Heinz Wilhelm Guderian](https://vi.wikipedia.org/wiki/Heinz_Guderian) cùng hàng chục tướng khác. [[10]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%ADn_Moskva_%281941%29#cite_note-spencerticle-10) Chiến thắng của Liên Xô tại trận Moskva cũng làm phân hoá nội bộ phe Trục. Các nước [66] [Nhật Bản](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%E1%BA%ADt_B%E1%BA%A3n), [Thổ Nhĩ Kỳ](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%95_Nh%C4%A9_K%E1%BB%B3)phải cân nhắc lại khả năng tham chiến chống Liên Xô. Người Đức cũng bắt đầu nghi ngờ vào thiên tài của [Fuhrer](https://vi.wikipedia.org/wiki/Adolf_Hitler), sự hoài nghi và phản đối trong lòng nước Đức được nhen nhóm cùng với tâm lý lo lắng và bi quan tăng lên khi họ nhớ đến thất bại của [Napoleon](https://vi.wikipedia.org/wiki/Napol%C3%A9on_Bonaparte)trong cuộc chiến tranh năm 1812. Các nhà chiêm tinh học bắt đầu lao vào nghiên cứu số mệnh của Napoleon và của cả Hitler. Tướng Gluther Blumentritt, Tham mưu trưởng của Tập đoàn quân thứ tư của Đức, đã đọc lại [[67]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%ADn_Moskva_%281941%29#cite_note-67) [Hồi ký](https://vi.wikipedia.org/wiki/H%E1%BB%93i_k%C3%BD)của một viên tướng của Napoleon là [Armand Augustin Louis de Caulaincourt](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Armand_Augustin_Louis_de_Caulaincourt&action=edit&redlink=1), trong đó kể về Mùa Đông Nga khủng khiếp và sự thất bại hoàn toàn của Napoleon I. Việc nước Đức Quốc xã bắt đầu gây sức ép, đòi hỏi các nước chư hầu của mình phải đưa thêm nhiều binh đoàn mới sang mặt trận Xô-Đức để “chia xẻ” trách nhiệm với quân đội Đức đã làm cho tình hình chính trị bên trong những nước đó bắt đầu mất ổn định. [[9]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%ADn_Moskva_%281941%29#cite_note-leonigren1756-9) [[68]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%ADn_Moskva_%281941%29#cite_note-68)
Lần đầu tiên quân đội vô địch của Đức Quốc xã đã bị thất bại trong một trận đánh có tầm chiến lược. Uy thế của quân đội Đức từng làm mưa làm gió trên chiến trường Châu Âu đã bị chôn vùi trong trận Moskva. Nó đánh dấu sự phá sản hoàn toàn của
[Kế hoạch Barbarossa](https://vi.wikipedia.org/wiki/K%E1%BA%BF_ho%E1%BA%A1ch_Barbarossa), buộc giới cầm quyền phát xít Đức phải đưa ra một kế hoạch mới để tiếp tục cuộc chiến tại mặt trận Xô-Đức với những mục tiêu hạn chế hơn. Kể từ thời điểm này, nước Đức Quốc xã phải chấp nhận kiểu chiến tranh lâu dài tiêu hao cường độ cao với Liên Xô – một cường quốc rộng lớn nhất thế giới có số dân đông, tiềm lực chiến tranh vô cùng to lớn đang ngày càng được huy động nhiều hơn. Chiến tranh càng kéo dài thì càng bất lợi cho Đức Quốc xã vì nước này chưa sẵn sàng cho kiểu chiến tranh tiêu hao như thế và tiềm lực chiến lược của nước Đức Quốc xã kém xa tiềm lực của đối phương. Hơn nữa, các lợi thế về tư duy quân sự, khả năng tác chiến, ưu thế vũ khí của quân đội Đức Quốc xã chỉ có tính tạm thời. Chiến tranh càng kéo dài và nhất là khi các tiềm năng của Liên Xô được phát huy, các ưu thế đó sẽ về tay quân đội Xô Viết. Do đó chiến thắng của Hồng quân tại Moskva trong năm 1941 khắc nghiệt nhất của chiến tranh là điềm báo trước cho thất bại của Đức trong toàn bộ cuộc chiến. [[69]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%ADn_Moskva_%281941%29#cite_note-69)
Trong những ngày diễn ra cuộc phản công lớn của Quân đội Liên Xô trước cửa ngõ Moskva, Khối đồng minh toàn thế giới chống phát xít ra đời. Ngày
[1 tháng 1](https://vi.wikipedia.org/wiki/1_th%C3%A1ng_1) năm 1942, tại Washington, trên cơ sở “Hiến chương Đại Tây Dương” đã được các cường quốc [Hoa Kỳ](https://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3) và [Anh](https://vi.wikipedia.org/wiki/V%C6%B0%C6%A1ng_qu%E1%BB%91c_Li%C3%AAn_hi%E1%BB%87p_Anh_v%C3%A0_B%E1%BA%AFc_Ireland) ký kết hồi tháng 8 năm 1940, [Liên Xô](https://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_X%C3%B4) và 23 nước khác đã ký thỏa ước tham gia Hiến chương này, mở đường cho việc toàn cầu hoá khối Đồng minh chống phát xít. Chính phủ các đồng minh Anh, Mỹ đã thực sự tin rằng Liên Xô hoàn toàn có khả năng tự mình chống chọi lại được sức mạnh khủng khiếp của nước Đức quốc xã. Sự tin tưởng ấy đã dẫn đến các hiệp ước hợp tác và giúp đỡ nhau trong chiến tranh giữa Liên Xô với Anh và Mỹ được ký kết trong nửa đầu năm 1942. Uy tín quốc tế của Liên Xô tăng mạnh, thiện cảm đối với Liên Xô lên cao trong dư luận các nước đồng minh tạo thuận lợi cho các nỗ lực chung chống phát xít. Các quốc gia, các vùng đất đang bị Đức Quốc xã chiếm đóng bắt đầu hy vọng vào tương lai được giải phóng và điều đó làm cho họ mạnh dạn xây dựng các tổ chức, các lực lượng kháng chiến, chống phát xít Đức ngay tại những vùng đất bị chiếm đóng của Liên Xô và các nước khác. [[70]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%ADn_Moskva_%281941%29#cite_note-70)
## Tham khảo
### Chú thích
- ^
**a** **ă** **â** [David Reynolds, Aleksandr Oganovich Chubarʹi︠a︡n,](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%ADn_Moskva_%281941%29#cite_ref-reynolds41_1-3) **b** *Allies at war: the Soviet, American, and British experience, 1939-1945*, trang 41
- ^
**a** [Л. Н. Лопуховский. 1941. Вяземская катастрофа. 2-е изд., перераб. и испр. — М.: Яуза, Эксмо, 2008.](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%ADn_Moskva_%281941%29#cite_ref-Lopukhoski_2-1) **ă** [ISBN 978-5-699-30305-2](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/9785699303052) **А. В. Исаев. Котлы 41-го: История ВОВ, которую мы не знали. — М.: Эксмо, 2005.** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%ADn_Moskva_%281941%29#cite_ref-3) [ISBN 5-699-12899-9](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/5699128999) [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%ADn_Moskva_%281941%29#cite_ref-4) [Мягков Михаил Юрьевич “Вермахт у ворот Москвы, 1941-1942” – Глава I. Путь на Москву](http://militera.lib.ru/research/myagkov/01.html)
- ^
**a** **ă** [Гриф секретности снят: Потери Вооруженных Сил СССР в войнах, боевых действиях и военных конфликтах: Стат. исслед./ Г. Ф. Кривошеев, В. М. Андроников, П. Д. Буриков. — М.: Воениздат, 1993. МОСКОВСКАЯ СТРАТЕГИЧЕСКАЯ ОБОРОНИТЕЛЬНАЯ ОПЕРАЦИЯ](http://rus-sky.com/history/library/w/w06.htm#_Toc536603366)
- ^
**a** **ă** [Гриф секретности снят: Потери Вооруженных Сил СССР в войнах, боевых действиях и военных конфликтах: Стат. исслед./ Г. Ф. Кривошеев, В. М. Андроников, П. Д. Буриков. — М.: Воениздат, 1993. МОСКОВСКАЯ СТРАТЕГИЧЕСКАЯ НАСТУПАТЕЛЬНАЯ ОПЕРАЦИЯ](http://rus-sky.com/history/library/w/w06.htm#_Toc536603369) [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%ADn_Moskva_%281941%29#cite_ref-7) [Мягков Михаил Юрьевич “Вермахт у ворот Москвы, 1941-1942” – Глава II. Поворот](http://militera.lib.ru/research/myagkov/02.html)
- ^
**a** [David Reynolds, Aleksandr Oganovich Chubarʹi︠a︡n,](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%ADn_Moskva_%281941%29#cite_ref-davidreyno40_8-1) **ă** *Allies at war: the Soviet, American, and British experience, 1939-1945*, trang 40
- ^
**a** **ă** **â** **b** **c** **d** **đ** **e** **ê** **g** **h** **i** **k** [Leonid D. Grenkevich, David M. Glantz,](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%ADn_Moskva_%281941%29#cite_ref-leonigren1756_9-13) **l** *The Soviet partisan movement, 1941-1944: a critical historiographical analysis*, các trang 175-176.
- ^
**a** **ă** **â** **b** **c** **d** **đ** [Spencer Tucker,](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%ADn_Moskva_%281941%29#cite_ref-spencerticle_10-7) **e** *Battles That Changed History: An Encyclopedia of World Conflict*, trang 474
- ^
**a** **ă** **â** [Kurt Frank Reinhardt, Gerhart Hoffmeister, Frederic Christian Tubach,](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%ADn_Moskva_%281941%29#cite_ref-kurtfrankre_11-3) **b** *Germany, 2000 Years: From the Nazi era to German unification*, các trang 42-43.
- ^
**a** [H. P. Willmott,](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%ADn_Moskva_%281941%29#cite_ref-willmott_12-1) **ă** *The great crusade: a new complete history of the Second World War*, trang 155
- ^
**a** **ă** [David Reynolds, Aleksandr Oganovich Chubarʹi︠a︡n,](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%ADn_Moskva_%281941%29#cite_ref-davidreynolds_13-2) **â** *Allies at war: the Soviet, American, and British experience, 1939-1945*, trang 268 **A. M. Vasilievski. Sự nghiệp cả cuộc đời. trang 66** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%ADn_Moskva_%281941%29#cite_ref-14) **Grigori Doberin. Những bí mật của Thế chiến thứ hai. trang 124** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%ADn_Moskva_%281941%29#cite_ref-15) **A. M. Vasilievski. Sự nghiệp cả cuộc đời. trang 67** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%ADn_Moskva_%281941%29#cite_ref-16) **G. K. Zhukov. Nhớ lại và suy nghĩ. Tập 2. trang 209.** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%ADn_Moskva_%281941%29#cite_ref-17) **Fabrian von Schlabreldorff. Những trận đánh của Hitler. Zurich. 1946; dẫn theo Albert Axell. Nguyên soái Zhukov – Người chiến thắng Hitler. NXB Công an nhân dân. Hà Nội. 2006. trang 131.** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%ADn_Moskva_%281941%29#cite_ref-18) **А. В. Исаев. Котлы 41-го: История ВОВ, которую мы не знали. — М.: Эксмо, 2005.** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%ADn_Moskva_%281941%29#cite_ref-19) [ISBN 5-699-12899-9](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/5699128999)Лев Лопуховский пишет о 545 самолётах **A. M. Vasilievsky. Sự nghiệp cả cuộc đời. trang 66** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%ADn_Moskva_%281941%29#cite_ref-20)
- ^
**a** [A. M. Vasilievsky. Sự nghiệp cả cuộc đời. trang 68](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%ADn_Moskva_%281941%29#cite_ref-Vasilievsky68_21-1) **ă** **X. M. Stemenko. Bộ Tổng tham mưu Xô Viết trong chién tranh. Tập 1. trang 51-52.** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%ADn_Moskva_%281941%29#cite_ref-22) **G. K. Zhukov. Nhớ lại và suy nghĩ. trang 209-210.** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%ADn_Moskva_%281941%29#cite_ref-23) **X. M. Stemenko. Bộ Tổng tham mưu Xô Viết trong chiến tranh. Tập 1. trang 53.** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%ADn_Moskva_%281941%29#cite_ref-24) **A. M. Vasilievsky. Sự nghiệp cả cuộc đời. trang 71-72.** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%ADn_Moskva_%281941%29#cite_ref-25) **G. K. Zhukov. Nhớ lại và suy nghĩ. trang 210.** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%ADn_Moskva_%281941%29#cite_ref-26) **A. M. Vasilievsky. Sự nghiệp cả cuộc đời. trang 68-69.** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%ADn_Moskva_%281941%29#cite_ref-27) **Albert Axell. Nguyên soái Zhukov, người chiến thắng Hitler. trang 135.** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%ADn_Moskva_%281941%29#cite_ref-28) **G. K. Zhukov. Nhớ lại và suy nghĩ. Tập 2. trang 237.** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%ADn_Moskva_%281941%29#cite_ref-29) **A. M. Vasilievsky. Sự nghiệp cả cuộc đời. trang 69-70.** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%ADn_Moskva_%281941%29#cite_ref-30) **Albert Axell. Nguyên soái Zhukov, người chiến thắng Hitler. trang 137.** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%ADn_Moskva_%281941%29#cite_ref-31) **X. M. Stemenko. Bộ Tổng tham mưu Xô Viết trong chiến tranh. Tập 1. trang 54.** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%ADn_Moskva_%281941%29#cite_ref-32) **Goliakov – Ponidovski. Richard Sorge, nhà tình báo thời đại. Dịch giả: Ngô Vi Thiện – Trần Quang Vinh. NXB Công an nhân dân. Hà Nội. 1983. trang 244-245.** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%ADn_Moskva_%281941%29#cite_ref-33) **A. M. Vasilievsky. Sự nghiệp cả cuộc đời. trang 78.** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%ADn_Moskva_%281941%29#cite_ref-34) **G. K. Zhukov. Nhớ lại và suy nghĩ. Tập 2. trang 246-247.** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%ADn_Moskva_%281941%29#cite_ref-35) **G. K. Zhukov. Nhớ lại và suy nghĩ. Tập 2. trang 236.** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%ADn_Moskva_%281941%29#cite_ref-36) **G. K. Zhukov. Nhớ lại và suy nghĩ. Tập 2. Trang 247-248** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%ADn_Moskva_%281941%29#cite_ref-37) **G. K. Zhukov. Nhớ lại và suy nghĩ. Tập 2. Trang 229-231** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%ADn_Moskva_%281941%29#cite_ref-38) **G. K. Zhukov. Nhớ lại và suy nghĩ. Tập 2. Trang 228-229** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%ADn_Moskva_%281941%29#cite_ref-39) **G. K. Zhukov. Nhớ lại và suy nghĩ. Tập 2. Trang 243-244** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%ADn_Moskva_%281941%29#cite_ref-40) **A. M. Vasilievsky. Sự nghiệp cả cuộc đời. trang 74-75.** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%ADn_Moskva_%281941%29#cite_ref-41)
- ^
**a** [S. M. Stemenko. Bộ Tổng tham mưu Xô Viết trong chiến tranh. Tập 1. trang 61.](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%ADn_Moskva_%281941%29#cite_ref-Stemenko61_42-1) **ă** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%ADn_Moskva_%281941%29#cite_ref-43) [http://antg.cand.com.vn/Tu-lieu-antg/Nhung-nuoc-co-chien-luoc-cua-Stalin-truoc-the-chien-II-300607/](http://antg.cand.com.vn/Tu-lieu-antg/Nhung-nuoc-co-chien-luoc-cua-Stalin-truoc-the-chien-II-300607/) **A. M. Vasilievsky. Sự nghiệp cả cuộc đời. trang 76-77.** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%ADn_Moskva_%281941%29#cite_ref-44) **Albert Axell. Nguyên soái Zhukov, người chiến thắng Hitler. trang 141** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%ADn_Moskva_%281941%29#cite_ref-45) **G. K. Zhukov. Nhớ lại và suy nghĩ. Tập 2. trang 242-243.** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%ADn_Moskva_%281941%29#cite_ref-46) **G. K. Zhukov. Nhớ lại và suy nghĩ. Tập 2. trang 237-239.** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%ADn_Moskva_%281941%29#cite_ref-47) **Grigori Doberin. Những bí mật của Thế chiến thứ hai. Trang 127.** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%ADn_Moskva_%281941%29#cite_ref-48) **A. M. Vasilevsky. Sự nghiệp cả cuộc đời. trang 77-78.** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%ADn_Moskva_%281941%29#cite_ref-49) **G. K. Zhukov. Nhớ lại và suy nghĩ. Tập 2. trang 250.** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%ADn_Moskva_%281941%29#cite_ref-50) **A. M. Vasilievsky. Sự nghiệp cả cuộc đời. trang 78-80.** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%ADn_Moskva_%281941%29#cite_ref-51) **G. K. Zhukov. Nhớ lại và suy nghĩ. Tập 2. trang 252.** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%ADn_Moskva_%281941%29#cite_ref-52) **G. K. Zhukov. Nhớ lại và suy nghĩ. Tập 2. trang 253-254.** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%ADn_Moskva_%281941%29#cite_ref-53) **G. K. Zhukov. Nhớ lại và suy nghĩ. Tập 2. trang 254.** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%ADn_Moskva_%281941%29#cite_ref-54) **A. M. Vailievski. Sự nghiệp cả cuộc đời. trang 85.** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%ADn_Moskva_%281941%29#cite_ref-55) **G. K. Zhukov. Nhớ lại và suy nghĩ. Tập 2. trang 255-256.** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%ADn_Moskva_%281941%29#cite_ref-56)
- ^
**a** [A. M. Vailievski. Sự nghiệp cả cuộc đời. trang 86.](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%ADn_Moskva_%281941%29#cite_ref-Vasilievski86_57-1) **ă** **G. K. Zhukov. Nhớ lại và suy nghĩ. Tập 2. trang 258-259.** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%ADn_Moskva_%281941%29#cite_ref-58) **G. K. Zhukov. Nhớ lại và suy nghĩ. Tập 2. trang 260-262.** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%ADn_Moskva_%281941%29#cite_ref-59) **A. M. Vasilievski. Sự nghiệp cả cuộc đời. trang 87-88** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%ADn_Moskva_%281941%29#cite_ref-60) **John Erickson, Barbarossa: The Axis and the Allies, table 12.4** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%ADn_Moskva_%281941%29#cite_ref-61) **G.K.Zukov – THẮNG LỢI CỦA LIÊN XÔ VÀ SỰ BẤT LỰC CỦA NHƯNG KẺ XUYÊN TẠC LỊCH SỬ. Bài đăng trên tập san “Người cộng sản” số 1, tháng Giêng, 1970.** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%ADn_Moskva_%281941%29#cite_ref-62)
- ^
**a** **ă** [[1]](http://vietnamnet.vn/vn/quoc-te/47187/hitler-thua-vi-khinh-mua-dong-nga-.html) **G. K. Zhukov. Nhớ lại và suy nghĩ. tập 2. trang 247-248.** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%ADn_Moskva_%281941%29#cite_ref-64) **G. K. Zhukov. Nhớ lại và suy nghĩ. tập 2. trang 256, 266.** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%ADn_Moskva_%281941%29#cite_ref-65) **Grigori Doberin. Những bí mật của Thế chiến thứ hai. trang 130.** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%ADn_Moskva_%281941%29#cite_ref-66) **Alan Fredbery. Behind steel wall. London. 1944. page 60-61.** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%ADn_Moskva_%281941%29#cite_ref-67) **G. K. Zhukov. Nhớ lại và suy nghĩ. tập 2. trang 271.** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%ADn_Moskva_%281941%29#cite_ref-68) **Paul Karel. The Russia war of Hitler. London. 1964. page 191-192.** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%ADn_Moskva_%281941%29#cite_ref-69) **Grigori Doberin. Những bí mật của Thế chiến thứ hai. trang 136-143** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%ADn_Moskva_%281941%29#cite_ref-70)
### Thư mục
- Đại Bách khoa toàn thư Xô viết, Moskva, 1973–1978
- G. K. Zhukov. Nhớ lại và suy nghĩ. Tập 2. Dịch giả: Nguyễn Hải Sa – Lê Bá Phán. Nhà xuất bản Quân đội nhân dân. Hà Nội. 1987
- A. M. Vasilievski. Sự nghiệp cả cuộc đời. Bản tiếng Việt. Nhà xuất bản Tiến Bộ. Moskva. 1985.
- Albert Axell. Nguyên soái Zhukov, người chiến thắng Hitler. Dịch giả: Việt Linh. Nhà xuất bản Công an nhan dân. Hà Nội. 2006
- X. M. Stemenko. Bộ Tổng tham mưu Xô Viết trong chiến tranh. Bản tiếng Việt. Nhà xuất bản Tiến bộ. Moskva. 1983.
- Grigori Doberin. Những bí mật của Thế chiến thứ hai. Nhà xuất bản Sự Thật. Hà Nội. 1986.
- Goliakov – Ponidovski. Richard Sorge, nhà tình báo thời đại. Dịch giả: Ngô Vi Thiện – Trần Quang Vinh. Nhà xuất bản Công an nhân dân. Hà Nội. 1983.
- John Erickson, Barbarossa: The Axis and the Allies
- Alan Fredbery. Behind steel wall. London. 1944
- Paul Karel. The Russia war of Hitler. London. 1964
- Từ điển bách khoa “Chiến tranh giữ nước vĩ đại 1941-1945” – Nhà xuất bản Bách khoa toàn thư Xô Viết 1985 –
[tiếng Nga](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Nga)Энциклопедия: “Великая Отечественная Война 1941-1945” – Изд. Советская Энциклопедия 1985.
- Các hồi ký chiến tranh của tướng lĩnh Xô Viết trên
[Dự án hồi ký](http://militera.lib.ru/memo/)
- David Reynolds, Aleksandr Oganovich Chubarʹi︠a︡n,
[, Palgrave Macmillan, 1994.](http://books.google.com.vn/books?id=qAtQj5InzhAC&pg=PA41&dq=%22moscow%22#v=onepage&q=%22battle%20of%20moscow%22&f=false) *Allies at war: the Soviet, American, and British experience, 1939-1945* [ISBN 0-312-10259-3](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0312102593).
- Spencer Tucker,
[, ABC-CLIO, 11-11-](http://books.google.com.vn/books?id=SWBkx0UlgMAC&pg=PA474&dq=%22moscow%22#v=onepage&q=%22moscow%22&f=false) *Battles That Changed History: An Encyclopedia of World Conflict* [2010](https://vi.wikipedia.org/wiki/2010). [ISBN 1-59884-429-6](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/1598844296).
- Kurt Frank Reinhardt, Gerhart Hoffmeister, Frederic Christian Tubach,
[, Continuum International Publishing Group, 1988.](http://books.google.com.vn/books?id=glMpTyiRXDoC&pg=PA43&dq=%22moscow%22#v=onepage&q=%22moscow%22&f=false) *Germany, 2000 Years: From the Nazi era to German unification* [ISBN 0-8264-0601-7](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0826406017).
- Leonid D. Grenkevich, David M. Glantz,
[, Routledge, 31-03-1999.](http://books.google.com.vn/books?id=YsBgvxYVVPMC&pg=PA177&dq=%22moscow%22#v=onepage&q=%22moscow%22&f=false) *The Soviet partisan movement, 1941-1944: a critical historiographical analysis* [ISBN 0-7146-4874-4](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0714648744).
- H. P. Willmott,
[, Potomac Books, Inc., 01-07-](http://books.google.com.vn/books?ei=kClnT6fDI8moiAeHjK3-BQ&hl=vi&id=5L-bwPZK7PQC&dq=%22moscow%22&q=%22moscow%22#v=snippet&q=%22moscow%22&f=false) *The great crusade: a new complete history of the Second World War* [2008](https://vi.wikipedia.org/wiki/2008). [ISBN 1-59797-191-X](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/159797191X).
## Liên kết ngoài
|
|![]()
[Trận Moskva (1941)](https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Battle_of_Moscow?uselang=vi) [Kỷ niệm 65 năm trận Moskva (1941-2006)](http://mosbattle.ru/) [Các tư liệu và hình ảnh tại trang web của thông tấn xã RIA Novosti](http://www.9may.ru/galery/page1/) [Kho tư liệu ảnh chiến tranh của phía Xô Viết](http://victory.rusarchives.ru/catalogue/). [Tư liệu hình ảnh về trận Moskva năm 1941](http://community.livejournal.com/moscow_1941) [Những đài kỷ niệm về Trận Moskva](http://victory.rusarchives.ru/index.php?p=31&photo_id=1980) [Phim tư liệu gốc về cuộc duyệt binh của Quân đội Liên Xô ngày 7-1-1941 tại Quảng trường Đỏ](https://www.youtube.com/watch?v=W067ncxqaQs) [Bản đồ giai đoạn 1 chiến dịch “Typhoon” tại ngoại vi Moskva từ 30 tháng 9 đến 30 tháng 10 năm 1941](https://archive.is/20121222124751/victory.mil.ru/war/maps/007.jpg) [Bản đồ giai đoạn 2 chiến dịch “Typhoon” tại ngoại vi Moskva từ 15 tháng 11 đến 5 tháng 12 năm 1941](https://archive.is/20121221124948/victory.mil.ru/war/maps/008.jpg) [Bản đồ diễn biến cuộc tổng phản công mùa Đông 1941-1942 của quân đội Liên Xô tại Moskva và Leningrad](https://archive.is/20121222034710/victory.mil.ru/war/maps/009.jpg) [Bản đồ diễn biến Chiến dịch phản công của quân đội Liên Xô tại khu vực Moskva từ ngày tháng 12 năm 1941 đến tháng 4 năm 1942](https://archive.is/20121221185240/victory.mil.ru/war/maps/010.jpg)
|
|[Thể loại](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i): [Những trận đánh lớn trong lịch sử](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Nh%E1%BB%AFng_tr%E1%BA%ADn_%C4%91%C3%A1nh_l%E1%BB%9Bn_trong_l%E1%BB%8Bch_s%E1%BB%AD) [Chiến trường châu Âu (Chiến tranh thế giới thứ hai)](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Chi%E1%BA%BFn_tr%C6%B0%E1%BB%9Dng_ch%C3%A2u_%C3%82u_%28Chi%E1%BA%BFn_tranh_th%E1%BA%BF_gi%E1%BB%9Bi_th%E1%BB%A9_hai%29) [Mặt trận phía Đông (Thế chiến thứ hai)](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:M%E1%BA%B7t_tr%E1%BA%ADn_ph%C3%ADa_%C4%90%C3%B4ng_%28Th%E1%BA%BF_chi%E1%BA%BFn_th%E1%BB%A9_hai%29) [Chiến dịch Barbarossa](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Chi%E1%BA%BFn_d%E1%BB%8Bch_Barbarossa) [Xung đột năm 1941](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Xung_%C4%91%E1%BB%99t_n%C4%83m_1941) [Xung đột năm 1942](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Xung_%C4%91%E1%BB%99t_n%C4%83m_1942) **Bài viết mới trên TÌNH YÊU CUỘC SỐNG** [Sông Mekong tài liệu tổng hợp](https://cnm365.wordpress.com/2015/10/01/song-mekong-tai-lieu-tong-hop/) [Cây Lương thực 9.2015](https://cnm365.wordpress.com/2015/10/01/cay-luong-thuc-9-2015/) [Chào ngày mới 1 tháng 10](https://cnm365.wordpress.com/2015/09/30/chao-ngay-moi-1-thang-10/) [Chào ngày mới 30 tháng 9](https://cnm365.wordpress.com/2015/09/30/chao-ngay-moi-30-thang-9/) [Chào ngày mới 29 tháng 9](https://cnm365.wordpress.com/2015/09/29/chao-ngay-moi-29-thang-9/) [Tiệp Khắc kỷ niệm một thời](https://cnm365.wordpress.com/2015/09/28/tiep-khac-ky-niem-mot-thoi/) [Chào ngày mới 28 tháng 9](https://cnm365.wordpress.com/2015/09/27/chao-ngay-moi-28-thang-9/) [Danh ngôn Albert Einstein](https://cnm365.wordpress.com/2015/09/27/danh-ngon-albert-einstein/) [Bàn cờ thế sự 5](https://cnm365.wordpress.com/2015/09/29/ban-co-the-su-5/) [Bàn cờ thế sự 4](https://cnm365.wordpress.com/2015/09/27/ban-co-the-su-4/) [Chào ngày mới 27 tháng 9](https://cnm365.wordpress.com/2015/09/27/chao-ngay-moi-27-thang-9-2/) [Cây Lương thực 9.2015](https://cnm365.wordpress.com/2015/09/26/cay-luong-thuc-9-2015/) [Chào ngày mới 26 tháng 9](https://cnm365.wordpress.com/2015/09/25/chao-ngay-moi-26-thang-9/) [Chỉ còn anh và em cùng tình yêu ở lại](https://cnm365.wordpress.com/2015/09/25/chi-con-anh-va-em-cung-tinh-yeu-o-lai/) [Chào ngày mới 25 tháng 9](https://cnm365.wordpress.com/2015/09/24/chao-ngay-moi-25-thang-9/) [Chào ngày mới 24 tháng 9](https://cnm365.wordpress.com/2015/09/24/chao-ngay-moi-24-thang-9/) [Bàn cờ thế sự](https://cnm365.wordpress.com/2015/09/23/ban-co-the-su-3/) [Chào ngày mới 23 tháng 9](https://cnm365.wordpress.com/2015/09/22/chao-ngay-moi-23-thang-9/) [Chào ngày mới 22 tháng 9](https://cnm365.wordpress.com/2015/09/21/chao-ngay-moi-22-thang-9/) [Bàn cờ thế sự](https://cnm365.wordpress.com/2015/09/21/ban-co-the-su-2/) [Di sản Walter Scott](https://cnm365.wordpress.com/2015/09/21/di-san-walter-scott/) [Chào ngày mới 21 tháng 9](https://cnm365.wordpress.com/2015/09/20/chao-ngay-moi-21-thang-9/) [Chào ngày mới 20 tháng 9](https://cnm365.wordpress.com/2015/09/20/chao-ngay-moi-20-thang-9/) [Tâm sáng Ức Trai trong tựa ngọc](https://cnm365.wordpress.com/2015/09/19/tam-sang-uc-trai-trong-tua-ngoc/) [Bình Ngô đại cáo của Nguyễn Trãi](https://cnm365.wordpress.com/2015/09/18/binh-ngo-dai-cao-cua-nguyen-trai/) [Chào ngày mới 19 tháng 9](https://cnm365.wordpress.com/2015/09/18/chao-ngay-moi-19-thang-9/) [Đọc “nỗi ám ảnh của quá khứ”](https://cnm365.wordpress.com/2015/09/18/noi-am-anh-cua-qua-khu-tran-quoc-vuong/) [Chào ngày mới 18 tháng 9](https://cnm365.wordpress.com/2015/09/17/chao-ngay-moi-18-thang-9/) [Chào ngày mới 17 tháng 9](https://cnm365.wordpress.com/2015/09/17/chao-ngay-moi-17-thang-9/) [Nguyễn Du 250 năm nhìn lại](https://cnm365.wordpress.com/2015/09/16/nguyen-du-250-nhin-lai/) [Chào ngày mới 16 tháng 9](https://cnm365.wordpress.com/2015/09/16/chao-ngay-moi-16-thang-9/) [Chào ngày mới 15 tháng 9](https://cnm365.wordpress.com/2015/09/15/chao-ngay-moi-15-thang-9/) [Bàn cờ thế sự](https://cnm365.wordpress.com/2015/09/14/ban-co-the-su/) [Chào ngày mới 14 tháng 9](https://cnm365.wordpress.com/2015/09/13/chao-ngay-moi-14-thang-9/) [Chào ngày mới 13 tháng 9](https://cnm365.wordpress.com/2015/09/12/chao-ngay-moi-13-thang-9/) [Cây Lương thực 9.2015](https://cnm365.wordpress.com/2015/09/12/cay-luong-thuc-9-2015/) [Chào ngày mới 12 tháng 9](https://cnm365.wordpress.com/2015/09/12/chao-ngay-moi-12-thang-9/) [Tháp Tự Do giấc mơ Mỹ](https://cnm365.wordpress.com/2015/09/11/thap-tu-do-giac-mo-my/) [Chào ngày mới 11 tháng 9](https://cnm365.wordpress.com/2015/09/10/chao-ngay-moi-11-thang-9/) [Lương tri tỉnh thức](https://cnm365.wordpress.com/2015/09/10/luong-tri-tinh-thuc/) [Chào ngày mới 10 tháng 9](https://cnm365.wordpress.com/2015/09/09/chao-ngay-moi-10-thang-9/) [Chiến tranh và hòa bình](https://cnm365.wordpress.com/2015/09/09/chien-tranh-va-hoa-binh/) [Chào ngày mới 9 tháng 9](https://cnm365.wordpress.com/2015/09/08/chao-ngay-moi-9-thang-9/) [Những người Việt lỗi lạc ở FAO](https://cnm365.wordpress.com/2015/09/08/nhung-nguoi-viet-loi-lac-o-fao/) [Chuyện vỉa hè](https://cnm365.wordpress.com/2015/09/07/chuyen-via-he-2/) [Chào ngày mới 8 tháng 9](https://cnm365.wordpress.com/2015/09/07/chao-ngay-moi-8-thang-9/) [Chuyện vỉa hè](https://cnm365.wordpress.com/2015/09/07/chuyen-via-he/) [Chào ngày mới 7 tháng 9](https://cnm365.wordpress.com/2015/09/06/chao-ngay-moi-7-thang-9/) [Đến Neva nhớ Pie Đại Đế](https://cnm365.wordpress.com/2015/09/06/neva-sankt-peterburg-pie-dai-de/) [Chào ngày mới 6 tháng 9](https://cnm365.wordpress.com/2015/09/06/chao-ngay-moi-6-thang-9/) [Sấm ký đồng dao huyền thoại](https://cnm365.wordpress.com/2015/09/05/sam-ky-dong-dao-huyen-thoai/) [Chào ngày mới 5 tháng 9](https://cnm365.wordpress.com/2015/09/04/chao-ngay-moi-5-thang-9/) [Cây Lương thực 8.2015](https://cnm365.wordpress.com/2015/09/04/cay-luong-thuc-8-2015/) [Khoang trời thung dung](https://cnm365.wordpress.com/2015/09/04/khoang-troi-thung-dung/) [Văn pháp Truyện Kiều](https://cnm365.wordpress.com/2015/09/04/van-phap-truyen-kieu/) [Chào ngày mới 4 tháng 9](https://cnm365.wordpress.com/2015/09/04/chao-ngay-moi-4-thang-9/) [Chào ngày mới 3 tháng 9](https://cnm365.wordpress.com/2015/09/02/chao-ngay-moi-3-thang-9/comment-page-1/#comment-584) [Việt Nam Hồ Chí Minh](https://cnm365.wordpress.com/2015/09/02/viet-nam-ho-chi-minh/) [Chào ngày mới 2 tháng 9](https://cnm365.wordpress.com/2015/09/01/chao-ngay-moi-2-thang-9/) [Chào ngày mới 1 tháng 9](https://cnm365.wordpress.com/2015/08/31/chao-ngay-moi-1-thang-9/) [Tá](https://cnm365.wordpress.com/2015/08/31/tam-nguoi-thuc-su-co-sieu-nang-luc/) [m người thực sự có siêu năng lực](https://cnm365.wordpress.com/2015/08/31/tam-nguoi-thuc-su-co-sieu-nang-luc/) **Video yêu thích
** [KimYouTube](http://www.youtube.com/user/hoangkimvietnam) **Trở về trang chính **
[Hoàng Kim](https://hoangkimlong.wordpress.com) [Ngọc Phương Nam](http://thochocon.wordpress.com) [Thung dung](https://hoangkimvn.wordpress.com) [Dạy và học](http://dayvahoc.blogtiengviet.net) [CNM365](https://cnm365.wordpress.com) [Tình yêu cuộc sống](https://cnm365.wordpress.com) [Cây Lương thực](http://foodcrops.vn) [Dạy và Học](http://fa.hcmuaf.edu.vn/hoangkim) [Kim on LinkedIn](https://www.linkedin.com/in/foodcrops) [KimYouTube](http://www.youtube.com/user/hoangkimvietnam) [Kim on Facebook](https://www.facebook.com/daihocnonglam)

Vary: Cookie

X-hacker: If you're reading this, you should visit automattic.com/jobs and apply to join the fun, mention this header.

X-ac: 1.dca _dca