text:
T-90
T-90 là một trong những loại xe tăng chiến đấu chủ lực hiện đại nhất của quân đội Nga. Nó được sản xuất với số lượng ít vào năm 1993 và chính thức phục vụ trong quân đội Nga năm 1995, dựa trên kiểu mẫu đầu tiên được gọi là Obyekt 188. T-90 nguyên thủy là một phiên bản hiện đại hóa sâu của T-72B, được tích hợp nhiều đặc tính thiết kể của T-80. Ban đầu được đặt tên là "T-72B nâng cấp" (Т-72Б усовершенствованный), viết tắt T-72BU[7][8] nhưng đến năm 1992 được đặt lại tên mã là T-90[9].
Từ năm 2001 đến 2010, theo nguồn tin của Nga thì T-90 là loại xe tăng chủ lực được bán chạy nhất thế giới[10][11]. Tuy nhiên, từ cuối năm 2011, quân đội Nga đã ngưng đặt hàng T-90[12] để chuyển sang mua loại xe tăng hiện đại hơn là T-14 Armata[13], trong khi các công nghệ trên T-90 được Nga áp dụng để hiện đại hóa hàng ngàn xe tăng T-72 của họ bởi như vậy tiết kiệm chi phí hơn.
T-90 là loại xe tăng đầu tiên trên thế giới được trang bị hệ thống bảo vệ 4 lớp: lớp 1 là hệ thống phòng thủ chủ động quang điện gây nhiễu Shtora-1 để chống lại các tên lửa dẫn đường bằng laser, hồng ngoại cũng như gây rối các hệ thống hiển thị mục tiêu; lớp 2 là hệ thống phòng thủ chủ động ARENA chuyên đánh chặn các loại đạn chống tăng trước khi chúng lao vào xe, lớp thứ 3 là giáp phản ứng nổ gắn ngoài, và lớp cuối cùng là vỏ giáp được kết hợp giữa thép độ bền cao và vật liệu tổng hợp (composite). Cho tới khi T-14 Armata ra đời, T-90 được coi là mẫu xe tăng có khả năng phòng vệ tốt nhất thế giới. Hệ thống chống mìn bằng xung điện EMT-7 cũng được thử nghiệm trên T-90 nhưng nó chưa được gắn đại trà vào các T-90 đang hoạt động.
Mục lục
- 1 Thông tin chung
- 2 Lịch sử ra đời và phát triển
- 3 Thông tin kỹ thuật
- 4 Các biến thể
- 5 Lịch sử chiến đấu
- 6 Các phiên bản của T-90
- 7 Số lượng phục vụ
- 8 Xem thêm
- 9 Chú thích
- 10 Tham khảo
- 11 Liên kết ngoài
Thông tin chung[sửa | sửa mã nguồn]
Xe tăng chủ lực T-90 trang bị pháo nòng trơn 125mm với sự tăng cường độ chính xác, hệ thống cân bằng pháo – tăng hai chiều dọc – ngang, đồng trục với pháo là súng máy 7,62mm (PKT hoặc PKTM) và súng phòng không 12,7mm (NSVT-12,7 hoặc KORD). Trên T-90 lắp tổ hợp điều khiển hỏa lực tự động với máy tính toán đường đạn kỹ thuật số và kính ngăm hồng ngoại hoạt động trong điều kiện ngày/đêm, thiết bị nạp đạn tự động (AZ) đảm bảo hiệu quả chiến đấu cao của các loại vũ khí trong xe. Thiết bị súng máy phòng không (ZPU) với thiết bị ngắm và dẫn bắn từ xa cho phép bắn mục tiêu trên không và trên mặt đất từ trong buồng chiến đấu của xe tăng. T-90 trang bị tổ hợp chế áp quang điện (KOEP) TShU-1 "Shtora-1" làm giảm xác suất bị bắn cháy bởi các tên lửa chống tăng có điều khiển (PTUR) của đối phương bằng cách tạo ra các dải nhiễu có điều khiển và các thiết bị chống tăng (PTS) với sự chỉ thị mục tiêu và đo xa bằng tia laze. Trên T-90 hệ thống phòng thủ tập thể (SKZ) khỏi tác động của vũ khí hủy diệt hàng loạt (OMP), hệ thống chữa cháy một cách nhanh chóng (PPO) trên cơ sở bộ cảm biến quang học với đám cháy, trang bị dành cho việc tự ủi, trang bị cho việc vượt chướng ngại vật nước (vượt vũng, sông) theo đáy (OPVT). Trong xe tăng đã thực hiện được lời giải về cấu trúc nhằm giảm hiệu quả của các thiết bị phát hiện và dẫn bắn theo tia hồng ngoại và đảm bảo sự bảo vệ cho xe tăng khỏi ảnh hưởng khỏi sự cháy của các hỗn hợp "napal". Xe tăng có khả năng trang bị thiết bị quét mìn dạng lưỡi dao KM7-6M2 hoặc bánh quét mìn dạng lưỡi dao KMT-7 hoặc thiết bị quét mìn KMT-8 với đầu nối điện từ.
Lịch sử ra đời và phát triển[sửa | sửa mã nguồn]
T-90 nguyên thủy là một phiên bản hiện đại hóa sâu của T-72B, mang tên "Object 188" (Obyekt 188) của nhà máy Uralvagonzavod tại Niznhy Tagil. Lãnh đạo chương trình là kỹ sư trưởng Vladimir Ivanovich Potkin[14]. Từ năm 1989, xe tăng được chuyển giao cho GSI[15].
Cuối thập niên 1980, phương Tây cho ra đời các loại xe tăng mới như Leopard-2A4 của Đức, M1A1HA của Mỹ... Để duy trì ưu thế kỹ thuật, Liên Xô đề ra 2 dự án hiện đại hóa chiếc T-72B và được tiến hành song song, bao gồm:
- Object 187 (Dự án 187, còn gọi là T-72BI): Đây là phiên bản bản hiện đại hóa toàn diện của T-72B. Xe tăng được trang bị khẩu pháo mới 125mm 2A66, có thể bắn được các loại đạn xuyên giáp mạnh hơn so với loại 2A46M của T-72B. Động cơ được thay mới bằng loại 1200 mã lực, mạnh hơn đáng kể so với động cơ 840 mã lực của T-72B. Đặc biệt, T-72BI tập trung vào việc tăng mức độ của vỏ giáp lên mức cực cao, bằng cách sử dụng tháp pháo hàn kiểu mới, dùng nhiều hơn lớp giáp composite và giáp gốm mật độ cao cho tháp pháo và mặt trước thân, cùng bộ giáp giáp phản ứng nổ kiểu mới thế hệ thứ 3 (nguyên mẫu của loại giáp Relikt trên T-90MS sau này), và hệ thống bảo vệ chủ động Shtora-1. Trọng lượng xe tăng vào khoảng 50 tấn. Độ dày của vỏ giáp trước tương đương 900 - 950mm thép cán tiêu chuẩn, cùng với giáp phản ứng nổ thế hệ 3 sẽ làm tăng chỉ số này thêm ít nhất là 50%. Mức bảo vệ này thậm chí vượt qua tất cả các xe tăng hiện đại trên thế giới vào thập niên 2010 (cho tới khi T-14 Armata ra đời), hoàn toàn đủ sức chống lại mọi loại đạn cỡ 120mm trên xe tăng phương Tây.
- Object 188 (Dự án 188, còn gọi là T-72BU): Đây là phiên bản bản cải tiến ít tham vọng hơn so với T-72BI. Về cơ bản, nó là T-72B được cải tiến các thiết bị điện tử, điều khiển hỏa lực... bằng các công nghệ trên xe tăng T-80U. Động cơ, vỏ giáp và pháo chính được giữ nguyên so với T-72B.
Mục tiêu của "Obyekt 188" - cùng với người anh em có thiết kế tinh vi hơn là Obyekt 187 - là nâng cấp T-72B lên cùng mức độ với T-80U/UD, thậm chí là mạnh hơn. Một nhược điểm của T-72B thời đó là không có hệ thống điều khiển bắn hiện đại. Hệ thống ngắm bắn 1A40-1 tuy đơn giản và đáng tin cậy nhưng không mang lại các tính năng mà xe tăng hiện đại cần có. Giải pháp nâng cấp đó là tích hợp hệ thống điều khiển hỏa lực 1A45 "Irtysh" đang sử dụng trên T-80U/UD.[16].
Đến năm 1991, đã có 6 mẫu thử của T-72BI được chế tạo, các thử nghiệm cho thấy nó có tiềm năng rất lớn. Nếu được sản xuất, đây chắc chắn sẽ là loại xe tăng hiện đại nhất thế giới, không có đối thủ ngang tầm từ phương Tây. Tuy nhiên, việc Liên Xô tan rã khiến kinh phí quốc phòng bị cắt giảm, và chương trình T-72BI bị đình chỉ. Quân đội quyết định lựa chọn T-72BU là dự án được tiếp tục do nó đòi hỏi ít kinh phí hơn.
Obyekt 188 được thử nghiệm ở cấp độ quốc gia vào tháng 1 năm 1989, và kết quả thử nghiệm cho thấy mẫu xe tăng này có độ tin cậy cao. Đến ngày 27 tháng 3 năm 1991, Bộ Quốc phòng cũng như cơ quan phụ trách sản xuất xe tăng của ngành công nghiệp quốc phòng đã chấp thuận biên chế Obyekt 188 vào quân đội Liên Xô. Mẫu Obyekt 187 bị loại. Tuy nhiên, mọi thứ đột ngột bị gián đoạn do sự sụp đổ của Liên Xô cũng như thiệt hại nặng nề của các xe T-72M của Iraq trong Chiến tranh Vùng Vịnh. Quá trình biên chế Obyekt 188 bị dừng lại.
Nhà máy Uralvagonzavod (UVZ) - nơi phát triển Obyekt 188 - tiếp tục các công việc nghiên cứu nhằm cải thiện mức độ bảo vệ cho mẫu xe tăng. Ví dụ, mẫu tăng đã được bổ sung hệ thống gây nhiễu quang điện tử TSHU-1 "Shtora-1". Mẫu Obyekt 188 cải tiến đầu tiên được thử nghiệm vào ngày 30 tháng 9 năm 1992 và đến ngày 5 tháng 10 nó đã được chấp thuận để biên chế vào quân đội Liên bang Nga theo sắc lệnh số 759-98. Tổng thống Boris Yeltsin đã ký lệnh đặt tên cho chiếc xe này là T-90[16].
Cuộc chiến tranh Chechnya xảy ra trong thời gian đó là một nguyên nhân để T-90 đánh bại đối thủ cạnh tranh của nó là T-80U do Omsk Transmash sản xuất. Những sai lầm chiến thuật của quân đội Nga khiến cho lực lượng xe tăng của họ bị thiệt hại nặng, trong đó nhiều chiếc T-72 và T-80 đã bị phá hủy và bắn hỏng. Uy tín của T-72 và T-80 bị ảnh hưởng nặng nề do giới chức cố ý dồn các chỉ trích vào thiết kế xe tăng hơn là sai lầm trong chỉ huy tác chiến. Tuy nhiên, việc UVZ sử dụng tên T-90 cho mẫu tăng mới của họ giúp mẫu tăng tránh được các chỉ trích nhằm vào "tiền bối" T-72. Đồng thời, T-80 còn bị phê phán vì sử dụng động cơ turbin khí đắt tiền, hao nhiên liệu và vị trí bố trí đạn dược dễ tổn thương hơn T-72/90.[17] Kết quả, tháng 1/1996, lãnh đạo Ban Giám đốc lực lượng Tăng thiết giáp trực thuộc Bộ Quốc phòng, tướng Alexandre Galkin cho biết T-90 đã được lựa chọn là nòng cốt của lực lượng Tăng thiết giáp Nga.[18]
Nhiều kế hoạch được đặt ra nhằm thay thế các mẫu xe tăng cũ bằng những chiếc T-90 tại Quân khu quân sự Viễn Đông. Đến giữa năm 1996 đã có 107 chiếc T-90 được điều tới nơi này[19][20]. Trong Cuộc tấn công của Nga vào Chechnya năm 1999, T-90 được sử dụng trên chiến trường lần đầu tiên và theo tạp chí, một chiếc trong số đó đã trúng vài quả tên lửa chống tăng và đạn B-41 nhưng vẫn tiếp tục sống sót. Tạp chí này kết luận rằng T-90A tỏ ra là loại xe tăng được bảo vệ tốt nhất của Nga, đặc biệt là nếu như chúng được trang bị hệ thống phòng thủ chủ động Shtora và hệ thống đánh chặn Arena.[21]
Năm 2007, Bộ Quốc phòng Nga tiếp tục chuyển giao 60 chiếc T-90A cho quân đội[22]. Và, hai biến thể xuất khẩu của nó T-90S và T-90E, cũng được đánh giá là rất hứa hẹn trên thị trường quốc tế. Vì vậy, mặc dù T-14 Armata đã được trang bị cho quân đội Nga vào năm 2015, T-90 vẫn được xem như là "xương sống" của bộ đội tăng thiết giáp Nga cho đến tận năm 2025. Theo kế hoạch của công ty xuất khẩu vũ khí độc quyền Rosoboronexport của Nga, trong giai đoạn 2020 – 2025, T-90 sẽ là vũ khí chính của quân đội Nga. Đến năm 2020, T-90 sẽ chiếm 50% trong tổng số xe tăng của Nga; phần còn lại sẽ là các dòng tăng như T-72, T-80 hoặc loại xe tăng T-14 Armata hiện đại mà Nga đưa vào sử dụng năm 2015[23].
Vào năm 2006, có khoảng 120 chiếc phục vụ trong Quân đoàn xe tăng cận vệ số 5 của Lục quân Nga đóng ở Quân khu Siberia và 7 chiếc phục vụ trong Hải quân Nga[24]. Khoảng 120 chiếc mới được đưa vào hoạt động vào năm 2007 và 300 vào năm 2008[24]. Tính đến năm 2014, quân đội Nga có 930 chiếc T-90 trong biên chế. Tuy nhiên do vấn đề kinh phí, các mẫu T-80 và T-72 vẫn tiếp tục được sử dụng song song với T-90 trong thời gian tới.[25].
Thông tin kỹ thuật[sửa | sửa mã nguồn]
Có cảm hứng từ T-72, chiếc GPO Uralvagonzavod T-90 là loại tăng hiện đại nhất của quân đội Nga trong giai đoạn 1990-2015. Về hình dáng quy ước bên ngoài, T-90 có thể hiện sự nâng cấp ở mọi hệ thống, gồm cả pháo chính. Lớp bảo vệ thân và tháp pháo cũng hoàn toàn là thế hệ mới. Có thể nói T-90 là một nỗ lực lớn nhằm cải thiện các tính năng của dòng T-72 sao cho vượt tầm của T-80, tuy nhiên về tính cơ động cho đến nay dòng T-80 vẫn hơn.
Vũ khí[sửa | sửa mã nguồn]
T-90 vẫn giữ pháo chính nòng trơn loại 125 ly 2A46, bản nâng cấp của kiếu pháo chống tăng Sprut đã từng xuất hiện trên các mẫu T-72 và T-80. Loại pháo này có một đặc điểm tiện lợi là có thể dễ dàng tháo nó ra khỏi xe tăng mà không cần phải gỡ toàn bộ tháp pháo kèm theo. Pháo chính có thể bắn đạn xuyên giáp APFSDS, phóng đạn nổ HEAT và đạn ghém HE-FRAG cũng như bom phóng hẹn giờ và tên lửa chống tăng ATGM loại 9M119 Refleks (còn được biết tới với cái tên AT-11 Sniper do NATO đặt).
Refleks 9M119 là tên lửa có hệ thống dẫn đường bán tự động bằng laser với một đầu nổ lõm (hollow-charge) có khả năng chọc thủng cả các mục tiêu có vỏ thép bảo vệ dày tới 950 mm và các loại máy bay trực thăng tầm thấp.[7] Tên lửa có thể tiêu diệt mục tiêu ở cự ly tới 5.000 mét, tạo cho T-90 khả năng tấn công và tiêu diệt các loại xe cơ giới khác và máy bay trực thăng trước khi những thứ này kịp tấn công lại T-90. Tên lửa có tầm bắn hiệu quả vào khoảng 100m tới 5–6 km và có thể di chuyển tới vị trí xa nhất trong vòng 17,5 giây (trong khi đó hiệu quả của các loại pháo tăng thông thường đã bắt đầu sụt giảm ở khoảng cách 2.500m[26][27]). Chính vì vậy T-90 có tên gọi là tăng hỏa tiễn chứ không phải tăng pháo như thông thường[23]. Trong tương lai, theo thông báo tại Russian Expo Arms-2008 của ông Sergei Maev, lãnh đạo Rosoboronexport, T-90 sẽ còn được trang bị hỏa lực mạnh hơn với loại tên lửa cải tiến có tầm bắn đạt 6–7 km[23].
Về đạn xuyên giáp APFSDS, pháo 125mm 2A-46M5 có thể trang bị các loại đa dạng từ cũ tới mới, tùy theo đối tượng khách hàng đặt mua, ví dụ như: đạn 3BM-44 "Mango" lõi bằng tungsten (chế tạo năm 1986) có thể bắn xuyên 500mm thép ở cự ly 2.000 mét, mới hơn là đạn 3BM-48 "Svitnetz" lõi bằng tungsten (chế tạo năm 1991) có thể bắn xuyên 650mm thép ở cự ly 2.000 mét. Những chiếc T-90 của quân đội Nga thì được trang bị những loại đạn mới nhất như 3BM-70 "Vaccum" (lõi bằng tungsten) chế tạo năm 2005, có thể xuyên thủng 800 - 850mm thép ở cự ly 2.000m[28], có khả năng chọc thủng giáp trước của các loại xe tăng hiện đại nhất của phương Tây ở thập niên 2010 như M1A2 SEP, Leopard 2A7... từ khoảng cách 1.500 tới 3.000 mét.
Giống như T-64, T-72 và T-80, hệ thống nạp đạn trên T-90 là tự động, thời gian nạp đạn là 4 đến 5 giây cho 1 viên. Ổ quay của hệ thống nạp đạn tự động có thể chứa tối đa 22 viên.[7] Có ý kiến cho rằng hệ thống nạp đạn này đã được cải tiến nhằm phù hợp với các loại đạn mới, thí dụ đạn APFSDS kiểu 3BM-44M hoặc 3BM-48. Ngoài ra, hệ thống kích nổ Ainet cũng được lắp đặt trên T-90, để cho kích nổ loại đạn ghém HE-FRAG sau khi nó đi được một đoạn đường nhất định, quãng đường này quyết định bởi hệ thống đo khoảng cách bằng laser do pháo thủ sử dụng. Hệ thống này giúp làm tăng khả năng chống bộ binh và chống trực thăng của T-90.[29]
Hệ thống kiểm soát bắn bằng máy vi tính và máy quét laser cùng ống ngắm nhiệt Agave của pháo thủ cho phép T-90 chiến đấu với các mục tiêu di động và chiến đấu vào buổi đêm. Hệ thống này bao gồm thiết bị nhìn đêm và ngày PNK-4S/SR AGAT ở khoang của xa trưởng, có khả năng phát hiện ra các mục tiêu có kích cỡ xe tăng trong tầm khoảng từ 700 đến 1100 mét. Các mẫu đầu tiên của T-90 được trang bị hệ thống nhìn TO1-KO1 BURAN nhưng các mẫu về sau (ví dụ T-90S) dùng hệ thống nhìn hồng ngoại ESSA, với camera hồng ngoại CATHERINE-FC sản xuất bởi Thales Optronique, cho phép bắn chính xác mục tiêu trong khoảng 5.000-8.000m. Vào tháng 8 năm 2007, khoảng 100 camera loại này đã được nhập từ Pháp vào Nga[30] và đến năm 2010 Nga đã mua bản quyền hệ thống Catherine-FC để tự sản xuất và trang bị cho dòng xe tăng T-90M[31]. T-90 cũng được trang bị hệ thống nhìn ngày 1G46 dành cho pháo thủ, bao gồm một thiết bị đo khoảng cách bằng laser, một kênh dẫn hướng cho tên lửa. Hệ thống cũng có khả năng phát hiện các mục tiêu có kích cỡ xe tăng trong tầm 5–8 km. Ở phiên bản T-90 đời đầu, lái xe sử dụng thiết bị nhìn ngày và đêm TVN-5[7]. Tuy nhiên hệ thống ở thế hệ đầu tiên này có lẽ không có khả năng tương đương với các hệ thống của các đối thủ phương Tây, do vậy TVN-5 đã bị thay thế ở các phiên bản sau bằng những hệ thống tiên tiến hơn. Chiếc xe tăng cũng được lắp những thiết bị đặt mìn chính xác.
Trang bị vũ khí thứ hai gồm một đại liên đồng trục 7,62 ly PKT và một đại liên NSV 12,7 ly để đối phó với các mục tiêu trên không và trên bộ (vào cuối thập niên 1990, NSV được thay thế bằng đại liên Kord). Đại liên phòng không được điều khiển từ xa ở trong xe, vì vậy có thể được xạ thủ ngắm bắn khi đang ngồi phía trong xe tăng mà không cần phải nhô người ra ngoài tháp pháo, giúp giảm khả năng thương vong cho xạ thủ. Súng có tốc độ bắn 650-750 viên/phút, tầm bắn 2 cây số. Trên xe tăng có trang bị chừng 300 viên đạn 12,7mm cho đại liên phòng không. Đại liên đồng trục có khối lượng 10,5 kg, còn số đạn dược của nó nặng chừng 9,5 kg. Ngoài ra T-90 còn được trang bị súng ngắn và 10 quả lựu đạn F-1 đặt ở phía trong khoang xe để tổ lái sử dụng trong trường hợp phải rời khỏi xe tăng và ra ngoài[23].[7].
Phiên bản T-90MS được tích hợp hệ thống ngắm bắn mới có khả năng "khóa" và tự động theo dõi mục tiêu, giúp các pháo thủ không cần phải liên tục bám theo mục tiêu khi xe tăng đang chuyển động.[32] Thiết bị nhìn đêm bằng hồng ngoại ở T-90MS cũng cung cấp những hình ảnh sắc nét hơn trong tầm 3–4 km và có khả năng phân biệt được nhiệt độ của người thường với nhiệt độ của xe tăng.[33] T-90MS cũng sử dụng pháo chính 2A46M-5 có tuổi thọ nòng cao hơn, bắn xa hơn và chính xác hơn bản đời cũ 2A46M, cùng với hệ thống điều khiển từ xa T05BV-1 dùng cho đại liên phòng không 12,7 ly trên tháp pháo.[34]
Giáp trụ[sửa | sửa mã nguồn]
T-90 có hình dáng thấp giống như những tăng thời kỳ đầu của Nga, với một tháp pháo tròn thấp nằm chính giữa thân, nó được trang bị cả hệ thống bảo vệ chủ động và bị động, biến T-90 thành chiếc tăng chiến đấu được bảo vệ tốt nhất trên thế giới. Lớp vỏ nghiêng được bao phủ bởi một lớp áo giáp bằng những viên gạch chất nổ (ERA) Kontakt-5 thế hệ hai, giống như phần tháp pháo. Lớp ERA này làm cho tháp pháo có mặt ngoài được tạo góc, với các viên gạch ERA tạo thành một bề ngoài "con trai bắt đạn" (clam shell). Các viên gạch ERA ở mái tháp pháo bảo vệ nó khỏi các vũ khí tấn công từ trên cao.
So với T-72, dạng hình vỏ giáp bảo vệ của T-90 không có nhiều thay đổi lớn nhưng chất liệu làm vỏ giáp thì tiên tiến hơn, vì vậy khả năng bảo vệ cũng cao hơn. Vỏ giáp T-90 là giáp thế hệ thứ ba, làm bằng chất liệu tổng hợp gồm nhiều lớp kim loại và gốm, được đánh giá là một tuyệt tác của các chuyên gia quân sự Nga. Vào năm 1999, một đợt kiểm tra về vỏ giáp của T-90 đã được tiến hành với các loại đạn được thử là RPG-29, tên lửa chống tăng ATGM và đạn APFSDS cỡ 125mm. Theo báo cáo, ATGM và APFSDS không thể phá hủy được chiếc T-90 được trang bị thêm lớp giáp phản ứng nổ Kontakt-5. Và giáp trụ của chiếc tăng này hoàn toàn ưu việt hơn một chiếc tăng T-80U tham gia cùng buổi kiểm tra hôm đó[35]. Nhìn chung giáp trụ của T-90 hoàn toàn có thể chịu được các loại đạn pháo nòng 120mm thường thấy trên các xe tăng hiện đại phương Tây như M1 Abrams hay Leopard 2, hoặc các loại đạn pháo bắn từ trên xuống nhằm vào phần nóc xe[23].
Sức mạnh thật sự của lớp vỏ giáp T-90 vẫn còn trong vòng bí mật, nhưng theo ước tính của một số nguồn thông tin thì vỏ giáp trước của T-90A (nơi có độ dày và chất lượng giáp tốt nhất) có độ bền tương đương 550 - 650mm thép cán (khi chống chọi với đạn động năng APFSDS) hay 750mm (khi chống đạn nổ lõm - HEAT). Khi được trang bị thêm giáp phản ứng nổ thế hệ 2 là Kontakt-5 thì thông số này tăng lên 800-830mm (chống đạn APFSDS) và 1.150-1.350mm thép (chống đạn HEAT).[36]
Phiên bản T-90AM hoặc T-90SM sử dụng giáp phản ứng nổ thế hệ 3 là Relikt thì khả năng bảo vệ còn được nâng cao thêm nữa, đạt tới 1.100 - 1.300mm thép (chống đạn APFSDS) và 1.650mm thép (chống đạn HEAT). Với mức độ bảo vệ này, giáp trước của T-90AM/SM là gần như không thể bị xuyên phá bởi hỏa lực pháo 120mm của xe tăng phương Tây dù ở cự ly rất gần.
Những khu vực khác của xe tăng như nóc tháp pháo, hai bên xe,... thì vỏ giáp mỏng hơn và khả năng bảo vệ nhìn chung yếu hơn, nhưng cũng rất khó để xuyên phá nếu chỉ sử dụng vũ khí chống tăng kiểu cũ.
Các hệ thống bảo vệ điện tử[sửa | sửa mã nguồn]
T-90 là xe tăng đầu tiên được trang bị hệ thống đo ngăn chặn quang điện tử học TShU-1-7 Shtora-1 (tiếng Nga: Штора-1, có nghĩa là "Bức màn chắn") sản xuất bởi Elektromashina. Shtora được thiết kể để phá hoại sự chỉ định mục tiêu bằng laser và thiết bị đo xa của Tên lửa điều khiển chống tăng đang bay đến. Shtora-1 là một thiết bị gây nhiễu âm điện quang (electro-optical), khi hoạt động nó sẽ làm nhiễu quá trình điều khiển đường ngắm bán tự động (semiautomatic command to line of sight - SACLOS) của hệ thống định hướng của tên lửa chống tăng có điều khiển, làm nhiễu máy dò laser và máy chỉ thị mục tiêu của kẻ địch. Có thể nói Shtora-1 là một hệ thống tiêu diệt mềm hay hệ thống trả đũa. Nó hiệu quả nhất khi được sử dụng cùng với một hệ thống tiêu diệt cứng như Arena. Trong Triển lãm quốc phòng quốc tế (IDEX) được tổ chức tại Abu Dhabi năm 1995, hệ thống này lắp đặt vào một xe tăng trưng bày của Nga.[7]
Hệ thống Shtora-1 bao gồm bốn thành phần chủ yếu, trạm giao diện điện quang, gồm một đài làm nhiễu âm, một thiết bị điều biến, và thanh điều khiển; một bảng làm nổ lựu đạn phun màn sương ở mỗi bên tháp pháo; một hệ thống cảnh báo laser với các đầu chính xác và thô (with precision and coarse heads); một hệ thống kiểm soát gồm thanh kiểm soát, thiết bị vi xử lý và thanh điều khiển bằng tay. Thiết bị này xử lý thông tin từ các cảm biến và kích hoạt hệ thống phun màn sương. Hai đèn hồng ngoại, mỗi cái ở một bên của súng chính, sẽ liên tục tục phát ra xung hồng ngoại theo quy tắc để làm nhiễu khi phát hiện có tên lửa chống tăng đang bay tới. Shtora-1 có trường quan sát tới 360 độ theo chiều ngang và từ -5 đến +25 độ theo chiều dọc. Nó có mười hai ống phóng màn sương cân nặng 400 kg, màn sương sẽ lập tức được phun ra khi Shtora phát hiện ra rằng xe tăng đã bị "điểm mặt" bởi các thiết bị ngắm lade. Màn sương chỉ chưa cần tới 3 giây đã có thể hình thành và kéo dài khoảng 20 giây. Phạm vi triển khai của màn sương từ 50—70 mét. Màn sương này sẽ gây nhiễu các thiết bị chỉ định bằng laser cũng như ngụy trang cho xe tăng trước các thiết bị ngắm bắn quang học.[7]
Ngoài T-90, Shtora-1 hiện còn được lắp đặt trên T-80UK, T-80U, T-84 của Ukraina. Tuy nhiên T-90 "Bhisma" của Ấn Độ lại không được trang bị Shtora.[7]
Hệ thống phòng thủ chủ động (APS - Active Protection Systems) ARENA-E trên T-90 là lớp bảo vệ thứ hai của xe nếu Shtora-1 không gây nhiễu được tên lửa của địch. Arena-E được thiết kế để lắp đặt trên nhiều phương tiện chiến đấu khác nhau, có khả năng bảo vệ xe tăng trước tên lửa chống tăng, đạn chống tăng các loại với góc bảo vệ đạt tới gần 300 độ xung quanh xe (trừ hướng phía sau có bộ binh). Hệ thống gồm một radar mm lắp trên nóc tháp pháo, máy tính điều khiển và 25 hộp phóng đạn đánh chặn lắp xung quanh tháp pháo, cung cấp khả năng bảo vệ hữu hiệu trước đạn chống tăng có tốc độ bay đạt tới 700m/giây và thời gian phản ứng là khoảng 0,07 giây.
Nguyên tắc hoạt động của hệ thống APS Arena là: Anten cảm biến phát hiện vũ khí chống tăng ở cự ly 50m; hệ thống máy tính thu nhận và tính toán tốc độ, quỹ đạo đường đạn cũng như góc tiếp xúc..., từ đó ra chỉ thị kích hoạt phóng đạn nổ, và tiêu diệt chúng ở cự ly cách xe từ 7-10m. Với các mục tiêu có tốc độ bay từ 50–70 m/s thường được coi là không nguy hiểm với xe tăng nên máy tính của hệ thống Arena không ra lệnh đánh chặn, chỉ những mục tiêu có vận tốc trên 70 m/s, thiết bị phóng đạn mới được kích hoạt. Khi được kích nổ, quả đạn tạo ra một luồng mảnh đạn định hướng để tiêu diệt hoặc làm giảm tối đa tác dụng quả đạn chống tăng. Sau khi đánh chặn, chỉ từ 0,2-0,4 giây sau, xe đã có khả năng đánh chặn tiếp 1 quả đạn khác.
Hệ thống phòng thủ của xe tăng cũng được áp dụng công nghệ tàng hình, sử dụng các lớp sơn đặc biệt, làm bằng vật liệu hấp thụ sóng điện từ, giảm thiểu các nguồn bức xạ nhiệt, điện từ và hồng ngoại, khiến các thiết bị trinh sát của địch khó phát hiện ra.
Bên cạnh các hệ thống bảo vệ thụ động và chủ động, T-90 cũng được lắp hệ thống bảo vệ sinh-hóa-phóng xạ (NBC) và thiết bị quét mìn KMT.
Trong tương lai, T-90 có thể được trang bị hệ thống thông tin thế hệ mới nhất và cơ cấu điều khiển được tự động hóa hoàn toàn để tiến tới điều khiển xe tăng từ xa[23].
Tính an toàn[sửa | sửa mã nguồn]
Giống như các loại xe tăng khác của Liên Xô trước đây, khả năng sống còn của binh sĩ trong các điều kiện trên chiến trường không phải là điểm mạnh của Т-90. Điều này trước hết là do bố trí cực kỳ phức tạp của bộ phận động cơ-truyền động, nên chỗ dành cho các khoang nhiên liệu trong đó đã không còn, chúng phải chuyển phần nào sang buồng tác chiến và một phần vào phần trước của khối này - nơi xác suất bị trúng đạn của đối phương là cao hơn đáng kể. Hơn nữa, trong khi khoang nhiên liệu với các xe tăng của Hoa Kỳ và phương Tây được bố trí trong bộ phận động cơ-truyền động và cách ly với tổ lái, các thùng nhiên liệu của T-90 thì không. Dù vậy, so sánh với các sơ đồ bố trí tương tự, độ bảo vệ của các thùng nhiên liệu trên tăng Т-90 cao hơn khi bị xạ kích từ hướng hai bên hông nhờ các tấm chắn bổ sung bên hông và bảo vệ động lực ở hông của bộ phận điều khiển; tuy rằng vấn đề mức độ nguy hiểm cho tổ lái trong trường hợp bị bắn trúng khoang nhiên liệu vẫn không giảm xuống.
Vấn đề khác của Т-90 là sự bố trí khối đạn dược của nó, cũng nằm trong bộ phận tác chiến và cũng không được cách ly với tổ lái, như thế sự kích nổ nó chắc chắn sẽ dẫn tới việc xe tăng T-90 bị tiêu diệt hoàn toàn[37]. Trên Т-90А vấn đề này đã được giải quyết phần nào nhờ vào các tấm che chắn bổ sung của hệ thống nạp đạn tự động và cách sắp xếp đạn dược bên ngoài nó, tuy nhiên vấn đề về độ an toàn cho tổ lái trong trường hợp sự kích nổ xảy ra vẫn chưa được giải quyết rốt ráo. Tuy vậy, độ hiệu quả của các biện pháp bảo vệ tổ lái được áp dụng trên các xe tăng phương Tây — đưa khối đạn dược vào khoang riêng (theo thông lệ vào phía sau tháp pháo) và được trang bị các tấm giảm nổ cũng bị nghi vấn. Chẳng hạn, các xe tăng M1 Abrams được bảo vệ theo kiểu này trong quá trình chiến đấu cũng đã bị tiêu diệt do sự kích nổ của khối đạn dược — mặc cho sự thoát hơi của các tấm giảm nổ, vụ nổ đủ để tiêu diệt xe tăng[38], mặc dù theo khẳng định của Hoa Kỳ, sơ đồ bố trí này đã thể hiện được độ tin cậy của mình[39].
Đồng thời, theo ý kiến của một số tác giả, sự phân bố của khối đạn dược của T-72 và T-90 theo chiều nằm ngang trên sàn của khối tác chiến và trong khu vực ít bị bắn trúng hơn, và trong chiến trận trên thực tế xác suất khoang đạn của T-90 bị kích nổ thấp hơn nhiều khi so sánh với các mẫu xe tăng cũ hơn của Liên Xô là T-80, trong đó khối đạn dược cũng được bố trí trên sàn của khối tác chiến nhưng theo chiều đứng[40].
Theo một số ý kiến khác thì sự co gọn dung tích của hệ thống nạp đạn tự động khi so với nạp đạn cơ học đã làm tăng số lượng khối đạn dược không cơ giới hóa, được phân bố cao hơn hệ thống nạp đạn tự động và trong một loạt các trường hợp cao hơn tháp pháo, nhanh chóng nâng cao tính dễ bị tổn thương của khối đạn dược. Trên các xe tăng phương Tây, giải pháp tiêu chuẩn là sắp xếp khối đạn dược ở phía đuôi tháp pháo. Điều này khiến tháp pháo bị kéo dài, dễ bị bắn trúng hơn, nhưng cho phép thực hiện các tấm giảm nổ (giải pháp được sao chép trên các xe tăng hậu Xô viết Obyekt 291 và Obyekt 640). Tuy nhiên, khối đạn dược trong phiên bản T-90MS mới nhất đã được bố trí lại: ngoài 22 viên đạn chính nằm sẵn trong hệ thống tự động nạp đạn, số đạn dự trữ còn lại được đặt trong hộp đạn phụ chứa được 20 viên đạn nằm ngoài xe, đặt phía sau tháp pháo nhằm giảm khả năng bị kích nổ, và có thiết kế sao cho khi bị xạ kích thì sức nổ của khối đạn dược không ảnh hưởng quá nhiều đến thân xe và tháp pháo. Có điều, việc lấy đạn từ hộp đạn phụ phải được làm thủ công tại các điểm dừng chân trên chiến trường.[41][42]
Tính cơ động[sửa | sửa mã nguồn]
T-90 có động cơ diesel đa nhiên liệu V-84MS 840 mã lực (618 kW) bốn thì V-12 piston, có thể chạy bằng nhiên liệu T-2, TS-1 kerosene và A-72 benzine. Động cơ này cho tỷ lệ sức mạnh trên trọng lượng chỉ đạt 18,06 mã lực/tấn, kém đáng kể so với loại T-80U và T-84 (xấp xỉ 26 mã lực/tấn). Về sau, T-90 và các mẫu T-72 mới được trang bị các động cơ mạnh hơn như V-92 950 mã lực và V-96 1100 mã lực, cuối cùng nâng tỷ lệ này lên 20,4 mã lực/tấn và 23,7 mã lực/tấn, mặc dù vẫn còn kém so với T-84. Tuy nhiên, do khối lượng thấp (47 tấn so với 61 tấn của M1 Abrams và 48 tấn của T-84), xe tăng T-90 vẫn đạt được tốc độ đáng kể, có thể ngang ngửa với "xe tăng bay" T-80 và T-84. Đồng thời trục lăn của T-90 rộng hơn T-72B nên nó chịu tải lớn hơn, và vòng sắt của T-90 có thể là loại xích hỗn hợp sắt-cao su hoặc xích sắt có khớp nối đều được[23]. Kíp lái còn có thể chuẩn bị thiết bị lội nước trong 20 phút với chướng ngại nước sâu 5 mét.
Phiên bản mới nhất T-90MS có động cơ diesel với công suất 1.130 mã lực với hộp số tự động gồm 7 số tiến và một số lùi. Tốc độ tối đa của T-90MS được nâng lên 72 cây số/giờ (trên đường nhựa) với tầm hoạt động 550 cây số. T-90MS cũng sử dụng hệ thống treo và hệ thống truyền động được cải tiến với 6 cặp bánh xích có vành cao su cùng với một bánh răng truyền động ở sau cùng, bánh xe dẫn hướng ở trước và 3 bánh đỡ xích. Nửa trên của hệ thống bánh xe được bảo vệ bởi giáp phản ứng nổ.[42] Ngoài ra T-90MS cũng được trang bị một động cơ phụ, hoạt động khi động cơ chính được tắt nhằm giảm thiểu việc hao phí nhiên liệu, giảm lượng nhiệt phát ra để tránh bị "bắt" bởi các thiết bị nhìn hồng ngoại[43]. Giống như các mẫu T-90 cũ, T-90 MS có thể lội sâu 5 mét khi lắp đặt hệ thống lội nước, việc lắp đặt mất 20 phút. Xe cũng có một thiết bị dạng lưỡi dao nhằm "neo" chiếc xe tại chỗ.[44]
Đánh giá chung[sửa | sửa mã nguồn]
Trước hết, cần phải lưu ý đến ý kiến của một số tác giả cho rằng những so sánh về lý thuyết của các loại xe tăng không phản ánh đầy đủ sự thành công của các xe tăng ấy nếu được đưa ra chiến trường. Thành bại của một trận đánh còn phải tính đến sự luyện tập và kỹ năng của kíp lái, chiến thuật của các chỉ huy quân sự, công tác bảo trì các trang thiết bị và sự tương tác, hiệp đồng giữa các quân binh chủng (nhất là công tác phòng ngự chống lại các máy bay cường kích và các trực thăng mang tên lửa chống tăng), tất cả những điều này quan trọng hơn rất nhiều so với những thông số kỹ thuật của chính chiếc xe tăng đó. Như đã thấy trong các cuộc chiến tranh, cùng sử dụng một chiếc xe tăng nhưng một kíp lái có kỹ năng cao và kỷ luật tốt có thể phát huy sức mạnh của nó lên gấp nhiều lần so với một kíp lái kém và vô kỷ luật.
Theo phía Nga thì T-90A có nhiều đặc điểm ưu việt về hỏa lực, độ cơ động và độ tin cậy. Cho tới hiện nay đã có nhiều bài viết so sánh giữa T-90 và xe tăng của các nước khác, và các đánh giá này thường là trái chiều nhau. Một mặt, một số ý kiến cho rằng các mẫu T-90A, S, M và các phiên bản nâng cấp khác đủ mạnh để vượt qua các xe tăng hiện đại nhất của các nước khác.[45][46]. Mặt khác, một số ý kiến cho rằng T-90 đã lạc hậu hơn so với các phiên bản tối tân và mạnh nhất của xe tăng các nước khác.[47][48].
Một trong những đặc điểm nổi bật của T-90 so với các xe tăng hiện đại khác là hệ thống nạp đạn tự động. Việc tích hợp hệ thống này giúp cho kíp lái giảm xuống từ 4 còn 3 người (bớt đi binh sĩ nạp đạn), значительно снизить забронированный объём при сохранении хорошей защищенности, và tăng tốc độ bắn (so với nạp đạn bằng tay). Đồng thời xe tăng cũng có kích thước và khối lượng nhỏ gọn, đảm bảo tính cơ động chiến lược cao cũng như ít bị phát hiện trên chiến trường.
Một đặc điểm quan trọng của T-90 đó chính là sự thành công về mặt thương mại của T-90S[49] - aтак как заказчики перед выбором боевых машин, как правило, проводят независимые многосторонние и тщательные их испытания. Tuy nhiên cũng cần phải tính đến việc chọn lựa đối tác mua hàng có thể có lý do về chính trị thay vì về chất lượng của sản phẩm.
Các biến thể[sửa | sửa mã nguồn]
Có ít nhất 5 biến thể khác nhau của T-90. Người Nga xác nhận sự tồn tại của một mẫu dành cho xuất khẩu vào tháng 6 năm 1996 với các trang bị và động cơ đã bị biến đổi, và người Nga cũng đã sản xuất hai kiểu T-90S (hay "C" một số khi dùng khi không dịch tiếng Kirin) và biến thể xe chỉ huy T-90SK. Xe chỉ huy T-90K khác về thiết bị radio và thiết bị lội nước và một hệ thống nổ từ xa Ainet để chống lại đạn HEF. Cũng có một số tham khảo về một kiểu T-90E, nhưng vẫn chưa được chứng minh.
Các phiên bản xuất khẩu cho Ấn Độ: T-90S Bhisma và T-90SM[sửa | sửa mã nguồn]
Hợp đồng bán các loại xe tăng T-80UD và T-84 của Ukraina cho Pakistan đã khiến cho Ấn Độ, đối thủ truyền kiếp của Pakistan lo lắng vì các loại tăng Ấn Độ lúc đó như Ajeya MK (một phiên bản của T-72 sản xuất tại Ấn Độ) đang có dấu hiệu lạc hậu (nhất là sau những thông tin về việc T-72 thể hiện rất kém trước các mẫu tăng hiện đại[50]). Rõ ràng, Ấn Độ nhận thấy họ đang cần một loại xe tăng mới nhằm tạo một đối trọng với T-80UD và T-84. Những thất bại và trì hoãn trong việc phát triển mẫu tăng nội địa Arjun càng khiến ưu thế về tăng thiết giáp và quân sự của Ấn Độ bị xói mòn so với đối thủ Pakistan.[50] Cuối cùng, T-90 xuất hiện như một lựa chọn phù hợp với tình hình Ấn Độ lúc đó.
Năm 2001 Ấn Độ đã đặt mua 310 xe tăng T-90S của Nga, trong đó có 120 chiếc đã hoàn thành, 100 chiếc đã lắp đặt xong các thiết bị cơ bản, còn 90 chiếc mới hoàn tất một nửa. T-90 được chọn vì nó là bản nâng cấp của mẫu T-72 mà Ấn Độ sử dụng thành thục, đồng thời sức mạnh của nó cũng có thể cạnh tranh ngang ngửa với T-80UD và T-84 của Pakistan. Giá trị của hợp đồng lên tới 795 triệu USD[50], bao gồm cả chi phí chuyển nhượng công nghệ và các hệ thống vũ khí của T-90. Ngày 26/10/2006, một hợp đồng 330 chiếc T-90S trị giá 800 triệu USD cũng được ký kết[51] Tổng cộng, Ấn Độ đang muốn sở hữu hơn 1500 xe tăng T-90S cho đến năm 2020[52]. Một nguồn tin khác nói cụ thể hơn là T-90 sẽ là thành phần nòng cốt của lực lượng Tăng thiết giáp Ấn Độ, với số lượng là 1657 chiếc[50].
Đồng thời, vào năm 2006-2007, Ấn Độ cũng đã tiến hành sản xuất mẫu T-90 "Bhisma" nội địa với sự giúp đỡ của các chuyên gia Pháp và Nga. Tuy nhiên trong quá trình phát triển và sản xuất, một số trục trặc cũng phát sinh, thí dụ như thiết bị nhìn hồng ngoại của Pháp không thích hợp với một quốc gia có khí hậu nóng như Ấn Độ[53]. Dù sao, năm 2006 nhà máy quân sự Ordance đã nhận giải thưởng trị giá 2,5 tỉ USD của chính phủ vì thành tích đã sản xuất hơn 1.000 xe tăng Bhisma. Cần chú ý là các mẫu T-90 Ấn Độ sản xuất không có hệ thống gây nhiễu tên lửa Shtora vì Ấn Độ không đặt mua, mặc dù có thông tin cho rằng một hợp đồng sản xuất phiên bản mới hơn được trang bị hệ thống này hiện đang được bàn thảo[54]. Cuối cùng, vào tháng 4 năm 2008, quân đội Ấn Độ đã gửi một đề nghị các hãng Rafael, BAE Systems, Raytheon, Rosoboronexport, Saab, và IBD Deisenroth Engineering nhằm đặt mua hệ thống gây nhiễu tên lửa cho Bhishma.[55] Giá trị hợp đồng này được ước tính lên tới 270 triệu Mỹ kim. Hệ thống LEDS-150 của Hãng Saab (Thụy Điển) cuối cùng đã thắng thầu vào tháng 1 năm 2009.[56] Tuy nhiên, việc thực hiện bị chậm trễ, đến năm 2016 thì liên doanh Ấn Độ - Saab mới bắt đầu sản xuất hệ thống này[57]
Một hợp đồng thứ 3 trị giá 1,23 tỉ Mỹ kim đã được ký vào tháng 12 năm 2007, với nội dung đặt mua 347 xe tăng T-90M nâng cấp, phần lớn số này sẽ được lắp ráp bởi HVF. Phía Ấn Độ hy vọng rằng họ sẽ có thể tổ chức một lực lượng xe tăng bao gồm 21 trung đoàn T-90 và 40 trung đoàn T-72 nâng cấp. Việc chuyển giao số xe tăng T-90M sẽ bắt đầu vào cuối năm 2009.[58][59] Loạt 10 chiếc T-90M "Bhishma" đầu tiên đã được giới thiệu với quân đội Ấn Độ vào ngày 24 tháng 8 năm 2009. Số xe tăng này được chế tạo tại Nhà máy Cơ giới Hạng nặng ở Avadi, Tamil Nadu.
Mẫu xe T-90SM khi mới được quảng bá lập tức gây được sự chú ý của giới quân sự Ấn Độ và có ý kiến lo ngại rằng việc nhập khẩu mẫu xe tăng này sẽ làm hại đến tương lai của loại xe tăng do Ấn Độ tự nghiên cứu - Arjun Mk2[60][61], tuy nhiên giới quân sự Ấn Độ đã bác bỏ thông tin về việc "khai tử" Arjun Mk2 và cho rằng cả hai mẫu tăng đều quan trọng cho Ấn Độ[62].
Tháng 9 năm 2013, Ấn Độ ký hợp đồng sản xuất 235 xe tăng T-90SM dưới sự chuyển giao công nghệ của Nga, trị giá lên tới 1 tỉ đôla Mỹ.[63][64] Ấn Độ dự kiến triển khai 6 trung đoàn xe tăng sở hữu tổng cộng 354 xe tăng T-90SM tại biên giới Ấn Độ-Trung Quốc, bởi vì thiết kế của T-90SM tỏ ra phù hợp với điều kiện của khu vực đó.[62]
Tổng cộng người Ấn hy vọng tổ chức được 21 trung đoàn xe tăng T-90 cho đến năm 2020, với mỗi trung đoàn có 45 xe tăng trong tình trạng chiến đấu và 17 xe tăng dùng để huấn luyện và xe tăng dự bị.[65]
Xuất khẩu[sửa | sửa mã nguồn]
T-90 đã được cấp phép xuất khẩu ngay từ ngày 5 tháng 10 năm 1992. Tuy nhiên trong suốt một thời gian dài, các lãnh đạo công nghiệp quốc phòng Nga chưa bao giờ cho T-90 xuất hiện tại các buổi triển lãm vũ khí quốc tế mà chỉ cho trình làng các mẫu T-72 mới của nhà máy Uralgavonzavod mà thôi, có lẽ với mục đích nhằm dồn sức cho việc quảng cáo các mẫu xe tăng thuộc dòng T-80U của Nga[66][67]. T-90 xuất hiện lần đầu tiên tại buổi triển lãm IDEX tại Abu Dhabi vào năm 1997, nhưng các thông tin về nó không được giới thiệu kèm theo, điều này có nghĩa là T-90 không được giới thiệu chính thức trong buổi triển lãm đó. Nhưng trong lần này bản thân T-90 đã thể hiện hết sức thành công và đã lôi kéo được rất nhiều sự chú ý của các chuyên gia quân sự trên thế giới.[66]
Trong những năm qua, xe tăng chiến đấu T-90S là sản phẩm quân sự đã được cung cấp chủ yếu cho Ấn Độ và Algérie, ngoài những quốc gia này không có bước đột phá nào đáng kể. Theo Phó Giám đốc Trung tâm Phân tích Chiến lược và Công nghệ Nga Konstantin Makiyenko, sau các hợp đồng ký kết với Ấn Độ, Algérie, Nga sẽ không còn những khách hàng chủ yếu và doanh số bán hàng có thể bắt đầu suy giảm.
Bên cạnh đó, các nước khác đã đẩy mạnh việc phát triển các thiết kế dựa trên xe tăng của Liên Xô và Nga, từ đó, quay lại cạnh tranh với hoạt động xuất khẩu của Nga. Tiêu biểu là Trung Quốc, các sản phẩm của nước này như Xe tăng chủ lực kiểu 98 dù có sức mạnh thấp hơn T-90 nhưng mức giá thì rẻ hơn rất nhiều, đối với những nước nghèo thì xe tăng mang công nghệ vừa phải với mức giá thấp là lựa chọn ưu tiên hơn là xe tăng công nghệ cao. Mức giá cao hơn của T-90S so với các mẫu xe của Trung Quốc là nguyên nhân chính dẫn đến việc xe tăng này của Nga bị thất bại trong nhiều cuộc đấu thầu.[68]
Sau màn thể hiện hiệu quả trong Nội chiến Syria năm 2015, nhiều quốc gia ở Trung Đông và châu Á đã tỏ ra quan tâm tới T-90. Đầu năm 2017, Nga đã ký một hợp đồng quy mô lớn bán xe tăng chủ lực T-90MS cho một nước giấu tên ở khu vực Trung Đông[69] (nhiều khả năng nước này là Kuwait). Iraq cũng quyết định mua 73 xe tăng T-90 vào năm 2017.
Việt Nam cũng đang quan tâm đến loại xe tăng này và rất có thể sẽ mua để thay thế xe tăng T-54/55 đã cũ. Nhận định trên nhiều khả năng sẽ trở thành hiện thực, nhất là gần đây Việt Nam đã tiếp nhận xe đầu kéo chở tăng thế hệ mới KZKT-7428 Rusich, loại chuyên đi kèm với xe tăng T-90. Vào tháng 7/2017, tập đoàn sản xuất T-90 là Uralvagonzavod đã xác nhận sẽ chuyển giao cho Việt Nam 64 xe tăng T-90S và phiên bản chỉ huy T-90SK trong năm 2017.
Lịch sử chiến đấu[sửa | sửa mã nguồn]
Trong chiến tranh Chechen năm 1999, T-90 được sử dụng trên chiến trường lần đầu tiên, một chiếc trong số đó đã trúng vài quả tên lửa chống tăng và súng chống tăng, tuy nhiên xe không hề hấn gì nhờ lớp giáp dày[70]
Trong Nội chiến Syria, ít nhất 15 xe tăng T-90A đã được Nga viện trợ cho quân đội chính phủ Syria để chống lại phiến quân chống chính phủ.[71] Theo ước tính của quân đội Syria, các nhóm phiến quân có khoảng 6.000 tổ hợp tên lửa chống tăng BGM-71 TOW được Mỹ và Arab Saudi viện trợ, cùng hàng ngàn hệ thống tên lửa chống tăng xuất xứ từ các nước khác như Nga và Trung Quốc, chưa kể hàng vạn súng chống tăng các loại RPG-7 và SPG-9. Số vũ khí chống tăng này đã gây thiệt hại nặng cho lực lượng xe tăng của quân đội chính phủ Syria.
Theo Tạp chí quốc phòng National Interest, dù xe tăng Mỹ và Đức được đánh giá rất cao trên lý thuyết nhưng khi tham chiến, chúng đã thực sự gây thất vọng[72]. Ví dụ như loại xe tăng M1A1 Abrams mà Mỹ bán cho Iraq đã liên tiếp bị tiêu diệt[73]. Các xe M1A1 của Iraq là xe tân trang từ các xe M1A1 lấy trong kho của quân đội Mỹ, đã được nâng cấp các thiết bị điện tử nhưng không trang bị giáp uranium nghèo ở mặt trước tháp pháo[74]. Tính từ tháng 1 đến tháng 5/2014, đã có 28 chiếc M1 Abrams bị hư hại và 5 chiếc trong đó bị tên lửa chống tăng bắn xuyên qua giáp xe[74] Chỉ tính trong trận chiến ở Mosul năm 2014, quân đội Iraq khi tháo chạy đã vứt bỏ lại một lượng lớn vũ khí, trong đó có tới 40 chiếc tăng M1 Abrams[75]. Sau nửa năm tác chiến, đến cuối năm 2014, số lượng M1 Abrams của Iraq đã sụt giảm nghiêm trọng, từ 140 chiếc ban đầu chỉ còn lại khoảng 40 chiếc[76]. Kết quả chiến đấu đáng thất vọng của M1 Abrams khiến Iraq quyết định chuyển sang mua xe tăng T-90 vào cuối năm 2016[77]
Tại chiến trường Yemen năm 2015, quân đội Ả Rập Saudi có trong tay 440 chiếc M1 Abrams, theo nhà sản xuất thì họ đã nâng cấp tất cả M1A1, M1A2 và M1A2 của Ả Rập Saudi lên phiên bản M1A2S[78], đây là biến thể áp dụng các công nghệ hiện đại của M1A2 SEP mà quân đội Mỹ sử dụng.[79][80]). Nhiều chiếc M1A2S đã bị phá hủy bởi quân Houthi ở Yemen. Không rõ số lượng tổn thất cụ thể, nhưng đến tháng 8/2016, Ả Rập Saudi đã mua thêm 153 chiếc M1 Abrams, 20 chiếc trong số đó để thay thế cho những xe bị mất khi chiến đấu[81]
Một ví dụ khác là loại xe tăng Leopard 2A4 của Thổ Nhĩ Kỳ cũng bị bắn cháy hàng loạt[82]. Leopard 2A4 là loại xe tăng mà Thổ Nhĩ Kỳ mua từ trong kho của quân đội Đức[83], đây là phiên bản nâng cấp được sản xuất trong giai đoạn 1987-1992, với công nghệ vỏ giáp phức hợp gồm các tấm titan/vonfram phẳng và composite, tương đương kiểu giáp Chobham tuyệt mật của Anh, có khả năng bảo vệ cao trước các loại đạn xuyên giáp và tên lửa chống tăng[84] Các cuộc thử nghiệm hồi cuối những năm 1980 đánh giá rằng, giáp trước của xe tăng Leopard 2A4 có thể chịu được đạn xuyên giáp APFSDS loại cỡ 125mm (cỡ pháo của xe tăng Liên Xô) từ cự ly bắn 1.500m, sau này giáp trước còn tiếp tục dày thêm hơn, nhưng phần hông tháp pháo cũng như hông thân xe thì mỏng hơn khiến chúng vẫn bị tên lửa BGM-71 TOW do Mỹ chế tạo xuyên qua dễ dàng. Loại xe này đã bị phá hủy 10 chiếc sau 3 tháng chiến đấu cuối năm 2016[85][86] Các nguồn tin của Nga cho biết trong 10 chiếc Leopard 2A4 thì có một phần bị tiêu diệt bởi vũ khí chống tăng còn một số khác bị tiêu diệt bởi mìn IED.[87] Việc thiếu các hệ thống cảnh báo sớm hiện đại đã khiến các xe tăng Leopard-2A4 không phát hiện được mình bị tên lửa chống tăng tấn công từ xa, khiến nhiều xe bị tiêu diệt[88]
Tại Yemen, đã có ít nhất 4 xe tăng AMX-56 Leclerc hiện đại do Pháp sản xuất và bán cho quân đội Các Tiểu vương quốc Ả Rập Thống nhất đã bị phá hủy bởi mìn chống tăng và súng RPG-7[89]. Trong số 70 chiếc ở chiến trường Yemen, có 3 xe tăng bị hư hại, 2 bằng mìn chống tăng khiến các xe bị hư hại phần bánh và 1 xe bị RPG-7 bắn trúng nhưng không xuyên qua giáp xe[90]. Tuy nhiên, tổ hợp tên lửa chống tăng lỗi thời Konkurs đã bắn xuyên thủng được giáp trước (là nơi bọc giáp dày nhất) của 1 chiếc Leclerc khiến lái xe thiệt mạng, chỉ huy xe bị thương[91], xe tăng bị hỏng sau đó được kéo về sửa chữa[92][93] Theo báo Kiến Thức thì việc bị một tổ hợp tên lửa chống tăng lỗi thời xuyên thủng giáp trước cho thấy vỏ giáp của xe Leclerc không tốt như quân đội Pháp tuyên bố, và người Pháp phải xem lại khả năng bảo vệ của Leclerc trước vũ khí chống tăng[91]
Cũng trong giai đoạn này, ít nhất 15 chiếc T-90A được Nga viện trợ cho quân đội Syria từ tháng 11/2015. Đây là phiên bản T-90A cũ sản xuất từ năm 1992[94], cũng không được gắn kèm hệ thống phòng vệ chủ động ARENA mà chỉ sử dụng các thiết bị do Syria tự chế tạo[95]. T-90A đã tỏ ra rất hiệu quả trong thực chiến[94]. Hệ thống gây nhiễu Shtora-1 thì được gắn kèm và đã phát huy tác dụng, khiến các tên lửa chống tăng bắn vào nó bị gây nhiễu và bay chệch mục tiêu. Tính tới hết năm 2016, sau hơn 1 năm T-90 tham chiến tại Syria mà không có chiếc nào bị phá hủy[96][97]. Trước đó một tháng, ngày 26/2/2016, do sơ suất của tổ lái (không bật hệ thống Shtora trên xe), một T-90A đã bị tên lửa đánh trúng nhưng nhờ sự bảo vệ của lớp giáp phản ứng nổ loại Kontakt-5, vỏ giáp của chiếc tăng T-90 không bị xuyên thủng và nó chỉ bị hư hại nhẹ, kíp lái không bị thương tích gì. Đây là lần đầu tiên T-90 bị trúng tên lửa TOW-2A của Mỹ[98] và đã chứng tỏ khả năng bảo vệ tốt của nó.[99][100] TOW-2A mà phiến quân sử dụng là phiên bản TOW-2 nâng cấp, đã được trang bị đầu nổ kép để chống giáp phản ứng nổ[101] Ngoài ra còn có một chiếc T-90 mà Nga cung cấp cho Quân đội Syria đã chịu hư hại nhỏ ở mặt trận Raqqa, một trong hai đèn hồng ngoại Shtora-1 và bánh xe bị bắn hỏng. Đến cuối năm 2016, đã có ít nhất 4 lần phiến quân dùng tên lửa hoặc súng chống tăng bắn trúng T-90A nhưng chưa một lần chiếc xe tăng này bị phá hủy hoàn toàn mà chỉ bị hư hại nhẹ ở các bộ phận bên ngoài[102]
Sang năm 2017, sau 1 năm rưỡi thì đã có 1 xe T-90 bị thu giữ và 1 xe bị phá hủy. Phiến quân tuyên bố thu giữ 1 chiếc T-90 vào ngày 18/4/2016 (nhưng nguồn tin sau đó cho biết đây chỉ là tin giả, bởi không hề có ảnh phiến quân đứng chụp cạnh xe để tuyên truyền chiến tích như thông thường[103]). Chiếc T-90 duy nhất bị bắt vào ngày 10/6/2016, tổ lái đã tự bỏ xe sau khi hứng chịu nhiều cuộc tấn công từ nhiều hướng khiến nhiều bộ phận gắn ngoài của xe như kính ngắm, hai đèn hồng ngoại hệ thống Shtora-1, ốp cách nhiệt nòng pháo, nhiều phần giáp ERA Kontakt-5 bị hỏng[104] Chiếc T-90 bị bắt vẫn chạy được bình thường, chứng tỏ rằng xe chỉ bị hư hại bên ngoài, nhưng do sự vô kỷ luật và tinh thần chiến đấu kém nên kíp lái đã tự bỏ xe chạy ra ngoài, khiến cho xe bị bắt giữ (nhiều binh lính Syria thường vứt vũ khí để bỏ chạy khi gặp nguy hiểm, nên xe tăng T-90A bị bắt giữ khi còn nguyên vẹn là điều rất dễ xảy ra[103])
Tháng 1 năm 2017, chiếc T-90A đầu tiên bị phá hủy ở gần Khanasir bởi tên lửa chống tăng của ISIS, chỉ huy và pháo thủ rời xe sau khi bị bắn trúng trong khi lái xe bị thương đã được sơ tán sau đó[105] Cũng giống như lần đầu T-90A bị tên lửa tấn công hồi đầu năm 2016, cách vận hành kém, sự vô kỷ luật và hàng loạt sai lầm của kíp lái bị cho là nguyên nhân chính khiến chiếc T-90A bị mất. Lá cờ trên tháp pháo cho thấy kíp xe là các chiến binh Hezbollah – lực lượng dquân tình nguyện được Iran hậu thuẫn chiến đấu cùng với quân đội Syria. Sai lầm thứ nhất của kíp lái là đã không bật hệ thống Shtora trên chiếc T-90A (khiến xe bị trúng tên lửa), sai lầm thứ 2 là cắm lá cờ vàng trên tháp pháo khiến nó trở thành điểm ngắm dễ nhìn cho tên lửa đối phương, sai lầm thứ ba là để mở nắp tháp pháo của xe trong quá trình tham chiến, sai lầm thứ 4 là việc kíp lái tự bỏ xe mà không kích hoạt hệ thống chữa cháy. Dù bị trúng liên tiếp 2 quả tên lửa nhưng ban đầu xe chỉ bị cháy nhỏ, nếu thành viên kíp xe tiến hành dập tắt lửa trên tháp pháo thì chiếc xe vẫn có thể hoạt động. Nhưng vì kíp lái đã tự bỏ xe chạy ra ngoài nên không có ai dập lửa, sau nhiều giờ ngọn lửa dần cháy lan vào trong xe khiến chiếc T-90 bị phá hủy[106]
Dù vậy, khi so sánh với mức độ thiệt hại của M1 Abrams và Leopard-2A4, việc chỉ có 1 chiếc T-90A bị phá hủy sau 1 năm rưỡi tham chiến (mà chủ yếu là do lỗi của kíp lái) là thành tích rất ấn tượng của T-90A so với các mẫu xe tăng phương Tây[72]
Thực tế cho thấy xe tăng Mỹ và Đức đã nhiều lần bị bắn cháy bằng súng phóng lựu hoặc tên lửa chống tăng được phát triển từ những năm 1970, trong khi đã có những chiếc T-90 trúng vài phát đạn vũ khí chống tăng nhưng vẫn sống sót và kíp điều khiển không hề hấn gì. Chuyên gia quân sự Andrei Koshkin đánh giá: "Khu vực Trung Đông từ lâu đã đánh giá cao khả năng hoạt động của xe tăng Liên Xô và Nga. Các dòng xe tăng T-62, T-72 tỏ ra rất phù hợp với khí hậu sa mạc, bán sa mạc và khô nóng tại Trung Đông... Mỹ luôn quảng cáo xe tăng M1 Abrams là dòng xe tăng hiệu quả tác chiến nhất thế giới, nhưng thực tế chiến trường mấy năm trở lại đây tại Iraq đã chỉ ra, xe tăng Mỹ dễ tổn thương và hiệu quả tác chiến thấp. Chính thực tế chiến trường đã chứng minh xe tăng Nga (T-90) có hiệu quả hơn hẳn xe tăng của các quốc gia khác. Điều này cũng giải thích tại sao xe tăng Nga đang được rất nhiều quốc gia Cận Đông quan tâm và đặt mua"[107].
Tổng giám đốc Công ty Uralvagonzavod (nơi sản xuất T-90), cho rằng sức mạnh của T-90 trên chiến trường Syria đã được minh chứng rõ ràng khi các tên lửa chống tăng rất khó tiêu diệt được nó, kể cả là các vũ khí chống tăng dùng đầu đạn kép (Tandem), chuyên dùng để phá giáp phản ứng nổ cũng bất lực trước T-90. Bởi màn trình diễn ấn tượng này, một số quốc gia như Việt Nam đã tỏ ra quan tâm và muốn mua loại xe tăng này[108] Ông trả lời phỏng vấn: "Hiện nay ở Syria và nhiều quốc gia Trung Đông khác đang xảy ra các cuộc xung đột vũ trang, thực tế cho thấy ý nghĩa của khí tài thiết giáp do Nga sản xuất vẫn hết sức hữu dụng... Có lẽ, tất cả các chuyên gia quân sự trên thế giới đã xem những hình ảnh khi phiến quân tại Syria sử dụng các tổ hợp tên lửa chống tăng tốt nhất của Mỹ để tìm cách bắn hạ xe tăng T-90 của quân đội Syria và kết quả là cả xe tăng lẫn tổ lái đều bình yên. Điều này gây sự khó hiểu và hàng loạt những bình luận mang tính khâm phục... Chiến dịch quân sự tại Syria cho thấy sự ổn định và chất lượng khí tài quân sự do Uralvagonzavod sản xuất, trong đó xe tăng T-90 là minh chứng không thể hoàn hảo hơn."[109]
Theo báo Quân đội nhân dân, trong khi tại Iraq, Yemen và Syria, xe tăng M1 Abrams và xe tăng Leopard 2 cùng chịu thất bại, thì nhiều hình ảnh về những xe tăng T-90 bị trúng đạn nhưng vẫn sống sót được công khai rộng rãi trên mạng xã hội và kênh truyền thông chính thống. Nhờ kết quả trên, Tập đoàn Uralvagonzavod, nơi sản xuất T-90, cho biết các đơn hàng đặt mua xe tăng Nga đã tăng gấp nhiều lần trong vài năm tới.[69]
Theo Tạp chí quốc phòng thế giới (Global Security), kết quả ở chiến trường Trung Đông đã cho thấy T-90A vượt trội trong việc bảo vệ chống lại tên lửa chống tăng so với xe tăng M1 Abrams. Trong khi T-90 rất khó bị phá hủy dù có bị trúng nhiều tên lửa, thì M1 Abrams (của Ả rập Saudi) lại liên tiếp bị tiêu diệt bởi lực lượng dân quân Houthi ở Yemen, có trường hợp M1 Abrams bị phá hủy chỉ bằng một quả tên lửa loại lỗi thời như 9K111 Fagot[110].
Các phiên bản của T-90[sửa | sửa mã nguồn]
- T-90: nguyên mẫu.
- T-90K: mẫu tăng dành cho chỉ huy [111][112], với hệ thống liên lạc mới (rađiô R-163-50K) và hệ thống định vị mới (TNA-4-3).
- T-90E: mẫu T-90 xuất khẩu, không có Shtora nhưng có hệ thống phòng thủ chủ động được cải tiến.
- T-90EK: mẫu T-90E chỉ huy với hệ thống liên lạc và định vị mới.
- T-90A (Obyekt 188A1): còn gọi là T-90 Vladimir, lấy theo tên của Thiết kế trưởng T-90 Vladimir Potkin, người qua đời năm 1999, cùng năm mẫu này được trình làng. Có tháp pháo hàn kiểu mới, kiên cố hơn 10-15% so với tháp pháo đúc trên T-90 nguyên thủy. Động cơ mới V-92S2, hệ thống nhìn hồng ngoại ESSA[113][114], hệ thống phòng thủ chủ động mới, bồn nhiên liệu chứa được đến 1000 lít xăng cùng một số nâng cấp khác. Toàn bộ số lượng xe tăng T-90A được sản xuất là để dành riêng cho quân đội Nga, dự tính đến năm 2015 Nga sẽ có tổng số gần 1.000 chiếc T-90A.
- T-90AM - Phiên bản hiện đại hóa của T-90A.[115] Thiết kế tháp pháo được cải tiến và hiện đại hóa, sử dụng hệ thống điều khiển bắn "Kalina" được tích hợp hệ thống điều khiển và thông tin tác chiến, thiết bị nạp đạn tự động kiểu mới, pháo chính 125mm phiên bản 2A46M-5 được nâng cao độ chính xác, cũng như súng phòng không điều khiển từ xa "UDP T05BV-1". Giáp phản ứng nổ Kontakt-5 được thay thế bằng giáp Relikt có khả năng bảo vệ mạnh hơn.[116] Các nâng cấp khác bao gồm động cơ 1.250 mã lực, hệ thống điều hòa không khí và hệ thống định vị bằng vệ tinh. Năm 2015, Nga có kế hoạch nâng cấp toàn bộ số T-90A của mình lên phiên bản này.
- T-90S: phiên bản xuất khẩu của T-90A. So với T-90A, T-90S bị cắt giảm một số tính năng (không có hệ thống ARENA và chỉ có hệ thống phòng vệ chủ động Shtora-1 phiên bản đơn giản hóa, nếu muốn có những hệ thống này thì khách hàng phải trả thêm tiền). Mẫu này được các chuyên gia quân sự đánh giá là không hề thua kém các xe tăng cùng loại của các quốc gia khác, nhưng giá thành lại rẻ hơn 40-50%[23]. T-90S có hai biến thể với 2 kiểu giáp tháp pháo khác nhau[5]. T-90S cũng được trang bị thiết bị nhìn đêm mới.
- T-90SA: T-90S xuất khẩu cho Algerie với các cải tiến nhằm phù hợp với khí hậu nhiệt đới dựa trên các kinh nghiệm tại Ấn Độ.[117]
- T-90SK: mẫu tăng chỉ huy của T-90S với hệ thống liên lạc và định vị mới.
- T-90S Bhisma: Mẫu T-90S sản xuất tại Ấn Độ. Không có các hệ thống phòng vệ chủ động như ARENA hoặc Shtora-1 do Ấn Độ không đặt mua.
- T-90SM: Phiên bản hiện đại hóa của T-90S.[118][119] Động cơ 1.130 mã lực, camera hồng ngoại kiểu mới, thiết bị ngắm dành cho xạ thủ PNM Sosna-U, đại liên đồng trục 7,62 ly UDP T05BV-1 RWS, hệ thống định vị toàn cầu GLONASS và giáp phản ứng nổ thế hệ 3 "Relikt" thay thế cho Kontakt-5[120][121][122] Phía sau tháp pháo được gắn thêm khoang chứa đạn phụ (chứa được thêm 18 viên đạn pháo).
- T-90M: Phiên bản hiện đại hóa, giới thiệu cuối năm 2016. Xe áp dụng nhiều công nghệ mới trên T-14 Armata, bao gồm: sử dụng mẫu động cơ mới công suất lên đến 1.300 mã lực (mạnh hơn động cơ cũ 170 mã lực); trang bị hệ thống chỉ huy và kiểm soát chiến đấu mới cùng với hệ thống điều khiển hỏa lực “Kalina-2”, có khả năng bám bắt mục tiêu tự động và máy tính điều khiển hỏa lực thế hệ mới có tốc độ và độ chính xác trong xử lý cao hơn; dùng giáp phản ứng nổ thế hệ 3 "Relikt" thay thế loại Kontakt-5 (thế hệ 2) trên T-90A; trang bị pháo 125mm nòng trơn kiểu mới 2A82-1M có nòng dài hơn và mạnh hơn khoảng 15-20% so với pháo 2A46M-5 trên T-90A; sử dụng hệ thống phòng vệ chủ động Afghanit (thay thế hệ thống ARENA trên T-90A). Khối lượng dự kiến của T-90M là 50 tấn, nặng hơn 2 tấn so với T-90SM và 3,5 tấn so với T-90A. Nga có kế hoạch nâng cấp khoảng 400 xe tăng T-90A sản xuất từ đầu những năm 1990 lên chuẩn T-90M.
Biến thể[sửa | sửa mã nguồn]
- BREM-72: xe phục hồi thiết giáp [5].
- MTU-90: Xe thiết giáp bắc cầu với chiếc "cầu" MLC30
- IMR-3: Xe công binh chiến đấu.
- BMR-3: Xe gỡ mìn.
Số lượng phục vụ[sửa | sửa mã nguồn]
- Nga: 930 xe tăng T-90 đang hoạt động trong năm 2014. Theo kế hoạch của Bộ Quốc phòng Nga, số lượng T-90 trong lực lượng vũ trang phải được tăng lên đến 1.400 xe[123][124], sau đó Nga sẽ chuyển sang mua loại xe tăng hiện đại hơn là T-14 Armata.
- Algérie: 185 chiếc được chuyển giao vào năm 2009 và 120 chiếc được bàn giao vào năm 2011 với trị giá lên đến 470 triệu Đô la Mỹ.[125][126][127].
- Ấn Độ: 1.250 xe T-90 tính đến thời điểm 2015[128]: Nhà máy Heavy Vehicle Factory (HVF) ở Avadi đã chuyển giao 24 chiếc trong giai đoạn 2009-10, 51 chiếc trong năm 2010-11, 50 chiếc năm 2012, và dự tính 1.000 chiếc nữa sẽ được Ấn Độ tự sản xuất cho đến năm 2020.[50][129][130] Ngoài ra còn có hợp đồng trang bị 354 xe tăng T-90SM trị giá 100 tỷ crone (1,6 tỷ USD) cho 6 trung đoàn dự kiến đóng ở biên giới giáp Trung Quốc.[61]
- Turkmenistan: đã đặt hàng 10 xe tăng T-90S vào năm 2009 trong một hợp đồng trị giá gần 30 triệu đô la Mỹ[131][132] và tiếp tục đặt hàng thêm 30 xe tăng nữa trong một hợp đồng năm 2011[133].
- Uganda: 44 Т-90S vào năm 2011. Được chuyển giao theo một hợp đồng ký vào năm 2010.[134][135][136]
- Azerbaijan: 100 chiếc.
- Kuwait: Mua 146 xe tăng T-90SM, giao hàng xong vào năm 2017.
Khách hàng tiềm năng[sửa | sửa mã nguồn]
- Việt Nam: Theo lời Vladimir Roshupkin - giám đốc điều hành Uralvagonzavod, với hợp đồng đã ký công ty sẽ bàn giao cho quân đội nhân dân Việt Nam 64 chiếc T-90S và T-90SK (xe tăng chỉ huy) trong năm 2017, lô T90S này trước mắt sẽ nhằm để dần thay thế cho lực lượng T-54/55/59 đã quá cũ và lỗi thời.[137]Gần đây Nga đã xác nhận việc Việt Nam đã mua xe tăng T90S/SK
- Iraq: Mua 73 xe tăng T-90 vào năm 2017. Theo nhà sản xuất, Iraq đã chi 1 tỷ USD để mua T-90 (số tiền này mua được khoảng 200-250 xe tăng T-90), như vậy đây chỉ là đợt giao hàng đầu tiên.
Xem thêm[sửa | sửa mã nguồn]
- Đạn pháo nòng trơn 125 ly
- Xe tăng Black Eagle
- Danh sách xe tăng
- Danh sách xe tăng Nga- Liên Xô
- M-2001, M-95 Degman
- Xe tăng Bão Phong Hổ
Chú thích[sửa | sửa mã nguồn]
- ^ Frolov, Andrey. “Russian Defence Procurement in 2007”. Moscow Defense Brief (Centre for Analysis of Strategies and Technologies) (2/2007). Truy cập ngày 19 tháng 5 năm 2009.
- ^ a ă â b c d đ e 188ИЭ-4. Танк Т-90С. Инструкция по эксплуатации. — Нижний Тагил: АЭЛ (Уральское конструкторское бюро транспортного машиностроения), 1992. — Т. Книга 1.
- ^ Танк Т-90С. Техническое описание. — Нижний Тагил: АЭЛ (Уральское конструкторское бюро транспортного машиностроения), 1999. — Т. Часть 1.
- ^ Танк Т-90С Модернизированный. Официальный сайт ОАО «Уралвагонзавод». Архивировано из
- ^ a ă â b c d đ e “JED The Military Equipment Directory”.
- ^ Танк Т-90С
- ^ a ă â b c d đ e “T-90”. globalsecurity.org.
- ^ “Танк Т-90 никогда не был Т-72БУ”. Вестник Мордовии. Truy cập ngày 2 tháng 11 năm 2013.
- ^ История создания Т-90
- ^ Т-90 стал самым продаваемым танком 2010-х годов
- ^ Танк Т-90 отметил юбилей
- ^ Танки Т-90, полюбившиеся Путину и раскритикованные Генштабом, продали алжирцам и туркменам
- ^ https://lenta.ru/articles/2012/02/15/uncertain/
- ^ Танк Т-90 никогда не был Т-72БУ
- ^ Т-90 Российский ОБТ
- ^ a ă И. Ю. Лепешинский и др. Устройство оружия и его боевое применение 2: учебник: в 2 ч. — Омск: Изд-во ОмГТУ, 2012. С. 6. — 224 с. — ISBN 978-5-8149-1275-6
- ^ Zaloga, tr. 30-32
- ^ Russian T-90/T90S Main Battle Tank.
- ^ http://www.fas.org/man/dod-101/sys/land/row/t-90.htm
- ^ Theo nguồn của James M. Warford, 'The Russian T-90S: Coming into Focus, Armor, September-October 1997, quoting Russian newspaper sources, thì tháng 9 năm 1995, 107 chiếc xe tăng T-90 đã được sản xuất và trang bị ngay tại quân khu Siberia.
- ^ Pashin, Alexander. “Russian Army Operations and Weaponry During Second Military Campaign in Chechnya”. Moscow Defense Brief (Centre for Analysis of Strategies and Technologies) (3/2002). Truy cập ngày 29 tháng 5 năm 2009.
- ^ “Armored obnovka”. RedStar (bằng tiếng Nga). Ngày 11 tháng 9 năm 2007. Truy cập ngày 16 tháng 2 năm 2009.
- ^ a ă â b c d đ e Lỗi chú thích: Thẻ
<ref>sai; không có nội dung trong thẻ ref có tên
hhs
- ^ a ă http://www.warfare.ru/?lang=&catid=244&linkid=1778 Lỗi chú thích: Thẻ
<ref>không hợp lệ: tên “warfare.ru” được định rõ nhiều lần, mỗi lần có nội dung khác
- ^ Russia's new main battle tank to enter service 'after 2010' - RIA Novosti, ngày 10 tháng 7 năm 2008
- ^ .P.Suvorov (2002). Т-90. Первый серийный российский танк. Moscow: Technique - Youth East horizon. tr. 44.
- ^ P.Suvorov (2002). Т-90. Первый серийный российский танк. Moscow: Technique - Youth East horizon. tr. 19.
- ^ http://dziennikzbrojny.pl/artykuly/art,5,19,9828,wojska-ladowe,czolgi,pokonac-pancerz-czesc-iii-dane-amunicji-apfsds-t
- ^ “125mm APERS And Special Rounds”. Fofanov.armor.kiev.ua. Truy cập ngày 8 tháng 7 năm 2010.
- ^ “T-90: Lessons from the French”. CNews (bằng tiếng Nga). Ngày 29 tháng 8 năm 2007. Truy cập ngày 16 tháng 2 năm 2009.
- ^ “Russia to start licensed production of foreign military equipment | Defense | RIA Novosti”. En.rian.ru. Ngày 21 tháng 5 năm 2010. Truy cập ngày 8 tháng 7 năm 2010.
- ^ T-90MS có địch nổi siêu tăng tàng hình PL-01?, trang 3
- ^ T-90MS có địch nổi siêu tăng tàng hình PL-01?, trang 4
- ^ T-90MS có địch nổi siêu tăng tàng hình PL-01?, trang 5
- ^ "20.10.1999 T-80U and T-90 Protection Trials (Vasily Fovanov)"
- ^ “T-90 Specifications”. T-90 (bằng tiếng Anh). GlobalSecurity.org. Truy cập ngày 13 tháng 8 năm 2008. Đã bỏ qua tham số không rõ
|lang=(trợ giúp)
- ^ S. Zaloga, M. Jerchel, S. Sewell (1993). T-72 Main Battle Tank 1974—1993. New Vanguard No. 6. London: Osprey Publishing. tr. 48. ISBN 1-85532-338-9.
- ^ Yu. Spasibukhov (2000). M. Kolomiets, biên tập. M1 «Абрамс» — основной боевой танк США. Танкомастер. Moskva: Техника — молодёжи. tr. 64.
- ^ Abrams Tank Systems: Lessons Learned, Operation Iraqi Freedom
- ^ S. V. Ustyantsev, D. G. Kolakov (2004). Боевые машины Уралвагонзавода. Танк Т-72. Боевые машины Уралвагонзавода. Nizhny Tagil: Уралвагонзавод, Медиа-Принт. tr. 114.
- ^ Báo Đất Việt. Soi các lớp bảo vệ của T-90MS
- ^ a ă T-90MS main battle tank data sheet specifications Army Recognition
- ^ T-90MS có địch nổi siêu tăng tàng hình PL-01? Báo Đất Việt, ngày 19 tháng 9 năm 2013
- ^ T-90MS Tagil Main battle tank Military Today
- ^ Вся ложь танковых рейтингов — часть II
- ^ Виктор Мураховский: модернизированные Т-90 вместе с танками "Армата" еще долгие годы будут обеспечивать безопасность России
- ^ Танки ХХI века Танки ХХI века
- ^ Танки ХХI века
- ^ Танк Т-90 отметил юбилей
- ^ a ă â b c “Indian Army Wants to Add Another 1,000 T-90S Tanks by 2020” (bằng tiếng Anh). Defence Industry Daily. Truy cập 13 августа 2008. Đã bỏ qua tham số không rõ
|lang=(trợ giúp); Đã bỏ qua tham số không rõ
|datepublished=(trợ giúp); Kiểm tra giá trị ngày tháng trong:
|accessdate=(trợ giúp)
- ^ "India to buy 330 T-90S tanks from Russia". Hindustan Times, ngày 26 tháng 10 năm 2008.
- ^ The Frugal T-90
- ^ Dunnigan, James. "Get the T-90s Out of the Kitchen", StrategyPage, ngày 24 tháng 4 năm 2006.
- ^ T-90 Main Battle Tank
- ^ India changes its top defence supplier[nguồn không đáng tin?]
- ^ Prasun K Sengupta (ngày 28 tháng 1 năm 2009). “TRISHUL: India's 'Born Again' T-90M MBT”. Trishulgroup.blogspot.com. Truy cập ngày 11 tháng 9 năm 2011.[nguồn không đáng tin?]
- ^ http://defense-update.com/20160330_leds_india.html
- ^ John Pike. “T-90 Bhisma”. Globalsecurity.org. Truy cập ngày 7 tháng 2 năm 2010.
- ^ © RIA Novosti Dmitry Korobeinikov (ngày 24 tháng 8 năm 2009). “Indian army receives first T-90 tanks made under Russian license | Top Russian news and analysis online | 'RIA Novosti' newswire”. En.beta.rian.ru. Truy cập ngày 7 tháng 2 năm 2010.
- ^ Thương vụ T-90MS 'bức tử' dự án Arjun Mk2 báo Đất Việt, ngày 21 tháng 5 năm 2012
- ^ a ă “Army scuttles Arjun trials to push through Russian T-90 purchase”. Business Standard. Ngày 26 tháng 11 năm 2012. Truy cập ngày 29 tháng 11 năm 2012.
- ^ a ă Ấn mua 354 siêu tăng T-90MS để chọi Type-99 của TQ
- ^ India has approved the manufacture of 235 T-90 main battle tanks under Russian license - Armyrecognition.com, ngày 19 tháng 9 năm 2013
- ^ Đức Vinh, Ấn Độ chi đậm để sản xuất 235 xe tăng T-90MS mạnh nhất thế giới, báo An Ninh Thủ Đô, ngày 18 tháng 9 năm 2013
- ^ Indian T-90s Get 5,000 Meter Reach - Strategypage.com, ngày 4 tháng 9 năm 2013
- ^ a ă C. Suvorov (2002). Т-90. Первый серийный российский танк. Moscow: Technique - Youth East horizon. tr. 39.
- ^ S. B. Ustyantsev; D.G Kolmakov (2004). Боевые машины Уралвагонзавода. Танк Т-72. Nizhny Tagil: Uralvagonzavod, Media-Print. tr. 135.
- ^ [1]
- ^ a ă http://www.qdnd.vn/quan-su-nuoc-ngoai/khoa-hoc-ky-thuat/cac-su-kien-khoa-hoc-ky-thuat-quan-su-quoc-te-noi-bat-trong-nam-2016-498561
- ^ http://danviet.vn/the-gioi/suc-manh-xe-tang-chu-luc-t-90-nga-dieu-toi-syria-646634.html
- ^ “Tăng T-90 tham gia cuộc chiến vì Aleppo”.
- ^ a ă http://baodatviet.vn/quoc-phong/vu-khi/bi-nuong-chin-t-90a-van-la-niem-mo-uoc-cua-phuong-tay-3327846/
- ^ “Xe tăng M1 Abrams trúng tên lửa của IS nổ tung”.
- ^ a ă “Iraqi Abrams losses revealed”.
- ^ “Mỹ vô tình tặng vũ khí hạng nặng cho IS”.
- ^ http://www.dodbuzz.com/2014/12/22/agency-backs-more-abrams-for-iraq-in-isis-fight/
- ^ http://baodatviet.vn/quoc-phong/vu-khi/that-vong-tang-abram-my-iraq-trung-dong-mua-t-90-cua-nga-3329640/
- ^ https://web.archive.org/web/20061025014002/http://www.defenseindustrydaily.com/2006/08/the-2006-saudi-shopping-spree-29b-to-upgrade-m1-abrams-tank-fleet/index.php
- ^ http://generaldynamics.com/news/press-releases/2011/08/general-dynamics-awarded-42-million-saudi-tank-work
- ^ http://www.fprado.com/armorsite/abrams.htm
- ^ http://www.defenseone.com/business/2016/08/us-tank-deal-exposes-saudi-losses-yemen-war/130623/
- ^ “Hình ảnh xe tăng Leopard 2A4 của Thổ bị bắn cháy ở Syria”.
- ^ “Germany to Sell 298 Leopard 2 Tanks to Turkey”.
- ^ http://kienthuc.net.vn/quan-su/hai-hung-canh-xe-tang-leopard-2a4-tnk-tan-xac-tai-aleppo-795735.html#p-8
- ^ https://southfront.org/new-data-reveals-how-many-military-equipment-turkey-lost-in-attempts-to-capture-al-bab/
- ^ “IS phát hiện ‘gót chân Achilles’ của tăng Leopard 2A4”.
- ^ “Турецкие потери в технике в Сирии”.
- ^ http://kienthuc.net.vn/quan-su/hai-hung-canh-xe-tang-leopard-2a4-tnk-tan-xac-tai-aleppo-795735.html#p-3
- ^ http://baodatviet.vn/anh-nong/sieu-tang-leclerc-bi-sung-rpg-7-nuong-chin-tai-yemen-3327304/
- ^ “70 chars Leclerc émiratis engagés au Yémen”.
- ^ a ă http://kienthuc.net.vn/quan-su/xe-tang-gia-khung-nhat-the-gioi-tham-bai-tai-yemen-811400.html#p-7
- ^ “Leçons de l’engagement des chars Leclerc au Yémen”.
- ^ “Les Emirats arabes unis ont engagés pas moins de 70 chars Leclerc dans les combats au Yémen (Une autre source évoque le chiffre de 80)”.
- ^ a ă http://www.globalsecurity.org/military/world/russia/t-90-combat.htm
- ^ http://kienthuc.net.vn/vu-khi/ly-do-buon-cuoi-khien-t-90a-bi-trung-ten-lua-tow-o-syria-642769.html
- ^ http://www.datviet.com/khoanh-khac-xe-tang-m1-my-tu-vong-truoc-ten-lua-nga/
- ^ http://anninhthudo.vn/quan-su/xe-tang-t90-cua-nga-da-bien-ten-lua-tow-thanh-do-co-tai-syria/663639.antd
- ^ http://viettimes.vn/t90-trung-dan-tow2a-hu-hong-o-muc-do-toi-thieu-45978.html
- ^ http://viettimes.vn/quoc-phong/vu-khi-cong-nghe/video-soc-ten-lua-chong-tang-my-bo-tay-truoc-tang-t90-nga-o-syria-41406.html
- ^ http://baodatviet.vn/quoc-phong/vu-khi/tranh-cai-tang-t-90-trung-ten-lua-tow-my-khong-he-gi-3301483/
- ^ “TOW ATGM”.
- ^ http://baodatviet.vn/quoc-phong/vu-khi/t-90a-danh-chan-tow-ngoan-muc-tai-syria-3323905/
- ^ a ă http://baodatviet.vn/quoc-phong/vu-khi/tang-nga-t-90-than-thanh-bi-phien-quan-fsa-syria-bat-song-3310931/
- ^ “Bao nhiêu xe tăng T-90 bị phiến quân tóm cổ ở Syria?”.
- ^ https://twitter.com/SyrianMilitary/status/823804485374013440.
|tựa đề=trống hay bị thiếu (trợ giúp)
- ^ http://viettimes.vn/tang-t90-nga-bi-phien-quan-syria-pha-huy-do-kip-xe-bat-can-103698.html
- ^ http://www.qdnd.vn/quan-su-the-gioi/khoa-hoc-quan-su/tai-sao-iraq-lai-chon-xe-tang-t-90-cua-nga-513460
- ^ http://baodatviet.vn/quoc-phong/binh-luan-quan-su/bat-bai-truoc-tow-o-syria-viet-nam-mua-hang-tram-t-90ms-3320076/
- ^ http://daubao.com/lua-thu-vang-khong-nga-quy-o-chien-truong-khoc-liet-syria-xe-tang-t90-tuyet-voi/quan-doi-nuoc-ngoai/677910.html
- ^ http://www.globalsecurity.org/military/world/russia/t-90-combat.htm
- ^ T-90 [Rosja]: Strona 3 - Pancerni.net
- ^ MILITARIUM - T-90
- ^ Lỗi chú thích: Thẻ
<ref>sai; không có nội dung trong thẻ ref có tên
JED The Military Equipment Directory.Với bản thiết kế này,t90ms có thể mạnh gấp đôi bản t90 bình thường vì được trang bị súng máy đồng trục tự động,khác nhữ,g chiếc khs1c
- ^ Main Battle Tank - T-90/T90S/T90C
- ^ http://bastion-karpenko.narod.ru/T-90AM_tagil-2011.html
- ^ http://tank-t-90.ru/index/t90am/0-78
- ^ T-90SA Encyclopedia of safety
- ^ Танк Т-90C модернизированный Т-90C M
- ^ T-90S Modernized Main battle tank
- ^ T-90MS main battle tank
- ^ Rosoboronexport T-90MS at IDEX 2013
- ^ New Russian tank - T-90MS, 2012-12-01.
- ^ Sputnik (9 tháng 9 năm 2015). “Russian Defense Ministry Plans to Upgrade Main Battle Tanks”.
- ^ “Модернизация танка Т-90 будет завершена до конца 2010 года”.
- ^ “Algeria, Turkmenistan To Buy Russian Tanks: Report”. Ngày 14 tháng 2 năm 2012. Truy cập ngày 3 tháng 3 năm 2012.
- ^ «Рособоронэкспорт» поставит Туркмении и Алжиру 150 танков Т-90С
- ^ The Military Balance 2010. — P. 245.
- ^ “Trade Registers”.
- ^ “Indian Army inducts first indigenous T-90 tanks”. ThaiindianNews.
- ^ “Army to acquire nearly 1000 additional T-90 tanks by 2020”. Ngày 4 tháng 10 năm 2006. Truy cập ngày 3 tháng 10 năm 2009.
- ^ “EurasiaNet News Briefs - Turkmenistan: Berdymukhamedov Mulls Russian Hi-Tech Deals”. Eurasianet.org. Ngày 9 tháng 12 năm 2009. Truy cập ngày 7 tháng 2 năm 2010.
- ^ “Procurement (Turkmenistan) - Sentinel Security Assessment - Russia And The CIS”. Janes.com. Ngày 21 tháng 10 năm 2009. Truy cập ngày 7 tháng 2 năm 2010.
- ^ Russia to sell tanks to Algeria, Turkmenistan AntaraNews
- ^ Рейтинг 10 наиболее значимых поставочных программ и экспортных
- ^ В 2011 году «Рособоронэкспорт» заключил контракты на поставку ОБТ Т-90С Алжиру и Туркмении
- ^ “Денис Мокрушин - Экспорт вооружений”. Bản gốc lưu trữ ngày 16 tháng 3 năm 2013. Truy cập ngày 15 tháng 3 năm 2013.
- ^ https://vn.sputniknews.com/vietnam_russia/20161003/2450496/viet-nam-nga-xe-tang-t-90.html
Tham khảo[sửa | sửa mã nguồn]
- Mallika, Joseph (2004) "Issue Brief No. 19: T-90S ‘Bhishma’". Institute of Peace and Conflict Studies. URL accessed 2006-07-24.
- Sewell, Stephen "Cookie" (July–August 1998). "Why Three Tanks?" Armor 108 (4):21. (PDF format)
- Zaloga, Steven and David Markov (2000), Russia's T-80U Main Battle Tank, Hong Kong: Concord, ISBN 962-361-656-2.
- C. Суворов (2002). Т-90. Первый серийный российский танк. Танкомастер (bằng tiếng Nga). Москва: Техника — молодежи, Восточный горизонт. tr. 54. Đã bỏ qua tham số không rõ
|тираж=(trợ giúp)
- С. В. Устьянцев, Д. Г Колмаков (2004). Боевые машины Уралвагонзавода. Танк Т-72. Боевые машины Уралвагонзавода (bằng tiếng Nga). Нижний Тагил: Уралвагонзавод, Медиа-Принт.
- S. Zaloga, M. Jerchel, S. Sewell (1993). T-72 Main Battle Tank 1974—1993. New Vanguard № 6. Luân Đôn: Osprey Publishing. tr. 48. ISBN 1-85532-338-9.
- The Military Balance 2010 / The International Institute for Strategic Studies. — London: Routledge, 2010. — 488 p. — ISBN 978-1857435575
Liên kết ngoài[sửa | sửa mã nguồn]
- (Vietsub) Xe tăng chiến đấu chủ lực T-90MS
- What America Can Learn From Russia's Cheap But Deadly T90 Tank (tiếng Anh)
- T-90S Main Battle Tank — Bharat Rakshak (tiếng Anh)
- Uralvagonzavod Trang web Anh ngữ của nhà sản xuất T-90 (tiếng Anh)
- Trang web tiếng Nga của nhà sản xuất T-90 (tiếng Nga)
- Trang web tiếng Anh của T-90 (tiếng Anh)
- The T-90 tank by the Federation of American Scientists (tiếng Anh)
- T-90S Main Battle Tank tại trang web Armor Site (tiếng Anh)
- Main battle tank T-90: Firing sample (tiếng Anh)
- Main battle tank T-90 tại GlobalSecurity.org (tiếng Anh)
- T-90S is a Dud, it can’t fire far enough (tiếng Anh)
- Основной боевой танк Т-90 (tiếng Ukraina)
- Т-90 - путевка в жизнь (tiếng Ukraina)
- Т-90 «Владимир» ОСНОВНОЙ ТАНК - T-90 Vladimir main battle tank (tiếng Ukraina)
- Основной боевой танк Т-90 (tiếng Nga)
- Сухопутные войска Индии получат 300 танков Т-90 российского производства — lenta.ru, 25 декабря 2006 (tiếng Nga)
- Пока броня крепка («Смысл», №14, 2007 г.) PDF (426 Кбайт) — о состоянии дел в отечественном танкостроении (tiếng Nga)
- T-90 - OSNOVNI BORBENI TENK (tiếng Serbia)
- Một số hình ảnh của T-90
- Giới thiệu sơ hệ thống phòng thủ của T-90
- Giới thiệu sơ Mẫu T-90MS

markdown:
# T-90
[T-90 (định hướng)](/w/index.php?title=T-90_(%C4%91%E1%BB%8Bnh_h%C6%B0%E1%BB%9Bng)&action=edit&redlink=1).
|
|
Xe tăng T-90 của Nga đang diễu hành trong lễ mừng
|Loại
||Nơi xuất phát
|![]()
|Lược sử hoạt động
||Sử dụng bởi
|![]()
![]()
![]()
![]()
![]()
|Lược sử chế tạo
||Người thiết kế
||Phòng thiết kế
||Năm thiết kế
||1993
||Nhà sản xuất
||nhà máy
||Giá thành
||35,226,000 rúp
|
2,230,000 USD (tháng 1 năm 2007)
~ 3 - 4,5 triệu USD (thời giá 2017, tùy phiên bản)
|Giai đoạn sản xuất
||1995 - nay
||Số lượng chế tạo
||3.200+ (2017)
||Thông số
||Khối lượng
||T-90A: 46,5 tấn
|
T-90AM/SM: 48 tấn
|Chiều dài
||9,53 mét (31,27 feet)
||Chiều rộng
||3,78 mét (9,12 feet)
||Chiều cao
||2,22 mét (7,28 feet)
||Kíp chiến đấu
||3
||Phương tiện bọc thép
||Giáp hỗn hợp tuyệt mật, kết hợp giữa thép-vật liệu tổng hợp
|
Giáp phản ứng nổ
Vũ khí
chính
|Pháo 125 ly nòng trơn với khả năng bắn
|
* Pháo 125 ly
* Pháo 125 ly
* Pháo 125 ly
Vũ khí
phụ
|Đại liên
|
Đại liên phòng không 12,7 ly
|Động cơ
|
Sử dụng các loại động cơ Diesel 12 xilanh, như:
, V-96
840
1.130
950
|Công suất/trọng lượng
|
18,1 mã lực/tấn (13.5 kW/tấn) đối với động cơ Mẫu 84 V-84
|Hệ thống treo
||Tầm hoạt động
||550 km
| (700 km nếu có thêm bình nhiên liệu phụ ) |Tốc độ
||60
|-65
35-45 cây số/giờ trên đường gồ ghề
|
|
**T-90** là một trong những loại [xe tăng chiến đấu chủ lực](/wiki/Xe_t%C4%83ng_chi%E1%BA%BFn_%C4%91%E1%BA%A5u_ch%E1%BB%A7_l%E1%BB%B1c) hiện đại nhất của quân đội [Nga](/wiki/Nga). Nó được sản xuất với số lượng ít vào năm [1993](/wiki/1993) và chính thức phục vụ trong quân đội Nga năm 1995, dựa trên kiểu mẫu đầu tiên được gọi là Obyekt 188. T-90 nguyên thủy là một phiên bản hiện đại hóa sâu của [T-72](/wiki/T-72)B, được tích hợp nhiều đặc tính thiết kể của [T-80](/wiki/T-80). Ban đầu được đặt tên là "T-72B nâng cấp" (Т-72Б усовершенствованный), viết tắt T-72BU [[7]](#cite_note-GST90-7) nhưng đến năm 1992 được đặt lại tên mã là T-90 [8] . [[9]](#cite_note-9)
Từ năm 2001 đến 2010, theo nguồn tin của Nga thì T-90 là loại xe tăng chủ lực được bán chạy nhất thế giới
[[10]](#cite_note-10) . Tuy nhiên, từ cuối năm 2011, quân đội Nga đã ngưng đặt hàng T-90 [11] để chuyển sang mua loại xe tăng hiện đại hơn là [[12]](#cite_note-12) [T-14 Armata](/wiki/Armata) , trong khi các công nghệ trên T-90 được Nga áp dụng để hiện đại hóa hàng ngàn xe tăng [[13]](#cite_note-13) [T-72](/wiki/T-72)của họ bởi như vậy tiết kiệm chi phí hơn.
T-90 là loại xe tăng đầu tiên trên thế giới được trang bị hệ thống bảo vệ 4 lớp: lớp 1 là
[hệ thống phòng thủ chủ động](/w/index.php?title=H%E1%BB%87_th%E1%BB%91ng_ph%C3%B2ng_th%E1%BB%A7_ch%E1%BB%A7_%C4%91%E1%BB%99ng&action=edit&redlink=1) quang điện gây nhiễu [Shtora-1](/wiki/Shtora-1) để chống lại các tên lửa dẫn đường bằng [laser](/wiki/Laser), [hồng ngoại](/wiki/Tia_h%E1%BB%93ng_ngo%E1%BA%A1i) cũng như gây rối các hệ thống hiển thị mục tiêu; lớp 2 là [hệ thống phòng thủ chủ động](/w/index.php?title=H%E1%BB%87_th%E1%BB%91ng_ph%C3%B2ng_th%E1%BB%A7_ch%E1%BB%A7_%C4%91%E1%BB%99ng&action=edit&redlink=1) ARENA chuyên đánh chặn các loại đạn chống tăng trước khi chúng lao vào xe, lớp thứ 3 là [giáp phản ứng nổ](/w/index.php?title=Gi%C3%A1p_ph%E1%BA%A3n_%E1%BB%A9ng_n%E1%BB%95&action=edit&redlink=1) gắn ngoài, và lớp cuối cùng là vỏ giáp được kết hợp giữa thép độ bền cao và vật liệu tổng hợp (composite). Cho tới khi [T-14 Armata](/wiki/T-14_Armata) ra đời, T-90 được coi là mẫu xe tăng có khả năng phòng vệ tốt nhất thế giới. Hệ thống chống mìn bằng xung điện [EMT-7](/w/index.php?title=EMT-7&action=edit&redlink=1) cũng được thử nghiệm trên T-90 nhưng nó chưa được gắn đại trà vào các T-90 đang hoạt động.
## Mục lục
[1 Thông tin chung](#Thông_tin_chung) [2 Lịch sử ra đời và phát triển](#Lịch_sử_ra_đời_và_phát_triển) [3 Thông tin kỹ thuật](#Thông_tin_kỹ_thuật) [4 Các biến thể](#Các_biến_thể) [5 Lịch sử chiến đấu](#Lịch_sử_chiến_đấu) [6 Các phiên bản của T-90](#Các_phiên_bản_của_T-90) [7 Số lượng phục vụ](#Số_lượng_phục_vụ) [8 Xem thêm](#Xem_thêm) [9 Chú thích](#Chú_thích) [10 Tham khảo](#Tham_khảo) [11 Liên kết ngoài](#Liên_kết_ngoài)
## Thông tin chung[
[sửa](/w/index.php?title=T-90&veaction=edit§ion=1) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=T-90&action=edit§ion=1)]
Xe tăng chủ lực T-90 trang bị pháo nòng trơn 125mm với sự tăng cường độ chính xác, hệ thống cân bằng pháo – tăng hai chiều dọc – ngang, đồng trục với pháo là súng máy 7,62mm (PKT hoặc PKTM) và súng phòng không 12,7mm (NSVT-12,7 hoặc KORD). Trên T-90 lắp tổ hợp điều khiển hỏa lực tự động với máy tính toán đường đạn kỹ thuật số và kính ngăm hồng ngoại hoạt động trong điều kiện ngày/đêm, thiết bị nạp đạn tự động (AZ) đảm bảo hiệu quả chiến đấu cao của các loại vũ khí trong xe. Thiết bị súng máy phòng không (ZPU) với thiết bị ngắm và dẫn bắn từ xa cho phép bắn mục tiêu trên không và trên mặt đất từ trong buồng chiến đấu của xe tăng. T-90 trang bị tổ hợp chế áp quang điện (KOEP) TShU-1 "Shtora-1" làm giảm xác suất bị bắn cháy bởi các tên lửa chống tăng có điều khiển (PTUR) của đối phương bằng cách tạo ra các dải nhiễu có điều khiển và các thiết bị chống tăng (PTS) với sự chỉ thị mục tiêu và đo xa bằng tia laze. Trên T-90 hệ thống phòng thủ tập thể (SKZ) khỏi tác động của vũ khí hủy diệt hàng loạt (OMP), hệ thống chữa cháy một cách nhanh chóng (PPO) trên cơ sở bộ cảm biến quang học với đám cháy, trang bị dành cho việc tự ủi, trang bị cho việc vượt chướng ngại vật nước (vượt vũng, sông) theo đáy (OPVT). Trong xe tăng đã thực hiện được lời giải về cấu trúc nhằm giảm hiệu quả của các thiết bị phát hiện và dẫn bắn theo tia hồng ngoại và đảm bảo sự bảo vệ cho xe tăng khỏi ảnh hưởng khỏi sự cháy của các hỗn hợp "napal". Xe tăng có khả năng trang bị thiết bị quét mìn dạng lưỡi dao KM7-6M2 hoặc bánh quét mìn dạng lưỡi dao KMT-7 hoặc thiết bị quét mìn KMT-8 với đầu nối điện từ.
## Lịch sử ra đời và phát triển[
[sửa](/w/index.php?title=T-90&veaction=edit§ion=2) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=T-90&action=edit§ion=2)]
T-90 nguyên thủy là một phiên bản hiện đại hóa sâu của T-72B, mang tên "Object 188" (Obyekt 188) của nhà máy Uralvagonzavod tại
[Niznhy Tagil](/w/index.php?title=Niznhy_Tagil&action=edit&redlink=1). Lãnh đạo chương trình là kỹ sư trưởng [Vladimir Ivanovich Potkin](/w/index.php?title=Vladimir_Ivanovich_Potkin&action=edit&redlink=1) . Từ năm 1989, xe tăng được chuyển giao cho GSI [14] . [[15]](#cite_note-15)
Cuối thập niên 1980, phương Tây cho ra đời các loại xe tăng mới như Leopard-2A4 của Đức, M1A1HA của Mỹ... Để duy trì ưu thế kỹ thuật, Liên Xô đề ra 2 dự án hiện đại hóa chiếc T-72B và được tiến hành song song, bao gồm:
[Object 187](/w/index.php?title=Object_187&action=edit&redlink=1)(Dự án 187, còn gọi là **T-72BI**): Đây là phiên bản bản hiện đại hóa toàn diện của T-72B. Xe tăng được trang bị khẩu pháo mới 125mm 2A66, có thể bắn được các loại đạn xuyên giáp mạnh hơn so với loại 2A46M của T-72B. Động cơ được thay mới bằng loại 1200 mã lực, mạnh hơn đáng kể so với động cơ 840 mã lực của T-72B. Đặc biệt, T-72BI tập trung vào việc tăng mức độ của vỏ giáp lên mức cực cao, bằng cách sử dụng tháp pháo hàn kiểu mới, dùng nhiều hơn lớp giáp [composite](/wiki/Composite)và giáp gốm mật độ cao cho tháp pháo và mặt trước thân, cùng bộ giáp giáp phản ứng nổ kiểu mới thế hệ thứ 3 (nguyên mẫu của loại giáp Relikt trên T-90MS sau này), và hệ thống bảo vệ chủ động [Shtora-1](/wiki/Shtora-1). Trọng lượng xe tăng vào khoảng 50 tấn. Độ dày của vỏ giáp trước tương đương 900 - 950mm thép cán tiêu chuẩn, cùng với [giáp phản ứng nổ](/w/index.php?title=Gi%C3%A1p_ph%E1%BA%A3n_%E1%BB%A9ng_n%E1%BB%95&action=edit&redlink=1)thế hệ 3 sẽ làm tăng chỉ số này thêm ít nhất là 50%. Mức bảo vệ này thậm chí vượt qua tất cả các xe tăng hiện đại trên thế giới vào thập niên 2010 (cho tới khi [T-14 Armata](/wiki/T-14_Armata)ra đời), hoàn toàn đủ sức chống lại mọi loại đạn cỡ 120mm trên xe tăng phương Tây. [Object 188](/w/index.php?title=Object_188&action=edit&redlink=1)(Dự án 188, còn gọi là **T-72BU**): Đây là phiên bản bản cải tiến ít tham vọng hơn so với T-72BI. Về cơ bản, nó là T-72B được cải tiến các thiết bị điện tử, điều khiển hỏa lực... bằng các công nghệ trên xe tăng T-80U. Động cơ, vỏ giáp và pháo chính được giữ nguyên so với T-72B.
Mục tiêu của "Obyekt 188" - cùng với người anh em có thiết kế tinh vi hơn là Obyekt 187 - là nâng cấp T-72B lên cùng mức độ với
[T-80](/wiki/T-80)U/UD, thậm chí là mạnh hơn. Một nhược điểm của T-72B thời đó là không có hệ thống điều khiển bắn hiện đại. Hệ thống ngắm bắn 1A40-1 tuy đơn giản và đáng tin cậy nhưng không mang lại các tính năng mà xe tăng hiện đại cần có. Giải pháp nâng cấp đó là tích hợp hệ thống điều khiển hỏa lực 1A45 "Irtysh" đang sử dụng trên T-80U/UD. . [16]
Đến năm 1991, đã có 6 mẫu thử của T-72BI được chế tạo, các thử nghiệm cho thấy nó có tiềm năng rất lớn. Nếu được sản xuất, đây chắc chắn sẽ là loại xe tăng hiện đại nhất thế giới, không có đối thủ ngang tầm từ phương Tây. Tuy nhiên, việc Liên Xô tan rã khiến kinh phí quốc phòng bị cắt giảm, và chương trình T-72BI bị đình chỉ. Quân đội quyết định lựa chọn T-72BU là dự án được tiếp tục do nó đòi hỏi ít kinh phí hơn.
Obyekt 188 được thử nghiệm ở cấp độ quốc gia vào tháng 1 năm 1989, và kết quả thử nghiệm cho thấy mẫu xe tăng này có độ tin cậy cao. Đến ngày 27 tháng 3 năm 1991, Bộ Quốc phòng cũng như cơ quan phụ trách sản xuất xe tăng của ngành công nghiệp quốc phòng đã chấp thuận biên chế Obyekt 188 vào quân đội
[Liên Xô](/wiki/Li%C3%AAn_X%C3%B4). Mẫu Obyekt 187 bị loại. Tuy nhiên, mọi thứ đột ngột bị gián đoạn do sự sụp đổ của Liên Xô cũng như thiệt hại nặng nề của các xe T-72M của [Iraq](/wiki/Iraq) trong [Chiến tranh Vùng Vịnh](/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_V%C3%B9ng_V%E1%BB%8Bnh). Quá trình biên chế Obyekt 188 bị dừng lại.
Nhà máy
[Uralvagonzavod](/wiki/Uralvagonzavod) (UVZ) - nơi phát triển Obyekt 188 - tiếp tục các công việc nghiên cứu nhằm cải thiện mức độ bảo vệ cho mẫu xe tăng. Ví dụ, mẫu tăng đã được bổ sung hệ thống gây nhiễu quang điện tử TSHU-1 "Shtora-1". Mẫu Obyekt 188 cải tiến đầu tiên được thử nghiệm vào ngày 30 tháng 9 năm 1992 và đến ngày 5 tháng 10 nó đã được chấp thuận để biên chế vào quân đội Liên bang Nga theo sắc lệnh số 759-98. Tổng thống [Boris Yeltsin](/wiki/Boris_Yeltsin) đã ký lệnh đặt tên cho chiếc xe này là T-90 . [16]
Cuộc
[chiến tranh Chechnya](/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_Chechnya) xảy ra trong thời gian đó là một nguyên nhân để T-90 đánh bại đối thủ cạnh tranh của nó là [T-80](/wiki/T-80)U do [Omsk Transmash](/w/index.php?title=Omsk_Transmash&action=edit&redlink=1) sản xuất. Những sai lầm chiến thuật của quân đội Nga khiến cho lực lượng xe tăng của họ bị thiệt hại nặng, trong đó nhiều chiếc T-72 và T-80 đã bị phá hủy và bắn hỏng. Uy tín của T-72 và T-80 bị ảnh hưởng nặng nề do giới chức cố ý dồn các chỉ trích vào thiết kế xe tăng hơn là sai lầm trong chỉ huy tác chiến. Tuy nhiên, việc UVZ sử dụng tên T-90 cho mẫu tăng mới của họ giúp mẫu tăng tránh được các chỉ trích nhằm vào "tiền bối" T-72. Đồng thời, T-80 còn bị phê phán vì sử dụng động cơ turbin khí đắt tiền, hao nhiên liệu và vị trí bố trí đạn dược dễ tổn thương hơn T-72/90. Kết quả, tháng 1/1996, lãnh đạo Ban Giám đốc lực lượng Tăng thiết giáp trực thuộc Bộ Quốc phòng, tướng Alexandre Galkin cho biết T-90 đã được lựa chọn là nòng cốt của lực lượng Tăng thiết giáp Nga. [17] [[18]](#cite_note-18)
Nhiều kế hoạch được đặt ra nhằm thay thế các mẫu xe tăng cũ bằng những chiếc T-90 tại Quân khu quân sự Viễn Đông. Đến giữa năm 1996 đã có 107 chiếc T-90 được điều tới nơi này
[[19]](#cite_note-19) . Trong [20] [Cuộc tấn công của Nga vào Chechnya năm 1999](/w/index.php?title=Cu%E1%BB%99c_t%E1%BA%A5n_c%C3%B4ng_c%E1%BB%A7a_Nga_v%C3%A0o_Chechnya_n%C4%83m_1999&action=edit&redlink=1), T-90 được sử dụng trên chiến trường lần đầu tiên và theo tạp chí, một chiếc trong số đó đã trúng vài quả [tên lửa chống tăng](/wiki/T%C3%AAn_l%E1%BB%ADa_ch%E1%BB%91ng_t%C4%83ng)và đạn B-41 nhưng vẫn tiếp tục sống sót. Tạp chí này kết luận rằng T-90A tỏ ra là loại xe tăng được bảo vệ tốt nhất của Nga, đặc biệt là nếu như chúng được trang bị hệ thống phòng thủ chủ động Shtora và [hệ thống đánh chặn Arena](/w/index.php?title=Arena_(h%E1%BB%87_th%E1%BB%91ng_%C4%91%C3%A1nh_ch%E1%BA%B7n)&action=edit&redlink=1). [[21]](#cite_note-mdb_chechnya-21)
Năm 2007, Bộ Quốc phòng Nga tiếp tục chuyển giao 60 chiếc T-90A cho quân đội
. Và, hai biến thể xuất khẩu của nó T-90S và T-90E, cũng được đánh giá là rất hứa hẹn trên thị trường quốc tế. Vì vậy, mặc dù [22] [T-14 Armata](/wiki/T-14_Armata)đã được trang bị cho quân đội Nga vào năm 2015, T-90 vẫn được xem như là "xương sống" của bộ đội tăng thiết giáp Nga cho đến tận năm 2025. Theo kế hoạch của công ty xuất khẩu vũ khí độc quyền [Rosoboronexport](/w/index.php?title=Rosoboronexport&action=edit&redlink=1)của Nga, trong giai đoạn 2020 – 2025, T-90 sẽ là vũ khí chính của quân đội Nga. Đến năm 2020, T-90 sẽ chiếm 50% trong tổng số xe tăng của Nga; phần còn lại sẽ là các dòng tăng như [T-72](/wiki/T-72), [T-80](/wiki/T-80)hoặc loại xe tăng [T-14 Armata](/wiki/T-14_Armata)hiện đại mà Nga đưa vào sử dụng năm 2015 . [[23]](#cite_note-hhs-23)
Vào năm 2006, có khoảng 120 chiếc phục vụ trong
[Quân đoàn xe tăng cận vệ số 5](/w/index.php?title=Qu%C3%A2n_%C4%91o%C3%A0n_xe_t%C4%83ng_c%E1%BA%ADn_v%E1%BB%87_s%E1%BB%91_5&action=edit&redlink=1) của [Lục quân Nga](/w/index.php?title=L%E1%BB%A5c_qu%C3%A2n_Nga&action=edit&redlink=1) đóng ở [Quân khu Siberia](/w/index.php?title=Qu%C3%A2n_khu_Siberia&action=edit&redlink=1) và 7 chiếc phục vụ trong [Hải quân Nga](/w/index.php?title=H%E1%BA%A3i_qu%C3%A2n_Nga&action=edit&redlink=1) . Khoảng 120 chiếc mới được đưa vào hoạt động vào năm 2007 và 300 vào năm 2008 [24] . Tính đến năm 2014, quân đội Nga có 930 chiếc T-90 trong biên chế. Tuy nhiên do vấn đề kinh phí, các mẫu [[24]](#cite_note-warfare.ru-24) [T-80](/wiki/T-80)và [T-72](/wiki/T-72)vẫn tiếp tục được sử dụng song song với T-90 trong thời gian tới. . [[25]](#cite_note-25)
## Thông tin kỹ thuật[
[sửa](/w/index.php?title=T-90&veaction=edit§ion=3) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=T-90&action=edit§ion=3)]
Có cảm hứng từ
[T-72](/wiki/T-72), chiếc GPO Uralvagonzavod T-90 là loại tăng hiện đại nhất của quân đội Nga trong giai đoạn 1990-2015. Về hình dáng quy ước bên ngoài, T-90 có thể hiện sự nâng cấp ở mọi hệ thống, gồm cả pháo chính. Lớp bảo vệ thân và tháp pháo cũng hoàn toàn là thế hệ mới. Có thể nói T-90 là một nỗ lực lớn nhằm cải thiện các tính năng của dòng T-72 sao cho vượt tầm của [T-80](/wiki/T-80), tuy nhiên về tính cơ động cho đến nay dòng T-80 vẫn hơn.
### Vũ khí[
[sửa](/w/index.php?title=T-90&veaction=edit§ion=4) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=T-90&action=edit§ion=4)]
T-90 vẫn giữ pháo chính nòng trơn loại 125 ly 2A46, bản nâng cấp của kiếu
[pháo chống tăng Sprut](/wiki/Ph%C3%A1o_ch%E1%BB%91ng_t%C4%83ng_Sprut) đã từng xuất hiện trên các mẫu T-72 và T-80. Loại pháo này có một đặc điểm tiện lợi là có thể dễ dàng tháo nó ra khỏi xe tăng mà không cần phải gỡ toàn bộ tháp pháo kèm theo. Pháo chính có thể bắn đạn xuyên giáp APFSDS, phóng đạn nổ HEAT và đạn ghém HE-FRAG cũng như bom phóng hẹn giờ và tên lửa chống tăng [ATGM](/wiki/T%C3%AAn_l%E1%BB%ADa_%C4%91i%E1%BB%81u_khi%E1%BB%83n_ch%E1%BB%91ng_t%C4%83ng) loại 9M119 Refleks (còn được biết tới với cái tên [AT-11 Sniper](/wiki/9M119_Svir) do [NATO](/wiki/NATO) đặt).
Refleks 9M119 là tên lửa có hệ thống dẫn đường bán tự động bằng laser với một đầu nổ lõm (hollow-charge) có khả năng chọc thủng cả các mục tiêu có vỏ thép bảo vệ dày tới 950 mm và các loại máy bay trực thăng tầm thấp.
Tên lửa có thể tiêu diệt mục tiêu ở cự ly tới 5.000 mét, tạo cho T-90 khả năng tấn công và tiêu diệt các loại xe cơ giới khác và máy bay trực thăng trước khi những thứ này kịp tấn công lại T-90. Tên lửa có tầm bắn hiệu quả vào khoảng 100m tới 5–6 km và có thể di chuyển tới vị trí xa nhất trong vòng 17,5 giây (trong khi đó hiệu quả của các loại pháo tăng thông thường đã bắt đầu sụt giảm ở khoảng cách 2.500m [7] [[26]](#cite_note-T9044-26) ). Chính vì vậy T-90 có tên gọi là [[27]](#cite_note-T9019-27) *tăng hỏa tiễn*chứ không phải tăng pháo như thông thường . Trong tương lai, theo thông báo tại Russian Expo Arms-2008 của ông [[23]](#cite_note-hhs-23) [Sergei Maev](/w/index.php?title=Sergei_Maev&action=edit&redlink=1), lãnh đạo Rosoboronexport, T-90 sẽ còn được trang bị hỏa lực mạnh hơn với loại tên lửa cải tiến có tầm bắn đạt 6–7 km . [[23]](#cite_note-hhs-23)
Về đạn xuyên giáp APFSDS, pháo 125mm 2A-46M5 có thể trang bị các loại đa dạng từ cũ tới mới, tùy theo đối tượng khách hàng đặt mua, ví dụ như: đạn
[3BM-44](/w/index.php?title=3BM-44&action=edit&redlink=1) "Mango" lõi bằng [tungsten](/wiki/Tungsten) (chế tạo năm 1986) có thể bắn xuyên 500mm thép ở cự ly 2.000 mét, mới hơn là đạn [3BM-48](/w/index.php?title=3BM-48&action=edit&redlink=1) "Svitnetz" lõi bằng [tungsten](/wiki/Tungsten) (chế tạo năm 1991) có thể bắn xuyên 650mm thép ở cự ly 2.000 mét. Những chiếc T-90 của quân đội Nga thì được trang bị những loại đạn mới nhất như 3BM-70 "Vaccum" (lõi bằng [tungsten](/wiki/Tungsten)) chế tạo năm 2005, có thể xuyên thủng 800 - 850mm thép ở cự ly 2.000m , có khả năng chọc thủng giáp trước của các loại xe tăng hiện đại nhất của phương Tây ở thập niên 2010 như [28] [M1A2 SEP](/wiki/M1_Abrams), [Leopard 2A7](/wiki/Leopard_2)... từ khoảng cách 1.500 tới 3.000 mét.
Giống như T-64, T-72 và T-80, hệ thống nạp đạn trên T-90 là tự động, thời gian nạp đạn là 4 đến 5 giây cho 1 viên. Ổ quay của
[hệ thống nạp đạn tự động](/w/index.php?title=H%E1%BB%87_th%E1%BB%91ng_n%E1%BA%A1p_%C4%91%E1%BA%A1n_t%E1%BB%B1_%C4%91%E1%BB%99ng&action=edit&redlink=1) có thể chứa tối đa 22 viên. Có ý kiến cho rằng hệ thống nạp đạn này đã được cải tiến nhằm phù hợp với các loại đạn mới, thí dụ đạn APFSDS kiểu 3BM-44M hoặc 3BM-48. Ngoài ra, hệ thống kích nổ Ainet cũng được lắp đặt trên T-90, để cho kích nổ loại đạn ghém HE-FRAG sau khi nó đi được một đoạn đường nhất định, quãng đường này quyết định bởi [7] [hệ thống đo khoảng cách bằng laser](/w/index.php?title=H%E1%BB%87_th%E1%BB%91ng_%C4%91o_kho%E1%BA%A3ng_c%C3%A1ch_b%E1%BA%B1ng_laser&action=edit&redlink=1)do pháo thủ sử dụng. Hệ thống này giúp làm tăng khả năng chống bộ binh và chống trực thăng của T-90. [[29]](#cite_note-29)
Hệ thống kiểm soát bắn bằng máy vi tính và máy quét laser cùng ống ngắm nhiệt Agave của pháo thủ cho phép T-90 chiến đấu với các mục tiêu di động và chiến đấu vào buổi đêm. Hệ thống này bao gồm thiết bị nhìn đêm và ngày PNK-4S/SR AGAT ở khoang của xa trưởng, có khả năng phát hiện ra các mục tiêu có kích cỡ xe tăng trong tầm khoảng từ 700 đến 1100 mét. Các mẫu đầu tiên của T-90 được trang bị hệ thống nhìn TO1-KO1 BURAN nhưng các mẫu về sau (ví dụ T-90S) dùng hệ thống nhìn hồng ngoại ESSA, với camera hồng ngoại CATHERINE-FC sản xuất bởi Thales Optronique, cho phép bắn chính xác mục tiêu trong khoảng 5.000-8.000m. Vào tháng 8 năm 2007, khoảng 100 camera loại này đã được nhập từ Pháp vào Nga
và đến năm 2010 Nga đã mua bản quyền hệ thống Catherine-FC để tự sản xuất và trang bị cho dòng xe tăng T-90M [30] . T-90 cũng được trang bị hệ thống nhìn ngày 1G46 dành cho pháo thủ, bao gồm một thiết bị đo khoảng cách bằng laser, một kênh dẫn hướng cho tên lửa. Hệ thống cũng có khả năng phát hiện các mục tiêu có kích cỡ xe tăng trong tầm 5–8 km. Ở phiên bản T-90 đời đầu, lái xe sử dụng thiết bị nhìn ngày và đêm TVN-5 [[31]](#cite_note-31) . Tuy nhiên hệ thống ở thế hệ đầu tiên này có lẽ không có khả năng tương đương với các hệ thống của các đối thủ phương Tây, do vậy TVN-5 đã bị thay thế ở các phiên bản sau bằng những hệ thống tiên tiến hơn. Chiếc xe tăng cũng được lắp những thiết bị đặt mìn chính xác. [[7]](#cite_note-GST90-7)
Trang bị vũ khí thứ hai gồm một đại liên đồng trục 7,62 ly
[PKT](/w/index.php?title=S%C3%BAng_m%C3%A1y_PK&action=edit&redlink=1) và một đại liên [NSV](/w/index.php?title=S%C3%BAng_m%C3%A1y_NSV&action=edit&redlink=1) 12,7 ly để đối phó với các mục tiêu trên không và trên bộ (vào cuối thập niên 1990, NSV được thay thế bằng [đại liên Kord](/w/index.php?title=S%C3%BAng_m%C3%A1y_Kord&action=edit&redlink=1)). Đại liên phòng không được [điều khiển từ xa](/wiki/%C4%90i%E1%BB%81u_khi%E1%BB%83n_t%E1%BB%AB_xa) ở trong xe, vì vậy có thể được xạ thủ ngắm bắn khi đang ngồi phía trong xe tăng mà không cần phải nhô người ra ngoài tháp pháo, giúp giảm khả năng thương vong cho xạ thủ. Súng có tốc độ bắn 650-750 viên/phút, tầm bắn 2 cây số. Trên xe tăng có trang bị chừng 300 viên đạn 12,7mm cho đại liên phòng không. Đại liên đồng trục có khối lượng 10,5 kg, còn số đạn dược của nó nặng chừng 9,5 kg. Ngoài ra T-90 còn được trang bị súng ngắn và 10 quả lựu đạn [F-1](/w/index.php?title=F-1&action=edit&redlink=1) đặt ở phía trong khoang xe để tổ lái sử dụng trong trường hợp phải rời khỏi xe tăng và ra ngoài . [23] . [[7]](#cite_note-GST90-7)
Phiên bản T-90MS được tích hợp hệ thống ngắm bắn mới có khả năng "khóa" và tự động theo dõi mục tiêu, giúp các pháo thủ không cần phải liên tục bám theo mục tiêu khi xe tăng đang chuyển động.
Thiết bị nhìn đêm bằng hồng ngoại ở T-90MS cũng cung cấp những hình ảnh sắc nét hơn trong tầm 3–4 km và có khả năng phân biệt được nhiệt độ của người thường với nhiệt độ của xe tăng. [32] T-90MS cũng sử dụng pháo chính 2A46M-5 có tuổi thọ nòng cao hơn, bắn xa hơn và chính xác hơn bản đời cũ 2A46M, cùng với hệ thống điều khiển từ xa T05BV-1 dùng cho đại liên phòng không 12,7 ly trên tháp pháo. [[33]](#cite_note-33) [[34]](#cite_note-34)
### Giáp trụ[
[sửa](/w/index.php?title=T-90&veaction=edit§ion=5) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=T-90&action=edit§ion=5)]
|Kiểu xe||Loại giáp phản ứng nổ||Độ dày chống đạn động năng (mm thép)||Độ dày chống đạn nổ lõm (mm thép)|
|
|
T-90 có hình dáng thấp giống như những tăng thời kỳ đầu của Nga, với một tháp pháo tròn thấp nằm chính giữa thân, nó được trang bị cả hệ thống bảo vệ chủ động và bị động, biến T-90 thành chiếc tăng chiến đấu được bảo vệ tốt nhất trên thế giới. Lớp vỏ nghiêng được bao phủ bởi một lớp áo giáp bằng những viên gạch chất nổ (ERA)
[Kontakt-5](/w/index.php?title=Kontakt-5&action=edit&redlink=1) thế hệ hai, giống như phần tháp pháo. Lớp ERA này làm cho tháp pháo có mặt ngoài được tạo góc, với các viên gạch ERA tạo thành một bề ngoài "con trai bắt đạn" (clam shell). Các viên gạch ERA ở mái tháp pháo bảo vệ nó khỏi các vũ khí tấn công từ trên cao.
So với
[T-72](/wiki/T-72), dạng hình vỏ giáp bảo vệ của T-90 không có nhiều thay đổi lớn nhưng chất liệu làm vỏ giáp thì tiên tiến hơn, vì vậy khả năng bảo vệ cũng cao hơn. Vỏ giáp T-90 là giáp thế hệ thứ ba, làm bằng [chất liệu tổng hợp](/w/index.php?title=Ch%E1%BA%A5t_li%E1%BB%87u_t%E1%BB%95ng_h%E1%BB%A3p&action=edit&redlink=1) gồm nhiều lớp kim loại và gốm, được đánh giá là một tuyệt tác của các chuyên gia quân sự Nga. Vào năm 1999, một đợt kiểm tra về vỏ giáp của T-90 đã được tiến hành với các loại đạn được thử là [RPG-29](/wiki/RPG-29), tên lửa chống tăng ATGM và đạn APFSDS cỡ 125mm. Theo báo cáo, ATGM và APFSDS không thể phá hủy được chiếc T-90 được trang bị thêm lớp giáp phản ứng nổ Kontakt-5. Và giáp trụ của chiếc tăng này hoàn toàn ưu việt hơn một chiếc tăng T-80U tham gia cùng buổi kiểm tra hôm đó . Nhìn chung giáp trụ của T-90 hoàn toàn có thể chịu được các loại đạn pháo nòng 120mm thường thấy trên các xe tăng hiện đại phương Tây như [35] [M1 Abrams](/wiki/M1_Abrams)hay [Leopard 2](/wiki/Leopard_2), hoặc các loại đạn pháo bắn từ trên xuống nhằm vào phần nóc xe . [[23]](#cite_note-hhs-23)
Sức mạnh thật sự của lớp vỏ giáp T-90 vẫn còn trong vòng bí mật, nhưng theo ước tính của một số nguồn thông tin thì vỏ giáp trước của T-90A (nơi có độ dày và chất lượng giáp tốt nhất) có độ bền tương đương 550 - 650mm thép cán (khi chống chọi với đạn động năng APFSDS) hay 750mm (khi chống đạn nổ lõm - HEAT). Khi được trang bị thêm giáp phản ứng nổ thế hệ 2 là
[Kontakt-5](/w/index.php?title=Kontakt-5&action=edit&redlink=1) thì thông số này tăng lên 800-830mm (chống đạn APFSDS) và 1.150-1.350mm thép (chống đạn HEAT). [[36]](#cite_note-GS-specs-36)
Phiên bản T-90AM hoặc T-90SM sử dụng giáp phản ứng nổ thế hệ 3 là
[Relikt](/w/index.php?title=Relikt&action=edit&redlink=1) thì khả năng bảo vệ còn được nâng cao thêm nữa, đạt tới 1.100 - 1.300mm thép (chống đạn APFSDS) và 1.650mm thép (chống đạn HEAT). Với mức độ bảo vệ này, giáp trước của T-90AM/SM là gần như không thể bị xuyên phá bởi hỏa lực pháo 120mm của xe tăng phương Tây dù ở cự ly rất gần.
Những khu vực khác của xe tăng như nóc tháp pháo, hai bên xe,... thì vỏ giáp mỏng hơn và khả năng bảo vệ nhìn chung yếu hơn, nhưng cũng rất khó để xuyên phá nếu chỉ sử dụng vũ khí chống tăng kiểu cũ.
### Các hệ thống bảo vệ điện tử[
[sửa](/w/index.php?title=T-90&veaction=edit§ion=6) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=T-90&action=edit§ion=6)]
T-90 là xe tăng đầu tiên được trang bị hệ thống đo ngăn chặn
[quang điện tử học](/w/index.php?title=Quang_%C4%91i%E1%BB%87n_t%E1%BB%AD_h%E1%BB%8Dc&action=edit&redlink=1) TShU-1-7 [Shtora-1](/wiki/Shtora-1) (tiếng Nga: Штора-1, có nghĩa là "Bức màn chắn") sản xuất bởi [Elektromashina](/w/index.php?title=Elektromashina&action=edit&redlink=1). Shtora được thiết kể để phá hoại sự chỉ định mục tiêu bằng laser và thiết bị đo xa của [Tên lửa điều khiển chống tăng](/wiki/T%C3%AAn_l%E1%BB%ADa_%C4%91i%E1%BB%81u_khi%E1%BB%83n_ch%E1%BB%91ng_t%C4%83ng) đang bay đến. Shtora-1 là một thiết bị gây nhiễu âm điện quang (electro-optical), khi hoạt động nó sẽ làm nhiễu quá trình điều khiển đường ngắm bán tự động ( *semiautomatic command to line of sight* - [SACLOS](/w/index.php?title=SACLOS&action=edit&redlink=1)) của hệ thống định hướng của [tên lửa chống tăng có điều khiển](/wiki/T%C3%AAn_l%E1%BB%ADa_%C4%91i%E1%BB%81u_khi%E1%BB%83n_ch%E1%BB%91ng_t%C4%83ng), làm nhiễu máy dò laser và máy chỉ thị mục tiêu của kẻ địch. Có thể nói Shtora-1 là một hệ thống tiêu diệt mềm hay hệ thống trả đũa. Nó hiệu quả nhất khi được sử dụng cùng với một hệ thống tiêu diệt cứng như Arena. Trong Triển lãm quốc phòng quốc tế (IDEX) được tổ chức tại Abu Dhabi năm 1995, hệ thống này lắp đặt vào một xe tăng trưng bày của Nga. [[7]](#cite_note-GST90-7)
Hệ thống Shtora-1 bao gồm bốn thành phần chủ yếu, trạm giao diện điện quang, gồm một đài làm nhiễu âm, một thiết bị điều biến, và thanh điều khiển; một bảng làm nổ lựu đạn phun màn sương ở mỗi bên tháp pháo; một hệ thống cảnh báo laser với các đầu chính xác và thô (with precision and coarse heads); một hệ thống kiểm soát gồm thanh kiểm soát, thiết bị vi xử lý và thanh điều khiển bằng tay. Thiết bị này xử lý thông tin từ các cảm biến và kích hoạt hệ thống phun màn sương. Hai đèn
[hồng ngoại](/wiki/Tia_h%E1%BB%93ng_ngo%E1%BA%A1i), mỗi cái ở một bên của súng chính, sẽ liên tục tục phát ra xung hồng ngoại theo quy tắc để làm nhiễu khi phát hiện có [tên lửa chống tăng](/wiki/T%C3%AAn_l%E1%BB%ADa_ch%E1%BB%91ng_t%C4%83ng) đang bay tới. Shtora-1 có trường quan sát tới 360 độ theo chiều ngang và từ -5 đến +25 độ theo chiều dọc. Nó có mười hai ống phóng màn sương cân nặng 400 kg, màn sương sẽ lập tức được phun ra khi Shtora phát hiện ra rằng xe tăng đã bị "điểm mặt" bởi các thiết bị ngắm lade. Màn sương chỉ chưa cần tới 3 giây đã có thể hình thành và kéo dài khoảng 20 giây. Phạm vi triển khai của màn sương từ 50—70 mét. Màn sương này sẽ gây nhiễu các thiết bị chỉ định bằng laser cũng như ngụy trang cho xe tăng trước các thiết bị ngắm bắn quang học. [[7]](#cite_note-GST90-7)
Ngoài T-90, Shtora-1 hiện còn được lắp đặt trên T-80UK, T-80U, T-84 của
[Ukraina](/wiki/Ukraina). Tuy nhiên T-90 "Bhisma" của Ấn Độ lại không được trang bị Shtora. [[7]](#cite_note-GST90-7)
Hệ thống phòng thủ chủ động (APS - Active Protection Systems) ARENA-E trên T-90 là lớp bảo vệ thứ hai của xe nếu Shtora-1 không gây nhiễu được tên lửa của địch. Arena-E được thiết kế để lắp đặt trên nhiều phương tiện chiến đấu khác nhau, có khả năng bảo vệ xe tăng trước tên lửa chống tăng, đạn chống tăng các loại với góc bảo vệ đạt tới gần 300 độ xung quanh xe (trừ hướng phía sau có bộ binh). Hệ thống gồm một radar mm lắp trên nóc tháp pháo, máy tính điều khiển và 25 hộp phóng đạn đánh chặn lắp xung quanh tháp pháo, cung cấp khả năng bảo vệ hữu hiệu trước đạn chống tăng có tốc độ bay đạt tới 700m/giây và thời gian phản ứng là khoảng 0,07 giây.
Nguyên tắc hoạt động của hệ thống APS Arena là: Anten cảm biến phát hiện vũ khí chống tăng ở cự ly 50m; hệ thống máy tính thu nhận và tính toán tốc độ, quỹ đạo đường đạn cũng như góc tiếp xúc..., từ đó ra chỉ thị kích hoạt phóng đạn nổ, và tiêu diệt chúng ở cự ly cách xe từ 7-10m. Với các mục tiêu có tốc độ bay từ 50–70 m/s thường được coi là không nguy hiểm với xe tăng nên máy tính của hệ thống Arena không ra lệnh đánh chặn, chỉ những mục tiêu có vận tốc trên 70 m/s, thiết bị phóng đạn mới được kích hoạt. Khi được kích nổ, quả đạn tạo ra một luồng mảnh đạn định hướng để tiêu diệt hoặc làm giảm tối đa tác dụng quả đạn chống tăng. Sau khi đánh chặn, chỉ từ 0,2-0,4 giây sau, xe đã có khả năng đánh chặn tiếp 1 quả đạn khác.
Hệ thống phòng thủ của xe tăng cũng được áp dụng
[công nghệ tàng hình](/w/index.php?title=C%C3%B4ng_ngh%E1%BB%87_t%C3%A0ng_h%C3%ACnh&action=edit&redlink=1), sử dụng các lớp sơn đặc biệt, làm bằng vật liệu hấp thụ sóng điện từ, giảm thiểu các nguồn bức xạ nhiệt, điện từ và hồng ngoại, khiến các thiết bị trinh sát của địch khó phát hiện ra.
Bên cạnh các hệ thống bảo vệ thụ động và chủ động, T-90 cũng được lắp hệ thống bảo vệ sinh-hóa-phóng xạ (
[NBC](/w/index.php?title=NBC_(v%C5%A9_kh%C3%AD)&action=edit&redlink=1)) và thiết bị quét mìn KMT.
Trong tương lai, T-90 có thể được trang bị hệ thống thông tin thế hệ mới nhất và cơ cấu điều khiển được tự động hóa hoàn toàn để tiến tới điều khiển xe tăng từ xa
. [23]
#### Tính an toàn[
[sửa](/w/index.php?title=T-90&veaction=edit§ion=7) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=T-90&action=edit§ion=7)]
Giống như các loại xe tăng khác của Liên Xô trước đây, khả năng sống còn của binh sĩ trong các điều kiện trên chiến trường không phải là điểm mạnh của Т-90. Điều này trước hết là do bố trí cực kỳ phức tạp của bộ phận động cơ-truyền động, nên chỗ dành cho các khoang nhiên liệu trong đó đã không còn, chúng phải chuyển phần nào sang buồng tác chiến và một phần vào phần trước của khối này - nơi xác suất bị trúng đạn của đối phương là cao hơn đáng kể. Hơn nữa, trong khi khoang nhiên liệu với các xe tăng của
[Hoa Kỳ](/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3) và phương Tây được bố trí trong bộ phận động cơ-truyền động và cách ly với tổ lái, các thùng nhiên liệu của T-90 thì không. Dù vậy, so sánh với các sơ đồ bố trí tương tự, độ bảo vệ của các thùng nhiên liệu trên tăng Т-90 cao hơn khi bị xạ kích từ hướng hai bên hông nhờ các tấm chắn bổ sung bên hông và bảo vệ động lực ở hông của bộ phận điều khiển; tuy rằng vấn đề mức độ nguy hiểm cho tổ lái trong trường hợp bị bắn trúng khoang nhiên liệu vẫn không giảm xuống.
Vấn đề khác của Т-90 là sự bố trí khối đạn dược của nó, cũng nằm trong bộ phận tác chiến và cũng không được cách ly với tổ lái, như thế sự kích nổ nó chắc chắn sẽ dẫn tới việc xe tăng T-90 bị tiêu diệt hoàn toàn
. Trên Т-90А vấn đề này đã được giải quyết phần nào nhờ vào các tấm che chắn bổ sung của hệ thống nạp đạn tự động và cách sắp xếp đạn dược bên ngoài nó, tuy nhiên vấn đề về độ an toàn cho tổ lái trong trường hợp sự kích nổ xảy ra vẫn chưa được giải quyết rốt ráo. Tuy vậy, độ hiệu quả của các biện pháp bảo vệ tổ lái được áp dụng trên các xe tăng phương Tây — đưa khối đạn dược vào khoang riêng (theo thông lệ vào phía sau tháp pháo) và được trang bị các tấm giảm nổ cũng bị nghi vấn. Chẳng hạn, các xe tăng [37] [M1 Abrams](/wiki/M1_Abrams)được bảo vệ theo kiểu này trong quá trình chiến đấu cũng đã bị tiêu diệt do sự kích nổ của khối đạn dược — mặc cho sự thoát hơi của các tấm giảm nổ, vụ nổ đủ để tiêu diệt xe tăng , mặc dù theo khẳng định của Hoa Kỳ, sơ đồ bố trí này đã thể hiện được độ tin cậy của mình [[38]](#cite_note-38) . [[39]](#cite_note-39)
Đồng thời, theo ý kiến của một số tác giả, sự phân bố của khối đạn dược của T-72 và T-90 theo chiều nằm ngang trên sàn của khối tác chiến và trong khu vực ít bị bắn trúng hơn, và trong chiến trận trên thực tế xác suất khoang đạn của T-90 bị kích nổ thấp hơn nhiều khi so sánh với các mẫu xe tăng cũ hơn của Liên Xô là
[T-80](/wiki/T-80), trong đó khối đạn dược cũng được bố trí trên sàn của khối tác chiến nhưng theo chiều đứng . [40]
Theo một số ý kiến khác thì sự co gọn dung tích của hệ thống nạp đạn tự động khi so với nạp đạn cơ học đã làm tăng số lượng khối đạn dược không cơ giới hóa, được phân bố cao hơn hệ thống nạp đạn tự động và trong một loạt các trường hợp cao hơn tháp pháo, nhanh chóng nâng cao tính dễ bị tổn thương của khối đạn dược. Trên các xe tăng phương Tây, giải pháp tiêu chuẩn là sắp xếp khối đạn dược ở phía đuôi tháp pháo. Điều này khiến tháp pháo bị kéo dài, dễ bị bắn trúng hơn, nhưng cho phép thực hiện các tấm giảm nổ (giải pháp được sao chép trên các xe tăng hậu Xô viết
[Obyekt 291](/w/index.php?title=Obyekt_291&action=edit&redlink=1) và [Obyekt 640](/wiki/%C4%90%E1%BA%A1i_b%C3%A0ng_%C4%91en_(xe_t%C4%83ng))). Tuy nhiên, khối đạn dược trong phiên bản T-90MS mới nhất đã được bố trí lại: ngoài 22 viên đạn chính nằm sẵn trong hệ thống tự động nạp đạn, số đạn dự trữ còn lại được đặt trong hộp đạn phụ chứa được 20 viên đạn nằm ngoài xe, đặt phía sau tháp pháo nhằm giảm khả năng bị kích nổ, và có thiết kế sao cho khi bị xạ kích thì sức nổ của khối đạn dược không ảnh hưởng quá nhiều đến thân xe và tháp pháo. Có điều, việc lấy đạn từ hộp đạn phụ phải được làm thủ công tại các điểm dừng chân trên chiến trường. [[41]](#cite_note-41) [[42]](#cite_note-recog-42)
### Tính cơ động[
[sửa](/w/index.php?title=T-90&veaction=edit§ion=8) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=T-90&action=edit§ion=8)]
T-90 có động cơ diesel đa nhiên liệu V-84MS 840
[mã lực](/wiki/M%C3%A3_l%E1%BB%B1c) (618 kW) bốn thì V-12 piston, có thể chạy bằng nhiên liệu T-2, TS-1 kerosene và A-72 benzine. Động cơ này cho tỷ lệ sức mạnh trên trọng lượng chỉ đạt 18,06 mã lực/tấn, kém đáng kể so với loại T-80U và T-84 (xấp xỉ 26 mã lực/tấn). Về sau, T-90 và các mẫu T-72 mới được trang bị các động cơ mạnh hơn như V-92 950 mã lực và V-96 1100 mã lực, cuối cùng nâng tỷ lệ này lên 20,4 mã lực/tấn và 23,7 mã lực/tấn, mặc dù vẫn còn kém so với T-84. Tuy nhiên, do khối lượng thấp (47 tấn so với 61 tấn của M1 Abrams và 48 tấn của T-84), xe tăng T-90 vẫn đạt được tốc độ đáng kể, có thể ngang ngửa với "xe tăng bay" T-80 và T-84. Đồng thời trục lăn của T-90 rộng hơn T-72B nên nó chịu tải lớn hơn, và vòng sắt của T-90 có thể là loại xích hỗn hợp sắt-cao su hoặc xích sắt có khớp nối đều được . Kíp lái còn có thể chuẩn bị thiết bị lội nước trong 20 phút với chướng ngại nước sâu 5 mét. [23]
Phiên bản mới nhất T-90MS có động cơ diesel với công suất 1.130 mã lực với hộp số tự động gồm 7 số tiến và một số lùi. Tốc độ tối đa của T-90MS được nâng lên 72 cây số/giờ (trên đường nhựa) với tầm hoạt động 550 cây số. T-90MS cũng sử dụng hệ thống treo và
[hệ thống truyền động](/w/index.php?title=H%E1%BB%87_th%E1%BB%91ng_truy%E1%BB%81n_%C4%91%E1%BB%99ng&action=edit&redlink=1) được cải tiến với 6 cặp bánh xích có vành cao su cùng với một [bánh răng truyền động](/w/index.php?title=B%C3%A1nh_r%C4%83ng_truy%E1%BB%81n_%C4%91%E1%BB%99ng&action=edit&redlink=1) ở sau cùng, [bánh xe dẫn hướng](/w/index.php?title=B%C3%A1nh_xe_d%E1%BA%ABn_h%C6%B0%E1%BB%9Bng&action=edit&redlink=1) ở trước và 3 [bánh đỡ xích](/w/index.php?title=B%C3%A1nh_%C4%91%E1%BB%A1_x%C3%ADch&action=edit&redlink=1). Nửa trên của hệ thống bánh xe được bảo vệ bởi [giáp phản ứng nổ](/w/index.php?title=Gi%C3%A1p_ph%E1%BA%A3n_%E1%BB%A9ng_n%E1%BB%95&action=edit&redlink=1). Ngoài ra T-90MS cũng được trang bị một động cơ phụ, hoạt động khi động cơ chính được tắt nhằm giảm thiểu việc hao phí nhiên liệu, giảm lượng nhiệt phát ra để tránh bị "bắt" bởi các thiết bị nhìn [42] [hồng ngoại](/wiki/H%E1%BB%93ng_ngo%E1%BA%A1i) . Giống như các mẫu T-90 cũ, T-90 MS có thể lội sâu 5 mét khi lắp đặt hệ thống lội nước, việc lắp đặt mất 20 phút. Xe cũng có một thiết bị dạng lưỡi dao nhằm "neo" chiếc xe tại chỗ. [[43]](#cite_note-datviet-43) [[44]](#cite_note-44)
### Đánh giá chung[
[sửa](/w/index.php?title=T-90&veaction=edit§ion=9) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=T-90&action=edit§ion=9)]
Trước hết, cần phải lưu ý đến ý kiến của một số tác giả cho rằng những so sánh về lý thuyết của các loại xe tăng không phản ánh đầy đủ sự thành công của các xe tăng ấy nếu được đưa ra chiến trường. Thành bại của một trận đánh còn phải tính đến sự luyện tập và kỹ năng của kíp lái, chiến thuật của các chỉ huy quân sự, công tác bảo trì các trang thiết bị và sự tương tác, hiệp đồng giữa các quân binh chủng (nhất là công tác phòng ngự chống lại các máy bay cường kích và các trực thăng mang
[tên lửa chống tăng](/wiki/T%C3%AAn_l%E1%BB%ADa_%C4%91i%E1%BB%81u_khi%E1%BB%83n_ch%E1%BB%91ng_t%C4%83ng)), tất cả những điều này quan trọng hơn rất nhiều so với những thông số kỹ thuật của chính chiếc xe tăng đó. Như đã thấy trong các cuộc chiến tranh, cùng sử dụng một chiếc xe tăng nhưng một kíp lái có kỹ năng cao và kỷ luật tốt có thể phát huy sức mạnh của nó lên gấp nhiều lần so với một kíp lái kém và vô kỷ luật.
Theo phía Nga thì T-90A có nhiều đặc điểm ưu việt về hỏa lực, độ cơ động và độ tin cậy. Cho tới hiện nay đã có nhiều bài viết so sánh giữa T-90 và xe tăng của các nước khác, và các đánh giá này thường là trái chiều nhau. Một mặt, một số ý kiến cho rằng các mẫu T-90A, S, M và các phiên bản nâng cấp khác đủ mạnh để vượt qua các xe tăng hiện đại nhất của các nước khác.
[[45]](#cite_note-45) . Mặt khác, một số ý kiến cho rằng T-90 đã lạc hậu hơn so với các phiên bản tối tân và mạnh nhất của xe tăng các nước khác. [46] [[47]](#cite_note-47) . [[48]](#cite_note-48)
Một trong những đặc điểm nổi bật của T-90 so với các xe tăng hiện đại khác là hệ thống nạp đạn tự động. Việc tích hợp hệ thống này giúp cho kíp lái giảm xuống từ 4 còn 3 người (bớt đi binh sĩ nạp đạn), значительно снизить забронированный объём при сохранении хорошей защищенности, và tăng tốc độ bắn (so với nạp đạn bằng tay). Đồng thời xe tăng cũng có kích thước và khối lượng nhỏ gọn, đảm bảo tính cơ động chiến lược cao cũng như ít bị phát hiện trên chiến trường.
Một đặc điểm quan trọng của T-90 đó chính là sự thành công về mặt thương mại của T-90S
- aтак как заказчики перед выбором боевых машин, как правило, проводят независимые многосторонние и тщательные их испытания. Tuy nhiên cũng cần phải tính đến việc chọn lựa đối tác mua hàng có thể có lý do về chính trị thay vì về chất lượng của sản phẩm. [49]
## Các biến thể[
[sửa](/w/index.php?title=T-90&veaction=edit§ion=10) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=T-90&action=edit§ion=10)]
Có ít nhất 5 biến thể khác nhau của T-90. Người Nga xác nhận sự tồn tại của một mẫu dành cho xuất khẩu vào tháng 6 năm 1996 với các trang bị và động cơ đã bị biến đổi, và người Nga cũng đã sản xuất hai kiểu T-90S (hay "C" một số khi dùng khi không dịch tiếng Kirin) và biến thể xe chỉ huy T-90SK. Xe chỉ huy T-90K khác về thiết bị radio và thiết bị lội nước và một hệ thống nổ từ xa Ainet để chống lại đạn HEF. Cũng có một số tham khảo về một kiểu T-90E, nhưng vẫn chưa được chứng minh.
### Các phiên bản xuất khẩu cho Ấn Độ: T-90S Bhisma và T-90SM[
[sửa](/w/index.php?title=T-90&veaction=edit§ion=11) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=T-90&action=edit§ion=11)]
Hợp đồng bán các loại xe tăng
[T-80UD](/wiki/T-80) và [T-84](/wiki/T-84) của [Ukraina](/wiki/Ukraina) cho [Pakistan](/wiki/Pakistan) đã khiến cho [Ấn Độ](/wiki/%E1%BA%A4n_%C4%90%E1%BB%99), đối thủ truyền kiếp của Pakistan lo lắng vì các loại tăng Ấn Độ lúc đó như Ajeya MK (một phiên bản của T-72 sản xuất tại Ấn Độ) đang có dấu hiệu lạc hậu (nhất là sau những thông tin về việc T-72 thể hiện rất kém trước các mẫu tăng hiện đại ). Rõ ràng, Ấn Độ nhận thấy họ đang cần một loại xe tăng mới nhằm tạo một đối trọng với T-80UD và T-84. Những thất bại và trì hoãn trong việc phát triển mẫu tăng nội địa Arjun càng khiến ưu thế về tăng thiết giáp và quân sự của Ấn Độ bị xói mòn so với đối thủ Pakistan. [50] Cuối cùng, T-90 xuất hiện như một lựa chọn phù hợp với tình hình Ấn Độ lúc đó. [[50]](#cite_note-DID_India-50)
Năm
[2001](/wiki/2001) Ấn Độ đã đặt mua 310 xe tăng T-90S của Nga, trong đó có 120 chiếc đã hoàn thành, 100 chiếc đã lắp đặt xong các thiết bị cơ bản, còn 90 chiếc mới hoàn tất một nửa. T-90 được chọn vì nó là bản nâng cấp của mẫu T-72 mà Ấn Độ sử dụng thành thục, đồng thời sức mạnh của nó cũng có thể cạnh tranh ngang ngửa với [T-80UD](/wiki/T-80) và [T-84](/wiki/T-84) của Pakistan. Giá trị của hợp đồng lên tới 795 triệu USD , bao gồm cả chi phí chuyển nhượng công nghệ và các hệ thống vũ khí của T-90. Ngày 26/10/2006, một hợp đồng 330 chiếc T-90S trị giá 800 triệu USD cũng được ký kết [50] Tổng cộng, Ấn Độ đang muốn sở hữu hơn 1500 xe tăng T-90S cho đến năm 2020 [[51]](#cite_note-HindustanTimes-51) . Một nguồn tin khác nói cụ thể hơn là T-90 sẽ là thành phần nòng cốt của lực lượng Tăng thiết giáp Ấn Độ, với số lượng là 1657 chiếc [[52]](#cite_note-52) . [[50]](#cite_note-DID_India-50)
Đồng thời, vào năm
[2006](/wiki/2006)- [2007](/wiki/2007), Ấn Độ cũng đã tiến hành sản xuất mẫu T-90 "Bhisma" nội địa với sự giúp đỡ của các chuyên gia [Pháp](/wiki/Ph%C3%A1p) và Nga. Tuy nhiên trong quá trình phát triển và sản xuất, một số trục trặc cũng phát sinh, thí dụ như thiết bị nhìn hồng ngoại của Pháp không thích hợp với một quốc gia có khí hậu nóng như Ấn Độ . Dù sao, năm 2006 nhà máy quân sự Ordance đã nhận giải thưởng trị giá 2,5 tỉ USD của chính phủ vì thành tích đã sản xuất hơn 1.000 xe tăng Bhisma. Cần chú ý là các mẫu T-90 Ấn Độ sản xuất không có hệ thống gây nhiễu tên lửa [53] [Shtora](/w/index.php?title=Shtora&action=edit&redlink=1)vì Ấn Độ không đặt mua, mặc dù có thông tin cho rằng một hợp đồng sản xuất phiên bản mới hơn được trang bị hệ thống này hiện đang được bàn thảo . Cuối cùng, vào tháng 4 năm 2008, quân đội Ấn Độ đã gửi một đề nghị các hãng [[54]](#cite_note-54) [Rafael](/w/index.php?title=Rafael&action=edit&redlink=1), [BAE Systems](/w/index.php?title=BAE_Systems&action=edit&redlink=1), [Raytheon](/w/index.php?title=Raytheon&action=edit&redlink=1), [Rosoboronexport](/w/index.php?title=Rosoboronexport&action=edit&redlink=1), [Saab](/w/index.php?title=Saab&action=edit&redlink=1), và IBD Deisenroth Engineering nhằm đặt mua hệ thống gây nhiễu tên lửa cho *Bhishma*. Giá trị hợp đồng này được ước tính lên tới 270 triệu [[55]](#cite_note-55) [Mỹ kim](/wiki/%C4%90%C3%B4_la_M%E1%BB%B9). Hệ thống [LEDS-150](/w/index.php?title=LEDS-150&action=edit&redlink=1)của Hãng Saab (Thụy Điển) cuối cùng đã thắng thầu vào tháng 1 năm 2009. Tuy nhiên, việc thực hiện bị chậm trễ, đến năm 2016 thì liên doanh Ấn Độ - Saab mới bắt đầu sản xuất hệ thống này [[56]](#cite_note-56) [[57]](#cite_note-57)
Một hợp đồng thứ 3 trị giá 1,23 tỉ Mỹ kim đã được ký vào tháng 12 năm 2007, với nội dung đặt mua 347 xe tăng T-90M nâng cấp, phần lớn số này sẽ được lắp ráp bởi HVF. Phía Ấn Độ hy vọng rằng họ sẽ có thể tổ chức một lực lượng xe tăng bao gồm 21 trung đoàn T-90 và 40 trung đoàn T-72 nâng cấp. Việc chuyển giao số xe tăng T-90M sẽ bắt đầu vào cuối năm 2009.
[[58]](#cite_note-globalsecurity.org-58) Loạt 10 chiếc T-90M "Bhishma" đầu tiên đã được giới thiệu với quân đội Ấn Độ vào ngày 24 tháng 8 năm 2009. Số xe tăng này được chế tạo tại Nhà máy Cơ giới Hạng nặng ở [59] [Avadi](/wiki/Avadi), [Tamil Nadu](/wiki/Tamil_Nadu).
Mẫu xe T-90SM khi mới được quảng bá lập tức gây được sự chú ý của giới quân sự Ấn Độ và có ý kiến lo ngại rằng việc nhập khẩu mẫu xe tăng này sẽ làm hại đến tương lai của loại xe tăng do Ấn Độ tự nghiên cứu -
[Arjun Mk2](/w/index.php?title=Arjun_Mk2&action=edit&redlink=1) [[60]](#cite_note-60) , tuy nhiên giới quân sự Ấn Độ đã bác bỏ thông tin về việc "khai tử" Arjun Mk2 và cho rằng cả hai mẫu tăng đều quan trọng cho Ấn Độ [61] . [[62]](#cite_note-tienphongt99-62)
Tháng 9 năm 2013, Ấn Độ ký hợp đồng sản xuất 235 xe tăng T-90SM dưới sự chuyển giao công nghệ của Nga, trị giá lên tới 1 tỉ đôla Mỹ.
[[63]](#cite_note-63) Ấn Độ dự kiến triển khai 6 trung đoàn xe tăng sở hữu tổng cộng 354 xe tăng T-90SM tại biên giới Ấn Độ-Trung Quốc, bởi vì thiết kế của T-90SM tỏ ra phù hợp với điều kiện của khu vực đó. [64] [[62]](#cite_note-tienphongt99-62)
Tổng cộng người Ấn hy vọng tổ chức được 21 trung đoàn xe tăng T-90 cho đến năm 2020, với mỗi trung đoàn có 45 xe tăng trong tình trạng chiến đấu và 17 xe tăng dùng để huấn luyện và xe tăng dự bị.
[[65]](#cite_note-65)
### Xuất khẩu[
[sửa](/w/index.php?title=T-90&veaction=edit§ion=12) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=T-90&action=edit§ion=12)]
T-90 đã được cấp phép xuất khẩu ngay từ ngày
[5 tháng 10](/wiki/5_th%C3%A1ng_10) năm [1992](/wiki/1992). Tuy nhiên trong suốt một thời gian dài, các lãnh đạo công nghiệp quốc phòng Nga chưa bao giờ cho T-90 xuất hiện tại các buổi triển lãm vũ khí quốc tế mà chỉ cho trình làng các mẫu T-72 mới của nhà máy [Uralgavonzavod](/w/index.php?title=Uralgavonzavod&action=edit&redlink=1) mà thôi, có lẽ với mục đích nhằm dồn sức cho việc quảng cáo các mẫu xe tăng thuộc dòng T-80U của Nga [[66]](#cite_note-T9039-66) . T-90 xuất hiện lần đầu tiên tại buổi triển lãm [67] [IDEX](/w/index.php?title=IDEX&action=edit&redlink=1)tại [Abu Dhabi](/wiki/Abu_Dhabi)vào năm [1997](/wiki/1997), nhưng các thông tin về nó không được giới thiệu kèm theo, điều này có nghĩa là T-90 không được giới thiệu chính thức trong buổi triển lãm đó. Nhưng trong lần này bản thân T-90 đã thể hiện hết sức thành công và đã lôi kéo được rất nhiều sự chú ý của các chuyên gia quân sự trên thế giới. [[66]](#cite_note-T9039-66)
Trong những năm qua, xe tăng chiến đấu T-90S là sản phẩm quân sự đã được cung cấp chủ yếu cho Ấn Độ và Algérie, ngoài những quốc gia này không có bước đột phá nào đáng kể. Theo Phó Giám đốc
[Trung tâm Phân tích Chiến lược và Công nghệ](/w/index.php?title=Trung_t%C3%A2m_Ph%C3%A2n_t%C3%ADch_Chi%E1%BA%BFn_l%C6%B0%E1%BB%A3c_v%C3%A0_C%C3%B4ng_ngh%E1%BB%87&action=edit&redlink=1) Nga Konstantin Makiyenko, sau các hợp đồng ký kết với [Ấn Độ](/wiki/%E1%BA%A4n_%C4%90%E1%BB%99), [Algérie](/wiki/Alg%C3%A9rie), Nga sẽ không còn những khách hàng chủ yếu và doanh số bán hàng có thể bắt đầu suy giảm.
Bên cạnh đó, các nước khác đã đẩy mạnh việc phát triển các thiết kế dựa trên xe tăng của
[Liên Xô](/wiki/Li%C3%AAn_X%C3%B4) và Nga, từ đó, quay lại cạnh tranh với hoạt động xuất khẩu của Nga. Tiêu biểu là [Trung Quốc](/wiki/Trung_Qu%E1%BB%91c), các sản phẩm của nước này như [Xe tăng chủ lực kiểu 98](/wiki/Xe_t%C4%83ng_ch%E1%BB%A7_l%E1%BB%B1c_ki%E1%BB%83u_98) dù có sức mạnh thấp hơn T-90 nhưng mức giá thì rẻ hơn rất nhiều, đối với những nước nghèo thì xe tăng mang công nghệ vừa phải với mức giá thấp là lựa chọn ưu tiên hơn là xe tăng công nghệ cao. Mức giá cao hơn của T-90S so với các mẫu xe của Trung Quốc là nguyên nhân chính dẫn đến việc xe tăng này của Nga bị thất bại trong nhiều cuộc đấu thầu. [[68]](#cite_note-68)
Sau màn thể hiện hiệu quả trong
[Nội chiến Syria](/wiki/N%E1%BB%99i_chi%E1%BA%BFn_Syria) năm 2015, nhiều quốc gia ở Trung Đông và châu Á đã tỏ ra quan tâm tới T-90. Đầu năm 2017, Nga đã ký một hợp đồng quy mô lớn bán xe tăng chủ lực T-90MS cho một nước giấu tên ở khu vực Trung Đông (nhiều khả năng nước này là [69] [Kuwait](/wiki/Kuwait)). Iraq cũng quyết định mua 73 xe tăng T-90 vào năm 2017.
Việt Nam cũng đang quan tâm đến loại xe tăng này và rất có thể sẽ mua để thay thế xe tăng
[T-54](/wiki/T-54)/55 đã cũ. Nhận định trên nhiều khả năng sẽ trở thành hiện thực, nhất là gần đây Việt Nam đã tiếp nhận xe đầu kéo chở tăng thế hệ mới KZKT-7428 Rusich, loại chuyên đi kèm với xe tăng T-90. Vào tháng 7/2017, tập đoàn sản xuất T-90 là [Uralvagonzavod](/wiki/Uralvagonzavod) đã xác nhận sẽ chuyển giao cho [Việt Nam](/wiki/Vi%E1%BB%87t_Nam) 64 xe tăng T-90S và phiên bản chỉ huy T-90SK trong năm 2017.
## Lịch sử chiến đấu[
[sửa](/w/index.php?title=T-90&veaction=edit§ion=13) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=T-90&action=edit§ion=13)]
Trong
[chiến tranh Chechen](/w/index.php?title=Chi%E1%BA%BFn_tranh_Chechen&action=edit&redlink=1) năm 1999, T-90 được sử dụng trên chiến trường lần đầu tiên, một chiếc trong số đó đã trúng vài quả [tên lửa chống tăng](/wiki/T%C3%AAn_l%E1%BB%ADa_ch%E1%BB%91ng_t%C4%83ng) và súng chống tăng, tuy nhiên xe không hề hấn gì nhờ lớp giáp dày [[70]](#cite_note-70)
Trong
[Nội chiến Syria](/wiki/N%E1%BB%99i_chi%E1%BA%BFn_Syria), ít nhất 15 xe tăng T-90A đã được Nga viện trợ cho quân đội chính phủ Syria để chống lại phiến quân chống chính phủ. Theo ước tính của quân đội Syria, các nhóm phiến quân có khoảng 6.000 tổ hợp tên lửa chống tăng [71] [BGM-71 TOW](/wiki/BGM-71_TOW)được Mỹ và Arab Saudi viện trợ, cùng hàng ngàn hệ thống tên lửa chống tăng xuất xứ từ các nước khác như Nga và Trung Quốc, chưa kể hàng vạn súng chống tăng các loại [RPG-7](/wiki/RPG-7)và [SPG-9](/wiki/SPG-9). Số vũ khí chống tăng này đã gây thiệt hại nặng cho lực lượng xe tăng của quân đội chính phủ Syria.
Theo Tạp chí quốc phòng
[National Interest](/w/index.php?title=National_Interest&action=edit&redlink=1), dù xe tăng Mỹ và Đức được đánh giá rất cao trên lý thuyết nhưng khi tham chiến, chúng đã thực sự gây thất vọng . Ví dụ như loại xe tăng [72] [M1A1 Abrams](/wiki/M1_Abrams)mà Mỹ bán cho Iraq đã liên tiếp bị tiêu diệt . Các xe M1A1 của Iraq là xe tân trang từ các xe M1A1 lấy trong kho của quân đội Mỹ, đã được nâng cấp các thiết bị điện tử nhưng không trang bị giáp uranium nghèo ở mặt trước tháp pháo [[73]](#cite_note-73) . Tính từ tháng 1 đến tháng 5/2014, đã có 28 chiếc M1 Abrams bị hư hại và 5 chiếc trong đó bị tên lửa chống tăng bắn xuyên qua giáp xe [[74]](#cite_note-janes.com-74) Chỉ tính trong trận chiến ở Mosul năm 2014, quân đội Iraq khi tháo chạy đã vứt bỏ lại một lượng lớn vũ khí, trong đó có tới 40 chiếc tăng M1 Abrams [[74]](#cite_note-janes.com-74) . Sau nửa năm tác chiến, đến cuối năm 2014, số lượng M1 Abrams của Iraq đã sụt giảm nghiêm trọng, từ 140 chiếc ban đầu chỉ còn lại khoảng 40 chiếc [[75]](#cite_note-75) . Kết quả chiến đấu đáng thất vọng của [[76]](#cite_note-76) [M1 Abrams](/wiki/M1_Abrams)khiến Iraq quyết định chuyển sang mua xe tăng T-90 vào cuối năm 2016 [[77]](#cite_note-77)
Tại chiến trường
[Yemen](/wiki/Yemen) năm 2015, quân đội Ả Rập Saudi có trong tay 440 chiếc [M1 Abrams](/wiki/M1_Abrams), theo nhà sản xuất thì họ đã nâng cấp tất cả M1A1, M1A2 và M1A2 của Ả Rập Saudi lên phiên bản M1A2S , đây là biến thể áp dụng các công nghệ hiện đại của M1A2 SEP mà quân đội Mỹ sử dụng. [78] [[79]](#cite_note-79) ). Nhiều chiếc M1A2S đã bị phá hủy bởi quân [[80]](#cite_note-80) [Houthi](/w/index.php?title=Houthi&action=edit&redlink=1)ở Yemen. Không rõ số lượng tổn thất cụ thể, nhưng đến tháng 8/2016, Ả Rập Saudi đã mua thêm 153 chiếc [M1 Abrams](/wiki/M1_Abrams), 20 chiếc trong số đó để thay thế cho những xe bị mất khi chiến đấu [[81]](#cite_note-81)
Một ví dụ khác là loại xe tăng
[Leopard 2](/wiki/Leopard_2)A4 của Thổ Nhĩ Kỳ cũng bị bắn cháy hàng loạt . [82] [Leopard 2](/wiki/Leopard_2)A4 là loại xe tăng mà Thổ Nhĩ Kỳ mua từ trong kho của [quân đội Đức](/w/index.php?title=Qu%C3%A2n_%C4%91%E1%BB%99i_%C4%90%E1%BB%A9c&action=edit&redlink=1) , đây là phiên bản nâng cấp được sản xuất trong giai đoạn 1987-1992, với công nghệ vỏ giáp phức hợp gồm các tấm titan/vonfram phẳng và [[83]](#cite_note-83) [composite](/wiki/Composite), tương đương kiểu [giáp Chobham](/w/index.php?title=Gi%C3%A1p_Chobham&action=edit&redlink=1)tuyệt mật của Anh, có khả năng bảo vệ cao trước các loại đạn xuyên giáp và [tên lửa chống tăng](/wiki/T%C3%AAn_l%E1%BB%ADa_ch%E1%BB%91ng_t%C4%83ng) Các cuộc thử nghiệm hồi cuối những năm 1980 đánh giá rằng, giáp trước của xe tăng Leopard 2A4 có thể chịu được đạn xuyên giáp APFSDS loại cỡ 125mm (cỡ pháo của xe tăng Liên Xô) từ cự ly bắn 1.500m, sau này giáp trước còn tiếp tục dày thêm hơn, nhưng phần hông tháp pháo cũng như hông thân xe thì mỏng hơn khiến chúng vẫn bị tên lửa BGM-71 TOW do Mỹ chế tạo xuyên qua dễ dàng. Loại xe này đã bị phá hủy 10 chiếc sau 3 tháng chiến đấu cuối năm 2016 [[84]](#cite_note-84) [[85]](#cite_note-85) Các nguồn tin của Nga cho biết trong 10 chiếc Leopard 2A4 thì có một phần bị tiêu diệt bởi vũ khí chống tăng còn một số khác bị tiêu diệt bởi mìn IED. [[86]](#cite_note-86) Việc thiếu các hệ thống cảnh báo sớm hiện đại đã khiến các xe tăng Leopard-2A4 không phát hiện được mình bị tên lửa chống tăng tấn công từ xa, khiến nhiều xe bị tiêu diệt [[87]](#cite_note-87) [[88]](#cite_note-88)
Tại
[Yemen](/wiki/Yemen), đã có ít nhất 4 xe tăng [AMX-56 Leclerc](/wiki/AMX-56_Leclerc) hiện đại do Pháp sản xuất và bán cho quân đội [Các Tiểu vương quốc Ả Rập Thống nhất](/wiki/C%C3%A1c_Ti%E1%BB%83u_v%C6%B0%C6%A1ng_qu%E1%BB%91c_%E1%BA%A2_R%E1%BA%ADp_Th%E1%BB%91ng_nh%E1%BA%A5t) đã bị phá hủy bởi mìn chống tăng và súng [RPG-7](/wiki/RPG-7) . Trong số 70 chiếc ở chiến trường Yemen, có 3 xe tăng bị hư hại, 2 bằng mìn chống tăng khiến các xe bị hư hại phần bánh và 1 xe bị RPG-7 bắn trúng nhưng không xuyên qua giáp xe [89] . Tuy nhiên, tổ hợp tên lửa chống tăng lỗi thời [[90]](#cite_note-90) [Konkurs](/wiki/9M113_Konkurs)đã bắn xuyên thủng được giáp trước (là nơi bọc giáp dày nhất) của 1 chiếc Leclerc khiến lái xe thiệt mạng, chỉ huy xe bị thương , xe tăng bị hỏng sau đó được kéo về sửa chữa [[91]](#cite_note-kien-91) [[92]](#cite_note-92) Theo báo Kiến Thức thì việc bị một tổ hợp tên lửa chống tăng lỗi thời xuyên thủng giáp trước cho thấy vỏ giáp của xe Leclerc không tốt như quân đội Pháp tuyên bố, và người Pháp phải xem lại khả năng bảo vệ của Leclerc trước vũ khí chống tăng [[93]](#cite_note-93) [[91]](#cite_note-kien-91)
Cũng trong giai đoạn này, ít nhất 15 chiếc T-90A được Nga viện trợ cho quân đội Syria từ tháng 11/2015. Đây là phiên bản T-90A cũ sản xuất từ năm 1992
, cũng không được gắn kèm hệ thống phòng vệ chủ động ARENA mà chỉ sử dụng các thiết bị do Syria tự chế tạo [94] . T-90A đã tỏ ra rất hiệu quả trong thực chiến [[95]](#cite_note-95) . Hệ thống gây nhiễu [[94]](#cite_note-global-94) [Shtora-1](/wiki/Shtora-1)thì được gắn kèm và đã phát huy tác dụng, khiến các tên lửa chống tăng bắn vào nó bị gây nhiễu và bay chệch mục tiêu. Tính tới hết năm 2016, sau hơn 1 năm T-90 tham chiến tại Syria mà không có chiếc nào bị phá hủy [[96]](#cite_note-96) . Trước đó một tháng, ngày 26/2/2016, do sơ suất của tổ lái (không bật hệ thống Shtora trên xe), một T-90A đã bị tên lửa đánh trúng nhưng nhờ sự bảo vệ của lớp [[97]](#cite_note-97) [giáp phản ứng nổ](/w/index.php?title=Gi%C3%A1p_ph%E1%BA%A3n_%E1%BB%A9ng_n%E1%BB%95&action=edit&redlink=1)loại [Kontakt-5](/w/index.php?title=Kontakt-5&action=edit&redlink=1), vỏ giáp của chiếc tăng T-90 không bị xuyên thủng và nó chỉ bị hư hại nhẹ, kíp lái không bị thương tích gì. Đây là lần đầu tiên T-90 bị trúng tên lửa TOW-2A của Mỹ và đã chứng tỏ khả năng bảo vệ tốt của nó. [[98]](#cite_note-viett-98) [[99]](#cite_note-99) TOW-2A mà phiến quân sử dụng là phiên bản TOW-2 nâng cấp, đã được trang bị đầu nổ kép để chống [[100]](#cite_note-100) [giáp phản ứng nổ](/w/index.php?title=Gi%C3%A1p_ph%E1%BA%A3n_%E1%BB%A9ng_n%E1%BB%95&action=edit&redlink=1) Ngoài ra còn có một chiếc T-90 mà Nga cung cấp cho Quân đội Syria đã chịu hư hại nhỏ ở mặt trận Raqqa, một trong hai đèn hồng ngoại Shtora-1 và bánh xe bị bắn hỏng. Đến cuối năm 2016, đã có ít nhất 4 lần phiến quân dùng tên lửa hoặc súng chống tăng bắn trúng T-90A nhưng chưa một lần chiếc xe tăng này bị phá hủy hoàn toàn mà chỉ bị hư hại nhẹ ở các bộ phận bên ngoài [[101]](#cite_note-101) [[102]](#cite_note-102)
Sang năm 2017, sau 1 năm rưỡi thì đã có 1 xe T-90 bị thu giữ và 1 xe bị phá hủy. Phiến quân tuyên bố thu giữ 1 chiếc T-90 vào ngày 18/4/2016 (nhưng nguồn tin sau đó cho biết đây chỉ là tin giả, bởi không hề có ảnh phiến quân đứng chụp cạnh xe để tuyên truyền chiến tích như thông thường
). Chiếc T-90 duy nhất bị bắt vào ngày 10/6/2016, tổ lái đã tự bỏ xe sau khi hứng chịu nhiều cuộc tấn công từ nhiều hướng khiến nhiều bộ phận gắn ngoài của xe như kính ngắm, hai đèn hồng ngoại hệ thống Shtora-1, ốp cách nhiệt nòng pháo, nhiều phần giáp ERA Kontakt-5 bị hỏng [103] Chiếc T-90 bị bắt vẫn chạy được bình thường, chứng tỏ rằng xe chỉ bị hư hại bên ngoài, nhưng do sự vô kỷ luật và tinh thần chiến đấu kém nên kíp lái đã tự bỏ xe chạy ra ngoài, khiến cho xe bị bắt giữ (nhiều binh lính Syria thường vứt vũ khí để bỏ chạy khi gặp nguy hiểm, nên xe tăng T-90A bị bắt giữ khi còn nguyên vẹn là điều rất dễ xảy ra [[104]](#cite_note-104) ) [[103]](#cite_note-baodatviet.vn-103)
Tháng 1 năm 2017, chiếc T-90A đầu tiên bị phá hủy ở gần Khanasir bởi tên lửa chống tăng của ISIS, chỉ huy và pháo thủ rời xe sau khi bị bắn trúng trong khi lái xe bị thương đã được sơ tán sau đó
Cũng giống như lần đầu T-90A bị tên lửa tấn công hồi đầu năm 2016, cách vận hành kém, sự vô kỷ luật và hàng loạt sai lầm của kíp lái bị cho là nguyên nhân chính khiến chiếc T-90A bị mất. Lá cờ trên tháp pháo cho thấy kíp xe là các chiến binh Hezbollah – lực lượng dquân tình nguyện được Iran hậu thuẫn chiến đấu cùng với quân đội Syria. Sai lầm thứ nhất của kíp lái là đã không bật hệ thống [105] [Shtora](/w/index.php?title=Shtora&action=edit&redlink=1)trên chiếc T-90A (khiến xe bị trúng tên lửa), sai lầm thứ 2 là cắm lá cờ vàng trên tháp pháo khiến nó trở thành điểm ngắm dễ nhìn cho tên lửa đối phương, sai lầm thứ ba là để mở nắp tháp pháo của xe trong quá trình tham chiến, sai lầm thứ 4 là việc kíp lái tự bỏ xe mà không kích hoạt hệ thống chữa cháy. Dù bị trúng liên tiếp 2 quả tên lửa nhưng ban đầu xe chỉ bị cháy nhỏ, nếu thành viên kíp xe tiến hành dập tắt lửa trên tháp pháo thì chiếc xe vẫn có thể hoạt động. Nhưng vì kíp lái đã tự bỏ xe chạy ra ngoài nên không có ai dập lửa, sau nhiều giờ ngọn lửa dần cháy lan vào trong xe khiến chiếc T-90 bị phá hủy [[106]](#cite_note-106)
Dù vậy, khi so sánh với mức độ thiệt hại của
[M1 Abrams](/wiki/M1_Abrams) và Leopard-2A4, việc chỉ có 1 chiếc T-90A bị phá hủy sau 1 năm rưỡi tham chiến (mà chủ yếu là do lỗi của kíp lái) là thành tích rất ấn tượng của T-90A so với các mẫu xe tăng phương Tây [[72]](#cite_note-mouoc-72)
Thực tế cho thấy xe tăng Mỹ và Đức đã nhiều lần bị bắn cháy bằng súng phóng lựu hoặc
[tên lửa chống tăng](/wiki/T%C3%AAn_l%E1%BB%ADa_ch%E1%BB%91ng_t%C4%83ng) được phát triển từ những năm 1970, trong khi đã có những chiếc T-90 trúng vài phát đạn vũ khí chống tăng nhưng vẫn sống sót và kíp điều khiển không hề hấn gì. Chuyên gia quân sự [Andrei Koshkin](/w/index.php?title=Andrei_Koshkin&action=edit&redlink=1) đánh giá: *"Khu vực Trung Đông từ lâu đã đánh giá cao khả năng hoạt động của xe tăng Liên Xô và Nga. Các dòng xe tăng T-62, T-72 tỏ ra rất phù hợp với khí hậu sa mạc, bán sa mạc và khô nóng tại Trung Đông... Mỹ luôn quảng cáo xe tăng M1 Abrams là dòng xe tăng hiệu quả tác chiến nhất thế giới, nhưng thực tế chiến trường mấy năm trở lại đây tại Iraq đã chỉ ra, xe tăng Mỹ dễ tổn thương và hiệu quả tác chiến thấp. Chính thực tế chiến trường đã chứng minh xe tăng Nga (T-90) có hiệu quả hơn hẳn xe tăng của các quốc gia khác. Điều này cũng giải thích tại sao xe tăng Nga đang được rất nhiều quốc gia Cận Đông quan tâm và đặt mua"* . [[107]](#cite_note-107)
Tổng giám đốc Công ty Uralvagonzavod (nơi sản xuất T-90), cho rằng sức mạnh của T-90 trên chiến trường Syria đã được minh chứng rõ ràng khi các tên lửa chống tăng rất khó tiêu diệt được nó, kể cả là các vũ khí chống tăng dùng đầu đạn kép (Tandem), chuyên dùng để phá
[giáp phản ứng nổ](/w/index.php?title=Gi%C3%A1p_ph%E1%BA%A3n_%E1%BB%A9ng_n%E1%BB%95&action=edit&redlink=1) cũng bất lực trước T-90. Bởi màn trình diễn ấn tượng này, một số quốc gia như [Việt Nam](/wiki/Vi%E1%BB%87t_Nam) đã tỏ ra quan tâm và muốn mua loại xe tăng này Ông trả lời phỏng vấn: [108] *"Hiện nay ở Syria và nhiều quốc gia Trung Đông khác đang xảy ra các cuộc xung đột vũ trang, thực tế cho thấy ý nghĩa của khí tài thiết giáp do Nga sản xuất vẫn hết sức hữu dụng... Có lẽ, tất cả các chuyên gia quân sự trên thế giới đã xem những hình ảnh khi phiến quân tại Syria sử dụng các tổ hợp* [tên lửa chống tăng](/wiki/T%C3%AAn_l%E1%BB%ADa_ch%E1%BB%91ng_t%C4%83ng)tốt nhất của Mỹ để tìm cách bắn hạ xe tăng T-90 của quân đội Syria và kết quả là cả xe tăng lẫn tổ lái đều bình yên. Điều này gây sự khó hiểu và hàng loạt những bình luận mang tính khâm phục... Chiến dịch quân sự tại Syria cho thấy sự ổn định và chất lượng khí tài quân sự do Uralvagonzavod sản xuất, trong đó xe tăng T-90 là minh chứng không thể hoàn hảo hơn." [[109]](#cite_note-109)
Theo báo Quân đội nhân dân, trong khi tại
[Iraq](/wiki/Iraq), [Yemen](/wiki/Yemen) và Syria, xe tăng [M1 Abrams](/wiki/M1_Abrams) và xe tăng [Leopard 2](/wiki/Leopard_2) cùng chịu thất bại, thì nhiều hình ảnh về những xe tăng T-90 bị trúng đạn nhưng vẫn sống sót được công khai rộng rãi trên mạng xã hội và kênh truyền thông chính thống. Nhờ kết quả trên, Tập đoàn Uralvagonzavod, nơi sản xuất T-90, cho biết các đơn hàng đặt mua xe tăng Nga đã tăng gấp nhiều lần trong vài năm tới. [[69]](#cite_note-qdnd.vn-69)
Theo
[Tạp chí quốc phòng thế giới](/w/index.php?title=T%E1%BA%A1p_ch%C3%AD_qu%E1%BB%91c_ph%C3%B2ng_th%E1%BA%BF_gi%E1%BB%9Bi&action=edit&redlink=1) (Global Security), kết quả ở chiến trường Trung Đông đã cho thấy T-90A vượt trội trong việc bảo vệ chống lại [tên lửa chống tăng](/wiki/T%C3%AAn_l%E1%BB%ADa_ch%E1%BB%91ng_t%C4%83ng) so với xe tăng [M1 Abrams](/wiki/M1_Abrams). Trong khi T-90 rất khó bị phá hủy dù có bị trúng nhiều tên lửa, thì M1 Abrams (của Ả rập Saudi) lại liên tiếp bị tiêu diệt bởi lực lượng dân quân Houthi ở Yemen, có trường hợp M1 Abrams bị phá hủy chỉ bằng một quả tên lửa loại lỗi thời như [9K111 Fagot](/wiki/9K111_Fagot) . [110]
## Các phiên bản của T-90[
[sửa](/w/index.php?title=T-90&veaction=edit§ion=14) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=T-90&action=edit§ion=14)] **T-90**: nguyên mẫu. **T-90K**: mẫu tăng dành cho chỉ huy [[111]](#cite_note-autogenerated1-111) , với hệ thống liên lạc mới (rađiô R-163-50K) và hệ thống định vị mới (TNA-4-3). [[112]](#cite_note-autogenerated3-112) **T-90E**: mẫu T-90 xuất khẩu, không có Shtora nhưng có hệ thống phòng thủ chủ động được cải tiến. **T-90EK**: mẫu T-90E chỉ huy với hệ thống liên lạc và định vị mới.
-
**T-90A**( *Obyekt 188A1*): còn gọi là T-90 Vladimir, lấy theo tên của Thiết kế trưởng T-90 Vladimir Potkin, người qua đời năm 1999, cùng năm mẫu này được trình làng. Có tháp pháo hàn kiểu mới, kiên cố hơn 10-15% so với tháp pháo đúc trên T-90 nguyên thủy. Động cơ mới V-92S2, hệ thống nhìn hồng ngoại ESSA [[113]](#cite_note-JED_The_Military_Equipment_Directory.Với_bản_thiết_kế_này,t90ms_có_thể_mạnh_gấp_đôi_bản_t90_bình_thường_vì_được_trang_bị_súng_máy_đồng_trục_tự_động,khác_nhữ,g_chiếc_khs1c-113) , hệ thống phòng thủ chủ động mới, bồn nhiên liệu chứa được đến 1000 lít xăng cùng một số nâng cấp khác. Toàn bộ số lượng xe tăng T-90A được sản xuất là để dành riêng cho quân đội Nga, dự tính đến năm 2015 Nga sẽ có tổng số gần 1.000 chiếc T-90A. [[114]](#cite_note-autogenerated2-114) **T-90AM**- Phiên bản hiện đại hóa của T-90A. Thiết kế tháp pháo được cải tiến và hiện đại hóa, sử dụng [[115]](#cite_note-115) [hệ thống điều khiển bắn](/w/index.php?title=H%E1%BB%87_th%E1%BB%91ng_%C4%91i%E1%BB%81u_khi%E1%BB%83n_b%E1%BA%AFn&action=edit&redlink=1)"Kalina" được tích hợp hệ thống điều khiển và thông tin tác chiến, thiết bị nạp đạn tự động kiểu mới, pháo chính 125mm phiên bản 2A46M-5 được nâng cao độ chính xác, cũng như súng phòng không điều khiển từ xa "UDP T05BV-1". Giáp phản ứng nổ [Kontakt-5](/w/index.php?title=Kontakt-5&action=edit&redlink=1)được thay thế bằng giáp [Relikt](/w/index.php?title=Relikt&action=edit&redlink=1)có khả năng bảo vệ mạnh hơn. Các nâng cấp khác bao gồm động cơ 1.250 mã lực, hệ thống điều hòa không khí và hệ thống định vị bằng vệ tinh. Năm 2015, Nga có kế hoạch nâng cấp toàn bộ số T-90A của mình lên phiên bản này. [[116]](#cite_note-116) **T-90S**: phiên bản xuất khẩu của T-90A. So với T-90A, T-90S bị cắt giảm một số tính năng (không có hệ thống ARENA và chỉ có hệ thống phòng vệ chủ động [Shtora-1](/wiki/Shtora-1)phiên bản đơn giản hóa, nếu muốn có những hệ thống này thì khách hàng phải trả thêm tiền). Mẫu này được các chuyên gia quân sự đánh giá là không hề thua kém các xe tăng cùng loại của các quốc gia khác, nhưng giá thành lại rẻ hơn 40-50% . T-90S có hai biến thể với 2 kiểu giáp tháp pháo khác nhau [[23]](#cite_note-hhs-23) . T-90S cũng được trang bị thiết bị nhìn đêm mới. [[5]](#cite_note-JED_The_Military_Equipment_Directory-5) **T-90SA**: T-90S xuất khẩu cho Algerie với các cải tiến nhằm phù hợp với khí hậu nhiệt đới dựa trên các kinh nghiệm tại Ấn Độ. [[117]](#cite_note-117) **T-90SK**: mẫu tăng chỉ huy của T-90S với hệ thống liên lạc và định vị mới. **T-90S**: Mẫu T-90S sản xuất tại Ấn Độ. Không có các hệ thống phòng vệ chủ động như ARENA hoặc *Bhisma* [Shtora-1](/wiki/Shtora-1)do Ấn Độ không đặt mua. **T-90SM**: Phiên bản hiện đại hóa của T-90S. [[118]](#cite_note-118) Động cơ 1.130 mã lực, camera hồng ngoại kiểu mới, thiết bị ngắm dành cho xạ thủ PNM Sosna-U, đại liên đồng trục 7,62 ly UDP T05BV-1 RWS, hệ thống định vị toàn cầu GLONASS và giáp phản ứng nổ thế hệ 3 " [[119]](#cite_note-119) [Relikt](/w/index.php?title=Relikt&action=edit&redlink=1)" thay thế cho [Kontakt-5](/w/index.php?title=Kontakt-5&action=edit&redlink=1) [[120]](#cite_note-120) [[121]](#cite_note-121) Phía sau tháp pháo được gắn thêm khoang chứa đạn phụ (chứa được thêm 18 viên đạn pháo). [[122]](#cite_note-122)
-
-
**T-90M**: Phiên bản hiện đại hóa, giới thiệu cuối năm 2016. Xe áp dụng nhiều công nghệ mới trên [T-14 Armata](/wiki/T-14_Armata), bao gồm: sử dụng mẫu động cơ mới công suất lên đến 1.300 mã lực (mạnh hơn động cơ cũ 170 mã lực); trang bị hệ thống chỉ huy và kiểm soát chiến đấu mới cùng với hệ thống điều khiển hỏa lực “Kalina-2”, có khả năng bám bắt mục tiêu tự động và máy tính điều khiển hỏa lực thế hệ mới có tốc độ và độ chính xác trong xử lý cao hơn; dùng giáp phản ứng nổ thế hệ 3 " [Relikt](/w/index.php?title=Relikt&action=edit&redlink=1)" thay thế loại [Kontakt-5](/w/index.php?title=Kontakt-5&action=edit&redlink=1)(thế hệ 2) trên T-90A; trang bị pháo 125mm nòng trơn kiểu mới [2A82-1M](/w/index.php?title=2A82-1M&action=edit&redlink=1)có nòng dài hơn và mạnh hơn khoảng 15-20% so với pháo 2A46M-5 trên T-90A; sử dụng hệ thống phòng vệ chủ động Afghanit (thay thế hệ thống ARENA trên T-90A). Khối lượng dự kiến của T-90M là 50 tấn, nặng hơn 2 tấn so với T-90SM và 3,5 tấn so với T-90A. Nga có kế hoạch nâng cấp khoảng 400 xe tăng T-90A sản xuất từ đầu những năm 1990 lên chuẩn T-90M.
#### Biến thể[
[sửa](/w/index.php?title=T-90&veaction=edit§ion=15) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=T-90&action=edit§ion=15)] **BREM-72**: xe phục hồi thiết giáp . [[5]](#cite_note-JED_The_Military_Equipment_Directory-5) **MTU-90**: Xe thiết giáp bắc cầu với chiếc "cầu" MLC30 **IMR-3**: Xe công binh chiến đấu. **BMR-3**: Xe gỡ mìn.
## Số lượng phục vụ[
[sửa](/w/index.php?title=T-90&veaction=edit§ion=16) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=T-90&action=edit§ion=16)] [Nga](/wiki/Nga): 930 xe tăng T-90 đang hoạt động trong năm 2014. Theo kế hoạch của Bộ Quốc phòng Nga, số lượng T-90 trong lực lượng vũ trang phải được tăng lên đến 1.400 xe [[123]](#cite_note-123) , sau đó Nga sẽ chuyển sang mua loại xe tăng hiện đại hơn là [[124]](#cite_note-124) [T-14 Armata](/wiki/Armata). [Algérie](/wiki/Alg%C3%A9rie): 185 chiếc được chuyển giao vào năm 2009 và 120 chiếc được bàn giao vào năm 2011 với trị giá lên đến 470 triệu [Đô la Mỹ](/wiki/%C4%90%C3%B4_la_M%E1%BB%B9). [[125]](#cite_note-125) [[126]](#cite_note-autogenerated9-126) . [[127]](#cite_note-127) [Ấn Độ](/wiki/%E1%BA%A4n_%C4%90%E1%BB%99): 1.250 xe T-90 tính đến thời điểm 2015 : Nhà máy Heavy Vehicle Factory (HVF) ở Avadi đã chuyển giao 24 chiếc trong giai đoạn 2009-10, 51 chiếc trong năm 2010-11, 50 chiếc năm 2012, và dự tính 1.000 chiếc nữa sẽ được Ấn Độ tự sản xuất cho đến năm 2020. [[128]](#cite_note-armstrade.sipri.org-128) [[50]](#cite_note-DID_India-50) [[129]](#cite_note-129) Ngoài ra còn có hợp đồng trang bị 354 xe tăng T-90SM trị giá 100 tỷ crone (1,6 tỷ USD) cho 6 trung đoàn dự kiến đóng ở biên giới giáp Trung Quốc. [[130]](#cite_note-130) [[61]](#cite_note-Business_Standard-61) [Turkmenistan](/wiki/Turkmenistan): đã đặt hàng 10 xe tăng T-90S vào năm 2009 trong một hợp đồng trị giá gần 30 triệu đô la Mỹ [[131]](#cite_note-131) và tiếp tục đặt hàng thêm 30 xe tăng nữa trong một hợp đồng năm 2011 [[132]](#cite_note-132) . [[133]](#cite_note-antara-133) [Uganda](/wiki/Uganda): 44 Т-90S vào năm 2011. Được chuyển giao theo một hợp đồng ký vào năm 2010. [[134]](#cite_note-autogenerated5-134) [[135]](#cite_note-135) [[136]](#cite_note-136) [Azerbaijan](/wiki/Azerbaijan): 100 chiếc. [Kuwait](/wiki/Kuwait): Mua 146 xe tăng T-90SM, giao hàng xong vào năm 2017.
### Khách hàng tiềm năng[
[sửa](/w/index.php?title=T-90&veaction=edit§ion=17) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=T-90&action=edit§ion=17)] [Việt Nam](/wiki/Vi%E1%BB%87t_Nam): Theo lời Vladimir Roshupkin - giám đốc điều hành Uralvagonzavod, với hợp đồng đã ký công ty sẽ bàn giao cho quân đội nhân dân Việt Nam 64 chiếc T-90S và T-90SK (xe tăng chỉ huy) trong năm 2017, lô T90S này trước mắt sẽ nhằm để dần thay thế cho lực lượng T-54/55/59 đã quá cũ và lỗi thời. Gần đây Nga đã xác nhận việc Việt Nam đã mua xe tăng T90S/SK [[137]](#cite_note-137) [Iraq](/wiki/Iraq): Mua 73 xe tăng T-90 vào năm 2017. Theo nhà sản xuất, Iraq đã chi 1 tỷ USD để mua T-90 (số tiền này mua được khoảng 200-250 xe tăng T-90), như vậy đây chỉ là đợt giao hàng đầu tiên.
## Xem thêm[
[sửa](/w/index.php?title=T-90&veaction=edit§ion=18) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=T-90&action=edit§ion=18)] [Đạn pháo nòng trơn 125 ly](/w/index.php?title=%C4%90%E1%BA%A1n_ph%C3%A1o_n%C3%B2ng_tr%C6%A1n_125_ly&action=edit&redlink=1) [Xe tăng Black Eagle](/wiki/%C4%90%E1%BA%A1i_b%C3%A0ng_%C4%91en_(xe_t%C4%83ng)) [Danh sách xe tăng](/wiki/Danh_s%C3%A1ch_xe_t%C4%83ng) [Danh sách xe tăng Nga- Liên Xô](/w/index.php?title=Danh_s%C3%A1ch_xe_t%C4%83ng_Nga-_Li%C3%AAn_X%C3%B4&action=edit&redlink=1) [M-2001](/w/index.php?title=M-2001&action=edit&redlink=1), [M-95 Degman](/w/index.php?title=M-95_Degman&action=edit&redlink=1) [Xe tăng Bão Phong Hổ](/wiki/P%27okp%27ung-ho)
## Chú thích[
[sửa](/w/index.php?title=T-90&veaction=edit§ion=19) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=T-90&action=edit§ion=19)] **Frolov, Andrey.** [^](#cite_ref-proc2007_1-0) [“Russian Defence Procurement in 2007”](http://mdb.cast.ru/mdb/2-2007/item1/item2/). *(* [Moscow Defense Brief](/w/index.php?title=Moscow_Defense_Brief&action=edit&redlink=1) [Centre for Analysis of Strategies and Technologies](/w/index.php?title=Centre_for_Analysis_of_Strategies_and_Technologies&action=edit&redlink=1)) (2/2007). Truy cập ngày 19 tháng 5 năm 2009.
- ^
**a** **ă** **â** **b** **c** **d** **đ** [188ИЭ-4. Танк Т-90С. Инструкция по эксплуатации. — Нижний Тагил: АЭЛ (Уральское конструкторское бюро транспортного машиностроения), 1992. — Т. Книга 1.](#cite_ref-188A1-RE_2-7) **e** **Танк Т-90С. Техническое описание. — Нижний Тагил: АЭЛ (Уральское конструкторское бюро транспортного машиностроения), 1999. — Т. Часть 1.** [^](#cite_ref-188-TO_3-0) [^](#cite_ref-uvz_4-0) [Танк Т-90С Модернизированный](http://uvz.ru/product/70/57). Официальный сайт ОАО «Уралвагонзавод». Архивировано из
- ^
**a** **ă** **â** **b** **c** **d** **đ** **e** [“JED The Military Equipment Directory”](http://www.jedsite.info/tanks-tango/tango-numbers-su/t-90_series/t90-series.html). [^](#cite_ref-6) [Танк Т-90С](http://tank-t-90.ru/index/ttkh_obt/0-25)
- ^
**a** **ă** **â** **b** **c** **d** **đ** **e** [“T-90”](http://www.globalsecurity.org/military/world/russia/t-90.htm). *globalsecurity.org*. [^](#cite_ref-8) [“Танк Т-90 никогда не был Т-72БУ”](http://www.vestnik-rm.ru/news-4-6501.htm). Вестник Мордовии. Truy cập ngày 2 tháng 11 năm 2013. [^](#cite_ref-9) [История создания Т-90](http://tank-t-90.ru/index/istorija_sozdanija/0-7) [^](#cite_ref-10) [Т-90 стал самым продаваемым танком 2010-х годов](http://lenta.ru/news/2012/10/09/t90/) [^](#cite_ref-autogenerated11_11-0) [Танк Т-90 отметил юбилей](http://www.uvz.ru/presscenter/release/244) [^](#cite_ref-12) [Танки Т-90, полюбившиеся Путину и раскритикованные Генштабом, продали алжирцам и туркменам](http://newsru.com/russia/14feb2012/t90.html) [^](#cite_ref-13) [https://lenta.ru/articles/2012/02/15/uncertain/](https://lenta.ru/articles/2012/02/15/uncertain/) [^](#cite_ref-14) [Танк Т-90 никогда не был Т-72БУ](http://warfiles.ru/show-41798-tank-t-90-nikogda-ne-byl-t-72bu.html) [^](#cite_ref-15) [Т-90 Российский ОБТ](http://tank.uw.ru/ms/tankomaster/t90/)
- ^
**a** **ă** [И. Ю. Лепешинский и др. Устройство оружия и его боевое применение 2: учебник: в 2 ч. — Омск: Изд-во ОмГТУ, 2012. С. 6. — 224 с. —](http://uvc.omgtu.ru/index.php?option=com_booklibrary&task=view&id=26&Itemid=68&catid=263) [ISBN 978-5-8149-1275-6](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/9785814912756) **Zaloga, tr. 30-32** [^](#cite_ref-17) [^](#cite_ref-18) [Russian T-90/T90S Main Battle Tank.](http://www.fprado.com/armorsite/T-90S.htm) [^](#cite_ref-19) [http://www.fas.org/man/dod-101/sys/land/row/t-90.htm](http://www.fas.org/man/dod-101/sys/land/row/t-90.htm) **Theo nguồn của** [^](#cite_ref-20) *James M. Warford, 'The Russian T-90S: Coming into Focus, Armor, September-October 1997, quoting Russian newspaper sources*, thì tháng 9 năm 1995, 107 chiếc xe tăng T-90 đã được sản xuất và trang bị ngay tại quân khu Siberia. **Pashin, Alexander.** [^](#cite_ref-mdb_chechnya_21-0) [“Russian Army Operations and Weaponry During Second Military Campaign in Chechnya”](http://mdb.cast.ru/mdb/3-2002/ac/raowdsmcc/). *(Centre for Analysis of Strategies and Technologies) (3/2002). Truy cập ngày 29 tháng 5 năm 2009.* [Moscow Defense Brief](/w/index.php?title=Moscow_Defense_Brief&action=edit&redlink=1) [^](#cite_ref-22) [“Armored obnovka”](http://www.redstar.ru/2007/09/11_09/n.html). *RedStar*(bằng tiếng Nga). Ngày 11 tháng 9 năm 2007. Truy cập ngày 16 tháng 2 năm 2009.
- ^
**a** **ă** **â** **b** **c** **d** **đ** [Lỗi chú thích: Thẻ](#cite_ref-hhs_23-7) **e**
<ref>sai; không có nội dung trong thẻ ref có tên
hhs
- ^
**a** **ă** [http://www.warfare.ru/?lang=&catid=244&linkid=1778](http://www.warfare.ru/?lang=&catid=244&linkid=1778)Lỗi chú thích: Thẻ
<ref>không hợp lệ: tên “warfare.ru” được định rõ nhiều lần, mỗi lần có nội dung khác
[^](#cite_ref-25) [Russia's new main battle tank to enter service 'after 2010'](http://en.rian.ru/russia/20080710/113700252.html)- [RIA Novosti](/w/index.php?title=RIA_Novosti&action=edit&redlink=1), ngày 10 tháng 7 năm 2008 **.P.Suvorov (2002).** [^](#cite_ref-T9044_26-0) *Т-90. Первый серийный российский танк*. Moscow: Technique - Youth East horizon. tr. 44. **P.Suvorov (2002).** [^](#cite_ref-T9019_27-0) *Т-90. Первый серийный российский танк*. Moscow: Technique - Youth East horizon. tr. 19. [^](#cite_ref-28) [http://dziennikzbrojny.pl/artykuly/art,5,19,9828,wojska-ladowe,czolgi,pokonac-pancerz-czesc-iii-dane-amunicji-apfsds-t](http://dziennikzbrojny.pl/artykuly/art,5,19,9828,wojska-ladowe,czolgi,pokonac-pancerz-czesc-iii-dane-amunicji-apfsds-t) [^](#cite_ref-29) [“125mm APERS And Special Rounds”](http://fofanov.armor.kiev.ua/Tanks/ARM/apers/ammo.html). Fofanov.armor.kiev.ua. Truy cập ngày 8 tháng 7 năm 2010. [^](#cite_ref-30) [“T-90: Lessons from the French”](http://rnd.cnews.ru/army/news/top/index_science.shtml?2007/08/29/264013#poll_37). *CNews*(bằng tiếng Nga). Ngày 29 tháng 8 năm 2007. Truy cập ngày 16 tháng 2 năm 2009. [^](#cite_ref-31) [“Russia to start licensed production of foreign military equipment | Defense | RIA Novosti”](http://en.rian.ru/mlitary_news/20100521/159099501.html). En.rian.ru. Ngày 21 tháng 5 năm 2010. Truy cập ngày 8 tháng 7 năm 2010. [^](#cite_ref-32) [T-90MS có địch nổi siêu tăng tàng hình PL-01?](http://baodatviet.vn/hinh-anh/t-90ms-co-dich-noi-sieu-tang-tang-hinh-pl-01-2355192/?p=3), trang 3 [^](#cite_ref-33) [T-90MS có địch nổi siêu tăng tàng hình PL-01?](http://baodatviet.vn/hinh-anh/t-90ms-co-dich-noi-sieu-tang-tang-hinh-pl-01-2355192/?p=4), trang 4 [^](#cite_ref-34) [T-90MS có địch nổi siêu tăng tàng hình PL-01?](http://baodatviet.vn/hinh-anh/t-90ms-co-dich-noi-sieu-tang-tang-hinh-pl-01-2355192/?p=5), trang 5 [^](#cite_ref-35) ["20.10.1999 T-80U and T-90 Protection Trials (Vasily Fovanov)"](http://russianarmor.info/Tanks/TRIALS/19991020.html) [^](#cite_ref-GS-specs_36-0) [“T-90 Specifications”](http://www.globalsecurity.org/military/world/russia/t-90-specs.htm). *T-90*(bằng tiếng Anh). GlobalSecurity.org. Truy cập ngày 13 tháng 8 năm 2008. Đã bỏ qua tham số không rõ
|lang=(
[trợ giúp](https://en.wikipedia.org/wiki/Help:CS1_errors#parameter_ignored)) **S. Zaloga, M. Jerchel, S. Sewell (1993).** [^](#cite_ref-NV_40_37-0) *T-72 Main Battle Tank 1974—1993*. New Vanguard No. 6. London: Osprey Publishing. tr. 48. [ISBN](/wiki/ISBN) [1-85532-338-9](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/1-85532-338-9). **Yu. Spasibukhov (2000). M. Kolomiets, biên tập.** [^](#cite_ref-38) *M1 «Абрамс» — основной боевой танк США*. Танкомастер. Moskva: Техника — молодёжи. tr. 64. [^](#cite_ref-39) [Abrams Tank Systems: Lessons Learned, Operation Iraqi Freedom](http://www.globalsecurity.org/military/library/report/2003/abrams-oif-lessonslearned2003.ppt) **S. V. Ustyantsev, D. G. Kolakov (2004).** [^](#cite_ref-УВЗ_114_40-0) *Боевые машины Уралвагонзавода. Танк Т-72*. Боевые машины Уралвагонзавода. Nizhny Tagil: Уралвагонзавод, Медиа-Принт. tr. 114. **Báo Đất Việt.** [^](#cite_ref-41) [Soi các lớp bảo vệ của T-90MS](http://baodatviet.vn/quoc-phong/201110/Soi-cac-lop-bao-ve-cua-T-90MS-2249311/)
- ^
**a** **ă** [T-90MS main battle tank data sheet specifications](http://www.armyrecognition.com/russia_russian_army_tank_heavy_armoured_vehicles_u/t-90ms_main_battle_tank_data_sheet_specifications_information_specifications_pictures.html)Army Recognition [^](#cite_ref-datviet_43-0) [T-90MS có địch nổi siêu tăng tàng hình PL-01?](http://www.baodatviet.vn/hinh-anh/t-90ms-co-dich-noi-sieu-tang-tang-hinh-pl-01-2355192/?p=2)Báo Đất Việt, ngày 19 tháng 9 năm 2013 [^](#cite_ref-44) [T-90MS Tagil Main battle tank](http://www.military-today.com/tanks/t90ms_tagil.htm)Military Today [^](#cite_ref-45) [Вся ложь танковых рейтингов — часть II](http://vpk-news.ru/articles/9099) [^](#cite_ref-46) [Виктор Мураховский: модернизированные Т-90 вместе с танками "Армата" еще долгие годы будут обеспечивать безопасность России](http://vestnik-rm.ru/news-4-2669.htm) [^](#cite_ref-47) [Танки ХХI века](http://vpk-news.ru/articles/8544) [Танки ХХI века](http://btvt.narod.ru/1/tank3.htm) [^](#cite_ref-48) [Танки ХХI века](http://www.lenta.ru/news/2012/02/14/t90/) [^](#cite_ref-49) [Танк Т-90 отметил юбилей](http://www.uvz.ru/presscenter/release/244)
- ^
**a** **ă** **â** **b** **c** [“Indian Army Wants to Add Another 1,000 T-90S Tanks by 2020”](http://www.defenseindustrydaily.com/indian-army-wants-to-add-another-1000-t90s-tanks-by-2020-updated-02697/)(bằng tiếng Anh). Defence Industry Daily. Truy cập 13 августа 2008. Đã bỏ qua tham số không rõ
|lang=(
[trợ giúp](https://en.wikipedia.org/wiki/Help:CS1_errors#parameter_ignored)); Đã bỏ qua tham số không rõ
|datepublished=(
[trợ giúp](https://en.wikipedia.org/wiki/Help:CS1_errors#parameter_ignored)); Kiểm tra giá trị ngày tháng trong:
|accessdate=(
[trợ giúp](https://en.wikipedia.org/wiki/Help:CS1_errors#bad_date)) [^](#cite_ref-HindustanTimes_51-0) ["India to buy 330 T-90S tanks from Russia"](http://www.hindustantimes.com/news/181_1829213,0008.htm). *Hindustan Times*, ngày 26 tháng 10 năm 2008. [^](#cite_ref-52) [The Frugal T-90](http://www.strategypage.com/htmw/htarm/articles/20081004.aspx) **Dunnigan, James.** [^](#cite_ref-53) ["Get the T-90s Out of the Kitchen"](http://www.strategypage.com/dls/articles2006/2006624232423.asp), *StrategyPage*, [ngày 24 tháng 4](/w/index.php?title=Ng%C3%A0y_24_th%C3%A1ng_4&action=edit&redlink=1)năm [2006](/wiki/2006). [^](#cite_ref-54) [T-90 Main Battle Tank](http://russianarmor.info/Tanks/MBT/t-90.html) [^](#cite_ref-55) [India changes its top defence supplier](http://www.defpro.com/daily/details/247/) **Prasun K Sengupta (ngày 28 tháng 1 năm 2009).** [^](#cite_ref-56) [“TRISHUL: India's 'Born Again' T-90M MBT”](http://trishulgroup.blogspot.com/2009/01/indias-born-again-t-90m-mbt.html). Trishulgroup.blogspot.com. Truy cập ngày 11 tháng 9 năm 2011. [^](#cite_ref-57) [http://defense-update.com/20160330_leds_india.html](http://defense-update.com/20160330_leds_india.html) **John Pike.** [^](#cite_ref-globalsecurity.org_58-0) [“T-90 Bhisma”](http://www.globalsecurity.org/military/world/india/t-90.htm). Globalsecurity.org. Truy cập ngày 7 tháng 2 năm 2010. **© RIA Novosti Dmitry Korobeinikov (ngày 24 tháng 8 năm 2009).** [^](#cite_ref-59) [“Indian army receives first T-90 tanks made under Russian license | Top Russian news and analysis online | 'RIA Novosti' newswire”](http://www.en.beta.rian.ru/mlitary_news/20090824/155910756.html). En.beta.rian.ru. Truy cập ngày 7 tháng 2 năm 2010. [^](#cite_ref-60) [Thương vụ T-90MS 'bức tử' dự án Arjun Mk2](http://baodatviet.vn/quoc-phong/thuong-vu-t-90ms-buc-tu-du-an-arjun-mk2-thuong-vu-t-90ms-buc-tu-du-an-arjun-mk2-2229512/)báo Đất Việt, ngày 21 tháng 5 năm 2012
- ^
**a** **ă** [“Army scuttles Arjun trials to push through Russian T-90 purchase”](http://www.business-standard.com/india/news/army-scuttles-arjun-trials-to-push-through-russian-t-90-purchase/493676/). Business Standard. Ngày 26 tháng 11 năm 2012. Truy cập ngày 29 tháng 11 năm 2012.
- ^
**a** **ă** [Ấn mua 354 siêu tăng T-90MS để chọi Type-99 của TQ](http://www.tienphong.vn/hanh-trang-nguoi-linh/602006/An-mua-354-sieu-tang-T-90MS-de-choi-Type-99-cua-TQ-tpov.html) [^](#cite_ref-63) [India has approved the manufacture of 235 T-90 main battle tanks under Russian license](http://www.armyrecognition.com/september_2013_defense_industry_military_news_uk/india_has_approved_the_manufacture_of_235_t-90_main_battle_tanks_under_russian_license_1909131.html)- Armyrecognition.com, ngày 19 tháng 9 năm 2013 **Đức Vinh,** [^](#cite_ref-64) [Ấn Độ chi đậm để sản xuất 235 xe tăng T-90MS mạnh nhất thế giới](http://www.anninhthudo.vn/Quoc-phong/An-Do-chi-dam-de-san-xuat-235-xe-tang-T90MS-manh-nhat-the-gioi/516279.antd), báo An Ninh Thủ Đô, ngày 18 tháng 9 năm 2013 [^](#cite_ref-65) [Indian T-90s Get 5,000 Meter Reach](http://www.strategypage.com/htmw/htarm/articles/20130904.aspx)- Strategypage.com, ngày 4 tháng 9 năm 2013
- ^
**a** [C. Suvorov (2002).](#cite_ref-T9039_66-1) **ă** *Т-90. Первый серийный российский танк*. Moscow: Technique - Youth East horizon. tr. 39. **S. B. Ustyantsev; D.G Kolmakov (2004).** [^](#cite_ref-UVZ135_67-0) *Боевые машины Уралвагонзавода. Танк Т-72*. Nizhny Tagil: Uralvagonzavod, Media-Print. tr. 135. [^](#cite_ref-68) [[1]](http://quocphong.baodatviet.vn/Home/QPCN/Xe-tang-Nga-bi-hang-nhai-vuot-mat/20114/142692.datviet)
- ^
**a** **ă** [http://www.qdnd.vn/quan-su-nuoc-ngoai/khoa-hoc-ky-thuat/cac-su-kien-khoa-hoc-ky-thuat-quan-su-quoc-te-noi-bat-trong-nam-2016-498561](http://www.qdnd.vn/quan-su-nuoc-ngoai/khoa-hoc-ky-thuat/cac-su-kien-khoa-hoc-ky-thuat-quan-su-quoc-te-noi-bat-trong-nam-2016-498561) [^](#cite_ref-70) [http://danviet.vn/the-gioi/suc-manh-xe-tang-chu-luc-t-90-nga-dieu-toi-syria-646634.html](http://danviet.vn/the-gioi/suc-manh-xe-tang-chu-luc-t-90-nga-dieu-toi-syria-646634.html) [^](#cite_ref-71) [“Tăng T-90 tham gia cuộc chiến vì Aleppo”](https://vn.sputniknews.com/world/201602051148913/).
- ^
**a** **ă** [http://baodatviet.vn/quoc-phong/vu-khi/bi-nuong-chin-t-90a-van-la-niem-mo-uoc-cua-phuong-tay-3327846/](http://baodatviet.vn/quoc-phong/vu-khi/bi-nuong-chin-t-90a-van-la-niem-mo-uoc-cua-phuong-tay-3327846/) [^](#cite_ref-73) [“Xe tăng M1 Abrams trúng tên lửa của IS nổ tung”](http://vnexpress.net/tin-tuc/the-gioi/quan-su/xe-tang-m1-abrams-trung-ten-lua-cua-is-no-tung-3489157.html).
- ^
**a** **ă** [“Iraqi Abrams losses revealed”](http://www.janes.com/article/39550/iraqi-abrams-losses-revealed). [^](#cite_ref-75) [“Mỹ vô tình tặng vũ khí hạng nặng cho IS”](http://thethaovanhoa.vn/the-gioi/my-v244-t236nh-tang-vu-kh237-hang-nang-cho-is-n20150607052447606.htm). [^](#cite_ref-76) [http://www.dodbuzz.com/2014/12/22/agency-backs-more-abrams-for-iraq-in-isis-fight/](http://www.dodbuzz.com/2014/12/22/agency-backs-more-abrams-for-iraq-in-isis-fight/) [^](#cite_ref-77) [http://baodatviet.vn/quoc-phong/vu-khi/that-vong-tang-abram-my-iraq-trung-dong-mua-t-90-cua-nga-3329640/](http://baodatviet.vn/quoc-phong/vu-khi/that-vong-tang-abram-my-iraq-trung-dong-mua-t-90-cua-nga-3329640/) [^](#cite_ref-78) [https://web.archive.org/web/20061025014002/http://www.defenseindustrydaily.com/2006/08/the-2006-saudi-shopping-spree-29b-to-upgrade-m1-abrams-tank-fleet/index.php](https://web.archive.org/web/20061025014002/http://www.defenseindustrydaily.com/2006/08/the-2006-saudi-shopping-spree-29b-to-upgrade-m1-abrams-tank-fleet/index.php) [^](#cite_ref-79) [http://generaldynamics.com/news/press-releases/2011/08/general-dynamics-awarded-42-million-saudi-tank-work](http://generaldynamics.com/news/press-releases/2011/08/general-dynamics-awarded-42-million-saudi-tank-work) [^](#cite_ref-80) [http://www.fprado.com/armorsite/abrams.htm](http://www.fprado.com/armorsite/abrams.htm) [^](#cite_ref-81) [http://www.defenseone.com/business/2016/08/us-tank-deal-exposes-saudi-losses-yemen-war/130623/](http://www.defenseone.com/business/2016/08/us-tank-deal-exposes-saudi-losses-yemen-war/130623/) [^](#cite_ref-82) [“Hình ảnh xe tăng Leopard 2A4 của Thổ bị bắn cháy ở Syria”](http://netnews.vn/Hinh-anh-xe-tang-Leopard-2A4-cua-Tho-bi-ban-chay-o-Syria-video-135-837-1225369.html). [^](#cite_ref-83) [“Germany to Sell 298 Leopard 2 Tanks to Turkey”](http://www.defenseindustrydaily.com/germany-to-sell-298-leopard-2-tanks-to-turkey-01473/). [^](#cite_ref-84) [http://kienthuc.net.vn/quan-su/hai-hung-canh-xe-tang-leopard-2a4-tnk-tan-xac-tai-aleppo-795735.html#p-8](http://kienthuc.net.vn/quan-su/hai-hung-canh-xe-tang-leopard-2a4-tnk-tan-xac-tai-aleppo-795735.html#p-8) [^](#cite_ref-85) [https://southfront.org/new-data-reveals-how-many-military-equipment-turkey-lost-in-attempts-to-capture-al-bab/](https://southfront.org/new-data-reveals-how-many-military-equipment-turkey-lost-in-attempts-to-capture-al-bab/) [^](#cite_ref-86) [“IS phát hiện ‘gót chân Achilles’ của tăng Leopard 2A4”](http://www.tienphong.vn/hanh-trang-nguoi-linh/is-phat-hien-got-chan-achilles-cua-tang-leopard-2a4-1112552.tpo). [^](#cite_ref-87) [“Турецкие потери в технике в Сирии”](http://bmpd.livejournal.com/2343546.html). [^](#cite_ref-88) [http://kienthuc.net.vn/quan-su/hai-hung-canh-xe-tang-leopard-2a4-tnk-tan-xac-tai-aleppo-795735.html#p-3](http://kienthuc.net.vn/quan-su/hai-hung-canh-xe-tang-leopard-2a4-tnk-tan-xac-tai-aleppo-795735.html#p-3) [^](#cite_ref-89) [http://baodatviet.vn/anh-nong/sieu-tang-leclerc-bi-sung-rpg-7-nuong-chin-tai-yemen-3327304/](http://baodatviet.vn/anh-nong/sieu-tang-leclerc-bi-sung-rpg-7-nuong-chin-tai-yemen-3327304/) [^](#cite_ref-90) [“70 chars Leclerc émiratis engagés au Yémen”](http://www.lopinion.fr/blog/secret-defense/70-chars-leclerc-emiratis-engages-yemen-28202).
- ^
**a** **ă** [http://kienthuc.net.vn/quan-su/xe-tang-gia-khung-nhat-the-gioi-tham-bai-tai-yemen-811400.html#p-7](http://kienthuc.net.vn/quan-su/xe-tang-gia-khung-nhat-the-gioi-tham-bai-tai-yemen-811400.html#p-7) [^](#cite_ref-92) [“Leçons de l’engagement des chars Leclerc au Yémen”](http://ultimaratio-blog.org/archives/8148). [^](#cite_ref-93) [“Les Emirats arabes unis ont engagés pas moins de 70 chars Leclerc dans les combats au Yémen (Une autre source évoque le chiffre de 80)”](http://www.lopinion.fr/blog/secret-defense/70-chars-leclerc-emiratis-engages-yemen-28202).
- ^
**a** **ă** [http://www.globalsecurity.org/military/world/russia/t-90-combat.htm](http://www.globalsecurity.org/military/world/russia/t-90-combat.htm) [^](#cite_ref-95) [http://kienthuc.net.vn/vu-khi/ly-do-buon-cuoi-khien-t-90a-bi-trung-ten-lua-tow-o-syria-642769.html](http://kienthuc.net.vn/vu-khi/ly-do-buon-cuoi-khien-t-90a-bi-trung-ten-lua-tow-o-syria-642769.html) [^](#cite_ref-96) [http://www.datviet.com/khoanh-khac-xe-tang-m1-my-tu-vong-truoc-ten-lua-nga/](http://www.datviet.com/khoanh-khac-xe-tang-m1-my-tu-vong-truoc-ten-lua-nga/) [^](#cite_ref-97) [http://anninhthudo.vn/quan-su/xe-tang-t90-cua-nga-da-bien-ten-lua-tow-thanh-do-co-tai-syria/663639.antd](http://anninhthudo.vn/quan-su/xe-tang-t90-cua-nga-da-bien-ten-lua-tow-thanh-do-co-tai-syria/663639.antd) [^](#cite_ref-viett_98-0) [http://viettimes.vn/t90-trung-dan-tow2a-hu-hong-o-muc-do-toi-thieu-45978.html](http://viettimes.vn/t90-trung-dan-tow2a-hu-hong-o-muc-do-toi-thieu-45978.html) [^](#cite_ref-99) [http://viettimes.vn/quoc-phong/vu-khi-cong-nghe/video-soc-ten-lua-chong-tang-my-bo-tay-truoc-tang-t90-nga-o-syria-41406.html](http://viettimes.vn/quoc-phong/vu-khi-cong-nghe/video-soc-ten-lua-chong-tang-my-bo-tay-truoc-tang-t90-nga-o-syria-41406.html) [^](#cite_ref-100) [http://baodatviet.vn/quoc-phong/vu-khi/tranh-cai-tang-t-90-trung-ten-lua-tow-my-khong-he-gi-3301483/](http://baodatviet.vn/quoc-phong/vu-khi/tranh-cai-tang-t-90-trung-ten-lua-tow-my-khong-he-gi-3301483/) [^](#cite_ref-101) [“TOW ATGM”](http://www.military-today.com/missiles/tow.htm). [^](#cite_ref-102) [http://baodatviet.vn/quoc-phong/vu-khi/t-90a-danh-chan-tow-ngoan-muc-tai-syria-3323905/](http://baodatviet.vn/quoc-phong/vu-khi/t-90a-danh-chan-tow-ngoan-muc-tai-syria-3323905/)
- ^
**a** **ă** [http://baodatviet.vn/quoc-phong/vu-khi/tang-nga-t-90-than-thanh-bi-phien-quan-fsa-syria-bat-song-3310931/](http://baodatviet.vn/quoc-phong/vu-khi/tang-nga-t-90-than-thanh-bi-phien-quan-fsa-syria-bat-song-3310931/) [^](#cite_ref-104) [“Bao nhiêu xe tăng T-90 bị phiến quân tóm cổ ở Syria?”](http://kienthuc.net.vn/vu-khi/bao-nhieu-xe-tang-t-90-bi-phien-quan-tom-co-o-syria-696050.html#p-2). [^](#cite_ref-105) [https://twitter.com/SyrianMilitary/status/823804485374013440](https://twitter.com/SyrianMilitary/status/823804485374013440).
|tựa đề=trống hay bị thiếu (
[trợ giúp](https://en.wikipedia.org/wiki/Help:CS1_errors#citation_missing_title)) [^](#cite_ref-106) [http://viettimes.vn/tang-t90-nga-bi-phien-quan-syria-pha-huy-do-kip-xe-bat-can-103698.html](http://viettimes.vn/tang-t90-nga-bi-phien-quan-syria-pha-huy-do-kip-xe-bat-can-103698.html) [^](#cite_ref-107) [http://www.qdnd.vn/quan-su-the-gioi/khoa-hoc-quan-su/tai-sao-iraq-lai-chon-xe-tang-t-90-cua-nga-513460](http://www.qdnd.vn/quan-su-the-gioi/khoa-hoc-quan-su/tai-sao-iraq-lai-chon-xe-tang-t-90-cua-nga-513460) [^](#cite_ref-108) [http://baodatviet.vn/quoc-phong/binh-luan-quan-su/bat-bai-truoc-tow-o-syria-viet-nam-mua-hang-tram-t-90ms-3320076/](http://baodatviet.vn/quoc-phong/binh-luan-quan-su/bat-bai-truoc-tow-o-syria-viet-nam-mua-hang-tram-t-90ms-3320076/) [^](#cite_ref-109) [http://daubao.com/lua-thu-vang-khong-nga-quy-o-chien-truong-khoc-liet-syria-xe-tang-t90-tuyet-voi/quan-doi-nuoc-ngoai/677910.html](http://daubao.com/lua-thu-vang-khong-nga-quy-o-chien-truong-khoc-liet-syria-xe-tang-t90-tuyet-voi/quan-doi-nuoc-ngoai/677910.html) [^](#cite_ref-110) [http://www.globalsecurity.org/military/world/russia/t-90-combat.htm](http://www.globalsecurity.org/military/world/russia/t-90-combat.htm) [^](#cite_ref-autogenerated1_111-0) [T-90 [Rosja]: Strona 3 - Pancerni.net](http://www.pancerni.abajt.pl/index.php?option=com_content&task=view&id=61&Itemid=73&limit=1&limitstart=2) [^](#cite_ref-autogenerated3_112-0) [MILITARIUM - T-90](http://www.militarium.net/wojska_ladowe/t90.php) **Lỗi chú thích: Thẻ** [^](#cite_ref-JED_The_Military_Equipment_Directory.Với_bản_thiết_kế_này,t90ms_có_thể_mạnh_gấp_đôi_bản_t90_bình_thường_vì_được_trang_bị_súng_máy_đồng_trục_tự_động,khác_nhữ,g_chiếc_khs1c_113-0)
<ref>sai; không có nội dung trong thẻ ref có tên
JED The Military Equipment Directory.Với bản thiết kế này,t90ms có thể mạnh gấp đôi bản t90 bình thường vì được trang bị súng máy đồng trục tự động,khác nhữ,g chiếc khs1c
[^](#cite_ref-autogenerated2_114-0) [Main Battle Tank - T-90/T90S/T90C](http://www.fprado.com/armorsite/T-90S.htm) [^](#cite_ref-115) [http://bastion-karpenko.narod.ru/T-90AM_tagil-2011.html](http://bastion-karpenko.narod.ru/T-90AM_tagil-2011.html) [^](#cite_ref-116) [http://tank-t-90.ru/index/t90am/0-78](http://tank-t-90.ru/index/t90am/0-78) [^](#cite_ref-117) [T-90SA](http://survincity.com/2012/05/t-90sa/)Encyclopedia of safety [^](#cite_ref-118) [Танк Т-90C модернизированный Т-90C M](http://www.uvz.ru/product/70/57) [^](#cite_ref-119) [T-90S Modernized Main battle tank](http://uralvagonzavod.com/products/special_products/45/) [^](#cite_ref-120) [T-90MS main battle tank](http://www.armyrecognition.com/russia_russian_army_tank_heavy_armoured_vehicles_u/t-90ms_main_battle_tank_data_sheet_specifications_information_specifications_pictures.html) [^](#cite_ref-121) [Rosoboronexport T-90MS at IDEX 2013](http://www.armyrecognition.com/idex_2013_news_coverage_report_pictures_video/russian_defence_industry_presents_the_latest_generation_of_main_battle_tank_t-90ms_idex_2013_0103136.html) [^](#cite_ref-122) [New Russian tank - T-90MS](http://www.youtube.com/watch?v=1hzC4jSnRis), 2012-12-01. **Sputnik (9 tháng 9 năm 2015).** [^](#cite_ref-123) [“Russian Defense Ministry Plans to Upgrade Main Battle Tanks”](http://www.sputniknews.com/military/20150909/1026794045.html). [^](#cite_ref-124) [“Модернизация танка Т-90 будет завершена до конца 2010 года”](http://topwar.ru/23-modernizaciya-tanka-t-90-budet-zavershena-do-konca-2010-goda.html). [^](#cite_ref-125) [“Algeria, Turkmenistan To Buy Russian Tanks: Report”](http://www.defensenews.com/article/20120214/DEFREG01/302140003/Algeria-Turkmenistan-Buy-Russian-Tanks-Report). Ngày 14 tháng 2 năm 2012. Truy cập ngày 3 tháng 3 năm 2012. [^](#cite_ref-autogenerated9_126-0) [«Рособоронэкспорт» поставит Туркмении и Алжиру 150 танков Т-90С](http://www.lenta.ru/news/2012/02/14/t90/) **The Military Balance 2010. — P. 245.** [^](#cite_ref-127) [^](#cite_ref-armstrade.sipri.org_128-0) [“Trade Registers”](http://armstrade.sipri.org/armstrade/page/trade_register.php). [^](#cite_ref-129) [“Indian Army inducts first indigenous T-90 tanks”](http://www.thaindian.com/newsportal/uncategorized/indian-army-inducts-first-indigenous-t-90-tanks-2_100237314.html). ThaiindianNews. [^](#cite_ref-130) [“Army to acquire nearly 1000 additional T-90 tanks by 2020”](http://www.india-defence.com/reports-2577). Ngày 4 tháng 10 năm 2006. Truy cập ngày 3 tháng 10 năm 2009. [^](#cite_ref-131) [“EurasiaNet News Briefs - Turkmenistan: Berdymukhamedov Mulls Russian Hi-Tech Deals”](http://www.eurasianet.org/departments/news/articles/eav120909c.shtml). Eurasianet.org. Ngày 9 tháng 12 năm 2009. Truy cập ngày 7 tháng 2 năm 2010. [^](#cite_ref-132) [“Procurement (Turkmenistan) - Sentinel Security Assessment - Russia And The CIS”](http://www.janes.com/extracts/extract/cissu/turks150.html). Janes.com. Ngày 21 tháng 10 năm 2009. Truy cập ngày 7 tháng 2 năm 2010. [^](#cite_ref-antara_133-0) [Russia to sell tanks to Algeria, Turkmenistan](http://www.antaranews.com/en/news/79885/russia-to-sell-tanks-to-algeria-turkmenistan)AntaraNews [^](#cite_ref-autogenerated5_134-0) [Рейтинг 10 наиболее значимых поставочных программ и экспортных](http://www.armstrade.org/includes/periodics/mainnews/2011/1227/085510951/detail.shtml) [^](#cite_ref-135) [В 2011 году «Рособоронэкспорт» заключил контракты на поставку ОБТ Т-90С Алжиру и Туркмении](http://www.armstrade.org/includes/periodics/news/2012/0214/124011601/detail.shtml) [^](#cite_ref-136) [“Денис Мокрушин - Экспорт вооружений”](http://www.webcitation.org/6F95mAfEt). [Bản gốc](http://twower.livejournal.com/1001586.html)lưu trữ ngày 16 tháng 3 năm 2013. Truy cập ngày 15 tháng 3 năm 2013. [^](#cite_ref-137) [https://vn.sputniknews.com/vietnam_russia/20161003/2450496/viet-nam-nga-xe-tang-t-90.html](https://vn.sputniknews.com/vietnam_russia/20161003/2450496/viet-nam-nga-xe-tang-t-90.html)
## Tham khảo[
[sửa](/w/index.php?title=T-90&veaction=edit§ion=20) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=T-90&action=edit§ion=20)]
- Mallika, Joseph (2004) "
[Issue Brief No. 19: T-90S ‘Bhishma’](http://www.ipcs.org/printIssueBrief.jsp?status=publications&status1=issue&mod=d&check=22&try=true)". Institute of Peace and Conflict Studies. URL accessed 2006-07-24.
- Sewell, Stephen "Cookie" (July–August 1998).
["Why Three Tanks?"](http://www.knox.army.mil/center/ocoa/ArmorMag/ja98/4sewell98.pdf) *Armor*108 (4):21. (PDF format)
- Zaloga, Steven and David Markov (2000),
*Russia's T-80U Main Battle Tank*, Hong Kong: Concord, [ISBN 962-361-656-2](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/9623616562).
- C. Суворов (2002).
*Т-90. Первый серийный российский танк*. Танкомастер (bằng tiếng Nga). Москва: Техника — молодежи, Восточный горизонт. tr. 54. Đã bỏ qua tham số không rõ
|тираж=(
[trợ giúp](https://en.wikipedia.org/wiki/Help:CS1_errors#parameter_ignored))
- С. В. Устьянцев, Д. Г Колмаков (2004).
*Боевые машины Уралвагонзавода. Танк Т-72*. Боевые машины Уралвагонзавода (bằng tiếng Nga). Нижний Тагил: Уралвагонзавод, Медиа-Принт.
- S. Zaloga, M. Jerchel, S. Sewell (1993).
*T-72 Main Battle Tank 1974—1993*. New Vanguard № 6. Luân Đôn: Osprey Publishing. tr. 48. [ISBN](/wiki/ISBN) [1-85532-338-9](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/1-85532-338-9).
- The Military Balance 2010 /
[The International Institute for Strategic Studies](/w/index.php?title=Vi%E1%BB%87n_Qu%E1%BB%91c_t%E1%BA%BF_v%E1%BB%81_Nghi%C3%AAn_c%E1%BB%A9u_chi%E1%BA%BFn_l%C6%B0%E1%BB%A3c&action=edit&redlink=1). — London: Routledge, 2010. — 488 p. — [ISBN 978-1857435575](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/9781857435575)
## Liên kết ngoài[
[sửa](/w/index.php?title=T-90&veaction=edit§ion=21) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=T-90&action=edit§ion=21)]
|
|![]()
|Wikimedia Commons có thư viện hình ảnh và phương tiện truyền tải về
|[(Vietsub) Xe tăng chiến đấu chủ lực T-90MS](https://www.youtube.com/watch?v=DUfXx7FTLRU) [What America Can Learn From Russia's Cheap But Deadly T90 Tank](http://foxtrotalpha.jalopnik.com/what-america-can-learn-from-russias-cheap-but-deadly-t-1540829820) **(tiếng Anh)** [T-90S Main Battle Tank](http://www.bharat-rakshak.com/LAND-FORCES/Army/Images-MBT6.html)— Bharat Rakshak **(tiếng Anh)** [Uralvagonzavod Trang web Anh ngữ của nhà sản xuất T-90](http://www.uvz.ru/eng/) **(tiếng Anh)** [Trang web tiếng Nga của nhà sản xuất T-90](http://www.uvz.ru/rus/index_1024.htm) **(tiếng Nga)** [Trang web tiếng Anh của T-90](http://www.uvz.ru/eng/edata/euvz/eprodukt/mprod/t_90.htm) **(tiếng Anh)** [The T-90 tank by the Federation of American Scientists](http://www.fas.org/man/dod-101/sys/land/row/t-90.htm) **(tiếng Anh)** [T-90S Main Battle Tank](http://www.fprado.com/armorsite/T-90S.htm)tại trang web Armor Site **(tiếng Anh)** [Main battle tank T-90: Firing sample](http://www.rbs.ru/exhibition/uralexpoarms/2000/video/t90.mpg) **(tiếng Anh)** [Main battle tank T-90](http://www.globalsecurity.org/military/world/russia/t-90.htm)tại GlobalSecurity.org **(tiếng Anh)** [T-90S is a Dud, it can’t fire far enough](http://frontierindia.net/t-90-s-is-a-dud-it-cant-fire-far-enough) **(tiếng Anh)** [Основной боевой танк Т-90](http://armor.kiev.ua/Tanks/Modern/T90/) **(tiếng Ukraina)** [Т-90 - путевка в жизнь](http://armor.kiev.ua/Tanks/Modern/T90/t90_1.php) **(tiếng Ukraina)** [Т-90 «Владимир» ОСНОВНОЙ ТАНК -](http://legion.wplus.net/guide/army/ta/t90.shtml) *T-90 Vladimir main battle tank* **(tiếng Ukraina)** [Основной боевой танк Т-90](http://vs.milrf.ru/armament/infanery/t90.htm) **(tiếng Nga)** [Сухопутные войска Индии получат 300 танков Т-90 российского производства](http://lenta.ru/news/2006/12/25/tanks/)— [lenta.ru](/w/index.php?title=Lenta.ru&action=edit&redlink=1), [25 декабря](/w/index.php?title=25_%D0%B4%D0%B5%D0%BA%D0%B0%D0%B1%D1%80%D1%8F&action=edit&redlink=1) [2006](/wiki/2006) **(tiếng Nga)** [Пока броня крепка («Смысл», №14, 2007 г.)](http://www.smysl-project.ru/2007-14/smysl_2007-14_094-097.pdf) [Кбайт](/w/index.php?title=%D0%9A%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D1%82&action=edit&redlink=1)) — о состоянии дел в отечественном танкостроении **(tiếng Nga)** [T-90 - OSNOVNI BORBENI TENK](http://naoruzanje.paracin.co.yu/t90.html) **(tiếng Serbia)** [Một số hình ảnh của T-90](http://www.youtube.com/watch?v=WszQUqEpTeU) [Giới thiệu sơ hệ thống phòng thủ của T-90](http://www.youtube.com/watch?v=2h4uUfYnXUw) [Giới thiệu sơ Mẫu T-90MS](http://www.youtube.com/watch?v=1hzC4jSnRis)
|
|

P3P: CP="This is not a P3P policy! See https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:CentralAutoLogin/P3P for more info."

X-Cache-Status: miss

Set-Cookie: GeoIP=US:VA:Ashburn:39.05:-77.47:v4; Path=/; secure; Domain=.wikipedia.org

X-Cache: cp1054 miss, cp1054 miss

Via: 1.1 varnish-v4, 1.1 varnish-v4

X-UA-Compatible: IE=Edge

Cache-Control: private, s-maxage=0, max-age=0, must-revalidate

Vary: Accept-Encoding,Cookie,Authorization

Link: </static/images/project-logos/viwiki.png>;rel=preload;as=image;media=not all and (min-resolution: 1.5dppx),</static/images/project-logos/viwiki-1.5x.png>;rel=preload;as=image;media=(min-resolution: 1.5dppx) and (max-resolution: 1.999999dppx),</static/images/project-logos/viwiki-2x.png>;rel=preload;as=image;media=(min-resolution: 2dppx)