text:
Thư Mục
Nếu thử làm một
phép tính đơn giản thì từ đầu thế kỷ 20 đến
nay nghề hát Ca trù hay còn gọi là hát ả đào
ở Hà Nội đã trải qua được khoảng năm thế hệ
(ở đây chúng tôi tính cả những người từ các
vùng quê lên Hà Nội kiếm sống bằng nghề hát
xướng này ngụ tại các giáo phường Khâm Thiên,
Vạn Thái, Vĩnh Hồ, ấp Thái Hà…vv.). Ðơn cử
thế hệ thứ nhất thì có cụ Như Tuyết, cụ Phó
Thị Yến bên ấp Thái Hà; thế hệ thứ hai có cụ
Quách Thị Hồ ở giáo phường Vạn Thái (phố
Bạch Mai ngày nay), cụ Nguyễn Thị Phúc giáo
phường Khâm Thiên; thế hệ thứ ba có cụ Phó
thị Kim Ðức, cụ Nguyễn Thị Chúc người giáo
phường Khâm Thiên, cụ Phạm Thị Mùi bên giáo
phường Lỗ Khê; thế hệ thứ tư được biết đến
với các nghệ sĩ Bạch Vân, Kim Dung, Trang
Nhung, Thuý Hoà…vv. Và thế hệ thứ năm gồm
khoảng gần 80 học viên của lớp Ca trù 2
tháng do Cục nghệ thuật biểu diễn đứng ra tổ
chức dưới nguồn vốn tài trợ từ quỹ Ford khai
giảng vào tháng 10/2002 tại Hà Nội. Bấy
nhiêu thế hệ có người còn, người mất, người
cao tuổi, kẻ còn đang thiếu niên, tất cả bấy
nhiêu con người đã và đang tìm cách giới
thiệu và bảo tồn Ca trù, một bộ môn nghệ
thuật vô cùng độc đáo của dân tộc Việt. Thế
nhưng cho đến ngày nay, người ta vẫn còn băn
khoăn, thắc mắc, thậm chí là ngờ vực xung
quanh một điều rằng: liệu thực chất Ca trù
Hà Nội còn hay mất?
Với những gì mà chúng tôi liệt kê trên thì
rõ ràng chúng ta thấy, mạch nguồn của bộ môn
nghệ thuật bác học trên vẫn còn chảy đến tận
ngày nay. Vậy, câu hỏi vừa được nêu lên kia
chắc là thừa? Vâng có lẽ sẽ là đúng như vậy
nếu như trong thế kỷ vừa qua có đến gần 30
năm, tức là từ năm 1954, người ta đã coi Ca
trù như là một tàn dư của chế độ cũ, đại
diện cho một lối sống ăn chơi, truỵ lạc,
trác táng, thậm chí có người lại coi người
đào nương như một loại gái làm tiền, anh kép
đàn như một người môi giới, hoặc gán cho họ
những lời lẽ thật tàn nhẫn và bẩn thỉu. Ðể
đến nỗi sau một thời gian ngắn ngủi vô cùng,
cả một cơ dinh nghề hát đồ sộ, đại diện cho
một thú chơi tao nhã vào bậc nhất của văn
nhân Việt Nam lúc bấy giờ bỗng chốc tan biến
đi, hầu như không để lại dấu tích. Ðể đến
nỗi cho đến ngày hôm nay, người ta phải
loanh quanh. ôm đầu với những câu hỏi, liệu
đâu là Ca trù thật, đâu la Ca trù giả, và Ca
trù còn hay mất?
Trong một lần gần đây tiếp chuyện với
nhà thơ Ngô Linh Ngọc, ông có tâm sự với
chúng tôi là ngay cả đến bây giờ ông vẫn
chưa hết bàng hoàng về sự ra đi quá nhanh
chóng của Ca trù, một thú chơi đã gắn bó
trong ông từ khi còn đôi tám tuổi, lúc bấy
giờ đương còn là một cậu Tú. Ông vẫn còn nhớ
như in là vào năm 1946, hưởng ứng lời kêu
gọi của chính phủ đã có những ngày cả một
toa tàu chở hơn 300 cô đầu lên mạn Vĩnh Yên,
Vĩnh Phúc để tản cư, ấy thế mà đùng một cái
sau khoảng năm năm tư, sáu mươi, tất cả như
chìm hết tăm, không còn để lại một dấu tích
nào, có lẽ vì sợ mang tiếng xấu vì mọi người
đã gán cho nghề nghiệp của họ. Ngay cả ông
cũng phải giấu đi tài nghệ cầm chầu của mình.
Mãi cho đến những năm 90 của thế kỷ trước,
khi mà có một nghị quyết trung ương kêu gọi
về việc phát triển văn hoá nghệ thuật dân
tộc, ông Ngọc lại hăm hở tìm lại những người
đào hát xưa nay mái đầu đã bạc trắng. ông đã
làm ba bộ phim về Ca trù vào đầu những năm
80, bất chấp cả việc cho người khác ghi tên
làm đạo diễn, để đổi lại việc cho Ca trù trở
lại. Cùng với gần 20 buổi diễn thuyết của
nhạc sĩ Nguyễn Xuân Khoát trước đó, thế giới
đã phải công nhận Ca trù Việt Nam là một bộ
môn ca nhạc thính phòng vô cùng độc đáo mà
người được đại diện nhận vinh dự đó là nghệ
nhân Quách Thị Hồ.
Nghệ nhân Quách Thị Hồ (hát),
nhà thơ Ngô Linh Ngọc (cầm chầu)
Những tưởng
những cố gắng đó làm cho Ca trù trở lại, nên
công quả, nào ngờ đã gần ba chục năm, người
còn thì ít, người mất thì nhiều. Người còn
lại thì toàn các cụ nghệ nhân già, nhớ ít
nào thì được chăng hay chớ, lại khó truyền
nghề được vì các cụ đã yếu cả rồi. Ðiểm qua
đây mới thấy rằng các cụ nghệ nhân không
truyền nghề lại được cho nhiều người lắm.
Nghệ nhân Quách Thị Hồ không truyền lại được
cho ai, Nghệ nhân Nguyễn Thị Phúc không
truyền nghề lại được cho ai, nghệ nhân Phạm
Thị Mùi có truyền lại được cho chị Mận và
chị Lan, cháu ngoại của cụ, nghệ nhân Nguyễn
Thị Chúc truyền lại được cho chị Ngọc Hân,
duy có nghệ nhân Phó Thị Kim Ðức truyền nghề
lại thật đầy đủ cho chị Nguyễn Thị Bạch
Dương (về hát), anh Nguyễn Công Hưng (về
đàn). Ðến đây thì chắc nhiều người thắc mắc
và tự đặt ra một câu hỏi là thế các nghệ sĩ
Ca trù bây giờ như Nghệ sĩ Kim Dung, Trang
Nhung, Thuý Ðạt, Bạch Vân, Thuý Hoà thì ở
đâu ra, học ở đâu? Xin thưa là họ cũng được
học các cụ nghệ nhân, nhưng chưa được đầy
đủ, mà phần nhiều là học mót. Ở đây chúng
tôi xin phân bạch ra là giữa học nghề và
truyền nghề có nhiều cái rất khác nhau. Ít
nhất là khi truyền nghề thì các cụ nghệ nhân
sẽ truyền lại tất cả những ngón nghề đặc
biệt trong cuộc đời nghệ thuật đúc kết ra
được hoặc có tính gia truyền. Ví dụ như
trong Ca trù có một lối hát gọi là Hát
Truyện, lối này hát rất khó, phần nhiều là
những đào nương thật vững mới có thể hát
được. Người hát Truyện bây giờ chỉ duy có
nghệ nhân Phó Thị Kim Ðức là hát được truyện
Phan Trần, lối này là khuôn riêng của ấp
Thái Hà. Khi cụ Phó Thị Kim Ðức truyền nghề
thì bây giờ chỉ có duy nhất chị Bạch Dương,
học trò của cụ là hát được. Hơn nữa khi các
nghệ nhân truyền nghề rồi thì phần lớn các
cụ sẽ buông phách, thôi không hát nữa, chỉ
để cho học trò mình hát, những yếu tố này
việc học nghề không thể có được. Các nghệ sĩ
Kim Dung, Trang Nhung, Thuý Ðạt… là được học
nghề của cụ Nguyễn Thị Phúc, các cụ kép đàn
Phó Ðình Kỳ, Ðinh Khắc Ban thông qua một lớp
học 18 tháng do Bộ văn hoá đứng ra tổ chức
vào những năm 80, nghệ sĩ Bạch Vân có được
cụ Chu Văn Du truyền nghề, nhưng vì cụ Chu
Văn Du là một kép đàn nên phần nhiều bị hạn
chế bởi việc truyền dạy hát.
Nghệ nhân Phó Thị Kim Đức (hát),
nghệ nhân Chu Văn Du (đàn),
nhà thơ Ngô Linh Ngọc (cầm chầu)
Ðấy là việc
truyền dạy, còn chất lượng ra sao? Ta thử
tham khảo một tài liệu bấy lâu nay vẫn được
coi là một trong những công trình nghiên cứu
đầy đủ nhất về Ca trù, đó là cuốn Việt
Nam ca trù biên khảo do hai tác giả Ðỗ
Bằng Ðoàn và Ðỗ Trọng Huề viết năm 1956 về
việc dạy và học của Ca trù: "Ngày xưa ả đào
học hát rất công phu, cô nào thông minh xuất
sắc lắm cũng phải một năm mới cầm được phách
để hát, còn lại trung bình học chuyên cần
trong 5 năm". Trong khi đó vào những năm 80,
Bộ Văn Hóa đứng ra tổ chức một lớp học 18
tháng để gìn giữ Ca trù. Nhưng đó chỉ là
thời gian để làm quen tìm hiểu với cỗ phách
cây đàn mà thôi, ấy là chúng tôi vẫn chưa kể
ra còn có một lớp học 2 tháng do Cục nghệ
thuật biểu diễn đứng ra tổ chức vào tháng 10
năm 2002, mới thấy là càng chưa thể tính đó
là học Ca trù. Vậy để có một chất lượng thật
sự thì phải học như thế nào? Theo nghệ nhân
Phó Thị Kim Ðức, ngày nay muốn được truyền
nghề Ca trù thì phải mất trên 3 năm, đó là
khoảng thời gian tối thiểu và phải được sự
hỗ trợ của các thiết bị hiện đại thu âm, máy
quay…vv. Người học Ca trù sẽ học theo từng
bước một, ban đầu là Ca phách, Ca đàn, học
đánh phách, cuối cùng mới là học hát, riêng
học hát ban đầu là học lấy tiếng để ăn đủ
với phách, sau đó mới là học các kỹ thuật,
lấy hơi, bắt câu, nhả chữ, đổ con kiến…vv.
Ðặc biệt nhất là học phách, chiếm trọn một
năm đầu khi học. Phách có trù có tất cả năm
khổ với 87 tiếng nhưng để đánh được 87 tiếng
đó cho ra tiếng phách của Ca trù thì đúng là
phải học đến một năm. Bởi lẽ trong Ca trù
quan trọng nhất là phách, người đánh đàn lấy
trường độ của tiếng phách để giữ nhịp khi ra
vào tiếng đàn cho đúng khổ, đúng với câu
hát, người hát thì lấy trường độ của tiếng
phách để đinh vào câu hát, phách nhanh thì
hát mau, phách chậm thì hát thưa. Lấy cao độ
của tiếng phách để giữa lấy hơi hát, tiếng
phách rung mạnh mẽ thì bắt hơi bổng, phách
rung nhẹ thị bắt hơi trầm, thế nên mới gọi
là một tiếng đàn, một tiếng hát, một tiếng
phách; tiếng phách là tiếng hát thứ hai của
người đào nương, người nào hát được khuôn
thì phải hát như vậy. Còn trống chầu khi
muốn điểm trống để ngắt câu hát khi hết một
khổ thì phải nhờ vào tiếng phách báo của đào
nương, nếu biết được điều đó thì cầm chầu
không bao giờ bị trệch cả. . Người hát như
thế gọi là Hát Khuôn. Hát Khuôn
khó bởi tính khuôn khổ đi theo từng quy luật
nhất định, vì thế nên tuy các giáo phường
xưa kia có những kiểu dạy và học khác nhau
nhưng người ở giáo phương về khuôn khổ, năm
khổ phách, năm khổ đàn đều nhất theo một.
Chúng tôi còn nhớ có một lần CLB Bích Câu có
mời cụ kép đàn Ngô Trọng Bình trong Thanh
Hoá, và cụ Phạm Thì Mùi trong Ðông Anh ra
hát, sau khi hát xong cụ Mùi mới bảo đùa môt
câu: "Ông Thanh Hoá, bà Lỗ Khê, nhưng và vẫn
cứ ăn chằn chặt, nghề chúng cháu là như vậy
đấy các cụ ạ!". Vậy nếu xét theo tiêu chí
khuôn khổ kia thì ngoài các cụ nghệ nhân và
những người được truyền nghề thì các nghệ sĩ
trên chẳng ai được gọi là người hát Ca trù
cả.
Ca
trù ở làng Mọc
Và nhiều
người không biết được điều đó, chỉ mua băng
về mà học nên mới có cơ sự là phách cứ đánh
lung tung, hát một đằng, phách một nẻo, đàn
muốn đi đâu thì đi, rồi cho quan viên muốn
điểm trống vào chỗ nào cũng được. Thế nên
bây giờ mới có chuyện ông nghệ nhân Ca trù
Hà Tây, Báu vật nhân văn sống về Ca trù của
đất nước Việt Nam, biểu diễn Ca Trù đánh
phách bằng chân, tay đánh đàn, thỉnh thoảng
điểm vài tiếng trống, miệng thì hát
[1] . Năm ngoái chúng tôi có
dịp điền dã về thăm CLB Ca trù Hà Tây thì
thấy họ đào tạo Ca trù rất nhanh, muộn nhất
là một tháng có thể là hát được, thấy chúng
tôi có vẻ quan tâm họ liền mời ngay bằng một
chiêu quảng cáo rất độc đáo: "Các em cứ về
đây học, chỉ một tuần là có thể hát được"…
Ca trù ở đất này có vẻ là dễ dãi quá.
Còn một yếu tố nữa để thấy cái hay của
Ca trù là việc: tạo ra tiếng đặc trưng. Thực
ra trong các bộ môn âm nhạc cổ truyền của
nước ta, mỗi cái đều chứa trong nó những
tiếng đặc trưng. Bởi thế nên người ta chỉ
cần một tháng học là có thể đánh đủ số tiếng
phách, nhưng cho ra cái tiếng phách của Ca
trù không thể lẫn với phách của Chèo hay của
Ca Huế thì phải mất một năm, hát là bốn năm,
đàn là mười năm, trống chầu phải mất hai mẫu
ruộng với một con bò thì mới đến các ca quán
mà thưởng trống được, còn nều không anh hãy
đứng chầu rìa. Bốn yếu tố hát, phách, đàn,
trống hoà hợp vào nhau thì tạo thành một thứ
âm thanh mê hồn, quyến rũ đến tuyệt vời. Thế
nhưng chúng tôi còn nhớ đã hơn một lần,
chính xác là một lần xem trên vô tuyến và
một lần tham dự lễ bế mạc của lớp học 2
tháng đào tạo diễn viên trẻ hát Ca trù
[2] , thì thấy cả một dàn độ
15 đàn và trống cộng thêm 40 người hát làm
một dàn hợp xướng hát bài Hồng Hồng,
Tuyết Tuyết của Ca trù, hệt như
người ta đang thấy một rổ cá rô. Hỏi ra mới
biết ý tưởng trên là do ông nhạc sĩ Vũ Duy
Cương khởi xướng. Cõ lẽ sẽ hoàn thiện hơn
nếu ông Vũ Duy Cương mặc áo đuôi tôm và…cầm
một chiếc đũa chỉ huy. Người ta đang cổ suý
cho phong trào giao lưu giữa Ðông và Tây mà.
Và rồi, khi muốn kiểm định xem đâu là Ca
trù thật, giả? Trong khi kiến thức về nó lại
theo kiểu đánh vần Ơ Tờ Nhót, người
ta đành phải lấy một tiêu chí lấy thịt đè
người tức là xem ở đâu đào tạo ra nhiều
học sinh nhất thì ở đó là Ca trù xịn. Ðã có
cả một hội đồng xét duyệt theo kiểu như thế
và trao một cái bằng Báu vật nhân văn
sống, nghệ nhân Ca trù cho một
người trước đây vốn là một anh xẩm chợ. Rõ
là xứ mù anh chột làm vua. Ðến đây
chắc mọi người cũng có thể trả lời tiếp câu
hỏi Ca trù liệu còn hay mất?
Còn nhớ câu chuyện về cụ Cả Tam, một
nghệ nhân Chèo nổi tiếng, trước đây vì một
lí do gì đó mà cụ đã thề quyết là đem nghề
xuống dưới cửu tuyền chứ nhất định không
chịu truyền lại cho ai. Khi đó vào những năm
mới hoà bình lập lại ở miền Bắc, Bác Hồ đã
ra lời kêu gọi giữ gìn lấy vốn cổ để phát
huy bản sắc văn hoá dân tộc. Người ta đã bắt
đầu nghĩ tới việc giữ lại nghề hát Chèo. Lúc
ấy, nhạc sĩ Nguyễn Xuân Khoát đã dẫn một
đoàn lên Thái Nguyên để tìm cụ nhưng cụ nhất
quyết không nhận. Sau phải cho cụ xem lời
kêu gọi của Bác Hồ ra thì cụ mới giải lời
thề, mở một lớp truyền nghề trên Thái
Nguyên. Bây giờ nhìn lại Ca trù, cũng là một
bộ môn nghệ thuật ca quý như vậy mà ngày
càng bị chết dần, chết mòn bởi những lí do
vô cùng đáng tiếc, làm cho chúng ta cảm thấy
thật buồn. Lớp nghệ nhân thứ ba sắp qua đi,
để lại hai thế hệ còn đang bơ vơ như một
người đứng ở ngã ba ngã tư giữa lúc đưòng
đông. Những nghệ nhân còn lại đó cần được
một chính sách đãi ngộ đặc biệt để họ có thể
giữ lại và truyền cho những thế hệ tiếp theo
những gì quý giá, đẹp đẽ nhất của hòn ngọc
Ca trù. Chứ đừng để sau này người ta không
còn biết đến nó là cái gì, hoặc như một thứ
nghệ thuật chắp vá. Những miếng vá không
lành.
Phụ lục
Sơ lược về ca trù đương đại tại Hà
Nội và vài vùng lân cận
1. Giáo phường
Lỗ Khê
Thần tích tổ Ca trù ở Lỗ Khê:
Trời
Nam mở vận, lịch đại tế vương trợ
thuận phả lục
Giáo phường tổ sư
Các bề tôi ở viện Tập Hiền phụng
soạn
Xưa, vào đời Lê Thái Tổ, trong nước ta,
có người học Ðinh tên Lễ ở động Hoa Lư,
huyện An Khang, phủ Trường Yên, đạo
Thanh Hoá, đời trước từng được thụ
phong, nối đời hưởng ấm, theo vua dấy
nghĩa ở Lam Sơn chống lại Vương Thông đã
được 10 năm. Ông lấy người con gái họ
Trần, tên hiệu Minh Châu, là nhà truyền
gia thi lễ, kế thế trâm anh, đúng thực
cuộc hôn phối môn đăng hộ đối.
Một hôm, Ðinh công đi huyện Nga Sơn phủ
Hà Trung, đạo Thanh Hoá thấy có một động
ở bên bờ biển gọi là động Bích Ðào,
người thời đó gọi là động Thần Tiên. Ông
bèn xem xét. Lúc ấy mặt trời chưa đứng
bóng, bèn nằm nghỉ. Bỗng nhiên, ông mộng
thấy có hai cụ già ngồi đánh cờ vui vẻ
dưới gốc cây đào. Có một cụ tự xưng: "Ta
vốn ở trên điện Thừa Hoa, tên là Ðông
Phương Sóc, ngày ngày thường giáng hạ
đến các tiên cung trên biển". Nhân đó,
ông nói: "Nhà người đức dày, đắc địa
sinh con ắt được quý tử. Trời đã định
rồi vậy! Sẽ gặp và lấy vợ Tiên đó".
Nói xong, theo đám mây bay lên không
trung đi mất. Ông tỉnh dậy, khẩu chiến
một bài thơ rằng:
Hải
thượng quần tiên sự diểu mang,
Bích Ðào động khẩu thái hoang lương
Càn khôn nhất ngộ cùng Ðông Sóc
Vân thuỷ song nga lão bắc phương
Thạch cổ hữu thanh xao hiểu nguyệt,
Sa diêm vô vị niết thu sương,
Thế nhân khổ tác Thiên Thai mộng,
Thùy đức Thiên Thai triệu báo tường.
(Trên biển người tiên chuyện mãi
vương
Bích Ðào cửa động quá thê lương
Một phen gặp gỡ cùng Ðông Sóc
Ðôi mắt nheo cùng khách Bắc phương
Ðá gõ âm vang lay bóng nguyệt
Muối rây vô vị ám thu sương
Người đời khổ mộng Thiên Thai mãi
Ai biết Thiên Thai cũng mộng
trường.)
Ngày hôm đó, ông cùng binh sĩ trở về đồn
sở. Bấy giờ Thái Tổ sai ông đem quân đi
tuần phương Bắc để ứng phó với quân
Minh. Ông tiến đến trang Lỗ Khê, huyện
Ðông Ngàn, phủ Từ Sơn, thấy có một cuộc
đất sơn thuỷ tình, có thế núi hình con
phượng, hình cái đàn, là một thắng cảnh.
Ngay hôm đó, ông truyền cho nhân dân,
binh sĩ thiết lập đồn sở và trú lại đó.
Ðược vài tháng, bà Trần thị, vợ ông, một
đêm nằm mộng thấy một con rắn xanh từ
dưới đất vọt lên, trườn vào trong lòng
bà. Bà hoảng sợ tỉnh dậy. Từ đó bà Minh
Châu có thai. Ðến năm Quý Tỵ, tháng 4
mùng 6 sinh hạ một con trai. Ðứa bé
thiên tư cao lớn, dáng vẻ tuấn tú kì lạ.
Ông biết là "đắc địa sinh nhân", đặt tên
là Dự và nuôi dưỡng đứa bé rất thành
tâm.
Bấy giờ đang thượng tuần tháng Giêng,
mùa xuân, Thái Tổ sai sứ giả đem thư
tới, lệnh cho ông đi đánh giặc Minh ở
Lạng Sơn. Ông liền hội họp binh sĩ,
quyết đánh lớn một trận; nhưng đánh mãi
mà chưa phân thắng bại. Ông đành trở về
trang Lỗ Khê, đạo Kinh Bắc. Tháng lại
ngày qua, Dự đã 12 tuổi, thiên tư dĩnh
ngộ, học vấn tinh thông, cầm, kỳ, thi,
họa, ca xướng thảy đều tinh luyện, chưa
có bậc anh tài nào vượt được. Dự ngày
ngày tìm học thể cách dạo đàn ở các giáo
phường, nghe nói ở huyện Gia Ðịnh, Thuận
An, có trang Ðông Cứu núi dựng chất
chồng, dưới ở bến sông, trên có chùa
Thiên Thai, chàng bèn đến đó. Tại đây,
chàng gặp một người con gái có nhan sắc
"chim sa cá lặn, nguyệt thẹn hoa
nhường", thật là thanh sắc vẹn toàn.
Ðinh Dự bèn hỏi: "Nàng từ nơi nào lại,
mà hai ta gặp nhau ở đây vậy?". Người
con gái ấy đáp: "Thiếp là Ðường Hoa Hải
Tiên người ở động Nga Sơn, Thanh Hoá.
Nhân lúc nhàn rỗi, lấy việc đọc giáo
phường, thể cách 9 lối ca làm nghề".
Ðinh Dự nghe vậy, bèn cười nói rằng:
"Ðồng thanh tương ứng, đồng khí tương
cầu. Nay người lấy cái hoà đức ở trên để
dạy tôi hoà hợp ở dưới, cho nên lễ nghĩa
của đạo với thể cách đàn của giáo phường
là đồng hành vậy".
Thế rồi, chàng bèn cùng Ðường Hoa kết
duyên chồng vợ, trở về nơi đồn trú là
trang Lỗ Khê lập Giáo phường, cha mẹ đều
rất vừa ý. Khoảng một năm sau, dạy xong
nghề đàn, cũng lúc ấy, Thái Tổ sai sứ
mang thư tới, nói rằng giặc Minh rất
đông chia làm các đạo tiến vào nước ta.
Vua kế cùng lực kiệt đành thúc thủ. Thái
Tổ lo lắng lắm, sinh bệnh, bèn sai gọi
Ðinh Lễ trở về Thanh Hoá, bàn định kế
sách tiến quân. Ngày hôm đó, vợ chồng
ông cùng con trai và nhân dân đem binh
sĩ trở về Thanh Hoá. Bất đồ Ðinh Lễ và
Minh Châu đi được nửa đường đều mất cả.
Ðinh Dự và binh sĩ rước về quê cũ, chọn
đất tốt để an táng. Sau đó vợ chồng Ðinh
Dự mới tới nơi đồn sở của Thái Tổ tâu
rằng: "Việc cha mẹ tôi do số trời, đều
đã mất cả. Chúng tôi xin nguyện đàn hát
để giải bệnh cho nhà vua".
Thái Tổ liền quyết chiến một trận, giặc
Minh bị đánh tan. Ngài lên ngôi Hoàng
Ðế. Nhà vua tưởng nhớ các công thần,
nghĩa sĩ bèn cho gọi vợ chồng Ðinh Dự về
kinh đô mở yến tiệc, thưởng công, ban
tước.
Bấy giờ, Ðường Hoa phu nhân mới tâu với
vua rằng: "Thiếp vốn do vượng khí của
trời đất chung đúc mà sinh ra, biến hoá
vô thường, tinh linh sáng suốt, bầu bạn
cùng tiên, cai quản tam giới, biến hoá
thiện duyên, chu du thiên hạ, dạy dỗ cho
các phường để truyền lưu cổ tiếng thơm.
Nay ngày tháng năm ở trần gian đã mãn,
nguyện xin trở về thượng giới". Nói
xong, khẩu chiếm một bài thơ rằng:
Gián
phong triều tấu cửu trùng thiên
Tịch hệ thành môn tuyệt khả liên
Nghĩa chủ báo sinh thần thượng tiết
Thời nhân hột vị giáo phường hiền
(Can ngăn dâng tấu chín tầng trời
Chiều níu cửa thành xót mấy mươi
Nghĩa chúa báo đền tròn khí tiết
Người đời kể mãi chuyện không thôi)
Ngâm xong, bay lên không trung đi mất,
tức là hoá vậy. Bấy giờ Ðinh Dự tưởng
nhớ đến tình chồng vợ bị ý trời đoạt đi,
bèn bái tạ nhà vua, và khẩu chiếm một
bài thơ rằng:
Luỹ
kế quân ân hốt khế nhiên,
Hiếu trung nhất tiết lưỡng kiêm toàn
Hạc quy hoa biểu thiên niên tại
Vạn sự tri tâm thác lão thiên
(Mấy kiếp ơn vua trọn tấm tình
Hiếu trung một tiết vẹn thanh danh
Hạc về, hoa biểu nghìa năm đó,
Muôn việc yên lòng gửi cõi xanh)
Ngâm xong, bèn ngửa mặt lên trời than
rằng: "Không thể làm gì được nữa, cũng
cùng một lý ấy", tức khắc biến thành một
con rắn xanh thật dài, trườn qua trườn
lại chỗ cột trụ rồi đi mất. Vua cho đôi
vợ chồng này là bề tôi trung nghĩa. Bấy
giờ là tháng 11 ngày 13, Ðinh Công và
Hải Tiên cùng hoá vậy. Thái Tổ có thơ
rằng:
Lộ
kinh cổ miếu thụ liên thiên
Khái tưởng trung thần báo quốc niên
Thuỳ vị đặc trung hoàn thất hiếu
Ðắc trung tiện thị hiếu kiêm toàn.
(Lối qua miếu cũ ngút trời cây
Báo quốc trung quân tưởng những ngày
Ai bảo được trung đành dứt hiếu
Ðược trung lại hiếu vẹn tròn đầy
[3] )
Ngày hôm đó, vua bèn truyền hịch cho
thần tử các giáo phường trong khắp nước
Nam, đến kinh đô rước mỹ tự về giáo
phường của mình thiết lập từ đường để
thờ phụng. Vua chuẩn cho các cửa đình
trong khắp nước Nam đều có lệ: tiết Khai
Hạ ngày xuân cầu phúc với số tiền là 3
mạch. Giáo phường dùng để cung đốn trong
việc thờ cúng ở giáo đường.
Lê Thánh Tông hoàng đế ghi nhớ công tích
của các bề tôi, có làm thơ, phổ vào lời
ca để ghi lại điềm lành ấy, gồm các bài
Quân đạo, Thần tiết, Quân Minh thần
tiết, Dao tưởng anh hiền, Kỳ khí. Lại
gia phong cho Ðinh Công là Thanh Xà Ðại
Vương, gia phong Mãn Ðường Hoa làm Công
chúa.
Chuẩn cho Sinh từ giáo phường ở trang Lỗ
Khê, đạo Kinh Bắc thờ cúng, ban sắc để
thờ. Thật vẻ vang thay !
Phụng khai các ngày sinh, hoá, các lệ và
chữ huý cấm dùng như sau:
- Thần sinh: ngày 6 tháng 4
Lễ dùng trên cỗ chay, dưới trâu, bò,
xôi, rượu, xướng ca 10 ngày.
- Thần hoá: ngày 13 tháng 11.
Lễ dùng trên cỗ chay, dưới lợn đen, xôi,
rượu.
- Chữ huý: Các chữ Lễ, Châu, Dự, Hoa đều
cấm.
Niên hiệu Hồng Ðức năm thứ 7 (1476),
tháng Mạnh Xuân, ngày lành.
Ðông các Ðại học sĩ, thần Ðào Cử phụng
soạn chính bản.
Niên hiệu Vĩnh Hựu năm thứ 6 (1740),
trọng thu tháng Tám, ngày lành.
Quản giám bách thần tri điện Hùng Lĩnh
thiếu khanh thần Nguyễn Hiền sao như bản
chính.
(Dịch từ AE a7/1 - từ trang 4a đến 8a).
Theo như bản thần tích tổ Ca trù của
giáo phường Lỗ Khê thì ta có thể thấy
được Giáo phường Lỗ khê là một trong
những giáo phường lâu đời nhất còn tồn
tại cho đến gần đây, ngày nay trở thành
một làng Ca trù còn giữ lại được đình Ca
công cũng như các nhi lễ thờ tế của giáo
phường xưa.
Hiện nay tại làng Lỗ khê - Ðông Anh - Hà
Nội còn lại hai cụ nghệ nhân còn hát Ca
trù đó là cụ: Phạm Thị Mùi (79 tuổi) và
cụ Nguyễn Thị Nhiên.
Trong đó có cụ Phạm Thị Mùi còn giữ lại
được các thể như sau:
Bắc
phản
Mưỡu
Hát nói
Gửi thư
Cung bắc
Tì bà
Hãm
Ngâm vọng
Sẩm cô đầu
Ca đàn
Dâng hương
Thét nhạc
Chước cẩm hồi văn
Ðọc thơ, thổng
Múa bỏ bộ
Ðọc phú.
Còn cụ Nguyễn Thị Nhiên giữ lại được
các điệu như:
Bắc phản
Mưỡu
Hát nói
Gửi thư
Cung bắc
Tì bà
Hãm
Ngâm vọng
Sẩm cô đầu
Ca đàn
Dâng hương
Thét nhạc
Ðọc thơ, thổng
Múa bỏ bộ
Ðọc Phú.
Trong làng vẫn còn vài ông (50 - 70
tuổi) biết đàn. Thế hệ trẻ ngày nay có
Chị Nguyễn Thị Lan là cháu ngoại của cụ
Phạm Thị Mùi và có được cụ truyền nghề
lại cho. Ngoài ra còn có các chị Mận,
chị Thảo cũng được cụ dạy cho một số làn
điệu. Kép đàn thế hệ trẻ thì có anh
Nguyễn Văn Tuyến.
2. Ðình ca công
Phượng Cách
Nằm tại Hà Tây hiện còn giữ lại đình
ca công nhưng rất tiếc là không còn
người hát.
3. Nghệ Nhân
Phó Thị Kim Ðức.
Cụ là một nghệ nhân sau thế hệ cụ
Quách Thị Hồ và Nguyễn Thị Phúc nhưng
cũng đã trải qua nhiều biến cố thăng
trầm của sử. Năm nay cụ 73 tuổi học Ca
trù từ năm 6 tuổi, 12 tuổi đi hát, như
vậy cụ đã có hơn 60 năm tuổi nghề. Trải
qua nhiều mốc lịch sử quan trọng: Pháp
đô hộ ở Việt Nam, Nhật vào Việt Nam đảo
chính Pháp, Cách mạng tháng Tám, Pháp
quay trở lại Việt Nam toàn quôc kháng
chiến. Ðến năm 1954 khi Pháp thua trận
tại Việt Nam thủ đô giải phóng cụ đã
không theo các đào nương khác trở vào
nam mà ở lại miền Bắc. Trong cuộc đời
hoạt động nghệ thuật của cụ đã có nhiều
sự kiện đáng ghi nhớ song điều đáng tự
hào nhất là thường xuyên vào Phủ chủ
tịch hát và ngâm thơ cho Bác Hồ. Cụ cũng
đã từng hát các bài Ca trù mới ca ngợi
cách mạng tại Hội trường Ba đình phục vụ
các đại biểu trong và ngoài nước. Cụ
đựơc bà trẻ của mình là Phó Thị Yến (là
bà trẻ) và cụ thân sinh - nguyên là Quản
ca của giáo phường Khâm Thiên - truyền
dạy. Sau năm 1954 do hoàn cảnh lich sử
nghệ nhân Phó Thị Kim Ðức đã chuyển sang
hát Chèo và làm việc trong Ðài tiếng nói
Việt Nam.
Từ năm 1954 đến những năm cuối những năm
80 đầu những năm 90 do hoàn cảnh lịch
sử, đa số các nghệ nhân còn lại ở ngoài
phía Bắc đã buông phách không ra hát
nữa, người còn ra hát như cụ nghệ nhân
Quách Thị Hồ, Nguyễn Thị Phúc thì không
truyền dạy cho ai. Hai thế hệ nghệ nhân
đã về theo tổ tiên mà không để lại được
gì. Cơ hồ môn nghệ thuật Ca trù đã được
cả thế giới công nhận có nguy cơ bị mất
không còn gì.
Với kinh nghiêm của hơn 60 năm tuổi
nghề, cộng với việc ngay từ còn nhỏ đã
được bà trẻ và cha dạy dỗ căn bản khuôn
phép. Trước việc thất truyền của nghề tổ
trong hơn 30 năm buông phách nghệ nhân
Phó Thị Kim Ðức đã hoàn thành xong một
công việc mà không một ai có thể làm nổi
đó là việc ghi chép phục hồi lại một
cách khuôn khổ nhiều điệu hát làm nền
tảng cho việc dạy và học Ca trù. Một số
làn điệu ca trù hiện giờ cụ Phó Thị Kim
Ðức ghi lại được gồm có:
Bắc
phản
Mưỡu
Hát nói
Gửi thư
Ðọc thơ, Thổng, Dồn
Ðọc phú
Chừ khi
Hát ru
Cung bắc
Tì bà
Kể truyện
Hãm
Ngâm vọng
Sẩm cô đầu
Ả phiền (ba mươi sáu giọng)
Giáo trống
Giáo hương
Thét nhạc
Hát giai
Bài bông (múa)
Ca đàn
Ðào luồn kép vói
v.v....
Như vậy có thể nói Nghệ nhân Phó Thị Kim
Ðức đã giữ được nhiều nhất các thể điệu
Ca trù. Ðó là phần khuôn khổ căn bản.
Ngoài ra, Cụ còn nghiên cứu và biến tấu
được các khổ phách với nhiều kỹ thuật
đạt đến mức tuyệt kỹ. Hiện giờ cụ đã
truyền lại được nghề tổ cho một số người
thuộc thế hệ trẻ về phách, hát, đàn và
các phép cầm trống chầu.
4. Nghệ Nhân
Nguyễn Thị Chúc
Năm nay 73 tuổi, gốc Hà Tây là em họ
của nghệ nhân Phó Thị Kim Ðức và cả hai
cùng học một thầy, nhưng Nghệ Nhân
Nguyễn Thị Chúc không phát triển được vả
lại vốn các thể, làn điêu giữ lại được
ít, hầu như do tuổi già nên cũng rơi vãi
nhiều.
Các làn điệu còn giữ lại được:
Bắc
phản
Mưỡu
Hát nói
Gửi thư
Cung bắc
Tì bà
Hãm
Ngâm vọng
Sẩm cô đầu
Ả phiền
Ca đàn
Dâng hương
5. Nghệ nhân -
Nhà Thơ Ngô Linh Ngọc
Là một cuốn từ điển sống về văn hoá
Ca trù - vốn là Nhà Thơ, đồng thời là
một nghệ sĩ cầm trống chầu, với nhiều
ngón trống tài hoa, song tuổi cũng đã
cao (ngoài 80 tuổi). Công trình nghiên
cứu: Tuyển tập thơ Ca trù tập 1,
2
Trong cuốn sách này, ngoài việc tập hợp
các bài thơ Ca trù tiêu biểu, Nhà Thơ
cũng đã nghiên cứu và tổng kết một cách
chi tiết về các phép cầm chầu trong ca
trù.
6. Nhóm ca trù
Thái Hà.
Trước thuộc ấp Thái Hà cho nên đặt
tên là Ca trù Thái Hà. Thời kỳ thịnh đạt
nhất của Ca Trù Thái Hà gắn liền với tên
tuổi của hai đào nương đó là cụ Phó Thị
Yến và cụ Như Tuyết. Khoảng đầu thế kỷ
20, bà Như Tuyết đã được phong làm Ðào
Ngự vào cung hát cho vua Khải Ðịnh. Hiện
nay Nhóm Ca trù Thái Hà thành lập gồm 4
người:
Ông
Nguyễn Văn Mùi (Trống)
Anh Nguyễn Văn Khuê (Ðàn)
Anh Nguyễn Văn Tiến (Ðàn)
Chị Nguyễn Thuý Hoà (Hát).
Trong đó Ông Nguyễn Văn Mùi học trống từ
thế hệ trước trong gia đình. Anh Nguyễn
Văn Khuê, Nguyễn Văn Tiến học đàn của
Nghệ nhân Phó Ðình Kỳ. Chị Nguyễn Thuý
Hoà có được đến thụ giáo cụ nghệ nhân
Quách Thị Hồ và học theo phong cách hát
và phách cụ Quách Thị Hồ. Tuy vậy tiếng
phách cũng chưa được rõ ràng.
7. Nhóm ca trù Hà
Tây
Hà Tây là một mảnh đất có truyền
thống về Ca trù. Tư liệu để lại chứng
minh rằng Hà Tây có nhiều giáo phường
hát Ca trù ngay bên cạnh Thăng Long,
thông qua hệ thống bia ký với nội dung
bán bản quyền hát cửa đình giữa các giáo
phường với nhau. Hiện giờ theo công
trình Nghiên cứu của Thạc sĩ Nguyễn Xuân
Diện thì hiện giờ tại Hà Tây có 31 văn
bia vói nội dung như trên. Trong đó có
12 bia thuộc về thế kỷ XVII, 13 bia
thuộc thế kỷXVIII, 7 bia thuộc thế kỷ
XIX. Trong đó bia sớm nhất là bia Tân
tạo tác bi văn khế hiện đang để tại đình
làng Tiên Lữ xã Phụng Châu huyện Chương
Mĩ, dựng vào năm 1657. Các bia phân bố
hầu hết các huyện trong tỉnh Hà Tây hiện
nay với các địa danh: Khanh Tân, Quảng
An, Sơn Lộ, Long châu, Phương bản, Tiên
Lữ, gần đây đã phát hiện thêm cả những
tấm gỗ ghi khế ước về việc phân bố số
tiền hát Cửu đình Thuỵ Phiêu huyện Ba Vì
chứng tỏ Hà Tây được xem như một mảnh
đất không những có những giáo phường lâu
đời mà còn chứng tỏ Ca Trù phát triển
rất lớn mạnh.
Hiện giờ tại Hà Tây hình thành một Nhóm
Ca trù Hà Tây tập hợp được nhiều người
tham gia. Ðã sưu tập được các làn điệu
Ca trù hiếm ở tại Hà Tây:
Chước
Cẩm Hồi Văn
Huỳnh Ðoài
Dựng Thi
Phú Huỳnh
Hát Cung Nao
Mưỡu Dựng
…
Dựng Thán Tức
Dựng Tàng thân điểu
Dựng Nam thán
Dựng Ðối văn
Ca trù Ca trù Hà Tây hiện có được một số
làn điệu lạ, cũng như các làn điệu mà
hiện nay vẫn còn đang hát như:
Phần
hát nói
Phần hát mưỡu
Hát Bắc Phản
Hát Tì bà
Hát Ru
Hát Sẩm
Các làn điệu Ca trù Hà Tây (phách, hát,
đàn) chủ yếu do Cụ Nguyễn Văn Khôi
truyền dạy. Cụ Nguyễn Văn Khôi bị mù,
nay đã 86 tuổi nên tiếng đàn, tiếng
phách cũng có phần hạn chế.
8. Nhóm các
nghệ sĩ Kim Dung, Trang Nhung, Thuý Ðạt.
Xuất thân từ các nghệ sĩ ngâm thơ,
hát cải lương. Do trước đây có được học
một khoá học hơn 20 tuần do Bộ Văn hoá
tổ chức do Cụ Nghệ Nhân Quách Thị Hồ,
Nguyễn Thị Phúc và cả Nghệ Nhân đàn đáy
Ðinh Khắc Ban giảng dạy nên có chuyển
sang hát Ca trù.
Tuy vậy các nghệ sỹ này đềy yếu về phách
- một trong những yếu tố quan trọng của
nghệ thuật Ca trù.
9. Câu lạc bộ
Hà Nội (Bích Câu)
Thành lập: năm 1991
Chủ Nhiệm CLB: Cô Lê Thị Bạch Vân
Ngày sinh hoạt: Chủ nhật tuần thứ 2
trong tháng và chủ nhật tuần thứ tư cuối
tháng
Hiện giờ trong CLB có hai người hát
chính là nghệ nhân Nguyễn Thị Chúc và cô
Lê Thị Bạch Vân ngoài ra còn có chị Ngọc
Hân học trò của Nghệ nhân Nguyễn Thị
Chúc. Sau này có thêm chị Yên và chị
Dung đuợc đào tạo từ lớp Ðào tạo diễn
viên trẻ hát ca trù do quỹ Ford tài trợ
dạy ở Nhạc viện Hà Nội tháng 10, 11 năm
2002 vừa qua. Kép đàn của CLB là ông Ngô
Trọng Bình người Thanh Hoá.
Về chuyên môn:
* Cô Lê Thị Bạch Vân
Là học trò của nghệ nhân đàn đáy Chu Văn
Du. Là người say sưa và nhiệt tình với
nghệ thuật Ca trù. Trong điều kiện còn
nhiều khó khăn vẫn duy trì được hoạt
động của Câu lạc bộ Ca trù Hà nội hơn 10
năm qua. Cô Lê thị Bạch Vân là người hát
theo phong cách của cụ Quách Thị Hồ, và
biết nhiều làn điệu ca trù. Tuy vậy
giọng hát và tay phách vẫn có những hạn
chế nhất định.
* Lê Ngọc Hân
Là học trò của nghệ nhân Nguyễn Thị Chúc
nhưng cũng chỉ mới học trực tiếp được
một vài làn điệu thông thường, phần
nhiều là học qua băng, gần đây có tham
dự lớp đào tạo diễn viên trẻ hát Ca trù
do quỹ Ford tài trợ và được thụ giáo cô
Thuý Hoà trong 2 tháng. Phách có pha
thêm phong cách chị Thuý Hoà bên Nhóm Ca
Trù Thái Hà.
* Vốn Ca Trù hiện có:
Phần
hát nói
Phần hát mưỡu
Hát Bắc Phản
Hát Tì bà
Hát Ru
Hát Sẩm
* Chị Dung và chị Yên
Mới ra nhập CLB được chủ nhiệm Lê Thị
Bạch Vân cử đi học lớp Ðào tạo diễn viên
trẻ hát ca trù do quỹ Ford tài trợ dạy ở
Nhạc viện Hà Nội tháng 10, 11 năm 2002.
Hiện nay cũng chỉ mới hát được vài điệu
học oử lợp mà thôi.
* Vốn Ca trù hiện có:
Phần
hát nói (Hồng Hồng, Tuyết Tuyết).
Hát ru
Hát sẩm
* Kép đàn Ngô Trọng Bình
Ra nhập CLB cách đây 4 năm, là người
Thanh Hoá. Nghệ nhân Ngô trọng Bình hoc
đàn đáy từ nhỏ và đi đàn từ năm 13 tuổi.
Do điều kiện lịch sử đã bỏ đàn suốt 53
năm. Gần đây khi tham gia câu lạc Bộ ca
trù Hà nội mới đàn lại.
© 2003
talawas
Trần Ngọc Linh (1984) hiện học
năm thứ 3 (khoá 46), khoa Văn học,
trường Đại học khoa học xã hội và nhân
văn - Đại học quốc gia, Hà nội
[1] Báo Lao Ðộng, bài Phong
tặng nghệ nhân dân gian, Tôn vinh các "báu
vật nhân văn sống" của tác giả Việt Văn,
số 112/2003 ra ngày 22 tháng 4 năm 2003,
trích lời phỏng vấn ông GS. Tô Ngọc
Thanh - Chủ tịch hội đồng xét tặng|
[2] Từ tháng 10 đến tháng 12
tại Nhạc Viện Hà Nội., Cục nghệ thuật
biểu diễn đứng ra tổ chức một lớp "Ðào
tạo diễn viên trẻ hát Ca trù" dưới nguồn
vốn tại trợ của quỹ Ford
[3] Các bài thơ trong bản dịch
này, do Việt Anh dịch thơ.
Những tưởng
những cố gắng đó làm cho Ca trù trở lại, nên
công quả, nào ngờ đã gần ba chục năm, người
còn thì ít, người mất thì nhiều. Người còn
lại thì toàn các cụ nghệ nhân già, nhớ ít
nào thì được chăng hay chớ, lại khó truyền
nghề được vì các cụ đã yếu cả rồi. Ðiểm qua
đây mới thấy rằng các cụ nghệ nhân không
truyền nghề lại được cho nhiều người lắm.
Nghệ nhân Quách Thị Hồ không truyền lại được
cho ai, Nghệ nhân Nguyễn Thị Phúc không
truyền nghề lại được cho ai, nghệ nhân Phạm
Thị Mùi có truyền lại được cho chị Mận và
chị Lan, cháu ngoại của cụ, nghệ nhân Nguyễn
Thị Chúc truyền lại được cho chị Ngọc Hân,
duy có nghệ nhân Phó Thị Kim Ðức truyền nghề
lại thật đầy đủ cho chị Nguyễn Thị Bạch
Dương (về hát), anh Nguyễn Công Hưng (về
đàn). Ðến đây thì chắc nhiều người thắc mắc
và tự đặt ra một câu hỏi là thế các nghệ sĩ
Ca trù bây giờ như Nghệ sĩ Kim Dung, Trang
Nhung, Thuý Ðạt, Bạch Vân, Thuý Hoà thì ở
đâu ra, học ở đâu? Xin thưa là họ cũng được
học các cụ nghệ nhân, nhưng chưa được đầy
đủ, mà phần nhiều là học mót. Ở đây chúng
tôi xin phân bạch ra là giữa học nghề và
truyền nghề có nhiều cái rất khác nhau. Ít
nhất là khi truyền nghề thì các cụ nghệ nhân
sẽ truyền lại tất cả những ngón nghề đặc
biệt trong cuộc đời nghệ thuật đúc kết ra
được hoặc có tính gia truyền. Ví dụ như
trong Ca trù có một lối hát gọi là Hát
Truyện, lối này hát rất khó, phần nhiều là
những đào nương thật vững mới có thể hát
được. Người hát Truyện bây giờ chỉ duy có
nghệ nhân Phó Thị Kim Ðức là hát được truyện
Phan Trần, lối này là khuôn riêng của ấp
Thái Hà. Khi cụ Phó Thị Kim Ðức truyền nghề
thì bây giờ chỉ có duy nhất chị Bạch Dương,
học trò của cụ là hát được. Hơn nữa khi các
nghệ nhân truyền nghề rồi thì phần lớn các
cụ sẽ buông phách, thôi không hát nữa, chỉ
để cho học trò mình hát, những yếu tố này
việc học nghề không thể có được. Các nghệ sĩ
Kim Dung, Trang Nhung, Thuý Ðạt… là được học
nghề của cụ Nguyễn Thị Phúc, các cụ kép đàn
Phó Ðình Kỳ, Ðinh Khắc Ban thông qua một lớp
học 18 tháng do Bộ văn hoá đứng ra tổ chức
vào những năm 80, nghệ sĩ Bạch Vân có được
cụ Chu Văn Du truyền nghề, nhưng vì cụ Chu
Văn Du là một kép đàn nên phần nhiều bị hạn
chế bởi việc truyền dạy hát.
Ðấy là việc
truyền dạy, còn chất lượng ra sao? Ta thử
tham khảo một tài liệu bấy lâu nay vẫn được
coi là một trong những công trình nghiên cứu
đầy đủ nhất về Ca trù, đó là cuốn Việt
Nam ca trù biên khảo do hai tác giả Ðỗ
Bằng Ðoàn và Ðỗ Trọng Huề viết năm 1956 về
việc dạy và học của Ca trù: "Ngày xưa ả đào
học hát rất công phu, cô nào thông minh xuất
sắc lắm cũng phải một năm mới cầm được phách
để hát, còn lại trung bình học chuyên cần
trong 5 năm". Trong khi đó vào những năm 80,
Bộ Văn Hóa đứng ra tổ chức một lớp học 18
tháng để gìn giữ Ca trù. Nhưng đó chỉ là
thời gian để làm quen tìm hiểu với cỗ phách
cây đàn mà thôi, ấy là chúng tôi vẫn chưa kể
ra còn có một lớp học 2 tháng do Cục nghệ
thuật biểu diễn đứng ra tổ chức vào tháng 10
năm 2002, mới thấy là càng chưa thể tính đó
là học Ca trù. Vậy để có một chất lượng thật
sự thì phải học như thế nào? Theo nghệ nhân
Phó Thị Kim Ðức, ngày nay muốn được truyền
nghề Ca trù thì phải mất trên 3 năm, đó là
khoảng thời gian tối thiểu và phải được sự
hỗ trợ của các thiết bị hiện đại thu âm, máy
quay…vv. Người học Ca trù sẽ học theo từng
bước một, ban đầu là Ca phách, Ca đàn, học
đánh phách, cuối cùng mới là học hát, riêng
học hát ban đầu là học lấy tiếng để ăn đủ
với phách, sau đó mới là học các kỹ thuật,
lấy hơi, bắt câu, nhả chữ, đổ con kiến…vv.
Ðặc biệt nhất là học phách, chiếm trọn một
năm đầu khi học. Phách có trù có tất cả năm
khổ với 87 tiếng nhưng để đánh được 87 tiếng
đó cho ra tiếng phách của Ca trù thì đúng là
phải học đến một năm. Bởi lẽ trong Ca trù
quan trọng nhất là phách, người đánh đàn lấy
trường độ của tiếng phách để giữ nhịp khi ra
vào tiếng đàn cho đúng khổ, đúng với câu
hát, người hát thì lấy trường độ của tiếng
phách để đinh vào câu hát, phách nhanh thì
hát mau, phách chậm thì hát thưa. Lấy cao độ
của tiếng phách để giữa lấy hơi hát, tiếng
phách rung mạnh mẽ thì bắt hơi bổng, phách
rung nhẹ thị bắt hơi trầm, thế nên mới gọi
là một tiếng đàn, một tiếng hát, một tiếng
phách; tiếng phách là tiếng hát thứ hai của
người đào nương, người nào hát được khuôn
thì phải hát như vậy. Còn trống chầu khi
muốn điểm trống để ngắt câu hát khi hết một
khổ thì phải nhờ vào tiếng phách báo của đào
nương, nếu biết được điều đó thì cầm chầu
không bao giờ bị trệch cả. . Người hát như
thế gọi là Hát Khuôn. Hát Khuôn
khó bởi tính khuôn khổ đi theo từng quy luật
nhất định, vì thế nên tuy các giáo phường
xưa kia có những kiểu dạy và học khác nhau
nhưng người ở giáo phương về khuôn khổ, năm
khổ phách, năm khổ đàn đều nhất theo một.
Chúng tôi còn nhớ có một lần CLB Bích Câu có
mời cụ kép đàn Ngô Trọng Bình trong Thanh
Hoá, và cụ Phạm Thì Mùi trong Ðông Anh ra
hát, sau khi hát xong cụ Mùi mới bảo đùa môt
câu: "Ông Thanh Hoá, bà Lỗ Khê, nhưng và vẫn
cứ ăn chằn chặt, nghề chúng cháu là như vậy
đấy các cụ ạ!". Vậy nếu xét theo tiêu chí
khuôn khổ kia thì ngoài các cụ nghệ nhân và
những người được truyền nghề thì các nghệ sĩ
trên chẳng ai được gọi là người hát Ca trù
cả.
Và nhiều
người không biết được điều đó, chỉ mua băng
về mà học nên mới có cơ sự là phách cứ đánh
lung tung, hát một đằng, phách một nẻo, đàn
muốn đi đâu thì đi, rồi cho quan viên muốn
điểm trống vào chỗ nào cũng được. Thế nên
bây giờ mới có chuyện ông nghệ nhân Ca trù
Hà Tây, Báu vật nhân văn sống về Ca trù của
đất nước Việt Nam, biểu diễn Ca Trù đánh
phách bằng chân, tay đánh đàn, thỉnh thoảng
điểm vài tiếng trống, miệng thì hát
[1] . Năm ngoái chúng tôi có
dịp điền dã về thăm CLB Ca trù Hà Tây thì
thấy họ đào tạo Ca trù rất nhanh, muộn nhất
là một tháng có thể là hát được, thấy chúng
tôi có vẻ quan tâm họ liền mời ngay bằng một
chiêu quảng cáo rất độc đáo: "Các em cứ về
đây học, chỉ một tuần là có thể hát được"…
Ca trù ở đất này có vẻ là dễ dãi quá.
Còn một yếu tố nữa để thấy cái hay của
Ca trù là việc: tạo ra tiếng đặc trưng. Thực
ra trong các bộ môn âm nhạc cổ truyền của
nước ta, mỗi cái đều chứa trong nó những
tiếng đặc trưng. Bởi thế nên người ta chỉ
cần một tháng học là có thể đánh đủ số tiếng
phách, nhưng cho ra cái tiếng phách của Ca
trù không thể lẫn với phách của Chèo hay của
Ca Huế thì phải mất một năm, hát là bốn năm,
đàn là mười năm, trống chầu phải mất hai mẫu
ruộng với một con bò thì mới đến các ca quán
mà thưởng trống được, còn nều không anh hãy
đứng chầu rìa. Bốn yếu tố hát, phách, đàn,
trống hoà hợp vào nhau thì tạo thành một thứ
âm thanh mê hồn, quyến rũ đến tuyệt vời. Thế
nhưng chúng tôi còn nhớ đã hơn một lần,
chính xác là một lần xem trên vô tuyến và
một lần tham dự lễ bế mạc của lớp học 2
tháng đào tạo diễn viên trẻ hát Ca trù
[2] , thì thấy cả một dàn độ
15 đàn và trống cộng thêm 40 người hát làm
một dàn hợp xướng hát bài Hồng Hồng,
Tuyết Tuyết của Ca trù, hệt như
người ta đang thấy một rổ cá rô. Hỏi ra mới
biết ý tưởng trên là do ông nhạc sĩ Vũ Duy
Cương khởi xướng. Cõ lẽ sẽ hoàn thiện hơn
nếu ông Vũ Duy Cương mặc áo đuôi tôm và…cầm
một chiếc đũa chỉ huy. Người ta đang cổ suý
cho phong trào giao lưu giữa Ðông và Tây mà.
Và rồi, khi muốn kiểm định xem đâu là Ca
trù thật, giả? Trong khi kiến thức về nó lại
theo kiểu đánh vần Ơ Tờ Nhót, người
ta đành phải lấy một tiêu chí lấy thịt đè
người tức là xem ở đâu đào tạo ra nhiều
học sinh nhất thì ở đó là Ca trù xịn. Ðã có
cả một hội đồng xét duyệt theo kiểu như thế
và trao một cái bằng Báu vật nhân văn
sống, nghệ nhân Ca trù cho một
người trước đây vốn là một anh xẩm chợ. Rõ
là xứ mù anh chột làm vua. Ðến đây
chắc mọi người cũng có thể trả lời tiếp câu
hỏi Ca trù liệu còn hay mất?
Còn nhớ câu chuyện về cụ Cả Tam, một
nghệ nhân Chèo nổi tiếng, trước đây vì một
lí do gì đó mà cụ đã thề quyết là đem nghề
xuống dưới cửu tuyền chứ nhất định không
chịu truyền lại cho ai. Khi đó vào những năm
mới hoà bình lập lại ở miền Bắc, Bác Hồ đã
ra lời kêu gọi giữ gìn lấy vốn cổ để phát
huy bản sắc văn hoá dân tộc. Người ta đã bắt
đầu nghĩ tới việc giữ lại nghề hát Chèo. Lúc
ấy, nhạc sĩ Nguyễn Xuân Khoát đã dẫn một
đoàn lên Thái Nguyên để tìm cụ nhưng cụ nhất
quyết không nhận. Sau phải cho cụ xem lời
kêu gọi của Bác Hồ ra thì cụ mới giải lời
thề, mở một lớp truyền nghề trên Thái
Nguyên. Bây giờ nhìn lại Ca trù, cũng là một
bộ môn nghệ thuật ca quý như vậy mà ngày
càng bị chết dần, chết mòn bởi những lí do
vô cùng đáng tiếc, làm cho chúng ta cảm thấy
thật buồn. Lớp nghệ nhân thứ ba sắp qua đi,
để lại hai thế hệ còn đang bơ vơ như một
người đứng ở ngã ba ngã tư giữa lúc đưòng
đông. Những nghệ nhân còn lại đó cần được
một chính sách đãi ngộ đặc biệt để họ có thể
giữ lại và truyền cho những thế hệ tiếp theo
những gì quý giá, đẹp đẽ nhất của hòn ngọc
Ca trù. Chứ đừng để sau này người ta không
còn biết đến nó là cái gì, hoặc như một thứ
nghệ thuật chắp vá. Những miếng vá không
lành.
1. Giáo phường
Lỗ Khê
Thần tích tổ Ca trù ở Lỗ Khê:
Trời
Nam mở vận, lịch đại tế vương trợ
thuận phả lục
Giáo phường tổ sư
Các bề tôi ở viện Tập Hiền phụng
soạn
Xưa, vào đời Lê Thái Tổ, trong nước ta,
có người học Ðinh tên Lễ ở động Hoa Lư,
huyện An Khang, phủ Trường Yên, đạo
Thanh Hoá, đời trước từng được thụ
phong, nối đời hưởng ấm, theo vua dấy
nghĩa ở Lam Sơn chống lại Vương Thông đã
được 10 năm. Ông lấy người con gái họ
Trần, tên hiệu Minh Châu, là nhà truyền
gia thi lễ, kế thế trâm anh, đúng thực
cuộc hôn phối môn đăng hộ đối.
Một hôm, Ðinh công đi huyện Nga Sơn phủ
Hà Trung, đạo Thanh Hoá thấy có một động
ở bên bờ biển gọi là động Bích Ðào,
người thời đó gọi là động Thần Tiên. Ông
bèn xem xét. Lúc ấy mặt trời chưa đứng
bóng, bèn nằm nghỉ. Bỗng nhiên, ông mộng
thấy có hai cụ già ngồi đánh cờ vui vẻ
dưới gốc cây đào. Có một cụ tự xưng: "Ta
vốn ở trên điện Thừa Hoa, tên là Ðông
Phương Sóc, ngày ngày thường giáng hạ
đến các tiên cung trên biển". Nhân đó,
ông nói: "Nhà người đức dày, đắc địa
sinh con ắt được quý tử. Trời đã định
rồi vậy! Sẽ gặp và lấy vợ Tiên đó".
Nói xong, theo đám mây bay lên không
trung đi mất. Ông tỉnh dậy, khẩu chiến
một bài thơ rằng:
Hải
thượng quần tiên sự diểu mang,
Bích Ðào động khẩu thái hoang lương
Càn khôn nhất ngộ cùng Ðông Sóc
Vân thuỷ song nga lão bắc phương
Thạch cổ hữu thanh xao hiểu nguyệt,
Sa diêm vô vị niết thu sương,
Thế nhân khổ tác Thiên Thai mộng,
Thùy đức Thiên Thai triệu báo tường.
(Trên biển người tiên chuyện mãi
vương
Bích Ðào cửa động quá thê lương
Một phen gặp gỡ cùng Ðông Sóc
Ðôi mắt nheo cùng khách Bắc phương
Ðá gõ âm vang lay bóng nguyệt
Muối rây vô vị ám thu sương
Người đời khổ mộng Thiên Thai mãi
Ai biết Thiên Thai cũng mộng
trường.)
Ngày hôm đó, ông cùng binh sĩ trở về đồn
sở. Bấy giờ Thái Tổ sai ông đem quân đi
tuần phương Bắc để ứng phó với quân
Minh. Ông tiến đến trang Lỗ Khê, huyện
Ðông Ngàn, phủ Từ Sơn, thấy có một cuộc
đất sơn thuỷ tình, có thế núi hình con
phượng, hình cái đàn, là một thắng cảnh.
Ngay hôm đó, ông truyền cho nhân dân,
binh sĩ thiết lập đồn sở và trú lại đó.
Ðược vài tháng, bà Trần thị, vợ ông, một
đêm nằm mộng thấy một con rắn xanh từ
dưới đất vọt lên, trườn vào trong lòng
bà. Bà hoảng sợ tỉnh dậy. Từ đó bà Minh
Châu có thai. Ðến năm Quý Tỵ, tháng 4
mùng 6 sinh hạ một con trai. Ðứa bé
thiên tư cao lớn, dáng vẻ tuấn tú kì lạ.
Ông biết là "đắc địa sinh nhân", đặt tên
là Dự và nuôi dưỡng đứa bé rất thành
tâm.
Bấy giờ đang thượng tuần tháng Giêng,
mùa xuân, Thái Tổ sai sứ giả đem thư
tới, lệnh cho ông đi đánh giặc Minh ở
Lạng Sơn. Ông liền hội họp binh sĩ,
quyết đánh lớn một trận; nhưng đánh mãi
mà chưa phân thắng bại. Ông đành trở về
trang Lỗ Khê, đạo Kinh Bắc. Tháng lại
ngày qua, Dự đã 12 tuổi, thiên tư dĩnh
ngộ, học vấn tinh thông, cầm, kỳ, thi,
họa, ca xướng thảy đều tinh luyện, chưa
có bậc anh tài nào vượt được. Dự ngày
ngày tìm học thể cách dạo đàn ở các giáo
phường, nghe nói ở huyện Gia Ðịnh, Thuận
An, có trang Ðông Cứu núi dựng chất
chồng, dưới ở bến sông, trên có chùa
Thiên Thai, chàng bèn đến đó. Tại đây,
chàng gặp một người con gái có nhan sắc
"chim sa cá lặn, nguyệt thẹn hoa
nhường", thật là thanh sắc vẹn toàn.
Ðinh Dự bèn hỏi: "Nàng từ nơi nào lại,
mà hai ta gặp nhau ở đây vậy?". Người
con gái ấy đáp: "Thiếp là Ðường Hoa Hải
Tiên người ở động Nga Sơn, Thanh Hoá.
Nhân lúc nhàn rỗi, lấy việc đọc giáo
phường, thể cách 9 lối ca làm nghề".
Ðinh Dự nghe vậy, bèn cười nói rằng:
"Ðồng thanh tương ứng, đồng khí tương
cầu. Nay người lấy cái hoà đức ở trên để
dạy tôi hoà hợp ở dưới, cho nên lễ nghĩa
của đạo với thể cách đàn của giáo phường
là đồng hành vậy".
Thế rồi, chàng bèn cùng Ðường Hoa kết
duyên chồng vợ, trở về nơi đồn trú là
trang Lỗ Khê lập Giáo phường, cha mẹ đều
rất vừa ý. Khoảng một năm sau, dạy xong
nghề đàn, cũng lúc ấy, Thái Tổ sai sứ
mang thư tới, nói rằng giặc Minh rất
đông chia làm các đạo tiến vào nước ta.
Vua kế cùng lực kiệt đành thúc thủ. Thái
Tổ lo lắng lắm, sinh bệnh, bèn sai gọi
Ðinh Lễ trở về Thanh Hoá, bàn định kế
sách tiến quân. Ngày hôm đó, vợ chồng
ông cùng con trai và nhân dân đem binh
sĩ trở về Thanh Hoá. Bất đồ Ðinh Lễ và
Minh Châu đi được nửa đường đều mất cả.
Ðinh Dự và binh sĩ rước về quê cũ, chọn
đất tốt để an táng. Sau đó vợ chồng Ðinh
Dự mới tới nơi đồn sở của Thái Tổ tâu
rằng: "Việc cha mẹ tôi do số trời, đều
đã mất cả. Chúng tôi xin nguyện đàn hát
để giải bệnh cho nhà vua".
Thái Tổ liền quyết chiến một trận, giặc
Minh bị đánh tan. Ngài lên ngôi Hoàng
Ðế. Nhà vua tưởng nhớ các công thần,
nghĩa sĩ bèn cho gọi vợ chồng Ðinh Dự về
kinh đô mở yến tiệc, thưởng công, ban
tước.
Bấy giờ, Ðường Hoa phu nhân mới tâu với
vua rằng: "Thiếp vốn do vượng khí của
trời đất chung đúc mà sinh ra, biến hoá
vô thường, tinh linh sáng suốt, bầu bạn
cùng tiên, cai quản tam giới, biến hoá
thiện duyên, chu du thiên hạ, dạy dỗ cho
các phường để truyền lưu cổ tiếng thơm.
Nay ngày tháng năm ở trần gian đã mãn,
nguyện xin trở về thượng giới". Nói
xong, khẩu chiếm một bài thơ rằng:
Gián
phong triều tấu cửu trùng thiên
Tịch hệ thành môn tuyệt khả liên
Nghĩa chủ báo sinh thần thượng tiết
Thời nhân hột vị giáo phường hiền
(Can ngăn dâng tấu chín tầng trời
Chiều níu cửa thành xót mấy mươi
Nghĩa chúa báo đền tròn khí tiết
Người đời kể mãi chuyện không thôi)
Ngâm xong, bay lên không trung đi mất,
tức là hoá vậy. Bấy giờ Ðinh Dự tưởng
nhớ đến tình chồng vợ bị ý trời đoạt đi,
bèn bái tạ nhà vua, và khẩu chiếm một
bài thơ rằng:
Luỹ
kế quân ân hốt khế nhiên,
Hiếu trung nhất tiết lưỡng kiêm toàn
Hạc quy hoa biểu thiên niên tại
Vạn sự tri tâm thác lão thiên
(Mấy kiếp ơn vua trọn tấm tình
Hiếu trung một tiết vẹn thanh danh
Hạc về, hoa biểu nghìa năm đó,
Muôn việc yên lòng gửi cõi xanh)
Ngâm xong, bèn ngửa mặt lên trời than
rằng: "Không thể làm gì được nữa, cũng
cùng một lý ấy", tức khắc biến thành một
con rắn xanh thật dài, trườn qua trườn
lại chỗ cột trụ rồi đi mất. Vua cho đôi
vợ chồng này là bề tôi trung nghĩa. Bấy
giờ là tháng 11 ngày 13, Ðinh Công và
Hải Tiên cùng hoá vậy. Thái Tổ có thơ
rằng:
Lộ
kinh cổ miếu thụ liên thiên
Khái tưởng trung thần báo quốc niên
Thuỳ vị đặc trung hoàn thất hiếu
Ðắc trung tiện thị hiếu kiêm toàn.
(Lối qua miếu cũ ngút trời cây
Báo quốc trung quân tưởng những ngày
Ai bảo được trung đành dứt hiếu
Ðược trung lại hiếu vẹn tròn đầy
[3] )
Ngày hôm đó, vua bèn truyền hịch cho
thần tử các giáo phường trong khắp nước
Nam, đến kinh đô rước mỹ tự về giáo
phường của mình thiết lập từ đường để
thờ phụng. Vua chuẩn cho các cửa đình
trong khắp nước Nam đều có lệ: tiết Khai
Hạ ngày xuân cầu phúc với số tiền là 3
mạch. Giáo phường dùng để cung đốn trong
việc thờ cúng ở giáo đường.
Lê Thánh Tông hoàng đế ghi nhớ công tích
của các bề tôi, có làm thơ, phổ vào lời
ca để ghi lại điềm lành ấy, gồm các bài
Quân đạo, Thần tiết, Quân Minh thần
tiết, Dao tưởng anh hiền, Kỳ khí. Lại
gia phong cho Ðinh Công là Thanh Xà Ðại
Vương, gia phong Mãn Ðường Hoa làm Công
chúa.
Chuẩn cho Sinh từ giáo phường ở trang Lỗ
Khê, đạo Kinh Bắc thờ cúng, ban sắc để
thờ. Thật vẻ vang thay !
Phụng khai các ngày sinh, hoá, các lệ và
chữ huý cấm dùng như sau:
- Thần sinh: ngày 6 tháng 4
Lễ dùng trên cỗ chay, dưới trâu, bò,
xôi, rượu, xướng ca 10 ngày.
- Thần hoá: ngày 13 tháng 11.
Lễ dùng trên cỗ chay, dưới lợn đen, xôi,
rượu.
- Chữ huý: Các chữ Lễ, Châu, Dự, Hoa đều
cấm.
Niên hiệu Hồng Ðức năm thứ 7 (1476),
tháng Mạnh Xuân, ngày lành.
Ðông các Ðại học sĩ, thần Ðào Cử phụng
soạn chính bản.
Niên hiệu Vĩnh Hựu năm thứ 6 (1740),
trọng thu tháng Tám, ngày lành.
Quản giám bách thần tri điện Hùng Lĩnh
thiếu khanh thần Nguyễn Hiền sao như bản
chính.
(Dịch từ AE a7/1 - từ trang 4a đến 8a).
Theo như bản thần tích tổ Ca trù của
giáo phường Lỗ Khê thì ta có thể thấy
được Giáo phường Lỗ khê là một trong
những giáo phường lâu đời nhất còn tồn
tại cho đến gần đây, ngày nay trở thành
một làng Ca trù còn giữ lại được đình Ca
công cũng như các nhi lễ thờ tế của giáo
phường xưa.
Hiện nay tại làng Lỗ khê - Ðông Anh - Hà
Nội còn lại hai cụ nghệ nhân còn hát Ca
trù đó là cụ: Phạm Thị Mùi (79 tuổi) và
cụ Nguyễn Thị Nhiên.
Trong đó có cụ Phạm Thị Mùi còn giữ lại
được các thể như sau:
Bắc
phản
Mưỡu
Hát nói
Gửi thư
Cung bắc
Tì bà
Hãm
Ngâm vọng
Sẩm cô đầu
Ca đàn
Dâng hương
Thét nhạc
Chước cẩm hồi văn
Ðọc thơ, thổng
Múa bỏ bộ
Ðọc phú.
Còn cụ Nguyễn Thị Nhiên giữ lại được
các điệu như:
Bắc phản
Mưỡu
Hát nói
Gửi thư
Cung bắc
Tì bà
Hãm
Ngâm vọng
Sẩm cô đầu
Ca đàn
Dâng hương
Thét nhạc
Ðọc thơ, thổng
Múa bỏ bộ
Ðọc Phú.
Trong làng vẫn còn vài ông (50 - 70
tuổi) biết đàn. Thế hệ trẻ ngày nay có
Chị Nguyễn Thị Lan là cháu ngoại của cụ
Phạm Thị Mùi và có được cụ truyền nghề
lại cho. Ngoài ra còn có các chị Mận,
chị Thảo cũng được cụ dạy cho một số làn
điệu. Kép đàn thế hệ trẻ thì có anh
Nguyễn Văn Tuyến.
2. Ðình ca công
Phượng Cách
Nằm tại Hà Tây hiện còn giữ lại đình
ca công nhưng rất tiếc là không còn
người hát.
3. Nghệ Nhân
Phó Thị Kim Ðức.
Cụ là một nghệ nhân sau thế hệ cụ
Quách Thị Hồ và Nguyễn Thị Phúc nhưng
cũng đã trải qua nhiều biến cố thăng
trầm của sử. Năm nay cụ 73 tuổi học Ca
trù từ năm 6 tuổi, 12 tuổi đi hát, như
vậy cụ đã có hơn 60 năm tuổi nghề. Trải
qua nhiều mốc lịch sử quan trọng: Pháp
đô hộ ở Việt Nam, Nhật vào Việt Nam đảo
chính Pháp, Cách mạng tháng Tám, Pháp
quay trở lại Việt Nam toàn quôc kháng
chiến. Ðến năm 1954 khi Pháp thua trận
tại Việt Nam thủ đô giải phóng cụ đã
không theo các đào nương khác trở vào
nam mà ở lại miền Bắc. Trong cuộc đời
hoạt động nghệ thuật của cụ đã có nhiều
sự kiện đáng ghi nhớ song điều đáng tự
hào nhất là thường xuyên vào Phủ chủ
tịch hát và ngâm thơ cho Bác Hồ. Cụ cũng
đã từng hát các bài Ca trù mới ca ngợi
cách mạng tại Hội trường Ba đình phục vụ
các đại biểu trong và ngoài nước. Cụ
đựơc bà trẻ của mình là Phó Thị Yến (là
bà trẻ) và cụ thân sinh - nguyên là Quản
ca của giáo phường Khâm Thiên - truyền
dạy. Sau năm 1954 do hoàn cảnh lich sử
nghệ nhân Phó Thị Kim Ðức đã chuyển sang
hát Chèo và làm việc trong Ðài tiếng nói
Việt Nam.
Từ năm 1954 đến những năm cuối những năm
80 đầu những năm 90 do hoàn cảnh lịch
sử, đa số các nghệ nhân còn lại ở ngoài
phía Bắc đã buông phách không ra hát
nữa, người còn ra hát như cụ nghệ nhân
Quách Thị Hồ, Nguyễn Thị Phúc thì không
truyền dạy cho ai. Hai thế hệ nghệ nhân
đã về theo tổ tiên mà không để lại được
gì. Cơ hồ môn nghệ thuật Ca trù đã được
cả thế giới công nhận có nguy cơ bị mất
không còn gì.
Với kinh nghiêm của hơn 60 năm tuổi
nghề, cộng với việc ngay từ còn nhỏ đã
được bà trẻ và cha dạy dỗ căn bản khuôn
phép. Trước việc thất truyền của nghề tổ
trong hơn 30 năm buông phách nghệ nhân
Phó Thị Kim Ðức đã hoàn thành xong một
công việc mà không một ai có thể làm nổi
đó là việc ghi chép phục hồi lại một
cách khuôn khổ nhiều điệu hát làm nền
tảng cho việc dạy và học Ca trù. Một số
làn điệu ca trù hiện giờ cụ Phó Thị Kim
Ðức ghi lại được gồm có:
Bắc
phản
Mưỡu
Hát nói
Gửi thư
Ðọc thơ, Thổng, Dồn
Ðọc phú
Chừ khi
Hát ru
Cung bắc
Tì bà
Kể truyện
Hãm
Ngâm vọng
Sẩm cô đầu
Ả phiền (ba mươi sáu giọng)
Giáo trống
Giáo hương
Thét nhạc
Hát giai
Bài bông (múa)
Ca đàn
Ðào luồn kép vói
v.v....
Như vậy có thể nói Nghệ nhân Phó Thị Kim
Ðức đã giữ được nhiều nhất các thể điệu
Ca trù. Ðó là phần khuôn khổ căn bản.
Ngoài ra, Cụ còn nghiên cứu và biến tấu
được các khổ phách với nhiều kỹ thuật
đạt đến mức tuyệt kỹ. Hiện giờ cụ đã
truyền lại được nghề tổ cho một số người
thuộc thế hệ trẻ về phách, hát, đàn và
các phép cầm trống chầu.
4. Nghệ Nhân
Nguyễn Thị Chúc
Năm nay 73 tuổi, gốc Hà Tây là em họ
của nghệ nhân Phó Thị Kim Ðức và cả hai
cùng học một thầy, nhưng Nghệ Nhân
Nguyễn Thị Chúc không phát triển được vả
lại vốn các thể, làn điêu giữ lại được
ít, hầu như do tuổi già nên cũng rơi vãi
nhiều.
Các làn điệu còn giữ lại được:
Bắc
phản
Mưỡu
Hát nói
Gửi thư
Cung bắc
Tì bà
Hãm
Ngâm vọng
Sẩm cô đầu
Ả phiền
Ca đàn
Dâng hương
5. Nghệ nhân -
Nhà Thơ Ngô Linh Ngọc
Là một cuốn từ điển sống về văn hoá
Ca trù - vốn là Nhà Thơ, đồng thời là
một nghệ sĩ cầm trống chầu, với nhiều
ngón trống tài hoa, song tuổi cũng đã
cao (ngoài 80 tuổi). Công trình nghiên
cứu: Tuyển tập thơ Ca trù tập 1,
2
Trong cuốn sách này, ngoài việc tập hợp
các bài thơ Ca trù tiêu biểu, Nhà Thơ
cũng đã nghiên cứu và tổng kết một cách
chi tiết về các phép cầm chầu trong ca
trù.
6. Nhóm ca trù
Thái Hà.
Trước thuộc ấp Thái Hà cho nên đặt
tên là Ca trù Thái Hà. Thời kỳ thịnh đạt
nhất của Ca Trù Thái Hà gắn liền với tên
tuổi của hai đào nương đó là cụ Phó Thị
Yến và cụ Như Tuyết. Khoảng đầu thế kỷ
20, bà Như Tuyết đã được phong làm Ðào
Ngự vào cung hát cho vua Khải Ðịnh. Hiện
nay Nhóm Ca trù Thái Hà thành lập gồm 4
người:
Ông
Nguyễn Văn Mùi (Trống)
Anh Nguyễn Văn Khuê (Ðàn)
Anh Nguyễn Văn Tiến (Ðàn)
Chị Nguyễn Thuý Hoà (Hát).
Trong đó Ông Nguyễn Văn Mùi học trống từ
thế hệ trước trong gia đình. Anh Nguyễn
Văn Khuê, Nguyễn Văn Tiến học đàn của
Nghệ nhân Phó Ðình Kỳ. Chị Nguyễn Thuý
Hoà có được đến thụ giáo cụ nghệ nhân
Quách Thị Hồ và học theo phong cách hát
và phách cụ Quách Thị Hồ. Tuy vậy tiếng
phách cũng chưa được rõ ràng.
7. Nhóm ca trù Hà
Tây
Hà Tây là một mảnh đất có truyền
thống về Ca trù. Tư liệu để lại chứng
minh rằng Hà Tây có nhiều giáo phường
hát Ca trù ngay bên cạnh Thăng Long,
thông qua hệ thống bia ký với nội dung
bán bản quyền hát cửa đình giữa các giáo
phường với nhau. Hiện giờ theo công
trình Nghiên cứu của Thạc sĩ Nguyễn Xuân
Diện thì hiện giờ tại Hà Tây có 31 văn
bia vói nội dung như trên. Trong đó có
12 bia thuộc về thế kỷ XVII, 13 bia
thuộc thế kỷXVIII, 7 bia thuộc thế kỷ
XIX. Trong đó bia sớm nhất là bia Tân
tạo tác bi văn khế hiện đang để tại đình
làng Tiên Lữ xã Phụng Châu huyện Chương
Mĩ, dựng vào năm 1657. Các bia phân bố
hầu hết các huyện trong tỉnh Hà Tây hiện
nay với các địa danh: Khanh Tân, Quảng
An, Sơn Lộ, Long châu, Phương bản, Tiên
Lữ, gần đây đã phát hiện thêm cả những
tấm gỗ ghi khế ước về việc phân bố số
tiền hát Cửu đình Thuỵ Phiêu huyện Ba Vì
chứng tỏ Hà Tây được xem như một mảnh
đất không những có những giáo phường lâu
đời mà còn chứng tỏ Ca Trù phát triển
rất lớn mạnh.
Hiện giờ tại Hà Tây hình thành một Nhóm
Ca trù Hà Tây tập hợp được nhiều người
tham gia. Ðã sưu tập được các làn điệu
Ca trù hiếm ở tại Hà Tây:
Chước
Cẩm Hồi Văn
Huỳnh Ðoài
Dựng Thi
Phú Huỳnh
Hát Cung Nao
Mưỡu Dựng
…
Dựng Thán Tức
Dựng Tàng thân điểu
Dựng Nam thán
Dựng Ðối văn
Ca trù Ca trù Hà Tây hiện có được một số
làn điệu lạ, cũng như các làn điệu mà
hiện nay vẫn còn đang hát như:
Phần
hát nói
Phần hát mưỡu
Hát Bắc Phản
Hát Tì bà
Hát Ru
Hát Sẩm
Các làn điệu Ca trù Hà Tây (phách, hát,
đàn) chủ yếu do Cụ Nguyễn Văn Khôi
truyền dạy. Cụ Nguyễn Văn Khôi bị mù,
nay đã 86 tuổi nên tiếng đàn, tiếng
phách cũng có phần hạn chế.
8. Nhóm các
nghệ sĩ Kim Dung, Trang Nhung, Thuý Ðạt.
Xuất thân từ các nghệ sĩ ngâm thơ,
hát cải lương. Do trước đây có được học
một khoá học hơn 20 tuần do Bộ Văn hoá
tổ chức do Cụ Nghệ Nhân Quách Thị Hồ,
Nguyễn Thị Phúc và cả Nghệ Nhân đàn đáy
Ðinh Khắc Ban giảng dạy nên có chuyển
sang hát Ca trù.
Tuy vậy các nghệ sỹ này đềy yếu về phách
- một trong những yếu tố quan trọng của
nghệ thuật Ca trù.
9. Câu lạc bộ
Hà Nội (Bích Câu)
Thành lập: năm 1991
Chủ Nhiệm CLB: Cô Lê Thị Bạch Vân
Ngày sinh hoạt: Chủ nhật tuần thứ 2
trong tháng và chủ nhật tuần thứ tư cuối
tháng
Hiện giờ trong CLB có hai người hát
chính là nghệ nhân Nguyễn Thị Chúc và cô
Lê Thị Bạch Vân ngoài ra còn có chị Ngọc
Hân học trò của Nghệ nhân Nguyễn Thị
Chúc. Sau này có thêm chị Yên và chị
Dung đuợc đào tạo từ lớp Ðào tạo diễn
viên trẻ hát ca trù do quỹ Ford tài trợ
dạy ở Nhạc viện Hà Nội tháng 10, 11 năm
2002 vừa qua. Kép đàn của CLB là ông Ngô
Trọng Bình người Thanh Hoá.
Về chuyên môn:
* Cô Lê Thị Bạch Vân
Là học trò của nghệ nhân đàn đáy Chu Văn
Du. Là người say sưa và nhiệt tình với
nghệ thuật Ca trù. Trong điều kiện còn
nhiều khó khăn vẫn duy trì được hoạt
động của Câu lạc bộ Ca trù Hà nội hơn 10
năm qua. Cô Lê thị Bạch Vân là người hát
theo phong cách của cụ Quách Thị Hồ, và
biết nhiều làn điệu ca trù. Tuy vậy
giọng hát và tay phách vẫn có những hạn
chế nhất định.
* Lê Ngọc Hân
Là học trò của nghệ nhân Nguyễn Thị Chúc
nhưng cũng chỉ mới học trực tiếp được
một vài làn điệu thông thường, phần
nhiều là học qua băng, gần đây có tham
dự lớp đào tạo diễn viên trẻ hát Ca trù
do quỹ Ford tài trợ và được thụ giáo cô
Thuý Hoà trong 2 tháng. Phách có pha
thêm phong cách chị Thuý Hoà bên Nhóm Ca
Trù Thái Hà.
* Vốn Ca Trù hiện có:
Phần
hát nói
Phần hát mưỡu
Hát Bắc Phản
Hát Tì bà
Hát Ru
Hát Sẩm
* Chị Dung và chị Yên
Mới ra nhập CLB được chủ nhiệm Lê Thị
Bạch Vân cử đi học lớp Ðào tạo diễn viên
trẻ hát ca trù do quỹ Ford tài trợ dạy ở
Nhạc viện Hà Nội tháng 10, 11 năm 2002.
Hiện nay cũng chỉ mới hát được vài điệu
học oử lợp mà thôi.
* Vốn Ca trù hiện có:
Phần
hát nói (Hồng Hồng, Tuyết Tuyết).
Hát ru
Hát sẩm
* Kép đàn Ngô Trọng Bình
Ra nhập CLB cách đây 4 năm, là người
Thanh Hoá. Nghệ nhân Ngô trọng Bình hoc
đàn đáy từ nhỏ và đi đàn từ năm 13 tuổi.
Do điều kiện lịch sử đã bỏ đàn suốt 53
năm. Gần đây khi tham gia câu lạc Bộ ca
trù Hà nội mới đàn lại.
© 2003
talawas
Trần Ngọc Linh (1984) hiện học
năm thứ 3 (khoá 46), khoa Văn học,
trường Đại học khoa học xã hội và nhân
văn - Đại học quốc gia, Hà nội
[1] Báo Lao Ðộng, bài Phong
tặng nghệ nhân dân gian, Tôn vinh các "báu
vật nhân văn sống" của tác giả Việt Văn,
số 112/2003 ra ngày 22 tháng 4 năm 2003,
trích lời phỏng vấn ông GS. Tô Ngọc
Thanh - Chủ tịch hội đồng xét tặng|
[2] Từ tháng 10 đến tháng 12
tại Nhạc Viện Hà Nội., Cục nghệ thuật
biểu diễn đứng ra tổ chức một lớp "Ðào
tạo diễn viên trẻ hát Ca trù" dưới nguồn
vốn tại trợ của quỹ Ford
[3] Các bài thơ trong bản dịch
này, do Việt Anh dịch thơ.
1. Giáo phường
Lỗ Khê
Thần tích tổ Ca trù ở Lỗ Khê:
Xưa, vào đời Lê Thái Tổ, trong nước ta,
có người học Ðinh tên Lễ ở động Hoa Lư,
huyện An Khang, phủ Trường Yên, đạo
Thanh Hoá, đời trước từng được thụ
phong, nối đời hưởng ấm, theo vua dấy
nghĩa ở Lam Sơn chống lại Vương Thông đã
được 10 năm. Ông lấy người con gái họ
Trần, tên hiệu Minh Châu, là nhà truyền
gia thi lễ, kế thế trâm anh, đúng thực
cuộc hôn phối môn đăng hộ đối.
Một hôm, Ðinh công đi huyện Nga Sơn phủ
Hà Trung, đạo Thanh Hoá thấy có một động
ở bên bờ biển gọi là động Bích Ðào,
người thời đó gọi là động Thần Tiên. Ông
bèn xem xét. Lúc ấy mặt trời chưa đứng
bóng, bèn nằm nghỉ. Bỗng nhiên, ông mộng
thấy có hai cụ già ngồi đánh cờ vui vẻ
dưới gốc cây đào. Có một cụ tự xưng: "Ta
vốn ở trên điện Thừa Hoa, tên là Ðông
Phương Sóc, ngày ngày thường giáng hạ
đến các tiên cung trên biển". Nhân đó,
ông nói: "Nhà người đức dày, đắc địa
sinh con ắt được quý tử. Trời đã định
rồi vậy! Sẽ gặp và lấy vợ Tiên đó".
Nói xong, theo đám mây bay lên không
trung đi mất. Ông tỉnh dậy, khẩu chiến
một bài thơ rằng:
Ngày hôm đó, ông cùng binh sĩ trở về đồn
sở. Bấy giờ Thái Tổ sai ông đem quân đi
tuần phương Bắc để ứng phó với quân
Minh. Ông tiến đến trang Lỗ Khê, huyện
Ðông Ngàn, phủ Từ Sơn, thấy có một cuộc
đất sơn thuỷ tình, có thế núi hình con
phượng, hình cái đàn, là một thắng cảnh.
Ngay hôm đó, ông truyền cho nhân dân,
binh sĩ thiết lập đồn sở và trú lại đó.
Ðược vài tháng, bà Trần thị, vợ ông, một
đêm nằm mộng thấy một con rắn xanh từ
dưới đất vọt lên, trườn vào trong lòng
bà. Bà hoảng sợ tỉnh dậy. Từ đó bà Minh
Châu có thai. Ðến năm Quý Tỵ, tháng 4
mùng 6 sinh hạ một con trai. Ðứa bé
thiên tư cao lớn, dáng vẻ tuấn tú kì lạ.
Ông biết là "đắc địa sinh nhân", đặt tên
là Dự và nuôi dưỡng đứa bé rất thành
tâm.
Bấy giờ đang thượng tuần tháng Giêng,
mùa xuân, Thái Tổ sai sứ giả đem thư
tới, lệnh cho ông đi đánh giặc Minh ở
Lạng Sơn. Ông liền hội họp binh sĩ,
quyết đánh lớn một trận; nhưng đánh mãi
mà chưa phân thắng bại. Ông đành trở về
trang Lỗ Khê, đạo Kinh Bắc. Tháng lại
ngày qua, Dự đã 12 tuổi, thiên tư dĩnh
ngộ, học vấn tinh thông, cầm, kỳ, thi,
họa, ca xướng thảy đều tinh luyện, chưa
có bậc anh tài nào vượt được. Dự ngày
ngày tìm học thể cách dạo đàn ở các giáo
phường, nghe nói ở huyện Gia Ðịnh, Thuận
An, có trang Ðông Cứu núi dựng chất
chồng, dưới ở bến sông, trên có chùa
Thiên Thai, chàng bèn đến đó. Tại đây,
chàng gặp một người con gái có nhan sắc
"chim sa cá lặn, nguyệt thẹn hoa
nhường", thật là thanh sắc vẹn toàn.
Ðinh Dự bèn hỏi: "Nàng từ nơi nào lại,
mà hai ta gặp nhau ở đây vậy?". Người
con gái ấy đáp: "Thiếp là Ðường Hoa Hải
Tiên người ở động Nga Sơn, Thanh Hoá.
Nhân lúc nhàn rỗi, lấy việc đọc giáo
phường, thể cách 9 lối ca làm nghề".
Ðinh Dự nghe vậy, bèn cười nói rằng:
"Ðồng thanh tương ứng, đồng khí tương
cầu. Nay người lấy cái hoà đức ở trên để
dạy tôi hoà hợp ở dưới, cho nên lễ nghĩa
của đạo với thể cách đàn của giáo phường
là đồng hành vậy".
Thế rồi, chàng bèn cùng Ðường Hoa kết
duyên chồng vợ, trở về nơi đồn trú là
trang Lỗ Khê lập Giáo phường, cha mẹ đều
rất vừa ý. Khoảng một năm sau, dạy xong
nghề đàn, cũng lúc ấy, Thái Tổ sai sứ
mang thư tới, nói rằng giặc Minh rất
đông chia làm các đạo tiến vào nước ta.
Vua kế cùng lực kiệt đành thúc thủ. Thái
Tổ lo lắng lắm, sinh bệnh, bèn sai gọi
Ðinh Lễ trở về Thanh Hoá, bàn định kế
sách tiến quân. Ngày hôm đó, vợ chồng
ông cùng con trai và nhân dân đem binh
sĩ trở về Thanh Hoá. Bất đồ Ðinh Lễ và
Minh Châu đi được nửa đường đều mất cả.
Ðinh Dự và binh sĩ rước về quê cũ, chọn
đất tốt để an táng. Sau đó vợ chồng Ðinh
Dự mới tới nơi đồn sở của Thái Tổ tâu
rằng: "Việc cha mẹ tôi do số trời, đều
đã mất cả. Chúng tôi xin nguyện đàn hát
để giải bệnh cho nhà vua".
Thái Tổ liền quyết chiến một trận, giặc
Minh bị đánh tan. Ngài lên ngôi Hoàng
Ðế. Nhà vua tưởng nhớ các công thần,
nghĩa sĩ bèn cho gọi vợ chồng Ðinh Dự về
kinh đô mở yến tiệc, thưởng công, ban
tước.
Bấy giờ, Ðường Hoa phu nhân mới tâu với
vua rằng: "Thiếp vốn do vượng khí của
trời đất chung đúc mà sinh ra, biến hoá
vô thường, tinh linh sáng suốt, bầu bạn
cùng tiên, cai quản tam giới, biến hoá
thiện duyên, chu du thiên hạ, dạy dỗ cho
các phường để truyền lưu cổ tiếng thơm.
Nay ngày tháng năm ở trần gian đã mãn,
nguyện xin trở về thượng giới". Nói
xong, khẩu chiếm một bài thơ rằng:
Ngâm xong, bay lên không trung đi mất,
tức là hoá vậy. Bấy giờ Ðinh Dự tưởng
nhớ đến tình chồng vợ bị ý trời đoạt đi,
bèn bái tạ nhà vua, và khẩu chiếm một
bài thơ rằng:
Ngâm xong, bèn ngửa mặt lên trời than
rằng: "Không thể làm gì được nữa, cũng
cùng một lý ấy", tức khắc biến thành một
con rắn xanh thật dài, trườn qua trườn
lại chỗ cột trụ rồi đi mất. Vua cho đôi
vợ chồng này là bề tôi trung nghĩa. Bấy
giờ là tháng 11 ngày 13, Ðinh Công và
Hải Tiên cùng hoá vậy. Thái Tổ có thơ
rằng:
Ngày hôm đó, vua bèn truyền hịch cho
thần tử các giáo phường trong khắp nước
Nam, đến kinh đô rước mỹ tự về giáo
phường của mình thiết lập từ đường để
thờ phụng. Vua chuẩn cho các cửa đình
trong khắp nước Nam đều có lệ: tiết Khai
Hạ ngày xuân cầu phúc với số tiền là 3
mạch. Giáo phường dùng để cung đốn trong
việc thờ cúng ở giáo đường.
Lê Thánh Tông hoàng đế ghi nhớ công tích
của các bề tôi, có làm thơ, phổ vào lời
ca để ghi lại điềm lành ấy, gồm các bài
Quân đạo, Thần tiết, Quân Minh thần
tiết, Dao tưởng anh hiền, Kỳ khí. Lại
gia phong cho Ðinh Công là Thanh Xà Ðại
Vương, gia phong Mãn Ðường Hoa làm Công
chúa.
Chuẩn cho Sinh từ giáo phường ở trang Lỗ
Khê, đạo Kinh Bắc thờ cúng, ban sắc để
thờ. Thật vẻ vang thay !
Phụng khai các ngày sinh, hoá, các lệ và
chữ huý cấm dùng như sau:
- Thần sinh: ngày 6 tháng 4
Lễ dùng trên cỗ chay, dưới trâu, bò,
xôi, rượu, xướng ca 10 ngày.
- Thần hoá: ngày 13 tháng 11.
Lễ dùng trên cỗ chay, dưới lợn đen, xôi,
rượu.
- Chữ huý: Các chữ Lễ, Châu, Dự, Hoa đều
cấm.
Niên hiệu Hồng Ðức năm thứ 7 (1476),
tháng Mạnh Xuân, ngày lành.
Ðông các Ðại học sĩ, thần Ðào Cử phụng
soạn chính bản.
Niên hiệu Vĩnh Hựu năm thứ 6 (1740),
trọng thu tháng Tám, ngày lành.
Quản giám bách thần tri điện Hùng Lĩnh
thiếu khanh thần Nguyễn Hiền sao như bản
chính.
(Dịch từ AE a7/1 - từ trang 4a đến 8a).
Theo như bản thần tích tổ Ca trù của
giáo phường Lỗ Khê thì ta có thể thấy
được Giáo phường Lỗ khê là một trong
những giáo phường lâu đời nhất còn tồn
tại cho đến gần đây, ngày nay trở thành
một làng Ca trù còn giữ lại được đình Ca
công cũng như các nhi lễ thờ tế của giáo
phường xưa.
Hiện nay tại làng Lỗ khê - Ðông Anh - Hà
Nội còn lại hai cụ nghệ nhân còn hát Ca
trù đó là cụ: Phạm Thị Mùi (79 tuổi) và
cụ Nguyễn Thị Nhiên.
Trong đó có cụ Phạm Thị Mùi còn giữ lại
được các thể như sau:
Trong làng vẫn còn vài ông (50 - 70
tuổi) biết đàn. Thế hệ trẻ ngày nay có
Chị Nguyễn Thị Lan là cháu ngoại của cụ
Phạm Thị Mùi và có được cụ truyền nghề
lại cho. Ngoài ra còn có các chị Mận,
chị Thảo cũng được cụ dạy cho một số làn
điệu. Kép đàn thế hệ trẻ thì có anh
Nguyễn Văn Tuyến.
2. Ðình ca công
Phượng Cách
Nằm tại Hà Tây hiện còn giữ lại đình
ca công nhưng rất tiếc là không còn
người hát.
3. Nghệ Nhân
Phó Thị Kim Ðức.
Cụ là một nghệ nhân sau thế hệ cụ
Quách Thị Hồ và Nguyễn Thị Phúc nhưng
cũng đã trải qua nhiều biến cố thăng
trầm của sử. Năm nay cụ 73 tuổi học Ca
trù từ năm 6 tuổi, 12 tuổi đi hát, như
vậy cụ đã có hơn 60 năm tuổi nghề. Trải
qua nhiều mốc lịch sử quan trọng: Pháp
đô hộ ở Việt Nam, Nhật vào Việt Nam đảo
chính Pháp, Cách mạng tháng Tám, Pháp
quay trở lại Việt Nam toàn quôc kháng
chiến. Ðến năm 1954 khi Pháp thua trận
tại Việt Nam thủ đô giải phóng cụ đã
không theo các đào nương khác trở vào
nam mà ở lại miền Bắc. Trong cuộc đời
hoạt động nghệ thuật của cụ đã có nhiều
sự kiện đáng ghi nhớ song điều đáng tự
hào nhất là thường xuyên vào Phủ chủ
tịch hát và ngâm thơ cho Bác Hồ. Cụ cũng
đã từng hát các bài Ca trù mới ca ngợi
cách mạng tại Hội trường Ba đình phục vụ
các đại biểu trong và ngoài nước. Cụ
đựơc bà trẻ của mình là Phó Thị Yến (là
bà trẻ) và cụ thân sinh - nguyên là Quản
ca của giáo phường Khâm Thiên - truyền
dạy. Sau năm 1954 do hoàn cảnh lich sử
nghệ nhân Phó Thị Kim Ðức đã chuyển sang
hát Chèo và làm việc trong Ðài tiếng nói
Việt Nam.
Từ năm 1954 đến những năm cuối những năm
80 đầu những năm 90 do hoàn cảnh lịch
sử, đa số các nghệ nhân còn lại ở ngoài
phía Bắc đã buông phách không ra hát
nữa, người còn ra hát như cụ nghệ nhân
Quách Thị Hồ, Nguyễn Thị Phúc thì không
truyền dạy cho ai. Hai thế hệ nghệ nhân
đã về theo tổ tiên mà không để lại được
gì. Cơ hồ môn nghệ thuật Ca trù đã được
cả thế giới công nhận có nguy cơ bị mất
không còn gì.
Với kinh nghiêm của hơn 60 năm tuổi
nghề, cộng với việc ngay từ còn nhỏ đã
được bà trẻ và cha dạy dỗ căn bản khuôn
phép. Trước việc thất truyền của nghề tổ
trong hơn 30 năm buông phách nghệ nhân
Phó Thị Kim Ðức đã hoàn thành xong một
công việc mà không một ai có thể làm nổi
đó là việc ghi chép phục hồi lại một
cách khuôn khổ nhiều điệu hát làm nền
tảng cho việc dạy và học Ca trù. Một số
làn điệu ca trù hiện giờ cụ Phó Thị Kim
Ðức ghi lại được gồm có:
Như vậy có thể nói Nghệ nhân Phó Thị Kim
Ðức đã giữ được nhiều nhất các thể điệu
Ca trù. Ðó là phần khuôn khổ căn bản.
Ngoài ra, Cụ còn nghiên cứu và biến tấu
được các khổ phách với nhiều kỹ thuật
đạt đến mức tuyệt kỹ. Hiện giờ cụ đã
truyền lại được nghề tổ cho một số người
thuộc thế hệ trẻ về phách, hát, đàn và
các phép cầm trống chầu.
4. Nghệ Nhân
Nguyễn Thị Chúc
Năm nay 73 tuổi, gốc Hà Tây là em họ
của nghệ nhân Phó Thị Kim Ðức và cả hai
cùng học một thầy, nhưng Nghệ Nhân
Nguyễn Thị Chúc không phát triển được vả
lại vốn các thể, làn điêu giữ lại được
ít, hầu như do tuổi già nên cũng rơi vãi
nhiều.
Các làn điệu còn giữ lại được:
5. Nghệ nhân -
Nhà Thơ Ngô Linh Ngọc
Là một cuốn từ điển sống về văn hoá
Ca trù - vốn là Nhà Thơ, đồng thời là
một nghệ sĩ cầm trống chầu, với nhiều
ngón trống tài hoa, song tuổi cũng đã
cao (ngoài 80 tuổi). Công trình nghiên
cứu: Tuyển tập thơ Ca trù tập 1,
2
Trong cuốn sách này, ngoài việc tập hợp
các bài thơ Ca trù tiêu biểu, Nhà Thơ
cũng đã nghiên cứu và tổng kết một cách
chi tiết về các phép cầm chầu trong ca
trù.
6. Nhóm ca trù
Thái Hà.
Trước thuộc ấp Thái Hà cho nên đặt
tên là Ca trù Thái Hà. Thời kỳ thịnh đạt
nhất của Ca Trù Thái Hà gắn liền với tên
tuổi của hai đào nương đó là cụ Phó Thị
Yến và cụ Như Tuyết. Khoảng đầu thế kỷ
20, bà Như Tuyết đã được phong làm Ðào
Ngự vào cung hát cho vua Khải Ðịnh. Hiện
nay Nhóm Ca trù Thái Hà thành lập gồm 4
người:
Trong đó Ông Nguyễn Văn Mùi học trống từ
thế hệ trước trong gia đình. Anh Nguyễn
Văn Khuê, Nguyễn Văn Tiến học đàn của
Nghệ nhân Phó Ðình Kỳ. Chị Nguyễn Thuý
Hoà có được đến thụ giáo cụ nghệ nhân
Quách Thị Hồ và học theo phong cách hát
và phách cụ Quách Thị Hồ. Tuy vậy tiếng
phách cũng chưa được rõ ràng.
7. Nhóm ca trù Hà
Tây
Hà Tây là một mảnh đất có truyền
thống về Ca trù. Tư liệu để lại chứng
minh rằng Hà Tây có nhiều giáo phường
hát Ca trù ngay bên cạnh Thăng Long,
thông qua hệ thống bia ký với nội dung
bán bản quyền hát cửa đình giữa các giáo
phường với nhau. Hiện giờ theo công
trình Nghiên cứu của Thạc sĩ Nguyễn Xuân
Diện thì hiện giờ tại Hà Tây có 31 văn
bia vói nội dung như trên. Trong đó có
12 bia thuộc về thế kỷ XVII, 13 bia
thuộc thế kỷXVIII, 7 bia thuộc thế kỷ
XIX. Trong đó bia sớm nhất là bia Tân
tạo tác bi văn khế hiện đang để tại đình
làng Tiên Lữ xã Phụng Châu huyện Chương
Mĩ, dựng vào năm 1657. Các bia phân bố
hầu hết các huyện trong tỉnh Hà Tây hiện
nay với các địa danh: Khanh Tân, Quảng
An, Sơn Lộ, Long châu, Phương bản, Tiên
Lữ, gần đây đã phát hiện thêm cả những
tấm gỗ ghi khế ước về việc phân bố số
tiền hát Cửu đình Thuỵ Phiêu huyện Ba Vì
chứng tỏ Hà Tây được xem như một mảnh
đất không những có những giáo phường lâu
đời mà còn chứng tỏ Ca Trù phát triển
rất lớn mạnh.
Hiện giờ tại Hà Tây hình thành một Nhóm
Ca trù Hà Tây tập hợp được nhiều người
tham gia. Ðã sưu tập được các làn điệu
Ca trù hiếm ở tại Hà Tây:
Ca trù Ca trù Hà Tây hiện có được một số
làn điệu lạ, cũng như các làn điệu mà
hiện nay vẫn còn đang hát như:
Các làn điệu Ca trù Hà Tây (phách, hát,
đàn) chủ yếu do Cụ Nguyễn Văn Khôi
truyền dạy. Cụ Nguyễn Văn Khôi bị mù,
nay đã 86 tuổi nên tiếng đàn, tiếng
phách cũng có phần hạn chế.
8. Nhóm các
nghệ sĩ Kim Dung, Trang Nhung, Thuý Ðạt.
Xuất thân từ các nghệ sĩ ngâm thơ,
hát cải lương. Do trước đây có được học
một khoá học hơn 20 tuần do Bộ Văn hoá
tổ chức do Cụ Nghệ Nhân Quách Thị Hồ,
Nguyễn Thị Phúc và cả Nghệ Nhân đàn đáy
Ðinh Khắc Ban giảng dạy nên có chuyển
sang hát Ca trù.
Tuy vậy các nghệ sỹ này đềy yếu về phách
- một trong những yếu tố quan trọng của
nghệ thuật Ca trù.
9. Câu lạc bộ
Hà Nội (Bích Câu)
Thành lập: năm 1991
Chủ Nhiệm CLB: Cô Lê Thị Bạch Vân
Ngày sinh hoạt: Chủ nhật tuần thứ 2
trong tháng và chủ nhật tuần thứ tư cuối
tháng
Hiện giờ trong CLB có hai người hát
chính là nghệ nhân Nguyễn Thị Chúc và cô
Lê Thị Bạch Vân ngoài ra còn có chị Ngọc
Hân học trò của Nghệ nhân Nguyễn Thị
Chúc. Sau này có thêm chị Yên và chị
Dung đuợc đào tạo từ lớp Ðào tạo diễn
viên trẻ hát ca trù do quỹ Ford tài trợ
dạy ở Nhạc viện Hà Nội tháng 10, 11 năm
2002 vừa qua. Kép đàn của CLB là ông Ngô
Trọng Bình người Thanh Hoá.
Về chuyên môn:
* Cô Lê Thị Bạch Vân
Là học trò của nghệ nhân đàn đáy Chu Văn
Du. Là người say sưa và nhiệt tình với
nghệ thuật Ca trù. Trong điều kiện còn
nhiều khó khăn vẫn duy trì được hoạt
động của Câu lạc bộ Ca trù Hà nội hơn 10
năm qua. Cô Lê thị Bạch Vân là người hát
theo phong cách của cụ Quách Thị Hồ, và
biết nhiều làn điệu ca trù. Tuy vậy
giọng hát và tay phách vẫn có những hạn
chế nhất định.
* Lê Ngọc Hân
Là học trò của nghệ nhân Nguyễn Thị Chúc
nhưng cũng chỉ mới học trực tiếp được
một vài làn điệu thông thường, phần
nhiều là học qua băng, gần đây có tham
dự lớp đào tạo diễn viên trẻ hát Ca trù
do quỹ Ford tài trợ và được thụ giáo cô
Thuý Hoà trong 2 tháng. Phách có pha
thêm phong cách chị Thuý Hoà bên Nhóm Ca
Trù Thái Hà.
* Vốn Ca Trù hiện có:
* Chị Dung và chị Yên
Mới ra nhập CLB được chủ nhiệm Lê Thị
Bạch Vân cử đi học lớp Ðào tạo diễn viên
trẻ hát ca trù do quỹ Ford tài trợ dạy ở
Nhạc viện Hà Nội tháng 10, 11 năm 2002.
Hiện nay cũng chỉ mới hát được vài điệu
học oử lợp mà thôi.
* Vốn Ca trù hiện có:
* Kép đàn Ngô Trọng Bình
Ra nhập CLB cách đây 4 năm, là người
Thanh Hoá. Nghệ nhân Ngô trọng Bình hoc
đàn đáy từ nhỏ và đi đàn từ năm 13 tuổi.
Do điều kiện lịch sử đã bỏ đàn suốt 53
năm. Gần đây khi tham gia câu lạc Bộ ca
trù Hà nội mới đàn lại.
© 2003
talawas
Trần Ngọc Linh (1984) hiện học
năm thứ 3 (khoá 46), khoa Văn học,
trường Đại học khoa học xã hội và nhân
văn - Đại học quốc gia, Hà nội
[1] Báo Lao Ðộng, bài Phong
tặng nghệ nhân dân gian, Tôn vinh các "báu
vật nhân văn sống" của tác giả Việt Văn,
số 112/2003 ra ngày 22 tháng 4 năm 2003,
trích lời phỏng vấn ông GS. Tô Ngọc
Thanh - Chủ tịch hội đồng xét tặng|
[2] Từ tháng 10 đến tháng 12
tại Nhạc Viện Hà Nội., Cục nghệ thuật
biểu diễn đứng ra tổ chức một lớp "Ðào
tạo diễn viên trẻ hát Ca trù" dưới nguồn
vốn tại trợ của quỹ Ford
[3] Các bài thơ trong bản dịch
này, do Việt Anh dịch thơ.
Sưu Tầm Tài Liệu và
Web Design
Kỹ Thuật Truy Tầm
Sưu tầm Nhạc Dân Ca

X-Powered-By-Plesk: PleskWin


text:
TIN MỚI!
VN-Index:
GTGD: tỷ VNĐ
HNX-Index:
24-09-2014 - 09:10 AM | Doanh nghiệp
Vùng tôm nguyên liệu lớn nhất nước là Sóc Trăng, Bạc Liêu, Cà Mau - nơi đặt hàng chục nhà máy chế biến thủy sản nằm dọc Quốc lộ 1 - hiện không còn cảnh công nhân (CN) nhộn nhịp sau giờ tan ca. Ngay trong một số khu công nghiệp (KCN) có nhiều nhà máy chế biến thủy sản như Trà Nóc (Cần Thơ), Hòa Trung (Cà Mau)… cũng đang trong cảnh đìu hiu.
Sống dở chết dở
Nằm trong KCN Trà Nóc, Công ty TNHH Xuất nhập khẩu An Khang, một trong những đại gia thủy sản vỡ nợ đầu tiên ở ĐBSCL, vẫn còn mở cửa nhưng chỉ đón vài chục CN vào làm việc. Một nhân viên phụ trách kinh doanh cho biết từ khi phó giám đốc công ty là bà Nguyễn Thị Thu Sương vướng vòng lao lý, An Khang chỉ hoạt động cầm chừng do đang gánh khoản nợ trên 370 tỉ đồng. Để nhà xưởng không bị hư hỏng, doanh nghiệp (DN) này nhận gia công chả cá cho Công ty TNHH Nam Mỹ nên bảng hiệu của công ty phải gỡ bỏ 3 chữ “xuất nhập khẩu”.
Gần đó, nhà máy của Công ty TNHH Xuất nhập khẩu thủy sản Thiên Mã cũng hoạt động cầm chừng, gia công cá tra cho DN khác để lấy tiền nuôi CN, chờ tái cơ cấu với khoản nợ 700 tỉ đồng.
Tại KCN Hòa Trung, sản xuất của các DN chế biến thủy sản xuất khẩu cũng khá ảm đạm. Công ty CP Thực phẩm Đại Dương sau nhiều lần đóng cửa, mới rục rịch hoạt động trở lại gần tháng nay. Trong khi đó, Công ty TNHH Chế biến và Xuất nhập khẩu thủy sản Việt Hải (Công ty Việt Hải) vẫn trong cảnh “vườn không, nhà trống”.
Theo Hiệp hội Chế biến và Xuất khẩu thủy sản tỉnh Cà Mau (CASEP), tính đến cuối tháng 6-2014, trong số 26 DN là thành viên của CASEP thì chỉ có 30% hoạt động hiệu quả, số còn lại hoạt động cầm chừng hoặc đóng cửa. Đáng chú ý là tình cảnh của 2 đại gia: Công ty CP Thủy sản Phú Cường Jostoco và Công ty CP Chế biến thủy sản xuất khẩu Minh Hải (Jostoco), từng là những DN góp phần làm nên thương hiệu thủy sản Cà Mau, nay đang rớt dần xuống nhóm “đèn đỏ”. Hiện phần lớn nhà xưởng của 2 DN này dùng cho thuê hoặc gia công sản phẩm cho các DN khác nhằm tạo công ăn việc làm cho CN. Ngoài ra, các DN thủy sản lớn là thành viên của CASEP đến thời điểm này đã đóng cửa là Công ty Việt Hải, Công ty TNHH Nhật Đức, Xí nghiệp Kinh doanh Chế biến thủy sản xuất khẩu Ngọc Sinh và hàng loạt DN vừa và nhỏ khác.
“Chết” vì đầu tư ngoài ngành
Cuối năm 2011, giới kinh doanh thủy sản Cà Mau bất ngờ trước sự xuất hiện của một đại gia tên Phạm Tiến Dũng (SN 1978) đến từ Hải Phòng, bỏ ra hàng trăm tỉ đồng mua lại hàng loạt công ty thủy sản đang “hấp hối” là Công ty Việt Hải, Công ty TNHH Chế biến thủy sản Minh Châu (Công ty Minh Châu), Công ty CP Thực phẩm Đại Dương và Công ty TNHH Chế biến thủy sản Ngọc Châu.
Sau khi bán Công ty Minh Châu cho ông Dũng, chủ DN này là ông Phan Xuân Minh lên TP HCM kinh doanh nhà hàng, để lại khoản nợ hơn 100 tỉ đồng không ai gánh vác. Ông Dũng khi tiếp quản Công ty Minh Châu cũng không có kế hoạch gì rõ ràng để cứu vớt DN đang chìm đắm trong nợ nần như đã hứa. Cái “xác” của Công ty Minh Châu sau đó được cho doanh nhân ngành địa ốc ở TP HCM thuê. Hiện Minh Châu đã hoạt động trở lại dưới sự điều hành của chủ mới với khoảng 400 CN nhưng vẫn đang khó khăn trăm bề.
Sau khi buông Công ty Minh Châu, Công ty Ngọc Châu, ông Dũng tiếp tục làm chủ Việt Hải và Đại Dương với vốn điều lệ của mỗi DN là 120 tỉ đồng. Thế nhưng sau đó, Việt Hải cũng đóng cửa, còn nợ Chi nhánh Ngân hàng Phát triển khu vực Minh Hải (VDB Minh Hải) 118 tỉ đồng. Công ty Đại Dương cũng nhanh chóng sụp đổ nhưng được lãnh đạo tỉnh Cà Mau chủ trương tái cơ cấu nợ và hoạt động trở lại vào đầu tháng 5-2013 nhờ nguồn vốn vay chủ yếu của Ngân hàng Nông nghiệp - Phát triển nông thôn và VDB Minh Hải. Thời điểm sau tái thiết, Đại Dương có khoảng 240 CN làm việc, tiêu thụ 15 tấn tôm nguyên liệu mỗi ngày nhưng chẳng được bao lâu lại ngưng hoạt động vì thua lỗ.
Ông Nguyễn Phương Lam, Phó Giám đốc Phòng Thương mại và Công nghiệp Việt Nam Chi nhánh Cần Thơ, cho rằng thủy sản là ngành đem lại lợi nhuận cao nhưng nhiều DN đầu tư trái ngành, đặc biệt là vào bất động sản nên khi thị trường đóng băng, DN thiếu vốn luân chuyển thì ngành thủy sản biến thành ngành “chết”. “Qua khảo sát, hiện có nhiều DN thủy sản muốn chuyển nhượng công ty. Một số đối tác cũng có ý định mua nhưng họ còn nghi ngại vì tuy lợi nhuận của ngành thu về lớn nhưng rủi ro cao” - ông Lam nhận định.
Tuy nhiên theo ông Lam, cũng đừng nên bi quan vì ngành thủy sản không bao giờ “chết”. Hiện một số DN của Singapore và Malaysia có ý định đổ vốn vào ngành thủy sản. Khi Chính phủ, Bộ Nông nghiệp - Phát triển nông thôn và Hiệp hội Cá tra điều tiết tốt ngành cá tra thì dòng vốn đầu tư nước ngoài sẽ đổ vào, vực dậy ngành thủy sản.
Những khoản nợ khó đòi
Dù làm ăn khá “nhập nhèm” nhưng Xí nghiệp Kinh doanh Chế biến thủy sản xuất khẩu Ngọc Sinh (huyện U Minh, tỉnh Cà Mau) vẫn được VDB Minh Hải liên tiếp giải ngân đến 20 lần với tổng số tiền lên đến trên 291 tỉ đồng. Đáng chú ý, có những hợp đồng được giải ngân chỉ cách nhau 2 ngày để rồi rơi vào diện nợ khó đòi.
Từ tháng 5-2010 đến tháng 6-2011, Công ty TNHH Nhật Đức cũng được VDB Minh Hải cho vay tổng cộng 21 lần với số tiền trên 176 tỉ đồng nhưng đến nay chưa thu hồi được vốn lẫn lãi. Công ty Việt Hải vay của VDB Minh Hải 118 tỉ đồng từ năm 2009, giờ toàn bộ số nợ đã quá hạn. Công ty TNHH Thương mại và Xuất nhập khẩu Nam Thành vay gần 40 tỉ đồng, hiện đã ngừng hoạt động nên có nguy cơ VDB Minh Hải không thu hồi được nợ. Công ty Minh Châu cũng nợ quá hạn VDB Minh Hải với số tiền trên 108 tỉ đồng…
“Nhiều DN muốn chứng minh mình mạnh nên đầu tư nhà máy lớn nhưng hoạt động không hết công suất và chủ yếu kinh doanh từ vốn vay khiến giá thành sản phẩm tăng cao, không có lãi. Đây là nguyên nhân khiến 30% DN thủy sản ở Cà Mau “chết mà chưa chôn” được trong khi nợ ngân hàng đầm đìa” - ông Lý Văn Thuận, Tổng Thư ký CASEP, lý giải.
Làm thật thì sống khỏe
Tại tỉnh Cà Mau, số doanh nghiệp (DN) thủy sản thua lỗ, hoạt động cầm chừng hoặc đóng cửa ngày càng tăng thì số DN làm ăn tốt cũng ngày càng lớn mạnh. Dù chỉ có 30% DN thủy sản hoạt động tốt nhưng lại chiếm đến 80% doanh số xuất khẩu của tỉnh. Điều này cho thấy khoảng cách giữa nhóm DN mạnh và yếu là rất lớn và ngày càng nới rộng thêm. Hay nói như Tổng Thư ký Hiệp hội Chế biến và Xuất khẩu thủy sản tỉnh Cà Mau, ông Lý Văn Thuận: “DN nào làm thật thì vẫn sống khỏe bởi trên thực tế chưa DN nào “chết” do làm thủy sản cả!”.
Trên bình diện cả nước, số liệu thống kê của Hiệp hội Chế biến và Xuất khẩu thủy sản Việt Nam (VASEP) cũng cho thấy dù có hàng loạt đại gia thủy sản vỡ nợ thời gian qua nhưng 8 tháng đầu năm 2014, kim ngạch xuất khẩu cả nước vẫn đạt 4,95 tỉ USD, tăng 25,4% so với cùng kỳ. Điều này không có gì nghịch lý bởi khi DN này phá sản hoặc hoạt động kém hiệu quả lại là thời cơ tốt cho DN khác vươn lên. Chính điều này đã giữ ổn định hoặc tăng doanh số xuất khẩu cho toàn cục.
Bức tranh trên cũng chứng minh rằng nguyên nhân chính dẫn đến việc sụp đổ của một số DN thủy sản là do đầu tư dàn trải dẫn đến mất cân đối. Còn những DN chuyên tâm vào làm thủy sản thì dẫu có lúc thăng trầm nhưng không thể “chết”. “Tôi khẳng định tương lai ngành chế biến và xuất khẩu thủy sản rất xán lạn, đó sẽ là một trong những ngành mũi nhọn của cả nước cũng như ĐBSCL bởi các thị trường trên thế giới ngày càng chuộng mặt hàng thủy sản Việt Nam” - ông Trần Thiện Hải, Chủ tịch VASEP, tự tin
Duy Nhân
Theo Duy Nhân - Ca Linh
trangntm
Người Lao động
Ban biên tập CafeF
Địa chỉ: Tầng 21 Tòa nhà Center Building. Số 1 Nguyễn Huy Tưởng, Thanh Xuân, Hà Nội.
Điện thoại: 024 7309 5555 Máy lẻ 292. Fax: 024-39744082
Email: info@cafef.vn | Hotline: 0926 864 344
Chịu trách nhiệm nội dung: Ông Nguyễn Thế Tân
Liên hệ quảng cáo
Hotline: 0942 86 11 33
Email: doanhnghiep@admicro.vn
© Copyright 2007 - 2018 - Công ty Cổ phần VCCorp.
Giấy phép thiết lập trang thông tin điện tử tổng hợp trên internet số 1084/GP-STTTT do Sở Thông tin và Truyền thông Hà Nội cấp ngày 16 tháng 4 năm 2014.
Ghi rõ nguồn "CafeF" khi phát hành lại thông tin từ kênh thông tin này.

WARC-Type: response

Content-Type: application/http; msgtype=response

WARC-Truncated: length

WARC-Identified-Payload-Type: application/xhtml+xml

Content-Type: text/html; charset=utf-8

Connection: close

Cache-Control: private

Server: cf-rp

X-XSS-Protection: 1; mode=block

FilterID: ft


text:
Cập nhật Tháng Mười Một 8th, 2017 2:27 Chiều
Th3 06, 2016 Sơn Nguyễn biet thu bien vingroup slide, Cơ hội đầu tư, Condotel Nha Trang Chức năng bình luận bị tắt ở Vinpearl Empire Condotel (VEC), Nha Trang – điểm đến đầu tư hấp dẫn năm 2016
Cơ hội đầu tư hấp dẫn với Vinpearl Empire Condotel Nha Trang
1. CAM KẾT THU NHẬP TỪ CHƯƠNG TRÌNH CHO THUÊ (CTCT)
2. QUYỀN LỢI KHÁCH HÀNG KHI THAM GIA CTCT
Liên hệ với chuyên gia tư vấn ngay!!
Trên thế giới, Condotel (Condo – Hotel) là một mô hình đầu tư căn hộ khách sạn rất phổ biến được các doanh nhân, chính khách, người nổi tiếng, giới thượng lưu và những khách hàng, nhà đầu tư thông minh có tiềm lực tài chính ưu tiên lựa chọn hàng đầu. Mỗi tháng, những thương hiệu lớn trong ngành kinh doanh Bất động sản như Trump hay là Ritz Carlton đều xây mới một dự án Căn hộ – khách sạn ở các khu nghĩ dưỡng hoặc các khu thành thị.
Với lợi thế đường biển dài, nhiều bãi biển đẹp, nhiều thắng cảnh, tiềm năng phát triển Condotel tại Việt Nam rất lớn, song cơ hội đầu tư dòng sản phẩm Condotel vẫn còn khá mới mẻ do số lượng dự án không nhiều, vì vậy, những nhà đầu tư tiên phong sẽ dành lợi thế dẫn đầu xu hướng đầu tư bất động sản nghỉ dưỡng mới đầy tiềm năng này.
Tập đoàn Vingroup đã nghiên cứu kỹ thị trường và quyết định phát triển 02 dự án Vinpearl Condotel tại Nha Trang nhằm mang lại cho Quý khách hàng cơ hội đầu tư ưu viêt, đảm bảo sinh lời cao.
Đầu tư căn hộ nghỉ dưỡng Vinpearl Condotel Nha Trang của Tập đoàn Vingroup đảm bảo được tính an toàn và sinh lời ổn định không chỉ cho khách hàng mà còn cho thế hệ tương lai, con cháu của chúng ta. Với mức cam kết sinh lời 10%/năm trong 5 năm và chia sẻ 85% lợi nhuận cho thuê trọn đời, đây là một sản phẩm đầu tư tài sản sinh lợi kép: vừa đảm bảo giá trị đầu tư bằng bất động sản lâu dài và chắc chắn, lợi nhuận kinh doanh ổn định ở mức cao và cơ hội tăng giá chắc chắn trong tương lai.
Quý khách mong muốn trở thành chủ nhân căn hộ Condotel Vinpearl Empire, Nha Trang HÃY LIÊN HỆ NGAY VỚI CHÚNG TÔI
Chuyên gia tư vấn BĐS cao cấp. Chuyên tư vấn các dự án nhà ở, căn hộ, biệt thự,.... Đã có nhiều năm kinh nghiệm tư vấn và giao dịch thành công nhiều dự án của các chủ đầu tư lớn, uy tín hàng đầu trên thị trường BĐS Việt Nam. Phone :0902.601.689 - Mr Sơn
Th5 13, 2016 Chức năng bình luận bị tắt ở Nhận thiệp mời tham dự event Vinhomes Golden River
Th5 13, 2016 Chức năng bình luận bị tắt ở Khu căn hộ Vinhomes Golden River, Ba Son, Quận 1
Th5 13, 2016 Chức năng bình luận bị tắt ở Tòa Aqua 4 – Vinhomes Golden River
Th5 13, 2016 Chức năng bình luận bị tắt ở Tòa Aqua 3 – Vinhomes Golden River
Th12 31, 2016 Chức năng bình luận bị tắt ở Căn hộ Vinhomes Golden River cam kết thuê lại với lợi nhuận 10%/năm
Th9 23, 2016 Chức năng bình luận bị tắt ở Mua căn hộ Vinhomes Golden River Quận 1- nhận khuyến mãi xe Mecedes Benz S500
Th3 09, 2016 Chức năng bình luận bị tắt ở Chi tiết dự án Vinpearl Empire Condotel, đường Lê Thánh Tôn, Nha Trang
Th1 30, 2016 Chức năng bình luận bị tắt ở Bán shophouse Vinhomes Central Park, Tân Cảng
Th12 27, 2016 Chức năng bình luận bị tắt ở Vincity – Phân khúc nhà giá rẻ của VingroupThương hiệu Vincity Căn hộ giá rẻ Vincity – thương hiệu bất động sản đại chúng với mức giá từ 700 triệu sẽ được tập đoàn Vingroup ra mắt trong...
Th12 08, 2016 Chức năng bình luận bị tắt ở Shophouse Vinhomes Golden River, Ba Son, Quận 1
Th12 18, 2015 Chức năng bình luận bị tắt ở Dự án Vinhomes Central Park, Tân Cảng nằm trong phần xát nhập với trung tâm Tp.HCM
Th12 12, 2015 Chức năng bình luận bị tắt ở Mở bán tòa Landmark 3 & Landmark 6 Vinhomes Central Park
Th11 13, 2015 Chức năng bình luận bị tắt ở Sở hữu biệt thự The Villas đẳng cấp với bến du thuyền ngay trước sân nhà

markdown:
Cập nhật Tháng Mười Một 8th, 2017 2:27 Chiều
Th3 06, 2016
[Sơn Nguyễn](http://canbanbietthu.com/author/admin)
[biet thu bien vingroup slide](http://canbanbietthu.com/slider), [Cơ hội đầu tư](http://canbanbietthu.com/tin-tuc/co-hoi-dau-tu), [Condotel Nha Trang](http://canbanbietthu.com/condotel-nha-trang)
Chức năng bình luận bị tắt ở Vinpearl Empire Condotel (VEC), Nha Trang – điểm đến đầu tư hấp dẫn năm 2016
**Cơ hội đầu tư hấp dẫn với Vinpearl Empire Condotel Nha Trang** **1. CAM KẾT THU NHẬP TỪ CHƯƠNG TRÌNH CHO THUÊ (CTCT)** **2. QUYỀN LỢI KHÁCH HÀNG KHI THAM GIA CTCT** **Liên hệ với chuyên gia tư vấn ngay!!**
Trên thế giới, Condotel (Condo – Hotel) là một mô hình đầu tư căn hộ khách sạn rất phổ biến được các doanh nhân, chính khách, người nổi tiếng, giới thượng lưu và những khách hàng, nhà đầu tư thông minh có tiềm lực tài chính ưu tiên lựa chọn hàng đầu. Mỗi tháng, những thương hiệu lớn trong ngành kinh doanh Bất động sản như Trump hay là Ritz Carlton đều xây mới một dự án Căn hộ – khách sạn ở các khu nghĩ dưỡng hoặc các khu thành thị.
Với lợi thế đường biển dài, nhiều bãi biển đẹp, nhiều thắng cảnh, tiềm năng phát triển Condotel tại Việt Nam rất lớn, song cơ hội đầu tư dòng sản phẩm Condotel vẫn còn khá mới mẻ do số lượng dự án không nhiều, vì vậy, những nhà đầu tư tiên phong sẽ dành lợi thế dẫn đầu xu hướng đầu tư bất động sản nghỉ dưỡng mới đầy tiềm năng này.
Tập đoàn Vingroup đã nghiên cứu kỹ thị trường và quyết định phát triển 02 dự án Vinpearl Condotel tại Nha Trang nhằm mang lại cho Quý khách hàng cơ hội đầu tư ưu viêt, đảm bảo sinh lời cao.
Đầu tư căn hộ nghỉ dưỡng
**Vinpearl Condotel Nha Trang** của Tập đoàn Vingroup đảm bảo được tính an toàn và sinh lời ổn định không chỉ cho khách hàng mà còn cho thế hệ tương lai, con cháu của chúng ta. Với mức cam kết sinh lời 10%/năm trong 5 năm và chia sẻ 85% lợi nhuận cho thuê trọn đời, đây là một sản phẩm đầu tư tài sản sinh lợi kép: vừa đảm bảo giá trị đầu tư bằng bất động sản lâu dài và chắc chắn, lợi nhuận kinh doanh ổn định ở mức cao và cơ hội tăng giá chắc chắn trong tương lai.
Quý khách mong muốn trở thành chủ nhân căn hộ Condotel Vinpearl Empire, Nha Trang HÃY LIÊN HỆ NGAY VỚI CHÚNG TÔI
**Chuyên gia tư vấn BĐS cao cấp**. Chuyên tư vấn các dự án nhà ở, căn hộ, biệt thự,.... **
Đã có nhiều năm kinh nghiệm tư vấn và giao dịch thành công nhiều dự án của các chủ đầu tư lớn, uy tín hàng đầu trên thị trường BĐS Việt Nam.
Phone :0902.601.689 - Mr Sơn**
Th5 13, 2016 Chức năng bình luận bị tắt ở Nhận thiệp mời tham dự event Vinhomes Golden River
Th5 13, 2016 Chức năng bình luận bị tắt ở Khu căn hộ Vinhomes Golden River, Ba Son, Quận 1
Th5 13, 2016 Chức năng bình luận bị tắt ở Tòa Aqua 4 – Vinhomes Golden River
Th5 13, 2016 Chức năng bình luận bị tắt ở Tòa Aqua 3 – Vinhomes Golden River
Th12 31, 2016 Chức năng bình luận bị tắt ở Căn hộ Vinhomes Golden River cam kết thuê lại với lợi nhuận 10%/năm
Th9 23, 2016 Chức năng bình luận bị tắt ở Mua căn hộ Vinhomes Golden River Quận 1- nhận khuyến mãi xe Mecedes Benz S500
Th3 09, 2016 Chức năng bình luận bị tắt ở Chi tiết dự án Vinpearl Empire Condotel, đường Lê Thánh Tôn, Nha Trang
Th1 30, 2016 Chức năng bình luận bị tắt ở Bán shophouse Vinhomes Central Park, Tân Cảng
Th12 27, 2016 Chức năng bình luận bị tắt ở Vincity – Phân khúc nhà giá rẻ của VingroupThương hiệu Vincity Căn hộ giá rẻ Vincity – thương hiệu bất động sản đại chúng với mức giá từ 700 triệu sẽ được tập đoàn Vingroup ra mắt trong...
Th12 08, 2016 Chức năng bình luận bị tắt ở Shophouse Vinhomes Golden River, Ba Son, Quận 1
Th12 18, 2015 Chức năng bình luận bị tắt ở Dự án Vinhomes Central Park, Tân Cảng nằm trong phần xát nhập với trung tâm Tp.HCM
Th12 12, 2015 Chức năng bình luận bị tắt ở Mở bán tòa Landmark 3 & Landmark 6 Vinhomes Central Park
Th11 13, 2015 Chức năng bình luận bị tắt ở Sở hữu biệt thự The Villas đẳng cấp với bến du thuyền ngay trước sân nhà

WARC-Identified-Payload-Type: text/html

Server: LiteSpeed

Accept-Ranges: bytes

Cache-Control: public, max-age=172800

Vary: Accept-Encoding

Content-Type: text/html; charset=UTF-8


text:
CHO THUÊ NHÀ RIÊNG SAU TIMESCITY (NGÕ 34 VĨNH TUY HOẶC 183A LĨNH NAM) $^$
Nội dung mô tả
CHO THUÊ NHÀ RIÊNG SAU TIMESCITY (NGÕ 34 VĨNH TUY HOẶC 183A LĨNH NAM)
- Nhà riêng diện tích 30m2.Ưu tiên đối tượng thuê lâu dài, ổn định
- Nhà gồm 1 tầng 1 gác xép gồm bếp, công trình phụ khép kín có nóng lạnh, sân để xe, nơi phơi phóng Vị trí thuận lợi gần đường trường chợ, các khu đô thị lớn, trung tâm thương mại Dân cư văn minh, an ninh đảm bảo
- Giá: 2,4 triệu/tháng. Thời điểm cho thuê: Từ tháng 1/2018.
- Địa chỉ: ngõ 34 Vĩnh Tuy hoặc 183A Lĩnh Nam
- Liên hệ: anh Thành:01676728879 (Liên hệ xem nhà: sau giờ hành chính tất cả các ngày trong tuần hoặc thứ 7/Chủ nhật)
Lưu ý
Mọi thông tin liên quan tới tin rao này là do người đăng tin đăng tải và chịu trách nhiệm. Chúng tôi luôn cố gắng để có chất lượng thông tin tốt nhất, nhưng chúng tôi không đảm bảo và không chịu trách nhiệm về bất kỳ nội dung nào liên quan tới tin rao này. Nếu quý vị phát hiện có sai sót hay vấn đề gì xin hãy thông báo cho chúng tôi.
Tin cùng danh mục Cho thuê nhà riêng
Cho thuê chung cư mini 2pn-5,5 triệu gần Ngã Tư Sở ###
Cập nhật 10 giờ trước
Diện tích thực : 60 m2
Khu vực : Hà Nội - Quận Thanh Xuân
Cho Thuê NGẮN-DÀI HẠN & CHUYỂN NHƯỢNG căn hộ GOLDVIEW- mặt tiền Bến Vân Đồn Q4. LH: 0966.070.928 !*$.!
Cập nhật 1 ngày trước
Diện tích thực : 60 m2
Khu vực : Hồ Chí Minh - Quận 4
Cho Thuê NGẮN-DÀI HẠN & CHUYỂN NHƯỢNG căn hộ GOLDVIEW- mặt tiền Bến Vân Đồn Q4. LH: 0966.070.928 !!^!
Cập nhật 1 ngày trước
Diện tích thực : 60 m2
Khu vực : Hồ Chí Minh - Quận 4
Cho Thuê NGẮN-DÀI HẠN & CHUYỂN NHƯỢNG căn hộ GOLDVIEW- mặt tiền Bến Vân Đồn Q4. LH: 0966.070.928 %%%
Cập nhật 1 ngày trước
Diện tích thực : 60 m2
Khu vực : Hồ Chí Minh - Quận 4
Cho thuê nhà 60m2x6 tầng ngõ ô tô đỗ cửa tại gần Kim Ngưu,Hai Bà Trưng, Hà Nội !!^!
Cập nhật 2 ngày trước
Diện tích thực : 60 m2
Khu vực : Hà Nội - Hai Bà Trưng

markdown:
# CHO THUÊ NHÀ RIÊNG SAU TIMESCITY (NGÕ 34 VĨNH TUY HOẶC 183A LĨNH NAM) $^$
**" tại** [Cho thuê nhà riêng](http://canho24h.vn/bat-dong-san/cho-thue-nha-rieng) **Hà Nội - Quận Hoàng Mai** [Tin chính chủ] **2 Triệu / tháng**
Nội dung mô tả
**CHO THUÊ NHÀ RIÊNG SAU TIMESCITY (NGÕ 34 VĨNH TUY HOẶC 183A LĨNH NAM)**
- Nhà riêng diện tích 30m2.Ưu tiên đối tượng thuê lâu dài, ổn định
- Nhà gồm 1 tầng 1 gác xép gồm bếp, công trình phụ khép kín có nóng lạnh, sân để xe, nơi phơi phóng Vị trí thuận lợi gần đường trường chợ, các khu đô thị lớn, trung tâm thương mại Dân cư văn minh, an ninh đảm bảo
- Giá: 2,4 triệu/tháng. Thời điểm cho thuê: Từ tháng 1/2018.
- Địa chỉ: ngõ 34 Vĩnh Tuy hoặc 183A Lĩnh Nam
- Liên hệ: anh Thành:01676728879 (Liên hệ xem nhà: sau giờ hành chính tất cả các ngày trong tuần hoặc thứ 7/Chủ nhật)
**Anh Thành - 01676728879**
Lưu ý
Mọi thông tin liên quan tới tin rao này là do người đăng tin đăng tải và chịu trách nhiệm. Chúng tôi luôn cố gắng để có chất lượng thông tin tốt nhất, nhưng chúng tôi không đảm bảo và không chịu trách nhiệm về bất kỳ nội dung nào liên quan tới tin rao này. Nếu quý vị phát hiện có sai sót hay vấn đề gì xin hãy thông báo cho chúng tôi.
## Tin cùng danh mục Cho thuê nhà riêng
[Cho thuê chung cư mini 2pn-5,5 triệu gần Ngã Tư Sở ###](http://canho24h.vn/bat-dong-san/12/cho-thue-chung-cu-mini-2pn-55-trieu-gan-nga-tu-so--53294) ![ Cho thuê chung cư mini 2pn-5,5 triệu gần Ngã Tư Sở ###](http://canho24h.vn/public/site/images/default-logo.png)
Cập nhật 10 giờ trước
Diện tích thực :
**60 m2**
Khu vực :
**Hà Nội - Quận Thanh Xuân** [Tin chính chủ]
[Cho Thuê NGẮN-DÀI HẠN & CHUYỂN NHƯỢNG căn hộ GOLDVIEW- mặt tiền Bến Vân Đồn Q4. LH: 0966.070.928 !*$.!](http://canho24h.vn/bat-dong-san/12/cho-thue-ngan-dai-han-chuyen-nhuong-can-ho-goldview-mat-tien-ben-van-don-q4-lh-0966070928--53090) ![ Cho Thuê NGẮN-DÀI HẠN & CHUYỂN NHƯỢNG căn hộ GOLDVIEW- mặt tiền Bến Vân Đồn Q4. LH: 0966.070.928 !*$.!](http://canho24h.vn/assets/real_news/53090/4d81826e57c6b81bbbcbf6d4b3bd55d8_thumb.jpg)
Cập nhật 1 ngày trước
Diện tích thực :
**60 m2**
Khu vực :
**Hồ Chí Minh - Quận 4** [Tin chính chủ]
[Cho Thuê NGẮN-DÀI HẠN & CHUYỂN NHƯỢNG căn hộ GOLDVIEW- mặt tiền Bến Vân Đồn Q4. LH: 0966.070.928 !!^!](http://canho24h.vn/bat-dong-san/12/cho-thue-ngan-dai-han-chuyen-nhuong-can-ho-goldview-mat-tien-ben-van-don-q4-lh-0966070928--53085) ![ Cho Thuê NGẮN-DÀI HẠN & CHUYỂN NHƯỢNG căn hộ GOLDVIEW- mặt tiền Bến Vân Đồn Q4. LH: 0966.070.928 !!^!](http://canho24h.vn/assets/real_news/53085/a52097ea03db709900c7e88acd6f5004_thumb.jpg)
Cập nhật 1 ngày trước
Diện tích thực :
**60 m2**
Khu vực :
**Hồ Chí Minh - Quận 4** [Tin chính chủ]
[Cho Thuê NGẮN-DÀI HẠN & CHUYỂN NHƯỢNG căn hộ GOLDVIEW- mặt tiền Bến Vân Đồn Q4. LH: 0966.070.928 %%%](http://canho24h.vn/bat-dong-san/12/cho-thue-ngan-dai-han-chuyen-nhuong-can-ho-goldview-mat-tien-ben-van-don-q4-lh-0966070928--53080) ![ Cho Thuê NGẮN-DÀI HẠN & CHUYỂN NHƯỢNG căn hộ GOLDVIEW- mặt tiền Bến Vân Đồn Q4. LH: 0966.070.928 %%%](http://canho24h.vn/assets/real_news/53080/178e0740273c5c0af2c0282477ed0a4c_thumb.jpg)
Cập nhật 1 ngày trước
Diện tích thực :
**60 m2**
Khu vực :
**Hồ Chí Minh - Quận 4** [Tin chính chủ]
[Cho thuê nhà 60m2x6 tầng ngõ ô tô đỗ cửa tại gần Kim Ngưu,Hai Bà Trưng, Hà Nội !!^!](http://canho24h.vn/bat-dong-san/12/cho-thue-nha-60m2x6-tang-ngo-o-to-do-cua-tai-gan-kim-nguuhai-ba-trung-ha-noi--53018) ![ Cho thuê nhà 60m2x6 tầng ngõ ô tô đỗ cửa tại gần Kim Ngưu,Hai Bà Trưng, Hà Nội !!^!](http://canho24h.vn/public/site/images/default-logo.png)
Cập nhật 2 ngày trước
Diện tích thực :
**60 m2**
Khu vực :
**Hà Nội - Hai Bà Trưng** [Tin chính chủ]

Content-Type: text/html


text:
MẶT TIỀN NGUYỄN HỮU TRÍ GẦN CHỢ ĐỆM, GIÁ ƯU ĐÃI, SHR, HẠ TẦNG HOÀN THIỆN, CỤM TIỆN ÍCH ĐÃ HIỆN HỮU
Nội dung mô tả
Lưu ý
Mọi thông tin liên quan tới tin rao này là do người đăng tin đăng tải và chịu trách nhiệm. Chúng tôi luôn cố gắng để có chất lượng thông tin tốt nhất, nhưng chúng tôi không đảm bảo và không chịu trách nhiệm về bất kỳ nội dung nào liên quan tới tin rao này. Nếu quý vị phát hiện có sai sót hay vấn đề gì xin hãy thông báo cho chúng tôi.
Tin cùng danh mục Bán đất
Cần chuyển nhượng Quỹ đất vàng Mỹ Đình, quận Nam Từ Liêm, TP. Hà Nội %%%%%%
Cập nhật 5 giờ trước
Diện tích thực : 1500 m2
Khu vực : Hà Nội - Quận Nam Từ Liêm
Vợ chồng tôi cần bán gấp lô đất MT chợ và dãy trọ đang cho thuê KÍN với giá rẽ $*$.
Cập nhật 6 giờ trước
Diện tích thực : 30 m2
Khu vực : Bình Dương - Huyện Bến Cát
Bán đất 8.000m2 MT nội bộ Nguyễn Thị Thập, Q7, có bờ sông, đối diện nhiều nhà hàng, tiện xây dự án %*$.
Cập nhật 6 giờ trước
Diện tích thực : 8000 m2
Khu vực : Hồ Chí Minh - Quận 7
Bán đất 8.000m2 MT nội bộ Nguyễn Thị Thập, Q7, có bờ sông, đối diện nhiều nhà hàng, tiện xây dự án %%%
Cập nhật 7 giờ trước
Diện tích thực : 8000 m2
Khu vực : Hồ Chí Minh - Quận 7
Bán 3ha8 đất MT QL1A, P.An Phú Đông, Q12, thổ cư 100%, gần trường và chợ, tiện phân lô bán nền ^*$.^
Cập nhật 7 giờ trước
Diện tích thực : 38000 m2
Khu vực : Hồ Chí Minh - Quận 12

markdown:
# MẶT TIỀN NGUYỄN HỮU TRÍ GẦN CHỢ ĐỆM, GIÁ ƯU ĐÃI, SHR, HẠ TẦNG HOÀN THIỆN, CỤM TIỆN ÍCH ĐÃ HIỆN HỮU
**" tại** [Bán đất](http://canho24h.vn/bat-dong-san/mua-ban-dat) **Hồ Chí Minh - Quận 1** [Tin chính chủ] **400 Triệu**
Nội dung mô tả
**Mỹ Huyền - 01283951343**
Lưu ý
Mọi thông tin liên quan tới tin rao này là do người đăng tin đăng tải và chịu trách nhiệm. Chúng tôi luôn cố gắng để có chất lượng thông tin tốt nhất, nhưng chúng tôi không đảm bảo và không chịu trách nhiệm về bất kỳ nội dung nào liên quan tới tin rao này. Nếu quý vị phát hiện có sai sót hay vấn đề gì xin hãy thông báo cho chúng tôi.
## Tin cùng danh mục Bán đất
[Cần chuyển nhượng Quỹ đất vàng Mỹ Đình, quận Nam Từ Liêm, TP. Hà Nội %%%%%%](http://canho24h.vn/bat-dong-san/8/can-chuyen-nhuong-quy-dat-vang-my-dinh-quan-nam-tu-liem-tp-ha-noi--53325) ![ Cần chuyển nhượng Quỹ đất vàng Mỹ Đình, quận Nam Từ Liêm, TP. Hà Nội %%%%%%](http://canho24h.vn/public/site/images/default-logo.png)
Cập nhật 5 giờ trước
Diện tích thực :
**1500 m2**
Khu vực :
**Hà Nội - Quận Nam Từ Liêm** [Tin chính chủ]
[Vợ chồng tôi cần bán gấp lô đất MT chợ và dãy trọ đang cho thuê KÍN với giá rẽ $*$.](http://canho24h.vn/bat-dong-san/8/vo-chong-toi-can-ban-gap-lo-dat-mt-cho-va-day-tro-dang-cho-thue-kin-voi-gia-re--53321) ![ Vợ chồng tôi cần bán gấp lô đất MT chợ và dãy trọ đang cho thuê KÍN với giá rẽ $*$.](http://canho24h.vn/public/site/images/default-logo.png)
Cập nhật 6 giờ trước
Diện tích thực :
**30 m2**
Khu vực :
**Bình Dương - Huyện Bến Cát** [Tin chính chủ]
[Bán đất 8.000m2 MT nội bộ Nguyễn Thị Thập, Q7, có bờ sông, đối diện nhiều nhà hàng, tiện xây dự án %*$.](http://canho24h.vn/bat-dong-san/8/ban-dat-8000m2-mt-noi-bo-nguyen-thi-thap-q7-co-bo-song-doi-dien-nhieu-nha-hang-tien-xay-du-an--53319) ![ Bán đất 8.000m2 MT nội bộ Nguyễn Thị Thập, Q7, có bờ sông, đối diện nhiều nhà hàng, tiện xây dự án %*$.](http://canho24h.vn/assets/real_news/53319/5910e5bd22bb80c5f7ffb915a3e8c96d_thumb.jpg)
Cập nhật 6 giờ trước
Diện tích thực :
**8000 m2**
Khu vực :
**Hồ Chí Minh - Quận 7** [Tin chính chủ]
[Bán đất 8.000m2 MT nội bộ Nguyễn Thị Thập, Q7, có bờ sông, đối diện nhiều nhà hàng, tiện xây dự án %%%](http://canho24h.vn/bat-dong-san/8/ban-dat-8000m2-mt-noi-bo-nguyen-thi-thap-q7-co-bo-song-doi-dien-nhieu-nha-hang-tien-xay-du-an--53318) ![ Bán đất 8.000m2 MT nội bộ Nguyễn Thị Thập, Q7, có bờ sông, đối diện nhiều nhà hàng, tiện xây dự án %%%](http://canho24h.vn/assets/real_news/53318/1d93175a11e032282bf3c93d8cd52f46_thumb.jpg)
Cập nhật 7 giờ trước
Diện tích thực :
**8000 m2**
Khu vực :
**Hồ Chí Minh - Quận 7** [Tin chính chủ]
[Bán 3ha8 đất MT QL1A, P.An Phú Đông, Q12, thổ cư 100%, gần trường và chợ, tiện phân lô bán nền ^*$.^](http://canho24h.vn/bat-dong-san/8/ban-3ha8-dat-mt-ql1a-pan-phu-dong-q12-tho-cu-100-gan-truong-va-cho-tien-phan-lo-ban-nen--53316) ![ Bán 3ha8 đất MT QL1A, P.An Phú Đông, Q12, thổ cư 100%, gần trường và chợ, tiện phân lô bán nền ^*$.^](http://canho24h.vn/assets/real_news/53316/b3eeb2e8c9d71fddfaac2178828adc49_thumb.jpg)
Cập nhật 7 giờ trước
Diện tích thực :
**38000 m2**
Khu vực :
**Hồ Chí Minh - Quận 12** [Tin chính chủ]