text:
ƒê·∫∑c ƒëi·ªÉm l√≠ lu·∫≠n vƒÉn h·ªçc macx√≠t th·∫ø k·ªâ XX
C√πng v·ªõi s·ª± ph√°t tri·ªÉn c·ªßa m·ªôt th·∫ø k·ªâ vƒÉn h·ªçc d√¢n t·ªôc, l√≠ lu·∫≠n vƒÉn h·ªçc ·ªü Vi·ªát Nam c≈©ng ƒë√£ c√≥ nh·ªØng th√†nh t·ª±u, kh·∫≥ng ƒë·ªãnh s·ª± tr∆∞·ªüng th√†nh c·ªßa t∆∞ duy l√≠ lu·∫≠n vƒÉn h·ªçc hi·ªán ƒë·∫°i.
Tuy nhi√™n, s·ª± ph√°t tri·ªÉn c·ªßa l√≠ lu·∫≠n vƒÉn h·ªçc m√°cx√≠t ·ªü Vi·ªát kh√¥ng th·ªÉ t√°ch r·ªùi nh·ªØng th√†nh t·ª±u c·ªßa c√°c n·ªÅn l√≠ lu·∫≠n vƒÉn h·ªçc m√°cx√≠t tr√™n th·∫ø gi·ªõi. N√≥ l√† b·ªô ph·∫≠n c·ªßa m·ªôt h·ªá th·ªëng. ·ªû m·ªói n∆∞·ªõc, s·ª± ph√°t tri·ªÉn c·ªßa l√≠ lu·∫≠n vƒÉn h·ªçc m√°c x√≠t ƒë·ªÅu c√≥ nh·ªØng s·∫Øc th√°i ri√™ng, nh∆∞ng n·∫øu nh√¨n trong h·ªá th·ªëng, ch√∫ng ta s·∫Ω th·∫•y c√≥ nh·ªØng ƒë·∫∑c ƒëi·ªÉm chung. Vi·ªác ch·ªâ ra nh·ªØng ƒë·∫∑c ƒëi·ªÉm ƒë√≥ s·∫Ω soi s√°ng nhi·ªÅu v·∫•n ƒë·ªÅ c√≤n t·ªìn t·∫°i b√™n trong h·ªá th·ªëng (v√† ngo√†i h·ªá th·ªëng), gi√∫p ch√∫ng ta c√≥ c√°i nh√¨n kh√°ch quan, khoa h·ªçc h∆°n v·ªÅ nh·ªØng th√†nh t·ª±u v√† c·∫£ nh·ªØng h·∫°n ch·∫ø c·ªßa to√†n b·ªô h·ªá th·ªëng c≈©ng nh∆∞ t·ª´ng b·ªô ph·∫≠n. Trong ph·∫°m vi b√†i vi·∫øt n√†y, ch√∫ng t√¥i kh√¥ng th·ªÉ ƒë·ªÅ c·∫≠p h·∫øt to√†n b·ªô s·ª± ph√°t tri·ªÉn c·ªßa h·ªá th·ªëng l√≠ lu·∫≠n vƒÉn h·ªçc m√°c x√≠t ·ªü t·∫•t c·∫£ c√°c n∆∞·ªõc. ƒê·ªÉ l√†m r√µ nh·ªØng ƒë·∫∑c ƒëi·ªÉm c∆° b·∫£n, ch√∫ng t√¥i s·∫Ω nghi√™n c·ª©u c√°c m√¥ h√¨nh l√≠ lu·∫≠n m√°c x√≠t v·ªõi nh·ªØng t√°c gia, t√°c ph·∫©m ti√™u bi·ªÉu c√≥ li√™n h·ªá v·ªõi ƒë·ªùi s·ªëng l√≠ lu·∫≠n vƒÉn h·ªçc ·ªü Vi·ªát Nam nh∆∞ l√† b·ªô ph·∫≠n c·ªßa m·ªôt h·ªá th·ªëng ƒë√£ g√≥p ph·∫ßn l√†m n√™n nh·ªØng ƒë·∫∑c ƒëi·ªÉm ƒë√≥.
N√≥i ƒë·∫øn t√≠nh h·ªá th·ªëng c·ªßa mƒ© h·ªçc v√† l√≠ lu·∫≠n vƒÉn h·ªçc m√°c x√≠t kh√¥ng c√≥ nghƒ©a l√† ch·ªâ th·ª´a nh·∫≠n s·ª± th·ªëng nh·∫•t tuy·ªát ƒë·ªëi c·ªßa m·ªçi quan ƒëi·ªÉm t·∫°o n√™n h·ªá th·ªëng ƒë√≥. B√™n trong m·ªói h·ªá th·ªëng tri·∫øt h·ªçc hay mƒ© h·ªçc ƒë·ªÅu c√≥ nh·ªØng kh√°c bi·ªát nh·∫•t ƒë·ªãnh do m·ªói nh√† tri·∫øt h·ªçc hay mƒ© h·ªçc ƒë·ªÅu c√≥ h·ªá th·ªëng ri√™ng c·ªßa m√¨nh. ·ªû m·ªói h·ªá th·ªëng ri√™ng n√†y ƒë·ªÅu c√≥ nh·ªØng h·∫°n ch·∫ø kh√¥ng tr√°nh kh·ªèi.
Tr√™n c∆° s·ªü tri·∫øt h·ªçc Marx-Lenin v√† nh·ªØng √Ω ki·∫øn c·ªßa Marx-Engel-Lenin b√†n v·ªÅ vƒÉn h·ªçc, c√≥ th·ªÉ n√≥i t·ª´ nh·ªØng nƒÉm 1870 ƒë·∫øn chi·∫øn tranh th·∫ø gi·ªõi l·∫ßn th·ª© nh·∫•t v√† th·ªùi gian sau ƒë√≥, cho ƒë·∫øn h·∫øt th·∫ø k·ª∑ XX, l√≠ lu·∫≠n vƒÉn h·ªçc m√°c x√≠t, t·ª´ nh·ªØng n∆∞·ªõc c√≥ truy·ªÅn th·ªëng mƒ© h·ªçc ƒë·∫øn nh·ªØng n∆∞·ªõc kh√¥ng c√≥ truy·ªÅn th·ªëng ƒë√≥, ƒë√£ h√¨nh th√†nh v√† ph√°t tri·ªÉn v·ªõi nhi·ªÅu s·∫Øc th√°i ƒëa d·∫°ng. S·ª± ƒëa d·∫°ng n√†y kh√¥ng ch·ªâ th·ªÉ hi·ªán ·ªü t·ª´ng n∆∞·ªõc v·ªõi nh·ªØng m√¥ h√¨nh l√≠ lu·∫≠n vƒÉn h·ªçc kh√°c nhau tr√™n c√πng m·ªôt v·∫•n ƒë·ªÅ, m√† c√≤n th·ªÉ hi·ªán ngay trong c√°ch x√¢y d·ª±ng t·ª´ng m√¥ h√¨nh l√≠ lu·∫≠n v·ªõi nh·ªØng quan ƒëi·ªÉm kh√°c nhau. Tr∆∞·ªõc h·∫øt ch√∫ng t√¥i mu·ªën ƒë·ªÅ c·∫≠p ƒë·∫øn v·∫•n ƒë·ªÅ m·ªëi quan h·ªá gi·ªØa vƒÉn b·∫£n (vƒÉn h·ªçc) v√† hi·ªán th·ª±c, hay nh∆∞ c√°c nh√† l√≠ lu·∫≠n vƒÉn h·ªçc ·ªü Vi·ªát Nam v·∫´n th∆∞·ªùng n√≥i l√† m·ªëi quan h·ªá gi·ªØa vƒÉn h·ªçc v√† hi·ªán th·ª±c. ƒê√¢y l√† m·ªôt trong nh·ªØng v·∫•n ƒë·ªÅ c∆° b·∫£n m√† l√≠ lu·∫≠n vƒÉn h·ªçc m√°c x√≠t ƒë√£ n√≥i ƒë·∫øn nhi·ªÅu. Tuy nhi√™n v·ªÅ v·∫•n ƒë·ªÅ n√†y l√≠ lu·∫≠n vƒÉn h·ªçc m√°c x√≠t ƒë√£ cho th·∫•y nh·ªØng quan ƒëi·ªÉm t∆∞∆°ng ƒë·ªìng v√† kh√°c bi·ªát. B·∫Øt ƒë·∫ßu b·∫±ng m·ªëi li√™n h·ªá gi·ªØa c√°c quan ƒëi·ªÉm c·ªßa ch·ªß nghƒ©a th·ª±c ch·ª©ng v·ªõi c√°c quan ƒëi·ªÉm c·ªßa Pl√™khan·ªëp, khi Pl√™khan·ªëp ph√°t tri·ªÉn l√≠ thuy·∫øt c·ªßa H. Taine b·∫±ng vi·ªác h·ª£p nh·∫•t c√°c quan ƒëi·ªÉm l√≠ lu·∫≠n c·ªßa Taine v·ªõi m·ªôt s·ªë ph·∫°m tr√π c∆° b·∫£n c·ªßa ch·ªß nghƒ©a Marx. Pl√™khan·ªëp ƒë√£ g·∫Øn quy·∫øt ƒë·ªãnh lu·∫≠n c·ªßa H. Taine v·ªõi ƒë·∫•u tranh giai c·∫•p, v·ªõi c√°c quan ƒëi·ªÉm m√°c x√≠t v·ªÅ h√¨nh th·ª©c c·ªßa c√°c m·ªëi quan h·ªá gi·ªØa ng∆∞·ªùi v·ªõi ng∆∞·ªùi. √îng l√≠ gi·∫£i ƒëi·ªÅu ƒë√≥ b·∫±ng kh√°i ni·ªám tinh th·∫ßn ƒë·∫°o ƒë·ª©c v√† ƒë·ªìng nh·∫•t n√≥ v·ªõi t√¢m l√≠ giai c·∫•p. Nh∆∞ v·∫≠y, vƒÉn h·ªçc ngh·ªá thu·∫≠t ph·∫£n √°nh hi·ªán th·ª±c cu·ªôc s·ªëng, c√°i hi·ªán th·ª±c m√†, theo Pl√™khan·ªëp, n·ªôi dung ƒë·∫•u tranh giai c·∫•p quy ƒë·ªãnh.
V·ªõi s·ª± xu·∫•t hi·ªán c·ªßa G. Lukacs, l√≠ lu·∫≠n vƒÉn h·ªçc m√°c x√≠t ƒë√£ c√≥ th√™m nh·ªØng c√¥ng tr√¨nh l√≠ lu·∫≠n quan tr·ªçng nghi√™n c·ª©u m·ªëi quan h·ªá gi·ªØa vƒÉn h·ªçc v√† hi·ªán th·ª±c. Ti·∫øp thu nh·ªØng th√†nh t·ª±u tri·∫øt h·ªçc v√† mƒ© h·ªçc t∆∞ s·∫£n, Lukacs ƒë√£ c√≥ c√°i nh√¨n s√¢u h∆°n, to√†n di·ªán h∆°n v√†o m·ªôt s·ªë v·∫•n ƒë·ªÅ l√≠ lu·∫≠n vƒÉn h·ªçc, nh·∫•t l√† v·∫•n ƒë·ªÅ m·ªëi quan h·ªá gi·ªØa vƒÉn h·ªçc v√† hi·ªán th·ª±c. Nh·ªØng nƒÉm ba m∆∞∆°i c·ªßa th·∫ø k·ª∑ XX l√† th·ªùi k√¨ ph√°t tri·ªÉn quan tr·ªçng c·ªßa mƒ© h·ªçc Lukacs, khi √¥ng b·∫Øt ƒë·∫ßu x√¢y d·ª±ng h·ªá th·ªëng c√°c quan ƒëi·ªÉm mƒ© h·ªçc c·ªßa m√¨nh v·ªÅ ph·∫£n √°nh ngh·ªá thu·∫≠t tr√™n c∆° s·ªü c·ªßa ch·ªß nghƒ©a duy v·∫≠t bi·ªán ch·ª©ng v√† ch·ªß nghƒ©a duy v·∫≠t l·ªãch s·ª≠. Xu·∫•t ph√°t t·ª´ ph·∫£n √°nh lu·∫≠n c·ªßa Lenin, Lukacs nh·∫•n m·∫°nh quan ƒëi·ªÉm vƒÉn h·ªçc ph·∫£n √°nh hi·ªán th·ª±c "b·∫±ng c√°c h√¨nh th·ª©c c·ªßa ƒë·ªëi t∆∞·ª£ng": √îng kh·∫≥ng ƒë·ªãnh vƒÉn h·ªçc ngh·ªá thu·∫≠t nh∆∞ l√† √Ω th·ª©c c·ªßa s·ª± ph√°t tri·ªÉn nh√¢n lo·∫°i, v√† c≈©ng nh∆∞ Pl√™khan·ªëp, √¥ng lu√¥n trung th√†nh v·ªõi quan ƒëi·ªÉm vƒÉn h·ªçc ngh·ªá thu·∫≠t kh√¥ng t√°ch r·ªùi ƒë·ªùi s·ªëng x√£ h·ªôi. Tuy v·∫≠y, so v·ªõi Pl√™khan·ªëp, Lukacs ƒë√£ x√°c l·∫≠p ƒë∆∞·ª£c h·ªá th·ªëng quan ƒëi·ªÉm mƒ© h·ªçc c·ªßa m√¨nh v·ªÅ m·ªëi quan h·ªá gi·ªØa vƒÉn h·ªçc v√† hi·ªán th·ª±c qua ƒë·∫∑c tr∆∞ng c·ªßa ph·∫£n √°nh ngh·ªá thu·∫≠t. Trong khi Pl√™khan·ªëp cho r·∫±ng "mu·ªën hi·ªÉu ngh·ªá thu·∫≠t ph·∫£n √°nh cu·ªôc s·ªëng nh∆∞ th·∫ø n√†o th√¨ c·∫ßn ph·∫£i hi·ªÉu c∆° c·∫•u c·ªßa cu·ªôc s·ªëng ƒë√≥"(1) th√¨ Lukacs nh·∫•n m·∫°nh ƒë·∫øn th·∫ø gi·ªõi ri√™ng c·ªßa s√°ng t·∫°o ngh·ªá thu·∫≠t, √¥ng cho r·∫±ng m·ªçi t√°c ph·∫©m ngh·ªá thu·∫≠t c√≥ gi√° tr·ªã ƒë·ªÅu t·∫°o ra "th·∫ø gi·ªõi ri√™ng", c√°c nh√¢n v·∫≠t, t√¨nh hu·ªëng ƒë·ªÅu ho√†n to√†n kh√°c v·ªõi th·ª±c t·∫ø h√†ng ng√†y, th·∫≠m ch√≠ kh√¥ng gi·ªëng v·ªõi b·∫•t k√¨ nh√¢n v·∫≠t t√¨nh hu·ªëng n√†o c·ªßa t√°c ph·∫©m kh√°c. Lukacs ch·ªâ ra r·∫±ng s·ª± say m√™ c·ªßa ng∆∞·ªùi ti·∫øp nh·∫≠n l√† s·ª± say m√™ ho√†n to√†n v√†o ƒë·∫∑c tr∆∞ng c·ªßa c√°i "th·∫ø gi·ªõi ri√™ng" c·ªßa t√°c ph·∫©m, do t√°c ph·∫©m ƒë√£ ph·∫£n √°nh hi·ªán th·ª±c trung th·ª±c h∆°n, ho√†n thi·ªán h∆°n, sinh ƒë·ªông h∆°n c√°i m√† ng∆∞·ªùi ti·∫øp nh·∫≠n c√≥ ƒë∆∞·ª£c v·ªÅ hi·ªán th·ª±c. Th·∫ø gi·ªõi ri√™ng c·ªßa t√°c ph·∫©m ch·ªâ l√† c√°i t∆∞·ªüng nh∆∞, nh∆∞ th·ªÉ t√°c ph·∫©m vƒÉn h·ªçc, ngh·ªá thu·∫≠t kh√¥ng ph·∫£i l√† s·ª± ph·∫£n √°nh hi·ªán th·ª±c kh√°ch quan, nh∆∞ th·ªÉ ng∆∞·ªùi ti·∫øp nh·∫≠n kh√¥ng h√¨nh dung ra "c√°i th·∫ø gi·ªõi ri√™ng" ƒë√≥ c·ªßa t√°c ph·∫©m ch·ªâ l√† s·ª± ph·∫£n √°nh hi·ªán th·ª±c. Lukacs vi·∫øt: "Ngh·ªãch l√≠ ·∫£nh h∆∞·ªüng c·ªßa t√°c ph·∫©m l√† ·ªü ch·ªó ch√∫ng ta trao m√¨nh cho m·ªôt hi·ªán th·ª±c d√¢ng s·∫µn b√™n ta, ta coi n√≥ l√† hi·ªán th·ª±c v√† ti·∫øp nh·∫≠n n√≥, m·∫∑c d√π ta v·∫´n bi·∫øt ch√≠nh x√°c r·∫±ng n√≥ kh√¥ng ph·∫£i l√† hi·ªán th·ª±c m√† ch·ªâ l√† h√¨nh th·ª©c ƒë·∫∑c bi·ªát c·ªßa s·ª± ph·∫£n √°nh hi·ªán th·ª±c"(2). Lukacs c√≤n nh·∫•n m·∫°nh m·ªôt lu·∫≠n ƒëi·ªÉm c√≥ √Ω nghƒ©a khoa h·ªçc, ƒë√≥ l√† ch√¢n l√≠ ngh·ªá thu·∫≠t t·ªìn t·∫°i kh√¥ng ph·ª• thu·ªôc v√†o s·ª± t∆∞∆°ng x·ª©ng hay kh√¥ng v·ªõi ch√¢n l√≠ kh√°ch quan theo tinh th·∫ßn "ngh·ªá thu·∫≠t kh√¥ng ƒë√≤i h·ªèi ng∆∞·ªùi ta ph·∫£i th·ª´a nh·∫≠n c√°c t√°c ph·∫©m ngh·ªá thu·∫≠t l√† hi·ªán th·ª±c" m√† Lenin t·ª´ng n√≥i. Nh∆∞ v·∫≠y, ch·ªâ ƒë·ªÅ c·∫≠p ƒë·∫øn nh·ªØng quan ƒëi·ªÉm c·ªßa Lukacs v·ªÅ m·ªëi quan h·ªá gi·ªØa vƒÉn h·ªçc v√† hi·ªán th·ª±c th·ªÉ hi·ªán trong c√¥ng tr√¨nh Ngh·ªá thu·∫≠t v√† ch√¢n l√≠ kh√°ch quan vi·∫øt nƒÉm 1934, ch√∫ng ta ƒë√£ th·∫•y ƒë·ªëi t∆∞·ª£ng nghi√™n c·ª©u c·ªßa nh√† l√≠ lu·∫≠n vƒÉn h·ªçc m√°c x√≠t n√†y kh√¥ng ph·∫£i l√† l√≠ lu·∫≠n vƒÉn h·ªçc chung chung m√† l√† vƒÉn h·ªçc hi·ªán th·ª±c, l√† ti·ªÉu thuy·∫øt. L√≠ lu·∫≠n vƒÉn h·ªçc c·ªßa G. Lukacs kh√¥ng ph·∫£i l√† l√≠ lu·∫≠n m√¥ t·∫£ m√† l√† l√≠ lu·∫≠n ƒë√°nh gi√°. D·ª±a v√†o m√¥ h√¨nh ph·∫£n √°nh, √¥ng di·ªÖn ƒë·∫°t nh·ªØng ph√°n x√©t v·ªÅ c√°c gi√° tr·ªã c∆° b·∫£n, ƒë·ªôc l·∫≠p v·ªõi vi·ªác m·ªôt t√°c ph·∫©m vƒÉn h·ªçc c√≥ hi·ªán th·ª±c hay kh√¥ng. Tuy kh√¥ng d√†nh cho ch·ªß th·ªÉ s√°ng t·∫°o c√°i vai tr√≤ r√µ r√†ng, nh∆∞ng khi nh·∫•n m·∫°nh s·ª± ph·∫£n √°nh th·∫ø gi·ªõi c·ªßa t√°c ph·∫©m vƒÉn h·ªçc, Lukacs c≈©ng kh√¥ng ph·ªß nh·∫≠n s·ª± hi·ªán h·ªØu c·ªßa ng∆∞·ªùi s√°ng t√°c, th·∫≠m ch√≠ nhi·ªÅu l·∫ßn √¥ng nh·∫Øc ƒë·∫øn s·ª± vƒ© ƒë·∫°i c·ªßa ng∆∞·ªùi ngh·ªá sƒ© th·ªÉ hi·ªán qua vi·ªác ph·∫£n √°nh trung th·ª±c ƒë·ªùi s·ªëng x√£ h·ªôi.
Trong m·ªôt c√¥ng tr√¨nh nghi√™n c·ª©u so s√°nh hai nh√† mƒ© h·ªçc m√°c x√≠t l√† C.Caudwell (Anh) v√† G.Lukacs (Hungary)(3), ch√∫ng t√¥i ƒë√£ n√™u l√™n nh·ªØng ƒëi·ªÉm t∆∞∆°ng ƒë·ªìng v√† kh√°c bi·ªát trong c√°c quan ƒëi·ªÉm c·ªßa hai nh√† mƒ© h·ªçc n√†y v·ªÅ ƒë·∫∑c tr∆∞ng c·ªßa ph·∫£n √°nh ngh·ªá thu·∫≠t m√† c≈©ng ch√≠nh l√† v·ªÅ m·ªëi quan h·ªá gi·ªØa vƒÉn h·ªçc v√† hi·ªán th·ª±c, m·∫∑c d√π c·∫£ hai ƒë·ªÅu l√† nh·ªØng nh√† mƒ© h·ªçc m√°c x√≠t. So s√°nh t√°c ph·∫©m ·∫¢o ·∫£nh v√† hi·ªán th·ª±c c·ªßa C.Caudwell v·ªõi t√°c ph·∫©m ƒê·∫∑c tr∆∞ng mƒ© h·ªçc c·ªßa G.Lukacs, ta th·∫•y s·ª± ƒëa d·∫°ng trong c√°c quan ƒëi·ªÉm c·ªßa h·ªç, tr∆∞·ªõc h·∫øt trong vi·ªác x√°c ƒë·ªãnh ƒë·ªëi t∆∞·ª£ng c·ªßa ph·∫£n √°nh ngh·ªá thu·∫≠t. Theo Caudwell th√¨ ƒë·ªëi t∆∞·ª£ng c·ªßa ph·∫£n √°nh ngh·ªá thu·∫≠t l√† "hi·ªán th·ª±c b√™n trong" c·ªßa con ng∆∞·ªùi, c√≤n "hi·ªán th·ª±c b√™n ngo√†i" l√† ƒë·ªëi t∆∞·ª£ng c·ªßa ph·∫£n √°nh khoa h·ªçc. Caudwell vi·∫øt: Ngh·ªá thu·∫≠t th·ªÉ hi·ªán s·ª± t·ª± do c·ªßa con ng∆∞·ªùi trong c√°i th·∫ø gi·ªõi nh·∫≠n th·ª©c, b·ªüi v√¨ c·∫£ hai (khoa h·ªçc v√† ngh·ªá thu·∫≠t -T.ƒê.D) ƒë·ªÅu nh·∫≠n ra m·ªôt c√°ch c√≥ √Ω th·ª©c t√≠nh t·∫•t y·∫øu c·ªßa th·∫ø gi·ªõi, v√† c·∫£ hai ƒë·ªÅu bi·∫øt l√†m thay ƒë·ªïi th·∫ø gi·ªõi c·ªßa m√¨nh. Ngh·ªá thu·∫≠t c√≥ th·ªÉ thay ƒë·ªïi th·∫ø gi·ªõi c·∫£m x√∫c, t·ª©c l√† th·∫ø gi·ªõi hi·ªán th·ª±c b√™n trong, c√≤n khoa h·ªçc thay ƒë·ªïi th·∫ø gi·ªõi c·ªßa c√°c hi·ªán t∆∞·ª£ng, t·ª©c l√† th·∫ø gi·ªõi hi·ªán th·ª±c b√™n ngo√†i" (4). C√≤n Lukacs th√¨ cho r·∫±ng ngh·ªá thu·∫≠t c≈©ng nh∆∞ khoa h·ªçc ƒë·ªÅu ph·∫£n √°nh c√πng m·ªôt hi·ªán th·ª±c. Lukacs g·∫Øn b√≥ v·ªõi y√™u c·∫ßu v·ªÅ ch·ªß nghƒ©a hi·ªán th·ª±c, v·ªÅ t√≠nh ch√¢n th·ª±c c·ªßa s·ª± ph·∫£n √°nh; c√≤n Caudwell nh·∫•n m·∫°nh t√≠nh ch√¢n th·ª±c l·ªãch s·ª≠ c·ªßa th√°i ƒë·ªô v√† t∆∞ t∆∞·ªüng c·ªßa nh√† vƒÉn, t·ª©c l√† nh·∫•n m·∫°nh vai tr√≤ c·ªßa ch·ªß th·ªÉ s√°ng t·∫°o.
Li√™n quan ƒë·∫øn v·∫•n ƒë·ªÅ ch·ªß nghƒ©a hi·ªán th·ª±c, c·∫ßn n√≥i th√™m r·∫±ng gi·ªØa Ernst Fischer, R. Garaudi v√† G. Lukacs c≈©ng c√≥ nh·ªØng quan ƒëi·ªÉm kh√°c nhau. Kh√¥ng ph·∫£i ng·∫´u nhi√™n m√† khi b√†n v·ªÅ ch·ªß nghƒ©a hi·ªán th·ª±c, ho·∫∑c v·ªÅ c√°c s√°ng t√°c c·ªßa Franz Kafka, R. Garaudi ƒë√£ kh√¥ng c√πng chung quan ƒëi·ªÉm v·ªõi G. Lukacs, c√≤n Ernst Fischer th√¨ m·∫∑c d√π r·∫•t k√≠nh tr·ªçng Lukacs, v·∫´n xem √¥ng l√† ng∆∞·ªùi b·∫£o th·ªß!
C√≥ th·ªÉ n√≥i l√≠ lu·∫≠n vƒÉn h·ªçc m√°c x√≠t ƒë√£ nghi√™n c·ª©u nhi·ªÅu ƒë·∫øn m·ªëi quan h·ªá gi·ªØa vƒÉn h·ªçc v√† hi·ªán th·ª±c; ƒë·∫øn xu·∫•t x·ª©, nguy√™n nh√¢n v√† c√°c y·∫øu t·ªë kh√°c li√™n quan t·ªõi s·ª± ra ƒë·ªùi c·ªßa vƒÉn h·ªçc ngh·ªá thu·∫≠t. Ph∆∞∆°ng th·ª©c ti·∫øp c·∫≠n vƒÉn h·ªçc theo h∆∞·ªõng n√†y l√† m√¥ h√¨nh ph√°t sinh m√† m·ªôt trong nh·ªØng bi·∫øn th·ªÉ hi·ªán ƒë·∫°i c·ªßa n√≥ ƒë√£ g·∫Øn li·ªÅn v·ªõi t√™n tu·ªïi c·ªßa nh√† l√≠ lu·∫≠n x√£ h·ªôi h·ªçc, g·ªëc Rumani l√† Lucien Goldman. Xu·∫•t ph√°t t·ª´ quan ni·ªám cho r·∫±ng nghƒ©a kh√°ch quan c·ªßa m·ªôt t√°c ph·∫©m vƒÉn h·ªçc hay tri·∫øt h·ªçc nhi·ªÅu khi ngay c·∫£ t√°c gi·∫£ c·ªßa n√≥ c≈©ng kh√¥ng √Ω th·ª©c ƒë∆∞·ª£c (Hume v√† Descartes ƒë·ªÅu tin ·ªü Ch√∫a Tr·ªùi nh∆∞ng c√°c c√¥ng tr√¨nh tri·∫øt h·ªçc c·ªßa h·ªç ƒë·ªÅu to√°t l√™n s·ª± ng·ªù v·ª±c, duy l√≠) vi·ªác ti·∫øp c·∫≠n ti·ªÉu s·ª≠ t√°c gi·∫£ ƒë·ªÉ nghi√™n c·ª©u c√°c m·ªëi li√™n h·ªá gi·ªØa t√°c ph·∫©m vƒÉn h·ªçc v√† cu·ªôc ƒë·ªùi t√°c gi·∫£ theo L. Goldman, c·∫ßn ph·∫£i d·ª±a tr√™n c∆° s·ªü nghi√™n c·ª©u c√°c m·ªëi li√™n k·∫øt gi·ªØa c·∫•u tr√∫c t√°c ph·∫©m v√† c·∫•u tr√∫c thu·ªôc v·ªÅ √Ω th·ª©c c·ªßa c√°i nh√≥m x√£ h·ªôi m√† t√°c gi·∫£ l√† th√†nh vi√™n. C√°ch h√¨nh dung n√†y c·ªßa Goldman ph·∫£n √°nh ·∫£nh h∆∞·ªüng c·ªßa G. Lukacs, ng∆∞·ªùi cho r·∫±ng hi·ªán th·ª±c v√† t∆∞ duy t·∫°o n√™n s·ª± th·ªëng nh·∫•t bi·ªán ch·ª©ng trong ƒë√≥ t·∫•t c·∫£ ƒë·ªÅu li√™n k·∫øt v·ªõi nhau. C√°c quan ƒëi·ªÉm c·ªßa L. Goldman trong cu·ªën s√°ch quan tr·ªçng nh·∫•t c·ªßa √¥ng, Ch√∫a tr·ªùi ·∫©n n√°u (1955)(5) ƒë·ªÅu c√≥ c∆° s·ªü t·ª´ nh·ªØng quan ƒëi·ªÉm c·ªßa Lukacs trong cu·ªën L·ªãch s·ª≠ v√† √Ω th·ª©c giai c·∫•p. Goldman cho r·∫±ng ngu·ªìn g·ªëc c·ªßa c√°c t√°c ph·∫©m c√≥ th·ªÉ t√¨m th·∫•y trong √Ω th·ª©c v√† trong c√°ch ·ª©ng x·ª≠ x√£ h·ªôi. T√°c ph·∫©m vƒÉn h·ªçc kh√¥ng th·ªÉ hi·ªán c√°i t√¥i c·ªßa t√°c gi·∫£ m√† th·ªÉ hi·ªán c√°i giai c·∫•p x√£ h·ªôi m√† n√≥ l·ªá thu·ªôc. Lucien Goldman nh·∫•n m·∫°nh r·∫±ng c·∫•u tr√∫c √Ω th·ª©c c·ªßa m·ªôt t√°c ph·∫©m c√≥ th·ªÉ t√¨m v·ªÅ v·ªõi ·ª©ng x·ª≠ x√£ h·ªôi, nh∆∞ng ·ª©ng x·ª≠ x√£ h·ªôi l·∫°i kh√¥ng ph·∫£i l√† √Ω mu·ªën c·ªßa t·ª´ng c√° th·ªÉ m√† l√† do h√†nh ƒë·ªông th·ªëng nh·∫•t c·ªßa hai ho·∫∑c nhi·ªÅu c√° th·ªÉ qui ƒë·ªãnh, gi·ªëng nh∆∞ m·ªôt v·∫≠t n·∫∑ng ƒë∆∞·ª£c n√¢ng b·ªüi nhi·ªÅu ng∆∞·ªùi. Do ƒë√≥, theo Goldman, c√°c t√°c ph·∫©m vƒÉn h·ªçc l√† nh·ªØng s·∫£n ph·∫©m t·∫≠p th·ªÉ c·ªßa c√°c nh√≥m x√£ h·ªôi. T·ª´ng nh√≥m x√£ h·ªôi ri√™ng bi·ªát ƒë·ªÅu trang b·ªã cho m√¨nh c√°i h√¨nh th·ª©c c√≥ ƒë·∫≥ng c·∫•p cao nh·∫•t c·ªßa t∆∞ t∆∞·ªüng m√† Goldman g·ªçi l√† c√°i nh√¨n th·∫ø gi·ªõi. "C√°i nh√¨n th·∫ø gi·ªõi" l√† s·ª± th·ªÉ hi·ªán c·ªßa c√°c nh√≥m x√£ h·ªôi m√† t∆∞ duy, c·∫£m x√∫c v√† ·ª©ng x·ª≠ c·ªßa h·ªç ƒë·ªÅu h∆∞·ªõng t·ªõi s·ª± h·ªá th·ªëng h√≥a c√°c m·ªëi quan h·ªá gi·ªØa con ng∆∞·ªùi v·ªõi con ng∆∞·ªùi, con ng∆∞·ªùi v·ªõi t·ª± nhi√™n.
C√°c quan ƒëi·ªÉm tr√™n c·ªßa L. Goldman ƒë∆∞·ª£c √¥ng th·ªÉ hi·ªán trong t√°c ph·∫©m ch√≠nh Ch√∫a tr·ªùi ·∫©n n√°u v√† v·∫≠n d·ª•ng v√†o th·ª±c ti·ªÖn nghi√™n c·ª©u vƒÉn h·ªçc. C√¥ng tr√¨nh n√†y nghi√™n c·ª©u c√°c m·ªëi li√™n h·ªá gi·ªØa m·ªôt nh√≥m x√£ h·ªôi v√† m·ªôt phong tr√†o t√¥n gi√°o, gi·ªØa tri·∫øt h·ªçc c·ªßa Pascal v√† c√°c v·ªü bi k·ªãch c·ªßa Racine . ·ªû m·ªói b√™n Goldman ƒë·ªÅu g·∫∑p "m·ªôt c√°i nh√¨n th·∫ø gi·ªõi" ƒë·∫∑c tr∆∞ng trong ƒë√≥ con ng∆∞·ªùi ƒëang v·∫≠t l·ªôn gi·ªØa nh·ªØng tr√°ch nhi·ªám tr√°i ng∆∞·ª£c m√† s·ª± h√≤a ƒë·ªìng c·ªßa ch√∫ng kh√¥ng ƒë∆∞·ª£c th·∫ø gi·ªõi t·∫°o ƒëi·ªÅu ki·ªán. Nghi√™n c·ª©u c·∫•u tr√∫c √Ω th·ª©c c·ªßa c√°i nh√¨n bi k·ªãch v√† c·∫•u tr√∫c c·ªßa t√°c ph·∫©m vƒÉn h·ªçc, Goldman ƒë√£ m·ªü ra s·ª± t∆∞∆°ng ƒë·ªìng thu·ªôc v·ªÅ h√¨nh th·ª©c c·ªßa ch√∫ng. S·ª± t∆∞∆°ng ƒë·ªìng h√¨nh th·ª©c n√†y sau ƒë√≥ ƒë∆∞·ª£c √¥ng g·ªçi l√† s·ª± ƒë·ªìng ƒë·∫≥ng. M·ªôt khi c·∫•u tr√∫c c·ªßa t√°c ph·∫©m vƒÉn h·ªçc v√† c·∫•u tr√∫c √Ω th·ª©c c·ªßa c√°i nh√≥m x√£ h·ªôi l√† "ƒë·ªìng ƒë·∫≥ng" th√¨ c√°i g√¨ t·∫°o n√™n t√≠nh ƒë·∫∑c th√π c·ªßa t√°c ph·∫©m vƒÉn h·ªçc? Theo Goldman ƒë√≥ l√† s∆∞ li√™n k·∫øt m√† t√°c gi·∫£ ph·ªß l√™n c·∫•u tr√∫c √Ω th·ª©c c√≥ s·∫µn.
So s√°nh nh·ªØng quan ƒëi·ªÉm l√≠ lu·∫≠n ·ªü m√¥ h√¨nh ph√°t sinh c·ªßa L. Goldman v·ªõi nh·ªØng quan ƒëi·ªÉm ·ªü m√¥ h√¨nh ph·∫£n √°nh c·ªßa G. Lukacs, ch√∫ng ta r·∫•t d·ªÖ nh·∫≠n ra nh·ªØng t∆∞∆°ng ƒë·ªìng v√† kh√°c bi·ªát. C√≥ th·ªÉ nh·∫≠n th·∫•y ·∫£nh h∆∞·ªüng c·ªßa nh·ªØng t√°c ph·∫©m c·ªßa Lukacs trong th·ªùi k·ª≥ ƒë·∫ßu ƒë·∫øn v·ªõi ch·ªß nghƒ©a Marx ƒë·ªëi v·ªõi L. Goldman, th·∫≠m ch√≠ c·∫£ kh√°i ni·ªám "ƒë·ªìng ƒë·∫≥ng" m√† Goldman s·ª≠ d·ª•ng c≈©ng c√≥ t·ª´ Lukacs. C·∫£ hai ng∆∞·ªùi ƒë·ªÅu ƒë·∫∑t ƒëi·ªÅu ki·ªán tr·ª±c ti·∫øp v·ªÅ s·ª± t∆∞∆°ng ·ª©ng h√¨nh th·ª©c gi·ªØa t√°c ph·∫©m vƒÉn h·ªçc v√† hi·ªán th·ª±c x√£ h·ªôi. Nh∆∞ng ·ªü Goldman, thay cho ph·∫£n √°nh l√† qu√° tr√¨nh bi·ªÉu hi·ªán n·∫±m ·ªü trung t√¢m. Lukacs nghi√™n c·ª©u vi·ªác m·ªôt t√°c ph·∫©m vƒÉn h·ªçc c√≥ ph·∫£n √°nh (hay kh√¥ng ph·∫£n √°nh) c√°i t·ªïng th·ªÉ bi·ªán ch·ª©ng c·ªßa hi·ªán th·ª±c v√† t∆∞ duy, c√≤n Goldman th√¨ nghi√™n c·ª©u nh·ªØng m·ªëi quan h·ªá c√≥ th·ªÉ c·∫£m nh·∫≠n ƒë∆∞·ª£c gi·ªØa t√°c ph·∫©m v√† nh√≥m x√£ h·ªôi c·ªßa t√°c gi·∫£. Ph∆∞∆°ng ph√°p ti·∫øp c·∫≠n c·ªßa Goldman mang t√≠nh x√£ h·ªôi h·ªçc h∆°n c·ªßa Lukacs, v√¨ Goldman tr∆∞·ªõc h·∫øt nghi√™n c·ª©u t·ª´ng nh√≥m x√£ h·ªôi, kh√¥ng ph·∫£i to√†n b·ªô x√£ h·ªôi. √îng quan ni·ªám v·ªÅ giai c·∫•p x√£ h·ªôi c√≥ ph·∫ßn h·∫πp h∆°n v√† c·ª• th·ªÉ h∆°n Lukacs.
M√¥ h√¨nh sinh th√†nh c·ªßa Goldman c≈©ng kh√°c v·ªõi m√¥ h√¨nh s·∫£n xu·∫•t c·ªßa P.Macherey(6), nh√† l√≠ lu·∫≠n vƒÉn h·ªçc m√°c x√≠t ng∆∞·ªùi Ph√°p, tr√™n nh·ªØng ƒëi·ªÉm c∆° b·∫£n. ·ªû Goldman s·ª± th·ªÉ hi·ªán l√† trung t√¢m ch·ª© kh√¥ng ph·∫£i l√† s·ª± s·∫£n xu·∫•t. V√† nh·ªØng c√°i nh√¨n th·∫ø gi·ªõi l√† nh·ªØng bi·ªÉu hi·ªán c·ªßa c√°c giai c·∫•p x√£ h·ªôi, c√°c t√°c ph·∫©m vƒÉn h·ªçc l·ªõn ƒë·ªÅu g·∫Øn li·ªÅn v·ªõi nh·ªØng c√°i nh√¨n th·∫ø gi·ªõi. Nh·ªØng c√°i nh√¨n th·∫ø gi·ªõi l√† nh·ªØng h√¨nh th·ª©c t∆∞ t∆∞·ªüng t·ªïng quan m√† nh·ªù s·ª± li√™n k·∫øt ch√∫ng c√≥ th·ªÉ t·∫°o ra h√¨nh th·ª©c t∆∞ t∆∞·ªüng trong vƒÉn h·ªçc. C√≤n Macherey th√¨ cho r·∫±ng b·∫£n th√¢n t∆∞ t∆∞·ªüng t·ª± n√≥ ho√†n to√†n th·ªèa m√£n trong ƒë·ªùi s·ªëng th·ª±c ti·ªÖn nh∆∞ng l·∫°i kh√¥ng ƒë·ªß khi ƒë∆∞·ª£c x√¢y d·ª±ng trong m·ªôt vƒÉn b·∫£n vƒÉn h·ªçc, n∆°i lu√¥n c√≥ nh·ªØng kho·∫£ng tr·ªëng c·∫ßn ƒë∆∞·ª£c ng∆∞·ªùi ƒë·ªçc l·∫•p ƒë·∫ßy...
Khi ·ªü ch√¢u √Çu, trong ƒë·ªùi s·ªëng mƒ© h·ªçc v√† l√≠ lu·∫≠n vƒÉn h·ªçc m√°c x√≠t ƒëang ƒë·∫∑t ra nh·ªØng v·∫•n ƒë·ªÅ li√™n quan ƒë·∫øn ch·ªß nghƒ©a hi·ªán th·ª±c th√¨ ·ªü Vi·ªát Nam xa x√¥i ƒë√£ xu·∫•t hi·ªán H·∫£i Tri·ªÅu, m·ªôt chi·∫øn sƒ© c√°ch m·∫°ng ƒë·∫ßy nhi·ªát huy·∫øt trong vi·ªác truy·ªÅn b√° ch·ªß nghƒ©a Marx, ƒë·∫•u tranh cho m·ªôt n·ªÅn vƒÉn ngh·ªá c√°ch m·∫°ng. Qua c√°c cu·ªôc tranh lu·∫≠n v·ªÅ Duy t√¢m hay duy v·∫≠t v√† Ngh·ªá thu·∫≠t v·ªã ngh·ªá thu·∫≠t hay ngh·ªá thu·∫≠t v·ªã nh√¢n sinh di·ªÖn ra trong nh·ªØng nƒÉm ba m∆∞∆°i c·ªßa th·∫ø k·ª∑, H·∫£i Tri·ªÅu ƒë√£ c√≥ nh·ªØng ƒë√≥ng g√≥p k·ªãp th·ªùi v√† thi·∫øt th·ª±c cho s·ª± nghi·ªáp c·ªßa ƒê·∫£ng tr√™n lƒ©nh v·ª±c vƒÉn ngh·ªá. Nh·ªØng quan ƒëi·ªÉm c·ªßa H·∫£i Tri·ªÅu v·ªÅ vƒÉn h·ªçc ngh·ªá thu·∫≠t th·ªÉ hi·ªán ch·ªß y·∫øu trong c√°c b√†i vi·∫øt tranh lu·∫≠n v·ªõi Phan Kh√¥i, Ho√†i Thanh, L∆∞u Tr·ªçng L∆∞, L√™ Tr√†ng Ki·ªÅu, Thi·∫øu S∆°n... Tr√™n lƒ©nh v·ª±c tri·∫øt h·ªçc, cu·ªën Ch·ªß nghƒ©a Macx√≠t ph·ªï th√¥ng c·ªßa H·∫£i Tri·ªÅu xu·∫•t b·∫£n nƒÉm 1938 l√† m·ªôt ƒë√≥ng g√≥p c√≥ √Ω nghƒ©a trong b·ªëi c·∫£nh ch√≠nh tr·ªã v√† ƒë·ªùi s·ªëng h·ªçc thu·∫≠t c·ªßa ƒë·∫•t n∆∞·ªõc l√∫c ƒë√≥. N·∫øu c√°c nh√† l√≠ lu·∫≠n vƒÉn h·ªçc m√°c x√≠t ·ªü c√°c n∆∞·ªõc ch√¢u √Çu tr∆∞·ªõc khi ƒë·∫øn v·ªõi mƒ© h·ªçc v√† l√≠ lu·∫≠n vƒÉn h·ªçc, h·ªç ƒë∆∞·ª£c th·ª´a h∆∞·ªüng nh·ªØng di s·∫£n tri·∫øt h·ªçc v√† mƒ© h·ªçc ƒë·ªì s·ªô th√¨ ·ªü Vi·ªát Nam, c√°c nh√† l√≠ lu·∫≠n vƒÉn h·ªçc tr∆∞·ªõc h·∫øt l√† nh·ªØng chi·∫øn sƒ© tr√™n m·∫∑t tr·∫≠n vƒÉn h√≥a, vƒÉn ngh·ªá, l·∫•y vi·ªác truy·ªÅn b√° quan ƒëi·ªÉm vƒÉn ngh·ªá c·ªßa ƒê·∫£ng l√†m m·ª•c ƒë√≠ch. ƒê√¢y l√† m·ªôt ƒë·∫∑c ƒëi·ªÉm kh√¥ng n√™n b·ªè qua khi nghi√™n c·ª©u s·ª± ph√°t tri·ªÉn c·ªßa n·ªÅn l√≠ lu·∫≠n vƒÉn h·ªçc m√°c x√≠t ·ªü Vi·ªát v√† c√°c n∆∞·ªõc c√≥ ho√†n c·∫£nh t∆∞∆°ng t·ª±. Xu·∫•t ph√°t t·ª´ nhu c·∫ßu th·ª±c ti·ªÖn c·ªßa c√°ch m·∫°ng, H·∫£i Tri·ªÅu ƒë√£ nh√¨n nh·∫≠n vai tr√≤ c·ªßa vƒÉn h·ªçc ngh·ªá thu·∫≠t trong ƒë·ªùi s·ªëng x√£ h·ªôi theo tinh th·∫ßn c·ªßa Pl√™khan·ªëp. √îng vi·∫øt: "M·ªôt c√¥ng tr√¨nh vƒÉn ngh·ªá hay mƒ© thu·∫≠t c√†ng di·ªÖn ƒë·∫°t ƒë∆∞·ª£c r√µ r√†ng c√°i t√≠nh c√°ch x√£ h·ªôi th√¨ l·∫°i c√†ng c√≥ gi√° tr·ªã. N√≥i m·ªôt c√°ch kh√°c, n·∫øu m·ªôt t√°c ph·∫©m m√† c√≥ th·ªÉ bi·ªÉu hi·ªán ƒë∆∞·ª£c c√°i t√¨nh c·∫£m t∆∞ t∆∞·ªüng ph·ªï bi·∫øn c·ªßa s·ªë ƒë√¥ng ng∆∞·ªùi trong m·ªôt th·ªùi ƒë·∫°i (c√°i s·ªë ƒë√¥ng ng∆∞·ªùi ƒë√£ bi·∫øt th∆∞·ªüng th·ª©c ngh·ªá thu·∫≠t) th√¨ c√°i c√¥ng tr√¨nh ƒë√≥ s·∫Ω ƒë∆∞·ª£c hoan ngh√™nh"(7). ƒêi·ªÅu ƒë√°ng n√≥i ·ªü ƒë√¢y l√† H·∫£i Tri·ªÅu ƒë√£ kh√¥ng ƒë∆°n gi·∫£n h√≥a nh·ªØng quan ƒëi·ªÉm c·ªßa Pl√™khan·ªëp ƒë·∫øn m·ª©c ch·ªâ xem t√°c ph·∫©m ngh·ªá thu·∫≠t l√† s·ª± di·ªÖn d·ªãch ƒë·ªùi s·ªëng kinh t·∫ø, x√£ h·ªôi ra ng√¥n ng·ªØ h√¨nh t∆∞·ª£ng ngh·ªá thu·∫≠t nh∆∞ tr∆∞·ªùng ph√°i x√£ h·ªôi h·ªçc ·ªü Nga ƒë√£ l√†m nh·ªØng nƒÉm sau C√°ch m·∫°ng th√°ng M∆∞·ªùi. √îng vi·∫øt: "C√°i gi√° tr·ªã c·ªßa ngh·ªá thu·∫≠t trong x√£ h·ªôi n√†y ch·ªâ t∆∞∆°ng ƒë·ªëi v√† h·ªØu h·∫°n th√¥i. V√¨ t√°c ph·∫©m v·ªõi giai c·∫•p n√†y, th·ªùi ƒë·∫°i n√†y, x·ª© s·ªü n√†y th√¨ d√π cho l√† c√≥ gi√° tr·ªã, m√† ƒë·ªëi v·ªõi giai c·∫•p kh√°c, th·ªùi ƒë·∫°i kh√°c, x·ª© s·ªü kh√°c th√¨ ch·∫£ ra g√¨ (8). Quan ƒëi·ªÉm n√†y l√†m ch√∫ng ta nh·ªõ l·∫°i quan ƒëi·ªÉm xem vƒÉn ngh·ªá lu√¥n ph√°t tri·ªÉn theo ƒë·ªùi s·ªëng x√£ h·ªôi, theo l·ªãch s·ª≠ ti·∫øn h√≥a m√† Pl√™khan·ªëp ƒë√£ t·ª´ng n√≥i khi √¥ng ph√¢n t√≠ch nh·ªØng ƒëi·ªÉm ch∆∞a ƒë√∫ng ·ªü c·∫£ hai ph√°i "Ngh·ªá thu·∫≠t v·ªã ngh·ªá thu·∫≠t" v√† "Ngh·ªá thu·∫≠t v·ªã nh√¢n sinh" th·ªùi ƒë√≥.
Nh∆∞ v·∫≠y, ƒë·∫øn ƒë√¢y ch√∫ng ta c√≥ th·ªÉ k·∫øt lu·∫≠n r·∫±ng c√πng v·ªõi nh·ªØng t∆∞∆°ng ƒë·ªìng v√† kh√°c bi·ªát trong c√°c quan ƒëi·ªÉm c·ªßa c√°c nh√† l√≠ lu·∫≠n vƒÉn h·ªçc m√°c x√≠t v·ªÅ m·ªôt s·ªë v·∫•n ƒë·ªÅ l√≠ lu·∫≠n vƒÉn h·ªçc, ƒë√£ l√†m n√™n s·ª± ƒëa d·∫°ng c·ªßa m·ªôt h·ªá th·ªëng l√≠ lu·∫≠n, l√† s·ª± ti·∫øp n·ªëi v√† ph√°t tri·ªÉn c·ªßa nh·ªØng quan ƒëi·ªÉm th·ªëng nh·∫•t tr√™n c∆° s·ªü m·ªôt h·ªçc thuy·∫øt v·ªÅ ch√≠nh tr·ªã, kinh t·∫ø, x√£ h·ªôi xu·∫•t hi·ªán t·ª´ th·∫ø k·ª∑ XIX ·ªü ch√¢u √Çu. V√† ƒë√¢y ch√≠nh l√† ƒëi·ªÅu m√† t∆∞ duy l√≠ lu·∫≠n vƒÉn h·ªçc m√°c x√≠t hi·ªán ƒë·∫°i c·ªßa th·∫ø k·ªâ m·ªõi kh√¥ng th·ªÉ b·ªè qua trong qu√° tr√¨nh ƒë·ªïi m·ªõi ƒë·ªÉ c√≥ th·ªÉ ti·∫øp t·ª•c ph√°t tri·ªÉn.
Trong m·ªôt b√†i vi·∫øt g·∫ßn ƒë√¢y (9) ch√∫ng t√¥i ƒë√£ c√≥ d·ªãp n√≥i v·ªÅ vai tr√≤ ƒë·ªôc l·∫≠p c·ªßa l√≠ lu·∫≠n vƒÉn h·ªçc hi·ªán ƒë·∫°i trong h·ªá th·ªëng c√°c khoa h·ªçc vƒÉn h·ªçc. T√≠nh ch·∫•t ƒë·ªôc l·∫≠p c·ªßa l√≠ lu·∫≠n vƒÉn h·ªçc hi·ªán ƒë·∫°i ch·ªâ c√≥ ƒë∆∞·ª£c n·∫øu l√≠ lu·∫≠n vƒÉn h·ªçc hi·ªán ƒë·∫°i trong khi ph√°t tri·ªÉn ƒë·ªìng h√†nh v·ªõi c√°c khoa h·ªçc vƒÉn h·ªçc v·∫´n gi·ªØ ƒë∆∞·ª£c t√≠nh ch·∫•t si√™u khoa h·ªçc c·ªßa n√≥, kh√¥ng ƒë·ªÉ b·ªã chi ph·ªëi b·ªüi b·∫•t k·ª≥ h·ªá th·ªëng nh·ªØng qui ∆∞·ªõc th·ª±c d·ª•ng n√†o kh√°c, phi I√≠ lu·∫≠n. Ch√∫ng t√¥i c≈©ng ƒë√£ n√≥i ƒë·∫øn nguy c∆° l√≠ lu·∫≠n vƒÉn h·ªçc s·∫Ω b·ªã m·ªù nh·∫°t tr∆∞·ªõc c√°c khoa h·ªçc vƒÉn h·ªçc kh√°c n·∫øu n√≥ kh√¥ng khoanh v√πng ƒë∆∞·ª£c ƒë·ªëi t∆∞·ª£ng nghi√™n c·ª©u v·ªõi nh·ªØng v·∫•n ƒë·ªÅ ri√™ng, kh√¥ng l√≠ gi·∫£i v√† soi s√°ng ƒë∆∞·ª£c nh·ªØng v·∫•n ƒë·ªÅ ƒë√≥ tr√™n b√¨nh di·ªán l√≠ lu·∫≠n. ƒêi·ªÅu quan tr·ªçng ƒë·ªÉ l√≠ lu·∫≠n vƒÉn h·ªçc ph√°t tri·ªÉn ƒë·ªôc l·∫≠p l√† ngo√†i ph∆∞∆°ng ph√°p nghi√™n c·ª©u m·ªõi, l√≠ lu·∫≠n vƒÉn h·ªçc c·∫ßn ph·∫£i x√°c l·∫≠p ƒë∆∞·ª£c b·∫£n ch·∫•t t·ª± nhi√™n c·ªßa ƒë·ªëi t∆∞·ª£ng nghi√™n c·ª©u. S·ª± ph√°t tri·ªÉn c·ªßa h·ªá th·ªëng l√≠ lu·∫≠n vƒÉn h·ªçc m√°c x√≠t t·ª´ sau C√°ch m·∫°ng th√°ng M∆∞·ªùi cho th·∫•y ·ªü ƒë√¢u l√≠ lu·∫≠n vƒÉn h·ªçc x√°c l·∫≠p ƒë∆∞·ª£c b·∫£n ch·∫•t t·ª± nhi√™n ƒë·∫∑c tr∆∞ng c·ªßa ƒë·ªëi t∆∞·ª£ng nghi√™n c·ª©u th√¨ ·ªü ƒë√≥ l√≠ lu·∫≠n vƒÉn h·ªçc kh·∫≥ng ƒë·ªãnh ƒë∆∞·ª£c vai tr√≤ ƒë·ªôc l·∫≠p c·ªßa n√≥ trong quan h·ªá v·ªõi l·ªãch s·ª≠ v√† ph√™ b√¨nh vƒÉn h·ªçc. ·ªû ph∆∞∆°ng T√¢y hi·ªán nay, v·∫•n ƒë·ªÅ n√†y h·∫ßu nh∆∞ kh√¥ng c·∫ßn ph·∫£i ƒë·∫∑t ra v√¨ nghi√™n c·ª©u l·ªãch s·ª≠ vƒÉn h·ªçc v√† ph√™ b√¨nh vƒÉn h·ªçc ·ªü ph∆∞∆°ng T√¢y ƒë√£ c√≥ sau l∆∞ng c·∫£ m·ªôt truy·ªÅn th·ªëng tri·∫øt h·ªçc v√† mƒ© h·ªçc, c√°c nh√† nghi√™n c·ª©u, ph√™ b√¨nh vƒÉn h·ªçc kh√¥ng c√≤n ph·∫£i ƒë·ªëi di·ªán v·ªõi t√¨nh tr·∫°ng "suy l√≠ lu·∫≠n", ho·∫∑c t√¨nh tr·∫°ng "kh√≥ x·ª≠" trong vi·ªác l·ª±a ch·ªçn ƒë·ªëi t∆∞·ª£ng v√† ph∆∞∆°ng ph√°p nghi√™n c·ª©u, ph√™ b√¨nh vƒÉn h·ªçc. M·ªôt khi √Ω th·ª©c vƒÉn h·ªçc ƒë√£ ph√¢n bi·ªát ƒë∆∞·ª£c ƒë·ªëi t∆∞·ª£ng v√† c·∫•p ƒë·ªô nghi√™n c·ª©u c·ªßa l√Ω lu·∫≠n, nghi√™n c·ª©u, ph√™ b√¨nh vƒÉn h·ªçc th√¨ kh√¥ng c·∫ßn ph·∫£i ƒë·∫∑t ra y√™u c·∫ßu ri√™ng cho m·ªói ng√†nh trong vi·ªác kh·∫≥ng ƒë·ªãnh v·ªã th·∫ø ƒë·ªôc l·∫≠p c·ªßa n√≥.
L√≠ lu·∫≠n vƒÉn h·ªçc m√°c x√≠t th∆∞·ªùng l·∫©y ra nh·ªØng v·∫•n ƒë·ªÅ c·∫•p thi·∫øt nh·∫•t c√≥ kh·∫£ nƒÉng h∆∞·ªõng vƒÉn h·ªçc ph·ª•c v·ª• k·ªãp th·ªùi nh·ªØng m·ª•c ƒë√≠ch x√£ h·ªôi. Nh∆∞ v·∫≠y nhu c·∫ßu ƒë√°p ·ª©ng k·ªãp th·ªùi nh·ªØng m·ª•c ƒë√≠ch th·ª±c ti·ªÖn ƒë√£ qui ƒë·ªãnh ƒë·ªëi t∆∞·ª£ng nghi√™n c·ª©u c·ªßa l√≠ lu·∫≠n vƒÉn h·ªçc, l√†m cho l√≠ lu·∫≠n vƒÉn h·ªçc ph·∫£i t·ª´ b·ªè b·∫£n ch·∫•t ƒë·∫∑c tr∆∞ng, tr·ªü n√™n "nƒÉng ƒë·ªông", x√¥ng x√°o" nh∆∞ ph√™ b√¨nh vƒÉn h·ªçc ƒë·ªÉ "nhanh ch√≥ng tr·∫£ l·ªùi" nh·ªØng v·∫•n ƒë·ªÅ b·ª©c x√∫c c·ªßa ƒë·ªùi s·ªëng vƒÉn h·ªçc!. Ch√≠nh t·ª´ ƒë√¢y l√≠ lu·∫≠n vƒÉn h·ªçc ƒë√£ ƒë√°nh m·∫•t c√°i b·∫£n ch·∫•t t·ª± nhi√™n ƒë·∫∑c tr∆∞ng c·ªßa ƒë·ªëi t∆∞·ª£ng nghi√™n c·ª©u, t·ª± x√≥a ƒëi c√°i ranh gi·ªõi r·∫•t c·∫ßn thi·∫øt khu bi·ªát lƒ©nh v·ª±c t∆∞ duy tr·ª´u t∆∞·ª£ng v·ªõi c√°c lƒ©nh v·ª±c t∆∞ duy c·ª• th·ªÉ kh√°c. Trong th·ª±c t·∫ø, vi·ªác kh√¥ng ph√¢n ƒë·ªãnh r√µ ranh gi·ªõi gi·ªØa l√≠ lu·∫≠n v√† ph√™ b√¨nh vƒÉn h·ªçc ch·∫≥ng nh·ªØng kh√¥ng mang l·∫°i hi·ªáu qu·∫£ khoa h·ªçc cao m√† c√≤n c√≥ ·∫£nh h∆∞·ªüng x·∫•u ƒë·∫øn l·ª£i √≠ch c·ªßa khoa h·ªçc vƒÉn h·ªçc. Tr∆∞·ªõc h·∫øt n√≥ l√†m cho khoa h·ªçc vƒÉn h·ªçc kh√¥ng ph√°t tri·ªÉn m·ªôt c√°ch b√¨nh th∆∞·ªùng v√¨ ƒë·ªëi t∆∞·ª£ng c·ªßa l·ªãch s·ª≠ vƒÉn h·ªçc v√† ph√™ b√¨nh vƒÉn h·ªçc c≈©ng b·ªã l√≠ lu·∫≠n vƒÉn h·ªçc x√¢m ph·∫°m, trong khi l·∫Ω ra l√≠ lu·∫≠n vƒÉn h·ªçc v·ªõi ƒë·ªëi t∆∞·ª£ng v√† m·ª•c ƒë√≠ch ri√™ng, ph·∫£i l√† ch·ªó d·ª±a cho nghi√™n c·ª©u v√† ph√™ b√¨nh vƒÉn h·ªçc. Ch√∫ng ta bi·∫øt r·∫±ng ƒë·∫∑c tr∆∞ng c·ªßa m·ªçi c√¥ng vi·ªác nghi√™n c·ª©u khoa h·ªçc l√† s·ª± tri·ªÉn khai, ph√¢n t√≠ch v√† t·ªïng h·ª£p ƒë·ªëi t∆∞·ª£ng nghi√™n c·ª©u. Mu·ªën th·ª±c hi·ªán ƒë∆∞·ª£c ƒëi·ªÅu ƒë√≥, m·ªçi ng√†nh khoa h·ªçc ƒë·ªÅu ph·∫£i ti·∫øp c·∫≠n ƒë·ªëi t∆∞·ª£ng tr√™n hai b√¨nh di·ªán l√† kinh nghi·ªám v√† l√≠ lu·∫≠n. Ch√≠nh c√°c m·ªëi quan h·ªá gi·ªØa c·ª• th·ªÉ v√† tr·ª´u t∆∞·ª£ng, ri√™ng v√† chung s·∫Ω b·ªï sung nh·ªØng ƒëi·ªÉm nh√¨n t·ª´ c√°c ph√≠a kh√°c nhau, ƒë·∫øn m·ªôt ƒë·ªëi t∆∞·ª£ng chung nh·∫•t c√≥ t√™n g·ªçi l√† vƒÉn h·ªçc. ƒêi·ªÅu ƒë√≥ n√≥i l√™n s·ª± g·∫Øn b√≥, li√™n k·∫øt gi·ªØa l√≠ lu·∫≠n vƒÉn h·ªçc v√† nghi√™n c·ª©u, ph√™ b√¨nh vƒÉn h·ªçc. Nh∆∞ng n·∫øu hi·ªÉu s·ª± g·∫Øn b√≥ ƒë√≥ nh∆∞ l√† s·ª± h√≤a tr·ªôn c·ªßa ba ng√†nh nghi√™n c·ª©u n√†y th√¨ th·∫≠t l√† sai l·∫ßm v·ªÅ nh·∫≠n th·ª©c khoa h·ªçc. ·ªû Vi·ªát kh√¥ng bi·∫øt t·ª´ bao gi·ªù c·ª•m t·ª´ l√≠ lu·∫≠n-ph√™ b√¨nh lu√¥n ƒëi v·ªõi nhau. V√† ƒë∆∞∆°ng nhi√™n nh√† ph√™ b√¨nh c≈©ng ƒë·ªìng th·ªùi l√† nh√† l√≠ lu·∫≠n, v√† nh√† l√≠ lu·∫≠n c≈©ng ph·∫£i l√†... nh√† ph√™ b√¨nh. Khi n√≥i ƒë·∫øn t√¨nh tr·∫°ng y·∫øu k√©m c·ªßa nghi√™n c·ª©u l√≠ lu·∫≠n vƒÉn h·ªçc ng∆∞·ªùi ta c≈©ng nghƒ© lu√¥n s·ª± y·∫øu k√©m ƒë√≥ l√† c·ªßa ph√™ binh vƒÉn h·ªçc v√† ng∆∞·ª£c l·∫°i. Do ƒë√≥ kh√¥ng m·ªôt ng√†nh khoa h·ªçc n√†o t·ª± √Ω th·ª©c r√µ v·ªÅ s·ª± y·∫øu k√©m c·ªßa m√¨nh. L√¢u d·∫ßn trong ƒë·ªùi s·ªëng vƒÉn h·ªçc ·ªü n∆∞·ªõc ta xu·∫•t hi·ªán hai ƒë·∫∑c ƒëi·ªÉm: m·ªôt l√† ng∆∞·ªùi ta th·∫≠m ch√≠ kh√¥ng mu·ªën ch·∫•p nh·∫≠n nh·ªØng ng∆∞·ªùi l√†m l√≠ lu·∫≠n thu·∫ßn t√∫y, cho ƒë√≥ l√† kinh vi·ªán, tr·ª´u t∆∞·ª£ng, xa r·ªùi ƒë·ªùi s·ªëng vƒÉn h·ªçc; l√†m cho kh√¥ng √≠t nh·ªØng nh√† l√≠ lu·∫≠n t·ª± r·ªùi b·ªè "l√£nh ƒë·ªãa" c·ªßa m√¨nh, tham gia ph√™ b√¨nh vƒÉn h·ªçc ƒë·ªÉ nhanh ch√≥ng ƒë∆∞·ª£c "ƒë√≥ng g√≥p" cho s·ª± nghi·ªáp vƒÉn h·ªçc n∆∞·ªõc nh√†! (Kh√¥ng ph·∫£i ng·∫´u nhi√™n m√† G.Lukacs, nh√† mƒ© h·ªçc v√† l√≠ lu·∫≠n vƒÉn h·ªçc m√°c x√≠t l·ªõn nh·∫•t th·∫ø k·ªâ XX, sau nƒÉm 1945 c≈©ng ƒë√£ b·ªã ph√™ ph√°n l√† coi th∆∞·ªùng vƒÉn h·ªçc d√¢n t·ªôc v√¨ kh√¥ng tr·ª±c ti·∫øp tham gia v√†o ƒë·ªùi s·ªëng nghi√™n c·ª©u, ph√™ b√¨nh vƒÉn h·ªçc Hungary). Hai l√† c√°c nh√† ph√™ b√¨nh √≠t quan t√¢m ƒë·∫øn l√≠ lu·∫≠n vƒÉn h·ªçc, nh·∫•t l√† nh·ªØng th√†nh t·ª±u m·ªõi c·ªßa l√≠ lu·∫≠n vƒÉn h·ªçc tr√™n th·∫ø gi·ªõi. T√¨nh h√¨nh tr√™n d·∫´n ƒë·∫øn t√¨nh tr·∫°ng nhi·ªÅu v·∫•n ƒë·ªÅ c∆° b·∫£n c·ªßa mƒ© h·ªçc v√† l√≠ lu·∫≠n vƒÉn h·ªçc kh√¥ng ƒë∆∞·ª£c nghi√™n c·ª©u t·ª´ g·ªëc m·ªôt c√°ch tri·ªát ƒë·ªÉ n√™n b·∫•t k√¨ ai, b·∫•t k√¨ l√∫c n√†o c≈©ng c√≥ th·ªÉ l·∫©y ra m·ªôt v·∫•n ƒë·ªÅ n√†o ƒë√≥ kh√¥ng c√≥ g√¨ l√† m·ªõi m·∫ª nh∆∞ng c≈©ng ƒë·ªß l√†m "b√πng n·ªï" nh·ªØng cu·ªôc tranh lu·∫≠n k√©o d√†i m√† kh√¥ng r√µ ch√¢n l√≠ cu·ªëi c√πng thu·ªôc v·ªÅ ai. Ng∆∞·ªùi ta tranh lu·∫≠n r√≠u r√≠t ·ªü tr√™n ng·ªçn c·ªßa v·∫•n ƒë·ªÅ, nh∆∞ng c√°i g·ªëc c·ªßa n√≥ b·ªã b·ªè qua.
Do kh√¥ng c√≥ ƒë∆∞·ª£c c√°i b·∫£n s·∫Øc ri√™ng c·ªßa ƒë·ªëi t∆∞·ª£ng, l√≠ lu·∫≠n vƒÉn h·ªçc ·ªü Vi·ªát kh√¥ng tho√°t kh·ªèi th·∫ø nh·∫≠p nh·∫±ng trong quan h·ªá v·ªõi ph√™ b√¨nh vƒÉn h·ªçc. V·ªõi t√¨nh tr·∫°ng ƒë√≥ l√≠ lu·∫≠n vƒÉn h·ªçc ch·∫≥ng nh·ªØng kh√¥ng th·ªÉ l√†m ch·ªó d·ª±a cho nghi·ªán c·ª©u, ph√™ b√¨nh vƒÉn h·ªçc, m√† b·∫£n th√¢n n√≥ c≈©ng t·ª± tri·ªát ti√™u d·∫ßn theo th·ªùi gian. R·ªët c·ª•c ng∆∞·ªùi ta ch·ªâ c√≤n th·∫•y nh·ªØng b√†i vi·∫øt mang t√≠nh ch·∫•t t·ªïng k·∫øt ho·∫∑c ph√°t bi·ªÉu √Ω ki·∫øn v·ªÅ t√¨nh h√¨nh vƒÉn h·ªçc h∆°n l√† c√°c b√†i nghi√™n c·ª©u l√≠ lu·∫≠n vƒÉn h·ªçc ƒë∆∞·ª£c x√¢y d·ª±ng b·∫±ng c√°c lu·∫≠n ƒëi·ªÉm l√≠ lu·∫≠n c√≥ h·ªá th·ªëng.
So v·ªõi tr√¨nh ƒë·ªô ph√°t tri·ªÉn c·ªßa l√≠ lu·∫≠n vƒÉn h·ªçc hi·ªán ƒë·∫°i c·ªßa m·ªôt s·ªë n∆∞·ªõc tr√™n th·∫ø gi·ªõi m·∫•y ch·ª•c nƒÉm qua, ch√∫ng ta m·ªõi ch·ªâ c√≥ ƒë∆∞·ª£c nh·ªØng th√†nh t·ª±u nh·∫•t ƒë·ªãnh. T√≠nh t·ª´ VƒÉn h·ªçc kh√°i lu·∫≠n (1944) c·ªßa ƒê·∫∑ng Thai Mai, s·ª± v·∫≠n ƒë·ªông c·ªßa t∆∞ duy l√≠ lu·∫≠n vƒÉn h·ªçc hi·ªán ƒë·∫°i ·ªü Vi·ªát lu√¥n cho th·∫•y nh·ªØng n·ªó l·ª±c ti·∫øp nh·∫≠n c√°i m·ªõi v√† h·ªôi nh·∫≠p v·ªõi b√™n ngo√†i. Tuy nhi√™n, nh·ªØng n·ªó l·ª±c ƒë√≥ xu·∫•t hi·ªán kh√¥ng ƒë·ªÅu v√† kh√¥ng ph·∫£i l√∫c n√†o c≈©ng t·∫°o ra ƒë∆∞·ª£c nh·ªØng c√∫ h√≠ch th·∫≠t s·ª±, c√≥ th·ªÉ t·∫°o n√™n tr∆∞·ªùng ph√°i h·ªçc thu·∫≠t. ƒêi·ªÅu ƒë√≥ c√≥ nhi·ªÅu nguy√™n nh√¢n m√† theo ch√∫ng t√¥i, m·ªôt trong nh·ªØng nguy√™n nh√¢n c√≥ ·ªü trong quan ni·ªám c·ªßa ch√∫ng ta v·ªÅ ƒë·ªëi t∆∞·ª£ng nghi√™n c·ª©u c·ªßa l√≠ lu·∫≠n vƒÉn h·ªçc. C√≥ ƒë∆∞·ª£c quan ni·ªám ƒë√∫ng v·ªÅ b·∫£n s·∫Øc c·ªßa ƒë·ªëi t∆∞·ª£ng th√¨ l√≠ lu·∫≠n vƒÉn h·ªçc m·ªõi c√≥ th·ªÉ kh·∫≥ng ƒë·ªãnh ƒë∆∞·ª£c v·ªã th·∫ø ƒë·ªôc l·∫≠p c·ªßa n√≥ b√™n trong h·ªá th·ªëng c√°c khoa h·ªçc vƒÉn h·ªçc, t·ª´ ƒë√≥ m·ªõi c√≥ quan ni·ªám ƒë√∫ng v·ªÅ t√≠nh ·ª©ng d·ª•ng c·ªßa l√≠ lu·∫≠n vƒÉn h·ªçc trong khoa h·ªçc vƒÉn h·ªçc n√≥i chung v√† trong ƒë·ªùi s·ªëng vƒÉn h·ªçc n√≥i ri√™ng.
M·ªôt ƒë·∫∑c ƒëi·ªÉm n·ªØa r·∫•t d·ªÖ nh·∫≠n th·∫•y trong h·ªá th·ªëng l√≠ lu·∫≠n vƒÉn h·ªçc m√°c x√≠t l√† s·ª± m·ªù nh·∫°t c·ªßa m√¥ h√¨nh ng√¥n ng·ªØ. G. Lukacs ch·ªâ th·∫•y ·ªü ng√¥n ng·ªØ c√°i c√¥ng c·ª• c·ªßa m·ªôt nguy√™n t·∫Øc h√¨nh th·ª©c cao nh·∫•t m√† th√¥i, √¥ng kh√¥ng xem ng√¥n ng·ªØ l√† th·ª±c th·ªÉ c·ªßa t√°c ph·∫©m. Nghi√™n c·ª©u c√°c c√¥ng tr√¨nh c·ªßa L.Goldman, ch√∫ng ta th·∫•y nh√† l√≠ lu·∫≠n n√†y c≈©ng kh√¥ng xem c·∫•u tr√∫c √Ω th·ª©c l√† c·∫•u tr√∫c ng√¥n ng·ªØ, v√† ng√¥n ng·ªØ c≈©ng kh√¥ng c√≥ vai tr√≤ g√¨ ri√™ng bi·ªát. Trong t√°c ph·∫©m Ch√∫a tr·ªùi ·∫©n n√°u, √¥ng cho r·∫±ng ng√¥n ng·ªØ ch·ªâ th·ªÉ hi·ªán v√† th√¥ng b√°o nh·ªØng n·ªôi dung ƒë·∫∑c tr∆∞ng nh·∫•t ƒë·ªãnh, nh·ªØng n·ªôi dung n√†y ch√≠nh l√† nh·ªØng c√°i nh√¨n th·∫ø gi·ªõi. Quan ƒëi·ªÉm n√†y kh√°c v·ªõi quan ƒëi·ªÉm c·∫•u tr√∫c xem b·∫£n th√¢n nghƒ©a l√† s·∫£n ph·∫©m c·ªßa ng√¥n ng·ªØ. Theo Goldman ng√¥n ng·ªØ v√† c·∫£ vƒÉn h·ªçc, ƒë·ªÅu l√† c√¥ng c·ª• th·ªÉ hi·ªán m·ªôt hi·ªán th·ª±c ƒëang t·ªìn t·∫°i. Ch√≠nh hi·ªán th·ª±c ƒë√£ mang l·∫°i h√¨nh th·ª©c tr∆∞·ªõc cho t√°c ph·∫©m vƒÉn h·ªçc trong c√°i nh√¨n th·∫ø gi·ªõi v√† trong c·∫•u tr√∫c c·ªßa c√°i nh√¨n th·∫ø gi·ªõi, theo tinh th·∫ßn c·ªßa ch·ªß nghƒ©a c·∫•u tr√∫c sinh th√†nh.
ƒê·ªÉ m√¥ h√¨nh ng√¥n ng·ªØ c√≥ ƒë∆∞·ª£c vai tr√≤ m·ªõi trong l√≠ lu·∫≠n vƒÉn h·ªçc m√°c x√≠t, c·∫ßn ph·∫£i c√≥ quan ni·ªám m·ªõi v·ªÅ vai tr√≤ c·ªßa ng√¥n ng·ªØ trong qu√° tr√¨nh x√£ h·ªôi. ·ªû giai ƒëo·∫°n cu·ªëi c√πng c·ªßa ch·ªß nghƒ©a h√¨nh th·ª©c Nga, trong nh·ªØng nƒÉm hai m∆∞∆°i, xu·∫•t hi·ªán m·ªôt nh√≥m c√°c nh√† khoa h·ªçc X√¥ vi·∫øt ch·ªãu ·∫£nh h∆∞·ªüng c·ªßa c√°c nh√† h√¨nh th·ª©c Nga v√† ch·ªß nghƒ©a Marx. ƒê√≥ l√† c√°c t√™n tu·ªïi M. Bakhtin, P. Medvegyev, v√† V. Volosinov. C√°c nh√† l√≠ lu·∫≠n n√†y ƒë√£ ƒë∆∞a ng√¥n ng·ªØ v√†o trung t√¢m nghi√™n c·ª©u v√¨ theo h·ªç ng√¥n ng·ªØ kh√¥ng th·ªÉ t√°ch r·ªùi ƒë·ªùi s·ªëng x√£ h·ªôi. V. Volosinov vi·∫øt Ch·ªß nghƒ©a Marx v√† tri·∫øt h·ªçc ng√¥n ng·ªØ khi c√°c nh√† ng√¥n ng·ªØ h·ªçc duy t√¢m xem ng√¥n ng·ªØ l√† ho·∫°t ƒë·ªông c√° th·ªÉ. Bakhtin c√πng c√°c ƒë·ªìng nghi·ªáp c·ªßa √¥ng ƒë√£ nghi√™n c·ª©u ng√¥n ng·ªØ trong c√°c t√¨nh hu·ªëng x√£ h·ªôi v√† nh·∫≠n th·∫•y r·∫±ng l·ªùi n√≥i lu√¥n c√≥ t√≠nh ƒë·ªëi tho·∫°i: "ƒê·ªëi tho·∫°i l√† b·∫£n ch·∫•t c·ªßa √Ω th·ª©c, b·∫£n ch·∫•t c·ªßa cu·ªôc s·ªëng con ng∆∞·ªùi... S·ªëng t·ª©c l√† tham gia ƒë·ªëi tho·∫°i: h·ªèi, nghe, tr·∫£ l·ªùi, ƒë·ªìng √Ω v.v... Con ng∆∞·ªùi ra ƒëi khi ƒë√£ n√≥i l·ªùi c·ªßa m√¨nh, nh∆∞ng b·∫£n th√¢n l·ªùi n√≥i ·∫•y c√≤n l·∫°i m√£i m√£i trong cu·ªôc ƒë·ªëi tho·∫°i kh√¥ng bao gi·ªù k·∫øt th√∫c"(10). Theo Bakhtin vi·ªác ph·ªï c·∫≠p t√≠nh h·ªôi tho·∫°i v√† phi·∫øm tho·∫°i l√†m n√™n s·ª± th·ªëng nh·∫•t c·ªßa ng√¥n ng·ªØ ch·ª© kh√¥ng ph·∫£i l√† l·ªùi n√≥i c√° th·ªÉ hay c√°c y·∫øu t·ªë s√°ng t·∫°o c·ªßa c√¢u. (Ch√∫ng ta nh·ªõ l·∫°i nh·ªØng quan ƒëi·ªÉm c·ªßa M. Heideger v·ªÅ ng√¥n ng·ªØ khi √¥ng cho r·∫±ng ng√¥n ng·ªØ l√† ng√¥i nh√† c·ªßa h·ªØu th·ªÉ v√† m·ªói th√¥ng ƒëi·ªáp c·ªßa ng∆∞·ªùi n√≥i ph√°t ra ƒë·ªÅu ƒë√≤i h·ªèi ·ªü ng∆∞·ªùi nh·∫≠n n√≥ nh·ªØng n·ªó l·ª±c l·ªõn ƒë·ªÉ hi·ªÉu (11). Nh∆∞ v·∫≠y th√¥ng ƒëi·ªáp c·ªßa l·ªùi n√≥i c√≤n ph·ª• thu·ªôc v√†o ng∆∞·ªùi ƒë·ªëi tho·∫°i ch·ª© kh√¥ng ch·ªâ ph·ª• thu·ªôc v√†o ng∆∞·ªùi n√≥i. Quan ƒëi·ªÉm c·ªßa Bakhtin v·ªÅ t√≠nh ƒë·ªëi tho·∫°i n·ªôi t·∫°i c·ªßa l·ªùi n√≥i kh√¥ng ch·ªâ soi s√°ng nh·ªØng ƒë·∫∑c ƒëi·ªÉm c·ªßa ng√¥n ng·ªØ ti·ªÉu thuy·∫øt m√† c√≤n gi√∫p ch√∫ng ta c√≥ c√°i nh√¨n khoa h·ªçc h∆°n v·ªÅ t√°c ph·∫©m vƒÉn h·ªçc n√≥i chung. C∆° s·ªü l√≠ lu·∫≠n vƒÉn h·ªçc c·ªßa tr∆∞·ªùng ph√°i Bakhtin c√≥ ba h∆∞·ªõng v·∫≠n d·ª•ng: l√≠ lu·∫≠n t√°c ph·∫©m vƒÉn h·ªçc; ph√¢n t√≠ch phi·∫øm tho·∫°i; l√≠ lu·∫≠n s√°ng t√°c. H∆∞·ªõng th·ª© ba n√†y c√≥ √Ω nghƒ©a nh·∫•t ƒë·ªëi v·ªõi l√≠ lu·∫≠n vƒÉn h·ªçc m√°cx√≠t.
C√≥ th·ªÉ n√≥i c√°ch ti·∫øp c·∫≠n c·ªßa Bakhtin ƒë·ªëi v·ªõi t√°c ph·∫©m vƒÉn h·ªçc kh√¥ng gi·ªëng v·ªõi nh·ªØng m√¥ h√¨nh l√≠ lu·∫≠n vƒÉn h·ªçc m√°cx√≠t kh√°c. Bakhtin kh√¥ng xem vƒÉn h·ªçc l√† s·ª± nh·∫≠n th·ª©c th·ª±c t·∫°i, m√† ch·ªâ l√† vi·ªác s·ª≠ d·ª•ng ng√¥n ng·ªØ trong th·ª±c t·∫ø. ƒêi·ªÅu n√†y ph√¢n bi·ªát m√¥ h√¨nh l√≠ lu·∫≠n c·ªßa Bakhtin v·ªõi m√¥ h√¨nh c·ªßa Lukacs v√† Adorno, nh·ªØng ng∆∞·ªùi lu√¥n kh·∫≥ng ƒë·ªãnh t√°c ph·∫©m vƒÉn h·ªçc mang l·∫°i s·ª± nh·∫≠n th·ª©c th·∫ø gi·ªõi hi·ªán th·ª±c. V√† vi·ªác s·ª≠ d·ª•ng ng√¥n ng·ªØ l√† ho√†n to√†n kh√°c so v·ªõi s·ª± bi·ªÉu hi·ªán c·ªßa c√°c t∆∞ t∆∞·ªüng th√¥ng qua m√¥i tr∆∞·ªùng ng√¥n ng·ªØ. C√°c quan ƒëi·ªÉm c·ªßa Bakhtin kh√°c xa so v·ªõi quan ƒëi·ªÉm c·ªßa P.Macherey, ng∆∞·ªùi c≈©ng ƒë√£ √≠t nhi·ªÅu nh·∫≠n ra vai tr√≤ c·ªßa ng√¥n ng·ªØ. Macherey tr∆∞·ªõc h·∫øt nghi√™n c·ª©u xem b·∫±ng c√°ch n√†o m√† vƒÉn h·ªçc t·∫°o ra ƒë∆∞·ª£c c√°i g√¨ ƒë√≥ n·∫±m ngo√†i vƒÉn h·ªçc. ƒêi·ªÅu √¥ng quan t√¢m l√† ph·∫£i ch·ªâ ra ƒë∆∞·ª£c s·ª± kh√°c bi·ªát gi·ªØa t∆∞ t∆∞·ªüng xu·∫•t hi·ªán trong m·ªôt t√°c ph·∫©m v√† s·ª± th·ª±c hi·ªán n√≥ trong vƒÉn b·∫£n. Tr∆∞·ªùng ph√°i Bakhtin kh√¥ng mu·ªën th·ª´a nh·∫≠n vƒÉn h·ªçc l√† s·ª± ph·∫£n √°nh tr·ª±c ti·∫øp hi·ªán th·ª±c, c≈©ng nh∆∞ vai tr√≤ quan tr·ªçng c·ªßa t∆∞ t∆∞·ªüng trong vƒÉn h·ªçc. Bakhtin c≈©ng kh√¥ng xem vƒÉn h·ªçc l√† h√¨nh th·ª©c hi·ªÉu bi·∫øt hay th·ªÉ hi·ªán m√† ch·ªâ l√† ph∆∞∆°ng th·ª©c ho·∫°t ƒë·ªông m√† th√¥i. M·∫∑c d√π c√°c nh√† l√≠ lu·∫≠n c·ªßa tr∆∞·ªùng ph√°i Bakhtin kh√¥ng xu·∫•t ph√°t t·ª´ quan ƒëi·ªÉm ng√¥n ng·ªØ c·ªßa Saussure nh∆∞ng trong c√°ch ti·∫øp c·∫≠n c·ªßa h·ªç ch√∫ng ta th·∫•y c√≥ nhi·ªÅu y·∫øu t·ªë ho√† ƒë·ªìng v·ªõi quan ƒëi·ªÉm c·∫•u tr√∫c.
∆† Vi·ªát Nam l√≠ lu·∫≠n vƒÉn h·ªçc v·∫´n ch∆∞a v·∫≠n d·ª•ng h·∫øt nh·ªØng th√†nh t·ª±u c·ªßa ng√¥n ng·ªØ h·ªçc hi·ªán ƒë·∫°i, m·∫∑c d√π trong m·ªôt s·ªë b√†i nghi√™n c·ª©u k√≠ hi·ªáu h·ªçc, l√Ω thuy·∫øt th√¥ng tin, thi ph√°p h·ªçc... c√°c t√°c gi·∫£ ƒë√£ ch√∫ √Ω ƒë·∫øn ng√¥n ng·ªØ h·ªçc. Nh·ªØng th√†nh t·ª±u c·ªßa tr∆∞·ªùng ph√°i Bakhtin hay sau n√†y c·ªßa Julia Krist√©va kh√¥ng ƒë∆∞·ª£c th·ª´a nh·∫≠n ngay l√† do quan ni·ªám v·ªÅ s·ª± kh√°c bi·ªát gi·ªØa th·∫ø gi·ªõi k√≠ hi·ªáu v√† th·∫ø gi·ªõi v·∫≠t ch·∫•t, v·ªÅ c·∫•u tr√∫c x√£ h·ªôi v.v... Tuy nhi√™n, vi·ªác v·∫≠n d·ª•ng m√¥ h√¨nh ng√¥n ng·ªØ m·ªôt c√°ch h·ªá th·ªëng s·∫Ω mang l·∫°i nhi·ªÅu k·∫øt qu·∫£, ch√∫ng ta c√≥ th·ªÉ ƒë∆∞a ng√¥n ng·ªØ l√†m xu·∫•t ph√°t ƒëi·ªÉm c·ªßa vi·ªác nghi√™n c·ª©u x√£ h·ªôi h·ªçc vƒÉn h·ªçc v·ªõi ph·∫°m vi r·ªông h∆°n, hay ·ªü c√°c lƒ©nh v·ª±c nghi√™n c·ª©u kh√°c nh∆∞ ng√¥n ng·ªØ th∆°, ng√¥n ng·ªØ ti·ªÉu thuy·∫øt v.v... Nghi√™n c·ª©u l√≠ lu·∫≠n vƒÉn h·ªçc kh√¥ng th·ªÉ t√°ch r·ªùi nh·ªØng th√†nh t·ª±u c·ªßa tri·∫øt h·ªçc v√† mƒ© h·ªçc, ƒë√≥ l√† ƒëi·ªÅu ng∆∞·ªùi ta ƒë√£ n√≥i ƒë·∫øn nhi·ªÅu, nh∆∞ng c·∫ßn ph·∫£i nh·∫•n m·∫°nh th√™m r·∫±ng l√≠ lu·∫≠n vƒÉn h·ªçc hi·ªán ƒë·∫°i ch·ªâ c√≥ th·ªÉ ph√°t tri·ªÉn t∆∞∆°ng x·ª©ng v·ªõi nh·ªØng ƒë√≤i h·ªèi m·ªõi n·∫øu n√≥ c≈©ng bi·∫øt d·ª±a v√†o nh·ªØng th√†nh t·ª±u c·ªßa ng√¥n ng·ªØ h·ªçc hi·ªán ƒë·∫°i.
H√† N·ªôi, 2001
T.ƒê.D

markdown:
**ƒê·∫∑c ƒëi·ªÉm l√≠ lu·∫≠n vƒÉn h·ªçc macx√≠t th·∫ø k·ªâ XX**
C√πng v·ªõi s·ª± ph√°t tri·ªÉn c·ªßa m·ªôt th·∫ø k·ªâ vƒÉn h·ªçc d√¢n t·ªôc, l√≠ lu·∫≠n vƒÉn h·ªçc ·ªü Vi·ªát Nam c≈©ng ƒë√£ c√≥ nh·ªØng th√†nh t·ª±u, kh·∫≥ng ƒë·ªãnh s·ª± tr∆∞·ªüng th√†nh c·ªßa t∆∞ duy l√≠ lu·∫≠n vƒÉn h·ªçc hi·ªán ƒë·∫°i.
Tuy nhi√™n, s·ª± ph√°t tri·ªÉn c·ªßa l√≠ lu·∫≠n vƒÉn h·ªçc m√°cx√≠t ·ªü Vi·ªát kh√¥ng th·ªÉ t√°ch r·ªùi nh·ªØng th√†nh t·ª±u c·ªßa c√°c n·ªÅn l√≠ lu·∫≠n vƒÉn h·ªçc m√°cx√≠t tr√™n th·∫ø gi·ªõi. N√≥ l√† b·ªô ph·∫≠n c·ªßa m·ªôt h·ªá th·ªëng. ·ªû m·ªói n∆∞·ªõc, s·ª± ph√°t tri·ªÉn c·ªßa l√≠ lu·∫≠n vƒÉn h·ªçc m√°c x√≠t ƒë·ªÅu c√≥ nh·ªØng s·∫Øc th√°i ri√™ng, nh∆∞ng n·∫øu nh√¨n trong h·ªá th·ªëng, ch√∫ng ta s·∫Ω th·∫•y c√≥ nh·ªØng ƒë·∫∑c ƒëi·ªÉm chung. Vi·ªác ch·ªâ ra nh·ªØng ƒë·∫∑c ƒëi·ªÉm ƒë√≥ s·∫Ω soi s√°ng nhi·ªÅu v·∫•n ƒë·ªÅ c√≤n t·ªìn t·∫°i b√™n trong h·ªá th·ªëng (v√† ngo√†i h·ªá th·ªëng), gi√∫p ch√∫ng ta c√≥ c√°i nh√¨n kh√°ch quan, khoa h·ªçc h∆°n v·ªÅ nh·ªØng th√†nh t·ª±u v√† c·∫£ nh·ªØng h·∫°n ch·∫ø c·ªßa to√†n b·ªô h·ªá th·ªëng c≈©ng nh∆∞ t·ª´ng b·ªô ph·∫≠n. Trong ph·∫°m vi b√†i vi·∫øt n√†y, ch√∫ng t√¥i kh√¥ng th·ªÉ ƒë·ªÅ c·∫≠p h·∫øt to√†n b·ªô s·ª± ph√°t tri·ªÉn c·ªßa h·ªá th·ªëng l√≠ lu·∫≠n vƒÉn h·ªçc m√°c x√≠t ·ªü t·∫•t c·∫£ c√°c n∆∞·ªõc. ƒê·ªÉ l√†m r√µ nh·ªØng ƒë·∫∑c ƒëi·ªÉm c∆° b·∫£n, ch√∫ng t√¥i s·∫Ω nghi√™n c·ª©u c√°c m√¥ h√¨nh l√≠ lu·∫≠n m√°c x√≠t v·ªõi nh·ªØng t√°c gia, t√°c ph·∫©m ti√™u bi·ªÉu c√≥ li√™n h·ªá v·ªõi ƒë·ªùi s·ªëng l√≠ lu·∫≠n vƒÉn h·ªçc ·ªü Vi·ªát Nam nh∆∞ l√† b·ªô ph·∫≠n c·ªßa m·ªôt h·ªá th·ªëng ƒë√£ g√≥p ph·∫ßn l√†m n√™n nh·ªØng ƒë·∫∑c ƒëi·ªÉm ƒë√≥.
N√≥i ƒë·∫øn t√≠nh h·ªá th·ªëng c·ªßa mƒ© h·ªçc v√† l√≠ lu·∫≠n vƒÉn h·ªçc m√°c x√≠t kh√¥ng c√≥ nghƒ©a l√† ch·ªâ th·ª´a nh·∫≠n s·ª± th·ªëng nh·∫•t tuy·ªát ƒë·ªëi c·ªßa m·ªçi quan ƒëi·ªÉm t·∫°o n√™n h·ªá th·ªëng ƒë√≥. B√™n trong m·ªói h·ªá th·ªëng tri·∫øt h·ªçc hay mƒ© h·ªçc ƒë·ªÅu c√≥ nh·ªØng kh√°c bi·ªát nh·∫•t ƒë·ªãnh do m·ªói nh√† tri·∫øt h·ªçc hay mƒ© h·ªçc ƒë·ªÅu c√≥ h·ªá th·ªëng ri√™ng c·ªßa m√¨nh. ·ªû m·ªói h·ªá th·ªëng ri√™ng n√†y ƒë·ªÅu c√≥ nh·ªØng h·∫°n ch·∫ø kh√¥ng tr√°nh kh·ªèi.
Tr√™n c∆° s·ªü tri·∫øt h·ªçc Marx-Lenin v√† nh·ªØng √Ω ki·∫øn c·ªßa Marx-Engel-Lenin b√†n v·ªÅ vƒÉn h·ªçc, c√≥ th·ªÉ n√≥i t·ª´ nh·ªØng nƒÉm 1870 ƒë·∫øn chi·∫øn tranh th·∫ø gi·ªõi l·∫ßn th·ª© nh·∫•t v√† th·ªùi gian sau ƒë√≥, cho ƒë·∫øn h·∫øt th·∫ø k·ª∑ XX, l√≠ lu·∫≠n vƒÉn h·ªçc m√°c x√≠t, t·ª´ nh·ªØng n∆∞·ªõc c√≥ truy·ªÅn th·ªëng mƒ© h·ªçc ƒë·∫øn nh·ªØng n∆∞·ªõc kh√¥ng c√≥ truy·ªÅn th·ªëng ƒë√≥, ƒë√£ h√¨nh th√†nh v√† ph√°t tri·ªÉn v·ªõi nhi·ªÅu s·∫Øc th√°i ƒëa d·∫°ng. S·ª± ƒëa d·∫°ng n√†y kh√¥ng ch·ªâ th·ªÉ hi·ªán ·ªü t·ª´ng n∆∞·ªõc v·ªõi nh·ªØng m√¥ h√¨nh l√≠ lu·∫≠n vƒÉn h·ªçc kh√°c nhau tr√™n c√πng m·ªôt v·∫•n ƒë·ªÅ, m√† c√≤n th·ªÉ hi·ªán ngay trong c√°ch x√¢y d·ª±ng t·ª´ng m√¥ h√¨nh l√≠ lu·∫≠n v·ªõi nh·ªØng quan ƒëi·ªÉm kh√°c nhau. Tr∆∞·ªõc h·∫øt ch√∫ng t√¥i mu·ªën ƒë·ªÅ c·∫≠p ƒë·∫øn v·∫•n ƒë·ªÅ m·ªëi quan h·ªá gi·ªØa vƒÉn b·∫£n (vƒÉn h·ªçc) v√† hi·ªán th·ª±c, hay nh∆∞ c√°c nh√† l√≠ lu·∫≠n vƒÉn h·ªçc ·ªü Vi·ªát Nam v·∫´n th∆∞·ªùng n√≥i l√† m·ªëi quan h·ªá gi·ªØa vƒÉn h·ªçc v√† hi·ªán th·ª±c. ƒê√¢y l√† m·ªôt trong nh·ªØng v·∫•n ƒë·ªÅ c∆° b·∫£n m√† l√≠ lu·∫≠n vƒÉn h·ªçc m√°c x√≠t ƒë√£ n√≥i ƒë·∫øn nhi·ªÅu. Tuy nhi√™n v·ªÅ v·∫•n ƒë·ªÅ n√†y l√≠ lu·∫≠n vƒÉn h·ªçc m√°c x√≠t ƒë√£ cho th·∫•y nh·ªØng quan ƒëi·ªÉm t∆∞∆°ng ƒë·ªìng v√† kh√°c bi·ªát. B·∫Øt ƒë·∫ßu b·∫±ng m·ªëi li√™n h·ªá gi·ªØa c√°c quan ƒëi·ªÉm c·ªßa ch·ªß nghƒ©a th·ª±c ch·ª©ng v·ªõi c√°c quan ƒëi·ªÉm c·ªßa Pl√™khan·ªëp, khi Pl√™khan·ªëp ph√°t tri·ªÉn l√≠ thuy·∫øt c·ªßa H. Taine b·∫±ng vi·ªác h·ª£p nh·∫•t c√°c quan ƒëi·ªÉm l√≠ lu·∫≠n c·ªßa Taine v·ªõi m·ªôt s·ªë ph·∫°m tr√π c∆° b·∫£n c·ªßa ch·ªß nghƒ©a Marx. Pl√™khan·ªëp ƒë√£ g·∫Øn quy·∫øt ƒë·ªãnh lu·∫≠n c·ªßa H. Taine v·ªõi ƒë·∫•u tranh giai c·∫•p, v·ªõi c√°c quan ƒëi·ªÉm m√°c x√≠t v·ªÅ h√¨nh th·ª©c c·ªßa c√°c m·ªëi quan h·ªá gi·ªØa ng∆∞·ªùi v·ªõi ng∆∞·ªùi. √îng l√≠ gi·∫£i ƒëi·ªÅu ƒë√≥ b·∫±ng kh√°i ni·ªám tinh th·∫ßn ƒë·∫°o ƒë·ª©c v√† ƒë·ªìng nh·∫•t n√≥ v·ªõi t√¢m l√≠ giai c·∫•p. Nh∆∞ v·∫≠y, vƒÉn h·ªçc ngh·ªá thu·∫≠t ph·∫£n √°nh hi·ªán th·ª±c cu·ªôc s·ªëng, c√°i hi·ªán th·ª±c m√†, theo Pl√™khan·ªëp, n·ªôi dung ƒë·∫•u tranh giai c·∫•p quy ƒë·ªãnh.
V·ªõi s·ª± xu·∫•t hi·ªán c·ªßa G. Lukacs, l√≠ lu·∫≠n vƒÉn h·ªçc m√°c x√≠t ƒë√£ c√≥ th√™m nh·ªØng c√¥ng tr√¨nh l√≠ lu·∫≠n quan tr·ªçng nghi√™n c·ª©u m·ªëi quan h·ªá gi·ªØa vƒÉn h·ªçc v√† hi·ªán th·ª±c. Ti·∫øp thu nh·ªØng th√†nh t·ª±u tri·∫øt h·ªçc v√† mƒ© h·ªçc t∆∞ s·∫£n, Lukacs ƒë√£ c√≥ c√°i nh√¨n s√¢u h∆°n, to√†n di·ªán h∆°n v√†o m·ªôt s·ªë v·∫•n ƒë·ªÅ l√≠ lu·∫≠n vƒÉn h·ªçc, nh·∫•t l√† v·∫•n ƒë·ªÅ m·ªëi quan h·ªá gi·ªØa vƒÉn h·ªçc v√† hi·ªán th·ª±c. Nh·ªØng nƒÉm ba m∆∞∆°i c·ªßa th·∫ø k·ª∑ XX l√† th·ªùi k√¨ ph√°t tri·ªÉn quan tr·ªçng c·ªßa mƒ© h·ªçc Lukacs, khi √¥ng b·∫Øt ƒë·∫ßu x√¢y d·ª±ng h·ªá th·ªëng c√°c quan ƒëi·ªÉm mƒ© h·ªçc c·ªßa m√¨nh v·ªÅ ph·∫£n √°nh ngh·ªá thu·∫≠t tr√™n c∆° s·ªü c·ªßa ch·ªß nghƒ©a duy v·∫≠t bi·ªán ch·ª©ng v√† ch·ªß nghƒ©a duy v·∫≠t l·ªãch s·ª≠. Xu·∫•t ph√°t t·ª´ ph·∫£n √°nh lu·∫≠n c·ªßa Lenin, Lukacs nh·∫•n m·∫°nh quan ƒëi·ªÉm vƒÉn h·ªçc ph·∫£n √°nh hi·ªán th·ª±c "b·∫±ng c√°c h√¨nh th·ª©c c·ªßa ƒë·ªëi t∆∞·ª£ng": √îng kh·∫≥ng ƒë·ªãnh vƒÉn h·ªçc ngh·ªá thu·∫≠t nh∆∞ l√† √Ω th·ª©c c·ªßa s·ª± ph√°t tri·ªÉn nh√¢n lo·∫°i, v√† c≈©ng nh∆∞ Pl√™khan·ªëp, √¥ng lu√¥n trung th√†nh v·ªõi quan ƒëi·ªÉm vƒÉn h·ªçc ngh·ªá thu·∫≠t kh√¥ng t√°ch r·ªùi ƒë·ªùi s·ªëng x√£ h·ªôi. Tuy v·∫≠y, so v·ªõi Pl√™khan·ªëp, Lukacs ƒë√£ x√°c l·∫≠p ƒë∆∞·ª£c h·ªá th·ªëng quan ƒëi·ªÉm mƒ© h·ªçc c·ªßa m√¨nh v·ªÅ m·ªëi quan h·ªá gi·ªØa vƒÉn h·ªçc v√† hi·ªán th·ª±c qua
*ƒë·∫∑c tr∆∞ng c·ªßa ph·∫£n √°nh ngh·ªá thu·∫≠t*. Trong khi Pl√™khan·ªëp cho r·∫±ng "mu·ªën hi·ªÉu ngh·ªá thu·∫≠t ph·∫£n √°nh cu·ªôc s·ªëng nh∆∞ th·∫ø n√†o th√¨ c·∫ßn ph·∫£i hi·ªÉu c∆° c·∫•u c·ªßa cu·ªôc s·ªëng ƒë√≥"(1) th√¨ Lukacs nh·∫•n m·∫°nh ƒë·∫øn th·∫ø gi·ªõi ri√™ng c·ªßa s√°ng t·∫°o ngh·ªá thu·∫≠t, √¥ng cho r·∫±ng m·ªçi t√°c ph·∫©m ngh·ªá thu·∫≠t c√≥ gi√° tr·ªã ƒë·ªÅu t·∫°o ra "th·∫ø gi·ªõi ri√™ng", c√°c nh√¢n v·∫≠t, t√¨nh hu·ªëng ƒë·ªÅu ho√†n to√†n kh√°c v·ªõi th·ª±c t·∫ø h√†ng ng√†y, th·∫≠m ch√≠ kh√¥ng gi·ªëng v·ªõi b·∫•t k√¨ nh√¢n v·∫≠t t√¨nh hu·ªëng n√†o c·ªßa t√°c ph·∫©m kh√°c. Lukacs ch·ªâ ra r·∫±ng s·ª± say m√™ c·ªßa ng∆∞·ªùi ti·∫øp nh·∫≠n l√† s·ª± say m√™ ho√†n to√†n v√†o ƒë·∫∑c tr∆∞ng c·ªßa c√°i "th·∫ø gi·ªõi ri√™ng" c·ªßa t√°c ph·∫©m, do t√°c ph·∫©m ƒë√£ *ph·∫£n √°nh hi·ªán th·ª±c trung th·ª±c h∆°n, ho√†n thi·ªán h∆°n, sinh ƒë·ªông h∆°n c√°i m√† ng∆∞·ªùi ti·∫øp nh·∫≠n c√≥ ƒë∆∞·ª£c v·ªÅ hi·ªán th·ª±c. *Th·∫ø gi·ªõi ri√™ng c·ªßa t√°c ph·∫©m ch·ªâ l√† c√°i t∆∞·ªüng nh∆∞, nh∆∞ th·ªÉ t√°c ph·∫©m vƒÉn h·ªçc, ngh·ªá thu·∫≠t kh√¥ng ph·∫£i l√† s·ª± ph·∫£n √°nh hi·ªán th·ª±c kh√°ch quan, nh∆∞ th·ªÉ ng∆∞·ªùi ti·∫øp nh·∫≠n kh√¥ng h√¨nh dung ra "c√°i th·∫ø gi·ªõi ri√™ng" ƒë√≥ c·ªßa t√°c ph·∫©m ch·ªâ l√† s·ª± ph·∫£n √°nh hi·ªán th·ª±c. Lukacs vi·∫øt: "Ngh·ªãch l√≠ ·∫£nh h∆∞·ªüng c·ªßa t√°c ph·∫©m l√† ·ªü ch·ªó ch√∫ng ta trao m√¨nh cho m·ªôt hi·ªán th·ª±c d√¢ng s·∫µn b√™n ta, ta coi n√≥ l√† hi·ªán th·ª±c v√† ti·∫øp nh·∫≠n n√≥, m·∫∑c d√π ta v·∫´n bi·∫øt ch√≠nh x√°c r·∫±ng n√≥ kh√¥ng ph·∫£i l√† hi·ªán th·ª±c m√† ch·ªâ l√† h√¨nh th·ª©c ƒë·∫∑c bi·ªát c·ªßa s·ª± ph·∫£n √°nh hi·ªán th·ª±c"(2). Lukacs c√≤n nh·∫•n m·∫°nh m·ªôt lu·∫≠n ƒëi·ªÉm c√≥ √Ω nghƒ©a khoa h·ªçc, ƒë√≥ l√† ch√¢n l√≠ ngh·ªá thu·∫≠t t·ªìn t·∫°i kh√¥ng ph·ª• thu·ªôc v√†o s·ª± t∆∞∆°ng x·ª©ng hay kh√¥ng v·ªõi ch√¢n l√≠ kh√°ch quan theo tinh th·∫ßn "ngh·ªá thu·∫≠t kh√¥ng ƒë√≤i h·ªèi ng∆∞·ªùi ta ph·∫£i th·ª´a nh·∫≠n c√°c t√°c ph·∫©m ngh·ªá thu·∫≠t l√† hi·ªán th·ª±c" m√† Lenin t·ª´ng n√≥i. Nh∆∞ v·∫≠y, ch·ªâ ƒë·ªÅ c·∫≠p ƒë·∫øn nh·ªØng quan ƒëi·ªÉm c·ªßa Lukacs v·ªÅ m·ªëi quan h·ªá gi·ªØa vƒÉn h·ªçc v√† hi·ªán th·ª±c th·ªÉ hi·ªán trong c√¥ng tr√¨nh *Ngh·ªá thu·∫≠t v√† ch√¢n l√≠ kh√°ch quan* vi·∫øt nƒÉm 1934, ch√∫ng ta ƒë√£ th·∫•y ƒë·ªëi t∆∞·ª£ng nghi√™n c·ª©u c·ªßa nh√† l√≠ lu·∫≠n vƒÉn h·ªçc m√°c x√≠t n√†y kh√¥ng ph·∫£i l√† l√≠ lu·∫≠n vƒÉn h·ªçc chung chung m√† l√† vƒÉn h·ªçc hi·ªán th·ª±c, l√† ti·ªÉu thuy·∫øt. L√≠ lu·∫≠n vƒÉn h·ªçc c·ªßa G. Lukacs kh√¥ng ph·∫£i l√† *l√≠ lu·∫≠n m√¥ t·∫£* m√† l√† *l√≠ lu·∫≠n ƒë√°nh gi√°. *D·ª±a v√†o m√¥ h√¨nh ph·∫£n √°nh, √¥ng di·ªÖn ƒë·∫°t nh·ªØng ph√°n x√©t v·ªÅ c√°c gi√° tr·ªã c∆° b·∫£n, ƒë·ªôc l·∫≠p v·ªõi vi·ªác m·ªôt t√°c ph·∫©m vƒÉn h·ªçc c√≥ hi·ªán th·ª±c hay kh√¥ng. Tuy kh√¥ng d√†nh cho ch·ªß th·ªÉ s√°ng t·∫°o c√°i vai tr√≤ r√µ r√†ng, nh∆∞ng khi nh·∫•n m·∫°nh s·ª± ph·∫£n √°nh th·∫ø gi·ªõi c·ªßa t√°c ph·∫©m vƒÉn h·ªçc, Lukacs c≈©ng kh√¥ng ph·ªß nh·∫≠n s·ª± hi·ªán h·ªØu c·ªßa ng∆∞·ªùi s√°ng t√°c, th·∫≠m ch√≠ nhi·ªÅu l·∫ßn √¥ng nh·∫Øc ƒë·∫øn s·ª± vƒ© ƒë·∫°i c·ªßa ng∆∞·ªùi ngh·ªá sƒ© th·ªÉ hi·ªán qua vi·ªác ph·∫£n √°nh trung th·ª±c ƒë·ªùi s·ªëng x√£ h·ªôi.
Trong m·ªôt c√¥ng tr√¨nh nghi√™n c·ª©u so s√°nh hai nh√† mƒ© h·ªçc m√°c x√≠t l√† C.Caudwell (Anh) v√† G.Lukacs (Hungary)(3), ch√∫ng t√¥i ƒë√£ n√™u l√™n nh·ªØng ƒëi·ªÉm t∆∞∆°ng ƒë·ªìng v√† kh√°c bi·ªát trong c√°c quan ƒëi·ªÉm c·ªßa hai nh√† mƒ© h·ªçc n√†y v·ªÅ ƒë·∫∑c tr∆∞ng c·ªßa ph·∫£n √°nh ngh·ªá thu·∫≠t m√† c≈©ng ch√≠nh l√† v·ªÅ m·ªëi quan h·ªá gi·ªØa vƒÉn h·ªçc v√† hi·ªán th·ª±c, m·∫∑c d√π c·∫£ hai ƒë·ªÅu l√† nh·ªØng nh√† mƒ© h·ªçc m√°c x√≠t. So s√°nh t√°c ph·∫©m
*·∫¢o ·∫£nh v√† hi·ªán th·ª±c *c·ªßa C.Caudwell v·ªõi t√°c ph·∫©m *ƒê·∫∑c tr∆∞ng mƒ© h·ªçc *c·ªßa G.Lukacs, ta th·∫•y s·ª± ƒëa d·∫°ng trong c√°c quan ƒëi·ªÉm c·ªßa h·ªç, tr∆∞·ªõc h·∫øt trong vi·ªác x√°c ƒë·ªãnh ƒë·ªëi t∆∞·ª£ng c·ªßa ph·∫£n √°nh ngh·ªá thu·∫≠t. Theo Caudwell th√¨ ƒë·ªëi t∆∞·ª£ng c·ªßa ph·∫£n √°nh ngh·ªá thu·∫≠t l√† "hi·ªán th·ª±c b√™n trong" c·ªßa con ng∆∞·ªùi, c√≤n "hi·ªán th·ª±c b√™n ngo√†i" l√† ƒë·ªëi t∆∞·ª£ng c·ªßa ph·∫£n √°nh khoa h·ªçc. Caudwell vi·∫øt: *Ngh·ªá thu·∫≠t th·ªÉ hi·ªán s·ª± t·ª± do c·ªßa con ng∆∞·ªùi trong c√°i th·∫ø gi·ªõi nh·∫≠n th·ª©c, b·ªüi v√¨ c·∫£ hai (khoa h·ªçc v√† ngh·ªá thu·∫≠t -T.ƒê.D) ƒë·ªÅu nh·∫≠n ra m·ªôt c√°ch c√≥ √Ω th·ª©c t√≠nh t·∫•t y·∫øu c·ªßa th·∫ø gi·ªõi, v√† c·∫£ hai ƒë·ªÅu bi·∫øt l√†m thay ƒë·ªïi th·∫ø gi·ªõi c·ªßa m√¨nh. Ngh·ªá thu·∫≠t c√≥ th·ªÉ thay ƒë·ªïi th·∫ø gi·ªõi c·∫£m x√∫c, t·ª©c l√† th·∫ø gi·ªõi hi·ªán th·ª±c b√™n trong, c√≤n khoa h·ªçc thay ƒë·ªïi th·∫ø gi·ªõi c·ªßa c√°c hi·ªán t∆∞·ª£ng, t·ª©c l√† th·∫ø gi·ªõi hi·ªán th·ª±c b√™n ngo√†i" (4). *C√≤n Lukacs th√¨ cho r·∫±ng ngh·ªá thu·∫≠t c≈©ng nh∆∞ khoa h·ªçc ƒë·ªÅu ph·∫£n √°nh c√πng m·ªôt hi·ªán th·ª±c. Lukacs g·∫Øn b√≥ v·ªõi y√™u c·∫ßu v·ªÅ ch·ªß nghƒ©a hi·ªán th·ª±c, v·ªÅ t√≠nh ch√¢n th·ª±c c·ªßa s·ª± ph·∫£n √°nh; c√≤n Caudwell nh·∫•n m·∫°nh t√≠nh ch√¢n th·ª±c l·ªãch s·ª≠ c·ªßa th√°i ƒë·ªô v√† t∆∞ t∆∞·ªüng c·ªßa nh√† vƒÉn, t·ª©c l√† nh·∫•n m·∫°nh vai tr√≤ c·ªßa ch·ªß th·ªÉ s√°ng t·∫°o.
Li√™n quan ƒë·∫øn v·∫•n ƒë·ªÅ ch·ªß nghƒ©a hi·ªán th·ª±c, c·∫ßn n√≥i th√™m r·∫±ng gi·ªØa Ernst Fischer, R. Garaudi v√† G. Lukacs c≈©ng c√≥ nh·ªØng quan ƒëi·ªÉm kh√°c nhau. Kh√¥ng ph·∫£i ng·∫´u nhi√™n m√† khi b√†n v·ªÅ ch·ªß nghƒ©a hi·ªán th·ª±c, ho·∫∑c v·ªÅ c√°c s√°ng t√°c c·ªßa Franz Kafka, R. Garaudi ƒë√£ kh√¥ng c√πng chung quan ƒëi·ªÉm v·ªõi G. Lukacs, c√≤n Ernst Fischer th√¨ m·∫∑c d√π r·∫•t k√≠nh tr·ªçng Lukacs, v·∫´n xem √¥ng l√† ng∆∞·ªùi b·∫£o th·ªß!
C√≥ th·ªÉ n√≥i l√≠ lu·∫≠n vƒÉn h·ªçc m√°c x√≠t ƒë√£ nghi√™n c·ª©u nhi·ªÅu ƒë·∫øn m·ªëi quan h·ªá gi·ªØa vƒÉn h·ªçc v√† hi·ªán th·ª±c; ƒë·∫øn xu·∫•t x·ª©, nguy√™n nh√¢n v√† c√°c y·∫øu t·ªë kh√°c li√™n quan t·ªõi s·ª± ra ƒë·ªùi c·ªßa vƒÉn h·ªçc ngh·ªá thu·∫≠t. Ph∆∞∆°ng th·ª©c ti·∫øp c·∫≠n vƒÉn h·ªçc theo h∆∞·ªõng n√†y l√†
*m√¥ h√¨nh ph√°t sinh *m√† m·ªôt trong nh·ªØng bi·∫øn th·ªÉ hi·ªán ƒë·∫°i c·ªßa n√≥ ƒë√£ g·∫Øn li·ªÅn v·ªõi t√™n tu·ªïi c·ªßa nh√† l√≠ lu·∫≠n x√£ h·ªôi h·ªçc, g·ªëc Rumani l√† Lucien Goldman. Xu·∫•t ph√°t t·ª´ quan ni·ªám cho r·∫±ng nghƒ©a kh√°ch quan c·ªßa m·ªôt t√°c ph·∫©m vƒÉn h·ªçc hay tri·∫øt h·ªçc nhi·ªÅu khi ngay c·∫£ t√°c gi·∫£ c·ªßa n√≥ c≈©ng kh√¥ng √Ω th·ª©c ƒë∆∞·ª£c (Hume v√† Descartes ƒë·ªÅu tin ·ªü Ch√∫a Tr·ªùi nh∆∞ng c√°c c√¥ng tr√¨nh tri·∫øt h·ªçc c·ªßa h·ªç ƒë·ªÅu to√°t l√™n s·ª± ng·ªù v·ª±c, duy l√≠) vi·ªác ti·∫øp c·∫≠n ti·ªÉu s·ª≠ t√°c gi·∫£ ƒë·ªÉ nghi√™n c·ª©u c√°c m·ªëi li√™n h·ªá gi·ªØa t√°c ph·∫©m vƒÉn h·ªçc v√† cu·ªôc ƒë·ªùi t√°c gi·∫£ theo L. Goldman, c·∫ßn ph·∫£i d·ª±a tr√™n c∆° s·ªü nghi√™n c·ª©u c√°c m·ªëi li√™n k·∫øt gi·ªØa c·∫•u tr√∫c t√°c ph·∫©m v√† c·∫•u tr√∫c thu·ªôc v·ªÅ √Ω th·ª©c c·ªßa c√°i nh√≥m x√£ h·ªôi m√† t√°c gi·∫£ l√† th√†nh vi√™n. C√°ch h√¨nh dung n√†y c·ªßa Goldman ph·∫£n √°nh ·∫£nh h∆∞·ªüng c·ªßa G. Lukacs, ng∆∞·ªùi cho r·∫±ng hi·ªán th·ª±c v√† t∆∞ duy t·∫°o n√™n s·ª± th·ªëng nh·∫•t bi·ªán ch·ª©ng trong ƒë√≥ t·∫•t c·∫£ ƒë·ªÅu li√™n k·∫øt v·ªõi nhau. C√°c quan ƒëi·ªÉm c·ªßa L. Goldman trong cu·ªën s√°ch quan tr·ªçng nh·∫•t c·ªßa √¥ng, *Ch√∫a tr·ªùi ·∫©n n√°u (1955)(5*) ƒë·ªÅu c√≥ c∆° s·ªü t·ª´ nh·ªØng quan ƒëi·ªÉm c·ªßa Lukacs trong cu·ªën * L·ªãch s·ª≠ v√† √Ω th·ª©c giai c·∫•p. *Goldman cho r·∫±ng ngu·ªìn g·ªëc c·ªßa c√°c t√°c ph·∫©m c√≥ th·ªÉ t√¨m th·∫•y trong √Ω th·ª©c v√† trong c√°ch ·ª©ng x·ª≠ x√£ h·ªôi. T√°c ph·∫©m vƒÉn h·ªçc kh√¥ng th·ªÉ hi·ªán c√°i t√¥i c·ªßa t√°c gi·∫£ m√† th·ªÉ hi·ªán c√°i giai c·∫•p x√£ h·ªôi m√† n√≥ l·ªá thu·ªôc. Lucien Goldman nh·∫•n m·∫°nh r·∫±ng c·∫•u tr√∫c √Ω th·ª©c c·ªßa m·ªôt t√°c ph·∫©m c√≥ th·ªÉ t√¨m v·ªÅ v·ªõi ·ª©ng x·ª≠ x√£ h·ªôi, nh∆∞ng ·ª©ng x·ª≠ x√£ h·ªôi l·∫°i kh√¥ng ph·∫£i l√† √Ω mu·ªën c·ªßa t·ª´ng c√° th·ªÉ m√† l√† do h√†nh ƒë·ªông th·ªëng nh·∫•t c·ªßa hai ho·∫∑c nhi·ªÅu c√° th·ªÉ qui ƒë·ªãnh, gi·ªëng nh∆∞ m·ªôt v·∫≠t n·∫∑ng ƒë∆∞·ª£c n√¢ng b·ªüi nhi·ªÅu ng∆∞·ªùi. Do ƒë√≥, theo Goldman, c√°c t√°c ph·∫©m vƒÉn h·ªçc l√† nh·ªØng s·∫£n ph·∫©m t·∫≠p th·ªÉ c·ªßa c√°c nh√≥m x√£ h·ªôi. T·ª´ng nh√≥m x√£ h·ªôi ri√™ng bi·ªát ƒë·ªÅu trang b·ªã cho m√¨nh c√°i h√¨nh th·ª©c c√≥ ƒë·∫≥ng c·∫•p cao nh·∫•t c·ªßa t∆∞ t∆∞·ªüng m√† Goldman g·ªçi l√† *c√°i nh√¨n th·∫ø gi·ªõi.* "C√°i nh√¨n th·∫ø gi·ªõi" l√† s·ª± th·ªÉ hi·ªán c·ªßa c√°c nh√≥m x√£ h·ªôi m√† t∆∞ duy, c·∫£m x√∫c v√† ·ª©ng x·ª≠ c·ªßa h·ªç ƒë·ªÅu h∆∞·ªõng t·ªõi s·ª± h·ªá th·ªëng h√≥a c√°c m·ªëi quan h·ªá gi·ªØa con ng∆∞·ªùi v·ªõi con ng∆∞·ªùi, con ng∆∞·ªùi v·ªõi t·ª± nhi√™n.
C√°c quan ƒëi·ªÉm tr√™n c·ªßa L. Goldman ƒë∆∞·ª£c √¥ng th·ªÉ hi·ªán trong t√°c ph·∫©m ch√≠nh
*Ch√∫a tr·ªùi ·∫©n n√°u *v√† v·∫≠n d·ª•ng v√†o th·ª±c ti·ªÖn nghi√™n c·ª©u vƒÉn h·ªçc. C√¥ng tr√¨nh n√†y nghi√™n c·ª©u c√°c m·ªëi li√™n h·ªá gi·ªØa m·ªôt nh√≥m x√£ h·ªôi v√† m·ªôt phong tr√†o t√¥n gi√°o, gi·ªØa tri·∫øt h·ªçc c·ªßa Pascal v√† c√°c v·ªü bi k·ªãch c·ªßa Racine . ·ªû m·ªói b√™n Goldman ƒë·ªÅu g·∫∑p "m·ªôt c√°i nh√¨n th·∫ø gi·ªõi" ƒë·∫∑c tr∆∞ng trong ƒë√≥ con ng∆∞·ªùi ƒëang v·∫≠t l·ªôn gi·ªØa nh·ªØng tr√°ch nhi·ªám tr√°i ng∆∞·ª£c m√† s·ª± h√≤a ƒë·ªìng c·ªßa ch√∫ng kh√¥ng ƒë∆∞·ª£c th·∫ø gi·ªõi t·∫°o ƒëi·ªÅu ki·ªán. Nghi√™n c·ª©u c·∫•u tr√∫c √Ω th·ª©c c·ªßa c√°i nh√¨n bi k·ªãch v√† c·∫•u tr√∫c c·ªßa t√°c ph·∫©m vƒÉn h·ªçc, Goldman ƒë√£ m·ªü ra s·ª± t∆∞∆°ng ƒë·ªìng thu·ªôc v·ªÅ h√¨nh th·ª©c c·ªßa ch√∫ng. S·ª± t∆∞∆°ng ƒë·ªìng h√¨nh th·ª©c n√†y sau ƒë√≥ ƒë∆∞·ª£c √¥ng g·ªçi l√† *s·ª± ƒë·ªìng ƒë·∫≥ng*. M·ªôt khi c·∫•u tr√∫c c·ªßa t√°c ph·∫©m vƒÉn h·ªçc v√† c·∫•u tr√∫c √Ω th·ª©c c·ªßa c√°i nh√≥m x√£ h·ªôi l√† "ƒë·ªìng ƒë·∫≥ng" th√¨ c√°i g√¨ t·∫°o n√™n t√≠nh ƒë·∫∑c th√π c·ªßa t√°c ph·∫©m vƒÉn h·ªçc? Theo Goldman ƒë√≥ l√† *s∆∞ li√™n k·∫øt *m√† t√°c gi·∫£ ph·ªß l√™n c·∫•u tr√∫c √Ω th·ª©c c√≥ s·∫µn.
So s√°nh nh·ªØng quan ƒëi·ªÉm l√≠ lu·∫≠n ·ªü m√¥ h√¨nh ph√°t sinh c·ªßa L. Goldman v·ªõi nh·ªØng quan ƒëi·ªÉm ·ªü m√¥ h√¨nh ph·∫£n √°nh c·ªßa G. Lukacs, ch√∫ng ta r·∫•t d·ªÖ nh·∫≠n ra nh·ªØng t∆∞∆°ng ƒë·ªìng v√† kh√°c bi·ªát. C√≥ th·ªÉ nh·∫≠n th·∫•y ·∫£nh h∆∞·ªüng c·ªßa nh·ªØng t√°c ph·∫©m c·ªßa Lukacs trong th·ªùi k·ª≥ ƒë·∫ßu ƒë·∫øn v·ªõi ch·ªß nghƒ©a Marx ƒë·ªëi v·ªõi L. Goldman, th·∫≠m ch√≠ c·∫£ kh√°i ni·ªám "ƒë·ªìng ƒë·∫≥ng" m√† Goldman s·ª≠ d·ª•ng c≈©ng c√≥ t·ª´ Lukacs. C·∫£ hai ng∆∞·ªùi ƒë·ªÅu ƒë·∫∑t ƒëi·ªÅu ki·ªán tr·ª±c ti·∫øp v·ªÅ s·ª± t∆∞∆°ng ·ª©ng h√¨nh th·ª©c gi·ªØa t√°c ph·∫©m vƒÉn h·ªçc v√† hi·ªán th·ª±c x√£ h·ªôi. Nh∆∞ng ·ªü Goldman, thay cho ph·∫£n √°nh l√† qu√° tr√¨nh bi·ªÉu hi·ªán n·∫±m ·ªü trung t√¢m. Lukacs nghi√™n c·ª©u vi·ªác m·ªôt t√°c ph·∫©m vƒÉn h·ªçc c√≥ ph·∫£n √°nh (hay kh√¥ng ph·∫£n √°nh) c√°i t·ªïng th·ªÉ bi·ªán ch·ª©ng c·ªßa hi·ªán th·ª±c v√† t∆∞ duy, c√≤n Goldman th√¨ nghi√™n c·ª©u nh·ªØng m·ªëi quan h·ªá c√≥ th·ªÉ c·∫£m nh·∫≠n ƒë∆∞·ª£c gi·ªØa t√°c ph·∫©m v√† nh√≥m x√£ h·ªôi c·ªßa t√°c gi·∫£. Ph∆∞∆°ng ph√°p ti·∫øp c·∫≠n c·ªßa Goldman mang t√≠nh x√£ h·ªôi h·ªçc h∆°n c·ªßa Lukacs, v√¨ Goldman tr∆∞·ªõc h·∫øt nghi√™n c·ª©u t·ª´ng nh√≥m x√£ h·ªôi, kh√¥ng ph·∫£i to√†n b·ªô x√£ h·ªôi. √îng quan ni·ªám v·ªÅ giai c·∫•p x√£ h·ªôi c√≥ ph·∫ßn h·∫πp h∆°n v√† c·ª• th·ªÉ h∆°n Lukacs.
M√¥ h√¨nh
*sinh th√†nh* c·ªßa Goldman c≈©ng kh√°c v·ªõi m√¥ h√¨nh s·∫£n * xu·∫•t *c·ªßa P.Macherey(6) *, *nh√† l√≠ lu·∫≠n vƒÉn h·ªçc m√°c x√≠t ng∆∞·ªùi Ph√°p, tr√™n nh·ªØng ƒëi·ªÉm c∆° b·∫£n *.* ·ªû Goldman s·ª± th·ªÉ hi·ªán l√† trung t√¢m ch·ª© kh√¥ng ph·∫£i l√† s·ª± s·∫£n xu·∫•t. V√† nh·ªØng c√°i nh√¨n th·∫ø gi·ªõi l√† nh·ªØng bi·ªÉu hi·ªán c·ªßa c√°c giai c·∫•p x√£ h·ªôi, c√°c t√°c ph·∫©m vƒÉn h·ªçc l·ªõn ƒë·ªÅu g·∫Øn li·ªÅn v·ªõi nh·ªØng c√°i nh√¨n th·∫ø gi·ªõi. Nh·ªØng c√°i nh√¨n th·∫ø gi·ªõi l√† nh·ªØng h√¨nh th·ª©c t∆∞ t∆∞·ªüng t·ªïng quan m√† nh·ªù s·ª± li√™n k·∫øt ch√∫ng c√≥ th·ªÉ t·∫°o ra h√¨nh th·ª©c t∆∞ t∆∞·ªüng trong vƒÉn h·ªçc. C√≤n Macherey th√¨ cho r·∫±ng b·∫£n th√¢n t∆∞ t∆∞·ªüng t·ª± n√≥ ho√†n to√†n th·ªèa m√£n trong ƒë·ªùi s·ªëng th·ª±c ti·ªÖn nh∆∞ng l·∫°i kh√¥ng ƒë·ªß khi ƒë∆∞·ª£c x√¢y d·ª±ng trong m·ªôt vƒÉn b·∫£n vƒÉn h·ªçc, n∆°i lu√¥n c√≥ nh·ªØng kho·∫£ng tr·ªëng c·∫ßn ƒë∆∞·ª£c ng∆∞·ªùi ƒë·ªçc l·∫•p ƒë·∫ßy...
Khi ·ªü ch√¢u √Çu, trong ƒë·ªùi s·ªëng mƒ© h·ªçc v√† l√≠ lu·∫≠n vƒÉn h·ªçc m√°c x√≠t ƒëang ƒë·∫∑t ra nh·ªØng v·∫•n ƒë·ªÅ li√™n quan ƒë·∫øn ch·ªß nghƒ©a hi·ªán th·ª±c th√¨ ·ªü Vi·ªát Nam xa x√¥i ƒë√£ xu·∫•t hi·ªán H·∫£i Tri·ªÅu, m·ªôt chi·∫øn sƒ© c√°ch m·∫°ng ƒë·∫ßy nhi·ªát huy·∫øt trong vi·ªác truy·ªÅn b√° ch·ªß nghƒ©a Marx, ƒë·∫•u tranh cho m·ªôt n·ªÅn vƒÉn ngh·ªá c√°ch m·∫°ng. Qua c√°c cu·ªôc tranh lu·∫≠n v·ªÅ
*Duy t√¢m hay duy v·∫≠t *v√† * Ngh·ªá thu·∫≠t v·ªã ngh·ªá thu·∫≠t hay ngh·ªá thu·∫≠t v·ªã nh√¢n sinh *di·ªÖn ra trong nh·ªØng nƒÉm ba m∆∞∆°i c·ªßa th·∫ø k·ª∑, H·∫£i Tri·ªÅu ƒë√£ c√≥ nh·ªØng ƒë√≥ng g√≥p k·ªãp th·ªùi v√† thi·∫øt th·ª±c cho s·ª± nghi·ªáp c·ªßa ƒê·∫£ng tr√™n lƒ©nh v·ª±c vƒÉn ngh·ªá. Nh·ªØng quan ƒëi·ªÉm c·ªßa H·∫£i Tri·ªÅu v·ªÅ vƒÉn h·ªçc ngh·ªá thu·∫≠t th·ªÉ hi·ªán ch·ªß y·∫øu trong c√°c b√†i vi·∫øt tranh lu·∫≠n v·ªõi Phan Kh√¥i, Ho√†i Thanh, L∆∞u Tr·ªçng L∆∞, L√™ Tr√†ng Ki·ªÅu, Thi·∫øu S∆°n... Tr√™n lƒ©nh v·ª±c tri·∫øt h·ªçc, cu·ªën *Ch·ªß nghƒ©a Macx√≠t ph·ªï th√¥ng* c·ªßa H·∫£i Tri·ªÅu xu·∫•t b·∫£n nƒÉm 1938 l√† m·ªôt ƒë√≥ng g√≥p c√≥ √Ω nghƒ©a trong b·ªëi c·∫£nh ch√≠nh tr·ªã v√† ƒë·ªùi s·ªëng h·ªçc thu·∫≠t c·ªßa ƒë·∫•t n∆∞·ªõc l√∫c ƒë√≥. N·∫øu c√°c nh√† l√≠ lu·∫≠n vƒÉn h·ªçc m√°c x√≠t ·ªü c√°c n∆∞·ªõc ch√¢u √Çu tr∆∞·ªõc khi ƒë·∫øn v·ªõi mƒ© h·ªçc v√† l√≠ lu·∫≠n vƒÉn h·ªçc, h·ªç ƒë∆∞·ª£c th·ª´a h∆∞·ªüng nh·ªØng di s·∫£n tri·∫øt h·ªçc v√† mƒ© h·ªçc ƒë·ªì s·ªô th√¨ ·ªü Vi·ªát Nam, c√°c nh√† l√≠ lu·∫≠n vƒÉn h·ªçc tr∆∞·ªõc h·∫øt l√† nh·ªØng chi·∫øn sƒ© tr√™n m·∫∑t tr·∫≠n vƒÉn h√≥a, vƒÉn ngh·ªá, l·∫•y vi·ªác truy·ªÅn b√° quan ƒëi·ªÉm vƒÉn ngh·ªá c·ªßa ƒê·∫£ng l√†m m·ª•c ƒë√≠ch. ƒê√¢y l√† m·ªôt ƒë·∫∑c ƒëi·ªÉm kh√¥ng n√™n b·ªè qua khi nghi√™n c·ª©u s·ª± ph√°t tri·ªÉn c·ªßa n·ªÅn l√≠ lu·∫≠n vƒÉn h·ªçc m√°c x√≠t ·ªü Vi·ªát v√† c√°c n∆∞·ªõc c√≥ ho√†n c·∫£nh t∆∞∆°ng t·ª±. Xu·∫•t ph√°t t·ª´ nhu c·∫ßu th·ª±c ti·ªÖn c·ªßa c√°ch m·∫°ng, H·∫£i Tri·ªÅu ƒë√£ nh√¨n nh·∫≠n vai tr√≤ c·ªßa vƒÉn h·ªçc ngh·ªá thu·∫≠t trong ƒë·ªùi s·ªëng x√£ h·ªôi theo tinh th·∫ßn c·ªßa Pl√™khan·ªëp. √îng vi·∫øt: "M·ªôt c√¥ng tr√¨nh vƒÉn ngh·ªá hay mƒ© thu·∫≠t c√†ng di·ªÖn ƒë·∫°t ƒë∆∞·ª£c r√µ r√†ng c√°i t√≠nh c√°ch x√£ h·ªôi th√¨ l·∫°i c√†ng c√≥ gi√° tr·ªã. N√≥i m·ªôt c√°ch kh√°c, n·∫øu m·ªôt t√°c ph·∫©m m√† c√≥ th·ªÉ bi·ªÉu hi·ªán ƒë∆∞·ª£c c√°i t√¨nh c·∫£m t∆∞ t∆∞·ªüng ph·ªï bi·∫øn c·ªßa s·ªë ƒë√¥ng ng∆∞·ªùi trong m·ªôt th·ªùi ƒë·∫°i (c√°i s·ªë ƒë√¥ng ng∆∞·ªùi ƒë√£ bi·∫øt th∆∞·ªüng th·ª©c ngh·ªá thu·∫≠t) th√¨ c√°i c√¥ng tr√¨nh ƒë√≥ s·∫Ω ƒë∆∞·ª£c hoan ngh√™nh"(7). ƒêi·ªÅu ƒë√°ng n√≥i ·ªü ƒë√¢y l√† H·∫£i Tri·ªÅu ƒë√£ kh√¥ng ƒë∆°n gi·∫£n h√≥a nh·ªØng quan ƒëi·ªÉm c·ªßa Pl√™khan·ªëp ƒë·∫øn m·ª©c ch·ªâ xem t√°c ph·∫©m ngh·ªá thu·∫≠t l√† s·ª± di·ªÖn d·ªãch ƒë·ªùi s·ªëng kinh t·∫ø, x√£ h·ªôi ra ng√¥n ng·ªØ h√¨nh t∆∞·ª£ng ngh·ªá thu·∫≠t nh∆∞ tr∆∞·ªùng ph√°i x√£ h·ªôi h·ªçc ·ªü Nga ƒë√£ l√†m nh·ªØng nƒÉm sau C√°ch m·∫°ng th√°ng M∆∞·ªùi. √îng vi·∫øt: "C√°i gi√° tr·ªã c·ªßa ngh·ªá thu·∫≠t trong x√£ h·ªôi n√†y ch·ªâ t∆∞∆°ng ƒë·ªëi v√† h·ªØu h·∫°n th√¥i. V√¨ t√°c ph·∫©m v·ªõi giai c·∫•p n√†y, th·ªùi ƒë·∫°i n√†y, x·ª© s·ªü n√†y th√¨ d√π cho l√† c√≥ gi√° tr·ªã, m√† ƒë·ªëi v·ªõi giai c·∫•p kh√°c, th·ªùi ƒë·∫°i kh√°c, x·ª© s·ªü kh√°c th√¨ ch·∫£ ra g√¨ (8). Quan ƒëi·ªÉm n√†y l√†m ch√∫ng ta nh·ªõ l·∫°i quan ƒëi·ªÉm xem vƒÉn ngh·ªá lu√¥n ph√°t tri·ªÉn theo ƒë·ªùi s·ªëng x√£ h·ªôi, theo l·ªãch s·ª≠ ti·∫øn h√≥a m√† Pl√™khan·ªëp ƒë√£ t·ª´ng n√≥i khi √¥ng ph√¢n t√≠ch nh·ªØng ƒëi·ªÉm ch∆∞a ƒë√∫ng ·ªü c·∫£ hai ph√°i "Ngh·ªá thu·∫≠t v·ªã ngh·ªá thu·∫≠t" v√† "Ngh·ªá thu·∫≠t v·ªã nh√¢n sinh" th·ªùi ƒë√≥.
Nh∆∞ v·∫≠y, ƒë·∫øn ƒë√¢y ch√∫ng ta c√≥ th·ªÉ k·∫øt lu·∫≠n r·∫±ng c√πng v·ªõi nh·ªØng t∆∞∆°ng ƒë·ªìng v√† kh√°c bi·ªát trong c√°c quan ƒëi·ªÉm c·ªßa c√°c nh√† l√≠ lu·∫≠n vƒÉn h·ªçc m√°c x√≠t v·ªÅ m·ªôt s·ªë v·∫•n ƒë·ªÅ l√≠ lu·∫≠n vƒÉn h·ªçc, ƒë√£ l√†m n√™n s·ª± ƒëa d·∫°ng c·ªßa m·ªôt h·ªá th·ªëng l√≠ lu·∫≠n, l√† s·ª± ti·∫øp n·ªëi v√† ph√°t tri·ªÉn c·ªßa nh·ªØng quan ƒëi·ªÉm th·ªëng nh·∫•t tr√™n c∆° s·ªü m·ªôt h·ªçc thuy·∫øt v·ªÅ ch√≠nh tr·ªã, kinh t·∫ø, x√£ h·ªôi xu·∫•t hi·ªán t·ª´ th·∫ø k·ª∑ XIX ·ªü ch√¢u √Çu. V√† ƒë√¢y ch√≠nh l√† ƒëi·ªÅu m√† t∆∞ duy l√≠ lu·∫≠n vƒÉn h·ªçc m√°c x√≠t hi·ªán ƒë·∫°i c·ªßa th·∫ø k·ªâ m·ªõi kh√¥ng th·ªÉ b·ªè qua trong qu√° tr√¨nh ƒë·ªïi m·ªõi ƒë·ªÉ c√≥ th·ªÉ ti·∫øp t·ª•c ph√°t tri·ªÉn.
Trong m·ªôt b√†i vi·∫øt g·∫ßn ƒë√¢y (9) ch√∫ng t√¥i ƒë√£ c√≥ d·ªãp n√≥i v·ªÅ vai tr√≤ ƒë·ªôc l·∫≠p c·ªßa l√≠ lu·∫≠n vƒÉn h·ªçc hi·ªán ƒë·∫°i trong h·ªá th·ªëng c√°c khoa h·ªçc vƒÉn h·ªçc. T√≠nh ch·∫•t ƒë·ªôc l·∫≠p c·ªßa l√≠ lu·∫≠n vƒÉn h·ªçc hi·ªán ƒë·∫°i ch·ªâ c√≥ ƒë∆∞·ª£c n·∫øu l√≠ lu·∫≠n vƒÉn h·ªçc hi·ªán ƒë·∫°i trong khi ph√°t tri·ªÉn ƒë·ªìng h√†nh v·ªõi c√°c khoa h·ªçc vƒÉn h·ªçc v·∫´n gi·ªØ ƒë∆∞·ª£c t√≠nh ch·∫•t si√™u khoa h·ªçc c·ªßa n√≥, kh√¥ng ƒë·ªÉ b·ªã chi ph·ªëi b·ªüi b·∫•t k·ª≥ h·ªá th·ªëng nh·ªØng qui ∆∞·ªõc th·ª±c d·ª•ng n√†o kh√°c, phi I√≠ lu·∫≠n. Ch√∫ng t√¥i c≈©ng ƒë√£ n√≥i ƒë·∫øn nguy c∆° l√≠ lu·∫≠n vƒÉn h·ªçc s·∫Ω b·ªã m·ªù nh·∫°t tr∆∞·ªõc c√°c khoa h·ªçc vƒÉn h·ªçc kh√°c n·∫øu n√≥ kh√¥ng khoanh v√πng ƒë∆∞·ª£c ƒë·ªëi t∆∞·ª£ng nghi√™n c·ª©u v·ªõi nh·ªØng v·∫•n ƒë·ªÅ ri√™ng, kh√¥ng l√≠ gi·∫£i v√† soi s√°ng ƒë∆∞·ª£c nh·ªØng v·∫•n ƒë·ªÅ ƒë√≥ tr√™n b√¨nh di·ªán l√≠ lu·∫≠n. ƒêi·ªÅu quan tr·ªçng ƒë·ªÉ l√≠ lu·∫≠n vƒÉn h·ªçc ph√°t tri·ªÉn ƒë·ªôc l·∫≠p l√† ngo√†i ph∆∞∆°ng ph√°p nghi√™n c·ª©u m·ªõi, l√≠ lu·∫≠n vƒÉn h·ªçc
*c·∫ßn ph·∫£i x√°c l·∫≠p ƒë∆∞·ª£c b·∫£n ch·∫•t t·ª± nhi√™n c·ªßa ƒë·ªëi t∆∞·ª£ng nghi√™n c·ª©u. *S·ª± ph√°t tri·ªÉn c·ªßa h·ªá th·ªëng l√≠ lu·∫≠n vƒÉn h·ªçc m√°c x√≠t t·ª´ sau C√°ch m·∫°ng th√°ng M∆∞·ªùi cho th·∫•y ·ªü ƒë√¢u l√≠ lu·∫≠n vƒÉn h·ªçc x√°c l·∫≠p ƒë∆∞·ª£c *b·∫£n ch·∫•t t·ª± nhi√™n ƒë·∫∑c tr∆∞ng c·ªßa ƒë·ªëi t∆∞·ª£ng* nghi√™n c·ª©u th√¨ ·ªü ƒë√≥ l√≠ lu·∫≠n vƒÉn h·ªçc kh·∫≥ng ƒë·ªãnh ƒë∆∞·ª£c vai tr√≤ ƒë·ªôc l·∫≠p c·ªßa n√≥ trong quan h·ªá v·ªõi l·ªãch s·ª≠ v√† ph√™ b√¨nh vƒÉn h·ªçc. ·ªû ph∆∞∆°ng T√¢y hi·ªán nay, v·∫•n ƒë·ªÅ n√†y h·∫ßu nh∆∞ kh√¥ng c·∫ßn ph·∫£i ƒë·∫∑t ra v√¨ nghi√™n c·ª©u l·ªãch s·ª≠ vƒÉn h·ªçc v√† ph√™ b√¨nh vƒÉn h·ªçc ·ªü ph∆∞∆°ng T√¢y ƒë√£ c√≥ sau l∆∞ng c·∫£ m·ªôt truy·ªÅn th·ªëng tri·∫øt h·ªçc v√† mƒ© h·ªçc, c√°c nh√† nghi√™n c·ª©u, ph√™ b√¨nh vƒÉn h·ªçc kh√¥ng c√≤n ph·∫£i ƒë·ªëi di·ªán v·ªõi t√¨nh tr·∫°ng "suy l√≠ lu·∫≠n", ho·∫∑c t√¨nh tr·∫°ng "kh√≥ x·ª≠" trong vi·ªác l·ª±a ch·ªçn ƒë·ªëi t∆∞·ª£ng v√† ph∆∞∆°ng ph√°p nghi√™n c·ª©u, ph√™ b√¨nh vƒÉn h·ªçc. M·ªôt khi √Ω th·ª©c vƒÉn h·ªçc ƒë√£ ph√¢n bi·ªát ƒë∆∞·ª£c ƒë·ªëi t∆∞·ª£ng v√† c·∫•p ƒë·ªô nghi√™n c·ª©u c·ªßa l√Ω lu·∫≠n, nghi√™n c·ª©u, ph√™ b√¨nh vƒÉn h·ªçc th√¨ kh√¥ng c·∫ßn ph·∫£i ƒë·∫∑t ra y√™u c·∫ßu ri√™ng cho m·ªói ng√†nh trong vi·ªác kh·∫≥ng ƒë·ªãnh v·ªã th·∫ø ƒë·ªôc l·∫≠p c·ªßa n√≥.
L√≠ lu·∫≠n vƒÉn h·ªçc m√°c x√≠t th∆∞·ªùng l·∫©y ra nh·ªØng v·∫•n ƒë·ªÅ c·∫•p thi·∫øt nh·∫•t c√≥ kh·∫£ nƒÉng h∆∞·ªõng vƒÉn h·ªçc ph·ª•c v·ª• k·ªãp th·ªùi nh·ªØng m·ª•c ƒë√≠ch x√£ h·ªôi. Nh∆∞ v·∫≠y nhu c·∫ßu ƒë√°p ·ª©ng k·ªãp th·ªùi nh·ªØng m·ª•c ƒë√≠ch th·ª±c ti·ªÖn ƒë√£ qui ƒë·ªãnh ƒë·ªëi t∆∞·ª£ng nghi√™n c·ª©u c·ªßa l√≠ lu·∫≠n vƒÉn h·ªçc, l√†m cho l√≠ lu·∫≠n vƒÉn h·ªçc ph·∫£i t·ª´ b·ªè b·∫£n ch·∫•t ƒë·∫∑c tr∆∞ng, tr·ªü n√™n "nƒÉng ƒë·ªông", x√¥ng x√°o" nh∆∞ ph√™ b√¨nh vƒÉn h·ªçc ƒë·ªÉ "nhanh ch√≥ng tr·∫£ l·ªùi" nh·ªØng v·∫•n ƒë·ªÅ b·ª©c x√∫c c·ªßa ƒë·ªùi s·ªëng vƒÉn h·ªçc!. Ch√≠nh t·ª´ ƒë√¢y l√≠ lu·∫≠n vƒÉn h·ªçc ƒë√£ ƒë√°nh m·∫•t c√°i b·∫£n ch·∫•t t·ª± nhi√™n ƒë·∫∑c tr∆∞ng c·ªßa ƒë·ªëi t∆∞·ª£ng nghi√™n c·ª©u, t·ª± x√≥a ƒëi c√°i ranh gi·ªõi r·∫•t c·∫ßn thi·∫øt khu bi·ªát lƒ©nh v·ª±c t∆∞ duy tr·ª´u t∆∞·ª£ng v·ªõi c√°c lƒ©nh v·ª±c t∆∞ duy c·ª• th·ªÉ kh√°c. Trong th·ª±c t·∫ø, vi·ªác kh√¥ng ph√¢n ƒë·ªãnh r√µ ranh gi·ªõi gi·ªØa l√≠ lu·∫≠n v√† ph√™ b√¨nh vƒÉn h·ªçc ch·∫≥ng nh·ªØng kh√¥ng mang l·∫°i hi·ªáu qu·∫£ khoa h·ªçc cao m√† c√≤n c√≥ ·∫£nh h∆∞·ªüng x·∫•u ƒë·∫øn l·ª£i √≠ch c·ªßa khoa h·ªçc vƒÉn h·ªçc. Tr∆∞·ªõc h·∫øt n√≥ l√†m cho khoa h·ªçc vƒÉn h·ªçc kh√¥ng ph√°t tri·ªÉn m·ªôt c√°ch b√¨nh th∆∞·ªùng v√¨ ƒë·ªëi t∆∞·ª£ng c·ªßa l·ªãch s·ª≠ vƒÉn h·ªçc v√† ph√™ b√¨nh vƒÉn h·ªçc c≈©ng b·ªã l√≠ lu·∫≠n vƒÉn h·ªçc x√¢m ph·∫°m, trong khi l·∫Ω ra l√≠ lu·∫≠n vƒÉn h·ªçc v·ªõi ƒë·ªëi t∆∞·ª£ng v√† m·ª•c ƒë√≠ch ri√™ng, ph·∫£i l√† ch·ªó d·ª±a cho nghi√™n c·ª©u v√† ph√™ b√¨nh vƒÉn h·ªçc. Ch√∫ng ta bi·∫øt r·∫±ng ƒë·∫∑c tr∆∞ng c·ªßa m·ªçi c√¥ng vi·ªác nghi√™n c·ª©u khoa h·ªçc l√† s·ª± tri·ªÉn khai, ph√¢n t√≠ch v√† t·ªïng h·ª£p ƒë·ªëi t∆∞·ª£ng nghi√™n c·ª©u. Mu·ªën th·ª±c hi·ªán ƒë∆∞·ª£c ƒëi·ªÅu ƒë√≥, m·ªçi ng√†nh khoa h·ªçc ƒë·ªÅu ph·∫£i ti·∫øp c·∫≠n ƒë·ªëi t∆∞·ª£ng tr√™n hai b√¨nh di·ªán l√† kinh nghi·ªám v√† l√≠ lu·∫≠n. Ch√≠nh c√°c m·ªëi quan h·ªá gi·ªØa c·ª• th·ªÉ v√† tr·ª´u t∆∞·ª£ng, ri√™ng v√† chung s·∫Ω b·ªï sung nh·ªØng ƒëi·ªÉm nh√¨n t·ª´ c√°c ph√≠a kh√°c nhau, ƒë·∫øn m·ªôt ƒë·ªëi t∆∞·ª£ng chung nh·∫•t c√≥ t√™n g·ªçi l√† vƒÉn h·ªçc. ƒêi·ªÅu ƒë√≥ n√≥i l√™n s·ª± g·∫Øn b√≥, li√™n k·∫øt gi·ªØa l√≠ lu·∫≠n vƒÉn h·ªçc v√† nghi√™n c·ª©u, ph√™ b√¨nh vƒÉn h·ªçc. Nh∆∞ng n·∫øu hi·ªÉu s·ª± g·∫Øn b√≥ ƒë√≥ nh∆∞ l√† s·ª± h√≤a tr·ªôn c·ªßa ba ng√†nh nghi√™n c·ª©u n√†y th√¨ th·∫≠t l√† sai l·∫ßm v·ªÅ nh·∫≠n th·ª©c khoa h·ªçc. ·ªû Vi·ªát kh√¥ng bi·∫øt t·ª´ bao gi·ªù c·ª•m t·ª´
*l√≠ lu·∫≠n-ph√™ b√¨nh *lu√¥n ƒëi v·ªõi nhau. V√† ƒë∆∞∆°ng nhi√™n nh√† ph√™ b√¨nh c≈©ng ƒë·ªìng th·ªùi l√† nh√† l√≠ lu·∫≠n, v√† nh√† l√≠ lu·∫≠n c≈©ng ph·∫£i l√†... nh√† ph√™ b√¨nh. Khi n√≥i ƒë·∫øn t√¨nh tr·∫°ng y·∫øu k√©m c·ªßa nghi√™n c·ª©u l√≠ lu·∫≠n vƒÉn h·ªçc ng∆∞·ªùi ta c≈©ng nghƒ© lu√¥n s·ª± y·∫øu k√©m ƒë√≥ l√† c·ªßa ph√™ binh vƒÉn h·ªçc v√† ng∆∞·ª£c l·∫°i. Do ƒë√≥ kh√¥ng m·ªôt ng√†nh khoa h·ªçc n√†o t·ª± √Ω th·ª©c r√µ v·ªÅ s·ª± y·∫øu k√©m c·ªßa m√¨nh. L√¢u d·∫ßn trong ƒë·ªùi s·ªëng vƒÉn h·ªçc ·ªü n∆∞·ªõc ta xu·∫•t hi·ªán hai ƒë·∫∑c ƒëi·ªÉm: m·ªôt l√† ng∆∞·ªùi ta th·∫≠m ch√≠ kh√¥ng mu·ªën ch·∫•p nh·∫≠n nh·ªØng ng∆∞·ªùi l√†m l√≠ lu·∫≠n thu·∫ßn t√∫y, cho ƒë√≥ l√† kinh vi·ªán, tr·ª´u t∆∞·ª£ng, xa r·ªùi ƒë·ªùi s·ªëng vƒÉn h·ªçc; l√†m cho kh√¥ng √≠t nh·ªØng nh√† l√≠ lu·∫≠n t·ª± r·ªùi b·ªè "l√£nh ƒë·ªãa" c·ªßa m√¨nh, tham gia ph√™ b√¨nh vƒÉn h·ªçc ƒë·ªÉ nhanh ch√≥ng ƒë∆∞·ª£c "ƒë√≥ng g√≥p" cho s·ª± nghi·ªáp vƒÉn h·ªçc n∆∞·ªõc nh√†! (Kh√¥ng ph·∫£i ng·∫´u nhi√™n m√† G.Lukacs, nh√† mƒ© h·ªçc v√† l√≠ lu·∫≠n vƒÉn h·ªçc m√°c x√≠t l·ªõn nh·∫•t th·∫ø k·ªâ XX, sau nƒÉm 1945 c≈©ng ƒë√£ b·ªã ph√™ ph√°n l√† coi th∆∞·ªùng vƒÉn h·ªçc d√¢n t·ªôc v√¨ kh√¥ng tr·ª±c ti·∫øp tham gia v√†o ƒë·ªùi s·ªëng nghi√™n c·ª©u, ph√™ b√¨nh vƒÉn h·ªçc Hungary). Hai l√† c√°c nh√† ph√™ b√¨nh √≠t quan t√¢m ƒë·∫øn l√≠ lu·∫≠n vƒÉn h·ªçc, nh·∫•t l√† nh·ªØng th√†nh t·ª±u m·ªõi c·ªßa l√≠ lu·∫≠n vƒÉn h·ªçc tr√™n th·∫ø gi·ªõi. T√¨nh h√¨nh tr√™n d·∫´n ƒë·∫øn t√¨nh tr·∫°ng nhi·ªÅu v·∫•n ƒë·ªÅ c∆° b·∫£n c·ªßa mƒ© h·ªçc v√† l√≠ lu·∫≠n vƒÉn h·ªçc kh√¥ng ƒë∆∞·ª£c nghi√™n c·ª©u t·ª´ g·ªëc m·ªôt c√°ch tri·ªát ƒë·ªÉ n√™n b·∫•t k√¨ ai, b·∫•t k√¨ l√∫c n√†o c≈©ng c√≥ th·ªÉ l·∫©y ra m·ªôt v·∫•n ƒë·ªÅ n√†o ƒë√≥ kh√¥ng c√≥ g√¨ l√† m·ªõi m·∫ª nh∆∞ng c≈©ng ƒë·ªß l√†m "b√πng n·ªï" nh·ªØng cu·ªôc tranh lu·∫≠n k√©o d√†i m√† kh√¥ng r√µ ch√¢n l√≠ cu·ªëi c√πng thu·ªôc v·ªÅ ai. Ng∆∞·ªùi ta tranh lu·∫≠n r√≠u r√≠t ·ªü tr√™n ng·ªçn c·ªßa v·∫•n ƒë·ªÅ, nh∆∞ng c√°i g·ªëc c·ªßa n√≥ b·ªã b·ªè qua.
Do kh√¥ng c√≥ ƒë∆∞·ª£c c√°i b·∫£n s·∫Øc ri√™ng c·ªßa ƒë·ªëi t∆∞·ª£ng, l√≠ lu·∫≠n vƒÉn h·ªçc ·ªü Vi·ªát kh√¥ng tho√°t kh·ªèi th·∫ø nh·∫≠p nh·∫±ng trong quan h·ªá v·ªõi ph√™ b√¨nh vƒÉn h·ªçc. V·ªõi t√¨nh tr·∫°ng ƒë√≥ l√≠ lu·∫≠n vƒÉn h·ªçc ch·∫≥ng nh·ªØng kh√¥ng th·ªÉ l√†m ch·ªó d·ª±a cho nghi·ªán c·ª©u, ph√™ b√¨nh vƒÉn h·ªçc, m√† b·∫£n th√¢n n√≥ c≈©ng t·ª± tri·ªát ti√™u d·∫ßn theo th·ªùi gian. R·ªët c·ª•c ng∆∞·ªùi ta ch·ªâ c√≤n th·∫•y nh·ªØng b√†i vi·∫øt mang t√≠nh ch·∫•t t·ªïng k·∫øt ho·∫∑c ph√°t bi·ªÉu √Ω ki·∫øn v·ªÅ t√¨nh h√¨nh vƒÉn h·ªçc h∆°n l√† c√°c b√†i nghi√™n c·ª©u l√≠ lu·∫≠n vƒÉn h·ªçc ƒë∆∞·ª£c x√¢y d·ª±ng b·∫±ng c√°c lu·∫≠n ƒëi·ªÉm l√≠ lu·∫≠n c√≥ h·ªá th·ªëng.
So v·ªõi tr√¨nh ƒë·ªô ph√°t tri·ªÉn c·ªßa l√≠ lu·∫≠n vƒÉn h·ªçc hi·ªán ƒë·∫°i c·ªßa m·ªôt s·ªë n∆∞·ªõc tr√™n th·∫ø gi·ªõi m·∫•y ch·ª•c nƒÉm qua, ch√∫ng ta m·ªõi ch·ªâ c√≥ ƒë∆∞·ª£c nh·ªØng th√†nh t·ª±u nh·∫•t ƒë·ªãnh. T√≠nh t·ª´
*VƒÉn h·ªçc kh√°i lu·∫≠n* (1944) c·ªßa ƒê·∫∑ng Thai Mai, s·ª± v·∫≠n ƒë·ªông c·ªßa t∆∞ duy l√≠ lu·∫≠n vƒÉn h·ªçc hi·ªán ƒë·∫°i ·ªü Vi·ªát lu√¥n cho th·∫•y nh·ªØng n·ªó l·ª±c ti·∫øp nh·∫≠n c√°i m·ªõi v√† h·ªôi nh·∫≠p v·ªõi b√™n ngo√†i. Tuy nhi√™n, nh·ªØng n·ªó l·ª±c ƒë√≥ xu·∫•t hi·ªán kh√¥ng ƒë·ªÅu v√† kh√¥ng ph·∫£i l√∫c n√†o c≈©ng t·∫°o ra ƒë∆∞·ª£c nh·ªØng c√∫ h√≠ch th·∫≠t s·ª±, c√≥ th·ªÉ t·∫°o n√™n tr∆∞·ªùng ph√°i h·ªçc thu·∫≠t. ƒêi·ªÅu ƒë√≥ c√≥ nhi·ªÅu nguy√™n nh√¢n m√† theo ch√∫ng t√¥i, m·ªôt trong nh·ªØng nguy√™n nh√¢n c√≥ ·ªü trong quan ni·ªám c·ªßa ch√∫ng ta v·ªÅ ƒë·ªëi t∆∞·ª£ng nghi√™n c·ª©u c·ªßa l√≠ lu·∫≠n vƒÉn h·ªçc. C√≥ ƒë∆∞·ª£c quan ni·ªám ƒë√∫ng v·ªÅ b·∫£n s·∫Øc c·ªßa ƒë·ªëi t∆∞·ª£ng th√¨ l√≠ lu·∫≠n vƒÉn h·ªçc m·ªõi c√≥ th·ªÉ kh·∫≥ng ƒë·ªãnh ƒë∆∞·ª£c v·ªã th·∫ø ƒë·ªôc l·∫≠p c·ªßa n√≥ b√™n trong h·ªá th·ªëng c√°c khoa h·ªçc vƒÉn h·ªçc, t·ª´ ƒë√≥ m·ªõi c√≥ quan ni·ªám ƒë√∫ng v·ªÅ t√≠nh ·ª©ng d·ª•ng c·ªßa l√≠ lu·∫≠n vƒÉn h·ªçc trong khoa h·ªçc vƒÉn h·ªçc n√≥i chung v√† trong ƒë·ªùi s·ªëng vƒÉn h·ªçc n√≥i ri√™ng.
M·ªôt ƒë·∫∑c ƒëi·ªÉm n·ªØa r·∫•t d·ªÖ nh·∫≠n th·∫•y trong h·ªá th·ªëng l√≠ lu·∫≠n vƒÉn h·ªçc m√°c x√≠t l√† s·ª± m·ªù nh·∫°t c·ªßa m√¥ h√¨nh ng√¥n ng·ªØ. G. Lukacs ch·ªâ th·∫•y ·ªü ng√¥n ng·ªØ c√°i c√¥ng c·ª• c·ªßa m·ªôt nguy√™n t·∫Øc h√¨nh th·ª©c cao nh·∫•t m√† th√¥i, √¥ng kh√¥ng xem ng√¥n ng·ªØ l√† th·ª±c th·ªÉ c·ªßa t√°c ph·∫©m. Nghi√™n c·ª©u c√°c c√¥ng tr√¨nh c·ªßa L.Goldman, ch√∫ng ta th·∫•y nh√† l√≠ lu·∫≠n n√†y c≈©ng kh√¥ng xem c·∫•u tr√∫c √Ω th·ª©c l√† c·∫•u tr√∫c ng√¥n ng·ªØ, v√† ng√¥n ng·ªØ c≈©ng kh√¥ng c√≥ vai tr√≤ g√¨ ri√™ng bi·ªát. Trong t√°c ph·∫©m
*Ch√∫a tr·ªùi ·∫©n n√°u*, √¥ng cho r·∫±ng ng√¥n ng·ªØ ch·ªâ th·ªÉ hi·ªán v√† th√¥ng b√°o nh·ªØng n·ªôi dung ƒë·∫∑c tr∆∞ng nh·∫•t ƒë·ªãnh, nh·ªØng n·ªôi dung n√†y ch√≠nh l√† *nh·ªØng c√°i nh√¨n th·∫ø gi·ªõi*. Quan ƒëi·ªÉm n√†y kh√°c v·ªõi quan ƒëi·ªÉm c·∫•u tr√∫c xem b·∫£n th√¢n nghƒ©a l√† s·∫£n ph·∫©m c·ªßa ng√¥n ng·ªØ. Theo Goldman ng√¥n ng·ªØ v√† c·∫£ vƒÉn h·ªçc, ƒë·ªÅu l√† c√¥ng c·ª• th·ªÉ hi·ªán m·ªôt hi·ªán th·ª±c ƒëang t·ªìn t·∫°i. Ch√≠nh hi·ªán th·ª±c ƒë√£ mang l·∫°i h√¨nh th·ª©c tr∆∞·ªõc cho t√°c ph·∫©m vƒÉn h·ªçc trong c√°i nh√¨n th·∫ø gi·ªõi v√† trong c·∫•u tr√∫c c·ªßa c√°i nh√¨n th·∫ø gi·ªõi, theo tinh th·∫ßn c·ªßa ch·ªß nghƒ©a c·∫•u tr√∫c sinh th√†nh.
ƒê·ªÉ m√¥ h√¨nh ng√¥n ng·ªØ c√≥ ƒë∆∞·ª£c vai tr√≤ m·ªõi trong l√≠ lu·∫≠n vƒÉn h·ªçc m√°c x√≠t, c·∫ßn ph·∫£i c√≥ quan ni·ªám m·ªõi v·ªÅ vai tr√≤ c·ªßa ng√¥n ng·ªØ trong qu√° tr√¨nh x√£ h·ªôi. ·ªû giai ƒëo·∫°n cu·ªëi c√πng c·ªßa ch·ªß nghƒ©a h√¨nh th·ª©c Nga, trong nh·ªØng nƒÉm hai m∆∞∆°i, xu·∫•t hi·ªán m·ªôt nh√≥m c√°c nh√† khoa h·ªçc X√¥ vi·∫øt ch·ªãu ·∫£nh h∆∞·ªüng c·ªßa c√°c nh√† h√¨nh th·ª©c Nga v√† ch·ªß nghƒ©a Marx. ƒê√≥ l√† c√°c t√™n tu·ªïi M. Bakhtin, P. Medvegyev, v√† V. Volosinov. C√°c nh√† l√≠ lu·∫≠n n√†y ƒë√£ ƒë∆∞a ng√¥n ng·ªØ v√†o trung t√¢m nghi√™n c·ª©u v√¨ theo h·ªç ng√¥n ng·ªØ kh√¥ng th·ªÉ t√°ch r·ªùi ƒë·ªùi s·ªëng x√£ h·ªôi. V. Volosinov vi·∫øt
*Ch·ªß nghƒ©a Marx v√† tri·∫øt h·ªçc ng√¥n ng·ªØ *khi c√°c nh√† ng√¥n ng·ªØ h·ªçc duy t√¢m xem ng√¥n ng·ªØ l√† ho·∫°t ƒë·ªông c√° th·ªÉ. Bakhtin c√πng c√°c ƒë·ªìng nghi·ªáp c·ªßa √¥ng ƒë√£ nghi√™n c·ª©u ng√¥n ng·ªØ trong c√°c t√¨nh hu·ªëng x√£ h·ªôi v√† nh·∫≠n th·∫•y r·∫±ng l·ªùi n√≥i lu√¥n c√≥ t√≠nh ƒë·ªëi tho·∫°i: "ƒê·ªëi tho·∫°i l√† b·∫£n ch·∫•t c·ªßa √Ω th·ª©c, b·∫£n ch·∫•t c·ªßa cu·ªôc s·ªëng con ng∆∞·ªùi... S·ªëng t·ª©c l√† tham gia ƒë·ªëi tho·∫°i: h·ªèi, nghe, tr·∫£ l·ªùi, ƒë·ªìng √Ω v.v... Con ng∆∞·ªùi ra ƒëi khi ƒë√£ n√≥i l·ªùi c·ªßa m√¨nh, nh∆∞ng b·∫£n th√¢n l·ªùi n√≥i ·∫•y c√≤n l·∫°i m√£i m√£i trong cu·ªôc ƒë·ªëi tho·∫°i kh√¥ng bao gi·ªù k·∫øt th√∫c"(10). Theo Bakhtin vi·ªác ph·ªï c·∫≠p t√≠nh h·ªôi tho·∫°i v√† phi·∫øm tho·∫°i l√†m n√™n s·ª± th·ªëng nh·∫•t c·ªßa ng√¥n ng·ªØ ch·ª© kh√¥ng ph·∫£i l√† l·ªùi n√≥i c√° th·ªÉ hay c√°c y·∫øu t·ªë s√°ng t·∫°o c·ªßa c√¢u. (Ch√∫ng ta nh·ªõ l·∫°i nh·ªØng quan ƒëi·ªÉm c·ªßa M. Heideger v·ªÅ ng√¥n ng·ªØ khi √¥ng cho r·∫±ng *ng√¥n ng·ªØ l√† ng√¥i nh√† c·ªßa h·ªØu th·ªÉ *v√† m·ªói th√¥ng ƒëi·ªáp c·ªßa ng∆∞·ªùi n√≥i ph√°t ra ƒë·ªÅu ƒë√≤i h·ªèi ·ªü ng∆∞·ªùi nh·∫≠n n√≥ nh·ªØng n·ªó l·ª±c l·ªõn ƒë·ªÉ hi·ªÉu (11). Nh∆∞ v·∫≠y th√¥ng ƒëi·ªáp c·ªßa l·ªùi n√≥i c√≤n ph·ª• thu·ªôc v√†o ng∆∞·ªùi ƒë·ªëi tho·∫°i ch·ª© kh√¥ng ch·ªâ ph·ª• thu·ªôc v√†o ng∆∞·ªùi n√≥i. Quan ƒëi·ªÉm c·ªßa Bakhtin v·ªÅ t√≠nh ƒë·ªëi tho·∫°i n·ªôi t·∫°i c·ªßa l·ªùi n√≥i kh√¥ng ch·ªâ soi s√°ng nh·ªØng ƒë·∫∑c ƒëi·ªÉm c·ªßa ng√¥n ng·ªØ ti·ªÉu thuy·∫øt m√† c√≤n gi√∫p ch√∫ng ta c√≥ c√°i nh√¨n khoa h·ªçc h∆°n v·ªÅ t√°c ph·∫©m vƒÉn h·ªçc n√≥i chung. C∆° s·ªü l√≠ lu·∫≠n vƒÉn h·ªçc c·ªßa tr∆∞·ªùng ph√°i Bakhtin c√≥ ba h∆∞·ªõng v·∫≠n d·ª•ng: l√≠ lu·∫≠n t√°c ph·∫©m vƒÉn h·ªçc; ph√¢n t√≠ch phi·∫øm tho·∫°i; l√≠ lu·∫≠n s√°ng t√°c. H∆∞·ªõng th·ª© ba n√†y c√≥ √Ω nghƒ©a nh·∫•t ƒë·ªëi v·ªõi l√≠ lu·∫≠n vƒÉn h·ªçc m√°cx√≠t.
C√≥ th·ªÉ n√≥i c√°ch ti·∫øp c·∫≠n c·ªßa Bakhtin ƒë·ªëi v·ªõi t√°c ph·∫©m vƒÉn h·ªçc kh√¥ng gi·ªëng v·ªõi nh·ªØng m√¥ h√¨nh l√≠ lu·∫≠n vƒÉn h·ªçc m√°cx√≠t kh√°c. Bakhtin kh√¥ng xem vƒÉn h·ªçc l√† s·ª± nh·∫≠n th·ª©c th·ª±c t·∫°i, m√† ch·ªâ l√† vi·ªác s·ª≠ d·ª•ng ng√¥n ng·ªØ trong th·ª±c t·∫ø. ƒêi·ªÅu n√†y ph√¢n bi·ªát m√¥ h√¨nh l√≠ lu·∫≠n c·ªßa Bakhtin v·ªõi m√¥ h√¨nh c·ªßa Lukacs v√† Adorno, nh·ªØng ng∆∞·ªùi lu√¥n kh·∫≥ng ƒë·ªãnh t√°c ph·∫©m vƒÉn h·ªçc mang l·∫°i s·ª± nh·∫≠n th·ª©c th·∫ø gi·ªõi hi·ªán th·ª±c. V√† vi·ªác s·ª≠ d·ª•ng ng√¥n ng·ªØ l√† ho√†n to√†n kh√°c so v·ªõi s·ª± bi·ªÉu hi·ªán c·ªßa c√°c t∆∞ t∆∞·ªüng th√¥ng qua m√¥i tr∆∞·ªùng ng√¥n ng·ªØ. C√°c quan ƒëi·ªÉm c·ªßa Bakhtin kh√°c xa so v·ªõi quan ƒëi·ªÉm c·ªßa P.Macherey, ng∆∞·ªùi c≈©ng ƒë√£ √≠t nhi·ªÅu nh·∫≠n ra vai tr√≤ c·ªßa ng√¥n ng·ªØ. Macherey tr∆∞·ªõc h·∫øt nghi√™n c·ª©u xem
*b·∫±ng c√°ch n√†o *m√† vƒÉn h·ªçc t·∫°o ra ƒë∆∞·ª£c *c√°i g√¨ ƒë√≥ *n·∫±m ngo√†i vƒÉn h·ªçc. ƒêi·ªÅu √¥ng quan t√¢m l√† ph·∫£i ch·ªâ ra ƒë∆∞·ª£c s·ª± kh√°c bi·ªát gi·ªØa t∆∞ t∆∞·ªüng xu·∫•t hi·ªán trong m·ªôt t√°c ph·∫©m v√† s·ª± th·ª±c hi·ªán n√≥ trong vƒÉn b·∫£n. Tr∆∞·ªùng ph√°i Bakhtin kh√¥ng mu·ªën th·ª´a nh·∫≠n vƒÉn h·ªçc l√† s·ª± ph·∫£n √°nh tr·ª±c ti·∫øp hi·ªán th·ª±c, c≈©ng nh∆∞ vai tr√≤ quan tr·ªçng c·ªßa t∆∞ t∆∞·ªüng trong vƒÉn h·ªçc. Bakhtin c≈©ng kh√¥ng xem vƒÉn h·ªçc l√† h√¨nh th·ª©c hi·ªÉu bi·∫øt hay th·ªÉ hi·ªán m√† ch·ªâ l√† *ph∆∞∆°ng th·ª©c ho·∫°t ƒë·ªông *m√† th√¥i. M·∫∑c d√π c√°c nh√† l√≠ lu·∫≠n c·ªßa tr∆∞·ªùng ph√°i Bakhtin kh√¥ng xu·∫•t ph√°t t·ª´ quan ƒëi·ªÉm ng√¥n ng·ªØ c·ªßa Saussure nh∆∞ng trong c√°ch ti·∫øp c·∫≠n c·ªßa h·ªç ch√∫ng ta th·∫•y c√≥ nhi·ªÅu y·∫øu t·ªë ho√† ƒë·ªìng v·ªõi quan ƒëi·ªÉm c·∫•u tr√∫c.
∆† Vi·ªát Nam l√≠ lu·∫≠n vƒÉn h·ªçc v·∫´n ch∆∞a v·∫≠n d·ª•ng h·∫øt nh·ªØng th√†nh t·ª±u c·ªßa ng√¥n ng·ªØ h·ªçc hi·ªán ƒë·∫°i, m·∫∑c d√π trong m·ªôt s·ªë b√†i nghi√™n c·ª©u k√≠ hi·ªáu h·ªçc, l√Ω thuy·∫øt th√¥ng tin, thi ph√°p h·ªçc... c√°c t√°c gi·∫£ ƒë√£ ch√∫ √Ω ƒë·∫øn ng√¥n ng·ªØ h·ªçc. Nh·ªØng th√†nh t·ª±u c·ªßa tr∆∞·ªùng ph√°i Bakhtin hay sau n√†y c·ªßa Julia Krist√©va kh√¥ng ƒë∆∞·ª£c th·ª´a nh·∫≠n ngay l√† do quan ni·ªám v·ªÅ s·ª± kh√°c bi·ªát gi·ªØa th·∫ø gi·ªõi k√≠ hi·ªáu v√† th·∫ø gi·ªõi v·∫≠t ch·∫•t, v·ªÅ c·∫•u tr√∫c x√£ h·ªôi v.v... Tuy nhi√™n, vi·ªác v·∫≠n d·ª•ng m√¥ h√¨nh ng√¥n ng·ªØ m·ªôt c√°ch h·ªá th·ªëng s·∫Ω mang l·∫°i nhi·ªÅu k·∫øt qu·∫£, ch√∫ng ta c√≥ th·ªÉ ƒë∆∞a ng√¥n ng·ªØ l√†m xu·∫•t ph√°t ƒëi·ªÉm c·ªßa vi·ªác nghi√™n c·ª©u x√£ h·ªôi h·ªçc vƒÉn h·ªçc v·ªõi ph·∫°m vi r·ªông h∆°n, hay ·ªü c√°c lƒ©nh v·ª±c nghi√™n c·ª©u kh√°c nh∆∞ ng√¥n ng·ªØ th∆°, ng√¥n ng·ªØ ti·ªÉu thuy·∫øt v.v... Nghi√™n c·ª©u l√≠ lu·∫≠n vƒÉn h·ªçc kh√¥ng th·ªÉ t√°ch r·ªùi nh·ªØng th√†nh t·ª±u c·ªßa tri·∫øt h·ªçc v√† mƒ© h·ªçc, ƒë√≥ l√† ƒëi·ªÅu ng∆∞·ªùi ta ƒë√£ n√≥i ƒë·∫øn nhi·ªÅu, nh∆∞ng c·∫ßn ph·∫£i nh·∫•n m·∫°nh th√™m r·∫±ng l√≠ lu·∫≠n vƒÉn h·ªçc hi·ªán ƒë·∫°i ch·ªâ c√≥ th·ªÉ ph√°t tri·ªÉn t∆∞∆°ng x·ª©ng v·ªõi nh·ªØng ƒë√≤i h·ªèi m·ªõi n·∫øu n√≥ c≈©ng bi·∫øt d·ª±a v√†o nh·ªØng th√†nh t·ª±u c·ªßa ng√¥n ng·ªØ h·ªçc hi·ªán ƒë·∫°i.
* H√† N·ªôi, 2001*
T.ƒê.D

Set-Cookie: nv3c_Ocrtu_nvvithemever=lg%2C%2C; expires=Tue, 17-Sep-2019 09:52:08 GMT; path=/; domain=.thpt.daytot.vn; httponly


text:
Hướng dẫn tổ chức cuộc thi Olympic tiếng anh qua Interner và cuộc thi tài năng tiếng anh dành cho học sinh trung họcview : 343 | down : 140
Hướng dẫn tổ chức cuộc thi giải toán qua Internet cấp THCS, THPT năm học 2014-2015view : 331 | down : 139
Thông báo cấu trúc đề kiểm tra học kỳ I cấp THCS, THPT và đề thi Olympic 19/5 năm học 2014-2015view : 349 | down : 147
Thông báo danh sách phòng thi và mẫu thẻ dự thi kỳ thi Olympic 19/5 cấp tỉnh năm học 2013-2014view : 505 | down : 160
Vv: Hướng dẫn ôn thi tốt nghiệp THPT năm 2014 đối với môn Ngữ vănview : 439 | down : 170
Tổ chức kỳ thi Olimpic 19-5 cấp tỉnh các môn học lớp 10, 11 năm học 2013-2014view : 460 | down : 224
Ban hành điều lệ kỳ thi Olimpic 19-5 cấp tỉnhview : 430 | down : 194
Điều chỉnh thời gian kiểm tra học kỳ II năm học 2013-2014view : 430 | down : 157
Hướng dẫn thực hiện chương trình ôn tập kiểm tra học kỳ II và tổng kết năm học 2013-2014view : 441 | down : 151
Treo cờ Tổ quốc và nghỉ lễ Quốc tổ Hùng Vương năm 2014view : 481 | down : 174
Đang truy cập : 22
•Máy chủ tìm kiếm : 1
•Khách viếng thăm : 21
Hôm nay : 3277
Tháng hiện tại : 28891
Tổng lượt truy cập : 1305500
...
Thời khóa biểu chính thức (áp dụng từ ngày 20/8/2018)...
So với năm 2017, kỳ thi THPT quốc gia 2018 sẽ bắt đầu muộn hơn 3 ngày, kéo dài từ 25 đến 27/6....
Sau tất cả những luồng thông tin xoay quanh vấn đề nâng ngạch, thăng hạng của giáo viên, mới đây Bộ Giáo dục đã có những hướng dẫn cụ thế về cách thức thi nâng hạng cho giáo viên theo hình thức xét nâng hạng chứ không thi....
KẾ HOẠCH THAM GIA “HỘI TRẠI TÒNG QUÂN” THỊ XÃ PHƯỚC LONG NĂM 2018...
...
...
“Hiểu mình- Hiểu nghề- Sáng tương lai”...
Lịch thi đấu vòng 2 - giải bóng đá truyền thống...
Đại hội đại biểu Đoàn TNCS Hồ Chí Minh trường THPT TX Phước Long nhiệm kỳ 2017 - 2018...
Đaị hội chi đoàn giáo viên nhiệm kỳ 2017 - 2018...
Bảng điểm thi HSG cấp tỉnh lớp 12 năm học 2017 - 2018...
Từ ngày 1 - 7/8, các trường ĐH sẽ bắt đầu tiếp nhận hồ sơ của thí sinh. Nếu thí sinh nào đã trúng tuyển nguyện vọng 1 phải nộp bản gốc giấy chứng nhận kết quả thi THPT Quốc gia để xác nhận nhập học ở trường ĐH đã trúng tuyển....
Thông báo: Lịch tập trung đầu năm học 2017 - 2018...
THÔNG BÁO NHẬN GIẤY CHỨNG NHẬN TỐT NGHIỆP TẠM THỜI VÀ HỌC BẠ...
HƯỚNG DẪN THAY ĐỔI NGUYỆN VỌNG XÉT TUYỂN ĐH-CĐ NĂM 2017...
ĐIỂM THI THPT QUỐC GIA NĂM 2017...
LỊCH LÀM VIỆC (Từ tuần 36 đến tuần 43)...
Giảm số môn học, không quy định cứng thời gian từng môn, việc dạy Ngoại ngữ có thể bắt đầu từ lớp 1, lớp 10 học sinh được định hướng nghề nghiệp... là những điểm mới của dự thảo chương trình phổ thông tổng thể....
Những lưu ý đặc biệt khi xét tuyển vào ngành công an 2017...

markdown:
[Hướng dẫn tổ chức cuộc thi Olympic tiếng anh qua Interner và cuộc thi tài năng tiếng anh dành cho học sinh trung học](/home/index.php/vi/archives/view/3258-SGDDT-GDTrH-47/)
[Hướng dẫn tổ chức cuộc thi giải toán qua Internet cấp THCS, THPT năm học 2014-2015](/home/index.php/vi/archives/view/3266-SGDDT-GDTrH-46/)
[Thông báo cấu trúc đề kiểm tra học kỳ I cấp THCS, THPT và đề thi Olympic 19/5 năm học 2014-2015](/home/index.php/vi/archives/view/3263-SGDDT-GDTrH-45/)
[Thông báo danh sách phòng thi và mẫu thẻ dự thi kỳ thi Olympic 19/5 cấp tỉnh năm học 2013-2014](/home/index.php/vi/archives/view/685-SGDDT-GDTrH-44/)
[Vv: Hướng dẫn ôn thi tốt nghiệp THPT năm 2014 đối với môn Ngữ văn](/home/index.php/vi/archives/view/572-SGDDT-GDTRH-43/)
[Tổ chức kỳ thi Olimpic 19-5 cấp tỉnh các môn học lớp 10, 11 năm học 2013-2014](/home/index.php/vi/archives/view/436-KH-SGDDT-42/)
[Ban hành điều lệ kỳ thi Olimpic 19-5 cấp tỉnh](/home/index.php/vi/archives/view/403-SGDDT-GDTrH-41/)
[Điều chỉnh thời gian kiểm tra học kỳ II năm học 2013-2014](/home/index.php/vi/archives/view/435-SGDDT-GDTrH-40/)
[Hướng dẫn thực hiện chương trình ôn tập kiểm tra học kỳ II và tổng kết năm học 2013-2014](/home/index.php/vi/archives/view/404-SGDDT-GDTrH-39/)
[Treo cờ Tổ quốc và nghỉ lễ Quốc tổ Hùng Vương năm 2014](/home/index.php/vi/archives/view/458-TB-SGDDT-38/)
Đang truy cập :
22
**•**Máy chủ tìm kiếm : 1
**•**Khách viếng thăm : 21
Hôm nay :
3277
Tháng hiện tại
: 28891
Tổng lượt truy cập :
**1305500**
|
|
...
Thời khóa biểu chính thức (áp dụng từ ngày 20/8/2018)...
So với năm 2017, kỳ thi THPT quốc gia 2018 sẽ bắt đầu muộn hơn 3 ngày, kéo dài từ 25 đến 27/6....
Sau tất cả những luồng thông tin xoay quanh vấn đề nâng ngạch, thăng hạng của giáo viên, mới đây Bộ Giáo dục đã có những hướng dẫn cụ thế về cách thức thi nâng hạng cho giáo viên theo hình thức xét nâng hạng chứ không thi....
KẾ HOẠCH THAM GIA “HỘI TRẠI TÒNG QUÂN”
THỊ XÃ PHƯỚC LONG NĂM 2018...
...
...
“Hiểu mình- Hiểu nghề- Sáng tương lai”...
Lịch thi đấu vòng 2 - giải bóng đá truyền thống...
Đại hội đại biểu Đoàn TNCS Hồ Chí Minh trường THPT TX Phước Long nhiệm kỳ 2017 - 2018...
Đaị hội chi đoàn giáo viên nhiệm kỳ 2017 - 2018...
Bảng điểm thi HSG cấp tỉnh lớp 12 năm học 2017 - 2018...
Từ ngày 1 - 7/8, các trường ĐH sẽ bắt đầu tiếp nhận hồ sơ của thí sinh. Nếu thí sinh nào đã trúng tuyển nguyện vọng 1 phải nộp bản gốc giấy chứng nhận kết quả thi THPT Quốc gia để xác nhận nhập học ở trường ĐH đã trúng tuyển....
Thông báo: Lịch tập trung đầu năm học 2017 - 2018...
THÔNG BÁO NHẬN GIẤY CHỨNG NHẬN TỐT NGHIỆP TẠM THỜI VÀ HỌC BẠ...
HƯỚNG DẪN THAY ĐỔI NGUYỆN VỌNG XÉT TUYỂN ĐH-CĐ NĂM 2017...
ĐIỂM THI THPT QUỐC GIA NĂM 2017...
LỊCH LÀM VIỆC (Từ tuần 36 đến tuần 43)...
Giảm số môn học, không quy định cứng thời gian từng môn, việc dạy Ngoại ngữ có thể bắt đầu từ lớp 1, lớp 10 học sinh được định hướng nghề nghiệp... là những điểm mới của dự thảo chương trình phổ thông tổng thể....
Những lưu ý đặc biệt khi xét tuyển vào ngành công an 2017...

WARC-Type: response

Content-Type: application/http; msgtype=response

WARC-Identified-Payload-Type: application/xhtml+xml

Content-Language: vi

Cache-Control: no-cache, pre-check=0, post-check=0

Pragma: no-cache

Set-Cookie: nv3c_Wvwcv_u_lang=qss%2C; expires=Sun, 22-Sep-2019 10:04:26 GMT; Max-Age=31536000; path=/home/; domain=.thptphuoclong.edu.vn; httponly

Vary: Accept-Encoding,User-Agent

X-Crawler-Content-Encoding: gzip

Keep-Alive: timeout=2, max=100

Connection: Keep-Alive

X-Crawler-Transfer-Encoding: chunked

Content-Type: text/html; charset=utf-8


text:
Thùng rác nhựa 240L
Model: GB-240U
KT: 570x730x1130 mm
Vật liệu: Nhựa HDPE-UV
Có 2 bánh xe Ø 20 cm
Có nắp đậy và đạp chân mở nắp (Pedal)
Màu sắc: Xanh lá cây. Thùng rác nhựa 240L được nhập khẩu bởi ICD WASTE TECHNOLOGY có đầy đủ CO, CQ
Thùng rác nhựa 240L có đạp chân mở nắp thuận tiện cho việc bỏ rác và hợp vệ sinh

markdown:
**Thùng rác nhựa 240L **
Model: GB-240U
KT: 570x730x1130 mm
Vật liệu: Nhựa HDPE-UV
Có 2 bánh xe Ø 20 cm
Có nắp đậy và đạp chân mở nắp (Pedal)
Màu sắc: Xanh lá cây.
**Thùng** **rác nhựa 240L** được nhập khẩu bởi ICD WASTE TECHNOLOGY có đầy đủ CO, CQ
Thùng rác nhựa 240L có đạp chân mở nắp thuận tiện cho việc bỏ rác và hợp vệ sinh

WARC-Identified-Payload-Type: text/html

Cache-Control: no-store, no-cache, must-revalidate, post-check=0, pre-check=0

Set-Cookie: fc_device=desktop; expires=Mon, 22-Oct-2018 09:17:58 GMT; path=/