text:
- 174 trang
- Lượt xem: 3354
- Download: 1385
Tổng hợp lý thuyết Sinh học 12
Chia sẻ: kuro1993
Tổng hợp lý thuyết Sinh học 12 giúp ôn tập thi học kỳ và thi tốt nghiệp THPT bên cạnh đó tài liệu mô tả kiến thức lý thuyết tóm tắt để các em học sinh dễ nhớ hơn.
Thể loại:Tài Liệu Phổ Thông » Tài liệu tham khảo THPT
Chủ đề liên quan:
Nội dung Text: Tổng hợp lý thuyết Sinh học 12
CHÖÔNG I
SINH THAÙI HOÏC
Caâu 1 : Moâi tröôøng vaø nhaân toá sinh thaùi laø gì? Döïa treân cô sôû aûnh höôûng cuûa nhieät ñoä leân ñôøi
soáng sinh vaät, haõy trình baøy quy luaät giôùi haïn sinh thaùi vaø neâu leân yù nghóa cuûa noù ñoái vôùi saûn
xuaát noâng nghieäp.
Traû lôøi :
1. Moâi tröôøng vaø nhaân toá sinh thaùi :
- Moâi tröôøng laø nôi soáng cuûa sinh vaät, bao goàm taát caû caùc nhaân toá voâ sinh vaø höõu sinh
taùc ñoäng tröïc tieáp, hoaëc giaùn tieáp leân söï toàn taïi, söï phaùt trieån vaø sinh saûn cuûa sinh
vaät. Coù 4 loaïi moâi tröôøng phoå bieán : ñaát, nöôùc, khoâng khí vaø sinh vaät.
- Nhaân toá sinh thaùi laø caùc nhaân toá voâ sinh vaø höõu sinh cuûa moâi tröôøng. Coù 3 nhoùm
nhaân toá sinh thaùi
• Nhaân toá voâ sinh nhö nhieät ñoä, aùnh saùng, ñoä aåm ...
• Nhaân toá höõu sinh bao goàm moïi taùc ñoäng cuûa sinh vaät khaùc leân cô theå sinh vaät.
• Nhaân toá con ngöôøi bao goàm moïi taùc ñoäng tröïc tieáp hoaëc giaùn tieáp cuûa con ngöôøi
leân cô theå sinh vaät.
2. Aûnh höôûng cuûa nhieät ñoä leân ñôøi soáng sinh vaät vaø quy luaät giôùi haïn sinh thaùi :
a. Aûnh höôûng cuûa nhieät ñoä leân ñôøi soáng sinh vaät :
- Moãi loaøi sinh vaät coù moät giôùi haïn chòu ñöïng veà nhieät ñoä ôû moâi tröôøng soáng.
Thí duï : Caù roâ phi ôû nöôùc ta cheát ôû nhieät ñoä 5,60C vaø 420C, phaùt trieån thuaän lôïi
nhaát ôû nhieät ñoä 300C.
• Nhieät ñoä 5,60C laø giôùi haïn döôùi.
• Nhieät ñoä 420C laø giôùi haïn treân.
• Nhieät ñoä 300C laø ñieåm cöïc thuaän, ôû nhieät ñoä naøy caù roâ phi phaùt trieån
maïnh nhaát.
- Töø 5,6 C ñeán 420C goïi laø giôùi haïn chòu ñöïng hay giôùi haïn sinh thaùi veà nhieät ñoä
0
cuûa caù roâ phi ôû Vieät Nam.
b. Quy luaät giôùi haïn sinh thaùi :
- Moãi loaøi sinh vaät coù moät giôùi haïn sinh thaùi ñaëc tröng veà moãi nhaân toá sinh thaùi.
3. YÙ nghóa cuûa quy luaät giôùi haïn sinh thaùi :
- Khi xaùc ñònh cô caáu vaät nuoâi, caây troàng cho töøng vuøng thì phaûi caên cöù vaøo ñaëc ñieåm
khí haäu, ñaát ñai cuûa vuøng ñoù ñeå löïa choïn ñöôïc loaïi caây, con gioáng thích hôïp nhaát.
- Trong vieäc di nhaäp, thuaàn hoùa caùc gioáng vaät nuoâi, caây troàng cuõng phaûi caên cöù vaøo
ñaëc ñieåm ñaát ñai, khí haäu cuûa vuøng ñeå sao cho gioáng ñöôïc ñöa tôùi coù nhöõng ñieàu
http://giasutamviet.com
Dòp may chæ coù ôû nhöõng trí tueä chuyeân caàn
Haõy coá gaéng cho ñeán khi naøo khoâng coøn coù theå coá gaéng ñöôïc nöõa
LYÙ THUYEÁT SINH HOÏC 2
kieän thuaän lôïi nhaát cho söï sinh tröôûng vaø phaùt trieån, töø ñoù phaùt huy heát ñöôïc tieàm
naêng cuûa gioáng.
Caâu 2 : Theá naøo laø nhòp sinh hoïc? Caùc nguyeân nhaân laøm hình thaønh söï hoaït ñoäng theo muøa cuûa
sinh vaät? Cho moät vaøi thí duï. Neâu yù nghóa cuûa nhòp sinh hoïc trong ñôøi soáng vaø saûn xuaát.
Traû lôøi :
1. Nhòp sinh hoïc :
- Laø khaû naêng phaûn öùng cuûa sinh vaät moät caùch nhòp nhaøng vôùi nhöõng thay ñoåi coù tính
chu kyø cuûa caùc nhaân toá sinh thaùi trong moâi tröôøng.
2. Caùc nguyeân nhaân laøm hình thaønh söï hoaït ñoäng theo muøa cuûa sinh vaät :
- Moâi tröôøng soáng cuûa sinh vaät treân traùi ñaát vôùi caùc nhaân toá sinh thaùi nhö aùnh saùng,
nhieät ñoä, ñoä aåm ... ñeàu thay ñoåi coù tính chaát chu kyø (chuû yeáu laø chu kyø muøa vaø chu
kyø ngaøy ñeâm).
- Trong caùc nhaân toá sinh thaùi thì söï thay ñoåi ñoä daøi chieáu saùng trong ngaøy laø nhaân toá
chuû ñaïo taïo neân söï khôûi ñoäng cuûa nhòp sinh hoïc ôû sinh vaät.
Thí duï :
• Thí duï 1 : Caây ruïng laù veà muøa ñoâng ôû vuøng oân ñôùi.
• Thí duï 2 : Ñoäng vaät bieán nhieät thöôøng nguû ñoâng ñeå giaûm ñeán möùc thaáp
nhaát söï trao ñoåi chaát cuûa cô theå, ñeán muøa heø aám aùp thì caùc hoaït ñoäng
soáng laïi dieãn ra bình thöôøng.
• Thí duï 3 : Caây thöôøng ra hoa veà muøa xuaân.
• Thí duï 4 : Chim vaø thuù thöôøng thay loâng tröôùc khi muøa ñoâng tôùi.
v Keát luaän : Nhòp sinh hoïc theo muøa laøm cho hoaït ñoäng soáng tích cöïc cuûa sinh vaät
phuø hôïp vôùi luùc moâi tröôøng coù ñieàu kieän soáng thuaän lôùi nhaát. Ñoù chính laø söï
thích nghi ñaëc bieät cuûa sinh vaät ñoái vôùi moâi tröôøng soáng.
3. YÙ nghóa cuûa nhòp sinh hoïc trong ñôøi soáng vaø saûn xuaát :
- Söï hieåu bieát cuûa chuùng ta veà cô cheá nhòp sinh hoïc coù theå daãn ñeán nhöõng öùng duïng
trong saûn xuaát laøm taêng naêng xuaát vaät nuoâi, caây troàng. Ví duï : Taïo ra cheá ñoä ngaøy
ñeâm nhaân taïo coù theå laøm taêng saûn löôïng tröùng gaø leân roõ reät.
- Trong y hoïc, nhòp sinh hoïc giuùp chuùng ta giaûi thích ñöôïc nguyeân nhaân vaø ñeà ra caùch
chöõa trò moät soá beänh ôû ngöôøi.
Caâu 3 : Ñoàng hoà sinh hoïc laø gì? Neâu cô cheá hoaït ñoäng cuûa ñoàng hoà sinh hoïc ôû sinh vaät.
Traû lôøi :
1. Ñoàng hoà sinh hoïc :
- Moãi moät loaøi sinh vaät trong quaù trình tieán hoùa cuûa mình ñaõ daãn ñeán söï hình thaønh
moät khaû naêng phaûn öùng rieâng ñoái vôùi ñoä daøi ngaøy vaø cöôøng ñoä chieáu saùng ôû nhöõng
http://giasutamviet.com
Dòp may chæ coù ôû nhöõng trí tueä chuyeân caàn
Haõy coá gaéng cho ñeán khi naøo khoâng coøn coù theå coá gaéng ñöôïc nöõa
LYÙ THUYEÁT SINH HOÏC 3
thôøi ñieåm khaùc nhau trong ngaøy. Do ñoù chuùng coù khaû naêng ño thôøi gian nhö laø ñoàng
hoà, goïi laø “ñoàng hoà sinh hoïc”.
Thí duï : Hoa möôøi giôø thöôøng nôû vaøo khoaûng 10 giôø saùng, hoa daï höông vaøo luùc toái,
hoa quyønh nôû vaøo luùc nöûa ñeâm.
2. Cô cheá hoaït ñoäng cuûa ñoàng hoà sinh hoïc ôû sinh vaät :
- Ñoái vôùi ñoäng vaät : Cô cheá hoaït ñoäng cuûa ñoàng hoà sinh hoïc coù lieân quan ñeán söï ñieàu
hoøa thaàn kinh – theå dòch : Caùc teá baøo thaàn kinh caûm nhaän aùnh saùng töø ñoù aûnh höôûng
ñeán tuyeán noäi tieát, laøm tieát ra hoocmoân taùc ñoäng leân cöôøng ñoä trao ñoåi chaát.
- Ñoái vôùi thöïc vaät : Caùc chöùc naêng ñieàu hoøa laø do nhöõng chaát ñaëc bieät tieát ra töø teá baøo
cuûa moät loaïi moâ hoaëc cô quan rieâng bieät naøo ñoù.
Caâu 4 : Quaàn theå laø gì? Söï taùc ñoäng cuûa caùc nhaân toá sinh thaùi leân quaàn theå khaùc vôùi söï taùc
ñoäng leân caùc sinh vaät rieâng leû nhö theá naøo? Haõy cho bieát caùc ñieàu kieän vaø cô cheá duy trì traïng
thaùi caân baèng cuûa quaàn theå?
Traû lôøi :
1. Quaàn theå :
- Laø moät nhoùm caù theå cuøng loaøi, cuøng sinh soáng trong moät khoaûng khoâng gian nhaát
ñònh vaøo moät thôøi ñieåm nhaát ñònh, coù khaû naêng giao phoái sinh ra con caùi (ôû loaøi sinh
saûn voâ tính hay trinh saûn thì khoâng qua giao phoái). Moãi quaàn theå ñöôïc ñaëc tröng bôûi
moät soá chæ tieâu nhö :
• Maät ñoä
• Tæ leä ñöïc caùi
• Tæ leä caùc nhoùm tuoåi
• Söùc sinh saûn
• Tæ leä töû vong
• Kieåu taêng tröôûng
• Ñaëc ñieåm phaân boá
• Khaû naêng thích öùng vaø choáng chòu vôùi caùc nhaân toá sinh thaùi cuûa moâi tröôøng
Trong caùc chæ tieâu noùi treân, maät ñoä quaàn theå ñöôïc xem laø ñaëc tröng cô baûn nhaát. Ñoù
laø soá löôïng sinh vaät treân moät ñôn vò dieän tích hay theå tích. Noù coù aûnh höôûng ñeán
möùc söû duïng nguoàn soáng trong sinh caûnh vaø söùc sinh saûn cuûa quaàn theå. Maät ñoä quaàn
theå cuõng coøn bieåu hieän taùc duïng cuûa noù ñoái vôùi quaàn xaõ.
2. Söï taùc ñoäng cuûa caùc nhaân toá sinh thaùi leân quaàn theå khaùc vôùi söï taùc ñoäng leân töøng
caù theå rieâng leû :
a. Caùc nhaân toá sinh thaùi taùc ñoäng leân töøng caù theå rieâng leû :
- Söï taùc ñoäng cuûa caùc nhaân toá sinh thaùi leân töøng caù theå seõ khaùc nhau tuøy töøng caù
theå vaø phuï thuoäc vaøo : giôùi tính, löùa tuoåi, traïng thaùi söùc khoûe, loaøi vaø tuøy nôi tuøy
luùc
b. Caùc nhaân toá sinh thaùi taùc ñoäng leân quaàn theå :
http://giasutamviet.com
Dòp may chæ coù ôû nhöõng trí tueä chuyeân caàn
Haõy coá gaéng cho ñeán khi naøo khoâng coøn coù theå coá gaéng ñöôïc nöõa
LYÙ THUYEÁT SINH HOÏC 4
- Quaàn theå laø moät taäp hôïp caùc caù theå cuøng loaøi neân tuøy theo phaûn öùng cuûa moãi caù
theå ñoái vôùi caùc nhaân toá sinh thaùi khaùc nhau maø moãi quaàn theå coù nhöõng ñaëc tröng
rieâng.
• Aûnh höôûng cuûa caùc nhaân toá voâ sinh ñeán quaàn theå :
§ Aûnh höôûng ñeán söï phaân boá cuûa quaàn theå : taäp hôïp caùc nhaân toá voâ sinh ñaõ
taïo ra caùc vuøng ñòa lyù khaùc nhau treân traùi ñaát nhö vuøng laïnh, vuøng aám,
vuøng sa maïc ... ÖÙng vôùi moãi vuøng coù nhöõng quaàn theå phaân boá ñaëc tröng.
§ Aûnh höôûng ñeán söï sinh tröôûng vaø bieán ñoäng cuûa quaàn theå : thoâng qua taùc
ñoäng cuûa söï sinh saûn laøm taêng soá löôïng caù theå hoaëc söï töû vong laøm giaûm
soá löôïng caù theå vaø söï phaùt taùn caùc caù theå trong quaàn theå.
§ Aûnh höôûng ñeán caáu truùc cuûa quaàn theå : qua nhöõng taùc ñoäng laøm bieán ñoåi
thaønh phaàn ñöïc caùi, caùc nhoùm tuoåi caù theå trong quaàn theå.
§ Trong nhieàu tröôøng hôïp söï taùc ñoäng toång hôïp cuûa caùc nhaân toá sinh thaùi
trong moät thôøi gian daøi laøm thay ñoåi caùc ñaëc ñieåm cô baûn cuûa quaàn theå,
coù khi huûy dieät quaàn theå.
• Aûnh höôûng cuûa caùc nhaân toá höõu sinh ñeán quaàn theå :
§ Caùc nhaân toá höõu sinh cuõng aûnh höôûng leân söï phaân boá, maät ñoä, sinh
tröôûng vaø caáu truùc cuûa quaàn theå qua caùc moái quan heä dinh döôõng vaø nôi
ôû.
3. Ñieàu kieän vaø cô cheá duy trì traïng thaùi caân baèng cuûa quaàn theå :
- Moãi quaàn theå soáng trong moät moâi tröôøng xaùc ñònh ñeàu coù xu höôùng ñöôïc ñieàu chænh
ôû moät traïng thaùi soá löôïng caù theå oån ñònh goïi laø traïng thaùi caân baèng.
- Ñieàu kieän duy trì traïng thaùi caân baèng cuûa quaàn theå laø söï oån ñònh veà nguoàn thöùc aên.
Khi nguoàn thöùc aên phong phuù, vöôït khoûi möùc bình thöôøng thì soá löôïng caù theå voït leân
cao, khieán cho sau moät thôøi gian nguoàn thöùc aên trôû neân thieáu huït, nôi ôû cuõng khoâng
ñuû, do ñoù coù söï caïnh tranh vaø nhieàu caù theå bò cheát, quaàn theå laïi ñöôïc ñieàu chænh trôû
veà möùc caân baèng ban ñaàu.
- Cô cheá ñieàu chænh duy trì traïng thaùi caân baèng cuûa quaàn theå laø söï thoáng nhaát moái
töông quan giöõa tæ leä sinh saûn vaø tæ leä töû vong cuûa quaàn theå.
Caâu 5 : Dieãn theá laø gì? Nguyeân nhaân naøo daãn ñeán söï dieãn theá? Phaân bieät dieãn theá nguyeân sinh
vôùi dieãn theá thöù sinh. YÙ nghóa cuûa vieäc nghieân cöùu dieãn theá. Moâ taû moät loaïi dieãn theá.
Traû lôøi :
1. Khaùi nieäm dieãn theá :
- Dieãn theá sinh thaùi laø moät quaù trình bieán ñoåi tuaàn töï cuûa quaàn xaõ qua nhieàu giai ñoaïn
khaùc nhau, töø daïng khôûi ñaàu qua caùc daïng trung gian vaø cuoái cuøng thöôøng daãn ñeán
moät quaàn xaõ töông ñoái oån ñònh.
http://giasutamviet.com
Dòp may chæ coù ôû nhöõng trí tueä chuyeân caàn
Haõy coá gaéng cho ñeán khi naøo khoâng coøn coù theå coá gaéng ñöôïc nöõa
LYÙ THUYEÁT SINH HOÏC 5
Thí duï : Caùnh ñoàng hoang → caùnh ñoàng coû → traûng coû raäm → traûng caây buïi
→ traûng caây goã lôùn → röøng thöa → röøng nöûa kín → röøng kín ruïng laù → röøng kín
nöûa ruïng laù → röøng thöôøng xanh.
2. Nguyeân nhaân daãn ñeán söï dieãn theá :
- Do taùc ñoäng cuûa ngoaïi caûnh leân quaàn xaõ. (Ví duï : Söï thay ñoåi ñoät ngoät cuûa caùc ñieàu
kieän ñòa chaát, khí haäu.)
- Do taùc ñoäng cuûa quaàn xaõ leân ngoaïi caûnh, laøm bieán ñoåi maïnh meõ ñieàu kieän ngoaïi
caûnh.
- Do hoaït ñoäng voâ yù thöùc (ñoát, chaët, phaù röøng …) hoaëc coù yù thöùc (khai thaùc röøng, laáp
soâng, hoà …) cuûa con ngöôøi.
3. Phaân bieät dieãn theá nguyeân sinh vôùi dieãn theá thöù sinh :
Dieãn theá nguyeân sinh Dieãn theá thöù sinh
- Xuaát phaùt töø moâi tröôøng troáng trôn - Xuaát phaùt töø moâi tröôøng soáng voán
(ñaûo môùi hình thaønh, ñaát môùi boài ñaõ coù moät quaàn xaõ sinh vaät töông
ven soâng). ñoái oån ñònh.
- Xu höôùng : Töø quaàn xaõ tieân phong - Xu höôùng : Coù theå xaûy ra theo 2
→ caùc quaàn xaõ trung gian → quaàn höôùng laø phuïc hoài laïi quaàn xaõ oån
xaõ ñænh cöïc. ñònh ban ñaàu hoaëc tieáp tuïc bò huûy
hoaïi ñeå trôû thaønh traûng coû hay ñoài
troïc.
4. YÙ nghóa cuûa vieäc nghieân cöùu dieãn theá :
a. YÙ nghóa lí luaän :
- Giuùp ta naém ñöôïc qui luaät phaùt trieån cuûa quaàn xaõ, phaùt hieän ñöôïc caùc quaàn xaõ
ñaõ toàn taïi tröôùc ñoù vaø döï ñoaùn ñöôïc caùc quaàn xaõ tieáp theo.
b. YÙ nghóa thöïc tieãn :
- Treân cô sôû hieåu bieát veà dieãn theá, ta coù theå xaây döïng ñöôïc nhöõng qui hoaïch daøi
haïn veà noâng, laâm, ngö nghieäp, nhaèm khai thaùc vaø baûo veä nguoàn taøi nguyeân
thieân nhieân moät caùch hôïp lí. Maët khaùc, coù theå chuû ñoäng ñieàu khieån söï phaùt trieån
cuûa dieãn theá theo höôùng coù lôïi cho con ngöôøi baèng caùc bieän phaùp : caûi taïo ñaát,
chaêm soùc vaø phoøng tröø saâu beänh, xaây döïng caùc coâng trình thuûy lôïi ...
5. Moâ taû moät loaïi dieãn theá sinh thaùi :
v Thí duï : Dieãn theá töø quaàn xaõ sinh vaät ao hoà, sau ñoù hoà ñöôïc laáp daàn, chuyeån qua
quaàn xaõ sinh vaät ñaàm laày, tieáp ñeán laø quaàn xaõ caây buïi vaø sau cuøng laø quaàn xaõ
röøng :
- Giai ñoaïn ñaàu laø quaàn xaõ sinh vaät ôû hoà goàm nhöõng quaàn theå thöïc vaät soáng troâi noåi
trong nöôùc nhö beøo, luïc bình ... hoaëc soáng chìm trong nöôùc nhö caùc loaïi rong nöôùc
ngoït ... Vaø nhöõng ñoäng vaät soáng cuøng nhöõng caây naøy nhö aáu truøng aên buøn, caùc loaïi
ñoäng vaät noåi, toâm, caù, oác, ruøa ...
http://giasutamviet.com
Dòp may chæ coù ôû nhöõng trí tueä chuyeân caàn
Haõy coá gaéng cho ñeán khi naøo khoâng coøn coù theå coá gaéng ñöôïc nöõa
LYÙ THUYEÁT SINH HOÏC 6
- Khi ao hoà ñöôïc laáp daàn thì caùc thöïc vaät coù reã caém trong buøn nhö sen, suùng ... xuaát
hieän, ñieàu kieän naøy chuaån bò cho nhöõng quaàn theå thöïc vaät thuûy sinh moïc nhoâ leân
khoûi maët nöôùc nhö coû seán, lau saäy ... caùc ñoäng vaät töông öùng nhö eách, nhaùi, chim,
coø, truøng ñaát ...
- Sau ñoù nöôùc caïn daàn, muøn ñaùy daøy vaø laáp ñaày hoà thì caùc caây buïi, caây gai, roài caây
daïi moïc thaønh röøng laù thaáp. Caùc ñoäng vaät töông öùng nhö saâu boï, giun deá, caéc keø,
raén moái, chim, thuù nhoû …
- Giai ñoaïn cuoái cuûa quaù trình dieãn theá khi ñaát caïn laø röøng caây cao, to vôùi nhöõng caây
hai laù maàm chieám öu theá, caùc ñoäng vaät töông öùng nhö choàn, caùo, soùc, thoû höôu, nai
... xuaát hieän ngaøy caøng nhieàu.
Caâu 6 : Hieän töôïng khoáng cheá sinh hoïc laø gì? Cho ví duï minh hoïa. Neâu yù nghóa sinh hoïc vaø
thöïc tieãn cuûa hieän töôïng ñoù.
Traû lôøi :
1. Hieän töôïng khoáng cheá sinh hoïc :
- Trong quaàn xaõ sinh vaät, hieän töôïng soá löôïng caù theå cuûa moät quaàn theå bò soá löôïng caù
theå cuûa moät quaàn theå khaùc kìm haõm goïi laø hieän töôïng khoáng cheá sinh hoïc.
Thí duï : Veà muøa xuaân, saâu boï phaùt trieån maïnh do gaëp ñieàu kieän thuaän lôïi (khí
haäu aám aùp, caây coái xanh töôi …) khieán soá löôïng chim saâu taêng theo. Khi soá löôïng
chim saâu taêng quaù nhieàu, saâu boï bò chim tieâu dieät maïnh meõ hôn neân soá löôïng
saâu boï bò giaûm ñi nhanh choùng. Nhö vaäy : soá löôïng saâu boï phuï thuoäc vaøo soá
löôïng chim saâu.
2. YÙ nghóa cuûa hieän töôïng khoáng cheá sinh hoïc :
a. YÙ nghóa sinh hoïc :
- Hieän töôïng khoáng cheá sinh hoïc phaûn aùnh qui luaät veà söï phuï thuoäc soá löôïng giöõa
caùc loaøi coù moái quan heä ñoái ñòch trong quaàn xaõ. Treân cô sôû ñoù laøm cho soá löôïng
caù theå cuûa moãi quaàn theå dao ñoäng trong theá caân baèng, ñaûm baûo cho söï toàn taïi
cuûa caùc loaøi trong quaàn xaõ, töø ñoù taïo neân traïng thaùi caân baèng sinh hoïc trong
quaàn xaõ.
b. YÙ nghóa thöïc tieãn :
- Hieän töôïng khoáng cheá sinh hoïc laø cô sôû khoa hoïc cho bieän phaùp ñaáu tranh sinh
hoïc, nhaèm chuû ñoäng kieåm soaùt soá löôïng caù theå cuûa moãi loaøi theo höôùng coù lôïi
cho con ngöôøi.
Thí duï :
• Duøng boï ruøa ñeå tieâu dieät reäp haïi cam.
• Duøng ong maét ñoû ñeå tieâu dieät saâu ñuïc thaân luùa.
http://giasutamviet.com
Dòp may chæ coù ôû nhöõng trí tueä chuyeân caàn
Haõy coá gaéng cho ñeán khi naøo khoâng coøn coù theå coá gaéng ñöôïc nöõa
LYÙ THUYEÁT SINH HOÏC 7
Caâu 7 : Quaàn xaõ sinh vaät laø gì? Neâu caùc tính chaát cô baûn cuûa quaàn xaõ. Phaân bieät quaàn xaõ vôùi
quaàn theå.
Traû lôøi :
1. Khaùi nieäm quaàn xaõ sinh vaät :
- Quaàn xaõ sinh vaät laø moät taäp hôïp caùc quaàn theå sinh vaät khaùc loaøi ñöôïc hình thaønh
trong moät quaù trình lòch söû, cuøng soáng trong moät sinh caûnh, gaén boù vôùi nhau thaønh
moät theå thoáng nhaát nhôø caùc moái quan heä sinh thaùi.
Thí duï : Quaàn xaõ Hoà Taây (Haø Noäi) goàm caùc quaàn theå : rong, toâm, cua, caù, caø
cuoáng, saâm caàm ... caây coái bao quanh.
2. Caùc tính chaát cô baûn cuûa quaàn xaõ :
- Quaàn theå öu theá : Moät quaàn xaõ ñeàu coù moät vaøi quaàn theå öu theá, ñoù laø nhöõng quaàn
theå coù vai troø quan troïng trong quaàn xaõ do soá löôïng, ñoä lôùn hoaëc do tính chaát hoaït
ñoäng cuûa noù.
Thí duï : ÔÛ quaàn xaõ ñoàng coû, ñoäng vaät aên coû laø nhöõng quaàn theå öu theá.
- Quaàn theå ñaëc tröng : Trong soá caùc quaàn theå öu theá coù moät quaàn theå tieâu bieåu nhaát
cho quaàn xaõ goïi laø quaàn theå ñaëc tröng.
Thí duï : ÔÛ quaàn xaõ sinh vaät ñoài (Vónh Phuù), quaàn theå caây coï laø quaàn theå ñaëc
tröng.
- Ñoä ña daïng : Phaûn aùnh soá löôïng quaàn theå coù trong quaàn xaõ. Trong ñieàu kieän moâi
tröôøng thuaän lôïi thì trong quaàn xaõ coù nhieàu quaàn theå khaùc nhau cuøng toàn taïi → ñoä
ña daïng cao. Ngöôïc laïi ôû nôi coù ñieàu kieän soáng khaéc nghieät, chæ coù moät soá ít quaàn
theå thích nghi ñöôïc môùi toàn taïi → ñoä ña daïng thaáp.
Thí duï : Quaàn xaõ röøng nhieät ñôùi coù ñoä ña daïng cao, quaàn xaõ hoang maïc coù ñoä ña
daïng thaáp.
- Söï phaân taàng : Trong quaàn xaõ thöôøng theå hieän caáu truùc phaân taàng thaúng ñöùng nhaèm
taêng cöôøng khaû naêng söû duïng caùc nguoàn soáng trong quaàn xaõ, laøm giaûm möùc ñoä caïnh
tranh giöõa caùc caù theå vaø giöõa caùc quaàn theå vôùi nhau.
Thí duï : Quaàn xaõ röøng nhieät ñôùi goàm 5 taàng : 3 taàng caây goã lôùn, 1 taàng caây buïi
thaáp, 1 taàng coû vaø döông xæ.
3. Phaân bieät quaàn xaõ vôùi quaàn theå :
Quaàn theå Quaàn xaõ
- Taäp hôïp caùc caù theå cuøng loaøi soáng - Taäp hôïp caùc quaàn theå cuûa caùc loaøi
trong cuøng moät sinh caûnh. khaùc nhau soáng trong cuøng moät sinh
caûnh.
- Ñôn vò caáu truùc laø caù theå. - Ñôn vò caáu truùc laø quaàn theå.
- Moái quan heä chuû yeáu giöõa caùc ñôn vò - Moái quan heä chuû yeáu giöõa caùc ñôn vò
caáu truùc cuûa quaàn theå laø quan heä sinh caáu truùc cuûa quaàn xaõ laø quan heä dinh
saûn vaø di truyeàn. döôõng.
http://giasutamviet.com
Dòp may chæ coù ôû nhöõng trí tueä chuyeân caàn
Haõy coá gaéng cho ñeán khi naøo khoâng coøn coù theå coá gaéng ñöôïc nöõa
LYÙ THUYEÁT SINH HOÏC 8
- Ñoä ña daïng thaáp. - Ñoä ña daïng cao.
- Khoâng coù caáu truùc phaân taàng thaúng - Coù caáu truùc phaân taàng thaúng ñöùng
ñöùng trong khoâng gian. trong khoâng gian.
- Khoâng coù hieän töôïng khoáng cheá sinh - Coù hieän töôïng khoáng cheá sinh hoïc.
hoïc.
- Chieám 1 maéc xích trong chuoãi thöùc - Bao goàm 1 ñeán nhieàu chuoãi thöùc aên
aên. vaø laø boä phaän chuû yeáu cuûa heä sinh
thaùi.
Caâu 8 : Taïi sao noùi quaàn xaõ laø moät theå thoáng nhaát? Söï thoáng nhaát ñoù coù gioáng vôùi söï thoáng
nhaát cuûa cô theå sinh vaät khoâng?
Traû lôøi :
1. Quaàn xaõ laø moät theå thoáng nhaát :
- Caùc quaàn theå trong quaàn xaõ lieân heä maät thieát vôùi nhau baèng moái quan heä sinh thaùi
khaùc loaøi : Quan heä hoã trôï, quan heä coäng sinh, quan heä hôïp taùc, quan heä hoäi sinh,
quan heä ñoái ñòch, quan heä caïnh tranh, quan heä giöõa ñoäng vaät aên thòt vaø con moài,
quan heä kí sinh, quan heä öùc cheá – caûm nhieãm.
- Thoâng qua caùc moái quan heä sinh thaùi, hình thaønh chuoãi vaø löôùi thöùc aên trong quaàn
xaõ.
• Chuoãi thöùc aên : Laø moät daõy nhieàu loaøi sinh vaät coù moái quan heä dinh döôõng vôùi
nhau. Moãi loaøi laø moät maét xích, vöøa laø sinh vaät tieâu thuï maét xích phía tröôùc, vöøa
laø sinh vaät bò maét xích ôû phía sau tieâu thuï. Moãi chuoãi thöùc aên thöôøng goàm 3 loaøi
sinh vaät :
§ Sinh vaät saûn xuaát.
§ Sinh vaät tieâu thuï baäc 1, baäc 2, baäc 3 ...
§ Sinh vaät phaân huûy.
• Löôùi thöùc aên : Moãi loaøi trong quaàn xaõ thöôøng laø maét xích cuûa nhieàu chuoãi thöùc
aên. Caùc chuoãi thöùc aên coù nhieàu maét xích chung taïo thaønh löôùi thöùc aên.
v Söï hình thaønh chuoãi vaø löôùi thöùc aên phaûn aùnh moái lieân heä khaêng khít giöõa caùc
quaàn theå trong quaàn xaõ veà maët quan heä dinh döôõng.
- Caùc sinh vaät soáng trong quaàn xaõ thöôøng xuyeân chòu taùc ñoäng cuûa ngoaïi caûnh (thoâng
qua caùc nhaân toá sinh thaùi). Do ñoù khi coù söï thay ñoåi cuûa ngoaïi caûnh, taùc ñoäng ñeán
moät maét xích thöùc aên naøo ñoù seõ laøm thay ñoåi chuoãi vaø löôùi thöùc aên, töø ñoù laøm cho
quaàn xaõ bò bieán ñoåi :
• Neáu ñieàu kieän ngoaïi caûnh thay ñoåi khoâng lôùn laém thì quaàn xaõ coù khaû naêng töï
ñieàu chænh baèng hieän töôïng khoáng cheá sinh hoïc.
• Neáu ñieàu kieän ngoaïi caûnh thay ñoåi lôùn daãn ñeán dieãn theá sinh thaùi.
2. Söï thoáng nhaát cuûa quaàn xaõ khaùc vôùi söï thoáng nhaát cuûa cô theå :
http://giasutamviet.com
Dòp may chæ coù ôû nhöõng trí tueä chuyeân caàn
Haõy coá gaéng cho ñeán khi naøo khoâng coøn coù theå coá gaéng ñöôïc nöõa
LYÙ THUYEÁT SINH HOÏC 9
- Cô theå laø moät theå thoáng nhaát : Caùc boä phaän trong moät cô theå coù moái quan heä chaët
cheõ, hoã trôï laãn nhau ñeå cuøng thöïc hieän caùc chöùc naêng soáng cuûa moät cô theå.
- Quaàn xaõ laø moät theå thoáng nhaát, song söï thoáng nhaát giöõa caùc quaàn theå trong quaàn xaõ
ñöôïc ñaûm baûo bôûi caùc moái quan heä sinh thaùi khaùc loaøi, trong ñoù coù nhöõng daïng quan
heä nhö : Quan heä caïnh tranh, quan heä giöõa ñoäng vaät aên thòt vaø con moài, quan heä kí
sinh – vaät chuû. Nhöõng daïng quan heä naøy khoâng bieåu hieän ôû trong moät cô theå.
v Maët khaùc khi taùch dôøi quaàn theå ra khoûi quaàn xaõ thì quaàn theå ñoù vaãn coù khaû naêng
toàn taïi ñöôïc.
Caâu 9 : Phaùt bieåu noäi dung cuûa caùc qui luaät sinh thaùi cô baûn. Cho ví duï minh hoïa.
Traû lôøi :
1. Qui luaät giôùi haïn sinh thaùi :
- Moãi loaøi coù moät giôùi haïn sinh thaùi ñaëc tröng veà moãi nhaân toá sinh thaùi.
Thí duï : Giôùi haïn sinh thaùi veà nhieät ñoä cuûa caù roâ phi ôû Vieät Nam 5,60C – 420C.
Trong ñoù : caù roâ phi cheát ôû nhieät ñoä ≤ 5,60C (giôùi haïn döôùi) vaø ≥ 420C (giôùi haïn
treân), phaùt trieån thuaän lôïi nhaát ôû nhieät ñoä 300C (ñieåm cöïc thuaän).
2. Qui luaät taùc ñoäng toång hôïp cuûa caùc nhaân toá sinh thaùi :
- Söï taùc ñoäng cuûa caùc nhaân toá sinh thaùi taïo neân taùc ñoäng toång hôïp leân cô theå sinh vaät.
Thí duï : Moãi caây luùa soáng trong cuøng moät thöûa ruoäng ñeàu chòu taùc ñoäng cuøng moät
luùc cuûa nhieàu nhaân toá sinh thaùi : nöôùc, aùnh saùng, nhieät ñoä, ñaát, gioù, söï chaêm soùc cuûa
con ngöôøi ... Neáu ñöôïc chaêm soùc toát, ñöôïc cung caáp ñaày ñuû caùc chaát dinh döôõng thì
khaû naêng choáng chòu cuûa caây ñoái vôùi nhöõng bieán ñoäng cuûa caùc nhaân toá sinh thaùi
khaùc bao giôø cuõng toát hôn.
3. Qui luaät taùc ñoäng khoâng ñoàng ñeàu cuûa nhaân toá sinh thaùi leân chöùc phaän soáng cuûa cô
theå sinh vaät :
- Caùc nhaân toá sinh thaùi taùc ñoäng khoâng ñoàng ñeàu leân moät chöùc phaän soáng cuûa cô theå.
Thí duï : Ñoái vôùi chöùc phaän hoâ haáp cuûa sinh vaät thì nhaân toá khoâng khí laø quan troïng
nhaát.
- Moãi nhaân toá sinh thaùi taùc ñoäng khoâng gioáng nhau leân caùc chöùc phaän soáng khaùc
nhau.
Thí duï : Aùnh saùng caàn thieát hôn cho chöùc phaän quang hôïp cuûa laù caây so vôùi chöùc
phaän daãn truyeàn, naâng ñôõ cuûa thaân hay chöùc phaän huùt chaát dinh döôõng cuûa reã.
- Moãi nhaân toá sinh thaùi taùc ñoäng khoâng gioáng nhau leân cuøng 1 chöùc phaän soáng qua
caùc giai ñoaïn soáng khaùc nhau.
Thí duï : Canxi caàn thieát cho ñoäng vaät coøn non hôn so vôùi luùc tröôûng thaønh vaø ñaõ giaø.
4. Qui luaät taùc ñoäng qua laïi giöõa sinh vaät vaø moâi tröôøng :
- Moâi tröôøng taùc ñoäng thöôøng xuyeân leân cô theå sinh vaät, laøm cho sinh vaät khoâng
ngöøng bieán ñoåi, ngöôïc laïi hoaït ñoäng cuûa sinh vaät cuõng laøm bieán ñoåi moâi tröôøng.
http://giasutamviet.com
Dòp may chæ coù ôû nhöõng trí tueä chuyeân caàn
Haõy coá gaéng cho ñeán khi naøo khoâng coøn coù theå coá gaéng ñöôïc nöõa
LYÙ THUYEÁT SINH HOÏC 10
Thí duï : Giun ñaát soáng trong moâi tröôøng ñaát, thöôøng xuyeân chòu aûnh höôûng cuûa caùc
nhaân toá sinh thaùi : ñaát, nöôùc, nhieät ñoä, ñoä aåm, khoâng khí ... Thoâng qua hoaït ñoäng
trao ñoåi chaát vôùi moâi tröôøng maø chuùng toàn taïi vaø phaùt trieån. Ngöôïc laïi chính hoaït
ñoäng soáng cuûa giun ñaát ñaõ goùp phaàn caûi taïo moâi tröôøng ñaát : laøm cho ñaát theâm tôi
xoáp, thoaùng khí, taêng löôïng chaát muøn.
Caâu 10 : Trình baøy khaùi nieäm chuoãi thöùc aên. Cho ví duï minh hoïa. Taïi sao söï tích luõy sinh khoái
giöõa caùc baäc dinh döôõng trong moät chuoãi thöùc aên laïi tuaân theo qui luaät hình thaùp? Phaùt bieåu noäi
dung cuûa qui luaät ñoù. Neâu caùc loaïi hình thaùp ñöôïc söû duïng ñeå theå hieän moái töông quan sinh
thaùi giöõa caùc baäc dinh döôõng.
Traû lôøi :
1. Khaùi nieäm chuoãi thöùc aên :
- Chuoãi thöùc aên laø moät daõy goàm nhieàu loaøi sinh vaät coù quan heä dinh döôõng vôùi nhau,
trong ñoù moãi loaøi laø moät maét xích thöùc aên. Maét xích thöùc aên naøy tieâu thuï maét xích
thöùc aên ôû phía tröôùc noù vaø laïi bò maét xích thöùc aên phía sau noù tieâu thuï.
- Moät chuoãi thöùc aên thöôøng goàm 3 thaønh phaàn :
• Sinh vaät saûn xuaát : Laø nhöõng sinh vaät töï döôõng (thöïc vaät xanh, taûo) coù khaû naêng
toång hôïp chaát höõu cô töø chaát voâ cô.
• Sinh vaät tieâu thuï : Laø nhöõng sinh vaät dò döôõng aên sinh vaät saûn xuaát hoaëc nhöõng
sinh vaät dò döôõng khaùc. Chuùng ñöôïc phaân chia thaønh sinh vaät tieâu thuï baäc 1, baäc
2, baäc 3 ...
• Sinh vaät phaân giaûi : Laø nhöõng vi khuaån dò döôõng, naám coù khaû naêng phaân giaûi
chaát höõu cô thaønh chaát voâ cô.
Thí duï : Chuoãi thöùc aên ñôn giaûn ôû caùnh ñoàng luùa :
Caây luùa → Saâu ñuïc thaân → Ong maét ñoû → Vi sinh vaät
(SV saûn xuaát) (SV tieâu thuï baäc 1) (SV tieâu thuï baäc 2) (SV phaân giaûi)
2. Noäi dung qui luaät hình thaùp sinh thaùi :
- Sinh vaät maét löôùi naøo caøng xa vò trí cuûa sinh vaät saûn xuaát thì coù sinh khoái trung bình
caøng nhoû.
3. Giaûi thích :
- Trong moät chuoãi thöùc aên, khi ñi töø baäc dinh döôõng thaáp ñeán baäc dinh döôõng cao, söï
tích luõy sinh khoái ngaøy caøng nhoû daàn theo qui luaät hình thaùp. Sôû dó nhö vaäy laø vì :
• Heä soá söû duïng coù lôïi cuûa thöùc aên trong cô theå bao giôø cuõng nhoû hôn 100% raát
nhieàu.
• Khoâng phaûi taát caû caùc sinh vaät ôû moät baäc dinh döôõng döôùi ñeàu bò sinh vaät ôû baäc
dinh döôõng treân tieâu thuï. Coù nghóa laø sinh khoái cuûa sinh vaät laøm thöùc aên lôùn hôn
nhieàu laàn sinh khoái cuûa sinh vaät tieâu thuï.
http://giasutamviet.com
Dòp may chæ coù ôû nhöõng trí tueä chuyeân caàn
Haõy coá gaéng cho ñeán khi naøo khoâng coøn coù theå coá gaéng ñöôïc nöõa
LYÙ THUYEÁT SINH HOÏC 11
4. Caùc loaïi hình thaùp ñöôïc söû duïng ñeå theå hieän moái töông quan sinh thaùi giöõa caùc baäc
dinh döôõng laø :
a. Hình thaùp sinh thaùi veà soá löôïng caù theå : Soá löôïng caù theå cuûa sinh vaät thuoäc moät
maét xích nhoû hôn soá löôïng caù theå cuûa sinh vaät thuoäc maét xích tröôùc noù.
b. Hình thaùp sinh thaùi veà sinh khoái : Sinh khoái cuûa sinh vaät saûn xuaát lôùn hôn sinh
khoái cuûa sinh vaät tieâu thuï baäc 1, sinh khoái cuûa sinh vaät tieâu thuï baäc 1 lôùn hôn sinh
khoái cuûa sinh vaät tieâu thuï baäc 2 ... vaø cöù theá, cho ñeán sinh vaät thuoäc maét xích caøng
veà sau, coù sinh khoái caøng nhoû.
c. Hình thaùp sinh thaùi veà naêng löôïng :
v Thí duï :
§ Naêng löôïng ôû sinh vaät saûn xuaát laø 2,5.103 Kcalo, thì :
§ Naêng löôïng ôû sinh vaät tieâu thuï baäc 1 laø 25 Kcalo (chæ söû duïng ñöôïc 1% naêng
löôïng toaøn phaàn cuûa sinh vaät saûng xuaát).
§ Naêng löôïng ôû sinh vaät tieâu thuï baäc 2 laø 2,5 Kcalo (chæ söû duïng ñöôïc 10% naêng
löôïng toaøn phaàn cuûa sinh vaät tieâu thuï baäc1).
§ V.v…
Nhö vaäy : Naêng löôïng ñöôïc chuyeån hoùa qua moãi baäc dinh döôõng trong chuoãi thöùc aên
töø sinh vaät saûn xuaát ñeán caùc sinh vaät tieâu thuï baäc 1, baäc 2, baäc 3 ... nhoû daàn.
Caâu 11 : Löôùi thöùc aên laø gì? Löôùi thöùc aên theå hieän nhöõng quan heä sinh hoïc gì giöõa caùc sinh vaät
trong quaàn xaõ sinh vaät vaø söï chuyeån hoùa naêng löôïng trong heä sinh thaùi.
Traû lôøi :
1. Löôùi thöùc aên :
- Laø moät heä thoáng taát caû caùc chuoãi thöùc aên cuûa moät quaàn xaõ sinh vaät. Moãi chuoãi thöùc
aên laø moät daõy goàm nhieàu maét xích, moãi maét xích ñaïi dieän cho moät loaøi, maø loaøi naøy
vöøa laø sinh vaät tieâu thuï maét xích tröôùc vöøa laø sinh vaät bò maét xích phía sau tieâu thuï.
Thí duï :
Deâ Hoå
Coû Thoû Caùo Vi sinh vaät phaân giaûi
Gaø Meøo röøng
2. Löôùi thöùc aên theå hieän nhöõng quan heä sinh hoïc giöõa caùc sinh vaät trong quaàn xaõ sinh
vaät nhö :
a. Quan heä hoã trôï, goàm :
§ Quan heä coäng sinh : Ñeàu coù lôïi vaø caàn thieát cho söï toàn taïi cuûa hai loaøi soáng
chung vôùi nhau veà dinh döôõng vaø nôi ôû. Ví duï : taûo lam coäng sinh vôùi naám thaønh
ñòa y.
§ Quan heä hôïp taùc : Cuõng coù lôïi cho caû hai beân nhöng khoâng nhaát thieát caàn cho söï
toàn taïi cuûa chuùng. Ví duï : nhaïn bieån vaø coø laøm toå taäp ñoaøn.
b. Quan heä ñoái ñòch, goàm :
http://giasutamviet.com
Dòp may chæ coù ôû nhöõng trí tueä chuyeân caàn
Haõy coá gaéng cho ñeán khi naøo khoâng coøn coù theå coá gaéng ñöôïc nöõa
LYÙ THUYEÁT SINH HOÏC 12
§ Quan heä caïnh tranh. Ví duï : caây troàng caïnh tranh vôùi coû daïi veà chaát dinh döôõng,
veà nôi ôû.
§ Quan heä ñoái nghòch giöõa ñoäng vaät aên thòt vaø con moài. Ví duï : caùo baét gaø aên thòt.
§ Quan heä sinh vaät kí sinh – sinh vaät chuû. Ví duï : daây tô hoàng soáng baùm vaøo caây
chuû, aên moâ hoaëc thöùc aên ñaõ ñöôïc tieâu hoùa cuûa caây chuû.
§ Quan heä öùc cheá – caûm nhieãm. Ví duï : taûo giaùp tieát ra chaát ñoû laøm cheát ñoäng vaät,
thöïc vaät treân maët ao hoà.
3. Löôùi thöùc aên theå hieän vò trí cuûa loaøi sinh vaät trong quaàn xaõ nhö :
- Ñöùng ôû baäc dinh döôõng naøo, ví duï sinh vaät töï döôõng hay sinh vaät tieâu thuï baäc 1, baäc
2, baäc 3 ... hoaëc laø sinh vaät phaân huûy ...
4. Löôùi thöùc aên theå hieän söï chuyeån hoùa naêng löôïng trong heä sinh thaùi :
- Vôùi doøng naêng löôïng ñi töø maét xích ñaàu tieân laø sinh vaät saûn xuaát qua caùc maét xích
trung gian laø sinh vaät tieâu thuï baäc 1, baäc 2, baäc 3 ... ñeán maét xích cuoái cuøng laø sinh
vaät phaân huûy.
Caâu 12 : Caùc hình thöùc quan heä khaùc loaøi vaø söï taùc ñoäng cuûa noù trong quaàn xaõ sinh vaät vaø
trong dieãn theá sinh thaùi.
Traû lôøi :
v Caùc hình thöùc quan heä khaùc loaøi : Chuû yeáu laø quan heä dinh döôõng vaø nôi ôû.
1. Quan heä hoã trôï, goàm coù :
a. Quan heä coäng sinh : Ví duï : khi ñieàu kieän soáng khoâng thuaän lôïi, taûo lam coäng
sinh vôùi naám thaønh ñòa y, caû hai ñeàu coù lôïi veà dinh döôõng vaø nôi ôû :
- Naám cung caáp CO2, H2O cho taûo ...
- Taûo nhôø quang hôïp cung caáp laïi cho naám chaát höõu cô.
b. Quan heä hôïp taùc : Cuõng coù lôïi cho caû hai beân nhöng khoâng nhaát thieát caàn cho
söï toàn taïi cuûa chuùng. Ví duï : nhaïn bieån vaø coø laøm toå taäp ñoaøn.
c. Quan heä hoäi sinh : Chæ coù lôïi cho moät beân. Ví duï : saâu boï soáng nhôø trong toå
kieán moái.
2. Quan heä ñoái ñòch, bao goàm :
a. Quan heä caïnh tranh : Ví duï : caây troàng caïnh tranh vôùi coû daïi veà chaát dinh
döôõng, veà nôi ôû.
b. Quan heä ñoái ñòch giöõa ñoäng vaät aên thòt vaø con moài : Ví duï : caùo baét gaø aên thòt.
c. Quan heä sinh vaät kí sinh – sinh vaät chuû : Ví duï : daây tô hoàng soáng baùm vaøo caây
chuû, aên moâ hoaëc thöùc aên ñaõ ñöôïc tieâu thuï cuûa caây chuû.
d. Quan heä öùc cheá – caûm nhieãm : Ví duï : taûo giaùp tieát ra chaát ñoû laøm cheát ñoäng
vaät, thöïc vaät treân maët ao hoà.
v Taùc ñoäng cuûa quan heä khaùc loaøi :
1. Trong quaàn xaõ sinh vaät :
http://giasutamviet.com
Dòp may chæ coù ôû nhöõng trí tueä chuyeân caàn
Haõy coá gaéng cho ñeán khi naøo khoâng coøn coù theå coá gaéng ñöôïc nöõa
LYÙ THUYEÁT SINH HOÏC 13
- Caùc quaàn theå sinh vaät khaùc loaøi cuøng soáng trong moät sinh caûnh, nhôø caùc moái lieân
heä sinh thaùi, taïo thaønh moät quaàn xaõ thoáng nhaát.
- Chuoãi thöùc aên : laø moät daõy goàm nhieàu loaøi sinh vaät coù quan heä dinh döôõng vôùi
nhau, moãi loaøi laø moät maét xích, vöøa laø sinh vaät tieâu thuï maét xích phía tröôùc vöøa
laø sinh vaät bò maét xích phía sau tieâu thuï.
- Löôùi thöùc aên : laø caùc chuoãi thöùc aên coù nhieàu maét xích chung quanh taïo thaønh.
Thí duï : Moät chuoãi thöùc aên nhö sau :
Thöïc vaät xanh chaâu chaáu taéc keø ñaïi baøng vi khuaån, naám
(coû, luùa ...)
sinh vaät saûn xuaát sinh vaät tieâu thuï baäc 1, 2, 3 sinh vaät phaân giaûi
2. Trong dieãn theá sinh thaùi :
- Dieãn theá sinh thaùi laø quaù trình bieán ñoåi tuaàn töï cuûa quaàn xaõ qua caùc giai ñoaïn
khaùc nhau, töø daïng khôûi ñaàu, daàn daàn tieán tôùi moät quaàn xaõ oån ñònh.
- Quan heä khaùc loaøi bieåu thò roõ reät trong dieãn theá sinh thaùi, khaùc nhau töø quaàn xaõ
ban ñaàu roài ñeán caùc quaàn xaõ keá tieáp vaø ñeán quaàn xaõ cuoái cuøng.
- Quan heä khaùc loaøi ñöôïc coi laø ñoäng löïc trong dieãn theá sinh thaùi : khi nhaân toá
sinh thaùi cuûa moâi tröôøng thay ñoåi thì loaøi naøo thích nghi ñöôïc, ñaáu tranh sinh toàn
ñöôïc thì loaøi aáy toàn taïi, loaøi naøo khoâng thích nghi ñöôïc thì bò ñaøo thaûi, quaàn xaõ
sinh vaät naøy ñöôïc thay theá baèng quaàn xaõ sinh vaät khaùc.
Caâu 13 : Heä sinh thaùi laø gì? Caùc yeáu toá caáu thaønh cuûa heä sinh thaùi vaø vai troø cuûa chuùng trong
söï chuyeån hoùa naêng löôïng cuûa heä sinh thaùi.
Traû lôøi :
1. Heä sinh thaùi :
- Laø moät heä thoáng hoaøn chænh, töông ñoái oån ñònh bao goàm quaàn xaõ sinh vaät vaø khu
vöïc soáng cuûa quaàn xaõ (sinh caûnh).
2. Caùc yeáu toá caáu thaønh heä sinh thaùi : bao goàm :
- Caùc chaát voâ cô nhö C, N, CO2, H2O ... caùc chaát höõu cô nhö proâtit, lipit, gluxit, caùc
chaát muøn vaø cheá ñoä khí haäu.
- Sinh vaät saûn xuaát : coøn goïi laø sinh vaät cung caáp, coù khaû naêng toång hôïp chaát höõu cô
töø chaát voâ cô nhö caây xanh, moät soá taûo.
- Sinh vaät tieâu thuï : goàm nhöõng sinh vaät dò döôõng aên thöïc vaät hoaëc aên nhöõng sinh vaät
dò döôõng khaùc.
- Sinh vaät phaân giaûi : laø nhöõng vi khuaån dò döôõng vaø naám coù khaû naêng phaân giaûi chaát
höõu cô thaønh chaát voâ cô.
3. Vai troø cuûa caùc yeáu toá caáu thaønh heä sinh thaùi trong söï chuyeån hoùa naêng löôïng cuûa
heä sinh thaùi :
- Sinh vaät saûn xuaát : goàm caùc thöïc vaät coù dieäp luïc ñaõ söû duïng naêng löôïng aùnh saùng
maët trôøi cuøng vôùi caùc chaát dinh döôõng töø khí quyeån vaø ñaát (CO2, H2O ...) thöïc hieän
http://giasutamviet.com
Dòp may chæ coù ôû nhöõng trí tueä chuyeân caàn
Haõy coá gaéng cho ñeán khi naøo khoâng coøn coù theå coá gaéng ñöôïc nöõa
LYÙ THUYEÁT SINH HOÏC 14
quang hôïp ñeå toång hôïp caùc chaát höõu cô. Nhö vaäy, naêng löôïng cuûa aùnh saùng maët trôøi
ñaõ chuyeån sang naêng löôïng hoùa hoïc.
- Sinh vaät tieâu thuï : söû duïng sinh vaät saûn xuaát laøm thöùc aên (ñoäng vaät aên thöïc vaät) ñaõ
chuyeån naêng löôïng cuûa daïng thöïc vaät sang daïng naêng löôïng daïng ñoäng vaät.
- Khi thöïc vaät vaø ñoäng vaät cheát seõ ñöôïc caùc sinh vaät phaân giaûi laøm chuyeån naêng
löôïng töø daïng thöïc vaät, ñoäng vaät sang naêng löôïng ôû sinh vaät phaân giaûi. Söï chuyeån
hoùa naêng löôïng töø maét xích naøy sang maét xích khaùc bò hao huït raát lôùn do söï phaân
taùn nhieät vaø do hoâ haáp cuûa sinh vaät.
Caâu 14 : Sinh quyeån laø gì? Phaân tích taùc ñoäng cuûa con ngöôøi ñoái vôùi sinh quyeån.
Traû lôøi :
1. Khaùi nieäm veà sinh quyeån :
- Sinh quyeån laø lôùp vaät chaát bao quanh Traùi Ñaát coù dieãn ra caùc hoaït ñoäng soáng cuûa
sinh giôùi, bao goàm taát caû caùc heä sinh thaùi ôû treân caïn (thaïch quyeån vaø khí quyeån) vaø
ôû döôùi nöôùc (thuûy quyeån).
2. Taùc ñoäng cuûa con ngöôøi ñoái vôùi sinh quyeån :
- Maët tích cöïc : Caûi bieán moâi tröôøng theo höôùng phuïc vuï lôïi ích cuûa con ngöôøi : xaây
döïng caùc coâng trình thuûy lôïi nhaèm töôùi tieâu nöôùc, caûi taïo ñaát pheøn, maën; ñaép ñaäp
ngaên soâng ñeå khai thaùc nguoàn thuûy naêng taïo ra doøng ñieän; troàng röøng ven bieån ñeå
ngaên caûn gioù baõo, caùt ...
- Maët tieâu cöïc : Hoaït ñoäng cuûa con ngöôøi laøm cho sinh quyeån ngaøy caøng xaáu ñi, taêng
nhanh toác ñoä caïn kieät caùc nguoàn taøi nguyeân thieân nhieân, gaây neân söï maát caân baèng
sinh thaùi nghieâm troïng, ñaëc bieät laø laøm oâ nhieãm moâi tröôøng soáng cuûa con ngöôøi vaø
sinh vaät, nhö naïn chaët phaù röøng böøa baõi ñeå laøm raãy, laáy cuûi ...
Caâu 15 : OÂ nhieãm moâi tröôøng laø gì? Neâu caùc nhaân toá gaây oâ nhieãm moâi tröôøng vaø haäu quaû cuûa
noù ñoái vôùi ñôøi soáng con ngöôøi vaø vôùi kinh teá quoác daân. Caùc bieän phaùp choáng oâ nhieãm moâi
tröôøng.
Traû lôøi :
1. OÂ nhieãm moâi tröôøng :
- Laø söï bieán ñoåi khoâng mong muoán tính chaát vaät lí, hoùa hoïc, sinh hoïc ôû khoâng khí,
ñaát, nöôùc cuûa moâi tröôøng soáng, gaây taùc ñoäng nguy haïi töùc thôøi hoaëc trong töông lai
ñeán söùc khoûe vaø ñôøi soáng con ngöôøi, laøm aûnh höôûng ñeán quaù trình saûn xuaát, ñeán caùc
taøi saûn vaên hoùa vaø laøm toån thaát nguoàn taøi nguyeân döï tröõ cuûa con ngöôøi.
2. Caùc nhaân toá gaây oâ nhieãm moâi tröôøng :
- Caùc khí thaûi do saûn xuaát coâng nghieäp : CO, SO2, CO2, NO2, caùc loaïi hyñroâ carbua.
- Thuoác tröø saâu.
- Thuoác dieät coû.
http://giasutamviet.com
Dòp may chæ coù ôû nhöõng trí tueä chuyeân caàn
Haõy coá gaéng cho ñeán khi naøo khoâng coøn coù theå coá gaéng ñöôïc nöõa
LYÙ THUYEÁT SINH HOÏC 15
- Caùc chaát ñoäc hoùa hoïc do saûn xuaát coâng nghieäp, giao thoâng vaän taûi, khai thaùc quaëng
moû ...
- Caùc chaát phoùng xaï, nhieät ñoä, tieáng oàn, buïi.
3. Haäu quaû cuûa oâ nhieãm moâi tröôøng ñoái vôùi ñôøi soáng con ngöôøi vaø ñoái vôùi neàn kinh teá
quoác daân :
- Ñoái vôùi ñôøi soáng con ngöôøi : laøm giaûm söùc khoûe gaây ra nhieàu beänh taät nhö ung thö,
quaùi thai daãn ñeán töû vong.
- Ñoái vôùi neàn kinh teá quoác daân :
• Caùc thuoác tröø saâu vaø chaát ñoäc hoùa hoïc phaùt taùn theo nöôùc vaø khoâng khí, tích
luõy khi di chuyeån theo chuoãi thöùc aên töø thöïc vaät sang ñoäng vaät aên thöïc vaät
roài sang ñoäng vaät aên thòt, ñaõ taøn phaù nhieàu taøi nguyeân sinh vaät treân caïn, döôùi
nöôùc.
• Caùc chaát gaây oâ nhieãm moâi tröôøng coøn phaù huûy caùc coâng trình vaên hoùa lòch
söû.
4. Caùc bieän phaùp choáng oâ nhieãm moâi tröôøng soáng :
- Caùc bieän phaùp hoùa – coâng ngheä : Saûn xuaát theo chu kì kheùp kín; khöû vaø loïc caùc chaát
thaûi coâng nghieäp (nöôùc thaûi, khí thaûi vaø caùc pheá phaåm khaùc ...); nghieân cöùu söû duïng
caùc nguoàn nguyeân lieäu môùi khoâng gaây oâ nhieãm moâi tröôøng ...
- Caùc bieän phaùp sinh – kó thuaät : Duøng vi sinh vaät ñeå xöû lí, loïc caùc chaát thaûi coâng
nghieäp; ñaåy maïnh caùc bieän phaùp ñaáu tranh sinh hoïc giöõa caùc loaøi trong chaên nuoâi
vaø troàng troït (haïn cheá duøng caùc cheá phaåm hoùa hoïc); troàng röøng bao quanh caùc cô sôû
coâng nghieäp, ñoâ thò; xaây döïng caùc vuøng lieân hôïp kinh teá röøng – saên baén, ñoàng coû –
saên baén, hoà nuoâi – ñaùnh baét caù; xaây döïng caùc khu röøng quoác gia; qui hoaïch nuoâi
troàng vaø khai thaùc hôïp lí nguoàn taøi nguyeân ñoäng, thöïc vaät.
http://giasutamviet.com
Dòp may chæ coù ôû nhöõng trí tueä chuyeân caàn
Haõy coá gaéng cho ñeán khi naøo khoâng coøn coù theå coá gaéng ñöôïc nöõa
LYÙ THUYEÁT SINH HOÏC 16
CHÖÔNG II
SINH HOÏC TEÁ BAØO
Caâu 16 : Moâ taû nhaân con (haïch nhaân) cuûa teá baøo veà vò trí, hình daïng, soá löôïng, thaønh phaàn hoùa
hoïc, nguoàn goác vaø chöùc naêng. Dieãn bieán cuûa nhaân con trong quaù trình phaân baøo?
Traû lôøi :
1. Moâ taû nhaân con :
- Nhaân con naèm trong nhaân teá baøo, thöôøng coù hình caàu.
- Thaønh phaàn hoùa hoïc chuû yeáu laø ARN vaø proâtit.
- Coù moät vaøi nhaân con trong moät teá baøo.
- Nguoàn goác : nhaân con ñöôïc taïo ra ôû eo thöù caáp cuûa moät soá nhieãm saéc theå töø ADN.
- Chöùc naêng : nhaân con laø nôi toång hôïp caùc phaân töû ARN riboâxoâm ñeå toång hôïp
riboâxoâm.
2. Dieãn bieán cuûa nhaân con trong quaù trình phaân baøo :
- Nhaân con ñöôïc taïo ra trong kì trung gian, luùc maø nhieãm saéc theå ôû traïng thaùi thaùo
xoaén, ADN coù theå taùch rôøi 2 maïch, 1 ñoaïn maïch goác cuûa ADN laøm khuoân toång hôïp
ARN riboâxoâm.
- Ñeán khi phaân baøo, do nhieãm saéc theå trôû laïi traïng thaùi thaùo xoaén, vaø ADN toång hôïp
ARN riboâxoâm neân nhaân con laïi xuaát hieän trôû laïi vaøo kì cuoái.
Caâu 17 : Theá naøo laø hieän töôïng tieáp hôïp nhieãm saéc theå khoâng coù trao ñoåi cheùo vaø hieän töôïng
tieáp hôïp nhieãm saéc theå coù trao ñoåi cheùo. Haõy phaân bieät hai hieän töôïng naøy.
Traû lôøi :
1. Khaùi nieäm veà moãi hieän töôïng :
v Hieän töôïng tieáp hôïp nhieãm saéc theå khoâng coù trao ñoåi cheùo :
- Ôû kì tröôùc 1 cuûa giaûm phaân, sau khi moãi nhieãm saéc theå ñôn töï nhaân ñoâi thaønh 1
nhieãm saéc theå keùp, ñaõ xaûy ra hieän töôïng hai croâmatit khaùc nguoàn trong moãi caëp
nhieãm saéc theå ñoàng daïng keùp tieáp hôïp vôùi nhau theo chieàu doïc cuûa sôïi nhieãm
saéc, taïo thaønh 1 theå thoáng nhaát taïm thôøi. Sau ñoù, chuùng laïi taùch rôøi nhau, taïo
neân hieän töôïng tieáp hôïp nhieãm saéc theå khoâng coù trao ñoåi cheùo
v Hieän töôïng tieáp hôïp nhieãm saéc theå coù trao ñoåi cheùo :
- Caùc nhieãm saéc theå sau khi tieáp hôïp, luùc taùch rôøi nhau, ñoâi khi xaûy ra hieän töôïng
taïi moät soá ñieåm do tieáp hôïp quaù chaët, daãn ñeán söï ñöùt ñoaïn vaø trao ñoåi cheùo ñoaïn
nhieãm saéc theå töông öùng trong moãi caëp nhieãm saéc theå ñoàng daïng, taïo neân hieän
töôïng tieáp hôïp nhieãm saéc theå coù trao ñoåi cheùo.
2. Phaân bieät hai hieän töôïng :
http://giasutamviet.com
Dòp may chæ coù ôû nhöõng trí tueä chuyeân caàn
Haõy coá gaéng cho ñeán khi naøo khoâng coøn coù theå coá gaéng ñöôïc nöõa
LYÙ THUYEÁT SINH HOÏC 17
Hieän töôïng tieáp hôïp nhieãm saéc theå khoâng Hieän töôïng tieáp hôïp nhieãm saéc theå coù
coù trao ñoåi cheùo trao ñoåi cheùo
§ Laø hieän töôïng chuû yeáu trong phaân § Laø hieän töôïng thöù yeáu trong phaân
baøo giaûm nhieãm. baøo giaûm nhieãm.
§ Caáu truùc cuûa nhieãm saéc theå khoâng § Caáu truùc cuûa nhieãm saéc theå bò thay
thay ñoåi trong giaûm phaân. ñoåi trong giaûm phaân.
§ Nguyeân nhaân : Do caùc gen khoâng § Nguyeân nhaân : Do caùc gen khoâng
alen treân moãi nhieãm saéc theå lieân keát alen treân moãi nhieãm saéc theå lieân keát
hoaøn toaøn. gen khoâng hoaøn toaøn → hoaùn vò
gen.
§ YÙ nghóa : Laøm giaûm soá loaïi giao töû, § YÙ nghóa : Laøm taêng soá loaïi giao töû,
töø ñoù taïo neân söï oån ñònh veà ñaëc töø ñoù taïo neân söï ña daïng veà kieåu
ñieåm di truyeàn cuûa loaøi. gen vaø kieåu hình ôû moãi loaøi sinh vaät.
Caâu 18 : Trình baøy caáu taïo vaø chöùc naêng cuûa maøng sinh chaát, teá baøo chaát vaø nhaân cuûa teá baøo ôû
cô theå ña baøo.
Traû lôøi :
1. Maøng sinh chaát :
a. Caáu taïo :
- Coù ñoä daøy khoaûng 60 – 120 A0, goàm 2 thaønh phaàn hoùa hoïc laø lipit vaø proâteâin
xeáp xen keõ vôùi nhau. Treân maøng sinh chaát coù nhieàu loã nhoû coù theå cho caùc chaát
di chuyeån qua laïi maøng.
- ÔÛ teá baøo thöïc vaät, beân ngoaøi maøng sinh chaát coøn coù lôùp maøng xenluloâ cöùng taïo
ra tính cöùng chaéc töông ñoái cho cô theå thöïc vaät.
b. Chöùc naêng : Maøng sinh chaát coù caùc chöùc naêng cô baûn sau :
- Giuùp söï trao ñoåi chaát giöõa teá baøo chaát vaø moâi tröôøng ngoaøi nhôø caùc khe hôû treân
maøng vaø tính thaám choïn loïc cuûa maøng.
- Baûo veä khoái sinh chaát vaø caùc baøo quan beân trong teá baøo.
- Tham gia vaøo quaù trình phaân baøo.
2. Teá baøo chaát :
a. Caáu taïo :
- Laø moät chaát dòch keo trong suoát naèm giöõa maøng sinh chaát vaø maøng cuûa nhaân,
ñöôïc phaân chia thaønh 2 lôùp : lôùp ngoaïi chaát gaàn maøng sinh chaát vaø lôùp noäi chaát
gaàn nhaân.
- ÔÛ teá baøo thöïc vaät coøn non cuõng nhö trong caùc teá baøo ñoäng vaät, teá baøo chaát chöùa
ñaày khoang cuûa teá baøo. Rieâng ôû teá baøo thöïc vaät luùc tröôûng thaønh, trong teá baøo
xuaát hieän moät soá khoâng baøo lôùn chöùa nöôùc vaø chaát hoøa tan.
b. Chöùc naêng :
http://giasutamviet.com
Dòp may chæ coù ôû nhöõng trí tueä chuyeân caàn
Haõy coá gaéng cho ñeán khi naøo khoâng coøn coù theå coá gaéng ñöôïc nöõa
LYÙ THUYEÁT SINH HOÏC 18
- Teá baøo chaát ñöôïc xem laø trung taâm dieãn ra caùc hoaït ñoäng soáng cuûa teá baøo do coù
nhieàu baøo quan thöïc hieän caùc chöùc naêng khaùc nhau cuûa teá baøo vaø cô theå.
3. Nhaân teá baøo : Laø moät khoái coâ ñaëc coù daïng caàu hay baàu duïc thöôøng naèm giöõa teá baøo.
Nhaân goàm 3 thaønh phaàn : maøng nhaân, nhaân con vaø chaát nhieãm saéc.
a. Maøng nhaân :
- Laø lôùp maøng keùp vôùi thaønh phaàn hoùa hoïc gioáng vôùi maøng sinh chaát. Treân maøng
nhaân cuõng coù nhöõng khe hôû taïo ñieàu kieän cho moät soá chaát di chuyeån qua laïi.
- Maøng nhaân coù chöùc naêng giuùp cho söï trao ñoåi chaát giöõa teá baøo chaát vaø nhaân.
b. Nhaân con :
- Coù caáu truùc daïng haït thöôøng coù soá löôïng töø 1 ñeán 2 trong moãi teá baøo. Nhaân con
coù thaønh phaàn cô baûn laø ADN, ARN vaø proâteâin. Khi teá baøo böôùc vaøo phaân chia
thì nhaân con bieán maát.
- Nhaân con laø nôi toång hôïp ARN riboâxoâm (rARN) giuùp cho vieäc hình thaønh
riboâxoâm cuûa teá baøo chaát.
Caâu 19 : Giaûi thích caáu taïo vaø chöùc naêng cuûa caùc baøo quan ôû cô theå ña baøo.
Traû lôøi :
1. Ti theå :
a. Caáu taïo :
- Laø nhöõng theå coù kích thöôùc thay ñoåi töø 0,2 – 0,5 microâmet vôùi hình daïng khaùc
nhau : hình sôïi, hình que, hình haït ...
- Ti theå ñöôïc bao boïc bôûi maøng ñoâi, maøng trong cuûa ti theå coù nhöõng raõnh aên saâu
vaøo beân trong ti theå hình thaønh nhöõng vaùch ngaên khoâng hoaøn toaøn. Beân trong
maøng chöùa ñaày chaát dòch cuûa ti theå.
- Treân beà maët cuûa maøng vaø dòch ti theå coù chöùa heä thoáng men tham gia vaøo quaù
trình oxi hoùa. Trong dòch ti theå coøn coù moät soá phaân töû ADN, ARN.
b. Chöùc naêng :
- Ti theå coù vai troø quan troïng trong hoaït ñoäng hoâ haáp cuûa teá baøo, laø nôi xaûy ra söï
oxi hoùa caùc chaát, nhôø heä thoáng caùc men chöùa trong ti theå. Phaàn lôùn naêng löôïng
taïo ra töø quaù trình naøy ñöôïc tích luõy laïi döôùi daïng ATP (Añeânoâzin triphotphat)
ñeå duøng vaøo caùc hoaït ñoäng soáng cuûa teá baøo.
2. Theå Goângi :
- Laø taäp hôïp caùc tuùi nhoû vaø deït xeáp choàng leân nhau.
- Theå Goângi laø nôi taäp trung caùc saûn phaåm baøi tieát cuûa teá baøo cuõng nhö caùc chaát ñoäc
hay caùc chaát baõ ñeå ñöa ra khoûi teá baøo.
3. Trung theå :
- Chæ toàn taïi ôû teá baøo ñoäng vaät (tröø teá baøo thaàn kinh) vaø teá baøo thöïc vaät baäc thaáp,
khoâng coù ôû teá baøo thöïc vaät baäc cao. Laø moät theå daïng caàu naèm gaàn nhaân. Coù thaønh
phaàn chuû yeáu laø lipit vaø proâteâin.
http://giasutamviet.com
Dòp may chæ coù ôû nhöõng trí tueä chuyeân caàn
Haõy coá gaéng cho ñeán khi naøo khoâng coøn coù theå coá gaéng ñöôïc nöõa
LYÙ THUYEÁT SINH HOÏC 19
- Trung theå coù vai troø trong quaù trình phaân baøo. Khi teá baøo böôùc vaøo phaân chia, trung
theå taùch ñoâi thaønh 2 trung töû di chuyeån veà 2 cöïc cuûa teá baøo. Töø 2 trung töû sau ñoù coù
moät thoi voâ saéc hình thaønh.
4. Riboâxoâm :
- Moãi riboâxoâm ñöôïc taäp hôïp töø hai theå hình quaït. Hai haït naøy lieân keát laïi vôùi nhau luùc
riboâxoâm toång hôïp proâteâin. Thaønh phaàn chuû yeáu cuûa riboâxoâm laø proâteâin vaø rARN.
- Trong teá baøo riboâxoâm thöôøng toàn taïi döôùi 2 daïng : moät soá riboâxoâm baùm treân löôùi
noäi chaát vaø moät soá riboâxoâm lieân keát taïo chuoãi poâlixoâm trong teá baøo chaát.
- Riboâxoâm coù chöùc naêng laø nôi xaûy ra quaù trình toång hôïp proâteâin cuûa teá baøo.
5. Löôùi noäi chaát :
- Laø moät heä thoáng oáng vaø tuùi phaân nhaùnh thoâng vôùi nhau noái töø maøng sinh chaát ñeán
maøng nhaân, coù thaønh phaàn chuû yeáu laø lipit vaø proâteâin.
- Coù hai loaïi löôi noäi chaát laø : löôùi noäi chaát coù haït (treân löôùi coù nhieàu haït riboâxoâm
baùm vaøo) vaø löôùi noäi chaát khoâng coù haït (khoâng coù caùc haït riboâxoâm baùm vaøo).
- Löôùi noäi chaát coù caùc chöùc naêng :
• Tham gia vaän chuyeån caùc chaát trong teá baøo vaø ra khoûi teá baøo.
• Giuùp hoaøn thieän caáu truùc cuûa phaân töû proâteâin vaø vaän chuyeån proâteâin sau khi
ñöôïc toång hôïp töø riboâxoâm.
6. Laïp theå :
- Chæ coù ôû teá baøo thöïc vaät, bao goàm luïc laïp, saéc laïp vaø boät laïp. Coù caáu taïo daïng hình
caàu ñöôïc maøng keùp bao boïc vaø beân trong coù chöùa chaát neàn.
- Chöùc naêng cuûa caùc thaønh phaàn cuûa laïp theå :
• Luïc laïp : coù chöùa chaát dieäp luïc, taïo maøu xanh cho laù caây vaø coù vai troø quan
troïng trong quaù trình quang hôïp cuûa caây.
• Saéc laïp : taïo maøu cho hoa, quaû, haït.
• Boäc laïp : khoâng coù maøu vaø laø cô quan döï tröõ tinh boät cuûa teá baøo.
7. Lizoâxoâm (theå hoøa tan) :
- Coù caáu taïo daïng tuùi, ñöôïc bao boïc bôûi lôùp maøng, beân trong coù chöùa caùc men thuûy
phaân.
- Coù chöùc naêng tieâu hoùa noäi baøo, tieâu huûy caùc vaät chaát laï vaø caùc chaát ñoäc xaâm nhaäp
vaøo teá baøo.
Caâu 20 : Chöùng minh teá baøo laø ñôn vò caáu taïo vaø chöùc naêng cô baûn cuûa söï soáng.
Traû lôøi :
1. Teá baøo laø ñôn vò caáu taïo cuûa söï soáng :
- Ngoaïi tröø moät soá daïng sinh vaät nhö virut, theå thöïc khuaån coù caáu taïo cô theå laø daïng
teá baøo chöa hoaøn chænh, coøn haàu heát ôû caùc daïng sinh vaät coøn laïi ñeàu coù caáu truùc cô
theå döïa treân cô sôû cuûa teá baøo.
http://giasutamviet.com
Dòp may chæ coù ôû nhöõng trí tueä chuyeân caàn
Haõy coá gaéng cho ñeán khi naøo khoâng coøn coù theå coá gaéng ñöôïc nöõa
LYÙ THUYEÁT SINH HOÏC 20
- ÔÛ moät soá sinh vaät baäc thaáp nhö vi khuaån, ñoäng vaät nguyeân sinh, taûo ñôn baøo, thì cô
theå chæ ñöôïc caáu taïo töø moät teá baøo.
- ÔÛ caùc loaøi sinh vaät, tuy coù khaùc nhau veà hình daïng, kích thöôùc, phöông thöùc dinh
döôõng nhöng ñeàu coù caáu truùc cuûa 1 teá baøo ñieån hình gioáng nhau vôùi caùc thaønh phaàn
nhö maøng teá baøo, teá baøo chaát cuøng caùc baøo quan vaø nhaân.
2. Teá baøo laø ñôn vò chöùc naêng cô baûn cuûa söï soáng : Caùc hoaït ñoäng ñaëc tröng cô baûn cuûa
söï soáng nhö trao ñoåi chaát, sinh tröôûng, sinh saûn, caûm öùng, di truyeàn ñeàu xaûy ra ôû teá baøo
cuûa cô theå.
a. Teá baøo laø ñôn vò trao ñoåi chaát :
- ÔÛ caùc cô theå ñôn baøo, caùc hoaït ñoäng trao ñoåi chaát giöõa cô theå vôùi moâi tröôøng
ñeàu ñöôïc thöïc hieän qua maøng teá baøo. Caùc phaûn öùng sinh hoùa cuûa 2 quaù trình
ñoàng hoùa vaø dò hoùa ñeàu ñöôïc tieán haønh taïi caùc baøo quan nhö hoâ haáp xaûy ra ôû ti
theå, toång hôïp proâteâin xaûy ra ôû riboâxoâm ...
- Cô theå ña baøo tuy do nhieàu teá baøo hôïp laïi vaø phaân hoùa thaønh caùc boä phaän, caùc
cô quan chuyeân traùch caùc chöùc naêng khaùc nhau nhöng taát caû ñeàu döïa treân keát
quaû hoaït ñoäng trao ñoåi chaát cuûa teá baøo. Thí duï ti theå vaãn laø nôi cung caáp naêng
löôïng cho cô theå hoaït ñoäng, theå Goângi ñoùng vai troø baøi tieát, riboâxoâm toång hôïp
proâteâin cho teá baøo vaø cô theå.
b. Teá baøo laø ñôn vò sinh tröôûng vaø sinh saûn :
- Söï phaân chia teá baøo laø cô sôû cuûa quaù trình sinh tröôûng vaø sinh saûn cuûa cô theå
soáng.
- Treân caùc cô theå ña baøo, söï nguyeân phaân cuûa teá baøo laø cô sôû cuûa söï lôùn leân cuûa
toaøn cô theå. Ngoaøi ra cô cheá nguyeân phaân coøn giuùp taùi taïo vaø phuïc hoài caùc moâ,
cô quan cuûa cô theå bò toån thöông.
- Phaân chia teá baøo coøn laø cô cheá giuùp duy trì khaû naêng sinh saûn cuûa cô theå vaø loaøi.
• ÔÛ caùc loaøi sinh saûn voâ tính, thoâng qua cô cheá nguyeân phaân giuùp taïo ra cô theå
môùi töø moät hay moät nhoùm teá baøo sinh döôõng.
• ÔÛ caùc loaøi sinh saûn höõu tính, cô theå môùi ñöôïc hình thaønh töø söï keát hôïp giöõa
caùc cô cheá nguyeân phaân, giaûm phaân vaø thuï tinh.
c. Teá baøo laø ñôn vò caûm öùng cuûa cô theå :
- Cô theå coù khaû naêng phaûn öùng tröôùc nhöõng thay ñoåi cuûa moâi tröôøng soáng, qua ñoù
cô theå taïo ra nhöõng bieán ñoåi ñeå thích nghi vôùi moâi tröôøng. Caùc hoaït ñoäng mang
tính caûm öùng cuûa cô theå ñeàu döïa treân cô sôû hoaït ñoäng cuûa teá baøo. Gen treân ADN
trong teá baøo ñieàu khieån toång hôïp proâteâin ñeå hình thaønh caùc hoocmoân vaø enzim,
vöøa ñieàu hoøa vöøa xuùc taùc caùc quaù trình trao ñoåi chaát cuûa cô theå.
d. Teá baøo laø ñôn vò di truyeàn cuûa cô theå :
- Thoâng tin di truyeàn cuûa cô theå ñöôïc löu tröõ trong ADN cuûa nhieãm saéc theå ôû nhaân
teá baøo, moät soá ADN ñöôïc baûo quaûn trong moät soá baøo quan cuûa teá baøo chaát.
http://giasutamviet.com
Dòp may chæ coù ôû nhöõng trí tueä chuyeân caàn
Haõy coá gaéng cho ñeán khi naøo khoâng coøn coù theå coá gaéng ñöôïc nöõa
LYÙ THUYEÁT SINH HOÏC 21
- Thoâng tin di truyeàn ñöôïc truyeàn ñaït qua caùc theá heä teá baøo khaùc nhau vaø qua caùc
theá heä cô theå khaùc nhau thoâng qua söï keát hôïp giöõa caùc cô cheá nhaân ñoâi, phaân li,
taùi toå hôïp cuûa ADN trong nguyeân phaân, giaûm phaân vaø thuï tinh. Caùc hoaït ñoäng
treân ñeàu dieãn ra trong teá baøo.
- Caùc tính traïng cuûa cô theå ñöôïc bieåu hieän thoâng qua söï töông taùc giöõa proâteâin vôùi
moâi tröôøng. Proâteâin ñöôïc ñieàu khieån toång hôïp bôûi gen treân ADN thoâng qua caùc
cô cheá sao maõ, giaûi maõ dieãn ra trong teá baøo.
Caâu 21 : So saùnh caáu taïo teá baøo ñoäng vaät vaø teá baøo thöïc vaät. Qua ñoù nhaän xeùt yù nghóa cuûa söï
gioáng vaø khaùc nhau giöõa 2 loaïi teá baøo treân.
Traû lôøi :
1. So saùnh teá baøo ñoäng vaät vaø teá baøo thöïc vaät :
a. Nhöõng ñieåm gioáng nhau giöõa teá baøo ñoäng vaät vaø teá baøo thöïc vaät :
Caáu truùc teá baøo ñoäng vaät vaø thöïc vaät ñeàu goàm coù maøng, teá baøo chaát vaø nhaân vôùi caùc
thaønh phaàn vaø chöùc naêng töông töï nhö :
- Maøng sinh chaát : ñeàu ñöôïc caáu taïo bôûi thaønh phaàn cô baûn laø lipit vaø proâteâin.
Treân maøng sinh chaát ñeàu coù caùc loã nhoû giuùp cho söï trao ñoåi chaát giöõa teá baøo vôùi
moâi tröôøng ngoaøi.
- Teá baøo chaát : ñeàu laø chaát dòch mang caùc baøo quan ñaûm nhieäm caùc chöùc naêng
gioáng nhau ôû teá baøo thöïc vaät vaø teá baøo ñoäng vaät nhö :
• Ti theå : cung caáp nguoàn naêng löôïng cho caùc hoaït ñoäng teá baøo nhôø hoaït ñoäng
oxi hoùa thöôøng xuyeân xaûy ra trong ti theå.
• Theå Goângi : ñaûm nhieäm chöùc naêng baøi tieát cho teá baøo vaø cô theå.
• Riboâxoâm : nôi xaûy ra toång hôïp proâteâin cho teá baøo vaø cô theå.
• Theå hoøa tan : tham gia vaøo chöùc naêng baûo veä teá baøo vaø cô theå.
• Löôùi noäi chaát : tham gia vaøo quaù trình vaän chuyeån proâteâin vaø caùc chaát khaùc
cho teá baøo.
- Nhaân teá baøo : ñeàu coù caùc thaønh phaàn :
• Maøng nhaân : giuùp trao ñoåi chaát giöõa nhaân vôùi teá baøo chaát, tham gia vaøo quaù
trình phaân chia teá baøo.
• Nhaân con : tham gia chöùc naêng toång hôïp riboâxoâm cuûa teá baøo.
• Chaát nhieãm saéc : hình thaønh nhieãm saéc theå coù vai troø quan troïng trong söï
sinh saûn vaø di truyeàn cuûa teá baøo.
b. Nhöõng ñieåm khaùc nhau giöõa teá baøo ñoäng vaät vaø teá baøo thöïc vaät :
Teá baøo ñoäng vaät Teá baøo thöïc vaät
§ Khoâng coù lôùp maøng xenluloâ. § Coù lôùp maøng xenluloâ taïo ra tính
cöùng chaéc cho teá baøo.
§ Khoâng coù laïp theå. § Coù laïp theå laø cô quan döï tröõ bao
http://giasutamviet.com
Dòp may chæ coù ôû nhöõng trí tueä chuyeân caàn
Haõy coá gaéng cho ñeán khi naøo khoâng coøn coù theå coá gaéng ñöôïc nöõa
LYÙ THUYEÁT SINH HOÏC 22
goàm 3 thaønh phaàn laø luïc laïp, saéc laïp
vaø boät laïp.
§ Tröø teá baøo thaàn kinh, moïi teá baøo § Teá baøo thöïc vaät baäc cao khoâng coù
ñoäng vaät coøn laïi ñeàu coù chöùa trung chöùa trung theå.
theå.
§ Teá baøo chaát gaàn nhö chieám ñaày § Teá baøo thöïc vaät tröôûng thaønh coù
khoang ôû teá baøo ñoäng vaät, teá baøo khoâng baøo lôùn phaùt trieån nhieàu,
ñoäng vaät coù khoâng baøo ít phaùt trieån. trong khoâng baøo coù chöùa nöôùc vaø
chaát hoøa tan.
2. Nhaän xeùt yù nghóa cuûa söï gioáng nhau vaø khaùc nhau giöõa teá baøo ñoäng vaät vaø teá baøo
thöïc vaät :
a. YÙ nghóa cuûa nhöõng ñieåm gioáng nhau : Nhöõng ñieåm gioáng nhau veà caáu taïo vaø chöùc
naêng giöõa teá baøo ñoäng vaät vaø teá baøo thöïc vaät laø cô sôû cuûa nhöõng keát luaän sau ñaây :
- Teá baøo laø ñôn vò caáu truùc cuûa moïi cô theå soáng.
- Teá baøo laø ñôn vò chöùc naêng cuûa moïi cô theå soáng.
- Thöïc vaät vaø ñoäng vaät coù cuøng moät nguoàn goác chung trong quaù trình tieán hoùa.
b. YÙ nghóa cuûa nhöõng ñieåm khaùc nhau :
- Tuy caáu truùc vaø chöùc naêng giöõa teá baøo ñoäng vaät vaø teá baøo thöïc vaät veà cô baûn
gioáng nhau, nhöng moät soá caáu taïo veà baøo quan khaùc nhau giöõa thöïc vaät vaø ñoäng
vaät ñöôïc hình thaønh ñeå phuø hôïp vôùi phöông thöùc soáng khaùc nhau.
Thí duï : Thöïc vaät coù phöông thöùc soáng thöôøng coá ñònh vaø khoâng töï baét moài neân
coù nhöõng caáu truùc phuø hôïp nhö : coù maøng xenluloâ cöùng ñeå töï baûo veä, coù luïc laïp
ñeå quang hôïp, coù boät laïp ñeå döï tröõ tinh boät, coù khoâng baøo lôùn ñeå döï tröõ nöôùc ...
- Töø nhöõng ñieåm khaùc nhau giöõa teá baøo ñoäng vaät vaø teá baøo thöïc vaät chöùng toû raèng
ñoäng vaät vaø thöïc vaät tuy phaùt sinh töø moät nguoàn chung nhöng ñaõ tieán hoùa theo 2
höôùng khaùc nhau : höôùng töï döôõng ôû thöïc vaät vaø höôùng dò döôõng ôû ñoäng vaät.
Caâu 22 : Trình baøy caáu taïo vaø chöùc naêng cuûa nhieãm saéc theå.
Traû lôøi :
1. Caáu taïo cuûa nhieãm saéc theå :
Nhieãm saéc theå laø nhöõng caáu truùc naèm trong nhaân teá baøo, coù khaû naêng nhuoäm maøu ñaëc
tröng baèng thuoác nhuoäm kieàm tính.
a. Hình thaùi cuûa nhieãm saéc theå :
- Nhieãm saéc theå ñöôïc nhìn thaáy roõ nhaát ôû kyø giöõa cuûa quaù trình phaân baøo, luùc naøy
caùc nhieãm saéc theå ñang ôû traïng thaùi co xoaén cöïc ñaïi vaø coù daïng ñaëc tröng.
- ÔÛ traïng thaùi co xoaén cöïc ñaïi, nhieãm saéc theå coù theå coù nhieàu hình daïng khaùc
nhau : hình haït, hình que hay hình chöõ V, chieàu daøi töø 0,2 – 50 microâmet, ñöôøng
kính töø 0,2 – 2 microâmet.
http://giasutamviet.com
Dòp may chæ coù ôû nhöõng trí tueä chuyeân caàn
Haõy coá gaéng cho ñeán khi naøo khoâng coøn coù theå coá gaéng ñöôïc nöõa
LYÙ THUYEÁT SINH HOÏC 23
b. Caáu taïo cuûa nhieãm saéc theå :
v Caáu taïo hieån vi :
- Moãi nhieãm saéc theå thöôøng goàm coù 2 caùnh naèm ôû hai beân. Giöõa hai caùnh coù moät
eo thaét laïi goïi laø eo sô caáp. Taïi eo sô caáp coù taâm ñoäng. Taâm ñoäng laø trung taâm
vaän ñoäng, laø ñieåm tröôït cuûa nhieãm saéc theå treân daây thoi voâ saéc giuùp nhieãm saéc
theå phaân li veà caùc cöïc cuûa teá baøo trong quaù trình phaân baøo.
- ÔÛ moät soá nhieãm saéc theå, treân moät caùnh coøn coù eo thöù hai, goïi laø eo thöù caáp. Coù
ngöôøi cho raèng, eo thöù caáp laø nôi toång hôïp rARN, tröôùc khi ñi ra teá baøo chaát ñeå
goùp phaàn taïo ra riboâxoâm, chuùng taïm thôøi tích tuï ôû eo naøy vaø taïo thaønh nhaân con.
v Caáu taïo sieâu hieån vi :
- Nhieãm saéc theå ñöôïc caáu taïo töø chaát nhieãm saéc vôùi chuû yeáu goàm 2 thaønh phaàn laø
axit ñeâoâxiriboânucleâic vaø moät loaïi proâteâin coù teân laø hixtoân.
- Ñôn vò cô baûn caáu taïo nhieãm saéc theå laø chuoãi nucleâoâxoâm. Moãi nucleâoâxoâm laø
moät khoái daïng caàu, beân trong chöùa 8 phaàn töû hixtoân, beân ngoaøi ñöôïc quaán quanh
bôûi 1 ñoaïn ADN chöùa khoaûng 140 caëp nucleâoâtit. Giöõa 2 nucleâoâxoâm keá tieáp laø
moät ñoaïn ADN noái daøi 15 ñeán 100 caëp nucleâoâtit vaø moät phaân töû hixtoân.
- Toå hôïp ADN vôùi hixtoân trong chuoãi nucleâoâxoâm taïo thaønh sôïi cô baûn coù ñöôøng
kính khoaûng 100 A0. Sôïi cô baûn xoaén laïi moät laàn nöõa taïo neân sôïi nhieãm saéc coù
ñöôøng kính 250 A0, sôïi nhieãm saéc tieáp tuïc xoaén hình thaønh caáu truùc croâmatit coù
ñöôøng kính khoaûng 7000 A0.
2. Chöùc naêng cuûa nhieãm saéc theå :
Nhieãm saéc theå coù 2 chöùc naêng cô baûn sau :
- Nhieãm saéc theå chöùa ADN mang gen neân ñöôïc xem laø nôi baûo quaûn thoâng tin di
truyeàn.
- Nhieãm saéc theå coù khaû naêng truyeàn thoâng tin di truyeàn qua caùc theá heä :
• Thoâng qua caùc cô cheá nhaân ñoâi, phaân li vaø toå hôïp nhieãm saéc theå trong nguyeân
phaân, giaûm phaân vaø thuï tinh, thoâng tin di truyeàn cuûa nhieãm saéc theå ñöôïc truyeàn
töû teá baøo naøy sang teá baøo khaùc vaø töø cô theå naøy sang cô theå khaùc cuûa loaøi.
• ADN treân nhieãm saéc theå coøn thöïc hieän sao maõ toång hôïp ARN, thoâng qua ñoù
ñieàu khieån giaûi maõ toång hôïp proâteâin. Proâteâin ñöôïc toång hôïp seõ töông taùc vôùi moâi
tröôøng bieåu hieän thaønh tính traïng cuûa cô theå.
Caâu 23 : Giaûi thích nhöõng ñaëc ñieåm veà caáu taïo vaø hoaït ñoäng cuûa nhieãm saéc theå phuø hôïp vôùi
chöùc naêng cuûa noù.
Traû lôøi :
Nhieãm saéc theå coù 2 chöùc naêng : vöøa baûo quaûn thoâng tin di truyeàn, vöøa truyeàn ñaït thoâng tin
di truyeàn qua caùc theá heä khaùc nhau.
1. Caùc ñaëc ñieåm phuø hôïp vôùi chöùc naêng baûo quaûn thoâng tin di truyeàn cuûa nhieãm saéc
theå :
http://giasutamviet.com
Dòp may chæ coù ôû nhöõng trí tueä chuyeân caàn
Haõy coá gaéng cho ñeán khi naøo khoâng coøn coù theå coá gaéng ñöôïc nöõa
LYÙ THUYEÁT SINH HOÏC 24
- Nhieãm saéc theå chöùa ADN, ADN mang thoâng tin di truyeàn. Tröø moät phaàn nhoû caùc
tính traïng di truyeàn do gen naèm treân ADN trong teá baøo chaát, phaàn lôùn caùc tính traïng
cuûa cô theå ñöôïc qui ñònh bôûi caùc gen naèm treân ADN cuûa nhieãm saéc theå.
- Thoâng tin di truyeàn cuûa gen treân ADN ñöôïc ñaëc tröng bôûi trình töï caùc boä ba
nucleâoâtit keá tieáp nhau cuûa maïch poâlinucleâoâtit, moãi boä ba ñieàu khieån toång hôïp 1 axit
amin, moãi gen caáu truùc qui ñònh caáu truùc cuûa moãi loaïi phaân töû proâteâin ñöôïc toång
hôïp, töø ñoù qui ñònh loaïi tính traïng ñaëc tröng cuûa cô theå.
- Nhöõng bieán ñoåi veà soá löôïng vaø caáu truùc cuûa nhieãm saéc theå vaø cuûa gen treân nhieãm
saéc theå ñeàu daãn ñeán nhöõng bieán ñoåi ôû caùc tính traïng di truyeàn.
2. Caùc ñaëc ñieåm phuø hôïp vôùi chöùc naêng truyeàn ñaït thoâng tin di truyeàn cuûa nhieãm saéc
theå :
a. ÔÛ caáp ñoä teá baøo :
- Nhieãm saéc theå coù khaû naêng töï nhaân ñoâi döïa treân cô sôû töï nhaân ñoâi cuûa ADN
trong noù. Quaù trình naøy xaûy ra ôû kyø trung gian, giöõa hai laàn phaân baøo, luùc nhieãm
saéc theå ôû traïng thaùi duoãi cöïc ñaïi.
- ÔÛ nhöõng loaøi sinh saûn höõu tính giao phoái, söï töï nhaân ñoâi cuûa töøng nhieãm saéc theå
keát hôïp vôùi söï phaân li chuùng trong phaùt sinh giao töû cuøng vôùi söï toå hôïp cuûa caùc
caëp nhieãm saéc theå töông ñoàng trong quaù trình thuï tinh laø cô cheá cuûa söï truyeàn
ñaït thoâng tin di truyeàn ôû caáp ñoä teá baøo.
- ÔÛ nhöõng loaøi sinh saûn voâ tính vaø sinh saûn sinh döôõng, söï nhaân ñoâi cuûa caùc nhieãm
saéc theå keát hôïp vôùi söï phaân li ñoàng ñeàu cuûa chuùng trong nguyeân phaân laø cô cheá
cuûa söï truyeàn ñaït thoâng tin di truyeàn ôû caáp ñoä teá baøo.
b. ÔÛ caáp ñoä phaân töû :
Gen treân nhieãm saéc theå coù hoaït ñoäng sao maõ, thoâng qua quaù trình naøy ARN do gen
toång hôïp vaøo teá baøo chaát toång hôïp proâteâin, proâteâin ñöôïc toång hôïp töông taùc vôùi moâi
tröôøng bieåu hieän thaønh tính traïng cuûa cô theå.
Caâu 24 : Tính ñaëc tröng vaø tính oån ñònh cuûa boä nhieãm saéc theå. Trình baøy cô cheá cuûa tính ñaëc
tröng vaø tính oån ñònh cuûa boä nhieãm saéc theå.
Traû lôøi :
1. Tính ñaëc tröng cuûa nhieãm saéc theå :
Boä nhieãm saéc theå trong teá baøo cuûa moãi loaøi sinh vaät ñöôïc ñaëc tröng bôûi soá löôïng, hình
daïng vaø caáu truùc.
a. Veà soá löôïng :
ÔÛ moãi loaøi sinh vaät, soá löôïng cuûa boä nhieãm saéc theå trong teá baøo coù tính ñaëc tröng.
Thí duï : Ngöôøi : 2n = 46 Ruoài giaám : 2n = 8
Ñaäu Haø Lan : 2n = 14 Gaø : 2n = 78
Lôïn : 2n = 38
b. Veà hình daïng :
http://giasutamviet.com
Dòp may chæ coù ôû nhöõng trí tueä chuyeân caàn
Haõy coá gaéng cho ñeán khi naøo khoâng coøn coù theå coá gaéng ñöôïc nöõa
LYÙ THUYEÁT SINH HOÏC 25
Trong teá baøo cuûa moãi loaøi sinh vaät, caùc nhieãm saéc theå xeáp theo töøng caëp, haàu heát laø
nhöõng caëp töông ñoàng. Hình daïng cuûa caùc caëp nhieãm saéc theå trong teá baøo ôû moãi loaøi
cuõng mang tính ñaëc tröng.
Thí duï : ÔÛ ruoài giaám, trong teá baøo sinh döôõng coù 4 caëp nhieãm saéc theå goàm 3 caëp
nhieãm saéc theå thöôøng (2 caëp coù hình chöõ V, 1 caëp coù hình haït) vaø 1 caëp nhieãm saéc
theå giôùi tính (ôû caù theå caùi coù 2 chieác hình que, ôû caù theå ñöïc coù 1 chieác hình que vaø 1
chieác hình moùc).
c. Veà caáu truùc :
Caáu truùc cuûa nhieãm saéc theå theå hieän ôû thaønh phaàn, soá löôïng vaø traät töï cuûa caùc gen
treân nhieãm saéc theå trong teá baøo cuûa moãi loaøi cuõng mang tính ñaëc tröng.
2. Tính ñaëc tröng cuûa boä nhieãm saéc theå :
Boä nhieãm saéc theå trong teá baøo cuûa moãi loaøi sinh vaät ñöôïc oån ñònh veà soá löôïng, hình
daïng vaø caáu truùc qua caùc theá heä teá baøo cuûa cuøng moät cô theå vaø qua caùc theá heä cô theå
khaùc nhau cuûa loaøi.
3. Cô cheá cuûa tính ñaëc tröng vaø oån ñònh cuûa boä nhieãm saéc theå :
a. ÔÛ caùc loaøi sinh saûn voâ tính :
Söï nhaân ñoâi keát hôïp vôùi phaân li ñoàng ñeàu cuûa nhieãm saéc theå veà 2 cöïc cuûa teá baøo
trong quaù trình nguyeân phaân laø cô cheá giuùp boä nhieãm saéc ñaëc tröng cuûa loaøi ñöôïc
duy trì oån ñònh qua caùc theá heä teá baøo vaø theá heä cô theå.
b. ÔÛ caùc loaøi sinh saûn höõu tính :
Boä nhieãm saéc theå ñaëc tröng cuûa loaøi ñöôïc duy trì oån ñònh qua caùc theá heä nhôø söï keát
hôïp giöõa 3 cô cheá : nguyeân phaân, giaûm phaân vaø thuï tinh.
- Qua giaûm phaân : boä nhieãm saéc theå phaân li daãn ñeán hình thaønh caùc giao töû ñôn
boäi.
- Trong thuï tinh : söï keát hôïp giöõa caùc giao töû khaùc giôùi cuøng loaøi daãn ñeán taùi toå
hôïp nhieãm saéc theå vaø hình thaønh boä nhieãm saéc theå 2n trong caùc hôïp töû.
- Qua nguyeân phaân : hôïp töû phaùt trieån thaønh cô theå tröôûng thaønh. Trong nguyeân
phaân coù söï keát hôïp giöõa nhaân ñoâi vaø phaân li nhieãm saéc theå saéc veà 2 cöïc teá baøo
giuùp cho boä nhieãm saéc theå 2n ñöôïc duy trì oån ñònh töø theá heä teá baøo naøy sang theá
heä teá baøo khaùc cuûa cô theå.
Caâu 25 : Nhöõng ñaëc tính chöùng toû nhieãm saéc theå laø cô sôû vaät chaát cuûa hieän töôïng di truyeàn. Do
ñaâu maø nhieãm saéc theå chöùa ñöôïc phaân töû ADN daøi hôn raát nhieàu so vôùi noù?
Traû lôøi :
1. Nhöõng ñaëc tính chöùng toû nhieãm saéc theå laø cô sôû vaät chaát cuûa hieän töôïng di truyeàn :
a. Nhöõng ñaëc tính veà caáu truùc :
Nhieãm saéc theå goàm 2 thaønh phaàn hoùa hoïc töông ñöông nhau laø proâteâin vaø ADN.
Phaân töû ADN taïo neân phaàn loài loõm cuûa nhieãm saéc theå. Treân phaân töû ADN chöùa gen
mang thoâng tin di truyeàn döôùi daïng trình töï caùc boä ba nucleâoâtit treân maïch
http://giasutamviet.com
Dòp may chæ coù ôû nhöõng trí tueä chuyeân caàn
Haõy coá gaéng cho ñeán khi naøo khoâng coøn coù theå coá gaéng ñöôïc nöõa
LYÙ THUYEÁT SINH HOÏC 26
poâlinucleâoâtit, töø ñoù qui ñònh trình töï caùc axit amin cuûa phaân töû proâteâin, hình thaønh
tính traïng cuûa cô theå.
Do caáu truùc nhö vaäy, neân nhieãm saéc theå ñöôïc xem coù chöùc naêng chöùa ñöïng vaø baûo
quaûn thoâng tin di truyeàn.
b. Nhöõng ñaëc ñieåm hoaït ñoäng sinh hoïc :
Nhieãm saéc theå coù vai troø truyeàn ñaït thoâng tin di truyeàn qua caùc theá heä teá baøo vaø theá
heä cô theå khaùc nhau thoâng qua söï keát hôïp giöõa caùc cô cheá nhaân ñoâi, phaân li vaø taùi toå
hôïp cuûa nhieãm saéc theå trong nguyeân phaân, giaûm phaân vaø thuï tinh.
- Trong nguyeân phaân : cô cheá nhaân ñoâi keát hôïp vôùi phaân li ñoàng ñeàu cuûa nhieãm
saéc theå veà 2 cöïc cuûa teá baøo giuùp cho söï gioáng nhau veà thoâng tin di truyeàn qua
caùc theá heä teá baøo cuûa cuøng moät cô theå.
- Trong giaûm phaân : cô cheá nhaân ñoâi moät laàn keát hôïp 2 laàn phaân li cuûa nhieãm saéc
theå daãn ñeán taïo ra caùc giao töû ñôn boäi.
- Trong thuï tinh : cô cheá taùi toå hôïp giöõa 2 boä nhieãm saéc theå ñôn boäi cuûa 2 giao töû
khaùc giôùi cuøng loaøi giuùp taùi taïo boä nhieãm saéc theå löôõng boäi ñaëc tröng cuûa loaøi.
Taïo ra söï oån ñònh veà thoâng tin di truyeàn qua caùc theá heä cô theå cuûa loaøi.
2. Nhieãm saéc theå chöùa ñöïng phaân töû ADN daøi hôn noù :
Do caáu truùc xoaén ñaëc bieät cuûa nhieãm saéc theå :
- Ñôn vò caáu taïo cuûa nhieãm saéc theå laø caùc nucleâoâxoâm lieân keát thaønh chuoãi. Moãi
nucleâoâxoâm coù caáu truùc daïng khoái caàu goàm 8 phaân töû hixtoân lieân keát nhau. Caùc
nucleâoâxoâm ñöôïc quaán vaø noái nhau bôûi caùc ñoaïn phaân töû ADN hình thaønh sôïi cô baûn
coù ñöôøng kính khoaûng 100 A0.
- Sôïi cô baûn xoaén laïi hình thaønh sôïi nhieãm saéc theå coù ñöôøng kính khoaûng 250 A0.
- Sôïi nhieãm saéc tieáp tuïc xoaén vaø laáy theâm chaát neàn proâteâin hình thaønh caáu truùc
croâmatit, coù ñöôøng kính khoaûng 7000 A0.
Caâu 26 : Trình baøy cô cheá cuûa quaù trình nguyeân phaân.
Traû lôøi :
Nguyeân phaân laø hình thöùc phaân baøo xaûy ra ôû haàu heát caùc teá baøo trong cô theå, ngoaïi tröø caùc
teá baøo sinh duïc ôû vuøng chín (teá baøo sinh giao töû).
Cô cheá cuûa nguyeân phaân dieãn bieán qua 5 kyø : kyø trung gian, kyø tröôùc, kyø giöõa, kyø sau vaø kyø
cuoái. Trong ñoù kyø trung gian ñöôïc xem laø giai ñoaïn chuaån bò, caùc kyø coøn laïi ñöôïc xem laø
giai ñoaïn phaân baøo chính thöùc.
1. Kyø trung gian :
- Trung theå töï nhaân ñoâi taïo 2 trung töû di chuyeån daàn veà hai cöïc cuûa teá baøo.
- Nhieãm saéc theå ôû daïng sôïi maûnh. Moãi nhieãm saéc theå töï nhaân ñoâi thaønh moät nhieãm
saéc theå keùp goàm 2 croâmatit gioáng heät nhau, ñính nhau ôû taâm ñoäng.
- Maøng nhaân vaø nhaân con baét ñaàu tan daàn.
2. Kyø tröôùc (coøn goïi laø kyø ñaàu) :
http://giasutamviet.com
Dòp may chæ coù ôû nhöõng trí tueä chuyeân caàn
Haõy coá gaéng cho ñeán khi naøo khoâng coøn coù theå coá gaéng ñöôïc nöõa
LYÙ THUYEÁT SINH HOÏC 27
- Hai trung töû ñaõ naèm ôû 2 cöïc cuûa teá baøo, moät thoi voâ saéc baét ñaàu hình thaønh giöõa hai
trung töû lan daàn vaøo giöõa.
- Caùc nhieãm saéc theå keùp baét ñaàu co xoaén laïi vaø hieän roõ daàn.
- Maøng nhaân vaø nhaân con bieán maát hoaøn toaøn.
3. Kyø giöõa :
- Thoi voâ saéc trôû neân hoaøn chænh.
- Boä nhieãm saéc theå 2n keùp trong teá baøo co xoaén toái ña, coù hình daïng ñaëc tröng chuyeån
veà xeáp daøn ñeàu 1 haøng treân maët phaúng xích ñaïo cuûa thoi voâ saéc.
4. Kyø sau :
- Moãi nhieãm saéc theå keùp trong boä nhieãm saéc theå keùp 2n cuûa teá baøo töï taùch ra ôû taâm
ñoäng thaønh 2 nhieãm saéc theå ñôn. Caùc nhieãm saéc theå ñôn taïo ra phaân li ñoàng ñeàu
treân thoi voâ saéc veà 2 cöïc cuûa teá baøo.
- Do hieän töôïng nhaân ñoâi nhieãm saéc theå ôû kyø trung gian keát hôïp vôùi phaân li cuûa
nhieãm saéc theå ôû kyø sau daãn ñeán vaøo giai ñoaïn naøy ôû moãi cöïc cuûa teá baøo coù boä
nhieãm saéc theå 2n, traïng thaùi ñôn.
5. Kyø cuoái :
- Thoi voâ saéc tan daàn vaø bieán maát.
- Boä nhieãm saéc theå ñôn, 2n trong teá baøo con thaùo xoaén, trôû veà daïng sôïi maûnh.
- Maøng nhaân vaø nhaân con hình thaønh trôû laïi.
- Teá baøo chaát phaân chia vaø hình thaønh vaùch ngaên chia teá baøo meï thaønh 2 teá baøo con.
Moãi teá baøo con coù boä nhieãm saéc theå löôõng boäi (2n) gioáng heät boä nhieãm saéc theå
trong teá baøo meï luùc ñaàu.
Caâu 27 : Trình baøy cô cheá cuûa quaù trình giaûm phaân.
Traû lôøi :
Giaûm phaân laø hình thöùc phaân baøo xaûy ra ôû teá baøo sinh giao töû (teá baøo sinh duïc ôû vuøng chín
cuûa oáng daãn sinh duïc).
Cô cheá cuûa quaù trình giaûm phaân dieãn bieán qua 2 laàn phaân baøo. Trong moãi laàn phaân baøo ñeàu
goàm coù giai ñoaïn chuaån bò (kyø trung gian) vaø giai ñoaïn phaân baøo chính thöùc (kyø tröôùc, kyø
giöõa, kyø sau vaø kyø cuoái).
1. Laàn phaân baøo I :
a. Kyø trung gian I :
- Trung theå töï nhaân ñoâi thaønh 2 trung töû di chuyeån daàn veà 2 cöïc teá baøo.
- Boä nhieãm saéc theå 2n trong teá baøo ôû daïng sôïi maûnh. Moãi nhieãm saéc theå töï nhaân
ñoâi thaønh moät nhieãm saéc theå keùp goàm 2 croâmatit gioáng heät nhau dính nhau ôû
taâm ñoäng.
- Maøng nhaân vaø nhaân con baét ñaàu tan daàn.
b. Kyø tröôùc I :
http://giasutamviet.com
Dòp may chæ coù ôû nhöõng trí tueä chuyeân caàn
Haõy coá gaéng cho ñeán khi naøo khoâng coøn coù theå coá gaéng ñöôïc nöõa
LYÙ THUYEÁT SINH HOÏC 28
- Hai trung töû ñaõ naèm ôû 2 cöïc cuûa teá baøo vaø moät thoi voâ saéc baét ñaàu xuaát hieän
giöõa hai trung töû lan daàn vaøo giöõa.
- Maøng nhaân vaø nhaân con bieán maát hoaøn toaøn.
- Caùc nhieãm saéc theå baét ñaàu co xoaén laïi vaø hieän roõ daàn. Trong giai ñoaïn naøy xaûy
ra hieän töôïng tieáp hôïp nhieãm saéc theå : hai nhieãm saéc theå keùp trong töøng caëp
töông ñoàng tieáp xuùc nhau ôû vò trí töông öùng naøo ñoù roài taùch rôøi ra. Ñoâi luùc töø
hieän töôïng tieáp hôïp naøy daãn ñeán trao ñoåi cheùo nhieãm saéc theå laøm hoaùn vò gen
treân caëp nhieãm saéc theå töông ñoàng.
c. Kyø giöõa I :
- Thoi voâ saéc ñaõ hình thaønh hoaøn chænh.
- Caùc nhieãm saéc theå keùp co xoaén cöïc ñaïi, coù hình daïng ñaëc tröng vaø chuyeån veà
xeáp 2 haøng (theo töøng caëp töông ñoàng) treân maët phaúng xích ñaïo cuûa thoi voâ saéc.
d. Kyø sau I :
- Caùc nhieãm saéc theå keùp khoâng taùch taâm ñoäng. Moãi nhieãm saéc theå keùp trong töøng
caëp töông ñoàng phaân li veà moät cöïc teá baøo.
- Taïi moãi cöïc teá baøo, töø hieän töôïng phaân li naøy, coù boä nhieãm saéc theå ñôn boäi (n) ôû
traïng thaùi keùp.
e. Kyø cuoái I :
- Thoi voâ saéc tan daàn vaø bieán maát.
- Boä nhieãm saéc theå keùp, ñôn boäi trong teá baøo con giöõ nguyeân traïng thaùi co xoaén
cöïc ñaïi.
- Maøng nhaân vaø nhaân con hình thaønh trôû laïi.
- Teá baøo chaát phaân chia vaø hình thaønh vaùch ngaên chia teá baøo meï thaønh 2 teá baøo
con. Moãi teá baøo con coù boä nhieãm saéc theå ñôn boäi, traïng thaùi keùp.
2. Laàn phaân baøo II :
a. Kyø trung gian II :
- Trung theå nhaân ñoâi thaønh 2 trung töû vaø di chuyeån veà 2 cöïc teá baøo.
- Maøng nhaân vaø nhaân con tan daàn.
- Boä nhieãm saéc theå keùp, ñôn boäi trong teá baøo vaãn co xoaén cöïc ñaïi (gioáng kyø cuoái
I).
b. Kyø tröôùc II :
- Thoi voâ saéc baét ñaàu hình thaønh giöõa 2 trung töû naèm ôû 2 cöïc cuûa teá baøo.
- Maøng nhaân vaø nhaân con bieán maát hoaøn toaøn.
- Boä nhieãm saéc theå keùp, ñôn boäi trong teá baøo vaãn co xoaén cöïc ñaïi (gioáng kyø cuoái I
vaø kyø trung gian II).
c. Kyø giöõa II :
- Thoi voâ saéc hình thaønh hoaøn chænh.
- Boä nhieãm saéc theå keùp, ñôn boäi trong teá baøo chuyeån veà xeáp 1 haøng treân maët
phaúng xích ñaïo cuûa thoi voâ saéc.
http://giasutamviet.com
Dòp may chæ coù ôû nhöõng trí tueä chuyeân caàn
Haõy coá gaéng cho ñeán khi naøo khoâng coøn coù theå coá gaéng ñöôïc nöõa
LYÙ THUYEÁT SINH HOÏC 29
d. Kyø sau II :
- Taâm ñoäng taùch ra, boä nhieãm saéc theå keùp, ñôn boäi trong teá baøo hình thaønh 2n
nhieãm saéc theå ñôn phaân li veà 2 cöïc teá baøo.
- Do hieän töôïng nhaân ñoâi 1 laàn (ôû kyø trung gian I) keát hôïp vôùi 2 laàn phaân li cuûa
nhieãm saéc theå (ôû kyø sau I vaø kyø sau II) neân luùc naøy ôû moãi cöïc cuûa teá baøo coù boä
nhieãm saéc theå ñôn boäi (n), traïng thaùi ñôn.
e. Kyø cuoái II :
- Thoi voâ saéc tan daàn vaø bieán maát.
- Maøng nhaân vaø nhaân con hình thaønh trôû laïi.
- Teá baøo chaát phaân chia vaø hình thaønh vaùch ngaên chia moãi teá baøo meï thaønh 2 teá
baøo con.
- Boä nhieãm saéc theå ñôn boäi, traïng thaùi ñôn trong moãi teá baøo con thaùo xoaén, taïo
daïng sôïi maûnh.
- Keát quaû qua 2 laàn phaân chia cuûa giaûm phaân, moãi teá baøo meï löôõng boäi hình thaønh
4 teá baøo con, moãi teá baøo con coù boä nhieãm saéc theå ñôn boäi, giaûm moät nöûa so vôùi
ôû teá baøo meï.
Caâu 28 : Söï lieân quan giöõa nguyeân phaân vaø giaûm phaân trong quaù trình phaùt sinh giao töû ôû ñoäng
vaät?
Traû lôøi :
v Söï lieân qua giöõa nguyeân phaân vaø giaûm phaân trong quaù trình phaùt sinh giao töû ôû
ñoäng vaät :
- Ôû vuøng sinh saûn : Teá baøo sinh duïc sô khai (2n) nguyeân phaân nhieàu laàn lieân tieáp laøm
taêng soá löôïng teá baøo sinh duïc sô khai.
- Ôû vuøng sinh tröùng : Caùc teá baøo sinh duïc sô khai bieán ñoåi thaønh caùc teá baøo sinh duïc
chín (2n).
- Ôû vuøng chín : Caùc teá baøo sinh duïc chín giaûm phaân ñeå cho ra giao töû (n).
Caâu 29 : So saùnh nguyeân phaân vaø giaûm phaân.
Traû lôøi :
1. Nhöõng ñieåm gioáng nhau :
- Ñeàu dieãn bieán qua caùc kyø töông töï : kyø trung gian, kyø tröôùc, kyø giöõa, kyø sau vaø kyø
cuoái.
- Nhieãm saéc theå xaûy ra nhöõng bieán ñoåi mang tính chu kyø töông töï nhau nhö : töï nhaân
ñoâi, ñoùng xoaén, xeáp treân maët phaúng xích ñaïo cuûa thoi voâ saéc, phaân li veà caùc cöïc cuûa
teá baøo, thaùo xoaén.
- Söï bieán ñoåi caùc thaønh phaàn khaùc cuûa teá baøo nhö : maøng nhaân, nhaân con, trung theå,
thoi voâ saéc, teá baøo chaát, vaùch ngaên teá baøo töông töï nhau.
http://giasutamviet.com
Dòp may chæ coù ôû nhöõng trí tueä chuyeân caàn
Haõy coá gaéng cho ñeán khi naøo khoâng coøn coù theå coá gaéng ñöôïc nöõa
LYÙ THUYEÁT SINH HOÏC 30
- Ñeàu laø nhöõng cô cheá coù taùc duïng goùp phaàn taïo ra söï oån ñònh cuûa boä nhieãm saéc theå
qua caùc theá heä cuûa loaøi.
2. Nhöõng ñieåm khaùc nhau :
Nguyeân phaân Giaûm phaân
§ Xaûy ra ôû haàu heát caùc teá baøo cuûa cô § Xaûy ra ôû caùc teá baøo sinh giao töû.
theå, tröø caùc teá baøo sinh giao töû (teá
baøo sinh duïc ôû vuøng chín).
§ Chæ coù 1 laàn phaân baøo. § Xaûy ra 2 laàn phaân baøo.
§ Chæ coù 1 laàn nhieãm saéc theå taäp trung § Coù 2 laàn nhieãm saéc theå taäp trung
treân maët phaúng xích ñaïo cuûa thoi voâ treân maët phaúng xích ñaïo cuûa thoi voâ
saéc vaø phaân li veà 2 cöïc cuûa teá baøo. saéc vaø phaân li veà 2 cöïc cuûa teá baøo.
§ Vaøo kyø tröôùc : khoâng xaûy ra tieáp § Vaøo kyø tröôùc I : xaûy ra tieáp hôïp vaø
hôïp vaø trao ñoåi cheùo nhieãm saéc theå. ñoâi luùc daãn ñeán trao ñoåi cheùo giöõa 2
croâmatit trong töøng caëp nhieãm saéc
theå keùp töông ñoàng.
§ Vaøo kyø giöõa : boä nhieãm saéc theå 2n § Vaøo kyø giöõa I : boä nhieãm saéc theå
trong teá baøo xeáp 1 haøng treân maët keùp 2n trong teá baøo xeáp thaønh 2
phaúng xích ñaïo cuûa thoi voâ saéc. haøng treân maët phaúng xích ñaïo cuûa
thoi voâ saéc.
§ Vaøo kyø sau : coù hieän töôïng taùch taâm § Vaøo kyø sau I : khoâng coù hieän töôïng
ñoäng, nhieãm saéc theå phaân li veà cöïc taùch taâm ñoäng, nhieãm saéc theå phaân
teá baøo cuûa traïng thaùi ñôn, hình li veà cöïc teá baøo ôû traïng thaùi keùp,
thaønh ôû moãi cöïc teá baøo boä nhieãm hình thaønh ôû moãi cöïc teá baøo boä
saéc theå ñôn, löôõng boäi. nhieãm saéc theå keùp, ñôn boäi.
§ Vaøo kyø cuoái : boä nhieãm saéc theå § Vaøo kyø cuoái I : boä nhieãm saéc theå
trong teá baøo con duoãi ra daïng sôïi trong teá baøo con vaãn co xoaén cöïc
maûnh. ñaïi.
§ Keát quaû : 1 teá baøo meï (2n) taïo ra 2 § Keát quaû : 1 teá baøo meï (2n) taïo ra 4
teá baøo con ñeàu coù 2n nhieãm saéc theå. teá baøo con ñeàu coù chöùa n nhieãm saéc
theå.
Caâu 30 : Trình baøy bieán ñoåi vaø hoaït ñoäng cuûa nhieãm saéc theå trong nguyeân phaân vaø trong giaûm
phaân. So saùnh 2 quaù trình bieán ñoåi vaø hoaït ñoäng ñoù cuûa nhieãm saéc theå.
Traû lôøi :
1. Bieán ñoåi vaø hoaït ñoäng cuûa nhieãm saéc theå trong nguyeân phaân vaø trong giaûm phaân :
a. Trong nguyeân phaân : Dieãn bieán qua caùc kyø :
v Kyø trung gian :
- Caùc nhieãm saéc theå ôû daïng sôïi maûnh.
http://giasutamviet.com
Dòp may chæ coù ôû nhöõng trí tueä chuyeân caàn
Haõy coá gaéng cho ñeán khi naøo khoâng coøn coù theå coá gaéng ñöôïc nöõa
LYÙ THUYEÁT SINH HOÏC 31
- Moãi nhieãm saéc theå ñeàu töï nhaân ñoâi thaønh moät nhieãm saéc theå keùp, goàm 2
croâmatit gioáng heät nhau, dính nhau ôû taâm ñoäng.
v Kyø tröôùc :
Caùc nhieãm saéc theå keùp trong teá baøo baét ñaàu co xoaén laïi vaø hieän roõ daàn.
v Kyø giöõa :
Boä nhieãm saéc theå 2n keùp trong teá baøo co xoaén cöïc ñaïi, coù hình daïng ñaëc tröng
vaø chuyeån veà xeáp daøn ñeàu 1 haøng treân maët phaúng xích ñaïo cuûa thoi voâ saéc.
v Kyø sau :
- Moãi nhieãm saéc theå 2n keùp trong boä nhieãm saéc theå keùp 2n cuûa teá baøo taùch ra ôû
taâm ñoäng thaønh 2 nhieãm saéc theå ñôn vaø phaân li ñoàng ñeàu treân thoi voâ saéc veà 2
cöïc cuûa teá baøo.
- Hình thaønh ôû moãi cöïc cuûa teá baøo boä nhieãm saéc theå löôõng boäi, traïng thaùi ñôn.
v Kyø cuoái :
Caùc nhieãm saéc theå ñôn trong boä löôõng boäi cuûa teá baøo con duoãi ra daïng sôïi maûnh.
b. Trong giaûm phaân : Nhieãm saéc theå bieán ñoåi vaø hoaït ñoäng qua 2 laàn phaân baøo :
v Laàn phaân baøo I :
- Kyø trung gian I :
• Caùc nhieãm saéc theå coù daïng sôïi maûnh.
• Moãi nhieãm saéc theå ñeàu töï nhaân ñoâi thaønh moät nhieãm saéc theå keùp, goàm 2
croâmatit gioáng heät, dính nhau ôû taâm ñoäng.
- Kyø tröôùc I :
• Caùc nhieãm saéc theå keùp baét ñaàu co xoaén laïi vaø hieän roõ daàn.
• Xaûy ra tieáp hôïp nhieãm saéc theå : hai nhieãm saéc theå trong töøng caëp töông ñoàng
tieáp xuùc nhau roài taùch rôøi ra.
• Ñoâi luùc hieän töôïng tieáp hôïp daãn ñeán trao ñoåi cheùo nhieãm saéc theå laøm hoaùn
vò gen treân caëp nhieãm saéc theå töông ñoàng.
- Kyø giöõa I :
Caùc nhieãm saéc theå keùp co xoaén cöïc ñaïi, coù hình daïng ñaëc tröng vaø chuyeån veà
xeáp thaønh 2 haøng (theo töøng caëp töông ñoàng) treân maët phaúng xích ñaïo cuûa thoi
voâ saéc.
- Kyø sau I :
Moãi nhieãm saéc theå keùp trong töøng caëp töông ñoàng khoâng taùch taâm ñoäng maø
phaân li nguyeân veïn veà 1 cöïc teá baøo, hình thaønh ôû moãi cöïc teá baøo boä nhieãm saéc
theå ñôn boäi, traïng thaùi keùp.
- Kyø cuoái I :
Boä nhieãm saéc theå keùp, ñôn boäi trong teá baøo con giöõ nguyeân traïng thaùi co xoaén
cöïc ñaïi.
v Laàn phaân baøo II :
- Kyø trung gian II vaø kyø tröôùc II :
http://giasutamviet.com
Dòp may chæ coù ôû nhöõng trí tueä chuyeân caàn
Haõy coá gaéng cho ñeán khi naøo khoâng coøn coù theå coá gaéng ñöôïc nöõa
LYÙ THUYEÁT SINH HOÏC 32
Boä nhieãm saéc theå trong teá baøo gioáng ôû kyø cuoái I.
- Kyø giöõa II :
Boä nhieãm saéc theå keùp, ñôn boäi trong teá baøo xeáp 1 haøng treân maët phaúng xích ñaïo
cuûa thoi voâ saéc.
- Kyø sau II :
• Taâm ñoäng taùch ra, boä nhieãm saéc theå keùp ñôn boäi trong teá baøo hình thaønh 2n
nhieãm saéc theå ñôn phaân li veà 2 cöïc cuûa teá baøo.
• Moãi cöïc cuûa teá baøo coù n nhieãm saéc theå ôû traïng thaùi ñôn.
- Kyø cuoái II :
Boä nhieãm saéc theå ñôn boäi, traïng thaùi ñôn trong teá baøo con thaùo xoaén, duoãi ra taïo
daïng sôïi maûnh.
2. So saùnh bieán ñoåi vaø hoaït ñoäng cuûa nhieãm saéc theå trong nguyeân phaân vaø trong giaûm
phaân :
a. Nhöõng ñieåm gioáng nhau :
- Nhieãm saéc theå ñeàu hoaït ñoäng traûi qua caùc kyø töông töï : kyø trung gian, kyø tröôùc,
kyø giöõa, kyø sau vaø kyø cuoái.
- Nhieãm saéc theå ñeàu coù caùc bieán ñoåi mang tính chu kyø gioáng nhau nhö : töï nhaân
ñoâi, co xoaén, xeáp treân maëp phaúng xích ñaïo cuûa thoi voâ saéc, phaân li veà 2 cöïc teá
baøo, thaùo xoaén.
b. Nhöõng ñieåm khaùc nhau :
Trong nguyeân phaân Trong giaûm phaân
§ Dieãn bieán qua 1 laàn phaân baøo. § Dieãn bieán qua 2 laàn phaân baøo.
§ Chæ coù 1 laàn nhieãm saéc theå taäp trung § Coù 2 laàn nhieãm saéc theå taäp trung
treân maët phaúng xích ñaïo cuûa thoi voâ treân maët phaúng xích ñaïo cuûa thoi voâ
saéc vaø phaân li veà 2 cöïc cuûa teá baøo. saéc vaø phaân li veà 2 cöïc cuûa teá baøo.
§ Kyø tröôùc : khoâng xaûy ra tieáp hôïp vaø § Kyø tröôùc I : xaûy ra tieáp hôïp vaø ñoâi
trao ñoåi cheùo nhieãm saéc theå. luùc daãn ñeán trao ñoåi cheùo giöõa 2
croâmatit trong töøng caëp nhieãm saéc
theå keùp töông ñoàng.
§ Kyø giöõa : boä nhieãm saéc theå keùp, 2n § Kyø giöõa I : boä nhieãm saéc theå keùp, 2n
trong teá baøo xeáp 1 haøng treân maët trong teá baøo xeáp thaønh 2 haøng treân
phaúng xích ñaïo cuûa thoi voâ saéc. maët phaúng xích ñaïo cuûa thoi voâ saéc.
§ Kyø sau : coù hieän töôïng taùch taâm § Kyø sau I : khoâng coù hieän töôïng taùch
ñoäng, nhieãm saéc theå phaân li veà cöïc taâm ñoäng, nhieãm saéc theå phaân li veà
teá baøo ôû traïng thaùi ñôn, hình thaønh ôû cöïc teá baøo ôû traïng thaùi keùp, hình
moãi cöïc teá baøo boä nhieãm saéc theå thaønh ôû moãi cöïc cuûa teá baøo boä
ñôn, löôõng boäi. nhieãm saéc theå keùp, ñôn boäi.
§ Kyø cuoái : boä nhieãm saéc theå trong teá § Kyø cuoái I : boä nhieãm saéc theå trong
baøo con duoãi ra taïo daïng sôïi maûnh. teá baøo con vaãn co xoaén cöïc ñaïi.
http://giasutamviet.com
Dòp may chæ coù ôû nhöõng trí tueä chuyeân caàn
Haõy coá gaéng cho ñeán khi naøo khoâng coøn coù theå coá gaéng ñöôïc nöõa
LYÙ THUYEÁT SINH HOÏC 33
Caâu 31 : Khaùi nieäm veà nhieãm saéc theå keùp. Cô cheá hình thaønh vaø hoaït ñoäng cuûa nhieãm saéc theå
keùp ôû caùc teá baøo bình thöôøng trong nguyeân phaân vaø trong giaûm phaân.
Traû lôøi :
1. Khaùi nieäm vaø cô cheá hình thaønh nhieãm saéc theå keùp :
a. Nhieãm saéc theå keùp :
- Laø nhieãm saéc theå goàm 2 croâmatit gioáng heät nhau dính nhau ôû taâm ñoäng, mang
tính chaát moät nguoàn goác hoaëc töø boá hoaëc töø meï hoaït ñoäng nhö moät theå thoáng
nhaát.
b. Cô cheá hình thaønh nhieãm saéc theå keùp :
- Nhieãm saéc theå keùp ñöôïc hình thaønh töø söï nhaân ñoâi cuûa nhieãm saéc theå maø cô sôû
laø söï nhaân ñoâi cuûa ADN trong nhieãm saéc theå. Quaù trình naøy xaûy ra vaøo giai ñoaïn
chuaån bò giöõa hai laàn phaân baøo luùc nhieãm saéc theå vaø ADN ôû traïng thaùi thaùo xoaén
toái ña.
2. Hoaït ñoäng cuûa nhieãm saéc theå keùp ôû caùc teá baøo bình thöôøng trong nguyeân phaân vaø
trong giaûm phaân :
a. Trong nguyeân phaân :
- Kyø trung gian : nhieãm saéc theå keùp hình thaønh do söï nhaân ñoâi cuûa nhieãm saéc theå.
- Kyø tröôùc : caùc nhieãm saéc theå keùp baét ñaàu co xoaén laïi.
- Kyø giöõa : caùc nhieãm saéc theå keùp co xoaén cöïc ñaïi vaø xeáp 1 haøng treân maët phaúng
xích ñaïo cuûa thoi voâ saéc.
- Kyø sau : nhieãm saéc theå keùp taùch taâm ñoäng thaønh caùc nhieãm saéc theå ñôn phaân li
veà caùc cöïc teá baøo, traïng thaùi keùp cuûa nhieãm saéc theå khoâng coøn nöõa.
b. Trong giaûm phaân :
v Laàn phaân baøo I :
- Kyø trung gian I : nhieãm saéc theå keùp hình thaønh do söï nhaân ñoâi cuûa nhieãm saéc
theå.
- Kyø tröôùc I : caùc nhieãm saéc theå keùp baét ñaàu co xoaén laïi vaø xaûy ra tieáp hôïp, ñoâi
luùc daãn ñeán trao ñoåi cheùo giöõa 2 nhieãm saéc theå keùp trong cuøng caëp töông ñoàng.
- Kyø giöõa I : caùc nhieãm saéc theå keùp co xoaén cöïc ñaïi vaø xeáp 1 haøng treân maët phaúng
xích ñaïo cuûa thoi voâ saéc.
- Kyø sau I : moãi nhieãm saéc theå keùp trong töøng caëp töông ñoàng khoâng taùch taâm
ñoäng vaø phaân li veà moät cöïc cuûa teá baøo.
- Kyø cuoái I : caùc nhieãm saéc theå keùp trong teá baøo giöõ nguyeân traïng thaùi co xoaén
cöïc ñaïi.
v Laàn phaân baøo II :
- Kyø giöõa II : caùc nhieãm saéc theå keùp xeáp 1 haøng treân maët phaúng xích ñaïo cuûa thoi
voâ saéc.
http://giasutamviet.com
Dòp may chæ coù ôû nhöõng trí tueä chuyeân caàn
Haõy coá gaéng cho ñeán khi naøo khoâng coøn coù theå coá gaéng ñöôïc nöõa
LYÙ THUYEÁT SINH HOÏC 34
- Kyø sau II : nhieãm saéc theå keùp taùch taâm ñoäng thaønh caùc nhieãm saéc theå ñôn phaân
li veà 2 cöïc teá baøo, traïng thaùi keùp cuûa nhieãm saéc theå khoâng coøn nöõa.
Caâu 32 : Khaùi nieäm vaø cô cheá hình thaønh caëp nhieãm saéc theå töông ñoàng trong caùc teá baøo bình
thöôøng. Phaân bieät nhieãm saéc theå keùp vaø nhieãm saéc theå töông ñoàng.
Traû lôøi :
1. Nhieãm saéc theå töông ñoàng vaø cô cheá hình thaønh :
a. Nhieãm saéc theå töông ñoàng :
- Trong teá baøo sinh döôõng cuûa moãi loaøi sinh vaät, nhieãm saéc theå saép xeáp thaønh caëp
vaø thöôøng laø caëp töông ñoàng.
- Caëp nhieãm saéc theå töông ñoàng goàm 2 nhieãm saéc theå gioáng heät nhau veà hình
daïng vaø kích thöôùc, mang tính chaát 2 nguoàn goác : moät chieác coù nguoàn goác töø meï
vaø moät chieác coù nguoàn goác töø boá. Caëp nhieãm saéc theå töông ñoàng coù theå ôû traïng
thaùi ñôn nhöng coù theå cuõng ôû traïng thaùi keùp neáu xaûy ra söï nhaân ñoâi nhieãm saéc
theå.
b. Cô cheá hình thaønh caëp nhieãm saéc theå töông ñoàng :
Nhöõng teá baøo bình thöôøng chöùa caëp nhieãm saéc theå töông ñoàng laø hôïp töû, caùc teá baøo sinh
döôõng vaø caùc teá baøo sinh duïc sô khai.
v Trong caùc teá baøo hôïp töû :
Caùc nhieãm saéc theå töông ñoàng ñöôïc hình thaønh töø söï keát hôïp giöõa caùc cô cheá : söï
phaân li nhieãm saéc theå trong giaûm phaân vaø söï toå hôïp cuûa chuùng trong thuï tinh :
• Trong giaûm phaân : söï phaân li nhieãm saéc theå cuûa caùc caëp nhieãm saéc theå töông
ñoàng daãn ñeán taïo ra boä nhieãm saéc theå ñôn boäi vôùi töøng chieác rieâng leõ trong caùc
giao töû.
• Trong thuï tinh : söï keát hôïp giöõa caùc giao töû ñöïc vaø giao töû caùi cuøng loaøi daãn ñeán
hình thaønh boä nhieãm saéc theå löôõng boäi trong hôïp töû taùi taïo trôû laïi caùc caëp nhieãm
saéc theå töông töông ñoàng.
v Trong caùc teá baøo sinh duïc sô khai vaø caùc teá baøo sinh döôõng :
Caùc caëp nhieãm saéc theå töông ñoàng ñöôïc taùi taïo trong caùc teá baøo con thoâng qua
söï keát hôïp giöõa nhaân ñoâi nhieãm saéc theå vôùi phaân li nhieãm saéc theå trong qua trình
nguyeân phaân.
2. Phaân bieät nhieãm saéc theå keùp vaø nhieãm saéc theå töông ñoàng :
Nhieãm saéc theå keùp Nhieãm saéc theå töông ñoàng
§ Mang tính chaát 1 nguoàn goác, hoaëc töø § Caëp nhieãm saéc theå töông ñoàng mang
boá hoaëc töø meï. tính chaát 2 nguoàn goác : moät chieác coù
nguoàn töø boá vaø moät goác töø meï.
§ Goàm 2 croâmatit gioáng heät nhau dính § Goàm 2 nhieãm saéc theå gioáng heät
nhau ôû taâm ñoäng, hoaït ñoäng nhö nhau veà hình thaùi vaø kích thöôùc, coù
http://giasutamviet.com
Dòp may chæ coù ôû nhöõng trí tueä chuyeân caàn
Haõy coá gaéng cho ñeán khi naøo khoâng coøn coù theå coá gaéng ñöôïc nöõa
LYÙ THUYEÁT SINH HOÏC 35
moät theå thoáng nhaát. theå hoaït ñoäng ñoäc laäp trong quaù
trình phaân li vaø toå hôïp ôû giaûm phaân
vaø thuï tinh.
§ Ñöôïc taïo ra töø cô cheá nhaân ñoâi § Ñöôïc taïo ra töø cô cheá phaân li nhieãm
nhieãm saéc theå vaøo kyø trung gian cuûa saéc theå trong giaûm phaân vaø toå hôïp
phaân baøo. nhieãm saéc theå trong thuï tinh (ñoái vôùi
hôïp töû); hoaëc töø cô cheá nhaân ñoâi keát
hôïp vôùi phaân li nhieãm saéc theå trong
nguyeân phaân (ñoái vôùi teá baøo sinh
döôõng vaø teá baøo sinh duïc sô khai).
§ ÔÛ caùc teá baøo bình thöôøng coù theå tìm § ÔÛ caùc teá baøo bình thöôøng, chæ coù theå
thaáy ôû teá baøo löôõng boäi vaø teá baøo tìm thaáy trong teá baøo löôõng boäi.
ñôn boäi.
Caâu 33 : Chöùng minh trong nguyeân phaân, nhieãm saéc theå ñoùng vaø thaùo xoaén coù tính chu kyø; qua
ñoù giuùp cho söï keá tuïc vaät chaát di truyeàn qua caùc theá heä.
Traû lôøi :
1. Chu kyø xoaén cuûa nhieãm saéc theå trong nguyeân phaân :
Trong nguyeân phaân söï ñoùng xoaén vaø thaùo xoaén cuûa nhieãm saéc theå dieãn ra nhö sau :
- Kyø trung gian : nhieãm saéc theå thaùo xoaén cöïc ñaïi, ôû daïng sôïi maûnh, khoù quan saùt vaø
xaûy ra nhaân ñoâi nhieãm saéc theå.
- Kyø tröôùc : caùc nhieãm saéc theå baét ñaàu ñoùng xoaén.
- Kyø giöõa : caùc nhieãm saéc theå ñoùng xoaén cöïc ñaïi, coù hình daïng ñaëc tröng, coù theå quan
saùt ñöôïc deã daøng.
- Kyø sau : caùc nhieãm saéc theå ñôn phaân li veà cöïc cuûa teá baøo vaø baét ñaàu thaùo xoaén.
- Kyø cuoái : caùc nhieãm saéc theå tieáp tuïc thaùo xoaén vaø thaùo xoaén cöïc ñaïi, trôû thaønh sôïi
maûnh vaøo cuoái kyø cuoái.
Quaù trình noùi treân cho thaáy :
• Kyø trung gian : nhieãm saéc theå thaùo xoaén cöïc ñaïi.
• Töø kyø tröôùc ñeán kyø giöõa : nhieãm saéc theå coù xu theá ñoùng xoaén vaø ñoùng xoaén cöïc
ñaïi ôû kyø giöõa.
• Töø kyø sau ñeán kyø cuoái : nhieãm saéc theå coù xu theá thaùo xoaén vaø thaùo xoaén cöïc ñaïi
ôû kyø cuoái.
Quaù trình ñoùng vaø thaùo xoaén noùi treân dieãn ra mang tính chu kyø, goïi laø chu kyø xoaén cuûa
nhieãm saéc theå.
2. Söï ñoùng vaø thaùo xoaén cuûa nhieãm saéc theå giuùp keá tuïc vaät chaát di truyeàn qua caùc theá
heä :
http://giasutamviet.com
Dòp may chæ coù ôû nhöõng trí tueä chuyeân caàn
Haõy coá gaéng cho ñeán khi naøo khoâng coøn coù theå coá gaéng ñöôïc nöõa
LYÙ THUYEÁT SINH HOÏC 36
- Kyø trung gian : nhieãm saéc theå thaùo xoaén cöïc ñaïi taïo ñieàu kieän cho phaàn loõi cuûa
nhieãm saéc theå laø phaân töû ADN nhaân ñoâi, qua ñoù laøm cô sôû cho söï nhaân ñoâi cuûa
nhieãm saéc theå.
- Töø kyø tröôùc ñeán kyø giöõa : nhieãm saéc theå ñoùng xoaén vaø ñoùng xoaén cöïc ñaïi ôû kyø giöõa
taïo ñieàu kieän cho nhieãm saéc theå xeáp treân maët phaúng xích ñaïo cuûa thoi voâ saéc vaø
phaân li chính xaùc, oån ñònh veà cöïc cuûa teá baøo ôû kyø sau.
- Töø kyø sau ñeán kyø cuoái : nhieãm saéc theå thaùo xoaén vaø thaùo xoaén cöïc ñaïi ôû cuoái kyø
cuoái, taïo ñieàu kieän ñeå nhieãm saéc theå nhaân ñoâi ôû ñôït nguyeân phaân tieáp theo cuûa caùc
teá baøo.
Caâu 34 : Giao töû laø gì? Trình baøy quaù trình phaùt sinh giao töû ôû ñoäng vaät. So saùnh giao töû ñöïc vaø
giao töû caùi.
Traû lôøi :
1. Giao töû :
- Giao töû laø teá baøo sinh duïc coù chöùa boä nhieãm saéc theå ñôn boäi (n) ñöôïc hình thaønh töø
quaù trình giaûm phaân cuûa teá baøo sinh giao töû (2n) coù khaû naêng thuï tinh taïo ra hôïp töû.
- Coù 2 loaïi giao töû : giao töû ñöïc coøn ñöôïc goïi laø tinh truøng vaø giao töû caùi coøn ñöôïc goïi
laø tröùng.
Thí duï :
Ngöôøi : 2n = 46 → giao töû : n = 23
Ruoài giaám : 2n = 8 → giao töû : n = 4
Lôïn : 2n = 38 → giao töû : n = 19
Gaø : 2n = 78 → giao töû : n = 39
2. Quaù trình phaùt sinh giao töû ôû ñoäng vaät :
ÔÛ ñoäng vaät, giao töû ñöôïc taïo thaønh ôû tinh hoaøn (ñoái vôùi caù theå ñöïc) hoaëc ôû buoàng tröùng
(ñoái vôùi caù theå caùi). Veà caáu taïo, tinh hoaøn vaø buoàng tröùng ñöôïc taäp hôïp töø nhieàu oáng
daãn sinh duïc, moãi oáng daãn sinh duïc ñöôïc chia thaønh 3 vuøng : vuøng sinh saûn, vuøng sinh
tröôûng vaø vuøng chín.
a. Taïi vuøng sinh saûn :
Caùc teá baøo sinh duïc sô khai ñöïc hoaëc caùi (ñeàu coù 2n nhieãm saéc theå) nguyeân phaân
nhieàu laàn lieân tieáp laøm taêng soá löôïng teá baøo sinh duïc sô khai ñöïc hoaëc caùi (2n).
b. Taïi vuøng sinh tröôûng :
Sau quaù trình nguyeân phaân ôû vuøng sinh saûn, nhieàu teá baøo sinh duïc sô khai taïo ra vaø
ñöôïc chuyeån vaøo vuøng sinh tröôûng. Taïi ñaây, caùc teá baøo sinh duïc sô khai hoaëc caùi
ngöøng sinh saûn, tieáp tuïc tích luõy chaát dinh döôõng vaø trôû thaønh teá baøo sinh giao töû
ñöïc hoaëc caùi (ñeàu coù 2n nhieãm saéc theå). Trong cuøng moät loaøi, teá baøo sinh giao töû caùi
lôùn hôn teá baøo sinh giao töû ñöïc do phaûi tích luõy nhieàu chaát dinh döôõng hôn, chuaån bò
nuoân döôõng phoâi ôû giai ñoaïn ñaàu neáu xaûy ra quaù trình thuï tinh.
c. Taïi vuøng chín :
http://giasutamviet.com
Dòp may chæ coù ôû nhöõng trí tueä chuyeân caàn
Haõy coá gaéng cho ñeán khi naøo khoâng coøn coù theå coá gaéng ñöôïc nöõa
LYÙ THUYEÁT SINH HOÏC 37
- Caùc teá baøo sinh giao töû ñöïc hoaëc caùi vaø vuøng chín, thöïc hieän giaûm phaân qua 2
laàn phaân baøo. Keát quaû moãi teá baøo sinh giao töû taïo 4 teá baøo con, ñeàu coù chöùa n
nhieãm saéc theå.
- ÔÛ caù theå ñöïc, caû 4 teá baøo con noùi treân ñeàu trôû thaønh 4 giao töû ñöïc vaø ñeàu coù kích
thöôùc baèng nhau.
- ÔÛ caù theå caùi, trong 4 teá baøo con noùi treân thì coù 1 teá baøo coù kích thöôùc lôùn trôû
thaønh tröùng, coù khaû naêng thuï tinh, 3 teá baøo coøn laïi coù kích thöôùc nhoû hôn trôû
thaønh theå ñònh höôùng, khoâng coù khaû naêng thuï tinh vaø sau ñoù bò tieâu bieán ñi.
3. So saùnh giao töû ñöïc vaø giao töû caùi :
a. Nhöõng ñieåm gioáng nhau :
- Ñeàu ñöôïc hình thaønh töø quaù trình giaûm phaân cuûa caùc teá baøo sinh giao töû ôû vuøng
chín cuûa oáng daãn sinh duïc.
- Ñeàu chöùa boä nhieãm saéc theå ñôn boäi (n).
- Ñeàu coù khaû naêng thuï tinh ñeå taïo ra hôïp töû.
b. Nhöõng ñieåm khaùc nhau :
- Giao töû ñöïc ñöôïc taïo ra töø teá baøo sinh tinh trong tinh hoaøn, coøn giao töû caùi ñöôïc
taïo ra töø teá baøo sinh tröùng trong buoàng tröùng.
- Giao töû caùi coù kích thöôùc lôùn hôn giao töû ñöïc cuøng loaøi do giao töû caùi tích luõy
nhieàu chaát dinh döôõng hôn ñeå chuaån bò nuoâi döôõng phoâi ôû giai ñoaïn ñaàu, neáu
xaûy ra quaù trình thuï tinh.
- Thôøi gian soáng cuûa giao töû caùi daøi hôn so vôùi thôøi gian soáng cuûa giao töû ñöïc
cuøng loaøi.
- Soá löôïng giao töû ñöïc phaùt sinh nhieàu hôn soá löôïng giao töû caùi phaùt sinh trong
cuøng 1 loaøi. Moät teá baøo sinh tinh giaûm phaân taïo 4 tinh truøng, trong khi moät teá
baøo sinh tröùng giaûm phaân chæ taïo ra 1 tröùng.
- Nhieãm saéc theå giôùi tính trong giao töû ñöïc vaø trong giao töû caùi coù theå khaùc nhau.
Caâu 35 : YÙ nghóa cuûa nguyeân phaân, giaûm phaân vaø thuï tinh. Lieân quan giöõa nguyeân phaân, giaûm
phaân vaø thuï tinh trong quaù trình truyeàn thoâng tin di truyeàn ôû sinh vaät.
Traû lôøi :
1. YÙ nghóa cuûa nguyeân phaân, giaûm phaân vaø thuï tinh :
a. YÙ nghóa cuûa nguyeân phaân :
- Söï nhaân ñoâi keát hôïp vôùi söï phaân li ñoàng ñeàu cuûa nhieãm saéc theå trong nguyeân
phaân laø cô cheá taïo ra söï oån ñònh boä nhieãm saéc theå ñaëc tröng cuûa loaøi, goùp phaàn
taïo ra söï oån ñònh veà thoâng tin di truyeàn qua caùc theá heä.
• ÔÛ loaøi sinh saûn voâ tính : nguyeân phaân taïo ra söï oån ñònh cuûa boä nhieãm saéc theå
qua caùc theá heä cô theå cuûa loaøi.
• ÔÛ loaøi sinh saûn höõu tính : nguyeân phaân taïo ra söï oån ñònh cuûa boä nhieãm saéc
theå qua caùc theá heä cô theå teá baøo cuûa cuøng moät cô theå.
http://giasutamviet.com
Dòp may chæ coù ôû nhöõng trí tueä chuyeân caàn
Haõy coá gaéng cho ñeán khi naøo khoâng coøn coù theå coá gaéng ñöôïc nöõa
LYÙ THUYEÁT SINH HOÏC 38
- Nguyeân phaân laøm taêng soá löôïng teá baøo töø moät hôïp töû ban ñaàu, taïo ñieàu kieän cho
söï phaân hoùa ñeå hình thaønh cô theå môùi vaø giuùp cho söï sinh tröôûng cuûa cô theå.
- Nguyeân phaân coøn giuùp cho söï taùi sinh caùc moâ, cô quan cuûa cô theå khi bò toån
thöông.
b. YÙ nghóa cuûa giaûm phaân :
- Giaûm phaân laø cô cheá taïo ra boä nhieãm saéc theå ñôn boäi trong giao töû, cô cheá naøy
keát hôïp vôùi cô cheá toå hôïp nhieãm saéc theå trong thuï tinh seõ taùi taïo boä nhieãm saéc
theå cuûa loaøi trong caùc hôïp töû.
- Söï phaân li ñoäc laäp vaø toå hôïp töï do cuûa caùc nhieãm saéc theå trong giaûm phaân, söï
tieáp hôïp daãn ñeán trao ñoåi cheùo cuûa töøng caëp nhieãm saéc theå keùp töông ñoàng vaø
kyø tröôùc I cuûa giaûm phaân goùp phaàn taïo ra söï ña daïng ôû giao töû, laøm xuaát hieän
nhieàu bieán dò toå hôïp ôû sinh vaät, coù nhieàu yù nghóa trong tieán hoùa vaø choïn gioáng.
c. YÙ nghóa cuûa thuï tinh :
- Laø cô cheá taïo ra hôïp töû vaø taùi taïo boä nhieãm saéc theå löôõng boäi cuûa loaøi, taïo ñieàu
kieän hình thaønh cô theå môùi.
- Söï toå hôïp ngaãu nhieân cuûa caùc loaïi giao töû trong thuï tinh coù theå laøm taêng bieán dò
toå hôïp ôû theá heä sau.
2. Lieân quan giöõa nguyeân phaân, giaûm phaân vaø thuï tinh trong vieäc truyeàn thoâng tin di
truyeàn ôû sinh vaät :
- Nhôø nguyeân phaân, caùc theá heä teá baøo khaùc nhau ôû cuøng moät cô theå vaãn chöùa ñöïng
thoâng tin di truyeàn ñaëc tröng cuûa loaøi.
- Nhôø giaûm phaân, töø teá baøo sinh giao töû ñaõ taïo ra caùc giao töû mang boä nhieãm saéc theå
ñôn boäi.
- Qua thuï tinh, caùc giao töû ñöïc vaø caùi keát hôïp taïo ra hôïp töû chöùa boä nhieãm saéc theå ñaëc
tröng cuûa loaøi.
- ÔÛ caùc loaøi sinh saûn höõu tính, söï keát hôïp giöõa 3 quaù trình nguyeân phaân, giaûm phaân vaø
thuï tinh laø cô cheá vöøa taïo ra söï oån ñònh vöøa laøm phong phuù, ña daïng thoâng tin di
truyeàn ôû sinh vaät.
Caâu 36 : Phaân tích chöùc naêng cuûa caùc thaønh phaàn teá baøo tham gia vaøo quaù trình phaân baøo.
Traû lôøi :
1. Chöùc naêng cuûa maøng teá baøo :
Trong quaù trình phaân baøo, ôû giai ñoaïn cuoái cuøng (kyø cuoái), sau khi teá baøo chaát phaân
chia thì maøng teá baøo cuõng bieán ñoåi ñeå phaân chia teá baøo meï thaønh 2 teá baøo con.
- ÔÛ teá baøo ñoäng vaät : maøng teá baøo co thaét laïi ôû giöõa ñeå chia teá baøo meï thaønh 2 teá baøo
con.
- ÔÛ teá baøo thöïc vaät : maøng teá baøo meï taïo ra vaùch ngaên chia ñoâi teá baøo meï thaønh 2 teá
baøo con.
2. Chöùc naêng cuûa teá baøo chaát vaø caùc baøo quan :
http://giasutamviet.com
Dòp may chæ coù ôû nhöõng trí tueä chuyeân caàn
Haõy coá gaéng cho ñeán khi naøo khoâng coøn coù theå coá gaéng ñöôïc nöõa
LYÙ THUYEÁT SINH HOÏC 39
a. Teá baøo chaát :
- Töø kyø tröôùc cuûa quaù trình phaân baøo, proâteâin cuûa teá baøo chaát baét ñaàu ñoâng tuï ñeå
taïo thaønh caùc tia cuûa thoi voâ saéc. Ñeán kyø giöõa, thoi voâ saéc hình thaønh hoaøn chænh
taïo ñieàu kieän ñeå caùc nhieãm saéc theå phaân li veà 2 cöïc cuûa teá baøo. Ñeán kyø cuoái,
caùc tia thoi voâ saéc hoøa tan trôû laïi vaøo teá baøo chaát.
- Trong phaân baøo, teá baøo chaát phaân chia ngaãu nhieân cho caùc teá baøo con.
b. Baøo quan :
Caùc baøo quan ñöôïc taêng leân ñeå phaân chia cho caùc teá baøo con. Trong ñoù, trung theå coù
vai troø quan troïng. Vaøo giai ñoaïn chuaån bò (kyø trung gian), trung theå nhaân ñoâi thaønh
2 trung töû di chuyeån veà 2 cöïc cuûa teá baøo, taïo ñieàu kieän ñeå thoi voâ saéc hình thaønh vaø
lan daàn vaøo giöõa.
3. Chöùc naêng cuûa nhaân :
a. Maøng nhaân vaø nhaân con :
- Maøng nhaân vaø nhaân con bieán maát hoaøn toaøn ôû kyø tröôùc, giuùp cho caùc nhieãm saéc
theå coù theå hoaït ñoäng bieán ñoåi vaø phaân li veà cöïc teá baøo.
- Maøng nhaân vaø nhaân con hình thaønh trôû laïi vaøo kyø cuoái goùp phaàn taùi taïo caáu truùc
ñaëc tröng cuûa teá baøo.
b. Nhieãm saéc theå :
Nhieãm saéc theå coù nhöõng hoaït ñoäng mang tính chu kyø nhö nhaân ñoâi, ñoùng xoaén, xeáp
treân maët phaúng xích ñaïo cuûa thoi voâ saéc, phaân li veà cöïc teá baøo, thaùo xoaén. Nhôø
nhöõng hoaït ñoäng naøy cuûa nhieãm saéc theå giuùp thoâng tin di truyeàn cuûa loaøi ñöôïc oån
ñònh qua caùc theá heä.
Caâu 37 : Ñaëc ñieåm veà hình thaùi, caáu taïo vaø chöùc naêng cuûa caùc teá baøo con ñöôïc hình thaønh sau
nguyeân phaân; sau laàn phaân baøo I vaø laàn phaân baøo II cuûa giaûm phaân.
Traû lôøi :
1. Ñaëc ñieåm veà hình thaùi, caáu taïo vaø chöùc naêng cuûa caùc teá baøo con sau nguyeân phaân :
a. Veà hình thaùi :
Caùc teá baøo con ñöôïc taïo ra raát gioáng nhau vaø gioáng vôùi teá baøo meï veà maët hình thaùi.
b. Veà caáu taïo :
v Maøng teá baøo :
Caùc teá baøo con coù thaønh phaàn, caáu taïo cuûa maøng teá baøo raát gioáng nhau vaø gioáng vôùi
teá baøo meï.
v Teá baøo chaát vaø baøo quan :
Söï phaân chia teá baøo chaát vaø baøo quan töø teá baøo meï cho 2 teá baøo con xaûy ra khoâng
ñoàng ñeàu tuyeät ñoái. Vì vaäy teá baøo chaát vaø baøo quan ôû caùc teá baøo con vaø ôû teá baøo meï
gioáng nhau moät caùch töông ñoái.
v Nhaân teá baøo :
http://giasutamviet.com
Dòp may chæ coù ôû nhöõng trí tueä chuyeân caàn
Haõy coá gaéng cho ñeán khi naøo khoâng coøn coù theå coá gaéng ñöôïc nöõa
LYÙ THUYEÁT SINH HOÏC 40
- Maøng nhaân vaø nhaân con ôû caùc teá baøo con coù thaønh phaàn caáu taïo gioáng heät nhau
vaø gioáng vôùi ôû teá baøo meï ban ñaàu.
- Trong phaân baøo, quaù trình nhaân ñoâi vaø phaân li nhieãm saéc theå veà 2 cöïc teá baøo
xaûy ra ñoàng ñeàu, chính xaùc. Vì vaäy boä nhieãm saéc theå trong caùc teá baøo con raát
gioáng nhau vaø gioáng vôùi ôû teá baøo meï veà hình thaùi, soá löôïng vaø caáu taïo.
c. Veà chöùc naêng :
Caùc teá baøo con coù hoaït ñoäng vaø chöùc naêng gioáng nhau vaø gioáng vôùi teá baøo meï nhö
trao ñoåi chaát, sinh tröôûng, sinh saûn, di truyeàn.
2. Ñaëc ñieåm veà hình thaùi, caáu taïo vaø chöùc naêng cuûa caùc teá baøo con taïo ra qua giaûm
phaân :
a. Sau laàn phaân baøo I :
Ñaëc ñieåm ÔÛ teá baøo sinh tinh ÔÛ teá baøo sinh tröùng
§ Hai teá baøo con gioáng nhau veà § Hai teá baøo con coù kích thöôùc
Veà hình hình daïng vaø kích thöôùc. khoâng baèng nhau : moät coù
thaùi kích thöôùc lôùn vaø moät coù kích
thöôùc nhoû.
§ Hai teá baøo con gioáng nhau veà § Hai teá baøo con gioáng nhau veà
caáu taïo maøng teá baøo, caùc baøo caáu taïo maøng teá baøo, caùc baøo
quan vaø nhaân. Löôïng teá baøo quan noù chöùa. Teá baøo con coù
chaát ôû 2 teá baøo con töông ñoái kích thöôùc lôùn coù löôïng teá
Veà caáu ñeàu nhau. baøo chaát nhieàu hôn teá baøo
taïo con coù kích thöôùc nhoû.
§ Hai teá baøo con ñeàu coù chöùa § Hai teá baøo con ñeàu coù boä
boä nhieãm saéc theå ñôn boäi, nhieãm saéc theå ñôn boäi, traïng
traïng thaùi keùp vaø co xoaén cöïc thaùi keùp vaø co xoaén cöïc ñaïi.
ñaïi.
Veà chöùc § Hai teá baøo con tieáp tuïc ñi vaøo § Hai teá baøo con tieáp tuïc ñi vaøo
naêng laàn phaân baøo thöù hai. laàn phaân baøo thöù hai.
b. Sau laàn phaân baøo II :
Ñaëc ñieåm ÔÛ teá baøo sinh tinh ÔÛ teá baøo sinh tröùng
§ Moãi teá baøo tieáp tuïc taïo ra 2 teá § Moãi teá baøo tieáp tuïc taïo ra 2
Veà hình
baøo con gioáng nhau veà hình teá baøo con coù kích thöôùc baèng
thaùi
thaùi vaø kích thöôùc. nhau hoaëc khoâng baèng nhau.
§ Caùc teá baøo con gioáng nhau veà § Caùc teá baøo con gioáng nhau veà
caáu truùc maøng teá baøo, löôïng caáu truùc maøng teá baøo, caáu
Veà caáu
baøo chaát, caáu truùc baøo quan truùc baøo quan noù coù vaø nhaân.
taïo
vaø nhaân. Teá baøo lôùn coù löôïng baøo chaát
nhieàu, 3 teá baøo nhoû coù löôïng
http://giasutamviet.com
Dòp may chæ coù ôû nhöõng trí tueä chuyeân caàn
Haõy coá gaéng cho ñeán khi naøo khoâng coøn coù theå coá gaéng ñöôïc nöõa
LYÙ THUYEÁT SINH HOÏC 41
baøo chaát ít.
§ Moãi teá baøo con ñeàu coù boä § Moãi teá baøo con ñeàu coù boä
nhieãm saéc theå ñôn boäi, traïng nhieãm saéc theå ñôn boäi, traïng
thaùi ñôn, duoãi ra. thaùi ñôn, duoãi ra.
§ Caùc teá baøo con ñeàu phaân hoùa § Chæ coù teá baøo coù kích thöôùc
thaønh tinh truøng vaø ñeàu coù lôùn phaân hoùa thaønh tröùng coù
khaû naêng thuï tinh taïo hôïp töû. khaû naêng thuï tinh taïo hôïp töû.
Veà chöùc
§ 3 teá baøo coù kích thöôùc nhoû
naêng
phaân hoùa thaønh theå ñònh
höôùng khoâng coù khaû naêng thuï
tinh vaø bò tieâu bieán.
http://giasutamviet.com
Dòp may chæ coù ôû nhöõng trí tueä chuyeân caàn
Haõy coá gaéng cho ñeán khi naøo khoâng coøn coù theå coá gaéng ñöôïc nöõa
LYÙ THUYEÁT SINH HOÏC 42
CHÖÔNG III
SINH HOÏC PHAÂN TÖÛ
Caâu 38 : Caáu taïo vaø chöùc naêng cuûa ADN.
Traû lôøi :
1. Caáu taïo cuûa ADN :
a. Caáu taïo hoùa hoïc :
- ADN (phaân töû axit ñeâoâxiriboânucleâic) coù ñaëc ñieåm ñaïi phaân töû vôùi kích thöôùc vaø
khoái löôïng lôùn vaø ñöôïc caáu taïo theo nguyeân taéc ña phaân, bao goàm nhieàu ñôn
phaân hôïp laïi laø caùc nucleâoâtit.
- Moãi moät nucleâoâtit coù khoái löôïng trung bình laø 300 ñôn vò cacbon vaø kích thöôùc
trung bình laø 3,4 A0. Moãi nucleâoâtit bao goàm 3 thaønh phaàn lieân keát laïi laø :
• Moät phaân töû ñöôøng ñeâoâxiriboâ (coâng thöùc caáu taïo laø C5H10O4).
• Moät phaân töû axit photphoric (H3PO4).
• Moät trong 4 loaïi bazô nitric laø : añeânin (kyù hieäu A), guanin (G), xitoâzin (X),
timin (T).
- Trong ADN coù 4 loaïi nucleâoâtit ñöôïc goïi theo teân cuûa bazô nitric chöùa trong
nucleâoâtit. Treân thöïc teá hai loaïi nucleâoâtit A vaø G coù kích thöôùc lôùn hôn 2 loaïi
nucleâoâtit T vaø X.
- Caùc nucleâoâtit lieân keát laïi vôùi nhau baèng lieân keát hoùa trò giöõa caùc axit photphoric
cuûa nucleâoâtit naøy vôùi ñöôøng cuûa nucleâoâtit keá tieáp hình thaønh chuoãi poâlinucleâoâtit.
Moãi phaân töû ADN goàm 2 chuoãi poâlinucleâoâtit.
- Boán loaïi nucleâoâtit laø A, T, G, X saép xeáp vôùi thaønh phaàn, soá löôïng vaø traät töï khaùc
nhau taïo cho ADN ôû sinh vaät vöøa coù tính ñaëc thuø vaø vöøa coù tính ña daïng.
• Tính ñaëc thuø (hay tính ñaëc tröng) cuûa ADN : theå hieän ôû moãi loaïi phaân töû
ADN coù thaønh phaàn, soá löôïng vaø traät töï xaùc ñònh.
• Tính ña daïng cuûa ADN : caùc nucleâoâtit saép xeáp vôùi thaønh phaàn, soá löôïng vaø
traät töï khaùc nhau taïo ra raát nhieàu loaïi ADN khaùc nhau ôû cô theå sinh vaät.
Tính ña daïng vaø tính ñaëc thuø cuûa ADN laø cô sôû taïo ra tính ña daïng vaø tính ñaëc thuø ôû
caùc loaøi sinh vaät.
b. Caáu taïo khoâng gian cuûa ADN :
Moâ hình caáu truùc khoâng gian cuûa phaân töû ADN ñaõ ñöôïc Oatxôn vaø Cric xaây döïng
vaøo naêm 1953.
- ADN laø moät chuoãi xoaén keùp, goàm 2 maïch poâlinucleâoâtit xoaén ñeàu quanh moät truïc
theo chieàu töø traùi sang phaûi nhö moät caùi thang daây xoaén, vôùi hai tay thang laø caùc
http://giasutamviet.com
Dòp may chæ coù ôû nhöõng trí tueä chuyeân caàn
Haõy coá gaéng cho ñeán khi naøo khoâng coøn coù theå coá gaéng ñöôïc nöõa
LYÙ THUYEÁT SINH HOÏC 43
phaân töû ñöôøng vaø axit photphoric xeáp xen keõ nhau, coøn moãi baäc thang laø 1 caëp
bazô nitric.
- Caùc nucleâoâtit naèm treân 2 maïch poâlinucleâoâtit cuûa ADN lieân keát nhau, moãi
nucleâoâtit lôùn (A hoaëc G) treân maïch poâlinucleâoâtit naøy ñöôïc buø baèng moät
nucleâoâtit beù (T hoaëc X) hay ngöôïc laïi. Do ñaëc ñieåm caáu truùc, A chæ lieân keát T
baèng hai lieân keát hidroâ vaø G chæ lieân keát X baèng 3 lieân keát hidroâ.
- Caáu truùc xoaén neâu treân cuûa phaân töû ADN taïo cho ñöôøng kính cuûa phaân töû ADN
luoân laø 20 A0 vaø phaân töû ADN coù nhieàu voøng xoaén, moãi voøng xoaén chöùa 10 caëp
nucleâoâtit vôùi chieàu daøi trung bình laø 34 A0.
- Döïa treân nguyeân taéc boå sung, neáu bieát trình töï saép xeáp cuûa caùc nucleâoâtit trong
maïch ñôn naøy coù theå suy ra trình töï saép xeáp cuûa caùc nucleâoâtit cuûa maïch ñôn coøn
laïi.
- Cuõng theo nguyeân taéc boå sung, trong phaân töû ADN coù :
A = T, G = X ⇒ A + G = T + X
A+T
Tæ soá giöõa haøm löôïng cuûa ADN luoân laø 1 haèng soá khaùc nhau ñaëc tröng
G+X
cho töøng loaøi.
2. Chöùc naêng cuûa ADN :
ADN coù 2 chöùc naêng : vöøa löu giöõ vaø baûo quaûn thoâng tin di truyeàn vöøa truyeàn thoâng tin
di truyeàn qua caùc theá heä.
a. ADN löu giöõ vaø baûo quaûn thoâng tin di truyeàn :
- Thoâng tin di truyeàn töùc thoâng tin veà caáu truùc cuûa caùc phaân töû proâteâin ñöôïc maõ
hoùa trong ADN döôùi daïng trình töï caùc boä ba nuleâoâtit keá tieáp nhau, trình töï naøy
qui ñònh trình töï saép xeáp cuûa caùc axit amin trong phaân töû proâteâin ñöôïc toång hôïp.
- Moãi ñoaïn cuûa phaân töû ADN mang thoâng tin qui ñònh caáu truùc cuûa moät loaïi
proâteâin ñöôïc goïi laø gen caáu truùc. Bình thöôøng, moät gen caáu truùc chöùa khoaûng töø
600 ñeán 1500 caëp nucleâoâtit.
b. ADN truyeàn thoâng tin di truyeàn qua caùc theá heä :
- ADN coù khaû naêng töï nhaân ñoâi vaø phaân li. Söï nhaân ñoâi vaø phaân li cuûa ADN keát
hôïp vôùi nhaân ñoâi vaø phaân li cuûa nhieãm saéc theå trong phaân baøo laø cô cheá giuùp söï
truyeàn thoâng tin di truyeàn töø teá baøo naøy sang teá baøo khaùc, töø theá heä cô theå naøy
sang theá heä cô theå khaùc.
- ADN coøn coù khaû naêng sao maõ toång hôïp ARN vaø qua ñoù ñieàu khieån giaûi maõ toång
hôïp proâteâin. Proâteâin ñöôïc toång hôïp töông taùc vôùi moâi tröôøng theå hieän tính traïng
cuûa cô theå.
Caâu 39 : YÙ nghóa sinh hoïc cuûa nguyeân taéc boå sung.
http://giasutamviet.com
Dòp may chæ coù ôû nhöõng trí tueä chuyeân caàn
Haõy coá gaéng cho ñeán khi naøo khoâng coøn coù theå coá gaéng ñöôïc nöõa
LYÙ THUYEÁT SINH HOÏC 44
Traû lôøi :
- Nguyeân taéc boå sung ñaûm baûo cho phaân töû ADN vöøa coù tính oån ñònh ñeå thöïc hieän chöùc
naêng baûo quaûn thoâng tin di truyeàn, vöøa deã daøng taùch rôøi 2 maïch ñôn ñeå thöïc hieän caùc
chöùc naêng töï sao vaø sao maõ trong quaù trình truyeàn ñaït thoâng tin di truyeàn.
- Nguyeân taéc boå sung ñaûm baûo cho phaân töû ADN coù khaû naêng töï sao cheùp chính xaùc ñeå
taïo ra caùc phaân töû ADN môùi gioáng heät noù, töø ñoù ñaûm baûo cho söï oån ñònh ADN ñaëc
tröng cuûa loaøi qua caùc theá heä teá baøo trong cô theå vaø qua caùc theá heä keá tieáp nhau.
- Nguyeân taéc boå sung ñaûm baûo cho söï truyeàn ñaït thoâng tin di truyeàn töø ADN → m-ARN
trong quaù trình toång hôïp m-ARN.
- Nguyeân taéc boå sung ñaûm baûo cho söï xaùc ñònh ñuùng vò trí caùc axit amin treân chuoãi
polypeptit trong quaù trình giaûi maõ toång hôïp proâteâin. Nhôø ñoù thoâng tin di truyeàn ñaõ ñöôïc
truyeàn ñaït chính xaùc töø ADN → proâteâin.
Caâu 40 : Söï theå hieän tính ñaëc tröng vaø oån ñònh cuûa ADN vaø cô cheá cuûa noù. Nhöõng yeáu toá laøm
tính ñaëc tröng vaø tính oån ñònh cuûa ADN mang tính chaát töông ñoái.
Traû lôøi :
1. Söï theå hieän cuûa tính ñaëc tröng vaø tính oån ñònh cuûa ADN :
a. Tính ñaëc tröng cuûa ADN :
ADN trong teá baøo cuûa moãi loaøi sinh vaät theå hieän ôû :
- Thaønh phaàn, soá löôïng vaø traät töï saép xeáp cuûa caùc caëp nucleâoâtit treân 2 maïch
poâlinucleâoâtit cuûa ADN.
- Haøm löôïng ADN trong nhaân moãi teá baøo.
A+T
- Tæ leä haøm löôïng bazô nitric
G+X
b. Tính oån ñònh cuûa ADN :
ADN ñaëc tröng cuûa moãi loaøi ñöôïc theå hieän oån ñònh qua caùc theá heä teá baøo cuûa cô theå vaø
qua caùc theá heä cô theå cuûa loaøi.
2. Cô cheá cuûa tính ñaëc tröng vaø tính oån ñònh cuûa ADN :
ADN ñaëc tröng cuûa loaøi ñöôïc oån ñònh thoâng qua söï keát hôïp giöõa caùc cô cheá nhaân ñoâi vaø
phaân li trong nguyeân phaân, phaân li trong giaûm phaân vaø taùi toå hôïp trong thuï tinh.
- ÔÛ caùc loaøi sinh saûn voâ tính : cô cheá nhaân ñoâi keát hôïp vôùi phaân li cuûa ADN trong
nguyeân phaân giuùp ADN oån ñònh qua caùc theá heä teá baøo vaø cô theå.
- ÔÛ caùc loaøi sinh saûn höõu tính :
• Nhaân ñoâi keát hôïp vôùi phaân li ADN trong nguyeân phaân giuùp oån ñònh ADN qua
caùc theá heä teá baøo.
• Phaân li ADN trong giaûm phaân keát hôïp taùi toå hôïp chuùng trong thuï tinh giuùp ADN
oån ñònh qua caùc theá heä cô theå.
3. Yeáu toá laøm cho ADN ñaëc tröng vaø oån ñònh töông ñoái :
http://giasutamviet.com
Dòp may chæ coù ôû nhöõng trí tueä chuyeân caàn
Haõy coá gaéng cho ñeán khi naøo khoâng coøn coù theå coá gaéng ñöôïc nöõa
LYÙ THUYEÁT SINH HOÏC 45
- Söï tieáp hôïp daãn ñeán trao ñoåi cheùo giöõa caùc croâmatit trong töøng caëp nhieãm saéc theå
keùp töông ñoàng coù theå daãn ñeán caáu truùc cuûa nhieãm saéc theå vaø ADN thay ñoåi.
- Caùc taùc nhaân gaây ñoät bieán lyù hoùa (phoùng xaï, nhieät ñoä, böùc xaï ...), hoùa hoïc (caùc loaïi
hoùa chaát) thöôøng xuyeân taùc ñoäng vaø laøm thay ñoåi caáu truùc cuûa ADN.
Caâu 41 : Trình baøy nhöõng ñieåm hôïp lyù trong caáu truùc cuûa ADN ñeå noù coù theå thöïc hieän ñöôïc
chöùc naêng.
Traû lôøi :
ADN coù 2 chöùc naêng vöøa baûo quaûn thoâng tin di truyeàn vöøa truyeàn thoâng tin di truyeàn qua
caùc theá heä. Ñeå thöïc hieän ñöôïc hai chöùc naêng neâu treân, phaân töû ADN coù nhöõng ñieåm hôïp lyù
trong caáu taïo cuûa noù nhö sau :
1. Ñeå thöïc hieän chöùc naêng baûo quaûn thoâng tin di truyeàn :
- ADN ñöôïc caáu taïo bôûi 2 maïch poâlinucleâoâtit xeáp xoaén theo chu kyø vaø song song, taïo
ñieàu kieän ñeå caùc gen phaân boá oån ñònh treân phaân töû ADN.
- Soá löôïng nucleâoâtit trong phaân töû ADN nhieàu taïo ra soá löôïng gen trong ADN lôùn.
Caùc nucleâoâtit saép xeáp vôùi thaønh phaàn, soá löôïng vaø traät töï khaùc nhau hình thaønh tính
ña daïng veà thoâng tin di truyeàn cuûa sinh vaät.
- Giöõa 2 maïch poâlinucleâoâtit coù lieân keát hyñroâ boå sung theo töøng caëp A – T, G – X
A+T
daãn ñeán tæ leä haøm löôïng ñaëc tröng rieâng cho töøng loaøi, hình thaønh tính ñaëc
G+X
tröng veâ thoâng tin di truyeàn cuûa ADN.
- Giöõa caùc nucleâoâtit naèm treân cuøng 1 maïch poâlinucleâoâtit coù caùc lieân keát hoùa trò. Ñaây
laø loaïi lieân keát beàn giuùp cho maïch poâlinucleâoâtit oån ñònh vaø qua ñoù taïo ra tính beàn
vöõng töông ñoái cho phaân töû ADN. Muoán phaù vôõ caùc lieân keát naøy ñoøi hoûi phaûi coù taùc
nhaân gaây ñoät bieán coù cöôøng ñoä vaø lieàu löôïng maïnh.
2. Ñeå thöïc hieän chöùc naêng truyeàn thoâng tin di truyeàn :
- Giöõa caùc nucleâoâtit treân 2 maïch poâlinucleâoâtit cuûa phaân töû ADN coù caùc lieân keát hyñroâ
laø loaïi lieân keát yeáu. Ñaëc tính naøy giuùp cho 2 maïch cuûa ADN coù theå taùch rôøi ra döôùi
taùc duïng cuûa enzim poâlimeraza ñeå thöïc hieän nhaân ñoâi laøm cô sôû cho söï nhaân ñoâi
nhieãm saéc theå ñeå truyeàn thoâng tin di truyeàn qua caùc theá heä. Söï thaùo xoaén coøn giuùp
gen treân ADN sao maõ, qua ñoù ñieàu khieån giaûi maõ toång hôïp proâteâin bieåu hieän tính
traïng cuûa cô theå.
- Tuy nhieân vaøo nhöõng giai ñoaïn maø ADN chöa tieán haønh nhaân ñoâi, sao maõ, thì vôùi soá
löôïng lieân keát hyñroâ nhieàu cuõng ñuû taïo löïc lieân keát 2 maïch poâlinucleâoâtit taïo tính oån
ñònh töông ñoái cho ADN.
Caâu 42 : Gen laø gì? Vì sao gen ñöôïc xem laø cô sôû di truyeàn ôû caáp ñoä phaân töû.
http://giasutamviet.com
Dòp may chæ coù ôû nhöõng trí tueä chuyeân caàn
Haõy coá gaéng cho ñeán khi naøo khoâng coøn coù theå coá gaéng ñöôïc nöõa
LYÙ THUYEÁT SINH HOÏC 46
Traû lôøi :
1. Khaùi nieäm veà gen :
- Gen laø moät ñoaïn cuûa ADN chöùa thoâng tin qui ñònh caáu taïo cuûa moät proâteâin naøo ñoù.
Thoâng tin di truyeàn ñöôïc ñaëc tröng bôûi trình töï caùc boä ba nucleâoâtit keá tieáp nhau treân
maïch cuûa gen, moãi boä ba maõ hoùa moät axit amin cuûa phaân töû proâteâin. Vì vaäy, trình töï
caùc boä ba trong maïch gen qui ñònh trình töï caùc axit amin cuûa phaân töû proâteâin töông
öùng ñöôïc toång hôïp.
- Moãi moät gen coù soá löôïng trung bình laø 1200 ñeán 3000 nucleâoâtit.
- Gen coøn ñöôïc xem laø baûn maõ sao goác coù khaû naêng sao maõ vaø ñieàu khieån quaù trình
giaûi maõ.
2. Gen ñöôïc xem laø cô sôû vaät chaát cuûa hieän töôïng di truyeàn :
- Gen laø caáu truùc mang thoâng tin di truyeàn. Vôùi 4 loaïi nucleâoâtit saép xeáp theo thaønh
phaàn, soá löôïng vaø traät töï khaùc nhau taïo cho thoâng tin di truyeàn treân gen vöøa coù tính
ña daïng vöøa coù tính ñaëc tröng daãn ñeán ñaëc ñieåm di truyeàn cuûa sinh vaät cuõng vöøa ña
daïng vöøa ñaëc tröng.
- Gen coù khaû naêng töï nhaân ñoâi. Söï nhaân ñoâi cuûa gen keát hôïp vôùi phaân li giuùp cho
thoâng tin di truyeàn cuûa gen ñöôïc oån ñònh töø theá heä teá baøo naøy sang theá heä teá baøo
khaùc.
- Söï phaân li cuûa gen trong giaûm phaân keát hôïp vôùi söï toå hôïp cuûa gen trong trong thuï
tinh goùp phaàn taïo ra söï oån ñònh thoâng tin di truyeàn cuûa gen töø theá heä cô theå naøy sang
theá heä cô theå khaùc.
- Gen coøn coù khaû naêng sao maõ vaø qua ñoù ñieàu khieån giaûi maõ toång hôïp proâteâin.
Proâteâin ñöôïc toång hôïp töông taùc vôùi moâi tröôøng bieåu hieän tính traïng cuûa cô theå.
- Gen coù theå bò bieán ñoåi döôùi taùc duïng cuûa caùc taùc nhaân gaây ñoät bieán beân ngoaøi vaø
beân trong cô theå. Nhöõng bieán ñoåi xaûy ra treân gen ñeàu ñöôïc di truyeàn sang theá heä
sau daãn ñeán taïo ra tính ña daïng ôû sinh vaät.
- Do nhöõng ñaëc ñieåm veà caáu truùc vaø hoaït ñoäng treân ñaây maø gen ñöôïc xem laø cô sôû di
truyeàn ôû caáp ñoä phaân töû.
Caâu 43 : Vì sao chæ coù 4 loaïi nucleâoâtit laïi taïo ra ñöôïc nhieàu loaïi gen khaùc nhau? Phaân bieät gen
veà caáu taïo vaø chöùc naêng.
Traû lôøi :
1. Boán loaïi nucleâoâtit taïo ra nhieàu loaïi gen khaùc nhau :
- Thoâng tin di truyeàn cuûa gen trong ADN ñöôïc ñaëc tröng bôûi thaønh phaàn, soá löôïng vaø
traät töï caùc boä ba nucleâoâtit keá tieáp nhau trong maïch. Vôùi boán loaïi nucleâoâtit laø
añeânin, timin, guanin, xitoâzin saép xeáp ngaãu nhieân coù khaû naêng hình thaønh 43 = 64 boä
ba. 64 boä ba naøy laïi toå hôïp vôùi nhau theo thaønh phaàn, soá löôïng vaø traät töï khaùc nhau,
taïo ra raát nhieàu loaïi gen khaùc nhau ôû cô theå sinh vaät.
2. Phaân bieät gen veà caáu taïo vaø chöùc naêng :
http://giasutamviet.com
Dòp may chæ coù ôû nhöõng trí tueä chuyeân caàn
Haõy coá gaéng cho ñeán khi naøo khoâng coøn coù theå coá gaéng ñöôïc nöõa
LYÙ THUYEÁT SINH HOÏC 47
a. Phaân bieät gen veà caáu taïo :
Hai gen gioáng nhau coù thaønh phaàn, soá löôïng vaø traät töï saép xeáp caùc nucleâoâtit gioáng
nhau.
Vì vaäy veà maët caáu taïo ñeå phaân bieät caùc gen, ta caên cöù treân thaønh phaàn, soá löôïng vaø
traät töï saép xeáp caùc nucleâoâtit cuûa gen ñoù.
b. Phaân bieät gen veà chöùc naêng :
Veà chöùc naêng vaø hoaït ñoäng di truyeàn cuûa gen trong teá baøo, coù theå phaân bieät caùc loaïi
gen sau ñaây :
v Gen caáu truùc :
Laø loaïi gen mang thoâng tin qui ñònh caáu truùc cuûa phaân töû proâteâin, tröïc tieáp sao
maõ vaø ñieàu khieån giaûi maõ toång hôïp proâteâin.
v Gen khôûi ñoäng :
Laø loaïi gen ñieàu khieån hoaït ñoäng cuûa moät soá gen saûn xuaát naøo ñoù. Gen naøy
khoâng tröïc tieáp qui ñònh caáu truùc cuûa phaân töû proâteâin, nhöng coù taùc duïng kích
thích hoaït ñoäng toång hôïp proâteâin cuûa gen saûn xuaát.
v Gen ñieàu hoøa :
Laø loaïi gen nhaän tín hieäu töø moâi tröôøng noäi baøo, töø ñoù kích thích hoaëc öùc cheá
hoaït ñoäng cuûa gen khôûi ñoäng. Loaïi gen naøy cuõng khoâng tröïc tieáp qui ñònh caáu
truùc cuûa phaân töû proâteâin.
v Gen trong nhaân :
Loaïi gen naøy naèm treân nhieãm saéc theå trong nhaân cuûa teá baøo. Gen trong nhaân
phaân li vaø toå hôïp trong phaân baøo theo nhöõng cô cheá chaët cheõ, vì vaäy chuùng qui
ñònh kieåu hình coøn laïi theo nhöõng qui luaät nghieâm ngaët.
Coù 2 loaïi gen trong nhaân :
- Gen treân nhieãm saéc theå thöôøng : coù vai troø qui ñònh nhöõng tính traïng thöôøng.
Loaïi gen naøy phaân boá ñoàng ñeàu giöõa caùc caù theå ñöïc vaø caùc caù theå caùi trong
loaøi.
- Gen treân nhieãm saéc theå giôùi tính : qui ñònh nhöõng tính traïng thöôøng coù lieân
keát giôùi tính. Loaïi gen naøy phaân boá khoâng ñoàng ñeàu giöõa caùc caù theå ñöïc vaø
caùi trong loaøi.
v Gen ngoaøi nhaân :
Coøn goïi laø gen trong teá baøo chaát. Loaïi gen naøy phaân boá trong moät soá baøo quan
cuûa teá baøo chaát vaø khoâng naèm treân nhieãm saéc theå.
Gen trong teá baøo chaát qui ñònh kieåu hình con lai phaùt trieån gioáng meï vì hôïp töû
sau thuï tinh phaùt trieån chuû yeáu trong teá baøo chaát cuûa tröùng, teá baøo chaát cuûa tinh
truøng nhoû, khoâng ñaùng keå.
Caâu 44 : Trình baøy lyù thuyeát veà söï bieåu hieän cuûa gen veà caáu truùc vaø kieåu hình.
http://giasutamviet.com
Dòp may chæ coù ôû nhöõng trí tueä chuyeân caàn
Haõy coá gaéng cho ñeán khi naøo khoâng coøn coù theå coá gaéng ñöôïc nöõa
LYÙ THUYEÁT SINH HOÏC 48
Traû lôøi :
1. Söï bieåu hieän cuûa gen veà caáu truùc :
- Gen laø moät ñoaïn cuûa phaân töû ADN ñöôïc caáu taïo töø caùc ñôn phaân laø caùc nucleâoâtit.
- Moãi nucleâoâtit coù kích thöôùc trung bình 3,4 A0 vaø khoái löôïng trung bình 300 ñôn vò
cacbon, ñöôïc caáu taïo töø 3 thaønh phaàn :
• Moät phaân töû ñöôøng ñeâoâxiriboâ (C5H10O4).
• Moät phaân töû axit photphoric (H3PO4).
• Moät trong 4 loaïi bazô nitric laø añeânin (kyù hieäu A), timin (T), guanin (G) vaø
xitoâzin (X).
- Teân cuûa moãi nucleâoâtit ñöôïc xaùc ñònh baèng teân cuûa loaïi bazô nitric chöùa trong
nucleâoâtit ñoù.
- Caùc nucleâoâtit lieân keát vôùi nhau taïo thaønh maïch poâlinucleâoâtit baèng caùc lieân keát hoùa
trò hình thaønh giöõa axit photphoric cuûa nucleâoâtit naøy vôùi ñöôøng cuûa nucleâoâtit keá
tieáp. Moãi gen goàm 2 maïch poâlinucleâoâtit vôùi toång soá nucleâoâtit bình thöôøng trong
khoaûng töø 1200 ñeán 3000.
- Hai maïch poâlinucleâoâtit cuûa gen xoaén song song theo chieàu töø traùi sang phaûi taïo
thaønh nhieàu voøng xoaén. Moãi voøng xoaén coù chöùa 10 caëp nucleâoâtit vôùi chieàu daøi trung
bình laø 30 A0. ñöôøng kính cuûa gen luoân oån ñònh baèng 20 A0.
- Giöõa caùc nucleâoâtit naèm treân 2 maïch poâlinucleâoâtit coù caùc lieân keát hyñroâ theo nguyeân
taéc boå sung : A treân maïch naøy lieân keát vôùi T treân maïch kia baèng 2 lieân keát hyñroâ vaø
G treân maïch naøy lieân keát vôùi X treân maïch kia baèng 3 lieân keát hyñroâ.
- Gen chöùa thoâng tin di truyeàn ñaëc tröng baèng trình töï caùc boä ba nucleâoâtit keá tieáp
nhau, moãi boä ba ñieàu khieån toång hôïp 1 axit amin cuûa phaân töû proâteâin.
2. Söï bieåu hieän cuûa gen veà kieåu hình :
- Gen sao maõ toång hôïp ARN, qua ñoù ñieàu khieån giaûi maõ toång hôïp proâteâin. Proâteâin
hình thaønh töông taùc vôùi moâi tröôøng bieåu hieän tính traïng cuûa cô theå.
- Moät gen coù theå qui ñònh moät tính traïng. Tính traïng do gen qui ñònh coù theå laø tính
traïng troäi hoaøn toaøn hay troäi khoâng hoaøn toaøn hoaëc cuõng coù theå laø tính traïng laën.
- Moät gen coù theå qui ñònh nhieàu tính traïng khaùc nhau goïi ñoù laø tính ña hieäu cuûa gen.
- Nhieàu gen coù theå cuøng töông taùc qui ñònh moät tính traïng theo kieåu töông taùc boå trôï,
taùc ñoäng aùt cheá hay taùc ñoäng tích luõy.
- Gen naèm treân nhieãm saéc theå thöôøng qui ñònh tính traïng thöôøng, gen naøy phaân boá
ñoàng ñeàu giöõa caùc caù theå ñöïc vaø caù theå caùi trong loaøi. Vì vaäy tính traïng ñöôïc bieåu
hieän ñoàng ñeàu ôû 2 giôùi trong loaøi.
- Gen naèm treân nhieãm saéc theå giôùi tính qui ñònh tính traïng thöôøng lieân keát giôùi tính.
Gen naøy phaân boá khoâng ñoàng ñeàu giöõa caùc caù theå ñöïc vaø caù theå caùi trong loaøi daãn
ñeán tính traïng bieåu hieän khoâng ñoàng ñeàu giöõa 2 giôùi trong loaøi.
• Gen naèm treân nhieãm saéc theå giôùi tính X : coù hieän töôïng di truyeàn cheùo, keát quaû
lai thuaän vaø lai nghòch khaùc nhau.
http://giasutamviet.com
Dòp may chæ coù ôû nhöõng trí tueä chuyeân caàn
Haõy coá gaéng cho ñeán khi naøo khoâng coøn coù theå coá gaéng ñöôïc nöõa
LYÙ THUYEÁT SINH HOÏC 49
• Gen naèm treân nhieãm saéc theå giôùi tính Y : coù hieän töông di truyeàn thaúng, tính
traïng chæ bieåu hieän ôû caùc caù theå mang ñoâi nhieãm saéc theå giôùi tính XY.
- Gen naèm trong teá baøo chaát qui ñònh tính traïng cuûa con lai theo meï vì hôïp töï phaùt
trieån chuû yeáu trong teá baøo chaát cuûa tröùng, teá baøo chaát cuûa tinh truøng nhoû, khoâng
ñaùng keå.
- Khi gen bò bieán ñoåi do caùc taùc nhaân gaây ñoät bieán daãn ñeán phaân töû proâteâin ñöôïc ñieàu
khieån toång hôïp thay ñoåi vaø do ñoù tính traïng do gen qui ñònh cuõng bò thay ñoåi.
• Neáu gen bò ñoät bieán troäi, kieåu hình bieåu hieän ngay ôû ñôøi cuûa caù theå bò ñoät bieán.
• Neáu gen bò ñoät bieán laën, kieåu hình khoâng bieåu hieän neáu ôû theå dò hôïp, nhöng qua
giao phoái trong quaàn theå, gen ñoät bieán coù theå bieåu hieän kieåu hình ôû theá heä sau
neáu ôû traïng thaùi ñoàng hôïp.
Caâu 45 : Trình baøy caáu taïo cuûa ARN. Ñaëc ñieåm vaø chöùc naêng cuûa caùc loaïi ARN trong teá baøo.
Traû lôøi :
1. Caáu taïo cuûa ARN :
- Phaân töû ARN (axit riboânucleâic) coù caáu taïo ña phaân, ñöôïc taäp hôïp töø nhieàu ñôn phaân
laø caùc riboânucleâoâtit.
- Moãi moät riboânucleâoâtit coù khoái löôïng vaø kích thöôùc trung bình laàn löôït laø 300 ñôn vò
cacbon vaø 3,4 A0 vôùi 3 thaønh phaàn caáu taïo laø :
• Moät phaân töû ñöôøng riboâ (coù coâng thöùc caáu taïo laø C5H10O5).
• Moät phaân töû axit photphoric (H3PO4).
• Moät trong 4 loaïi bazô nitric laø : añeânin (A), uraxin (U), guanin (G) vaø xitoâzin
(X).
- Caùc riboânucleâoâtit chæ phaân bieät nhau ôû thaønh phaàn bazô nitric. Vì vaäy teân goïi cuûa
riboânucleâoâtit ñöôïc xaùc ñònh baèng teân cuûa loaïi bazô nitric coù trong riboânucleâoâtit ñoù.
- Phaân töû ARN goàm moät maïch poâliriboânucleâoâtit do caùc riboânucleâoâtit lieân keát laïi vôùi
nhau baèng lieân keát hoùa trò hình thaønh giöõa phaân töû axit photphoric cuûa riboânucleâoâtit
naøy vôùi phaân töû ñöôøng cuûa riboânucleâoâtit keá tieáp.
- Boán loaïi riboânucleâoâtit A, U, G, X saép xeáp vôùi thaønh phaàn, soá löôïng vaø traät töï khaùc
nhau hình thaønh neân tính ñaëc tröng vaø tính ña daïng cuûa ARN.
2. Ñaëc ñieåm vaø chöùc naêng cuûa caùc loaïi ARN trong teá baøo :
Caên cöù treân chöùc naêng, ngöôøi ta phaân bieät 3 loaïi ARN :
a. ARN thoâng tin (mARN) :
- Chieám khoaûng 5 – 10% löôïng ARN trong teá baøo.
- Coù caáu taïo 1 maïch thaúng khoâng cuoän ñöôïc xem laø baûn maõ sao do ñöôïc sao cheùp
töø thoâng tin di truyeàn cuûa 1 ñoaïn gen treân phaân töû ADN.
- Chöùc naêng cuûa mARN laø laøm nhieäm vuï truyeàn ñaït thoâng tin veà caáu truùc cuûa
phaân töû proâteâin ñöôïc toång hôïp töø ADN ñeán riboâxoâm cuûa teá baøo chaát.
b. ARN riboâxoâm (rARN) :
http://giasutamviet.com
Dòp may chæ coù ôû nhöõng trí tueä chuyeân caàn
Haõy coá gaéng cho ñeán khi naøo khoâng coøn coù theå coá gaéng ñöôïc nöõa
LYÙ THUYEÁT SINH HOÏC 50
-Chieám khoaûng 70 – 80% löôïng ARN trong teá baøo, cuõng coù caáu truùc moät maïch
poâliriboânucleâoâtit vaø coù chöùc naêng tham gia vaøo caáu taïo cuûa riboâxoâm trong teá
baøopoâlinucleâoâtit.
c. ARN vaän chuyeån (tARN) :
- Chieám khoaûng 10 – 20% löôïng ARN trong teá baøo.
- ARN vaän chuyeån cuõng coù caáu taïo 1 maïch poâliriboânucleâoâtit nhöng cuoän laïi ôû
moät ñaàu. Trong maïch, coù moät soá ñoaïn caùc caëp bazô nitric lieân keát vôùi nhau theo
nguyeân taéc boå sung (A vôùi U vaø G vôùi X). Söï cuoän moät ñaàu cuûa tARN cuøng vôùi
lieân keát hyñroâ boå sung ñaõ hình thaønh moät soá thuøy troøn treân tARN, moät trong caùc
thuøy troøn mang boä ba ñoái maõ goàm 3 riboânucleâoâtit ñaëc hieäu vôùi axit amin maø
tARN phaûi vaän chuyeån. Ñaàu töï do cuûa tARN coù vò trí gaén axit amin ñaëc hieäu.
- tARN coù chöùc naêng vaän chuyeån axit amin töø moâi tröôøng teá baøo chaát vaøo
riboâxoâm ñeå toång hôïp proâteâin.
Caâu 46 : So saùnh ADN vôùi ARN veà caáu taïo, chöùc naêng vaø hoaït ñoäng cuûa chuùng trong teá baøo.
Traû lôøi :
1. Nhöõng ñieåm gioáng nhau :
a. Veà caáu taïo :
- Ñeàu ñöôïc caáu taïo theo nguyeân taéc ña phaân, do nhieàu ñôn phaân hôïp laïi.
- Moãi ñôn phaân ñeàu goàm 3 thaønh phaàn laø ñöôøng coù 5 cacbon, axit photphoric vaø moät
bazô nitric.
- Giöõa caùc ñôn phaân naèm treân cuøng moät maïch ñeàu coù caùc lieân keát giöõa ñöôøng vôùi axit
photphoric.
- Coù 3 loaïi bazô nitric gioáng nhau laø A, G, X.
b. Veà chöùc naêng vaø hoaït ñoäng :
- Ñeàu ñöôïc toång hôïp treân khuoân maãu cuûa phaân töû ADN.
- Ñeàu tham gia vaøo quaù trình sinh toång hôïp proâteâin ñeå qui ñònh tính traïng cho cô theå.
2. Nhöõng ñieåm khaùc nhau :
Ñieåm
phaân bieät ADN ARN
§ Goàm 2 maïch poâlinucleâoâtit § Chæ goàm moät maïch
xoaén song song poâliriboânucleâoâtit thaúng (nhö
mARN…) hay cuoän moät ñaàu
(nhö tARN)
http://giasutamviet.com
Dòp may chæ coù ôû nhöõng trí tueä chuyeân caàn
Haõy coá gaéng cho ñeán khi naøo khoâng coøn coù theå coá gaéng ñöôïc nöõa
LYÙ THUYEÁT SINH HOÏC 51
§ Coù caùc lieân keát hyñroâ theo § Coù lieân keát boå sung ôû moät soá
nguyeân taéc boå sung giöõa caùc ñoaïn trong phaân töû tARN; ôû
nucleâoâtit treân 2 maïch mARN vaø rARN thì khoâng coù
poâlinucleâoâtit. lieân keát boå sung.
Veà caáu § Ñöôøng caáu taïo laø ñöôøng § Ñöôøng caáu taïo laø ñöôøng riboâ
taïo ñeâoâxiriboâ (C5H10O4). (C5H10O5).
§ Bazô nitric coù timin (T) maø § Bazô nitric coù uraxin (U) maø
khoâng coù uraxin (U). khoâng coù timin (T).
§ Kích thöôùc vaø khoái löôïng lôùn § Kích thöôùc vaø khoái löôïng nhoû
hôn ARN töông öùng. nhoû hôn ADN töông öùng.
§ Ñöôïc toång hôïp vaø hoaït ñoäng § Ñöôïc toång hôïp trong nhaân
trong nhaân teá baøo (tröø caùc sau ñoù di chuyeån ra teá baøo
ADN daïng voøng trong teá baøo chaát hoaït ñoäng.
chaát).
§ Ñieàu khieån quaù trình toång § Tröïc tieáp toång hôïp proâteâin
hôïp proâteâin thoâng qua cô cheá thoâng qua cô cheá giaûi maõ.
Veà chöùc
sao maõ.
naêng vaø
§ Coù khaû naêng töï sao. § Khoâng coù khaû naêng töï sao
hoaït ñoäng
(tröø ARN ôû moät soá virut).
§ Söï thay ñoåi trong thaønh phaàn § Sau quaù trình hoaït ñoäng,
caáu taïo daãn ñeán ñoät bieán, laøm ARN bò phaân huûy traû laïi
bieán ñoåi tính traïng cuûa cô theå. nguyeân lieäu cho nhaân toång
hôïp ARN môùi maø khoâng gaây
roái loaïn ôû teá baøo vaø cô theå.
Caâu 47 : Trình baøy quaù trình töï nhaân ñoâi cuûa ADN. Vì sao töï nhaân ñoâi cuûa ADN coøn ñöôïc goïi
laø töï sao? YÙ nghóa cuûa töï nhaân ñoâi ADN.
Traû lôøi :
1. Töï nhaân ñoâi ADN :
- Xaûy ra trong nhaân cuûa teá baøo, ngoaïi tröø caùc ADN daïng voøng xaûy ra trong moät soá
baøo quan cuûa teá baøo chaát.
- Nhaân ñoâi ADN tieán haønh vaøo kyø trung gian giöõa 2 laàn phaân baøo, luùc ADN vaø nhieãm
saéc theå ôû traïng thaùi duoãi.
- Dieãn bieán cuûa quaù trình xaûy ra nhö sau :
§ Enzim ADN – poâlimeraza taùc duïng leân moät ñaàu cuûa phaân töû ADN vaø taùch daàn
caùc lieân keát hyñroâ giöõa 2 maïch poâlinucleâoâtit.
http://giasutamviet.com
Dòp may chæ coù ôû nhöõng trí tueä chuyeân caàn
Haõy coá gaéng cho ñeán khi naøo khoâng coøn coù theå coá gaéng ñöôïc nöõa
LYÙ THUYEÁT SINH HOÏC 52
§ Ñoàng thôøi vôùi hieän töôïng treân, caùc nucleâoâtit cuûa moâi tröôøng noäi baøo laàn löôït vaøo
tieáp xuùc vaø lieân keát vôùi caùc nucleâoâtit treân 2 maïch poâlinucleâoâtit goác theo ñuùng
nguyeân taéc boå sung :
• A maïch goác lieân keát vôùi T moâi tröôøng baèng 2 lieân keát hyñroâ.
• T maïch goác lieân keát vôùi A moâi tröôøng baèng 2 lieân keát hyñroâ.
• G maïch goác lieân keát vôùi X moâi tröôøng baèng 3 lieân keát hyñroâ.
• X maïch goác lieân keát vôùi G moâi tröôøng baèng 3 lieân keát hyñroâ.
§ Dieãn bieán xaûy ra treân suoát chieàu daøi cuûa phaân töû ADN meï. Keát quaû coù 2 phaân töû
ADN con ñöôïc taïo thaønh gioáng heät nhau vaø gioáng vôùi phaân töû ADN meï. Trong
moãi phaân töû ADN con coù 1 maïch poâlinucleâoâtit ñöôïc nhaän töø ADN meï vaø 1 maïch
coøn laïi ñöôïc hình thaønh töø caùc nucleâoâtit cuûa moâi tröôøng. Coù moät nöûa nguyeân
lieäu di truyeàn cuûa ADN meï ñöôïc giöõ laïi trong ADN con, neân quaù trình ñöôïc goïi
laø töï nhaân ñoâi baùn baûo toaøn.
2. Nhaân ñoâi ADN coøn ñöôïc goïi laø töï sao :
Qua nhaân ñoâi, thoâng tin di truyeàn cuûa ADN meï döôùi daïng traät töï caùc boä ba nucleâoâtit
naèm treân 2 maïch poâlinucleâoâtit ñöôïc sao cheùp nguyeân veïn thaønh 2 maïch ñôn cuûa ADN
con nhôø nguyeân taéc boå sung. Vì vaäy töï nhaân ñoâi ADN coøn ñöôïc goïi laø töï sao.
3. YÙ nghóa cuûa töï nhaân ñoâi ADN :
- Nhaân ñoâi ADN laøm cho thoâng tin di truyeàn cuûa ADN nhaân leân taïo cô sôû cho söï nhaân
ñoâi cuûa nhieãm saéc theå.
- Nhaân ñoâi ADN vaø nhieãm saéc theå keát hôïp vôùi cô cheá phaân li cuûa chuùng trong nguyeân
phaân giuùp taïo ra söï oån ñònh cuûa ADN vaø nhieãm saéc theå qua caùc theå heä teá baøo.
- Nhaân ñoâi ADN vaø nhieãm saéc theå cuøng söï phaân li cuûa chuùng trong giaûm phaân keát
hôïp vôùi söï taùi toå hôïp cuûa ADN vaø nhieãm saéc theå trong thuï tinh, taïo ra söï oån ñònh
cuûa ADN vaø nhieãm saéc theå qua caùc theá heä cô theå cuûa loaøi.
Caâu 48 : Trình baøy quaù trình toång hôïp ARN cuûa ADN. Vì sao toång hôïp ARN coøn ñöôïc goïi laø
sao maõ? YÙ nghóa cuûa toång hôïp ARN.
Traû lôøi :
1. Quaù trình toång hôïp ARN :
- Xaûy ra döïa treân khuoân maãu cuûa ADN treân nhieãm saéc theå trong nhaân teá baøo, ngoaïi
tröø ñoái vôùi caùc ADN daïng voøng thì xaûy ra trong 1 soá baøo quan cuûa teá baøo chaát.
- Toång hôïp ARN tieán haønh vaøo luùc ADN duoãi ra nhaèm chuaån bò cho quaù trình toång
hôïp proâteâin trong teá baøo.
- Dieãn bieán quaù trình xaûy ra nhö sau :
§ Enzim ARN – poâlimeraza taùc duïng leân moät hay moät soá ñoaïn cuûa ADN töông
öùng vôùi moät hay moät soá gen vaø taùch caùc lieân keát hyñroâ giöõa 2 maïch
poâlinucleâoâtit cuûa gen.
http://giasutamviet.com
Dòp may chæ coù ôû nhöõng trí tueä chuyeân caàn
Haõy coá gaéng cho ñeán khi naøo khoâng coøn coù theå coá gaéng ñöôïc nöõa
LYÙ THUYEÁT SINH HOÏC 53
§ Cuøng luùc ñoù, caùc riboânucleâoâtit töï do cuûa moâi tröôøng noäi baøo laàn löôït vaøo tieáp
xuùc vôùi caùc nucleâoâtit naèm treân 1 maïch poâlinucleâoâtit cuûa gen (goïi laø maïch goác)
theo ñuùng nguyeân taéc boå sung :
• A maïch goác vôùi U cuûa moâi tröôøng.
• T maïch goác vôùi A cuûa moâi tröôøng.
• G maïch goác vôùi X cuûa moâi tröôøng.
• X maïch goác vôùi G cuûa moâi tröôøng.
§ Dieãn bieán xaûy ra treân suoát chieàu daøi maïch poâlinucleâoâtit cuûa gen daãn ñeán keát
quaû caùc riboânucleâoâtit sau khi tieáp xuùc vôùi maïch goác, töï lieân keát laïi vôùi nhau
baèng caùc lieân keát hoùa trò, trôû thaønh phaân töû ARN vaø rôøi ADN, di chuyeån ra
ngoaøi, 2 maïch cuûa gen xoaén laïi nhö luùc ñaàu.
2. Toång hôïp ARN coøn ñöôïc goïi laø sao maõ :
Qua toång hôïp ARN, thoâng tin di truyeàn veà caáu taïo cuûa phaân töû proâteâin ñöôïc maõ hoùa
trong maïch goác cuûa gen döôùi daïng traät töï caùc boä ba nucleâoâtit seõ sao cheùp thaønh traät töï
caùc boä ba riboânucleâoâtit treân phaân töû ARN nhôø nguyeân taéc boå sung. Vì vaäy quaù trình
toång hôïp ARN coøn ñöôïc goïi laø quaù trình sao maõ.
3. YÙ nghóa cuûa toång hôïp ARN :
Qua toång hôïp ARN, caùc phaân töû ARN ñöôïc hình thaønh seõ di chuyeån ra teá baøo chaát tham
gia vaøo toång hôïp proâteâin. Proâteâin taïo ra töông taùc vôùi moâi tröôøng bieåu hieän thaønh tính
traïng cuûa cô theå. Nhö vaäy söï toång hôïp ARN goùp phaàn truyeàn ñaït vaø bieåu hieän thoâng tin
di truyeàn ôû sinh vaät.
Caâu 49 : So saùnh quaù trình nhaân ñoâi vaø sao maõ cuûa ADN.
Traû lôøi :
1. Nhöõng ñieåm gioáng nhau :
- Ñeàu xaûy ra chuû yeáu trong nhaân teá baøo (tröø ñoái vôùi caùc ADN trong teá baøo chaát), thöïc
hieän döïa treân khuoân maãu cuûa ADN, luùc ADN ôû traïng thaùi duoãi vaø nhieãm saéc theå ôû
daïng sôïi maûnh.
- Ñeàu xaûy ra taùc duïng cuûa enzim poâlimeraza caét ñöùt caùc lieân keát hyñroâ treân phaân töû
ADN.
- Ñeàu coù hieän töôïng caùc nguyeân lieäu töï do cuûa moâi tröôøng noäi baøo vaøo tieáp xuùc vôùi
caùc nucleâoâtit treân maïch poâlinucleâoâtit cuûa phaân töû ADN theo nguyeân taéc boå sung.
- Caùc nguyeân lieäu sau khi toång hôïp ñeàu lieân keát laïi vôùi nhau baèng lieân keát hoùa trò ñeå
taïo thaønh maïch.
2. Nhöõng ñieåm khaùc nhau :
Nhaân ñoâi ADN Sao maõ
- Muïc ñích : chuaån bò cho quaù trình - Muïc ñích : chuaån bò cho quaù trình
phaân baøo. toång hôïp proâteâin.
http://giasutamviet.com
Dòp may chæ coù ôû nhöõng trí tueä chuyeân caàn
Haõy coá gaéng cho ñeán khi naøo khoâng coøn coù theå coá gaéng ñöôïc nöõa
LYÙ THUYEÁT SINH HOÏC 54
- Men xuùc taùc laø ADN – poâlimeraza. - Men xuùc taùc laø ARN – poâlimeraza.
- Nguyeân lieäu laø caùc nucleâoâtit töï do - Nguyeân lieäu laø caùc riboânucleâoâtit töï
cuûa moâi tröôøng. do cuûa moâi tröôøng.
- Xaûy ra treân suoát toaøn boä chieàu daøi - Chæ xaûy ra treân moät hay moät soá ñoaïn
cuûa phaân töû ADN meï. cuûa phaân töû ADN meï töông öùng vôùi
1 hay moät soá gen.
- Caû 2 maïch cuûa ADN ñeàu laøm maïch - Chæ coù 1 maïch cuûa ADN laøm maïch
goác. goác.
- Añeânin cuûa maïch goác lieân keát vôùi - Añeânin cuûa maïch goác tieáp xuùc vôùi
Timin cuûa moâi tröôøng. uraxin cuûa moâi tröôøng.
- Maïch poâlinucleâoâtit cuûa moâi tröôøng - Maïch poâliriboânucleâoâtit cuûa moâi
sau khi toång hôïp lieân keát vôùi maïch tröôøng sau khi toång hôïp khoâng lieân
goác baèng lieân keát hyñroâ theo keát vôùi maïch poâlinucleâoâtit goác.
nguyeân taéc boå sung.
- ADN nhaân ñoâi 1 laàn toång hôïp 2 - Gen cuûa ADN sao maõ 1 laàn toång
ADN con. hôïp 1 ARN.
- Nhaân ñoâi ADN coù taùc duïng truyeàn - Sao maõ coù taùc duïng chuaån bò toång
thoâng tin di truyeàn qua caùc theá heä. hôïp proâteâin nhaèm bieåu hieän tính
traïng cuûa cô theå.
Caâu 50 : Giaûi thích caáu taïo vaø chöùc naêng cuûa proâteâin.
Traû lôøi :
1. Caáu taïo cuûa proâteâin :
a. Caáu taïo hoùa hoïc :
- Proâteâin laø nhöõng phaân töû coù kích thöôùc vaø khoái löôïng lôùn, ñöôïc caáu truùc theo
nguyeân taéc ña phaân, do nhieàu ñôn phaân laø caùc axit amin lieân keát laïi.
- Moãi axit amin coù khoái löôïng trung bình laø 110 ñôn vò cacbon, goàm 3 thaønh phaàn
hoùa hoïc laø :
• Moät nhoùm amin (– NH2).
• Moät nhoùm cacboâxil (– COOH).
• Moät nhoùm goác (– R).
Coâng thöùc chung cuûa axit amin laø :
NH2
R–C
http://giasutamviet.com
Dòp may chæ coù ôû nhöõng trí tueä chuyeân caàn
Haõy coá gaéng cho ñeán khi naøo khoâng coøn coù theå coá gaéng ñöôïc nöõa
LYÙ THUYEÁT SINH HOÏC 55
COOH
Caùc loaïi axit amin chæ khaùc nhau ôû nhoùm goác.
- Caùc axit amin lieân keát vôùi nhau baèng lieân keát peptit hình thaønh chuoãi Poâlipeptit.
Lieân keát peptit ñöôïc hình thaønh theo nguyeân taéc : nhoùm amin cuûa axit amin naøy lieân
keát vôùi nhoùm cacboâxil cuûa axit amin keá tieáp vaø giaûi phoùng ra moâi tröôøng 1 phaân töû
nöôùc. Soá phaân töû nöôùc giaûi phoùng ra moâi tröôøng luoân luoân baèng vôùi soá lieân keát
peptit hình thaønh trong quaù trình toång hôïp phaân töû proâteâin.
- Phaân töû proâteâin coù theå goàm 1 hay nhieàu chuoãi poâlipeptit lieân keát laïi vôùi nhau.
- Hieän nay, ngöôøi ta ñaõ phaùt hieän coù 20 loaïi axit amin trong cô theå sinh vaät. Vôùi 20
loaïi axit amin ñaõ bieát lieân keát nhau vôùi thaønh phaàn, soá löôïng vaø traät töï khaùc nhau,
taïo cho proâteâin vöøa coù tính ña daïng, vöøa coù tính ñaëc tröng.
• Tính ña daïng cuûa proâteâin : vôùi thaønh phaàn, soá löôïng vaø traät töï khaùc nhau cuûa 20
loaïi axit amin ñaõ hình thaønh raát nhieàu loaïi proâteâin khaùc nhau ôû cô theå sinh vaät.
Trong caùc cô theå ñoäng, thöïc vaät, ngöôøi ta öôùc tính coù khoaûng 1014 ñeán 1015 loaïi
proâteâin.
• Tính ñaëc tröng cuûa proâteâin : moãi loaïi proâteâin ñöôïc ñaëc tröng bôûi thaønh phaàn, soá
löôïng vaø traät töï xaùc ñònh cuûa caùc axit amin.
b. Caáu taïo khoâng gian :
Proâteâin coù caáu truùc 4 baäc cô baûn :
- Proâteâin baäc 1 : caáu taïo 1 chuoãi poâlipeptit vôùi trình töï xaùc ñònh caùc axit amin.
- Proâteâin baäc 2 : caáu taïo 1 chuoãi poâlipeptit coù daïng xoaén.
- Proâteâin baäc 3 : caáu taïo 1 chuoãi poâlipeptit daïng xoaén cuoäc hình khoái caàu ñaëc
tröng.
- Proâteâin baäc 4 : caáu taïo töø 2 hay nhieàu chuoãi poâlipeptit baäc 3 lieân keát laïi.
2. Chöùc naêng cuûa proâteâin :
Proâteâin ñaûm nhieäm nhieàu chöùc naêng quan troïng trong teá baøo vaø cô theå :
- Proâteâin tham gia caáu taïo caùc thaønh phaàn cuûa teá baøo nhö : maøng teá baøo, chaát nguyeân
sinh, caùc baøo quan, nhaân ...
- Proâteâin tham gia caáu taïo neân caùc enzim, ñoùng vai troø xuùc taùc caùc phaûn öùng sinh hoùa
trong teá baøo.
- Proâteâin tham gia caáu taïo neân hoomoân, ñoùng vai troø ñieàu hoøa caùc quaù trình trao ñoåi
chaát trong teá baøo vaø cô theå.
- Proâteâin taïo ra khaùng theå, thöïc hieän chöùc naêng baûo veä cô theå choáng laïi söï xaâm nhaäp
cuûa caùc taùc nhaân gaây beänh.
- Proâteâin coøn laø nguoàn döï tröõ cung caáp naêng löôïng cho caùc hoaït ñoäng cuûa teá baøo vaø
cô theå.
- Veà maët di truyeàn :
• Proâteâin tham gia caáu taïo neân vaät chaát di truyeàn laø nhieãm saéc theå, nhieãm saéc theå
ñöôïc caáu taïo töø caùc sôïi cô baûn vôùi 2 thaønh phaàn proâteâin vaø ADN. Trong quaù
http://giasutamviet.com
Dòp may chæ coù ôû nhöõng trí tueä chuyeân caàn
Haõy coá gaéng cho ñeán khi naøo khoâng coøn coù theå coá gaéng ñöôïc nöõa
LYÙ THUYEÁT SINH HOÏC 56
trình xoaén cuoän, sôïi cô baûn laáy theâm chaát neàn laø proâteâin ñeå hình thaønh sôïi
nhieãm saéc theå vaø caáu truùc croâmatit.
• Proâteâin tham gia caáu taïo neân caùc men xuùc taùc caùc cô cheá di truyeàn ôû caáp ñoä
phaân töû nhö : men ADN – poâlimeraza xuùc taùc cho ADN nhaân ñoâi, hay men ARN
– poâlimeraza xuùc taùc cho ADN sao maõ.
Caâu 51 : So saùnh ADN vôùi proâteâin veà caáu taïo vaø chöùc naêng cuûa chuùng trong teá baøo.
Traû lôøi :
1. Nhöõng ñieåm gioáng nhau :
a. Veà caáu taïo :
- Ñeàu laø nhöõng phaân töû coù kích thöôùc vaø khoái löôïng lôùn trong teá baøo.
- Ñeàu coù caáu truùc ña phaân, töùc do nhieàu ñôn phaân lieân keát laïi vôùi nhau.
- Moãi ñôn phaân ñeàu ñöôïc caáu taïo töø 3 thaønh phaàn hoùa hoïc khaùc nhau.
- Giöõa caùc ñôn phaân ñeàu xuaát hieän caùc lieân keát hoùa hoïc ñeå taïo thaønh chuoãi.
- Ñeàu ñöôïc toång hôïp trong teá baøo döïa treân söï qui ñònh cuûa khuoân maãu ADN.
- Ñeàu coù tính ña daïng vaø tính ñaëc tröng do thaønh phaàn, soá löôïng vaø traät töï cuûa caùc
ñôn phaân qui ñònh.
b. Veà chöùc naêng :
- ADN vaø proâteâin ñeàu coù chöùc naêng tham gia caáu taïo neân caáu truùc di truyeàn laø
nhieãm saéc theå vaø coù vai troø trong quaù trình truyeàn ñaït thoâng tin di truyeàn qua caùc
theá heä.
- Ñeàu laø cô sôû vaät chaát chuû yeáu cuûa söï soáng.
2. Nhöõng ñieåm khaùc nhau :
ADN Proâteâin
- Goàm 2 maïch poâlinucleâoâtit - Coù caáu truùc goàm moät maïch
xoaén song song theo chieàu töø poâlipeptit (ñoái vôùi proâteâin baäc
traùi sang phaûi. 1, 2, 3) hoaëc goàm 2 hay nhieàu
maïch poâlipeptit (ñoái vôùi
proâteâin baäc 4).
- Ñôn phaân laø nucleâoâtit vôùi 3 - Ñôn phaân laø axit amin vôùi 3
Veà caáu
thaønh phaàn : ñöôøng ñeâoâxiriboâ, thaønh phaàn : nhoùm cacboâxil (–
taïo
axit photphoric vaø bazô nitric. COOH), nhoùm amin (– NH2)
vaø nhoùm goác.
- Lieân keát giöõa caùc ñôn phaân - Lieân keát giöõa caùc ñôn phaân
treân cuøng moät maïch laø lieân keát treân cuøng moät maïch laø lieân keát
hoùa trò noái giöõa ñöôøng cuûa ñôn peptit noái giöõa nhoùm amin cuûa
phaân naøy vôùi axit cuûa ñôn ñôn phaân naøy vôùi nhoùm
http://giasutamviet.com
Dòp may chæ coù ôû nhöõng trí tueä chuyeân caàn
Haõy coá gaéng cho ñeán khi naøo khoâng coøn coù theå coá gaéng ñöôïc nöõa
LYÙ THUYEÁT SINH HOÏC 57
phaân keá tieáp. cacboâxil cuûa ñôn phaân keá tieáp.
- Ñöôïc tröïc tieáp toång hôïp töø - Ñöôïc tröïc tieáp toång hôïp töø
ADN meï trong nhaân teá baøo riboâxoâm trong teá baøo chaát.
(tröø ñoái vôùi ADN daïng voøng).
- Coù kích thöôùc vaø khoái löôïng - Coù kích thöôùc vaø khoái löôïng
lôùn hôn phaân töû proâteâin töông nhoû hôn phaân töû ADN töông
öùng. öùng.
- ñieàu khieån quaù trình truyeàn - Tröïc tieáp bieåu hieän tính traïng
thoâng tin di truyeàn thoâng qua cuûa cô theå thoâng qua töông taùc
cô cheá sao maõ vaø ñieàu khieån vôùi moâi tröôøng.
giaûi maõ.
Veà - Chöùa thoâng tin di truyeàn laø traät - Tham gia vaøo thaønh phaàn caùc
chöùc töï caùc boä ba nucleâoâtit qui ñònh enzim cô baûn xuùc taùc cho caùc
naêng traät töï cuûa caùc axit amin cuûa co cheá di truyeàn cuûa ADN nhö
phaân töû proâteâin ñöôïc toång hôïp. ADN – poâlimeraza xuùc taùc
ADN nhaân ñoâi, ARN –
poâlimeraza xuùc taùc ADN sao
maõ.
Caâu 52 : So saùnh ARN vôùi proâteâin veà caáu taïo vaø chöùc naêng.
Traû lôøi :
1. Nhöõng ñieåm gioáng nhau :
a. Veà caáu taïo :
- ARN vaø proâteâin ñeàu laø nhöõng phaân töû coù kích thöôùc vaø khoái löôïng lôùn trong teá
baøo.
- Ñeàu coù caáu truùc ña phaân töùc do nhieàu ñôn phaân lieân keát laïi vôùi nhau.
- Moãi ñôn phaân ñeàu ñöôïc caáu truùc töø 3 thaønh phaàn hoùa hoïc khaùc nhau.
- Ñeàu coù caùc lieân keát hoùa hoïc giöõa caùc ñôn phaân ñeå taïo thaønh maïch.
- Ñeàu coù caáu truùc moät maïch (ngoaïi tröø caùc phaân töû proâteâin baäc 4).
- Ñeàu ñöôïc toång hôïp trong teá baøo döïa treân söï qui ñònh cuûa khuoân maãu ADN.
- Ñeàu coù tính ña daïng vaø tính ñaëc tröng do thaønh phaàn, soá löôïng vaø traät töï cuûa caùc
ñôn phaân qui ñònh.
b. Veà chöùc naêng :
- Ñeàu laø cô sôû vaät chaát chuû yeáu cuûa söï soáng.
- Ñeàu coù chöùc naêng trong söï truyeàn ñaït thoâng tin di truyeàn qua caùc theá heä.
2. Nhöõng ñieåm khaùc nhau :
ARN Proâteâin
http://giasutamviet.com
Dòp may chæ coù ôû nhöõng trí tueä chuyeân caàn
Haõy coá gaéng cho ñeán khi naøo khoâng coøn coù theå coá gaéng ñöôïc nöõa
LYÙ THUYEÁT SINH HOÏC 58
- Chæ luoân coù caáu truùc 1 maïch - Proâteâin baäc 4 coù caáu truùc goàm
poâliriboânucleâoâtit . nhieàu maïch poâlipeptit.
- Ñôn phaân laø riboânucleâoâtit vôùi - Ñôn phaân laø axit amin vôùi 3
3 thaønh phaàn : ñöôøng riboâ, axit thaønh phaàn : nhoùm cacboâxil (–
photphoric, vaø bazô nitric. COOH), nhoùm amin (– NH2)
vaø nhoùm goác.
- Lieân keát giöõa caùc ñôn phaân laø - Lieân keát giöõa caùc ñôn phaân
lieân keát hoùa trò noái giöõa ñöôøng treân cuøng moät maïch laø lieân keát
cuûa ñôn phaân naøy vôùi axit cuûa peptit noái giöõa nhoùm amin cuûa
Veà caáu
ñôn phaân keá tieáp. ñôn phaân naøy vôùi nhoùm
taïo
cacboâxil cuûa ñôn phaân keá tieáp.
- Ñöôïc tröïc tieáp toång hôïp töø gen - Ñöôïc tröïc tieáp toång hôïp töø
treân ADN trong nhaân teá baøo riboâxoâm trong teá baøo chaát.
(ngoaïi tröø ñoái vôùi caùc ADN
daïng voøng).
- Coù kích thöôùc vaø khoái löôïng - Chuoãi poâlipeptit trong phaân töû
lôùn hôn chuoãi poâlipeptit töông proâteâin coù kích thöôùc vaø khoái
öùng trong phaân töû proâteâin. löôïng nhoû hôn phaân töû proâteâin
töông öùng.
- Truyeàn thoâng tin di truyeàn veà - Bieåu hieän tính traïng cuûa cô theå
caáu truùc proâteâin töø ADN ñeán thoâng qua cô cheá töông taùc vôùi
Veà
riboâxoâm cuûa teá baøo chaát. moâi tröôøng.
chöùc
- Tröïc tieáp toång hôïp proâteâin - Tham gia caáu taïo men ARN –
naêng
thoâng qua cô cheá giaûi maõ. poâlimeraza xuùc taùc cho ADN
sao maõ toång hôïp ARN.
Caâu 53 : Khaùi nieäm veà nhieãm saéc theå, axit nucleâic vaø gen. Moái quan heä giöõa 3 loaïi caáu truùc
treân ñöôïc bieåu hieän nhö theá naøo trong caùc cô cheá di truyeàn.
Traû lôøi :
1. Khaùi nieäm :
a. Nhieãm saéc theå :
Laø nhöõng caáu truùc naèm trong nhaân teá baøo, coù khaû naêng nhuoäm maøu ñaëc tröng baèng
thuoác nhuoäm maøu kieàm tính. Nhieãm saéc theå toàn taïi trong teá baøo thaønh töøng caëp,
ñöôïc xem laø cô sôû vaät chaát cuûa hieän töôïng di truyeàn ôû caáp ñoä teá baøo, coù nhöõng bieán
ñoåi hình thaùi vaø hoaït ñoäng mang tính chu kyø trong quaù trình phaân baøo.
b. Axit nucleâic :
http://giasutamviet.com
Dòp may chæ coù ôû nhöõng trí tueä chuyeân caàn
Haõy coá gaéng cho ñeán khi naøo khoâng coøn coù theå coá gaéng ñöôïc nöõa
LYÙ THUYEÁT SINH HOÏC 59
Laø nhöõng ñaïi phaân töû, coù caáu truùc theo nguyeân taéc ña phaân, goàm nhieàu ñôn phaân laø
caùc nucleâoâtit hôïp laïi. Axit nucleâic ñöôïc xem laø cô sôû vaät chaát cuûa hieän töôïng di
truyeàn ôû caáp ñoä teá baøo.
Coù 2 loaïi axit nucleâic laø : axit ñeâoâxiriboânucleâic (ADN) vaø axit riboânucleâic (ARN).
c. Gen :
- Gen laø moät ñoaïn cuûa ADN chöùa thoâng tin qui ñònh caáu taïo cuûa moät loaïi proâteâin
naøo ñoù. Thoâng tin di truyeàn cuûa gen ñöôïc ñaëc tröng bôûi trình töï cuûa caùc boä ba
nucleâoâtit keá tieáp nhau treân maïch poâlinucleâoâtit cuûa gen, moãi boä ba maõ hoùa moät
axit amin cuûa phaân töû proâteâin. Vì vaäy, trình töï caùc boä ba trong maïch gen qui
ñònh trình töï caùc axit amin cuûa phaân töû proâteâin töông öùng ñöôïc toång hôïp.
- Moãi gen bình thöôøng coù soá löôïng trung bình töø 1200 ñeán 3000 nucleâoâtit.
- Gen coøn ñöôïc xem laø baûn maõ goác, coù khaû naêng sao maõ vaø ñieàu khieån quaù trình
giaûi maõ.
2. Lieân quan giöõa nhieãm saéc theå, axit nucleâic vaø gen trong caùc cô cheá di truyeàn :
- ÔÛ kyø trung gian, giai ñoaïn chuaån bò giöõa 2 laàn phaân baøo, söï duoãi maïch vaø nhaân ñoâi
cuûa ADN vaø gen laø cô sôû cho söï nhaân ñoâi cuûa nhieãm saéc theå.
- Trong quaù trình giaûm phaân, vaøo kyø tröôùc cuûa laàn phaân baøo thöù nhaát, nhieãm saéc theå
tieáp hôïp vaø trao ñoåi cheùo taïo ñieàu kieän ñeå caùc gen treân ADN cuûa nhieãm saéc theå
cuøng caëp töông ñoàng trao ñoåi cheùo daãn ñeán hoaùn vò gen.
- Trong giaûm phaân, söï phaân li ñoäc laäp vaø toå hôïp töï do cuûa caùc nhieãm saéc theå taïo ñieàu
kieän cho gen naèm treân ADN cuûa nhieãm saéc cuõng phaân li ñoäc laäp vaø toå hôïp töï do.
- Trong thuï tinh, söï taùi toå hôïp giöõa caùc nhieãm saéc theå trong caùc giao töû taïo ñieàu kieän
cho gen vaø ADN trong nhieãm saéc theå taùi toå hôïp goùp phaàn taïo ra tính oån ñònh veà
thoâng tin di truyeàn qua caùc theá heä.
- Thoâng qua quaù trình sao maõ, gen treân ADN taïo ra ARN vaø qua ñoù ñieàu khieån giaûi
maõ toång hôïp proâteâin. Proâteâin ñöôïc taïo ra lieân keát vôùi ADN hình thaønh neân caáu truùc
nhieãm saéc theå.
Caâu 54 : Giaûi thích tính ña daïng vaø tính ñaëc tröng cuûa ADN, ARN vaø proâteâin. Moái lieân quan vaø
yù nghóa cuûa tính ña daïng vaø tính ñaëc tröng cuûa ADN, ARN vaø proâteâin trong di truyeàn ôû sinh
vaät.
Traû lôøi :
1. Tính ña daïng vaø tính ñaëc tröng cuûa ADN, ARN vaø proâteâin :
Tính ña daïng vaø tính ñaëc tröng cuûa ADN, ARN vaø proâteâin ñöôïc qui ñònh bôûi thaønh
phaàn, soá löôïng vaø traät töï saép xeáp cuûa caùc ñôn phaân caáu taïo neân chuùng.
a. Tính ña daïng cuûa ADN, ARN vaø proâteâin :
- Vôùi 4 loaïi nucleâoâtit saép xeáp theo thaønh phaàn, soá löôïng vaø traät töï khaùc nhau taïo
ra raát nhieàu loaïi ADN trong côû theå sinh vaät.
http://giasutamviet.com
Dòp may chæ coù ôû nhöõng trí tueä chuyeân caàn
Haõy coá gaéng cho ñeán khi naøo khoâng coøn coù theå coá gaéng ñöôïc nöõa
LYÙ THUYEÁT SINH HOÏC 60
- Vôùi 4 loaïi riboânucleâoâtit saép xeáp theo thaønh phaàn, soá löôïng vaø traät töï khaùc nhau
taïo ra raát nhieàu loaïi ARN trong cô theå sinh vaät.
- Vôùi 20 loaïi axit amin saép xeáp theo thaønh phaàn, soá löôïng vaø traät töï khaùc nhau taïo
ra raát nhieàu loaïi proâteâin trong cô theå sinh vaät.
b. Tính ña daïng cuûa ADN, ARN vaø proâteâin :
- Moãi moät loaïi ADN ñöôïc ñaëc tröng bôûi thaønh phaàn, soá löôïng vaø traät töï xaùc ñònh
cuûa caùc nucleâoâtit.
- Moãi moät loaïi ARN ñöôïc ñaëc tröng bôûi thaønh phaàn, soá löôïng vaø traät töï xaùc ñònh
cuûa caùc riboânucleâoâtit.
- Moãi moät loaïi proâteâin ñöôïc ñaëc tröng bôûi thaønh phaàn, soá löôïng vaø traät töï xaùc ñònh
cuûa caùc axit amin.
2. Moái lieân quan vaø yù nghóa cuûa tính ña daïng vaø tính ñaëc tröng cuûa ADN, ARN vaø
proâteâin :
a. Moái lieân quan cuûa tính ña daïng vaø tính ñaëc tröng cuûa ADN, ARN vaø proâteâin :
Trong teá baøo cuûa cô theå sinh vaät, thoâng qua cô cheá sao maõ, tính ña daïng vaø tính ñaëc
tröng cuûa ADN qui ñònh tính ña daïng vaø tính ñaëc tröng cuûa ARN. Sau ñoù, thoâng qua
cô cheá giaûi maõ, seõ hình thaønh tính ña daïng vaø tính ñaëc tröng cuûa proâteâin ñöôïc toång
hôïp.
b. YÙ nghóa cuûa tính ña daïng vaø tính ñaêc tröng cuûa ADN, ARN vaø proâteâin trong di
truyeàn :
- Tính ñaëc tröng cuûa ADN, ARN vaø proâteâin laø cô sôû taïo neân söï oån ñònh veà thoâng
tin di truyeàn ôû moãi loaøi sinh vaät.
- Tính ña daïng cuûa ADN, ARN vaø cuûa proâteâin laø cô sôû taïo neân söï phong phuù veà
thoâng tin di truyeàn ôû sinh giôùi, raát coù yù nghóa trong quaù trình tieán hoùa cuûa sinh
giôùi.
Caâu 55 : Trình baøy quaù trình toång hôïp proâteâin vaø cô cheá ñieàu hoøa sinh toång hôïp proâteâin trong
teá baøo. Taïi sao laïi goïi quaù trình toång hôïp proâteâin laø quaù trình giaûi maõ?
Traû lôøi :
1. Quaù trình toång hôïp proâteâin trong teá baøo :
Bao goàm 2 giai ñoaïn chuû yeáu sau :
a. Giai ñoaïn sao maõ :
Döïa treân khuoân maãu cuûa gen treân ADN, döôùi söï xuùc taùc cuûa men ARN –
poâlimeâraza vaø söï tham gia cuûa caùc riboânucleâoâtit töï do cuûa moâi tröôøng, ARN ñöôïc
toång hôïp. Sau ñoù, caùc phaân töû ARN rôøi khoûi nhaân di chuyeån ra teá baøo chaát chæ chuaån
bò cho giaûi maõ toång hôïp proâteâin.
b. Giai ñoaïn giaûi maõ :
Giai ñoaïn naøy goàm 3 böôùc chính :
v Hoaït hoùa axit amin :
http://giasutamviet.com
Dòp may chæ coù ôû nhöõng trí tueä chuyeân caàn
Haõy coá gaéng cho ñeán khi naøo khoâng coøn coù theå coá gaéng ñöôïc nöõa
LYÙ THUYEÁT SINH HOÏC 61
Caùc axit amin töï do coù trong teá baøo chaát ñöôïc hoaït hoùa nhôø gaén vôùi hôïp chaát
giaøu naêng löôïng añeânoâzintriphotphat (ATP) döôùi taùc duïng cuûa moät soá loaïi
enzim. Sau ñoù, nhôø moät loaïi men ñaëc hieäu khaùc, axit amin ñaõ ñöôïc hoaït hoùa laïi
lieân keát vôùi tARN töông öùng ñeå taïo neân phöùc hôïp axit amin – tARN (aa –
tARN).
v Toång hôïp chuoãi poâlipeptit :
- Ñaàu tieân, mARN tieáp xuùc vôùi riboâxoâm ôû vò trí maõ môû ñaàu. Tieáp ñoù, tARN
mang axit amin môû ñaàu tieán vaøo riboâxoâm, ñoái maõ cuûa noù khôùp vôùi maõ môû
ñaàu cuûa mARN theo nguyeân taéc boå sung. Sau khi xaûy ra khôùp maõ, axit amin
môû ñaàu ñöôïc gaén vaøo riboâxoâm.
- Riboâxoâm tieáp tuïc chuyeån dòch sang boä ba thöù nhaát cuûa mARN, tARN môû ñaàu
rôøi khôûi riboâxoâm, phöùc heä aa1 – tARN ñi vaøo, ñoái maõ cuûa noù khôùp vôùi maõ
cuûa axit amin thöù nhaát cuûa mARN theo nguyeân taéc boå sung, vaø axit amin thöù
nhaát laïi ñöôïc ñaët vaøo riboâxoâm. Enzim xuùc taùc taïo thaønh lieân keát peptit giöõa
axit amin môû ñaàu vaø axit amin thöù nhaát.
- Riboâxoâm tieáp tuïc chuyeån dòch sang boä ba thöù hai cuûa mARN, tARN cuûa maõ
thöù nhaát rôøi riboâxoâm, phöùc heä aa2 – tARN laïi tieán vaøo riboâxoâm, ñoái maõ cuûa
noù khôùp maõ cuûa axit amin thöù hai treân mARN theo nguyeân taéc boå sung, lieân
keát peptit laïi ñöôïc hình thaønh giöõa aa1 vaø aa2. Riboâxoâm tieáp tuïc dòch chuyeån.
Vaø cöù theá quaù trình dieãn bieán suoát chieàu daøi cuûa phaân töû mARN cho ñeán
tröôùc maõ cuoái cuøng.
- Taïi maõ cuoái cuøng cuûa mARN, riboâxoâm chuyeån dòch vaø rôøi khoûi mARN
nhöng phöùc heä aa – tARN khoâng ñi vaøo nöõa vaø chuoãi poâlipeptit ñöôïc giaûi
phoùng.
v Hình thaønh caáu truùc proâteâin hoaøn chænh :
Döôùi taùc duïng cuûa enzim ñaëc hieäu, axit amin môû ñaàu bò taùch khoûi chuoãi
poâlipeptit vöøa ñöôïc toång hôïp. Sau ñoù, chuoãi poâlipeptit tieáp tuïc hình thaønh caáu
truùc baäc cao hôn ñeå taïo thaønh proâteâin hoaøn chænh.
2. Ñieàu hoøa sinh toång hôïp proâteâin trong teá baøo :
Naêm 1965, hai nhaø khoa hoïc Phaùp laø Jacoâp vaø Moânoâ phaùt hieän cô cheá ñieàu hoøa toång
hôïp proâteâin ôû loaøi tröïc khuaån ñöôøng ruoät E.Coli. Cô cheá naøy ñöôïc giaûi thích nhö sau :
- Treân phaân töû ADN, caùc gen saûn xuaát coù lieân quan veà chöùc naêng taäp trung thaønh
cuïm, ñieàu khieån cuïm gen saûn xuaát coù gen khôûi ñoäng vaø öùc cheá hoaëc kích thích hoaït
ñoäng cuûa gen khôûi ñoäng laø moät gen ñieàu hoøa.
- Khi teá baøo khoâng vaøo quaù trình toång hôïp proâteâin, gen ñieàu hoøa toång hôïp moät loaïi
proâteâin öùc cheá. Proâteâin naøy keát hôïp vôùi gen khôûi ñoäng laøm gen khôûi ñoäng bò kìm
haõm vaø khoâng kích thích hoaït ñoäng cuûa gen saûn xuaát.
- Vaøo thôøi ñieåm teá baøo ñi vaøo toång hôïp proâteâin, trong moâi tröôøng noäi baøo xuaát hieän
chaát caûm öùng vaø laøm proâteâin öùc cheá bò bieán daïng khoâng coøn khaû naêng öùc cheá gen
http://giasutamviet.com
Dòp may chæ coù ôû nhöõng trí tueä chuyeân caàn
Haõy coá gaéng cho ñeán khi naøo khoâng coøn coù theå coá gaéng ñöôïc nöõa
LYÙ THUYEÁT SINH HOÏC 62
khôûi ñoäng. Luùc naøy gen khôûi ñoäng khoâng coøn bò kìm haõm seõ kích thích caùc gen saûn
xuaát tieán haønh sao maõ vaø ñieàu khieån toång hôïp proâteâin.
3. Quaù trình toång hôïp proâteâin laø quaù trình giaûi maõ :
- Thoâng tin di truyeàn veà caáu truùc cuûa phaân töû proâteâin ñöôïc maõ hoùa trong gen döôùi
daïng trình töï saép xeáp caùc boä ba maõ hoùa nucleâoâtit ñaõ ñöôïc dòch maõ thaønh trình töï saép
xeáp caùc axit amin trong phaân töû proâteâin. Vì vaäy quaù trình treân ñöôïc goïi laø quaù trình
giaûi maõ.
Caâu 56 : Maõ di truyeàn laø gì? Neâu ñaëc ñieåm cuûa maõ di truyeàn. Phaân bieät boä ba maõ hoùa vôùi maõ
hoùa boä ba.
Traû lôøi :
1. Maõ di truyeàn :
- Thoâng tin di truyeàn ñöôïc ghi treân ADN döôùi daïng maõ boä ba goàm 3 nucleâoâtit keá tieáp
nhau. Moãi boä ba maõ hoùa, maõ hoùa cho moät loaïi axit amin. Ngöôøi ta goïi caùc boä ba maõ
hoùa ñoù laø maõ di truyeàn.
2. Ñaëc ñieåm cuûa maõ di truyeàn :
- Maõ di truyeàn ñöôïc ñoïc theo 1 chieàu treân phaân töû ARNm (5’ → 3’)
- Maõ di truyeàn ñöôïc ñoïc lieân tuïc, khoâng goái leân nhau.
- Maõ di truyeàn mang tính ñaëc hieäu : Moãi loaïi boä ba maõ hoùa chæ maõ hoùa cho 1 loaïi axit
amin.
- Maõ di truyeàn mang tính thaùi hoùa : Ñoù laø tröôøng hôïp 1 soá axit amin coù theå ñoàng thôøi
do moät soá boä ba maõ hoùa (Ví duï : Alanin coù theå ñöôïc maõ hoùa bôûi 4 boä ba khaùc nhau).
- Maõ di truyeàn coù tính phoå bieán : ÔÛ taát caû caùc loaøi sinh vaät, thoâng tin di truyeàn ñeàu
ñöôïc maõ hoùa theo nguyeân taéc chung laø maõ boä ba.
3. Phaân bieät boä ba maõ hoùa vaø maõ hoùa boä ba :
- Boä ba maõ hoùa : Laø toå hôïp goàm 3 nucleâoâtit ñöùng keá tieáp nhau taïo thaønh moät ñôn vò
maõ di truyeàn.
- Maõ hoùa boä ba : Moãi axit amin trong phaân töû proâteâin ñöôïc maõ hoùa treân ADN baèng ba
nucleâoâtit ñöùng keá tieáp nhau. Ngöôøi ta goïi ñoù laø söï maõ hoùa theo nguyeân taéc maõ hoùa
boä ba.
Caâu 57 : Neâu chöùc naêng cuûa caùc boä phaän trong teá baøo tham gia vaøo chöùc naêng toång hôïp
proâteâin. Giaûi thích moái lieân quan giöõa 3 cô cheá : töï sao ADN, sao maõ vaø giaûi maõ trong quaù
trình truyeàn ñaït thoâng tin di truyeàn.
Traû lôøi :
1. Chöùc naêng cuûa caùc boä phaän trong quaù trình toång hôïp proâteâin :
a. ADN :
http://giasutamviet.com
Dòp may chæ coù ôû nhöõng trí tueä chuyeân caàn
Haõy coá gaéng cho ñeán khi naøo khoâng coøn coù theå coá gaéng ñöôïc nöõa
LYÙ THUYEÁT SINH HOÏC 63
Chöùa gen mang thoâng tin veà caáu taïo cuûa phaân töû proâteâin. Gen treân ADN ñieàu khieån
quaù trình toång hôïp proâteâin thoâng qua sao maõ toång hôïp ARN.
b. ARN :
Ñöôïc sao maõ töø gen treân ADN sau ñoù rôøi ADN ra teá baøo chaát. Coù 3 loaïi ARN ñeàu
coù vai troø trong toång hôïp proâteâin.
v mARN : laø baûn maõ sao, tröïc tieáp truyeàn thoâng tin veà caáu taïo cuûa phaân töû proâteâin
töø gen treân ADN ñeán riboâxoâm cuûa teá baøo chaát.
v tARN : lieân keát vôùi axit amin thaønh phöùc heä axit amin – tARN. tARN ñoùng vai
troø vaän chuyeån axit amin töø moâi tröôøng teá baøo chaát ñeán riboâxoâm ñeå giaûi maõ.
v rARN : tham gia vaøo caáu taïo cuûa riboâxoâm, nhö vaäy rARN cuõng coù vai troø giaùn
tieáp trong toång hôïp proâteâin.
c. Axit amin :
Laø nguoàn nguyeân lieäu cho quaù trình toång hôïp proâteâin.
d. Riboâxoâm :
Laø nôi xaûy ra toång hôïp proâteâin. Riboâxoâm tröôït qua mARN ñeå tieáp nhaän thoâng tin veà
trình töï caùc axit amin gaén vaøo chuoãi poâlipeptit.
e. ATP (añeânoâzintriphotphat) :
Cung caáp naêng löôïng ñeå hoaït hoùa axit amin, vaø giuùp hình thaønh lieân keát peptit giöõa
caùc axit amin ñeå hình thaønh chuoãi poâlipeptit.
f. Enzim :
Xuùc taùc cho axit amin hoaït hoùa lieân keát vôùi tARN taïo thaønh phöùc heä axit amin –
tARN.
g. Heä thoáng löôùi noäi chaát cuûa teá baøo :
Tham gia vaän chuyeån proâteâin sau quaù trình toång hôïp.
2. Lieân quan giöõa 3 cô cheá : töï sao ADN, sao maõ vaø giaûi maõ trong quaù trình truyeàn
ñaït thoâng tin di truyeàn :
a. Töï sao ADN :
Vôùi söï xuùc taùc, hoaït hoùa cuûa enzim vaø ATP cuøng söï tham gia cuûa nguoàn nguyeân
lieäu laø caùc nucleâoâtit töï do cuûa moâi tröôøng, ADN thöïc hieän töï sao taïo ra nhieàu ADN
môùi gioáng heät nhau vaø gioáng vôùi ADN goác. Qua ñoù, thoâng tin di truyeàn ñöôïc nhaân
leân chính xaùc ñeå truyeàn cho caùc teá baøo con cuøng vôùi söï sinh tröôûng cuûa cô theå.
b. Cô cheá sao maõ :
Vôùi söï xuùc taùc, hoaït hoùa cuûa enzim vaø naêng löôïng cuøng söï tham gia cuûa nguoàn
nguyeân lieäu laø caùc riboânucleâoâtit töï do cuûa moâi tröôøng, gen treân ADN thöïc hieän sao
maõ. Qua ñoù thoâng tin di truyeàn veà caáu taïo cuûa phaân töû proâteâin ñöôïc maõ hoùa trong
maïch goác cuûa gen döôùi daïng trình töï caùc boä ba nucleâoâtit seõ sao cheùp sang phaân töû
mARN döôùi daïng trình töï caùc boä ba riboânucleâoâtit. Phaân töû mARN sau khi ñöôïc toång
hôïp di chuyeån ra teá baøo chaát, ñeán riboâxoâm ñeå truyeàn ñaït thoâng tin di truyeàn.
c. Cô cheá giaûi maõ :
http://giasutamviet.com
Dòp may chæ coù ôû nhöõng trí tueä chuyeân caàn
Haõy coá gaéng cho ñeán khi naøo khoâng coøn coù theå coá gaéng ñöôïc nöõa
LYÙ THUYEÁT SINH HOÏC 64
Vôùi söï xuùc taùc, hoaït hoùa cuûa enzim vaø naêng löôïng cuøng söï tham gia cuûa nguoàn
nguyeân lieäu laø caùc axit amin tö do cuûa moâi tröôøng cuøng vôùi caùc yeáu toá khaùc, thoâng
tin di truyeàn ñöôïc giaûi maõ döôùi daïng trình töï caùc axit amin trong chuoãi poâlipeptit
cuûa phaân töû proâteâin ñöôïc toång hôïp.
Proâteâin ñöôïc toång hôïp sau ñoù töông taùc vôùi moâi tröôøng bieåu hieän thaønh tính traïng
cuûa cô theå. Do soá gen trong teá baøo raát nhieàu daãn ñeán proâteâin ñöôïc ñieàu khieån toång
hôïp raát ña daïng vaø bieåu hieän thaønh caùc tính traïng ña daïng treân cô theå sinh vaät.
Caâu 58 : So saùnh quaù trình töï sao ADN vaø quaù trình giaûi maõ.
Traû lôøi :
1. Nhöõng ñieåm gioáng nhau giöõa 2 quaù trình :
- Ñeàu xaûy ra trong teá baøo döôùi söï xuùc taùc cuûa men vaø söï hoaït hoùa cuûa naêng löôïng.
- Ñeàu xaûy ra vôùi söï qui ñònh cuûa thoâng tin di truyeàn chöùa trong phaân töû ADN.
- Ñeàu coù söï tham gia cuûa caùc nguyeân lieäu cuûa moâi tröôøng noäi baøo.
- Ñeàu coù söï tieáp xuùc giöõa caùc nucleâoâtit hay giöõa caùc riboânucleâoâtit theo nguyeân taéc boå
sung.
- Caùc nguyeân lieäu sau khi ñöôïc toång hôïp ñeàu coù caùc lieân keát hoùa hoïc noái laïi vôùi nhau
taïo thaønh maïch.
- Ñeàu coù vai troø trong quaù trình truyeàn ñaït vaø bieåu hieän thoâng tin di truyeàn ôû sinh vaät.
2. Nhöõng ñieåm khaùc nhau giöõa 2 quaù trình :
Töï sao ADN Giaûi maõ
§ Xaûy ra trong nhaân teá baøo (ngoaïi tröø § Xaûy ra ôû riboâxoâm cuûa teá baøo chaát.
ñoái vôùi caùc phaân töû ADN daïng voøng
trong teá baøo chaát).
§ Nguyeân lieäu söû duïng laø caùc § Nguyeân lieäu söû duïng laø caùc axit
nucleâoâtit töï do cuûa moâi tröôøng noäi amin cuûa moâi tröôøng noäi baøo.
baøo.
§ Quaù trình xaûy ra theo suoát chieàu doïc § Quaù trình xaûy ra laàn löôït theo chieàu
cuûa 2 maïch poâlinucleâoâtit cuûa phaân daøi cuûa maïch poâliriboânucleâoâtit cuûa
töû ADN meï. phaân töû mARN.
§ Caùc nucleâoâtit cuûa moâi tröôøng tieáp § Caùc riboânucleâoâtit treân caùc boä ba ñoái
xuùc vaø lieân keát vôùi caùc nucleâoâtit maõcuûa caùc tARN khôùp maõ vôùi caùc
treân 2 maïch poâlinucleâoâtit goác theo riboânucleâoâtit cuûa caùc boä ba maõ sao
ñuùng nguyeân taéc boå sung (A – T, G cuûa mARN theo nguyeân taéc boå sung
– X). (A – U, G – X).
§ Moãi nucleâoâtit goác toång hôïp 1 § Moãi boä ba maõ sao maõ hoùa 1 axit
nucleâoâtit cuûa moâi tröôøng. amin (ngoaïi tröø boä ba cuoái cuøng).
http://giasutamviet.com
Dòp may chæ coù ôû nhöõng trí tueä chuyeân caàn
Haõy coá gaéng cho ñeán khi naøo khoâng coøn coù theå coá gaéng ñöôïc nöõa
LYÙ THUYEÁT SINH HOÏC 65
§ Taát caû caùc nguyeân lieäu ñöôïc toång § Axit amin môû ñaàu ñöôïc giaûi maõ
hôïp ñeàu tham gia vaøo saûn phaåm taïo khoâng tham gia vaøo thaønh phaàn
ra (ADN). phaân töû proâteâin ñöôïc toång hôïp.
§ Caùc nguyeân lieäu ñöôïc toång hôïp lieân § Caùc nguyeân lieäu ñöôïc toång hôïp lieân
keát taïo maïch baèng lieân keát hoùa trò. keát taïo maïch baèng lieân keát peptit.
§ Maïch poâlinucleâoâtit ñöôïc toång hôïp töø § Maïch poâlipeptit ñöôïc toång hôïp taùch
nguyeân lieäu cuûa moâi tröôøng xoaén khoûi mARN vaø riboâxoâm, tieáp tuïc
vôùi maïch poâlinucleâoâtit goác taïo phaân hoaøn chænh ñeå hình thaønh phaân töû
töû ADN môùi. proâteâin.
Caâu 59 : So saùnh quaù trình sao maõ vaø quaù trình giaûi maõ.
Traû lôøi :
1. Nhöõng ñieåm gioáng nhau giöõa 2 quaù trình :
- Ñeàu xaûy ra trong teá baøo döôùi söï xuùc taùc cuûa men vaø söï hoaït hoùa cuûa naêng löôïng.
- Ñeàu xaûy ra vôùi söï qui ñònh cuûa thoâng tin di truyeàn chöùa trong phaân töû ADN.
- Ñeàu coù söï tham gia cuûa caùc nguyeân lieäu trong moâi tröôøng noäi baøo.
- Ñeàu coù söï tieáp xuùc giöõa riboânucleâoâtit vôùi nucleâoâtit hoaëc vôùi riboânucleâoâtit theo
nguyeân taéc boå sung.
- Caùc nguyeân lieäu sau khi ñöôïc toång hôïp ñeàu coù caùc lieân keát hoùa hoïc noái laïi vôùi nhau
taïo thaønh maïch.
- Saûn phaåm taïo thaønh ñeàu rôøi khoûi maïch mang thoâng tin toång hôïp.
- Ñeàu coù vai troø trong quaù trình truyeàn ñaït vaø bieåu hieän tính traïng cuûa cô theå.
2. Nhöõng ñieåm khaùc nhau giöõa 2 quaù trình :
Sao maõ Giaûi maõ
§ Xaûy ra treân moät maïch cuûa gen treân § Xaûy ra ôû riboâxoâm cuûa teá baøo chaát.
ADN trong nhaân teá baøo (ngoaïi tröø
ñoái vôùi caùc phaân töû ADN daïng voøng
trong teá baøo chaát).
§ Nguyeân lieäu söû duïng laø caùc § Nguyeân lieäu söû duïng laø caùc axit
riboânucleâoâtit töï do cuûa moâi tröôøng amin töï do cuûa moâi tröôøng noäi baøo.
noäi baøo.
§ Laø quaù trình toång hôïp ARN. § Laø quaù trình toång hôïp proâteâin.
§ Quaù trình xaûy ra theo chieàu doïc cuûa § Quaù trình xaûy ra theo chieàu doïc cuûa
1 maïch poâlinucleâoâtit cuûa gen. maïch poâliriboânucleâoâtit cuûa phaân töû
mARN.
§ Caùc riboânucleâoâtit töï do cuûa moâi § Caùc riboânucleâoâtit treân caùc boä ba ñoái
tröôøng tieáp xuùc vôùi caùc nucleâoâtit maõ cuûa caùc tARN khôùp maõ vôùi caùc
http://giasutamviet.com
Dòp may chæ coù ôû nhöõng trí tueä chuyeân caàn
Haõy coá gaéng cho ñeán khi naøo khoâng coøn coù theå coá gaéng ñöôïc nöõa
LYÙ THUYEÁT SINH HOÏC 66
treân maïch goác cuûa gen. riboânucleâoâtit cuûa caùc boä ba maõ sao
cuûa mARN.
§ Moãi nucleâoâtit maïch goác toång hôïp 1 § Moãi boä ba maõ sao cuûa mARN maõ
riboânucleâoâtit töø moâi tröôøng. hoùa 1 axit amin (ngoaïi tröø boä ba
cuoái cuøng).
§ Giöõa caùc riboânucleâoâtit ñöôïc toång § Giöõa caùc axit amin ñöôïc toång hôïp
hôïp lieân keát taïo thaønh maïch baèng lieân keát taïo thaønh maïch baèng lieân
lieân keát hoùa trò. keát peptit.
§ Caùc nguyeân lieäu riboânucleâoâtit ñöôïc § Trong caùc axit amin ñöôïc toång hôïp
toång hôïp ñeàu tham gia vaøo phaân töû thì axit amin môû ñaàu khoâng tham gia
ARN. vaøo phaân töû proâteâin.
Caâu 60 : Neâu roõ moái lieân heä giöõa ADN vaø proâteâin trong caáu truùc vaø cô cheá di truyeàn.
Traû lôøi :
1. Lieân heä giöõa ADN vaø proâteâin trong caùc caáu truùc di truyeàn :
v Trong caáu truùc cuûa nhieãm saéc theå :
- ADN keá t hôïp vôùi moät loaïi proâteâin laø hixtoân theo tæ leä töông ñöông taïo thaønh
nucleâoâproâteâin hình thaønh caáu truùc sôïi nhieãm saéc.
- Sôïi nhieãm saéc tieáp tuïc xoaén, laáy theâm chaát neàn proâteâin hình thaønh caáu truùc
croâmatit cuûa nhieãm saéc theå.
v Trong caáu truùc ADN :
Proâteâin lieân keát vôùi caùc voøng xoaén cuûa ADN ñeå oån ñònh vaø ñieàu hoøa hoaït tính cuûa
ADN.
2. Lieân keát giöõa ADN vaø proâteâin trong caùc cô cheá di truyeàn :
a. Thoâng qua caùc cô cheá di truyeàn caáp ñoä phaân töû, ADN ñieàu khieån toång hôïp
proâteâin :
- Moãi boä ba nucleâoâtit treân maïch cuûa gen treân ADN ñieàu khieån toång hôïp 1 axit
amin cuûa phaân töû proâteâin. Trình töï saép xeáp cuûa boä ba nucleâoâtit treân maïch goác
cuûa gen qui ñònh trình töï saép xeáp cuûa caùc axit amin cuûa phaân töû proâteâin ñöôïc
toång hôïp.
- Gen treân ADN sao maõ toång hôïp ARN, ARN taïo ra tröïc tieáp giaûi maõ toång hôïp
proâteâin.
- Nhöõng bieán ñoåi xaûy ra trong thaønh phaàn, soá löôïng vaø traät töï cuûa caùc nucleâoâtit
treân maïch gen cuûa ADN laøm bieán ñoåi phaân töû mARN vaø do ñoù daãn ñeán caáu truùc
cuûa phaân töû proâteâin ñöôïc toång hôïp seõ thay ñoåi.
b. Proâteâin taùc ñoäng leân caùc cô cheá di truyeàn cuûa ADN :
- Proâteâin do gen ñieàu hoøa ñieàu khieån toång hôïp coù taùc duïng öùc cheá gen khôûi ñoäng.
http://giasutamviet.com
Dòp may chæ coù ôû nhöõng trí tueä chuyeân caàn
Haõy coá gaéng cho ñeán khi naøo khoâng coøn coù theå coá gaéng ñöôïc nöõa
LYÙ THUYEÁT SINH HOÏC 67
- Moät soá loaïi proâteâin do caùc gen saûn xuaát ñieàu khieån toång hôïp tham gia vaøo thaønh
phaàn cuûa caùc enzim xuùc taùc leân caùc cô cheá di truyeàn ôû caáp ñoä phaân töû. Thí duï :
• Enzim ADN – poâlimeraza xuùc taùc cô cheá töï sao cuûa caùc phaân töû ADN.
• Enzim ARN – poâlimeraza xuùc taùc cô cheá sao maõ cuûa ADN.
• Moät soá enzim ñaëc hieäu xuùc taùc cô cheá giaûi maõ.
Caâu 61 : Nguyeân taéc boå sung theå hieän nhö theá naøo trong caùc caáu truùc vaø cô cheá di truyeàn.
Traû lôøi :
1. Nguyeân taéc boå sung theå hieän trong caùc caáu truùc di truyeàn :
a. Trong caáu truùc cuûa phaân töû ADN :
Trong phaân töû ADN nguyeân taéc boå sung theå hieän trong lieân keát hyñroâ giöõa caùc
nucleâoâtit naèm treân 2 maïch poâlinucleâoâtit. Ñeå ñaûm baûo ñöôøng kính cuûa phaân töû ADN
luoân oån ñònh vaø duy trì caáu truùc xoaén cuûa ADN, moät nucleâoâtit lôùn (A hoaëc G) ñöôïc
buø baèng moät nucleâoâtit beù (T hoaëc X) vaø do ñaëc ñieåm cuûa caùc bazô nitric daãn ñeán A
treân maïch naøy lieân keát vôùi T treân maïch coøn laïi baèng 2 lieân keát hyñroâ vaø G treân
maïch naøy lieân keát vôùi X treân maïch coøn laïi baèng 3 lieân keát hyñroâ.
b. Trong caáu truùc cuûa phaân töû tARN :
Phaân töû tARN caáu truùc 1 maïch poâlinucleâoâtit cuoän laïi 1 ñaàu, quaù trình cuoän naøy daãn
ñeán hình thaønh moät soá thuøy troøn vaø moät trong caùc thuøy troøn noùi treân mang boä ba ñoái
maõ coù vai troø trong quaù trình toång hôïp proâteâin. Ñeå oån ñònh caáu truùc caùc thuøy troøn
treân, taïi moät soá vò trí cuûa ñoaïn maïch tARN gaàn caùc thuøy troøn xuaát hieän caùc lieân keát
hyñroâ giöõa caùc riboânucleâoâtit theo nguyeân taéc boå sung : A lieân keát vôùi U baèng 2 lieân
keát hyñroâ vaø G lieân keát vôùi X baèng 3 lieân keát hyñroâ.
2. Nguyeân taéc boå sung theå hieän trong caùc cô cheá di truyeàn :
a. Trong cô cheá töï sao ADN :
Trong giai ñoaïn chuaån bò giöõa 2 laàn phaân baøo, ADN tieán haønh töï sao chuaån bò cho
nhieãm saéc theå nhaân ñoâi.
Döôùi taùc duïng cuûa enzim ADN – poâlimeraza, hai maïch poâlinucleâoâtit cuûa phaân töû
ADN bò taùch caùc lieân keát hyñroâ. Khi aáy caùc nucleâoâtit cuûa moâi tröôøng laàn löôït vaøo
lieân keát vôùi caùc nucleâoâtit cuûa 2 maïch ADN goác theo ñuùng nguyeân taéc boå sung :
- A maïch goác vôùi T moâi tröôøng.
- T maïch goác vôùi A moâi tröôøng.
- X maïch goác vôùi G moâi tröôøng.
- G maïch goác vôùi X moâi tröôøng.
Keát quaû : 2 phaân töû ADN gioáng heät nhau vaø gioáng vôùi ADN meï luùc ñaàu ñöôïc toång hôïp.
b. Trong cô cheá sao maõ :
Xaûy ra treân khuoân maãu cuûa 1 maïch poâlinucleâoâtit cuûa gen treân ADN nhaèm chuaån bò
cho quaù trình toång hôïp proâteâin cuûa teá baøo.
http://giasutamviet.com
Dòp may chæ coù ôû nhöõng trí tueä chuyeân caàn
Haõy coá gaéng cho ñeán khi naøo khoâng coøn coù theå coá gaéng ñöôïc nöõa
LYÙ THUYEÁT SINH HOÏC 68
Sau khi hai maïch cuûa gen bò taùch lieân keát hyñroâ döôùi taùc duïng cuûa enzim ARN –
poâlimeraza, caùc riboânucleâoâtit cuûa moâi tröôøng laàn löôït tieáp xuùc vôùi caùc nucleâoâtit treân
maïch goác cuûa gen theo nguyeân taéc boå sung :
- A maïch goác vôùi U moâi tröôøng.
- T maïch goác vôùi A moâi tröôøng.
- X maïch goác vôùi G moâi tröôøng.
- G maïch goác vôùi X moâi tröôøng.
Keát quaû : Caùc riboânucleâoâtit sau khi ñöôïc toång hôïp lieân keát vôùi nhau baèng lieân keát hoùa trò,
trôû thaønh phaân töû ARN di chuyeån ra teá baøo chaát ñeå toång hôïp proâteâin.
c. Trong cô cheá giaûi maõ :
Döôùi taùc duïng cuûa enzim ñaëc hieäu vaø hoaït hoùa cuûa naêng löôïng ATP, phaân töû tARN
lieân keát vôùi axit amin hoaït hoùa di chuyeån vaøo riboâxoâm. Khi aáy caùc boä ba
riboânucleâoâtit ñoái maõ cuûa tARN khôùp maõ vôùi boä ba maõ sao cuûa mARN theo ñuùng
nguyeân taéc boå sung : A vôùi U vaø G vôùi X. Moãi laàn khôùp maõ, chuoãi poâlipeptit ôû
riboâxoâm lieân keát ñöôïc moät axit amin.
Keát quaû : Quaù trình xaûy ra suoát chieàu daøi cuûa mARN daãn ñeán proâteâin ñöôïc toång hôïp.
Caâu 62 : Giaûi thích moái lieân quan vaø chi tieát caùc cô cheá di truyeàn ôû caáp ñoä phaân töû theo sô ñoà :
ADN → ARN → proâteâin → tính traïng.
Traû lôøi :
1. Moái lieân quan giöõa ADN, ARN, proâteâin, tính traïng :
Moái lieân quan giöõa ADN, ARN, proâteâin vaø tính traïng cuûa cô theå theo sô ñoà treân ñöôïc
giaûi thích nhö sau :
- ADN chöùa thoâng tin di truyeàn vaø thoâng tin di truyeàn naøy ñöôïc truyeàn ñaït cho caùc teá
baøo con thoâng qua cô cheá töï sao. Vaø nhôø cô cheá naøy, thoâng tin di truyeàn cuûa loaøi
chöùa trong ADN ñöôïc oån ñònh töø theá heä teá baøo naøy sang theá heä teá baøo khaùc.
- Thoâng tin di truyeàn trong ADN coøn ñöôïc truyeàn ñaït vaø bieåu hieän thaønh tính traïng
cuûa cô theå thoâng qua söï keát hôïp giöõa caùc cô cheá sau :
• ADN sao maõ toång hôïp ARN.
• ARN tröïc tieáp giaûi maõ toång hôïp proâteâin.
• Proâteâin ñöôïc toång hôïp seõ thoâng qua töông taùc vôùi moâi tröôøng bieåu hieän thaønh
tính traïng cô theå.
2. Caùc cô cheá di truyeàn qua moái quan heä treân :
a. Thoâng qua cô cheá töï sao, thoâng tin di truyeàn ñöôïc oån ñònh töø theá heä teá baøo naøy
sang theá heä teá baøo khaùc : Trình baøy cô cheá töï sao (töï nhaân ñoâi) ADN.
b. Quaù trình truyeàn ñaït vaø bieåu hieän tính traïng cuûa cô theå :
Thoâng qua söï keát hôïp giöõa caùc cô cheá : sao maõ toång hôïp ARN, giaûi maõ toång hôïp
proâteâin vaø töông taùc giöõa proâteâin vôùi moâi tröôøng bieåu hieän tính traïng.
• ADN sao maõ toång hôïp ARN : Trình baøy cô cheá sao maõ.
http://giasutamviet.com
Dòp may chæ coù ôû nhöõng trí tueä chuyeân caàn
Haõy coá gaéng cho ñeán khi naøo khoâng coøn coù theå coá gaéng ñöôïc nöõa
LYÙ THUYEÁT SINH HOÏC 69
• ARN ñöôïc toång hôïp tröïc tieáp giaûi maõ toång hôïp proâteâin : Trình baøy cô cheá giaûi
maõ trong quaù trình sinh toång hôïp proâteâin.
• Proâteâin sau khi ñöôïc toång hôïp seõ thoâng qua töông taùc vôùi moâi tröôøng ñeå bieåu
hieän tính traïng cuûa cô theå.
Caâu 63 : Neâu khaùi nieäm vaø vò trí cuûa moãi loaïi boä ba : maõ goác, maõ sao vaø ñoái maõ trong teá baøo.
Moái quan heä giöõa caùc boä ba noùi treân. Giaûi thích vì sao ôû sinh vaät, maõ di truyeàn phaûi laø maõ boä
ba.
Traû lôøi :
1. Khaùi nieäm vaø vò trí cuûa moãi loaïi boä ba :
a. Boä ba maõ goác :
- Laø boä ba nucleâoâtit naèm treân maïch poâlinucleâoâtit cuûa phaân töû ADN. Caùc boä ba maõ
goác saép xeáp theo moät trình töï xaùc ñònh, traät töï naøy qui ñònh traät töï caùc axit amin
trong phaân töû proâteâin, do moãi boä ba maõ goác ñieàu khieån toång hôïp 1 axit amin.
- Vò trí cuûa boä ba maõ goác naèm treân ADN coù chuû yeáu trong nhieãm saéc theå cuûa nhaân
teá baøo, moät soá phaân töû ADN chöùa boä ba maõ goác naèm trong moät soá baøo quan cuûa
teá baøo nhö ti theå, laïp theå ...
b. Boä ba maõ sao :
- Laø boä ba riboânucleâoâtit naèm treân phaân töû mARN, moãi boä ba maõ hoùa 1 axit amin
töông öùng. Traät töï caùc boä ba maõ sao cuûa phaân töû mARN ñöôïc sao cheùp vaø ñöôïc
qui ñònh töø traät töï caùc boä ba maõ goác cuûa gen töông öùng treân ADN.
- Boä ba maõ sao treân mARN coù ôû trong nhaân teá baøo, trong teá baøo chaát vaø trong moät
soá baøo quan nhö ti theå, laïp theå ...
c. Boä ba ñoái maõ :
- Laø boä ba riboânucleâoâtit naèm ôû moät ñaàu cuûa phaân töû tARN. Boä ba ñoái maõ tröïc tieáp
khôùp maõ vôùi boä ba maõ sao treân mARN vaø noù qui ñònh loaïi axit amin töông öùng
lieân keát vaøo ñaàu coøn laïi cuûa tARN trong quaù trình giaûi maõ.
- Boä ba ñoái maõ naèm treân tARN coù ôû trong nhaân teá baøo, trong teá baøo chaát vaø trong
thaønh phaàn caáu truùc cuûa riboâxoâm.
2. Moái quan heä giöõa boä ba maõ goác, boä ba maõ sao vaø boä ba ñoái maõ :
Trong quaù trình truyeàn ñaït thoâng tin di truyeàn, thoâng tin di truyeàn veà caáu truùc cuûa phaân
töû proâteâin ñöôïc qui ñònh bôûi traät töï caùc boä ba maõ goác seõ sao cheùp thaønh traät töï caùc boä ba
maõ sao treân mARN qua cô cheá sao maõ. Traät töï caùc boä ba maõ sao sau ñoù tröïc tieáp giaûi
maõ vaø toång hôïp traät töï caùc axit amin cuûa proâteâin sau khi ñaõ xaûy ra khôùp maõ vôùi caùc boä
ba ñoái maõ theo nguyeân taéc boå sung.
3. ÔÛ sinh vaät, maõ di truyeàn phaûi laø maõ boä ba :
Phaân töû ADN ñöôïc caáu taïo baèng 4 loaïi nucleâoâtit khaùc nhau laø A, T, G, X coøn trong
thaønh phaàn cuûa proâteâin ôû cô theå sinh vaät coù ñeán 20 loaïi axit amin khaùc nhau.
http://giasutamviet.com
Dòp may chæ coù ôû nhöõng trí tueä chuyeân caàn
Haõy coá gaéng cho ñeán khi naøo khoâng coøn coù theå coá gaéng ñöôïc nöõa
LYÙ THUYEÁT SINH HOÏC 70
- Neáu maõ di truyeàn laø maõ boä 1, töùc moãi loaïi nucleâoâtit maõ hoùa 1 loaïi axit amin thì 4
loaïi nucleâoâtit chæ maõ hoùa 4 loaïi axit amin khaùc nhau maø thoâi.
- Neáu maõ di truyeàn laø maõ boä 2, töùc 2 nucleâoâtit maõ hoùa 1 axit amin thì vôùi 4 loaïi
nucleâoâtit hình thaønh 42 = 16 kieåu boä 2 töùc cuõng chæ maõ hoùa 16 loaïi axit amin khaùc
nhau maø thoâi.
- Neáu maõ di truyeàn laø maõ boä 3 thì 4 loaïi nucleâoâtit hình thaønh 43 = 64 kieåu boä ba.
Treân thöïc teá coù loaïi boä ba khoâng tröïc tieáp maõ hoùa caùc axit amin vaø coù loaïi axit amin laïi
ñöôïc maõ hoùa bôûi vaøi kieåu boä ba khaùc. Do vaäy soá kieåu boä ba phaûi nhieàu hôn 20 môùi coù
khaû naêng maõ hoùa ñuû 20 loaïi axit amin. Vì vaäy maõ di truyeàn chæ coù theå laø maõ boä ba.
Caâu 64 : Trình baøy vai troø cuûa teá baøo chaát trong caùc hoaït ñoäng di truyeàn.
Traû lôøi :
1. Vai troø cuûa teá baøo chaát ñoái vôùi caùc hoaït ñoäng di truyeàn qua nhaân (di truyeàn qua
nhieãm saéc theå) :
a. Ñoái vôùi caùc hoaït ñoäng di truyeàn ôû caáp ñoä phaân töû :
v Teá baøo chaát cung caáp nguoàn nguyeân lieäu vaø naêng löôïng cho caùc hoaït ñoäng cuûa
ADN :
- Cung caáp nguyeân lieäu ñeå toång hôïp nucleâoâtit hay riboânucleâoâtit duøng vaøo quaù
trình töï sao vaø sao maõ cuûa ADN.
- Cung caáp proâteâin ñeå caáu truùc thaønh caùc men poâlimeraza xuùc taùc cho ADN töï
sao, sao maõ.
- Cung caáp axit amin, men vaø naêng löôïng ATP ñeå thöïc hieän quaù trình giaûi maõ.
v Laø nôi xaûy ra quaù trình toång hôïp proâteâin.
b. Ñoái vôùi caùc hoaït ñoäng di truyeàn ôû caáp ñoä teá baøo :
- Teá baøo chaát cung caáp proâteâin ñeå hình thaønh thoi voâ saéc taïo ñieàu kieän thuaän lôïi
cho söï phaân li cuûa nhieãm saéc theå veà hai cöïc cuûa teá baøo trong quaù trình phaân baøo.
- Laø nôi xaûy ra caùc hoaït ñoäng cuûa nhieãm saéc theå nhö tieáp hôïp, xeáp treân thoi voâ
saéc, phaân li ...
- Goùp phaàn vaøo vieäc hoaøn thaønh quaù trình phaân baøo thoâng qua vieäc phaân chia teá
baøo chaát töø teá baøo meï cho caùc teá baøo con.
2. Vai troø cuûa teá baøo chaát ñoái vôùi caùc hoaït ñoäng di truyeàn ngoaøi nhaân :
- Teá baøo chaát chöùa moät soá baøo quan nhö laïp theå, ti theå. Trong caùc baøo quan naøy coù
chöùa caùc phaân töû ADN daïng voøng.
- ADN daïng voøng khoâng naèm trong nhieãm saéc theå vaø khoâng toàn taïi theo caëp nhö
ADN trong nhieãm saéc theå. Löôïng ADN daïng voøng ít hôn nhieàu so vôùi löôïng ADN
treân nhieãm saéc theå trong nhaân.
- Gen treân ADN daïng voøng cuõng coù khaû naêng nhaân ñoâi, sao maõ vaø ñieàu khieån giaûi
maõ toång hôïp proâteâin, qua ñoù qui ñònh tính traïng cuûa cô theå. Gen treân ADN qui ñònh
http://giasutamviet.com
Dòp may chæ coù ôû nhöõng trí tueä chuyeân caàn
Haõy coá gaéng cho ñeán khi naøo khoâng coøn coù theå coá gaéng ñöôïc nöõa
LYÙ THUYEÁT SINH HOÏC 71
caùc tính traïng cuûa con phaùt trieån gioáng meï do hôïp töû phaùt trieån chuû yeáu trong teá baøo
chaát cuûa tröùng, teá baøo chaát cuûa tinh truøng nhoû, khoâng ñaùng keå.
- Gen treân ADN daïng voøng di truyeàn khoâng theo nhöõng qui luaät nghieâm ngaët do quaù
trình phaân chia chuùng töø teá baøo meï cho caùc teá baøo con trong phaân baøo dieãn ra baát
kyø, khoâng chính xaùc tuyeät ñoái.
- Gen treân ADN daïng voøng coù theå bò ñoät bieán taïo ra nhöõng kieåu hình khoâng bình
thöôøng vaø nhöõng ñoät bieán ñoù cuõng di truyeàn cho theá heä sau.
Caâu 65 : Vai troø cuûa enzim trong söï trao ñoåi chaát vaø naêng löôïng.
Traû lôøi :
- Enzim là những chất xúc tác sinh học cho các phản ứng tổng hợp và phân giải các chất xảy
ra liên tục trong tế bào.
- Về bản chất, enzim là những phân tử prôtêin. Trong tế bào sống của cơ thể chứa rất nhiều
loại enzim khác nhau và mỗi loại tham gia một phản ứng nhất định. Ngoài prôtêin, một số
enzim còn có thêm một phần tử hữu cơ nhỏ gọi là côenzim chứa vitamin. Côenzim có vai
trò làm cầu nối giữa enzim và chất tham gia phản ứng. Côenzim còn có thể là các ion kim
loại như Mg++, Fe++, Zn++, Cu++,...
- Các chất tham gia phản ứng, chịu tác dụng của enzim gọi là cơ chất.
- Cơ chế hoạt động của enzim: thoạt đầu, enzim liên kết với cơ chất để tạo thành một hợp
chất trung gian gọi là “enzim – cơ chất”. Cuối phản ứng, hợp chất đó sẽ cho phân huỷ để
cho sản phẩm của phản ứng và giải phóng enzim nguyên vẹn. Enzim được giải phóng lại
có thể xúc tác phản ứng trên cơ chất mới.
- Đặc tính của enzim la` đẩy mạnh tốc độ phản ứng, có hoạt tính cao và có tính chuyên hoá
cao.
http://giasutamviet.com
Dòp may chæ coù ôû nhöõng trí tueä chuyeân caàn
Haõy coá gaéng cho ñeán khi naøo khoâng coøn coù theå coá gaéng ñöôïc nöõa
LYÙ THUYEÁT SINH HOÏC 72
CHÖÔNG IV
CAÙC QUY LUAÄT DI TRUYEÀN
Caâu 66 : Giaûi thích vaø neâu thí duï veà caùc khaùi nieäm : caëp tính traïng töông phaûn, alen vaø caëp
alen, kieåu gen, kieåu hình, theå ñoàng hôïp vaø theå dò hôïp.
Traû lôøi :
1. Caëp tính traïng töông phaûn :
- Laø hai traïng thaùi khaùc nhau cuûa cuøng moät tính traïng nhöng bieåu hieän traùi ngöôïc
nhau.
Thí duï : ÔÛ ñaäu Haø Lan, maøu haït vaøng vaø maøu haït xanh laø hai traïng thaùi khaùc nhau
cuûa cuøng moät tính traïng veà maøu saéc; thaân cao vaø thaân thaáp laø hai traïng thaùi khaùc
nhau cuûa tính traïng chieàu cao thaân v.v...
2. Alen vaø caëp alen :
a. Alen : Alen laø moãi traïng thaùi khaùc nhau cuûa cuøng moät gen.
Thí duï : Alen A vôùi alen a; alen B vôùi alen b.
v Trong thöïc teá, ñoâi luùc hai thuaät ngöõ “gen” vaø “alen” ñöôïc söû duïng vôùi yù
nghóa gioáng nhau.
b. Caëp alen : Caëp alen laø hai alen gioáng nhau hay khaùc nhau thuoäc cuøng moät gen treân
moät caëp nhieãm saéc theå töông ñoàng trong teá baøo löôõng boäi.
Thí duï : AA, Aa, aa hay BB, Bb, bb ...
3. Kieåu gen :
- Kieåu gen laø taäp hôïp toaøn boä caùc gen trong teá baøo cuûa cô theå sinh vaät. Trong thöïc teá,
khi noùi ñeán kieåu gen cuûa moät teá baøo hay moät cô theå, ngöôøi ta chæ xeùt ñeán moät vaøi
caëp alen naøo ñoù lieân quan ñeán caùc caëp tính traïng ñang ñöôïc nghieân cöùu.
Thí duï : Teá baøo coù kieåu gen AABB hoaëc AaBB hoaëc AaBb.
4. Kieåu hình :
- Kieåu hình laø taäp hôïp toaøn boä caùc tính traïng vaø ñaëc tính cuûa cô theå. Trong thöïc teá,
khi noùi ñeán kieåu hình cuûa cô theå, ngöôøi ta chæ xeùt ñeán moät vaøi tính traïng naøo ñoù
ñang ñöôïc nghieân cöùu.
Thí duï : Ruoài giaám coù kieåu hình thaân xaùm, caùch daøi hay thaân ñen, caùnh ngaén; ñaäu
Haø Lan coù kieåu hình haït vaøng, voû haït trôn hay haït xanh, voû haït nhaên ...
5. Theå ñoàng hôïp vaø theå dò hôïp :
a. Theå ñoàng hôïp : Theå ñoàng hôïp laø theå (teá baøo hoaëc cô theå) mang 2 alen gioáng nhau
thuoäc cuøng moät gen.
b. Theå dò hôïp : Theå dò hôïp laø theå mang 2 alen khaùc nhau thuoäc cuøng moät gen
Thí duï : Aa, Bb
http://giasutamviet.com
Dòp may chæ coù ôû nhöõng trí tueä chuyeân caàn
Haõy coá gaéng cho ñeán khi naøo khoâng coøn coù theå coá gaéng ñöôïc nöõa
LYÙ THUYEÁT SINH HOÏC 73
Caâu 67 : Theá naøo laø hieän töôïng hoaùn vò gen vaø hieän töôïng ñoät bieán chuyeån ñoaïn nhieãm saéc
theå? Hai hieän töôïng treân coù nhöõng ñieåm gioáng vaø khaùc nhau theá naøo?
Traû lôøi :
1. Khaùi nieäm hieän töôïng hoaùn vò gen vaø hieän töôïng ñoät bieán chuyeån ñoaïn nhieãm saéc
theå :
a. Hoaùn vò gen :
- Laø hieän töôïng caùc gen lieân keát khoâng hoaøn toaøn treân moät nhieãm saéc theå daãn ñeán
trao ñoåi caùc ñoaïn gen töông öùng giöõa 2 croâmatit trong cuøng moät caëp nhieãm saéc theå
keùp töông ñoàng vaøo kyø tröôùc cuûa laàn phaân baøo thöù nhaát trong giaûm phaân.
b. Ñoät bieán chuyeån ñoaïn nhieãm saéc theå :
- Laø hieän töôïng moât ñoaïn cuûa nhieãm saéc theå bò ñöùt ra vaø gaén vaøo ôû moät vò trí khaùc
cuûa nhieãm saéc theå; hoaëc moät ñoaïn cuûa nhieãm saéc theå naøy bò ñöùt vaø chuyeån sang gaén
ôû nhieãm saéc theå khaùc thuoäc cuøng caëp hay khaùc caëp nhieãm saéc theå töông ñoàng.
- Hieän töôïng xaûy ra do caùc taùc nhaân gaây ñoät bieán cuûa moâi tröôøng beân ngoaøi hay beân
trong cô theå.
2. So saùnh 2 hieän töôïng :
a. Gioáng nhau : Hai hieän töôïng ñeàu coù theå daãn ñeán laøm thay ñoåi phaân boá gen treân
nhieãm saéc theå.
b. Nhöõng ñieåm khaùc nhau :
Hoaùn vò gen Chuyeån ñoaïn nhieãm saéc theå
- Xaûy ra giöõa 2 nhieãm saéc theå trong - Xaûy ra treân moät nhieãm saéc theå
cuøng moät caëp töông ñoàng. hoaëc giöõa hai nhieãm saéc theå cuøng
caëp hay khaùc caëp töông ñoàng.
- Hai ñoaïn trao ñoåi chöùa gen töông - Chuyeån ñoaïn khoâng chöùa gen
öùng vôùi nhau. töông öùng vôùi nhau.
- Taïo kieåu hình bình thöôøng. - Taïo kieåu hình khoâng bình thöôøng.
- Nguyeân nhaân do tieáp hôïp vaø trao - Nguyeân nhaân do caùc taùc nhaân gaây
ñoåi cheùo giöõa 2 croâmatit trong ñoät bieán cuûa moâi tröôøng beân ngoaøi
cuøng moät caëp nhieãm saéc theå keùp hay beân trong cô theå.
töông ñoàng ôû kyø tröôùc cuûa laàn
phaân baøo thöù nhaát trong giaûm
phaân.
- Taïo nhieàu bieán dò toå hôïp, coù yù - Chuyeån ñoaïn lôùn thöôøng gaây cheát
nghóa ñoái vôùi tieán hoùa vaø choïn hay laøm maát khaû naêng sinh saûn
gioáng. cuûa cô theå. Chuyeån ñoaïn nhoû ñöôïc
öùng duïng trong taïo gioáng saûn xuaát.
http://giasutamviet.com
Dòp may chæ coù ôû nhöõng trí tueä chuyeân caàn
Haõy coá gaéng cho ñeán khi naøo khoâng coøn coù theå coá gaéng ñöôïc nöõa
LYÙ THUYEÁT SINH HOÏC 74
Caâu 68 :Trình baøy nhöõng coáng hieán cuûa Menñen cho di truyeàn hoïc. Beân caïnh ñoù, nhöõng haïn
cheá cuûa Menñen ñaõ ñöôïc di truyeàn hoïc hieän ñaïi boå sung nhö theá naøo?
Traû lôøi :
1. Nhöõng coáng hieán cuûa Menñen cho di truyeàn hoïc :
- Meñen ñaõ ñeà ra 2 phöông phaùp nghieân cöùu di truyeàn vaø veà sau ñaõ ñöôïc öùng duïng
roäng raõi laø phöông phaùp phaân phaân tích di truyeàn gioáng lai vaø phöông phaùp lai phaân
tích. Noäi dung cuûa caùc phöông phaùp nhö sau :
v Phöông phaùp phaân tích di truyeàn gioáng lai. Phöông phaùp nghieân cöùu naøy coù
caùc noäi dung cô baûn sau :
• Choïn ñoái töôïng thí nghieäm : thöôøng Menñen choïn nghieân cöùu treân caây
ñaäu Haø Lan do tính chaát töï thuï phaán nghieâm ngaët cuûa noù.
• Kieåm tra, choïn loïc ñeå coù ñöôïc doøng thuaàn chuûng tröôùc khi ñem lai gioáng.
Trong noäi dung naøy, Menñen keát hôïp söû duïng phöông phaùp lai phaân tích.
• Phaân tích caùc ñaëc ñieåm di truyeàn phöùc taïp ôû cô theå sinh vaät thaønh töøng
caëp tính traïng rieâng leõ. Tieán haønh lai töø ñôn giaûn ñeán phöùc taïp. Luùc ñaàu
laø thí nghieäm lai 1 tính, roài chuyeån daàn ñeán lai 2 tính, 3 tính v.v...
• Moãi moät thí nghieäm laëp ñi laëp laïi nhieàu laàn treân nhieàu ñoái töôïng khaùc
nhau nhaèm kieåm tra caùc keát quaû thu ñöôïc.
• Ruùt ra ñònh luaät : duøng thoáng keâ toaùn hoïc ruùt ra caùc ñònh luaät mang tính
chaát ñònh löôïng.
v Phöông phaùp lai phaân tích : Laø pheùp lai nhaèm kieåm tra kieåu gen cuûa moät cô
theå mang tính troäi laø thuaàn chuûng hay khoâng. Caùch laøm laø cho cô theå caàn
kieåm tra lai vôùi cô theå mang tính laën. Sau ñoù döïa vaøo kieåu hình ôû con lai ñeå
keát luaän.
• Neáu con lai ñoàng tính, chöùng toû cô theå ñang kieåm tra laø thuaàn chuûng.
• Neáu con lai phaân tính, chöùng toû cô theå ñang kieåm tra laø khoâng thuaàn
chuûng.
q Sô ñoà lai minh hoïa :
§ P: AA (thuaàn chuûng) × aa
GP : A a
F1 : 100% Aa (F1 ñoàng tính)
§ P: Aa (khoâng thuaàn chuûng) × aa
GP : A, a a
F1 : 50% Aa : 50% aa (F1 phaân tính)
- Treân cô sôû thöïc nghieäm, Menñen ñaõ phaùt hieän 3 ñònh luaät di truyeàn ôû sinh vaät. Noäi
dung cuûa moãi ñònh luaät nhö sau :
v Ñònh luaät ñoàng tính (coøn goïi laø ñònh luaät tính troäi) : Khi lai 2 caù theå boá meï
thuaàn chuûng khaùc nhau veà 1 caëp tính traïng töông phaûn thì caùc caù theå lai F1
ñoàng tính, mang tính traïng 1 beân cuûa boá hoaëc meï, laø tính traïng troäi.
http://giasutamviet.com
Dòp may chæ coù ôû nhöõng trí tueä chuyeân caàn
Haõy coá gaéng cho ñeán khi naøo khoâng coøn coù theå coá gaéng ñöôïc nöõa
LYÙ THUYEÁT SINH HOÏC 75
v Ñònh luaät phaân tính (coøn goïi laø ñònh luaät phaân li) : Khi lai 1 caëp boá meï thuaàn
chuûng khaùc nhau veà 1 caëp tính traïng töông phaûn thì theá heä F2 coù hieän töôïng
phaân tính theo tæ leä trung bình 3 troäi : 1 laën.
v Ñònh luaät phaân li ñoäc laäp : Khi lai 1 caëp boá meï thuaàn chuûng khaùc nhau veà 2
hay nhieàu caëp tính traïng töông phaûn thì söï di truyeàn cuûa caëp tính traïng naøy
khoâng phuï thuoäc vaøo söï di truyeàn cuûa caëp tính traïng kia.
2. Boå sung cuûa di truyeàn hoïc hieän ñaïi cho caùc haïn cheá cuûa Menñen : Tuy coù nhöõng
coáng hieán quan troïng trong lónh vöïc di truyeàn hoïc. Song, chuû yeáu do trình ñoä phaùt trieån
cuûa khoa hoïc ñöông thôøi, Menñen cuõng coù nhöõng haïn cheá nhaát ñònh vaø nhöõng haïn cheá
ñoù ñaõ ñöôïc di truyeàn hoïc hieän ñaïi boå sung nhö sau :
Caùc haïn cheá cuûa Menñen Boå sung cuûa di truyeàn hoïc hieän ñaïi
• Chæ phaùt hieän hieän töôïng gen • Coøn coù hieän töôïng gen troäi aùt
troäi aùt hoaøn toaøn gen laën alen khoâng hoaøn toaøn gen laën goïi laø
vôùi noù. hieän töôïng di truyeàn trung gian.
• Chæ môùi ñeà caäp ñeán moãi gen • Nhieàu gen coøn phaân boá treân moät
naèm treân moät nhieãm saéc theå qui nhieãm saéc theå di truyeàn theo qui
ñònh moät tính traïng. luaät lieân keát gen hoaøn toaøn vaø
qui luaät hoaùn vò gen.
• Moät gen coù theå qui ñònh nhieàu
tính traïng cho cô theå goïi laø tính
ña hieäu cuûa gen.
• Nhieàu gen khoâng alen coù theå
töông taùc qui ñònh moät tính traïng
cho cô theå theo qui luaät töông taùc
gen.
• Chæ nghieân cöùu gen qui ñònh tính • Gen coøn naèm treân nhieãm saéc theå
traïng naèm treân nhieãm saéc theå giôùi tính vaø theo qui taéc di
thöôøng trong nhaân teá baøo. truyeàn coù lieân keát vôùi giôùi tính.
• Gen khoâng chæ naèm treân nhieãm
saéc theå trong nhaân teá baøo maø
coøn naèm trong moät soá baøo quan
(ADN daïng voøng). Caùc gen naøy
qui ñònh söï phaùt trieån tính traïng
con theo doøng meï, goïi laø qui luaät
di truyeàn qua teá baøo chaát.
Caâu 69 : Vì sao taàn soá hoaùn vò khoâng vöôït quaù 50%?
http://giasutamviet.com
Dòp may chæ coù ôû nhöõng trí tueä chuyeân caàn
Haõy coá gaéng cho ñeán khi naøo khoâng coøn coù theå coá gaéng ñöôïc nöõa
LYÙ THUYEÁT SINH HOÏC 76
Traû lôøi :
- Taàn soá hoaùn vò ñöôïc xaùc ñònh baèng toång tæ leä phaàn traêm soá loaïi giao töû taïo ra do
hoaùn vò.
AB
- Xeùt moät teá baøo sinh giao töû coù kieåu gen , khi giaûm phaân coù trao ñoåi cheùo seõ
ab
phaùt sinh 4 loaïi giao töû laø AB, ab, Ab vaø aB. Hai loaïi giao töû hoaùn vò Ab vaø aB. Neáu
2
taàn soá trao ñoåi cheùo laø toái ña thì tæ leä cuûa 2 loaïi giao töû hoaùn vò treân laø = 50% .
4
- Tuy nhieân do hieän töôïng trao ñoåi cheùo ñoâi luùc môùi xaûy ra vaø khoâng phaûi teá baøo sinh
duïc naøo giaûm phaân cuõng coù trao ñoåi cheùo, neân treân thöïc teá, taàn soá hoaùn vò gen
thöôøng nhoû hôn 50%.
Caâu 1 : Phöông phaùp xaùc ñònh taàn soá hoaùn vò gen sau ñaây :
Soá caù theå coù kieåu hình gioáng boá meï
Taàn soá hoaùn vò = × 100%
Toång soá caù theå thu ñöôïc trong lai phaân tích
Traû lôøi :
Soá caù theå coù kieåu hình gioáng boá meï
Taàn soá hoaùn vò = × 100%
Toång soá caù theå thu ñöôïc trong lai phaân tích
v Ñuùng trong tröôøng hôïp moãi gen troäi naèm treân töøng nhieãm saéc theå cuûa moät caëp nhieãm
saéc theå töông ñoàng.
Ab ab Ab aB AB ab
Thí duï : P : × → F1 : : : :
aB ab ab ab ab ab
AB ab
Tröôøng hôïp naøy, caùc caù theå coù kieåu gen vaø ôû F1 mang kieåu hình gioáng vôùi boá
ab ab
meï laø keát quaû cuûa hieän töôïng hoaùn vò gen, coøn caù theå coù kieåu hình khaùc boá meï (mang
Ab aB
caùc kieåu gen vaø ) laïi khoâng phaûi laø keát quaû cuûa hieän töôïng hoaùn vò gen.
ab ab
Tröôøng hôïp naøy ñuùng vôùi coâng thöùc treân.
v Khoâng ñuùng trong tröôøng hôïp 2 gen troäi cuøng naèm treân moät nhieãm saéc theå, coøn 2 alen
laën kia naèm treân nhieãm saéc theå töông ñoàng coøn laïi.
AB ab AB ab Ab aB
Thí duï : P : × → F1 : : : :
ab ab ab ab ab ab
Ab aB
Caù theå coù kieåu hình khaùc boá meï vaø do keát hôïp giöõa giao töû coù hoaùn vò gen Ab
ab ab
hoaëc aB vôùi giao töû bình thöôøng ab.
Tröôøng hôïp naøy khoâng ñuùng vôùi coâng thöùc treân.
http://giasutamviet.com
Dòp may chæ coù ôû nhöõng trí tueä chuyeân caàn
Haõy coá gaéng cho ñeán khi naøo khoâng coøn coù theå coá gaéng ñöôïc nöõa
LYÙ THUYEÁT SINH HOÏC 77
Soá caù theå coù kieåu hình khaùc boá meï
q Löu yù : Neáu : Taàn soá hoaùn vò = × 100% thì traû
Toång soá caù theå thu ñöôïc trong lai phaân tích
lôøi ngöôïc laïi.
Caâu 70 : Caùc pheùp lai duøng trong nghieân cöùu di truyeàn vaø yù nghóa cuûa caùc pheùp lai ñoù?
Traû lôøi :
Coù 2 pheùp lai thöôøng duøng trong nghieân cöùu di truyeàn laø :
1. Pheùp lai thuaän nghòch :
a. Khaùi nieäm :
- Lai thuaän nghòch laø pheùp lai ñöôïc tieán haønh theo 2 höôùng khaùc nhau : ÔÛ höôùng thöù
nhaát daïng naøy ñöôïc duøng laøm boá thì ôû höôùng thöù hai noù ñöôïc duøng laøm meï.
Thí duï :
§ Lai thuaän : Meï (AA) × Boá (aa)
§ Lai nghòch : Meï (aa) × Boá (AA)
b. YÙ nghóa :
- Duøng pheùp lai thuaän nghòch ñeå xaùc ñònh tính traïng do gen naèm treân nhieãm saéc theå
thöôøng qui ñònh khi keát quaû pheùp lai thuaän nghòch laø nhö nhau.
- Moocgan ñaõ phaùt hieän ra qui luaät di truyeàn lieân keát giôùi tính nhôø phaân tích keát quaû
pheùp lai thuaän nghòch veà tính traïng maøu maét ôû ruoài giaám : keát quaû pheùp lai thuaän
nghòch khaùc nhau, tính traïng maét traéng chæ coù ôû ruoài ñöïc F1 → gen qui ñònh maøu
maét naèm treân nhieãm saéc theå giôùi tính X, khoâng coù alen töông öùng treân nhieãm saéc
theå Y.
- Coren vaø Bo ñaõ phaùt hieän ra qui luaät di truyeàn qua teá baøo chaát nhôø phaân tích keát
quaû pheùp lai thuaän nghòch veà tính traïng maøu saéc hoa loa keøn : keát quaû pheùp lai
thuaän nghòch khaùc nhau, con lai luoân bieåu hieän tính traïng cuûa meï → gen qui ñònh
tính traïng naèm trong caùc baøo quan ôû teá baøo chaát cuûa hôïp töû do meï truyeàn cho.
- Moocgan ñaõ phaùt hieän ra hieän töôïng di truyeàn lieân keát chòu aûnh höôûng cuûa giôùi tính
khi keát quaû lai lai thuaän nghòch ôû ruoài giaám ñöïc vaø caùi khaùc nhau.
2. Pheùp lai phaân tích :
a. Khaùi nieäm :
- Lai phaân tích laø pheùp lai giöõa caù theå mang tính traïng troäi chöa bieát kieåu gen vôùi caù
theå mang tính traïng laën töông öùng nhaèm muïc ñích phaân tích kieåu gen cuûa caù theå
mang tính traïng troäi.
Thí duï :
P : Ñaäu Haø Lan haït vaøng (troäi) × Ñaäu Haø Lan haït xanh (laën)
• Neáu keát quaû lai laø 100% ñaäu haït vaøng → kieåu gen cuûa ñaäu haït vaøng P laø
AA.
SÑL : P: AA × aa
GP : A a
http://giasutamviet.com
Dòp may chæ coù ôû nhöõng trí tueä chuyeân caàn
Haõy coá gaéng cho ñeán khi naøo khoâng coøn coù theå coá gaéng ñöôïc nöõa
LYÙ THUYEÁT SINH HOÏC 78
F1 : 100% Aa (Haït vaøng)
• Neáu keát quaû lai laø 50% ñaäu haït vaøng : 50% ñaäu haït xanh → kieåu gen cuûa
ñaäu haït vaøng P laø Aa.
SÑL : P: Aa × aa
GP : A, a a
F1 : 50% Aa : 50% aa
(Haït vaøng) (Haït xanh)
b. YÙ nghóa :
- Xaùc ñònh kieåu gen cuûa cô theå mang tính traïng troäi laø ñoàng hôïp töû hay dò hôïp töû.
- Xaùc ñònh tính traïng do 1 gen qui ñònh hay do nhieàu gen töông taùc vôùi nhau cuøng qui
ñònh.
- Xaùc ñònh caùc gen phaân li ñoäc laäp, lieân keát gen hoaøn toaøn hay hoaùn vò gen; tính taàn
soá hoaùn vò gen.
Caâu 71 : Baûn ñoà di truyeàn laø gì? Theá naøo laø moät ñôn vò baûn ñoà, moät ñôn vò Moocgan? Neâu yù
nghóa lí luaän vaø thöïc tieãn cuûa baûn ñoà di truyeàn.
Traû lôøi :
1. Baûn ñoà di truyeàn :
- Laø sô ñoà saép xeáp vò trí töông ñoái cuûa caùc gen trong nhoùm lieân keát treân nhieãm saéc
theå.
- Baûn ñoà di truyeàn ñöôïc xaùc ñònh cho töøng caëp nhieãm saéc theå töông ñoàng. Caùc nhoùm
gen lieân keát ñöôïc ñaùnh soá theo thöù töï cuûa nhieãm saéc theå trong boä nhieãm saéc theå 2n
cuûa loaøi. Treân baûn ñoà di truyeàn phaûi ghi nhoùm gen lieân keát, teân (hoaëc kí hieäu) cuûa
töøng gen, khoaûng caùch giöõa caùc gen tính baèng ñôn vò baûn ñoà.
2. Ñôn vò baûn ñoà, ñôn vò Moocgan :
- Ñôn vò baûn ñoà laø 1% hoaùn vò gen.
- Ñôn vò baûn ñoà coù theå ñöôïc bieåu thò baèng ñôn vò Moocgan. Trong ñoù :
v Moät ñôn vò Moocgan baèng 100% hoaùn vò gen.
v 1% hoaùn vò gen baèng 1 centimoocgan (cM).
10% hoaùn vò gen baèng 1 deximoocgan (dM).
3. YÙ nghóa cuûa baûn ñoà di truyeàn :
Vieäc nghieân cöùu boä nhieãm saéc theå 2n cuûa moãi loaøi vaø tieán ñeán thaønh laäp baûn ñoà di truyeàn
coù yù nghóa to lôùn veà lí luaän vaø thöïc tieãn.
§ Lí luaän :
- Baûn ñoà di truyeàn giuùp ta hieåu ñöôïc caáu truùc di truyeàn cuûa moãi loaøi ôû caáp ñoä teá baøo
vaø caáp ñoä phaân töû.
- Treân cô sôû phaân tích, ñoái chieáu vaø so saùnh baûn ñoà di truyeàn cuûa caùc loaøi ñeå tìm ra
moái quan heä di truyeàn giöõa chuùng trong heä thoáng tieán hoùa chung cuûa sinh giôùi.
§ Thöïc tieãn :
http://giasutamviet.com
Dòp may chæ coù ôû nhöõng trí tueä chuyeân caàn
Haõy coá gaéng cho ñeán khi naøo khoâng coøn coù theå coá gaéng ñöôïc nöõa
LYÙ THUYEÁT SINH HOÏC 79
- Döïa vaøo baûn ñoà di truyeàn cho pheùp ta döï ñoaùn tröôùc ñöôïc tính chaát di truyeàn cuûa
caùc gen qui ñònh caùc tính traïng ôû sinh vaät.
- Trong coâng taùc choïn gioáng vaø y hoïc : Döïa vaøo baûn ñoà di truyeàn ngöôøi ta coù theå
nhanh choùng choïn ñöôïc ñoâi giao phoái phuø hôïp nhaát, traùnh moø maãm lai thöû nhieàu
laàn, toán nhieàu thôøi gian. Maët khaùc, vieäc naém vöõng vò trí cuûa töøng gen treân baûn ñoà di
truyeàn cho pheùp tieán haønh thay theá caùc gen xaáu, khieám khuyeát baèng caùc gen toát,
laønh maïnh, töø ñoù môû ra höôùng nghieân cöùu taïo gioáng môùi ôû möùc ñoä phaân töû vaø trieån
voïng chöõa trò moät soá beänh di truyeàn ôû ngöôøi.
Caâu 72 : Khaùi nieäm veà nhieãm saéc theå giôùi tính. Cô cheá xaùc ñònh giôùi tính ôû sinh vaät. YÙ nghóa
thöïc tieãn cuûa vieäc nghieân cöùu di truyeàn giôùi tính.
Traû lôøi :
1. Khaùi nieäm veà nhieãm saéc theå giôùi tính :
- Laø caëp nhieãm saéc theå ñaëc bieät duøng ñeå xaùc ñònh giôùi tính ôû sinh vaät. Treân nhieãm saéc
theå giôùi tính mang caùc gen quy ñònh caùc tính traïng giôùi tính vaø moät soá gen quy ñònh
caùc tính traïng thöôøng keøm theo (taïo neân hieän töôïng di truyeàn lieân keát vôùi giôùi tính).
Trong teá baøo 2n thì nhieãm saéc theå giôùi tính coù töø 1 ñeán 2 chieác.
- Caùc kieåu nhieãm saéc theå giôùi tính ôû sinh vaät :
• Kieåu XX vaø kieåu XY :
§ Haàu heát caùc loaøi : Ngöôøi, thuù, ruoài giaám ... caù theå ñöïc (XY), caù theå
caùi (XX).
§ Moät soá loaøi chim : Chim, böôùm, boø saùt ... caù theå ñöïc (XX), caù theå caùi
(XY).
• Kieåu XX vaø kieåu XO :
§ Caùc loaøi : Reäp, chaâu chaáu, boï xít ... caù theå ñöïc (XO), caù theå caùi (XX)
§ Boï nhaäy : caù theå ñöïc (XX), caù theå caùi (XO).
2. Cô cheá xaùc ñònh giôùi tính ôû sinh vaät :
- Ôû Ngöôøi, thuù, ruoài giaám :
P : Caù theå ñöïc XY × Caù theå caùi XX
Gp : X = Y = 50% X = 100%
Con : XX = 50% → caù theå caùi.
XY : 50% → caù theå ñöïc.
- ÔÛ Chim, böôùm, boø saùt :
P : Caù theå ñöïc XX × Caù theå caùi XY
Gp : X = 100% X = Y = 50%
Con : XX = 50% → caù theå ñöïc
XY = 50% → caù theå caùi
- ÔÛ Chaâu chaáu, boï xít, reäp :
P : Caù theå ñöïc XO × Caù theå caùi XO
http://giasutamviet.com
Dòp may chæ coù ôû nhöõng trí tueä chuyeân caàn
Haõy coá gaéng cho ñeán khi naøo khoâng coøn coù theå coá gaéng ñöôïc nöõa
LYÙ THUYEÁT SINH HOÏC 80
Gp : X = 100% X = 100%
Con : XX = 50% → caù theå caùi
XO = 50% → caù theå ñöïc
- ÔÛ boï nhaäy :
P : Caù theå ñöïc XX × Caù theå caùi XO
Gp : X = 100% X = O = 50%
Con : XX = 50% → caù theå ñöïc
XO = 50% → caù theå caùi
3. YÙ nghóa thöïc tieãn cuûa vieäc nghieân cöùu di truyeàn giôùi tính :
- Tính traïng giôùi tính ñöôïc hình thaønh daàn trong quaù trình phaùt trieån caù theå vaø coù theå
chòu aûnh höôûng cuûa nhieàu yeáu toá moâi tröôøng trong vaø ngoaøi cô theå.
Thí duï :
v Taùc ñoäng cuûa hoocmon vaøo giai ñoaïn sôùm cuûa hôïp töû coù theå laøm thay ñoåi
kieåu hình ñöïc hay caùi cuûa caù theå.
v Hoaøn caûnh thuï tinh, ñieàu kieän soáng cuûa hôïp töû vaø cuûa caù theå boá meï coù theå
laøm thay ñoåi tæ leä ñöïc, caùi ôû ñôøi con.
Do ñoù, naém ñöôïc cô cheá xaùc ñònh vaø caùc yeáu toá aûnh höôûng ñeán quaù trình phaân hoùa
giôùi tính, ta coù theå chuû ñoäng ñieàu chænh tæ leä ñöïc, caùi cuûa ñôøi con nhaèm ñem laïi hieäu
quaû kinh teá cao.
Thí duï :
v ÔÛ taèm daâu, duøng taùc nhaân phoùng xaï laøm cheát nhaân cuûa teá baøo tröùng vaø cho
thuï tinh baèng 2 tinh truøng X taïo ra hôïp töû XX phaùt trieån thaønh taèm ñöïc cho
naêng suaát tô cao hôn taèm caùi.
- Ñeà ra phöông phaùp coù theå sinh con trai, con gaùi theo yù muoán.
- Giaûi thích ñöôïc nguyeân nhaân vaø ñeà xuaát phöông phaùp phaùt hieän 1 soá beänh ôû ngöôøi
do söï roái loaïn cô cheá phaân li vaø toå hôïp cuûa caëp nhieãm saéc theå giôùi tính taïo ra caùc
hoäi chöùng : Teùcnô (XO), Claifentô (XXY) ...
Caâu 73 : Nhöõng ñieåm gioáng nhau vaø khaùc nhau giöõa nhieãm saéc theå thöôøng vaø nhieãm saéc theå
giôùi tính.
Traû lôøi :
1. Gioáng nhau :
- Ñeàu ñöôïc caáu taïo töø caùc chaát nhö : ADN vaø proâteâin.
- Ñeàu coù hình daïng vaø kích thöôùc ñaëc tröng cho töøng loaøi.
- Ñeàu coù khaû naêng taùi sinh, phaân li, toå hôïp trong nguyeân phaân, giaûm phaân, thuï tinh.
- Ñeàu coù chöùa gen qui ñònh tính traïng thöôøng.
- Caùc gen treân moãi nhieãm saéc theå ñeàu taïo thaønh nhoùm gen lieân keát vaø di truyeàn theo
qui luaät lieân keát gen hoaøn toaøn hoaëc hoaùn vò gen.
- Ñeàu coù theå bò ñoät bieán laøm thay ñoåi caáu truùc veà soá löôïng nhieãm saéc theå.
http://giasutamviet.com
Dòp may chæ coù ôû nhöõng trí tueä chuyeân caàn
Haõy coá gaéng cho ñeán khi naøo khoâng coøn coù theå coá gaéng ñöôïc nöõa
LYÙ THUYEÁT SINH HOÏC 81
2. Khaùc nhau :
Nhieãm saéc theå thöôøng Nhieãm saéc theå giôùi tính
§ Coù nhieàu caëp vaø gioáng nhau ôû caù § Coù 1 caëp (ñoâi khi chæ 1 chieác) vaø
theå ñöïc vaø caù theå caùi trong moãi loaøi. khaùc nhau ôû caù theå ñöïc vaø caù theå caùi
§ Moãi caëp goàm 2 nhieãm saéc theå ñoàng trong moãi loaøi.
daïng (gioáng nhau veà hình daïng vaø § Chæ caù theå thuoäc giôùi ñoàng giao töû
kích thöôùc). môùi mang caëp nhieãm saéc theå giôùi
tính ñoàng daïng (XX), coøn caù theå
thuoäc giôùi dò giao töû thì mang 1
nhieãm saéc theå (X) vaø 1 nhieãm saéc
theå (Y), ñoâi khi chæ laø 1 nhieãm saéc
theå (X).
Ø Thí duï :
ü Ngöôøi, thuù, ruoài giaám : con caùi
(XX), con ñöïc (XY).
ü Chim, böôùm vaø moät soá loaøi caù :
con ñöïc (XX), con caùi (XY).
ü Chaâu chaáu, boï xít … con ñöïc XO.
Boï nhaäy : con caùi XO.
§ Mang caùc gen qui ñònh caùc tính § Mang caùc gen qui ñònh caùc tính
traïng thöôøng. traïng giôùi tính vaø 1 soá gen qui ñònh
tính traïng thöôøng.
§ Phaàn lôùn caùc gen phaân boá treân § Moät soá ít gen phaân boá treân nhieãm
nhieãm saéc thöôøng. saéc theå giôùi tính.
§ Caùc gen taïo thaønh töøng caëp alen § Caùc gen coù theå chæ coù treân X maø
töông öùng. khoâng coù alen töông öùng treân Y
hoaëc ngöôïc laïi.
Caâu 74 : So saùnh qui luaät lieân keát gen vaø qui luaät hoaùn vò gen.
Traû lôøi :
1. Nhöõng ñieåm gioáng nhau :
- Ñeàu laø qui luaät nghieân cöùu söï di truyeàn cuûa nhieàu caëp tính traïng.
- Moãi tính traïng do moät gen qui ñònh.
- Nhieàu gen cuøng naèm treân moät nhieãm saéc theå trong nhaân cuûa teá baøo, daãn ñeán caùc
tính traïng di truyeàn phuï thuoäc vaøo nhau.
- Coù hieän töôïng gen troäi aùt gen laën.
http://giasutamviet.com
Dòp may chæ coù ôû nhöõng trí tueä chuyeân caàn
Haõy coá gaéng cho ñeán khi naøo khoâng coøn coù theå coá gaéng ñöôïc nöõa
LYÙ THUYEÁT SINH HOÏC 82
-
Neáu P thuaàn chuûng vaø mang caùc caëp tính traïng töông phaûn, F1 ñeàu ñoàng tính vaø F2
ñeàu coù hieän töôïng phaân tính.
- Ñeàu ñöôïc Moocgan phaùt hieän laàn ñaàu tieân treân ñoái töôïng ruoài giaám.
2. Nhöõng ñieåm khaùc nhau :
Qui luaät lieân keát gen Qui luaät hoaùn vò gen
§ Caùc gen lieân keát hoaøn toaøn treân 1 § Caùc gen lieân keát khoâng hoaøn toaøn
nhieãm saéc theå, cuøng phaân li vaø cuøng treân nhieãm saéc theå. Vaøo kyø tröôùc I
toå hôïp vôùi nhau. cuûa giaûm phaân, xaûy trao ñoåi cheùo vaø
hoaùn vò gen giöõa 2 nhieãm saéc theå
keùp cuøng caëp töông ñoàng.
§ Caùc loaïi giao töû taïo ra luoân coù tæ leä § Caùc loaïi giao töû coù tæ leä khoâng
ngang nhau (ñoái vôùi cô theå dò hôïp). ngang nhau, tröø khi taàn soá hoaùn vò
gen baèng 50 % (ñoái vôùi cô theå dò
§ Lai giöõa caùc cô theå dò hôïp n caëp gen hôïp).
lieân keát hoaøn toaøn thì con lai coù 4 toå § Lai giöõa caùc cô theå dò hôïp n caëp gen
hôïp, 2 kieåu hình vôùi tæ leä 3 : 1 hoaëc lieân keát khoâng hoaøn toaøn thì con lai
3 kieåu hình vôùi tæ leä 1 : 2 : 1. coù nhieàu toå hôïp, nhieàu kieåu gen,
kieåu hình vaø tæ leä kieåu hình phuï
§ Lai phaân tích cô theå dò hôïp caùc caëp thuoäc taàn soá hoaùn vò gen.
gen lieân keát hoaøn toaøn taïo con lai coù § Lai phaân tích cô theå dò hôïp caùc caëp
2 kieåu hình vôùi tæ leä ngang nhau. gen lieân keát khoâng hoaøn toaøn taïo
con lai coù nhieàu kieåu hình vôùi tæ leä
§ Laøm haïn cheá xuaát hieän bieán dò toå khoâng ngang nhau.
hôïp. Duy trì ñöôïc söï oån ñònh veà maët § Laøm taêng xuaát hieän bieán dò toå hôïp
di truyeàn cuûa loaøi. vaø laøm taêng tính ña daïng veà kieåu
§ Laø hieän töôïng phoå bieán. gen vaø kieåu hình cuûa loaøi.
§ Ñoâi luùc môùi xaûy ra.
Caâu 75 : So saùnh ñònh luaät phaân li ñoäc laäp vaø qui luaät lieân keát gen hoaøn toaøn.
Traû lôøi :
1. Nhöõng ñieåm gioáng nhau :
- Ñeàu laø qui luaät nghieân cöùu söï di truyeàn cuûa nhieàu caëp tính traïng.
- Moãi tính traïng do moät gen qui ñònh.
- Gen naèm treân nhieãm saéc theå trong nhaân teá baøo.
- Coù hieän töôïng gen troäi aùt gen laën.
- Neáu P thuaàn chuûng vaø khaùc nhau veà caùc caëp tính traïng töông phaûn thì F1 ñoàng tính
vaø F2 phaân tính.
http://giasutamviet.com
Dòp may chæ coù ôû nhöõng trí tueä chuyeân caàn
Haõy coá gaéng cho ñeán khi naøo khoâng coøn coù theå coá gaéng ñöôïc nöõa
LYÙ THUYEÁT SINH HOÏC 83
2. Nhöõng ñieåm khaùc nhau :
Ñònh luaät phaân li ñoäc laäp Qui luaät lieân keát gen hoaøn toaøn
§ Caùc caëp tính traïng di truyeàn ñoäc laäp § Caùc caëp tính traïng di truyeàn coù söï
vôùi nhau. phuï thuoäc vaøo nhau.
§ Moãi gen naèm treân moät nhieãm saéc § Nhieàu gen cuøng naèm treân 1 nhieãm
theå. saéc theå.
§ Caùc gen phaân li ñoäc laäp vaø toå hôïp töï § Caùc gen lieân keát hoaøn toaøn treân 1
do trong giaûm phaân taïo giao töû, vaø nhieãm saéc theå, cuõng phaân li vaø cuõng
trong thuï tinh xaûy ra söï toå hôïp ngaãu toå hôïp trong phaân baøo vaø trong thuï
nhieân giöõa caùc gen treân caùc nhieãm tinh.
saéc theå trong giao töû.
§ Neáu F1 chöùa n caëp gen dò hôïp lai vôùi § F1 chöùa n caëp gen dò hôïp lai vôùi
nhau thì : nhau thì :
Ø F1 taïo 2n loaïi giao töû coù tæ leä ngang Ø F1 taïo 2 loaïi giao töû coù tæ leä ngang
nhau. nhau.
Ø F2 coù 4n toå hôïp, 3n kieåu gen, 2n kieåu Ø F2 coù 4 toå hôïp, 3 hoaëc 4 kieåu gen, 2
hình vaø tæ leä. kieåu hình vôùi tæ leä 3 : 1 hoaëc 3 kieåu
hình vôùi tæ leä 1 : 2 : 1.
§ F1 chöùa n caëp gen dò hôïp lai phaân § F1 chöùa n caëp gen dò hôïp lieân keát
tích taïo tæ leä kieåu hình baèng (1 : 1)n. hoaøn toaøn lai phaân tích taïo tæ leä kieåu
hình baèng 1 : 1.
§ Laøm taêng xuaát hieän bieán dò toå hôïp § Laøm haïn cheá xuaát hieän bieán dò toå
vaø taïo söï ña daïng ôû sinh vaät. hôïp.
Caâu 76 : So saùnh ñònh luaät phaân li ñoäc laäp vaø qui luaät hoaùn vò gen.
Traû lôøi :
1. Nhöõng ñieåm gioáng nhau :
- Ñeàu laø qui luaät nghieân cöùu söï di truyeàn cuûa nhieàu caëp tính traïng.
- Moãi tính traïng do moät gen qui ñònh.
- Gen naèm treân nhieãm saéc theå trong nhaân teá baøo.
- Coù hieän töôïng gen troäi aùt gen laën.
- Neáu P thuaàn chuûng vaø khaùc nhau veà caùc caëp tính traïng töông phaûn thì F1 ñoàng tính
vaø F2 phaân tính.
- Khi taàn soá hoaùn vò gen baèng 50% thì caû 2 qui luaät ñeàu taïo keát quaû lai gioáng nhau.
- Ñeàu laøm taêng xuaát hieän bieán dò toå hôïp, taïo ra söï phong phuù, ña daïng cho sinh vaät.
2. Nhöõng ñieåm khaùc nhau :
http://giasutamviet.com
Dòp may chæ coù ôû nhöõng trí tueä chuyeân caàn
Haõy coá gaéng cho ñeán khi naøo khoâng coøn coù theå coá gaéng ñöôïc nöõa
LYÙ THUYEÁT SINH HOÏC 84
Ñònh luaät phaân li ñoäc laäp Qui luaät hoaùn vò gen
§ Caùc caëp tính traïng di truyeàn ñoäc laäp § Caùc caëp tính traïng di truyeàn coù söï
vôùi nhau. phuï thuoäc vaøo nhau.
§ Moãi gen naèm treân moät nhieãm saéc § Nhieàu gen cuøng naèm treân 1 nhieãm
theå. saéc theå.
§ Caùc gen phaân li ñoäc laäp vaø toå hôïp töï § Caùc gen lieân keát khoâng hoaøn toaøn
do trong giaûm phaân taïo giao töû, vaø vaø xaûy ra trao ñoåi cheùo daãn ñeán
trong thuï tinh xaûy ra söï toå hôïp ngaãu hoaùn vò gen ôû kyø tröôùc I cuûa giaûm
nhieân giöõa caùc gen treân caùc nhieãm phaân.
saéc theå trong giao töû.
§ Neáu F1 chöùa n caëp gen dò hôïp lai vôùi
nhau thì : § Neáu F1 chöùa n caëp gen dò hôïp lai vôùi
Ø F1 taïo 2n loaïi giao töû coù tæ leä ngang nhau thì :
nhau. Ø F1 taïo 2n loaïi giao töû coù tæ leä ngang
Ø F2 coù 3n kieåu gen, tæ leä kieåu gen nhau.
baèng (1 : 2 : 3)n vaø tæ leä kieåu hình Ø F2 coù nhieàu hôn 3n kieåu gen, tæ leä
baèng (3 : 1)n (vôùi caùc tính troäi hoaøn kieåu gen vaø tæ leä kieåu hình thay ñoåi
toaøn). theo taàn soá hoaùn vò gen.
§ F1 chöùa n caëp gen dò hôïp lai phaân
tích con lai coù 2n kieåu hình vôùi tæ leä § F1 chöùa n caëp gen dò hôïp lai phaân
ngang nhau. tích con lai coù nhieàu kieåu hình vôùi tæ
leä khoâng baèng nhau.
Caâu 77 : So saùnh qui luaät töông taùc gen vaø ñònh luaät phaân li ñoäc laäp cuûa caùc caëp tính traïng.
Traû lôøi :
1. Nhöõng ñieåm gioáng nhau :
- Moãi gen naèm treân moät nhieãm saéc theå.
- Caùc gen phaân li ñoäc laäp vaø toå hôïp töï do trong giaûm phaân.
- Neáu P thuaàn chuûng vaø mang caùc caëp gen töông phaûn thì F1 ñoàng tính vaø F2 phaân
tính.
Ø F1 taïo 2n loaïi giao töû ngang nhau veà tæ leä.
Ø F2 taïo ra 4n toå hôïp, 3n kieåu gen.
- Neáu F1 chöùa n caëp gen dò hôïp lai phaân tích thì con lai coù 2n toå hôïp.
- Ñeàu taïo ra nhieàu bieán dò toå hôïp.
2. Nhöõng ñieåm khaùc nhau :
http://giasutamviet.com
Dòp may chæ coù ôû nhöõng trí tueä chuyeân caàn
Haõy coá gaéng cho ñeán khi naøo khoâng coøn coù theå coá gaéng ñöôïc nöõa
LYÙ THUYEÁT SINH HOÏC 85
Qui luaät töông taùc gen Ñònh luaät phaân li ñoäc laäp
§ Nhieàu gen töông taùc qui ñònh moät § Moãi gen qui ñònh moät tính traïng.
tính traïng.
§ Khoâng coù hieän töôïng gen troäi aùt gen § Coù hieän töôïng gen troäi aùt gen laën
laën alen vôùi noù. alen vôùi noù.
§ F1 chöùa n caëp gen dò hôïp lai vôùi § F1 chöùa n caëp gen dò hôïp lai vôùi
nhau, F2 coù tæ leä kieåu hình baèng, nhau vaø vôùi caùc tính troäi hoaøn toaøn
hoaëc laø bieán daïng cuûa trieån khai thì F2 coù tæ leä kieåu hình baèng vôùi tæ
bieåu thöùc (3 : 1)n. leä cuûa trieån khai bieåu thöùc (3 : 1)n.
§ Bieán dò toå hôïp coù theå taïo kieåu hình § Bieán dò toå hôïp laø söï saép xeáp laïi caùc
khaùc hoaøn toaøn boá, meï. tính traïng coù saün ôû boá, meï.
§ F1 chöùa n caëp gen dò hôïp lai phaân § F1 chöùa n caëp gen dò hôïp lai phaân
tích, con lai coù tæ leä kieåu hình hoaëc tích, con lai coù tæ leä kieåu hình baèng tæ
baèng, hoaëc laø bieán daïng cuûa trieån leä cuûa trieån khai bieåu thöùc (1 : 1)n.
khai bieåu thöùc (1 : 1)n.
Caâu 78 : So saùnh qui luaät töông taùc gen vôùi qui luaät lieân keát gen.
Traû lôøi :
1. Nhöõng ñieåm gioáng nhau :
- Gen qui ñònh tính traïng ñeàu naèm treân nhieãm saéc theå, trong nhaân teá baøo.
- P thuaàn chuûng veà caùc caëp tính traïng, F1 coù hieän töôïng ñoàng tính vaø F2 coù hieän töôïng
phaân tính.
2. Nhöõng ñieåm khaùc nhau :
Qui luaät töông taùc gen Ñònh luaät phaân li ñoäc laäp
§ Nhieàu gen khoâng alen cuøng töông § Moãi gen qui ñònh moät tính traïng.
taùc qui ñònh moät tính traïng.
§ Khoâng coù hieän töôïng troäi aùt laën giöõa § Coù hieän töôïng troäi aùt gen laën giöõa 2
2 alen thuoäc cuøng 1 gen, nhöng coù alen thuoäc cuøng moät gen.
hieän töôïng gen naøy aùt gen khaùc
khoâng alen vôùi noù trong kieåu töông
taùc aùt cheá.
§ Moãi gen naèm treân moät nhieãm saéc § Nhieàu gen lieân keát hoaøn toaøn treân
theå phaân li ñoäc laäp vaø toå hôïp töï do moät nhieãm saéc theå, cuøng phaân li,
trong giaûm phaân vaø trong thuï tinh. cuøng toå hôïp trong giaûm phaân vaø
trong thuï tinh.
§ F1 chöùa n caëp gen dò hôïp lai vôùi § F1 chöùa n caëp gen dò hôïp lai vôùi
http://giasutamviet.com
Dòp may chæ coù ôû nhöõng trí tueä chuyeân caàn
Haõy coá gaéng cho ñeán khi naøo khoâng coøn coù theå coá gaéng ñöôïc nöõa
LYÙ THUYEÁT SINH HOÏC 86
nhau : nhau :
Ø F1 taïo 2n loaïi giao töû ngang nhau veà Ø F1 taïo 2 loaïi giao töû coù tæ leä ngang
tæ leä. nhau.
Ø F2 taïo 4n toå hôïp, 3n kieåu gen, tæ leä Ø F2 taïo 4 toå hôïp, 3 hoaëc 4 kieåu gen, 2
kieåu gen baèng (1 : 2 : 1)n, vaø neáu kieåu hình vôùi tæ leä 3 : 1 hoaëc 3 kieåu
tính troäi hoaøn toaøn seõ cho 2n kieåu hình vôùi tæ leä 1 : 2 : 1.
hình, vôùi tæ leä kieåu hình baèng hoaëc
laø bieán daïng cuûa tæ leä (3 : 1)n.
§ Laøm taêng xuaát hieän bieán dò toå hôïp. § Laøm haïn cheá bieán dò toå hôïp.
§ F1 chöùa n caëp gen dò hôïp lai phaân § F1 chöùa n caëp gen dò hôïp lai phaân
tích, tæ leä kieåu hình ôû con lai hoaëc tích, tæ leä kieàu hình cuûa con lai baèng
baèng hoaëc laø bieán daïng cuûa trieån 1 : 1.
khai bieåu thöùc (1 : 1)n.
Caâu 79 : Phaân bieät gen alen vaø gen khoâng alen. Chuùng coù theå taùc ñoäng qua laïi vôùi nhau nhö
theá naøo trong vieäc hình thaønh caùc tính traïng ôû sinh vaät. Cho ví duï minh hoïa.
Traû lôøi :
1. Phaân bieät gen alen vaø gen khoâng alen :
a. Gen alen :
- Alen laø caùc traïng thaùi toàn taïi khaùc nhau cuûa cuøng 1 gen.
Thí duï : Gen qui ñònh tính traïng maøu haït ôû ñaäu Haø Lan coù 2 alen : Alen A qui
ñònh haït vaøng, alen a qui ñònh haït luïc.
- Thoâng thöôøng 1 gen coù 2 alen, tuy nhieân cuõng coù tröôøng hôïp 1 gen coù nhieàu
alen.
Thí duï : Gen I qui ñònh tính traïng nhoùm maùu ôû Ngöôøi coù 3 alen : IA, IB, IO.
- Moät caëp alen coù theå laø ñoàng hôïp töû troäi AA, ñoàng hôïp töû laën aa, dò hôïp töû Aa.
- Trong teá baøo 2n, caëp gen alen naèm cuøng 1 vò trí töông öùng vôùi nhau treân 1 caëp
nhieãm saéc theå ñoàng daïng (cuøng 1 loâcut).
- Thoâng thöôøng, toång soá nucleâoâtit cuûa caùc gen alen baèng nhau.
- Tröôøng hôïp xaûy ra ñoät bieán gen thì cöù sau moãi laàn ñoät bieán laïi xuaát hieän moät
alen môùi.
b. Gen khoâng alen :
- Laø caùc traïng thaùi toàn taïi khaùc nhau cuûa caùc gen khaùc nhau.
Thí duï : Ñaäu Haø Lan, gen qui ñònh maøu haït coù 2 alen A, a; gen qui ñònh hình
daïng haït coù 2 alen B, b. Ta coù caùc caëp gen khoâng alen laø A vaø B, A vaø b, a vaø B,
a vaø b.
- Trong teá baøo 2n, caùc gen khoâng alen coù theå coù vò trí nhö sau :
http://giasutamviet.com
Dòp may chæ coù ôû nhöõng trí tueä chuyeân caàn
Haõy coá gaéng cho ñeán khi naøo khoâng coøn coù theå coá gaéng ñöôïc nöõa
LYÙ THUYEÁT SINH HOÏC 87
• Naèm ôû vò trí khoâng töông öùng (khoâng cuøng 1 loâcut) treân 1 caëp nhieãm saéc theå
ñoàng daïng.
• Naèm treân 2 nhieãm saéc theå cuûa 2 caëp ñoàng daïng khaùc nhau.
• Naèm treân cuøng 1 nhieãm saéc theå.
2. Söï taùc ñoäng qua laïi cuûa gen alen vaø gen khoâng alen trong vieäc qui ñònh tính traïng :
a. Gen alen :
v Caùc gen alen taùc ñoäng qua laïi vôùi nhau cuøng qui ñònh 1 tính traïng :
• AA : Qui ñònh tính traïng troäi (Ñaäu Haø Lan haït vaøng).
• aa : Qui ñònh tính traïng laën (Ñaäu Haø Lan haït luïc).
• Aa : Qui ñònh tính traïng troäi (khi coù hieän töôïng troäi hoaøn toaøn) hoaëc tính
traïng trung gian (khi coù hieän töôïng troäi khoâng hoaøn toaøn).
Thí duï : Ñaäu Haø Lan haït vaøng : Aa; Hoa phaán maøu hoàng : Aa.
• Gen troäi khoâng laán aùt hoaøn toaøn gen laën.
Thí duï : XDXd qui ñònh kieåu hình meøo caùi tam theå.
• Hieän töôïng ñoàng troäi.
Thí duï : Gen I qui ñònh nhoùm maùu ôû ngöôøi coù alen IA ñoàng troäi vôùi IB so vôùi
IO.
• Gen naèm treân nhieãm saéc theå thöôøng qui ñònh tính traïng thöôøng.
Thí duï : ÔÛ ruoài giaám gen qui ñònh maøu thaân naèm treân nhieãm saéc theå thöôøng.
• Gen naèm treân nhieãm saéc theå giôùi tính qui ñònh tính traïng giôùi tính hoaëc tính
traïng thöôøng lieân keát vôùi giôùi tính.
Thí duï : ÔÛ Ngöôøi gen qui ñònh beänh muø maøu naèm treân nhieãm saéc theå giôùi
tính X.
v Moät caëp gen alen coù theå qui ñònh nhieàu tính traïng, taïo neân tính ña hieäu cuûa
gen :
Thí duï : ÔÛ Ruoài giaám :
- Gen qui ñònh tính traïng caùnh daøi, ñoàng thôøi qui ñònh tính traïng ñoát thaân daøi
vaø loâng meàm.
- Gen qui ñònh tính traïng caùnh ngaén ñoàng thôøi qui ñònh tính traïng ñoát thaân
ngaén, loâng cöùng.
b. Gen khoâng alen :
- Caùc gen khoâng alen treân cuøng 1 nhieãm saéc theå taïo thaønh 1 nhoùm gen lieân keát
qui ñònh 1 nhoùm tính traïng lieân keát hoaøn toaøn.
AB
Thí duï : Kieåu gen ôû ruoài giaám caùi ñöïc qui ñònh nhoùm tính traïng lieân keát
ab
hoaøn toaøn : Thaân xaùm – caùnh daøi.
- Caùc gen khoâng alen treân cuøng 1 caëp nhieãm saéc theå töông ñoàng coù theå xaûy ra
hoaùn vò gen qui ñònh 1 nhoùm tính traïng lieân keát khoâng hoaøn toaøn.
http://giasutamviet.com
Dòp may chæ coù ôû nhöõng trí tueä chuyeân caàn
Haõy coá gaéng cho ñeán khi naøo khoâng coøn coù theå coá gaéng ñöôïc nöõa
LYÙ THUYEÁT SINH HOÏC 88
AB
Thí duï : Kieåu gen ôû ruoài giaám caùi qui ñònh nhoùm tính traïng lieân keát khoâng
ab
hoaøn toaøn thaân xaùm – caùnh daøi.
- Caùc gen khoâng alen naèm treân caùc caëp nhieãm saéc theå ñoàng daïng khaùc nhau.
• Qui ñònh caùc tính traïng phaân li ñoäc laäp.
Thí duï : Kieåu gen AaBb ôû ñaäu Haø Lan qui ñònh caùc tính traïng phaân li ñoäc laäp
vôùi nhau laø haït vaøng vaø haït trôn.
• Taùc ñoäng qua laïi vôùi nhau ñeå cuøng qui ñònh 1 tính traïng theo kieåu töông taùc
boå trôï, aùt cheá, coäng goäp.
Thí duï :
Ø Töông taùc boå trôï :
A - B - : Baép cao
A − bb
aaB − : Baép thaáp
aabb
Ø Töông taùc aùt cheá :
A − B −
A − bb : Gaø loâng traéng
aabb
aaB - : Gaø loâng maøu
Ø Töông taùc coäng goäp :
A − B −
A − bb : Hoa maøu ñoû (nhaït → ñaäm)
aaB −
aabb : Hoa maøu traéng
- Gen naèm treân X, khoâng coù alen töông öùng treân Y vaø ngöôïc laïi.
Thí duï : XaY : Ruoài giaám ñöïc maét traéng; XYA : Nam giôùi dính ngoùn tay soá 2 vaø
3.
Caâu 80 : Lai moät caëp tính traïng.
Traû lôøi :
I. Khaùi nieäm veà lai moät caëp tính traïng :
- Laø lai caëp boá meï thuaàn chuûng khaùc nhau veà 1 caëp tính traïng töông phaûn.
II. Ñònh luaät 1 vaø 2 cuûa Menñen :
1. Ñònh luaät 1 :
a. Thí nghieäm : (Ñaäu Haø Lan)
P : ♂ ñaäu haït vaøng TC × ♀ ñaäu haït xanh thuaàn chuûng
http://giasutamviet.com
Dòp may chæ coù ôû nhöõng trí tueä chuyeân caàn
Haõy coá gaéng cho ñeán khi naøo khoâng coøn coù theå coá gaéng ñöôïc nöõa
LYÙ THUYEÁT SINH HOÏC 89
F1 : 100% ñaäu haït vaøng.
b. Ñònh luaät 1 : (Ñònh luaät ñoàng tính, ñònh luaät tính troäi)
Khi lai 2 caù theå boá meï thuaàn chuûng khaùc nhau veà 1 caëp tính traïng töông phaûn thì
caùc caù theå lai F1 ñoàng tính mang tính traïng 1 beân cuûa boá hoaëc meï laø tính traïng
troäi.
2. Ñònh luaät 2 :
a. Thí nghieäm :
P : ♂ ñaäu haït vaøng TC × ♀ ñaäu haït xanh thuaàn chuûng
F1 : 100% ñaäu haït vaøng.
F2 : 3/4 ñaäu haït vaøng
1/4 ñaäu haït xanh
b. Ñònh luaät 2 : (Ñònh luaät phaân tính, ñònh luaät phaân li)
Khi lai 1 caëp boá meï thuaàn chuûng khaùc nhau veà 1 caëp tính traïng töông phaûn thì
theá heä lai F2 coù hieän töôïng phaân tính theo tæ leä trung bình 3 troäi 1 laën.
3. Giaûi thích ñònh luaät 1 vaø ñònh luaät 2 theo thuyeát nhieãm saéc theå (Thuyeát teá baøo
hoïc) :
- Quy ñònh gen : goïi gen (alen) A qui ñònh tính traïng haït vaøng (tính traïng troäi hoaøn
toaøn); a qui ñònh tính traïng haït xanh (tính traïng laën).
- Trong teá baøo caây haït vaøng thuaàn chuûng coù caëp nhieãm saéc theå töông ñoàng mang
caëp gen AA.
- Trong teá baøo caây haït xanh thuaàn chuûng coù caëp nhieãm saéc theå töông ñoàng mang
caëp gen aa.
v Sô ñoà lai :
PTC : AA × aa
GP : A a
F1 : Aa (100% haït vaøng)
F1 × F1 : Aa × Aa
GF1 : A, a A, a
F2 : Baûng toå hôïp
♂
A A
♀
A AA Aa
A Aa Aa
Keát quaû :
Kieåu gen Kieåu hình
1AA
→ 3/4 vaøng
2 Aa
http://giasutamviet.com
Dòp may chæ coù ôû nhöõng trí tueä chuyeân caàn
Haõy coá gaéng cho ñeán khi naøo khoâng coøn coù theå coá gaéng ñöôïc nöõa
LYÙ THUYEÁT SINH HOÏC 90
1aa → 1/4 xanh
4. Ñieàu kieän nghieäm ñuùng ñònh luaät 1 vaø 2 cuûa Menñen :
- Theá heä boá meï ñem lai phaûi thuaàn chuûng.
- Tính traïng troäi phaûi troäi hoaøn toaøn.
- Thoáng keâ treân soá löôïng lôùn caù theå.
5. YÙ nghóa cuûa ñònh luaät 1 vaø 2 :
v YÙ nghóa cuûa ñònh luaät 1 :
- Xaùc ñònh tính traïng troäi.
- ÖÙng duïng trong lai phaân tích.
v YÙ nghóa cuûa ñònh luaät 2 :
- Giaûi thích söï xuaát hieän tính traïng laën.
- Giaûi thích söï ña daïng ôû sinh vaät.
v Lai phaân tích : Laø lai giöõa caù theå mang tính traïng troäi vaø caù theå mang tính traïng
laën ñeå kieåm tra kieåu gen caù theå mang tính traïng troäi.
Neáu FB ñoàng tính thì caù theå mang tính traïng troäi ôû theå ñoàng hôïp, ngöôïc laïi neáu
FB phaân tính theo tæ leä 1 : 1 thì caù theå mang tính traïng troäi ôû theå dò hôïp.
III. Tính troäi khoâng hoaøn toaøn :
1. Thí nghieäm : (Hoa Daï Lan)
P : hoa maøu ñoû TC (AA) × hoa maøu traéng thuaàn chuûng (A’A’)
F1 : 100% hoa maøu hoàng (A’A’)
F2 : 1/4 hoa maøu ñoû (AA)
2/4 hoa maøu hoàng (AA’)
1/4 hoa maøu traéng (A’A’)
2. Keát luaän : Troäi khoâng hoaøn toaøn laø hieän töôïng di truyeàn trong ñoù caùc caù theå lai F1
bieåu hieän tính traïng trung gian giöõa boá vaø meï.
Caâu 81 : Lai hai hay nhieàu caëp tính traïng.
Traû lôøi :
I. Khaùi nieäm :
- Laø lai caëp boá meï thuaàn chuûng khaùc nhau veà hai hay nhieàu caëp tính traïng töông
phaûn.
II. Ñònh luaät 3 cuûa Menñen :
1. Thí nghieäm : (Ñaäu Haø Lan)
PTC : ñaäu haït vaøng, voû trôn × ñaäu haït xanh, voû nhaên
F1 : 100% ñaäu haït vaøng, voû trôn.
F2 :
http://giasutamviet.com
Dòp may chæ coù ôû nhöõng trí tueä chuyeân caàn
Haõy coá gaéng cho ñeán khi naøo khoâng coøn coù theå coá gaéng ñöôïc nöõa
LYÙ THUYEÁT SINH HOÏC 91
316 caây vaøng, trôn
104 caây vaøng, nhaên
555 caây
103 caây xanh, trôn
32 caây xanh, nhaên
2. Nhaän xeùt :
v F1 : ñoàng tính (haït vaøng, voû trôn)
- Haït vaøng laø tính traïng troäi hoaøn toaøn, haït xanh laø tính traïng laën.
- Voû trôn laø tính traïng troäi hoaøn toaøn, voû nhaên laø tính traïng laën.
v F2 : xuaát hieän 4 loaïi kieåu hình
- Tæ leä kieåu hình : 9 : 3 : 3 : 1
- Coù 2 loaïi kieåu hình môùi (vaøng nhaên, xanh trôn). Goïi laø bieán dò toå hôïp.
v Xeùt rieâng töøng caëp tính traïng :
Vaøng 316 + 104 420 3
- = = ≈
Xanh 103 + 32 135 1
Trôn 316 + 103 419 3
- = = ≈
Nhaên 104 + 32 136 1
⇒ Moãi caëp tính traïng nghieäm ñuùng ñònh luaät phaân tính; hai caëp tính traïng di
truyeàn khoâng phuï thuoäc vaøo nhau.
3. Ñònh luaät 3 cuûa Menñen : (Ñònh luaät phaân li ñoäc laäp)
Khi lai caëp boá meï thuaàn chuûng khaùc nhau veà 2 hay nhieàu caëp tính traïng töông
phaûn thì söï di truyeàn cuûa caëp tính traïng naøy khoâng phuï thuoäc vaøo söï di truyeàn cuûa
caëp tính traïng kia.
4. Giaûi thích theo thuyeát nhieãm saéc theå :
- Quy ñònh gen : Haït vaøng (gen A), haït xanh (gen a); voû trôn (gen B), voû nhaên
(gen b).
- Hai caëp gen qui ñònh 2 caëp tính traïng naèm treân 2 caëp nhieãm saéc theå ñoàng daïng
khaùc nhau.
v Sô ñoà lai :
PTC : AABB × aabb
GP : AB ab
F1 : AaBb (100% haït vaøng, voû trôn)
F1 × F1 : AaBb × AaBb
GF1 : AB; Ab; AB; Ab;
aB; ab aB; ab
F2 : Baûng toå hôïp
♀
AB Ab aB ab
♂
http://giasutamviet.com
Dòp may chæ coù ôû nhöõng trí tueä chuyeân caàn
Haõy coá gaéng cho ñeán khi naøo khoâng coøn coù theå coá gaéng ñöôïc nöõa
LYÙ THUYEÁT SINH HOÏC 92
AB AABB AABb AaBB AaBb
Ab AABb AAbb AaBb Aabb
aB AaBB AaBb aaBB aaBb
ab AaBb Aabb aaBb aabb
Keát quaû :
Kieåu gen Kieåu hình
1AABB
2 AABb
→ 9/16 vaøng, trôn
2 AaBB
4 AaBb
1AAbb
→ 3/16 vaøng, nhaên
2 Aabb
1aaBB
→ 3/16 xanh, trôn
2aaBb
1aabb → 1/16 xanh, nhaên
5. Ñieàu kieän nghieäm ñuùng ñònh luaät :
- Boá meï ñem lai phaûi thuaàn chuûng.
- Thoáng keâ treân soá löôïng lôùn caù theå.
- Tính traïng troäi phaûi troäi hoaøn toaøn.
- 1 gen quy ñònh 1 tính traïng.
- Caùc caëp gen quy ñònh caùc caëp tính traïng töông phaûn naèm treân caùc caëp nhieãm saéc
theå töông ñoàng khaùc nhau.
6. YÙ nghóa :
- Giaûi thích söï ña daïng vaø phong phuù ôû sinh vaät nhôø bieán dò toå hôïp.
- Bieán dò toå hôïp coù yù nghóa trong tieán hoùa vaø choïn gioáng.
III. Coâng thöùc toång quaùt :
Soá caëp gen Soá loaïi giao Soá loaïi kieåu Tæ leä kieåu Soá loaïi kieåu Tæ leä kieåu
dò hôïp töû hình hình gen gen
1 2 2 3:1 3 1:2:1
2 22 22 (3 :1)2 32 (1 : 2 : 1)2
3 23 23 (3 : 1)3 33 (1 : 2 : 1)3
... ... ... ... ... ...
N 2n 2n (3 : 1)n 3n (1 : 2 : 1)n
Caâu 82 : Lieân keát gen.
http://giasutamviet.com
Dòp may chæ coù ôû nhöõng trí tueä chuyeân caàn
Haõy coá gaéng cho ñeán khi naøo khoâng coøn coù theå coá gaéng ñöôïc nöõa
LYÙ THUYEÁT SINH HOÏC 93
Traû lôøi :
I. Thí nghieäm cuûa Moocgan : (Ruoài giaám)
PTC : mình xaùm, caùnh daøi × mình ñen, caùnh ngaén
F1 : 100% ruoài mình xaùm, caùnh daøi
v Lai phaân tích F1 :
F1 : ♂ mình xaùm, caùnh daøi × ♀ mình ñen, caùnh ngaén
FB :
1/2 mình xaùm, caùnh daøi
1/2 mình ñen, caùnh ngaén
II. Giaûi thích :
1. Töø keát quaû thí nghieäm :
PTC : khaùc nhau veà 2 caëp tính traïng töông phaûn.
F1 : ñoàng tính ⇒ mình xaùm (B) laø tính traïng troäi hoaøn toaøn, mình ñen (b) laø tính
traïng laën; caùnh daøi (V) laø tính traïng troäi hoaøn toaøn, caùnh ngaén (v) laø tính traïng
laën.
⇒ Kieåu gen F1 : BbVv
F2 : xuaát hieän tæ leä 1 : 1 (2 toå hôïp)
• Maø ruoài caùi mình ñen, caùnh ngaén (bbvv) chæ cho 1 loaïi giao töû bv ⇒ ruoài
ñöïc mình xaùm, caùnh daøi (BbVv) dò hôïp töû 2 caëp gen cho ra 2 loaïi giao töû
(gioáng lai 1 tính) ⇒ coù hieän töôïng lieân keát gen.
• ÔÛ P coù kieåu hình mình xaùm, caùnh daøi ⇒ gen B lieân keát gen V;
gen b lieân keát gen v.
2. Cô sôû teá baøo hoïc :
v Gen B vaø V naèm treân 1 nhieãm saéc theå
v Gen b vaø v naèm treân 1 nhieãm saéc theå
v Sô ñoà lai :
BV bv
PTC : ×
BV bv
(xaùm, daøi) (ñen, ngaén)
GP : BV bv
BV
F1 : (100% xaùm, daøi)
bv
BV BV
F1 × F1 : ♂ × ♀
bv bv
GF1 : BV; bv bv
1 BV
FB : → 1/2 mình xaùm, caùnh daøi
2 bv
http://giasutamviet.com
Dòp may chæ coù ôû nhöõng trí tueä chuyeân caàn
Haõy coá gaéng cho ñeán khi naøo khoâng coøn coù theå coá gaéng ñöôïc nöõa
LYÙ THUYEÁT SINH HOÏC 94
1 bv
→ 1/2 mình ñen, caùnh ngaén
2 bv
III. Keát luaän :
- Treân moãi nhieãm saéc theå coù nhieàu gen, vò trí caùc gen treân nhieãm saéc theå goïi laø loâcut.
- Caùc gen treân nhieãm saéc theå phaân ly cuøng nhau trong quaù trình phaân baøo vaø taïo
nhoùm gen lieân keát.
- Soá nhoùm gen lieân keát baèng vôùi soá nhieãm saéc theå ñôn boäi.
- Haïn cheá söï xuaát hieän bieán dò toå hôïp vaø ñaûm baûo söï di truyeàn beàn vöõng cuûa caùc
nhoùm tính traïng.
- ÖÙng duïng trong choïn gioáng, ngöôøi ta choïn caùc tính traïng toát di truyeàn lieân keát vôùi
nhau.
Caâu 83 : Hoaùn vò gen.
Traû lôøi :
I. Thí nghieäm cuûa Moocgan : (Ruoài giaám)
PTC : mình xaùm, caùnh daøi × mình ñen, caùnh ngaén
F1 : 100% ruoài mình xaùm, caùnh daøi
v Lai phaân tích F1 :
PB : ♀ mình xaùm, caùnh daøi × ♂ mình ñen, caùnh ngaén
FB :
0,41 mình xaùm, caùnh daøi
0,41 mình ñen, caùnh ngaén
0,09 mình xaùm, caùnh ngaén
0,09 mình ñen, caùnh daø
II. Giaûi thích :
1. Döïa vaøo keát quaû thí nghieäm :
bv
ÔÛ PB ruoài ñöïc mình ñen, caùnh ngaén chæ cho ra 1 loaïi giao töû (bv)
bv
Maø FB cho 4 loaïi kieåu hình ⇒ ruoài caùi mình xaùm, caùnh daøi phaûi cho ra 4 loaïi giao
töû : BV : bv : Bv : bV vôùi tæ leä : 0,41 : 0,41 : 0,09 : 0,09.
Ruoài caùi mình xaùm, caùnh daøi cho theâm 2 loaïi giao töû (Bv, bV) chöùng toû gen B vaø V
cuõng nhö b vaø v lieân keát khoâng hoaøn toaøn, coù söï ñoåi vò trí giöõa gen B vaø b taïo neân
hoaùn vò gen.
2. Cô sôû teá baøo hoïc : (Thuyeát nhieãm saéc theå)
v Do trong giaûm phaân coù söï trao ñoåi cheùo giöõa caùc croâmatit ôû kì ñaàu giaûm
phaân 1.
v Sô ñoà lai :
PB : ♀ mình xaùm, caùnh daøi × ♂ mình ñen, caùnh ngaén
http://giasutamviet.com
Dòp may chæ coù ôû nhöõng trí tueä chuyeân caàn
Haõy coá gaéng cho ñeán khi naøo khoâng coøn coù theå coá gaéng ñöôïc nöõa
LYÙ THUYEÁT SINH HOÏC 95
BV bv
bv bv
GB : BV (0,41); bv (0,41)
Bv (0,09); bV (0,09)
FB : Baûng toå hôïp
♂
Bv
♀
BV
0,41 BV 0,41
bv
bv
0,41 bv 0,41
bv
Bv
0,09 Bv 0,09
bv
bV
0,09 bV 0,09
bv
BV
Keát quaû : 0,41 → 0,41 mình xaùm, caùnh daøi
bv
bv
0,41 → 0,41 mình ñen, caùnh ngaén
bv
Bv
0,09 → 0,09 mình xaùm, caùnh ngaén
bv
bV
0,09 → 0,09 mình ñen, caùnh daøi.
bv
3. Löu yù :
- Trao ñoåi cheùo xaûy ra giöõa 2 trong 4 croâmatit neân :
• Tæ leä caùc loaïi giao töû lieân keát baèng nhau (BV = bv = 0,41)
• Tæ leä caùc loaïi giao töû hoaùn vò baèng nhau (Bv = bV = 0,09)
- Taàn soá hoaùn vò laø tæ leä % soá giao töû mang gen hoaùn vò treân toång soá giao töû (0,09
+ 0,09 = 0,18)
- Hoaùn vò gen phuï thuoäc vaøo giôùi tính :
• Xaûy ra ôû giao töû caùi (ruoài giaám)
• Xaûy ra ôû giao töû ñöïc (taèm)
• Xaûy ra ôû giao töû caùi vaø ñöïc (ñaäu, ngöôøi).
III. Keát luaän :
- Caùc gen cuøng naèm trong caëp nhieãm saéc theå coù theå trao ñoåi choå cho nhau do söï trao
ñoåi cheùo giöõa caùc croâmatit taïo neân hoaùn vò gen.
- Taàn soá hoaùn vò gen :
• Khoâng vöôït quaù 50 %
http://giasutamviet.com
Dòp may chæ coù ôû nhöõng trí tueä chuyeân caàn
Haõy coá gaéng cho ñeán khi naøo khoâng coøn coù theå coá gaéng ñöôïc nöõa
LYÙ THUYEÁT SINH HOÏC 96
• Caùc gen caøng xa nhau thì taàn hoaùn vò caøng lôùn.
- YÙ nghóa : Hoaùn vò gen coù yù nghóa lôùn trong tieán hoùa vaø choïn gioáng vì :
• Taêng cöôøng söï xuaát hieän cuûa bieán dò toå hôïp.
• Taïo ñieàu kieän ñeå caùc gen quyù treân caùc nhieãm saéc theå khaùc nhau coù theå toå hôïp
laïi trong caùc nhoùm gen lieân keát.
Caâu 84 : Söï taùc ñoäng qua laïi giöõa caùc gen.
Traû lôøi :
I. Taùc ñoäng cuûa nhieàu gen leân 1 tính traïng :
1. Taùc ñoäng boå trôï :
a. Khaùi nieäm : Taùc ñoäng boå trôï laø kieåu taùc ñoäng qua laïi giöõa 2 hay nhieàu gen
thuoäc nhöõng loâcut khaùc nhau (0 alen) laøm xuaát hieän 1 tính traïng môùi.
b. Thí nghieäm : Lai 2 thöù bí thuaàn chuûng
PTC : bí quaû troøn × bí quaû troøn
F1 : 100% bí quaû deït (giao phaán vôùi nhau)
F2 :
9/16 quaû deït
6/16 quaû troøn
1/16 quaû daøi
c. Giaûi thích :
F2 coù 16 toå hôïp ⇒ F1 cho ra 4 loaïi giao töû coù tæ leä baèng nhau ⇒ F1 coù kieåu gen
dò hôïp 2 caëp gen (phaân li ñoäc laäp) ⇒ nhieàu gen qui ñònh 1 tính traïng.
Quy ñònh gen : AaBb
Tæ leä : 9 : 6 : 1 laø bieán daïng cuûa 9 : 3 : 3 : 1 khi ñoái chieáu vôùi keát quaû F2 thì ta
coù:
9 A _ B _ → quaû deït
A _ bb
6 → quaû troøn
aaB _
1 aabb → quaû daøi
v Vaäy :
- 2 gen khoâng alen : A vaø B taùc ñoäng boå trôï quy ñònh bí quaû deït.
- 2 gen A vaø B taùc ñoäng rieâng reõ ⇒ quy ñònh bí quaû troøn.
- 2 gen a vaø b taùc ñoäng boå trôï vaø quy ñònh bí quaû daøi.
v Sô ñoà lai :
PTC : AAbb × aaBB
GP : Ab aB
F1 : AaBb (100% quaû deït)
F1 × F1 : AaBb × AaBb
http://giasutamviet.com
Dòp may chæ coù ôû nhöõng trí tueä chuyeân caàn
Haõy coá gaéng cho ñeán khi naøo khoâng coøn coù theå coá gaéng ñöôïc nöõa
LYÙ THUYEÁT SINH HOÏC 97
GF1 : AB; Ab; aB; ab AB; Ab; aB; ab
F2 : Coù keát quaû :
9 A _ B _ → quaû deït
A _ bb
6 → quaû troøn
aaB _
1 aabb → quaû daøi
2. Taùc ñoäng coäng goäp :
a. Khaùi nieäm : Taùc ñoäng coäng goäp laø kieåu taùc ñoäng cuûa nhieàu gen trong ñoù moãi
gen ñoùng goùp 1 phaàn nhö nhau trong söï phaùt trieån cuûa tính traïng.
b. Thí nghieäm : (Lai 2 thöù luùa mì thuaàn chuûng)
PTC : luùa mì haït ñoû × luùa mì haït traéng
F1 : 100% luùa mì haït ñoû (taïp giao)
F2 :
15/16 haït ñoû (ñaäm nhaït khaùc nhau)
1/16 haït traéng
c. Giaûi thích :
- F2 xuaát hieän 16 toå hôïp ⇒ F1 cho ra 4 loaïi giao töû tæ leä baèng nhau ⇒ F1 dò
hôïp töû veà 2 caëp gen (Phaân ly ñoäc laäp).
- ÔÛ ñaây tính traïng maøu haït do nhieàu gen quy ñònh (2 caëp gen qui ñònh)
- Quy ñònh gen : Kieåu gen F1 : AaBb
- Tæ leä F3 : 15 : 1 laø bieán daïng cuûa 9 : 3 : 3 : 1 neân khi ñoái chieáu vôùi keát quaû ta
thaáy :
9 ( A _ B _)
3 ( A _ bb) → haït ñoû
3 (aaBb)
1 (aabb) → haït traéng
v Vaäy : Kieåu gen goàm caùc gen laën thì quy ñònh haït traéng; kieåu gen coù gen troäi
thì quy ñònh haït ñoû; maøu ñoû coù ñaäm nhaït khaùc nhau laø do soá gen troäi coù taùc
ñoäng coäng goäp :
Ñoû nhaït → Kieåu gen coù 1 gen troäi
Ñoû ñaäm → Kieåu gen coù 2 gen troäi
Ñoû ñaäm hôn → Kieåu gen coù 3 gen troäi
Ñoû nhaát → Kieåu gen coù 4 gen troäi
II. Moät gen quy ñònh nhieàu tính traïng :
1. Hieän töôïng :
- ÔÛ ñaäu Haø Lan khi lai Menñen thaáy raèng :
• Cöù hoa maøu tím thì haït naâu
http://giasutamviet.com
Dòp may chæ coù ôû nhöõng trí tueä chuyeân caàn
Haõy coá gaéng cho ñeán khi naøo khoâng coøn coù theå coá gaéng ñöôïc nöõa
LYÙ THUYEÁT SINH HOÏC 98
• Cöù hoa maøu traéng thì haït maøu nhaït
- ÔÛ ruoài giaám : Moocgan thaáy raèng : ruoài caùnh ngaén, mình ngaén, ñôøi soáng ngaén.
2. Giaûi thích :
Nhöõng tính traïng treân xuaát hieän cuøng 1 luùc laø do cuøng 1 caëp gen quy ñònh.
III. Keát luaän chung :
- Kieåu gen cuûa 1 caù theå khoâng phaûi laø toå hôïp gen taùc ñoäng rieâng leû maø giöõa gen vaø
tính traïng, kieåu gen vaø kieåu hình coù moái quan heä phöùc taïp vaø chòu aûnh höôûng cuûa
moâi tröôøng.
- YÙ nghóa : töông taùc gen laøm xuaát hieän nhöõng tính traïng môùi laøm sinh vaät ña daïng vaø
phong phuù, laø nguoàn nguyeân lieäu cho tieán hoùa vaø choïn gioáng.
Caâu 85 : Di truyeàn lieân keát vôùi giôùi tính.
Traû lôøi :
I. Khaùi nieäm :
- Di truyeàn lieân keát vôùi giôùi tính laø söï di truyeàn cuûa caùc tính traïng coù gen quy ñònh naèm
treân nhieãm saéc theå giôùi tính.
II. Gen treân nhieãm saéc theå X :
1. Thí nghieäm : (Moocgan lai ruoài giaám maét ñoû vôùi ruoài giaám maét traéng)
a. Pheùp lai thuaän :
P : ♀ maét ñoû × ♂ maét traéng
F1 : ñoàng loaït maét ñoû
F2 :
3/4 ruoài maét ñoû
1/4 ruoài maét traéng (toaøn ♂)
b. Pheùp lai nghòch :
P : ♀ maét traéng × ♂ maét ñoû
F1 :
1/2 ♀ maét ñoû
1/2 ♂ maét traéng
F2 :
1/4 ♀ maét ñoû
1/4 ♀ maét traéng
1/4 ♂ maét ñoû
1/4 ♂ maét traéng
2. Giaûi thích :
- F1 cuûa pheùp lai thuaän : 100% maét ñoû → maét ñoû laø tính traïng troäi hoaøn hoaøn so
vôùi maét traéng.
http://giasutamviet.com
Dòp may chæ coù ôû nhöõng trí tueä chuyeân caàn
Haõy coá gaéng cho ñeán khi naøo khoâng coøn coù theå coá gaéng ñöôïc nöõa
LYÙ THUYEÁT SINH HOÏC 99
- Quy ñònh gen : A quy ñònh tính traïng maét ñoû, a quy ñònh tính traïng maét traéng.
- Keát quaû : pheùp lai thuaän vaø nghòch khaùc nhau → gen quy ñònh tính traïng maøu
maét treân nhieãm saéc theå giôùi tính.
- Giaû söû gen quy ñònh maøu maét naèm treân nhieãm saéc theå Y, seõ di truyeàn cho giôùi
tính mang nhieãm saéc theå Y (con ♂), ñieàu naøy traùi vôùi giaû thuyeát (thí nghieäm)
→ gen quy ñònh tính traïng maøu maét naèm treân nhieãm saéc theå X (khoâng coù alen
treân Y).
v Vaäy :
♀ maét ñoû : XAXA; XAXa
♀ maét traéng : XaXa
♂ maét ñoû : XAY
♂ maét traéng : XaY
3. Sô ñoà lai :
a. Pheùp lai thuaän :
v P : ♀ maét ñoû XAXA × ♂ maét traéng XaY
F1 : 100% maét ñoû (XAXa; XAY)
F1 × F1 : XAXa × XAY
GF1 : XA; Xa XA; Y
F2 :
1X A X A
1X A X a
→ 3 maét ñoû : 1 maét traéng (toaøn ruoài ñöïc)
1X AY
1X a Y
b. Pheùp lai nghòch :
v P : ♀ maét traéng XaXa × ♂ maét ñoû XAY
X AX a
F1 : → 1 ♀ maét ñoû : 1 ♂ maét traéng
X Y
a
F1 × F1 : XAXa × Xa Y
GF1 : XA; Xa Xa ; Y
v F2 :
1X A X a
1X a X a
1X AY
1X a Y
http://giasutamviet.com
Dòp may chæ coù ôû nhöõng trí tueä chuyeân caàn
Haõy coá gaéng cho ñeán khi naøo khoâng coøn coù theå coá gaéng ñöôïc nöõa
LYÙ THUYEÁT SINH HOÏC 100
⇒ 1/4 ♀maét ñoû : 1/ 4 ♀ maét traéng : 1/4 ♂ maét ñoû : 1/4 ♂ maét traéng
4. Keát luaän : (gen treân nhieãm saéc theå X, khoâng coù alen treân Y)
- Keát quaû pheùp lai thuaän nghòch khaùc nhau.
- Tuaân theo quy luaät di truyeàn cheùo.
- ÔÛ ngöôøi caùc tính traïng : maùu khoù ñoâng, muø maøu do gen laën treân nhieãm saéc theå X
quy ñònh.
III. Gen treân nhieãm saéc theå Y :
- Ña soá caùc loaøi : nhieãm saéc theå Y khoâng mang gen.
- 1 soá loaøi : nhieãm saéc theå Y tuaân theo quy luaät di truyeàn thaúng (di truyeàn cho cuøng
giôùi tính)
- Ví duï : ÔÛ ngöôøi tính traïng tuùm loâng treân tai; dính ngoùn 2, 3 do gen treân nhieãm saéc
theå Y quy ñònh neân chæ coù ôû Nam.
IV. YÙ nghóa :
Trong chaên nuoâi nghieân cöùu di truyeàn lieân keát vôùi giôùi tính ñeå phaân bieät con ñöïc vaø con
caùi ôû giai ñoaïn coøn non maø coù cheá ñoä nuoâi döôõng phuø hôïp.
http://giasutamviet.com
Dòp may chæ coù ôû nhöõng trí tueä chuyeân caàn
Haõy coá gaéng cho ñeán khi naøo khoâng coøn coù theå coá gaéng ñöôïc nöõa
LYÙ THUYEÁT SINH HOÏC 101
CHÖÔNG V
BIEÁN DÒ
Caâu 86 :
1. Daïng ñoät bieán naøo xaûy ra treân nhieãm saéc theå soá 21 ôû ngöôøi gaây beänh ung thö maùu?
2. Daïng ñoät bieán naøo ôû ruoài giaám laøm maét loài thaønh maét deït?
3. Daïng ñoät bieán naøo ñöôïc öùng duïng ñeå chuyeån nhoùm gen töø cô theå naøy sang cô theå khaùc?
4. Hoäi chöùng Ñao ôû ngöôøi do ñoät bieán nhieãm saéc theå loaïi gì?
5. Keå teân caùc beänh di truyeàn khaùc ôû ngöôøi do caùc ñoät bieán cuøng daïng vôùi ñoät bieán gaây hoäi
chöùng Ñao vaø neâu ñaëc ñieåm cuûa caùc beänh ñoù.
Traû lôøi :
1. Ñoät bieán maát ñoaïn ñaàu muùt cuûa nhieãm saéc theå soá 21 gaây beänh ung thö maùu.
2. ÔÛ ruoài giaám ñoät bieán laëp ñoaïn 16 A treân nhieãm saéc theå X laøm cho maét loài thaønh maét
deït.
3. Ñoät bieán chuyeån ñoaïn nhieãm saéc theå ñöôïc öùng duïng ñeå chuyeån nhoùm gen töø cô theå
naøy sang cô theå khaùc.
4. Hoäi chöùng Ñao ôû ngöôøi do ñoät bieán bò boäi theå ôû ñoâi nhieãm saéc theå 21. Ngöôøi bò beänh
Ñao thöøa 1 nhieãm saéc theå soá 21.
5. Caùc beänh di truyeàn khaùc ôû ngöôøi coù daïng ñoät bieán cuøng daïng vôùi ñoät bieán gaây hoäi
chöùng Ñao laø :
- Hoäi chöùng 3 X (XXX) : nöõ, buoàng tröùng vaø daï con khoâng phaùt trieån, thöôøng roái
loaïn kinh nguyeät, khoù coù con.
- Hoäi chöùng Tôcnô (XO) : nöõ luøn, coå ngaén, khoâng coù kinh nguyeät, vuù khoâng phaùt
trieån, aâm ñaïo heïp, daï con nhoû, trí tueä chaäm phaùt trieån.
- Hoäi chöùng Claiphentô (XXY) : nam, muø maøu, thaân cao, chaân tay daøi, tinh hoaøn
nhoû, si ñaàn, voâ sinh.
- YO : nam, bò cheát ngay sau khi thuï tinh.
Caâu 87 : Neâu khaùi quaùt veà khaùi nieäm vaø phaân loaïi cuûa moãi loaïi bieán dò theo di truyeàn hoïc hieän
ñaïi.
Traû lôøi :
Hai loaïi bieán dò theo di truyeàn hoïc hieän ñaïi laø bieán dò khoâng di truyeàn vaø bieán dò di truyeàn.
- Bieán dò khoâng di truyeàn coøn goïi laø thöôøng bieán.
- Bieán dò di truyeàn bao goàm ñoät bieán vaø bieán dò toå hôïp.
1. Bieán dò di truyeàn hay thöôøng bieán :
http://giasutamviet.com
Dòp may chæ coù ôû nhöõng trí tueä chuyeân caàn
Haõy coá gaéng cho ñeán khi naøo khoâng coøn coù theå coá gaéng ñöôïc nöõa
LYÙ THUYEÁT SINH HOÏC 102
- Thöôøng bieán laø nhöõng bieán ñoåi kieåu hình cuûa moät kieåu gen, phaùt sinh trong quaù
trình phaùt trieån caù theå döôùi aûnh höôûng cuûa moâi tröôøng.
2. Bieán dò di truyeàn :
a. Ñoät bieán :
v Khaùi nieäm : Ñoät bieán laø nhöõng bieán ñoåi trong vaät chaát di truyeàn, xaûy ra ôû
caáp ñoä phaân töû (ADN) hay caáp ñoä teá baøo (nhieãm saéc theå).
v Phaân loaïi : Bao goàm ñoät bieán gen vaø ñoät bieán nhieãm saéc theå.
• Ñoät bieán gen : Laø nhöõng bieán ñoåi trong caáu truùc gen, bao goàm maát caëp
nucleâoâtit, theâm caëp nucleâoâtit, thay caëp nucleâoâtit vaø ñaûo caëp nucleâoâtit.
• Ñoät bieán nhieãm saéc theå : Laø nhöõng bieán ñoåi xaûy ra ôû nhieãm saéc theå bao
goàm :
- Ñoät bieán caáu truùc nhieãm saéc theå vôùi 4 daïng : maát ñoaïn nhieãm saéc
theå, laëp ñoaïn nhieãm saéc theå, ñaûo ñoaïn nhieãm saéc theå vaø chuyeån
ñoaïn nhieãm saéc theå.
- Ñoät bieán soá löôïng nhieãm saéc theå vôùi 2 daïng laø ñoät bieán taïo theå dò
boäi vaø ñoät bieán taïo theå ña boäi.
b. Bieán dò toå hôïp : Laø nhöõng bieán ñoåi do söï saép xeáp laïi vaät chaát di truyeàn cuûa boá
meï ôû theá heä con thoâng qua con ñöôøng sinh saûn laøm xuaát hieän ôû theá heä con nhöõng
tính traïng voán coù hoaëc chöa töøng coù ôû boá, meï.
Caâu 88 : Khaùi nieäm veà ñoät bieán gen. Giaûi thích nguyeân nhaân, cô cheá phaùt sinh vaø cô cheá bieåu
hieän cuûa ñoät bieán gen.
Traû lôøi :
1. Khaùi nieäm veà ñoät bieán gen :
- Đột biến gen là những biến đổi trong cấu trúc của gen, liên quan tới một hoặc một số
cặp nuclêôtit, xảy ra tại một điểm nào đó của phân tử ADN.
- Thường gặp các dạng mất, thêm, thay thế, đảo vị trí một cặp nuclêôtit.
2. Nguyeân nhaân, cô cheá phaùt sinh vaø cô cheá bieåu hieän cuûa ñoät bieán gen :
a. Nguyeân nhaân vaø cô cheá phaùt sinh ñoät bieán gen :
- Đột biến gen phát sinh do các tác nhân đột biến lý hoá trong ngoại cảnh hoặc gây
rối loạn trong quá trình sinh lý, hoá sinh của tế bào gây nên những sai sót trong quá
trình tự nhân đôi của ADN, hoặc làm đứt phân tử ADN, hoặc nối đoạn bị đứt vào
ADN ở vị trí mới.
- Đột biến gen không chỉ phụ thuộc vào loại tác nhân, cường độ, liều lượng của tác
nhân mà còn tuỳ thuộc đặc điểm cấu trúc của gen. Có những gen bền vững, ít bị đột
biến. Có những gen dễ đột biến, sinh ra nhiều alen.
- Sự biến đổi của 1 nuclêôtit nào đó thoạt đầu xảy ra trên một mạch của ADN dưới
dạng tiền đột biến. Lúc này enzim sửa chữa có thể sửa sai làm cho tiền đột biến trở
lại dạng ban đầu. Nếu sai sót không được sửa chữa thì qua lần tự sao tiếp theo
nuclêôtit lắp sai sẽ liên kết với nuclêôtit bổ sung với nó làm phát sinh đột biến gen.
http://giasutamviet.com
Dòp may chæ coù ôû nhöõng trí tueä chuyeân caàn
Haõy coá gaéng cho ñeán khi naøo khoâng coøn coù theå coá gaéng ñöôïc nöõa
LYÙ THUYEÁT SINH HOÏC 103
b. Cô cheá bieåu hieän cuûa ñoät bieán gen :
- Đột biến gen khi đã phát sinh sẽ được "tái bản" qua cơ chế tự nhân đôi của ADN.
- Nếu đột biến phát sinh trong giảm phân, nó sẽ xảy ra ở một tế bào sinh dục nào đó
(đột biến giao tử), qua thụ tinh đi vào hợp tử. Nếu đó la` đột biến trội, nó sẽ biểu
hiện trên kiểu hình của cơ thể mang đột biến đó. Nếu đó la` đột biến lặn, nó sẽ đi
vào hợp tử trong cặp gen dị hợp và bị gen trội tương ứng át đi. Qua giao phối, đột
biến lặn tiếp tục tồn tại trong quần thể ở trạng thái dị hợp và không biểu hiện. Nếu
gặp tổ hợp đồng hợp thì nó mới biểu hiện thành kiểu hình.
- Khi đột biến xảy ra trong nguyên phân, nó sẽ phát sinh trong một tế bào sinh dưỡng
(đột biến xôma) rồi được nhân lên trong một mô, có thể biểu hiện ở một phần cơ
thể, tạo nên thể khảm. Ví dụ trên một cây hoa giấy có những cành hoa trắng xen với
những cành hoa đỏ. Đột biến xôma có thể được nhân lên bằng sinh sản sinh dưỡng
nhưng không thể di truyền qua sinh sản hữu tính.
- Nếu đột biến xảy ra ở những lần nguyên phân đầu tiên của hợp tử, trong giai đoạn 2
– 8 tế bào (đột biến tiền phôi) thì nó sẽ đi vào quá trình hình thành giao tử và truyền
qua thế hệ sau bằng sinh sản hữu tính.
Caâu 89 : Trình baøy haäu quaû vaø yù nghóa cuûa ñoät bieán gen. Phaân bieät ñoät bieán vaø theå ñoät bieán.
Traû lôøi :
1. Haäu quaû cuûa ñoät bieán gen :
- Biến đổi trong dãy nuclêôtit của gen cấu trúc sẽ dẫn tới sự biến đổi trong cấu trúc của
ARN thông tin và cuối cùng là sự biến đổi trong cấu trúc của prôtêin tương ứng.
- Đột biến thay thế hay đảo vị trí một cặp nuclêôtit chỉ ảnh hưởng tới một axit amin trong
chuỗi pôlipeptit. Đột biến mất hoặc thêm một cặp nuclêôtit sẽ làm thay đổi các bộ ba
mã hoá trên ADN từ điểm xảy ra đột biến cho đến cuối gen và do đó làm thay đổi cấu
tạo của chuỗi pôlipeptit từ điểm có nuclêôtit bị mất hoặc thêm.
- Đột biến gen cấu trúc biểu hiện thành một biến đổi đột ngột gián đoạn về một hoặc một
số tính trạng nào đó, trên một hoặc một số ít cá thể nào đó.
- Đột biến gen gây rối loạn trong quá trình sinh tổng hợp prôtêin, đặc biệt la` đột biến ở
các gen quy định cấu trúc các enzim, cho nên đa số đột biến gen thường có hại cho cơ
thể. Tuy nhiên, có những đột biến gen là trung tính (không có hại, cũng không có lợi),
một số ít trường hợp là có lợi.
2. YÙ nghóa cuûa ñoät bieán gen :
Ñoät bieán gen ñöôïc xem laø nguoàn nguyeân lieäu chuû yeáu cuûa tieán hoùa vì :
- Tuy ña soá ñoät bieán gen coù haïi cho baûn thaân sinh vaät, nhöng ñoät bieán laøm taêng söï sai
khaùc giöõa caùc caù theå, taïo nhieàu kieåu gen, kieåu hình môùi, cung caáp nguyeân lieäu cho
quaù trình choïn loïc töï nhieân, coù yù nghóa ñoái vôùi tieán hoùa sinh giôùi.
- Trong caùc loaïi ñoät bieán, ñoät bieán gen ñöôïc xem laø nguoàn nguyeân lieäu chuû yeáu vì so
vôùi ñoät bieán nhieãm saéc theå thì ñoät bieán gen phoå bieán hôn, ít aûnh höôûng nghieâm
troïng ñeán söùc soáng vaø söï sinh saûn cuûa cô theå.
3. Phaân bieät ñoät bieán vaø theå ñoät bieán :
a. Ñoät bieán :
http://giasutamviet.com
Dòp may chæ coù ôû nhöõng trí tueä chuyeân caàn
Haõy coá gaéng cho ñeán khi naøo khoâng coøn coù theå coá gaéng ñöôïc nöõa
LYÙ THUYEÁT SINH HOÏC 104
Đột biến là những biến đổi trong vật chất di truyền, xảy ra ở cấp độ phân tử (ADN)
hoặc cấp độ tế bào (NST).
b. Theå ñoät bieán :
Thể đột biến là những cá thể mang đột biến đã biểu hiện trên kiểu hình của cơ thể.
Caâu 90 : Haõy phaân tích ñeå chöùng minh raèng ñoät bieán gen tuy phaàn lôùn laø coù haïi ñoái vôùi cô theå
nhöng laïi laø nguoàn nguyeân lieäu chuû yeáu cuûa quaù trình tieán hoùa.
Traû lôøi :
- Phaàn lôùn ñoät bieán gen coù haïi cho cô theå vì noù phaù vôõ söï haøi hoøa trong kieåu gen, trong
noäi boä cô theå, giöõa cô theå vôùi moâi tröôøng, ñaõ hình thaønh qua choïn loïc töï nhieân laâu ñôøi.
- Trong moâi tröôøng quen thuoäc, theå ñoät bieán thöôøng toû ra coù söùc soáng keùm hoaëc keùm
thích nghi so vôùi daïng goác. Nhöng ñaët vaøo ñieàu kieän môùi, noù coù theå toû ra thích nghi hôn.
Nhö vaäy, khi moâi tröôøng thay ñoåi, theå ñoät bieán coù theå thay ñoåi giaù trò thích nghi cuûa noù.
Thí duï : Trong moâi tröôøng khoâng coù DDT thì daïng ruoài coù ñoät bieán khaùng DDT sinh
tröôûng chaäm hôn daïng bình thöôøng, nhöng khi phun DDT thì ñoät bieán naøy laïi coù lôïi cho
ruoài.
- Phaàn lôùn alen ñoät bieán laø alen laën, xuaát hieän ôû moät giao töû naøo ñoù, beân caïnh gen troäi
neân khoâng bieåu hieän kieåu hình. Traûi qua giao phoái, alen laën nhaân leân thaønh ñoàng hôïp
vaø bieåu hieän kieåu hình.
- Giaù trò ñoät bieán coù theå thay ñoåi tuøy toå hôïp gen : moät ñoät bieán naèm trong toå hôïp naøy laø
coù haïi nhöng ñaët trong söï töông taùc vôùi caùc gen trong moät toå hôïp khaùc noù coù theå trôû neân
coù lôïi.
- Nhôø giao phoái, ñoät bieán gen phaùt taùn trong quaàn theå taïo ra voâ soá bieán dò toå hôïp. Ñoät
bieán laø nguoàn nguyeân lieäu sô caáp, bieán dò toå hôïp laø nguoàn nguyeân lieäu thöù caáp, caû hai
taïo neân voán gen cuûa quaàn theå.
- Ñaëc bieät ñoät bieán gen phoå bieán hôn ñoät bieán NST, ít aûnh höôûng nghieâm troïng ñeán söùc
soáng vaø söï sinh saûn cuûa cô theå. Caùc noøi caùc loaøi phaân bieät nhau thöôøng khoâng phaûi
baèng moät vaøi ñoät bieán lôùn maø baèng söï tích luõy nhieàu ñoät bieán nhoû.
- Tieán hoùa khoâng chæ söû duïng caùc ñoät bieán môùi xuaát hieän, maø coøn huy ñoäng kho döï tröõ
caùc gen ñoät bieán ñaõ phaùt sinh töø laâu nhöng tieàm aån ôû traïng thaùi dò hôïp.
Caâu 91 : Theá naøo laø ñoät bieán caáu truùc nhieãm saéc theå? Trình baøy cô cheá vaø haäu quaû.
Traû lôøi :
1. Ñoät bieán caáu truùc nhieãm saéc theå :
- Laø nhöõng bieán ñoåi veà caáu truùc cuûa nhieãm saéc theå.
- Loaïi ñoät bieán naøy bao goàm 4 daïng laø : maát ñoaïn, laëp ñoaïn, ñaûo ñoaïn vaø chuyeån
ñoaïn nhieãm saéc theå.
2. Cô cheá vaø haäu quaû :
http://giasutamviet.com
Dòp may chæ coù ôû nhöõng trí tueä chuyeân caàn
Haõy coá gaéng cho ñeán khi naøo khoâng coøn coù theå coá gaéng ñöôïc nöõa
LYÙ THUYEÁT SINH HOÏC 105
Cơ chế phát sinh đột biến cấu trúc NST là các tác nhân gây đột biến trong ngoại cảnh hoặc
tế bào đã làm cho NST bị đứt gãy hoặc ảnh hưởng tới quá trình tự nhân đôi của NST, trao
đổi chéo của các crômatit. Có những dạng sau đây :
v Mất đoạn:
Đoạn bị mất có thể nằm ở đầu mút một cánh của NST hoặc ở khoảng giữa đầu mút và tâm
động. Đột biến mất đoạn làm giảm số lượng gen trên NST. Đột biến mất đoạn thường gây
chết hoặc làm giảm sức sống. Ở người, NST 21 bị mất đoạn sẽ gây ung thư máu. Ở ngô và
ruồi giấm hiện tượng mất đoạn nhỏ không làm giảm sức sống kể cả ở thể đồng hợp, vì vậy
người ta đã vận dụng hiện tượng mất đoạn để loại ra khỏi NST những gen không mong
muốn.
v Lặp đoạn :
Một đoạn nào đó của NST có thể được lặp lại một lần hay nhiều lần, sự lặp đoạn làm tăng
số lượng gen cùng loại. Đột biến lặp đoạn có thể do đoạn NST bị đứt được nối xen vào
NST tương đồng hoặc do NST tiếp hợp không bình thường, do trao đổi chéo không đều
giữa các crômatit. Đột biến lặp đoạn làm giảm cường độ biểu hiện của tính trạng. Ở ruồi
giấm, lặp đoạn 2 lần trên NST X làm cho mắt lồi thành mắt dẹt, lặp đoạn 3 lần làm cho mắt
càng dẹt. Có trường hợp lặp đoạn làm tăng cường độ biểu hiện của tính trạng. Ở đại mạch
có đột biến lặp đoạn làm tăng hoạt tính của Emzim amilaza, rất có ý nghĩa trong công
nghiệp sản xuất bia.
v Đảo đoạn :
Một đoạn NST bị đứt rồi quay ngược lại 180o và gắn vào chỗ bị đứt làm thay đổi trật tự
phân bố gen trên NST. Đoạn bị đảo ngược có thể chứa hoặc không chứa tâm động , có thể
đảo đoạn trong, đảo đoạn ngoài, đảo đoạn trên cánh bé hoặc cánh lớn của NST. Đột biến
đảo đoạn thường ít ảnh hưởng tới sức sống của cá thể vì vật chất di truyền không bị mất đi,
góp phần tăng cường sự khai thác giữa các NST tương ứng trong các nòi thuộc cùng một
loài.
v Chuyển đoạn:
Hiện tượng chuyển đoạn có thể diễn ra trong cùng một NST hoặc giữa 2 NST không tương
đồng. Một đoạn NST này bị đứt ra và gắn vào một NST khác hoặc cả hai NST khác cặp
cùng đứt một đoạn nào đó rồi trao đổi đoạn bị đứt với nhau. Như vậy có thể thấy có hai
kiểu chuyển đoạn là chuyển đoạn không tương hỗ và chuyển đoạn tương hỗ. Sự chuyển
đoạn làm phân bố lại các gen trong phạm vi một cặp NST hay giữa các NST khác nhau tạo
ra nhóm gen liên kết mới. Đột biến chuyển đoạn lớn thường gây chết hoặc mất khả năng
sinh sản. Tuy vậy, trong thiên nhiên hiện tượng chuyển đoạn nhỏ khá phổ biến ở các loài
chuối, đậu, lúa...Người ta đã chuyển những nhóm gen mong muốn từ NST của loài này
sang NST của loài khác.
Caâu 92 : Trình baøy nhöõng lyù thuyeát veà ñoät bieán soá löôïng nhieãm saéc theå.
Traû lôøi :
1. Khaùi nieäm :
Sự biến đổi số lượng NST có thể xảy ra ở một hay một số cặp NST, tạo nên thể dị bội,
hoặc ở toàn bộ các cặp NST, hình thành thể đa bội. Cơ chế phát sinh đột biến số lượng
NST là các tác nhân gây đột biến trong ngoại cảnh hoặc trong tế bào đã ảnh hưởng tới sự
không phân li của cặp NST ở kì sau của quá trình phân bào.
http://giasutamviet.com
Dòp may chæ coù ôû nhöõng trí tueä chuyeân caàn
Haõy coá gaéng cho ñeán khi naøo khoâng coøn coù theå coá gaéng ñöôïc nöõa
LYÙ THUYEÁT SINH HOÏC 106
2. Nguyeân nhaân :
Moät caëp NST khoâng phaân li ôû kì sau cuûa giaûm phaân taïo ra 2 loaïi giao töû : giao töû (n
+ 1) vaø giao töû (n – 1) :
• Giao töû (n – 1) thuï tinh vôùi giao töû n seõ taïo ra theå 1 nhieãm (2n – 1).
• Giao töû (n + 1) thuï tinh vôùi giao töû n seõ taïo ra theå 3 nhieãm (2n + 1).
• Giao töû (n – 1) thuï tinh vôùi giao töû cuøng loaïi taïo ra theå khuyeát nhieãm (2n – 2).
• Giao töû (n + 1) thuï tinh vôùi giao töû cuøng loaïi taïo ra theå ña nhieãm (2n + 2).
3. Phaân loaïi : Theå dò boäi vaø theå ña boäi.
a. Theå dò boäi :
- Trong thể dị bội, tế bào sinh dưỡng đáng lẽ chứa 2 NST ở mỗi cặp tương đồng thì
lại chứa 3 NST (thể 3 nhiễm) hoặc nhiều NST (thể đa nhiễm), hoặc chỉ chứa 1 NST
(thể 1 nhiễm) hoặc thiếu hẳn NST đó (thể khuyết nhiễm).
Thí duï : Trong quaù trình phaùt sinh giao töû, moät caëp NST naøo ñoù khoâng phaân li seõ
taïo ra moät giao töû mang 2 NST vaø moät giao töû khoâng nhieãm. Giao töû mang 2
NST thuï tinh vôùi moät giao töû mang 1 NST seõ taïo neân hôïp töû ba nhieãm. Ñoät bieán
ba nhieãm ôû NST 21 cuûa ngöôøi gaây hoäi chöùng Ñao : coå ngaén, gaùy roäng vaø deït,
khe maét xeách, loâng mi ngaén vaø thöa, löôõi daøi vaø daøy, ngoùn tay ngaén, cô theå phaùt
trieån chaäm, si ñaàn, thöôøng voâ sinh. Nhöõng nghieân cöùu treân theá giôùi cho bieát tæ leä
treû bò hoäi chöùng Ñao taêng leân cuøng vôùi tuoåi ngöôøi meï vì khi teá baøo bò laõo hoùa thì
söï phaân li NST deã bò roái loaïn. Do ñoù, phuï nöõ khoâng neân sinh ñeû khi tuoåi ñaõ
ngoaøi 35.
- Thể dị bội ở NST giới tính của người gây những hậu quả nghiêm trọng :
Do caëp XX khoâng phaân li taïo ra 2 loaïi giao töû : giao töû XX vaø giao töû O thuï tinh
vôùi giao töû X hoaëc Y.
• XXX (hội chứng 3X): nữ, buồng trứng và dạ con không phát triển, thường rối
loạn kinh nguyệt khó có con.
• OX (hội chứng Tớcnơ): nữ, lùn, cổ ngắn, không có kinh nguyệt, vú không phát
triển, âm đạo hẹp, dạ con nhỏ, trí tuệ chậm phát triển.
• XXY (hội chứng Claiphentơ): nam, mù màu, thân cao, chân tay dài, tinh hoàn
nhỏ, si đần, vô sinh.
• OY: Không thấy ở người, có lẽ hợp tử bị chết ngay sau khi thụ tinh.
• Ở thực vật cũng thường gặp thể dị bội, đặc biệt ở chi Cà và chi Lúa. Ví dụ ở cà
độc dược, 12 thể ba nhiểm ở 12 NST cho 12 dạng quả khác nhau về hình dạng
và kích thước.
- YÙ nghóa cuûa theå dò boäi :
http://giasutamviet.com
Dòp may chæ coù ôû nhöõng trí tueä chuyeân caàn
Haõy coá gaéng cho ñeán khi naøo khoâng coøn coù theå coá gaéng ñöôïc nöõa
LYÙ THUYEÁT SINH HOÏC 107
•Tuy ñoät bieán dò boäi theå gaây nguy haïi cho cô theå sinh vaät nhöng laïi goùp phaàn
taïo ra söï sai khaùc veà nhieãm saéc theå trong loaøi vaø laøm taêng tính ña daïng cuûa
loaøi.
• Trong thöïc teá saûn xuaát, nhöõng daïng dò boäi ñöôïc tìm thaáy ôû vaät nuoâi vaø caây
troàng, giuùp con ngöôøi choïn loïc nhöõng daïng hieám, laï.
b. Theå ña boäi :
- Trong thể đa bội, bộ NST của tế bào sinh dưỡng là một bội số của bộ đơn bội, lớn
hơn 2n. Người ta phân biệt các thể đa bội chẵn (4n, 6n,...) với các thể đa bội lẻ (3n,
5n,...).
- Cơ chế phát sinh thể đa bội chẵn là các NST đã tự nhân đôi nhưng thoi vô sắc
không hình thành, tất cả các cặp NST không phân li, kết quả là bộ NST trong tế bào
tăng lên gấp đôi. Sự không phân li NST trong nguyên phân của tế bào 2n tạo ra tế
bào 4n. Ở loài giao phối, nếu hiện tượng này xảy ra ở lần nguyên phân đầu tiên của
hợp tử thì sẽ tạo thành thể tứ bội; nếu hiện tượng này xảy ra ở đỉnh sinh trưởng của
một cành cây thì sẽ tạo nên cành tứ bội trên cây lưỡng bội.
Sự không phân li NST trong giảm phân tạo ra giao tử 2n (không giảm nhiễm). Sự
thụ tinh giữa giao tử 2n và giao tử n tạo ra hợp tử 3n, hình thành thể tam bội.
Tế bào đa bội có lượng ADN tăng gấp bội nên quá trình sinh tổng hợp các chất hữu
cơ diễn ra mạnh mẽ. Vì vậy cơ thể đa bội có tế bào to, cơ quan sinh dưỡng to, phát
triển khoẻ, chống chịu tốt.
Các thể đa bội lẻ hầu như không có khả năng sinh giao tử bình thường. Những
giống cây ăn quả không hạt thường là thể đa bội lẻ.
Thể đa bội khá phổ biến ở thực vật. Ở động vật, nhất là các động vật giao phối,
thường ít gặp thể đa bội vì trong trường hợp này cơ chế xác định xác định giới tính
bị rối loạn, ảnh hưởng tới quá trình sinh sản.
- YÙ nghóa cuûa theå ña boäi :
• Theå ña boäi ñöôïc taïo töø ñoät bieán goùp phaàn taïo ra söï sai khaùc lôùn veà caáu truùc
di truyeàn giöõa caùc caù theå trong loaøi, taïo ra söï phaân hoùa thaønh phaàn kieåu gen
cuûa quaàn theå, laø nguoàn nguyeân lieäu cho quaù trình phaùt sinh loaøi môùi, coù yù
nghóa ñoái vôùi quaù trình tieán hoùa.
• Theå ña boäi coøn ñöôïc söû duïng laøm nguyeân lieäu ñeå trong saûn xuaát, ngöôøi ta
choïn loïc ra caùc gioáng caây troàng coù khaû naêng choáng chòu toát, coù naêng suaát
cao. Trong thöïc teá, nhieàu daïng caây troàng quan troïng hieän nay nhö luùa mì,
khoai taây, döa haáu, rau muoáng, nho ... laø nhöõng theå ña boäi.
Caâu 93 : Neâu caùc cô cheá sinh hoïc xaûy ra ñoái vôùi 1 caëp nhieãm saéc theå ñoàng daïng.
Traû lôøi :
1. Cô cheá nhaân ñoâi cuûa nhieãm saéc theå :
Söï nhaân ñoâi cuûa nhieãm saéc theå döïa treân söï nhaân ñoâi cuûa ADN ôû kyø trung gian cuûa phaân
baøo nguyeân nhieãm vaø kyø tröôùc 1 cuûa phaân baøo giaûm nhieãm. Keát quaû laø moãi nhieãm saéc
theå ñôn thaønh moät nhieãm saéc theå keùp.
http://giasutamviet.com
Dòp may chæ coù ôû nhöõng trí tueä chuyeân caàn
Haõy coá gaéng cho ñeán khi naøo khoâng coøn coù theå coá gaéng ñöôïc nöõa
LYÙ THUYEÁT SINH HOÏC 108
2. Cô cheá tieáp hôïp vaø trao ñoåi cheùo nhieãm saéc theå :
ÔÛ kyø tröôùc 1 cuûa giaûm phaân xaûy ra hieän töôïng tieáp hôïp vaø trao ñoåi cheùo giöõa 2
Croâmatit khaùc nguoàn trong 1 caëp nhieãm saéc theå ñoàng daïng keùp. Keát quaû taïo ra nhieàu
kieåu giao töû khaùc nhau.
3. Cô cheá phaân ly cuûa nhieãm saéc theå trong phaân baøo :
• Trong nguyeân phaân :
Söï phaân li ñoàng ñeàu cuûa caùc nhieãm saéc theå ñôn veà hai teá baøo con. Keát quaû taïo ra
caùc teá baøo con 2n.
• Trong giaûm phaân :
- Söï phaân li cuûa caùc nhieãm saéc theå keùp trong laàn phaân baøo 1. Keát quaû taïo ra teá
baøo con coù boä nhieãm saéc theå n keùp.
- Söï phaân li cuûa caùc nhieãm saéc theå ñôn trong laàn phaân baøo 2. Keát quaû taïo ra teá
baøo con coù boä nhieãm saéc theå n ñôn.
4. Cô cheá toå hôïp cuûa nhieãm saéc theå trong thuï tinh :
Söï phoái hôïp ngaãu nhieân cuûa caùc giao töû ñöïc vaø caùi coù boä nhieãm saéc theå n seõ khoâi phuïc
laïi boä nhieãm saéc theå 2n cuûa loaøi taïo ra söï oån ñònh veà maët di truyeàn ôû theá heä sau.
5. Cô cheá ñoät bieán theå dò boäi :
Do taùc ñoäng cuûa caùc taùc nhaân gaây ñoät bieán laøm cho 1 caëp nhieãm saéc theå nhaân ñoâi
nhöng khoâng phaân li trong giaûm phaân. Keát quaû hình thaønh giao töû (n + 1), (n – 1). Caùc
giao töû naøy keát hôïp vôùi giao töû bình thöôøng cho hôïp töû dò boäi (2n + 1), (2n – 1) gaây ra
haäu quaû tai haïi.
6. Cô cheá ñoät bieán caáu truùc nhieãm saéc theå :
Do taùc ñoäng cuûa caùc taùc nhaân gaây ñoät bieán laøm bieán ñoåi caáu truùc cuûa caëp nhieãm saéc theå
taïo neân caùc ñoät bieán caáu truùc nhö : maát ñoaïn, ñaûo ñoaïn, laëp ñoaïn, chuyeån ñoaïn, gaây
haäu quaû tai haïi cho ngöôøi vaø ñoäng vaät.
Caâu 94 : Trình baøy cô cheá hình thaønh caùc daïng teá baøo n, 2n vaø 3n töø daïng teá baøo 2n.
Traû lôøi :
1. Söï hình thaønh daïng teá baøo n : Ñoù laø söï phaân baøo giaûm nhieãm goàm hai laàn phaân chi teá
baøo.
v Laàn phaân chia thöù nhaát :
- Nhieãm saéc theå ñaõ nhaân ñoâi thaønh theå keùp.
- ÔÛ kyø tröôùc : Caùc nhieãm saéc theå xoaén vaø co ngaén. Tieáp ñoù laø söï tieáp hôïp cuûa caùc
croâmatit khaùc nguoàn goác trong caëp NST töông ñoàng, coù theå coù söï trao ñoåi ñoaïn
giöõa caùc nhieãm saéc theå keùp trong caëp töông ñoàng. Maøng nhaân cuõ bieán maát. Baét
ñaàu hình thaønh thoi daây tô voâ saéc.
- Kyø giöõa : Thoi daây tô voâ saéc ñaõ hình thaønh xong, caùc nhieãm saéc theå keùp taäp
trung ôû maët phaúng xích ñaïo cuûa thoi daây tô voâ saéc thaønh töøng caëp töông ñoàng.
http://giasutamviet.com
Dòp may chæ coù ôû nhöõng trí tueä chuyeân caàn
Haõy coá gaéng cho ñeán khi naøo khoâng coøn coù theå coá gaéng ñöôïc nöõa
LYÙ THUYEÁT SINH HOÏC 109
- Kyø sau : Moãi theå keùp phaân li veà moãi cöïc cuûa teá baøo taïo thaønh boä nhieãm saéc theå
ñôn boäi ôû theå keùp.
- Kyø cuoái : Boä nhieãm saéc theå ñôn boäi ôû theå keùp noùi treân ôû moãi cöïc giöõ nguyeân
hình daïng ôû kyø sau.
v Laàn phaân baøo thöù hai :
Coù hieän töôïng taâm ñoäng taùch ñoâi, moãi nhieãm saéc theå ñôn phaân li veà moãi cöïc teá baøo
taïo ra giao töû ñôn boäi n ôû theå ñôn.
2. Söï hình thaønh daïng teá baøo 2n :
q Ñoù laø söï phaân baøo nguyeân phaân :
- Nhieãm saéc theå ñaõ nhaân ñoâi thaønh theå keùp.
- Nhieãm saéc theå thay ñoåi hình thaùi qua caùc kyø phaân baøo.
- Kyø tröôùc : Nhieãm saéc theå xoaén laïi, thoi daây tô voâ saéc baét ñaàu ñöôïc hình thaønh,
cuoái kyø tröôùc maøng nhaân cuõ bieán maát.
- Kyø giöõa : Thoi daây tô voâ saéc ñaõ hình thaønh xong, caùc nhieãm saéc theå keùp daøn ñeàu
treân maët phaúng xích ñaïo cuûa thoi daây tô voâ saéc. Nhieãm saéc theå xoaén cöïc ñaïi vaø
coù hình daïng ñaëc tröng.
- Kyø sau : Taâm ñoäng taùch ñoâi, moãi nhieãm saéc theå ñôn phaân li ñoàng ñeàu veà moãi
cöïc cuûa teá baøo.
- Kyø cuoái : Caùc nhieãm saéc theå ñôn daõn cöïc ñaïi, chuùng toå hôïp vôùi nhau thaønh boä
nhieãm saéc theå löôõng boäi môùi, maøng nhaân môùi hình thaønh, teá baøo chaát phaân chia
teá baøo ra 2 teá baøo con 2n.
q Daïng teá baøo 2n coøn ñöôïc hình thaønh töø söï taùi toå hôïp giöõa boä nhieãm saéc theå n
trong caùc tinh truøng vaø tröùng.
q Do roái loaïn giaûm phaân taïo giao töû 2n.
3. Söï hình thaønh daïng teá baøo 3n :
Teá baøo sinh duïc 2n giaûm phaân khoâng bình thöôøng, caùc nhieãm saéc theå khoâng phaân li taïo
ra giao töû chöùa toaøn boä soá löôïng nhieãm saéc theå cuûa moät boä nhieãm saéc theå 2n. Giao töû
naøy thuï tinh vôùi giao töû bình thöôøng (coù n nhieãm saéc theå) taïo ra hôïp töû 3n. Ñoù laø daïng
tam boäi theå.
Caâu 95 : Soá gen trong moät teá baøo coù 2n NST coù baèng soá tính traïng cuûa cô theå hay khoâng? Taïi
sao?
Traû lôøi :
1. Soá gen trong teá baøo 2n khoâng theå baèng vôùi soá tính traïng cuûa cô theå.
2. Giaûi thích :
- Coù theå xaûy ra hieän töôïng 1 gen qui ñònh nhieàu tính traïng (tính ña hieäu cuûa gen).
- Coù theå xaûy ra hieän töôïng nhieàu gen qui ñònh 1 tính traïng (hieän töôïng töông taùc gen).
- Khoâng phaûi moïi loaïi gen ñeàu qui ñònh tính traïng (ví duï nhö gen ñieàu hoøa, gen khôûi
ñoäng).
http://giasutamviet.com
Dòp may chæ coù ôû nhöõng trí tueä chuyeân caàn
Haõy coá gaéng cho ñeán khi naøo khoâng coøn coù theå coá gaéng ñöôïc nöõa
LYÙ THUYEÁT SINH HOÏC 110
- Söï bieåu hieän cuûa gen thaønh tính traïng coøn phuï thuoäc vaøo ñieàu kieän moâi tröôøng vì
theá khoâng phaûi luùc naøo tính traïng cuõng ñöôïc hình thaønh.
- Caùc gen laën khi toàn taïi trong caëp gen dò hôïp töû khoâng ñöôïc bieán hình thaønh kieåu
hình (do bò gen troäi laán aùt).
Caâu 96 : Cho 2 cô theå P thuaàn chuûng coù boä nhieãm saéc theå 2n lai vôùi nhau, thu ñöôïc F1 ñoàng
loaït coù kieåu gen AAaa. Haõy giaûi thích cô cheá vaø vieát sô ñoà lai minh hoïa cho quaù trình hình
thaønh hôïp töû F1 noùi treân. Neâu ñaëc ñieåm cuûa caùc cô theå F1.
Traû lôøi :
1. Cô cheá vaø sô ñoà lai taïo thaønh F1 :
a. Cô cheá :
P coù boä nhieãm saéc theå 2n. ÔÛ ñaây chæ ñeà caäp ñeán moät caëp nhieãm saéc theå töông ñoàng
mang moät caëp gen. Vôùi ñieàu kieän ñaõ neâu, cho thaáy :
• Moät cô theå P thuaàn chuûng coù caëp nhieãm saéc theå mang caëp gen AA.
• Cô theå P thuaàn chuûng coøn laïi coù caëp nhieãm saéc theå mang caëp gen aa.
F1 coù kieåu gen AAaa ⇒ F1 thöøa 2 nhieãm saéc theå ôû caëp töông ñoàng ñaõ cho.
Ø Cô cheá cuûa quaù trình taïo F1 nhö sau :
§ Trong giaûm phaân taïo giao töû :
- Teá baøo sinh giao töû cuûa caây P thuaàn chuûng AA coù ñoâi nhieãm saéc theå ñaõ cho
khoâng phaân ly daãn ñeán taïo ra 2 loaïi giao töû : giao töû chöùa caû caëp nhieãm saéc
theå mang AA vaø giao töû khoâng chöùa nhieãm saéc theå naøo cuûa caëp treân.
- Teá baøo sinh giao töû cuûa caây P thuaàn chuûng aa coù ñoâi nhieãm saéc theå ñaõ cho
khoâng phaân ly daãn ñeán taïo ra 2 loaïi giao töû : giao töû chöùa caû caëp nhieãm saéc
theå mang aa vaø giao töû khoâng chöùa nhieãm saéc theå naøo cuûa caëp treân.
§ Trong thuï tinh :
Giao töû mang AA keát hôïp vôùi giao töû mang aa taïo hôïp töû F1 mang 4 nhieãm saéc
theå lieân quan vôùi caëp ñaõ cho vôùi kieåu gen AAaa.
b. Sô ñoà lai :
P: AA × aa
Ñoät bieán Ñoät bieán
GP : O AA aa O
F1 : AAaa
2. Ñaëc ñieåm cuûa F1 :
a. Tröôøng hôïp 1 :
Neáu caùc caëp nhieãm saéc theå coøn laïi cuûa F1 ñeàu dieãn bieán töông töï nhö caëp nhieãm saéc
theå ñaõ ñöôïc ñeà caäp thì F1 laø theå ñoät bieán töù boäi. Ñaëc ñieåm cuûa theå naøy laø trong teá
baøo coù haøm löôïng ADN taêng boäi daãn ñeán quaù trình toång hôïp caùc chaát höõu cô dieãn ra
http://giasutamviet.com
Dòp may chæ coù ôû nhöõng trí tueä chuyeân caàn
Haõy coá gaéng cho ñeán khi naøo khoâng coøn coù theå coá gaéng ñöôïc nöõa
LYÙ THUYEÁT SINH HOÏC 111
maïnh meõ. Vì theá F1 coù teá baøo to, cô quan sinh döôõng lôùn, sinh tröôûng keùo daøi, phaùt
trieån maïnh, khaû naêng choáng chòu toát vaø cho naêng suaát cao.
b. Tröôøng hôïp 2 :
Neáu hieän töôïng ñoät bieán chæ xaûy ra ôû caëp nhieãm saéc theå ñaõ ñeà caäp, caùc caëp nhieãm
saéc theå coøn laïi ñeàu bình thöôøng thì F1 thuoäc theå dò boäi 2n + 2.
F1 phaùt trieån thöôøng dò daïng, thieáu caân ñoái. ÔÛ ñoäng vaät thöôøng bò roái loaïn sinh saûn,
coù theå voâ sinh vaø thöôøng cheát sôùm.
Caâu 97 : Cho thí duï ñeå giaûi thích cô cheá hình thaønh kieåu nhieãm saéc theå giôùi tính XO trong teá
baøo ôû caùc cô theå bình thöôøng vaø khoâng bình thöôøng.
Traû lôøi :
1. Thí duï vaø cô cheá :
a. Kieåu nhieãm saéc theå XO trong teá baøo bình thöôøng :
Ø Thí duï :
- ÔÛ chaâu chaáu, teá baøo giôùi ñöïc bình thöôøng mang moät nhieãm saéc theå giôùi tính X
(kyù hieäu XO), giôùi caùi mang 2 nhieãm saéc theå X (kyù hieäu XX).
- Ngöôïc laïi, ôû loaøi boï nhaäy, teá baøo ôû giôùi ñöïc mang XX, ôû giôùi caùi mang XO.
Ø Cô cheá :
- ÔÛ chaâu chaáu :
Hôïp töû mang XO ñöôïc taïo töø söï keát hôïp giöõa tröùng bình thöôøng mang nhieãm saéc
theå giôùi tính X vaø tinh truøng bình thöôøng khoâng mang nhieãm saéc theå giôùi tính
(tinh truøng O).
P: Caùi XX × Ñöïc XO
GP : X X, O
F1 : XO
- ÔÛ boï nhaäy :
Hôïp töû mang XO ñöôïc taïo töø söï keát hôïp giöõa tröùng bình thöôøng khoâng mang
nhieãm saéc theå giôùi tính (tröùng O) vaø tinh truøng mang nhieãm saéc theå giôùi tính X.
P: Caùi XO × Ñöïc XX
GP : X,O X
F1 : XO
b. Kieåu XO trong teá baøo khoâng bình thöôøng :
Ø Thí duï : ÔÛ ngöôøi, ngöôøi nöõ bò ñoät bieán dò boäi ôû nhieãm saéc theå giôùi tính, teá baøo thieáu
1 nhieãm saéc theå X, kyù hieäu laø XO.
Ø Cô cheá : Do söï khoâng phaân ly cuûa ñoâi nhieãm saéc theå giôùi tính trong giaûm phaân. Hôïp
töû mang XO ñöôïc taïo ra töø moät trong 2 tröôøng hôïp sau :
http://giasutamviet.com
Dòp may chæ coù ôû nhöõng trí tueä chuyeân caàn
Haõy coá gaéng cho ñeán khi naøo khoâng coøn coù theå coá gaéng ñöôïc nöõa
LYÙ THUYEÁT SINH HOÏC 112
- Tröôøng hôïp 1 :
Hôïp töû XO taïo töø tröùng dò boäi khoâng chöùa nhieãm saéc theå giôùi tính (tröùng O, do
ñoâi XX cuûa teá baøo sinh giao töû cuûa meï khoâng phaân ly). Keát hôïp vôùi tinh truøng
bình thöôøng mang X cuûa boá.
P: Meï XX × Boá XO
GP : XX, O X, Y
F1 : XO
- Tröôøng hôïp 2 :
Hôïp töû XO ñöôïc taïo töø tinh truøng dò boäi khoâng chöùa nhieãm saéc theå giôùi tính (do
ñoâi nhieãm saéc theå XY trong teá baøo sinh giao töû cuûa boá khoâng phaân ly) keát hôïp
vôùi tröùng bình thöôøng mang X cuûa meï.
P: Meï XX × Boá XO
GP : X O, XY
F1 : XO
2. Ñaëc ñieåm cô theå :
a. Chaâu chaáu ñöïc hoaëc boï nhaäy caùi mang XO :
Laø nhöõng cô theå bình thöôøng.
b. Ngöôøi nöõ mang XO :
Laø theå dò boäi phaùt trieån thaønh hoäi chöùng Tôcnô coù ñaëc ñieåm : luøn, coå ngaén, khoâng coù
kinh nguyeät, tuyeán vuù khoâng phaùt trieån, aâm ñaïo heïp, daï con nhoû, trí tueä chaäm phaùt
trieån.
Caâu 98 : Neâu khaùi nieäm vaø cô cheá phaùt sinh bieán dò toå hôïp. YÙ nghóa cuûa bieán dò toå hôïp trong
tieán hoùa vaø choïn gioáng.
Traû lôøi :
1. Khaùi nieäm vaø cô cheá phaùt sinh bieán dò toå hôïp :
a. Khaùi nieäm :
Bieán dò toå hôïp laø nhöõng bieán ñoåi phaùt sinh do söï saép xeáp laïi vaät chaát di truyeàn cuûa
boá meï ôû theá heä con thoâng qua quaù trình sinh saûn, laøm xuaát hieän nhöõng tính traïng
voán coù hoaëc chöa töøng coù ôû boá meï.
b. Cô cheá phaùt sinh :
Söï saép xeáp laïi vaät chaát di truyeàn laøm phaùt sinh bieán dò toå hôïp thoâng qua caùc cô cheá
sau :
- Söï phaân ly ñoäc laäp vaø toå hôïp töï do cuûa caùc nhieãm saéc theå daãn ñeán söï phaân ly
ñoäc laäp vaø toå hôïp töï do cuûa caùc gen treân nhieãm saéc theå trong giaûm phaân, keát hôïp
vôùi söï toå hôïp ngaãu nhieân cuûa caùc giao töû trong thuï tinh.
http://giasutamviet.com
Dòp may chæ coù ôû nhöõng trí tueä chuyeân caàn
Haõy coá gaéng cho ñeán khi naøo khoâng coøn coù theå coá gaéng ñöôïc nöõa
LYÙ THUYEÁT SINH HOÏC 113
- Söï trao ñoåi cheùo cuûa caùc caëp nhieãm saéc theå keùp töông ñoàng vaøo kyø tröôùc cuûa laàn
phaân baøo thöù nhaát trong giaûm phaân daãn ñeán hoaùn vò gen.
- Söï töông taùc giöõa caùc gen khoâng alen daãn ñeán laøm xuaát hieän kieåu hình môùi khaùc
vôùi ôû boá meï.
2. YÙ nghóa cuûa bieán dò toå hôïp :
Bieán dò toå hôïp coù yù nghóa quan troïng ñoái vôùi tieán hoùa sinh giôùi vaø trong choïn gioáng.
a. Trong tieán hoùa :
Bieán dò toå hôïp laøm taêng tính ña daïng cuûa sinh giôùi, taïo ra nguoàn bieán dò thöôøng
xuyeân vaø phong phuù trong töï nhieân, cung caáp nguyeân lieäu cho choïn loïc töï nhieân,
thuùc ñaåy söï tieán hoùa cuûa sinh giôùi.
b. Trong choïn gioáng vaät nuoâi vaø caây troàng :
Bieán dò toå hôïp taïo ra nhieàu kieåu gen, nhieàu kieåu hình, cung caáp nguyeân lieäu cho con
ngöôøi choïn loïc vaø duy trì nhöõng kieåu gen toát.
ÖÙng duïng bieán dò toå hôïp vaø baèng phöông phaùp lai höõu tính, con ngöôøi gom goùp
nhöõng kieåu gen toát vaø nhöõng tính traïng mong muoán vaøo moät cô theå, loaïi boû nhöõng
kieåu gen xaáu vaø nhöõng tính traïng khoâng mong muoán, nhaèm ñaùp öùng nhu caàu phöùc
taïp vaø ña daïng trong cuoäc soáng.
Caâu 99 : ÔÛ moät loaøi, töø moät caëp nhieãm saéc theå töông ñoàng mang 1 caëp alen bình thöôøng thaáy
xuaát hieän cô theå maø trong teá baøo chöùa 3 nhieãm saéc theå mang 3 alen Aaaa. Haõy laäp caùc sô ñoà
minh hoïa cô cheá hình thaønh kieåu gen treân trong 2 tröôøng hôïp : Hieän töôïng treân phaùt sinh töø caëp
nhieãm saéc theå thöôøng, hieän töôïng treân phaùt sinh töø caëp nhieãm saéc theå giôùi tính. Cho 2 thí duï ôû
ngöôøi vaø neâu ñaëc ñieåm cô theå phuø hôïp vôùi 2 hieän töôïng treân.
Traû lôøi :
1. Sô ñoà minh hoïa cô cheá :
Hieän töôïng treân xaûy ra chæ treân moät caëp nhieãm saéc theå töông ñoàng. Ñaây laø daïng ñoät
bieán dò boäi theå vaø theå ñoät bieán laø daïng 2n + 1 (theå 3 nhieãm) phaùt sinh töø hôïp töû hình
thaønh do söï keát hôïp giöõa giao töû dò boäi n + 1 (mang caû caëp nhieãm saéc theå daïng treân) vôùi
giao töû bình thöôøng n (mang 1 chieác nhieãm saéc theå daïng noùi treân).
a. Neáu hieän töôïng phaùt sinh töø caëp nhieãm saéc theå thöôøng :
- Sô ñoà 1 :
P: AA × aa
Bình thöôøng Ñoät bieán
GP : A aa O
F1 : Aaa
http://giasutamviet.com
Dòp may chæ coù ôû nhöõng trí tueä chuyeân caàn
Haõy coá gaéng cho ñeán khi naøo khoâng coøn coù theå coá gaéng ñöôïc nöõa
LYÙ THUYEÁT SINH HOÏC 114
- Sô ñoà 2 :
P: Aa × aa
Bình thöôøng Ñoät bieán
GP : a A aa O
F1 : Aaa
- Sô ñoà 3 :
P: Aa × aa
Ñoät bieán Bình thöôøng
GP : O Aa a
F1 : Aaa
- Sô ñoà 4 :
P: Aa × Aa
Ñoät bieán Bình thöôøng
GP : O Aa a
F1 : Aaa
b. Neáu hieän töôïng phaùt sinh töø caëp nhieãm saéc theå giôùi tính :
Theå ñoät bieán mang kieåu gen XAXaXa
- Sô ñoà 1 :
P: XAXa × Xa Y
Ñoät bieán Bình thöôøng
GP : O XAXa Xa Y
F1 : XAXaXa
- Sô ñoà 2 :
P: Xa Xa × XAY
Ñoät bieán Bình thöôøng
http://giasutamviet.com
Dòp may chæ coù ôû nhöõng trí tueä chuyeân caàn
Haõy coá gaéng cho ñeán khi naøo khoâng coøn coù theå coá gaéng ñöôïc nöõa
LYÙ THUYEÁT SINH HOÏC 115
GP : O X a Xa XA Y
F1 : XAXaXa
2. Hai thí duï ôû ngöôøi vaø ñaëc ñieåm :
a. Phaùt sinh töø caëp nhieãm saéc theå thöôøng :
- Thí duï : ÔÛ ngöôøi coù 3 chieác nhieãm saéc theå thöù 21, bieåu hieän kieåu hình hoäi chöùng
Ñao.
- Ñaëc ñieåm : Ngöôøi coù hoäi chöùng Ñao coù coå ngaén, gaùy roäng vaø deït, khe maét xeách,
loâng mi ngaén vaø thöa, löôõi daøy vaø daøi, ngoùn tay ngaén, cô theå chaäm phaùt trieån, si
ñaàn, thöôøng voâ sinh.
b. Phaùt sinh töø caëp nhieãm saéc theå giôùi tính :
- Thí duï : ÔÛ ngöôøi nöõ mang 3 nhieãm saéc theå X (daïng XXX).
- Ñaëc ñieåm : Theå 3X coù buoàng tröùng vaø daï con khoâng phaùt trieån, thöôøng roái loaïn
kinh nguyeät, khoù coù con.
Caâu 100 : So saùnh ñoät bieán gen vaø ñoät bieán nhieãm saéc theå.
Traû lôøi :
1. Nhöõng ñieåm gioáng nhau :
- Ñeàu laø nhöõng bieán ñoåi xaûy ra treân caáu truùc, vaät chaát di truyeàn (ADN hoaëc nhieãm
saéc theå).
- Ñeàu phaùt sinh töø caùc taùc nhaân cuûa moâi tröôøng ngoaøi (caùc yeáu toá lyù, hoùa hoïc) hay
moâi tröôøng trong cô theå (roái loaïn trao ñoåi chaát noäi baøo).
- Ñeàu coù khaû naêng di truyeàn cho theá heä sau.
- Xaûy ra mang tính chaát rieâng leû, khoâng ñònh höôùng.
- Phaàn lôùn coù haïi, moät soá ít coù lôïi hay trung tính ñoái vôùi baûn thaân sinh vaät.
- Ñeàu laø nguoàn nguyeân lieäu cuûa quaù trình tieán hoùa vaø choïn gioáng.
2. Nhöõng ñieåm khaùc nhau :
Ñoät bieán gen Ñoät bieán nhieãm saéc theå
§ Laøm bieán ñoåi caáu truùc cuûa gen, lieân § Laøm bieán ñoåi caáu truùc hay soá löôïng
quan ñeán moät hay moät soá caëp nhieãm saéc theå.
nucleâoâtit.
§ Coù 4 daïng thöôøng gaëp : maát caëp, § Goàm ñoät bieán caáu truùc nhieãm saéc
theâm caëp, thay caëp vaø ñaûo caëp theå (maát ñoaïn, laëp ñoaïn, ñaûo ñoaïn
nucleâoâtit. vaø chuyeån ñoaïn) vaø ñoät bieán soá
löôïng nhieãm saéc theå (ña boäi theå vaø
dò boäi theå).
http://giasutamviet.com
Dòp may chæ coù ôû nhöõng trí tueä chuyeân caàn
Haõy coá gaéng cho ñeán khi naøo khoâng coøn coù theå coá gaéng ñöôïc nöõa
LYÙ THUYEÁT SINH HOÏC 116
§ Do roái loaïn trong quaù trình töï sao § Do roái loaïn trong nhaân ñoâi nhieãm
cuûa ADN, ñöùt gaõy ADN hoaëc noái saéc theå, trao ñoåi cheùo croâmatit,
ñoaïn ñöùt vaøo vò trí trí môùi cuûa ADN. nhieãm saéc theå ñöùt gaõy (gaây ñoät bieán
caáu truùc nhieãm saéc theå), hoaëc do cô
cheá phaân ly khoâng bình thöôøng cuûa
nhieãm saéc theå trong phaân baøo (gaây
ñoät bieán soá löôïng nhieãm saéc theå).
§ Laøm giaùn ñoaïn moät hay moät soá tính § Laøm thay ñoåi kieåu hình cuûa moät boä
traïng naøo ñoù. phaän hay toaøn boä cô theå.
§ Neáu laø ñoät bieán laën thì khoâng bieåu § Bieåu hieän ngay ôû kieåu hình cuûa cô
hieän khi ôû traïng thaùi caëp gen dò hôïp. theå bò ñoät bieán.
§ Mang tính chaát phoå bieán vaø ít laøm § Thöôøng gaây haäu quaû lôùn, deã laøm
cheát sinh vaät neân ñöôïc xem laø cheát sinh vaät . Moät soá daïng ñöôïc
nguoàn nguyeân lieäu chuû yeáu cuûa tieán öùng duïng trong choïn gioáng (laëp
hoùa vaø choïn gioáng. ñoaïn, ñaûo ñoaïn, chuyeån ñoaïn, ñoät
bieán ña boäi theå).
Caâu 101 : So saùnh ñoät bieán caáu truùc nhieãm saéc theå vaø ñoät bieán soá löôïng nhieãm saéc theå.
Traû lôøi :
1. Nhöõng ñieåm gioáng nhau :
- Ñeàu laø nhöõng bieán ñoåi xaûy ra treân nhieãm saéc theå trong nhaân teá baøo.
- Ñeàu phaùt sinh töø caùc taùc nhaân cuûa moâi tröôøng ngoaøi (caùc yeáu toá lyù, hoùa hoïc) hay
moâi tröôøng trong cô theå (roái loaïn trao ñoåi chaát noäi baøo).
- Mang tính chaát rieâng leû vaø ñeàu di truyeàn cho theá heä sau.
- Ñeàu taïo caùc kieåu hình khoâng bình thöôøng vaø phaàn lôùn coù haïi cho baûn thaân sinh vaät.
2. Nhöõng ñieåm khaùc nhau :
Ñoät bieán caáu truùc NST Ñoät bieán soá löôïng NST
§ Laøm thay ñoåi caáu truùc nhieãm saéc § Laøm thay ñoåi soá löôïng nhieãm saéc
theå. theå.
§ Thöôøng gaëp 4 daïng : maát ñoaïn, laëp § Coù hai daïng laø ñoät bieán dò boäi theå
ñoaïn, ñaûo ñoaïn vaø chuyeån ñoaïn vaø ñoät bieán ña boäi theå.
nhieãm saéc theå.
§ Phaùt sinh do caùc taùc nhaân ñoät bieán § Phaùt sinh do hieän töôïng phaân ly
ñaõ laøm cho nhieãm saéc theå bò ñöùt gaõy khoâng bình thöôøng cuûa caùc caëp
hoaëc aûnh höôûng ñeán quaù trình töï nhieãm saéc theå trong quaù trình phaân
nhaân ñoâi cuûa nhieãm saéc theå, trao ñoåi baøo.
cheùo giöõa caùc croâmatit.
http://giasutamviet.com
Dòp may chæ coù ôû nhöõng trí tueä chuyeân caàn
Haõy coá gaéng cho ñeán khi naøo khoâng coøn coù theå coá gaéng ñöôïc nöõa
LYÙ THUYEÁT SINH HOÏC 117
§ Gaây beänh vaø laøm giaûm söùc soáng cuûa § Laøm giaûm söùc soáng vaø coù theå gaây
sinh vaät. Moät soá ñoät bieán ñaûo ñoaïn, cheát sinh vaät. Rieâng ñoät bieán ña boäi
chuyeån ñoaïn nhoû vaø laëp ñoaïn laøm xaûy ra ôû thöïc vaät coù theå daãn ñeán caùc
taêng söï sai khaùc trong loaøi vaø ñöôïc cô quan cuûa thöïc vaät to lôùn, sinh
öùng duïng trong saûn xuaát vaø taïo tröôûng, phaùt trieån maïnh, ñöôïc öùng
gioáng. duïng trong saûn xuaát ñeå taêng saûn
löôïng.
Caâu 102 : So saùnh ñoät bieán ña boäi theå vaø ñoät bieán dò boäi theå.
Traû lôøi :
1. Gioáng nhau :
- Ñeàu phaùt sinh töø nhaân toá moâi tröôøng beân ngoaøi vaø beân trong cô theå daãn ñeán söï phaân
ly khoâng bình thöôøng cuûa NST.
- Xaûy ra treân nhieãm saéc theå, trong nhaân teá baøo vaø ñeàu daãn ñeán laøm bieán ñoåi soá löôïng
nhieãm saéc theå.
- Ñeàu taïo ra nhöõng kieåu hình khoâng bình thöôøng vaø ñeàu di truyeàn cho theá heä sau.
- Ñeàu coù theå xaûy ra trong quaù trình phaùt sinh giao töû.
- Ñeàu coù theå aûnh höôûng ñeán söùc soáng cuûa sinh vaät, ñaëc bieät laø ñoái vôùi ñoäng vaät.
2. Khaùc nhau :
Ñoät bieán dò boäi theå Ñoät bieán ña boäi theå
§ Trong quaù trình giaûm phaân, coù hình § Trong nguyeân phaân hay trong giaûm
thaønh thoi voâ saéc nhöng coù moät hay phaân khoâng hình thaønh thoi voâ saéc
moät soá caëp nhieãm saéc theå khoâng daãn ñeán toaøn boä nhieãm saéc theå
phaân ly, taïo giao töû dò boäi. khoâng phaân ly, taïo teá baøo hay giao
töû ña boäi.
§ Taïo ra theå coù boä nhieãm saéc theå § Taïo ra theå coù boä nhieãm saéc theå
trong teá baøo thöøa hay thieáu moät hay trong teá baøo laø boäi soá cuûa n vaø lôùn
moät soá chieác. hôn 2n (3n, 4n, 5n ...).
§ Tìm thaáy caû ôû ñoäng vaät, thöïc vaät vaø § Thöôøng chæ tìm thaáy ôû thöïc vaät vaø
con ngöôøi. moät soá ñoäng vaät baäc thaáp. Khoâng
thaáy ôû ñoäng vaät baäc cao, do hôïp töû
ñaõ cheát ngay sau khi taïo thaønh.
§ Ñoäng vaät di boäi theå coù kieåu hình § Thöïc vaät ña boäi theå coù kieåu hình caùc
khoâng bình thöôøng, thieáu caân ñoái, bò cô quan sinh döôõng (reã, thaân, laù) lôùn
giaûm söùc soáng, roái loaïn sinh duïc vaø khaùc thöôøng. Ñöôïc öùng duïng trong
coù theå bò cheát sôùm. saûn xuaát ñeå laøm taêng saûn löôïng caây
troàng.
http://giasutamviet.com
Dòp may chæ coù ôû nhöõng trí tueä chuyeân caàn
Haõy coá gaéng cho ñeán khi naøo khoâng coøn coù theå coá gaéng ñöôïc nöõa
LYÙ THUYEÁT SINH HOÏC 118
Caâu 103 : Trình baøy moái quan heä giöõa kieåu gen, moâi tröôøng vaø kieåu hình. Cho bieát thöôøng bieán
laø gì? Nguyeân nhaân phaùt sinh, ñaëc ñieåm vaø yù nghóa cuûa thöôøng bieán? So saùnh thöôøng bieán vaø
ñoät bieán. Theá naøo laø möùc phaûn öùng? Nhöõng ñaëc ñieåm vaø öùng duïng cuûa möùc phaûn öùng? Bieán dò
di truyeàn vaø bieán dò khoâng di truyeàn laø gì?
Traû lôøi :
1. Moái quan heä giöõa kieåu gen, moâi tröôøng vaø kieåu hình :
- Kiểu hình của một cơ thể không chỉ phụ thuộc vào kiểu gen mà còn phụ thuộc điều
kiện môi trường.
- Hoa liên hình có giống hoa đỏ và giống hoa trắng: Khi lai giống hoa đỏ thuần chủng
với giống hoa trắng thuần chủng, cây lai F1 đều có hoa đỏ. Đến F2 có sự phân tính: 3/4
số cây có hoa đỏ, 1/4 số cây hoa trắng. Như vậy màu sắc hoa được qui định bởi 1 cặp
gen, trong đó màu đỏ là tính trạng trội.
- Khi đem cây thuộc giống hoa đỏ thuần chủng trồng ở 35oC thì nó ra hoa trắng. Thế hệ
sau của cây hoa trắng này trồng ở 20oC lại cho hoa đỏ. Như vậy màu hoa còn phụ thuộc
nhiệt độ môi trường. Trong trường hợp trên, nhiệt độ chỉ mới ảnh hưởng tới sự biểu
hiện màu sắc chứ chưa làm biến đổi gen qui định màu hoa. Giống hoa đỏ thuần chủng
đã cho 2 kiểu hình khác nhau tuỳ theo nhiệt độ môi trường. Trong khi đó giống hoa
trắng thuần chủng trồng ở 35oC hay 20oC đều chỉ ra hoa màu trắng. Ví dụ trên cho
phép kết luận :
• Bố mẹ không truyền đạt cho con những tính trạng đã hình thành sẵn mà di truyền
một kiểu gen.
• Kiểu gen qui định khả năng phản ứng của cơ thể trước môi trường.
• Kiểu hình là kết quả sự tương tác giữa kiểu gen với môi trường cụ thể.
2. Thöôøng bieán :
a. Khaùi nieäm :
Thöôøng bieán laø nhöõng bieán ñoåi kieåu hình cuûa cuøng moät kieåu gen, phaùt sinh trong
quaù trình phaùt trieån cuûa caù theå döôùi aûnh höôûng cuûa moâi tröôøng.
Thí duï : Cây rau mác mọc trên cạn chỉ có một loại lá hình mũi mác. Khi mọc dưới
nước nó có thêm một loại lá hình bản dài. Mọc dưới nước sâu hơn, nó chỉ có loại lá
hình bản dài mà thôi. Một số loài thú (thỏ, chồn, cáo) ở xứ lạnh, về mùa đông có bộ
lông dày màu trắng lẫn với tuyết, về mùa hè lông thưa hơn và chuyển sang màu vàng
hoặc xám.
b. Nguyeân nhaân phaùt sinh :
Khaû naêng phaûn öùng cuûa kieåu gen tröôùc söï thay ñoåi cuûa ñoåi cuûa moâi tröôøng.
c. Ñaëc ñieåm :
- Bieán ñoåi ñoàng loaït.
- Theo höôùng xaùc ñònh, töông öùng vôùi moâi tröôøng.
- Khoâng laøm bieán ñoåi kieåu gen neân khoâng di truyeàn.
d. YÙ nghóa :
Giuùp cho sinh vaät coù phaûn öùng linh hoaït, thích nghi vôùi söï bieán ñoåi cuûa moâi tröôøng.
http://giasutamviet.com
Dòp may chæ coù ôû nhöõng trí tueä chuyeân caàn
Haõy coá gaéng cho ñeán khi naøo khoâng coøn coù theå coá gaéng ñöôïc nöõa
LYÙ THUYEÁT SINH HOÏC 119
3. So saùnh thöôøng bieán vaø ñoät bieán :
a. Nhöõng ñieåm gioáng nhau :
- Ñeàu coù theå daãn ñeán söï thay ñoåi kieåu hình cuûa cô theå.
- Ñeàu coù lieân quan ñeán taùc ñoäng cuûa moâi tröôøng soáng.
b. Nhöõng ñieåm khaùc nhau :
Ñieåm phaân
bieät Thöôøng bieán Ñoät bieán
Taùc ñoäng § Bieán ñoåi kieåu hình khoâng § Bieán ñoåi xaûy ra trong caáu
laøm bieán ñoåi kieåu di truyeàn. truùc vaät chaát di truyeàn vaø
daãn ñeán laøm thay ñoåi caû
kieåu hình cô theå.
§ Chæ xaûy ra trong quaù trình § Coù theå phaùt sinh trong quaù
Phaùt sinh
soáng cuûa caù theå. Khoâng di trình soáng cuûa caù theå hay
truyeàn. baåm sinh do yeáu toá di
truyeàn.
Nguyeân nhaân § Do taùc ñoäng tröïc tieáp cuûa § Moâi tröôøng ngoaøi : caùc yeáu
moâi tröôøng soáng. toá lyù, hoùa hoïc (nhieät ñoä,
phoùng xaï, hoùa chaát …).
§ Moâi tröôøng trong : roái loaïn
trao ñoåi chaát noäi baøo.
Ñaëc ñieåm
§ Xuaát hieän ñoàng loaït, theo § Xuaát hieän ñoät ngoät, rieâng
höôùng xaùc ñònh tröôùc cuøng leû, khoâng xaùc ñònh. Cuøng
moät ñieàu kieän cuûa moâi moät taùc nhaân coù theå gaây ra
tröôøng. caùc daïng ñoät bieán khaùc
nhau ôû moãi caù theå.
§ Khoâng di truyeàn. § Di truyeàn.
YÙ nghóa
§ Giuùp caù theå phaûn öùng thích § Phaàn lôùn coù haïi cho sinh
nghi vôùi söï thay ñoåi cuûa vaät, moät ít coù lôïi hay trung
moâi tröôøng. tính.
§ Do khoâng di truyeàn neân ít § Di truyeàn ñöôïc neân laø
coù yù nghóa ñoái vôùi quaù trình nguyeân lieäu cuûa quaù trình
tieán hoùa. tieán hoùa.
4. Möùc phaûn öùng :
a. Khaùi nieäm :
http://giasutamviet.com
Dòp may chæ coù ôû nhöõng trí tueä chuyeân caàn
Haõy coá gaéng cho ñeán khi naøo khoâng coøn coù theå coá gaéng ñöôïc nöõa
LYÙ THUYEÁT SINH HOÏC 120
Möùc phaûn öùng laø giôùi haïn thöôøng bieán cuûa kieåu gen tröôùc söï bieán ñoåi cuûa moâi
tröôøng.
b. Ñaëc ñieåm :
- Moãi gen coù moät möùc phaûn öùng rieâng.
- Kieåu gen qui ñònh möùc phaûn öùng, ñieàu kieän moâi tröôøng qui ñònh kieåu hình cuï theå
naèm trong möùc phaûn öùng.
c. ÖÙng duïng :
- Gioáng (kieåu gen) qui ñònh giôùi haïn naêng suaát.
- Kyõ thuaät (moâi tröôøng) qui ñònh naêng suaát cuï theå.
- Naêng suaát (kieåu hình) do taùc ñoäng qua laïi giöõa gioáng vaø kyõ thuaät.
- Tuøy ñieàu kieän töøng nôi, töøng giai ñoaïn ta nhaán maïnh vai troø cuûa gioáng hay kyõ
thuaät.
5. Bieán dò di truyeàn vaø bieán dò khoâng di truyeàn :
- Bieán dò di truyeàn :
• Laø nhöõng bieán ñoåi trong gen, trong nhieãm saéc theå hay trong toå hôïp gen, toå hôïp
nhieãm saéc theå vaø di truyeàn cho ñôøi sau.
• Bao goàm : Bieán dò toå hôïp, ñoät bieán gen, ñoät bieán NST.
- Bieán dò khoâng di truyeàn :
• Laø bieán dò do aûnh höôûng cuûa moâi tröôøng, laøm bieán ñoåi kieåu hình cuûa moät kieåu
gen (Thöôøng bieán).
Caâu 104 : So saùnh thöôøng bieán vaø bieán dò toå hôïp.
Traû lôøi :
1. Ñieåm gioáng nhau :
- Ñeàu laø nhöõng bieán dò khoâng laøm thay ñoåi caáu truùc vaø soá löôïng nhieãm saéc theå.
- Ñeàu laø nhöõng bieán dò maø kieåu gen töông taùc vôùi ñieàu kieän soáng bieåu hieän ra kieåu
hình.
- Ñeàu laøm bieán ñoåi kieåu hình.
2. Ñieåm khaùc nhau :
Thöôøng bieán Bieán dò toå hôïp
§ Chæ coù kieåu hình bieán ñoåi, kieåu gen § Kieåu gen bò bieán ñoåi daãn ñeán söï
khoâng bò bieán ñoåi. bieán ñoåi kieåu hình.
§ Khoâng di truyeàn ñöôïc. § Coù theå di truyeàn ñöôïc.
§ Thöôøng bieán phaùt sinh trong suoát § Bieán dò toå hôïp phaùt sinh nhôø quaù
quaù trình phaùt trieån cuûa caù theå. trình giaûm phaân keát hôïp vôùi quaù
trình thuï tinh.
§ Thöôøng bieán chòu aûnh höôûng tröïc § Bieán dò toå hôïp chòu aûnh höôûng giaùn
tieáp cuûa ñieàu kieän soáng. tieáp cuûa ñieàu kieän soáng qua quaù
http://giasutamviet.com
Dòp may chæ coù ôû nhöõng trí tueä chuyeân caàn
Haõy coá gaéng cho ñeán khi naøo khoâng coøn coù theå coá gaéng ñöôïc nöõa
LYÙ THUYEÁT SINH HOÏC 121
trình sinh saûn.
§ Thöôøng bieán xuaát hieän ñoàng loaït § Bieán dò toå hôïp xuaát hieän ngaãu
trong cuøng moät caù theå, theo moät nhieân, rieâng leû, khoâng theo moät
höôùng nhaát ñònh do aûnh höôûng cuûa höôùng nhaát ñònh.
ñieàu kieän soáng.
§ Thöôøng bieán coù lôïi giuùp cho sinh vaät § Bieán dò toå hôïp coù lôïi, coù haïi hoaëc
thính nghi vôùi ñieàu kieän soáng. trung tính.
§ Thöôøng bieán khoâng laø nguyeân lieäu § Bieán dò toå hôïp laø nguoàn nguyeân lieäu
cuûa quaù trình choïn loïc töï nhieân vaø cung caáp cho quaù trình choïn loïc töï
choïn gioáng. nhieân vaø choïn gioáng.
Caâu 105 : So saùnh bieán dò toå hôïp vaø bieán dò ñoät bieán.
Traû lôøi :
1. Ñieåm gioáng nhau :
- Ñeàu laø nhöõng bieán dò lieân quan ñeán cô sôû vaät chaát di truyeàn.
- Ñeàu laø nhöõng bieán dò di truyeàn.
- Ñeàu coù theå xuaát hieän nhöõng kieåu hình môùi chöa coù ôû boá meï hoaëc toå tieân.
2. Ñieåm khaùc nhau :
Bieán dò toå hôïp Bieán dò ñoät bieán
§ Nguyeân nhaân : Do quaù trình giao § Nguyeân nhaân : Xaûy ra do söï thay
phoái. ñoåi moâi tröôøng trong cô theå hoaëc do
caùc taùc nhaân lí hoùa cuûa moâi tröôøng
ngoaøi cô theå.
§ Cô cheá : Xaûy ra do söï phaân li ñoäc § Cô cheá : Do söï roái loaïn trong quaù
laäp, toå hôïp töï do cuûa caùc nhieãm saéc trình phaân baøo, taùi sinh nhieãm saéc
theå trong giaûm phaân vaø thuï tinh, do theå laøm thay ñoåi caáu truùc, soá löôïng
hoaùn vò gen, do töông taùc gen. cuûa vaät chaát di truyeàn.
§ Toå hôïp laïi vaät chaát di truyeàn voán coù § Laøm bieán ñoåi vaät chaát di truyeàn.
cuûa boá meï vaø toå tieân.
§ Bieåu hieän cuûa bieán dò laø söï saép xeáp § Bieåu hieän cuûa bieán dò laø söï xuaát
laïi caùc tính traïng voán ñaõ coù ôû boá hieän tính traïng môùi moät caùch ñoät
meï, toå tieân hoaëc xuaát hieän tính traïng ngoät, ngaãu nhieân vaø khoâng ñònh
môùi. höôùng.
§ Laø nguoàn bieán dò thöôøng xuyeân vaø § Xuaát hieän khi ñieàu kieän moâi tröôøng
voâ taän ôû sinh vaät, taêng tính ña daïng thay ñoåi, laø nguoàn nguyeân lieäu chuû
cho sinh giôùi, taïo ra nguoàn nguyeân yeáu cho quaù trình tieán hoùa vaø choïn
lieäu quan troïng cho quaù trình tieán gioáng.
hoùa vaø choïn gioáng.
http://giasutamviet.com
Dòp may chæ coù ôû nhöõng trí tueä chuyeân caàn
Haõy coá gaéng cho ñeán khi naøo khoâng coøn coù theå coá gaéng ñöôïc nöõa
LYÙ THUYEÁT SINH HOÏC 122
http://giasutamviet.com
Dòp may chæ coù ôû nhöõng trí tueä chuyeân caàn
Haõy coá gaéng cho ñeán khi naøo khoâng coøn coù theå coá gaéng ñöôïc nöõa
LYÙ THUYEÁT SINH HOÏC 123
CHÖÔNG VI
DI TRUYEÀN HOÏC ÖÙNG DUÏNG
Caâu 106 : Khaùi nieäm veà kyõ thuaät di truyeàn. Caùc khaâu chính trong kyõ thuaät caáy gen vaø nhöõng
öùng duïng quan troïng cuûa kyõ thuaät di truyeàn.
Traû lôøi :
1. Khaùi nieäm veà kyõ thuaät di truyeàn :
a. Khaùi nieäm :
- Kyõ thuaät di truyeàn : Laø thao taùc thöïc hieän treân vaät lieäu di truyeàn döïa vaøo söï hieåu
bieát veà caáu truùc hoùa hoïc cuûa caùc axit nucleâic vaø di truyeàn vi sinh vaät..
- Kyõ thuaät caáy gen : Laø chuyeån 1 ñoaïn ADN töø teá baøo cho sang teá baøo nhaän baèng
caùch duøng Plasmit laøm theå truyeàn.
b. Ñaëc ñieåm cuûa Plasmit :
- Laø nhöõng caáu truùc naèm trong teá baøo teá baøo chaát cuûa vi khuaån.
- Laø ADN daïng voøng goàm 8.000 ñeán 20.000 caëp Nucleâoâtit.
- ADN cuûa Plasmit coù khaû naêng töï sao, giaûi maõ, töï nhaân ñoâi ñoäc laäp vôùi ADN
NST.
2. Caùc khaâu chính trong kyõ thuaät caáy gen : Kĩ thuật cấy gen có 3 khâu chủ yếu :
- Tách ADN nhiễm sắc thể của tế bào cho và tách plasmit ra khỏi tế bào.
- Cắt và nối ADN của tế bào cho vào ADN plasmit ở những điểm xác định, tạo nên
ADN tái tổ hợp. Thao tác cắt tách đoạn ADN được thực hiện nhờ enzim cắt
(restrictaza). Các phân tử enzim này nhận ra và cắt đứt ADN ở những nuclêôtit xác
định nhờ đó người ta có thể tách các gen mã hoá những prôtêin nhất định. Việc cắt đứt
ADN vòng của plasmit cũng được thực hiện do enzim cắt còn việc ghép đoạn ADN
của tế bào cho vào ADN plasmit thì do enzim nối (ligaza) đảm nhiệm.
- Chuyển ADN tái tổ hợp vào tế bào nhận, tạo điều kiện cho gen đã ghép được biểu
hiện. Plasmit mang ADN tái tổ hợp được chuyển vào tế bào nhận bằng nhiều phương
pháp khác nhau. Vào tế bào nhận, nó tự nhân đôi, được truyền qua các thế hệ tế bào sau
qua cơ chế phân bào và tổng hợp loại prôtêin đã mã hoá trong đoạn ADN được ghép.
v Tế bào nhận được dùng phổ biến là vi khuẩn đường ruột E.Coli. Tế bào E.Coli sau 30
phút lại tự nhân đôi. Sau 12 giờ, 1 tế bào ban đầu sẽ sinh ra 16 triệu tế bào, qua đó các
plasmit trong chúng cũng được nhân lên rất nhanh và sản xuất ra một lượng lớn các
chất tương ứng với các gen đã ghép vào plasmit.
v Trong kĩ thuật cấy gen người ta còn dùng thể thực khuẩn làm thể truyền. Nó gắn đoạn
ADN của tế bào cho vào ADN của nó và trong khi xâm nhập vào tế bào nhận nó sẽ
đem theo cả đoạn ADN này vào đó.
3. ÖÙng duïng cuûa kyõ thuaät di truyeàn :
http://giasutamviet.com
Dòp may chæ coù ôû nhöõng trí tueä chuyeân caàn
Haõy coá gaéng cho ñeán khi naøo khoâng coøn coù theå coá gaéng ñöôïc nöõa
LYÙ THUYEÁT SINH HOÏC 124
- Taïo ra caùc chuûng vi khuaån coù khaû naêng saûn xuaát khoái löôïng lôùn caùc saûn phaåm sinh
hoïc : caùc axit amin, caùc proâteâin, caùc hoocmoân, caùc khaùng theå, vitamin ...
Thí duï : Caáy gen qui ñònh Insulin vaøo vi khuaån Ecoly ñeå toång hôïp neân Insulin chöõa
beänh tieåu ñöôøng.
- Giuùp chuyeån gen cuûa nhöõng sinh vaät khaùc nhau.
Thí duï : Chuyeån gen khaùng thuoác dieät coû töø caây thuoác laù sang caây boâng, caây ñaäu
töông.
Caâu 107 : Trình baøy phöông phaùp gaây ñoät bieán nhaân taïo baèng caùc taùc nhaân vaät lyù vaø taùc nhaân
hoùa hoïc. Neâu 1 soá thaønh töïu cuûa vieäc aùp duïng phöông phaùp gaây ñoät bieán nhaân taïo trong choïn
gioáng.
Traû lôøi :
1. Gaây ñoät bieán baèng caùc taùc nhaân vaät lyù :
a. Tia phoùng xaï :
v Ñaëc ñieåm :
- Bao goàm : tia X, tia gamma, tia beâta, chuøm nôtron.
- Coù möùc naêng löôïng lôùn vaø coù khaû naêng xuyeân saâu.
v Cô cheá :
Khi caùc tia phoùng xaï xuyeân qua moâ soáng seõ gaây kích thích vaø ion hoùa caùc
nguyeân töû trong phaân töû ADN laøm bieán ñoåi caáu truùc ADN, taïo ñoät bieán gen hoaëc
ñoät bieán nhieãm saéc theå.
v Phöông phaùp :
Chieáu xaï vôùi lieàu löôïng, cöôøng ñoä vöøa phaûi leân haït, ñænh sinh tröôûng, haït phaán,
baàu nhuïy.
b. Tia töû ngoaïi :
v Ñaëc ñieåm :
- Coù trong quang phoå aùnh saùng maët trôøi, böôùc soùng töø 1000 ñeán 4000 A0.
- Naêng löôïng thaáp.
- Khoâng coù khaû naêng xuyeân saâu.
- ADN haáp thu nhieàu nhaát böôùc soùng 2570 A0.
v Cô cheá :
Khi caùc tia töû ngoaïi xuyeân qua moâ soáng seõ gaây kích thích caùc nguyeân töû trong
phaân töû ADN laøm bieán ñoåi caáu truùc ADN taïo ñoät bieán gen hoaëc ñoät bieán nhieãm
saéc theå.
v Phöông phaùp :
Xöû lyù ñoái vôùi caùc baøo töû, haït phaán, vi sinh vaät.
c. Soác nhieät :
Khi nhieät ñoä taêng giaûm 1 caùch ñoät ngoät laøm cô cheá noäi caân baèng khoâng kòp khôûi
ñoäng gaây chaán thöông boä maùy di truyeàn vaø taïo ñoät bieán.
http://giasutamviet.com
Dòp may chæ coù ôû nhöõng trí tueä chuyeân caàn
Haõy coá gaéng cho ñeán khi naøo khoâng coøn coù theå coá gaéng ñöôïc nöõa
LYÙ THUYEÁT SINH HOÏC 125
2. Gaây ñoät bieán baèng caùc taùc nhaân hoùa hoïc :
v Cô cheá :
- Taïo ñoät bieán gen : moät soá chaát 5BU, EMS khi ngaám vaøo TB noù seõ laøm maát
hoaëc thay theá caùc nucleâoâtit taïo ñoät bieán gen.
Thí duï : 5 – broâm uraxin (5BU) laø moät chaát hoùa hoïc vöøa coù theå thay T lieân keát
vôùi A, vöøa coù theå thay X lieân keát vôùi G neân noù gaây ra ñoät bieán thay theá caëp
nucleâoâtit A – T baèng caëp G – X. Trong quaù trình töï nhaân ñoâi ADN, neáu T bò thay
baèng 5BU thì seõ sinh ra ñoät bieán thay theá caëp A – T baèng caëp G – X theo sô ñoà
sau : A – T → A – 5BU → 5BU – G → G – X … → ; EMS (eâtylmeâtal sunfonat)
thay G baèng T hoaëc X, haäu quaû laø caëp G – X bò thay baèng caëp T – A hoaëc X –
G.
- Taïo theå ña boäi : moät soá hoùa chaát nhö coâsixin, eâtylen ngaám vaøo TB caûn trôû hình
thaønh thoi voâ saéc, caùc NST nhaân ñoâi nhöng khoâng phaân ly neân taïo theå ña boäi.
v Phöông phaùp :
- Thöïc vaät : ngaâm haït vaøo dung dòch hoùa chaát hay quaán boâng coù taåm hoùa chaát
vaøo ñænh sinh tröôûng hay tieâm hoùa chaát vaøo baàu nhuïy.
- Ñoäng vaät : duøng hoùa chaát taùc ñoäng leân tinh hoaøn hay buoàng tröùng.
3. Moät soá thaønh töïu gaây ñoät bieán nhaân taïo trong choïn gioáng :
v Trong vi sinh vaät : Duøng caùc taùc nhaân gaây ñoät bieán roài choïn loïc
Xöû lyù baøo töû, naám laøm taêng hoaït tính Penicilin 200 laàn, taïo ra caùc vi sinh vaät phoøng
beänh cho ngöôøi vaø gia suùc.
v Trong choïn gioáng caây troàng :
Choïn caù theå ñoät bieán coù lôïi ñeå nhaân gioáng. Thaønh töïu : taïo gioáng luùa MT1; taïo taùo
maù hoàng; ngoâ DT6 chín sôùm, naêng suaát cao, taêng proâteâin, giaûm tinh boät; taïo ra caù
theå thu hoaïch laù, thaân, quaû; rau muoáng 4n naêng suaát taêng gaáp ñoâi ...
v Choïn gioáng ñoäng vaät :
Chæ aùp duïng haïn cheá cho ñoäng vaät baäc thaáp, ít söû duïng cho ñoäng vaät baäc cao vì coù
cô quan sinh saûn naèm saâu trong cô theå vaø deã bò cheát khi xöû lyù caùc taùc nhaân hoùa hoïc.
Caâu 108 : Theá naøo laø töï thuï phaán vaø giao phoái caän huyeát? Vai troø cuûa töï thuï phaán vaø giao phoái
caän huyeát. Hieän töôïng thoaùi hoùa gioáng laø gì? Nguyeân nhaân xaûy ra hieän töôïng thoaùi hoùa gioáng.
Traû lôøi :
1. Töï thuï phaán vaø giao phoái caän huyeát :
a. Ñònh nghóa :
- Töï thuï phaán ôû thöïc vaät laø söï keát hôïp giöõa giao töû ñöïc vaø giao töû caùi cuûa cuøng
hoa löôõng tính hay cuûa nhöõng hoa ñôn tính cuøng 1 caây.
- Giao phoái caän huyeát ôû ñoäng vaät laø söï giao phoái giöõa nhöõng cô theå cuøng boá meï
hay giöõa boá meï vôùi con caùi.
http://giasutamviet.com
Dòp may chæ coù ôû nhöõng trí tueä chuyeân caàn
Haõy coá gaéng cho ñeán khi naøo khoâng coøn coù theå coá gaéng ñöôïc nöõa
LYÙ THUYEÁT SINH HOÏC 126
b. Vai troø cuûa töï thuï phaán vaø giao phoái caän huyeát :
- Ñeå taïo ra caùc doøng thuaàn chuûng.
- Ñeå cuûng coá nhöõng tính traïng mong muoán.
- Ñeå phaùt hieän vaø loaïi boû caùc gen qui ñònh tính traïng xaáu.
2. Hieän töôïng thoaùi hoùa gioáng :
a. Hieän töôïng :
Khi töï thuï phaán baét buoäc ôû thöïc vaät vaø giao phoái caän huyeát ôû ñoäng vaät qua nhieàu
theá heä thì con chaùu coù söùc soáng giaûm daàn, sinh tröôûng vaø phaùt trieån chaäm, boäc loä
tính traïng xaáu, choáng chòu yeáu, sinh saûn giaûm, naêng suaát thaáp, caây deã bò cheát, xuaát
hieän quaùi thai.
Thí duï : Ngoâ laø caây giao phaán, neáu töï thuï phaán baét buoäc qua nhieàu theá heä thì chieàu
cao caây thaáp daàn, naêng suaát giaûm.
b. Nguyeân nhaân :
Neáu töï thuï phaán vaø giao phoái caän huyeát qua nhieàu theá heä thì tæ leä dò hôïp töû giaûm
daàn, tæ leä ñoàng hôïp töû taêng leân lieân tuïc taïo ñieàu kieän cho caùc gen laên coù haïi bieåu
hieän.
Caâu 109 : Trình baøy nhöõng lyù thuyeát veà caùc phöông phaùp lai.
Traû lôøi :
I. Lai khaùc doøng – Öu theá lai :
1. Lai khaùc doøng :
Cho giao phoái giöõa 2 caù theå thuoäc 2 doøng thuaàn chuûng coù kieåu gen khaùc nhau.
2. Hieän töôïng Öu theá lai :
a. Hieän töôïng :
Khi lai khaùc doøng thì caùc cô theå lai F1 coù söùc soáng hôn boá meï, sinh tröôûng vaø phaùt
trieån nhanh, choáng chòu toát, naêng suaát cao.
b. Tính chaát :
- Öu theá lai bieåu hieän roõ nhaát ôû F1, sau ñoù giaûm daàn.
- Öu theá lai bieåu hieän roõ nhaát ôû lai khaùc doøng, ngoaøi ra coøn coù ôû lai khaùc thöù, lai
khaùc loaøi.
c. Nguyeân nhaân :
v Giaû thuyeát veà traïng thaùi dò hôïp töû : AABBCC × aabbcc → AaBbCc.
F1 goàm caùc caëp gen dò hôïp neân caùc gen laën coù haïi khoâng ñöôïc bieåu hieän.
v Giaû thuyeát veà söï taùc ñoäng coäng goäp cuûa caùc gen troäi coù lôïi : AAbbCC ×
aaBBcc → AaBbCc
F1 coù nhieàu gen troäi hôn boá meï neân bieåu hieän tính traïng toát hôn.
v Giaû thuyeát sieâu troäi : AA < Aa > aa
http://giasutamviet.com
Dòp may chæ coù ôû nhöõng trí tueä chuyeân caàn
Haõy coá gaéng cho ñeán khi naøo khoâng coøn coù theå coá gaéng ñöôïc nöõa
LYÙ THUYEÁT SINH HOÏC 127
Do söï töông taùc giöõa 2 alen khaùc nhau cuûa cuøng 1 caëp taïo kieåu hình thích nghi
hôn.
3. Phöông phaùp taïo öu theá lai :
v Lai khaùc doøng ñôn : A × B → C : Giao phoái giöõa 2 caù theå thuoäc 2 doøng thuaàn
chuûng khaùc nhau.
v Lai khaùc doøng keùp :
A× B → C
C × G → H : Giao phoái giöõa caùc caù theå lai cuûa caùc doøng thuaàn.
D × E → G
v Lai khaùc thöù : Toå hôïp 2 hay nhieàu thöù coù nguoàn gen khaùc nhau.
II. Lai kinh teá vaø lai caûi tieán gioáng :
1. Lai kinh teá :
Muïc ñích : söû duïng öu theá lai cuûa con lai F1.
Caùch tieán haønh : cho giao phoái caëp boá meï thuoäc 2 gioáng thuaàn chuûng roài duøng F1 laøm
saûn phaåm. ÔÛ nöôùc ta, phoå bieán laø giao phoái giöõa con caùi gioáng trong nöôùc vaø con ñöïc
cao saûn thuaàn chuûng ngoaïi nhaäp.
Thí duï : Lôïn lai kinh teá giöõa Æ Moùng Caùi vaø Ñaïi Baïch caân naëng 1 taï sau 10 thaùng tuoåi,
tæ leä thòt naïc treân 40%.
2. Lai caûi tieán gioáng :
Muïc ñích : duøng gioáng cao saûn caûi taïo gioáng naêng suaát thaáp.
Caùch tieán haønh : duøng con ñöïc toát gioáng ngoaïi nhaäp giao phoái vôùi con caùi toát nhaát gioáng
ñòa phöông, qua nhieàu theá heä cho ñeán khi ñaït yeâu caàu.
Luùc ñaàu laøm taêng tæ leä theå dò hôïp sau ñoù laøm taêng tæ leä theå ñoàng hôïp theo doøng.
Thí duï : Lai caûi tieán laøm gioáng lôïn nöôùc ta taêng taàm voùc vaø taêng tæ leä naïc.
III. Lai khaùc thöù vaø vieäc taïo gioáng môùi :
Söû duïng öu theá lai taïo ra gioáng môùi
Ø Caùch tieán haønh : lai giöõa 2 thöù hay lai toång hôïp nhieàu thöù coù nguoàn gen khaùc nhau. Phaûi
keát hôïp lai taïo vaø choïn qua nhieàu theá heä ñeán khi ñaït yeâu caàu.
Thí duï : Lai thöù luùa X1 naêng suaát cao, khoâng coù gen khaùng raày, gaïo trung bình vôùi thöù
luùa CN2 naêng suaát trung bình, khaùng raày, gaïo ngon ñöôïc thöù luùa VX – 83 naêng suaát cao,
khaùng raày, gaïo ngon.
IV. Lai xa :
1. Khaùi nieäm : Laø lai caëp boá meï thuoäc 2 loaøi, chi, hoï khaùc nhau.
Thí duï : Lai ngöïa caùi (2n = 64 NST) vaø löøa ñöïc (2n = 64 NST) taïo neân con la (63
NST) → baát thuï.
2. Hieän töôïng baát thuï :
a. Hieän töôïng : Laø hieän töôïng con lai cuûa lai xa khoâng sinh saûn.
http://giasutamviet.com
Dòp may chæ coù ôû nhöõng trí tueä chuyeân caàn
Haõy coá gaéng cho ñeán khi naøo khoâng coøn coù theå coá gaéng ñöôïc nöõa
LYÙ THUYEÁT SINH HOÏC 128
b. Nguyeân nhaân : Do trong teá baøo cuûa cô theå lai xa mang boä NST khaùc nhau cuûa 2
loaøi boá meï neân khoâng töông ñoàng, gaây roái loaïn ôû kyø ñaàu quaù trình giaûm phaân →
khoâng taïo giao töû.
c. Caùch khaéc phuïc : Gaây ña boäi hoùa teá baøo cô theå lai xa laøm boä NST taêng töø 2n leân
4n. Luùc ñoù moãi NST coù NST töông ñoàng vaø giaûm phaân bình thöôøng.
d. Ví duï : Lai caûi baép coù boä NST 2n = 18 NST vôùi caûi cuû (2n = 18 NST) taïo caûi lai coù
boä NST : 18 NST → baát thuï. Neáu taïo daïng 4n = 36 NST → sinh saûn ñöôïc.
3. ÖÙng duïng lai xa :
v Trong choïn gioáng thöïc vaät :
- Lai xa vaø ña boäi hoùa taïo caùc gioáng luùa mì, khoai taây cho naêng suaát cao.
- Lai giöõa caùc gioáng caây daïi choáng chòu toát vôùi caây troàng coù naêng suaát cao.
v Trong choïn gioáng ñoäng vaät :
- Lai xa ñeå taïo caùc gioáng môùi ôû taèm, caù.
- Ñoäng vaät baäc cao thì khoù aùp duïng do cô quan sinh saûn naèm saâu vaø deã gaây roái
loaïn NST giôùi tính.
V. Lai teá baøo :
1. Khaùi nieäm : Lai teá baøo sinh döôõng laø phöông phaùp dung hôïp 2 teá baøo traàn khaùc loaøi
taïo ra teá baøo chöùa boä NST cuûa 2 teá baøo goác.
2. Caùc khaâu chính :
- Taùch teá baøo traàn thuoäc 2 loaøi khaùc nhau döï ñònh ñöa lai.
- Troän laãn 2 doøng teá baøo traàn thuoäc 2 loaøi trong moâi tröôøng dinh döôõng nhaân taïo coù
boå sung theâm caùc virut Xenñe ñaõ laøm giaûm hoaït tính, taùc ñoäng nhö moät chaát keát
dính hoaëc duøng keo höõu cô polieâtylen glycol hay xung ñieän cao aùp.
- Duøng caùc moâi tröôøng choïn loïc taïo ñöôïc nhöõng doøng teá baøo lai phaùt trieån bình
thöôøng. Duøng caùc hoocmoân phuø hôïp, ngöôøi ta kích thích teá baøo lai phaùt trieån thaønh
caây lai.
3. ÖÙng duïng vaø trieån voïng :
a. ÖÙng duïng :
- Ñaõ taïo ñöôïc caây lai töø hai loaøi thuoác laù, caây lai giöõa khoai taây vaø caø chua.
- Ñaõ taïo ñöôc teá baøo lai töø hai loaøi ñoäng vaät khaùc nhau, nhöng caùc teá baøo lai
ñoäng vaät naøy khoâng coù khaû naêng sinh saûn vaø khoâng soáng ñöôïc.
b. Trieån voïng :
Baèng kyõ thuaät lai teá baøo, trong töông lai coù theå taïo ra nhöõng cô theå lai coù nguoàn
goác gen raát khaùc xa nhau maø baèng lai höõu tính khoâng theå thöïc hieän ñöôïc, coù theå
taïo ra nhöõng theå khaûm mang ñaëc tính cuûa nhöõng loaøi khaùc nhau, ngay caû giöõa
ñoäng vaät vaø thöïc vaät.
Caâu 110 : Trình baøy nhöõng lyù thuyeát veà caùc phöông phaùp choïn loïc.
http://giasutamviet.com
Dòp may chæ coù ôû nhöõng trí tueä chuyeân caàn
Haõy coá gaéng cho ñeán khi naøo khoâng coøn coù theå coá gaéng ñöôïc nöõa
LYÙ THUYEÁT SINH HOÏC 129
Traû lôøi :
I. Choïn loïc haøng loaït :
1. Caùch tieán haønh : Döïa vaøo kieåu hình choïn ra nhoùm caù theå phuø hôïp vôùi muïc tieâu ñeå
laøm gioáng.
• Caây troàng : Haït cuûa nhöõng caây ñaõ choïn ñöôïc troän chung vôùi nhau ñeå laøm gioáng.
• Vaät nuoâi : Nhöõng caù theå ñuû tieâu chuaån ñöôïc choïn ra ñeå nhaân gioáng.
2. Phaïm vi öùng duïng :
• Caây töï thuï phaán : Choïn loïc moät laàn.
• Caây giao phaán : Choïn loïc nhieàu laàn.
• Ñoái vôùi ñoäng vaät : Choïn loïc nhieàu laàn.
3. Öu, khuyeát ñieåm :
Ñôn giaûn, deã laøm, ít toán keùm, coù theå aùp duïng roäng raõi, khoâng heát hôïp choïn loïc kieåu
hình vôùi kieåm tra kieåu gen.
Thöôøng aùp duïng vôùi tính traïng coù heä soá di truyeàn cao.
II. Choïn loïc caù theå :
1. Caùch tieán haønh : Choïn nhöõng caù theå toát nhaát, phuø hôïp vôùi muïc tieâu. Moãi caù theå ñaõ
choïn ñöôïc nhaân leân thaønh 1 doøng. So saùnh giöõa caùc doøng. Choïn ra doøng toát nhaát ñeå
laøm gioáng.
2. Phaïm vi öùng duïng :
• Caây töï thuï phaán : Choïn loïc moät laàn.
• Caây giao phaán : Choïn loïc nhieàu laàn.
• Vaät nuoâi : Choïn ñöïc gioáng thoâng qua ñôøi sau hoaëc qua chò em ruoät hoaëc qua caùc
chæ tieâu di truyeàn teá baøo, di truyeàn sinh hoùa, di truyeàn mieãn dòch.
3. Öu, khuyeát ñieåm :
- Ñoøi hoûi coâng phu, theo doõi chaët cheõ, khoù aùp duïng roäng raõi.
- Keát hôïp ñaùnh giaù döïa vaøo kieåu hình vaø kieåm tra kieåu gen.
- Thöôøng aùp duïng vôùi tính traïng coù heä soá di truyeàn thaáp.
Caâu 111 : Trình baøy caùc phöông phaùp nghieân cöùu di truyeàn ôû ngöôøi vaø öùng duïng trong y hoïc.
Taïi sao trong nghieân cöùu di truyeàn ôû ngöôøi laïi phaûi söû duïng nhöõng phöông phaùp khaùc vôùi
phöông phaùp nghieân cöùu di truyeàn ôû ñoäng vaät.
Traû lôøi :
1. Caùc phöông phaùp nghieân cöùu di truyeàn ôû ngöôøi :
a. Phöông phaùp phaû heä :
v Noäi dung : Nghieân cöùu söï di truyeàn cuûa 1 tính traïng nhaát ñònh treân nhöõng ngöôøi
trong 1 doøng hoï qua nhieàu theá heä (tính traïng ñöôïc nghieân cöùu coù theå laø 1 tính
traïng bình thöôøng, 1 dò taät hoaëc 1 beänh di truyeàn ...)
http://giasutamviet.com
Dòp may chæ coù ôû nhöõng trí tueä chuyeân caàn
Haõy coá gaéng cho ñeán khi naøo khoâng coøn coù theå coá gaéng ñöôïc nöõa
LYÙ THUYEÁT SINH HOÏC 130
v Muïc ñích : Xaùc ñònh xem gen qui ñònh tính traïng laø troäi hay laën, naèm treân nhieãm
saéc theå thöôøng hay nhieãm saéc theå giôùi tính, tính traïng do 1 gen hay nhieàu gen chi
phoái, di truyeàn theo nhöõng qui luaät naøo.
v Keát quaû : Nhôø phöông phaùp phaû heä, ngöôøi ta ñaõ xaùc ñònh ñöôïc :
• Caùc tính traïng maét naâu, toùc xoaên, moâi daøy, loâng mi daøi laø troäi so vôùi maét
xanh, toùc thaúng, moâi moûng, loâng mi ngaén. Caùc gen qui ñònh caùc tính traïng
treân ñeàu naèm treân nhieãm saéc theå thöôøng.
• Caùc taät xöông chi ngaén, nhieàu ngoùn, ngoùn tay ngaén di truyeàn theo gen ñoät
bieán troäi; baïch taïng, ñieác di truyeàn, caâm ñieác baåm sinh ñöôïc di truyeàn bôûi
gen ñoät bieán laën.
• Caùc beänh muø maøu, maùu khoù ñoâng laø do caùc gen laën naèm treân nhieãm saéc theå
giôùi tính X qui ñònh; taät dính ngoùn laø do gen naèm treân nhieãm saéc theå giôùi tính
Y qui ñònh.
• Böôùc ñaàu xaùc ñònh ñöôïc khaû naêng di truyeàn cuûa moät soá naêng khieáu : toaùn
hoïc, aâm nhaïc, hoäi hoïa.
b. Phöông phaùp nghieân cöùu treû ñoàng sinh :
v Phaân bieät ñoàng sinh :
• Ñoàng sinh cuøng tröùng : 1 tröùng ñöôïc thuï tinh qua nguyeân phaân taïo 2 hay
nhieàu hôïp töû, moãi hôïp töû phaùt trieån thaønh 1 cô theå neân caùc cô theå coù cuøng
kieåu gen, cuøng giôùi tính.
• Ñoàng sinh khaùc tröùng : 2 hay nhieàu tröùng thuï tinh, moãi hôïp töû phaùt trieån
thaønh 1 cô theå neân caùc cô theå seõ khaùc kieåu gen, cuøng hoaëc khaùc giôùi tính.
v Noäi dung : Nuoâi döôõng nhöõng treû ñoàng sinh cuøng tröùng trong cuøng ñieàu kieän
moâi tröôøng hoaëc ôû nhöõng moâi tröôøng khaùc nhau.
v Muïc ñích : Ñeå xem aûnh höôûng cuûa moâi tröôøng leân kieåu gen ñoàng nhaát.
v Keát quaû : Xaùc ñònh ñöôïc 2 nhoùm tính traïng :
• Tính traïng coù heä soá di truyeàn cao (Chuû yeáu do kieåu gen qui ñònh) : Chieàu
cao, maøu maét, daïng toùc, bò beänh gioáng nhau ...
• Tính traïng chuû yeáu do moâi tröôøng qui ñònh : Khoái löôïng, taâm lí, taùnh tình,
tuoåi thoï, naêng khieáu ...
c. Phöông phaùp nghieân cöùu teá baøo :
v Phöông phaùp : Nghieân cöùu boä nhieãm saéc theå, caáu truùc hieån vi cuûa caùc nhieãm
saéc theå trong teá baøo, ñeå thoâng qua ñoù phaùt hieän nhöõng bieåu hieän bình thöôøng
hoaëc khoâng bình thöôøng cuûa nhieãm saéc theå.
v Muïc ñích : So saùnh soá löôïng vaø caáu truùc boä nhieãm saéc theå ôû nhöõng ngöôøi bò
beänh di truyeàn vôùi nhöõng ngöôøi bình thöôøng.
v Keát quaû : Xaùc ñònh ñöôïc nguyeân nhaân cuûa 1 soá beänh di truyeàn laø do ñoät bieán
nhieãm saéc theå :
• Maát ñoaïn nhieãm saéc theå 21 gaây ung thö maùu.
http://giasutamviet.com
Dòp may chæ coù ôû nhöõng trí tueä chuyeân caàn
Haõy coá gaéng cho ñeán khi naøo khoâng coøn coù theå coá gaéng ñöôïc nöõa
LYÙ THUYEÁT SINH HOÏC 131
• 3 nhieãm ôû nhieãm saéc theå 21 gaây hoäi chöùng Ñao.
• 3 nhieãm ôû nhieãm saéc theå 13 ñeán 15 gaây söùc moâi, cheát yeåu.
2. ÖÙng duïng trong y hoïc :
v Hieåu ñöôïc nguyeân nhaân cuûa 1 soá beänh taät di truyeàn do ñoät bieán gen hoaëc ñoät bieán
nhieãm saéc theå.
v Döï ñoaùn ñöôïc khaû naêng xuaát hieän cuûa caùc beänh taät di truyeàn.
v Coù bieän phaùp ngaên ngöøa vaø haïn cheá caùc beänh taät di truyeàn :
• Haïn cheá söû duïng caùc taùc nhaân gaây ñoät bieán.
• Caám keát hoân gaàn.
• Sinh ñeû coù keá hoaïch.
v Tìm caùch chöõa moät soá beänh taät di truyeàn :
• Tieâm chaát sinh tô huyeát chöõa beänh maùu khoù ñoâng.
• Tieâm Insulin chöõa beänh tieåu ñöôøng.
3. Trong nghieân cöùu di truyeàn ôû ngöôøi phaûi söû duïng nhöõng phöông phaùp khaùc vôùi
phöông phaùp nghieân cöùu di truyeàn ôû ñoäng vaät vì :
v Veà maët sinh hoïc : Ngöôøi sinh saûn chaäm, soá löôïng con ít, ñôøi soáng keùo daøi. Boä nhieãm
saéc theå coù soá löôïng khaù nhieàu (2n = 46), kích thöôùc nhoû, ít sai khaùc veà hình daïng vaø
kích thöôùc.
v Veà maët xaõ hoäi : Khoâng theå aùp duïng phöông phaùp lai gioáng moät caùch chuû ñoäng vaø
phöông phaùp gaây ñoät bieán baèng caùc taùc nhaân lí – hoùa.
http://giasutamviet.com
Dòp may chæ coù ôû nhöõng trí tueä chuyeân caàn
Haõy coá gaéng cho ñeán khi naøo khoâng coøn coù theå coá gaéng ñöôïc nöõa
LYÙ THUYEÁT SINH HOÏC 132
CHÖÔNG VII
NGUYEÂN NHAÂN VAØ CÔ CHEÁ TIEÁN HOÙA
Caâu 112 : Vì sao con sinh ra chæ gioáng boá meï treân nhöõng neùt lôùn, nhöng laïi khaùc boá meï vaø
khaùc nhau veà nhieàu ñieåm chi tieát?
Traû lôøi :
1. Con sinh ra gioáng boá meï vì thöøa höôûng vaät chaát di truyeàn cuûa boá meï :
ÔÛ caáp ñoä teá baøo, vaät chaát di truyeàn chính laø nhieãm saéc theå.
ÔÛ caáp ñoä phaân töû, vaät chaát di truyeàn chính laø ADN.
Töø boä nhieãm saéc theå 2n giaûm phaân cho giao töû n. Caùc giao töû ñöïc vaø giao töû caùi taùi toå
hôïp trong thuï tinh hình thaønh hôïp töû mang boä nhieãm saéc theå 2n ñaëc tröng cuûa loaøi.
Treân caùc nhieãm saéc theå ñoù chöùa phaân töû ADN. ADN mang gen. Phaân töû ADN (trong ñoù
coù gen) cuõng ñöôïc taùi sinh (töï nhaân ñoâi), phaân li (giaûm nhieãm) vaø taùi toå hôïp (thuï tinh).
Nhö vaäy, phaân töû ADN (gen) ñaõ ñöôïc truyeàn töø boá meï qua caùc con, baûo ñaûm cho con
gioáng boá meï treân nhöõng neùt lôùn.
2. Con sinh ra khaùc boá meï vaø khaùc nhau nhieàu chi tieát do :
- Trong quaù trình giaûm phaân, coù söï hoaùn vò gen vaø söï phaân li ñoäc laäp vaø toå hôïp töï do
cuûa caùc gen taïo ra voâ soá kieåu giao töû. Caùc kieåu giao töû naøy laïi keát hôïp vôùi nhau moät
caùch ngaãu nhieân taïo ra nhieàu kieåu toå hôïp giao töû, töø ñoù hình thaønh nhieàu kieåu gen
vaø kieåu hình. Theâm vaøo ñoù laïi do coù töông taùc gen, laøm xuaát hieän theâm caùc kieåu
hình môùi.
- Do aûnh höôûng cuûa moâi tröôøng, quaù trình phaân baøo bò roái loaïn, nhieãm saéc theå vaø
ADN hoaït ñoäng khoâng bình thöôøng, gaây neân ñoät bieán nhieãm saéc theå vaø ñoät bieán
gen.
Hai loaïi bieán dò toå hôïp vaø bieán dò ñoät bieán naøy laøm cho con sinh ra khaùc boá meï vaø
khaùc nhau veà nhieàu chi tieát.
Caâu 113 : Giaûi thích cô sôû vaät chaát chuû yeáu cuûa söï soáng vaø nhöõng daáu hieäu ñaëc tröng cuûa söï
soáng. Keát luaän veà baûn chaát söï soáng?
Traû lôøi :
I. Cô sôû vaät chaát chuû yeáu cuûa söï soáng :
1. Thaønh phaàn nguyeân toá :
• Trong cô theå soáng coù khoaûng hôn 60 nguyeân toá, bao goàm : C, H, O, N (96%); S,
P, Na, K (3%); Ca, Mg, Fe, Cu, Mn, Zn …
• ÔÛ caáp ñoä phaân töû, vaät chaát voâ cô vaø cô theå soáng coù tính thoáng nhaát.
2. Thaønh phaàn hôïp chaát :
http://giasutamviet.com
Dòp may chæ coù ôû nhöõng trí tueä chuyeân caàn
Haõy coá gaéng cho ñeán khi naøo khoâng coøn coù theå coá gaéng ñöôïc nöõa
LYÙ THUYEÁT SINH HOÏC 133
v Trong cô theå soáng, caùc nguyeân toá hôïp vôùi nhau taïo neân caùc hôïp chaát :
• Voâ cô : H2O, muoái khoaùng
• Höõu cô : Saccarit, lipit, proâteâin, axit nucleâic.
v ÔÛ caáp ñoä phaân töû chaát höõu cô coù caáu taïo phöùc taïp hôn.
3. Proâteâin vaø axit nucleâic laø vaät chaát chuû yeáu cuûa cô theå soáng :
a. Vai troø cuûa proâteâin vaø axit nucleâic :
v Proâteâin :
- Laø thaønh phaàn chuû yeáu cuûa chaát nguyeân sinh.
- Thaønh phaàn caáu taïo cuûa enzim, coù vai troø xuùc taùc.
- Thaønh phaàn caáu taïo neân hoomoân, coù vai troø ñieàu hoøa.
v Axit nucleâic :
- Coù vai troø trong di truyeàn vaø sinh saûn.
b. Tính chaát cuûa proâteâin vaø axit nucleâic :
- Proâteâin vaø axit nucleâic ñeàu laø caùc ñaïi phaân töû, coù kích thöôùc vaø khoái löôïng
lôùn.
- Proâteâin vaø axit nucleâic ñeàu coù caáu truùc ña phaân neân mang tính ña daïng vaø
ñaëc thuø.
4. Toùm laïi : Söï khaùc nhau giöõa vaät chaát höõu vaø voâ cô theå hieän töø caáp ñoä phaân töû. Caøng
leân caáp ñoä toå chöùc cao hôn thì söï phöùc taïp, ña daïng vaø ñaëc thuø bieåu hieän caøng roõ.
II. Nhöõng daáu hieäu ñaëc tröng cuûa söï soáng :
1. Nhöõng daáu hieäu ôû cô theå soáng maø ñoâi khi cuõng coù ôû giôùi voâ sinh : Trao ñoåi chaát,
sinh tröôûng, caûm öùng vaø vaän ñoäng.
2. Nhöõng daáu hieäu chæ coù ôû cô theå soáng laø Trao ñoåi chaát theo phöông thöùc ñoàng hoùa vaø
dò hoùa neân töï ñoåi môùi vaø sinh saûn.
3. Nhöõng daáu hieäu lieân quan ñeán Axit nucleâic :
• Khaû naêng töï sao cheùp, coù vai troø trong di truyeàn vaø sinh saûn.
• Khaû naêng töï ñieàu chænh, ñaûm baûo caáu truùc, tính chaát vaø thaønh phaàn.
• Khaû naêng tích luõy thoâng tin di truyeàn, laø cô sôû cho quaù trình tieán hoùa.
III. Keát luaän veà baûn chaát cuûa söï soáng (Quan nieäm hieän ñaïi veà baûn chaát cuûa söï soáng) :
Caùc cô theå soáng toàn taïi treân beà maët traùi ñaát laø 1 heä môû coù cô sôû vaät chaát chuû yeáu laø
Proâteâin vaø Axit nucleâic, coù khaû naêng töï ñoåi môùi, töï sao cheùp, töï ñieàu chænh vaø tích luõy
thoâng tin di truyeàn.
Caâu 114 : Trình baøy nhöõng tieán hoùa cuûa caùc hôïp chaát Cacbon daãn ñeán vieäc hình thaønh söï soáng
treân Traùi Ñaát.
http://giasutamviet.com
Dòp may chæ coù ôû nhöõng trí tueä chuyeân caàn
Haõy coá gaéng cho ñeán khi naøo khoâng coøn coù theå coá gaéng ñöôïc nöõa
LYÙ THUYEÁT SINH HOÏC 134
Traû lôøi :
v Quan nieäm hieän ñaïi veà söï phaùt sinh söï soáng : Laø quaù trình tieán hoùa cuûa caùc hôïp chaát
cuûa C daãn tôùi söï hoaøn thaønh heä töông taùc giöõa caùc ñaïi phaân töû hay axit nucleâic coù khaû
naêng töï nhaân ñoâi, töï ñoåi môùi. Quaù trình naøy goàm 2 giai ñoaïn chính :
I. Tieán hoùa hoùa hoïc :
1. Laø giai ñoaïn bieán ñoåi caùc chaát voâ cô thaønh caùc chaát höõu cô töø ñôn giaûn ñeán phöùc
taïp.
- Khí quyeån nguyeân thuûy chöùa caùc chaát khí nhö CH4, NH3, C2N2, CO, hôi nöôùc ...
Do taùc duïng cuûa nhieàu nguoàn naêng löôïng seõ hoaøn thaønh caùc hôïp chaát höõu cô ñôn
giaûn goàm 2 nguyeân toá C, H (Cacbua hiñroâ) ñeán hôïp chaát 3 nguyeân toá C, H, O
(Saccarit, lipit), roài ñeán hôïp chaát 4 nguyeân toá C, H, O, N (Axit amin, nucleâoâtit).
- Töø caùc axit amin hình thaønh caùc proâteâin, töø caùc nucleâoâtit hình thaønh caùc axit
nucleâic.
- Caùc hôïp chaát höõu cô phöùc taïp vaø naêng daàn theo möa hoøa vaøo trong nöôùc bieån.
2. Thöïc nghieäm chöùng minh :
- Duøng tia löûa ñieän phoùng qua hoãn hôïp CH4, NH3, CO2, hôi nöôùc thu ñöôïc 1 soá
axit amin.
- Ñun noùng ôû 150 – 1800C hoãn hôïp caùc axit amin seõ taïo thaønh caùc maïch
polypeptit.
II. Tieán hoùa tieàn sinh hoïc :
1. Söï taïo thaønh caùc coâaxecva :
- Caùc chaát höõu cô hoøa tan trong nöôùc taïo dung dòch keo roài ngöng tuï thaønh nhöõng
gioït nhoû goïi laø Coâaxecva.
- Caùc Coâaxecva coù khaû naêng haáp thu caùc chaát höõu cô trong dung dòch neân ñoåi
môùi, lôùn leân vaø phaân chia.
2. Söï hình thaønh lôùp maøng :
- Lôùp maøng bao quanh coâaxecva vaø phaân bieät vôùi moâi tröôøng, caáu taïo bôûi proâteâin
vaø lipit.
- Qua maøng coâaxecva trao ñoåi chaát coù choïn loïc vôùi moâi tröôøng.
3. Söï xuaát hieän caùc enzim :
Caùc enzim xuùc taùc cho quaù trình toång hôïp vaø phaân huûy chaát höõu cô dieãn ra nhanh
hôn.
4. Söï xuaát hieän cô cheá sao cheùp :
Moät soá coâaxecva coù khaû naêng sinh saûn vaø di truyeàn caùc ñaëc ñieåm cuûa chuùng.
v Qua choïn loïc töï nhieân chæ coù coâaxecva cuûa proâteâin vaø axit nucleâic seõ phaùt trieån thaønh
caùc cô theå sinh vaät nhôø coù khaû naêng töï nhaân ñoâi, töï trao ñoåi.
Caâu 115 : Trình baøy veà Ñaïi coå sinh vaø caùc ñaëc ñieåm phaùt trieån sinh giôùi trong ñaïi naøy.
http://giasutamviet.com
Dòp may chæ coù ôû nhöõng trí tueä chuyeân caàn
Haõy coá gaéng cho ñeán khi naøo khoâng coøn coù theå coá gaéng ñöôïc nöõa
LYÙ THUYEÁT SINH HOÏC 135
Traû lôøi :
v Ñaïi Coå sinh baét ñaàu caùch ñaây hôn 570 trieäu naêm vaø keùo daøi 340 trieäu naêm. Ñaëc ñieåm
chung cuûa ñaïi naøy laø xuaát hieän haàu heát caùc ñaïi dieän cuûa sinh vaät. Rieâng ñoäng vaät coøn
thieáu chim vaø ñoäng vaät coù vuù; ôû thöïc vaät coøn thieáu caây haït kín. Ñaïi coå sinh chia laøm 5
kæ:
• Kæ Cambri : Söï soáng taäp trung ôû döôùi bieån, nhöng ñaõ phong phuù hôn, xuaát hieän
nhieàu loaïi taûo vaø vi khuaån. Ñaõ hình thaønh ñuû caùc ngaønh sinh vaät khoâng xöông soáng.
Toâm ba laù phaùt trieån maïnh.
• Kæ Xilua : Caùch ñaây khoaûng 490 trieäu naêm. Cuoái kæ coù moät thôøi kì taïo nuùi maïnh,
laøm noåi leân moät ñaïi luïc lôùn, xuaát hieän thöïc vaät ôû caïn ñaàu tieân coù reã thoâ sô goïi laø
quyeát traàn. Ñoäng vaät coù boø caïp, toâm, oác anh vuõ, xuaát hieän caù giaùp ñaïi dieän ñaàu tieân
cuûa ñoäng vaät coù xöông soáng.
• Kæ Ñeâvoân : Caùch ñaây khoaûng 370 trieäu naêm. Kæ naøy coù nhöõng ñaëc ñieåm : khí haäu
khoâ, coù möa lôùn, xen keõ vôùi haïn haùn keùo daøi. Trong hoaøn caûnh aáy, thöïc vaät di cö
leân caïn haøng loaït, xuaát hieän nhöõng caây quyeát ñaàu tieân. Thöïc vaät caïn laøm xuaát hieän
oxi töï do trong khoâng khí, taïo ñieàu kieän cho söï ra ñôøi cuûa ñoäng vaät ôû caïn, xuaát hieän
caù giaùp, caù phoåi, caù vaây chaân, sau ñoù xuaát hieän caùc daïng löôõng cö ñaàu cöùng.
• Kæ Than ñaù : Baét ñaàu caùch ñaây chöøng 325 trieäu naêm. Khí haäu noùng aåm, coù nhieàu
ñaàm laày lôùn. Thöïc vaät ôû caïn phaùt trieån maïnh hình thaønh röøng quyeát khoång loà. Töø
löôõng cö xuaát hieän caùc daïng boø saùt. Saâu boï xuaát hieän vaø phaùt trieån maïnh.
• Kæ Pecmi : Luïc ñòa ñöôïc naâng leân. Moät soá nôi coù khí haäu khoâ laïnh, xuaát hieän caây
haït traàn. Boø saùt phaùt trieån, nhoùm boø saùt raêng thuù coù raêng phaân hoùa laøm tieàn ñeà cho
söï xuaát hieän ñoäng vaät coù vuù sau naøynucleâoâtit
v Ñaëc ñieåm quan troïng cuûa ñaïi coå sinh laø söï chuyeån bieán töø ñôøi soáng döôùi nöôùc leân caïn.
Cô theå sinh vaät coù caáu taïo phöùc taïp vaø hoaøn thieän hôn, thích nghi vôùi ñôøi soáng ôû caïn.
Caâu 116 : Ñieàu kieän vaø yù nghóa cuûa söï di cö cuûa thöïc vaät vaø ñoäng vaät töø bieån leân ñaát lieàn ôû Ñaïi
Coå sinh.
Traû lôøi :
1. Ñieàu kieän cuûa söï di cö leân caïn cuûa thöïc vaät, ñoäng vaät ôû Ñaïi Coå sinh :
- Söï chuyeån ñôøi soáng cuûa thöïc vaät vaø ñoäng vaät töø nöôùc leân ñaát lieàn gaén vôùi caùc bieán
ñoåi veà ñòa hình, khí haäu. Trong ñoù, caùc yeáu toá sau ñaây coù taùc duïng maïnh meõ :
• Do söï phaân boá laïi ñaïi luïc, ñaïi döông : bieån coù xu höôùng ngaøy caøng thu heïp, ñaïi
luïc môû roäng, xuaát hieän nhieàu daõy nuùi lôùn.
• Khí haäu trôû neân khoâ vaø hanh hôn. Möa xen keû haïn haùn keùo daøi, raát nhieàu nôi bò
khoâ caïn.
- Trong nhöõng ñieàu kieän ñoù, söï xuaát hieän caùc ñaëc ñieåm thích nghi vôùi moâi tröôøng khoâ
laø yeáu toá coù yù nghóa sinh toàn cuûa sinh vaät vaø trong quaù trình ñaáu tranh sinh toàn,
höôùng thích nghi ôû caïn laø höôùng ñöôïc choïn loïc töï nhieâu giöõ laïi.
http://giasutamviet.com
Dòp may chæ coù ôû nhöõng trí tueä chuyeân caàn
Haõy coá gaéng cho ñeán khi naøo khoâng coøn coù theå coá gaéng ñöôïc nöõa
LYÙ THUYEÁT SINH HOÏC 136
2. YÙ nghóa cuûa söï di cö leân caïn cuûa thöïc vaät vaø ñoäng vaät :
- Thöïc vaät leân caïn vôùi nhöõng phöông thöùc sinh saûn vaø thích nghi ngaøy caøng hoaøn
thieän ñaõ laøm cho chuùng phaùt trieån ngaøy caøng phong phuù, ña daïng. Quang hôïp cuûa
caây xanh ngaøy caøng maïnh meõ taïo ra saûn löôïng chaát höõu cô vaø haøm löôïng oxi khoâng
khí ngaøy caøng nhieàu. Ñaây laø ñieàu kieän quan troïng ñeå ôû ñaát lieàn xuaát hieän vaø phaùt
trieån ñoäng vaät dò döôõng.
- Ñoäng vaät dò döôõng xuaát hieän ôû caïn vaø phaùt trieån ngaøy caøng ña daïng, phong phuù vaø
oån ñònh.
- Heä thöïc vaät, ñoäng vaät phong phuù, oån ñònh vöøa goùp phaàn vaøo vieäc ñieàu hoøa khí haäu
vaø caân baèng sinh thaùi treân quaû ñaát, vöøa laø nguoàn thöùc aên cho caùc ñoäng vaät lôùn; ñaëc
bieät, taïo ñieàu kieän cho ñaáu tranh sinh toàn cuûa vöôïn ngöôøi trong quaù trình phaùt sinh
loaøi ngöôøi.
Caâu 117 : Chöùng minh raèng söï tieán hoùa cuûa sinh giôùi gaén lieàn vôùi ñôøi soáng töø döôùi nöôùc
chuyeån leân caïn.
Traû lôøi :
Söï tieán hoùa cuûa sinh giôùi gaén lieàn vôùi söï chuyeån töø ñôøi soáng döôùi nöôùc leân caïn.
1. Ñaïi coå sinh :
- Töø ñaàu kæ Xilua thuoâc ñaïi Coå sinh trôû veà tröôùc, sinh vaät taäp trung döôùi nöôùc.
- Cuoái kæ Xilua taïo nhieàu nuùi, xuaát hieän thöïc vaät ôû caïn, nhöng thaân, laù coøn thoâ sô.
- ÔÛ kæ Ñeâvoân coù thôøi kì khoâ haïn keùo daøi, thöïc vaät di cö leân caïn, haøng loaït, xuaát hieän
quyeát coù reã, thaân coù maïch daãn vaø bieåu bì coù khí khoång.
- Söï quang hôïp cuûa thöïc vaät ñaõ giaûi phoùng oâxi töï do taïo ñieàu kieän cho söï ra ñôøi cuûa
ñoäng vaät ôû caïn (caù phoåi vaø caù vaây chaân). Hai nhoùm caù noùi treân vöøa hoâ haáp baèng
phoåi, vöøa hoâ haáp baèng mang. Caù vaây chaân coù ñoâi vaây phaùt trieån, chaúng nhöõng bôi
loäi trong nöôùc maø coøn coù theå boø leân caïn.
- Cuoái kæ Ñeâvoân töø caù vaây chaân xuaát hieän löôõng cö ñaàu cöùng, coù ñoâi vaây ngöïc ñaõ bieán
thaønh chi coù 5 ngoùn.
- Kæ than ñaù : vaøo cuoái kæ, khí haäu noùng aåm chuyeån sang khoâ caïn, xuaát hieän döông xæ
coù haït (thuï tinh khoâng caàn nöôùc).
Moät soá löôõng cö thích nghi vôùi ñôøi soáng treân caïn ñaõ bieán thaønh boø saùt (coù vaûy söøng
choáng thoaùt hôi nöôùc, tim ñaõ hoaøn thieän hôn, tröùng ñaõ coù voû boïc, thích nghi vôùi ñieàu
kieän khoâ). Xuaát hieän saâu boï (giaùn, chuoàn chuoàn, caøo caøo).
- Kæ Pecmi : söï hình thaønh caùc daõy nuùi lôùn daãn tôùi hình thaønh caùc ñôùi khí haäu, trong
ñoù coù nhöõng vuøng khoâ haïn : quyeát hieám daàn, caùc caây haït traàn xuaát hieän.
Ø Toùm laïi, söï kieän quan troïng nhaát trong ñaïi coå sinh laø söï chuyeån bieán töø ñôøi soáng
döôùi nöôùc leân ñôøi soáng ôû caïn, söï xuaát hieän ñoäng vaät, thöïc vaät maïnh. Ñôøi soáng treân
caïn phöùc taïp hôn daãn ñeán söï hoaøn thieän hôn veà toå chöùc vaø phöông thöùc sinh saûn.
2. Ñaïi Trung sinh :
http://giasutamviet.com
Dòp may chæ coù ôû nhöõng trí tueä chuyeân caàn
Haõy coá gaéng cho ñeán khi naøo khoâng coøn coù theå coá gaéng ñöôïc nöõa
LYÙ THUYEÁT SINH HOÏC 137
- Kæ Tam Ñieäp : Ñaïi luïc chieám öu theá coù nhieàu vuøng khoâ, thöïc vaät haït traàn phaùt trieån
maïnh vaø ñoùng vai troø chuû yeáu. Caù xöông xuaát hieän, boø saùt phaân hoùa.
Ñoäng vaät coù vuù ñaàu tieân xuaát hieän töø boø saùt raêng thuù, coù leõ môùi laø thuù ñeû tröùng
töông töï nhö thuù moû vòt.
- Kæ Giura : Nhöõng ñaïi dieän ñaàu tieân cuûa chim xuaát hieän, coøn giöõ nhöõng ñaëc ñieåm cuûa
boø saùt.
- Kæ Phaán traéng : Khoâng khí khoâ, naéng gaét, daãn ñeán söï xuaát hieän cuûa caây haït kín, xuaát
hieän thuù ñeû con.
3. Ñaïi Taân sinh : Ñoäng vaät coù boä maët gioáng ngaøy nay.
- Kæ thöù 3 : Caây haït kín phaùt trieån maïnh. Khí haäu laïnh ñoät ngoät laøm cho boø saùt cheát
haøng loaït, nhöôøng choã cho chim vaø ñoäng vaät coù vuù thích nghi hôn vôùi khí haäu laïnh
vaø coù hình thöùc sinh saûn hoaøn thieän hôn.
- Kæ thöù 4 : Vöôïn töø ñôøi soáng treân caây chuyeån daàn sang ñôøi soáng döôùi ñaát, ñaùnh daáu
söï phaùt sinh loaøi ngöôøi.
Caâu 118 : Haõy khaùi quaùt söï phaùt trieån cuûa sinh vaät cuøng vôùi caùc ñaëc ñieåm bieán ñoåi cuûa voû quaû
ñaát qua caùc ñaïi ñòa chaát. Neâu ñaëc ñieåm quan troïng cuûa sinh giôùi trong ñaïi Coå sinh, ñaïi Trung
sinh vaø ñaïi Taân sinh.
Traû lôøi :
1. Ñaëc ñieåm, phaùt trieån sinh vaät vaø caùc bieán ñoåi cuûa voû quaû ñaát :
a. Ñaïi Thaùi coå :
- Voû quaû ñaát chöa oån ñònh, xaûy ra quaù trình taïo nuùi, phun löûa döõ doäi coù veát tích
cuûa than chì, ñaù voâi.
- Thöïc vaät coù vi khuaån, taïo daïng sôïi.
- Ñoäng vaät coù ñoäng vaät nguyeân sinh, ñaïi dieän cuûa ruoät khoang.
- Söï soáng taäp trung döôùi bieån.
b. Ñaïi nguyeân sinh :
- Coù quaù trình taïo nuùi, phaân boá laïi ñaïi luïc, ñaïi döông vaø hình thaønh sinh quyeån.
- Söï soáng vaãn ôû bieån : thöïc vaät coù taûo ñôn baøo, vi khuaån. Ñoäng vaät coù ñoäng vaät
nguyeân sinh, boït bieån, ruoät khoang, giun, thaân meàm.
c. Ñaïi coå sinh :
• Kæ Cambri :
- Coù phaân boá laïi ñaïi luïc, ñaïi döông, nuùi löûa hoaït ñoäng maïnh taïo nhieàu CO2.
- Thöïc vaät coù taûo naâu ôû bieån. Vi khuaån, taûo xanh baét ñaàu xaâm nhaäp ñaát lieàn.
- Ñoäng vaät vaãn ôû bieån, coù haàu heát caùc ngaønh ñoäng vaät khoâng xöông soáng (ñeán
chaân khôùp).
• Kæ Xilua :
- Ñaàu kæ ñaát bò luùn, cuoái kæ xuaát hieän moät ñaïi luïc lôùn.
- Thöïc vaät ña baøo ôû caïn ñaàu tieân laø quyeát traàn, coù naám.
http://giasutamviet.com
Dòp may chæ coù ôû nhöõng trí tueä chuyeân caàn
Haõy coá gaéng cho ñeán khi naøo khoâng coøn coù theå coá gaéng ñöôïc nöõa
LYÙ THUYEÁT SINH HOÏC 138
- Döôùi bieån xuaát hieän ñoäng vaät coù xöông soáng ñaàu tieân laø caù giaùp. Treân caïn
xuaát hieän ñoäng vaät ñaàu tieân laø nheän.
• Kæ Ñeâvoân :
- Xuaát hieän nhieàu daõy nuùi. Luïc ñòa khoâ vaø ven bieån aám.
- Thöïc vaät chuyeån leân caïn haøng loaït. Quyeát thay theá quyeát traàn.
- Ñoäng vaät coù caù giaùp, caù phoåi, caù vaây chaân. Cuoái kæ coù löôõng cö ñaàu cöùng.
• Kæ Than ñaù :
- Ñaàu kæ noùng vaø aåm. Cuoái kæ khoâ, caïn, xuaát hieän nhieàu ñaàm laày.
- Coù nhieàu röøng quyeát khoång loà vaø xuaát hieän döông xæ coù haït.
- Ñoäng vaät : xuaát hieän boø saùt ñaàu tieân ñeû tröùng. Saâu boï phaùt trieån.
• Kæ Pecmi :
- Luïc ñòa naâng cao, nuùi lôùn xuaát hieän. Khí haäu khoâ.
- Thöïc vaät coù quyeát hieám daàn. Caây haït traàn xuaát hieän.
- Ñoäng vaät coù boø saùt phaùt trieån maïnh. Boø saùt raêng thuù phaân hoùa.
d. Ñaïi Trung sinh :
• Kæ Tam ñieäp :
- Ñaïi luïc chieám öu theá. Khí haäu khoâ.
- Caây haït traàn phaùt trieån öu theá.
- Ñoäng vaät coù caù xöông, boø saùt phaân hoùa. Xuaát hieän thuù ñeû tröùng.
• Kæ Giura :
- Bieån môû roäng, khí haäu aám.
- Caây haït traàn tieáp tuïc phaùt trieån. Caây coù haït ña daïng.
- Boø saùt khoång loà chieám öu theá. Xuaát hieän chim ñaàu tieân.
• Kæ phaán traéng :
- Bieån thu heïp, khí haäu khoâ, naéng gaét.
- Caây haït kín xuaát hieän vaø phaùt trieån.
- Boø saùt vaø chim phaùt trieån. Xuaát hieän thuù coù nhau.
e. Ñaïi Taân sinh :
• Kæ Thöù ba :
- Ñaàu kæ aám, giöõa kæ khoâ, cuoái kæ laïnh ñoät ngoät.
- Caây haït kín phaùt trieån.
- Saâu boï phaùt trieån. Chim, thuù phaùt trieån, boø saùt khoång loà bò tieâu dieät.
• Kæ Thöù tö :
- Laïnh ñoät ngoät do coù nhieàu baêng haø.
- Heä thöïc vaät oån ñònh.
- Heä ñoäng vaät oån ñònh. Xuaát hieän loaøi ngöôøi.
2. Ñaëc ñieåm quan troïng cuûa sinh giôùi :
a. ÔÛ ñaïi Coå sinh :
http://giasutamviet.com
Dòp may chæ coù ôû nhöõng trí tueä chuyeân caàn
Haõy coá gaéng cho ñeán khi naøo khoâng coøn coù theå coá gaéng ñöôïc nöõa
LYÙ THUYEÁT SINH HOÏC 139
Ñaëc ñieåm quan troïng ôû ñaïi Coå sinh laø vieäc chuyeån töø ñôøi soáng döôùi nöôùc leân caïn.
Sinh vaät coù caáu taïo phöùc taïp, hoaøn thieän ñeå thích nghi vôùi ñôøi soáng ôû caïn.
b. ÔÛ ñaïi Trung sinh :
Laø söï phaùt trieån maïnh cuûa haït traàn vaø nhaát laø boø saùt.
c. ÔÛ ñaïi Taân sinh :
Laø söï phaùt trieån cuûa haït kín, saâu boï, chim vaø thuù. Ñaëc bieät laø quaù trình phaùt sinh
loaøi ngöôøi.
Caâu 119 : Giaûi thích lyù do xuaát hieän quyeát thöïc vaät, döông xæ coù haït, caây haït traàn löôõng cö cöùng
vaø boø saùt. Nhaän xeùt chung veà caùc yeáu toá chi phoái quaù trình xuaát hieän caùc daïng sinh vaät môùi
trong ñaïi Coå sinh. Vì sao quyeát khoång loà bò dieät vong?
Traû lôøi :
1. Giaûi thích nguyeân nhaân xuaát hieän :
a. Cuûa quyeát thöïc vaät :
- Cuoái kæ Xilua, coù taïo nuùi maïnh daãn ñeán xuaát hieän ñaïi luïc lôùn vaø laøm khí haäu trôû
neân khoâ hôn. Trong ñieàu kieän ñoù, caây quyeát traàn chöa coù laù nhöng coù reã thoâ sô
giuùp cô theå laáy ñöôïc nöôùc trong moâi tröôøng caïn. Ñaây laø thöïc vaät ña baøo ñaàu tieân
ôû caïn.
- Sang kæ Ñeâvoân, nhieàu daõy nuùi lôùn xuaát hieän, ôû ñaïi luïc Baéc hình thaønh nhöõng sa
maïc lôùn, coù nhöõng traän möa xen keû haïn haùn keùo daøi. Trong ñieàu kieän ñoù ñoøi hoûi
ñeå toàn taïi, heä thoáng maïch daãn vaø huùt nöôùc cuûa caây phaûi hoaøn thieän hôn. Ñoù laø lyù
do daãn ñeán xuaát hieän quyeát thöïc vaät ñaàu tieân coù reã, thaân coù maïch daãn, bieåu bì
coù loã khí.
b. Nguyeân nhaân xuaát hieän cuûa döông xæ coù haït :
Ñeán cuoái kæ Than ñaù, bieån caøng ruùt nhieàu, khí haäu caøng khoâ, daãn ñeán hình thaønh
döông xæ coù haït. Söï hình thaønh haït ñaûm baûo cho döông xæ coù theå phaùt taùn ñöôïc caû ôû
nhöõng nôi khoâ raùo, söï thuï tinh khoâng leä thuoäc hoaøn toaøn vaøo nöôùc, phoâi ñöôïc baûo veä
trong haït coù chaát döï tröõ neân khaû naêng toàn taïi vaø phaùt trieån toát hôn caùc loaøi thöïc vaät
tröôùc ñoù.
c. Nguyeân nhaân xuaát hieän caây haït traàn :
Sang kæ Pecmi, luïc ñòa tieáp tuïc naâng cao, khí haäu khoâ roõ reät, xuaát hieän caây haït traàn
ñaàu tieân, coù khaû naêng thuï tinh khoâng caàn nöôùc vaø thích öùng vôùi khí haäu khoâ.
d. Nguyeân nhaân xuaát hieän löôõng cö ñaàu cöùng vaø boø saùt :
- Cuõng gaén lieàn vôùi söï xuaát hieän cuûa caùc daõy nuùi, ñaïi luïc vaø söï thu heïp cuûa bieån.
Vaøo cuoái kæ Ñeâvoân, töø caù vaây chaân ñaõ xuaát hieän löôõng cö ñaàu cöùng vöøa soáng
ñöôïc ôû nöôùc vöøa soáng ñöôïc ôû caïn.
- Sang kæ Than ñaù, khí haäu caøng khoâ hôn, moät soá nhoùm löôõng cö ñaàu cöùng thích
nghi haún vôùi ñôøi soáng ôû caïn trôø thaønh boø saùt ñaàu tieân ñeû tröùng coù voû cöùng, da coù
http://giasutamviet.com
Dòp may chæ coù ôû nhöõng trí tueä chuyeân caàn
Haõy coá gaéng cho ñeán khi naøo khoâng coøn coù theå coá gaéng ñöôïc nöõa
LYÙ THUYEÁT SINH HOÏC 140
vaõy söøng chòu ñöôïc khí haäu khoâ, tim vaø phoåi hoaøn thieän hôn, thích öùng vôùi vieäc
laáy oxi vaø thöïc hieän trao ñoåi chaát trong ñôøi soáng ôû caïn.
2. Nhaän xeùt chung veà yeáu toá chi phoái quaù trình xuaát hieän caùc daïng sinh vaät môùi trong
ñaïi Coå sinh :
- Ñaëc ñieåm ñòa hình, khí haäu trong ñaïi Coå sinh dieãn ra theo chieàu höôùng chung laø söï
thu heïp daàn cuûa bieån, söï môû roäng cuûa ñaïi luïc vaøhình thaønh nhieàu daõy nuùi lôùn. Caùc
yeáu toá naøy laøm cho khí haäu ngaøy caøng trôû neân khoâ hôn.
- Trong caùc ñieàu kieän treân, caøng veà sau, chæ coù nhöõng loaøi thöïc vaät vaø ñoäng vaät naøo
coù ñöôïc caùc caáu truùc vaø cô cheá sinh lyù thích öùng ñöôïc vôùi moâi tröôøng caïn môùi coù
nhieàu öu theá trong ñaáu tranh sinh toàn vaø ñoù cuõng laø lyù do giaûi thích quaù trình xaâm
nhaäp maïnh meõ cuûa thöïc vaät, ñoäng vaät töø nöôùc leân moâi tröôøng caïn trong ñaïi Coå sinh.
3. Lyù do dieät vong cuûa quyeát khoång loà :
Do ôû kæ Pecmi, luïc ñòa tieáp tuïc naâng cao, khí haäu caøng khoâ vaø laïnh, nhieàu daõy nuùi lôùn
noåi leân laøm cho ñieàu kieän soáng cuûa quyeát trôû neân khoù khaên vaø khaéc nghieät hôn, nhöõng
röøng quyeát khoång loà hình thaønh ôû kæ Than ñaù tröôùc ñoù bò thu heïp daàn vaø quyeát bò tieâu
dieät.
Caâu 120 : Giaûi thích lyù do phaùt trieån caây haït traàn vaø caây haït kín. Giaûi thích lyù do phaùt trieån vaø
dieät vong cuûa boø saùt khoång loà.
Traû lôøi :
1. Lyù do phaùt trieån cuûa caây haït traàn vaø caây haït kín :
- Vaøo kæ Tam ñieäp, ñòa theá töông ñoái yeân tónh, ñaïi luïc chieám öu theá vaø khí haäu khoâ,
caây haït traàn nhôø caùc ñaëc ñieåm thích öùng vôùi khí haäu khoâ vaø moâi tröôøng caïn nhö
phoâi coù haït baûo veä, thuï tinh xaûy ra khoâng leä thuoäc vaøo nöôùc neân chieám öu theá vaø
thay theá quyeát thöïc vaät.
- Sang kæ Giura, bieån tieán vaøo luïc ñòa, khí haäu aåm hôn, caây haït traàn tieáp tuïc phaùt trieån
maïnh, coù nhöõng caây raát to nhö Sequoâia.
- ÔÛ kæ Phaán traéng, bieån thu heïp, khí haäu khoâ, maây muø tröôùc kia tan ñi, naéng gaét, caây
haït kín xuaát hieän vaø nhôø coù phöông thöùc baûo veä haït toát hôn, sinh saûn hoaøn thieän hôn
neân phaùt trieån maïnh.
2. Lyù do phaùt trieån vaø dieät vong cuûa boø saùt khoâng loà :
- ÔÛ kyû Giura : caây coù haït ña daïng (haït traàn) trong röøng, trôû thaønh nguoàn thöùc aên
phong phuù cho ñoäng vaät, nhôø vaäy boø saùt khoång loà chieám öu theá tuyeät ñoái.
- Sang kæ Phaán traéng, caây haït kín xuaát hieän, phaùt trieån maïnh taïo ñieàu kieän cho boø saùt
tieáp tuïc thoáng trò.
- Vaøo cuoái kæ Thöù ba thuoäc ñaïi Taân sinh, khí haäu laïnh ñoät ngoät daãn ñeán röøng bò thu
heïp. Caû 2 yeáu toá treân daãn ñeán boø saùt khoång loà bò tieâu dieät nhanh choùng.
http://giasutamviet.com
Dòp may chæ coù ôû nhöõng trí tueä chuyeân caàn
Haõy coá gaéng cho ñeán khi naøo khoâng coøn coù theå coá gaéng ñöôïc nöõa
LYÙ THUYEÁT SINH HOÏC 141
Caâu 121 : Trình baøy quan nieäm cuûa Lamac, Ñacuyn vaø di truyeàn hoïc hieän ñaïi veà vai troø cuûa
ngoaïi caûnh ñoái vôùi sinh vaät.
Traû lôøi :
v Quan nieäm veà vai troø cuûa ngoaïi caûnh :
1. Lamac : Ñieàu kieän ngoaïi caûnh khoâng ñoàng nhaát vaø thöôøng xuyeân thay ñoåi, taùc duïng
tröïc tieáp leân sinh vaät laøm cho loaøi bieán ñoåi daàn daø vaø lieân tuïc. Nhöõng bieán ñoåi nhoû cuûa
sinh vaät ñöôïc tích luõy thaønh nhöõng bieán ñoåi lôùn. Nhöõng bieán ñoåi do ngoaïi caûnh gaây ra
hay do thay ñoåi taäp quaùn hoaït ñoäng cuûa ñoäng vaät ñeàu di truyeàn ñöôïc.
2. Ñacuyn : Taùc duïng tröïc tieáp cuûa ngoaïi caûnh hay taäp quaùn hoaït ñoäng cuûa ñoäng vaät gaây
ra nhöõng bieán dò xaùc ñònh, chi phoái haøng loaït caù theå soáng.
- Ngoaïi caûnh taùc duïng giaùn tieáp thoâng qua nhieàu heá theä qua quaù trình sinh saûn, gaây ra
nhöõng bieán dò khoâng xaùc ñònh.
- Ngoaïi caûnh laø nguyeân nhaân beân ngoaøi, taïo ñieàu kieän thuùc ñaåy quaù trình tieán hoùa
cuûa sinh giôùi.
3. Di truyeàn hoïc hieän ñaïi :
- Ngoaïi caûnh laø nguoàn vaät chaát vaø naêng löôïng caàn thieát cho söï toàn taïi cuûa sinh vaät.
- Ngoaïi caûnh coù theå gaây ra thöôøng bieán ôû sinh vaät.
- Ngoaïi caûnh ñoàng thôøi cuõng laø taùc nhaân gaây ra ñoät bieán.
- Vai troø quan troïng nhaát cuûa ngoaïi caûnh ñoái vôùi söï tieán hoùa cuûa sinh giôùi chính laø
quaù trình choïn loïc dieãn ra döôùi taùc duïng cuûa caùc yeáu toá cuûa noù.
Caâu 122 : Khaùi nieäm veà bieán dò, choïn loïc nhaân taïo vaø choïn loïc töï nhieân theo Ñacuyn.
Traû lôøi :
1. Khaùi nieäm veà bieán dò :
- Theo Ñacuyn coøn goïi laø bieán dò caù theå. Ñoù laø nhöõng ñaëc ñieåm sai khaùc giöõa caùc caù
theå cuøng loaøi, ñöôïc phaùt sinh trong quaù trình sinh saûn.
- Taùc duïng tröïc tieáp cuûa ñieàu kieän ngoaïi caûnh hay cuûa taäp quaùn hoaït ñoäng chæ laøm
xuaát hieän nhöõng bieán ñoåi ñoàng loaït theo cuøng moät höôùng xaùc ñònh, ít coù yù nghóa ñoái
vôùi söï tieán hoùa vaø choïn gioáng.
- Bieán dò xuaát hieän ôû töøng caù theå rieâng leû theo nhöõng höôùng khoâng xaùc ñònh môùi laø
nguoàn nguyeân lieäu cuûa quaù trình choïn loïc, môùi coù yù nghóa ñoái vôùi tieán hoùa vaø choïn
gioáng.
2. Choïn loïc nhaân taïo :
- Trong moät quaàn theå vaät nuoâi hoaëc caây troàng luoân phaùt sinh caùc bieán dò. Nhöõng caù
theå mang bieán dò coù lôïi ñöôïc con ngöôøi giöõ laïi cho sinh saûn. Nhöõng caù theå mang
bieán dò khoâng coù lôïi bò con ngöôøi loaïi boû, haïn cheá sinh saûn.
- Nhö vaäy, choïn loïc nhaân taïo bao goàm hai maët song song vöøa ñaøo thaûi nhöõng bieán dò
khoâng coù lôïi, vöøa tích luõy nhöõng bieán dò coù lôïi phuø hôïp vôùi muïc ñích cuûa con ngöôøi.
http://giasutamviet.com
Dòp may chæ coù ôû nhöõng trí tueä chuyeân caàn
Haõy coá gaéng cho ñeán khi naøo khoâng coøn coù theå coá gaéng ñöôïc nöõa
LYÙ THUYEÁT SINH HOÏC 142
- Nhu caàu cuûa con ngöôøi khaùc nhau neân ñaõ choïn loïc vaät nuoâi, caây troàng theo nhöõng
höôùng khaùc nhau. Trong moãi höôùng, con ngöôøi ñaõ ñi saâu khai thaùc ñaëc ñieåm coù lôïi ôû
vaät nuoâi, caây troàng, giöõa laïi nhöõng daïng noåi baät nhaát, loaïi boû ñi nhöõng daïng trung
gian.
- Keát quaû laø töø moät daïng ban ñaàu ñaõ phaân li tính chaát cho nhieàu daïng khaùc nhau,
khaùc xa daïng toå tieân ban ñaàu. Quaù trình phaân li naøy ñaõ giaûi thích tính ña daïng cuûa
vaät nuoâi, caây troàng.
3. Choïn loïc töï nhieân :
- Sinh vaät chòu söï chi phoái cuûa voâ soá caùc ñieàu kieän soáng phöùc taïp khaùc nhau vaø luoân
phaùt sinh caùc bieán dò. Vì vaäy, chuùng chòu taùc duïng cuûa choïn loïc töï nhieân ñeå ñaáu
tranh choáng laïi nhöõng ñieàu kieän soáng khoâng coù lôïi.
- Nhöõng caù theå naøo mang bieán dò coù lôïi cho baûn thaân sinh vaät thì soáng soùt nhieàu hôn,
phaùt trieån öu theá, sinh saûn nhieàu, con chaùu ngaøy moät ñoâng. Nhöõng caù theå naøo mang
bieán dò khoâng coù lôïi hay ít coù lôïi thì ít coù khaû naêng toàn taïi, ít ñöôïc sinh saûn neân con
chaùu hieám daàn. Keát quaû cuûa quaù trình choïn loïc töï nhieân laø chæ nhöõng sinh vaät naøo
thích nghi vôùi ñieàu kieän soáng môùi soáng soùt vaø phaùt trieån.
- Ñacuyn ñöa ra moät thí duï ñieån hình veà taùc duïng cuûa choïn loïc töï nhieân ñoái vôùi saâu
boï ôû quaàn ñaûo Mañerô. ÔÛ ñoù, gioù maïnh neân nhöõng saâu boï naøo khoâng coù caùnh to
khoûe choáng ñöôïc gioù maïnh thì ñeàu bò cuoán xuoáng bieån. Trong ñieàu kieän ñoù, nhöõng
saâu boï khoâng coù caùnh hoaëc caùnh tieâu giaûm, chæ coù theå boø hoaëc bay laø laø treân maët
ñaát thì toàn taïi. Keát quaû laø trong soá 550 loaøi caùnh cöùng ôû quaàn ñaûo Mañerô thì coù 200
loaøi khoâng bay ñöôïc.
- Tính bieán dò vaø tính di truyeàn chòu taùc ñoäng cuûa choïn loïc töï nhieân laø nhaân toá chính
hình thaønh caùc ñaëc ñieåm thích nghi cuûa sinh vaät.
- Döôùi taùc duïng cuûa choïn loïc töï nhieân, treân quy moâ lôùn, thôøi gian lòch söû daøi, quaù
trình phaân li tính traïng ñaõ daãn ñeán hình thaønh nhieàu loaøi môùi töø moät loaøi ban ñaàu.
- Baèng thuyeát choïn loïc töï nhieân, Ñacuyn ñaõ giaûi thích ñöôïc söï hình thaønh ñaëc ñieåm
thích nghi cuûa sinh vaät vaø cuõng ñaõ chöùng minh raèng toaøn boä sinh giôùi ngaøy nay laø
keát quaû cuûa quaù trình tieán hoùa töø moät nguoàn goác chung. Tuy nhieân, do haïn cheá cuûa
khoa hoïc ñöông thôøi neân Ñacuyn chöa hieåu roõ ñöôïc baûn chaát cuûa nguyeân nhaân phaùt
sinh bieán dò vaø cô cheá di truyeàn caùc bieán dò.
Caâu 123 : Trình baøy noäi dung thuyeát tieán hoùa coå ñieån.
Traû lôøi :
1. Thuyeát tieán hoùa cuûa Lamac :
Töø theá kæ XVII trôû veà tröôùc, ngöôøi ta ñaõ quan nieäm thöôïng ñeá ñaõ saùng taïo ra toaøn boä
sinh giôùi cuøng moät laàn, nhöõng ñaëc ñieåm thích nghi hôïp lyù töø ñaàu ñeán giôø khoâng coù gì
thay ñoåi.
http://giasutamviet.com
Dòp may chæ coù ôû nhöõng trí tueä chuyeân caàn
Haõy coá gaéng cho ñeán khi naøo khoâng coøn coù theå coá gaéng ñöôïc nöõa
LYÙ THUYEÁT SINH HOÏC 143
J.B.Lamac, nhaø töï nhieân hoïc ngöôøi Phaùp (1744 – 1829) laø ngöôøi ñaàu tieân xaây döïng hoïc
thuyeát coù heä thoáng veà söï tieán hoùa cuûa sinh giôùi. Lacmac :
- Ngoaïi caûnh khoâng ñoàng nhaát vaø thöôøng xuyeân thay ñoåi laø nguyeân nhaân laøm cho caùc
loaøi bieán ñoåi. Töø nhöõng bieán ñoåi nhoû ñöôïc tích luõy qua thôøi gian ñaõ taïo neân nhöõng
bieán ñoåi saâu saéc treân cô theå sinh vaät.
- Tieán hoùa khoâng chæ laø söï bieán ñoåi maø laø söï phaùt trieån coù tính keá thöøa lòch söû, toå chöùc
cô theå ñöôïc bieán ñoåi töø ñôn giaûn ñeán phöùc taïp.
- Lamac cho raèng, nhöõng bieán ñoåi treân cô theå sinh vaät laø do taùc duïng cuûa ngoaïi caûnh
hoaëc do taäp quaùn hoaït ñoäng cuûa ñoäng vaät vaø ñeàu ñöôïc di truyeàn, tích luõy qua caùc
theá heä. Do haïn cheá cuûa khoa hoïc ñöông thôøi neân Lamac chöa phaân bieät ñöôïc bieán dò
di truyeàn vaø bieán dò khoâng di truyeàn.
- Lamac cuõng chöa giaûi thích ñöôïc caùc ñaëc ñieåm thích nghi cuûa sinh vaät moät caùch
ñuùng ñaén. OÂng cho raèng, ngoaïi caûnh thay ñoåi chaäm neân sinh vaät kòp thích nghi vaø coù
khaû naêng phaûn öùng phuø hôïp vôùi söï thay ñoåi ñieàu kieän moâi tröôøng, moãi caù theå ñeàu
nhaát loaït phaûn öùng gioáng nhau tröôùc ñieàu kieän môùi cuûa ngoaïi caûnh.
v Ñaùnh giaù nhöõng coáng hieán vaø haïn cheá cuûa Lamac veà hoïc thuyeát treân :
§ Coáng hieán :
- Lamac laø ngöôøi ñaàu tieân xaây döïng moät hoïc thuyeát coù heä thoáng veà söï tieán
hoùa cuûa sinh giôùi.
- Ñaõ neâu ñöôïc vai troø cuûa ngoaïi caûnh trong söï tieán hoùa sinh giôùi; ñoàng thôøi ñaõ
coù moät soá quan nieäm ñuùng ñaén veà söï tieán hoùa sinh vaät nhö cho raèng tieán hoùa
laø söï phaùt trieån mang tính keá thöøa lòch söû; söï phöùc taïp hoùa cô theå laø daáu hieäu
cuûa söï tieán hoùa...
§ Haïn cheá :
Do nhöõng haïn cheá cuûa trình ñoä khoa hoïc ñöông thôøi, Lamac ñaõ chöa thaønh coâng
trong moät soá quan ñieåm sau :
- Chöa phaân bieät ñöôïc bieán dò di truyeàn vaø bieán dò khoâng di truyeàn. Theo quan
nieäm cuûa di truyeàn hoïc hieän ñaïi, thöôøng bieán laø nhöõng bieán ñoåi do ngoaïi
caûnh, khoâng di truyeàn.
- Lamac chöa thaønh coâng trong vieäc giaûi thích caùc ñaëc ñieåm hôïp lyù treân cô theå
sinh vaät. Quan nieäm moïi sinh vaät ñeàu thích nghi kòp thôøi vaø khoâng coù loaøi bò
ñaøo thaûi laø khoâng ñuùng vôùi caùc taøi lieäu coå sinh hoïc : ñaõ coù 25 vaïn loaøi thöïc
vaät vaø 7,5 trieäu loaøi ñoäng vaät bò dieät vong do khoâng thích öùng tröôùc söï thay
ñoåi cuûa hoaøn caûnh soáng.
- Quan nieäm moïi sinh vaät ñeàu coù phaûn öùng nhaát loaït gioáng nhau tröôùc ñieàu
kieän ngoaïi caûnh khoâng ñuùng vôùi quan nieäm ngaøy nay veà tính voâ höôùng cuûa
bieán dò vaø tính ña hình cuûa quaàn theå.
http://giasutamviet.com
Dòp may chæ coù ôû nhöõng trí tueä chuyeân caàn
Haõy coá gaéng cho ñeán khi naøo khoâng coøn coù theå coá gaéng ñöôïc nöõa
LYÙ THUYEÁT SINH HOÏC 144
- Chöa giaûi thích ñöôïc chieàu höôùng tieán hoùa töø ñôn giaûn ñeán phöùc taïp. Lamac
buoäc phaûi giaû thuyeát raèng sinh vaät voán coù khuynh höôùng khoâng ngöøng vöôn
leân töï hoaøn thieän.
2. Hoïc thuyeát tieán hoùa cuûa Ñacuyn :
a. S.R.Ñacuyn (1809 – 1882) : Nhaø töï nhieân hoïc ngöôøi Anh, ñaõ ñaët neàn moùng vöõng
chaéc cho hoïc thuyeát tieán hoùa.
- OÂng laø ngöôøi ñaàu tieân ñöa ra khaùi nieäm bieán dò caù theå (goïi taét laø bieán dò) ñeå chæ
nhöõng ñaëc ñieåm sai khaùc giöõa caùc caù theå trong loaøi qua quaù trình sinh saûn.
- OÂng cho raèng taùc duïng tröïc tieáp cuûa ngoaïi caûnh hay cuûa taäp quaùn hoaït ñoäng cuûa
ñoäng vaät chæ gaây neân nhöõng bieán ñoåi ñoàng loaït theo cuøng 1 höôùng xaùc ñònh, ít coù
yù nghóa ñoái vôùi tieán hoùa vaø choïn gioáng. Bieán dò xuaát hieän trong quaù trình sinh
saûn ôû töøng caù theå rieâng leû theo nhöõng höôùng khoâng xaùc ñònh môùi laø nguoàn
nguyeân lieäu cuûa tieán hoùa vaø choïn gioáng.
b. Choïn loïc nhaân taïo :
- Vaät nuoâi vaø caây troàng xuaát hieän nhöõng bieán dò. Nhöõng caù theå naøo mang bieán dò
coù lôïi cho ngöôøi thì ñöôïc giöõ lai ñeå nhaân gioáng, nhöõng caù theå naøo mang bieán dò
khoâng coù lôïi cho ngöôøi thì bò loaïi boû, haïn cheá sinh saûn. Ñoù laø moät quaù trình bao
goàm 2 maët song song vöøa ñaøo thaûi nhöõng bieán dò khoâng coù lôïi, vöøa tích luõy
nhöõng bieán dò coù lôïi phuø hôïp vôùi nhu caàu cuûa con ngöôøi.
- Choïn loïc nhaân taïo laø nhaân toá chính ñeå giaûi thích vaät nuoâi, caây troàng thích nghi
cao ñoä vôùi moät nhu caàu xaùc ñònh cuûa con ngöôøi.
- Choïn loïc nhaân taïo coù theå ñöôïc tieán haønh theo nhieàu höôùng khaùc nhau, ôû moãi
höôùng, con ngöôøi ñi saâu khai thaùc moät ñaëc ñieåm coù lôïi cho mình, giöõ laïi nhöõng
daïng noåi baät nhaát, loaïi boû nhöõng daïng trung gian, keát quaû laø daãn ñeán söï phaân ly
tính traïng, giaûi thích nhieàu gioáng vaät nuoâi hay caây troàng thuoäc phaïm vi cuûa moãi
loaøi ñeàu coù nguoàn goác töø moät hoaëc vaøi daïng toå tieân hoang daïi ban ñaàu.
c. Choïn loïc töï nhieân :
- Taùc nhaân gaây ra choïn loïc töï nhieân laø nhöõng ñieàu kieän khí haäu, ñaát ñai, thöùc aên,
keû thuø ...
- Nhöõng caù theå naøo mang bieán dò coù lôïi cho baûn thaân chuùng thì soáng soùt, phaùt
trieån öu theá, sinh saûn nhieàu, con chaùu ngaøy moät ñoâng. Traùi laïi, nhöõng caù theå
mang nhöõng bieán dò coù haïi cho chuùng thì ít coù khaû naêng toàn taïi, phaùt trieån, con
chaùu hieám daàn.
- Thí duï ñieån hình : ÔÛ quaàn ñaûo Mañerô coù gioù thöôøng xuyeân thoåi maïnh laøm cho
saâu boï khoâng coù caùnh to khoûe choáng ñöôïc vôùi gioù thì ñeàu bò thoåi cuoán xuoáng
bieån. Trong ñieàu kieän ñoù thì saâu boï khoâng coù caùnh hoaëc caùnh tieâu giaûm bay laø laø
treân maët ñaát laø nhöõng bieán dò coù lôïi, giuùp cho chuùng toàn taïi.
- Vaäy choïn loïc töï nhieân ñaõ taùc ñoäng qua caùc ñaëc tính bieán dò, di truyeàn laø nhaân toá
chính hình thaønh caùc ñaëc ñieåm thích nghi cuûa sinh vaät.
http://giasutamviet.com
Dòp may chæ coù ôû nhöõng trí tueä chuyeân caàn
Haõy coá gaéng cho ñeán khi naøo khoâng coøn coù theå coá gaéng ñöôïc nöõa
LYÙ THUYEÁT SINH HOÏC 145
- Vôùi qui moâ roäng lôùn, thôøi gian lòch söï laâu daøi, döôùi taùc duïng cuûa choïn loïc töï
nhieân ñaõ daãn tôùi quaù trình phaân li tính traïng, hình thaønh nhieàu loaøi môùi töø moät
loaøi ban ñaàu.
v Toùm laïi, thuyeát choïn loïc töï nhieân cuûa Ñacuyn giaûi thích khaù thaønh coâng veà söï
hình thaønh caùc ñaëc ñieåm thích nghi cuûa sinh vaät vaø cuõng ñaõ chöùng minh raèng
toaøn boä sinh giôùi ngaøy nay laø keát quaû cuûa moät quaù trình tieán hoùa töø moät nguoàn
goác chung.
Caâu 124 : Ngaøy nay, ngöôøi ta ñaõ hoaøn chænh quan nieäm cuûa Ñacuyn veà choïn loïc töï nhieân nhö
theá naøo.
Traû lôøi :
1. Quan nieäm cuûa Ñacuyn veà choïn loïc töï nhieân :
Quan nieäm veà choïn loïc töï nhieân cuûa Ñacuyn coù theå toùm taét baèng caùc noäi dung cô baûn
sau :
- Cô sôû cuûa choïn loïc töï nhieân laø bieán dò. Ñacuyn laø ngöôøi ñaàu tieân duøng khaùi nieäm
bieán dò caù theå ñeå chæ söï phaùt sinh nhöõng ñaëc ñieåm sai khaùc giöõa caùc caù theå cuøng loaøi
trong quaù trình sinh saûn, goïi taét laø bieán dò. Bieán dò xuaát hieän trong quaù trình sinh saûn
ôû töøng caù theå rieâng leû vaø theo nhöõng höôùng khoâng xaùc ñònh, laø nguoàn nguyeân lieäu
cuûa choïn gioáng vaø tieán hoùa.
- Choïn loïc töï nhieân taùc ñoäng thoâng qua ñaëc tính bieán dò vaø di truyeàn ñaõ laø nhaân toá
chính trong quaù trình hình thaønh caùc ñaëc ñieåm thích nghi treân cô theå sinh vaät.
- Loaøi môùi ñöôïc hình thaønh daàn daàn qua nhieàu daïng trung gian, döôùi taùc duïng cuûa
choïn loïc töï nhieân theo con ñöôøng phaân ly tính traïng. Töø ñoù giaûi thích ñöôc toaøn boä
sinh giôùi ngaøy nay laø keát quaû cuûa quaù trình tieán hoùa töø moät nguoàn goác chung.
2. Nhöõng boå sung cuûa khoa hoïc ngaøy nay ñaõ hoaøn chænh nhöõng quan nieäm cuûa Ñacuyn
veà choïn loïc töï nhieân :
a. Do haïn cheá cuûa khoa hoïc ñöông thôøi neân Ñacuyn chöa hieåu roõ cô sôû vaät chaát vaø
cô cheá cuûa hieän töôïng bieán dò vaø di truyeàn :
- Ngaøy nay khoa hoïc ñaõ xaùc nhaän vaät chaát cuûa di truyeàn laø nhieãm saéc theå maø
trong ñoù chöùa caùc gen.
- Bieán dò ñöôïc phaân bieät : bieán dò laøm thay ñoåi vaät chaát di truyeàn nhö caùc ñoät bieán
caáu truùc nhieãm saéc theå, ñoät bieán theå dò boäi, ñoät bieán theå ña boäi, ñoät bieán gen vaø
bieán dò toå hôïp; bieán dò khoâng lieân quan ñeán kieåu gen laø thöôøng bieán.
- Chæ nhöõng bieán dò laøm thay ñoåi vaät chaát di truyeàn, qua giao töû vaøo hôïp töû môùi coù
theå di truyeàn ñöôïc qua caùc theá heä khaùc nhau cuûa loaøi, coøn thöôøng bieán khoâng coù
khaû naêng di truyeàn.
- Nguyeân nhaân gaây neân nhöõng ñoät bieán laø caùc taùc nhaân cuûa moâi tröôøng trong vaø
ngoaøi cô theå, ñuû lieàu löôïng vaø cöôøng ñoä. Nguyeân nhaân gaây neân nhöõng bieán dò toå
http://giasutamviet.com
Dòp may chæ coù ôû nhöõng trí tueä chuyeân caàn
Haõy coá gaéng cho ñeán khi naøo khoâng coøn coù theå coá gaéng ñöôïc nöõa
LYÙ THUYEÁT SINH HOÏC 146
hôïp laø söï phaân ly ñoäc laäp hay trao ñoåi cheùo cuûa caùc gen trong giaûm phaân, keát
hôïp vôùi söï taùi toå hôïp cuûa caùc gen ñoù trong thuï tinh.
- Nhöõng bieán dò laøm thay ñoåi vaät chaát di truyeàn ñaõ ñöôïc taùi baûn, phaân ly vaø toå hôïp
qua caùc cô cheá nguyeân phaân, giaûm phaân vaø thuï tinh ñeå hình thaønh hôïp töû môùi
cuûa loaøi mang vaät chaát di truyeàn ñaõ ñöôïc ñoåi môùi. Do ñoù, coù theå noùi nhöõng bieán
dò laøm thay ñoåi vaät chaát di truyeàn laø nguyeân lieäu phuïc vuï cho caùc quaù trình choïn
loïc töï nhieân.
b. Ñeå giaûi thích quaù trình choïn loïc töï nhieân, khoa hoïc ngaøy nay ñaõ boå sung baèng
caùc quan ñieåm hieän ñaïi :
- Thích nghi kieåu hình laø do thöôøng bieán qui ñònh.
- Thích nghi kieåu gen laø keát quaû cuûa moät quaù trình lòch söû, chòu söï chi phoái cuûa 3
nhaân toá chuû yeáu : quaù trình ñoät bieán, quaù trình giao phoái vaø quaù trình choïn loïc töï
nhieân.
• Ñoät bieán töï nhieân coù theå ñöôïc coi laø nguyeân lieäu cuûa quaù trình tieán hoùa,
trong ñoù ñaùng keå laø caùc ñoät bieán gen. Vì tính phoå bieán cuûa noù neân ñöôïc coi
laø nguoàn nguyeân lieäu chuû yeáu cuûa tieán hoùa.
• Caùc theå ñoät bieán thöôøng coùhaïi vì noù phaù vôõ moái quan heä haøi hoøa giöõa caùc
thaønh phaàn trong kieåu gen, giöõa kieåu gen vôùi moâi tröôøng quen thuoäc cuõ.
Nhöng, nhöõng ñoät bieán ñoù ñöôïc ñaët vaøo moâi tröôøng soáng môùi, coù theå noù taïo
ra söï haøi hoøa môùi thích nghi hôn vaø trôû thaønh coù lôïi, trôû thaønh nhöõng ñaëc
ñieåm môùi coù yù nghóa tieán hoùa.
• Quaù trình giao phoái ñaõ laøm cho caùc bieán dò noùi treân ñöôïc taùi baûn vaø nhaân
roäng qua caùc theá heä trong quaàn theå hoaëc taïo ra voâ soá caùc bieán dò toå hôïp. Vì
vaäy, coù theå noùi caùc ñoät bieán laø nguoàn nguyeân lieäu sô caáp coøn bieán dò toå hôïp
laø nguoàn nguyeân lieäu thöù caáp cuûa choïn loïc töï nhieân.
• Ngoaøi qua quaù trình giao phoái coøn taïo ra nhöõng toå hôïp gen toát, do ñoù quaù
trình giao phoái coøn giuùp cho vieäc söû duïng nguoàn döï tröõ cuûa caùc gen ñoät bieán
ñöôïc tìm aån trong traïng thaùi dò hôïp.
• Quaù trình choïn loïc töï nhieân khoâng chæ taùc ñoäng ñoái vôùi töøng gen rieâng leû maø
ñoái vôùi toaøn boä kieåu gen, khoâng chæ taùc ñoäng ñoái vôùi caù theâ rieâng leû maø ñoái
vôùi caû quaàn theå. Choïn loïc töï nhieân laø nhaân toá qui ñònh chieàu höôùng vaø nhòp
ñieäu bieán ñoåi thaønh phaàn kieåu gen cuûa quaàn theå, laø nhaân toá ñònh höôùng quaù
trình tieán hoùa.
c. Khoa hoïc ngaøy nay cho raèng hình thaønh loaøi môùi laø moät quaù trình hình thaønh
lòch söû, caûi bieán thaønh phaàn kieåu gen cuûa quaàn theå ban ñaàu theo höôùng nghi, taïo
ra kieåu gen môùi, caùch li sinh saûn vôùi quaàn theå goác :
Ngaøy nay khoa hoïc ñaõ giaûi thích söï hình thaønh loaøi baèng caùc phöông thöùc chuû yeáu
sau :
http://giasutamviet.com
Dòp may chæ coù ôû nhöõng trí tueä chuyeân caàn
Haõy coá gaéng cho ñeán khi naøo khoâng coøn coù theå coá gaéng ñöôïc nöõa
LYÙ THUYEÁT SINH HOÏC 147
- Hình thaønh loaøi baèng con ñöôøng ñòa lyù : trong nhöõng ñieàu kieän ñòa lyù khaùc nhau,
choïn loïc töï nhieân ñaõ tích luõy caùc ñoät bieán vaø bieán dò toå hôïp theo nhöõng höôùng
khaùc nhau, daàn daàn taïo thaønh noøi ñòa lyù roài tôùi caùc loaøi môùi. Ñieàu kieän ñòa lyù
khoâng phaûi laø nguyeân nhaân tröïc tieáp gaây ra nhöõng ñoät bieán töông öùng treân cô
theå sinh vaät maø laø nhaân toá choïn loïc nhöõng kieåu gen thích nghi.
- Hình thaønh loaøi baèng con ñöôøng sinh thaùi : caùc quaàn theå cuûa loaøi ñöôïc choïn loïc
theo höôùng thích nghi vôùi nhöõng ñieàu kieän sinh thaùi khaùc nhau, hình thaønh caùc
noøi sinh thaùi roài ñeán loaøi môùi.
- Hình thaønh loaøi baèng con ñöôøng lai xa vaø ña boäi hoùa : boä nhieãm saéc theå cuûa caùc
loaøi khaùc nhau ôû con lai khoâng töông ñoàng neân gaây trôû ngaïi cho vieäc phaùt sinh
giao töû. Ngöôøi ta ñaõ gaây ñoät bieán ña boäi töø 2n thaønh 4n laøm cho giaûm phaân xaûy
ra deã daøng; töø ñoù hình thaønh ñöôïc loaøi môùi coù boä nhieãm saéc theå 4n mang 2
nguoàn goác cuûa caùc loaøi khaùc nhau.
v Toùm laïi, loaøi môùi khoâng xuaát hieän vôùi 1 ñoät bieán maø thöôøng laø coù söï tích luõy
moät toå hôïp nhieàu ñoät bieán, loaøi môùi khoâng chæ xuaát hieän vôùi moät caù theå duy nhaát
maø laø moät quaàn theå hay moät nhoùm quaàn theå toàn taïi, phaùt trieån nhö moät khaâu
trong heä sinh thaùi, ñöùng vöõng qua thôøi gian döôùi taùc duïng cuûa choïn loïc töï nhieân.
Caâu 125 : So saùnh thuyeát Lamac, thuyeát Ñacuyn vaø thuyeát tieán hoùa hieän ñaïi veà caùc maët : caùc
nhaân toá tieán hoùa, söï hình thaønh caùc ñaëc ñieåm thích nghi, quaù trình hình thaønh loaøi môùi vaø chieàu
höôùng tieán hoùa cuûa sinh giôùi.
Traû lôøi :
Chæ tieâu Thuyeát tieán hoùa hieän
Thuyeát Lamac Thuyeát Ñacuyn
so saùnh ñaïi
§ Söï thay ñoåi cuûa § Bieán dò, di § Ñoät bieán, giao
Caùc ngoaïi caûnh. truyeàn vaø choïn phoái, choïn loïc töï
nhaân toá § Taäp quaùn hoaït loïc töï nhieân. nhieân vaø söï caùch
tieán hoùa ñoäng (ñoái vôùi li.
ñoäng vaät).
§ Söï tích luõy caùc § Laø keát quaû cuûa § Thích nghi kieåu
Söï hình bieán ñoåi caù theå choïn loïc töï hình ñöôïc bieåu
thaønh döôùi aûnh höôûng nhieân döïa treân hieän baèng
caùc ñaëc cuûa ngoaïi caûnh tính bieán dò vaø thöôøng bieán, do
ñieåm hay do taäp quaùn tính di truyeàn taùc ñoäng tröïc
thích hoaït ñoäng (ñoái trong hoaøn caûnh tieáp cuûa moâi
nghi vôùi ñoäng vaät). soáng khoâng tröôøng soáng.
ngöøng thay ñoåi.
http://giasutamviet.com
Dòp may chæ coù ôû nhöõng trí tueä chuyeân caàn
Haõy coá gaéng cho ñeán khi naøo khoâng coøn coù theå coá gaéng ñöôïc nöõa
LYÙ THUYEÁT SINH HOÏC 148
§ Ngoaïi caûnh thay § Choïn loïc töï § Thích nghi kieåu
ñoåi chaäm neân nhieân vöøa ñaøo gen bieåu hieän
sinh vaät thích thaûi bieán dò baèng ñoät bieán vaø
nghi kòp thôøi vaø khoâng coù lôïi, bieán dò toå hôïp,
khoâng coù loaøi bò vöøa tích luõy bieán do taùc ñoäng cuûa
ñaøo thaûi. dò coù lôïi cho sinh 3 nhaân toá : ñoät
vaät. Ñaøo thaûi laø bieán, giao phoái
höôùng chuû yeáu. vaø choïn loïc töï
nhieân.
§ Ñoät bieán vaø bieán
dò toå hôïp laøm
taêng tính ña hình
cuûa quaàn theå,
giuùp quaàn theå
taêng khaû naêng
thích nghi.
§ Döôùi taùc duïng § Loaøi môùi ñöôïc § Laø quaù trình
cuûa ngoaïi caûnh, hình thaønh daàn bieán ñoåi thaønh
loaøi ñöôïc hình qua nhieàu daïng phaàn kieåu gen
thaønh daàn daàn trung gian baèng cuûa quaàn theå,
traûi qua nhieàu con ñöôøng phaân theo höôùng thích
daïng trung gian. li tính traïng töø nghi, taïo kieåu
Quaù moät toå tieân ban gen môùi theo
trình ñaàu döôùi taùc höôùng caùch li
hình duïng cuûa choïn sinh saûn vôùi
thaønh loïc töï nhieân. quaàn theå goác.
loaøi môùi Loaøi ñöôïc hình
thaønh baèng con
ñöôøng ñòa lyù,
con ñöôøng sinh
thaùi vaø con
ñöôøng lai xa
keøm ña boäi hoùa.
§ Naâng cao daàn toå § Sinh giôùi ngaøy § Gioáng quan
chöùc cô theå töø caøng ña daïng, toå nieäm Ñacuyn.
Chieàu
ñôn giaûn ñeán chöùc ngaøy caøng
höôùng
phöùc taïp. phöùc taïp, thích
tieán hoùa
nghi ngaøy caøng
hôïp lyù.
http://giasutamviet.com
Dòp may chæ coù ôû nhöõng trí tueä chuyeân caàn
Haõy coá gaéng cho ñeán khi naøo khoâng coøn coù theå coá gaéng ñöôïc nöõa
LYÙ THUYEÁT SINH HOÏC 149
Caâu 126 : So saùnh choïn loïc töï nhieân vaø choïn loïc nhaân taïo theo quan nieäm cuûa Ñacuyn.
Traû lôøi :
1. Nhöõng ñieåm gioáng nhau :
- Ñeàu phaùt sinh töø taùc nhaân cuûa caùc ñieàu kieän soáng.
- Ñeàu döïa treân cô sôû cuûa tính bieán dò vaø tính di truyeàn : tính bieán dò cung caáp caùc
nguyeân lieäu cho quaù trình choïn loïc, tính di truyeàn giuùp tích luõy caùc bieán dò coù lôïi ñaõ
ñöôïc choïn loïc cho theá heä sau.
- Ñeàu dieãn ra 2 maët song song : vöøa ñaøo thaûi caùc bieán dò coù haïi hoaëc khoâng coù lôïi,
vöøa tích luõy caùc bieán dò coù lôïi.
- Ñeàu daãn ñeán söï phaân ly tính traïng töø daïng toå tieân ban ñaàu, taïo ra nhieàu daïng sinh
vaät, laøm phong phuù, ña daïng sinh giôùi.
- Ñeàu laø ñoäng löïc chuû yeáu cuûa söï tieán hoùa.
2. Nhöõng ñieåm khaùc nhau :
Ñieåm
Choïn loïc töï nhieân Choïn loïc nhaân taïo
phaân bieät
§ Do töï nhieân tieán haønh treân § Do con ngöôøi tieán haønh treân
Taùc nhaân toaøn boä sinh vaät trong sinh ñoái töôïng vaät nuoâi vaø caây
giôùi. troàng.
§ Laø ñaáu tranh sinh toàn trong § Nhu caàu thò hieáu nhieàu maët
Ñoäng löïc
moãi cô theå soáng. cuûa con ngöôøi.
§ Coù töø khi söï soáng xuaát hieän. § Coù töø khi con ngöôøi bieát chaên
Thôøi gian
nuoâi vaø troàng troït.
§ Giöõ laïi caùc bieán dò coù lôïi cho § Giöõa laïi caùc bieán dò coù lôïi
sinh vaät. cho con ngöôøi.
§ Taïo nhieàu loaøi môùi. § Taïo nhieàu thöù môùi, noøi môùi
Keát quaû
§ Taùc duïng chaäm nhöng toaøn trong phaïm vi moät loaøi.
dieän, saâu saéc. § Taùc duïng nhanh nhöng phieán
dieän.
§ Ñoäng löïc chuû yeáu cuûa söï tieán § Ñoäng löïc chuû yeáu cuûa söï tieán
Vai troø
hoùa sinh giôùi. hoùa vaät nuoâi, caây troàng.
Caâu 127 : Trình baøy veà caùc thuyeát tieán hoùa hieän ñaïi.
Traû lôøi :
1. Söï hình thaønh thuyeát tieán hoùa hieän ñaïi :
- Sinh hoïc ñöùng tröôùc moät thôøi kì khuûng hoaûng veà lí luaän : Caùc ñaëc tính thu ñöôïc
trong ñôøi caù theå döôùi aûnh höôûng cuûa moâi tröôøng vaø cuûa taäp quaùn hoaït ñoäng coù di
http://giasutamviet.com
Dòp may chæ coù ôû nhöõng trí tueä chuyeân caàn
Haõy coá gaéng cho ñeán khi naøo khoâng coøn coù theå coá gaéng ñöôïc nöõa
LYÙ THUYEÁT SINH HOÏC 150
truyeàn ñöôïc khoâng? Trong quaù trình tieán hoùa thì ngoaïi caûnh hay laø tính di truyeàn
cuûa cô theå coù vai troø quan troïng hôn?
- Khi khoa hoïc phaùt hieän ñöôïc tính oån ñònh cuûa boä nhieãm saéc theå ñaõ quan nieäm raèng
tính di truyeàn ñoäc laäp vôùi ngoaïi caûnh. Khi nghieân cöùu tính voâ höôùng cuûa ñoät bieán ñaõ
coâ laäp bieán dò vôùi ngoaïi caûnh. Khi nghieân cöùu taùc duïng cuûa choïn loïc ñoái vôùi doøng
thuaàn ñaõ phuû ñònh tính saùng taïo cuûa choïn loïc töï nhieân ...
- Khoa hoïc hieän ñaïi ñaõ phaân bieät ñöôïc bieán dò di truyeàn vôùi bieán dò khoâng di truyeàn,
hieåu roõ nguyeân nhaân phaùt sinh bieán dò, cô cheá di truyeàn caùc bieán dò ... Ñoù laø nhöõng
cô sôû ñeå hình thaønh neân thuyeát tieán hoùa hieän ñaïi.
2. Thuyeát tieán hoùa toång hôïp :
Ngaøy nay, ngöôøi ta ñaõ phaân bieät tieán hoùa nhoû vôùi tieán hoùa lôùn :
a. Tieán hoùa nhoû goïi laø tieán hoùa vi moâ : Laø quaù trình bieán ñoåi thaønh phaàn kieåu gen
cuûa quaàn theå, bao goàm söï phaùt sinh caùc ñoät bieán, söï phaùt taùn caùc ñoät bieán qua giao
phoái, söï choïn loïc caùc ñoät bieán coù lôïi, söï caùch li sinh saûn giöõa quaàn theå ñaõ bieán ñoåi
vôùi quaàn theå goác, keát quaû laø hình thaønh loaøi môùi.
Quaù trình tieán hoùa nhoû dieãn ra trong moät phaïm vi heïp, thôøi gian lòch söû töông ñoái
ngaén, coù theå nghieân cöùu baèng thöïc nghieäm.
b. Tieán hoùa lôùn goïi laø tieán hoùa vó moâ : Laø quaù trình hình thaønh caùc nhoùm phaân loaïi
treân loaøi nhö chi, hoï, boä, lôùp, ngaønh.
Quaù trình naøy dieãn ra trong moät phaïm vi roäng lôùn hôn, trong moät thôøi gian lòch söû
daøi hôn.
Thôøi gian qua, khoa hoïc ñaõ taäp trung nghieân cöùu nhöõng vaán ñeà cuûa tieán hoùa nhoû ñaõ thu
ñöôïc nhöõng thaønh töïu ñaùng keå veà sinh hoïc phaân töû, veà di truyeàn hoïc quaàn theå ... vì vaäy,
tieán hoùa nhoû ñaõ trôû thaønh trung taâm cuûa thuyeát tieán hoùa hieän ñaïi.
Tröôùc ñaây, ngöôøi ta cho raèng tieán hoùa lôùn laø heä quaû cuûa caùc tieán hoùa nhoû. Nhöng gaàn
ñaây, ngöôøi ta nhaän thaáy tieán hoùa lôùn cuõng coù nhöõng neùt rieâng cuûa noù, vì vaäy, ngöôøi ta
ñang baét ñaàu taäp trung nghieân cöùu nhöõng vaán ñeà cuûa tieán hoùa lôùn.
3. Thuyeát tieán hoùa baèng caùc ñoät bieán trung tính :
- M. Kimura (1971) döïa vaøo nhöõng nghieân cöùu veà nhöõng bieán ñoåi trong caáu truùc cuûa
caùc phaân töû proâteâin ñaõ ñeà ra quan nieäm ña soá caùc ñoät bieán gen laø trung tính.
- Thuyeát tieán hoùa baèng caùc ñoät bieán trung tính, nghóa laø söï tieán hoùa dieãn ra baèng söï
cuûng coá ngaãu nhieân nhöõng ñoät bieán trung tính, khoâng lieân quan tôùi taùc duïng cuûa
choïn loïc neâu treân.
- Loaïi ñoät bieán trung tính naøy ñaõ ñöôïc di truyeàn hoïc xaùc nhaän. Söï ña daïng cuûa caùc
phaân töû proâteâin coù lieân quan tôùi söï cuûng coá caùc ñoät bieán trung tính moät caùch ngaãu
nhieân, khoù coù theå giaûi thích baèng taùc duïng cuûa choïc loïc töï nhieân. Söï ña hình ñöôïc
caân baèng trong quaàn theå laø moät chöùng minh cho quaù trình cuûng coá nhöõng ñoät bieán
ngaãu nhieân trung tính.
http://giasutamviet.com
Dòp may chæ coù ôû nhöõng trí tueä chuyeân caàn
Haõy coá gaéng cho ñeán khi naøo khoâng coøn coù theå coá gaéng ñöôïc nöõa
LYÙ THUYEÁT SINH HOÏC 151
- Thuyeát tieán hoùa baèng caùc ñoät bieán trung tính ñaõ boå sung thuyeát tieán hoùa baèng con
ñöôøng choïn loïc töï nhieân ñaøo thaûi caùc ñoät bieán coù haïi.
Caâu 128 : So saùnh tieán hoùa nhoû vaø tieán hoùa lôùn trong thuyeát tieán hoùa toång hôïp.
Traû lôøi :
1. Ñieåm gioáng nhau :
Ñeàu giaûi thích quaù trình hình thaønh caùc ñôn vò phaân loaïi sinh vaät thoâng qua quaù trình
bieán ñoåi thaønh phaàn kieåu gen cuûa quaàn theå goác döôùi taùc ñoäng cuûa caùc nhaân toá : ñoät
bieán, giao phoái, choïn loïc töï nhieân vaø söï caùch ly.
2. Nhöõng ñieåm khaùc nhau :
Ñieåm
Tieán hoùa nhoû Tieán hoùa lôùn
phaân bieät
§ Giaûi thích quaù trình hình § Giaûi thích quaù trình hình
thaønh loaøi môùi. thaønh caùc nhoùm phaân loaïi
Noäi dung
treân loaøi nhö chi, hoï, boä, lôùp,
ngaønh.
§ Phaïm vi phaân boá töông ñoái § Phaïm vi phaân boá roäng lôùn.
Phaïm vi
heïp.
§ Thôøi gian lòch söû töông ñoái § Thôøi gian lòch söû laâu daøi.
Thôøi gian
ngaén.
Vò trí vaø § Ñöôïc nghieân cöùu tröôùc vaø § Chæ môùi ñöôïc nghieân cöùu
möùc ñoä phaùt trieån nhanh. Ñang chieám trong thôøi gian gaàn ñaây.
nghieân moät vò trí quan troïng trong
cöùu thuyeát tieán hoùc hieän ñaïi.
Caâu 129 : Neâu caùc chieàu höôùng tieán hoùa cuûa sinh giôùi. Vì sao ngaøy nay vaãn toàn taïi nhöõng
nhoùm sinh vaät coù toå chöùc thaáp beân caïnh nhöõng nhoùm sinh vaät coù toå chöùc cao?
Traû lôøi :
1. Caùc chieàu höôùng tieán hoùa cuûa sinh giôùi :
a. Ngaøy caøng ña daïng, phong phuù :
- Töø moät soá ít daïng nguyeân thuûy ban ñaàu, sinh giôùi ñaõ tieán hoùa theo hai höôùng
lôùn, taïo thaønh giôùi thöïc vaät coù khoaûng 50 vaïn loaøi vaø giôùi ñoäng vaät coù khoaûng
1,5 trieäu loaøi.
- Moãi giôùi ñoù laïi tieáp tuïc phaân nhaùnh thaønh nhieàu lôùp. Moãi lôùp phaân hoùa thaønh
nhieàu boä. Moãi boä taïo ra nhieàu hoï. Moãi hoï cho nhieàu chi. Moãi chi hình thaønh neân
http://giasutamviet.com
Dòp may chæ coù ôû nhöõng trí tueä chuyeân caàn
Haõy coá gaéng cho ñeán khi naøo khoâng coøn coù theå coá gaéng ñöôïc nöõa
LYÙ THUYEÁT SINH HOÏC 152
nhieàu loaøi. Ngoaøi ra coøn coù nhöõng ñôn vò döôùi loaøi nhö gioáng (noøi hay thöù) ...
Moãi gioáng laø moät taäp hôïp nhieàu caù theå.
- Cô sôû khoa hoïc ñeå giaûi thích söï ña daïng, phong phuù ñoù laø ñaõ xuaát hieän nhieàu
kieåu ñoät bieán khaùc nhau. Ñoù laø nguoàn nguyeân lieäu sô caáp cuûa choïn loïc töï nhieân.
- Quaù trình giao phoái ñaõ hình thaønh neân nhieàu bieán dò toå hôïp. Ñoù laø nguoàn nguyeân
lieäu thöù caáp cuûa choïc loïc töï nhieân ñaõ goùp phaàn laøm cho loaøi theâm ña daïng,
phong phuù.
- Quaù trình choïn loïc töï nhieân ñaõ taïo ra söï phaân hoùa sinh saûn cuûa nhöõng kieåu gen
khaùc nhau trong quaàn theå. Choïn loïc töï nhieân theo nhieàu höôùng khaùc nhau ñaõ
hình thaønh neân nhöõng daïng sinh vaät khaùc nhau, moãi daïng thích nghi vôùi moät
ñieàu kieän soáng nhaát ñònh.
- Caùc cô cheá caùch li ñaõ laøm cho caùc nhoùm caù theå phaân hoùa tích luõy caùc ñoät bieán
theo caùc höôùng khaùc nhau, laøm cho kieåu gen sai khaùc nhau ngaøy caøng nhieàu vaø
cuoái cuøng laø daãn ñeán hình thaønh caùc loaøi môùi.
b. Toå chöùc ngaøy caøng cao :
- Toå chöùc cô theå töø daïng chöa coù caáu taïo teá baøo ñeán ñôn baøo, roài ña baøo.
- Cô theå ña baøo ngaøy nay caøng coù söï phaân hoùa veà caáu taïo vaø chuyeân hoùa veà chöùc
naêng.
- Nhöõng loaøi xuaát hieän sau cuøng coù caáu taïo cô theå phöùc taïp vaø hoaøn thieän nhaát
(thuù, caây haït kín).
- Töø moät soá gen ban ñaàu, ñoät bieán ñaõ taïo ra nhieàu alen khaùc nhau laøm cho kieåu
gen ngaøy caøng theâm phöùc taïp. Nhöõng bieán ñoåi nhoû daàn daàn taäp trung thaønh
nhöõng bieán ñoåi lôùn, daàn daàn taïo ra caáu truùc cô theå ngaøy moät hoaøn thieän, ngaøy
moät phöùc taïp. Toå chöùc môùi thay theá toå chöùc cuõ coù caáu truùc ngaøy moät cao hôn.
c. Thích nghi ngaøy caøng hôïp lyù : (Laø höôùng cô baûn nhaát)
- Nhöõng daïng ra ñôøi sau thích nghi hôn thay theá cho nhöõng daïng tröôùc keùm thích
nghi.
- Trong lòch söû tieán hoùa ñaõ coù 25 vaïn loaøi thöïc vaät, 7,5 trieäu loaøi ñoäng vaät bò dieät
vong vì khoâng thích nghi vôùi hoaøn caûnh soáng môùi.
- Ñieàu kieän soáng luoân thay ñoåi, taùc ñoäng vaøo sinh vaät laøm xuaát hieän nhöõng bieán dò
môùi. Choïn loïc töï nhieân ñaõ phaùt huy taùc duïng giöõ laïi nhöõng sinh vaät mang bieán dò
môùi thích nghi, chuùng toàn taïi vaø sinh saûn cho con chaùu ngaøy moät ñoâng, maët khaùc
cuõng ñaøo thaûi nhöõng sinh vaät mang bieán dò khoâng thích nghi, hoaëc keùm thích
nghi, khoâng ñöôïc sinh saûn, con chaùu ngaøy moät hieám daàn.
- Söï hình thaønh moãi ñaëc ñieåm thích nghi treân cô theå sinh vaät laø keát quaû cuûa moät
quaù trình lòch söû, chòu söï chi phoái cuûa 3 nhaân toá chuû yeáu : quaù trình ñoät bieán, quaù
trình giao phoái vaø quaù trình choïn loïc töï nhieân.
http://giasutamviet.com
Dòp may chæ coù ôû nhöõng trí tueä chuyeân caàn
Haõy coá gaéng cho ñeán khi naøo khoâng coøn coù theå coá gaéng ñöôïc nöõa
LYÙ THUYEÁT SINH HOÏC 153
- Moãi ñaëc ñieåm thích nghi laø keát quaû cuûa moät quaù trình choïn loïc töï nhieân trong
hoaøn caûnh nhaát ñònh. Hoaøn caûnh soáng thay ñoåi coù theå laøm cho moät ñaëc ñieåm voán
coù lôïi trôû thaønh coù haïi vaø ñöôïc thay theá baèng moät ñaëc ñieåm thích nghi môùi.
- Ngay trong moät hoaøn caûnh soáng oån ñònh, caùc ñoät bieán vaø bieán dò toå hôïp vaãn
khoâng ngöøng xuaát hieän, choïn loïc töï nhieân vaãn khoâng ngöøng taùc ñoäng. Vì vaäy,
nhöõng sinh vaät hình thaønh sau mang nhöõng ñaëc ñieåm thích nghi hôïp lyù hôn
nhöõng sinh vaät coù töø tröôùc.
2. Ngaøy nay vaãn toàn taïi nhöõng sinh vaät coù toå chöùc thaáp :
Beân caïnh nhöõng loaøi sinh vaät tieán hoùa coù toå chöùc ngaøy moät cao nhö ñaõ neâu ôû treân thì
vaãn coøn toàn taïi song song nhöõng sinh vaät coù toå chöùc thaáp laø do nhöõng nguyeân nhaân sau :
- Trong ñieàu kieän xaùc ñònh vaãn toàn taïi nhöõng sinh vaät giöõ nguyeân toå chöùc nguyeân
thuûy, coù theå coi nhö nhöõng hoùa thaïch soáng.
- Trong ñieàu kieän soáng oån ñònh, loaøi coù theå coù toå chöùc ñôn giaûn ñi nhö nhöõng loaøi kí
sinh ...
Caâu 130 : Trình baøy thuyeát tieán hoùa baèng caùc ñoät bieán trung tính cuûa Kimura. Thuyeát naøy coù gì
khaùc so vôùi thuyeát tieán hoùa toång hôïp vaø thuyeát tieán hoùa Ñacuyn?
Traû lôøi :
1. Thuyeát tieán hoùa baèng caùc ñoät bieán trung tính :
a. Cô sôû :
- Kimura döïa treân nghieân cöùu veà nhöõng bieán ñoåi trong caáu truùc caùc phaân töû
proâteâin, ñaõ ñeà xuaát quan nieäm cho raèng ñaïi ña soá caùc ñoät bieán ôû möùc phaân töû laø
caùc ñoät bieán trung tính.
- Thöïc nghieäm : khi phaân tích 59 maãu heâmoâgloâbin ôû ngöôøi, trong ñoù coù söï thay
theá 1 axit amin naøo ñoù, ngöôøi ta thaáy coù ñeán 43 maãu ñoät bieán khoâng gaây aûnh
höôûng gì roõ reät veà maët sinh lyù ñoái vôùi cô theå, ít ra laø ôû theå dò hôïp.
b. Noäi dung :
Theo thuyeát tieán hoùa cuûa Kimura :
- Söï tieán hoùa dieãn ra baèng söï cuûng soá ngaãu nhieân caùc ñoät bieán trung tính, khoâng
lieân quan gì ñeán taùc ñoäng cuûa choïn loïc töï nhieân.
- Loaïi ñoät bieán trung tính ngaøy nay ñaõ ñöôïc di truyeàn hoïc phaân töû xaùc nhaän. Söï ña
daïng trong caáu truùc cuûa phaân töû proâteâin coù lieân quan vôùi söï cuûng coá caùc ñoät bieán
trung tính moät caùch ngaãu nhieân, khoù coù theå giaûi thích baèng caùc taùc duïng cuûa
choïn loïc töï nhieân.
- Söï ña hình caân baèng trong quaàn theå, ví duï tyû leä caùc nhoùm maùu A, B, AB, O trong
quaàn theå ngöôøi laø moät chöùng minh cho quaù trình cuûng coá ngaãu nhieân caùc ñoät
bieán trung tính.
Thuyeát Kimura mang tính chaát boå sung cho thuyeát tieán hoùa cuûa Ñacuyn baèng con
ñöôøng choïn loïc töï nhieân, ñaøo thaûi caùc ñoät bieán coù haïi.
http://giasutamviet.com
Dòp may chæ coù ôû nhöõng trí tueä chuyeân caàn
Haõy coá gaéng cho ñeán khi naøo khoâng coøn coù theå coá gaéng ñöôïc nöõa
LYÙ THUYEÁT SINH HOÏC 154
2. Khaùc nhau giöõa thuyeát Kimura, thuyeát tieán hoùa toång hôïp vaø thuyeát tieán hoùa cuûa
Ñacuyn :
a. Thuyeát tieán hoùa Kimura :
Cho raèng tieán hoùa dieãn ra baèng söï cuûng coá ngaãu nhieân caùc ñoät bieán trung tính,
khoâng lieân quan ñeán choïn loïc töï nhieân vaø laø nguyeân lyù cô baûn cuûa söï tieán hoùa ôû caáp
ñoä phaân töû.
b. Thuyeát tieán hoùa toång hôïp :
Giaûi thích quaù trình hình thaønh loaøi vaø caùc ñôn vò phaân loaïi treân loaøi (chi, hoï, boä,
lôùp, ngaønh) thoâng qua söï laøm bieán ñoåi thaønh phaàn kieåu gen cuûa quaàn theå döôùi taùc
duïng cuûa 4 nhaân toá laø phaùt sinh ñoät bieán, phaùt taùn ñoät bieán vaø bieán dò toå hôïp qua
giao phoái, söï choïn loïc caùc ñoät bieán coù lôïi vaø caùch ly sinh saûn giöõa quaàn theå ñaõ bieán
ñoåi vôùi quaàn theå goác.
c. Thuyeát tieán hoùa cuûa Ñacuyn :
Giaûi thích quaù trình hình thaønh caùc ñaëc ñieåm thích nghi vaø loaøi môùi baèng con ñöôøng
phaân ly tính traïng töø moät toå tieân ban ñaàu thoâng qua taùc ñoäng cuûa choïn loïc töï nhieân
vôùi cô sôû laø tính bieán dò vaø tính di truyeàn.
Caâu 131 : So saùnh quan nieäm cuûa Ñacuyn vaø quan nieäm tieán hoùa hieän ñaïi veà choïn loïc töï
nhieân.
Traû lôøi :
Ñieåm
Quan nieäm Ñacuyn Quan nieäm hieän ñaïi
so saùnh
§ Moãi caù theå trong töï nhieân. Coù 3 möùc ñoä taùc duïng :
Ñoái § Möùc ñoä caù theå.
töôïng § Möùc ñoä döôùi caù theå (nhieãm saéc
cuûa theå, giao töû ...).
CLTN § Möùc ñoä treân caù theå (quaàn theå,
quaàn xaõ ...).
§ Bieán dò caù theå thoâng qua quaù § Ñoät bieán laø nguoàn nguyeân lieäu
Nguyeân trình sinh saûn. sô caáp.
lieäu cuûa § Bieán ñoåi döôùi taùc duïng cuûa § Bieán dò toå hôïp laø nguoàn
CLTN ngoaïi caûnh hay taäp quaùn hoaït nguyeân lieäu thöù caáp.
ñoäng.
Thöïc § Quaù trình goàm 2 maët song song § Quaù trình goàm 2 maët song
chaát : vöøa ñaøo thaûi caùc bieán dò song : vöøa loaïi boû nhöõng ñoät
cuûa khoâng coù lôïi, vöøa tích luõy caùc bieán vaø nhöõng kieåu gen khoâng
CLTN bieán dò coù lôïi cho sinh vaät. coù lôïi, vöøa tích luõy laïi nhöõng
http://giasutamviet.com
Dòp may chæ coù ôû nhöõng trí tueä chuyeân caàn
Haõy coá gaéng cho ñeán khi naøo khoâng coøn coù theå coá gaéng ñöôïc nöõa
LYÙ THUYEÁT SINH HOÏC 155
§ Taïo ra söï phaân hoùa khaû naêng ñoät bieán vaø kieåu gen coù lôïi,
soáng soùt giöõa caùc caù theå trong tieáp tuïc ñöôïc sinh saûn trong
loaøi. quaàn theå.
§ Taïo ra söï phaân hoùa khaû naêng
sinh saûn giöõa caùc caù theå trong
quaàn theå.
Keát § Söï soáng soùt cuûa nhöõng daïng § Söï phaùt trieån vaø sinh saûn öu
quaû thích nghi nhaát. theá cuûa nhöõng kieåu gen thích
CLTN nghi.
§ Laø nguyeân nhaân hình thaønh § Laø nhaân toá tieán hoùa cô baûn.
caùc ñaëc ñieåm thích nghi, daãn Choïn loïc töï nhieân quy ñònh
Vai troø
ñeán hình thaønh loaøi môùi, taïo ra chieàu höôùng bieán ñoåi thaønh
cuûa
söï phong phuù ña daïng trong phaàn kieåu gen cuûa quaàn theå vaø
CLTN
sinh giôùi, coù yù nghóa ñoái vôùi ñònh höôùng quaù trình tieán hoùa.
tieán hoùa.
Caâu 132 : Giaûi thích quaù trình hình thaønh caùc ñaëc ñieåm thích nghi cuûa sinh vaät theo quan nieäm
cuûa Lamac, cuûa Ñacuyn vaø cuûa thuyeát tieán hoùa hieän ñaïi.
Traû lôøi :
1. Quan nieäm cuûa Lamac :
- Ngoaïi caûnh khoâng ñoàng nhaát vaø thöôøng xuyeân thay ñoåi laøm cho sinh vaät bieán ñoåi
daàn daàn vaø lieân tuïc töø nhoû tích luõy daàn thaønh nhöõng bieán ñoåi lôùn.
- Nhöõng bieán ñoåi phaùt sinh do ngoaïi caûnh vaø do taäp quaùn hoaït ñoäng (ôû ñoäng vaät) ñöôïc
di truyeàn vaø tích luõy laïi trôû thaønh caùc ñaëc ñieåm thích nghi cuûa sinh vaät.
- Caùc caù theå cuøng loaøi coù nhöõng phaûn öùng gioáng nhau tröôùc cuøng taùc ñoäng cuûa moâi
tröôøng vaø do ngoaïi caûnh thay ñoåi chaäm chaïp neân moïi sinh vaät ñeàu thích nghi kòp
thôøi, khoâng coù söï ñaøo thaûi do keùm thích nghi.
2. Quan nieäm cuûa Ñacuyn :
- Thích nghi laø keát quaû cuûa quaù trình choïn loïc töï nhieân döïa treân cô sôû cuûa tính bieán dò
vaø tính di truyeàn, thoâng qua con ñöôøng ñaøo thaûi caùc bieán dò coù haïi vaø tích luõy caùc
bieán dò coù lôïi.
Thí duï : Söï hình thaønh maøu xanh luïc treân cô theå cuûa saâu aên laù.
Toå tieân cuûa caùc loaøi saâu aên laù tröôùc ñaây coù theå soáng ôû nhieàu moâi tröôøng khaùc
nhau, aên nhieàu loaïi thöùc aên khaùc nhau. Do hoaøn caûnh veà sau thay ñoåi, saâu buoäc
chuyeån sang aên laù. Treân neàn laù maøu xanh nhöõng con saâu naøo mang bieán dò maøu
saéc gaàn hoaëc truøng vôùi maøu laù, ít bò chim phaùt hieän neân coù ñieàu kieän soáng soùt,
tieáp tuïc sinh saûn vaø truyeàn ñaëc ñieåm maøu saéc aáy cho con chaùu. Traùi laïi nhöõng caù
theå mang maøu saéc caøng töông phaûn vôùi maøu laù caøng deã bò chim phaùt hieän vaø
http://giasutamviet.com
Dòp may chæ coù ôû nhöõng trí tueä chuyeân caàn
Haõy coá gaéng cho ñeán khi naøo khoâng coøn coù theå coá gaéng ñöôïc nöõa
LYÙ THUYEÁT SINH HOÏC 156
tieâu dieät. Keát quaû, ngaøy nay nhöõng loaøi saâu aên laù chæ coù maøu xanh luïc treân cô
theå.
- Bieán dò phaùt sinh theo höôùng khoâng xaùc ñònh vaø trong hai höôùng cuûa quaù trình choïn
loïc töï nhieân thì höôùng ñaøo thaûi caùc bieán dò khoâng coù lôïi laø höôùng chuû yeáu.
3. Quan nieäm cuûa thuyeát tieán hoùa hieän ñaïi :
v Theo quan nieäm hieän ñaïi, thích nghi ôû sinh vaät bao goàm thích nghi kieåu hình vaø
thích nghi kieåu gen :
- Thích nghi kieåu hình (coøn goïi laø thích nghi sinh thaùi) : Laø nhöõng thöôøng bieán phaùt
sinh trong quaù trình phaùt trieån cuûa caù theå, do taùc ñoäng tröïc tieáp cuûa caùc yeáu toá trong
moâi tröôøng.
Thí duï : Söï thay ñoåi hình daïng laù ôû caây rau maù theo moâi tröôøng : laù moïc trong khoâng
khí coø hình muõi maùc, laù noåi treân maët nöôùc coù hình baûn troøn nhoû, laù ngaäp trong nöôùc
coù daïng daûi luïa maõnh.
- Thích nghi kieåu gen (coøn goïi laø thích nghi lòch söû) : Laø söï hình thaønh nhöõng kieåu
gen quy ñònh nhöõng tính traïng vaø tính chaát ñaëc tröng cho töøng loaøi, töøng noøi trong
loaøi döôùi taùc ñoäng cuûa 3 nhaân toá chuû yeáu laø : quaù trình ñoät bieán, quaù trình giao phoái
vaø quaù trình choïn loïc töï nhieân.
Thí duï : Moät soá daïng thích nghi kieåu gen ôû ñoäng vaät nhö :
• Maøu saéc baùo hieäu vaø hình daùng töï veä cuûa saâu boï : ôû nhöõng loaøi coù maøu saéc
saëc sôõ thöôøng ñi keøm yeáu toá gaây khoù chòu hay nguy hieåm cho loaøi khaùc nhö
ôû boø xít, ong voø veõ ... Nhöõng toå hôïp gen ñoät bieán taïo ra maøu coù lôïi cho
nhöõng loaøi naøy vì chim deã phaùt hieän, khoâng taán coâng nhaèm.
• Moät soá loaøi saâu boï hình thaønh ñöôïc kieåu gen quy ñònh hình daïng raát gioáng
moâi tröôøng chuùng soáng, giuùp deã laãn traùnh keû thuø : nhö boï que coù hình daïng
gioáng caùi que, boï laù coù caùnh gioáng chieác laù caây ...
• ÔÛ caùc quaån theå giao phoái raát ña hình veà kieåu gen vaø kieåu hình do ñoù chuùng
coù tieàm naêng thích nghi raát cao khi ñieàu kieän soáng thay ñoåi.
Thí duï :
ÔÛ ruoài giaám, qua thöïc nghieäm ñaõ chöùng minh khaû naêng khaùng thuoác
DDT cuûa chuùng coù lieân quan vôùi nhöõng ñoät bieán hoaëc toå hôïp ñoät bieán ñaõ
phaùt sinh tröôùc ñoù trong quaån theå.
Gen khaùng DDT laø gen ñoät bieán laën. Trong ñieàu kieän bình thöôøng, theå
ñoät bieán mang gen naøy phaùt trieån keùm. Trong moâi tröôøng coù DDT thì
nhöõng theå naøy toû ra coù öu theá, chuùng phaùt trieån ñöôïc trong ñieàu kieän môùi
vaø sinh saûn ngaøy caøng ñoâng. Lieàu löôïng DDT trong moâi tröôøng caøng taêng
thì aùp löïc choïn loïc caøng maïnh, kieåu gen coù söùc ñeà khaùng cao caøng nhanh
choùng thay theá caùc kieåu gen coù söùc ñeà khaùng keùm. Ngöôïc laïi, khi ngöøng
xöû lyù DDT thì tyû leä ruoài giaám khaùng DDT cuõng giaûm daàn.
http://giasutamviet.com
Dòp may chæ coù ôû nhöõng trí tueä chuyeân caàn
Haõy coá gaéng cho ñeán khi naøo khoâng coøn coù theå coá gaéng ñöôïc nöõa
LYÙ THUYEÁT SINH HOÏC 157
Giaûi thích : Trong moâi tröôøng coù DDT thì nhöõng theå ñoät bieán toû ra coù öu
theá hôn do ñoù chieám tæ leä ngaøy caøng cao. Giaû söû tính khaùng DDT laø do 4
gen laën a, b, c, d taùc ñoäng boå sung thì kieåu gen aaBBCCDD coù söùc chòu
ñöïng keùm thua aabbCCDD, aabbccDD vaø söùc ñeà khaùng cao nhaát thuoäc
veà kieåu gen aabbccdd. Lieàu löôïng DDT caøng taêng nhanh thì aùp löïc choïn
loïc caøng maïnh, kieåu gen coù söùc ñeà khaùng cao hôn caøng nhanh choùng thay
theá caùc kieåu gen coù söùc ñeà khaùng keùm thua. Khi ngöøng xöû lí DDT thì tæ leä
daïng khaùng DDT trong quaàn theå giaûm daàn vì trong moâi tröôøng khoâng coù
DDT chuùng sinh tröôûng, phaùt trieån chaäm hôn daïng bình thöôøng.
Caâu 133 : Giaûi thích quaù trình hình thaønh caùc nhoùm phaân loaïi sinh vaät baèng sô ñoà phaân ly tính
traïng vaø baèng quan ñieåm tieán hoùa hieän ñaïi.
Traû lôøi :
1. Sô ñoà phaân ly tính traïng giaûi thích söï hình thaønh caùc nhoùm phaân loaïi sinh vaät :
Sô ñoà phaân ly tính traïng cho thaáy töø moät loaøi A ban ñaàu döôùi taùc duïng cuûa caùc ñieàu
kieän soáng, ñaõ phaùt sinh nhieàu bieán dò khaùc nhau. Trong soá ñoù, chæ coù höôùng bieán dò naøo
coù yù nghóa thích nghi môùi ñöôïc choïn loïc töï nhieân giöõ laïi, nhöõng bieán dò khoâng phuø hôïp
bò ñaøo thaûi ñi.
Cöù theá, traûi qua raát nhieàu theá heä, töø moät loaøi A ban ñaàu, ñaõ hình thaønh 19 loaøi môùi khaùc
nhau vaø khaùc vôùi loaøi A ban ñaàu.
Töøng nhoùm loaøi môùi ñöôïc hình thaønh coù chung moät nguoàn goác hôïp thaønh 1 chi.
Nhieàu chi coù chung nguoàn goác hôïp thaønh 1 hoï.
Nhieàu hoï coù chung nguoàn goác hôïp thaønh 1 boä.
Nhieàu boä coù chung nguoàn goác hôïp thaønh 1 lôùp ...
Ngoaøi nhöõng daïng sinh vaät ñöôïc taïo ra, ngaøy nay vaãn coù theå toàn taïi nhöõng daïng nguyeân
thuûy. Coù theå xem ñoù laø nhöõng daïng hoùa thaïch soáng.
2. Theo quan ñieåm tieán hoùa hieän ñaïi :
- Loaøi vaø caùc nhoùm phaân loaïi treân loaøi ñöôïc hình thaønh töø quaù trình bieán ñoåi kieåu gen
cuûa quaàn theå, qua quaù trình lòch söû laâu daøi vaø phaïm vi roäng lôùn, döôùi taùc duïng cuûa 4
nhaân toá laø ñoät bieán, giao phoái, choïn loïc töï nhieân vaø söï caùch li.
- Döôùi taùc duïng cuûa ñoät bieán thaønh phaàn kieåu gen cuûa quaàn theå thöôøng xuyeân bò bieán
ñoåi. Nhöõng bieán ñoåi ñoù ñöôïc nhaân leân thoâng qua quaù trình giao phoái trong quaàn theå,
caùc gen ñoät bieán coù ñieàu kieän gaëp gôõ, saép xeáp vaø toå hôïp laïi taïo ra nhieàu bieán dò toå
hôïp.
- Choïc loïc töï nhieân taùc duïng giöõ laïi nhöõng ñoät bieán vaø bieán dò toå hôïp coù yù nghóa thích
nghi, nhöõng ñoät bieán vaø bieán dò toå hôïp khoâng coù lôïi cho caù theå vaø quaàn theå bò ñaøo
thaûi ñi. Cöù theá qua thôøi gian laâu daøi, choïn loïc töï nhieân taùc duïng theo nhieàu höôùng
khaùc nhau daãn ñeán kieåu gen cuûa quaàn theå ngaøy caøng phaân hoùa.
http://giasutamviet.com
Dòp may chæ coù ôû nhöõng trí tueä chuyeân caàn
Haõy coá gaéng cho ñeán khi naøo khoâng coøn coù theå coá gaéng ñöôïc nöõa
LYÙ THUYEÁT SINH HOÏC 158
- Söï phaân hoùa thaønh phaàn kieåu gen cuûa quaàn theå ñöôïc taêng cöôøng vaø nhanh hôn
thoâng qua cô cheá caùch ly, daãn ñeán söï xuaát hieän loaøi môùi.
- Töông töï quaù trình hình thaønh loaøi môùi, caùc nhoùm phaân loaïi treân loaøi cuõng hình
thaønh thoâng qua taùc ñoäng cuûa 4 nhaân toá treân nhöng vôùi quy moâ roäng lôùn vaø thôøi gian
lòch söû keùo daøi.
Caâu 134 : Quaàn theå giao phoái laø gì? Vì sao trong moät quaàn theå giao phoái, taàn soá töông ñoái cuûa
caùc alen ôû moãi gen coù khuynh höôùng duy trì khoâng ñoåi töø theá heä naøy sang theá heä khaùc? Neâu yù
nghóa cuûa ñònh luaät Hacñi – Vanbec.
Traû lôøi :
1. Quaàn theå giao phoái :
- Quaàn theå giao phoái laø moät nhoùm caù theå cuøng loaøi, traûi qua nhieàu theá heä ñaõ cuøng
chung soáng trong moät khoaûng khoâng gian xaùc ñònh, trong ñoù caùc caù theå giao phoái töï
do vôùi nhau vaø ñöôïc caùch li ôû möùc ñoä nhaát ñònh vôùi caùc quaàn theå laân caän cuõng thuoäc
loaøi ñoù.
- Quaàn theå laø ñôn vò toå chöùc cô sôû, laø ñôn vò sinh saûn cuûa loaøi trong töï nhieân. Moãi
quaàn theå coù thaønh phaàn kieåu gen ñaëc tröng vaø oån ñònh. Quaù trình tieán hoùa nhoû dieãn
ra treân cô sôû söï bieán ñoåi thaønh phaàn kieåu gen cuûa quaàn theå.
2. Taàn soá töông ñoái cuûa caùc alen ôû moãi gen coù khuynh höôùng oån ñònh :
Nhaø toaùn hoïc ngöôøi Anh G.N. Hacñi vaø baùc só ngöôøi Ñöùc V. Vanbec ñaõ phaùt hieän ra
quy luaät phaân boá caùc kieåu gen vaø kieåu hình trong quaàn theå giao phoái, sau naøy goïi laø
ñònh luaät Hacñi – Vanbec.
Theo ñònh luaät naøy, trong nhöõng ñieàu kieän nhaát ñònh thì trong loøng moät quaàn theå giao
phoái, taàn soá töông ñoái cuûa caùc alen ôû moãi gen coù khuynh höôùng duy trì khoâng ñoåi töø theá
heä naøy sang theá heä khaùc.
Thí duï moät gen coù hai alen laø A vaø a. Söï toå hôïp cuûa caùc gen ñoù ñaõ cho 3 kieåu gen trong
quaàn theå : AA, Aa vaø aa.
Tæ leä caùc kieåu gen ñoù ôû P laø :
0,25AA + 0,50Aa + 0,25aa = 1
Kieåu gen AA chæ cho moät loaïi giao töû A, kieåu gen aa chæ cho moät loaïi giao töû a, kieåu
gen Aa cho 2 loaïi giao töû baèng nhau A vaø a.
Trong toång soá caùc giao töû sinh ra töø theá heä xuaát phaùt coù tæ leä giao töû mang gen A hay tæ
0,50
leä giao töû mang gen a ñeàu baèng 0,25 + = 0,50
2
A 0,50
Taàn soá töông ñoái oån ñònh cuûa gen A so vôùi gen a ôû theá heä xuaát phaùt laø = , coù
a 0,50
nghóa laø giao töû ñöïc hay giao töû caùi mang gen A chieám tæ leä 50%, mang gen a chieám tæ
leä 50%.
http://giasutamviet.com
Dòp may chæ coù ôû nhöõng trí tueä chuyeân caàn
Haõy coá gaéng cho ñeán khi naøo khoâng coøn coù theå coá gaéng ñöôïc nöõa
LYÙ THUYEÁT SINH HOÏC 159
Söï taùi toå hôïp töï do cuûa caùc loaïi giao töû naøy cho theá heä sau vôùi thaønh phaàn kieåu gen nhö
sau :
♂
0,5 A 0,5 a
♀
0,5 A 0,25 AA 0,25 Aa
0,5 a 0,25 Aa 0,25 aa
Tæ leä kieåu gen : 0,25 AA + 0,50 Aa + 0,25 aa = 1.
Nhö vaäy, taàn soá töông ñoái cuûa caùc alen ôû theá heä tieáp theo theá heä xuaát phaùt vaãn laø
A 0,50
= .
a 0,50
Trong caùc theá heä tieáp sau, taàn soá ñoù vaãn khoâng thay ñoåi.
Taàn soá töông ñoái cuûa caùc alen trong moät gen naøo ñoù laø ñaëc tröng cho töøng quaàn theå.
A 0,80
Thí duï : Taàn soá töông ñoái = thì tæ leä phaân boá kieåu gen laø 0,64 AA + 0,32Aa +
a 0,20
A 0,80
0,04 aa = 1. Trong tröôøng hôïp naøy, taàn soá töông ñoái vaãn ñöôïc oån ñònh laø .
a 0,20
3. YÙ nghóa cuûa ñònh luaät Hacñi – Vanbec :
- Ñònh luaät Hacñi – Vanbec giaûi thích trong thieân nhieân coù nhöõng quaàn theå ñöôïc duy
trì oån ñònh qua thôøi gian daøi.
- Töø tæ leä caùc loaïi kieåu hình coù theå suy ra tæ leä caùc kieåu gen vaø taàn soá töông ñoái cuûa
caùc alen. Ngöôïc laïi, töø taàn soá töông ñoái cuûa caùc alen ñaõ bieát, coù theå döï ñoaùn tæ leä
caùc loaïi kieåu gen vaø kieåu hình trong quaàn theå.
- Trong thöïc teá caùc kieåu gen AA, Aa, aa coù söùc soáng vaø giaù trò thích nghi khaùc nhau,
quaù trình ñoät bieán vaø quaù trình choïn loïc khoâng ngöøng xaûy ra laøm cho taàn soá töông
ñoái cuûa caùc alen bò bieán ñoåi. Do ñoù, ñònh luaät Hacñi – Vanbec chæ coù taùc duïng haïn
cheá.
Caâu 135 : Thaønh phaàn kieåu gen cuûa quaàn theå coù theå bò bieán ñoåi do nhöõng nhaân toá chuû yeáu
naøo?
Traû lôøi :
Thaønh phaàn kieåu gen cuûa quaàn theå coù theå bò bieán ñoåi do nhöõng nhaân toá chuû yeáu sau
ñaây :
1. Quaù trình ñoät bieán :
- Quaù trình ñoät bieán gaây ra nhöõng bieán dò di truyeàn theo höôùng taêng cöôøng hay giaûm
bôùt, gaây ra nhöõng sai khaùc nhoû hoaëc nhöõng bieán ñoåi lôùn veà kieåu hình cuûa cô theå.
- Ñoái vôùi töøng gen rieâng leû thì taàn soá ñoät bieán töï nhieân trung bình laø 10-6 ñeán 10-4. ÔÛ
nhöõng gen deã bò ñoät bieán thì taàn soá coù theå laø 10-2. Trong cô theå sinh vaät coù raát nhieàu
http://giasutamviet.com
Dòp may chæ coù ôû nhöõng trí tueä chuyeân caàn
Haõy coá gaéng cho ñeán khi naøo khoâng coøn coù theå coá gaéng ñöôïc nöõa
LYÙ THUYEÁT SINH HOÏC 160
gen, neân taàn soá ñoät bieán khoâng phaûi laø nhoû. Thí duï ôû ruoài giaám coù 5.000 gen thì tæ leä
giao töû mang gen ñoät bieán trong quaàn theå coù tôùi 25%.
- Phaàn lôùn caùc ñoät bieán töï nhieân laø coù haïi cho sinh vaät, vì noù phaù vôõ moái haøi hoøa giöõa
caùc gen trong kieåu gen, giöõa cô theå sinh vaät vôùi moâi tröôøng ñaõ ñöôïc choïn loïc töï
nhieân hình thaønh laâu ñôøi.
- Theå ñoät bieán thöôøng laøm cho sinh vaät coù söùc soáng yeáu, keùm thích nghi trong ñieàu
kieän soáng cuõ. Nhöng ôû ñieàu kieän soáng môùi, ñoät bieán coù theå taïo ra söùc soáng maïnh
hôn, thích nghi hôn.
- Phaàn lôùn caùc ñoät bieán gen xaûy ra ñoái vôùi gen laën. Ñoät bieán gen laën toàn taïi ôû traïng
thaùi dò hôïp bò gen troäi aùt neân kieåu hình ñoät bieán chöa coù ñieàu kieän xuaát hieän. Nhöng
traûi qua moät quaù trình phaân li vaø taùi toå hôïp lieân tieáp qua nhieàu theá heä, caùc gen laën
ñoät bieán coù theå gaëp nhau vaø toàn taïi ôû traïng thaùi ñoàng hôïp, bieåu hieän thaønh kieåu
hình.
- Giaù trò thích nghi cuûa moät ñoät bieán coù theå thay theá tuøy toå hôïp gen. Moät ñoät bieán naèm
ôû moät toå hôïp gen naøy coù theå coù haïi, nhöng noù töông taùc vôùi caùc gen khaùc trong moät
toå hôïp gen môùi coù theå laïi trôû neân coù lôïi.
- Ñoät bieán gen ñöôïc xem laø nguoàn nguyeân lieäu chuû yeáu cuûa quaù trình tieán hoùa, vì so
vôùi ñoät bieán nhieãm saéc theå thì chuùng phoå bieán hôn, ít aûnh höôûng nghieâm troïng ñeán
söùc soáng vaø söï sinh saûn cuûa cô theå sinh vaät.
- Söï khaùc nhau giöõa caùc noøi, hay caùc loaøi khoâng phaûi laø khaùc nhau ôû moät soá ñoät bieán
lôùn maø laø söï tích luõy cuûa nhieàu ñoät bieán nhoû.
2. Quaù trình giao phoái :
- Quaù trình giao phoái laøm cho ñoät bieán ñöôïc nhaân roäng trong quaàn theå, taïo ra nhieàu
bieán dò toå hôïp.
- Soá caëp gen dò hôïp trong quaàn theå giao phoái raát lôùn, laø nguoàn bieán dò phong phuù.
Neáu nhö ñoät bieán laø nguoàn nguyeân lieäu sô caáp thì bieán dò toå hôïp laø nguoàn nguyeân
lieäu thöù caáp cuûa choïn loïc töï nhieân.
- Quaù trình giao phoái coøn laøm trung hoøa tính coù haïi cuûa ñoät bieán, taïo ra nhöõng toå hôïp
gen thích hôïp.
- Söï bieán ñoåi khoâng chæ laø xuaát hieän caùc ñoät bieán môùi maø coøn qua giao phoái ñaõ huy
ñoäng nguoàn döï tröõ caùc gen ñoät bieán ñaõ phaùt sinh töø laâu, nhöng vaãn tieàm aån ôû traïng
thaùi dò hôïp.
3. Quaù trình choïn loïc töï nhieân :
- Thuyeát tieán hoùa hieän ñaïi ñaõ laøm saùng toû nguyeân nhaân gaây bieán dò vaø cô cheá di
truyeàn bieán dò, do ñoù ñaõ hoaøn chænh quan nieäm veà choïn loïc töï nhieân cuûa Ñacuyn.
- Cô theå thích nghi ñöôïc vôùi ñieàu kieän soáng, nhöng khoâng sinh saûn ñöôïc vaø seõ voâ
nghóa ñoái vôùi tieán hoùa. Vì vaäy, maët chuû yeáu cuûa choïn loïc töï nhieân phaûi laø söï phaân
hoùa khaû naêng sinh saûn cuûa nhöõng kieåu gen khaùc nhau trong quaàn theå.
http://giasutamviet.com
Dòp may chæ coù ôû nhöõng trí tueä chuyeân caàn
Haõy coá gaéng cho ñeán khi naøo khoâng coøn coù theå coá gaéng ñöôïc nöõa
LYÙ THUYEÁT SINH HOÏC 161
- Choïn loïc töï nhieân ñaõ taùc ñoäng vaøo sinh vaät döôùi ba caáp ñoä : caáp ñoä döôùi caù theå
(phaân töû, nhieãm saéc theå, giao töû), caáp ñoä caù theå vaø caáp ñoä treân caù theå (quaàn theå,
quaàn xaõ ...), quan troïng nhaát laø choïn loïc ôû caáp ñoä caù theå vaø quaàn theå.
- Choïn loïc töï nhieân taùc ñoäng treân kieåu hình cuûa caù theå qua nhieàu theá heä daãn tôùi heä
quaû laø choïn loïc cuûa gen.
- Trong töï nhieân, loaøi phaân boá thaønh nhöõng quaàn theå caùch li nhau bôûi nhöõng khoaûng
thieáu ñieàu kieän thuaän lôïi. Trong moät quaàn theå coù söï caïnh tranh giöõa caùc caù theå vôùi
nhau. Giöõa caùc quaàn theå cuõng coù söï caïnh tranh vôùi nhau. Caùc quaàn theå coù voán gen
thích nghi hôn seõ thay theá cho nhöõng quaàn theå keùm thích nghi.
- Choïn loïc quaàn theå hình thaønh nhöõng ñaëc ñieåm thích nghi töông quan giöõa caùc caù
theå, baûo ñaûm söï toàn taïi phaùt trieån cuûa nhöõng quaàn theå thích nghi nhaát, quy ñònh söï
phaân boá cuûa chuùng trong thieân nhieân. Choïn loïc caù theå laøm taêng tæ leä nhöõng caù theå
thích nghi nhaát trong noäi boä quaàn theå. Choïn loïc caù theå vaø choïn loïc quaàn theå song
song dieãn ra.
- Toùm laïi, choïn loïc töï nhieân khoâng chæ taùc ñoäng ñoái vôùi töøng gen rieâng leû maø ñoái vôùi
toaøn boä kieåu gen, khoâng chæ taùc ñoäng ñoái vôùi töøng caù theå rieâng leû maø ñoái vôùi caû
quaàn theå. Choïn loïc töï nhieân laø nhaân toá quy ñònh chieàu höôùng vaø nhòp ñieäu bieán ñoåi
thaønh phaàn kieåu gen cuûa quaàn theå, laø nhaân toá ñònh höôùng quaù trình tieán hoùa.
4. Caùc cô cheá caùch li :
Choïn loïc töï nhieân theo chieàu höôùng khaùc nhau daãn ñeán söï phaân li tính traïng. Cô cheá
caùch li ñaõ thuùc ñaåy söï phaân li tính traïng. Söï caùch li ngaên ngöøa giao phoái töï do neân ñaõ
cuûng coá, taêng cöôøng söï phaân hoùa kieåu gen trong quaàn theå goác.
a. Caùch li ñòa lyù :
- Caùc quaàn theå sinh vaät ôû caïn bò phaân caùch nhau vôùi söï xuaát hieän cuûa caùc vaät
chöôùng ngaïi ñòa lyù nhö nuùi, bieån, soâng. Caùc quaàn theå sinh vaät ôû nöôùc bò caùch li
bôûi caùc daõy ñaát lieàn. Nhöõng loaøi ít di ñoäng hoaëc khoâng coù khaû naêng di ñoäng deã
chòu aûnh höôûng cuûa daïng caùch li naøy.
b. Caùch li sinh thaùi :
- Giöõa caùc nhoùm caù theå trong quaàn theå hoaëc giöõa caùc quaàn theå trong loaøi coù söï
phaân hoùa, thích öùng vôùi nhöõng ñieàu kieän sinh thaùi khaùc nhau trong cuøng moät khu
vöïc ñòa lyù, do ñoù giöõa chuùng coù söï caùch li töông ñoái.
c. Caùch li sinh saûn :
- Do ñaëc ñieåm cô quan sinh duïc hoaëc taäp tính hoaït ñoäng sinh duïc khaùc nhau maø
caùc caù theå thuoäc caùc nhoùm, caùc quaàn theå khaùc nhau khoâng giao phoái vôùi nhau.
d. Caùch li di truyeàn :
- Do sai khaùc trong boä nhieãm saéc theå, trong kieåu gen maø söï thuï tinh khoâng coù keát
quaû hoaëc hôïp töû khoâng coù khaû naêng soáng hoaëc con lai soáng nhöng khoâng coù khaû
naêng sinh saûn.
http://giasutamviet.com
Dòp may chæ coù ôû nhöõng trí tueä chuyeân caàn
Haõy coá gaéng cho ñeán khi naøo khoâng coøn coù theå coá gaéng ñöôïc nöõa
LYÙ THUYEÁT SINH HOÏC 162
v Caùch li ñòa lyù laø ñieàu kieän ñeå caùc nhoùm caù theå tích luõy ñoät bieán theo caùc höôùng khaùc
nhau, laøm cho kieåu gen sai khaùc ngaøy caøng nhieàu. Caùch li ñòa lyù vaø caùch li sinh thaùi
keùo daøi seõ daãn tôùi caùch li sinh saûn vaø caùch li di truyeàn, ñaùnh daáu söï xuaát hieän loaøi
môùi.
Caâu 136 : Nguoàn goác chung vaø chieàu höôùng tieán hoùa cuûa sinh giôùi. Söï phaân li tính traïng vaø söï
hình thaønh caùc nhoùm phaân loaïi sinh vaät coù theå ñöôïc giaûi thích nhö theá naøo?
Traû lôøi :
1. Nguoàn goác chung vaø chieàu höôùng tieán hoùa cuûa sinh giôùi :
a. Nguoàn goác chung cuûa sinh giôùi :
- Töø moät toå tieân ban ñaàu ñaõ phaân li tính traïng thaønh nhieàu nhaùnh, moãi nhaùnh laïi
tieáp tuïc phaân li. Söï phaân li cöù tieáp tuïc nhö theá cho ñeán khi hình thaønh nhieàu loaøi
môùi.
- Töøng nhoùm loaøi môùi coù chung moät goác laøm thaønh moät chi.
- Nhieàu chi coù chung moät goác laøm thaønh moät hoï.
- Nhieàu hoï coù chung moät goác laøm thaønh moät boä.
- Nhieàu boä coù chung moät goác laøm thaønh moät lôùp.
- Ngoaøi nhöõng nhoùm phaân loaïi noùi treân, ngaøy nay vaãn coù theå toàn taïi daïng nguyeân
thuûy coøn soáng soùt, coù theå xem ñoù laø hoùa thaïch soáng.
b. Chieàu höôùng tieán hoùa cuûa sinh giôùi :
Töø moät nguoàn goác chung, döôùi taùc duïng cuûa caùc nhaân toá tieán hoùa, ñaëc bieät laø döôùi
taùc duïng cuûa choïn loïc töï nhieân, theo con ñöôøng phaân li tính traïng, sinh giôùi ñaõ tieán
hoùa theo nhöõng chieàu höôùng sau ñaây :
v Sinh giôùi ngaøy caøng ña daïng phong phuù :
Töø moät soá ít daïng nguyeân thuûy, sinh giôùi ñaõ tieán hoùa theo 2 höôùng lôùn : giôùi thöïc
vaät hieän coù khoaûng 50 vaïn loaøi, giôùi ñoäng vaät coù khoaûng 1,5 trieäu loaøi.
v Sinh giôùi coù toå chöùc ngaøy caøng cao :
Toå chöùc cô theå töø daïng chöa coù caáu taïo teá baøo ñeán ñôn baøo roài ña baøo. Cô theå ña
baøo ngaøy caøng phaân hoùa veà caáu truùc, chuyeân hoùa veà chöùc naêng. Nhöõng loaøi xuaát
hieän sau cuõng nhö loaøi ngöôøi hay caây haït kín coù toå chöùc cô theå phöùc taïp hay
hoaøn haûo nhaát.
v Sinh giôùi thích nghi ngaøy caøng hôïp lyù :
Nhöõng daïng sinh vaät xuaát hieän sau thích nghi hôn vôùi ñieàu kieän soáng toát hôn,
thay theá cho nhöõng daïng tröôùc keùm thích nghi vôùi ñieàu kieän soáng môùi. Trong
lòch söû tieán hoùa ñaõ coù 25 vaïn loaøi thöïc vaät, 7,5 trieäu loaøi ñoäng vaät bò dieät vong vì
khoâng thích nghi ñöôïc vôùi ñieàu kieän soáng ñaõ thay ñoåi.
Trong ba chieàu höôùng tieán hoùa noùi treân thì thích nghi laø höôùng cô baûn nhaát. Vì vaäy,
trong ñieàu kieän xaùc ñònh, nhöõng sinh vaät duy trì toå chöùc nguyeân thuûy (caùc hoùa thaïch
soáng) hoaëc ñôn giaûn (nhoùm kí sinh) vaãn toàn taïi vaø phaùt trieån. Söï tieán hoùa cuûa moãi
http://giasutamviet.com
Dòp may chæ coù ôû nhöõng trí tueä chuyeân caàn
Haõy coá gaéng cho ñeán khi naøo khoâng coøn coù theå coá gaéng ñöôïc nöõa
LYÙ THUYEÁT SINH HOÏC 163
nhoùm sinh giôùi ñaõ dieãn ra theo nhöõng con ñöôøng cuï theå khaùc nhau vôùi nhöõng nhòp
ñieäu khoâng gioáng nhau.
2. Giaûi thích söï phaân li tính traïng vaø söï hình thaønh caùc nhoùm phaân loaïi sinh vaät :
Ñôn vò phaân loaïi laø loaøi neân coù theå giaûi thích söï phaân li tính traïng vaø söï hình thaønh caùc
nhoùm phaân loaïi sinh vaät baèng caùc phöông thöùc chuû yeáu hình thaønh loaøi môùi :
a. Hình thaønh loaøi baèng con ñöôøng ñòa lyù :
- Do nhöõng chöôùng ngaïi vaät ñaõ ngaên caùch caùc vuøng laõnh thoå neân caùc quaàn theå
trong loaøi bò caùch li nhau.
- Choïn loïc töï nhieân ñaõ tích luõy caùc ñoät bieán vaø bieán dò toå hôïp theo nhöõng höôùng
khaùc nhau, daàn daàn taïo thaønh noøi ñòa lyù roài tieán tôùi caùc loaøi môùi.
- Phöông thöùc hình thaønh loaøi baèng caùch li ñòa lí laø nhaân toá taïo ñieàu kieän cho söï
phaân hoùa trong loaøi, laø nhaân toá choïn loïc nhöõng kieåu gen thích nghi.
b. Hình thaønh loaøi baèng con ñöôøng sinh thaùi :
Trong moät khu phaân boá ñòa lyù, caùc quaàn theå cuûa loaøi ñöôïc choïn loïc theo höôùng thích
nghi vôùi nhöõng ñieàu kieän sinh thaùi khaùc nhau neân ñaõ hình thaønh caùc noøi sinh thaùi roài
ñeán loaøi môùi.
c. Hình thaønh loaøi baèng con ñöôøng lai xa vaø ña boäi hoùa :
Teá baøo cuûa cô theå ñöôïc hình thaønh töø lai xa coù chöùa caùc boä nhieãm saéc theå ñôn boäi
cuûa caùc loaøi khaùc nhau neân khoâng töông ñoàng, gaây trôû ngaïi cho giaûm phaân, do ñoù
caùc theå naøy thöôøng baát thuï, khoâng sinh saûn ñöôïc.
Ngöôøi ta ñaõ ña boäi hoùa töø daïng 2n hình thaønh daïng 4n. Luùc naøy, boä nhieãm saéc theå
chöùa hai boä nhieãm saéc theå 2n cuûa 2 loaøi khaùc nhau coù theå giaûm phaân ñöôïc cho giao
töû 2n. Caùc giao töû ñoù thuï tinh vôùi nhau hình thaønh neân loaøi môùi 4n.
Caâu 137 : Giaûi thích 3 chieàu höôùng tieán hoùa cuûa sinh giôùi baèng moái quan heä giöõa bieán dò, di
truyeàn vaø choïn loïc töï nhieân theo quan ñieåm cuûa sinh hoïc hieän ñaïi.
Traû lôøi :
Theo quan ñieåm cuûa sinh hoïc hieän ñaïi thì :
- Bieán dò coù yù nghóa ñoái vôùi 3 chieàu höôùng tieán hoùa cuûa sinh giôùi laø caùc ñoät bieán vaø bieán
dò toå hôïp.
- Di truyeàn ñaõ sao cheùp laïi caùc vaät chaát di truyeàn, ñöôïc hình thaønh trong ñoät bieán vaø bieán
dò toå hôïp ñeå truyeàn qua caùc theá heä khaùc nhau cuûa loaøi.
- Choïn loïc töï nhieân khoâng chæ taùc ñoäng ñoái vôùi töøng gen rieâng leû maø laø ñoái vôùi toaøn boä
kieåu gen, khoâng chæ taùc ñoäng ñoái vôùi töøng caù theå rieâng leû maø laø ñoái vôùi caû quaàn theå.
Choïn loïc töï nhieân laø nhaân toá quy ñònh chieàu höôùng vaø nhòp ñieäu bieán ñoåi thaønh phaàn
kieåu gen cuûa quaàn theå, laø nhaân toá ñònh höôùng cuûa quaù trình tieán hoùa.
Moái quan heä giöõa bieán dò, di truyeàn vaø choïn loïc töï nhieân ñaõ giaûi thích ba chieàu höôùng
tieán hoùa cuûa sinh giôùi nhö sau :
1. Sinh giôùi ngaøy caøng ña daïng phong phuù :
http://giasutamviet.com
Dòp may chæ coù ôû nhöõng trí tueä chuyeân caàn
Haõy coá gaéng cho ñeán khi naøo khoâng coøn coù theå coá gaéng ñöôïc nöõa
LYÙ THUYEÁT SINH HOÏC 164
- Caùc ñoät bieán vaø bieán dò toå hôïp ñaõ taïo ra nhieàu kieåu gen khaùc nhau, taïo ra söï ña
daïng, phong phuù. Chæ nhöõng kieåu gen mang yù nghóa coù lôïi, giuùp cho sinh vaät thích
nghi vôùi ñieàu kieän soáng thì môùi ñöôïc choïn loïc töï nhieân giöõa laïi cho sinh saûn, con
chaùu ngaøy moät ñoâng, coøn nhöõng kieåu gen khoâng coù lôïi, keùmthích nghi thì bò choïn
loïc töï nhieân ñaøo thaûi.
- Ñieàu kieän soáng luoân thay ñoåi, caùc ñoät bieán môùi laïi xaûy ra keát hôïp vôùi bieán dò toå hôïp,
ñoät bieán ñöôïc lan traøn taïo ra nhieàu kieåu gen môùi hôn nöõa. Nhöõng bieán ñoåi lôùn veà
kieåu gen laø cô sôû hình thaønh neân nhieàu quaàn theå môùi, daãn ñeán söï hình thaønh nhieàu
loaøi môùi. Töø moät loaøi ban ñaàu, nhôø söï phaân li tính traïng trong choïn loïc töï nhieân lai
taïo ra nhieàu loaøi môùi.
- Choïn loïc töï nhieân ñaõ taùc ñoäng vaøo quaàn theå, vaøo caùc loaøi, ñaõ ñaøo thaûi ñi khoâng bieát
bao nhieâu quaàn theå, nhieàu loaøi keùm thích nghi vôùi ñieàu kieän soáng môùi ñaõ thay ñoåi,
giöõ laïi nhöõng quaàn theå, nhöõng loaøi môùi thích nghi hôn.
- Keát quaû cuûa quaù trình tieán hoùa laâu daøi ñoù, töø khi söï soáng baét ñaàu hình thaønh treân
Traùi Ñaát, ñeán nay ñaõ taïo thaønh 2 giôùi : giôùi thöïc vaät khoaûng 50 vaïn loaøi, giôùi ñoäng
vaät coù khoaûng 1,5 trieäu loaøi.
2. Sinh giôùi coù toå chöùc ngaøy caøng cao :
- Nhöõng bieán dò coù khaû naêng di truyeàn ñaõ taïo ra nhieàu kieåu gen khaùc nhau. Caùc kieåu
gen khaùc nhau ñoù ñaõ ñöôïc choïn loïc töï nhieân taùc ñoäng hình thaønh neân nhieàu daïng
sinh vaät khaùc nhau.
- Ñaàu tieân laø töø nhöõng toå chöùc cô theå chöa coù caáu taïo teá baøo ñeán cô theå coù caáu taïo
ñôn baøo, roài ña baøo ...
- Cô theå ña baøo coù kieåu gen ngaøy caøng phöùc taïp, hình thaønh neân nhöõng teá baøo coù caáu
truùc vaø chöùc naêng khaùc nhau. Söï khaùc nhau ñoù ñaõ taïo ra caùc boä phaän cô theå vôùi
nhöõng chöùc naêng chuyeân hoùa khaùc nhau. Töø ñoù taïo ra cô theå coù caáu truùc cao hôn.
- Loaøi sau sinh ra coù caáu truùc cô theå phöùc taïp, cao hôn loaøi tröôùc, vì kieåu gen ña daïng
hôn, ñöôïc choïn loïc theo höôùng thích nghi hôn.
- Traûi qua moät quaù trình tieán hoùa laâu daøi cuûa lòch söû ñaõ taïo ra nhöõng loaøi coù toå chöùc
cô theå phöùc taïp, hoaøn haûo nhaát nhö loaøi ngöôøi trong giôùi ñoäng vaät, caây coù hoa haït
kín trong giôùi thöïc vaät ...
3. Sinh giôùi thích nghi ngaøy caøng hôïp lyù :
- Söï hình thaønh ñaëc ñieåm thích nghi veà kieåu gen môùi lieân quan ñeán caùc bieán dò di
truyeàn, ñoù laø keát quaû cuûa moät quaù trình lòch söï, chòu söï chi phoái cuûa 3 nhaân toá chuû
yeáu : quaù trình ñoät bieán, quaù trình giao phoái vaø quaù trình choïn loïc töï nhieân.
- Chính quaù trình ñoät bieán taïo ra nhieàu kieåu gen khaùc nhau, quaù trình giao phoái moät
maët taïo ra caùc bieán dò toå hôïp, maët khaùc coøn laøm cho caùc ñoät bieán ñöôïc nhaân leân traøn
lan trong quaàn theå, trong loaøi.
- Neáu quaàn theå khoâng coù voán gen ña daïng, phong phuù thì khi hoaøn caûnh soáng thay ñoåi
ñaõ laøm cho sinh vaät bò tieâu dieät haøng loaït. Chính söï ña daïng, phong phuù veà kieåu gen
http://giasutamviet.com
Dòp may chæ coù ôû nhöõng trí tueä chuyeân caàn
Haõy coá gaéng cho ñeán khi naøo khoâng coøn coù theå coá gaéng ñöôïc nöõa
LYÙ THUYEÁT SINH HOÏC 165
ñaõ giuùp cho choïn loïc töï nhieân ñaøo thaûi ñi nhöõng daïng keùm thích nghi hay khoâng coøn
thích nghi nöõa, giöõ laïi nhöõng kieåu gen, nhöõng daïng sinh vaät thích nghi vôùi ñieàu kieän
soáng ñaõ thay ñoåi.
- Tuy nhieân, moãi moät kieåu gen chæ coù giaù trò thích nghi vôùi moät ñieàu kieän soáng nhaát
ñònh, khi ñieàu kieän soáng thay ñoåi, laïi hình thaønh nhöõng bieán dò môùi. Nhöõng bieán dò
naøy laïi chòu söï taùc ñoäng cuûa choïn loïc töï nhieân. Do ñoù, ñaëc ñieåm thích nghi chæ coù yù
nghóa hôïp lyù töông ñoái.
Toùm laïi, moái quan heä giöõa bieán dò, di truyeàn vaø choïn loïc töï nhieân ñaõ taïo ra söï haøi hoøa
giöõa 3 chieàu höôùng tieán hoùa cuûa sinh giôùi. Moãi moät chieàu höôùng tieán hoùa cuûa sinh giôùi
vöøa laø nguyeân nhaân, vöøa laø heä quaû cuûa chieàu höôùng tieán hoùa khaùc. Söï haøi hoøa ñoù ñaõ
giuùp cho sinh giôùi ngaøy moät tieán hoùa cao hôn.
Caâu 138 : Khaùi nieäm veà loaøi. Taïi sao noùi loaøi laø ñôn vò toå chöùc coù tính toaøn veïn? Caùc tieâu
chuaån phaân bieät caùc loaøi thaân thuoäc.
Traû lôøi :
1. Khaùi nieäm veà loaøi :
ÔÛ caùc loaøi giao phoái, loaøi laø moät nhoùm quaàn theå coù nhöõng tính traïng chung veà hình thaùi
sinh lyù, coù khu phaân boá xaùc ñònh, trong ñoù caùc caù theå coù khaû naêng giao phoái vôùi nhau vaø
ñöôïc caùch ly sinh saûn vôùi nhöõng quaàn theå thuoäc caùc loaøi khaùc.
2. Loaøi laø ñôn vò toå chöùc coù tính toaøn veïn :
ÔÛ nhöõng loaøi giao phoái, toå chöùc loaøi coù tính töï nhieân, toaøn veïn hôn ôû nhöõng sinh vaät
sinh saûn voâ tính, sinh saûn ñôn tính hay töï phoái vì :
- Daáu hieäu quan troïng nhaát ñeå phaân bieät caùc loaøi khaùc nhau laø söï caùch li sinh saûn
trong ñieàu kieän töï nhieân. Do söï caùch li sinh saûn ñaõ laøm cho moãi loaøi giao phoái laø
moät toå chöùc töï nhieân, coù tính toaøn veïn.
- ÔÛ caùc loaøi sinh vaät sinh saûn voâ tính, sinh saûn ñôn tính hay töï phoái thì giöõa caùc caù theå
khoâng coù quan heä raøng buoäc veà maët sinh saûn neân khoù xaùc ñònh ranh giôùi giöõa caùc
loaøi thaân thuoäc.
3. Tieâu chuaån phaân bieät giöõa hai loaøi thaân thuoäc :
Coù 4 tieâu chuaån laø tieâu chuaån hình thaùi, tieâu chuaån ñòa lyù – sinh thaùi, tieâu chuaån sinh lyù
– hoùa sinh vaø tieâu chuaån di truyeàn.
a. Tieâu chuaån hình thaùi :
Caùc caù theå cuøng loaøi coù chung moät heä tính traïng hình thaùi gioáng nhau. Giöõa chuùng
coù theå coù nhöõng khaùc bieät nhoû ôû tính traïng naøy hay tính traïng khaùc vôùi nhöõng daïng
trung gian chuyeån tieáp. Traùi laïi giöõa hai loaøi khaùc nhau coù söï giaùn ñoaïn veà tính
traïng, nghóa laø söï ñöùt quaõng veà tính traïng hình thaùi naøo ñoù. Thí duï, saùo ñen moû
vaøng, saùo ñen moû traéng vaø saùo naâu laø 3 loaøi khaùc nhau, hay rau deàn gai vaø rau deàn
côm (thaân khoâng coù gai) laø 2 loaøi khaùc nhau.
b. Tieâu chuaån ñòa lyù – sinh thaùi :
http://giasutamviet.com
Dòp may chæ coù ôû nhöõng trí tueä chuyeân caàn
Haõy coá gaéng cho ñeán khi naøo khoâng coøn coù theå coá gaéng ñöôïc nöõa
LYÙ THUYEÁT SINH HOÏC 166
- Hai loaøi khaùc nhau chieám hai khu phaân boá rieâng bieät. Thí duï loaøi voi chaâu Phi
soáng ôû Nam Phi, Nam AÙ Raäp, Mañagaxca coù traùn doâ, tai to, ñaàu voøi coù moät nuùm
thòt, raêng haøm coù neáp men hình quaû traùm. Loaøi voi AÁn Ñoä phaân boá ôû AÁn Ñoä,
Malaixia, Trung Quoác, Ñoâng Döông coù traùn loõm, tai nhoû, ñaàu voøi coù 2 nuùm thòt,
raêng haøm coù neáp men hình baàu duïc.
- Coù khi hai loaøi phaân boá cuøng moät khu vöïc ñòa lyù nhöng laïi thích öùng vôùi ñieàu
kieän sinh thaùi khoâng gioáng nhau. Thí duï loaøi mao löông soáng ôû baõi coû aám coù
choài naùch, laù vöôn daøi boø treân maët ñaát vôùi loaøi mao löông soáng ôû bôø möông, bôø
ao, coù loù hình baàu duïc, ít raêng cöa.
c. Tieâu chuaån sinh lyù – hoùa sinh :
Proâteâin töông öùng ôû caùc loaøi khaùc nhau phaân bieät nhau ôû moät soá ñaëc tính. Thí duï,
proâteâin trong teá baøo bieåu bì, hoàng caàu, tröùng cuûa loaøi eách hoà mieàn Nam Lieân Xoâ
(cuõ) chòu nhieät cao hôn proâteâin cuûa loaøi eách coû mieàn Baéc Lieân Xoâ (cuõ) tôùi 3 – 40C.
Trình töï axit amin trong moät ñoaïn cuûa phaân töû insulin thuoäc 3 loaøi nhö sau :
- Boø : ... – xisteâin – alanin – xeârin – valin – ...
- Lôïn : ... – xisteâin – treâoânin – xeârin – Izoâlôxin – ...
- Ngöïa : ... – xisteâin – treâoânin – glixin – Izoâlôxin – ...
d. Tieâu chuaån di truyeàn :
Hai loaøi coù söï khaùc nhau veà hình thaùi, soá löôïng nhieãm saéc theå vaø caùch phaân boá gen
treân nhieãm saéc theå. Vì vaäy giöõa hai loaøi coù söï caùch ly sinh saûn, caùch li di truyeàn,
bieåu hieän ôû nhieàu möùc ñoä nhö :
- Caùc caù theå khaùc loaøi thöôøng khoâng giao phoái ñöôïc vôùi nhau : ngoãng thöôøng
khoâng giao phoái ñöôïc vôùi vòt ...
- Coù theå giao phoái ñöôïc vôùi nhau nhöng khoâng thuï tinh nhö tinh truøng ngoãng vaøo
aâm ñaïo cuûa vòt bò cheát ...
- Coù theå coù thuï tinh nhöng hôïp töû khoâng phaùt trieån hoaëc hôïp töû phaùt trieån thaønh
con lai nhöng con lai cheát non, nhö : tröùng nhaùi thuï tinh baèng tinh truøng coùc
nhöng hôïp töû khoâng phaùt trieån, hoaëc cöøu giao phoái vôùi deâ taïo ñöôïc hôïp töû nhöng
hôïp töû cheát ngay ...
- Coù theå taïo ñöôïc con lai nhöng con lai khoâng coù khaû naêng sinh saûn : thí duï löøa
giao phoái vôùi ngöïa sinh ra con lai laø con la, nhöng baát thuï ...
Tuøy theo moãi nhoùm sinh vaät maø tieâu chuaån chuû yeáu coù söï khaùc nhau. Trong nhieàu
tröôøng hôïp phaûi phoái hôïp nhieàu tieâu chuaån môùi phaân bieät ñöôïc hai loaøi thaân thuoäc
moät caùch chính xaùc.
Caâu 139 : Giaûi thích vaø minh hoïa cho cô cheá hình thaønh loaøi baèng theå song nhò boäi. So vôùi caùc
phöông thöùc hình thaønh loaøi khaùc thì phöông thöùc treân coù nhöõng ñaëc ñieåm gì?
Traû lôøi :
1. Hình thaønh loaøi baèng theå song nhò boäi :
http://giasutamviet.com
Dòp may chæ coù ôû nhöõng trí tueä chuyeân caàn
Haõy coá gaéng cho ñeán khi naøo khoâng coøn coù theå coá gaéng ñöôïc nöõa
LYÙ THUYEÁT SINH HOÏC 167
- Ñaây laø phöông thöùc hình thaønh loaøi thoâng qua keát hôïp giöõa lai xa vaø gaây ña boäi con
lai xa. Ñaây laø phöông thöùc phoå bieán ôû thöïc vaät, raát ít gaëp ôû ñoäng vaät vì ôû ñoäng vaät,
cô cheá caùch li sinh saûn giöõa 2 loaøi raát phöùc taïp, nhaát laø ôû nhoùm coù heä thaàn kinh phaùt
trieån, ña boäi thöôøng gaây ra nhöõng roái loaïn veà sinh saûn vaø giôùi tính.
- Bình thöôøng, teá baøo cuûa cô theå con lai khaùc loaøi chöùa 2 boä nhieãm saéc theå ñôn boäi
cuûa 2 loaøi boá meï, khoâng töông ñoàng. Do vaäy, gaây trôû ngaïi cho quaù trình phaùt sinh
giao töû, vì khoâng taïo ñöôïc söï tieáp hôïp vaø trao ñoåi cheùo bình thöôøng cuûa caùc caëp
nhieãm saéc theå keùp töông ñoàng. Vì vaäy, con lai xa chæ coù theå sinh saûn sinh döôõng maø
khoâng sinh saûn höõu tính ñöôïc.
- Neáu gaây ña boäi ôû con lai xa töø 2n thaønh 4n, daãn ñeán teá baøo con lai xa chöùa hai boä
nhieãm saéc theå löôõng boäi cuûa 2 loaøi boá meï (goïi laø theå song nhò boäi), caùc nhieãm saéc
theå trong teá baøo luùc naøy xeáp theo caëp töông ñoàng neân con lai coù theå sinh saûn höõu
tính bình thöôøng.
Thí duï : Loaøi coû chaên nuoâi Spartina coù 120 nhieãm saéc theå ñaõ ñöôïc xaùc ñònh laø keát
quaû lai töï nhieân giöõa loaøi coû goác chaâu AÂu coù 50 nhieãm saéc theå vôùi moät loaøi coû goác
Myõ nhaäp vaøo Anh coù 70 nhieãm saéc theå.
2. Ñaëc ñieåm cuûa phöông thöùc hình thaønh loaøi baèng theå song nhò boäi :
So vôùi hai phöông thöùc hình thaønh loaøi khaùc laø hình thaønh loaøi baèng con ñöôøng ñòa lyù vaø
hình thaønh loaøi baèng con ñöôøng sinh thaùi thì hình thaønh loaøi baèng theå song nhò boäi coù
nhöõng ñaëc ñieåm khaùc bieät :
- Hình thaønh loaøi baèng con ñöôøng ñòa lyù vaø con ñöôøng sinh thaùi coù theå xaûy ra ôû ñoäng
vaät vaø thöïc vaät. Coøn phöông thöùc hình thaønh loaøi baèng theå song nhò boäi chuû yeáu xaûy
ra ôû thöïc vaät.
- Hình thaønh loaøi theo con ñöôøng ñòa lyù vaø con ñöôøng sinh thaùi cho keát quaû chaäm
chaïp vôùi thôøi gian laâu daøi, traûi qua nhieàu daïng trung gian. Coøn hình thaønh loaøi baèng
theå song nhò boäi cho keát quaû nhanh choùng, do taùc ñoäng ña boäi hoùa laøm bieán ñoåi
nhanh vaø ôû möùc ñoä lôùn boä nhieãm saéc theå cuûa con lai vaø taát nhieân daãn ñeán caùc ñaëc
ñieåm hình thaùi, sinh lí, sinh hoùa, sinh saûn ... cuõng thay ñoåi haún so vôùi daïng boá meï.
Caâu 140 : Trình baøy ba phöông thöùc phoå bieán trong quaù trình hình thaønh loaøi môùi.
Traû lôøi :
1. Hình thaønh loaøi con ñöôøng ñòa lyù :
- Loaøi coù xu höôùng phaân boá roäng chieám lónh caùc vuøng ñòa lyù khaùc nhau. Cuõng coù theå
khu phaân boá cuûa loaøi bò caùc chöôùng ngaïi vaät chia caét nhö soáng, nuùi …
- Trong nhöõng ñieàu kieän soáng khaùc nhau ñoù, choïn loïc töï nhieân ñaõ tích luõy caùc ñoät
bieán vaø bieán dò toå hôïp theo nhöõng höôùng khaùc nhau, daàn daàn ñaõ taïo ra nhöõng noøi
ñòa lyù roài tieán tôùi thaønh caùc loaøi môùi.
- Loaøi môùi ñöôïc hình thaønh baèng con ñöôøng ñòa lyù xaûy ra ôû caû thöïc vaät vaø ñoäng vaät.
http://giasutamviet.com
Dòp may chæ coù ôû nhöõng trí tueä chuyeân caàn
Haõy coá gaéng cho ñeán khi naøo khoâng coøn coù theå coá gaéng ñöôïc nöõa
LYÙ THUYEÁT SINH HOÏC 168
- Ñòa lyù khoâng phaûi laø nguyeân nhaân tröïc tieáp gaây ra nhöõng bieán ñoåi töông öùng treân cô
theå sinh vaät maø laø nhaân toá choïc loïc nhöõng kieåu gen thích nghi. Nhö vaäy, ñòa lyù laø
nhaân toá taïo ñieàu kieän phaân hoùa loaøi.
- Thí duï loaøi chim seõ ngoâ phaân boá roäng, ñaõ taïo ra 3 noøi chính : noøi chaâu AÂu, noøi
Trung Quoác vaø noøi AÁn Ñoä. Tieáp giaùp giöõa chaâu AÂu vaø AÁn Ñoä hay tieáp giaùp giöõa AÁn
Ñoä vaø Trung Quoác coù daïng lai töï nhieân. Nhöng taïi vuøng thöôïng löu soâng Amua thì
noøi chim seû chaâu AÂu vaø noøi chim seû Trung Quoác song song toàn taïi maø khoâng coù
daïng lai. Coù theå ñoù laø moät chöùng minh chuyeån giai ñoaïn töø noøi ñòa lyù sang loaøi môùi.
2. Hình thaønh loaøi baèng con ñöôøng sinh thaùi :
- Hình thaønh loaøi baèng con ñöôøng sinh thaùi thöôøng gaëp ôû thöïc vaät vaø ñoäng vaät ít di
ñoäng nhö thaân meàm ...
- Trong cuøng moät khu phaân boá ñòa lyù, caùc quaàn theå cuûa loaøi ñaõ ñöôïc choïn loïc theo
höôùng thích nghi vôùi nhöõng ñieàu kieän sinh thaùi khaùc nhau, ñaõ hình thaønh neân caùc
noøi sinh thaùi roài tôùi söï hình thaønh loaøi môùi.
- Thí duï caùc loaøi thöïc vaät soáng ôû baõi boài soâng Voânga raát ít sai khaùc veà hình thaùi so
vôùi caùc quaàn theå töông öùng soáng ôû phía trong bôø soâng naøy. Tuy nhieân, chuùng vaãn
khaùc nhau veà ñaëc tính sinh thaùi. Vì phaûi thích nghi vôùi muøa luõ neân thöïc vaät ôû baõi boài
soâng coù chu kyø sinh tröôûng muoän hôn, ra hoa keát haït tröôùc khi luõ veà. Do khaùc nhau
vaäy, neân caùc noøi sinh thaùi baõi boài khoâng giao phoái vôùi caùc noøi töông öùng ôû phía
trong bôø soâng.
3. Hình thaønh loaøi baèng con ñöôøng lai xa vaø ña boäi hoùa :
- Lai xa vaø ña boäi hoùa laø con ñöôøng hình thaønh loaøi môùi, thaáy phoå bieán ôû thöïc vaät, raát
ít gaëp ôû ñoäng vaät, vì ôû ñoäng vaät cô cheá caùch li sinh saûn giöõa 2 loaøi khaùc nhau raát
phöùc taïp. Ñaëc bieät nhöõng nhoùm ñoäng vaät coù heä thaàn kinh phaùt trieån thì söï ña boäi
hoùa thöôøng gaây neân nhöõng roái loaïn veà giôùi tính.
- Teá baøo cuûa cô theå lai khaùc loaøi chöùa boä nhieãm saéc theå ñôn boäi cuûa 2 loaøi. Do 2 boä
nhieãm saéc theå ñôn boäi naøy khoâng töông ñoàng neân khoâng xaûy ra söï tieáp hôïp vaø trao
ñoåi cheùo giöõa caùc caëp nhieãm saéc theå ôû kì ñaàu cuûa giaûm phaân I, gaây trôûi ngaïi cho
vieäc phaùt sinh giao töû. Do ñoù, cô theå lai chæ coù theå sinh saûn sinh döôõng maø khoâng
sinh saûn höõu tính.
- Neáu ña boäi hoùa töø 2n thaønh 4n thì söï giaûm phaân laïi tieán haønh ñöôïc cho giao töû 2n.
Söï taùi toå hôïp giöõa caùc giao töû ñoù cho hôïp töû 4n chöùa caû 2 boä nhieãm saéc theå 2n cuûa
caû 2 loaøi boá meï, ñöôïc goïi laø theå song nhò boäi.
- Thí duï loaøi coû Spartina coù 120 nhieãm saéc theå laø keát quaû lai cuûa loaøi coû goác chaâu AÂu
coù 50 nhieãm saéc theå vôùi loaøi coû goác chaâu Mó coù 70 nhieãm saéc theå.
Toùm laïi loaøi môùi khoâng xuaát hieän vôùi moät ñoät bieán maø thöôøng laø söï tích luõy moät toå hôïp
nhieàu ñoät bieán. Loaøi môùi khoâng xuaát hieän vôùi moät caù theå duy nhaát maø laø hình thaønh moät
quaàn theå hay moät nhoùm quaàn theå toàn taïi, phaùt trieån döôùi taùc duïng cuûa choïn loïc töï nhieân.
http://giasutamviet.com
Dòp may chæ coù ôû nhöõng trí tueä chuyeân caàn
Haõy coá gaéng cho ñeán khi naøo khoâng coøn coù theå coá gaéng ñöôïc nöõa
LYÙ THUYEÁT SINH HOÏC 169
Loaøi môùi ñöôïc hình thaønh laø moät quaù trình lòch söû, caûi bieán thaønh phaàn kieåu gen cuûa quaàn
theå ban ñaàu theo höôùng thích nghi, taïo ra kieåu gen môùi, caùch li sinh saûn vôùi quaàn theå goác.
Caâu 141 : Khaùi nieäm veà phaân ly tính traïng. So saùnh giöõa phaân ly tính traïng trong choïn loïc töï
nhieân vaø trong choïn loïc nhaân taïo.
Traû lôøi :
1. Khaùi nieäm veà phaân ly tính traïng :
Phaân ly tính traïng laø hieän töôïng töø moät daïng ban ñaàu, phaùt sinh ra nhieàu bieán dò, daàn
daàn taïo ra nhieàu daïng sinh vaät môùi khaùc nhau vaø khaùc xa vôùi daïng ban ñaàu.
2. So saùnh phaân ly tính traïng trong choïn loïc töï nhieân vaø trong choïn loïc nhaân taïo :
a. Gioáng nhau :
- Ñeàu phaùt sinh töø caùc taùc nhaân cuûa ñieàu kieän soáng.
- Ñeàu phaân ly theo chieàu höôùng taïo nhieàu daïng sinh vaät môùi.
- Ñeàu coù hieän töôïng phaùt sinh bieán dò, tích luõy bieán dò coù lôïi, ñaøo thaûi bieán dò
khoâng coù lôïi.
- Ñeàu daãn ñeán söï phong phuù ña daïng cuûa sinh vaät.
- Ñeàu taïo ra söï tieán hoùa.
b. Khaùc nhau :
Phaân ly tính traïng trong CLTN Phaân ly tính traïng trong CLNT
§ Quy moâ lôùn. Xaûy ra treân toaøn § Quy moâ nhoû. Xaûy ra treân ñoái
Qui moâ
boä sinh vaät trong töï nhieân. töôïng vaät nuoâi vaø caây troàng.
§ Thôøi gian lòch söû daøi. Phaùt § Thôøi gian lòch söû ngaén. Phaùt
sinh do choïn loïc töï nhieân keå sinh do choïn loïc nhaân taïo keå
Thôøi gian
töø khi söï soáng xuaát hieän. töø quaù trình chaên nuoâi troàng
troït cuûa con ngöôøi.
§ Taïo nhieàu loaøi môùi. § Taïo nhieàu thöù, noøi môùi trong
Keát quaû
phaïm vi moät loaøi.
§ Taïo ra söï tieán hoùa sinh giôùi. § Taïo ra söï tieán hoùa cuûa vaät
Vai troø
nuoâi, caây troàng.
Caâu 142 : Vì sao noùi quaàn theå giao phoái laø kho döï tröõ bieán dò voâ cuøng phong phuù?
Traû lôøi :
v Quaàn theå giao phoái laø kho bieán dò phong phuù :
- Trong quaàn theå giao phoái luoân luoân xaûy ra quaù trình giao phoái ngaãu nhieân.
- Giao phoái laøm cho ñoät bieán phaùt taùn trong quaàn theå taïo voâ soá bieán dò toå hôïp. Thoâng
qua giao phoái nhöõng ñoät bieán ñaõ ñöôïc xuaát hieän tröôùc ñoù ñöôïc toå hôïp, saép xeáp laïi
vaø nhaân leân trong quaàn theå.
http://giasutamviet.com
Dòp may chæ coù ôû nhöõng trí tueä chuyeân caàn
Haõy coá gaéng cho ñeán khi naøo khoâng coøn coù theå coá gaéng ñöôïc nöõa
LYÙ THUYEÁT SINH HOÏC 170
- Giao phoái laøm trung hoøa tính coù haïi cuûa ñoät bieán vaø goùp phaàn taïo ra caùc toå hôïp gen
thích nghi.
- Ñònh luaät Menñen ñaõ chöùng minh neáu P coù n caëp gen dò hôïp thì soá loaøi giao töû cuûa P
laø 2n. Caùc loaïi giao töû naøy keát hôïp taïo 3n kieåu gen vaø 2n kieàu hình (neáu gen troäi
hoaøn toaøn). Bình thöôøng, trong quaàn theå, soá n raát lôùn neân moãi quaàn theå giao phoái
ñöôïc xem laø kho bieán dò voâ cuøng phong phuù.
- Ngoaøi ra, trong quaàn theå quaù trình giao phoái thöôøng xuyeân xaûy ra. Do vaäy, soá loaïi
kieåu gen, kieåu hình cuûa quaàn theå caøng ñöôïc tích luõy qua nhieàu theá heä, cung caáp
nguoàn nguyeân lieäu phong phuù cho choïn loïc töï nhieân.
Caâu 143 : Haõy chöùng minh con ngöôøi cuõng tuaân theo caùc quy luaät di truyeàn vaø bieán dò nhö ôû
caùc sinh vaät khaùc, nhöng taïi sao ngöôøi ta khoâng theå aùp duïng hoaøn toaøn caùc phöông phaùp
nghieân cöùu di truyeàn, bieán dò ôû sinh vaät vaøo con ngöôøi.
Traû lôøi :
1. Con ngöôøi cuõng tuaân theo caùc quy luaät di truyeàn vaø bieán dò nhö ôû caùc sinh vaät khaùc:
a. Baèng nghieân cöùu nhöõng ngöôøi cuûa moät doøng hoï qua phaû heä, ngöôøi ta nhaän thaáy
con ngöôøi cuõng tuaân theo caùc quy luaät di truyeàn :
- Ngöôøi ta nhaän bieát ôû ngöôøi cuõng coù nhöõng tính troäi nhö da ñen, toùc quaên, moâi
daày, loâng mi daøi, muõi cong vaø nhöõng tính laën töông phaûn nhö da traéng, toùc
thaúng, moâi moûng, loâng mi ngaén, muõi thaúng ...
- Nhö vaäy, caùc ñònh luaät di truyeàn cuûa Menñen ñuùng vôùi moät soá tính traïng cuûa con
ngöôøi. Thí duï söï di truyeàn cuûa caùc nhoùm maùu, söï di truyeàn cuûa maøu maét ñoäc laäp
vôùi hình daïng cuûa toùc ...
- Ngöôøi ta cuõng ñaõ nhaän bieát chieàu cao cuûa cô theå ngöôøi chòu söï chi phoái cuûa quy
luaät taùc ñoäng qua laïi giöõa caùc gen theo kieåu taùc ñoäng coäng goäp.
- Moät soá tính traïng cuûa ngöôøi cuõng tuaân theo quy luaät di truyeàn lieân keát, ngöôøi ta
thaáy söï hoaùn vò gen veà moät soá tính traïng xaûy ra ôû caû nam giôùi vaø nöõ giôùi.
Nam giôùi coù caëp nhieãm saéc theå giôùi tính XY, nöõ giôùi coù caëp nhieãm saéc theå giôùi
tính XX. Tæ leä phaân li giôùi tính ôû ngöôøi cuõng nhö ôû ñoäng vaät khaùc, treân quy moâ
lôùn coù tæ leä xaáp xæ 1 : 1.
- Caùc beänh di truyeàn ôû ngöôøi nhö muø maøu, maùu khoù ñoâng ... laø caùc beänh do gen
laën treân nhieãm saéc theå giôùi tính X gaây ra. Caùc beänh di truyeàn ñoù cuõng gioáng nhö
söï di truyeàn maøu maét traéng ôû ruoài giaám vaø ñeàu chòu söï chi phoái cuûa quy luaät di
truyeàn lieân keát giôùi tính ...
b. Con ngöôøi cuõng tuaân theo caùc quy luaät bieán dò nhö ôû caùc sinh vaät khaùc :
- ÔÛ ngöôøi cuõng chòu söï taùc ñoäng cuûa thöôøng bieán. Thí duï ngöôøi soáng ôû ñoàng baèng
thì hoàng caàu coù soá löôïng bình thöôøng, nhöng nhöõng ngöôøi soáng treân nuùi cao,
khoâng khí loaõng, thieáu oxi hôn thì soá löôïng hoàng caàu ñaõ taêng leân.
http://giasutamviet.com
Dòp may chæ coù ôû nhöõng trí tueä chuyeân caàn
Haõy coá gaéng cho ñeán khi naøo khoâng coøn coù theå coá gaéng ñöôïc nöõa
LYÙ THUYEÁT SINH HOÏC 171
- ÔÛ ngöôøi cuõng chòu söï taùc ñoäng cuûa caùc ñònh luaät phaân li ñoäc laäp, hoaùn vò gen vaø
taùc ñoäng qua laïi giöõa caùc gen nhö ñaõ trình baøy ôû treân, neân cuõng xuaát hieän caùc
bieán dò toå hôïp nhö ôû caùc sinh vaät khaùc.
- Con ngöôøi cuõng chòu söï taùc ñoäng cuûa caùc taùc nhaân gaây ñoät bieán ôû moâi tröôøng
ngoaøi vaø moâi tröôøng trong cô theå, ñuû lieàu löôïng vaø cöôøng ñoä, cuõng coù theå laøm
thay ñoåi caáu truùc hay soá löôïng vaät chaát di truyeàn.
- Thí duï ñoät bieán caáu truùc maát moät ñoaïn nhieãm saéc theå thöù 21 ôû ngöôøi gaây neân
beänh ung thö maùu. Töông töï nhö vaäy caùc ñoät bieán maát ñoaïn nhieãm saéc theå ôû caùc
sinh vaät khaùc thöôøng gaây cheát hoaëc laøm giaûm söùc soáng.
- Ñoät bieán theå dò boäi ôû ngöôøi vaø caùc sinh vaät thöôøng gaây neân nhöõng haäu quaû tai
haïi nhö hình daïng cô theå khoâng caân ñoái khaùc vôùi bình thöôøng ... Cô cheá giaûi
thích hình thaønh theå dò boäi ôû ngöôøi vaø ôû caùc sinh vaät khaùc gioáng nhau.
- Ñoät bieán gen laø loaïi hình hay gaëp nhaát ôû ngöôøi vaø caùc sinh vaät khaùc. Coù theå ñoät
bieán gen laën thaønh gen troäi, nhö ñoät bieán gen laën Hbs thaønh HbS, ñöôïc bieåu hieän
thaønh ngöôøi hieáu maùu do beänh hoàng caàu hình löôõi lieàm gaây ra, kieåu gen laø
HbSHbS, nhöõng ngöôøi naøy cheát tröôùc khi tôùi tuoåi tröôûng thaønh, coøn kieåu gen dò
hôïp HbSHbs bieåu hieän thaønh ngöôøi thieáu maùu nheï do hoàng caàu hình löôõi lieàm
gaây ra.
- Ñoät bieán gen troäi trôû thaønh gen laën, ôû traïng thaùi dò hôïp kieåu hình khoâng bình
thöôøng chöa ñöôïc bieåu hieän ra beân ngoaøi, phaûi traûi qua moät quaù trình taùi sinh,
phaân li vaø taùi toå hôïp lieân tieáp qua nhieàu theá heä laøm cho gen laën ñoät bieán traøn lan
trong quaàn theå, chuùng coù theå toå hôïp gaëp nhau thaønh ñoàng hôïp laën caùc gen ñoät
bieán, luùc naøy kieåu hình ñoät bieán môùi coù khaû naêng xuaát hieän. Hieän töôïng naøy xaûy
ra ôû ngöôøi vaø caùc sinh vaät khaùc ñeàu bieåu hieän nhö nhau.
2. Khoâng theå aùp duïng hoaøn toaøn caùc phöông phaùp nghieân cöùu di truyeàn, bieán dò ôû sinh
vaät vaøo con ngöôøi :
- Ñaëc ñieåm con ngöôøi laø ñeû ít, sinh saûn chaäm, soá löôïng nhieãm saéc theå khaù nhieàu, kích
thöôùc laïi nhoû, ít coù sai khaùc veà hình daïng vaø kích thöôùc, heä thaàn kinh nhaïy caûm, neân
khoâng theå lai taïo vaø gaây ñoät bieán moät caùch nhaân taïo ...
- Caùc phöông phaùp nghieân cöùu di truyeàn vaø bieán dò ôû sinh vaät deã daøng hôn, vì caùc
pheùp lai thí nghieäm coù theå tieán haønh treân quy moâ lôùn, con ngöôøi coù theå chuû ñoäng
gaây nhöõng ñoät bieán nhaân taïo ...
- Tuy nhieân, baèng phöông phaùp nghieân cöùu phaû heä (nghieân cöùu söï di truyeàn moät soá
tính traïng treân nhöõng ngöôøi thuoäc cuøng moät doøng hoï, qua nhieàu theá heä), nghieân cöùu
caùc treû ñoàng sinh cuøng tröùng vaø khaùc tröùng (nuoâi döôõng trong caùc ñieàu kieän nhö
nhau hay khaùc nhau ñeå theo doõi söï bieåu hieän tính traïng ...), nghieân cöùu teá baøo (baèng
caùch nhuoäm maøu vaø quan saùt döôùi kính hieån vi …), ngöôøi ta nhaän thaáy caáu truùc vaø cô
cheá di truyeàn caùc vaät chaát mang thoâng tin di truyeàn vaø caùc sinh vaät töông töï nhö
nhau.
http://giasutamviet.com
Dòp may chæ coù ôû nhöõng trí tueä chuyeân caàn
Haõy coá gaéng cho ñeán khi naøo khoâng coøn coù theå coá gaéng ñöôïc nöõa
LYÙ THUYEÁT SINH HOÏC 172
v Keát luaän : Con ngöôøi cuõng tuaân theo caùc quy luaät di truyeàn vaø bieán dò nhö ôû caùc sinh vaät
khaùc, tuy nhieân khoâng theå aùp duïng hoaøn toaøn vaøo phöông phaùp nghieân cöùu di truyeàn vaø
bieán dò ôû sinh vaät vaøo con ngöôøi.
Caâu 144 : Nhöõng cô sôû lyù thuyeát veà söï phaùt sinh loaøi ngöôøi.
Traû lôøi :
1. Bằng chứng về nguồn gốc động vật của loài người :
- Thể thức cấu tạo chung đều chia làm 3 phần: đầu, mình, tứ chi. Các cơ quan bên trong
và sự sắp xếp của người va` động vật tương tự động vật, có lông mao, đẻ và nuôi con
bằng sữa, bộ răng phân hóa.
- Bằng chứng về các cơ quan thoái hóa ở người là các cơ quan chính ở động vật.
- Bằng chứng về phôi sinh học: các giai đoạn phát triển của phôi người lặp lại một cách
ngắn gọn sự phát triển của phôi động vật từ thấp đến cao.
- Bằng chứng về hiện tượng lai giống.
- Bằng chứng về di truyền học
2. Điểm giống và khác nhau giữa người và vượn người :
a. Điểm giống nhau :
- Trong các loài thú thì vượn dạng người (gọi tắt là vượn người) giống người hơn cả.
Ngày nay có một loài vượn người cỡ bé là vượn và ba loài vượn người cỡ lớn la`
đười ươi, gôrila (khỉ đột) và tinh tinh. Trong số 4 loài vượn người nói trên, tinh tinh
có quan hệ họ hàng gần với người nhất. Vượn người rất giống người về hình dạng
và kích thước, không có đuôi, có thể đứng trên 2 chân sau, có 12 – 13 đôi xương
sườn, 5 – 6 đốt sống cùng, 32 răng (chỉ khác là kẽ răng của vượn người thì hở mà
răng người thì xếp sít nhau), vượn người cũng có 4 nhóm máu như người, kích
thước và hình dạng tinh trùng, cấu tạo của nhau thai giống nhau, chu kỳ kinh
nguyệt 30 ngày, thời gian có mang 270 – 275 ngày, cai sữa, giống nhau về cấu tạo
bộ não, về khả năng hoạt động thần kinh.
b. Điểm khác nhau :
- Vượn người đi lom khom, tay vẫn còn phải tỳ xuống mặt đất, do đó cột sống cong
hình cung (tuy đã bớt cong so với thú), lồng ngực hẹp bề ngang, xương chậu hẹp.
Tay dài hơn chân, gót chân không kéo dài ra sau, ngón chân dài, ngón cái đối diện
với các ngón khác.
- Người có dáng đứng thẳng, nên cột sống cong hình chữ S, khi chạy nhảy cơ thể ít
bị chấn động. Lồng ngực hẹp theo chiều trước – sau, xương chậu rộng, nhất là ở
phụ nữ, tay ngắn hơn chân, gót chân kéo dài ra phía sau, ngón chân ngắn, ngón cái
không úp vào các ngón khác. Tay người được giải phóng khỏi chức năng di chuyển,
chuyên hoá với chức năng cầm nắm công cụ nên ngón cái lớn và rất linh hoạt.
- Nguồn thức ăn chủ yếu của vượn người là thực vật. Bộ răng thô, răng nanh phát
triển, xương hàm to, góc quai hàm lớn. Trong lịch sử, người đã chuyển sang ăn cả
thức ăn động vật, từ ăn sống sang biết nấu chín thức ăn. Do đó bộ răng bớt thô, răng
nanh ít phát triển, xương hàm bớt to, góc quai hàm bé.
- Não vượn người còn bé, ít nếp nhăn (não tinh tinh: 460g, 600cm3, 392cm2), thuỳ
trán ít phát triển, mặt dài và lớn hơn hộp sọ. Não người to hơn nhiều, có nhiều khúc
http://giasutamviet.com
Dòp may chæ coù ôû nhöõng trí tueä chuyeân caàn
Haõy coá gaéng cho ñeán khi naøo khoâng coøn coù theå coá gaéng ñöôïc nöõa
LYÙ THUYEÁT SINH HOÏC 173
cuộn và nếp nhăn (1000 – 2000g, 1400 – 1600 cm3, 1250cm2), sọ lớn hơn mặt, thuỳ
trán não người rộng gấp 2 lần ở vượn, do đó trán người không còn gờ trên hốc mắt.
- Xương hàm của vượn người không có lồi cằm. Do tiếng nói phát triển, người có lồi
cằm, não người có vùng cử động nói, vùng hiểu tiếng nói (chưa có ở động vật). Sự
hình thành hệ thống tín hiệu thứ 2 (tiếng nói, chữ viết) và khả năng tư duy trừu
tượng là sự sai khác về chất lượng trong hoạt động thần kinh của người so với vượn
người.
v Những điểm khác nhau nói trên chứng tỏ vượn người ngày nay không phải là tổ
tiên của người. Vượn người ngày nay và người là 2 nhánh phát sinh từ một gốc
chung là các vượn người hoá thạch va` đã tiến hoá theo 2 hướng khác nhau.
3. Các giai đoạn chính phát sinh loài người : Có 4 giai đoạn cơ bản
a. Các dạng vượn người hoá thạch :
Dạng vượn người hoá thạch cổ nhất là Parapitec sống ở giữa kỷ Thứ ba, cách đây
khoảng 30 triệu năm. Từ Parapitec đã phát sinh ra vượn, đười ươi ngày nay và
Đriôpitec đã tuyệt diệt. Một nhánh con cháu của Đriôpitec dẫn tới gôrila và tinh tinh.
Một nhánh khác dẫn tới loài người, qua một dạng trung gian đã tuyệt diệt là
Ôxtraôpitec sống ở cuối kỷ Thứ ba, cách đây hơn 5 triệu năm.
b. Người tối cổ (còn gọi là người vượn) :
Pitêcantrôp sống cách đây khoảng 80 vạn – 1 triệu năm. Tiếp theo Pitêcantrôp là dạng
người tối cổ Xinantrôp sống cách đây 50 – 70 vạn năm, đã chế tạo được đồ dùng bằng
đá, biết giữ lửa, biết săn thú và dùng thịt thú làm thức ăn chính.
- Người cổ Nêanđectan :
Ở một số cá thể đã có lồi cằm chứng tỏ tiếng nói đã khá phát triển nhưng họ trao
đổi ý kiến chủ yếu vẫn bằng điệu bộ. Công cụ của người Nêanđectan khá phong phú,
được ghe` đẽo công phu, biết dùng lửa thông thạo, sống thành từng đa`n chủ yếu trong
các hang đá, che thân bằng tấm da thú, bước đầu đã biết phân công lao động.
- Người hiện đại Crômanhôn :
Người Crômanhôn sống cách đây 3 – 5 vạn năm, cao, to, trán rộng và thẳng, không
còn gờ trên hốc mắt. Hàm dưới có lồi cằm rõ, chứng tỏ tiếng nói đã phát triển. Họ có
hình dáng giống hệt chúng ta ngày nay, chỉ khác là răng họ to khoẻ và mòn nhiều hơn
do ăn nhiều thức ăn rắn và chưa chế biến. Họ đã chế tạo và sử dụng nhiều công cụ lao
động tinh xảo, có mầm mống quan niệm tôn giáo.
Người Crômanhôn đã chuyển từ giai đoạn tiến hoá sinh học (trong đó các nhân tố
sinh học đóng vai trò chủ yếu) sang giai đoạn tiến hoá xã hội (trong đó các nhân tố xã
hội vai trò chủ yếu). Các nhà khoa học xếp người Crômanhôn với người ngày nay vào
một loài là người mới (Neanthropus) hay người khôn ngoan (Homosapiens).
4. Các nhân tố chi phối quá trình phát sinh loài người :
a. Lao động - Đặc điểm cơ bản phân biệt người với động vật :
Biết chế tạo và sử dụng công cụ lao động theo những mục đích nhất định đảm bảo sự
sinh tồn phát triển, tự vệ, làm chủ thiên nhiên la` điểm cơ bản phân biệt người với động
vật. Bằng công cụ lao động con người đã tác động vào tự nhiên, cải tạo hoàn cảnh. Lao
động, hiểu như một hoạt động chế tạo công cụ, đã làm cho người thoát khỏi trình độ động
vật.
http://giasutamviet.com
Dòp may chæ coù ôû nhöõng trí tueä chuyeân caàn
Haõy coá gaéng cho ñeán khi naøo khoâng coøn coù theå coá gaéng ñöôïc nöõa
LYÙ THUYEÁT SINH HOÏC 174
b. Các sự kiện quan trọng trong quá trình phát sinh loài người : Có 4 sự kiện quan
trọng :
- Bàn tay trở thành cơ quan chế tạo công cụ lao động và là sản phẩm hoàn thiện do
lao động.
- Sự phát triển tiếng nói có âm tiết.
- Sự phát triển bộ não và hình thành ý thức, tư duy. Nhờ có trí khôn, tổ tiên loài
người đã phát triển vượt lên tất cả các động vật khác. Đây la` điểm căn bản phân
biệt người với động vật.
- Sự hình thành đời sống văn hoá làm cho loài người thoát khỏi đời sống bầy đa`n
chuyển sang đời sống xã hội.
5. Vai trò của các nhân tố sinh học và các nhân tố xã hội :
- Các nhân tố sinh học đã đóng vai trò chủ đạo trong giai đoạn vượn người hoá thạch.
Những biến đổi trên cơ thể các dạng vượn người hoá thạch là kết quả sự tích luỹ các
đột biến và biến dị tổ hợp dưới tác dụng của CLTN.
- Từ giai đoạn người tối cổ trở đi, vai trò chủ đạo thuộc về các nhân tố xã hội. Các nhân
tố này đã chi phối sự hình thành nhiều đặc điểm trên cơ thể người khác với động vật.
Lao động có mục đích đã quyết định hướng tiến hoá của họ người.
- Ngày nay, tất cả các qui luật sinh học đặc trưng cho động vật có vú vẫn phát huy tác
dụng đối với cơ thể con người nhưng xã hội loài người phát triển dưới tác dụng chủ đạo
của các qui luật xã hội. Con người thích nghi với môi trường không phải chủ yếu bằng
những biến đổi hình thái, sinh lý trên cơ thể, bằng sự phân hoá và chuyên hoá các cơ
quan như ở động vật mà bằng lao động sản xuất, cải tạo hoàn cảnh. Động lực quá trình
phát triển xã hội loài người là việc cải tiến công cụ lao động, phát triển lực lượng sản
xuất, cải tạo quan hệ sản xuất.
- Vì loài người có khả năng thích nghi với mọi điều kiện sinh thái đa dạng, không phụ
thuộc vào điều kiện tự nhiên và cách li địa lý cho nên về mặt sinh học loài người sẽ
không biến đổi thành một loài nào khác nhưng xã hội loài người vẫn không ngừng phát
triển.
http://giasutamviet.com
Dòp may chæ coù ôû nhöõng trí tueä chuyeân caàn
Haõy coá gaéng cho ñeán khi naøo khoâng coøn coù theå coá gaéng ñöôïc nöõa
Top Download Tài Liệu Tham Khảo THPT
-
Tài liệu ôn thi môn Lịch sử lớp 12 năm 2010
51p 2021 1485
-
Tổng hợp bài tập hình học không gian
22p 2986 611
-
3p 6386 1274
-
10p 6140 2570
-
Bài tập nâng cao và một số chuyên đề hình học lớp 10
322p 3658 2611
-
Phương pháp giải bài tập di truyền
20p 6390 5994
-
Tổng hợp các dạng bài tập Vật lý 12
113p 3053 1714
-
12p 1760 190
-
Một số bài toán Hình học phẳng
149p 3271 2853
-
63p 5239 2906
Tài Liệu Tài liệu tham khảo THPT Mới Xem thêm » Tài Liệu mới cập nhật Xem thêm »
-
-
-
-
-
Đề cương ôn tập môn Lịch sử lớp 12
114p 1 1
-

markdown:
174 trang
Lượt xem: 3354
Download: 1385
# Tổng hợp lý thuyết Sinh học 12
Chia sẻ:
[kuro1993](http://tailieu.vn/user/kuro1993)
Tổng hợp lý thuyết Sinh học 12 giúp ôn tập thi học kỳ và thi tốt nghiệp THPT bên cạnh đó tài liệu mô tả kiến thức lý thuyết tóm tắt để các em học sinh dễ nhớ hơn.
![](images/graphics/blank.gif)
![](images/graphics/blank.gif)
## Thể loại:
[Tài Liệu Phổ Thông](http://tailieu.vn/tai-lieu-pho-thong/)» [Tài liệu tham khảo THPT](http://tailieu.vn/tai-lieu-pho-thong/tai-lieu-tham-khao-thpt/)
## Chủ đề liên quan:
**Nội dung Text: Tổng hợp lý thuyết Sinh học 12**
CHÖÔNG I
SINH THAÙI HOÏC
Caâu 1 : Moâi tröôøng vaø nhaân toá sinh thaùi laø gì? Döïa treân cô sôû aûnh höôûng cuûa nhieät ñoä leân ñôøi
soáng sinh vaät, haõy trình baøy quy luaät giôùi haïn sinh thaùi vaø neâu leân yù nghóa cuûa noù ñoái vôùi saûn
xuaát noâng nghieäp.
Traû lôøi :
1. Moâi tröôøng vaø nhaân toá sinh thaùi :
- Moâi tröôøng laø nôi soáng cuûa sinh vaät, bao goàm taát caû caùc nhaân toá voâ sinh vaø höõu sinh
taùc ñoäng tröïc tieáp, hoaëc giaùn tieáp leân söï toàn taïi, söï phaùt trieån vaø sinh saûn cuûa sinh
vaät. Coù 4 loaïi moâi tröôøng phoå bieán : ñaát, nöôùc, khoâng khí vaø sinh vaät.
- Nhaân toá sinh thaùi laø caùc nhaân toá voâ sinh vaø höõu sinh cuûa moâi tröôøng. Coù 3 nhoùm
nhaân toá sinh thaùi
• Nhaân toá voâ sinh nhö nhieät ñoä, aùnh saùng, ñoä aåm ...
• Nhaân toá höõu sinh bao goàm moïi taùc ñoäng cuûa sinh vaät khaùc leân cô theå sinh vaät.
• Nhaân toá con ngöôøi bao goàm moïi taùc ñoäng tröïc tieáp hoaëc giaùn tieáp cuûa con ngöôøi
leân cô theå sinh vaät.
2. Aûnh höôûng cuûa nhieät ñoä leân ñôøi soáng sinh vaät vaø quy luaät giôùi haïn sinh thaùi :
a. Aûnh höôûng cuûa nhieät ñoä leân ñôøi soáng sinh vaät :
- Moãi loaøi sinh vaät coù moät giôùi haïn chòu ñöïng veà nhieät ñoä ôû moâi tröôøng soáng.
Thí duï : Caù roâ phi ôû nöôùc ta cheát ôû nhieät ñoä 5,60C vaø 420C, phaùt trieån thuaän lôïi
nhaát ôû nhieät ñoä 300C.
• Nhieät ñoä 5,60C laø giôùi haïn döôùi.
• Nhieät ñoä 420C laø giôùi haïn treân.
• Nhieät ñoä 300C laø ñieåm cöïc thuaän, ôû nhieät ñoä naøy caù roâ phi phaùt trieån
maïnh nhaát.
- Töø 5,6 C ñeán 420C goïi laø giôùi haïn chòu ñöïng hay giôùi haïn sinh thaùi veà nhieät ñoä
0
cuûa caù roâ phi ôû Vieät Nam.
b. Quy luaät giôùi haïn sinh thaùi :
- Moãi loaøi sinh vaät coù moät giôùi haïn sinh thaùi ñaëc tröng veà moãi nhaân toá sinh thaùi.
3. YÙ nghóa cuûa quy luaät giôùi haïn sinh thaùi :
- Khi xaùc ñònh cô caáu vaät nuoâi, caây troàng cho töøng vuøng thì phaûi caên cöù vaøo ñaëc ñieåm
khí haäu, ñaát ñai cuûa vuøng ñoù ñeå löïa choïn ñöôïc loaïi caây, con gioáng thích hôïp nhaát.
- Trong vieäc di nhaäp, thuaàn hoùa caùc gioáng vaät nuoâi, caây troàng cuõng phaûi caên cöù vaøo
ñaëc ñieåm ñaát ñai, khí haäu cuûa vuøng ñeå sao cho gioáng ñöôïc ñöa tôùi coù nhöõng ñieàu
http://giasutamviet.com
Dòp may chæ coù ôû nhöõng trí tueä chuyeân caàn
Haõy coá gaéng cho ñeán khi naøo khoâng coøn coù theå coá gaéng ñöôïc nöõa
LYÙ THUYEÁT SINH HOÏC 2
kieän thuaän lôïi nhaát cho söï sinh tröôûng vaø phaùt trieån, töø ñoù phaùt huy heát ñöôïc tieàm
naêng cuûa gioáng.
Caâu 2 : Theá naøo laø nhòp sinh hoïc? Caùc nguyeân nhaân laøm hình thaønh söï hoaït ñoäng theo muøa cuûa
sinh vaät? Cho moät vaøi thí duï. Neâu yù nghóa cuûa nhòp sinh hoïc trong ñôøi soáng vaø saûn xuaát.
Traû lôøi :
1. Nhòp sinh hoïc :
- Laø khaû naêng phaûn öùng cuûa sinh vaät moät caùch nhòp nhaøng vôùi nhöõng thay ñoåi coù tính
chu kyø cuûa caùc nhaân toá sinh thaùi trong moâi tröôøng.
2. Caùc nguyeân nhaân laøm hình thaønh söï hoaït ñoäng theo muøa cuûa sinh vaät :
- Moâi tröôøng soáng cuûa sinh vaät treân traùi ñaát vôùi caùc nhaân toá sinh thaùi nhö aùnh saùng,
nhieät ñoä, ñoä aåm ... ñeàu thay ñoåi coù tính chaát chu kyø (chuû yeáu laø chu kyø muøa vaø chu
kyø ngaøy ñeâm).
- Trong caùc nhaân toá sinh thaùi thì söï thay ñoåi ñoä daøi chieáu saùng trong ngaøy laø nhaân toá
chuû ñaïo taïo neân söï khôûi ñoäng cuûa nhòp sinh hoïc ôû sinh vaät.
Thí duï :
• Thí duï 1 : Caây ruïng laù veà muøa ñoâng ôû vuøng oân ñôùi.
• Thí duï 2 : Ñoäng vaät bieán nhieät thöôøng nguû ñoâng ñeå giaûm ñeán möùc thaáp
nhaát söï trao ñoåi chaát cuûa cô theå, ñeán muøa heø aám aùp thì caùc hoaït ñoäng
soáng laïi dieãn ra bình thöôøng.
• Thí duï 3 : Caây thöôøng ra hoa veà muøa xuaân.
• Thí duï 4 : Chim vaø thuù thöôøng thay loâng tröôùc khi muøa ñoâng tôùi.
v Keát luaän : Nhòp sinh hoïc theo muøa laøm cho hoaït ñoäng soáng tích cöïc cuûa sinh vaät
phuø hôïp vôùi luùc moâi tröôøng coù ñieàu kieän soáng thuaän lôùi nhaát. Ñoù chính laø söï
thích nghi ñaëc bieät cuûa sinh vaät ñoái vôùi moâi tröôøng soáng.
3. YÙ nghóa cuûa nhòp sinh hoïc trong ñôøi soáng vaø saûn xuaát :
- Söï hieåu bieát cuûa chuùng ta veà cô cheá nhòp sinh hoïc coù theå daãn ñeán nhöõng öùng duïng
trong saûn xuaát laøm taêng naêng xuaát vaät nuoâi, caây troàng. Ví duï : Taïo ra cheá ñoä ngaøy
ñeâm nhaân taïo coù theå laøm taêng saûn löôïng tröùng gaø leân roõ reät.
- Trong y hoïc, nhòp sinh hoïc giuùp chuùng ta giaûi thích ñöôïc nguyeân nhaân vaø ñeà ra caùch
chöõa trò moät soá beänh ôû ngöôøi.
Caâu 3 : Ñoàng hoà sinh hoïc laø gì? Neâu cô cheá hoaït ñoäng cuûa ñoàng hoà sinh hoïc ôû sinh vaät.
Traû lôøi :
1. Ñoàng hoà sinh hoïc :
- Moãi moät loaøi sinh vaät trong quaù trình tieán hoùa cuûa mình ñaõ daãn ñeán söï hình thaønh
moät khaû naêng phaûn öùng rieâng ñoái vôùi ñoä daøi ngaøy vaø cöôøng ñoä chieáu saùng ôû nhöõng
http://giasutamviet.com
Dòp may chæ coù ôû nhöõng trí tueä chuyeân caàn
Haõy coá gaéng cho ñeán khi naøo khoâng coøn coù theå coá gaéng ñöôïc nöõa
LYÙ THUYEÁT SINH HOÏC 3
thôøi ñieåm khaùc nhau trong ngaøy. Do ñoù chuùng coù khaû naêng ño thôøi gian nhö laø ñoàng
hoà, goïi laø “ñoàng hoà sinh hoïc”.
Thí duï : Hoa möôøi giôø thöôøng nôû vaøo khoaûng 10 giôø saùng, hoa daï höông vaøo luùc toái,
hoa quyønh nôû vaøo luùc nöûa ñeâm.
2. Cô cheá hoaït ñoäng cuûa ñoàng hoà sinh hoïc ôû sinh vaät :
- Ñoái vôùi ñoäng vaät : Cô cheá hoaït ñoäng cuûa ñoàng hoà sinh hoïc coù lieân quan ñeán söï ñieàu
hoøa thaàn kinh – theå dòch : Caùc teá baøo thaàn kinh caûm nhaän aùnh saùng töø ñoù aûnh höôûng
ñeán tuyeán noäi tieát, laøm tieát ra hoocmoân taùc ñoäng leân cöôøng ñoä trao ñoåi chaát.
- Ñoái vôùi thöïc vaät : Caùc chöùc naêng ñieàu hoøa laø do nhöõng chaát ñaëc bieät tieát ra töø teá baøo
cuûa moät loaïi moâ hoaëc cô quan rieâng bieät naøo ñoù.
Caâu 4 : Quaàn theå laø gì? Söï taùc ñoäng cuûa caùc nhaân toá sinh thaùi leân quaàn theå khaùc vôùi söï taùc
ñoäng leân caùc sinh vaät rieâng leû nhö theá naøo? Haõy cho bieát caùc ñieàu kieän vaø cô cheá duy trì traïng
thaùi caân baèng cuûa quaàn theå?
Traû lôøi :
1. Quaàn theå :
- Laø moät nhoùm caù theå cuøng loaøi, cuøng sinh soáng trong moät khoaûng khoâng gian nhaát
ñònh vaøo moät thôøi ñieåm nhaát ñònh, coù khaû naêng giao phoái sinh ra con caùi (ôû loaøi sinh
saûn voâ tính hay trinh saûn thì khoâng qua giao phoái). Moãi quaàn theå ñöôïc ñaëc tröng bôûi
moät soá chæ tieâu nhö :
• Maät ñoä
• Tæ leä ñöïc caùi
• Tæ leä caùc nhoùm tuoåi
• Söùc sinh saûn
• Tæ leä töû vong
• Kieåu taêng tröôûng
• Ñaëc ñieåm phaân boá
• Khaû naêng thích öùng vaø choáng chòu vôùi caùc nhaân toá sinh thaùi cuûa moâi tröôøng
Trong caùc chæ tieâu noùi treân, maät ñoä quaàn theå ñöôïc xem laø ñaëc tröng cô baûn nhaát. Ñoù
laø soá löôïng sinh vaät treân moät ñôn vò dieän tích hay theå tích. Noù coù aûnh höôûng ñeán
möùc söû duïng nguoàn soáng trong sinh caûnh vaø söùc sinh saûn cuûa quaàn theå. Maät ñoä quaàn
theå cuõng coøn bieåu hieän taùc duïng cuûa noù ñoái vôùi quaàn xaõ.
2. Söï taùc ñoäng cuûa caùc nhaân toá sinh thaùi leân quaàn theå khaùc vôùi söï taùc ñoäng leân töøng
caù theå rieâng leû :
a. Caùc nhaân toá sinh thaùi taùc ñoäng leân töøng caù theå rieâng leû :
- Söï taùc ñoäng cuûa caùc nhaân toá sinh thaùi leân töøng caù theå seõ khaùc nhau tuøy töøng caù
theå vaø phuï thuoäc vaøo : giôùi tính, löùa tuoåi, traïng thaùi söùc khoûe, loaøi vaø tuøy nôi tuøy
luùc
b. Caùc nhaân toá sinh thaùi taùc ñoäng leân quaàn theå :
http://giasutamviet.com
Dòp may chæ coù ôû nhöõng trí tueä chuyeân caàn
Haõy coá gaéng cho ñeán khi naøo khoâng coøn coù theå coá gaéng ñöôïc nöõa
LYÙ THUYEÁT SINH HOÏC 4
- Quaàn theå laø moät taäp hôïp caùc caù theå cuøng loaøi neân tuøy theo phaûn öùng cuûa moãi caù
theå ñoái vôùi caùc nhaân toá sinh thaùi khaùc nhau maø moãi quaàn theå coù nhöõng ñaëc tröng
rieâng.
• Aûnh höôûng cuûa caùc nhaân toá voâ sinh ñeán quaàn theå :
§ Aûnh höôûng ñeán söï phaân boá cuûa quaàn theå : taäp hôïp caùc nhaân toá voâ sinh ñaõ
taïo ra caùc vuøng ñòa lyù khaùc nhau treân traùi ñaát nhö vuøng laïnh, vuøng aám,
vuøng sa maïc ... ÖÙng vôùi moãi vuøng coù nhöõng quaàn theå phaân boá ñaëc tröng.
§ Aûnh höôûng ñeán söï sinh tröôûng vaø bieán ñoäng cuûa quaàn theå : thoâng qua taùc
ñoäng cuûa söï sinh saûn laøm taêng soá löôïng caù theå hoaëc söï töû vong laøm giaûm
soá löôïng caù theå vaø söï phaùt taùn caùc caù theå trong quaàn theå.
§ Aûnh höôûng ñeán caáu truùc cuûa quaàn theå : qua nhöõng taùc ñoäng laøm bieán ñoåi
thaønh phaàn ñöïc caùi, caùc nhoùm tuoåi caù theå trong quaàn theå.
§ Trong nhieàu tröôøng hôïp söï taùc ñoäng toång hôïp cuûa caùc nhaân toá sinh thaùi
trong moät thôøi gian daøi laøm thay ñoåi caùc ñaëc ñieåm cô baûn cuûa quaàn theå,
coù khi huûy dieät quaàn theå.
• Aûnh höôûng cuûa caùc nhaân toá höõu sinh ñeán quaàn theå :
§ Caùc nhaân toá höõu sinh cuõng aûnh höôûng leân söï phaân boá, maät ñoä, sinh
tröôûng vaø caáu truùc cuûa quaàn theå qua caùc moái quan heä dinh döôõng vaø nôi
ôû.
3. Ñieàu kieän vaø cô cheá duy trì traïng thaùi caân baèng cuûa quaàn theå :
- Moãi quaàn theå soáng trong moät moâi tröôøng xaùc ñònh ñeàu coù xu höôùng ñöôïc ñieàu chænh
ôû moät traïng thaùi soá löôïng caù theå oån ñònh goïi laø traïng thaùi caân baèng.
- Ñieàu kieän duy trì traïng thaùi caân baèng cuûa quaàn theå laø söï oån ñònh veà nguoàn thöùc aên.
Khi nguoàn thöùc aên phong phuù, vöôït khoûi möùc bình thöôøng thì soá löôïng caù theå voït leân
cao, khieán cho sau moät thôøi gian nguoàn thöùc aên trôû neân thieáu huït, nôi ôû cuõng khoâng
ñuû, do ñoù coù söï caïnh tranh vaø nhieàu caù theå bò cheát, quaàn theå laïi ñöôïc ñieàu chænh trôû
veà möùc caân baèng ban ñaàu.
- Cô cheá ñieàu chænh duy trì traïng thaùi caân baèng cuûa quaàn theå laø söï thoáng nhaát moái
töông quan giöõa tæ leä sinh saûn vaø tæ leä töû vong cuûa quaàn theå.
Caâu 5 : Dieãn theá laø gì? Nguyeân nhaân naøo daãn ñeán söï dieãn theá? Phaân bieät dieãn theá nguyeân sinh
vôùi dieãn theá thöù sinh. YÙ nghóa cuûa vieäc nghieân cöùu dieãn theá. Moâ taû moät loaïi dieãn theá.
Traû lôøi :
1. Khaùi nieäm dieãn theá :
- Dieãn theá sinh thaùi laø moät quaù trình bieán ñoåi tuaàn töï cuûa quaàn xaõ qua nhieàu giai ñoaïn
khaùc nhau, töø daïng khôûi ñaàu qua caùc daïng trung gian vaø cuoái cuøng thöôøng daãn ñeán
moät quaàn xaõ töông ñoái oån ñònh.
http://giasutamviet.com
Dòp may chæ coù ôû nhöõng trí tueä chuyeân caàn
Haõy coá gaéng cho ñeán khi naøo khoâng coøn coù theå coá gaéng ñöôïc nöõa
LYÙ THUYEÁT SINH HOÏC 5
Thí duï : Caùnh ñoàng hoang → caùnh ñoàng coû → traûng coû raäm → traûng caây buïi
→ traûng caây goã lôùn → röøng thöa → röøng nöûa kín → röøng kín ruïng laù → röøng kín
nöûa ruïng laù → röøng thöôøng xanh.
2. Nguyeân nhaân daãn ñeán söï dieãn theá :
- Do taùc ñoäng cuûa ngoaïi caûnh leân quaàn xaõ. (Ví duï : Söï thay ñoåi ñoät ngoät cuûa caùc ñieàu
kieän ñòa chaát, khí haäu.)
- Do taùc ñoäng cuûa quaàn xaõ leân ngoaïi caûnh, laøm bieán ñoåi maïnh meõ ñieàu kieän ngoaïi
caûnh.
- Do hoaït ñoäng voâ yù thöùc (ñoát, chaët, phaù röøng …) hoaëc coù yù thöùc (khai thaùc röøng, laáp
soâng, hoà …) cuûa con ngöôøi.
3. Phaân bieät dieãn theá nguyeân sinh vôùi dieãn theá thöù sinh :
Dieãn theá nguyeân sinh Dieãn theá thöù sinh
- Xuaát phaùt töø moâi tröôøng troáng trôn - Xuaát phaùt töø moâi tröôøng soáng voán
(ñaûo môùi hình thaønh, ñaát môùi boài ñaõ coù moät quaàn xaõ sinh vaät töông
ven soâng). ñoái oån ñònh.
- Xu höôùng : Töø quaàn xaõ tieân phong - Xu höôùng : Coù theå xaûy ra theo 2
→ caùc quaàn xaõ trung gian → quaàn höôùng laø phuïc hoài laïi quaàn xaõ oån
xaõ ñænh cöïc. ñònh ban ñaàu hoaëc tieáp tuïc bò huûy
hoaïi ñeå trôû thaønh traûng coû hay ñoài
troïc.
4. YÙ nghóa cuûa vieäc nghieân cöùu dieãn theá :
a. YÙ nghóa lí luaän :
- Giuùp ta naém ñöôïc qui luaät phaùt trieån cuûa quaàn xaõ, phaùt hieän ñöôïc caùc quaàn xaõ
ñaõ toàn taïi tröôùc ñoù vaø döï ñoaùn ñöôïc caùc quaàn xaõ tieáp theo.
b. YÙ nghóa thöïc tieãn :
- Treân cô sôû hieåu bieát veà dieãn theá, ta coù theå xaây döïng ñöôïc nhöõng qui hoaïch daøi
haïn veà noâng, laâm, ngö nghieäp, nhaèm khai thaùc vaø baûo veä nguoàn taøi nguyeân
thieân nhieân moät caùch hôïp lí. Maët khaùc, coù theå chuû ñoäng ñieàu khieån söï phaùt trieån
cuûa dieãn theá theo höôùng coù lôïi cho con ngöôøi baèng caùc bieän phaùp : caûi taïo ñaát,
chaêm soùc vaø phoøng tröø saâu beänh, xaây döïng caùc coâng trình thuûy lôïi ...
5. Moâ taû moät loaïi dieãn theá sinh thaùi :
v Thí duï : Dieãn theá töø quaàn xaõ sinh vaät ao hoà, sau ñoù hoà ñöôïc laáp daàn, chuyeån qua
quaàn xaõ sinh vaät ñaàm laày, tieáp ñeán laø quaàn xaõ caây buïi vaø sau cuøng laø quaàn xaõ
röøng :
- Giai ñoaïn ñaàu laø quaàn xaõ sinh vaät ôû hoà goàm nhöõng quaàn theå thöïc vaät soáng troâi noåi
trong nöôùc nhö beøo, luïc bình ... hoaëc soáng chìm trong nöôùc nhö caùc loaïi rong nöôùc
ngoït ... Vaø nhöõng ñoäng vaät soáng cuøng nhöõng caây naøy nhö aáu truøng aên buøn, caùc loaïi
ñoäng vaät noåi, toâm, caù, oác, ruøa ...
http://giasutamviet.com
Dòp may chæ coù ôû nhöõng trí tueä chuyeân caàn
Haõy coá gaéng cho ñeán khi naøo khoâng coøn coù theå coá gaéng ñöôïc nöõa
LYÙ THUYEÁT SINH HOÏC 6
- Khi ao hoà ñöôïc laáp daàn thì caùc thöïc vaät coù reã caém trong buøn nhö sen, suùng ... xuaát
hieän, ñieàu kieän naøy chuaån bò cho nhöõng quaàn theå thöïc vaät thuûy sinh moïc nhoâ leân
khoûi maët nöôùc nhö coû seán, lau saäy ... caùc ñoäng vaät töông öùng nhö eách, nhaùi, chim,
coø, truøng ñaát ...
- Sau ñoù nöôùc caïn daàn, muøn ñaùy daøy vaø laáp ñaày hoà thì caùc caây buïi, caây gai, roài caây
daïi moïc thaønh röøng laù thaáp. Caùc ñoäng vaät töông öùng nhö saâu boï, giun deá, caéc keø,
raén moái, chim, thuù nhoû …
- Giai ñoaïn cuoái cuûa quaù trình dieãn theá khi ñaát caïn laø röøng caây cao, to vôùi nhöõng caây
hai laù maàm chieám öu theá, caùc ñoäng vaät töông öùng nhö choàn, caùo, soùc, thoû höôu, nai
... xuaát hieän ngaøy caøng nhieàu.
Caâu 6 : Hieän töôïng khoáng cheá sinh hoïc laø gì? Cho ví duï minh hoïa. Neâu yù nghóa sinh hoïc vaø
thöïc tieãn cuûa hieän töôïng ñoù.
Traû lôøi :
1. Hieän töôïng khoáng cheá sinh hoïc :
- Trong quaàn xaõ sinh vaät, hieän töôïng soá löôïng caù theå cuûa moät quaàn theå bò soá löôïng caù
theå cuûa moät quaàn theå khaùc kìm haõm goïi laø hieän töôïng khoáng cheá sinh hoïc.
Thí duï : Veà muøa xuaân, saâu boï phaùt trieån maïnh do gaëp ñieàu kieän thuaän lôïi (khí
haäu aám aùp, caây coái xanh töôi …) khieán soá löôïng chim saâu taêng theo. Khi soá löôïng
chim saâu taêng quaù nhieàu, saâu boï bò chim tieâu dieät maïnh meõ hôn neân soá löôïng
saâu boï bò giaûm ñi nhanh choùng. Nhö vaäy : soá löôïng saâu boï phuï thuoäc vaøo soá
löôïng chim saâu.
2. YÙ nghóa cuûa hieän töôïng khoáng cheá sinh hoïc :
a. YÙ nghóa sinh hoïc :
- Hieän töôïng khoáng cheá sinh hoïc phaûn aùnh qui luaät veà söï phuï thuoäc soá löôïng giöõa
caùc loaøi coù moái quan heä ñoái ñòch trong quaàn xaõ. Treân cô sôû ñoù laøm cho soá löôïng
caù theå cuûa moãi quaàn theå dao ñoäng trong theá caân baèng, ñaûm baûo cho söï toàn taïi
cuûa caùc loaøi trong quaàn xaõ, töø ñoù taïo neân traïng thaùi caân baèng sinh hoïc trong
quaàn xaõ.
b. YÙ nghóa thöïc tieãn :
- Hieän töôïng khoáng cheá sinh hoïc laø cô sôû khoa hoïc cho bieän phaùp ñaáu tranh sinh
hoïc, nhaèm chuû ñoäng kieåm soaùt soá löôïng caù theå cuûa moãi loaøi theo höôùng coù lôïi
cho con ngöôøi.
Thí duï :
• Duøng boï ruøa ñeå tieâu dieät reäp haïi cam.
• Duøng ong maét ñoû ñeå tieâu dieät saâu ñuïc thaân luùa.
http://giasutamviet.com
Dòp may chæ coù ôû nhöõng trí tueä chuyeân caàn
Haõy coá gaéng cho ñeán khi naøo khoâng coøn coù theå coá gaéng ñöôïc nöõa
LYÙ THUYEÁT SINH HOÏC 7
Caâu 7 : Quaàn xaõ sinh vaät laø gì? Neâu caùc tính chaát cô baûn cuûa quaàn xaõ. Phaân bieät quaàn xaõ vôùi
quaàn theå.
Traû lôøi :
1. Khaùi nieäm quaàn xaõ sinh vaät :
- Quaàn xaõ sinh vaät laø moät taäp hôïp caùc quaàn theå sinh vaät khaùc loaøi ñöôïc hình thaønh
trong moät quaù trình lòch söû, cuøng soáng trong moät sinh caûnh, gaén boù vôùi nhau thaønh
moät theå thoáng nhaát nhôø caùc moái quan heä sinh thaùi.
Thí duï : Quaàn xaõ Hoà Taây (Haø Noäi) goàm caùc quaàn theå : rong, toâm, cua, caù, caø
cuoáng, saâm caàm ... caây coái bao quanh.
2. Caùc tính chaát cô baûn cuûa quaàn xaõ :
- Quaàn theå öu theá : Moät quaàn xaõ ñeàu coù moät vaøi quaàn theå öu theá, ñoù laø nhöõng quaàn
theå coù vai troø quan troïng trong quaàn xaõ do soá löôïng, ñoä lôùn hoaëc do tính chaát hoaït
ñoäng cuûa noù.
Thí duï : ÔÛ quaàn xaõ ñoàng coû, ñoäng vaät aên coû laø nhöõng quaàn theå öu theá.
- Quaàn theå ñaëc tröng : Trong soá caùc quaàn theå öu theá coù moät quaàn theå tieâu bieåu nhaát
cho quaàn xaõ goïi laø quaàn theå ñaëc tröng.
Thí duï : ÔÛ quaàn xaõ sinh vaät ñoài (Vónh Phuù), quaàn theå caây coï laø quaàn theå ñaëc
tröng.
- Ñoä ña daïng : Phaûn aùnh soá löôïng quaàn theå coù trong quaàn xaõ. Trong ñieàu kieän moâi
tröôøng thuaän lôïi thì trong quaàn xaõ coù nhieàu quaàn theå khaùc nhau cuøng toàn taïi → ñoä
ña daïng cao. Ngöôïc laïi ôû nôi coù ñieàu kieän soáng khaéc nghieät, chæ coù moät soá ít quaàn
theå thích nghi ñöôïc môùi toàn taïi → ñoä ña daïng thaáp.
Thí duï : Quaàn xaõ röøng nhieät ñôùi coù ñoä ña daïng cao, quaàn xaõ hoang maïc coù ñoä ña
daïng thaáp.
- Söï phaân taàng : Trong quaàn xaõ thöôøng theå hieän caáu truùc phaân taàng thaúng ñöùng nhaèm
taêng cöôøng khaû naêng söû duïng caùc nguoàn soáng trong quaàn xaõ, laøm giaûm möùc ñoä caïnh
tranh giöõa caùc caù theå vaø giöõa caùc quaàn theå vôùi nhau.
Thí duï : Quaàn xaõ röøng nhieät ñôùi goàm 5 taàng : 3 taàng caây goã lôùn, 1 taàng caây buïi
thaáp, 1 taàng coû vaø döông xæ.
3. Phaân bieät quaàn xaõ vôùi quaàn theå :
Quaàn theå Quaàn xaõ
- Taäp hôïp caùc caù theå cuøng loaøi soáng - Taäp hôïp caùc quaàn theå cuûa caùc loaøi
trong cuøng moät sinh caûnh. khaùc nhau soáng trong cuøng moät sinh
caûnh.
- Ñôn vò caáu truùc laø caù theå. - Ñôn vò caáu truùc laø quaàn theå.
- Moái quan heä chuû yeáu giöõa caùc ñôn vò - Moái quan heä chuû yeáu giöõa caùc ñôn vò
caáu truùc cuûa quaàn theå laø quan heä sinh caáu truùc cuûa quaàn xaõ laø quan heä dinh
saûn vaø di truyeàn. döôõng.
http://giasutamviet.com
Dòp may chæ coù ôû nhöõng trí tueä chuyeân caàn
Haõy coá gaéng cho ñeán khi naøo khoâng coøn coù theå coá gaéng ñöôïc nöõa
LYÙ THUYEÁT SINH HOÏC 8
- Ñoä ña daïng thaáp. - Ñoä ña daïng cao.
- Khoâng coù caáu truùc phaân taàng thaúng - Coù caáu truùc phaân taàng thaúng ñöùng
ñöùng trong khoâng gian. trong khoâng gian.
- Khoâng coù hieän töôïng khoáng cheá sinh - Coù hieän töôïng khoáng cheá sinh hoïc.
hoïc.
- Chieám 1 maéc xích trong chuoãi thöùc - Bao goàm 1 ñeán nhieàu chuoãi thöùc aên
aên. vaø laø boä phaän chuû yeáu cuûa heä sinh
thaùi.
Caâu 8 : Taïi sao noùi quaàn xaõ laø moät theå thoáng nhaát? Söï thoáng nhaát ñoù coù gioáng vôùi söï thoáng
nhaát cuûa cô theå sinh vaät khoâng?
Traû lôøi :
1. Quaàn xaõ laø moät theå thoáng nhaát :
- Caùc quaàn theå trong quaàn xaõ lieân heä maät thieát vôùi nhau baèng moái quan heä sinh thaùi
khaùc loaøi : Quan heä hoã trôï, quan heä coäng sinh, quan heä hôïp taùc, quan heä hoäi sinh,
quan heä ñoái ñòch, quan heä caïnh tranh, quan heä giöõa ñoäng vaät aên thòt vaø con moài,
quan heä kí sinh, quan heä öùc cheá – caûm nhieãm.
- Thoâng qua caùc moái quan heä sinh thaùi, hình thaønh chuoãi vaø löôùi thöùc aên trong quaàn
xaõ.
• Chuoãi thöùc aên : Laø moät daõy nhieàu loaøi sinh vaät coù moái quan heä dinh döôõng vôùi
nhau. Moãi loaøi laø moät maét xích, vöøa laø sinh vaät tieâu thuï maét xích phía tröôùc, vöøa
laø sinh vaät bò maét xích ôû phía sau tieâu thuï. Moãi chuoãi thöùc aên thöôøng goàm 3 loaøi
sinh vaät :
§ Sinh vaät saûn xuaát.
§ Sinh vaät tieâu thuï baäc 1, baäc 2, baäc 3 ...
§ Sinh vaät phaân huûy.
• Löôùi thöùc aên : Moãi loaøi trong quaàn xaõ thöôøng laø maét xích cuûa nhieàu chuoãi thöùc
aên. Caùc chuoãi thöùc aên coù nhieàu maét xích chung taïo thaønh löôùi thöùc aên.
v Söï hình thaønh chuoãi vaø löôùi thöùc aên phaûn aùnh moái lieân heä khaêng khít giöõa caùc
quaàn theå trong quaàn xaõ veà maët quan heä dinh döôõng.
- Caùc sinh vaät soáng trong quaàn xaõ thöôøng xuyeân chòu taùc ñoäng cuûa ngoaïi caûnh (thoâng
qua caùc nhaân toá sinh thaùi). Do ñoù khi coù söï thay ñoåi cuûa ngoaïi caûnh, taùc ñoäng ñeán
moät maét xích thöùc aên naøo ñoù seõ laøm thay ñoåi chuoãi vaø löôùi thöùc aên, töø ñoù laøm cho
quaàn xaõ bò bieán ñoåi :
• Neáu ñieàu kieän ngoaïi caûnh thay ñoåi khoâng lôùn laém thì quaàn xaõ coù khaû naêng töï
ñieàu chænh baèng hieän töôïng khoáng cheá sinh hoïc.
• Neáu ñieàu kieän ngoaïi caûnh thay ñoåi lôùn daãn ñeán dieãn theá sinh thaùi.
2. Söï thoáng nhaát cuûa quaàn xaõ khaùc vôùi söï thoáng nhaát cuûa cô theå :
http://giasutamviet.com
Dòp may chæ coù ôû nhöõng trí tueä chuyeân caàn
Haõy coá gaéng cho ñeán khi naøo khoâng coøn coù theå coá gaéng ñöôïc nöõa
LYÙ THUYEÁT SINH HOÏC 9
- Cô theå laø moät theå thoáng nhaát : Caùc boä phaän trong moät cô theå coù moái quan heä chaët
cheõ, hoã trôï laãn nhau ñeå cuøng thöïc hieän caùc chöùc naêng soáng cuûa moät cô theå.
- Quaàn xaõ laø moät theå thoáng nhaát, song söï thoáng nhaát giöõa caùc quaàn theå trong quaàn xaõ
ñöôïc ñaûm baûo bôûi caùc moái quan heä sinh thaùi khaùc loaøi, trong ñoù coù nhöõng daïng quan
heä nhö : Quan heä caïnh tranh, quan heä giöõa ñoäng vaät aên thòt vaø con moài, quan heä kí
sinh – vaät chuû. Nhöõng daïng quan heä naøy khoâng bieåu hieän ôû trong moät cô theå.
v Maët khaùc khi taùch dôøi quaàn theå ra khoûi quaàn xaõ thì quaàn theå ñoù vaãn coù khaû naêng
toàn taïi ñöôïc.
Caâu 9 : Phaùt bieåu noäi dung cuûa caùc qui luaät sinh thaùi cô baûn. Cho ví duï minh hoïa.
Traû lôøi :
1. Qui luaät giôùi haïn sinh thaùi :
- Moãi loaøi coù moät giôùi haïn sinh thaùi ñaëc tröng veà moãi nhaân toá sinh thaùi.
Thí duï : Giôùi haïn sinh thaùi veà nhieät ñoä cuûa caù roâ phi ôû Vieät Nam 5,60C – 420C.
Trong ñoù : caù roâ phi cheát ôû nhieät ñoä ≤ 5,60C (giôùi haïn döôùi) vaø ≥ 420C (giôùi haïn
treân), phaùt trieån thuaän lôïi nhaát ôû nhieät ñoä 300C (ñieåm cöïc thuaän).
2. Qui luaät taùc ñoäng toång hôïp cuûa caùc nhaân toá sinh thaùi :
- Söï taùc ñoäng cuûa caùc nhaân toá sinh thaùi taïo neân taùc ñoäng toång hôïp leân cô theå sinh vaät.
Thí duï : Moãi caây luùa soáng trong cuøng moät thöûa ruoäng ñeàu chòu taùc ñoäng cuøng moät
luùc cuûa nhieàu nhaân toá sinh thaùi : nöôùc, aùnh saùng, nhieät ñoä, ñaát, gioù, söï chaêm soùc cuûa
con ngöôøi ... Neáu ñöôïc chaêm soùc toát, ñöôïc cung caáp ñaày ñuû caùc chaát dinh döôõng thì
khaû naêng choáng chòu cuûa caây ñoái vôùi nhöõng bieán ñoäng cuûa caùc nhaân toá sinh thaùi
khaùc bao giôø cuõng toát hôn.
3. Qui luaät taùc ñoäng khoâng ñoàng ñeàu cuûa nhaân toá sinh thaùi leân chöùc phaän soáng cuûa cô
theå sinh vaät :
- Caùc nhaân toá sinh thaùi taùc ñoäng khoâng ñoàng ñeàu leân moät chöùc phaän soáng cuûa cô theå.
Thí duï : Ñoái vôùi chöùc phaän hoâ haáp cuûa sinh vaät thì nhaân toá khoâng khí laø quan troïng
nhaát.
- Moãi nhaân toá sinh thaùi taùc ñoäng khoâng gioáng nhau leân caùc chöùc phaän soáng khaùc
nhau.
Thí duï : Aùnh saùng caàn thieát hôn cho chöùc phaän quang hôïp cuûa laù caây so vôùi chöùc
phaän daãn truyeàn, naâng ñôõ cuûa thaân hay chöùc phaän huùt chaát dinh döôõng cuûa reã.
- Moãi nhaân toá sinh thaùi taùc ñoäng khoâng gioáng nhau leân cuøng 1 chöùc phaän soáng qua
caùc giai ñoaïn soáng khaùc nhau.
Thí duï : Canxi caàn thieát cho ñoäng vaät coøn non hôn so vôùi luùc tröôûng thaønh vaø ñaõ giaø.
4. Qui luaät taùc ñoäng qua laïi giöõa sinh vaät vaø moâi tröôøng :
- Moâi tröôøng taùc ñoäng thöôøng xuyeân leân cô theå sinh vaät, laøm cho sinh vaät khoâng
ngöøng bieán ñoåi, ngöôïc laïi hoaït ñoäng cuûa sinh vaät cuõng laøm bieán ñoåi moâi tröôøng.
http://giasutamviet.com
Dòp may chæ coù ôû nhöõng trí tueä chuyeân caàn
Haõy coá gaéng cho ñeán khi naøo khoâng coøn coù theå coá gaéng ñöôïc nöõa
LYÙ THUYEÁT SINH HOÏC 10
Thí duï : Giun ñaát soáng trong moâi tröôøng ñaát, thöôøng xuyeân chòu aûnh höôûng cuûa caùc
nhaân toá sinh thaùi : ñaát, nöôùc, nhieät ñoä, ñoä aåm, khoâng khí ... Thoâng qua hoaït ñoäng
trao ñoåi chaát vôùi moâi tröôøng maø chuùng toàn taïi vaø phaùt trieån. Ngöôïc laïi chính hoaït
ñoäng soáng cuûa giun ñaát ñaõ goùp phaàn caûi taïo moâi tröôøng ñaát : laøm cho ñaát theâm tôi
xoáp, thoaùng khí, taêng löôïng chaát muøn.
Caâu 10 : Trình baøy khaùi nieäm chuoãi thöùc aên. Cho ví duï minh hoïa. Taïi sao söï tích luõy sinh khoái
giöõa caùc baäc dinh döôõng trong moät chuoãi thöùc aên laïi tuaân theo qui luaät hình thaùp? Phaùt bieåu noäi
dung cuûa qui luaät ñoù. Neâu caùc loaïi hình thaùp ñöôïc söû duïng ñeå theå hieän moái töông quan sinh
thaùi giöõa caùc baäc dinh döôõng.
Traû lôøi :
1. Khaùi nieäm chuoãi thöùc aên :
- Chuoãi thöùc aên laø moät daõy goàm nhieàu loaøi sinh vaät coù quan heä dinh döôõng vôùi nhau,
trong ñoù moãi loaøi laø moät maét xích thöùc aên. Maét xích thöùc aên naøy tieâu thuï maét xích
thöùc aên ôû phía tröôùc noù vaø laïi bò maét xích thöùc aên phía sau noù tieâu thuï.
- Moät chuoãi thöùc aên thöôøng goàm 3 thaønh phaàn :
• Sinh vaät saûn xuaát : Laø nhöõng sinh vaät töï döôõng (thöïc vaät xanh, taûo) coù khaû naêng
toång hôïp chaát höõu cô töø chaát voâ cô.
• Sinh vaät tieâu thuï : Laø nhöõng sinh vaät dò döôõng aên sinh vaät saûn xuaát hoaëc nhöõng
sinh vaät dò döôõng khaùc. Chuùng ñöôïc phaân chia thaønh sinh vaät tieâu thuï baäc 1, baäc
2, baäc 3 ...
• Sinh vaät phaân giaûi : Laø nhöõng vi khuaån dò döôõng, naám coù khaû naêng phaân giaûi
chaát höõu cô thaønh chaát voâ cô.
Thí duï : Chuoãi thöùc aên ñôn giaûn ôû caùnh ñoàng luùa :
Caây luùa → Saâu ñuïc thaân → Ong maét ñoû → Vi sinh vaät
(SV saûn xuaát) (SV tieâu thuï baäc 1) (SV tieâu thuï baäc 2) (SV phaân giaûi)
2. Noäi dung qui luaät hình thaùp sinh thaùi :
- Sinh vaät maét löôùi naøo caøng xa vò trí cuûa sinh vaät saûn xuaát thì coù sinh khoái trung bình
caøng nhoû.
3. Giaûi thích :
- Trong moät chuoãi thöùc aên, khi ñi töø baäc dinh döôõng thaáp ñeán baäc dinh döôõng cao, söï
tích luõy sinh khoái ngaøy caøng nhoû daàn theo qui luaät hình thaùp. Sôû dó nhö vaäy laø vì :
• Heä soá söû duïng coù lôïi cuûa thöùc aên trong cô theå bao giôø cuõng nhoû hôn 100% raát
nhieàu.
• Khoâng phaûi taát caû caùc sinh vaät ôû moät baäc dinh döôõng döôùi ñeàu bò sinh vaät ôû baäc
dinh döôõng treân tieâu thuï. Coù nghóa laø sinh khoái cuûa sinh vaät laøm thöùc aên lôùn hôn
nhieàu laàn sinh khoái cuûa sinh vaät tieâu thuï.
http://giasutamviet.com
Dòp may chæ coù ôû nhöõng trí tueä chuyeân caàn
Haõy coá gaéng cho ñeán khi naøo khoâng coøn coù theå coá gaéng ñöôïc nöõa
LYÙ THUYEÁT SINH HOÏC 11
4. Caùc loaïi hình thaùp ñöôïc söû duïng ñeå theå hieän moái töông quan sinh thaùi giöõa caùc baäc
dinh döôõng laø :
a. Hình thaùp sinh thaùi veà soá löôïng caù theå : Soá löôïng caù theå cuûa sinh vaät thuoäc moät
maét xích nhoû hôn soá löôïng caù theå cuûa sinh vaät thuoäc maét xích tröôùc noù.
b. Hình thaùp sinh thaùi veà sinh khoái : Sinh khoái cuûa sinh vaät saûn xuaát lôùn hôn sinh
khoái cuûa sinh vaät tieâu thuï baäc 1, sinh khoái cuûa sinh vaät tieâu thuï baäc 1 lôùn hôn sinh
khoái cuûa sinh vaät tieâu thuï baäc 2 ... vaø cöù theá, cho ñeán sinh vaät thuoäc maét xích caøng
veà sau, coù sinh khoái caøng nhoû.
c. Hình thaùp sinh thaùi veà naêng löôïng :
v Thí duï :
§ Naêng löôïng ôû sinh vaät saûn xuaát laø 2,5.103 Kcalo, thì :
§ Naêng löôïng ôû sinh vaät tieâu thuï baäc 1 laø 25 Kcalo (chæ söû duïng ñöôïc 1% naêng
löôïng toaøn phaàn cuûa sinh vaät saûng xuaát).
§ Naêng löôïng ôû sinh vaät tieâu thuï baäc 2 laø 2,5 Kcalo (chæ söû duïng ñöôïc 10% naêng
löôïng toaøn phaàn cuûa sinh vaät tieâu thuï baäc1).
§ V.v…
Nhö vaäy : Naêng löôïng ñöôïc chuyeån hoùa qua moãi baäc dinh döôõng trong chuoãi thöùc aên
töø sinh vaät saûn xuaát ñeán caùc sinh vaät tieâu thuï baäc 1, baäc 2, baäc 3 ... nhoû daàn.
Caâu 11 : Löôùi thöùc aên laø gì? Löôùi thöùc aên theå hieän nhöõng quan heä sinh hoïc gì giöõa caùc sinh vaät
trong quaàn xaõ sinh vaät vaø söï chuyeån hoùa naêng löôïng trong heä sinh thaùi.
Traû lôøi :
1. Löôùi thöùc aên :
- Laø moät heä thoáng taát caû caùc chuoãi thöùc aên cuûa moät quaàn xaõ sinh vaät. Moãi chuoãi thöùc
aên laø moät daõy goàm nhieàu maét xích, moãi maét xích ñaïi dieän cho moät loaøi, maø loaøi naøy
vöøa laø sinh vaät tieâu thuï maét xích tröôùc vöøa laø sinh vaät bò maét xích phía sau tieâu thuï.
Thí duï :
Deâ Hoå
Coû Thoû Caùo Vi sinh vaät phaân giaûi
Gaø Meøo röøng
2. Löôùi thöùc aên theå hieän nhöõng quan heä sinh hoïc giöõa caùc sinh vaät trong quaàn xaõ sinh
vaät nhö :
a. Quan heä hoã trôï, goàm :
§ Quan heä coäng sinh : Ñeàu coù lôïi vaø caàn thieát cho söï toàn taïi cuûa hai loaøi soáng
chung vôùi nhau veà dinh döôõng vaø nôi ôû. Ví duï : taûo lam coäng sinh vôùi naám thaønh
ñòa y.
§ Quan heä hôïp taùc : Cuõng coù lôïi cho caû hai beân nhöng khoâng nhaát thieát caàn cho söï
toàn taïi cuûa chuùng. Ví duï : nhaïn bieån vaø coø laøm toå taäp ñoaøn.
b. Quan heä ñoái ñòch, goàm :
http://giasutamviet.com
Dòp may chæ coù ôû nhöõng trí tueä chuyeân caàn
Haõy coá gaéng cho ñeán khi naøo khoâng coøn coù theå coá gaéng ñöôïc nöõa
LYÙ THUYEÁT SINH HOÏC 12
§ Quan heä caïnh tranh. Ví duï : caây troàng caïnh tranh vôùi coû daïi veà chaát dinh döôõng,
veà nôi ôû.
§ Quan heä ñoái nghòch giöõa ñoäng vaät aên thòt vaø con moài. Ví duï : caùo baét gaø aên thòt.
§ Quan heä sinh vaät kí sinh – sinh vaät chuû. Ví duï : daây tô hoàng soáng baùm vaøo caây
chuû, aên moâ hoaëc thöùc aên ñaõ ñöôïc tieâu hoùa cuûa caây chuû.
§ Quan heä öùc cheá – caûm nhieãm. Ví duï : taûo giaùp tieát ra chaát ñoû laøm cheát ñoäng vaät,
thöïc vaät treân maët ao hoà.
3. Löôùi thöùc aên theå hieän vò trí cuûa loaøi sinh vaät trong quaàn xaõ nhö :
- Ñöùng ôû baäc dinh döôõng naøo, ví duï sinh vaät töï döôõng hay sinh vaät tieâu thuï baäc 1, baäc
2, baäc 3 ... hoaëc laø sinh vaät phaân huûy ...
4. Löôùi thöùc aên theå hieän söï chuyeån hoùa naêng löôïng trong heä sinh thaùi :
- Vôùi doøng naêng löôïng ñi töø maét xích ñaàu tieân laø sinh vaät saûn xuaát qua caùc maét xích
trung gian laø sinh vaät tieâu thuï baäc 1, baäc 2, baäc 3 ... ñeán maét xích cuoái cuøng laø sinh
vaät phaân huûy.
Caâu 12 : Caùc hình thöùc quan heä khaùc loaøi vaø söï taùc ñoäng cuûa noù trong quaàn xaõ sinh vaät vaø
trong dieãn theá sinh thaùi.
Traû lôøi :
v Caùc hình thöùc quan heä khaùc loaøi : Chuû yeáu laø quan heä dinh döôõng vaø nôi ôû.
1. Quan heä hoã trôï, goàm coù :
a. Quan heä coäng sinh : Ví duï : khi ñieàu kieän soáng khoâng thuaän lôïi, taûo lam coäng
sinh vôùi naám thaønh ñòa y, caû hai ñeàu coù lôïi veà dinh döôõng vaø nôi ôû :
- Naám cung caáp CO2, H2O cho taûo ...
- Taûo nhôø quang hôïp cung caáp laïi cho naám chaát höõu cô.
b. Quan heä hôïp taùc : Cuõng coù lôïi cho caû hai beân nhöng khoâng nhaát thieát caàn cho
söï toàn taïi cuûa chuùng. Ví duï : nhaïn bieån vaø coø laøm toå taäp ñoaøn.
c. Quan heä hoäi sinh : Chæ coù lôïi cho moät beân. Ví duï : saâu boï soáng nhôø trong toå
kieán moái.
2. Quan heä ñoái ñòch, bao goàm :
a. Quan heä caïnh tranh : Ví duï : caây troàng caïnh tranh vôùi coû daïi veà chaát dinh
döôõng, veà nôi ôû.
b. Quan heä ñoái ñòch giöõa ñoäng vaät aên thòt vaø con moài : Ví duï : caùo baét gaø aên thòt.
c. Quan heä sinh vaät kí sinh – sinh vaät chuû : Ví duï : daây tô hoàng soáng baùm vaøo caây
chuû, aên moâ hoaëc thöùc aên ñaõ ñöôïc tieâu thuï cuûa caây chuû.
d. Quan heä öùc cheá – caûm nhieãm : Ví duï : taûo giaùp tieát ra chaát ñoû laøm cheát ñoäng
vaät, thöïc vaät treân maët ao hoà.
v Taùc ñoäng cuûa quan heä khaùc loaøi :
1. Trong quaàn xaõ sinh vaät :
http://giasutamviet.com
Dòp may chæ coù ôû nhöõng trí tueä chuyeân caàn
Haõy coá gaéng cho ñeán khi naøo khoâng coøn coù theå coá gaéng ñöôïc nöõa
LYÙ THUYEÁT SINH HOÏC 13
- Caùc quaàn theå sinh vaät khaùc loaøi cuøng soáng trong moät sinh caûnh, nhôø caùc moái lieân
heä sinh thaùi, taïo thaønh moät quaàn xaõ thoáng nhaát.
- Chuoãi thöùc aên : laø moät daõy goàm nhieàu loaøi sinh vaät coù quan heä dinh döôõng vôùi
nhau, moãi loaøi laø moät maét xích, vöøa laø sinh vaät tieâu thuï maét xích phía tröôùc vöøa
laø sinh vaät bò maét xích phía sau tieâu thuï.
- Löôùi thöùc aên : laø caùc chuoãi thöùc aên coù nhieàu maét xích chung quanh taïo thaønh.
Thí duï : Moät chuoãi thöùc aên nhö sau :
Thöïc vaät xanh chaâu chaáu taéc keø ñaïi baøng vi khuaån, naám
(coû, luùa ...)
sinh vaät saûn xuaát sinh vaät tieâu thuï baäc 1, 2, 3 sinh vaät phaân giaûi
2. Trong dieãn theá sinh thaùi :
- Dieãn theá sinh thaùi laø quaù trình bieán ñoåi tuaàn töï cuûa quaàn xaõ qua caùc giai ñoaïn
khaùc nhau, töø daïng khôûi ñaàu, daàn daàn tieán tôùi moät quaàn xaõ oån ñònh.
- Quan heä khaùc loaøi bieåu thò roõ reät trong dieãn theá sinh thaùi, khaùc nhau töø quaàn xaõ
ban ñaàu roài ñeán caùc quaàn xaõ keá tieáp vaø ñeán quaàn xaõ cuoái cuøng.
- Quan heä khaùc loaøi ñöôïc coi laø ñoäng löïc trong dieãn theá sinh thaùi : khi nhaân toá
sinh thaùi cuûa moâi tröôøng thay ñoåi thì loaøi naøo thích nghi ñöôïc, ñaáu tranh sinh toàn
ñöôïc thì loaøi aáy toàn taïi, loaøi naøo khoâng thích nghi ñöôïc thì bò ñaøo thaûi, quaàn xaõ
sinh vaät naøy ñöôïc thay theá baèng quaàn xaõ sinh vaät khaùc.
Caâu 13 : Heä sinh thaùi laø gì? Caùc yeáu toá caáu thaønh cuûa heä sinh thaùi vaø vai troø cuûa chuùng trong
söï chuyeån hoùa naêng löôïng cuûa heä sinh thaùi.
Traû lôøi :
1. Heä sinh thaùi :
- Laø moät heä thoáng hoaøn chænh, töông ñoái oån ñònh bao goàm quaàn xaõ sinh vaät vaø khu
vöïc soáng cuûa quaàn xaõ (sinh caûnh).
2. Caùc yeáu toá caáu thaønh heä sinh thaùi : bao goàm :
- Caùc chaát voâ cô nhö C, N, CO2, H2O ... caùc chaát höõu cô nhö proâtit, lipit, gluxit, caùc
chaát muøn vaø cheá ñoä khí haäu.
- Sinh vaät saûn xuaát : coøn goïi laø sinh vaät cung caáp, coù khaû naêng toång hôïp chaát höõu cô
töø chaát voâ cô nhö caây xanh, moät soá taûo.
- Sinh vaät tieâu thuï : goàm nhöõng sinh vaät dò döôõng aên thöïc vaät hoaëc aên nhöõng sinh vaät
dò döôõng khaùc.
- Sinh vaät phaân giaûi : laø nhöõng vi khuaån dò döôõng vaø naám coù khaû naêng phaân giaûi chaát
höõu cô thaønh chaát voâ cô.
3. Vai troø cuûa caùc yeáu toá caáu thaønh heä sinh thaùi trong söï chuyeån hoùa naêng löôïng cuûa
heä sinh thaùi :
- Sinh vaät saûn xuaát : goàm caùc thöïc vaät coù dieäp luïc ñaõ söû duïng naêng löôïng aùnh saùng
maët trôøi cuøng vôùi caùc chaát dinh döôõng töø khí quyeån vaø ñaát (CO2, H2O ...) thöïc hieän
http://giasutamviet.com
Dòp may chæ coù ôû nhöõng trí tueä chuyeân caàn
Haõy coá gaéng cho ñeán khi naøo khoâng coøn coù theå coá gaéng ñöôïc nöõa
LYÙ THUYEÁT SINH HOÏC 14
quang hôïp ñeå toång hôïp caùc chaát höõu cô. Nhö vaäy, naêng löôïng cuûa aùnh saùng maët trôøi
ñaõ chuyeån sang naêng löôïng hoùa hoïc.
- Sinh vaät tieâu thuï : söû duïng sinh vaät saûn xuaát laøm thöùc aên (ñoäng vaät aên thöïc vaät) ñaõ
chuyeån naêng löôïng cuûa daïng thöïc vaät sang daïng naêng löôïng daïng ñoäng vaät.
- Khi thöïc vaät vaø ñoäng vaät cheát seõ ñöôïc caùc sinh vaät phaân giaûi laøm chuyeån naêng
löôïng töø daïng thöïc vaät, ñoäng vaät sang naêng löôïng ôû sinh vaät phaân giaûi. Söï chuyeån
hoùa naêng löôïng töø maét xích naøy sang maét xích khaùc bò hao huït raát lôùn do söï phaân
taùn nhieät vaø do hoâ haáp cuûa sinh vaät.
Caâu 14 : Sinh quyeån laø gì? Phaân tích taùc ñoäng cuûa con ngöôøi ñoái vôùi sinh quyeån.
Traû lôøi :
1. Khaùi nieäm veà sinh quyeån :
- Sinh quyeån laø lôùp vaät chaát bao quanh Traùi Ñaát coù dieãn ra caùc hoaït ñoäng soáng cuûa
sinh giôùi, bao goàm taát caû caùc heä sinh thaùi ôû treân caïn (thaïch quyeån vaø khí quyeån) vaø
ôû döôùi nöôùc (thuûy quyeån).
2. Taùc ñoäng cuûa con ngöôøi ñoái vôùi sinh quyeån :
- Maët tích cöïc : Caûi bieán moâi tröôøng theo höôùng phuïc vuï lôïi ích cuûa con ngöôøi : xaây
döïng caùc coâng trình thuûy lôïi nhaèm töôùi tieâu nöôùc, caûi taïo ñaát pheøn, maën; ñaép ñaäp
ngaên soâng ñeå khai thaùc nguoàn thuûy naêng taïo ra doøng ñieän; troàng röøng ven bieån ñeå
ngaên caûn gioù baõo, caùt ...
- Maët tieâu cöïc : Hoaït ñoäng cuûa con ngöôøi laøm cho sinh quyeån ngaøy caøng xaáu ñi, taêng
nhanh toác ñoä caïn kieät caùc nguoàn taøi nguyeân thieân nhieân, gaây neân söï maát caân baèng
sinh thaùi nghieâm troïng, ñaëc bieät laø laøm oâ nhieãm moâi tröôøng soáng cuûa con ngöôøi vaø
sinh vaät, nhö naïn chaët phaù röøng böøa baõi ñeå laøm raãy, laáy cuûi ...
Caâu 15 : OÂ nhieãm moâi tröôøng laø gì? Neâu caùc nhaân toá gaây oâ nhieãm moâi tröôøng vaø haäu quaû cuûa
noù ñoái vôùi ñôøi soáng con ngöôøi vaø vôùi kinh teá quoác daân. Caùc bieän phaùp choáng oâ nhieãm moâi
tröôøng.
Traû lôøi :
1. OÂ nhieãm moâi tröôøng :
- Laø söï bieán ñoåi khoâng mong muoán tính chaát vaät lí, hoùa hoïc, sinh hoïc ôû khoâng khí,
ñaát, nöôùc cuûa moâi tröôøng soáng, gaây taùc ñoäng nguy haïi töùc thôøi hoaëc trong töông lai
ñeán söùc khoûe vaø ñôøi soáng con ngöôøi, laøm aûnh höôûng ñeán quaù trình saûn xuaát, ñeán caùc
taøi saûn vaên hoùa vaø laøm toån thaát nguoàn taøi nguyeân döï tröõ cuûa con ngöôøi.
2. Caùc nhaân toá gaây oâ nhieãm moâi tröôøng :
- Caùc khí thaûi do saûn xuaát coâng nghieäp : CO, SO2, CO2, NO2, caùc loaïi hyñroâ carbua.
- Thuoác tröø saâu.
- Thuoác dieät coû.
http://giasutamviet.com
Dòp may chæ coù ôû nhöõng trí tueä chuyeân caàn
Haõy coá gaéng cho ñeán khi naøo khoâng coøn coù theå coá gaéng ñöôïc nöõa
LYÙ THUYEÁT SINH HOÏC 15
- Caùc chaát ñoäc hoùa hoïc do saûn xuaát coâng nghieäp, giao thoâng vaän taûi, khai thaùc quaëng
moû ...
- Caùc chaát phoùng xaï, nhieät ñoä, tieáng oàn, buïi.
3. Haäu quaû cuûa oâ nhieãm moâi tröôøng ñoái vôùi ñôøi soáng con ngöôøi vaø ñoái vôùi neàn kinh teá
quoác daân :
- Ñoái vôùi ñôøi soáng con ngöôøi : laøm giaûm söùc khoûe gaây ra nhieàu beänh taät nhö ung thö,
quaùi thai daãn ñeán töû vong.
- Ñoái vôùi neàn kinh teá quoác daân :
• Caùc thuoác tröø saâu vaø chaát ñoäc hoùa hoïc phaùt taùn theo nöôùc vaø khoâng khí, tích
luõy khi di chuyeån theo chuoãi thöùc aên töø thöïc vaät sang ñoäng vaät aên thöïc vaät
roài sang ñoäng vaät aên thòt, ñaõ taøn phaù nhieàu taøi nguyeân sinh vaät treân caïn, döôùi
nöôùc.
• Caùc chaát gaây oâ nhieãm moâi tröôøng coøn phaù huûy caùc coâng trình vaên hoùa lòch
söû.
4. Caùc bieän phaùp choáng oâ nhieãm moâi tröôøng soáng :
- Caùc bieän phaùp hoùa – coâng ngheä : Saûn xuaát theo chu kì kheùp kín; khöû vaø loïc caùc chaát
thaûi coâng nghieäp (nöôùc thaûi, khí thaûi vaø caùc pheá phaåm khaùc ...); nghieân cöùu söû duïng
caùc nguoàn nguyeân lieäu môùi khoâng gaây oâ nhieãm moâi tröôøng ...
- Caùc bieän phaùp sinh – kó thuaät : Duøng vi sinh vaät ñeå xöû lí, loïc caùc chaát thaûi coâng
nghieäp; ñaåy maïnh caùc bieän phaùp ñaáu tranh sinh hoïc giöõa caùc loaøi trong chaên nuoâi
vaø troàng troït (haïn cheá duøng caùc cheá phaåm hoùa hoïc); troàng röøng bao quanh caùc cô sôû
coâng nghieäp, ñoâ thò; xaây döïng caùc vuøng lieân hôïp kinh teá röøng – saên baén, ñoàng coû –
saên baén, hoà nuoâi – ñaùnh baét caù; xaây döïng caùc khu röøng quoác gia; qui hoaïch nuoâi
troàng vaø khai thaùc hôïp lí nguoàn taøi nguyeân ñoäng, thöïc vaät.
http://giasutamviet.com
Dòp may chæ coù ôû nhöõng trí tueä chuyeân caàn
Haõy coá gaéng cho ñeán khi naøo khoâng coøn coù theå coá gaéng ñöôïc nöõa
LYÙ THUYEÁT SINH HOÏC 16
CHÖÔNG II
SINH HOÏC TEÁ BAØO
Caâu 16 : Moâ taû nhaân con (haïch nhaân) cuûa teá baøo veà vò trí, hình daïng, soá löôïng, thaønh phaàn hoùa
hoïc, nguoàn goác vaø chöùc naêng. Dieãn bieán cuûa nhaân con trong quaù trình phaân baøo?
Traû lôøi :
1. Moâ taû nhaân con :
- Nhaân con naèm trong nhaân teá baøo, thöôøng coù hình caàu.
- Thaønh phaàn hoùa hoïc chuû yeáu laø ARN vaø proâtit.
- Coù moät vaøi nhaân con trong moät teá baøo.
- Nguoàn goác : nhaân con ñöôïc taïo ra ôû eo thöù caáp cuûa moät soá nhieãm saéc theå töø ADN.
- Chöùc naêng : nhaân con laø nôi toång hôïp caùc phaân töû ARN riboâxoâm ñeå toång hôïp
riboâxoâm.
2. Dieãn bieán cuûa nhaân con trong quaù trình phaân baøo :
- Nhaân con ñöôïc taïo ra trong kì trung gian, luùc maø nhieãm saéc theå ôû traïng thaùi thaùo
xoaén, ADN coù theå taùch rôøi 2 maïch, 1 ñoaïn maïch goác cuûa ADN laøm khuoân toång hôïp
ARN riboâxoâm.
- Ñeán khi phaân baøo, do nhieãm saéc theå trôû laïi traïng thaùi thaùo xoaén, vaø ADN toång hôïp
ARN riboâxoâm neân nhaân con laïi xuaát hieän trôû laïi vaøo kì cuoái.
Caâu 17 : Theá naøo laø hieän töôïng tieáp hôïp nhieãm saéc theå khoâng coù trao ñoåi cheùo vaø hieän töôïng
tieáp hôïp nhieãm saéc theå coù trao ñoåi cheùo. Haõy phaân bieät hai hieän töôïng naøy.
Traû lôøi :
1. Khaùi nieäm veà moãi hieän töôïng :
v Hieän töôïng tieáp hôïp nhieãm saéc theå khoâng coù trao ñoåi cheùo :
- Ôû kì tröôùc 1 cuûa giaûm phaân, sau khi moãi nhieãm saéc theå ñôn töï nhaân ñoâi thaønh 1
nhieãm saéc theå keùp, ñaõ xaûy ra hieän töôïng hai croâmatit khaùc nguoàn trong moãi caëp
nhieãm saéc theå ñoàng daïng keùp tieáp hôïp vôùi nhau theo chieàu doïc cuûa sôïi nhieãm
saéc, taïo thaønh 1 theå thoáng nhaát taïm thôøi. Sau ñoù, chuùng laïi taùch rôøi nhau, taïo
neân hieän töôïng tieáp hôïp nhieãm saéc theå khoâng coù trao ñoåi cheùo
v Hieän töôïng tieáp hôïp nhieãm saéc theå coù trao ñoåi cheùo :
- Caùc nhieãm saéc theå sau khi tieáp hôïp, luùc taùch rôøi nhau, ñoâi khi xaûy ra hieän töôïng
taïi moät soá ñieåm do tieáp hôïp quaù chaët, daãn ñeán söï ñöùt ñoaïn vaø trao ñoåi cheùo ñoaïn
nhieãm saéc theå töông öùng trong moãi caëp nhieãm saéc theå ñoàng daïng, taïo neân hieän
töôïng tieáp hôïp nhieãm saéc theå coù trao ñoåi cheùo.
2. Phaân bieät hai hieän töôïng :
http://giasutamviet.com
Dòp may chæ coù ôû nhöõng trí tueä chuyeân caàn
Haõy coá gaéng cho ñeán khi naøo khoâng coøn coù theå coá gaéng ñöôïc nöõa
LYÙ THUYEÁT SINH HOÏC 17
Hieän töôïng tieáp hôïp nhieãm saéc theå khoâng Hieän töôïng tieáp hôïp nhieãm saéc theå coù
coù trao ñoåi cheùo trao ñoåi cheùo
§ Laø hieän töôïng chuû yeáu trong phaân § Laø hieän töôïng thöù yeáu trong phaân
baøo giaûm nhieãm. baøo giaûm nhieãm.
§ Caáu truùc cuûa nhieãm saéc theå khoâng § Caáu truùc cuûa nhieãm saéc theå bò thay
thay ñoåi trong giaûm phaân. ñoåi trong giaûm phaân.
§ Nguyeân nhaân : Do caùc gen khoâng § Nguyeân nhaân : Do caùc gen khoâng
alen treân moãi nhieãm saéc theå lieân keát alen treân moãi nhieãm saéc theå lieân keát
hoaøn toaøn. gen khoâng hoaøn toaøn → hoaùn vò
gen.
§ YÙ nghóa : Laøm giaûm soá loaïi giao töû, § YÙ nghóa : Laøm taêng soá loaïi giao töû,
töø ñoù taïo neân söï oån ñònh veà ñaëc töø ñoù taïo neân söï ña daïng veà kieåu
ñieåm di truyeàn cuûa loaøi. gen vaø kieåu hình ôû moãi loaøi sinh vaät.
Caâu 18 : Trình baøy caáu taïo vaø chöùc naêng cuûa maøng sinh chaát, teá baøo chaát vaø nhaân cuûa teá baøo ôû
cô theå ña baøo.
Traû lôøi :
1. Maøng sinh chaát :
a. Caáu taïo :
- Coù ñoä daøy khoaûng 60 – 120 A0, goàm 2 thaønh phaàn hoùa hoïc laø lipit vaø proâteâin
xeáp xen keõ vôùi nhau. Treân maøng sinh chaát coù nhieàu loã nhoû coù theå cho caùc chaát
di chuyeån qua laïi maøng.
- ÔÛ teá baøo thöïc vaät, beân ngoaøi maøng sinh chaát coøn coù lôùp maøng xenluloâ cöùng taïo
ra tính cöùng chaéc töông ñoái cho cô theå thöïc vaät.
b. Chöùc naêng : Maøng sinh chaát coù caùc chöùc naêng cô baûn sau :
- Giuùp söï trao ñoåi chaát giöõa teá baøo chaát vaø moâi tröôøng ngoaøi nhôø caùc khe hôû treân
maøng vaø tính thaám choïn loïc cuûa maøng.
- Baûo veä khoái sinh chaát vaø caùc baøo quan beân trong teá baøo.
- Tham gia vaøo quaù trình phaân baøo.
2. Teá baøo chaát :
a. Caáu taïo :
- Laø moät chaát dòch keo trong suoát naèm giöõa maøng sinh chaát vaø maøng cuûa nhaân,
ñöôïc phaân chia thaønh 2 lôùp : lôùp ngoaïi chaát gaàn maøng sinh chaát vaø lôùp noäi chaát
gaàn nhaân.
- ÔÛ teá baøo thöïc vaät coøn non cuõng nhö trong caùc teá baøo ñoäng vaät, teá baøo chaát chöùa
ñaày khoang cuûa teá baøo. Rieâng ôû teá baøo thöïc vaät luùc tröôûng thaønh, trong teá baøo
xuaát hieän moät soá khoâng baøo lôùn chöùa nöôùc vaø chaát hoøa tan.
b. Chöùc naêng :
http://giasutamviet.com
Dòp may chæ coù ôû nhöõng trí tueä chuyeân caàn
Haõy coá gaéng cho ñeán khi naøo khoâng coøn coù theå coá gaéng ñöôïc nöõa
LYÙ THUYEÁT SINH HOÏC 18
- Teá baøo chaát ñöôïc xem laø trung taâm dieãn ra caùc hoaït ñoäng soáng cuûa teá baøo do coù
nhieàu baøo quan thöïc hieän caùc chöùc naêng khaùc nhau cuûa teá baøo vaø cô theå.
3. Nhaân teá baøo : Laø moät khoái coâ ñaëc coù daïng caàu hay baàu duïc thöôøng naèm giöõa teá baøo.
Nhaân goàm 3 thaønh phaàn : maøng nhaân, nhaân con vaø chaát nhieãm saéc.
a. Maøng nhaân :
- Laø lôùp maøng keùp vôùi thaønh phaàn hoùa hoïc gioáng vôùi maøng sinh chaát. Treân maøng
nhaân cuõng coù nhöõng khe hôû taïo ñieàu kieän cho moät soá chaát di chuyeån qua laïi.
- Maøng nhaân coù chöùc naêng giuùp cho söï trao ñoåi chaát giöõa teá baøo chaát vaø nhaân.
b. Nhaân con :
- Coù caáu truùc daïng haït thöôøng coù soá löôïng töø 1 ñeán 2 trong moãi teá baøo. Nhaân con
coù thaønh phaàn cô baûn laø ADN, ARN vaø proâteâin. Khi teá baøo böôùc vaøo phaân chia
thì nhaân con bieán maát.
- Nhaân con laø nôi toång hôïp ARN riboâxoâm (rARN) giuùp cho vieäc hình thaønh
riboâxoâm cuûa teá baøo chaát.
Caâu 19 : Giaûi thích caáu taïo vaø chöùc naêng cuûa caùc baøo quan ôû cô theå ña baøo.
Traû lôøi :
1. Ti theå :
a. Caáu taïo :
- Laø nhöõng theå coù kích thöôùc thay ñoåi töø 0,2 – 0,5 microâmet vôùi hình daïng khaùc
nhau : hình sôïi, hình que, hình haït ...
- Ti theå ñöôïc bao boïc bôûi maøng ñoâi, maøng trong cuûa ti theå coù nhöõng raõnh aên saâu
vaøo beân trong ti theå hình thaønh nhöõng vaùch ngaên khoâng hoaøn toaøn. Beân trong
maøng chöùa ñaày chaát dòch cuûa ti theå.
- Treân beà maët cuûa maøng vaø dòch ti theå coù chöùa heä thoáng men tham gia vaøo quaù
trình oxi hoùa. Trong dòch ti theå coøn coù moät soá phaân töû ADN, ARN.
b. Chöùc naêng :
- Ti theå coù vai troø quan troïng trong hoaït ñoäng hoâ haáp cuûa teá baøo, laø nôi xaûy ra söï
oxi hoùa caùc chaát, nhôø heä thoáng caùc men chöùa trong ti theå. Phaàn lôùn naêng löôïng
taïo ra töø quaù trình naøy ñöôïc tích luõy laïi döôùi daïng ATP (Añeânoâzin triphotphat)
ñeå duøng vaøo caùc hoaït ñoäng soáng cuûa teá baøo.
2. Theå Goângi :
- Laø taäp hôïp caùc tuùi nhoû vaø deït xeáp choàng leân nhau.
- Theå Goângi laø nôi taäp trung caùc saûn phaåm baøi tieát cuûa teá baøo cuõng nhö caùc chaát ñoäc
hay caùc chaát baõ ñeå ñöa ra khoûi teá baøo.
3. Trung theå :
- Chæ toàn taïi ôû teá baøo ñoäng vaät (tröø teá baøo thaàn kinh) vaø teá baøo thöïc vaät baäc thaáp,
khoâng coù ôû teá baøo thöïc vaät baäc cao. Laø moät theå daïng caàu naèm gaàn nhaân. Coù thaønh
phaàn chuû yeáu laø lipit vaø proâteâin.
http://giasutamviet.com
Dòp may chæ coù ôû nhöõng trí tueä chuyeân caàn
Haõy coá gaéng cho ñeán khi naøo khoâng coøn coù theå coá gaéng ñöôïc nöõa
LYÙ THUYEÁT SINH HOÏC 19
- Trung theå coù vai troø trong quaù trình phaân baøo. Khi teá baøo böôùc vaøo phaân chia, trung
theå taùch ñoâi thaønh 2 trung töû di chuyeån veà 2 cöïc cuûa teá baøo. Töø 2 trung töû sau ñoù coù
moät thoi voâ saéc hình thaønh.
4. Riboâxoâm :
- Moãi riboâxoâm ñöôïc taäp hôïp töø hai theå hình quaït. Hai haït naøy lieân keát laïi vôùi nhau luùc
riboâxoâm toång hôïp proâteâin. Thaønh phaàn chuû yeáu cuûa riboâxoâm laø proâteâin vaø rARN.
- Trong teá baøo riboâxoâm thöôøng toàn taïi döôùi 2 daïng : moät soá riboâxoâm baùm treân löôùi
noäi chaát vaø moät soá riboâxoâm lieân keát taïo chuoãi poâlixoâm trong teá baøo chaát.
- Riboâxoâm coù chöùc naêng laø nôi xaûy ra quaù trình toång hôïp proâteâin cuûa teá baøo.
5. Löôùi noäi chaát :
- Laø moät heä thoáng oáng vaø tuùi phaân nhaùnh thoâng vôùi nhau noái töø maøng sinh chaát ñeán
maøng nhaân, coù thaønh phaàn chuû yeáu laø lipit vaø proâteâin.
- Coù hai loaïi löôi noäi chaát laø : löôùi noäi chaát coù haït (treân löôùi coù nhieàu haït riboâxoâm
baùm vaøo) vaø löôùi noäi chaát khoâng coù haït (khoâng coù caùc haït riboâxoâm baùm vaøo).
- Löôùi noäi chaát coù caùc chöùc naêng :
• Tham gia vaän chuyeån caùc chaát trong teá baøo vaø ra khoûi teá baøo.
• Giuùp hoaøn thieän caáu truùc cuûa phaân töû proâteâin vaø vaän chuyeån proâteâin sau khi
ñöôïc toång hôïp töø riboâxoâm.
6. Laïp theå :
- Chæ coù ôû teá baøo thöïc vaät, bao goàm luïc laïp, saéc laïp vaø boät laïp. Coù caáu taïo daïng hình
caàu ñöôïc maøng keùp bao boïc vaø beân trong coù chöùa chaát neàn.
- Chöùc naêng cuûa caùc thaønh phaàn cuûa laïp theå :
• Luïc laïp : coù chöùa chaát dieäp luïc, taïo maøu xanh cho laù caây vaø coù vai troø quan
troïng trong quaù trình quang hôïp cuûa caây.
• Saéc laïp : taïo maøu cho hoa, quaû, haït.
• Boäc laïp : khoâng coù maøu vaø laø cô quan döï tröõ tinh boät cuûa teá baøo.
7. Lizoâxoâm (theå hoøa tan) :
- Coù caáu taïo daïng tuùi, ñöôïc bao boïc bôûi lôùp maøng, beân trong coù chöùa caùc men thuûy
phaân.
- Coù chöùc naêng tieâu hoùa noäi baøo, tieâu huûy caùc vaät chaát laï vaø caùc chaát ñoäc xaâm nhaäp
vaøo teá baøo.
Caâu 20 : Chöùng minh teá baøo laø ñôn vò caáu taïo vaø chöùc naêng cô baûn cuûa söï soáng.
Traû lôøi :
1. Teá baøo laø ñôn vò caáu taïo cuûa söï soáng :
- Ngoaïi tröø moät soá daïng sinh vaät nhö virut, theå thöïc khuaån coù caáu taïo cô theå laø daïng
teá baøo chöa hoaøn chænh, coøn haàu heát ôû caùc daïng sinh vaät coøn laïi ñeàu coù caáu truùc cô
theå döïa treân cô sôû cuûa teá baøo.
http://giasutamviet.com
Dòp may chæ coù ôû nhöõng trí tueä chuyeân caàn
Haõy coá gaéng cho ñeán khi naøo khoâng coøn coù theå coá gaéng ñöôïc nöõa
LYÙ THUYEÁT SINH HOÏC 20
- ÔÛ moät soá sinh vaät baäc thaáp nhö vi khuaån, ñoäng vaät nguyeân sinh, taûo ñôn baøo, thì cô
theå chæ ñöôïc caáu taïo töø moät teá baøo.
- ÔÛ caùc loaøi sinh vaät, tuy coù khaùc nhau veà hình daïng, kích thöôùc, phöông thöùc dinh
döôõng nhöng ñeàu coù caáu truùc cuûa 1 teá baøo ñieån hình gioáng nhau vôùi caùc thaønh phaàn
nhö maøng teá baøo, teá baøo chaát cuøng caùc baøo quan vaø nhaân.
2. Teá baøo laø ñôn vò chöùc naêng cô baûn cuûa söï soáng : Caùc hoaït ñoäng ñaëc tröng cô baûn cuûa
söï soáng nhö trao ñoåi chaát, sinh tröôûng, sinh saûn, caûm öùng, di truyeàn ñeàu xaûy ra ôû teá baøo
cuûa cô theå.
a. Teá baøo laø ñôn vò trao ñoåi chaát :
- ÔÛ caùc cô theå ñôn baøo, caùc hoaït ñoäng trao ñoåi chaát giöõa cô theå vôùi moâi tröôøng
ñeàu ñöôïc thöïc hieän qua maøng teá baøo. Caùc phaûn öùng sinh hoùa cuûa 2 quaù trình
ñoàng hoùa vaø dò hoùa ñeàu ñöôïc tieán haønh taïi caùc baøo quan nhö hoâ haáp xaûy ra ôû ti
theå, toång hôïp proâteâin xaûy ra ôû riboâxoâm ...
- Cô theå ña baøo tuy do nhieàu teá baøo hôïp laïi vaø phaân hoùa thaønh caùc boä phaän, caùc
cô quan chuyeân traùch caùc chöùc naêng khaùc nhau nhöng taát caû ñeàu döïa treân keát
quaû hoaït ñoäng trao ñoåi chaát cuûa teá baøo. Thí duï ti theå vaãn laø nôi cung caáp naêng
löôïng cho cô theå hoaït ñoäng, theå Goângi ñoùng vai troø baøi tieát, riboâxoâm toång hôïp
proâteâin cho teá baøo vaø cô theå.
b. Teá baøo laø ñôn vò sinh tröôûng vaø sinh saûn :
- Söï phaân chia teá baøo laø cô sôû cuûa quaù trình sinh tröôûng vaø sinh saûn cuûa cô theå
soáng.
- Treân caùc cô theå ña baøo, söï nguyeân phaân cuûa teá baøo laø cô sôû cuûa söï lôùn leân cuûa
toaøn cô theå. Ngoaøi ra cô cheá nguyeân phaân coøn giuùp taùi taïo vaø phuïc hoài caùc moâ,
cô quan cuûa cô theå bò toån thöông.
- Phaân chia teá baøo coøn laø cô cheá giuùp duy trì khaû naêng sinh saûn cuûa cô theå vaø loaøi.
• ÔÛ caùc loaøi sinh saûn voâ tính, thoâng qua cô cheá nguyeân phaân giuùp taïo ra cô theå
môùi töø moät hay moät nhoùm teá baøo sinh döôõng.
• ÔÛ caùc loaøi sinh saûn höõu tính, cô theå môùi ñöôïc hình thaønh töø söï keát hôïp giöõa
caùc cô cheá nguyeân phaân, giaûm phaân vaø thuï tinh.
c. Teá baøo laø ñôn vò caûm öùng cuûa cô theå :
- Cô theå coù khaû naêng phaûn öùng tröôùc nhöõng thay ñoåi cuûa moâi tröôøng soáng, qua ñoù
cô theå taïo ra nhöõng bieán ñoåi ñeå thích nghi vôùi moâi tröôøng. Caùc hoaït ñoäng mang
tính caûm öùng cuûa cô theå ñeàu döïa treân cô sôû hoaït ñoäng cuûa teá baøo. Gen treân ADN
trong teá baøo ñieàu khieån toång hôïp proâteâin ñeå hình thaønh caùc hoocmoân vaø enzim,
vöøa ñieàu hoøa vöøa xuùc taùc caùc quaù trình trao ñoåi chaát cuûa cô theå.
d. Teá baøo laø ñôn vò di truyeàn cuûa cô theå :
- Thoâng tin di truyeàn cuûa cô theå ñöôïc löu tröõ trong ADN cuûa nhieãm saéc theå ôû nhaân
teá baøo, moät soá ADN ñöôïc baûo quaûn trong moät soá baøo quan cuûa teá baøo chaát.
http://giasutamviet.com
Dòp may chæ coù ôû nhöõng trí tueä chuyeân caàn
Haõy coá gaéng cho ñeán khi naøo khoâng coøn coù theå coá gaéng ñöôïc nöõa
LYÙ THUYEÁT SINH HOÏC 21
- Thoâng tin di truyeàn ñöôïc truyeàn ñaït qua caùc theá heä teá baøo khaùc nhau vaø qua caùc
theá heä cô theå khaùc nhau thoâng qua söï keát hôïp giöõa caùc cô cheá nhaân ñoâi, phaân li,
taùi toå hôïp cuûa ADN trong nguyeân phaân, giaûm phaân vaø thuï tinh. Caùc hoaït ñoäng
treân ñeàu dieãn ra trong teá baøo.
- Caùc tính traïng cuûa cô theå ñöôïc bieåu hieän thoâng qua söï töông taùc giöõa proâteâin vôùi
moâi tröôøng. Proâteâin ñöôïc ñieàu khieån toång hôïp bôûi gen treân ADN thoâng qua caùc
cô cheá sao maõ, giaûi maõ dieãn ra trong teá baøo.
Caâu 21 : So saùnh caáu taïo teá baøo ñoäng vaät vaø teá baøo thöïc vaät. Qua ñoù nhaän xeùt yù nghóa cuûa söï
gioáng vaø khaùc nhau giöõa 2 loaïi teá baøo treân.
Traû lôøi :
1. So saùnh teá baøo ñoäng vaät vaø teá baøo thöïc vaät :
a. Nhöõng ñieåm gioáng nhau giöõa teá baøo ñoäng vaät vaø teá baøo thöïc vaät :
Caáu truùc teá baøo ñoäng vaät vaø thöïc vaät ñeàu goàm coù maøng, teá baøo chaát vaø nhaân vôùi caùc
thaønh phaàn vaø chöùc naêng töông töï nhö :
- Maøng sinh chaát : ñeàu ñöôïc caáu taïo bôûi thaønh phaàn cô baûn laø lipit vaø proâteâin.
Treân maøng sinh chaát ñeàu coù caùc loã nhoû giuùp cho söï trao ñoåi chaát giöõa teá baøo vôùi
moâi tröôøng ngoaøi.
- Teá baøo chaát : ñeàu laø chaát dòch mang caùc baøo quan ñaûm nhieäm caùc chöùc naêng
gioáng nhau ôû teá baøo thöïc vaät vaø teá baøo ñoäng vaät nhö :
• Ti theå : cung caáp nguoàn naêng löôïng cho caùc hoaït ñoäng teá baøo nhôø hoaït ñoäng
oxi hoùa thöôøng xuyeân xaûy ra trong ti theå.
• Theå Goângi : ñaûm nhieäm chöùc naêng baøi tieát cho teá baøo vaø cô theå.
• Riboâxoâm : nôi xaûy ra toång hôïp proâteâin cho teá baøo vaø cô theå.
• Theå hoøa tan : tham gia vaøo chöùc naêng baûo veä teá baøo vaø cô theå.
• Löôùi noäi chaát : tham gia vaøo quaù trình vaän chuyeån proâteâin vaø caùc chaát khaùc
cho teá baøo.
- Nhaân teá baøo : ñeàu coù caùc thaønh phaàn :
• Maøng nhaân : giuùp trao ñoåi chaát giöõa nhaân vôùi teá baøo chaát, tham gia vaøo quaù
trình phaân chia teá baøo.
• Nhaân con : tham gia chöùc naêng toång hôïp riboâxoâm cuûa teá baøo.
• Chaát nhieãm saéc : hình thaønh nhieãm saéc theå coù vai troø quan troïng trong söï
sinh saûn vaø di truyeàn cuûa teá baøo.
b. Nhöõng ñieåm khaùc nhau giöõa teá baøo ñoäng vaät vaø teá baøo thöïc vaät :
Teá baøo ñoäng vaät Teá baøo thöïc vaät
§ Khoâng coù lôùp maøng xenluloâ. § Coù lôùp maøng xenluloâ taïo ra tính
cöùng chaéc cho teá baøo.
§ Khoâng coù laïp theå. § Coù laïp theå laø cô quan döï tröõ bao
http://giasutamviet.com
Dòp may chæ coù ôû nhöõng trí tueä chuyeân caàn
Haõy coá gaéng cho ñeán khi naøo khoâng coøn coù theå coá gaéng ñöôïc nöõa
LYÙ THUYEÁT SINH HOÏC 22
goàm 3 thaønh phaàn laø luïc laïp, saéc laïp
vaø boät laïp.
§ Tröø teá baøo thaàn kinh, moïi teá baøo § Teá baøo thöïc vaät baäc cao khoâng coù
ñoäng vaät coøn laïi ñeàu coù chöùa trung chöùa trung theå.
theå.
§ Teá baøo chaát gaàn nhö chieám ñaày § Teá baøo thöïc vaät tröôûng thaønh coù
khoang ôû teá baøo ñoäng vaät, teá baøo khoâng baøo lôùn phaùt trieån nhieàu,
ñoäng vaät coù khoâng baøo ít phaùt trieån. trong khoâng baøo coù chöùa nöôùc vaø
chaát hoøa tan.
2. Nhaän xeùt yù nghóa cuûa söï gioáng nhau vaø khaùc nhau giöõa teá baøo ñoäng vaät vaø teá baøo
thöïc vaät :
a. YÙ nghóa cuûa nhöõng ñieåm gioáng nhau : Nhöõng ñieåm gioáng nhau veà caáu taïo vaø chöùc
naêng giöõa teá baøo ñoäng vaät vaø teá baøo thöïc vaät laø cô sôû cuûa nhöõng keát luaän sau ñaây :
- Teá baøo laø ñôn vò caáu truùc cuûa moïi cô theå soáng.
- Teá baøo laø ñôn vò chöùc naêng cuûa moïi cô theå soáng.
- Thöïc vaät vaø ñoäng vaät coù cuøng moät nguoàn goác chung trong quaù trình tieán hoùa.
b. YÙ nghóa cuûa nhöõng ñieåm khaùc nhau :
- Tuy caáu truùc vaø chöùc naêng giöõa teá baøo ñoäng vaät vaø teá baøo thöïc vaät veà cô baûn
gioáng nhau, nhöng moät soá caáu taïo veà baøo quan khaùc nhau giöõa thöïc vaät vaø ñoäng
vaät ñöôïc hình thaønh ñeå phuø hôïp vôùi phöông thöùc soáng khaùc nhau.
Thí duï : Thöïc vaät coù phöông thöùc soáng thöôøng coá ñònh vaø khoâng töï baét moài neân
coù nhöõng caáu truùc phuø hôïp nhö : coù maøng xenluloâ cöùng ñeå töï baûo veä, coù luïc laïp
ñeå quang hôïp, coù boät laïp ñeå döï tröõ tinh boät, coù khoâng baøo lôùn ñeå döï tröõ nöôùc ...
- Töø nhöõng ñieåm khaùc nhau giöõa teá baøo ñoäng vaät vaø teá baøo thöïc vaät chöùng toû raèng
ñoäng vaät vaø thöïc vaät tuy phaùt sinh töø moät nguoàn chung nhöng ñaõ tieán hoùa theo 2
höôùng khaùc nhau : höôùng töï döôõng ôû thöïc vaät vaø höôùng dò döôõng ôû ñoäng vaät.
Caâu 22 : Trình baøy caáu taïo vaø chöùc naêng cuûa nhieãm saéc theå.
Traû lôøi :
1. Caáu taïo cuûa nhieãm saéc theå :
Nhieãm saéc theå laø nhöõng caáu truùc naèm trong nhaân teá baøo, coù khaû naêng nhuoäm maøu ñaëc
tröng baèng thuoác nhuoäm kieàm tính.
a. Hình thaùi cuûa nhieãm saéc theå :
- Nhieãm saéc theå ñöôïc nhìn thaáy roõ nhaát ôû kyø giöõa cuûa quaù trình phaân baøo, luùc naøy
caùc nhieãm saéc theå ñang ôû traïng thaùi co xoaén cöïc ñaïi vaø coù daïng ñaëc tröng.
- ÔÛ traïng thaùi co xoaén cöïc ñaïi, nhieãm saéc theå coù theå coù nhieàu hình daïng khaùc
nhau : hình haït, hình que hay hình chöõ V, chieàu daøi töø 0,2 – 50 microâmet, ñöôøng
kính töø 0,2 – 2 microâmet.
http://giasutamviet.com
Dòp may chæ coù ôû nhöõng trí tueä chuyeân caàn
Haõy coá gaéng cho ñeán khi naøo khoâng coøn coù theå coá gaéng ñöôïc nöõa
LYÙ THUYEÁT SINH HOÏC 23
b. Caáu taïo cuûa nhieãm saéc theå :
v Caáu taïo hieån vi :
- Moãi nhieãm saéc theå thöôøng goàm coù 2 caùnh naèm ôû hai beân. Giöõa hai caùnh coù moät
eo thaét laïi goïi laø eo sô caáp. Taïi eo sô caáp coù taâm ñoäng. Taâm ñoäng laø trung taâm
vaän ñoäng, laø ñieåm tröôït cuûa nhieãm saéc theå treân daây thoi voâ saéc giuùp nhieãm saéc
theå phaân li veà caùc cöïc cuûa teá baøo trong quaù trình phaân baøo.
- ÔÛ moät soá nhieãm saéc theå, treân moät caùnh coøn coù eo thöù hai, goïi laø eo thöù caáp. Coù
ngöôøi cho raèng, eo thöù caáp laø nôi toång hôïp rARN, tröôùc khi ñi ra teá baøo chaát ñeå
goùp phaàn taïo ra riboâxoâm, chuùng taïm thôøi tích tuï ôû eo naøy vaø taïo thaønh nhaân con.
v Caáu taïo sieâu hieån vi :
- Nhieãm saéc theå ñöôïc caáu taïo töø chaát nhieãm saéc vôùi chuû yeáu goàm 2 thaønh phaàn laø
axit ñeâoâxiriboânucleâic vaø moät loaïi proâteâin coù teân laø hixtoân.
- Ñôn vò cô baûn caáu taïo nhieãm saéc theå laø chuoãi nucleâoâxoâm. Moãi nucleâoâxoâm laø
moät khoái daïng caàu, beân trong chöùa 8 phaàn töû hixtoân, beân ngoaøi ñöôïc quaán quanh
bôûi 1 ñoaïn ADN chöùa khoaûng 140 caëp nucleâoâtit. Giöõa 2 nucleâoâxoâm keá tieáp laø
moät ñoaïn ADN noái daøi 15 ñeán 100 caëp nucleâoâtit vaø moät phaân töû hixtoân.
- Toå hôïp ADN vôùi hixtoân trong chuoãi nucleâoâxoâm taïo thaønh sôïi cô baûn coù ñöôøng
kính khoaûng 100 A0. Sôïi cô baûn xoaén laïi moät laàn nöõa taïo neân sôïi nhieãm saéc coù
ñöôøng kính 250 A0, sôïi nhieãm saéc tieáp tuïc xoaén hình thaønh caáu truùc croâmatit coù
ñöôøng kính khoaûng 7000 A0.
2. Chöùc naêng cuûa nhieãm saéc theå :
Nhieãm saéc theå coù 2 chöùc naêng cô baûn sau :
- Nhieãm saéc theå chöùa ADN mang gen neân ñöôïc xem laø nôi baûo quaûn thoâng tin di
truyeàn.
- Nhieãm saéc theå coù khaû naêng truyeàn thoâng tin di truyeàn qua caùc theá heä :
• Thoâng qua caùc cô cheá nhaân ñoâi, phaân li vaø toå hôïp nhieãm saéc theå trong nguyeân
phaân, giaûm phaân vaø thuï tinh, thoâng tin di truyeàn cuûa nhieãm saéc theå ñöôïc truyeàn
töû teá baøo naøy sang teá baøo khaùc vaø töø cô theå naøy sang cô theå khaùc cuûa loaøi.
• ADN treân nhieãm saéc theå coøn thöïc hieän sao maõ toång hôïp ARN, thoâng qua ñoù
ñieàu khieån giaûi maõ toång hôïp proâteâin. Proâteâin ñöôïc toång hôïp seõ töông taùc vôùi moâi
tröôøng bieåu hieän thaønh tính traïng cuûa cô theå.
Caâu 23 : Giaûi thích nhöõng ñaëc ñieåm veà caáu taïo vaø hoaït ñoäng cuûa nhieãm saéc theå phuø hôïp vôùi
chöùc naêng cuûa noù.
Traû lôøi :
Nhieãm saéc theå coù 2 chöùc naêng : vöøa baûo quaûn thoâng tin di truyeàn, vöøa truyeàn ñaït thoâng tin
di truyeàn qua caùc theá heä khaùc nhau.
1. Caùc ñaëc ñieåm phuø hôïp vôùi chöùc naêng baûo quaûn thoâng tin di truyeàn cuûa nhieãm saéc
theå :
http://giasutamviet.com
Dòp may chæ coù ôû nhöõng trí tueä chuyeân caàn
Haõy coá gaéng cho ñeán khi naøo khoâng coøn coù theå coá gaéng ñöôïc nöõa
LYÙ THUYEÁT SINH HOÏC 24
- Nhieãm saéc theå chöùa ADN, ADN mang thoâng tin di truyeàn. Tröø moät phaàn nhoû caùc
tính traïng di truyeàn do gen naèm treân ADN trong teá baøo chaát, phaàn lôùn caùc tính traïng
cuûa cô theå ñöôïc qui ñònh bôûi caùc gen naèm treân ADN cuûa nhieãm saéc theå.
- Thoâng tin di truyeàn cuûa gen treân ADN ñöôïc ñaëc tröng bôûi trình töï caùc boä ba
nucleâoâtit keá tieáp nhau cuûa maïch poâlinucleâoâtit, moãi boä ba ñieàu khieån toång hôïp 1 axit
amin, moãi gen caáu truùc qui ñònh caáu truùc cuûa moãi loaïi phaân töû proâteâin ñöôïc toång
hôïp, töø ñoù qui ñònh loaïi tính traïng ñaëc tröng cuûa cô theå.
- Nhöõng bieán ñoåi veà soá löôïng vaø caáu truùc cuûa nhieãm saéc theå vaø cuûa gen treân nhieãm
saéc theå ñeàu daãn ñeán nhöõng bieán ñoåi ôû caùc tính traïng di truyeàn.
2. Caùc ñaëc ñieåm phuø hôïp vôùi chöùc naêng truyeàn ñaït thoâng tin di truyeàn cuûa nhieãm saéc
theå :
a. ÔÛ caáp ñoä teá baøo :
- Nhieãm saéc theå coù khaû naêng töï nhaân ñoâi döïa treân cô sôû töï nhaân ñoâi cuûa ADN
trong noù. Quaù trình naøy xaûy ra ôû kyø trung gian, giöõa hai laàn phaân baøo, luùc nhieãm
saéc theå ôû traïng thaùi duoãi cöïc ñaïi.
- ÔÛ nhöõng loaøi sinh saûn höõu tính giao phoái, söï töï nhaân ñoâi cuûa töøng nhieãm saéc theå
keát hôïp vôùi söï phaân li chuùng trong phaùt sinh giao töû cuøng vôùi söï toå hôïp cuûa caùc
caëp nhieãm saéc theå töông ñoàng trong quaù trình thuï tinh laø cô cheá cuûa söï truyeàn
ñaït thoâng tin di truyeàn ôû caáp ñoä teá baøo.
- ÔÛ nhöõng loaøi sinh saûn voâ tính vaø sinh saûn sinh döôõng, söï nhaân ñoâi cuûa caùc nhieãm
saéc theå keát hôïp vôùi söï phaân li ñoàng ñeàu cuûa chuùng trong nguyeân phaân laø cô cheá
cuûa söï truyeàn ñaït thoâng tin di truyeàn ôû caáp ñoä teá baøo.
b. ÔÛ caáp ñoä phaân töû :
Gen treân nhieãm saéc theå coù hoaït ñoäng sao maõ, thoâng qua quaù trình naøy ARN do gen
toång hôïp vaøo teá baøo chaát toång hôïp proâteâin, proâteâin ñöôïc toång hôïp töông taùc vôùi moâi
tröôøng bieåu hieän thaønh tính traïng cuûa cô theå.
Caâu 24 : Tính ñaëc tröng vaø tính oån ñònh cuûa boä nhieãm saéc theå. Trình baøy cô cheá cuûa tính ñaëc
tröng vaø tính oån ñònh cuûa boä nhieãm saéc theå.
Traû lôøi :
1. Tính ñaëc tröng cuûa nhieãm saéc theå :
Boä nhieãm saéc theå trong teá baøo cuûa moãi loaøi sinh vaät ñöôïc ñaëc tröng bôûi soá löôïng, hình
daïng vaø caáu truùc.
a. Veà soá löôïng :
ÔÛ moãi loaøi sinh vaät, soá löôïng cuûa boä nhieãm saéc theå trong teá baøo coù tính ñaëc tröng.
Thí duï : Ngöôøi : 2n = 46 Ruoài giaám : 2n = 8
Ñaäu Haø Lan : 2n = 14 Gaø : 2n = 78
Lôïn : 2n = 38
b. Veà hình daïng :
http://giasutamviet.com
Dòp may chæ coù ôû nhöõng trí tueä chuyeân caàn
Haõy coá gaéng cho ñeán khi naøo khoâng coøn coù theå coá gaéng ñöôïc nöõa
LYÙ THUYEÁT SINH HOÏC 25
Trong teá baøo cuûa moãi loaøi sinh vaät, caùc nhieãm saéc theå xeáp theo töøng caëp, haàu heát laø
nhöõng caëp töông ñoàng. Hình daïng cuûa caùc caëp nhieãm saéc theå trong teá baøo ôû moãi loaøi
cuõng mang tính ñaëc tröng.
Thí duï : ÔÛ ruoài giaám, trong teá baøo sinh döôõng coù 4 caëp nhieãm saéc theå goàm 3 caëp
nhieãm saéc theå thöôøng (2 caëp coù hình chöõ V, 1 caëp coù hình haït) vaø 1 caëp nhieãm saéc
theå giôùi tính (ôû caù theå caùi coù 2 chieác hình que, ôû caù theå ñöïc coù 1 chieác hình que vaø 1
chieác hình moùc).
c. Veà caáu truùc :
Caáu truùc cuûa nhieãm saéc theå theå hieän ôû thaønh phaàn, soá löôïng vaø traät töï cuûa caùc gen
treân nhieãm saéc theå trong teá baøo cuûa moãi loaøi cuõng mang tính ñaëc tröng.
2. Tính ñaëc tröng cuûa boä nhieãm saéc theå :
Boä nhieãm saéc theå trong teá baøo cuûa moãi loaøi sinh vaät ñöôïc oån ñònh veà soá löôïng, hình
daïng vaø caáu truùc qua caùc theá heä teá baøo cuûa cuøng moät cô theå vaø qua caùc theá heä cô theå
khaùc nhau cuûa loaøi.
3. Cô cheá cuûa tính ñaëc tröng vaø oån ñònh cuûa boä nhieãm saéc theå :
a. ÔÛ caùc loaøi sinh saûn voâ tính :
Söï nhaân ñoâi keát hôïp vôùi phaân li ñoàng ñeàu cuûa nhieãm saéc theå veà 2 cöïc cuûa teá baøo
trong quaù trình nguyeân phaân laø cô cheá giuùp boä nhieãm saéc ñaëc tröng cuûa loaøi ñöôïc
duy trì oån ñònh qua caùc theá heä teá baøo vaø theá heä cô theå.
b. ÔÛ caùc loaøi sinh saûn höõu tính :
Boä nhieãm saéc theå ñaëc tröng cuûa loaøi ñöôïc duy trì oån ñònh qua caùc theá heä nhôø söï keát
hôïp giöõa 3 cô cheá : nguyeân phaân, giaûm phaân vaø thuï tinh.
- Qua giaûm phaân : boä nhieãm saéc theå phaân li daãn ñeán hình thaønh caùc giao töû ñôn
boäi.
- Trong thuï tinh : söï keát hôïp giöõa caùc giao töû khaùc giôùi cuøng loaøi daãn ñeán taùi toå
hôïp nhieãm saéc theå vaø hình thaønh boä nhieãm saéc theå 2n trong caùc hôïp töû.
- Qua nguyeân phaân : hôïp töû phaùt trieån thaønh cô theå tröôûng thaønh. Trong nguyeân
phaân coù söï keát hôïp giöõa nhaân ñoâi vaø phaân li nhieãm saéc theå saéc veà 2 cöïc teá baøo
giuùp cho boä nhieãm saéc theå 2n ñöôïc duy trì oån ñònh töø theá heä teá baøo naøy sang theá
heä teá baøo khaùc cuûa cô theå.
Caâu 25 : Nhöõng ñaëc tính chöùng toû nhieãm saéc theå laø cô sôû vaät chaát cuûa hieän töôïng di truyeàn. Do
ñaâu maø nhieãm saéc theå chöùa ñöôïc phaân töû ADN daøi hôn raát nhieàu so vôùi noù?
Traû lôøi :
1. Nhöõng ñaëc tính chöùng toû nhieãm saéc theå laø cô sôû vaät chaát cuûa hieän töôïng di truyeàn :
a. Nhöõng ñaëc tính veà caáu truùc :
Nhieãm saéc theå goàm 2 thaønh phaàn hoùa hoïc töông ñöông nhau laø proâteâin vaø ADN.
Phaân töû ADN taïo neân phaàn loài loõm cuûa nhieãm saéc theå. Treân phaân töû ADN chöùa gen
mang thoâng tin di truyeàn döôùi daïng trình töï caùc boä ba nucleâoâtit treân maïch
http://giasutamviet.com
Dòp may chæ coù ôû nhöõng trí tueä chuyeân caàn
Haõy coá gaéng cho ñeán khi naøo khoâng coøn coù theå coá gaéng ñöôïc nöõa
LYÙ THUYEÁT SINH HOÏC 26
poâlinucleâoâtit, töø ñoù qui ñònh trình töï caùc axit amin cuûa phaân töû proâteâin, hình thaønh
tính traïng cuûa cô theå.
Do caáu truùc nhö vaäy, neân nhieãm saéc theå ñöôïc xem coù chöùc naêng chöùa ñöïng vaø baûo
quaûn thoâng tin di truyeàn.
b. Nhöõng ñaëc ñieåm hoaït ñoäng sinh hoïc :
Nhieãm saéc theå coù vai troø truyeàn ñaït thoâng tin di truyeàn qua caùc theá heä teá baøo vaø theá
heä cô theå khaùc nhau thoâng qua söï keát hôïp giöõa caùc cô cheá nhaân ñoâi, phaân li vaø taùi toå
hôïp cuûa nhieãm saéc theå trong nguyeân phaân, giaûm phaân vaø thuï tinh.
- Trong nguyeân phaân : cô cheá nhaân ñoâi keát hôïp vôùi phaân li ñoàng ñeàu cuûa nhieãm
saéc theå veà 2 cöïc cuûa teá baøo giuùp cho söï gioáng nhau veà thoâng tin di truyeàn qua
caùc theá heä teá baøo cuûa cuøng moät cô theå.
- Trong giaûm phaân : cô cheá nhaân ñoâi moät laàn keát hôïp 2 laàn phaân li cuûa nhieãm saéc
theå daãn ñeán taïo ra caùc giao töû ñôn boäi.
- Trong thuï tinh : cô cheá taùi toå hôïp giöõa 2 boä nhieãm saéc theå ñôn boäi cuûa 2 giao töû
khaùc giôùi cuøng loaøi giuùp taùi taïo boä nhieãm saéc theå löôõng boäi ñaëc tröng cuûa loaøi.
Taïo ra söï oån ñònh veà thoâng tin di truyeàn qua caùc theá heä cô theå cuûa loaøi.
2. Nhieãm saéc theå chöùa ñöïng phaân töû ADN daøi hôn noù :
Do caáu truùc xoaén ñaëc bieät cuûa nhieãm saéc theå :
- Ñôn vò caáu taïo cuûa nhieãm saéc theå laø caùc nucleâoâxoâm lieân keát thaønh chuoãi. Moãi
nucleâoâxoâm coù caáu truùc daïng khoái caàu goàm 8 phaân töû hixtoân lieân keát nhau. Caùc
nucleâoâxoâm ñöôïc quaán vaø noái nhau bôûi caùc ñoaïn phaân töû ADN hình thaønh sôïi cô baûn
coù ñöôøng kính khoaûng 100 A0.
- Sôïi cô baûn xoaén laïi hình thaønh sôïi nhieãm saéc theå coù ñöôøng kính khoaûng 250 A0.
- Sôïi nhieãm saéc tieáp tuïc xoaén vaø laáy theâm chaát neàn proâteâin hình thaønh caáu truùc
croâmatit, coù ñöôøng kính khoaûng 7000 A0.
Caâu 26 : Trình baøy cô cheá cuûa quaù trình nguyeân phaân.
Traû lôøi :
Nguyeân phaân laø hình thöùc phaân baøo xaûy ra ôû haàu heát caùc teá baøo trong cô theå, ngoaïi tröø caùc
teá baøo sinh duïc ôû vuøng chín (teá baøo sinh giao töû).
Cô cheá cuûa nguyeân phaân dieãn bieán qua 5 kyø : kyø trung gian, kyø tröôùc, kyø giöõa, kyø sau vaø kyø
cuoái. Trong ñoù kyø trung gian ñöôïc xem laø giai ñoaïn chuaån bò, caùc kyø coøn laïi ñöôïc xem laø
giai ñoaïn phaân baøo chính thöùc.
1. Kyø trung gian :
- Trung theå töï nhaân ñoâi taïo 2 trung töû di chuyeån daàn veà hai cöïc cuûa teá baøo.
- Nhieãm saéc theå ôû daïng sôïi maûnh. Moãi nhieãm saéc theå töï nhaân ñoâi thaønh moät nhieãm
saéc theå keùp goàm 2 croâmatit gioáng heät nhau, ñính nhau ôû taâm ñoäng.
- Maøng nhaân vaø nhaân con baét ñaàu tan daàn.
2. Kyø tröôùc (coøn goïi laø kyø ñaàu) :
http://giasutamviet.com
Dòp may chæ coù ôû nhöõng trí tueä chuyeân caàn
Haõy coá gaéng cho ñeán khi naøo khoâng coøn coù theå coá gaéng ñöôïc nöõa
LYÙ THUYEÁT SINH HOÏC 27
- Hai trung töû ñaõ naèm ôû 2 cöïc cuûa teá baøo, moät thoi voâ saéc baét ñaàu hình thaønh giöõa hai
trung töû lan daàn vaøo giöõa.
- Caùc nhieãm saéc theå keùp baét ñaàu co xoaén laïi vaø hieän roõ daàn.
- Maøng nhaân vaø nhaân con bieán maát hoaøn toaøn.
3. Kyø giöõa :
- Thoi voâ saéc trôû neân hoaøn chænh.
- Boä nhieãm saéc theå 2n keùp trong teá baøo co xoaén toái ña, coù hình daïng ñaëc tröng chuyeån
veà xeáp daøn ñeàu 1 haøng treân maët phaúng xích ñaïo cuûa thoi voâ saéc.
4. Kyø sau :
- Moãi nhieãm saéc theå keùp trong boä nhieãm saéc theå keùp 2n cuûa teá baøo töï taùch ra ôû taâm
ñoäng thaønh 2 nhieãm saéc theå ñôn. Caùc nhieãm saéc theå ñôn taïo ra phaân li ñoàng ñeàu
treân thoi voâ saéc veà 2 cöïc cuûa teá baøo.
- Do hieän töôïng nhaân ñoâi nhieãm saéc theå ôû kyø trung gian keát hôïp vôùi phaân li cuûa
nhieãm saéc theå ôû kyø sau daãn ñeán vaøo giai ñoaïn naøy ôû moãi cöïc cuûa teá baøo coù boä
nhieãm saéc theå 2n, traïng thaùi ñôn.
5. Kyø cuoái :
- Thoi voâ saéc tan daàn vaø bieán maát.
- Boä nhieãm saéc theå ñôn, 2n trong teá baøo con thaùo xoaén, trôû veà daïng sôïi maûnh.
- Maøng nhaân vaø nhaân con hình thaønh trôû laïi.
- Teá baøo chaát phaân chia vaø hình thaønh vaùch ngaên chia teá baøo meï thaønh 2 teá baøo con.
Moãi teá baøo con coù boä nhieãm saéc theå löôõng boäi (2n) gioáng heät boä nhieãm saéc theå
trong teá baøo meï luùc ñaàu.
Caâu 27 : Trình baøy cô cheá cuûa quaù trình giaûm phaân.
Traû lôøi :
Giaûm phaân laø hình thöùc phaân baøo xaûy ra ôû teá baøo sinh giao töû (teá baøo sinh duïc ôû vuøng chín
cuûa oáng daãn sinh duïc).
Cô cheá cuûa quaù trình giaûm phaân dieãn bieán qua 2 laàn phaân baøo. Trong moãi laàn phaân baøo ñeàu
goàm coù giai ñoaïn chuaån bò (kyø trung gian) vaø giai ñoaïn phaân baøo chính thöùc (kyø tröôùc, kyø
giöõa, kyø sau vaø kyø cuoái).
1. Laàn phaân baøo I :
a. Kyø trung gian I :
- Trung theå töï nhaân ñoâi thaønh 2 trung töû di chuyeån daàn veà 2 cöïc teá baøo.
- Boä nhieãm saéc theå 2n trong teá baøo ôû daïng sôïi maûnh. Moãi nhieãm saéc theå töï nhaân
ñoâi thaønh moät nhieãm saéc theå keùp goàm 2 croâmatit gioáng heät nhau dính nhau ôû
taâm ñoäng.
- Maøng nhaân vaø nhaân con baét ñaàu tan daàn.
b. Kyø tröôùc I :
http://giasutamviet.com
Dòp may chæ coù ôû nhöõng trí tueä chuyeân caàn
Haõy coá gaéng cho ñeán khi naøo khoâng coøn coù theå coá gaéng ñöôïc nöõa
LYÙ THUYEÁT SINH HOÏC 28
- Hai trung töû ñaõ naèm ôû 2 cöïc cuûa teá baøo vaø moät thoi voâ saéc baét ñaàu xuaát hieän
giöõa hai trung töû lan daàn vaøo giöõa.
- Maøng nhaân vaø nhaân con bieán maát hoaøn toaøn.
- Caùc nhieãm saéc theå baét ñaàu co xoaén laïi vaø hieän roõ daàn. Trong giai ñoaïn naøy xaûy
ra hieän töôïng tieáp hôïp nhieãm saéc theå : hai nhieãm saéc theå keùp trong töøng caëp
töông ñoàng tieáp xuùc nhau ôû vò trí töông öùng naøo ñoù roài taùch rôøi ra. Ñoâi luùc töø
hieän töôïng tieáp hôïp naøy daãn ñeán trao ñoåi cheùo nhieãm saéc theå laøm hoaùn vò gen
treân caëp nhieãm saéc theå töông ñoàng.
c. Kyø giöõa I :
- Thoi voâ saéc ñaõ hình thaønh hoaøn chænh.
- Caùc nhieãm saéc theå keùp co xoaén cöïc ñaïi, coù hình daïng ñaëc tröng vaø chuyeån veà
xeáp 2 haøng (theo töøng caëp töông ñoàng) treân maët phaúng xích ñaïo cuûa thoi voâ saéc.
d. Kyø sau I :
- Caùc nhieãm saéc theå keùp khoâng taùch taâm ñoäng. Moãi nhieãm saéc theå keùp trong töøng
caëp töông ñoàng phaân li veà moät cöïc teá baøo.
- Taïi moãi cöïc teá baøo, töø hieän töôïng phaân li naøy, coù boä nhieãm saéc theå ñôn boäi (n) ôû
traïng thaùi keùp.
e. Kyø cuoái I :
- Thoi voâ saéc tan daàn vaø bieán maát.
- Boä nhieãm saéc theå keùp, ñôn boäi trong teá baøo con giöõ nguyeân traïng thaùi co xoaén
cöïc ñaïi.
- Maøng nhaân vaø nhaân con hình thaønh trôû laïi.
- Teá baøo chaát phaân chia vaø hình thaønh vaùch ngaên chia teá baøo meï thaønh 2 teá baøo
con. Moãi teá baøo con coù boä nhieãm saéc theå ñôn boäi, traïng thaùi keùp.
2. Laàn phaân baøo II :
a. Kyø trung gian II :
- Trung theå nhaân ñoâi thaønh 2 trung töû vaø di chuyeån veà 2 cöïc teá baøo.
- Maøng nhaân vaø nhaân con tan daàn.
- Boä nhieãm saéc theå keùp, ñôn boäi trong teá baøo vaãn co xoaén cöïc ñaïi (gioáng kyø cuoái
I).
b. Kyø tröôùc II :
- Thoi voâ saéc baét ñaàu hình thaønh giöõa 2 trung töû naèm ôû 2 cöïc cuûa teá baøo.
- Maøng nhaân vaø nhaân con bieán maát hoaøn toaøn.
- Boä nhieãm saéc theå keùp, ñôn boäi trong teá baøo vaãn co xoaén cöïc ñaïi (gioáng kyø cuoái I
vaø kyø trung gian II).
c. Kyø giöõa II :
- Thoi voâ saéc hình thaønh hoaøn chænh.
- Boä nhieãm saéc theå keùp, ñôn boäi trong teá baøo chuyeån veà xeáp 1 haøng treân maët
phaúng xích ñaïo cuûa thoi voâ saéc.
http://giasutamviet.com
Dòp may chæ coù ôû nhöõng trí tueä chuyeân caàn
Haõy coá gaéng cho ñeán khi naøo khoâng coøn coù theå coá gaéng ñöôïc nöõa
LYÙ THUYEÁT SINH HOÏC 29
d. Kyø sau II :
- Taâm ñoäng taùch ra, boä nhieãm saéc theå keùp, ñôn boäi trong teá baøo hình thaønh 2n
nhieãm saéc theå ñôn phaân li veà 2 cöïc teá baøo.
- Do hieän töôïng nhaân ñoâi 1 laàn (ôû kyø trung gian I) keát hôïp vôùi 2 laàn phaân li cuûa
nhieãm saéc theå (ôû kyø sau I vaø kyø sau II) neân luùc naøy ôû moãi cöïc cuûa teá baøo coù boä
nhieãm saéc theå ñôn boäi (n), traïng thaùi ñôn.
e. Kyø cuoái II :
- Thoi voâ saéc tan daàn vaø bieán maát.
- Maøng nhaân vaø nhaân con hình thaønh trôû laïi.
- Teá baøo chaát phaân chia vaø hình thaønh vaùch ngaên chia moãi teá baøo meï thaønh 2 teá
baøo con.
- Boä nhieãm saéc theå ñôn boäi, traïng thaùi ñôn trong moãi teá baøo con thaùo xoaén, taïo
daïng sôïi maûnh.
- Keát quaû qua 2 laàn phaân chia cuûa giaûm phaân, moãi teá baøo meï löôõng boäi hình thaønh
4 teá baøo con, moãi teá baøo con coù boä nhieãm saéc theå ñôn boäi, giaûm moät nöûa so vôùi
ôû teá baøo meï.
Caâu 28 : Söï lieân quan giöõa nguyeân phaân vaø giaûm phaân trong quaù trình phaùt sinh giao töû ôû ñoäng
vaät?
Traû lôøi :
v Söï lieân qua giöõa nguyeân phaân vaø giaûm phaân trong quaù trình phaùt sinh giao töû ôû
ñoäng vaät :
- Ôû vuøng sinh saûn : Teá baøo sinh duïc sô khai (2n) nguyeân phaân nhieàu laàn lieân tieáp laøm
taêng soá löôïng teá baøo sinh duïc sô khai.
- Ôû vuøng sinh tröùng : Caùc teá baøo sinh duïc sô khai bieán ñoåi thaønh caùc teá baøo sinh duïc
chín (2n).
- Ôû vuøng chín : Caùc teá baøo sinh duïc chín giaûm phaân ñeå cho ra giao töû (n).
Caâu 29 : So saùnh nguyeân phaân vaø giaûm phaân.
Traû lôøi :
1. Nhöõng ñieåm gioáng nhau :
- Ñeàu dieãn bieán qua caùc kyø töông töï : kyø trung gian, kyø tröôùc, kyø giöõa, kyø sau vaø kyø
cuoái.
- Nhieãm saéc theå xaûy ra nhöõng bieán ñoåi mang tính chu kyø töông töï nhau nhö : töï nhaân
ñoâi, ñoùng xoaén, xeáp treân maët phaúng xích ñaïo cuûa thoi voâ saéc, phaân li veà caùc cöïc cuûa
teá baøo, thaùo xoaén.
- Söï bieán ñoåi caùc thaønh phaàn khaùc cuûa teá baøo nhö : maøng nhaân, nhaân con, trung theå,
thoi voâ saéc, teá baøo chaát, vaùch ngaên teá baøo töông töï nhau.
http://giasutamviet.com
Dòp may chæ coù ôû nhöõng trí tueä chuyeân caàn
Haõy coá gaéng cho ñeán khi naøo khoâng coøn coù theå coá gaéng ñöôïc nöõa
LYÙ THUYEÁT SINH HOÏC 30
- Ñeàu laø nhöõng cô cheá coù taùc duïng goùp phaàn taïo ra söï oån ñònh cuûa boä nhieãm saéc theå
qua caùc theá heä cuûa loaøi.
2. Nhöõng ñieåm khaùc nhau :
Nguyeân phaân Giaûm phaân
§ Xaûy ra ôû haàu heát caùc teá baøo cuûa cô § Xaûy ra ôû caùc teá baøo sinh giao töû.
theå, tröø caùc teá baøo sinh giao töû (teá
baøo sinh duïc ôû vuøng chín).
§ Chæ coù 1 laàn phaân baøo. § Xaûy ra 2 laàn phaân baøo.
§ Chæ coù 1 laàn nhieãm saéc theå taäp trung § Coù 2 laàn nhieãm saéc theå taäp trung
treân maët phaúng xích ñaïo cuûa thoi voâ treân maët phaúng xích ñaïo cuûa thoi voâ
saéc vaø phaân li veà 2 cöïc cuûa teá baøo. saéc vaø phaân li veà 2 cöïc cuûa teá baøo.
§ Vaøo kyø tröôùc : khoâng xaûy ra tieáp § Vaøo kyø tröôùc I : xaûy ra tieáp hôïp vaø
hôïp vaø trao ñoåi cheùo nhieãm saéc theå. ñoâi luùc daãn ñeán trao ñoåi cheùo giöõa 2
croâmatit trong töøng caëp nhieãm saéc
theå keùp töông ñoàng.
§ Vaøo kyø giöõa : boä nhieãm saéc theå 2n § Vaøo kyø giöõa I : boä nhieãm saéc theå
trong teá baøo xeáp 1 haøng treân maët keùp 2n trong teá baøo xeáp thaønh 2
phaúng xích ñaïo cuûa thoi voâ saéc. haøng treân maët phaúng xích ñaïo cuûa
thoi voâ saéc.
§ Vaøo kyø sau : coù hieän töôïng taùch taâm § Vaøo kyø sau I : khoâng coù hieän töôïng
ñoäng, nhieãm saéc theå phaân li veà cöïc taùch taâm ñoäng, nhieãm saéc theå phaân
teá baøo cuûa traïng thaùi ñôn, hình li veà cöïc teá baøo ôû traïng thaùi keùp,
thaønh ôû moãi cöïc teá baøo boä nhieãm hình thaønh ôû moãi cöïc teá baøo boä
saéc theå ñôn, löôõng boäi. nhieãm saéc theå keùp, ñôn boäi.
§ Vaøo kyø cuoái : boä nhieãm saéc theå § Vaøo kyø cuoái I : boä nhieãm saéc theå
trong teá baøo con duoãi ra daïng sôïi trong teá baøo con vaãn co xoaén cöïc
maûnh. ñaïi.
§ Keát quaû : 1 teá baøo meï (2n) taïo ra 2 § Keát quaû : 1 teá baøo meï (2n) taïo ra 4
teá baøo con ñeàu coù 2n nhieãm saéc theå. teá baøo con ñeàu coù chöùa n nhieãm saéc
theå.
Caâu 30 : Trình baøy bieán ñoåi vaø hoaït ñoäng cuûa nhieãm saéc theå trong nguyeân phaân vaø trong giaûm
phaân. So saùnh 2 quaù trình bieán ñoåi vaø hoaït ñoäng ñoù cuûa nhieãm saéc theå.
Traû lôøi :
1. Bieán ñoåi vaø hoaït ñoäng cuûa nhieãm saéc theå trong nguyeân phaân vaø trong giaûm phaân :
a. Trong nguyeân phaân : Dieãn bieán qua caùc kyø :
v Kyø trung gian :
- Caùc nhieãm saéc theå ôû daïng sôïi maûnh.
http://giasutamviet.com
Dòp may chæ coù ôû nhöõng trí tueä chuyeân caàn
Haõy coá gaéng cho ñeán khi naøo khoâng coøn coù theå coá gaéng ñöôïc nöõa
LYÙ THUYEÁT SINH HOÏC 31
- Moãi nhieãm saéc theå ñeàu töï nhaân ñoâi thaønh moät nhieãm saéc theå keùp, goàm 2
croâmatit gioáng heät nhau, dính nhau ôû taâm ñoäng.
v Kyø tröôùc :
Caùc nhieãm saéc theå keùp trong teá baøo baét ñaàu co xoaén laïi vaø hieän roõ daàn.
v Kyø giöõa :
Boä nhieãm saéc theå 2n keùp trong teá baøo co xoaén cöïc ñaïi, coù hình daïng ñaëc tröng
vaø chuyeån veà xeáp daøn ñeàu 1 haøng treân maët phaúng xích ñaïo cuûa thoi voâ saéc.
v Kyø sau :
- Moãi nhieãm saéc theå 2n keùp trong boä nhieãm saéc theå keùp 2n cuûa teá baøo taùch ra ôû
taâm ñoäng thaønh 2 nhieãm saéc theå ñôn vaø phaân li ñoàng ñeàu treân thoi voâ saéc veà 2
cöïc cuûa teá baøo.
- Hình thaønh ôû moãi cöïc cuûa teá baøo boä nhieãm saéc theå löôõng boäi, traïng thaùi ñôn.
v Kyø cuoái :
Caùc nhieãm saéc theå ñôn trong boä löôõng boäi cuûa teá baøo con duoãi ra daïng sôïi maûnh.
b. Trong giaûm phaân : Nhieãm saéc theå bieán ñoåi vaø hoaït ñoäng qua 2 laàn phaân baøo :
v Laàn phaân baøo I :
- Kyø trung gian I :
• Caùc nhieãm saéc theå coù daïng sôïi maûnh.
• Moãi nhieãm saéc theå ñeàu töï nhaân ñoâi thaønh moät nhieãm saéc theå keùp, goàm 2
croâmatit gioáng heät, dính nhau ôû taâm ñoäng.
- Kyø tröôùc I :
• Caùc nhieãm saéc theå keùp baét ñaàu co xoaén laïi vaø hieän roõ daàn.
• Xaûy ra tieáp hôïp nhieãm saéc theå : hai nhieãm saéc theå trong töøng caëp töông ñoàng
tieáp xuùc nhau roài taùch rôøi ra.
• Ñoâi luùc hieän töôïng tieáp hôïp daãn ñeán trao ñoåi cheùo nhieãm saéc theå laøm hoaùn
vò gen treân caëp nhieãm saéc theå töông ñoàng.
- Kyø giöõa I :
Caùc nhieãm saéc theå keùp co xoaén cöïc ñaïi, coù hình daïng ñaëc tröng vaø chuyeån veà
xeáp thaønh 2 haøng (theo töøng caëp töông ñoàng) treân maët phaúng xích ñaïo cuûa thoi
voâ saéc.
- Kyø sau I :
Moãi nhieãm saéc theå keùp trong töøng caëp töông ñoàng khoâng taùch taâm ñoäng maø
phaân li nguyeân veïn veà 1 cöïc teá baøo, hình thaønh ôû moãi cöïc teá baøo boä nhieãm saéc
theå ñôn boäi, traïng thaùi keùp.
- Kyø cuoái I :
Boä nhieãm saéc theå keùp, ñôn boäi trong teá baøo con giöõ nguyeân traïng thaùi co xoaén
cöïc ñaïi.
v Laàn phaân baøo II :
- Kyø trung gian II vaø kyø tröôùc II :
http://giasutamviet.com
Dòp may chæ coù ôû nhöõng trí tueä chuyeân caàn
Haõy coá gaéng cho ñeán khi naøo khoâng coøn coù theå coá gaéng ñöôïc nöõa
LYÙ THUYEÁT SINH HOÏC 32
Boä nhieãm saéc theå trong teá baøo gioáng ôû kyø cuoái I.
- Kyø giöõa II :
Boä nhieãm saéc theå keùp, ñôn boäi trong teá baøo xeáp 1 haøng treân maët phaúng xích ñaïo
cuûa thoi voâ saéc.
- Kyø sau II :
• Taâm ñoäng taùch ra, boä nhieãm saéc theå keùp ñôn boäi trong teá baøo hình thaønh 2n
nhieãm saéc theå ñôn phaân li veà 2 cöïc cuûa teá baøo.
• Moãi cöïc cuûa teá baøo coù n nhieãm saéc theå ôû traïng thaùi ñôn.
- Kyø cuoái II :
Boä nhieãm saéc theå ñôn boäi, traïng thaùi ñôn trong teá baøo con thaùo xoaén, duoãi ra taïo
daïng sôïi maûnh.
2. So saùnh bieán ñoåi vaø hoaït ñoäng cuûa nhieãm saéc theå trong nguyeân phaân vaø trong giaûm
phaân :
a. Nhöõng ñieåm gioáng nhau :
- Nhieãm saéc theå ñeàu hoaït ñoäng traûi qua caùc kyø töông töï : kyø trung gian, kyø tröôùc,
kyø giöõa, kyø sau vaø kyø cuoái.
- Nhieãm saéc theå ñeàu coù caùc bieán ñoåi mang tính chu kyø gioáng nhau nhö : töï nhaân
ñoâi, co xoaén, xeáp treân maëp phaúng xích ñaïo cuûa thoi voâ saéc, phaân li veà 2 cöïc teá
baøo, thaùo xoaén.
b. Nhöõng ñieåm khaùc nhau :
Trong nguyeân phaân Trong giaûm phaân
§ Dieãn bieán qua 1 laàn phaân baøo. § Dieãn bieán qua 2 laàn phaân baøo.
§ Chæ coù 1 laàn nhieãm saéc theå taäp trung § Coù 2 laàn nhieãm saéc theå taäp trung
treân maët phaúng xích ñaïo cuûa thoi voâ treân maët phaúng xích ñaïo cuûa thoi voâ
saéc vaø phaân li veà 2 cöïc cuûa teá baøo. saéc vaø phaân li veà 2 cöïc cuûa teá baøo.
§ Kyø tröôùc : khoâng xaûy ra tieáp hôïp vaø § Kyø tröôùc I : xaûy ra tieáp hôïp vaø ñoâi
trao ñoåi cheùo nhieãm saéc theå. luùc daãn ñeán trao ñoåi cheùo giöõa 2
croâmatit trong töøng caëp nhieãm saéc
theå keùp töông ñoàng.
§ Kyø giöõa : boä nhieãm saéc theå keùp, 2n § Kyø giöõa I : boä nhieãm saéc theå keùp, 2n
trong teá baøo xeáp 1 haøng treân maët trong teá baøo xeáp thaønh 2 haøng treân
phaúng xích ñaïo cuûa thoi voâ saéc. maët phaúng xích ñaïo cuûa thoi voâ saéc.
§ Kyø sau : coù hieän töôïng taùch taâm § Kyø sau I : khoâng coù hieän töôïng taùch
ñoäng, nhieãm saéc theå phaân li veà cöïc taâm ñoäng, nhieãm saéc theå phaân li veà
teá baøo ôû traïng thaùi ñôn, hình thaønh ôû cöïc teá baøo ôû traïng thaùi keùp, hình
moãi cöïc teá baøo boä nhieãm saéc theå thaønh ôû moãi cöïc cuûa teá baøo boä
ñôn, löôõng boäi. nhieãm saéc theå keùp, ñôn boäi.
§ Kyø cuoái : boä nhieãm saéc theå trong teá § Kyø cuoái I : boä nhieãm saéc theå trong
baøo con duoãi ra taïo daïng sôïi maûnh. teá baøo con vaãn co xoaén cöïc ñaïi.
http://giasutamviet.com
Dòp may chæ coù ôû nhöõng trí tueä chuyeân caàn
Haõy coá gaéng cho ñeán khi naøo khoâng coøn coù theå coá gaéng ñöôïc nöõa
LYÙ THUYEÁT SINH HOÏC 33
Caâu 31 : Khaùi nieäm veà nhieãm saéc theå keùp. Cô cheá hình thaønh vaø hoaït ñoäng cuûa nhieãm saéc theå
keùp ôû caùc teá baøo bình thöôøng trong nguyeân phaân vaø trong giaûm phaân.
Traû lôøi :
1. Khaùi nieäm vaø cô cheá hình thaønh nhieãm saéc theå keùp :
a. Nhieãm saéc theå keùp :
- Laø nhieãm saéc theå goàm 2 croâmatit gioáng heät nhau dính nhau ôû taâm ñoäng, mang
tính chaát moät nguoàn goác hoaëc töø boá hoaëc töø meï hoaït ñoäng nhö moät theå thoáng
nhaát.
b. Cô cheá hình thaønh nhieãm saéc theå keùp :
- Nhieãm saéc theå keùp ñöôïc hình thaønh töø söï nhaân ñoâi cuûa nhieãm saéc theå maø cô sôû
laø söï nhaân ñoâi cuûa ADN trong nhieãm saéc theå. Quaù trình naøy xaûy ra vaøo giai ñoaïn
chuaån bò giöõa hai laàn phaân baøo luùc nhieãm saéc theå vaø ADN ôû traïng thaùi thaùo xoaén
toái ña.
2. Hoaït ñoäng cuûa nhieãm saéc theå keùp ôû caùc teá baøo bình thöôøng trong nguyeân phaân vaø
trong giaûm phaân :
a. Trong nguyeân phaân :
- Kyø trung gian : nhieãm saéc theå keùp hình thaønh do söï nhaân ñoâi cuûa nhieãm saéc theå.
- Kyø tröôùc : caùc nhieãm saéc theå keùp baét ñaàu co xoaén laïi.
- Kyø giöõa : caùc nhieãm saéc theå keùp co xoaén cöïc ñaïi vaø xeáp 1 haøng treân maët phaúng
xích ñaïo cuûa thoi voâ saéc.
- Kyø sau : nhieãm saéc theå keùp taùch taâm ñoäng thaønh caùc nhieãm saéc theå ñôn phaân li
veà caùc cöïc teá baøo, traïng thaùi keùp cuûa nhieãm saéc theå khoâng coøn nöõa.
b. Trong giaûm phaân :
v Laàn phaân baøo I :
- Kyø trung gian I : nhieãm saéc theå keùp hình thaønh do söï nhaân ñoâi cuûa nhieãm saéc
theå.
- Kyø tröôùc I : caùc nhieãm saéc theå keùp baét ñaàu co xoaén laïi vaø xaûy ra tieáp hôïp, ñoâi
luùc daãn ñeán trao ñoåi cheùo giöõa 2 nhieãm saéc theå keùp trong cuøng caëp töông ñoàng.
- Kyø giöõa I : caùc nhieãm saéc theå keùp co xoaén cöïc ñaïi vaø xeáp 1 haøng treân maët phaúng
xích ñaïo cuûa thoi voâ saéc.
- Kyø sau I : moãi nhieãm saéc theå keùp trong töøng caëp töông ñoàng khoâng taùch taâm
ñoäng vaø phaân li veà moät cöïc cuûa teá baøo.
- Kyø cuoái I : caùc nhieãm saéc theå keùp trong teá baøo giöõ nguyeân traïng thaùi co xoaén
cöïc ñaïi.
v Laàn phaân baøo II :
- Kyø giöõa II : caùc nhieãm saéc theå keùp xeáp 1 haøng treân maët phaúng xích ñaïo cuûa thoi
voâ saéc.
http://giasutamviet.com
Dòp may chæ coù ôû nhöõng trí tueä chuyeân caàn
Haõy coá gaéng cho ñeán khi naøo khoâng coøn coù theå coá gaéng ñöôïc nöõa
LYÙ THUYEÁT SINH HOÏC 34
- Kyø sau II : nhieãm saéc theå keùp taùch taâm ñoäng thaønh caùc nhieãm saéc theå ñôn phaân
li veà 2 cöïc teá baøo, traïng thaùi keùp cuûa nhieãm saéc theå khoâng coøn nöõa.
Caâu 32 : Khaùi nieäm vaø cô cheá hình thaønh caëp nhieãm saéc theå töông ñoàng trong caùc teá baøo bình
thöôøng. Phaân bieät nhieãm saéc theå keùp vaø nhieãm saéc theå töông ñoàng.
Traû lôøi :
1. Nhieãm saéc theå töông ñoàng vaø cô cheá hình thaønh :
a. Nhieãm saéc theå töông ñoàng :
- Trong teá baøo sinh döôõng cuûa moãi loaøi sinh vaät, nhieãm saéc theå saép xeáp thaønh caëp
vaø thöôøng laø caëp töông ñoàng.
- Caëp nhieãm saéc theå töông ñoàng goàm 2 nhieãm saéc theå gioáng heät nhau veà hình
daïng vaø kích thöôùc, mang tính chaát 2 nguoàn goác : moät chieác coù nguoàn goác töø meï
vaø moät chieác coù nguoàn goác töø boá. Caëp nhieãm saéc theå töông ñoàng coù theå ôû traïng
thaùi ñôn nhöng coù theå cuõng ôû traïng thaùi keùp neáu xaûy ra söï nhaân ñoâi nhieãm saéc
theå.
b. Cô cheá hình thaønh caëp nhieãm saéc theå töông ñoàng :
Nhöõng teá baøo bình thöôøng chöùa caëp nhieãm saéc theå töông ñoàng laø hôïp töû, caùc teá baøo sinh
döôõng vaø caùc teá baøo sinh duïc sô khai.
v Trong caùc teá baøo hôïp töû :
Caùc nhieãm saéc theå töông ñoàng ñöôïc hình thaønh töø söï keát hôïp giöõa caùc cô cheá : söï
phaân li nhieãm saéc theå trong giaûm phaân vaø söï toå hôïp cuûa chuùng trong thuï tinh :
• Trong giaûm phaân : söï phaân li nhieãm saéc theå cuûa caùc caëp nhieãm saéc theå töông
ñoàng daãn ñeán taïo ra boä nhieãm saéc theå ñôn boäi vôùi töøng chieác rieâng leõ trong caùc
giao töû.
• Trong thuï tinh : söï keát hôïp giöõa caùc giao töû ñöïc vaø giao töû caùi cuøng loaøi daãn ñeán
hình thaønh boä nhieãm saéc theå löôõng boäi trong hôïp töû taùi taïo trôû laïi caùc caëp nhieãm
saéc theå töông töông ñoàng.
v Trong caùc teá baøo sinh duïc sô khai vaø caùc teá baøo sinh döôõng :
Caùc caëp nhieãm saéc theå töông ñoàng ñöôïc taùi taïo trong caùc teá baøo con thoâng qua
söï keát hôïp giöõa nhaân ñoâi nhieãm saéc theå vôùi phaân li nhieãm saéc theå trong qua trình
nguyeân phaân.
2. Phaân bieät nhieãm saéc theå keùp vaø nhieãm saéc theå töông ñoàng :
Nhieãm saéc theå keùp Nhieãm saéc theå töông ñoàng
§ Mang tính chaát 1 nguoàn goác, hoaëc töø § Caëp nhieãm saéc theå töông ñoàng mang
boá hoaëc töø meï. tính chaát 2 nguoàn goác : moät chieác coù
nguoàn töø boá vaø moät goác töø meï.
§ Goàm 2 croâmatit gioáng heät nhau dính § Goàm 2 nhieãm saéc theå gioáng heät
nhau ôû taâm ñoäng, hoaït ñoäng nhö nhau veà hình thaùi vaø kích thöôùc, coù
http://giasutamviet.com
Dòp may chæ coù ôû nhöõng trí tueä chuyeân caàn
Haõy coá gaéng cho ñeán khi naøo khoâng coøn coù theå coá gaéng ñöôïc nöõa
LYÙ THUYEÁT SINH HOÏC 35
moät theå thoáng nhaát. theå hoaït ñoäng ñoäc laäp trong quaù
trình phaân li vaø toå hôïp ôû giaûm phaân
vaø thuï tinh.
§ Ñöôïc taïo ra töø cô cheá nhaân ñoâi § Ñöôïc taïo ra töø cô cheá phaân li nhieãm
nhieãm saéc theå vaøo kyø trung gian cuûa saéc theå trong giaûm phaân vaø toå hôïp
phaân baøo. nhieãm saéc theå trong thuï tinh (ñoái vôùi
hôïp töû); hoaëc töø cô cheá nhaân ñoâi keát
hôïp vôùi phaân li nhieãm saéc theå trong
nguyeân phaân (ñoái vôùi teá baøo sinh
döôõng vaø teá baøo sinh duïc sô khai).
§ ÔÛ caùc teá baøo bình thöôøng coù theå tìm § ÔÛ caùc teá baøo bình thöôøng, chæ coù theå
thaáy ôû teá baøo löôõng boäi vaø teá baøo tìm thaáy trong teá baøo löôõng boäi.
ñôn boäi.
Caâu 33 : Chöùng minh trong nguyeân phaân, nhieãm saéc theå ñoùng vaø thaùo xoaén coù tính chu kyø; qua
ñoù giuùp cho söï keá tuïc vaät chaát di truyeàn qua caùc theá heä.
Traû lôøi :
1. Chu kyø xoaén cuûa nhieãm saéc theå trong nguyeân phaân :
Trong nguyeân phaân söï ñoùng xoaén vaø thaùo xoaén cuûa nhieãm saéc theå dieãn ra nhö sau :
- Kyø trung gian : nhieãm saéc theå thaùo xoaén cöïc ñaïi, ôû daïng sôïi maûnh, khoù quan saùt vaø
xaûy ra nhaân ñoâi nhieãm saéc theå.
- Kyø tröôùc : caùc nhieãm saéc theå baét ñaàu ñoùng xoaén.
- Kyø giöõa : caùc nhieãm saéc theå ñoùng xoaén cöïc ñaïi, coù hình daïng ñaëc tröng, coù theå quan
saùt ñöôïc deã daøng.
- Kyø sau : caùc nhieãm saéc theå ñôn phaân li veà cöïc cuûa teá baøo vaø baét ñaàu thaùo xoaén.
- Kyø cuoái : caùc nhieãm saéc theå tieáp tuïc thaùo xoaén vaø thaùo xoaén cöïc ñaïi, trôû thaønh sôïi
maûnh vaøo cuoái kyø cuoái.
Quaù trình noùi treân cho thaáy :
• Kyø trung gian : nhieãm saéc theå thaùo xoaén cöïc ñaïi.
• Töø kyø tröôùc ñeán kyø giöõa : nhieãm saéc theå coù xu theá ñoùng xoaén vaø ñoùng xoaén cöïc
ñaïi ôû kyø giöõa.
• Töø kyø sau ñeán kyø cuoái : nhieãm saéc theå coù xu theá thaùo xoaén vaø thaùo xoaén cöïc ñaïi
ôû kyø cuoái.
Quaù trình ñoùng vaø thaùo xoaén noùi treân dieãn ra mang tính chu kyø, goïi laø chu kyø xoaén cuûa
nhieãm saéc theå.
2. Söï ñoùng vaø thaùo xoaén cuûa nhieãm saéc theå giuùp keá tuïc vaät chaát di truyeàn qua caùc theá
heä :
http://giasutamviet.com
Dòp may chæ coù ôû nhöõng trí tueä chuyeân caàn
Haõy coá gaéng cho ñeán khi naøo khoâng coøn coù theå coá gaéng ñöôïc nöõa
LYÙ THUYEÁT SINH HOÏC 36
- Kyø trung gian : nhieãm saéc theå thaùo xoaén cöïc ñaïi taïo ñieàu kieän cho phaàn loõi cuûa
nhieãm saéc theå laø phaân töû ADN nhaân ñoâi, qua ñoù laøm cô sôû cho söï nhaân ñoâi cuûa
nhieãm saéc theå.
- Töø kyø tröôùc ñeán kyø giöõa : nhieãm saéc theå ñoùng xoaén vaø ñoùng xoaén cöïc ñaïi ôû kyø giöõa
taïo ñieàu kieän cho nhieãm saéc theå xeáp treân maët phaúng xích ñaïo cuûa thoi voâ saéc vaø
phaân li chính xaùc, oån ñònh veà cöïc cuûa teá baøo ôû kyø sau.
- Töø kyø sau ñeán kyø cuoái : nhieãm saéc theå thaùo xoaén vaø thaùo xoaén cöïc ñaïi ôû cuoái kyø
cuoái, taïo ñieàu kieän ñeå nhieãm saéc theå nhaân ñoâi ôû ñôït nguyeân phaân tieáp theo cuûa caùc
teá baøo.
Caâu 34 : Giao töû laø gì? Trình baøy quaù trình phaùt sinh giao töû ôû ñoäng vaät. So saùnh giao töû ñöïc vaø
giao töû caùi.
Traû lôøi :
1. Giao töû :
- Giao töû laø teá baøo sinh duïc coù chöùa boä nhieãm saéc theå ñôn boäi (n) ñöôïc hình thaønh töø
quaù trình giaûm phaân cuûa teá baøo sinh giao töû (2n) coù khaû naêng thuï tinh taïo ra hôïp töû.
- Coù 2 loaïi giao töû : giao töû ñöïc coøn ñöôïc goïi laø tinh truøng vaø giao töû caùi coøn ñöôïc goïi
laø tröùng.
Thí duï :
Ngöôøi : 2n = 46 → giao töû : n = 23
Ruoài giaám : 2n = 8 → giao töû : n = 4
Lôïn : 2n = 38 → giao töû : n = 19
Gaø : 2n = 78 → giao töû : n = 39
2. Quaù trình phaùt sinh giao töû ôû ñoäng vaät :
ÔÛ ñoäng vaät, giao töû ñöôïc taïo thaønh ôû tinh hoaøn (ñoái vôùi caù theå ñöïc) hoaëc ôû buoàng tröùng
(ñoái vôùi caù theå caùi). Veà caáu taïo, tinh hoaøn vaø buoàng tröùng ñöôïc taäp hôïp töø nhieàu oáng
daãn sinh duïc, moãi oáng daãn sinh duïc ñöôïc chia thaønh 3 vuøng : vuøng sinh saûn, vuøng sinh
tröôûng vaø vuøng chín.
a. Taïi vuøng sinh saûn :
Caùc teá baøo sinh duïc sô khai ñöïc hoaëc caùi (ñeàu coù 2n nhieãm saéc theå) nguyeân phaân
nhieàu laàn lieân tieáp laøm taêng soá löôïng teá baøo sinh duïc sô khai ñöïc hoaëc caùi (2n).
b. Taïi vuøng sinh tröôûng :
Sau quaù trình nguyeân phaân ôû vuøng sinh saûn, nhieàu teá baøo sinh duïc sô khai taïo ra vaø
ñöôïc chuyeån vaøo vuøng sinh tröôûng. Taïi ñaây, caùc teá baøo sinh duïc sô khai hoaëc caùi
ngöøng sinh saûn, tieáp tuïc tích luõy chaát dinh döôõng vaø trôû thaønh teá baøo sinh giao töû
ñöïc hoaëc caùi (ñeàu coù 2n nhieãm saéc theå). Trong cuøng moät loaøi, teá baøo sinh giao töû caùi
lôùn hôn teá baøo sinh giao töû ñöïc do phaûi tích luõy nhieàu chaát dinh döôõng hôn, chuaån bò
nuoân döôõng phoâi ôû giai ñoaïn ñaàu neáu xaûy ra quaù trình thuï tinh.
c. Taïi vuøng chín :
http://giasutamviet.com
Dòp may chæ coù ôû nhöõng trí tueä chuyeân caàn
Haõy coá gaéng cho ñeán khi naøo khoâng coøn coù theå coá gaéng ñöôïc nöõa
LYÙ THUYEÁT SINH HOÏC 37
- Caùc teá baøo sinh giao töû ñöïc hoaëc caùi vaø vuøng chín, thöïc hieän giaûm phaân qua 2
laàn phaân baøo. Keát quaû moãi teá baøo sinh giao töû taïo 4 teá baøo con, ñeàu coù chöùa n
nhieãm saéc theå.
- ÔÛ caù theå ñöïc, caû 4 teá baøo con noùi treân ñeàu trôû thaønh 4 giao töû ñöïc vaø ñeàu coù kích
thöôùc baèng nhau.
- ÔÛ caù theå caùi, trong 4 teá baøo con noùi treân thì coù 1 teá baøo coù kích thöôùc lôùn trôû
thaønh tröùng, coù khaû naêng thuï tinh, 3 teá baøo coøn laïi coù kích thöôùc nhoû hôn trôû
thaønh theå ñònh höôùng, khoâng coù khaû naêng thuï tinh vaø sau ñoù bò tieâu bieán ñi.
3. So saùnh giao töû ñöïc vaø giao töû caùi :
a. Nhöõng ñieåm gioáng nhau :
- Ñeàu ñöôïc hình thaønh töø quaù trình giaûm phaân cuûa caùc teá baøo sinh giao töû ôû vuøng
chín cuûa oáng daãn sinh duïc.
- Ñeàu chöùa boä nhieãm saéc theå ñôn boäi (n).
- Ñeàu coù khaû naêng thuï tinh ñeå taïo ra hôïp töû.
b. Nhöõng ñieåm khaùc nhau :
- Giao töû ñöïc ñöôïc taïo ra töø teá baøo sinh tinh trong tinh hoaøn, coøn giao töû caùi ñöôïc
taïo ra töø teá baøo sinh tröùng trong buoàng tröùng.
- Giao töû caùi coù kích thöôùc lôùn hôn giao töû ñöïc cuøng loaøi do giao töû caùi tích luõy
nhieàu chaát dinh döôõng hôn ñeå chuaån bò nuoâi döôõng phoâi ôû giai ñoaïn ñaàu, neáu
xaûy ra quaù trình thuï tinh.
- Thôøi gian soáng cuûa giao töû caùi daøi hôn so vôùi thôøi gian soáng cuûa giao töû ñöïc
cuøng loaøi.
- Soá löôïng giao töû ñöïc phaùt sinh nhieàu hôn soá löôïng giao töû caùi phaùt sinh trong
cuøng 1 loaøi. Moät teá baøo sinh tinh giaûm phaân taïo 4 tinh truøng, trong khi moät teá
baøo sinh tröùng giaûm phaân chæ taïo ra 1 tröùng.
- Nhieãm saéc theå giôùi tính trong giao töû ñöïc vaø trong giao töû caùi coù theå khaùc nhau.
Caâu 35 : YÙ nghóa cuûa nguyeân phaân, giaûm phaân vaø thuï tinh. Lieân quan giöõa nguyeân phaân, giaûm
phaân vaø thuï tinh trong quaù trình truyeàn thoâng tin di truyeàn ôû sinh vaät.
Traû lôøi :
1. YÙ nghóa cuûa nguyeân phaân, giaûm phaân vaø thuï tinh :
a. YÙ nghóa cuûa nguyeân phaân :
- Söï nhaân ñoâi keát hôïp vôùi söï phaân li ñoàng ñeàu cuûa nhieãm saéc theå trong nguyeân
phaân laø cô cheá taïo ra söï oån ñònh boä nhieãm saéc theå ñaëc tröng cuûa loaøi, goùp phaàn
taïo ra söï oån ñònh veà thoâng tin di truyeàn qua caùc theá heä.
• ÔÛ loaøi sinh saûn voâ tính : nguyeân phaân taïo ra söï oån ñònh cuûa boä nhieãm saéc theå
qua caùc theá heä cô theå cuûa loaøi.
• ÔÛ loaøi sinh saûn höõu tính : nguyeân phaân taïo ra söï oån ñònh cuûa boä nhieãm saéc
theå qua caùc theá heä cô theå teá baøo cuûa cuøng moät cô theå.
http://giasutamviet.com
Dòp may chæ coù ôû nhöõng trí tueä chuyeân caàn
Haõy coá gaéng cho ñeán khi naøo khoâng coøn coù theå coá gaéng ñöôïc nöõa
LYÙ THUYEÁT SINH HOÏC 38
- Nguyeân phaân laøm taêng soá löôïng teá baøo töø moät hôïp töû ban ñaàu, taïo ñieàu kieän cho
söï phaân hoùa ñeå hình thaønh cô theå môùi vaø giuùp cho söï sinh tröôûng cuûa cô theå.
- Nguyeân phaân coøn giuùp cho söï taùi sinh caùc moâ, cô quan cuûa cô theå khi bò toån
thöông.
b. YÙ nghóa cuûa giaûm phaân :
- Giaûm phaân laø cô cheá taïo ra boä nhieãm saéc theå ñôn boäi trong giao töû, cô cheá naøy
keát hôïp vôùi cô cheá toå hôïp nhieãm saéc theå trong thuï tinh seõ taùi taïo boä nhieãm saéc
theå cuûa loaøi trong caùc hôïp töû.
- Söï phaân li ñoäc laäp vaø toå hôïp töï do cuûa caùc nhieãm saéc theå trong giaûm phaân, söï
tieáp hôïp daãn ñeán trao ñoåi cheùo cuûa töøng caëp nhieãm saéc theå keùp töông ñoàng vaø
kyø tröôùc I cuûa giaûm phaân goùp phaàn taïo ra söï ña daïng ôû giao töû, laøm xuaát hieän
nhieàu bieán dò toå hôïp ôû sinh vaät, coù nhieàu yù nghóa trong tieán hoùa vaø choïn gioáng.
c. YÙ nghóa cuûa thuï tinh :
- Laø cô cheá taïo ra hôïp töû vaø taùi taïo boä nhieãm saéc theå löôõng boäi cuûa loaøi, taïo ñieàu
kieän hình thaønh cô theå môùi.
- Söï toå hôïp ngaãu nhieân cuûa caùc loaïi giao töû trong thuï tinh coù theå laøm taêng bieán dò
toå hôïp ôû theá heä sau.
2. Lieân quan giöõa nguyeân phaân, giaûm phaân vaø thuï tinh trong vieäc truyeàn thoâng tin di
truyeàn ôû sinh vaät :
- Nhôø nguyeân phaân, caùc theá heä teá baøo khaùc nhau ôû cuøng moät cô theå vaãn chöùa ñöïng
thoâng tin di truyeàn ñaëc tröng cuûa loaøi.
- Nhôø giaûm phaân, töø teá baøo sinh giao töû ñaõ taïo ra caùc giao töû mang boä nhieãm saéc theå
ñôn boäi.
- Qua thuï tinh, caùc giao töû ñöïc vaø caùi keát hôïp taïo ra hôïp töû chöùa boä nhieãm saéc theå ñaëc
tröng cuûa loaøi.
- ÔÛ caùc loaøi sinh saûn höõu tính, söï keát hôïp giöõa 3 quaù trình nguyeân phaân, giaûm phaân vaø
thuï tinh laø cô cheá vöøa taïo ra söï oån ñònh vöøa laøm phong phuù, ña daïng thoâng tin di
truyeàn ôû sinh vaät.
Caâu 36 : Phaân tích chöùc naêng cuûa caùc thaønh phaàn teá baøo tham gia vaøo quaù trình phaân baøo.
Traû lôøi :
1. Chöùc naêng cuûa maøng teá baøo :
Trong quaù trình phaân baøo, ôû giai ñoaïn cuoái cuøng (kyø cuoái), sau khi teá baøo chaát phaân
chia thì maøng teá baøo cuõng bieán ñoåi ñeå phaân chia teá baøo meï thaønh 2 teá baøo con.
- ÔÛ teá baøo ñoäng vaät : maøng teá baøo co thaét laïi ôû giöõa ñeå chia teá baøo meï thaønh 2 teá baøo
con.
- ÔÛ teá baøo thöïc vaät : maøng teá baøo meï taïo ra vaùch ngaên chia ñoâi teá baøo meï thaønh 2 teá
baøo con.
2. Chöùc naêng cuûa teá baøo chaát vaø caùc baøo quan :
http://giasutamviet.com
Dòp may chæ coù ôû nhöõng trí tueä chuyeân caàn
Haõy coá gaéng cho ñeán khi naøo khoâng coøn coù theå coá gaéng ñöôïc nöõa
LYÙ THUYEÁT SINH HOÏC 39
a. Teá baøo chaát :
- Töø kyø tröôùc cuûa quaù trình phaân baøo, proâteâin cuûa teá baøo chaát baét ñaàu ñoâng tuï ñeå
taïo thaønh caùc tia cuûa thoi voâ saéc. Ñeán kyø giöõa, thoi voâ saéc hình thaønh hoaøn chænh
taïo ñieàu kieän ñeå caùc nhieãm saéc theå phaân li veà 2 cöïc cuûa teá baøo. Ñeán kyø cuoái,
caùc tia thoi voâ saéc hoøa tan trôû laïi vaøo teá baøo chaát.
- Trong phaân baøo, teá baøo chaát phaân chia ngaãu nhieân cho caùc teá baøo con.
b. Baøo quan :
Caùc baøo quan ñöôïc taêng leân ñeå phaân chia cho caùc teá baøo con. Trong ñoù, trung theå coù
vai troø quan troïng. Vaøo giai ñoaïn chuaån bò (kyø trung gian), trung theå nhaân ñoâi thaønh
2 trung töû di chuyeån veà 2 cöïc cuûa teá baøo, taïo ñieàu kieän ñeå thoi voâ saéc hình thaønh vaø
lan daàn vaøo giöõa.
3. Chöùc naêng cuûa nhaân :
a. Maøng nhaân vaø nhaân con :
- Maøng nhaân vaø nhaân con bieán maát hoaøn toaøn ôû kyø tröôùc, giuùp cho caùc nhieãm saéc
theå coù theå hoaït ñoäng bieán ñoåi vaø phaân li veà cöïc teá baøo.
- Maøng nhaân vaø nhaân con hình thaønh trôû laïi vaøo kyø cuoái goùp phaàn taùi taïo caáu truùc
ñaëc tröng cuûa teá baøo.
b. Nhieãm saéc theå :
Nhieãm saéc theå coù nhöõng hoaït ñoäng mang tính chu kyø nhö nhaân ñoâi, ñoùng xoaén, xeáp
treân maët phaúng xích ñaïo cuûa thoi voâ saéc, phaân li veà cöïc teá baøo, thaùo xoaén. Nhôø
nhöõng hoaït ñoäng naøy cuûa nhieãm saéc theå giuùp thoâng tin di truyeàn cuûa loaøi ñöôïc oån
ñònh qua caùc theá heä.
Caâu 37 : Ñaëc ñieåm veà hình thaùi, caáu taïo vaø chöùc naêng cuûa caùc teá baøo con ñöôïc hình thaønh sau
nguyeân phaân; sau laàn phaân baøo I vaø laàn phaân baøo II cuûa giaûm phaân.
Traû lôøi :
1. Ñaëc ñieåm veà hình thaùi, caáu taïo vaø chöùc naêng cuûa caùc teá baøo con sau nguyeân phaân :
a. Veà hình thaùi :
Caùc teá baøo con ñöôïc taïo ra raát gioáng nhau vaø gioáng vôùi teá baøo meï veà maët hình thaùi.
b. Veà caáu taïo :
v Maøng teá baøo :
Caùc teá baøo con coù thaønh phaàn, caáu taïo cuûa maøng teá baøo raát gioáng nhau vaø gioáng vôùi
teá baøo meï.
v Teá baøo chaát vaø baøo quan :
Söï phaân chia teá baøo chaát vaø baøo quan töø teá baøo meï cho 2 teá baøo con xaûy ra khoâng
ñoàng ñeàu tuyeät ñoái. Vì vaäy teá baøo chaát vaø baøo quan ôû caùc teá baøo con vaø ôû teá baøo meï
gioáng nhau moät caùch töông ñoái.
v Nhaân teá baøo :
http://giasutamviet.com
Dòp may chæ coù ôû nhöõng trí tueä chuyeân caàn
Haõy coá gaéng cho ñeán khi naøo khoâng coøn coù theå coá gaéng ñöôïc nöõa
LYÙ THUYEÁT SINH HOÏC 40
- Maøng nhaân vaø nhaân con ôû caùc teá baøo con coù thaønh phaàn caáu taïo gioáng heät nhau
vaø gioáng vôùi ôû teá baøo meï ban ñaàu.
- Trong phaân baøo, quaù trình nhaân ñoâi vaø phaân li nhieãm saéc theå veà 2 cöïc teá baøo
xaûy ra ñoàng ñeàu, chính xaùc. Vì vaäy boä nhieãm saéc theå trong caùc teá baøo con raát
gioáng nhau vaø gioáng vôùi ôû teá baøo meï veà hình thaùi, soá löôïng vaø caáu taïo.
c. Veà chöùc naêng :
Caùc teá baøo con coù hoaït ñoäng vaø chöùc naêng gioáng nhau vaø gioáng vôùi teá baøo meï nhö
trao ñoåi chaát, sinh tröôûng, sinh saûn, di truyeàn.
2. Ñaëc ñieåm veà hình thaùi, caáu taïo vaø chöùc naêng cuûa caùc teá baøo con taïo ra qua giaûm
phaân :
a. Sau laàn phaân baøo I :
Ñaëc ñieåm ÔÛ teá baøo sinh tinh ÔÛ teá baøo sinh tröùng
§ Hai teá baøo con gioáng nhau veà § Hai teá baøo con coù kích thöôùc
Veà hình hình daïng vaø kích thöôùc. khoâng baèng nhau : moät coù
thaùi kích thöôùc lôùn vaø moät coù kích
thöôùc nhoû.
§ Hai teá baøo con gioáng nhau veà § Hai teá baøo con gioáng nhau veà
caáu taïo maøng teá baøo, caùc baøo caáu taïo maøng teá baøo, caùc baøo
quan vaø nhaân. Löôïng teá baøo quan noù chöùa. Teá baøo con coù
chaát ôû 2 teá baøo con töông ñoái kích thöôùc lôùn coù löôïng teá
Veà caáu ñeàu nhau. baøo chaát nhieàu hôn teá baøo
taïo con coù kích thöôùc nhoû.
§ Hai teá baøo con ñeàu coù chöùa § Hai teá baøo con ñeàu coù boä
boä nhieãm saéc theå ñôn boäi, nhieãm saéc theå ñôn boäi, traïng
traïng thaùi keùp vaø co xoaén cöïc thaùi keùp vaø co xoaén cöïc ñaïi.
ñaïi.
Veà chöùc § Hai teá baøo con tieáp tuïc ñi vaøo § Hai teá baøo con tieáp tuïc ñi vaøo
naêng laàn phaân baøo thöù hai. laàn phaân baøo thöù hai.
b. Sau laàn phaân baøo II :
Ñaëc ñieåm ÔÛ teá baøo sinh tinh ÔÛ teá baøo sinh tröùng
§ Moãi teá baøo tieáp tuïc taïo ra 2 teá § Moãi teá baøo tieáp tuïc taïo ra 2
Veà hình
baøo con gioáng nhau veà hình teá baøo con coù kích thöôùc baèng
thaùi
thaùi vaø kích thöôùc. nhau hoaëc khoâng baèng nhau.
§ Caùc teá baøo con gioáng nhau veà § Caùc teá baøo con gioáng nhau veà
caáu truùc maøng teá baøo, löôïng caáu truùc maøng teá baøo, caáu
Veà caáu
baøo chaát, caáu truùc baøo quan truùc baøo quan noù coù vaø nhaân.
taïo
vaø nhaân. Teá baøo lôùn coù löôïng baøo chaát
nhieàu, 3 teá baøo nhoû coù löôïng
http://giasutamviet.com
Dòp may chæ coù ôû nhöõng trí tueä chuyeân caàn
Haõy coá gaéng cho ñeán khi naøo khoâng coøn coù theå coá gaéng ñöôïc nöõa
LYÙ THUYEÁT SINH HOÏC 41
baøo chaát ít.
§ Moãi teá baøo con ñeàu coù boä § Moãi teá baøo con ñeàu coù boä
nhieãm saéc theå ñôn boäi, traïng nhieãm saéc theå ñôn boäi, traïng
thaùi ñôn, duoãi ra. thaùi ñôn, duoãi ra.
§ Caùc teá baøo con ñeàu phaân hoùa § Chæ coù teá baøo coù kích thöôùc
thaønh tinh truøng vaø ñeàu coù lôùn phaân hoùa thaønh tröùng coù
khaû naêng thuï tinh taïo hôïp töû. khaû naêng thuï tinh taïo hôïp töû.
Veà chöùc
§ 3 teá baøo coù kích thöôùc nhoû
naêng
phaân hoùa thaønh theå ñònh
höôùng khoâng coù khaû naêng thuï
tinh vaø bò tieâu bieán.
http://giasutamviet.com
Dòp may chæ coù ôû nhöõng trí tueä chuyeân caàn
Haõy coá gaéng cho ñeán khi naøo khoâng coøn coù theå coá gaéng ñöôïc nöõa
LYÙ THUYEÁT SINH HOÏC 42
CHÖÔNG III
SINH HOÏC PHAÂN TÖÛ
Caâu 38 : Caáu taïo vaø chöùc naêng cuûa ADN.
Traû lôøi :
1. Caáu taïo cuûa ADN :
a. Caáu taïo hoùa hoïc :
- ADN (phaân töû axit ñeâoâxiriboânucleâic) coù ñaëc ñieåm ñaïi phaân töû vôùi kích thöôùc vaø
khoái löôïng lôùn vaø ñöôïc caáu taïo theo nguyeân taéc ña phaân, bao goàm nhieàu ñôn
phaân hôïp laïi laø caùc nucleâoâtit.
- Moãi moät nucleâoâtit coù khoái löôïng trung bình laø 300 ñôn vò cacbon vaø kích thöôùc
trung bình laø 3,4 A0. Moãi nucleâoâtit bao goàm 3 thaønh phaàn lieân keát laïi laø :
• Moät phaân töû ñöôøng ñeâoâxiriboâ (coâng thöùc caáu taïo laø C5H10O4).
• Moät phaân töû axit photphoric (H3PO4).
• Moät trong 4 loaïi bazô nitric laø : añeânin (kyù hieäu A), guanin (G), xitoâzin (X),
timin (T).
- Trong ADN coù 4 loaïi nucleâoâtit ñöôïc goïi theo teân cuûa bazô nitric chöùa trong
nucleâoâtit. Treân thöïc teá hai loaïi nucleâoâtit A vaø G coù kích thöôùc lôùn hôn 2 loaïi
nucleâoâtit T vaø X.
- Caùc nucleâoâtit lieân keát laïi vôùi nhau baèng lieân keát hoùa trò giöõa caùc axit photphoric
cuûa nucleâoâtit naøy vôùi ñöôøng cuûa nucleâoâtit keá tieáp hình thaønh chuoãi poâlinucleâoâtit.
Moãi phaân töû ADN goàm 2 chuoãi poâlinucleâoâtit.
- Boán loaïi nucleâoâtit laø A, T, G, X saép xeáp vôùi thaønh phaàn, soá löôïng vaø traät töï khaùc
nhau taïo cho ADN ôû sinh vaät vöøa coù tính ñaëc thuø vaø vöøa coù tính ña daïng.
• Tính ñaëc thuø (hay tính ñaëc tröng) cuûa ADN : theå hieän ôû moãi loaïi phaân töû
ADN coù thaønh phaàn, soá löôïng vaø traät töï xaùc ñònh.
• Tính ña daïng cuûa ADN : caùc nucleâoâtit saép xeáp vôùi thaønh phaàn, soá löôïng vaø
traät töï khaùc nhau taïo ra raát nhieàu loaïi ADN khaùc nhau ôû cô theå sinh vaät.
Tính ña daïng vaø tính ñaëc thuø cuûa ADN laø cô sôû taïo ra tính ña daïng vaø tính ñaëc thuø ôû
caùc loaøi sinh vaät.
b. Caáu taïo khoâng gian cuûa ADN :
Moâ hình caáu truùc khoâng gian cuûa phaân töû ADN ñaõ ñöôïc Oatxôn vaø Cric xaây döïng
vaøo naêm 1953.
- ADN laø moät chuoãi xoaén keùp, goàm 2 maïch poâlinucleâoâtit xoaén ñeàu quanh moät truïc
theo chieàu töø traùi sang phaûi nhö moät caùi thang daây xoaén, vôùi hai tay thang laø caùc
http://giasutamviet.com
Dòp may chæ coù ôû nhöõng trí tueä chuyeân caàn
Haõy coá gaéng cho ñeán khi naøo khoâng coøn coù theå coá gaéng ñöôïc nöõa
LYÙ THUYEÁT SINH HOÏC 43
phaân töû ñöôøng vaø axit photphoric xeáp xen keõ nhau, coøn moãi baäc thang laø 1 caëp
bazô nitric.
- Caùc nucleâoâtit naèm treân 2 maïch poâlinucleâoâtit cuûa ADN lieân keát nhau, moãi
nucleâoâtit lôùn (A hoaëc G) treân maïch poâlinucleâoâtit naøy ñöôïc buø baèng moät
nucleâoâtit beù (T hoaëc X) hay ngöôïc laïi. Do ñaëc ñieåm caáu truùc, A chæ lieân keát T
baèng hai lieân keát hidroâ vaø G chæ lieân keát X baèng 3 lieân keát hidroâ.
- Caáu truùc xoaén neâu treân cuûa phaân töû ADN taïo cho ñöôøng kính cuûa phaân töû ADN
luoân laø 20 A0 vaø phaân töû ADN coù nhieàu voøng xoaén, moãi voøng xoaén chöùa 10 caëp
nucleâoâtit vôùi chieàu daøi trung bình laø 34 A0.
- Döïa treân nguyeân taéc boå sung, neáu bieát trình töï saép xeáp cuûa caùc nucleâoâtit trong
maïch ñôn naøy coù theå suy ra trình töï saép xeáp cuûa caùc nucleâoâtit cuûa maïch ñôn coøn
laïi.
- Cuõng theo nguyeân taéc boå sung, trong phaân töû ADN coù :
A = T, G = X ⇒ A + G = T + X
A+T
Tæ soá giöõa haøm löôïng cuûa ADN luoân laø 1 haèng soá khaùc nhau ñaëc tröng
G+X
cho töøng loaøi.
2. Chöùc naêng cuûa ADN :
ADN coù 2 chöùc naêng : vöøa löu giöõ vaø baûo quaûn thoâng tin di truyeàn vöøa truyeàn thoâng tin
di truyeàn qua caùc theá heä.
a. ADN löu giöõ vaø baûo quaûn thoâng tin di truyeàn :
- Thoâng tin di truyeàn töùc thoâng tin veà caáu truùc cuûa caùc phaân töû proâteâin ñöôïc maõ
hoùa trong ADN döôùi daïng trình töï caùc boä ba nuleâoâtit keá tieáp nhau, trình töï naøy
qui ñònh trình töï saép xeáp cuûa caùc axit amin trong phaân töû proâteâin ñöôïc toång hôïp.
- Moãi ñoaïn cuûa phaân töû ADN mang thoâng tin qui ñònh caáu truùc cuûa moät loaïi
proâteâin ñöôïc goïi laø gen caáu truùc. Bình thöôøng, moät gen caáu truùc chöùa khoaûng töø
600 ñeán 1500 caëp nucleâoâtit.
b. ADN truyeàn thoâng tin di truyeàn qua caùc theá heä :
- ADN coù khaû naêng töï nhaân ñoâi vaø phaân li. Söï nhaân ñoâi vaø phaân li cuûa ADN keát
hôïp vôùi nhaân ñoâi vaø phaân li cuûa nhieãm saéc theå trong phaân baøo laø cô cheá giuùp söï
truyeàn thoâng tin di truyeàn töø teá baøo naøy sang teá baøo khaùc, töø theá heä cô theå naøy
sang theá heä cô theå khaùc.
- ADN coøn coù khaû naêng sao maõ toång hôïp ARN vaø qua ñoù ñieàu khieån giaûi maõ toång
hôïp proâteâin. Proâteâin ñöôïc toång hôïp töông taùc vôùi moâi tröôøng theå hieän tính traïng
cuûa cô theå.
Caâu 39 : YÙ nghóa sinh hoïc cuûa nguyeân taéc boå sung.
http://giasutamviet.com
Dòp may chæ coù ôû nhöõng trí tueä chuyeân caàn
Haõy coá gaéng cho ñeán khi naøo khoâng coøn coù theå coá gaéng ñöôïc nöõa
LYÙ THUYEÁT SINH HOÏC 44
Traû lôøi :
- Nguyeân taéc boå sung ñaûm baûo cho phaân töû ADN vöøa coù tính oån ñònh ñeå thöïc hieän chöùc
naêng baûo quaûn thoâng tin di truyeàn, vöøa deã daøng taùch rôøi 2 maïch ñôn ñeå thöïc hieän caùc
chöùc naêng töï sao vaø sao maõ trong quaù trình truyeàn ñaït thoâng tin di truyeàn.
- Nguyeân taéc boå sung ñaûm baûo cho phaân töû ADN coù khaû naêng töï sao cheùp chính xaùc ñeå
taïo ra caùc phaân töû ADN môùi gioáng heät noù, töø ñoù ñaûm baûo cho söï oån ñònh ADN ñaëc
tröng cuûa loaøi qua caùc theá heä teá baøo trong cô theå vaø qua caùc theá heä keá tieáp nhau.
- Nguyeân taéc boå sung ñaûm baûo cho söï truyeàn ñaït thoâng tin di truyeàn töø ADN → m-ARN
trong quaù trình toång hôïp m-ARN.
- Nguyeân taéc boå sung ñaûm baûo cho söï xaùc ñònh ñuùng vò trí caùc axit amin treân chuoãi
polypeptit trong quaù trình giaûi maõ toång hôïp proâteâin. Nhôø ñoù thoâng tin di truyeàn ñaõ ñöôïc
truyeàn ñaït chính xaùc töø ADN → proâteâin.
Caâu 40 : Söï theå hieän tính ñaëc tröng vaø oån ñònh cuûa ADN vaø cô cheá cuûa noù. Nhöõng yeáu toá laøm
tính ñaëc tröng vaø tính oån ñònh cuûa ADN mang tính chaát töông ñoái.
Traû lôøi :
1. Söï theå hieän cuûa tính ñaëc tröng vaø tính oån ñònh cuûa ADN :
a. Tính ñaëc tröng cuûa ADN :
ADN trong teá baøo cuûa moãi loaøi sinh vaät theå hieän ôû :
- Thaønh phaàn, soá löôïng vaø traät töï saép xeáp cuûa caùc caëp nucleâoâtit treân 2 maïch
poâlinucleâoâtit cuûa ADN.
- Haøm löôïng ADN trong nhaân moãi teá baøo.
A+T
- Tæ leä haøm löôïng bazô nitric
G+X
b. Tính oån ñònh cuûa ADN :
ADN ñaëc tröng cuûa moãi loaøi ñöôïc theå hieän oån ñònh qua caùc theá heä teá baøo cuûa cô theå vaø
qua caùc theá heä cô theå cuûa loaøi.
2. Cô cheá cuûa tính ñaëc tröng vaø tính oån ñònh cuûa ADN :
ADN ñaëc tröng cuûa loaøi ñöôïc oån ñònh thoâng qua söï keát hôïp giöõa caùc cô cheá nhaân ñoâi vaø
phaân li trong nguyeân phaân, phaân li trong giaûm phaân vaø taùi toå hôïp trong thuï tinh.
- ÔÛ caùc loaøi sinh saûn voâ tính : cô cheá nhaân ñoâi keát hôïp vôùi phaân li cuûa ADN trong
nguyeân phaân giuùp ADN oån ñònh qua caùc theá heä teá baøo vaø cô theå.
- ÔÛ caùc loaøi sinh saûn höõu tính :
• Nhaân ñoâi keát hôïp vôùi phaân li ADN trong nguyeân phaân giuùp oån ñònh ADN qua
caùc theá heä teá baøo.
• Phaân li ADN trong giaûm phaân keát hôïp taùi toå hôïp chuùng trong thuï tinh giuùp ADN
oån ñònh qua caùc theá heä cô theå.
3. Yeáu toá laøm cho ADN ñaëc tröng vaø oån ñònh töông ñoái :
http://giasutamviet.com
Dòp may chæ coù ôû nhöõng trí tueä chuyeân caàn
Haõy coá gaéng cho ñeán khi naøo khoâng coøn coù theå coá gaéng ñöôïc nöõa
LYÙ THUYEÁT SINH HOÏC 45
- Söï tieáp hôïp daãn ñeán trao ñoåi cheùo giöõa caùc croâmatit trong töøng caëp nhieãm saéc theå
keùp töông ñoàng coù theå daãn ñeán caáu truùc cuûa nhieãm saéc theå vaø ADN thay ñoåi.
- Caùc taùc nhaân gaây ñoät bieán lyù hoùa (phoùng xaï, nhieät ñoä, böùc xaï ...), hoùa hoïc (caùc loaïi
hoùa chaát) thöôøng xuyeân taùc ñoäng vaø laøm thay ñoåi caáu truùc cuûa ADN.
Caâu 41 : Trình baøy nhöõng ñieåm hôïp lyù trong caáu truùc cuûa ADN ñeå noù coù theå thöïc hieän ñöôïc
chöùc naêng.
Traû lôøi :
ADN coù 2 chöùc naêng vöøa baûo quaûn thoâng tin di truyeàn vöøa truyeàn thoâng tin di truyeàn qua
caùc theá heä. Ñeå thöïc hieän ñöôïc hai chöùc naêng neâu treân, phaân töû ADN coù nhöõng ñieåm hôïp lyù
trong caáu taïo cuûa noù nhö sau :
1. Ñeå thöïc hieän chöùc naêng baûo quaûn thoâng tin di truyeàn :
- ADN ñöôïc caáu taïo bôûi 2 maïch poâlinucleâoâtit xeáp xoaén theo chu kyø vaø song song, taïo
ñieàu kieän ñeå caùc gen phaân boá oån ñònh treân phaân töû ADN.
- Soá löôïng nucleâoâtit trong phaân töû ADN nhieàu taïo ra soá löôïng gen trong ADN lôùn.
Caùc nucleâoâtit saép xeáp vôùi thaønh phaàn, soá löôïng vaø traät töï khaùc nhau hình thaønh tính
ña daïng veà thoâng tin di truyeàn cuûa sinh vaät.
- Giöõa 2 maïch poâlinucleâoâtit coù lieân keát hyñroâ boå sung theo töøng caëp A – T, G – X
A+T
daãn ñeán tæ leä haøm löôïng ñaëc tröng rieâng cho töøng loaøi, hình thaønh tính ñaëc
G+X
tröng veâ thoâng tin di truyeàn cuûa ADN.
- Giöõa caùc nucleâoâtit naèm treân cuøng 1 maïch poâlinucleâoâtit coù caùc lieân keát hoùa trò. Ñaây
laø loaïi lieân keát beàn giuùp cho maïch poâlinucleâoâtit oån ñònh vaø qua ñoù taïo ra tính beàn
vöõng töông ñoái cho phaân töû ADN. Muoán phaù vôõ caùc lieân keát naøy ñoøi hoûi phaûi coù taùc
nhaân gaây ñoät bieán coù cöôøng ñoä vaø lieàu löôïng maïnh.
2. Ñeå thöïc hieän chöùc naêng truyeàn thoâng tin di truyeàn :
- Giöõa caùc nucleâoâtit treân 2 maïch poâlinucleâoâtit cuûa phaân töû ADN coù caùc lieân keát hyñroâ
laø loaïi lieân keát yeáu. Ñaëc tính naøy giuùp cho 2 maïch cuûa ADN coù theå taùch rôøi ra döôùi
taùc duïng cuûa enzim poâlimeraza ñeå thöïc hieän nhaân ñoâi laøm cô sôû cho söï nhaân ñoâi
nhieãm saéc theå ñeå truyeàn thoâng tin di truyeàn qua caùc theá heä. Söï thaùo xoaén coøn giuùp
gen treân ADN sao maõ, qua ñoù ñieàu khieån giaûi maõ toång hôïp proâteâin bieåu hieän tính
traïng cuûa cô theå.
- Tuy nhieân vaøo nhöõng giai ñoaïn maø ADN chöa tieán haønh nhaân ñoâi, sao maõ, thì vôùi soá
löôïng lieân keát hyñroâ nhieàu cuõng ñuû taïo löïc lieân keát 2 maïch poâlinucleâoâtit taïo tính oån
ñònh töông ñoái cho ADN.
Caâu 42 : Gen laø gì? Vì sao gen ñöôïc xem laø cô sôû di truyeàn ôû caáp ñoä phaân töû.
http://giasutamviet.com
Dòp may chæ coù ôû nhöõng trí tueä chuyeân caàn
Haõy coá gaéng cho ñeán khi naøo khoâng coøn coù theå coá gaéng ñöôïc nöõa
LYÙ THUYEÁT SINH HOÏC 46
Traû lôøi :
1. Khaùi nieäm veà gen :
- Gen laø moät ñoaïn cuûa ADN chöùa thoâng tin qui ñònh caáu taïo cuûa moät proâteâin naøo ñoù.
Thoâng tin di truyeàn ñöôïc ñaëc tröng bôûi trình töï caùc boä ba nucleâoâtit keá tieáp nhau treân
maïch cuûa gen, moãi boä ba maõ hoùa moät axit amin cuûa phaân töû proâteâin. Vì vaäy, trình töï
caùc boä ba trong maïch gen qui ñònh trình töï caùc axit amin cuûa phaân töû proâteâin töông
öùng ñöôïc toång hôïp.
- Moãi moät gen coù soá löôïng trung bình laø 1200 ñeán 3000 nucleâoâtit.
- Gen coøn ñöôïc xem laø baûn maõ sao goác coù khaû naêng sao maõ vaø ñieàu khieån quaù trình
giaûi maõ.
2. Gen ñöôïc xem laø cô sôû vaät chaát cuûa hieän töôïng di truyeàn :
- Gen laø caáu truùc mang thoâng tin di truyeàn. Vôùi 4 loaïi nucleâoâtit saép xeáp theo thaønh
phaàn, soá löôïng vaø traät töï khaùc nhau taïo cho thoâng tin di truyeàn treân gen vöøa coù tính
ña daïng vöøa coù tính ñaëc tröng daãn ñeán ñaëc ñieåm di truyeàn cuûa sinh vaät cuõng vöøa ña
daïng vöøa ñaëc tröng.
- Gen coù khaû naêng töï nhaân ñoâi. Söï nhaân ñoâi cuûa gen keát hôïp vôùi phaân li giuùp cho
thoâng tin di truyeàn cuûa gen ñöôïc oån ñònh töø theá heä teá baøo naøy sang theá heä teá baøo
khaùc.
- Söï phaân li cuûa gen trong giaûm phaân keát hôïp vôùi söï toå hôïp cuûa gen trong trong thuï
tinh goùp phaàn taïo ra söï oån ñònh thoâng tin di truyeàn cuûa gen töø theá heä cô theå naøy sang
theá heä cô theå khaùc.
- Gen coøn coù khaû naêng sao maõ vaø qua ñoù ñieàu khieån giaûi maõ toång hôïp proâteâin.
Proâteâin ñöôïc toång hôïp töông taùc vôùi moâi tröôøng bieåu hieän tính traïng cuûa cô theå.
- Gen coù theå bò bieán ñoåi döôùi taùc duïng cuûa caùc taùc nhaân gaây ñoät bieán beân ngoaøi vaø
beân trong cô theå. Nhöõng bieán ñoåi xaûy ra treân gen ñeàu ñöôïc di truyeàn sang theá heä
sau daãn ñeán taïo ra tính ña daïng ôû sinh vaät.
- Do nhöõng ñaëc ñieåm veà caáu truùc vaø hoaït ñoäng treân ñaây maø gen ñöôïc xem laø cô sôû di
truyeàn ôû caáp ñoä phaân töû.
Caâu 43 : Vì sao chæ coù 4 loaïi nucleâoâtit laïi taïo ra ñöôïc nhieàu loaïi gen khaùc nhau? Phaân bieät gen
veà caáu taïo vaø chöùc naêng.
Traû lôøi :
1. Boán loaïi nucleâoâtit taïo ra nhieàu loaïi gen khaùc nhau :
- Thoâng tin di truyeàn cuûa gen trong ADN ñöôïc ñaëc tröng bôûi thaønh phaàn, soá löôïng vaø
traät töï caùc boä ba nucleâoâtit keá tieáp nhau trong maïch. Vôùi boán loaïi nucleâoâtit laø
añeânin, timin, guanin, xitoâzin saép xeáp ngaãu nhieân coù khaû naêng hình thaønh 43 = 64 boä
ba. 64 boä ba naøy laïi toå hôïp vôùi nhau theo thaønh phaàn, soá löôïng vaø traät töï khaùc nhau,
taïo ra raát nhieàu loaïi gen khaùc nhau ôû cô theå sinh vaät.
2. Phaân bieät gen veà caáu taïo vaø chöùc naêng :
http://giasutamviet.com
Dòp may chæ coù ôû nhöõng trí tueä chuyeân caàn
Haõy coá gaéng cho ñeán khi naøo khoâng coøn coù theå coá gaéng ñöôïc nöõa
LYÙ THUYEÁT SINH HOÏC 47
a. Phaân bieät gen veà caáu taïo :
Hai gen gioáng nhau coù thaønh phaàn, soá löôïng vaø traät töï saép xeáp caùc nucleâoâtit gioáng
nhau.
Vì vaäy veà maët caáu taïo ñeå phaân bieät caùc gen, ta caên cöù treân thaønh phaàn, soá löôïng vaø
traät töï saép xeáp caùc nucleâoâtit cuûa gen ñoù.
b. Phaân bieät gen veà chöùc naêng :
Veà chöùc naêng vaø hoaït ñoäng di truyeàn cuûa gen trong teá baøo, coù theå phaân bieät caùc loaïi
gen sau ñaây :
v Gen caáu truùc :
Laø loaïi gen mang thoâng tin qui ñònh caáu truùc cuûa phaân töû proâteâin, tröïc tieáp sao
maõ vaø ñieàu khieån giaûi maõ toång hôïp proâteâin.
v Gen khôûi ñoäng :
Laø loaïi gen ñieàu khieån hoaït ñoäng cuûa moät soá gen saûn xuaát naøo ñoù. Gen naøy
khoâng tröïc tieáp qui ñònh caáu truùc cuûa phaân töû proâteâin, nhöng coù taùc duïng kích
thích hoaït ñoäng toång hôïp proâteâin cuûa gen saûn xuaát.
v Gen ñieàu hoøa :
Laø loaïi gen nhaän tín hieäu töø moâi tröôøng noäi baøo, töø ñoù kích thích hoaëc öùc cheá
hoaït ñoäng cuûa gen khôûi ñoäng. Loaïi gen naøy cuõng khoâng tröïc tieáp qui ñònh caáu
truùc cuûa phaân töû proâteâin.
v Gen trong nhaân :
Loaïi gen naøy naèm treân nhieãm saéc theå trong nhaân cuûa teá baøo. Gen trong nhaân
phaân li vaø toå hôïp trong phaân baøo theo nhöõng cô cheá chaët cheõ, vì vaäy chuùng qui
ñònh kieåu hình coøn laïi theo nhöõng qui luaät nghieâm ngaët.
Coù 2 loaïi gen trong nhaân :
- Gen treân nhieãm saéc theå thöôøng : coù vai troø qui ñònh nhöõng tính traïng thöôøng.
Loaïi gen naøy phaân boá ñoàng ñeàu giöõa caùc caù theå ñöïc vaø caùc caù theå caùi trong
loaøi.
- Gen treân nhieãm saéc theå giôùi tính : qui ñònh nhöõng tính traïng thöôøng coù lieân
keát giôùi tính. Loaïi gen naøy phaân boá khoâng ñoàng ñeàu giöõa caùc caù theå ñöïc vaø
caùi trong loaøi.
v Gen ngoaøi nhaân :
Coøn goïi laø gen trong teá baøo chaát. Loaïi gen naøy phaân boá trong moät soá baøo quan
cuûa teá baøo chaát vaø khoâng naèm treân nhieãm saéc theå.
Gen trong teá baøo chaát qui ñònh kieåu hình con lai phaùt trieån gioáng meï vì hôïp töû
sau thuï tinh phaùt trieån chuû yeáu trong teá baøo chaát cuûa tröùng, teá baøo chaát cuûa tinh
truøng nhoû, khoâng ñaùng keå.
Caâu 44 : Trình baøy lyù thuyeát veà söï bieåu hieän cuûa gen veà caáu truùc vaø kieåu hình.
http://giasutamviet.com
Dòp may chæ coù ôû nhöõng trí tueä chuyeân caàn
Haõy coá gaéng cho ñeán khi naøo khoâng coøn coù theå coá gaéng ñöôïc nöõa
LYÙ THUYEÁT SINH HOÏC 48
Traû lôøi :
1. Söï bieåu hieän cuûa gen veà caáu truùc :
- Gen laø moät ñoaïn cuûa phaân töû ADN ñöôïc caáu taïo töø caùc ñôn phaân laø caùc nucleâoâtit.
- Moãi nucleâoâtit coù kích thöôùc trung bình 3,4 A0 vaø khoái löôïng trung bình 300 ñôn vò
cacbon, ñöôïc caáu taïo töø 3 thaønh phaàn :
• Moät phaân töû ñöôøng ñeâoâxiriboâ (C5H10O4).
• Moät phaân töû axit photphoric (H3PO4).
• Moät trong 4 loaïi bazô nitric laø añeânin (kyù hieäu A), timin (T), guanin (G) vaø
xitoâzin (X).
- Teân cuûa moãi nucleâoâtit ñöôïc xaùc ñònh baèng teân cuûa loaïi bazô nitric chöùa trong
nucleâoâtit ñoù.
- Caùc nucleâoâtit lieân keát vôùi nhau taïo thaønh maïch poâlinucleâoâtit baèng caùc lieân keát hoùa
trò hình thaønh giöõa axit photphoric cuûa nucleâoâtit naøy vôùi ñöôøng cuûa nucleâoâtit keá
tieáp. Moãi gen goàm 2 maïch poâlinucleâoâtit vôùi toång soá nucleâoâtit bình thöôøng trong
khoaûng töø 1200 ñeán 3000.
- Hai maïch poâlinucleâoâtit cuûa gen xoaén song song theo chieàu töø traùi sang phaûi taïo
thaønh nhieàu voøng xoaén. Moãi voøng xoaén coù chöùa 10 caëp nucleâoâtit vôùi chieàu daøi trung
bình laø 30 A0. ñöôøng kính cuûa gen luoân oån ñònh baèng 20 A0.
- Giöõa caùc nucleâoâtit naèm treân 2 maïch poâlinucleâoâtit coù caùc lieân keát hyñroâ theo nguyeân
taéc boå sung : A treân maïch naøy lieân keát vôùi T treân maïch kia baèng 2 lieân keát hyñroâ vaø
G treân maïch naøy lieân keát vôùi X treân maïch kia baèng 3 lieân keát hyñroâ.
- Gen chöùa thoâng tin di truyeàn ñaëc tröng baèng trình töï caùc boä ba nucleâoâtit keá tieáp
nhau, moãi boä ba ñieàu khieån toång hôïp 1 axit amin cuûa phaân töû proâteâin.
2. Söï bieåu hieän cuûa gen veà kieåu hình :
- Gen sao maõ toång hôïp ARN, qua ñoù ñieàu khieån giaûi maõ toång hôïp proâteâin. Proâteâin
hình thaønh töông taùc vôùi moâi tröôøng bieåu hieän tính traïng cuûa cô theå.
- Moät gen coù theå qui ñònh moät tính traïng. Tính traïng do gen qui ñònh coù theå laø tính
traïng troäi hoaøn toaøn hay troäi khoâng hoaøn toaøn hoaëc cuõng coù theå laø tính traïng laën.
- Moät gen coù theå qui ñònh nhieàu tính traïng khaùc nhau goïi ñoù laø tính ña hieäu cuûa gen.
- Nhieàu gen coù theå cuøng töông taùc qui ñònh moät tính traïng theo kieåu töông taùc boå trôï,
taùc ñoäng aùt cheá hay taùc ñoäng tích luõy.
- Gen naèm treân nhieãm saéc theå thöôøng qui ñònh tính traïng thöôøng, gen naøy phaân boá
ñoàng ñeàu giöõa caùc caù theå ñöïc vaø caù theå caùi trong loaøi. Vì vaäy tính traïng ñöôïc bieåu
hieän ñoàng ñeàu ôû 2 giôùi trong loaøi.
- Gen naèm treân nhieãm saéc theå giôùi tính qui ñònh tính traïng thöôøng lieân keát giôùi tính.
Gen naøy phaân boá khoâng ñoàng ñeàu giöõa caùc caù theå ñöïc vaø caù theå caùi trong loaøi daãn
ñeán tính traïng bieåu hieän khoâng ñoàng ñeàu giöõa 2 giôùi trong loaøi.
• Gen naèm treân nhieãm saéc theå giôùi tính X : coù hieän töôïng di truyeàn cheùo, keát quaû
lai thuaän vaø lai nghòch khaùc nhau.
http://giasutamviet.com
Dòp may chæ coù ôû nhöõng trí tueä chuyeân caàn
Haõy coá gaéng cho ñeán khi naøo khoâng coøn coù theå coá gaéng ñöôïc nöõa
LYÙ THUYEÁT SINH HOÏC 49
• Gen naèm treân nhieãm saéc theå giôùi tính Y : coù hieän töông di truyeàn thaúng, tính
traïng chæ bieåu hieän ôû caùc caù theå mang ñoâi nhieãm saéc theå giôùi tính XY.
- Gen naèm trong teá baøo chaát qui ñònh tính traïng cuûa con lai theo meï vì hôïp töï phaùt
trieån chuû yeáu trong teá baøo chaát cuûa tröùng, teá baøo chaát cuûa tinh truøng nhoû, khoâng
ñaùng keå.
- Khi gen bò bieán ñoåi do caùc taùc nhaân gaây ñoät bieán daãn ñeán phaân töû proâteâin ñöôïc ñieàu
khieån toång hôïp thay ñoåi vaø do ñoù tính traïng do gen qui ñònh cuõng bò thay ñoåi.
• Neáu gen bò ñoät bieán troäi, kieåu hình bieåu hieän ngay ôû ñôøi cuûa caù theå bò ñoät bieán.
• Neáu gen bò ñoät bieán laën, kieåu hình khoâng bieåu hieän neáu ôû theå dò hôïp, nhöng qua
giao phoái trong quaàn theå, gen ñoät bieán coù theå bieåu hieän kieåu hình ôû theá heä sau
neáu ôû traïng thaùi ñoàng hôïp.
Caâu 45 : Trình baøy caáu taïo cuûa ARN. Ñaëc ñieåm vaø chöùc naêng cuûa caùc loaïi ARN trong teá baøo.
Traû lôøi :
1. Caáu taïo cuûa ARN :
- Phaân töû ARN (axit riboânucleâic) coù caáu taïo ña phaân, ñöôïc taäp hôïp töø nhieàu ñôn phaân
laø caùc riboânucleâoâtit.
- Moãi moät riboânucleâoâtit coù khoái löôïng vaø kích thöôùc trung bình laàn löôït laø 300 ñôn vò
cacbon vaø 3,4 A0 vôùi 3 thaønh phaàn caáu taïo laø :
• Moät phaân töû ñöôøng riboâ (coù coâng thöùc caáu taïo laø C5H10O5).
• Moät phaân töû axit photphoric (H3PO4).
• Moät trong 4 loaïi bazô nitric laø : añeânin (A), uraxin (U), guanin (G) vaø xitoâzin
(X).
- Caùc riboânucleâoâtit chæ phaân bieät nhau ôû thaønh phaàn bazô nitric. Vì vaäy teân goïi cuûa
riboânucleâoâtit ñöôïc xaùc ñònh baèng teân cuûa loaïi bazô nitric coù trong riboânucleâoâtit ñoù.
- Phaân töû ARN goàm moät maïch poâliriboânucleâoâtit do caùc riboânucleâoâtit lieân keát laïi vôùi
nhau baèng lieân keát hoùa trò hình thaønh giöõa phaân töû axit photphoric cuûa riboânucleâoâtit
naøy vôùi phaân töû ñöôøng cuûa riboânucleâoâtit keá tieáp.
- Boán loaïi riboânucleâoâtit A, U, G, X saép xeáp vôùi thaønh phaàn, soá löôïng vaø traät töï khaùc
nhau hình thaønh neân tính ñaëc tröng vaø tính ña daïng cuûa ARN.
2. Ñaëc ñieåm vaø chöùc naêng cuûa caùc loaïi ARN trong teá baøo :
Caên cöù treân chöùc naêng, ngöôøi ta phaân bieät 3 loaïi ARN :
a. ARN thoâng tin (mARN) :
- Chieám khoaûng 5 – 10% löôïng ARN trong teá baøo.
- Coù caáu taïo 1 maïch thaúng khoâng cuoän ñöôïc xem laø baûn maõ sao do ñöôïc sao cheùp
töø thoâng tin di truyeàn cuûa 1 ñoaïn gen treân phaân töû ADN.
- Chöùc naêng cuûa mARN laø laøm nhieäm vuï truyeàn ñaït thoâng tin veà caáu truùc cuûa
phaân töû proâteâin ñöôïc toång hôïp töø ADN ñeán riboâxoâm cuûa teá baøo chaát.
b. ARN riboâxoâm (rARN) :
http://giasutamviet.com
Dòp may chæ coù ôû nhöõng trí tueä chuyeân caàn
Haõy coá gaéng cho ñeán khi naøo khoâng coøn coù theå coá gaéng ñöôïc nöõa
LYÙ THUYEÁT SINH HOÏC 50
-Chieám khoaûng 70 – 80% löôïng ARN trong teá baøo, cuõng coù caáu truùc moät maïch
poâliriboânucleâoâtit vaø coù chöùc naêng tham gia vaøo caáu taïo cuûa riboâxoâm trong teá
baøopoâlinucleâoâtit.
c. ARN vaän chuyeån (tARN) :
- Chieám khoaûng 10 – 20% löôïng ARN trong teá baøo.
- ARN vaän chuyeån cuõng coù caáu taïo 1 maïch poâliriboânucleâoâtit nhöng cuoän laïi ôû
moät ñaàu. Trong maïch, coù moät soá ñoaïn caùc caëp bazô nitric lieân keát vôùi nhau theo
nguyeân taéc boå sung (A vôùi U vaø G vôùi X). Söï cuoän moät ñaàu cuûa tARN cuøng vôùi
lieân keát hyñroâ boå sung ñaõ hình thaønh moät soá thuøy troøn treân tARN, moät trong caùc
thuøy troøn mang boä ba ñoái maõ goàm 3 riboânucleâoâtit ñaëc hieäu vôùi axit amin maø
tARN phaûi vaän chuyeån. Ñaàu töï do cuûa tARN coù vò trí gaén axit amin ñaëc hieäu.
- tARN coù chöùc naêng vaän chuyeån axit amin töø moâi tröôøng teá baøo chaát vaøo
riboâxoâm ñeå toång hôïp proâteâin.
Caâu 46 : So saùnh ADN vôùi ARN veà caáu taïo, chöùc naêng vaø hoaït ñoäng cuûa chuùng trong teá baøo.
Traû lôøi :
1. Nhöõng ñieåm gioáng nhau :
a. Veà caáu taïo :
- Ñeàu ñöôïc caáu taïo theo nguyeân taéc ña phaân, do nhieàu ñôn phaân hôïp laïi.
- Moãi ñôn phaân ñeàu goàm 3 thaønh phaàn laø ñöôøng coù 5 cacbon, axit photphoric vaø moät
bazô nitric.
- Giöõa caùc ñôn phaân naèm treân cuøng moät maïch ñeàu coù caùc lieân keát giöõa ñöôøng vôùi axit
photphoric.
- Coù 3 loaïi bazô nitric gioáng nhau laø A, G, X.
b. Veà chöùc naêng vaø hoaït ñoäng :
- Ñeàu ñöôïc toång hôïp treân khuoân maãu cuûa phaân töû ADN.
- Ñeàu tham gia vaøo quaù trình sinh toång hôïp proâteâin ñeå qui ñònh tính traïng cho cô theå.
2. Nhöõng ñieåm khaùc nhau :
Ñieåm
phaân bieät ADN ARN
§ Goàm 2 maïch poâlinucleâoâtit § Chæ goàm moät maïch
xoaén song song poâliriboânucleâoâtit thaúng (nhö
mARN…) hay cuoän moät ñaàu
(nhö tARN)
http://giasutamviet.com
Dòp may chæ coù ôû nhöõng trí tueä chuyeân caàn
Haõy coá gaéng cho ñeán khi naøo khoâng coøn coù theå coá gaéng ñöôïc nöõa
LYÙ THUYEÁT SINH HOÏC 51
§ Coù caùc lieân keát hyñroâ theo § Coù lieân keát boå sung ôû moät soá
nguyeân taéc boå sung giöõa caùc ñoaïn trong phaân töû tARN; ôû
nucleâoâtit treân 2 maïch mARN vaø rARN thì khoâng coù
poâlinucleâoâtit. lieân keát boå sung.
Veà caáu § Ñöôøng caáu taïo laø ñöôøng § Ñöôøng caáu taïo laø ñöôøng riboâ
taïo ñeâoâxiriboâ (C5H10O4). (C5H10O5).
§ Bazô nitric coù timin (T) maø § Bazô nitric coù uraxin (U) maø
khoâng coù uraxin (U). khoâng coù timin (T).
§ Kích thöôùc vaø khoái löôïng lôùn § Kích thöôùc vaø khoái löôïng nhoû
hôn ARN töông öùng. nhoû hôn ADN töông öùng.
§ Ñöôïc toång hôïp vaø hoaït ñoäng § Ñöôïc toång hôïp trong nhaân
trong nhaân teá baøo (tröø caùc sau ñoù di chuyeån ra teá baøo
ADN daïng voøng trong teá baøo chaát hoaït ñoäng.
chaát).
§ Ñieàu khieån quaù trình toång § Tröïc tieáp toång hôïp proâteâin
hôïp proâteâin thoâng qua cô cheá thoâng qua cô cheá giaûi maõ.
Veà chöùc
sao maõ.
naêng vaø
§ Coù khaû naêng töï sao. § Khoâng coù khaû naêng töï sao
hoaït ñoäng
(tröø ARN ôû moät soá virut).
§ Söï thay ñoåi trong thaønh phaàn § Sau quaù trình hoaït ñoäng,
caáu taïo daãn ñeán ñoät bieán, laøm ARN bò phaân huûy traû laïi
bieán ñoåi tính traïng cuûa cô theå. nguyeân lieäu cho nhaân toång
hôïp ARN môùi maø khoâng gaây
roái loaïn ôû teá baøo vaø cô theå.
Caâu 47 : Trình baøy quaù trình töï nhaân ñoâi cuûa ADN. Vì sao töï nhaân ñoâi cuûa ADN coøn ñöôïc goïi
laø töï sao? YÙ nghóa cuûa töï nhaân ñoâi ADN.
Traû lôøi :
1. Töï nhaân ñoâi ADN :
- Xaûy ra trong nhaân cuûa teá baøo, ngoaïi tröø caùc ADN daïng voøng xaûy ra trong moät soá
baøo quan cuûa teá baøo chaát.
- Nhaân ñoâi ADN tieán haønh vaøo kyø trung gian giöõa 2 laàn phaân baøo, luùc ADN vaø nhieãm
saéc theå ôû traïng thaùi duoãi.
- Dieãn bieán cuûa quaù trình xaûy ra nhö sau :
§ Enzim ADN – poâlimeraza taùc duïng leân moät ñaàu cuûa phaân töû ADN vaø taùch daàn
caùc lieân keát hyñroâ giöõa 2 maïch poâlinucleâoâtit.
http://giasutamviet.com
Dòp may chæ coù ôû nhöõng trí tueä chuyeân caàn
Haõy coá gaéng cho ñeán khi naøo khoâng coøn coù theå coá gaéng ñöôïc nöõa
LYÙ THUYEÁT SINH HOÏC 52
§ Ñoàng thôøi vôùi hieän töôïng treân, caùc nucleâoâtit cuûa moâi tröôøng noäi baøo laàn löôït vaøo
tieáp xuùc vaø lieân keát vôùi caùc nucleâoâtit treân 2 maïch poâlinucleâoâtit goác theo ñuùng
nguyeân taéc boå sung :
• A maïch goác lieân keát vôùi T moâi tröôøng baèng 2 lieân keát hyñroâ.
• T maïch goác lieân keát vôùi A moâi tröôøng baèng 2 lieân keát hyñroâ.
• G maïch goác lieân keát vôùi X moâi tröôøng baèng 3 lieân keát hyñroâ.
• X maïch goác lieân keát vôùi G moâi tröôøng baèng 3 lieân keát hyñroâ.
§ Dieãn bieán xaûy ra treân suoát chieàu daøi cuûa phaân töû ADN meï. Keát quaû coù 2 phaân töû
ADN con ñöôïc taïo thaønh gioáng heät nhau vaø gioáng vôùi phaân töû ADN meï. Trong
moãi phaân töû ADN con coù 1 maïch poâlinucleâoâtit ñöôïc nhaän töø ADN meï vaø 1 maïch
coøn laïi ñöôïc hình thaønh töø caùc nucleâoâtit cuûa moâi tröôøng. Coù moät nöûa nguyeân
lieäu di truyeàn cuûa ADN meï ñöôïc giöõ laïi trong ADN con, neân quaù trình ñöôïc goïi
laø töï nhaân ñoâi baùn baûo toaøn.
2. Nhaân ñoâi ADN coøn ñöôïc goïi laø töï sao :
Qua nhaân ñoâi, thoâng tin di truyeàn cuûa ADN meï döôùi daïng traät töï caùc boä ba nucleâoâtit
naèm treân 2 maïch poâlinucleâoâtit ñöôïc sao cheùp nguyeân veïn thaønh 2 maïch ñôn cuûa ADN
con nhôø nguyeân taéc boå sung. Vì vaäy töï nhaân ñoâi ADN coøn ñöôïc goïi laø töï sao.
3. YÙ nghóa cuûa töï nhaân ñoâi ADN :
- Nhaân ñoâi ADN laøm cho thoâng tin di truyeàn cuûa ADN nhaân leân taïo cô sôû cho söï nhaân
ñoâi cuûa nhieãm saéc theå.
- Nhaân ñoâi ADN vaø nhieãm saéc theå keát hôïp vôùi cô cheá phaân li cuûa chuùng trong nguyeân
phaân giuùp taïo ra söï oån ñònh cuûa ADN vaø nhieãm saéc theå qua caùc theå heä teá baøo.
- Nhaân ñoâi ADN vaø nhieãm saéc theå cuøng söï phaân li cuûa chuùng trong giaûm phaân keát
hôïp vôùi söï taùi toå hôïp cuûa ADN vaø nhieãm saéc theå trong thuï tinh, taïo ra söï oån ñònh
cuûa ADN vaø nhieãm saéc theå qua caùc theá heä cô theå cuûa loaøi.
Caâu 48 : Trình baøy quaù trình toång hôïp ARN cuûa ADN. Vì sao toång hôïp ARN coøn ñöôïc goïi laø
sao maõ? YÙ nghóa cuûa toång hôïp ARN.
Traû lôøi :
1. Quaù trình toång hôïp ARN :
- Xaûy ra döïa treân khuoân maãu cuûa ADN treân nhieãm saéc theå trong nhaân teá baøo, ngoaïi
tröø ñoái vôùi caùc ADN daïng voøng thì xaûy ra trong 1 soá baøo quan cuûa teá baøo chaát.
- Toång hôïp ARN tieán haønh vaøo luùc ADN duoãi ra nhaèm chuaån bò cho quaù trình toång
hôïp proâteâin trong teá baøo.
- Dieãn bieán quaù trình xaûy ra nhö sau :
§ Enzim ARN – poâlimeraza taùc duïng leân moät hay moät soá ñoaïn cuûa ADN töông
öùng vôùi moät hay moät soá gen vaø taùch caùc lieân keát hyñroâ giöõa 2 maïch
poâlinucleâoâtit cuûa gen.
http://giasutamviet.com
Dòp may chæ coù ôû nhöõng trí tueä chuyeân caàn
Haõy coá gaéng cho ñeán khi naøo khoâng coøn coù theå coá gaéng ñöôïc nöõa
LYÙ THUYEÁT SINH HOÏC 53
§ Cuøng luùc ñoù, caùc riboânucleâoâtit töï do cuûa moâi tröôøng noäi baøo laàn löôït vaøo tieáp
xuùc vôùi caùc nucleâoâtit naèm treân 1 maïch poâlinucleâoâtit cuûa gen (goïi laø maïch goác)
theo ñuùng nguyeân taéc boå sung :
• A maïch goác vôùi U cuûa moâi tröôøng.
• T maïch goác vôùi A cuûa moâi tröôøng.
• G maïch goác vôùi X cuûa moâi tröôøng.
• X maïch goác vôùi G cuûa moâi tröôøng.
§ Dieãn bieán xaûy ra treân suoát chieàu daøi maïch poâlinucleâoâtit cuûa gen daãn ñeán keát
quaû caùc riboânucleâoâtit sau khi tieáp xuùc vôùi maïch goác, töï lieân keát laïi vôùi nhau
baèng caùc lieân keát hoùa trò, trôû thaønh phaân töû ARN vaø rôøi ADN, di chuyeån ra
ngoaøi, 2 maïch cuûa gen xoaén laïi nhö luùc ñaàu.
2. Toång hôïp ARN coøn ñöôïc goïi laø sao maõ :
Qua toång hôïp ARN, thoâng tin di truyeàn veà caáu taïo cuûa phaân töû proâteâin ñöôïc maõ hoùa
trong maïch goác cuûa gen döôùi daïng traät töï caùc boä ba nucleâoâtit seõ sao cheùp thaønh traät töï
caùc boä ba riboânucleâoâtit treân phaân töû ARN nhôø nguyeân taéc boå sung. Vì vaäy quaù trình
toång hôïp ARN coøn ñöôïc goïi laø quaù trình sao maõ.
3. YÙ nghóa cuûa toång hôïp ARN :
Qua toång hôïp ARN, caùc phaân töû ARN ñöôïc hình thaønh seõ di chuyeån ra teá baøo chaát tham
gia vaøo toång hôïp proâteâin. Proâteâin taïo ra töông taùc vôùi moâi tröôøng bieåu hieän thaønh tính
traïng cuûa cô theå. Nhö vaäy söï toång hôïp ARN goùp phaàn truyeàn ñaït vaø bieåu hieän thoâng tin
di truyeàn ôû sinh vaät.
Caâu 49 : So saùnh quaù trình nhaân ñoâi vaø sao maõ cuûa ADN.
Traû lôøi :
1. Nhöõng ñieåm gioáng nhau :
- Ñeàu xaûy ra chuû yeáu trong nhaân teá baøo (tröø ñoái vôùi caùc ADN trong teá baøo chaát), thöïc
hieän döïa treân khuoân maãu cuûa ADN, luùc ADN ôû traïng thaùi duoãi vaø nhieãm saéc theå ôû
daïng sôïi maûnh.
- Ñeàu xaûy ra taùc duïng cuûa enzim poâlimeraza caét ñöùt caùc lieân keát hyñroâ treân phaân töû
ADN.
- Ñeàu coù hieän töôïng caùc nguyeân lieäu töï do cuûa moâi tröôøng noäi baøo vaøo tieáp xuùc vôùi
caùc nucleâoâtit treân maïch poâlinucleâoâtit cuûa phaân töû ADN theo nguyeân taéc boå sung.
- Caùc nguyeân lieäu sau khi toång hôïp ñeàu lieân keát laïi vôùi nhau baèng lieân keát hoùa trò ñeå
taïo thaønh maïch.
2. Nhöõng ñieåm khaùc nhau :
Nhaân ñoâi ADN Sao maõ
- Muïc ñích : chuaån bò cho quaù trình - Muïc ñích : chuaån bò cho quaù trình
phaân baøo. toång hôïp proâteâin.
http://giasutamviet.com
Dòp may chæ coù ôû nhöõng trí tueä chuyeân caàn
Haõy coá gaéng cho ñeán khi naøo khoâng coøn coù theå coá gaéng ñöôïc nöõa
LYÙ THUYEÁT SINH HOÏC 54
- Men xuùc taùc laø ADN – poâlimeraza. - Men xuùc taùc laø ARN – poâlimeraza.
- Nguyeân lieäu laø caùc nucleâoâtit töï do - Nguyeân lieäu laø caùc riboânucleâoâtit töï
cuûa moâi tröôøng. do cuûa moâi tröôøng.
- Xaûy ra treân suoát toaøn boä chieàu daøi - Chæ xaûy ra treân moät hay moät soá ñoaïn
cuûa phaân töû ADN meï. cuûa phaân töû ADN meï töông öùng vôùi
1 hay moät soá gen.
- Caû 2 maïch cuûa ADN ñeàu laøm maïch - Chæ coù 1 maïch cuûa ADN laøm maïch
goác. goác.
- Añeânin cuûa maïch goác lieân keát vôùi - Añeânin cuûa maïch goác tieáp xuùc vôùi
Timin cuûa moâi tröôøng. uraxin cuûa moâi tröôøng.
- Maïch poâlinucleâoâtit cuûa moâi tröôøng - Maïch poâliriboânucleâoâtit cuûa moâi
sau khi toång hôïp lieân keát vôùi maïch tröôøng sau khi toång hôïp khoâng lieân
goác baèng lieân keát hyñroâ theo keát vôùi maïch poâlinucleâoâtit goác.
nguyeân taéc boå sung.
- ADN nhaân ñoâi 1 laàn toång hôïp 2 - Gen cuûa ADN sao maõ 1 laàn toång
ADN con. hôïp 1 ARN.
- Nhaân ñoâi ADN coù taùc duïng truyeàn - Sao maõ coù taùc duïng chuaån bò toång
thoâng tin di truyeàn qua caùc theá heä. hôïp proâteâin nhaèm bieåu hieän tính
traïng cuûa cô theå.
Caâu 50 : Giaûi thích caáu taïo vaø chöùc naêng cuûa proâteâin.
Traû lôøi :
1. Caáu taïo cuûa proâteâin :
a. Caáu taïo hoùa hoïc :
- Proâteâin laø nhöõng phaân töû coù kích thöôùc vaø khoái löôïng lôùn, ñöôïc caáu truùc theo
nguyeân taéc ña phaân, do nhieàu ñôn phaân laø caùc axit amin lieân keát laïi.
- Moãi axit amin coù khoái löôïng trung bình laø 110 ñôn vò cacbon, goàm 3 thaønh phaàn
hoùa hoïc laø :
• Moät nhoùm amin (– NH2).
• Moät nhoùm cacboâxil (– COOH).
• Moät nhoùm goác (– R).
Coâng thöùc chung cuûa axit amin laø :
NH2
R–C
http://giasutamviet.com
Dòp may chæ coù ôû nhöõng trí tueä chuyeân caàn
Haõy coá gaéng cho ñeán khi naøo khoâng coøn coù theå coá gaéng ñöôïc nöõa
LYÙ THUYEÁT SINH HOÏC 55
COOH
Caùc loaïi axit amin chæ khaùc nhau ôû nhoùm goác.
- Caùc axit amin lieân keát vôùi nhau baèng lieân keát peptit hình thaønh chuoãi Poâlipeptit.
Lieân keát peptit ñöôïc hình thaønh theo nguyeân taéc : nhoùm amin cuûa axit amin naøy lieân
keát vôùi nhoùm cacboâxil cuûa axit amin keá tieáp vaø giaûi phoùng ra moâi tröôøng 1 phaân töû
nöôùc. Soá phaân töû nöôùc giaûi phoùng ra moâi tröôøng luoân luoân baèng vôùi soá lieân keát
peptit hình thaønh trong quaù trình toång hôïp phaân töû proâteâin.
- Phaân töû proâteâin coù theå goàm 1 hay nhieàu chuoãi poâlipeptit lieân keát laïi vôùi nhau.
- Hieän nay, ngöôøi ta ñaõ phaùt hieän coù 20 loaïi axit amin trong cô theå sinh vaät. Vôùi 20
loaïi axit amin ñaõ bieát lieân keát nhau vôùi thaønh phaàn, soá löôïng vaø traät töï khaùc nhau,
taïo cho proâteâin vöøa coù tính ña daïng, vöøa coù tính ñaëc tröng.
• Tính ña daïng cuûa proâteâin : vôùi thaønh phaàn, soá löôïng vaø traät töï khaùc nhau cuûa 20
loaïi axit amin ñaõ hình thaønh raát nhieàu loaïi proâteâin khaùc nhau ôû cô theå sinh vaät.
Trong caùc cô theå ñoäng, thöïc vaät, ngöôøi ta öôùc tính coù khoaûng 1014 ñeán 1015 loaïi
proâteâin.
• Tính ñaëc tröng cuûa proâteâin : moãi loaïi proâteâin ñöôïc ñaëc tröng bôûi thaønh phaàn, soá
löôïng vaø traät töï xaùc ñònh cuûa caùc axit amin.
b. Caáu taïo khoâng gian :
Proâteâin coù caáu truùc 4 baäc cô baûn :
- Proâteâin baäc 1 : caáu taïo 1 chuoãi poâlipeptit vôùi trình töï xaùc ñònh caùc axit amin.
- Proâteâin baäc 2 : caáu taïo 1 chuoãi poâlipeptit coù daïng xoaén.
- Proâteâin baäc 3 : caáu taïo 1 chuoãi poâlipeptit daïng xoaén cuoäc hình khoái caàu ñaëc
tröng.
- Proâteâin baäc 4 : caáu taïo töø 2 hay nhieàu chuoãi poâlipeptit baäc 3 lieân keát laïi.
2. Chöùc naêng cuûa proâteâin :
Proâteâin ñaûm nhieäm nhieàu chöùc naêng quan troïng trong teá baøo vaø cô theå :
- Proâteâin tham gia caáu taïo caùc thaønh phaàn cuûa teá baøo nhö : maøng teá baøo, chaát nguyeân
sinh, caùc baøo quan, nhaân ...
- Proâteâin tham gia caáu taïo neân caùc enzim, ñoùng vai troø xuùc taùc caùc phaûn öùng sinh hoùa
trong teá baøo.
- Proâteâin tham gia caáu taïo neân hoomoân, ñoùng vai troø ñieàu hoøa caùc quaù trình trao ñoåi
chaát trong teá baøo vaø cô theå.
- Proâteâin taïo ra khaùng theå, thöïc hieän chöùc naêng baûo veä cô theå choáng laïi söï xaâm nhaäp
cuûa caùc taùc nhaân gaây beänh.
- Proâteâin coøn laø nguoàn döï tröõ cung caáp naêng löôïng cho caùc hoaït ñoäng cuûa teá baøo vaø
cô theå.
- Veà maët di truyeàn :
• Proâteâin tham gia caáu taïo neân vaät chaát di truyeàn laø nhieãm saéc theå, nhieãm saéc theå
ñöôïc caáu taïo töø caùc sôïi cô baûn vôùi 2 thaønh phaàn proâteâin vaø ADN. Trong quaù
http://giasutamviet.com
Dòp may chæ coù ôû nhöõng trí tueä chuyeân caàn
Haõy coá gaéng cho ñeán khi naøo khoâng coøn coù theå coá gaéng ñöôïc nöõa
LYÙ THUYEÁT SINH HOÏC 56
trình xoaén cuoän, sôïi cô baûn laáy theâm chaát neàn laø proâteâin ñeå hình thaønh sôïi
nhieãm saéc theå vaø caáu truùc croâmatit.
• Proâteâin tham gia caáu taïo neân caùc men xuùc taùc caùc cô cheá di truyeàn ôû caáp ñoä
phaân töû nhö : men ADN – poâlimeraza xuùc taùc cho ADN nhaân ñoâi, hay men ARN
– poâlimeraza xuùc taùc cho ADN sao maõ.
Caâu 51 : So saùnh ADN vôùi proâteâin veà caáu taïo vaø chöùc naêng cuûa chuùng trong teá baøo.
Traû lôøi :
1. Nhöõng ñieåm gioáng nhau :
a. Veà caáu taïo :
- Ñeàu laø nhöõng phaân töû coù kích thöôùc vaø khoái löôïng lôùn trong teá baøo.
- Ñeàu coù caáu truùc ña phaân, töùc do nhieàu ñôn phaân lieân keát laïi vôùi nhau.
- Moãi ñôn phaân ñeàu ñöôïc caáu taïo töø 3 thaønh phaàn hoùa hoïc khaùc nhau.
- Giöõa caùc ñôn phaân ñeàu xuaát hieän caùc lieân keát hoùa hoïc ñeå taïo thaønh chuoãi.
- Ñeàu ñöôïc toång hôïp trong teá baøo döïa treân söï qui ñònh cuûa khuoân maãu ADN.
- Ñeàu coù tính ña daïng vaø tính ñaëc tröng do thaønh phaàn, soá löôïng vaø traät töï cuûa caùc
ñôn phaân qui ñònh.
b. Veà chöùc naêng :
- ADN vaø proâteâin ñeàu coù chöùc naêng tham gia caáu taïo neân caáu truùc di truyeàn laø
nhieãm saéc theå vaø coù vai troø trong quaù trình truyeàn ñaït thoâng tin di truyeàn qua caùc
theá heä.
- Ñeàu laø cô sôû vaät chaát chuû yeáu cuûa söï soáng.
2. Nhöõng ñieåm khaùc nhau :
ADN Proâteâin
- Goàm 2 maïch poâlinucleâoâtit - Coù caáu truùc goàm moät maïch
xoaén song song theo chieàu töø poâlipeptit (ñoái vôùi proâteâin baäc
traùi sang phaûi. 1, 2, 3) hoaëc goàm 2 hay nhieàu
maïch poâlipeptit (ñoái vôùi
proâteâin baäc 4).
- Ñôn phaân laø nucleâoâtit vôùi 3 - Ñôn phaân laø axit amin vôùi 3
Veà caáu
thaønh phaàn : ñöôøng ñeâoâxiriboâ, thaønh phaàn : nhoùm cacboâxil (–
taïo
axit photphoric vaø bazô nitric. COOH), nhoùm amin (– NH2)
vaø nhoùm goác.
- Lieân keát giöõa caùc ñôn phaân - Lieân keát giöõa caùc ñôn phaân
treân cuøng moät maïch laø lieân keát treân cuøng moät maïch laø lieân keát
hoùa trò noái giöõa ñöôøng cuûa ñôn peptit noái giöõa nhoùm amin cuûa
phaân naøy vôùi axit cuûa ñôn ñôn phaân naøy vôùi nhoùm
http://giasutamviet.com
Dòp may chæ coù ôû nhöõng trí tueä chuyeân caàn
Haõy coá gaéng cho ñeán khi naøo khoâng coøn coù theå coá gaéng ñöôïc nöõa
LYÙ THUYEÁT SINH HOÏC 57
phaân keá tieáp. cacboâxil cuûa ñôn phaân keá tieáp.
- Ñöôïc tröïc tieáp toång hôïp töø - Ñöôïc tröïc tieáp toång hôïp töø
ADN meï trong nhaân teá baøo riboâxoâm trong teá baøo chaát.
(tröø ñoái vôùi ADN daïng voøng).
- Coù kích thöôùc vaø khoái löôïng - Coù kích thöôùc vaø khoái löôïng
lôùn hôn phaân töû proâteâin töông nhoû hôn phaân töû ADN töông
öùng. öùng.
- ñieàu khieån quaù trình truyeàn - Tröïc tieáp bieåu hieän tính traïng
thoâng tin di truyeàn thoâng qua cuûa cô theå thoâng qua töông taùc
cô cheá sao maõ vaø ñieàu khieån vôùi moâi tröôøng.
giaûi maõ.
Veà - Chöùa thoâng tin di truyeàn laø traät - Tham gia vaøo thaønh phaàn caùc
chöùc töï caùc boä ba nucleâoâtit qui ñònh enzim cô baûn xuùc taùc cho caùc
naêng traät töï cuûa caùc axit amin cuûa co cheá di truyeàn cuûa ADN nhö
phaân töû proâteâin ñöôïc toång hôïp. ADN – poâlimeraza xuùc taùc
ADN nhaân ñoâi, ARN –
poâlimeraza xuùc taùc ADN sao
maõ.
Caâu 52 : So saùnh ARN vôùi proâteâin veà caáu taïo vaø chöùc naêng.
Traû lôøi :
1. Nhöõng ñieåm gioáng nhau :
a. Veà caáu taïo :
- ARN vaø proâteâin ñeàu laø nhöõng phaân töû coù kích thöôùc vaø khoái löôïng lôùn trong teá
baøo.
- Ñeàu coù caáu truùc ña phaân töùc do nhieàu ñôn phaân lieân keát laïi vôùi nhau.
- Moãi ñôn phaân ñeàu ñöôïc caáu truùc töø 3 thaønh phaàn hoùa hoïc khaùc nhau.
- Ñeàu coù caùc lieân keát hoùa hoïc giöõa caùc ñôn phaân ñeå taïo thaønh maïch.
- Ñeàu coù caáu truùc moät maïch (ngoaïi tröø caùc phaân töû proâteâin baäc 4).
- Ñeàu ñöôïc toång hôïp trong teá baøo döïa treân söï qui ñònh cuûa khuoân maãu ADN.
- Ñeàu coù tính ña daïng vaø tính ñaëc tröng do thaønh phaàn, soá löôïng vaø traät töï cuûa caùc
ñôn phaân qui ñònh.
b. Veà chöùc naêng :
- Ñeàu laø cô sôû vaät chaát chuû yeáu cuûa söï soáng.
- Ñeàu coù chöùc naêng trong söï truyeàn ñaït thoâng tin di truyeàn qua caùc theá heä.
2. Nhöõng ñieåm khaùc nhau :
ARN Proâteâin
http://giasutamviet.com
Dòp may chæ coù ôû nhöõng trí tueä chuyeân caàn
Haõy coá gaéng cho ñeán khi naøo khoâng coøn coù theå coá gaéng ñöôïc nöõa
LYÙ THUYEÁT SINH HOÏC 58
- Chæ luoân coù caáu truùc 1 maïch - Proâteâin baäc 4 coù caáu truùc goàm
poâliriboânucleâoâtit . nhieàu maïch poâlipeptit.
- Ñôn phaân laø riboânucleâoâtit vôùi - Ñôn phaân laø axit amin vôùi 3
3 thaønh phaàn : ñöôøng riboâ, axit thaønh phaàn : nhoùm cacboâxil (–
photphoric, vaø bazô nitric. COOH), nhoùm amin (– NH2)
vaø nhoùm goác.
- Lieân keát giöõa caùc ñôn phaân laø - Lieân keát giöõa caùc ñôn phaân
lieân keát hoùa trò noái giöõa ñöôøng treân cuøng moät maïch laø lieân keát
cuûa ñôn phaân naøy vôùi axit cuûa peptit noái giöõa nhoùm amin cuûa
Veà caáu
ñôn phaân keá tieáp. ñôn phaân naøy vôùi nhoùm
taïo
cacboâxil cuûa ñôn phaân keá tieáp.
- Ñöôïc tröïc tieáp toång hôïp töø gen - Ñöôïc tröïc tieáp toång hôïp töø
treân ADN trong nhaân teá baøo riboâxoâm trong teá baøo chaát.
(ngoaïi tröø ñoái vôùi caùc ADN
daïng voøng).
- Coù kích thöôùc vaø khoái löôïng - Chuoãi poâlipeptit trong phaân töû
lôùn hôn chuoãi poâlipeptit töông proâteâin coù kích thöôùc vaø khoái
öùng trong phaân töû proâteâin. löôïng nhoû hôn phaân töû proâteâin
töông öùng.
- Truyeàn thoâng tin di truyeàn veà - Bieåu hieän tính traïng cuûa cô theå
caáu truùc proâteâin töø ADN ñeán thoâng qua cô cheá töông taùc vôùi
Veà
riboâxoâm cuûa teá baøo chaát. moâi tröôøng.
chöùc
- Tröïc tieáp toång hôïp proâteâin - Tham gia caáu taïo men ARN –
naêng
thoâng qua cô cheá giaûi maõ. poâlimeraza xuùc taùc cho ADN
sao maõ toång hôïp ARN.
Caâu 53 : Khaùi nieäm veà nhieãm saéc theå, axit nucleâic vaø gen. Moái quan heä giöõa 3 loaïi caáu truùc
treân ñöôïc bieåu hieän nhö theá naøo trong caùc cô cheá di truyeàn.
Traû lôøi :
1. Khaùi nieäm :
a. Nhieãm saéc theå :
Laø nhöõng caáu truùc naèm trong nhaân teá baøo, coù khaû naêng nhuoäm maøu ñaëc tröng baèng
thuoác nhuoäm maøu kieàm tính. Nhieãm saéc theå toàn taïi trong teá baøo thaønh töøng caëp,
ñöôïc xem laø cô sôû vaät chaát cuûa hieän töôïng di truyeàn ôû caáp ñoä teá baøo, coù nhöõng bieán
ñoåi hình thaùi vaø hoaït ñoäng mang tính chu kyø trong quaù trình phaân baøo.
b. Axit nucleâic :
http://giasutamviet.com
Dòp may chæ coù ôû nhöõng trí tueä chuyeân caàn
Haõy coá gaéng cho ñeán khi naøo khoâng coøn coù theå coá gaéng ñöôïc nöõa
LYÙ THUYEÁT SINH HOÏC 59
Laø nhöõng ñaïi phaân töû, coù caáu truùc theo nguyeân taéc ña phaân, goàm nhieàu ñôn phaân laø
caùc nucleâoâtit hôïp laïi. Axit nucleâic ñöôïc xem laø cô sôû vaät chaát cuûa hieän töôïng di
truyeàn ôû caáp ñoä teá baøo.
Coù 2 loaïi axit nucleâic laø : axit ñeâoâxiriboânucleâic (ADN) vaø axit riboânucleâic (ARN).
c. Gen :
- Gen laø moät ñoaïn cuûa ADN chöùa thoâng tin qui ñònh caáu taïo cuûa moät loaïi proâteâin
naøo ñoù. Thoâng tin di truyeàn cuûa gen ñöôïc ñaëc tröng bôûi trình töï cuûa caùc boä ba
nucleâoâtit keá tieáp nhau treân maïch poâlinucleâoâtit cuûa gen, moãi boä ba maõ hoùa moät
axit amin cuûa phaân töû proâteâin. Vì vaäy, trình töï caùc boä ba trong maïch gen qui
ñònh trình töï caùc axit amin cuûa phaân töû proâteâin töông öùng ñöôïc toång hôïp.
- Moãi gen bình thöôøng coù soá löôïng trung bình töø 1200 ñeán 3000 nucleâoâtit.
- Gen coøn ñöôïc xem laø baûn maõ goác, coù khaû naêng sao maõ vaø ñieàu khieån quaù trình
giaûi maõ.
2. Lieân quan giöõa nhieãm saéc theå, axit nucleâic vaø gen trong caùc cô cheá di truyeàn :
- ÔÛ kyø trung gian, giai ñoaïn chuaån bò giöõa 2 laàn phaân baøo, söï duoãi maïch vaø nhaân ñoâi
cuûa ADN vaø gen laø cô sôû cho söï nhaân ñoâi cuûa nhieãm saéc theå.
- Trong quaù trình giaûm phaân, vaøo kyø tröôùc cuûa laàn phaân baøo thöù nhaát, nhieãm saéc theå
tieáp hôïp vaø trao ñoåi cheùo taïo ñieàu kieän ñeå caùc gen treân ADN cuûa nhieãm saéc theå
cuøng caëp töông ñoàng trao ñoåi cheùo daãn ñeán hoaùn vò gen.
- Trong giaûm phaân, söï phaân li ñoäc laäp vaø toå hôïp töï do cuûa caùc nhieãm saéc theå taïo ñieàu
kieän cho gen naèm treân ADN cuûa nhieãm saéc cuõng phaân li ñoäc laäp vaø toå hôïp töï do.
- Trong thuï tinh, söï taùi toå hôïp giöõa caùc nhieãm saéc theå trong caùc giao töû taïo ñieàu kieän
cho gen vaø ADN trong nhieãm saéc theå taùi toå hôïp goùp phaàn taïo ra tính oån ñònh veà
thoâng tin di truyeàn qua caùc theá heä.
- Thoâng qua quaù trình sao maõ, gen treân ADN taïo ra ARN vaø qua ñoù ñieàu khieån giaûi
maõ toång hôïp proâteâin. Proâteâin ñöôïc taïo ra lieân keát vôùi ADN hình thaønh neân caáu truùc
nhieãm saéc theå.
Caâu 54 : Giaûi thích tính ña daïng vaø tính ñaëc tröng cuûa ADN, ARN vaø proâteâin. Moái lieân quan vaø
yù nghóa cuûa tính ña daïng vaø tính ñaëc tröng cuûa ADN, ARN vaø proâteâin trong di truyeàn ôû sinh
vaät.
Traû lôøi :
1. Tính ña daïng vaø tính ñaëc tröng cuûa ADN, ARN vaø proâteâin :
Tính ña daïng vaø tính ñaëc tröng cuûa ADN, ARN vaø proâteâin ñöôïc qui ñònh bôûi thaønh
phaàn, soá löôïng vaø traät töï saép xeáp cuûa caùc ñôn phaân caáu taïo neân chuùng.
a. Tính ña daïng cuûa ADN, ARN vaø proâteâin :
- Vôùi 4 loaïi nucleâoâtit saép xeáp theo thaønh phaàn, soá löôïng vaø traät töï khaùc nhau taïo
ra raát nhieàu loaïi ADN trong côû theå sinh vaät.
http://giasutamviet.com
Dòp may chæ coù ôû nhöõng trí tueä chuyeân caàn
Haõy coá gaéng cho ñeán khi naøo khoâng coøn coù theå coá gaéng ñöôïc nöõa
LYÙ THUYEÁT SINH HOÏC 60
- Vôùi 4 loaïi riboânucleâoâtit saép xeáp theo thaønh phaàn, soá löôïng vaø traät töï khaùc nhau
taïo ra raát nhieàu loaïi ARN trong cô theå sinh vaät.
- Vôùi 20 loaïi axit amin saép xeáp theo thaønh phaàn, soá löôïng vaø traät töï khaùc nhau taïo
ra raát nhieàu loaïi proâteâin trong cô theå sinh vaät.
b. Tính ña daïng cuûa ADN, ARN vaø proâteâin :
- Moãi moät loaïi ADN ñöôïc ñaëc tröng bôûi thaønh phaàn, soá löôïng vaø traät töï xaùc ñònh
cuûa caùc nucleâoâtit.
- Moãi moät loaïi ARN ñöôïc ñaëc tröng bôûi thaønh phaàn, soá löôïng vaø traät töï xaùc ñònh
cuûa caùc riboânucleâoâtit.
- Moãi moät loaïi proâteâin ñöôïc ñaëc tröng bôûi thaønh phaàn, soá löôïng vaø traät töï xaùc ñònh
cuûa caùc axit amin.
2. Moái lieân quan vaø yù nghóa cuûa tính ña daïng vaø tính ñaëc tröng cuûa ADN, ARN vaø
proâteâin :
a. Moái lieân quan cuûa tính ña daïng vaø tính ñaëc tröng cuûa ADN, ARN vaø proâteâin :
Trong teá baøo cuûa cô theå sinh vaät, thoâng qua cô cheá sao maõ, tính ña daïng vaø tính ñaëc
tröng cuûa ADN qui ñònh tính ña daïng vaø tính ñaëc tröng cuûa ARN. Sau ñoù, thoâng qua
cô cheá giaûi maõ, seõ hình thaønh tính ña daïng vaø tính ñaëc tröng cuûa proâteâin ñöôïc toång
hôïp.
b. YÙ nghóa cuûa tính ña daïng vaø tính ñaêc tröng cuûa ADN, ARN vaø proâteâin trong di
truyeàn :
- Tính ñaëc tröng cuûa ADN, ARN vaø proâteâin laø cô sôû taïo neân söï oån ñònh veà thoâng
tin di truyeàn ôû moãi loaøi sinh vaät.
- Tính ña daïng cuûa ADN, ARN vaø cuûa proâteâin laø cô sôû taïo neân söï phong phuù veà
thoâng tin di truyeàn ôû sinh giôùi, raát coù yù nghóa trong quaù trình tieán hoùa cuûa sinh
giôùi.
Caâu 55 : Trình baøy quaù trình toång hôïp proâteâin vaø cô cheá ñieàu hoøa sinh toång hôïp proâteâin trong
teá baøo. Taïi sao laïi goïi quaù trình toång hôïp proâteâin laø quaù trình giaûi maõ?
Traû lôøi :
1. Quaù trình toång hôïp proâteâin trong teá baøo :
Bao goàm 2 giai ñoaïn chuû yeáu sau :
a. Giai ñoaïn sao maõ :
Döïa treân khuoân maãu cuûa gen treân ADN, döôùi söï xuùc taùc cuûa men ARN –
poâlimeâraza vaø söï tham gia cuûa caùc riboânucleâoâtit töï do cuûa moâi tröôøng, ARN ñöôïc
toång hôïp. Sau ñoù, caùc phaân töû ARN rôøi khoûi nhaân di chuyeån ra teá baøo chaát chæ chuaån
bò cho giaûi maõ toång hôïp proâteâin.
b. Giai ñoaïn giaûi maõ :
Giai ñoaïn naøy goàm 3 böôùc chính :
v Hoaït hoùa axit amin :
http://giasutamviet.com
Dòp may chæ coù ôû nhöõng trí tueä chuyeân caàn
Haõy coá gaéng cho ñeán khi naøo khoâng coøn coù theå coá gaéng ñöôïc nöõa
LYÙ THUYEÁT SINH HOÏC 61
Caùc axit amin töï do coù trong teá baøo chaát ñöôïc hoaït hoùa nhôø gaén vôùi hôïp chaát
giaøu naêng löôïng añeânoâzintriphotphat (ATP) döôùi taùc duïng cuûa moät soá loaïi
enzim. Sau ñoù, nhôø moät loaïi men ñaëc hieäu khaùc, axit amin ñaõ ñöôïc hoaït hoùa laïi
lieân keát vôùi tARN töông öùng ñeå taïo neân phöùc hôïp axit amin – tARN (aa –
tARN).
v Toång hôïp chuoãi poâlipeptit :
- Ñaàu tieân, mARN tieáp xuùc vôùi riboâxoâm ôû vò trí maõ môû ñaàu. Tieáp ñoù, tARN
mang axit amin môû ñaàu tieán vaøo riboâxoâm, ñoái maõ cuûa noù khôùp vôùi maõ môû
ñaàu cuûa mARN theo nguyeân taéc boå sung. Sau khi xaûy ra khôùp maõ, axit amin
môû ñaàu ñöôïc gaén vaøo riboâxoâm.
- Riboâxoâm tieáp tuïc chuyeån dòch sang boä ba thöù nhaát cuûa mARN, tARN môû ñaàu
rôøi khôûi riboâxoâm, phöùc heä aa1 – tARN ñi vaøo, ñoái maõ cuûa noù khôùp vôùi maõ
cuûa axit amin thöù nhaát cuûa mARN theo nguyeân taéc boå sung, vaø axit amin thöù
nhaát laïi ñöôïc ñaët vaøo riboâxoâm. Enzim xuùc taùc taïo thaønh lieân keát peptit giöõa
axit amin môû ñaàu vaø axit amin thöù nhaát.
- Riboâxoâm tieáp tuïc chuyeån dòch sang boä ba thöù hai cuûa mARN, tARN cuûa maõ
thöù nhaát rôøi riboâxoâm, phöùc heä aa2 – tARN laïi tieán vaøo riboâxoâm, ñoái maõ cuûa
noù khôùp maõ cuûa axit amin thöù hai treân mARN theo nguyeân taéc boå sung, lieân
keát peptit laïi ñöôïc hình thaønh giöõa aa1 vaø aa2. Riboâxoâm tieáp tuïc dòch chuyeån.
Vaø cöù theá quaù trình dieãn bieán suoát chieàu daøi cuûa phaân töû mARN cho ñeán
tröôùc maõ cuoái cuøng.
- Taïi maõ cuoái cuøng cuûa mARN, riboâxoâm chuyeån dòch vaø rôøi khoûi mARN
nhöng phöùc heä aa – tARN khoâng ñi vaøo nöõa vaø chuoãi poâlipeptit ñöôïc giaûi
phoùng.
v Hình thaønh caáu truùc proâteâin hoaøn chænh :
Döôùi taùc duïng cuûa enzim ñaëc hieäu, axit amin môû ñaàu bò taùch khoûi chuoãi
poâlipeptit vöøa ñöôïc toång hôïp. Sau ñoù, chuoãi poâlipeptit tieáp tuïc hình thaønh caáu
truùc baäc cao hôn ñeå taïo thaønh proâteâin hoaøn chænh.
2. Ñieàu hoøa sinh toång hôïp proâteâin trong teá baøo :
Naêm 1965, hai nhaø khoa hoïc Phaùp laø Jacoâp vaø Moânoâ phaùt hieän cô cheá ñieàu hoøa toång
hôïp proâteâin ôû loaøi tröïc khuaån ñöôøng ruoät E.Coli. Cô cheá naøy ñöôïc giaûi thích nhö sau :
- Treân phaân töû ADN, caùc gen saûn xuaát coù lieân quan veà chöùc naêng taäp trung thaønh
cuïm, ñieàu khieån cuïm gen saûn xuaát coù gen khôûi ñoäng vaø öùc cheá hoaëc kích thích hoaït
ñoäng cuûa gen khôûi ñoäng laø moät gen ñieàu hoøa.
- Khi teá baøo khoâng vaøo quaù trình toång hôïp proâteâin, gen ñieàu hoøa toång hôïp moät loaïi
proâteâin öùc cheá. Proâteâin naøy keát hôïp vôùi gen khôûi ñoäng laøm gen khôûi ñoäng bò kìm
haõm vaø khoâng kích thích hoaït ñoäng cuûa gen saûn xuaát.
- Vaøo thôøi ñieåm teá baøo ñi vaøo toång hôïp proâteâin, trong moâi tröôøng noäi baøo xuaát hieän
chaát caûm öùng vaø laøm proâteâin öùc cheá bò bieán daïng khoâng coøn khaû naêng öùc cheá gen
http://giasutamviet.com
Dòp may chæ coù ôû nhöõng trí tueä chuyeân caàn
Haõy coá gaéng cho ñeán khi naøo khoâng coøn coù theå coá gaéng ñöôïc nöõa
LYÙ THUYEÁT SINH HOÏC 62
khôûi ñoäng. Luùc naøy gen khôûi ñoäng khoâng coøn bò kìm haõm seõ kích thích caùc gen saûn
xuaát tieán haønh sao maõ vaø ñieàu khieån toång hôïp proâteâin.
3. Quaù trình toång hôïp proâteâin laø quaù trình giaûi maõ :
- Thoâng tin di truyeàn veà caáu truùc cuûa phaân töû proâteâin ñöôïc maõ hoùa trong gen döôùi
daïng trình töï saép xeáp caùc boä ba maõ hoùa nucleâoâtit ñaõ ñöôïc dòch maõ thaønh trình töï saép
xeáp caùc axit amin trong phaân töû proâteâin. Vì vaäy quaù trình treân ñöôïc goïi laø quaù trình
giaûi maõ.
Caâu 56 : Maõ di truyeàn laø gì? Neâu ñaëc ñieåm cuûa maõ di truyeàn. Phaân bieät boä ba maõ hoùa vôùi maõ
hoùa boä ba.
Traû lôøi :
1. Maõ di truyeàn :
- Thoâng tin di truyeàn ñöôïc ghi treân ADN döôùi daïng maõ boä ba goàm 3 nucleâoâtit keá tieáp
nhau. Moãi boä ba maõ hoùa, maõ hoùa cho moät loaïi axit amin. Ngöôøi ta goïi caùc boä ba maõ
hoùa ñoù laø maõ di truyeàn.
2. Ñaëc ñieåm cuûa maõ di truyeàn :
- Maõ di truyeàn ñöôïc ñoïc theo 1 chieàu treân phaân töû ARNm (5’ → 3’)
- Maõ di truyeàn ñöôïc ñoïc lieân tuïc, khoâng goái leân nhau.
- Maõ di truyeàn mang tính ñaëc hieäu : Moãi loaïi boä ba maõ hoùa chæ maõ hoùa cho 1 loaïi axit
amin.
- Maõ di truyeàn mang tính thaùi hoùa : Ñoù laø tröôøng hôïp 1 soá axit amin coù theå ñoàng thôøi
do moät soá boä ba maõ hoùa (Ví duï : Alanin coù theå ñöôïc maõ hoùa bôûi 4 boä ba khaùc nhau).
- Maõ di truyeàn coù tính phoå bieán : ÔÛ taát caû caùc loaøi sinh vaät, thoâng tin di truyeàn ñeàu
ñöôïc maõ hoùa theo nguyeân taéc chung laø maõ boä ba.
3. Phaân bieät boä ba maõ hoùa vaø maõ hoùa boä ba :
- Boä ba maõ hoùa : Laø toå hôïp goàm 3 nucleâoâtit ñöùng keá tieáp nhau taïo thaønh moät ñôn vò
maõ di truyeàn.
- Maõ hoùa boä ba : Moãi axit amin trong phaân töû proâteâin ñöôïc maõ hoùa treân ADN baèng ba
nucleâoâtit ñöùng keá tieáp nhau. Ngöôøi ta goïi ñoù laø söï maõ hoùa theo nguyeân taéc maõ hoùa
boä ba.
Caâu 57 : Neâu chöùc naêng cuûa caùc boä phaän trong teá baøo tham gia vaøo chöùc naêng toång hôïp
proâteâin. Giaûi thích moái lieân quan giöõa 3 cô cheá : töï sao ADN, sao maõ vaø giaûi maõ trong quaù
trình truyeàn ñaït thoâng tin di truyeàn.
Traû lôøi :
1. Chöùc naêng cuûa caùc boä phaän trong quaù trình toång hôïp proâteâin :
a. ADN :
http://giasutamviet.com
Dòp may chæ coù ôû nhöõng trí tueä chuyeân caàn
Haõy coá gaéng cho ñeán khi naøo khoâng coøn coù theå coá gaéng ñöôïc nöõa
LYÙ THUYEÁT SINH HOÏC 63
Chöùa gen mang thoâng tin veà caáu taïo cuûa phaân töû proâteâin. Gen treân ADN ñieàu khieån
quaù trình toång hôïp proâteâin thoâng qua sao maõ toång hôïp ARN.
b. ARN :
Ñöôïc sao maõ töø gen treân ADN sau ñoù rôøi ADN ra teá baøo chaát. Coù 3 loaïi ARN ñeàu
coù vai troø trong toång hôïp proâteâin.
v mARN : laø baûn maõ sao, tröïc tieáp truyeàn thoâng tin veà caáu taïo cuûa phaân töû proâteâin
töø gen treân ADN ñeán riboâxoâm cuûa teá baøo chaát.
v tARN : lieân keát vôùi axit amin thaønh phöùc heä axit amin – tARN. tARN ñoùng vai
troø vaän chuyeån axit amin töø moâi tröôøng teá baøo chaát ñeán riboâxoâm ñeå giaûi maõ.
v rARN : tham gia vaøo caáu taïo cuûa riboâxoâm, nhö vaäy rARN cuõng coù vai troø giaùn
tieáp trong toång hôïp proâteâin.
c. Axit amin :
Laø nguoàn nguyeân lieäu cho quaù trình toång hôïp proâteâin.
d. Riboâxoâm :
Laø nôi xaûy ra toång hôïp proâteâin. Riboâxoâm tröôït qua mARN ñeå tieáp nhaän thoâng tin veà
trình töï caùc axit amin gaén vaøo chuoãi poâlipeptit.
e. ATP (añeânoâzintriphotphat) :
Cung caáp naêng löôïng ñeå hoaït hoùa axit amin, vaø giuùp hình thaønh lieân keát peptit giöõa
caùc axit amin ñeå hình thaønh chuoãi poâlipeptit.
f. Enzim :
Xuùc taùc cho axit amin hoaït hoùa lieân keát vôùi tARN taïo thaønh phöùc heä axit amin –
tARN.
g. Heä thoáng löôùi noäi chaát cuûa teá baøo :
Tham gia vaän chuyeån proâteâin sau quaù trình toång hôïp.
2. Lieân quan giöõa 3 cô cheá : töï sao ADN, sao maõ vaø giaûi maõ trong quaù trình truyeàn
ñaït thoâng tin di truyeàn :
a. Töï sao ADN :
Vôùi söï xuùc taùc, hoaït hoùa cuûa enzim vaø ATP cuøng söï tham gia cuûa nguoàn nguyeân
lieäu laø caùc nucleâoâtit töï do cuûa moâi tröôøng, ADN thöïc hieän töï sao taïo ra nhieàu ADN
môùi gioáng heät nhau vaø gioáng vôùi ADN goác. Qua ñoù, thoâng tin di truyeàn ñöôïc nhaân
leân chính xaùc ñeå truyeàn cho caùc teá baøo con cuøng vôùi söï sinh tröôûng cuûa cô theå.
b. Cô cheá sao maõ :
Vôùi söï xuùc taùc, hoaït hoùa cuûa enzim vaø naêng löôïng cuøng söï tham gia cuûa nguoàn
nguyeân lieäu laø caùc riboânucleâoâtit töï do cuûa moâi tröôøng, gen treân ADN thöïc hieän sao
maõ. Qua ñoù thoâng tin di truyeàn veà caáu taïo cuûa phaân töû proâteâin ñöôïc maõ hoùa trong
maïch goác cuûa gen döôùi daïng trình töï caùc boä ba nucleâoâtit seõ sao cheùp sang phaân töû
mARN döôùi daïng trình töï caùc boä ba riboânucleâoâtit. Phaân töû mARN sau khi ñöôïc toång
hôïp di chuyeån ra teá baøo chaát, ñeán riboâxoâm ñeå truyeàn ñaït thoâng tin di truyeàn.
c. Cô cheá giaûi maõ :
http://giasutamviet.com
Dòp may chæ coù ôû nhöõng trí tueä chuyeân caàn
Haõy coá gaéng cho ñeán khi naøo khoâng coøn coù theå coá gaéng ñöôïc nöõa
LYÙ THUYEÁT SINH HOÏC 64
Vôùi söï xuùc taùc, hoaït hoùa cuûa enzim vaø naêng löôïng cuøng söï tham gia cuûa nguoàn
nguyeân lieäu laø caùc axit amin tö do cuûa moâi tröôøng cuøng vôùi caùc yeáu toá khaùc, thoâng
tin di truyeàn ñöôïc giaûi maõ döôùi daïng trình töï caùc axit amin trong chuoãi poâlipeptit
cuûa phaân töû proâteâin ñöôïc toång hôïp.
Proâteâin ñöôïc toång hôïp sau ñoù töông taùc vôùi moâi tröôøng bieåu hieän thaønh tính traïng
cuûa cô theå. Do soá gen trong teá baøo raát nhieàu daãn ñeán proâteâin ñöôïc ñieàu khieån toång
hôïp raát ña daïng vaø bieåu hieän thaønh caùc tính traïng ña daïng treân cô theå sinh vaät.
Caâu 58 : So saùnh quaù trình töï sao ADN vaø quaù trình giaûi maõ.
Traû lôøi :
1. Nhöõng ñieåm gioáng nhau giöõa 2 quaù trình :
- Ñeàu xaûy ra trong teá baøo döôùi söï xuùc taùc cuûa men vaø söï hoaït hoùa cuûa naêng löôïng.
- Ñeàu xaûy ra vôùi söï qui ñònh cuûa thoâng tin di truyeàn chöùa trong phaân töû ADN.
- Ñeàu coù söï tham gia cuûa caùc nguyeân lieäu cuûa moâi tröôøng noäi baøo.
- Ñeàu coù söï tieáp xuùc giöõa caùc nucleâoâtit hay giöõa caùc riboânucleâoâtit theo nguyeân taéc boå
sung.
- Caùc nguyeân lieäu sau khi ñöôïc toång hôïp ñeàu coù caùc lieân keát hoùa hoïc noái laïi vôùi nhau
taïo thaønh maïch.
- Ñeàu coù vai troø trong quaù trình truyeàn ñaït vaø bieåu hieän thoâng tin di truyeàn ôû sinh vaät.
2. Nhöõng ñieåm khaùc nhau giöõa 2 quaù trình :
Töï sao ADN Giaûi maõ
§ Xaûy ra trong nhaân teá baøo (ngoaïi tröø § Xaûy ra ôû riboâxoâm cuûa teá baøo chaát.
ñoái vôùi caùc phaân töû ADN daïng voøng
trong teá baøo chaát).
§ Nguyeân lieäu söû duïng laø caùc § Nguyeân lieäu söû duïng laø caùc axit
nucleâoâtit töï do cuûa moâi tröôøng noäi amin cuûa moâi tröôøng noäi baøo.
baøo.
§ Quaù trình xaûy ra theo suoát chieàu doïc § Quaù trình xaûy ra laàn löôït theo chieàu
cuûa 2 maïch poâlinucleâoâtit cuûa phaân daøi cuûa maïch poâliriboânucleâoâtit cuûa
töû ADN meï. phaân töû mARN.
§ Caùc nucleâoâtit cuûa moâi tröôøng tieáp § Caùc riboânucleâoâtit treân caùc boä ba ñoái
xuùc vaø lieân keát vôùi caùc nucleâoâtit maõcuûa caùc tARN khôùp maõ vôùi caùc
treân 2 maïch poâlinucleâoâtit goác theo riboânucleâoâtit cuûa caùc boä ba maõ sao
ñuùng nguyeân taéc boå sung (A – T, G cuûa mARN theo nguyeân taéc boå sung
– X). (A – U, G – X).
§ Moãi nucleâoâtit goác toång hôïp 1 § Moãi boä ba maõ sao maõ hoùa 1 axit
nucleâoâtit cuûa moâi tröôøng. amin (ngoaïi tröø boä ba cuoái cuøng).
http://giasutamviet.com
Dòp may chæ coù ôû nhöõng trí tueä chuyeân caàn
Haõy coá gaéng cho ñeán khi naøo khoâng coøn coù theå coá gaéng ñöôïc nöõa
LYÙ THUYEÁT SINH HOÏC 65
§ Taát caû caùc nguyeân lieäu ñöôïc toång § Axit amin môû ñaàu ñöôïc giaûi maõ
hôïp ñeàu tham gia vaøo saûn phaåm taïo khoâng tham gia vaøo thaønh phaàn
ra (ADN). phaân töû proâteâin ñöôïc toång hôïp.
§ Caùc nguyeân lieäu ñöôïc toång hôïp lieân § Caùc nguyeân lieäu ñöôïc toång hôïp lieân
keát taïo maïch baèng lieân keát hoùa trò. keát taïo maïch baèng lieân keát peptit.
§ Maïch poâlinucleâoâtit ñöôïc toång hôïp töø § Maïch poâlipeptit ñöôïc toång hôïp taùch
nguyeân lieäu cuûa moâi tröôøng xoaén khoûi mARN vaø riboâxoâm, tieáp tuïc
vôùi maïch poâlinucleâoâtit goác taïo phaân hoaøn chænh ñeå hình thaønh phaân töû
töû ADN môùi. proâteâin.
Caâu 59 : So saùnh quaù trình sao maõ vaø quaù trình giaûi maõ.
Traû lôøi :
1. Nhöõng ñieåm gioáng nhau giöõa 2 quaù trình :
- Ñeàu xaûy ra trong teá baøo döôùi söï xuùc taùc cuûa men vaø söï hoaït hoùa cuûa naêng löôïng.
- Ñeàu xaûy ra vôùi söï qui ñònh cuûa thoâng tin di truyeàn chöùa trong phaân töû ADN.
- Ñeàu coù söï tham gia cuûa caùc nguyeân lieäu trong moâi tröôøng noäi baøo.
- Ñeàu coù söï tieáp xuùc giöõa riboânucleâoâtit vôùi nucleâoâtit hoaëc vôùi riboânucleâoâtit theo
nguyeân taéc boå sung.
- Caùc nguyeân lieäu sau khi ñöôïc toång hôïp ñeàu coù caùc lieân keát hoùa hoïc noái laïi vôùi nhau
taïo thaønh maïch.
- Saûn phaåm taïo thaønh ñeàu rôøi khoûi maïch mang thoâng tin toång hôïp.
- Ñeàu coù vai troø trong quaù trình truyeàn ñaït vaø bieåu hieän tính traïng cuûa cô theå.
2. Nhöõng ñieåm khaùc nhau giöõa 2 quaù trình :
Sao maõ Giaûi maõ
§ Xaûy ra treân moät maïch cuûa gen treân § Xaûy ra ôû riboâxoâm cuûa teá baøo chaát.
ADN trong nhaân teá baøo (ngoaïi tröø
ñoái vôùi caùc phaân töû ADN daïng voøng
trong teá baøo chaát).
§ Nguyeân lieäu söû duïng laø caùc § Nguyeân lieäu söû duïng laø caùc axit
riboânucleâoâtit töï do cuûa moâi tröôøng amin töï do cuûa moâi tröôøng noäi baøo.
noäi baøo.
§ Laø quaù trình toång hôïp ARN. § Laø quaù trình toång hôïp proâteâin.
§ Quaù trình xaûy ra theo chieàu doïc cuûa § Quaù trình xaûy ra theo chieàu doïc cuûa
1 maïch poâlinucleâoâtit cuûa gen. maïch poâliriboânucleâoâtit cuûa phaân töû
mARN.
§ Caùc riboânucleâoâtit töï do cuûa moâi § Caùc riboânucleâoâtit treân caùc boä ba ñoái
tröôøng tieáp xuùc vôùi caùc nucleâoâtit maõ cuûa caùc tARN khôùp maõ vôùi caùc
http://giasutamviet.com
Dòp may chæ coù ôû nhöõng trí tueä chuyeân caàn
Haõy coá gaéng cho ñeán khi naøo khoâng coøn coù theå coá gaéng ñöôïc nöõa
LYÙ THUYEÁT SINH HOÏC 66
treân maïch goác cuûa gen. riboânucleâoâtit cuûa caùc boä ba maõ sao
cuûa mARN.
§ Moãi nucleâoâtit maïch goác toång hôïp 1 § Moãi boä ba maõ sao cuûa mARN maõ
riboânucleâoâtit töø moâi tröôøng. hoùa 1 axit amin (ngoaïi tröø boä ba
cuoái cuøng).
§ Giöõa caùc riboânucleâoâtit ñöôïc toång § Giöõa caùc axit amin ñöôïc toång hôïp
hôïp lieân keát taïo thaønh maïch baèng lieân keát taïo thaønh maïch baèng lieân
lieân keát hoùa trò. keát peptit.
§ Caùc nguyeân lieäu riboânucleâoâtit ñöôïc § Trong caùc axit amin ñöôïc toång hôïp
toång hôïp ñeàu tham gia vaøo phaân töû thì axit amin môû ñaàu khoâng tham gia
ARN. vaøo phaân töû proâteâin.
Caâu 60 : Neâu roõ moái lieân heä giöõa ADN vaø proâteâin trong caáu truùc vaø cô cheá di truyeàn.
Traû lôøi :
1. Lieân heä giöõa ADN vaø proâteâin trong caùc caáu truùc di truyeàn :
v Trong caáu truùc cuûa nhieãm saéc theå :
- ADN keá t hôïp vôùi moät loaïi proâteâin laø hixtoân theo tæ leä töông ñöông taïo thaønh
nucleâoâproâteâin hình thaønh caáu truùc sôïi nhieãm saéc.
- Sôïi nhieãm saéc tieáp tuïc xoaén, laáy theâm chaát neàn proâteâin hình thaønh caáu truùc
croâmatit cuûa nhieãm saéc theå.
v Trong caáu truùc ADN :
Proâteâin lieân keát vôùi caùc voøng xoaén cuûa ADN ñeå oån ñònh vaø ñieàu hoøa hoaït tính cuûa
ADN.
2. Lieân keát giöõa ADN vaø proâteâin trong caùc cô cheá di truyeàn :
a. Thoâng qua caùc cô cheá di truyeàn caáp ñoä phaân töû, ADN ñieàu khieån toång hôïp
proâteâin :
- Moãi boä ba nucleâoâtit treân maïch cuûa gen treân ADN ñieàu khieån toång hôïp 1 axit
amin cuûa phaân töû proâteâin. Trình töï saép xeáp cuûa boä ba nucleâoâtit treân maïch goác
cuûa gen qui ñònh trình töï saép xeáp cuûa caùc axit amin cuûa phaân töû proâteâin ñöôïc
toång hôïp.
- Gen treân ADN sao maõ toång hôïp ARN, ARN taïo ra tröïc tieáp giaûi maõ toång hôïp
proâteâin.
- Nhöõng bieán ñoåi xaûy ra trong thaønh phaàn, soá löôïng vaø traät töï cuûa caùc nucleâoâtit
treân maïch gen cuûa ADN laøm bieán ñoåi phaân töû mARN vaø do ñoù daãn ñeán caáu truùc
cuûa phaân töû proâteâin ñöôïc toång hôïp seõ thay ñoåi.
b. Proâteâin taùc ñoäng leân caùc cô cheá di truyeàn cuûa ADN :
- Proâteâin do gen ñieàu hoøa ñieàu khieån toång hôïp coù taùc duïng öùc cheá gen khôûi ñoäng.
http://giasutamviet.com
Dòp may chæ coù ôû nhöõng trí tueä chuyeân caàn
Haõy coá gaéng cho ñeán khi naøo khoâng coøn coù theå coá gaéng ñöôïc nöõa
LYÙ THUYEÁT SINH HOÏC 67
- Moät soá loaïi proâteâin do caùc gen saûn xuaát ñieàu khieån toång hôïp tham gia vaøo thaønh
phaàn cuûa caùc enzim xuùc taùc leân caùc cô cheá di truyeàn ôû caáp ñoä phaân töû. Thí duï :
• Enzim ADN – poâlimeraza xuùc taùc cô cheá töï sao cuûa caùc phaân töû ADN.
• Enzim ARN – poâlimeraza xuùc taùc cô cheá sao maõ cuûa ADN.
• Moät soá enzim ñaëc hieäu xuùc taùc cô cheá giaûi maõ.
Caâu 61 : Nguyeân taéc boå sung theå hieän nhö theá naøo trong caùc caáu truùc vaø cô cheá di truyeàn.
Traû lôøi :
1. Nguyeân taéc boå sung theå hieän trong caùc caáu truùc di truyeàn :
a. Trong caáu truùc cuûa phaân töû ADN :
Trong phaân töû ADN nguyeân taéc boå sung theå hieän trong lieân keát hyñroâ giöõa caùc
nucleâoâtit naèm treân 2 maïch poâlinucleâoâtit. Ñeå ñaûm baûo ñöôøng kính cuûa phaân töû ADN
luoân oån ñònh vaø duy trì caáu truùc xoaén cuûa ADN, moät nucleâoâtit lôùn (A hoaëc G) ñöôïc
buø baèng moät nucleâoâtit beù (T hoaëc X) vaø do ñaëc ñieåm cuûa caùc bazô nitric daãn ñeán A
treân maïch naøy lieân keát vôùi T treân maïch coøn laïi baèng 2 lieân keát hyñroâ vaø G treân
maïch naøy lieân keát vôùi X treân maïch coøn laïi baèng 3 lieân keát hyñroâ.
b. Trong caáu truùc cuûa phaân töû tARN :
Phaân töû tARN caáu truùc 1 maïch poâlinucleâoâtit cuoän laïi 1 ñaàu, quaù trình cuoän naøy daãn
ñeán hình thaønh moät soá thuøy troøn vaø moät trong caùc thuøy troøn noùi treân mang boä ba ñoái
maõ coù vai troø trong quaù trình toång hôïp proâteâin. Ñeå oån ñònh caáu truùc caùc thuøy troøn
treân, taïi moät soá vò trí cuûa ñoaïn maïch tARN gaàn caùc thuøy troøn xuaát hieän caùc lieân keát
hyñroâ giöõa caùc riboânucleâoâtit theo nguyeân taéc boå sung : A lieân keát vôùi U baèng 2 lieân
keát hyñroâ vaø G lieân keát vôùi X baèng 3 lieân keát hyñroâ.
2. Nguyeân taéc boå sung theå hieän trong caùc cô cheá di truyeàn :
a. Trong cô cheá töï sao ADN :
Trong giai ñoaïn chuaån bò giöõa 2 laàn phaân baøo, ADN tieán haønh töï sao chuaån bò cho
nhieãm saéc theå nhaân ñoâi.
Döôùi taùc duïng cuûa enzim ADN – poâlimeraza, hai maïch poâlinucleâoâtit cuûa phaân töû
ADN bò taùch caùc lieân keát hyñroâ. Khi aáy caùc nucleâoâtit cuûa moâi tröôøng laàn löôït vaøo
lieân keát vôùi caùc nucleâoâtit cuûa 2 maïch ADN goác theo ñuùng nguyeân taéc boå sung :
- A maïch goác vôùi T moâi tröôøng.
- T maïch goác vôùi A moâi tröôøng.
- X maïch goác vôùi G moâi tröôøng.
- G maïch goác vôùi X moâi tröôøng.
Keát quaû : 2 phaân töû ADN gioáng heät nhau vaø gioáng vôùi ADN meï luùc ñaàu ñöôïc toång hôïp.
b. Trong cô cheá sao maõ :
Xaûy ra treân khuoân maãu cuûa 1 maïch poâlinucleâoâtit cuûa gen treân ADN nhaèm chuaån bò
cho quaù trình toång hôïp proâteâin cuûa teá baøo.
http://giasutamviet.com
Dòp may chæ coù ôû nhöõng trí tueä chuyeân caàn
Haõy coá gaéng cho ñeán khi naøo khoâng coøn coù theå coá gaéng ñöôïc nöõa
LYÙ THUYEÁT SINH HOÏC 68
Sau khi hai maïch cuûa gen bò taùch lieân keát hyñroâ döôùi taùc duïng cuûa enzim ARN –
poâlimeraza, caùc riboânucleâoâtit cuûa moâi tröôøng laàn löôït tieáp xuùc vôùi caùc nucleâoâtit treân
maïch goác cuûa gen theo nguyeân taéc boå sung :
- A maïch goác vôùi U moâi tröôøng.
- T maïch goác vôùi A moâi tröôøng.
- X maïch goác vôùi G moâi tröôøng.
- G maïch goác vôùi X moâi tröôøng.
Keát quaû : Caùc riboânucleâoâtit sau khi ñöôïc toång hôïp lieân keát vôùi nhau baèng lieân keát hoùa trò,
trôû thaønh phaân töû ARN di chuyeån ra teá baøo chaát ñeå toång hôïp proâteâin.
c. Trong cô cheá giaûi maõ :
Döôùi taùc duïng cuûa enzim ñaëc hieäu vaø hoaït hoùa cuûa naêng löôïng ATP, phaân töû tARN
lieân keát vôùi axit amin hoaït hoùa di chuyeån vaøo riboâxoâm. Khi aáy caùc boä ba
riboânucleâoâtit ñoái maõ cuûa tARN khôùp maõ vôùi boä ba maõ sao cuûa mARN theo ñuùng
nguyeân taéc boå sung : A vôùi U vaø G vôùi X. Moãi laàn khôùp maõ, chuoãi poâlipeptit ôû
riboâxoâm lieân keát ñöôïc moät axit amin.
Keát quaû : Quaù trình xaûy ra suoát chieàu daøi cuûa mARN daãn ñeán proâteâin ñöôïc toång hôïp.
Caâu 62 : Giaûi thích moái lieân quan vaø chi tieát caùc cô cheá di truyeàn ôû caáp ñoä phaân töû theo sô ñoà :
ADN → ARN → proâteâin → tính traïng.
Traû lôøi :
1. Moái lieân quan giöõa ADN, ARN, proâteâin, tính traïng :
Moái lieân quan giöõa ADN, ARN, proâteâin vaø tính traïng cuûa cô theå theo sô ñoà treân ñöôïc
giaûi thích nhö sau :
- ADN chöùa thoâng tin di truyeàn vaø thoâng tin di truyeàn naøy ñöôïc truyeàn ñaït cho caùc teá
baøo con thoâng qua cô cheá töï sao. Vaø nhôø cô cheá naøy, thoâng tin di truyeàn cuûa loaøi
chöùa trong ADN ñöôïc oån ñònh töø theá heä teá baøo naøy sang theá heä teá baøo khaùc.
- Thoâng tin di truyeàn trong ADN coøn ñöôïc truyeàn ñaït vaø bieåu hieän thaønh tính traïng
cuûa cô theå thoâng qua söï keát hôïp giöõa caùc cô cheá sau :
• ADN sao maõ toång hôïp ARN.
• ARN tröïc tieáp giaûi maõ toång hôïp proâteâin.
• Proâteâin ñöôïc toång hôïp seõ thoâng qua töông taùc vôùi moâi tröôøng bieåu hieän thaønh
tính traïng cô theå.
2. Caùc cô cheá di truyeàn qua moái quan heä treân :
a. Thoâng qua cô cheá töï sao, thoâng tin di truyeàn ñöôïc oån ñònh töø theá heä teá baøo naøy
sang theá heä teá baøo khaùc : Trình baøy cô cheá töï sao (töï nhaân ñoâi) ADN.
b. Quaù trình truyeàn ñaït vaø bieåu hieän tính traïng cuûa cô theå :
Thoâng qua söï keát hôïp giöõa caùc cô cheá : sao maõ toång hôïp ARN, giaûi maõ toång hôïp
proâteâin vaø töông taùc giöõa proâteâin vôùi moâi tröôøng bieåu hieän tính traïng.
• ADN sao maõ toång hôïp ARN : Trình baøy cô cheá sao maõ.
http://giasutamviet.com
Dòp may chæ coù ôû nhöõng trí tueä chuyeân caàn
Haõy coá gaéng cho ñeán khi naøo khoâng coøn coù theå coá gaéng ñöôïc nöõa
LYÙ THUYEÁT SINH HOÏC 69
• ARN ñöôïc toång hôïp tröïc tieáp giaûi maõ toång hôïp proâteâin : Trình baøy cô cheá giaûi
maõ trong quaù trình sinh toång hôïp proâteâin.
• Proâteâin sau khi ñöôïc toång hôïp seõ thoâng qua töông taùc vôùi moâi tröôøng ñeå bieåu
hieän tính traïng cuûa cô theå.
Caâu 63 : Neâu khaùi nieäm vaø vò trí cuûa moãi loaïi boä ba : maõ goác, maõ sao vaø ñoái maõ trong teá baøo.
Moái quan heä giöõa caùc boä ba noùi treân. Giaûi thích vì sao ôû sinh vaät, maõ di truyeàn phaûi laø maõ boä
ba.
Traû lôøi :
1. Khaùi nieäm vaø vò trí cuûa moãi loaïi boä ba :
a. Boä ba maõ goác :
- Laø boä ba nucleâoâtit naèm treân maïch poâlinucleâoâtit cuûa phaân töû ADN. Caùc boä ba maõ
goác saép xeáp theo moät trình töï xaùc ñònh, traät töï naøy qui ñònh traät töï caùc axit amin
trong phaân töû proâteâin, do moãi boä ba maõ goác ñieàu khieån toång hôïp 1 axit amin.
- Vò trí cuûa boä ba maõ goác naèm treân ADN coù chuû yeáu trong nhieãm saéc theå cuûa nhaân
teá baøo, moät soá phaân töû ADN chöùa boä ba maõ goác naèm trong moät soá baøo quan cuûa
teá baøo nhö ti theå, laïp theå ...
b. Boä ba maõ sao :
- Laø boä ba riboânucleâoâtit naèm treân phaân töû mARN, moãi boä ba maõ hoùa 1 axit amin
töông öùng. Traät töï caùc boä ba maõ sao cuûa phaân töû mARN ñöôïc sao cheùp vaø ñöôïc
qui ñònh töø traät töï caùc boä ba maõ goác cuûa gen töông öùng treân ADN.
- Boä ba maõ sao treân mARN coù ôû trong nhaân teá baøo, trong teá baøo chaát vaø trong moät
soá baøo quan nhö ti theå, laïp theå ...
c. Boä ba ñoái maõ :
- Laø boä ba riboânucleâoâtit naèm ôû moät ñaàu cuûa phaân töû tARN. Boä ba ñoái maõ tröïc tieáp
khôùp maõ vôùi boä ba maõ sao treân mARN vaø noù qui ñònh loaïi axit amin töông öùng
lieân keát vaøo ñaàu coøn laïi cuûa tARN trong quaù trình giaûi maõ.
- Boä ba ñoái maõ naèm treân tARN coù ôû trong nhaân teá baøo, trong teá baøo chaát vaø trong
thaønh phaàn caáu truùc cuûa riboâxoâm.
2. Moái quan heä giöõa boä ba maõ goác, boä ba maõ sao vaø boä ba ñoái maõ :
Trong quaù trình truyeàn ñaït thoâng tin di truyeàn, thoâng tin di truyeàn veà caáu truùc cuûa phaân
töû proâteâin ñöôïc qui ñònh bôûi traät töï caùc boä ba maõ goác seõ sao cheùp thaønh traät töï caùc boä ba
maõ sao treân mARN qua cô cheá sao maõ. Traät töï caùc boä ba maõ sao sau ñoù tröïc tieáp giaûi
maõ vaø toång hôïp traät töï caùc axit amin cuûa proâteâin sau khi ñaõ xaûy ra khôùp maõ vôùi caùc boä
ba ñoái maõ theo nguyeân taéc boå sung.
3. ÔÛ sinh vaät, maõ di truyeàn phaûi laø maõ boä ba :
Phaân töû ADN ñöôïc caáu taïo baèng 4 loaïi nucleâoâtit khaùc nhau laø A, T, G, X coøn trong
thaønh phaàn cuûa proâteâin ôû cô theå sinh vaät coù ñeán 20 loaïi axit amin khaùc nhau.
http://giasutamviet.com
Dòp may chæ coù ôû nhöõng trí tueä chuyeân caàn
Haõy coá gaéng cho ñeán khi naøo khoâng coøn coù theå coá gaéng ñöôïc nöõa
LYÙ THUYEÁT SINH HOÏC 70
- Neáu maõ di truyeàn laø maõ boä 1, töùc moãi loaïi nucleâoâtit maõ hoùa 1 loaïi axit amin thì 4
loaïi nucleâoâtit chæ maõ hoùa 4 loaïi axit amin khaùc nhau maø thoâi.
- Neáu maõ di truyeàn laø maõ boä 2, töùc 2 nucleâoâtit maõ hoùa 1 axit amin thì vôùi 4 loaïi
nucleâoâtit hình thaønh 42 = 16 kieåu boä 2 töùc cuõng chæ maõ hoùa 16 loaïi axit amin khaùc
nhau maø thoâi.
- Neáu maõ di truyeàn laø maõ boä 3 thì 4 loaïi nucleâoâtit hình thaønh 43 = 64 kieåu boä ba.
Treân thöïc teá coù loaïi boä ba khoâng tröïc tieáp maõ hoùa caùc axit amin vaø coù loaïi axit amin laïi
ñöôïc maõ hoùa bôûi vaøi kieåu boä ba khaùc. Do vaäy soá kieåu boä ba phaûi nhieàu hôn 20 môùi coù
khaû naêng maõ hoùa ñuû 20 loaïi axit amin. Vì vaäy maõ di truyeàn chæ coù theå laø maõ boä ba.
Caâu 64 : Trình baøy vai troø cuûa teá baøo chaát trong caùc hoaït ñoäng di truyeàn.
Traû lôøi :
1. Vai troø cuûa teá baøo chaát ñoái vôùi caùc hoaït ñoäng di truyeàn qua nhaân (di truyeàn qua
nhieãm saéc theå) :
a. Ñoái vôùi caùc hoaït ñoäng di truyeàn ôû caáp ñoä phaân töû :
v Teá baøo chaát cung caáp nguoàn nguyeân lieäu vaø naêng löôïng cho caùc hoaït ñoäng cuûa
ADN :
- Cung caáp nguyeân lieäu ñeå toång hôïp nucleâoâtit hay riboânucleâoâtit duøng vaøo quaù
trình töï sao vaø sao maõ cuûa ADN.
- Cung caáp proâteâin ñeå caáu truùc thaønh caùc men poâlimeraza xuùc taùc cho ADN töï
sao, sao maõ.
- Cung caáp axit amin, men vaø naêng löôïng ATP ñeå thöïc hieän quaù trình giaûi maõ.
v Laø nôi xaûy ra quaù trình toång hôïp proâteâin.
b. Ñoái vôùi caùc hoaït ñoäng di truyeàn ôû caáp ñoä teá baøo :
- Teá baøo chaát cung caáp proâteâin ñeå hình thaønh thoi voâ saéc taïo ñieàu kieän thuaän lôïi
cho söï phaân li cuûa nhieãm saéc theå veà hai cöïc cuûa teá baøo trong quaù trình phaân baøo.
- Laø nôi xaûy ra caùc hoaït ñoäng cuûa nhieãm saéc theå nhö tieáp hôïp, xeáp treân thoi voâ
saéc, phaân li ...
- Goùp phaàn vaøo vieäc hoaøn thaønh quaù trình phaân baøo thoâng qua vieäc phaân chia teá
baøo chaát töø teá baøo meï cho caùc teá baøo con.
2. Vai troø cuûa teá baøo chaát ñoái vôùi caùc hoaït ñoäng di truyeàn ngoaøi nhaân :
- Teá baøo chaát chöùa moät soá baøo quan nhö laïp theå, ti theå. Trong caùc baøo quan naøy coù
chöùa caùc phaân töû ADN daïng voøng.
- ADN daïng voøng khoâng naèm trong nhieãm saéc theå vaø khoâng toàn taïi theo caëp nhö
ADN trong nhieãm saéc theå. Löôïng ADN daïng voøng ít hôn nhieàu so vôùi löôïng ADN
treân nhieãm saéc theå trong nhaân.
- Gen treân ADN daïng voøng cuõng coù khaû naêng nhaân ñoâi, sao maõ vaø ñieàu khieån giaûi
maõ toång hôïp proâteâin, qua ñoù qui ñònh tính traïng cuûa cô theå. Gen treân ADN qui ñònh
http://giasutamviet.com
Dòp may chæ coù ôû nhöõng trí tueä chuyeân caàn
Haõy coá gaéng cho ñeán khi naøo khoâng coøn coù theå coá gaéng ñöôïc nöõa
LYÙ THUYEÁT SINH HOÏC 71
caùc tính traïng cuûa con phaùt trieån gioáng meï do hôïp töû phaùt trieån chuû yeáu trong teá baøo
chaát cuûa tröùng, teá baøo chaát cuûa tinh truøng nhoû, khoâng ñaùng keå.
- Gen treân ADN daïng voøng di truyeàn khoâng theo nhöõng qui luaät nghieâm ngaët do quaù
trình phaân chia chuùng töø teá baøo meï cho caùc teá baøo con trong phaân baøo dieãn ra baát
kyø, khoâng chính xaùc tuyeät ñoái.
- Gen treân ADN daïng voøng coù theå bò ñoät bieán taïo ra nhöõng kieåu hình khoâng bình
thöôøng vaø nhöõng ñoät bieán ñoù cuõng di truyeàn cho theá heä sau.
Caâu 65 : Vai troø cuûa enzim trong söï trao ñoåi chaát vaø naêng löôïng.
Traû lôøi :
- Enzim là những chất xúc tác sinh học cho các phản ứng tổng hợp và phân giải các chất xảy
ra liên tục trong tế bào.
- Về bản chất, enzim là những phân tử prôtêin. Trong tế bào sống của cơ thể chứa rất nhiều
loại enzim khác nhau và mỗi loại tham gia một phản ứng nhất định. Ngoài prôtêin, một số
enzim còn có thêm một phần tử hữu cơ nhỏ gọi là côenzim chứa vitamin. Côenzim có vai
trò làm cầu nối giữa enzim và chất tham gia phản ứng. Côenzim còn có thể là các ion kim
loại như Mg++, Fe++, Zn++, Cu++,...
- Các chất tham gia phản ứng, chịu tác dụng của enzim gọi là cơ chất.
- Cơ chế hoạt động của enzim: thoạt đầu, enzim liên kết với cơ chất để tạo thành một hợp
chất trung gian gọi là “enzim – cơ chất”. Cuối phản ứng, hợp chất đó sẽ cho phân huỷ để
cho sản phẩm của phản ứng và giải phóng enzim nguyên vẹn. Enzim được giải phóng lại
có thể xúc tác phản ứng trên cơ chất mới.
- Đặc tính của enzim la` đẩy mạnh tốc độ phản ứng, có hoạt tính cao và có tính chuyên hoá
cao.
http://giasutamviet.com
Dòp may chæ coù ôû nhöõng trí tueä chuyeân caàn
Haõy coá gaéng cho ñeán khi naøo khoâng coøn coù theå coá gaéng ñöôïc nöõa
LYÙ THUYEÁT SINH HOÏC 72
CHÖÔNG IV
CAÙC QUY LUAÄT DI TRUYEÀN
Caâu 66 : Giaûi thích vaø neâu thí duï veà caùc khaùi nieäm : caëp tính traïng töông phaûn, alen vaø caëp
alen, kieåu gen, kieåu hình, theå ñoàng hôïp vaø theå dò hôïp.
Traû lôøi :
1. Caëp tính traïng töông phaûn :
- Laø hai traïng thaùi khaùc nhau cuûa cuøng moät tính traïng nhöng bieåu hieän traùi ngöôïc
nhau.
Thí duï : ÔÛ ñaäu Haø Lan, maøu haït vaøng vaø maøu haït xanh laø hai traïng thaùi khaùc nhau
cuûa cuøng moät tính traïng veà maøu saéc; thaân cao vaø thaân thaáp laø hai traïng thaùi khaùc
nhau cuûa tính traïng chieàu cao thaân v.v...
2. Alen vaø caëp alen :
a. Alen : Alen laø moãi traïng thaùi khaùc nhau cuûa cuøng moät gen.
Thí duï : Alen A vôùi alen a; alen B vôùi alen b.
v Trong thöïc teá, ñoâi luùc hai thuaät ngöõ “gen” vaø “alen” ñöôïc söû duïng vôùi yù
nghóa gioáng nhau.
b. Caëp alen : Caëp alen laø hai alen gioáng nhau hay khaùc nhau thuoäc cuøng moät gen treân
moät caëp nhieãm saéc theå töông ñoàng trong teá baøo löôõng boäi.
Thí duï : AA, Aa, aa hay BB, Bb, bb ...
3. Kieåu gen :
- Kieåu gen laø taäp hôïp toaøn boä caùc gen trong teá baøo cuûa cô theå sinh vaät. Trong thöïc teá,
khi noùi ñeán kieåu gen cuûa moät teá baøo hay moät cô theå, ngöôøi ta chæ xeùt ñeán moät vaøi
caëp alen naøo ñoù lieân quan ñeán caùc caëp tính traïng ñang ñöôïc nghieân cöùu.
Thí duï : Teá baøo coù kieåu gen AABB hoaëc AaBB hoaëc AaBb.
4. Kieåu hình :
- Kieåu hình laø taäp hôïp toaøn boä caùc tính traïng vaø ñaëc tính cuûa cô theå. Trong thöïc teá,
khi noùi ñeán kieåu hình cuûa cô theå, ngöôøi ta chæ xeùt ñeán moät vaøi tính traïng naøo ñoù
ñang ñöôïc nghieân cöùu.
Thí duï : Ruoài giaám coù kieåu hình thaân xaùm, caùch daøi hay thaân ñen, caùnh ngaén; ñaäu
Haø Lan coù kieåu hình haït vaøng, voû haït trôn hay haït xanh, voû haït nhaên ...
5. Theå ñoàng hôïp vaø theå dò hôïp :
a. Theå ñoàng hôïp : Theå ñoàng hôïp laø theå (teá baøo hoaëc cô theå) mang 2 alen gioáng nhau
thuoäc cuøng moät gen.
b. Theå dò hôïp : Theå dò hôïp laø theå mang 2 alen khaùc nhau thuoäc cuøng moät gen
Thí duï : Aa, Bb
http://giasutamviet.com
Dòp may chæ coù ôû nhöõng trí tueä chuyeân caàn
Haõy coá gaéng cho ñeán khi naøo khoâng coøn coù theå coá gaéng ñöôïc nöõa
LYÙ THUYEÁT SINH HOÏC 73
Caâu 67 : Theá naøo laø hieän töôïng hoaùn vò gen vaø hieän töôïng ñoät bieán chuyeån ñoaïn nhieãm saéc
theå? Hai hieän töôïng treân coù nhöõng ñieåm gioáng vaø khaùc nhau theá naøo?
Traû lôøi :
1. Khaùi nieäm hieän töôïng hoaùn vò gen vaø hieän töôïng ñoät bieán chuyeån ñoaïn nhieãm saéc
theå :
a. Hoaùn vò gen :
- Laø hieän töôïng caùc gen lieân keát khoâng hoaøn toaøn treân moät nhieãm saéc theå daãn ñeán
trao ñoåi caùc ñoaïn gen töông öùng giöõa 2 croâmatit trong cuøng moät caëp nhieãm saéc theå
keùp töông ñoàng vaøo kyø tröôùc cuûa laàn phaân baøo thöù nhaát trong giaûm phaân.
b. Ñoät bieán chuyeån ñoaïn nhieãm saéc theå :
- Laø hieän töôïng moât ñoaïn cuûa nhieãm saéc theå bò ñöùt ra vaø gaén vaøo ôû moät vò trí khaùc
cuûa nhieãm saéc theå; hoaëc moät ñoaïn cuûa nhieãm saéc theå naøy bò ñöùt vaø chuyeån sang gaén
ôû nhieãm saéc theå khaùc thuoäc cuøng caëp hay khaùc caëp nhieãm saéc theå töông ñoàng.
- Hieän töôïng xaûy ra do caùc taùc nhaân gaây ñoät bieán cuûa moâi tröôøng beân ngoaøi hay beân
trong cô theå.
2. So saùnh 2 hieän töôïng :
a. Gioáng nhau : Hai hieän töôïng ñeàu coù theå daãn ñeán laøm thay ñoåi phaân boá gen treân
nhieãm saéc theå.
b. Nhöõng ñieåm khaùc nhau :
Hoaùn vò gen Chuyeån ñoaïn nhieãm saéc theå
- Xaûy ra giöõa 2 nhieãm saéc theå trong - Xaûy ra treân moät nhieãm saéc theå
cuøng moät caëp töông ñoàng. hoaëc giöõa hai nhieãm saéc theå cuøng
caëp hay khaùc caëp töông ñoàng.
- Hai ñoaïn trao ñoåi chöùa gen töông - Chuyeån ñoaïn khoâng chöùa gen
öùng vôùi nhau. töông öùng vôùi nhau.
- Taïo kieåu hình bình thöôøng. - Taïo kieåu hình khoâng bình thöôøng.
- Nguyeân nhaân do tieáp hôïp vaø trao - Nguyeân nhaân do caùc taùc nhaân gaây
ñoåi cheùo giöõa 2 croâmatit trong ñoät bieán cuûa moâi tröôøng beân ngoaøi
cuøng moät caëp nhieãm saéc theå keùp hay beân trong cô theå.
töông ñoàng ôû kyø tröôùc cuûa laàn
phaân baøo thöù nhaát trong giaûm
phaân.
- Taïo nhieàu bieán dò toå hôïp, coù yù - Chuyeån ñoaïn lôùn thöôøng gaây cheát
nghóa ñoái vôùi tieán hoùa vaø choïn hay laøm maát khaû naêng sinh saûn
gioáng. cuûa cô theå. Chuyeån ñoaïn nhoû ñöôïc
öùng duïng trong taïo gioáng saûn xuaát.
http://giasutamviet.com
Dòp may chæ coù ôû nhöõng trí tueä chuyeân caàn
Haõy coá gaéng cho ñeán khi naøo khoâng coøn coù theå coá gaéng ñöôïc nöõa
LYÙ THUYEÁT SINH HOÏC 74
Caâu 68 :Trình baøy nhöõng coáng hieán cuûa Menñen cho di truyeàn hoïc. Beân caïnh ñoù, nhöõng haïn
cheá cuûa Menñen ñaõ ñöôïc di truyeàn hoïc hieän ñaïi boå sung nhö theá naøo?
Traû lôøi :
1. Nhöõng coáng hieán cuûa Menñen cho di truyeàn hoïc :
- Meñen ñaõ ñeà ra 2 phöông phaùp nghieân cöùu di truyeàn vaø veà sau ñaõ ñöôïc öùng duïng
roäng raõi laø phöông phaùp phaân phaân tích di truyeàn gioáng lai vaø phöông phaùp lai phaân
tích. Noäi dung cuûa caùc phöông phaùp nhö sau :
v Phöông phaùp phaân tích di truyeàn gioáng lai. Phöông phaùp nghieân cöùu naøy coù
caùc noäi dung cô baûn sau :
• Choïn ñoái töôïng thí nghieäm : thöôøng Menñen choïn nghieân cöùu treân caây
ñaäu Haø Lan do tính chaát töï thuï phaán nghieâm ngaët cuûa noù.
• Kieåm tra, choïn loïc ñeå coù ñöôïc doøng thuaàn chuûng tröôùc khi ñem lai gioáng.
Trong noäi dung naøy, Menñen keát hôïp söû duïng phöông phaùp lai phaân tích.
• Phaân tích caùc ñaëc ñieåm di truyeàn phöùc taïp ôû cô theå sinh vaät thaønh töøng
caëp tính traïng rieâng leõ. Tieán haønh lai töø ñôn giaûn ñeán phöùc taïp. Luùc ñaàu
laø thí nghieäm lai 1 tính, roài chuyeån daàn ñeán lai 2 tính, 3 tính v.v...
• Moãi moät thí nghieäm laëp ñi laëp laïi nhieàu laàn treân nhieàu ñoái töôïng khaùc
nhau nhaèm kieåm tra caùc keát quaû thu ñöôïc.
• Ruùt ra ñònh luaät : duøng thoáng keâ toaùn hoïc ruùt ra caùc ñònh luaät mang tính
chaát ñònh löôïng.
v Phöông phaùp lai phaân tích : Laø pheùp lai nhaèm kieåm tra kieåu gen cuûa moät cô
theå mang tính troäi laø thuaàn chuûng hay khoâng. Caùch laøm laø cho cô theå caàn
kieåm tra lai vôùi cô theå mang tính laën. Sau ñoù döïa vaøo kieåu hình ôû con lai ñeå
keát luaän.
• Neáu con lai ñoàng tính, chöùng toû cô theå ñang kieåm tra laø thuaàn chuûng.
• Neáu con lai phaân tính, chöùng toû cô theå ñang kieåm tra laø khoâng thuaàn
chuûng.
q Sô ñoà lai minh hoïa :
§ P: AA (thuaàn chuûng) × aa
GP : A a
F1 : 100% Aa (F1 ñoàng tính)
§ P: Aa (khoâng thuaàn chuûng) × aa
GP : A, a a
F1 : 50% Aa : 50% aa (F1 phaân tính)
- Treân cô sôû thöïc nghieäm, Menñen ñaõ phaùt hieän 3 ñònh luaät di truyeàn ôû sinh vaät. Noäi
dung cuûa moãi ñònh luaät nhö sau :
v Ñònh luaät ñoàng tính (coøn goïi laø ñònh luaät tính troäi) : Khi lai 2 caù theå boá meï
thuaàn chuûng khaùc nhau veà 1 caëp tính traïng töông phaûn thì caùc caù theå lai F1
ñoàng tính, mang tính traïng 1 beân cuûa boá hoaëc meï, laø tính traïng troäi.
http://giasutamviet.com
Dòp may chæ coù ôû nhöõng trí tueä chuyeân caàn
Haõy coá gaéng cho ñeán khi naøo khoâng coøn coù theå coá gaéng ñöôïc nöõa
LYÙ THUYEÁT SINH HOÏC 75
v Ñònh luaät phaân tính (coøn goïi laø ñònh luaät phaân li) : Khi lai 1 caëp boá meï thuaàn
chuûng khaùc nhau veà 1 caëp tính traïng töông phaûn thì theá heä F2 coù hieän töôïng
phaân tính theo tæ leä trung bình 3 troäi : 1 laën.
v Ñònh luaät phaân li ñoäc laäp : Khi lai 1 caëp boá meï thuaàn chuûng khaùc nhau veà 2
hay nhieàu caëp tính traïng töông phaûn thì söï di truyeàn cuûa caëp tính traïng naøy
khoâng phuï thuoäc vaøo söï di truyeàn cuûa caëp tính traïng kia.
2. Boå sung cuûa di truyeàn hoïc hieän ñaïi cho caùc haïn cheá cuûa Menñen : Tuy coù nhöõng
coáng hieán quan troïng trong lónh vöïc di truyeàn hoïc. Song, chuû yeáu do trình ñoä phaùt trieån
cuûa khoa hoïc ñöông thôøi, Menñen cuõng coù nhöõng haïn cheá nhaát ñònh vaø nhöõng haïn cheá
ñoù ñaõ ñöôïc di truyeàn hoïc hieän ñaïi boå sung nhö sau :
Caùc haïn cheá cuûa Menñen Boå sung cuûa di truyeàn hoïc hieän ñaïi
• Chæ phaùt hieän hieän töôïng gen • Coøn coù hieän töôïng gen troäi aùt
troäi aùt hoaøn toaøn gen laën alen khoâng hoaøn toaøn gen laën goïi laø
vôùi noù. hieän töôïng di truyeàn trung gian.
• Chæ môùi ñeà caäp ñeán moãi gen • Nhieàu gen coøn phaân boá treân moät
naèm treân moät nhieãm saéc theå qui nhieãm saéc theå di truyeàn theo qui
ñònh moät tính traïng. luaät lieân keát gen hoaøn toaøn vaø
qui luaät hoaùn vò gen.
• Moät gen coù theå qui ñònh nhieàu
tính traïng cho cô theå goïi laø tính
ña hieäu cuûa gen.
• Nhieàu gen khoâng alen coù theå
töông taùc qui ñònh moät tính traïng
cho cô theå theo qui luaät töông taùc
gen.
• Chæ nghieân cöùu gen qui ñònh tính • Gen coøn naèm treân nhieãm saéc theå
traïng naèm treân nhieãm saéc theå giôùi tính vaø theo qui taéc di
thöôøng trong nhaân teá baøo. truyeàn coù lieân keát vôùi giôùi tính.
• Gen khoâng chæ naèm treân nhieãm
saéc theå trong nhaân teá baøo maø
coøn naèm trong moät soá baøo quan
(ADN daïng voøng). Caùc gen naøy
qui ñònh söï phaùt trieån tính traïng
con theo doøng meï, goïi laø qui luaät
di truyeàn qua teá baøo chaát.
Caâu 69 : Vì sao taàn soá hoaùn vò khoâng vöôït quaù 50%?
http://giasutamviet.com
Dòp may chæ coù ôû nhöõng trí tueä chuyeân caàn
Haõy coá gaéng cho ñeán khi naøo khoâng coøn coù theå coá gaéng ñöôïc nöõa
LYÙ THUYEÁT SINH HOÏC 76
Traû lôøi :
- Taàn soá hoaùn vò ñöôïc xaùc ñònh baèng toång tæ leä phaàn traêm soá loaïi giao töû taïo ra do
hoaùn vò.
AB
- Xeùt moät teá baøo sinh giao töû coù kieåu gen , khi giaûm phaân coù trao ñoåi cheùo seõ
ab
phaùt sinh 4 loaïi giao töû laø AB, ab, Ab vaø aB. Hai loaïi giao töû hoaùn vò Ab vaø aB. Neáu
2
taàn soá trao ñoåi cheùo laø toái ña thì tæ leä cuûa 2 loaïi giao töû hoaùn vò treân laø = 50% .
4
- Tuy nhieân do hieän töôïng trao ñoåi cheùo ñoâi luùc môùi xaûy ra vaø khoâng phaûi teá baøo sinh
duïc naøo giaûm phaân cuõng coù trao ñoåi cheùo, neân treân thöïc teá, taàn soá hoaùn vò gen
thöôøng nhoû hôn 50%.
Caâu 1 : Phöông phaùp xaùc ñònh taàn soá hoaùn vò gen sau ñaây :
Soá caù theå coù kieåu hình gioáng boá meï
Taàn soá hoaùn vò = × 100%
Toång soá caù theå thu ñöôïc trong lai phaân tích
Traû lôøi :
Soá caù theå coù kieåu hình gioáng boá meï
Taàn soá hoaùn vò = × 100%
Toång soá caù theå thu ñöôïc trong lai phaân tích
v Ñuùng trong tröôøng hôïp moãi gen troäi naèm treân töøng nhieãm saéc theå cuûa moät caëp nhieãm
saéc theå töông ñoàng.
Ab ab Ab aB AB ab
Thí duï : P : × → F1 : : : :
aB ab ab ab ab ab
AB ab
Tröôøng hôïp naøy, caùc caù theå coù kieåu gen vaø ôû F1 mang kieåu hình gioáng vôùi boá
ab ab
meï laø keát quaû cuûa hieän töôïng hoaùn vò gen, coøn caù theå coù kieåu hình khaùc boá meï (mang
Ab aB
caùc kieåu gen vaø ) laïi khoâng phaûi laø keát quaû cuûa hieän töôïng hoaùn vò gen.
ab ab
Tröôøng hôïp naøy ñuùng vôùi coâng thöùc treân.
v Khoâng ñuùng trong tröôøng hôïp 2 gen troäi cuøng naèm treân moät nhieãm saéc theå, coøn 2 alen
laën kia naèm treân nhieãm saéc theå töông ñoàng coøn laïi.
AB ab AB ab Ab aB
Thí duï : P : × → F1 : : : :
ab ab ab ab ab ab
Ab aB
Caù theå coù kieåu hình khaùc boá meï vaø do keát hôïp giöõa giao töû coù hoaùn vò gen Ab
ab ab
hoaëc aB vôùi giao töû bình thöôøng ab.
Tröôøng hôïp naøy khoâng ñuùng vôùi coâng thöùc treân.
http://giasutamviet.com
Dòp may chæ coù ôû nhöõng trí tueä chuyeân caàn
Haõy coá gaéng cho ñeán khi naøo khoâng coøn coù theå coá gaéng ñöôïc nöõa
LYÙ THUYEÁT SINH HOÏC 77
Soá caù theå coù kieåu hình khaùc boá meï
q Löu yù : Neáu : Taàn soá hoaùn vò = × 100% thì traû
Toång soá caù theå thu ñöôïc trong lai phaân tích
lôøi ngöôïc laïi.
Caâu 70 : Caùc pheùp lai duøng trong nghieân cöùu di truyeàn vaø yù nghóa cuûa caùc pheùp lai ñoù?
Traû lôøi :
Coù 2 pheùp lai thöôøng duøng trong nghieân cöùu di truyeàn laø :
1. Pheùp lai thuaän nghòch :
a. Khaùi nieäm :
- Lai thuaän nghòch laø pheùp lai ñöôïc tieán haønh theo 2 höôùng khaùc nhau : ÔÛ höôùng thöù
nhaát daïng naøy ñöôïc duøng laøm boá thì ôû höôùng thöù hai noù ñöôïc duøng laøm meï.
Thí duï :
§ Lai thuaän : Meï (AA) × Boá (aa)
§ Lai nghòch : Meï (aa) × Boá (AA)
b. YÙ nghóa :
- Duøng pheùp lai thuaän nghòch ñeå xaùc ñònh tính traïng do gen naèm treân nhieãm saéc theå
thöôøng qui ñònh khi keát quaû pheùp lai thuaän nghòch laø nhö nhau.
- Moocgan ñaõ phaùt hieän ra qui luaät di truyeàn lieân keát giôùi tính nhôø phaân tích keát quaû
pheùp lai thuaän nghòch veà tính traïng maøu maét ôû ruoài giaám : keát quaû pheùp lai thuaän
nghòch khaùc nhau, tính traïng maét traéng chæ coù ôû ruoài ñöïc F1 → gen qui ñònh maøu
maét naèm treân nhieãm saéc theå giôùi tính X, khoâng coù alen töông öùng treân nhieãm saéc
theå Y.
- Coren vaø Bo ñaõ phaùt hieän ra qui luaät di truyeàn qua teá baøo chaát nhôø phaân tích keát
quaû pheùp lai thuaän nghòch veà tính traïng maøu saéc hoa loa keøn : keát quaû pheùp lai
thuaän nghòch khaùc nhau, con lai luoân bieåu hieän tính traïng cuûa meï → gen qui ñònh
tính traïng naèm trong caùc baøo quan ôû teá baøo chaát cuûa hôïp töû do meï truyeàn cho.
- Moocgan ñaõ phaùt hieän ra hieän töôïng di truyeàn lieân keát chòu aûnh höôûng cuûa giôùi tính
khi keát quaû lai lai thuaän nghòch ôû ruoài giaám ñöïc vaø caùi khaùc nhau.
2. Pheùp lai phaân tích :
a. Khaùi nieäm :
- Lai phaân tích laø pheùp lai giöõa caù theå mang tính traïng troäi chöa bieát kieåu gen vôùi caù
theå mang tính traïng laën töông öùng nhaèm muïc ñích phaân tích kieåu gen cuûa caù theå
mang tính traïng troäi.
Thí duï :
P : Ñaäu Haø Lan haït vaøng (troäi) × Ñaäu Haø Lan haït xanh (laën)
• Neáu keát quaû lai laø 100% ñaäu haït vaøng → kieåu gen cuûa ñaäu haït vaøng P laø
AA.
SÑL : P: AA × aa
GP : A a
http://giasutamviet.com
Dòp may chæ coù ôû nhöõng trí tueä chuyeân caàn
Haõy coá gaéng cho ñeán khi naøo khoâng coøn coù theå coá gaéng ñöôïc nöõa
LYÙ THUYEÁT SINH HOÏC 78
F1 : 100% Aa (Haït vaøng)
• Neáu keát quaû lai laø 50% ñaäu haït vaøng : 50% ñaäu haït xanh → kieåu gen cuûa
ñaäu haït vaøng P laø Aa.
SÑL : P: Aa × aa
GP : A, a a
F1 : 50% Aa : 50% aa
(Haït vaøng) (Haït xanh)
b. YÙ nghóa :
- Xaùc ñònh kieåu gen cuûa cô theå mang tính traïng troäi laø ñoàng hôïp töû hay dò hôïp töû.
- Xaùc ñònh tính traïng do 1 gen qui ñònh hay do nhieàu gen töông taùc vôùi nhau cuøng qui
ñònh.
- Xaùc ñònh caùc gen phaân li ñoäc laäp, lieân keát gen hoaøn toaøn hay hoaùn vò gen; tính taàn
soá hoaùn vò gen.
Caâu 71 : Baûn ñoà di truyeàn laø gì? Theá naøo laø moät ñôn vò baûn ñoà, moät ñôn vò Moocgan? Neâu yù
nghóa lí luaän vaø thöïc tieãn cuûa baûn ñoà di truyeàn.
Traû lôøi :
1. Baûn ñoà di truyeàn :
- Laø sô ñoà saép xeáp vò trí töông ñoái cuûa caùc gen trong nhoùm lieân keát treân nhieãm saéc
theå.
- Baûn ñoà di truyeàn ñöôïc xaùc ñònh cho töøng caëp nhieãm saéc theå töông ñoàng. Caùc nhoùm
gen lieân keát ñöôïc ñaùnh soá theo thöù töï cuûa nhieãm saéc theå trong boä nhieãm saéc theå 2n
cuûa loaøi. Treân baûn ñoà di truyeàn phaûi ghi nhoùm gen lieân keát, teân (hoaëc kí hieäu) cuûa
töøng gen, khoaûng caùch giöõa caùc gen tính baèng ñôn vò baûn ñoà.
2. Ñôn vò baûn ñoà, ñôn vò Moocgan :
- Ñôn vò baûn ñoà laø 1% hoaùn vò gen.
- Ñôn vò baûn ñoà coù theå ñöôïc bieåu thò baèng ñôn vò Moocgan. Trong ñoù :
v Moät ñôn vò Moocgan baèng 100% hoaùn vò gen.
v 1% hoaùn vò gen baèng 1 centimoocgan (cM).
10% hoaùn vò gen baèng 1 deximoocgan (dM).
3. YÙ nghóa cuûa baûn ñoà di truyeàn :
Vieäc nghieân cöùu boä nhieãm saéc theå 2n cuûa moãi loaøi vaø tieán ñeán thaønh laäp baûn ñoà di truyeàn
coù yù nghóa to lôùn veà lí luaän vaø thöïc tieãn.
§ Lí luaän :
- Baûn ñoà di truyeàn giuùp ta hieåu ñöôïc caáu truùc di truyeàn cuûa moãi loaøi ôû caáp ñoä teá baøo
vaø caáp ñoä phaân töû.
- Treân cô sôû phaân tích, ñoái chieáu vaø so saùnh baûn ñoà di truyeàn cuûa caùc loaøi ñeå tìm ra
moái quan heä di truyeàn giöõa chuùng trong heä thoáng tieán hoùa chung cuûa sinh giôùi.
§ Thöïc tieãn :
http://giasutamviet.com
Dòp may chæ coù ôû nhöõng trí tueä chuyeân caàn
Haõy coá gaéng cho ñeán khi naøo khoâng coøn coù theå coá gaéng ñöôïc nöõa
LYÙ THUYEÁT SINH HOÏC 79
- Döïa vaøo baûn ñoà di truyeàn cho pheùp ta döï ñoaùn tröôùc ñöôïc tính chaát di truyeàn cuûa
caùc gen qui ñònh caùc tính traïng ôû sinh vaät.
- Trong coâng taùc choïn gioáng vaø y hoïc : Döïa vaøo baûn ñoà di truyeàn ngöôøi ta coù theå
nhanh choùng choïn ñöôïc ñoâi giao phoái phuø hôïp nhaát, traùnh moø maãm lai thöû nhieàu
laàn, toán nhieàu thôøi gian. Maët khaùc, vieäc naém vöõng vò trí cuûa töøng gen treân baûn ñoà di
truyeàn cho pheùp tieán haønh thay theá caùc gen xaáu, khieám khuyeát baèng caùc gen toát,
laønh maïnh, töø ñoù môû ra höôùng nghieân cöùu taïo gioáng môùi ôû möùc ñoä phaân töû vaø trieån
voïng chöõa trò moät soá beänh di truyeàn ôû ngöôøi.
Caâu 72 : Khaùi nieäm veà nhieãm saéc theå giôùi tính. Cô cheá xaùc ñònh giôùi tính ôû sinh vaät. YÙ nghóa
thöïc tieãn cuûa vieäc nghieân cöùu di truyeàn giôùi tính.
Traû lôøi :
1. Khaùi nieäm veà nhieãm saéc theå giôùi tính :
- Laø caëp nhieãm saéc theå ñaëc bieät duøng ñeå xaùc ñònh giôùi tính ôû sinh vaät. Treân nhieãm saéc
theå giôùi tính mang caùc gen quy ñònh caùc tính traïng giôùi tính vaø moät soá gen quy ñònh
caùc tính traïng thöôøng keøm theo (taïo neân hieän töôïng di truyeàn lieân keát vôùi giôùi tính).
Trong teá baøo 2n thì nhieãm saéc theå giôùi tính coù töø 1 ñeán 2 chieác.
- Caùc kieåu nhieãm saéc theå giôùi tính ôû sinh vaät :
• Kieåu XX vaø kieåu XY :
§ Haàu heát caùc loaøi : Ngöôøi, thuù, ruoài giaám ... caù theå ñöïc (XY), caù theå
caùi (XX).
§ Moät soá loaøi chim : Chim, böôùm, boø saùt ... caù theå ñöïc (XX), caù theå caùi
(XY).
• Kieåu XX vaø kieåu XO :
§ Caùc loaøi : Reäp, chaâu chaáu, boï xít ... caù theå ñöïc (XO), caù theå caùi (XX)
§ Boï nhaäy : caù theå ñöïc (XX), caù theå caùi (XO).
2. Cô cheá xaùc ñònh giôùi tính ôû sinh vaät :
- Ôû Ngöôøi, thuù, ruoài giaám :
P : Caù theå ñöïc XY × Caù theå caùi XX
Gp : X = Y = 50% X = 100%
Con : XX = 50% → caù theå caùi.
XY : 50% → caù theå ñöïc.
- ÔÛ Chim, böôùm, boø saùt :
P : Caù theå ñöïc XX × Caù theå caùi XY
Gp : X = 100% X = Y = 50%
Con : XX = 50% → caù theå ñöïc
XY = 50% → caù theå caùi
- ÔÛ Chaâu chaáu, boï xít, reäp :
P : Caù theå ñöïc XO × Caù theå caùi XO
http://giasutamviet.com
Dòp may chæ coù ôû nhöõng trí tueä chuyeân caàn
Haõy coá gaéng cho ñeán khi naøo khoâng coøn coù theå coá gaéng ñöôïc nöõa
LYÙ THUYEÁT SINH HOÏC 80
Gp : X = 100% X = 100%
Con : XX = 50% → caù theå caùi
XO = 50% → caù theå ñöïc
- ÔÛ boï nhaäy :
P : Caù theå ñöïc XX × Caù theå caùi XO
Gp : X = 100% X = O = 50%
Con : XX = 50% → caù theå ñöïc
XO = 50% → caù theå caùi
3. YÙ nghóa thöïc tieãn cuûa vieäc nghieân cöùu di truyeàn giôùi tính :
- Tính traïng giôùi tính ñöôïc hình thaønh daàn trong quaù trình phaùt trieån caù theå vaø coù theå
chòu aûnh höôûng cuûa nhieàu yeáu toá moâi tröôøng trong vaø ngoaøi cô theå.
Thí duï :
v Taùc ñoäng cuûa hoocmon vaøo giai ñoaïn sôùm cuûa hôïp töû coù theå laøm thay ñoåi
kieåu hình ñöïc hay caùi cuûa caù theå.
v Hoaøn caûnh thuï tinh, ñieàu kieän soáng cuûa hôïp töû vaø cuûa caù theå boá meï coù theå
laøm thay ñoåi tæ leä ñöïc, caùi ôû ñôøi con.
Do ñoù, naém ñöôïc cô cheá xaùc ñònh vaø caùc yeáu toá aûnh höôûng ñeán quaù trình phaân hoùa
giôùi tính, ta coù theå chuû ñoäng ñieàu chænh tæ leä ñöïc, caùi cuûa ñôøi con nhaèm ñem laïi hieäu
quaû kinh teá cao.
Thí duï :
v ÔÛ taèm daâu, duøng taùc nhaân phoùng xaï laøm cheát nhaân cuûa teá baøo tröùng vaø cho
thuï tinh baèng 2 tinh truøng X taïo ra hôïp töû XX phaùt trieån thaønh taèm ñöïc cho
naêng suaát tô cao hôn taèm caùi.
- Ñeà ra phöông phaùp coù theå sinh con trai, con gaùi theo yù muoán.
- Giaûi thích ñöôïc nguyeân nhaân vaø ñeà xuaát phöông phaùp phaùt hieän 1 soá beänh ôû ngöôøi
do söï roái loaïn cô cheá phaân li vaø toå hôïp cuûa caëp nhieãm saéc theå giôùi tính taïo ra caùc
hoäi chöùng : Teùcnô (XO), Claifentô (XXY) ...
Caâu 73 : Nhöõng ñieåm gioáng nhau vaø khaùc nhau giöõa nhieãm saéc theå thöôøng vaø nhieãm saéc theå
giôùi tính.
Traû lôøi :
1. Gioáng nhau :
- Ñeàu ñöôïc caáu taïo töø caùc chaát nhö : ADN vaø proâteâin.
- Ñeàu coù hình daïng vaø kích thöôùc ñaëc tröng cho töøng loaøi.
- Ñeàu coù khaû naêng taùi sinh, phaân li, toå hôïp trong nguyeân phaân, giaûm phaân, thuï tinh.
- Ñeàu coù chöùa gen qui ñònh tính traïng thöôøng.
- Caùc gen treân moãi nhieãm saéc theå ñeàu taïo thaønh nhoùm gen lieân keát vaø di truyeàn theo
qui luaät lieân keát gen hoaøn toaøn hoaëc hoaùn vò gen.
- Ñeàu coù theå bò ñoät bieán laøm thay ñoåi caáu truùc veà soá löôïng nhieãm saéc theå.
http://giasutamviet.com
Dòp may chæ coù ôû nhöõng trí tueä chuyeân caàn
Haõy coá gaéng cho ñeán khi naøo khoâng coøn coù theå coá gaéng ñöôïc nöõa
LYÙ THUYEÁT SINH HOÏC 81
2. Khaùc nhau :
Nhieãm saéc theå thöôøng Nhieãm saéc theå giôùi tính
§ Coù nhieàu caëp vaø gioáng nhau ôû caù § Coù 1 caëp (ñoâi khi chæ 1 chieác) vaø
theå ñöïc vaø caù theå caùi trong moãi loaøi. khaùc nhau ôû caù theå ñöïc vaø caù theå caùi
§ Moãi caëp goàm 2 nhieãm saéc theå ñoàng trong moãi loaøi.
daïng (gioáng nhau veà hình daïng vaø § Chæ caù theå thuoäc giôùi ñoàng giao töû
kích thöôùc). môùi mang caëp nhieãm saéc theå giôùi
tính ñoàng daïng (XX), coøn caù theå
thuoäc giôùi dò giao töû thì mang 1
nhieãm saéc theå (X) vaø 1 nhieãm saéc
theå (Y), ñoâi khi chæ laø 1 nhieãm saéc
theå (X).
Ø Thí duï :
ü Ngöôøi, thuù, ruoài giaám : con caùi
(XX), con ñöïc (XY).
ü Chim, böôùm vaø moät soá loaøi caù :
con ñöïc (XX), con caùi (XY).
ü Chaâu chaáu, boï xít … con ñöïc XO.
Boï nhaäy : con caùi XO.
§ Mang caùc gen qui ñònh caùc tính § Mang caùc gen qui ñònh caùc tính
traïng thöôøng. traïng giôùi tính vaø 1 soá gen qui ñònh
tính traïng thöôøng.
§ Phaàn lôùn caùc gen phaân boá treân § Moät soá ít gen phaân boá treân nhieãm
nhieãm saéc thöôøng. saéc theå giôùi tính.
§ Caùc gen taïo thaønh töøng caëp alen § Caùc gen coù theå chæ coù treân X maø
töông öùng. khoâng coù alen töông öùng treân Y
hoaëc ngöôïc laïi.
Caâu 74 : So saùnh qui luaät lieân keát gen vaø qui luaät hoaùn vò gen.
Traû lôøi :
1. Nhöõng ñieåm gioáng nhau :
- Ñeàu laø qui luaät nghieân cöùu söï di truyeàn cuûa nhieàu caëp tính traïng.
- Moãi tính traïng do moät gen qui ñònh.
- Nhieàu gen cuøng naèm treân moät nhieãm saéc theå trong nhaân cuûa teá baøo, daãn ñeán caùc
tính traïng di truyeàn phuï thuoäc vaøo nhau.
- Coù hieän töôïng gen troäi aùt gen laën.
http://giasutamviet.com
Dòp may chæ coù ôû nhöõng trí tueä chuyeân caàn
Haõy coá gaéng cho ñeán khi naøo khoâng coøn coù theå coá gaéng ñöôïc nöõa
LYÙ THUYEÁT SINH HOÏC 82
-
Neáu P thuaàn chuûng vaø mang caùc caëp tính traïng töông phaûn, F1 ñeàu ñoàng tính vaø F2
ñeàu coù hieän töôïng phaân tính.
- Ñeàu ñöôïc Moocgan phaùt hieän laàn ñaàu tieân treân ñoái töôïng ruoài giaám.
2. Nhöõng ñieåm khaùc nhau :
Qui luaät lieân keát gen Qui luaät hoaùn vò gen
§ Caùc gen lieân keát hoaøn toaøn treân 1 § Caùc gen lieân keát khoâng hoaøn toaøn
nhieãm saéc theå, cuøng phaân li vaø cuøng treân nhieãm saéc theå. Vaøo kyø tröôùc I
toå hôïp vôùi nhau. cuûa giaûm phaân, xaûy trao ñoåi cheùo vaø
hoaùn vò gen giöõa 2 nhieãm saéc theå
keùp cuøng caëp töông ñoàng.
§ Caùc loaïi giao töû taïo ra luoân coù tæ leä § Caùc loaïi giao töû coù tæ leä khoâng
ngang nhau (ñoái vôùi cô theå dò hôïp). ngang nhau, tröø khi taàn soá hoaùn vò
gen baèng 50 % (ñoái vôùi cô theå dò
§ Lai giöõa caùc cô theå dò hôïp n caëp gen hôïp).
lieân keát hoaøn toaøn thì con lai coù 4 toå § Lai giöõa caùc cô theå dò hôïp n caëp gen
hôïp, 2 kieåu hình vôùi tæ leä 3 : 1 hoaëc lieân keát khoâng hoaøn toaøn thì con lai
3 kieåu hình vôùi tæ leä 1 : 2 : 1. coù nhieàu toå hôïp, nhieàu kieåu gen,
kieåu hình vaø tæ leä kieåu hình phuï
§ Lai phaân tích cô theå dò hôïp caùc caëp thuoäc taàn soá hoaùn vò gen.
gen lieân keát hoaøn toaøn taïo con lai coù § Lai phaân tích cô theå dò hôïp caùc caëp
2 kieåu hình vôùi tæ leä ngang nhau. gen lieân keát khoâng hoaøn toaøn taïo
con lai coù nhieàu kieåu hình vôùi tæ leä
§ Laøm haïn cheá xuaát hieän bieán dò toå khoâng ngang nhau.
hôïp. Duy trì ñöôïc söï oån ñònh veà maët § Laøm taêng xuaát hieän bieán dò toå hôïp
di truyeàn cuûa loaøi. vaø laøm taêng tính ña daïng veà kieåu
§ Laø hieän töôïng phoå bieán. gen vaø kieåu hình cuûa loaøi.
§ Ñoâi luùc môùi xaûy ra.
Caâu 75 : So saùnh ñònh luaät phaân li ñoäc laäp vaø qui luaät lieân keát gen hoaøn toaøn.
Traû lôøi :
1. Nhöõng ñieåm gioáng nhau :
- Ñeàu laø qui luaät nghieân cöùu söï di truyeàn cuûa nhieàu caëp tính traïng.
- Moãi tính traïng do moät gen qui ñònh.
- Gen naèm treân nhieãm saéc theå trong nhaân teá baøo.
- Coù hieän töôïng gen troäi aùt gen laën.
- Neáu P thuaàn chuûng vaø khaùc nhau veà caùc caëp tính traïng töông phaûn thì F1 ñoàng tính
vaø F2 phaân tính.
http://giasutamviet.com
Dòp may chæ coù ôû nhöõng trí tueä chuyeân caàn
Haõy coá gaéng cho ñeán khi naøo khoâng coøn coù theå coá gaéng ñöôïc nöõa
LYÙ THUYEÁT SINH HOÏC 83
2. Nhöõng ñieåm khaùc nhau :
Ñònh luaät phaân li ñoäc laäp Qui luaät lieân keát gen hoaøn toaøn
§ Caùc caëp tính traïng di truyeàn ñoäc laäp § Caùc caëp tính traïng di truyeàn coù söï
vôùi nhau. phuï thuoäc vaøo nhau.
§ Moãi gen naèm treân moät nhieãm saéc § Nhieàu gen cuøng naèm treân 1 nhieãm
theå. saéc theå.
§ Caùc gen phaân li ñoäc laäp vaø toå hôïp töï § Caùc gen lieân keát hoaøn toaøn treân 1
do trong giaûm phaân taïo giao töû, vaø nhieãm saéc theå, cuõng phaân li vaø cuõng
trong thuï tinh xaûy ra söï toå hôïp ngaãu toå hôïp trong phaân baøo vaø trong thuï
nhieân giöõa caùc gen treân caùc nhieãm tinh.
saéc theå trong giao töû.
§ Neáu F1 chöùa n caëp gen dò hôïp lai vôùi § F1 chöùa n caëp gen dò hôïp lai vôùi
nhau thì : nhau thì :
Ø F1 taïo 2n loaïi giao töû coù tæ leä ngang Ø F1 taïo 2 loaïi giao töû coù tæ leä ngang
nhau. nhau.
Ø F2 coù 4n toå hôïp, 3n kieåu gen, 2n kieåu Ø F2 coù 4 toå hôïp, 3 hoaëc 4 kieåu gen, 2
hình vaø tæ leä. kieåu hình vôùi tæ leä 3 : 1 hoaëc 3 kieåu
hình vôùi tæ leä 1 : 2 : 1.
§ F1 chöùa n caëp gen dò hôïp lai phaân § F1 chöùa n caëp gen dò hôïp lieân keát
tích taïo tæ leä kieåu hình baèng (1 : 1)n. hoaøn toaøn lai phaân tích taïo tæ leä kieåu
hình baèng 1 : 1.
§ Laøm taêng xuaát hieän bieán dò toå hôïp § Laøm haïn cheá xuaát hieän bieán dò toå
vaø taïo söï ña daïng ôû sinh vaät. hôïp.
Caâu 76 : So saùnh ñònh luaät phaân li ñoäc laäp vaø qui luaät hoaùn vò gen.
Traû lôøi :
1. Nhöõng ñieåm gioáng nhau :
- Ñeàu laø qui luaät nghieân cöùu söï di truyeàn cuûa nhieàu caëp tính traïng.
- Moãi tính traïng do moät gen qui ñònh.
- Gen naèm treân nhieãm saéc theå trong nhaân teá baøo.
- Coù hieän töôïng gen troäi aùt gen laën.
- Neáu P thuaàn chuûng vaø khaùc nhau veà caùc caëp tính traïng töông phaûn thì F1 ñoàng tính
vaø F2 phaân tính.
- Khi taàn soá hoaùn vò gen baèng 50% thì caû 2 qui luaät ñeàu taïo keát quaû lai gioáng nhau.
- Ñeàu laøm taêng xuaát hieän bieán dò toå hôïp, taïo ra söï phong phuù, ña daïng cho sinh vaät.
2. Nhöõng ñieåm khaùc nhau :
http://giasutamviet.com
Dòp may chæ coù ôû nhöõng trí tueä chuyeân caàn
Haõy coá gaéng cho ñeán khi naøo khoâng coøn coù theå coá gaéng ñöôïc nöõa
LYÙ THUYEÁT SINH HOÏC 84
Ñònh luaät phaân li ñoäc laäp Qui luaät hoaùn vò gen
§ Caùc caëp tính traïng di truyeàn ñoäc laäp § Caùc caëp tính traïng di truyeàn coù söï
vôùi nhau. phuï thuoäc vaøo nhau.
§ Moãi gen naèm treân moät nhieãm saéc § Nhieàu gen cuøng naèm treân 1 nhieãm
theå. saéc theå.
§ Caùc gen phaân li ñoäc laäp vaø toå hôïp töï § Caùc gen lieân keát khoâng hoaøn toaøn
do trong giaûm phaân taïo giao töû, vaø vaø xaûy ra trao ñoåi cheùo daãn ñeán
trong thuï tinh xaûy ra söï toå hôïp ngaãu hoaùn vò gen ôû kyø tröôùc I cuûa giaûm
nhieân giöõa caùc gen treân caùc nhieãm phaân.
saéc theå trong giao töû.
§ Neáu F1 chöùa n caëp gen dò hôïp lai vôùi
nhau thì : § Neáu F1 chöùa n caëp gen dò hôïp lai vôùi
Ø F1 taïo 2n loaïi giao töû coù tæ leä ngang nhau thì :
nhau. Ø F1 taïo 2n loaïi giao töû coù tæ leä ngang
Ø F2 coù 3n kieåu gen, tæ leä kieåu gen nhau.
baèng (1 : 2 : 3)n vaø tæ leä kieåu hình Ø F2 coù nhieàu hôn 3n kieåu gen, tæ leä
baèng (3 : 1)n (vôùi caùc tính troäi hoaøn kieåu gen vaø tæ leä kieåu hình thay ñoåi
toaøn). theo taàn soá hoaùn vò gen.
§ F1 chöùa n caëp gen dò hôïp lai phaân
tích con lai coù 2n kieåu hình vôùi tæ leä § F1 chöùa n caëp gen dò hôïp lai phaân
ngang nhau. tích con lai coù nhieàu kieåu hình vôùi tæ
leä khoâng baèng nhau.
Caâu 77 : So saùnh qui luaät töông taùc gen vaø ñònh luaät phaân li ñoäc laäp cuûa caùc caëp tính traïng.
Traû lôøi :
1. Nhöõng ñieåm gioáng nhau :
- Moãi gen naèm treân moät nhieãm saéc theå.
- Caùc gen phaân li ñoäc laäp vaø toå hôïp töï do trong giaûm phaân.
- Neáu P thuaàn chuûng vaø mang caùc caëp gen töông phaûn thì F1 ñoàng tính vaø F2 phaân
tính.
Ø F1 taïo 2n loaïi giao töû ngang nhau veà tæ leä.
Ø F2 taïo ra 4n toå hôïp, 3n kieåu gen.
- Neáu F1 chöùa n caëp gen dò hôïp lai phaân tích thì con lai coù 2n toå hôïp.
- Ñeàu taïo ra nhieàu bieán dò toå hôïp.
2. Nhöõng ñieåm khaùc nhau :
http://giasutamviet.com
Dòp may chæ coù ôû nhöõng trí tueä chuyeân caàn
Haõy coá gaéng cho ñeán khi naøo khoâng coøn coù theå coá gaéng ñöôïc nöõa
LYÙ THUYEÁT SINH HOÏC 85
Qui luaät töông taùc gen Ñònh luaät phaân li ñoäc laäp
§ Nhieàu gen töông taùc qui ñònh moät § Moãi gen qui ñònh moät tính traïng.
tính traïng.
§ Khoâng coù hieän töôïng gen troäi aùt gen § Coù hieän töôïng gen troäi aùt gen laën
laën alen vôùi noù. alen vôùi noù.
§ F1 chöùa n caëp gen dò hôïp lai vôùi § F1 chöùa n caëp gen dò hôïp lai vôùi
nhau, F2 coù tæ leä kieåu hình baèng, nhau vaø vôùi caùc tính troäi hoaøn toaøn
hoaëc laø bieán daïng cuûa trieån khai thì F2 coù tæ leä kieåu hình baèng vôùi tæ
bieåu thöùc (3 : 1)n. leä cuûa trieån khai bieåu thöùc (3 : 1)n.
§ Bieán dò toå hôïp coù theå taïo kieåu hình § Bieán dò toå hôïp laø söï saép xeáp laïi caùc
khaùc hoaøn toaøn boá, meï. tính traïng coù saün ôû boá, meï.
§ F1 chöùa n caëp gen dò hôïp lai phaân § F1 chöùa n caëp gen dò hôïp lai phaân
tích, con lai coù tæ leä kieåu hình hoaëc tích, con lai coù tæ leä kieåu hình baèng tæ
baèng, hoaëc laø bieán daïng cuûa trieån leä cuûa trieån khai bieåu thöùc (1 : 1)n.
khai bieåu thöùc (1 : 1)n.
Caâu 78 : So saùnh qui luaät töông taùc gen vôùi qui luaät lieân keát gen.
Traû lôøi :
1. Nhöõng ñieåm gioáng nhau :
- Gen qui ñònh tính traïng ñeàu naèm treân nhieãm saéc theå, trong nhaân teá baøo.
- P thuaàn chuûng veà caùc caëp tính traïng, F1 coù hieän töôïng ñoàng tính vaø F2 coù hieän töôïng
phaân tính.
2. Nhöõng ñieåm khaùc nhau :
Qui luaät töông taùc gen Ñònh luaät phaân li ñoäc laäp
§ Nhieàu gen khoâng alen cuøng töông § Moãi gen qui ñònh moät tính traïng.
taùc qui ñònh moät tính traïng.
§ Khoâng coù hieän töôïng troäi aùt laën giöõa § Coù hieän töôïng troäi aùt gen laën giöõa 2
2 alen thuoäc cuøng 1 gen, nhöng coù alen thuoäc cuøng moät gen.
hieän töôïng gen naøy aùt gen khaùc
khoâng alen vôùi noù trong kieåu töông
taùc aùt cheá.
§ Moãi gen naèm treân moät nhieãm saéc § Nhieàu gen lieân keát hoaøn toaøn treân
theå phaân li ñoäc laäp vaø toå hôïp töï do moät nhieãm saéc theå, cuøng phaân li,
trong giaûm phaân vaø trong thuï tinh. cuøng toå hôïp trong giaûm phaân vaø
trong thuï tinh.
§ F1 chöùa n caëp gen dò hôïp lai vôùi § F1 chöùa n caëp gen dò hôïp lai vôùi
http://giasutamviet.com
Dòp may chæ coù ôû nhöõng trí tueä chuyeân caàn
Haõy coá gaéng cho ñeán khi naøo khoâng coøn coù theå coá gaéng ñöôïc nöõa
LYÙ THUYEÁT SINH HOÏC 86
nhau : nhau :
Ø F1 taïo 2n loaïi giao töû ngang nhau veà Ø F1 taïo 2 loaïi giao töû coù tæ leä ngang
tæ leä. nhau.
Ø F2 taïo 4n toå hôïp, 3n kieåu gen, tæ leä Ø F2 taïo 4 toå hôïp, 3 hoaëc 4 kieåu gen, 2
kieåu gen baèng (1 : 2 : 1)n, vaø neáu kieåu hình vôùi tæ leä 3 : 1 hoaëc 3 kieåu
tính troäi hoaøn toaøn seõ cho 2n kieåu hình vôùi tæ leä 1 : 2 : 1.
hình, vôùi tæ leä kieåu hình baèng hoaëc
laø bieán daïng cuûa tæ leä (3 : 1)n.
§ Laøm taêng xuaát hieän bieán dò toå hôïp. § Laøm haïn cheá bieán dò toå hôïp.
§ F1 chöùa n caëp gen dò hôïp lai phaân § F1 chöùa n caëp gen dò hôïp lai phaân
tích, tæ leä kieåu hình ôû con lai hoaëc tích, tæ leä kieàu hình cuûa con lai baèng
baèng hoaëc laø bieán daïng cuûa trieån 1 : 1.
khai bieåu thöùc (1 : 1)n.
Caâu 79 : Phaân bieät gen alen vaø gen khoâng alen. Chuùng coù theå taùc ñoäng qua laïi vôùi nhau nhö
theá naøo trong vieäc hình thaønh caùc tính traïng ôû sinh vaät. Cho ví duï minh hoïa.
Traû lôøi :
1. Phaân bieät gen alen vaø gen khoâng alen :
a. Gen alen :
- Alen laø caùc traïng thaùi toàn taïi khaùc nhau cuûa cuøng 1 gen.
Thí duï : Gen qui ñònh tính traïng maøu haït ôû ñaäu Haø Lan coù 2 alen : Alen A qui
ñònh haït vaøng, alen a qui ñònh haït luïc.
- Thoâng thöôøng 1 gen coù 2 alen, tuy nhieân cuõng coù tröôøng hôïp 1 gen coù nhieàu
alen.
Thí duï : Gen I qui ñònh tính traïng nhoùm maùu ôû Ngöôøi coù 3 alen : IA, IB, IO.
- Moät caëp alen coù theå laø ñoàng hôïp töû troäi AA, ñoàng hôïp töû laën aa, dò hôïp töû Aa.
- Trong teá baøo 2n, caëp gen alen naèm cuøng 1 vò trí töông öùng vôùi nhau treân 1 caëp
nhieãm saéc theå ñoàng daïng (cuøng 1 loâcut).
- Thoâng thöôøng, toång soá nucleâoâtit cuûa caùc gen alen baèng nhau.
- Tröôøng hôïp xaûy ra ñoät bieán gen thì cöù sau moãi laàn ñoät bieán laïi xuaát hieän moät
alen môùi.
b. Gen khoâng alen :
- Laø caùc traïng thaùi toàn taïi khaùc nhau cuûa caùc gen khaùc nhau.
Thí duï : Ñaäu Haø Lan, gen qui ñònh maøu haït coù 2 alen A, a; gen qui ñònh hình
daïng haït coù 2 alen B, b. Ta coù caùc caëp gen khoâng alen laø A vaø B, A vaø b, a vaø B,
a vaø b.
- Trong teá baøo 2n, caùc gen khoâng alen coù theå coù vò trí nhö sau :
http://giasutamviet.com
Dòp may chæ coù ôû nhöõng trí tueä chuyeân caàn
Haõy coá gaéng cho ñeán khi naøo khoâng coøn coù theå coá gaéng ñöôïc nöõa
LYÙ THUYEÁT SINH HOÏC 87
• Naèm ôû vò trí khoâng töông öùng (khoâng cuøng 1 loâcut) treân 1 caëp nhieãm saéc theå
ñoàng daïng.
• Naèm treân 2 nhieãm saéc theå cuûa 2 caëp ñoàng daïng khaùc nhau.
• Naèm treân cuøng 1 nhieãm saéc theå.
2. Söï taùc ñoäng qua laïi cuûa gen alen vaø gen khoâng alen trong vieäc qui ñònh tính traïng :
a. Gen alen :
v Caùc gen alen taùc ñoäng qua laïi vôùi nhau cuøng qui ñònh 1 tính traïng :
• AA : Qui ñònh tính traïng troäi (Ñaäu Haø Lan haït vaøng).
• aa : Qui ñònh tính traïng laën (Ñaäu Haø Lan haït luïc).
• Aa : Qui ñònh tính traïng troäi (khi coù hieän töôïng troäi hoaøn toaøn) hoaëc tính
traïng trung gian (khi coù hieän töôïng troäi khoâng hoaøn toaøn).
Thí duï : Ñaäu Haø Lan haït vaøng : Aa; Hoa phaán maøu hoàng : Aa.
• Gen troäi khoâng laán aùt hoaøn toaøn gen laën.
Thí duï : XDXd qui ñònh kieåu hình meøo caùi tam theå.
• Hieän töôïng ñoàng troäi.
Thí duï : Gen I qui ñònh nhoùm maùu ôû ngöôøi coù alen IA ñoàng troäi vôùi IB so vôùi
IO.
• Gen naèm treân nhieãm saéc theå thöôøng qui ñònh tính traïng thöôøng.
Thí duï : ÔÛ ruoài giaám gen qui ñònh maøu thaân naèm treân nhieãm saéc theå thöôøng.
• Gen naèm treân nhieãm saéc theå giôùi tính qui ñònh tính traïng giôùi tính hoaëc tính
traïng thöôøng lieân keát vôùi giôùi tính.
Thí duï : ÔÛ Ngöôøi gen qui ñònh beänh muø maøu naèm treân nhieãm saéc theå giôùi
tính X.
v Moät caëp gen alen coù theå qui ñònh nhieàu tính traïng, taïo neân tính ña hieäu cuûa
gen :
Thí duï : ÔÛ Ruoài giaám :
- Gen qui ñònh tính traïng caùnh daøi, ñoàng thôøi qui ñònh tính traïng ñoát thaân daøi
vaø loâng meàm.
- Gen qui ñònh tính traïng caùnh ngaén ñoàng thôøi qui ñònh tính traïng ñoát thaân
ngaén, loâng cöùng.
b. Gen khoâng alen :
- Caùc gen khoâng alen treân cuøng 1 nhieãm saéc theå taïo thaønh 1 nhoùm gen lieân keát
qui ñònh 1 nhoùm tính traïng lieân keát hoaøn toaøn.
AB
Thí duï : Kieåu gen ôû ruoài giaám caùi ñöïc qui ñònh nhoùm tính traïng lieân keát
ab
hoaøn toaøn : Thaân xaùm – caùnh daøi.
- Caùc gen khoâng alen treân cuøng 1 caëp nhieãm saéc theå töông ñoàng coù theå xaûy ra
hoaùn vò gen qui ñònh 1 nhoùm tính traïng lieân keát khoâng hoaøn toaøn.
http://giasutamviet.com
Dòp may chæ coù ôû nhöõng trí tueä chuyeân caàn
Haõy coá gaéng cho ñeán khi naøo khoâng coøn coù theå coá gaéng ñöôïc nöõa
LYÙ THUYEÁT SINH HOÏC 88
AB
Thí duï : Kieåu gen ôû ruoài giaám caùi qui ñònh nhoùm tính traïng lieân keát khoâng
ab
hoaøn toaøn thaân xaùm – caùnh daøi.
- Caùc gen khoâng alen naèm treân caùc caëp nhieãm saéc theå ñoàng daïng khaùc nhau.
• Qui ñònh caùc tính traïng phaân li ñoäc laäp.
Thí duï : Kieåu gen AaBb ôû ñaäu Haø Lan qui ñònh caùc tính traïng phaân li ñoäc laäp
vôùi nhau laø haït vaøng vaø haït trôn.
• Taùc ñoäng qua laïi vôùi nhau ñeå cuøng qui ñònh 1 tính traïng theo kieåu töông taùc
boå trôï, aùt cheá, coäng goäp.
Thí duï :
Ø Töông taùc boå trôï :
A - B - : Baép cao
A − bb
aaB − : Baép thaáp
aabb
Ø Töông taùc aùt cheá :
A − B −
A − bb : Gaø loâng traéng
aabb
aaB - : Gaø loâng maøu
Ø Töông taùc coäng goäp :
A − B −
A − bb : Hoa maøu ñoû (nhaït → ñaäm)
aaB −
aabb : Hoa maøu traéng
- Gen naèm treân X, khoâng coù alen töông öùng treân Y vaø ngöôïc laïi.
Thí duï : XaY : Ruoài giaám ñöïc maét traéng; XYA : Nam giôùi dính ngoùn tay soá 2 vaø
3.
Caâu 80 : Lai moät caëp tính traïng.
Traû lôøi :
I. Khaùi nieäm veà lai moät caëp tính traïng :
- Laø lai caëp boá meï thuaàn chuûng khaùc nhau veà 1 caëp tính traïng töông phaûn.
II. Ñònh luaät 1 vaø 2 cuûa Menñen :
1. Ñònh luaät 1 :
a. Thí nghieäm : (Ñaäu Haø Lan)
P : ♂ ñaäu haït vaøng TC × ♀ ñaäu haït xanh thuaàn chuûng
http://giasutamviet.com
Dòp may chæ coù ôû nhöõng trí tueä chuyeân caàn
Haõy coá gaéng cho ñeán khi naøo khoâng coøn coù theå coá gaéng ñöôïc nöõa
LYÙ THUYEÁT SINH HOÏC 89
F1 : 100% ñaäu haït vaøng.
b. Ñònh luaät 1 : (Ñònh luaät ñoàng tính, ñònh luaät tính troäi)
Khi lai 2 caù theå boá meï thuaàn chuûng khaùc nhau veà 1 caëp tính traïng töông phaûn thì
caùc caù theå lai F1 ñoàng tính mang tính traïng 1 beân cuûa boá hoaëc meï laø tính traïng
troäi.
2. Ñònh luaät 2 :
a. Thí nghieäm :
P : ♂ ñaäu haït vaøng TC × ♀ ñaäu haït xanh thuaàn chuûng
F1 : 100% ñaäu haït vaøng.
F2 : 3/4 ñaäu haït vaøng
1/4 ñaäu haït xanh
b. Ñònh luaät 2 : (Ñònh luaät phaân tính, ñònh luaät phaân li)
Khi lai 1 caëp boá meï thuaàn chuûng khaùc nhau veà 1 caëp tính traïng töông phaûn thì
theá heä lai F2 coù hieän töôïng phaân tính theo tæ leä trung bình 3 troäi 1 laën.
3. Giaûi thích ñònh luaät 1 vaø ñònh luaät 2 theo thuyeát nhieãm saéc theå (Thuyeát teá baøo
hoïc) :
- Quy ñònh gen : goïi gen (alen) A qui ñònh tính traïng haït vaøng (tính traïng troäi hoaøn
toaøn); a qui ñònh tính traïng haït xanh (tính traïng laën).
- Trong teá baøo caây haït vaøng thuaàn chuûng coù caëp nhieãm saéc theå töông ñoàng mang
caëp gen AA.
- Trong teá baøo caây haït xanh thuaàn chuûng coù caëp nhieãm saéc theå töông ñoàng mang
caëp gen aa.
v Sô ñoà lai :
PTC : AA × aa
GP : A a
F1 : Aa (100% haït vaøng)
F1 × F1 : Aa × Aa
GF1 : A, a A, a
F2 : Baûng toå hôïp
♂
A A
♀
A AA Aa
A Aa Aa
Keát quaû :
Kieåu gen Kieåu hình
1AA
→ 3/4 vaøng
2 Aa
http://giasutamviet.com
Dòp may chæ coù ôû nhöõng trí tueä chuyeân caàn
Haõy coá gaéng cho ñeán khi naøo khoâng coøn coù theå coá gaéng ñöôïc nöõa
LYÙ THUYEÁT SINH HOÏC 90
1aa → 1/4 xanh
4. Ñieàu kieän nghieäm ñuùng ñònh luaät 1 vaø 2 cuûa Menñen :
- Theá heä boá meï ñem lai phaûi thuaàn chuûng.
- Tính traïng troäi phaûi troäi hoaøn toaøn.
- Thoáng keâ treân soá löôïng lôùn caù theå.
5. YÙ nghóa cuûa ñònh luaät 1 vaø 2 :
v YÙ nghóa cuûa ñònh luaät 1 :
- Xaùc ñònh tính traïng troäi.
- ÖÙng duïng trong lai phaân tích.
v YÙ nghóa cuûa ñònh luaät 2 :
- Giaûi thích söï xuaát hieän tính traïng laën.
- Giaûi thích söï ña daïng ôû sinh vaät.
v Lai phaân tích : Laø lai giöõa caù theå mang tính traïng troäi vaø caù theå mang tính traïng
laën ñeå kieåm tra kieåu gen caù theå mang tính traïng troäi.
Neáu FB ñoàng tính thì caù theå mang tính traïng troäi ôû theå ñoàng hôïp, ngöôïc laïi neáu
FB phaân tính theo tæ leä 1 : 1 thì caù theå mang tính traïng troäi ôû theå dò hôïp.
III. Tính troäi khoâng hoaøn toaøn :
1. Thí nghieäm : (Hoa Daï Lan)
P : hoa maøu ñoû TC (AA) × hoa maøu traéng thuaàn chuûng (A’A’)
F1 : 100% hoa maøu hoàng (A’A’)
F2 : 1/4 hoa maøu ñoû (AA)
2/4 hoa maøu hoàng (AA’)
1/4 hoa maøu traéng (A’A’)
2. Keát luaän : Troäi khoâng hoaøn toaøn laø hieän töôïng di truyeàn trong ñoù caùc caù theå lai F1
bieåu hieän tính traïng trung gian giöõa boá vaø meï.
Caâu 81 : Lai hai hay nhieàu caëp tính traïng.
Traû lôøi :
I. Khaùi nieäm :
- Laø lai caëp boá meï thuaàn chuûng khaùc nhau veà hai hay nhieàu caëp tính traïng töông
phaûn.
II. Ñònh luaät 3 cuûa Menñen :
1. Thí nghieäm : (Ñaäu Haø Lan)
PTC : ñaäu haït vaøng, voû trôn × ñaäu haït xanh, voû nhaên
F1 : 100% ñaäu haït vaøng, voû trôn.
F2 :
http://giasutamviet.com
Dòp may chæ coù ôû nhöõng trí tueä chuyeân caàn
Haõy coá gaéng cho ñeán khi naøo khoâng coøn coù theå coá gaéng ñöôïc nöõa
LYÙ THUYEÁT SINH HOÏC 91
316 caây vaøng, trôn
104 caây vaøng, nhaên
555 caây
103 caây xanh, trôn
32 caây xanh, nhaên
2. Nhaän xeùt :
v F1 : ñoàng tính (haït vaøng, voû trôn)
- Haït vaøng laø tính traïng troäi hoaøn toaøn, haït xanh laø tính traïng laën.
- Voû trôn laø tính traïng troäi hoaøn toaøn, voû nhaên laø tính traïng laën.
v F2 : xuaát hieän 4 loaïi kieåu hình
- Tæ leä kieåu hình : 9 : 3 : 3 : 1
- Coù 2 loaïi kieåu hình môùi (vaøng nhaên, xanh trôn). Goïi laø bieán dò toå hôïp.
v Xeùt rieâng töøng caëp tính traïng :
Vaøng 316 + 104 420 3
- = = ≈
Xanh 103 + 32 135 1
Trôn 316 + 103 419 3
- = = ≈
Nhaên 104 + 32 136 1
⇒ Moãi caëp tính traïng nghieäm ñuùng ñònh luaät phaân tính; hai caëp tính traïng di
truyeàn khoâng phuï thuoäc vaøo nhau.
3. Ñònh luaät 3 cuûa Menñen : (Ñònh luaät phaân li ñoäc laäp)
Khi lai caëp boá meï thuaàn chuûng khaùc nhau veà 2 hay nhieàu caëp tính traïng töông
phaûn thì söï di truyeàn cuûa caëp tính traïng naøy khoâng phuï thuoäc vaøo söï di truyeàn cuûa
caëp tính traïng kia.
4. Giaûi thích theo thuyeát nhieãm saéc theå :
- Quy ñònh gen : Haït vaøng (gen A), haït xanh (gen a); voû trôn (gen B), voû nhaên
(gen b).
- Hai caëp gen qui ñònh 2 caëp tính traïng naèm treân 2 caëp nhieãm saéc theå ñoàng daïng
khaùc nhau.
v Sô ñoà lai :
PTC : AABB × aabb
GP : AB ab
F1 : AaBb (100% haït vaøng, voû trôn)
F1 × F1 : AaBb × AaBb
GF1 : AB; Ab; AB; Ab;
aB; ab aB; ab
F2 : Baûng toå hôïp
♀
AB Ab aB ab
♂
http://giasutamviet.com
Dòp may chæ coù ôû nhöõng trí tueä chuyeân caàn
Haõy coá gaéng cho ñeán khi naøo khoâng coøn coù theå coá gaéng ñöôïc nöõa
LYÙ THUYEÁT SINH HOÏC 92
AB AABB AABb AaBB AaBb
Ab AABb AAbb AaBb Aabb
aB AaBB AaBb aaBB aaBb
ab AaBb Aabb aaBb aabb
Keát quaû :
Kieåu gen Kieåu hình
1AABB
2 AABb
→ 9/16 vaøng, trôn
2 AaBB
4 AaBb
1AAbb
→ 3/16 vaøng, nhaên
2 Aabb
1aaBB
→ 3/16 xanh, trôn
2aaBb
1aabb → 1/16 xanh, nhaên
5. Ñieàu kieän nghieäm ñuùng ñònh luaät :
- Boá meï ñem lai phaûi thuaàn chuûng.
- Thoáng keâ treân soá löôïng lôùn caù theå.
- Tính traïng troäi phaûi troäi hoaøn toaøn.
- 1 gen quy ñònh 1 tính traïng.
- Caùc caëp gen quy ñònh caùc caëp tính traïng töông phaûn naèm treân caùc caëp nhieãm saéc
theå töông ñoàng khaùc nhau.
6. YÙ nghóa :
- Giaûi thích söï ña daïng vaø phong phuù ôû sinh vaät nhôø bieán dò toå hôïp.
- Bieán dò toå hôïp coù yù nghóa trong tieán hoùa vaø choïn gioáng.
III. Coâng thöùc toång quaùt :
Soá caëp gen Soá loaïi giao Soá loaïi kieåu Tæ leä kieåu Soá loaïi kieåu Tæ leä kieåu
dò hôïp töû hình hình gen gen
1 2 2 3:1 3 1:2:1
2 22 22 (3 :1)2 32 (1 : 2 : 1)2
3 23 23 (3 : 1)3 33 (1 : 2 : 1)3
... ... ... ... ... ...
N 2n 2n (3 : 1)n 3n (1 : 2 : 1)n
Caâu 82 : Lieân keát gen.
http://giasutamviet.com
Dòp may chæ coù ôû nhöõng trí tueä chuyeân caàn
Haõy coá gaéng cho ñeán khi naøo khoâng coøn coù theå coá gaéng ñöôïc nöõa
LYÙ THUYEÁT SINH HOÏC 93
Traû lôøi :
I. Thí nghieäm cuûa Moocgan : (Ruoài giaám)
PTC : mình xaùm, caùnh daøi × mình ñen, caùnh ngaén
F1 : 100% ruoài mình xaùm, caùnh daøi
v Lai phaân tích F1 :
F1 : ♂ mình xaùm, caùnh daøi × ♀ mình ñen, caùnh ngaén
FB :
1/2 mình xaùm, caùnh daøi
1/2 mình ñen, caùnh ngaén
II. Giaûi thích :
1. Töø keát quaû thí nghieäm :
PTC : khaùc nhau veà 2 caëp tính traïng töông phaûn.
F1 : ñoàng tính ⇒ mình xaùm (B) laø tính traïng troäi hoaøn toaøn, mình ñen (b) laø tính
traïng laën; caùnh daøi (V) laø tính traïng troäi hoaøn toaøn, caùnh ngaén (v) laø tính traïng
laën.
⇒ Kieåu gen F1 : BbVv
F2 : xuaát hieän tæ leä 1 : 1 (2 toå hôïp)
• Maø ruoài caùi mình ñen, caùnh ngaén (bbvv) chæ cho 1 loaïi giao töû bv ⇒ ruoài
ñöïc mình xaùm, caùnh daøi (BbVv) dò hôïp töû 2 caëp gen cho ra 2 loaïi giao töû
(gioáng lai 1 tính) ⇒ coù hieän töôïng lieân keát gen.
• ÔÛ P coù kieåu hình mình xaùm, caùnh daøi ⇒ gen B lieân keát gen V;
gen b lieân keát gen v.
2. Cô sôû teá baøo hoïc :
v Gen B vaø V naèm treân 1 nhieãm saéc theå
v Gen b vaø v naèm treân 1 nhieãm saéc theå
v Sô ñoà lai :
BV bv
PTC : ×
BV bv
(xaùm, daøi) (ñen, ngaén)
GP : BV bv
BV
F1 : (100% xaùm, daøi)
bv
BV BV
F1 × F1 : ♂ × ♀
bv bv
GF1 : BV; bv bv
1 BV
FB : → 1/2 mình xaùm, caùnh daøi
2 bv
http://giasutamviet.com
Dòp may chæ coù ôû nhöõng trí tueä chuyeân caàn
Haõy coá gaéng cho ñeán khi naøo khoâng coøn coù theå coá gaéng ñöôïc nöõa
LYÙ THUYEÁT SINH HOÏC 94
1 bv
→ 1/2 mình ñen, caùnh ngaén
2 bv
III. Keát luaän :
- Treân moãi nhieãm saéc theå coù nhieàu gen, vò trí caùc gen treân nhieãm saéc theå goïi laø loâcut.
- Caùc gen treân nhieãm saéc theå phaân ly cuøng nhau trong quaù trình phaân baøo vaø taïo
nhoùm gen lieân keát.
- Soá nhoùm gen lieân keát baèng vôùi soá nhieãm saéc theå ñôn boäi.
- Haïn cheá söï xuaát hieän bieán dò toå hôïp vaø ñaûm baûo söï di truyeàn beàn vöõng cuûa caùc
nhoùm tính traïng.
- ÖÙng duïng trong choïn gioáng, ngöôøi ta choïn caùc tính traïng toát di truyeàn lieân keát vôùi
nhau.
Caâu 83 : Hoaùn vò gen.
Traû lôøi :
I. Thí nghieäm cuûa Moocgan : (Ruoài giaám)
PTC : mình xaùm, caùnh daøi × mình ñen, caùnh ngaén
F1 : 100% ruoài mình xaùm, caùnh daøi
v Lai phaân tích F1 :
PB : ♀ mình xaùm, caùnh daøi × ♂ mình ñen, caùnh ngaén
FB :
0,41 mình xaùm, caùnh daøi
0,41 mình ñen, caùnh ngaén
0,09 mình xaùm, caùnh ngaén
0,09 mình ñen, caùnh daø
II. Giaûi thích :
1. Döïa vaøo keát quaû thí nghieäm :
bv
ÔÛ PB ruoài ñöïc mình ñen, caùnh ngaén chæ cho ra 1 loaïi giao töû (bv)
bv
Maø FB cho 4 loaïi kieåu hình ⇒ ruoài caùi mình xaùm, caùnh daøi phaûi cho ra 4 loaïi giao
töû : BV : bv : Bv : bV vôùi tæ leä : 0,41 : 0,41 : 0,09 : 0,09.
Ruoài caùi mình xaùm, caùnh daøi cho theâm 2 loaïi giao töû (Bv, bV) chöùng toû gen B vaø V
cuõng nhö b vaø v lieân keát khoâng hoaøn toaøn, coù söï ñoåi vò trí giöõa gen B vaø b taïo neân
hoaùn vò gen.
2. Cô sôû teá baøo hoïc : (Thuyeát nhieãm saéc theå)
v Do trong giaûm phaân coù söï trao ñoåi cheùo giöõa caùc croâmatit ôû kì ñaàu giaûm
phaân 1.
v Sô ñoà lai :
PB : ♀ mình xaùm, caùnh daøi × ♂ mình ñen, caùnh ngaén
http://giasutamviet.com
Dòp may chæ coù ôû nhöõng trí tueä chuyeân caàn
Haõy coá gaéng cho ñeán khi naøo khoâng coøn coù theå coá gaéng ñöôïc nöõa
LYÙ THUYEÁT SINH HOÏC 95
BV bv
bv bv
GB : BV (0,41); bv (0,41)
Bv (0,09); bV (0,09)
FB : Baûng toå hôïp
♂
Bv
♀
BV
0,41 BV 0,41
bv
bv
0,41 bv 0,41
bv
Bv
0,09 Bv 0,09
bv
bV
0,09 bV 0,09
bv
BV
Keát quaû : 0,41 → 0,41 mình xaùm, caùnh daøi
bv
bv
0,41 → 0,41 mình ñen, caùnh ngaén
bv
Bv
0,09 → 0,09 mình xaùm, caùnh ngaén
bv
bV
0,09 → 0,09 mình ñen, caùnh daøi.
bv
3. Löu yù :
- Trao ñoåi cheùo xaûy ra giöõa 2 trong 4 croâmatit neân :
• Tæ leä caùc loaïi giao töû lieân keát baèng nhau (BV = bv = 0,41)
• Tæ leä caùc loaïi giao töû hoaùn vò baèng nhau (Bv = bV = 0,09)
- Taàn soá hoaùn vò laø tæ leä % soá giao töû mang gen hoaùn vò treân toång soá giao töû (0,09
+ 0,09 = 0,18)
- Hoaùn vò gen phuï thuoäc vaøo giôùi tính :
• Xaûy ra ôû giao töû caùi (ruoài giaám)
• Xaûy ra ôû giao töû ñöïc (taèm)
• Xaûy ra ôû giao töû caùi vaø ñöïc (ñaäu, ngöôøi).
III. Keát luaän :
- Caùc gen cuøng naèm trong caëp nhieãm saéc theå coù theå trao ñoåi choå cho nhau do söï trao
ñoåi cheùo giöõa caùc croâmatit taïo neân hoaùn vò gen.
- Taàn soá hoaùn vò gen :
• Khoâng vöôït quaù 50 %
http://giasutamviet.com
Dòp may chæ coù ôû nhöõng trí tueä chuyeân caàn
Haõy coá gaéng cho ñeán khi naøo khoâng coøn coù theå coá gaéng ñöôïc nöõa
LYÙ THUYEÁT SINH HOÏC 96
• Caùc gen caøng xa nhau thì taàn hoaùn vò caøng lôùn.
- YÙ nghóa : Hoaùn vò gen coù yù nghóa lôùn trong tieán hoùa vaø choïn gioáng vì :
• Taêng cöôøng söï xuaát hieän cuûa bieán dò toå hôïp.
• Taïo ñieàu kieän ñeå caùc gen quyù treân caùc nhieãm saéc theå khaùc nhau coù theå toå hôïp
laïi trong caùc nhoùm gen lieân keát.
Caâu 84 : Söï taùc ñoäng qua laïi giöõa caùc gen.
Traû lôøi :
I. Taùc ñoäng cuûa nhieàu gen leân 1 tính traïng :
1. Taùc ñoäng boå trôï :
a. Khaùi nieäm : Taùc ñoäng boå trôï laø kieåu taùc ñoäng qua laïi giöõa 2 hay nhieàu gen
thuoäc nhöõng loâcut khaùc nhau (0 alen) laøm xuaát hieän 1 tính traïng môùi.
b. Thí nghieäm : Lai 2 thöù bí thuaàn chuûng
PTC : bí quaû troøn × bí quaû troøn
F1 : 100% bí quaû deït (giao phaán vôùi nhau)
F2 :
9/16 quaû deït
6/16 quaû troøn
1/16 quaû daøi
c. Giaûi thích :
F2 coù 16 toå hôïp ⇒ F1 cho ra 4 loaïi giao töû coù tæ leä baèng nhau ⇒ F1 coù kieåu gen
dò hôïp 2 caëp gen (phaân li ñoäc laäp) ⇒ nhieàu gen qui ñònh 1 tính traïng.
Quy ñònh gen : AaBb
Tæ leä : 9 : 6 : 1 laø bieán daïng cuûa 9 : 3 : 3 : 1 khi ñoái chieáu vôùi keát quaû F2 thì ta
coù:
9 A _ B _ → quaû deït
A _ bb
6 → quaû troøn
aaB _
1 aabb → quaû daøi
v Vaäy :
- 2 gen khoâng alen : A vaø B taùc ñoäng boå trôï quy ñònh bí quaû deït.
- 2 gen A vaø B taùc ñoäng rieâng reõ ⇒ quy ñònh bí quaû troøn.
- 2 gen a vaø b taùc ñoäng boå trôï vaø quy ñònh bí quaû daøi.
v Sô ñoà lai :
PTC : AAbb × aaBB
GP : Ab aB
F1 : AaBb (100% quaû deït)
F1 × F1 : AaBb × AaBb
http://giasutamviet.com
Dòp may chæ coù ôû nhöõng trí tueä chuyeân caàn
Haõy coá gaéng cho ñeán khi naøo khoâng coøn coù theå coá gaéng ñöôïc nöõa
LYÙ THUYEÁT SINH HOÏC 97
GF1 : AB; Ab; aB; ab AB; Ab; aB; ab
F2 : Coù keát quaû :
9 A _ B _ → quaû deït
A _ bb
6 → quaû troøn
aaB _
1 aabb → quaû daøi
2. Taùc ñoäng coäng goäp :
a. Khaùi nieäm : Taùc ñoäng coäng goäp laø kieåu taùc ñoäng cuûa nhieàu gen trong ñoù moãi
gen ñoùng goùp 1 phaàn nhö nhau trong söï phaùt trieån cuûa tính traïng.
b. Thí nghieäm : (Lai 2 thöù luùa mì thuaàn chuûng)
PTC : luùa mì haït ñoû × luùa mì haït traéng
F1 : 100% luùa mì haït ñoû (taïp giao)
F2 :
15/16 haït ñoû (ñaäm nhaït khaùc nhau)
1/16 haït traéng
c. Giaûi thích :
- F2 xuaát hieän 16 toå hôïp ⇒ F1 cho ra 4 loaïi giao töû tæ leä baèng nhau ⇒ F1 dò
hôïp töû veà 2 caëp gen (Phaân ly ñoäc laäp).
- ÔÛ ñaây tính traïng maøu haït do nhieàu gen quy ñònh (2 caëp gen qui ñònh)
- Quy ñònh gen : Kieåu gen F1 : AaBb
- Tæ leä F3 : 15 : 1 laø bieán daïng cuûa 9 : 3 : 3 : 1 neân khi ñoái chieáu vôùi keát quaû ta
thaáy :
9 ( A _ B _)
3 ( A _ bb) → haït ñoû
3 (aaBb)
1 (aabb) → haït traéng
v Vaäy : Kieåu gen goàm caùc gen laën thì quy ñònh haït traéng; kieåu gen coù gen troäi
thì quy ñònh haït ñoû; maøu ñoû coù ñaäm nhaït khaùc nhau laø do soá gen troäi coù taùc
ñoäng coäng goäp :
Ñoû nhaït → Kieåu gen coù 1 gen troäi
Ñoû ñaäm → Kieåu gen coù 2 gen troäi
Ñoû ñaäm hôn → Kieåu gen coù 3 gen troäi
Ñoû nhaát → Kieåu gen coù 4 gen troäi
II. Moät gen quy ñònh nhieàu tính traïng :
1. Hieän töôïng :
- ÔÛ ñaäu Haø Lan khi lai Menñen thaáy raèng :
• Cöù hoa maøu tím thì haït naâu
http://giasutamviet.com
Dòp may chæ coù ôû nhöõng trí tueä chuyeân caàn
Haõy coá gaéng cho ñeán khi naøo khoâng coøn coù theå coá gaéng ñöôïc nöõa
LYÙ THUYEÁT SINH HOÏC 98
• Cöù hoa maøu traéng thì haït maøu nhaït
- ÔÛ ruoài giaám : Moocgan thaáy raèng : ruoài caùnh ngaén, mình ngaén, ñôøi soáng ngaén.
2. Giaûi thích :
Nhöõng tính traïng treân xuaát hieän cuøng 1 luùc laø do cuøng 1 caëp gen quy ñònh.
III. Keát luaän chung :
- Kieåu gen cuûa 1 caù theå khoâng phaûi laø toå hôïp gen taùc ñoäng rieâng leû maø giöõa gen vaø
tính traïng, kieåu gen vaø kieåu hình coù moái quan heä phöùc taïp vaø chòu aûnh höôûng cuûa
moâi tröôøng.
- YÙ nghóa : töông taùc gen laøm xuaát hieän nhöõng tính traïng môùi laøm sinh vaät ña daïng vaø
phong phuù, laø nguoàn nguyeân lieäu cho tieán hoùa vaø choïn gioáng.
Caâu 85 : Di truyeàn lieân keát vôùi giôùi tính.
Traû lôøi :
I. Khaùi nieäm :
- Di truyeàn lieân keát vôùi giôùi tính laø söï di truyeàn cuûa caùc tính traïng coù gen quy ñònh naèm
treân nhieãm saéc theå giôùi tính.
II. Gen treân nhieãm saéc theå X :
1. Thí nghieäm : (Moocgan lai ruoài giaám maét ñoû vôùi ruoài giaám maét traéng)
a. Pheùp lai thuaän :
P : ♀ maét ñoû × ♂ maét traéng
F1 : ñoàng loaït maét ñoû
F2 :
3/4 ruoài maét ñoû
1/4 ruoài maét traéng (toaøn ♂)
b. Pheùp lai nghòch :
P : ♀ maét traéng × ♂ maét ñoû
F1 :
1/2 ♀ maét ñoû
1/2 ♂ maét traéng
F2 :
1/4 ♀ maét ñoû
1/4 ♀ maét traéng
1/4 ♂ maét ñoû
1/4 ♂ maét traéng
2. Giaûi thích :
- F1 cuûa pheùp lai thuaän : 100% maét ñoû → maét ñoû laø tính traïng troäi hoaøn hoaøn so
vôùi maét traéng.
http://giasutamviet.com
Dòp may chæ coù ôû nhöõng trí tueä chuyeân caàn
Haõy coá gaéng cho ñeán khi naøo khoâng coøn coù theå coá gaéng ñöôïc nöõa
LYÙ THUYEÁT SINH HOÏC 99
- Quy ñònh gen : A quy ñònh tính traïng maét ñoû, a quy ñònh tính traïng maét traéng.
- Keát quaû : pheùp lai thuaän vaø nghòch khaùc nhau → gen quy ñònh tính traïng maøu
maét treân nhieãm saéc theå giôùi tính.
- Giaû söû gen quy ñònh maøu maét naèm treân nhieãm saéc theå Y, seõ di truyeàn cho giôùi
tính mang nhieãm saéc theå Y (con ♂), ñieàu naøy traùi vôùi giaû thuyeát (thí nghieäm)
→ gen quy ñònh tính traïng maøu maét naèm treân nhieãm saéc theå X (khoâng coù alen
treân Y).
v Vaäy :
♀ maét ñoû : XAXA; XAXa
♀ maét traéng : XaXa
♂ maét ñoû : XAY
♂ maét traéng : XaY
3. Sô ñoà lai :
a. Pheùp lai thuaän :
v P : ♀ maét ñoû XAXA × ♂ maét traéng XaY
F1 : 100% maét ñoû (XAXa; XAY)
F1 × F1 : XAXa × XAY
GF1 : XA; Xa XA; Y
F2 :
1X A X A
1X A X a
→ 3 maét ñoû : 1 maét traéng (toaøn ruoài ñöïc)
1X AY
1X a Y
b. Pheùp lai nghòch :
v P : ♀ maét traéng XaXa × ♂ maét ñoû XAY
X AX a
F1 : → 1 ♀ maét ñoû : 1 ♂ maét traéng
X Y
a
F1 × F1 : XAXa × Xa Y
GF1 : XA; Xa Xa ; Y
v F2 :
1X A X a
1X a X a
1X AY
1X a Y
http://giasutamviet.com
Dòp may chæ coù ôû nhöõng trí tueä chuyeân caàn
Haõy coá gaéng cho ñeán khi naøo khoâng coøn coù theå coá gaéng ñöôïc nöõa
LYÙ THUYEÁT SINH HOÏC 100
⇒ 1/4 ♀maét ñoû : 1/ 4 ♀ maét traéng : 1/4 ♂ maét ñoû : 1/4 ♂ maét traéng
4. Keát luaän : (gen treân nhieãm saéc theå X, khoâng coù alen treân Y)
- Keát quaû pheùp lai thuaän nghòch khaùc nhau.
- Tuaân theo quy luaät di truyeàn cheùo.
- ÔÛ ngöôøi caùc tính traïng : maùu khoù ñoâng, muø maøu do gen laën treân nhieãm saéc theå X
quy ñònh.
III. Gen treân nhieãm saéc theå Y :
- Ña soá caùc loaøi : nhieãm saéc theå Y khoâng mang gen.
- 1 soá loaøi : nhieãm saéc theå Y tuaân theo quy luaät di truyeàn thaúng (di truyeàn cho cuøng
giôùi tính)
- Ví duï : ÔÛ ngöôøi tính traïng tuùm loâng treân tai; dính ngoùn 2, 3 do gen treân nhieãm saéc
theå Y quy ñònh neân chæ coù ôû Nam.
IV. YÙ nghóa :
Trong chaên nuoâi nghieân cöùu di truyeàn lieân keát vôùi giôùi tính ñeå phaân bieät con ñöïc vaø con
caùi ôû giai ñoaïn coøn non maø coù cheá ñoä nuoâi döôõng phuø hôïp.
http://giasutamviet.com
Dòp may chæ coù ôû nhöõng trí tueä chuyeân caàn
Haõy coá gaéng cho ñeán khi naøo khoâng coøn coù theå coá gaéng ñöôïc nöõa
LYÙ THUYEÁT SINH HOÏC 101
CHÖÔNG V
BIEÁN DÒ
Caâu 86 :
1. Daïng ñoät bieán naøo xaûy ra treân nhieãm saéc theå soá 21 ôû ngöôøi gaây beänh ung thö maùu?
2. Daïng ñoät bieán naøo ôû ruoài giaám laøm maét loài thaønh maét deït?
3. Daïng ñoät bieán naøo ñöôïc öùng duïng ñeå chuyeån nhoùm gen töø cô theå naøy sang cô theå khaùc?
4. Hoäi chöùng Ñao ôû ngöôøi do ñoät bieán nhieãm saéc theå loaïi gì?
5. Keå teân caùc beänh di truyeàn khaùc ôû ngöôøi do caùc ñoät bieán cuøng daïng vôùi ñoät bieán gaây hoäi
chöùng Ñao vaø neâu ñaëc ñieåm cuûa caùc beänh ñoù.
Traû lôøi :
1. Ñoät bieán maát ñoaïn ñaàu muùt cuûa nhieãm saéc theå soá 21 gaây beänh ung thö maùu.
2. ÔÛ ruoài giaám ñoät bieán laëp ñoaïn 16 A treân nhieãm saéc theå X laøm cho maét loài thaønh maét
deït.
3. Ñoät bieán chuyeån ñoaïn nhieãm saéc theå ñöôïc öùng duïng ñeå chuyeån nhoùm gen töø cô theå
naøy sang cô theå khaùc.
4. Hoäi chöùng Ñao ôû ngöôøi do ñoät bieán bò boäi theå ôû ñoâi nhieãm saéc theå 21. Ngöôøi bò beänh
Ñao thöøa 1 nhieãm saéc theå soá 21.
5. Caùc beänh di truyeàn khaùc ôû ngöôøi coù daïng ñoät bieán cuøng daïng vôùi ñoät bieán gaây hoäi
chöùng Ñao laø :
- Hoäi chöùng 3 X (XXX) : nöõ, buoàng tröùng vaø daï con khoâng phaùt trieån, thöôøng roái
loaïn kinh nguyeät, khoù coù con.
- Hoäi chöùng Tôcnô (XO) : nöõ luøn, coå ngaén, khoâng coù kinh nguyeät, vuù khoâng phaùt
trieån, aâm ñaïo heïp, daï con nhoû, trí tueä chaäm phaùt trieån.
- Hoäi chöùng Claiphentô (XXY) : nam, muø maøu, thaân cao, chaân tay daøi, tinh hoaøn
nhoû, si ñaàn, voâ sinh.
- YO : nam, bò cheát ngay sau khi thuï tinh.
Caâu 87 : Neâu khaùi quaùt veà khaùi nieäm vaø phaân loaïi cuûa moãi loaïi bieán dò theo di truyeàn hoïc hieän
ñaïi.
Traû lôøi :
Hai loaïi bieán dò theo di truyeàn hoïc hieän ñaïi laø bieán dò khoâng di truyeàn vaø bieán dò di truyeàn.
- Bieán dò khoâng di truyeàn coøn goïi laø thöôøng bieán.
- Bieán dò di truyeàn bao goàm ñoät bieán vaø bieán dò toå hôïp.
1. Bieán dò di truyeàn hay thöôøng bieán :
http://giasutamviet.com
Dòp may chæ coù ôû nhöõng trí tueä chuyeân caàn
Haõy coá gaéng cho ñeán khi naøo khoâng coøn coù theå coá gaéng ñöôïc nöõa
LYÙ THUYEÁT SINH HOÏC 102
- Thöôøng bieán laø nhöõng bieán ñoåi kieåu hình cuûa moät kieåu gen, phaùt sinh trong quaù
trình phaùt trieån caù theå döôùi aûnh höôûng cuûa moâi tröôøng.
2. Bieán dò di truyeàn :
a. Ñoät bieán :
v Khaùi nieäm : Ñoät bieán laø nhöõng bieán ñoåi trong vaät chaát di truyeàn, xaûy ra ôû
caáp ñoä phaân töû (ADN) hay caáp ñoä teá baøo (nhieãm saéc theå).
v Phaân loaïi : Bao goàm ñoät bieán gen vaø ñoät bieán nhieãm saéc theå.
• Ñoät bieán gen : Laø nhöõng bieán ñoåi trong caáu truùc gen, bao goàm maát caëp
nucleâoâtit, theâm caëp nucleâoâtit, thay caëp nucleâoâtit vaø ñaûo caëp nucleâoâtit.
• Ñoät bieán nhieãm saéc theå : Laø nhöõng bieán ñoåi xaûy ra ôû nhieãm saéc theå bao
goàm :
- Ñoät bieán caáu truùc nhieãm saéc theå vôùi 4 daïng : maát ñoaïn nhieãm saéc
theå, laëp ñoaïn nhieãm saéc theå, ñaûo ñoaïn nhieãm saéc theå vaø chuyeån
ñoaïn nhieãm saéc theå.
- Ñoät bieán soá löôïng nhieãm saéc theå vôùi 2 daïng laø ñoät bieán taïo theå dò
boäi vaø ñoät bieán taïo theå ña boäi.
b. Bieán dò toå hôïp : Laø nhöõng bieán ñoåi do söï saép xeáp laïi vaät chaát di truyeàn cuûa boá
meï ôû theá heä con thoâng qua con ñöôøng sinh saûn laøm xuaát hieän ôû theá heä con nhöõng
tính traïng voán coù hoaëc chöa töøng coù ôû boá, meï.
Caâu 88 : Khaùi nieäm veà ñoät bieán gen. Giaûi thích nguyeân nhaân, cô cheá phaùt sinh vaø cô cheá bieåu
hieän cuûa ñoät bieán gen.
Traû lôøi :
1. Khaùi nieäm veà ñoät bieán gen :
- Đột biến gen là những biến đổi trong cấu trúc của gen, liên quan tới một hoặc một số
cặp nuclêôtit, xảy ra tại một điểm nào đó của phân tử ADN.
- Thường gặp các dạng mất, thêm, thay thế, đảo vị trí một cặp nuclêôtit.
2. Nguyeân nhaân, cô cheá phaùt sinh vaø cô cheá bieåu hieän cuûa ñoät bieán gen :
a. Nguyeân nhaân vaø cô cheá phaùt sinh ñoät bieán gen :
- Đột biến gen phát sinh do các tác nhân đột biến lý hoá trong ngoại cảnh hoặc gây
rối loạn trong quá trình sinh lý, hoá sinh của tế bào gây nên những sai sót trong quá
trình tự nhân đôi của ADN, hoặc làm đứt phân tử ADN, hoặc nối đoạn bị đứt vào
ADN ở vị trí mới.
- Đột biến gen không chỉ phụ thuộc vào loại tác nhân, cường độ, liều lượng của tác
nhân mà còn tuỳ thuộc đặc điểm cấu trúc của gen. Có những gen bền vững, ít bị đột
biến. Có những gen dễ đột biến, sinh ra nhiều alen.
- Sự biến đổi của 1 nuclêôtit nào đó thoạt đầu xảy ra trên một mạch của ADN dưới
dạng tiền đột biến. Lúc này enzim sửa chữa có thể sửa sai làm cho tiền đột biến trở
lại dạng ban đầu. Nếu sai sót không được sửa chữa thì qua lần tự sao tiếp theo
nuclêôtit lắp sai sẽ liên kết với nuclêôtit bổ sung với nó làm phát sinh đột biến gen.
http://giasutamviet.com
Dòp may chæ coù ôû nhöõng trí tueä chuyeân caàn
Haõy coá gaéng cho ñeán khi naøo khoâng coøn coù theå coá gaéng ñöôïc nöõa
LYÙ THUYEÁT SINH HOÏC 103
b. Cô cheá bieåu hieän cuûa ñoät bieán gen :
- Đột biến gen khi đã phát sinh sẽ được "tái bản" qua cơ chế tự nhân đôi của ADN.
- Nếu đột biến phát sinh trong giảm phân, nó sẽ xảy ra ở một tế bào sinh dục nào đó
(đột biến giao tử), qua thụ tinh đi vào hợp tử. Nếu đó la` đột biến trội, nó sẽ biểu
hiện trên kiểu hình của cơ thể mang đột biến đó. Nếu đó la` đột biến lặn, nó sẽ đi
vào hợp tử trong cặp gen dị hợp và bị gen trội tương ứng át đi. Qua giao phối, đột
biến lặn tiếp tục tồn tại trong quần thể ở trạng thái dị hợp và không biểu hiện. Nếu
gặp tổ hợp đồng hợp thì nó mới biểu hiện thành kiểu hình.
- Khi đột biến xảy ra trong nguyên phân, nó sẽ phát sinh trong một tế bào sinh dưỡng
(đột biến xôma) rồi được nhân lên trong một mô, có thể biểu hiện ở một phần cơ
thể, tạo nên thể khảm. Ví dụ trên một cây hoa giấy có những cành hoa trắng xen với
những cành hoa đỏ. Đột biến xôma có thể được nhân lên bằng sinh sản sinh dưỡng
nhưng không thể di truyền qua sinh sản hữu tính.
- Nếu đột biến xảy ra ở những lần nguyên phân đầu tiên của hợp tử, trong giai đoạn 2
– 8 tế bào (đột biến tiền phôi) thì nó sẽ đi vào quá trình hình thành giao tử và truyền
qua thế hệ sau bằng sinh sản hữu tính.
Caâu 89 : Trình baøy haäu quaû vaø yù nghóa cuûa ñoät bieán gen. Phaân bieät ñoät bieán vaø theå ñoät bieán.
Traû lôøi :
1. Haäu quaû cuûa ñoät bieán gen :
- Biến đổi trong dãy nuclêôtit của gen cấu trúc sẽ dẫn tới sự biến đổi trong cấu trúc của
ARN thông tin và cuối cùng là sự biến đổi trong cấu trúc của prôtêin tương ứng.
- Đột biến thay thế hay đảo vị trí một cặp nuclêôtit chỉ ảnh hưởng tới một axit amin trong
chuỗi pôlipeptit. Đột biến mất hoặc thêm một cặp nuclêôtit sẽ làm thay đổi các bộ ba
mã hoá trên ADN từ điểm xảy ra đột biến cho đến cuối gen và do đó làm thay đổi cấu
tạo của chuỗi pôlipeptit từ điểm có nuclêôtit bị mất hoặc thêm.
- Đột biến gen cấu trúc biểu hiện thành một biến đổi đột ngột gián đoạn về một hoặc một
số tính trạng nào đó, trên một hoặc một số ít cá thể nào đó.
- Đột biến gen gây rối loạn trong quá trình sinh tổng hợp prôtêin, đặc biệt la` đột biến ở
các gen quy định cấu trúc các enzim, cho nên đa số đột biến gen thường có hại cho cơ
thể. Tuy nhiên, có những đột biến gen là trung tính (không có hại, cũng không có lợi),
một số ít trường hợp là có lợi.
2. YÙ nghóa cuûa ñoät bieán gen :
Ñoät bieán gen ñöôïc xem laø nguoàn nguyeân lieäu chuû yeáu cuûa tieán hoùa vì :
- Tuy ña soá ñoät bieán gen coù haïi cho baûn thaân sinh vaät, nhöng ñoät bieán laøm taêng söï sai
khaùc giöõa caùc caù theå, taïo nhieàu kieåu gen, kieåu hình môùi, cung caáp nguyeân lieäu cho
quaù trình choïn loïc töï nhieân, coù yù nghóa ñoái vôùi tieán hoùa sinh giôùi.
- Trong caùc loaïi ñoät bieán, ñoät bieán gen ñöôïc xem laø nguoàn nguyeân lieäu chuû yeáu vì so
vôùi ñoät bieán nhieãm saéc theå thì ñoät bieán gen phoå bieán hôn, ít aûnh höôûng nghieâm
troïng ñeán söùc soáng vaø söï sinh saûn cuûa cô theå.
3. Phaân bieät ñoät bieán vaø theå ñoät bieán :
a. Ñoät bieán :
http://giasutamviet.com
Dòp may chæ coù ôû nhöõng trí tueä chuyeân caàn
Haõy coá gaéng cho ñeán khi naøo khoâng coøn coù theå coá gaéng ñöôïc nöõa
LYÙ THUYEÁT SINH HOÏC 104
Đột biến là những biến đổi trong vật chất di truyền, xảy ra ở cấp độ phân tử (ADN)
hoặc cấp độ tế bào (NST).
b. Theå ñoät bieán :
Thể đột biến là những cá thể mang đột biến đã biểu hiện trên kiểu hình của cơ thể.
Caâu 90 : Haõy phaân tích ñeå chöùng minh raèng ñoät bieán gen tuy phaàn lôùn laø coù haïi ñoái vôùi cô theå
nhöng laïi laø nguoàn nguyeân lieäu chuû yeáu cuûa quaù trình tieán hoùa.
Traû lôøi :
- Phaàn lôùn ñoät bieán gen coù haïi cho cô theå vì noù phaù vôõ söï haøi hoøa trong kieåu gen, trong
noäi boä cô theå, giöõa cô theå vôùi moâi tröôøng, ñaõ hình thaønh qua choïn loïc töï nhieân laâu ñôøi.
- Trong moâi tröôøng quen thuoäc, theå ñoät bieán thöôøng toû ra coù söùc soáng keùm hoaëc keùm
thích nghi so vôùi daïng goác. Nhöng ñaët vaøo ñieàu kieän môùi, noù coù theå toû ra thích nghi hôn.
Nhö vaäy, khi moâi tröôøng thay ñoåi, theå ñoät bieán coù theå thay ñoåi giaù trò thích nghi cuûa noù.
Thí duï : Trong moâi tröôøng khoâng coù DDT thì daïng ruoài coù ñoät bieán khaùng DDT sinh
tröôûng chaäm hôn daïng bình thöôøng, nhöng khi phun DDT thì ñoät bieán naøy laïi coù lôïi cho
ruoài.
- Phaàn lôùn alen ñoät bieán laø alen laën, xuaát hieän ôû moät giao töû naøo ñoù, beân caïnh gen troäi
neân khoâng bieåu hieän kieåu hình. Traûi qua giao phoái, alen laën nhaân leân thaønh ñoàng hôïp
vaø bieåu hieän kieåu hình.
- Giaù trò ñoät bieán coù theå thay ñoåi tuøy toå hôïp gen : moät ñoät bieán naèm trong toå hôïp naøy laø
coù haïi nhöng ñaët trong söï töông taùc vôùi caùc gen trong moät toå hôïp khaùc noù coù theå trôû neân
coù lôïi.
- Nhôø giao phoái, ñoät bieán gen phaùt taùn trong quaàn theå taïo ra voâ soá bieán dò toå hôïp. Ñoät
bieán laø nguoàn nguyeân lieäu sô caáp, bieán dò toå hôïp laø nguoàn nguyeân lieäu thöù caáp, caû hai
taïo neân voán gen cuûa quaàn theå.
- Ñaëc bieät ñoät bieán gen phoå bieán hôn ñoät bieán NST, ít aûnh höôûng nghieâm troïng ñeán söùc
soáng vaø söï sinh saûn cuûa cô theå. Caùc noøi caùc loaøi phaân bieät nhau thöôøng khoâng phaûi
baèng moät vaøi ñoät bieán lôùn maø baèng söï tích luõy nhieàu ñoät bieán nhoû.
- Tieán hoùa khoâng chæ söû duïng caùc ñoät bieán môùi xuaát hieän, maø coøn huy ñoäng kho döï tröõ
caùc gen ñoät bieán ñaõ phaùt sinh töø laâu nhöng tieàm aån ôû traïng thaùi dò hôïp.
Caâu 91 : Theá naøo laø ñoät bieán caáu truùc nhieãm saéc theå? Trình baøy cô cheá vaø haäu quaû.
Traû lôøi :
1. Ñoät bieán caáu truùc nhieãm saéc theå :
- Laø nhöõng bieán ñoåi veà caáu truùc cuûa nhieãm saéc theå.
- Loaïi ñoät bieán naøy bao goàm 4 daïng laø : maát ñoaïn, laëp ñoaïn, ñaûo ñoaïn vaø chuyeån
ñoaïn nhieãm saéc theå.
2. Cô cheá vaø haäu quaû :
http://giasutamviet.com
Dòp may chæ coù ôû nhöõng trí tueä chuyeân caàn
Haõy coá gaéng cho ñeán khi naøo khoâng coøn coù theå coá gaéng ñöôïc nöõa
LYÙ THUYEÁT SINH HOÏC 105
Cơ chế phát sinh đột biến cấu trúc NST là các tác nhân gây đột biến trong ngoại cảnh hoặc
tế bào đã làm cho NST bị đứt gãy hoặc ảnh hưởng tới quá trình tự nhân đôi của NST, trao
đổi chéo của các crômatit. Có những dạng sau đây :
v Mất đoạn:
Đoạn bị mất có thể nằm ở đầu mút một cánh của NST hoặc ở khoảng giữa đầu mút và tâm
động. Đột biến mất đoạn làm giảm số lượng gen trên NST. Đột biến mất đoạn thường gây
chết hoặc làm giảm sức sống. Ở người, NST 21 bị mất đoạn sẽ gây ung thư máu. Ở ngô và
ruồi giấm hiện tượng mất đoạn nhỏ không làm giảm sức sống kể cả ở thể đồng hợp, vì vậy
người ta đã vận dụng hiện tượng mất đoạn để loại ra khỏi NST những gen không mong
muốn.
v Lặp đoạn :
Một đoạn nào đó của NST có thể được lặp lại một lần hay nhiều lần, sự lặp đoạn làm tăng
số lượng gen cùng loại. Đột biến lặp đoạn có thể do đoạn NST bị đứt được nối xen vào
NST tương đồng hoặc do NST tiếp hợp không bình thường, do trao đổi chéo không đều
giữa các crômatit. Đột biến lặp đoạn làm giảm cường độ biểu hiện của tính trạng. Ở ruồi
giấm, lặp đoạn 2 lần trên NST X làm cho mắt lồi thành mắt dẹt, lặp đoạn 3 lần làm cho mắt
càng dẹt. Có trường hợp lặp đoạn làm tăng cường độ biểu hiện của tính trạng. Ở đại mạch
có đột biến lặp đoạn làm tăng hoạt tính của Emzim amilaza, rất có ý nghĩa trong công
nghiệp sản xuất bia.
v Đảo đoạn :
Một đoạn NST bị đứt rồi quay ngược lại 180o và gắn vào chỗ bị đứt làm thay đổi trật tự
phân bố gen trên NST. Đoạn bị đảo ngược có thể chứa hoặc không chứa tâm động , có thể
đảo đoạn trong, đảo đoạn ngoài, đảo đoạn trên cánh bé hoặc cánh lớn của NST. Đột biến
đảo đoạn thường ít ảnh hưởng tới sức sống của cá thể vì vật chất di truyền không bị mất đi,
góp phần tăng cường sự khai thác giữa các NST tương ứng trong các nòi thuộc cùng một
loài.
v Chuyển đoạn:
Hiện tượng chuyển đoạn có thể diễn ra trong cùng một NST hoặc giữa 2 NST không tương
đồng. Một đoạn NST này bị đứt ra và gắn vào một NST khác hoặc cả hai NST khác cặp
cùng đứt một đoạn nào đó rồi trao đổi đoạn bị đứt với nhau. Như vậy có thể thấy có hai
kiểu chuyển đoạn là chuyển đoạn không tương hỗ và chuyển đoạn tương hỗ. Sự chuyển
đoạn làm phân bố lại các gen trong phạm vi một cặp NST hay giữa các NST khác nhau tạo
ra nhóm gen liên kết mới. Đột biến chuyển đoạn lớn thường gây chết hoặc mất khả năng
sinh sản. Tuy vậy, trong thiên nhiên hiện tượng chuyển đoạn nhỏ khá phổ biến ở các loài
chuối, đậu, lúa...Người ta đã chuyển những nhóm gen mong muốn từ NST của loài này
sang NST của loài khác.
Caâu 92 : Trình baøy nhöõng lyù thuyeát veà ñoät bieán soá löôïng nhieãm saéc theå.
Traû lôøi :
1. Khaùi nieäm :
Sự biến đổi số lượng NST có thể xảy ra ở một hay một số cặp NST, tạo nên thể dị bội,
hoặc ở toàn bộ các cặp NST, hình thành thể đa bội. Cơ chế phát sinh đột biến số lượng
NST là các tác nhân gây đột biến trong ngoại cảnh hoặc trong tế bào đã ảnh hưởng tới sự
không phân li của cặp NST ở kì sau của quá trình phân bào.
http://giasutamviet.com
Dòp may chæ coù ôû nhöõng trí tueä chuyeân caàn
Haõy coá gaéng cho ñeán khi naøo khoâng coøn coù theå coá gaéng ñöôïc nöõa
LYÙ THUYEÁT SINH HOÏC 106
2. Nguyeân nhaân :
Moät caëp NST khoâng phaân li ôû kì sau cuûa giaûm phaân taïo ra 2 loaïi giao töû : giao töû (n
+ 1) vaø giao töû (n – 1) :
• Giao töû (n – 1) thuï tinh vôùi giao töû n seõ taïo ra theå 1 nhieãm (2n – 1).
• Giao töû (n + 1) thuï tinh vôùi giao töû n seõ taïo ra theå 3 nhieãm (2n + 1).
• Giao töû (n – 1) thuï tinh vôùi giao töû cuøng loaïi taïo ra theå khuyeát nhieãm (2n – 2).
• Giao töû (n + 1) thuï tinh vôùi giao töû cuøng loaïi taïo ra theå ña nhieãm (2n + 2).
3. Phaân loaïi : Theå dò boäi vaø theå ña boäi.
a. Theå dò boäi :
- Trong thể dị bội, tế bào sinh dưỡng đáng lẽ chứa 2 NST ở mỗi cặp tương đồng thì
lại chứa 3 NST (thể 3 nhiễm) hoặc nhiều NST (thể đa nhiễm), hoặc chỉ chứa 1 NST
(thể 1 nhiễm) hoặc thiếu hẳn NST đó (thể khuyết nhiễm).
Thí duï : Trong quaù trình phaùt sinh giao töû, moät caëp NST naøo ñoù khoâng phaân li seõ
taïo ra moät giao töû mang 2 NST vaø moät giao töû khoâng nhieãm. Giao töû mang 2
NST thuï tinh vôùi moät giao töû mang 1 NST seõ taïo neân hôïp töû ba nhieãm. Ñoät bieán
ba nhieãm ôû NST 21 cuûa ngöôøi gaây hoäi chöùng Ñao : coå ngaén, gaùy roäng vaø deït,
khe maét xeách, loâng mi ngaén vaø thöa, löôõi daøi vaø daøy, ngoùn tay ngaén, cô theå phaùt
trieån chaäm, si ñaàn, thöôøng voâ sinh. Nhöõng nghieân cöùu treân theá giôùi cho bieát tæ leä
treû bò hoäi chöùng Ñao taêng leân cuøng vôùi tuoåi ngöôøi meï vì khi teá baøo bò laõo hoùa thì
söï phaân li NST deã bò roái loaïn. Do ñoù, phuï nöõ khoâng neân sinh ñeû khi tuoåi ñaõ
ngoaøi 35.
- Thể dị bội ở NST giới tính của người gây những hậu quả nghiêm trọng :
Do caëp XX khoâng phaân li taïo ra 2 loaïi giao töû : giao töû XX vaø giao töû O thuï tinh
vôùi giao töû X hoaëc Y.
• XXX (hội chứng 3X): nữ, buồng trứng và dạ con không phát triển, thường rối
loạn kinh nguyệt khó có con.
• OX (hội chứng Tớcnơ): nữ, lùn, cổ ngắn, không có kinh nguyệt, vú không phát
triển, âm đạo hẹp, dạ con nhỏ, trí tuệ chậm phát triển.
• XXY (hội chứng Claiphentơ): nam, mù màu, thân cao, chân tay dài, tinh hoàn
nhỏ, si đần, vô sinh.
• OY: Không thấy ở người, có lẽ hợp tử bị chết ngay sau khi thụ tinh.
• Ở thực vật cũng thường gặp thể dị bội, đặc biệt ở chi Cà và chi Lúa. Ví dụ ở cà
độc dược, 12 thể ba nhiểm ở 12 NST cho 12 dạng quả khác nhau về hình dạng
và kích thước.
- YÙ nghóa cuûa theå dò boäi :
http://giasutamviet.com
Dòp may chæ coù ôû nhöõng trí tueä chuyeân caàn
Haõy coá gaéng cho ñeán khi naøo khoâng coøn coù theå coá gaéng ñöôïc nöõa
LYÙ THUYEÁT SINH HOÏC 107
•Tuy ñoät bieán dò boäi theå gaây nguy haïi cho cô theå sinh vaät nhöng laïi goùp phaàn
taïo ra söï sai khaùc veà nhieãm saéc theå trong loaøi vaø laøm taêng tính ña daïng cuûa
loaøi.
• Trong thöïc teá saûn xuaát, nhöõng daïng dò boäi ñöôïc tìm thaáy ôû vaät nuoâi vaø caây
troàng, giuùp con ngöôøi choïn loïc nhöõng daïng hieám, laï.
b. Theå ña boäi :
- Trong thể đa bội, bộ NST của tế bào sinh dưỡng là một bội số của bộ đơn bội, lớn
hơn 2n. Người ta phân biệt các thể đa bội chẵn (4n, 6n,...) với các thể đa bội lẻ (3n,
5n,...).
- Cơ chế phát sinh thể đa bội chẵn là các NST đã tự nhân đôi nhưng thoi vô sắc
không hình thành, tất cả các cặp NST không phân li, kết quả là bộ NST trong tế bào
tăng lên gấp đôi. Sự không phân li NST trong nguyên phân của tế bào 2n tạo ra tế
bào 4n. Ở loài giao phối, nếu hiện tượng này xảy ra ở lần nguyên phân đầu tiên của
hợp tử thì sẽ tạo thành thể tứ bội; nếu hiện tượng này xảy ra ở đỉnh sinh trưởng của
một cành cây thì sẽ tạo nên cành tứ bội trên cây lưỡng bội.
Sự không phân li NST trong giảm phân tạo ra giao tử 2n (không giảm nhiễm). Sự
thụ tinh giữa giao tử 2n và giao tử n tạo ra hợp tử 3n, hình thành thể tam bội.
Tế bào đa bội có lượng ADN tăng gấp bội nên quá trình sinh tổng hợp các chất hữu
cơ diễn ra mạnh mẽ. Vì vậy cơ thể đa bội có tế bào to, cơ quan sinh dưỡng to, phát
triển khoẻ, chống chịu tốt.
Các thể đa bội lẻ hầu như không có khả năng sinh giao tử bình thường. Những
giống cây ăn quả không hạt thường là thể đa bội lẻ.
Thể đa bội khá phổ biến ở thực vật. Ở động vật, nhất là các động vật giao phối,
thường ít gặp thể đa bội vì trong trường hợp này cơ chế xác định xác định giới tính
bị rối loạn, ảnh hưởng tới quá trình sinh sản.
- YÙ nghóa cuûa theå ña boäi :
• Theå ña boäi ñöôïc taïo töø ñoät bieán goùp phaàn taïo ra söï sai khaùc lôùn veà caáu truùc
di truyeàn giöõa caùc caù theå trong loaøi, taïo ra söï phaân hoùa thaønh phaàn kieåu gen
cuûa quaàn theå, laø nguoàn nguyeân lieäu cho quaù trình phaùt sinh loaøi môùi, coù yù
nghóa ñoái vôùi quaù trình tieán hoùa.
• Theå ña boäi coøn ñöôïc söû duïng laøm nguyeân lieäu ñeå trong saûn xuaát, ngöôøi ta
choïn loïc ra caùc gioáng caây troàng coù khaû naêng choáng chòu toát, coù naêng suaát
cao. Trong thöïc teá, nhieàu daïng caây troàng quan troïng hieän nay nhö luùa mì,
khoai taây, döa haáu, rau muoáng, nho ... laø nhöõng theå ña boäi.
Caâu 93 : Neâu caùc cô cheá sinh hoïc xaûy ra ñoái vôùi 1 caëp nhieãm saéc theå ñoàng daïng.
Traû lôøi :
1. Cô cheá nhaân ñoâi cuûa nhieãm saéc theå :
Söï nhaân ñoâi cuûa nhieãm saéc theå döïa treân söï nhaân ñoâi cuûa ADN ôû kyø trung gian cuûa phaân
baøo nguyeân nhieãm vaø kyø tröôùc 1 cuûa phaân baøo giaûm nhieãm. Keát quaû laø moãi nhieãm saéc
theå ñôn thaønh moät nhieãm saéc theå keùp.
http://giasutamviet.com
Dòp may chæ coù ôû nhöõng trí tueä chuyeân caàn
Haõy coá gaéng cho ñeán khi naøo khoâng coøn coù theå coá gaéng ñöôïc nöõa
LYÙ THUYEÁT SINH HOÏC 108
2. Cô cheá tieáp hôïp vaø trao ñoåi cheùo nhieãm saéc theå :
ÔÛ kyø tröôùc 1 cuûa giaûm phaân xaûy ra hieän töôïng tieáp hôïp vaø trao ñoåi cheùo giöõa 2
Croâmatit khaùc nguoàn trong 1 caëp nhieãm saéc theå ñoàng daïng keùp. Keát quaû taïo ra nhieàu
kieåu giao töû khaùc nhau.
3. Cô cheá phaân ly cuûa nhieãm saéc theå trong phaân baøo :
• Trong nguyeân phaân :
Söï phaân li ñoàng ñeàu cuûa caùc nhieãm saéc theå ñôn veà hai teá baøo con. Keát quaû taïo ra
caùc teá baøo con 2n.
• Trong giaûm phaân :
- Söï phaân li cuûa caùc nhieãm saéc theå keùp trong laàn phaân baøo 1. Keát quaû taïo ra teá
baøo con coù boä nhieãm saéc theå n keùp.
- Söï phaân li cuûa caùc nhieãm saéc theå ñôn trong laàn phaân baøo 2. Keát quaû taïo ra teá
baøo con coù boä nhieãm saéc theå n ñôn.
4. Cô cheá toå hôïp cuûa nhieãm saéc theå trong thuï tinh :
Söï phoái hôïp ngaãu nhieân cuûa caùc giao töû ñöïc vaø caùi coù boä nhieãm saéc theå n seõ khoâi phuïc
laïi boä nhieãm saéc theå 2n cuûa loaøi taïo ra söï oån ñònh veà maët di truyeàn ôû theá heä sau.
5. Cô cheá ñoät bieán theå dò boäi :
Do taùc ñoäng cuûa caùc taùc nhaân gaây ñoät bieán laøm cho 1 caëp nhieãm saéc theå nhaân ñoâi
nhöng khoâng phaân li trong giaûm phaân. Keát quaû hình thaønh giao töû (n + 1), (n – 1). Caùc
giao töû naøy keát hôïp vôùi giao töû bình thöôøng cho hôïp töû dò boäi (2n + 1), (2n – 1) gaây ra
haäu quaû tai haïi.
6. Cô cheá ñoät bieán caáu truùc nhieãm saéc theå :
Do taùc ñoäng cuûa caùc taùc nhaân gaây ñoät bieán laøm bieán ñoåi caáu truùc cuûa caëp nhieãm saéc theå
taïo neân caùc ñoät bieán caáu truùc nhö : maát ñoaïn, ñaûo ñoaïn, laëp ñoaïn, chuyeån ñoaïn, gaây
haäu quaû tai haïi cho ngöôøi vaø ñoäng vaät.
Caâu 94 : Trình baøy cô cheá hình thaønh caùc daïng teá baøo n, 2n vaø 3n töø daïng teá baøo 2n.
Traû lôøi :
1. Söï hình thaønh daïng teá baøo n : Ñoù laø söï phaân baøo giaûm nhieãm goàm hai laàn phaân chi teá
baøo.
v Laàn phaân chia thöù nhaát :
- Nhieãm saéc theå ñaõ nhaân ñoâi thaønh theå keùp.
- ÔÛ kyø tröôùc : Caùc nhieãm saéc theå xoaén vaø co ngaén. Tieáp ñoù laø söï tieáp hôïp cuûa caùc
croâmatit khaùc nguoàn goác trong caëp NST töông ñoàng, coù theå coù söï trao ñoåi ñoaïn
giöõa caùc nhieãm saéc theå keùp trong caëp töông ñoàng. Maøng nhaân cuõ bieán maát. Baét
ñaàu hình thaønh thoi daây tô voâ saéc.
- Kyø giöõa : Thoi daây tô voâ saéc ñaõ hình thaønh xong, caùc nhieãm saéc theå keùp taäp
trung ôû maët phaúng xích ñaïo cuûa thoi daây tô voâ saéc thaønh töøng caëp töông ñoàng.
http://giasutamviet.com
Dòp may chæ coù ôû nhöõng trí tueä chuyeân caàn
Haõy coá gaéng cho ñeán khi naøo khoâng coøn coù theå coá gaéng ñöôïc nöõa
LYÙ THUYEÁT SINH HOÏC 109
- Kyø sau : Moãi theå keùp phaân li veà moãi cöïc cuûa teá baøo taïo thaønh boä nhieãm saéc theå
ñôn boäi ôû theå keùp.
- Kyø cuoái : Boä nhieãm saéc theå ñôn boäi ôû theå keùp noùi treân ôû moãi cöïc giöõ nguyeân
hình daïng ôû kyø sau.
v Laàn phaân baøo thöù hai :
Coù hieän töôïng taâm ñoäng taùch ñoâi, moãi nhieãm saéc theå ñôn phaân li veà moãi cöïc teá baøo
taïo ra giao töû ñôn boäi n ôû theå ñôn.
2. Söï hình thaønh daïng teá baøo 2n :
q Ñoù laø söï phaân baøo nguyeân phaân :
- Nhieãm saéc theå ñaõ nhaân ñoâi thaønh theå keùp.
- Nhieãm saéc theå thay ñoåi hình thaùi qua caùc kyø phaân baøo.
- Kyø tröôùc : Nhieãm saéc theå xoaén laïi, thoi daây tô voâ saéc baét ñaàu ñöôïc hình thaønh,
cuoái kyø tröôùc maøng nhaân cuõ bieán maát.
- Kyø giöõa : Thoi daây tô voâ saéc ñaõ hình thaønh xong, caùc nhieãm saéc theå keùp daøn ñeàu
treân maët phaúng xích ñaïo cuûa thoi daây tô voâ saéc. Nhieãm saéc theå xoaén cöïc ñaïi vaø
coù hình daïng ñaëc tröng.
- Kyø sau : Taâm ñoäng taùch ñoâi, moãi nhieãm saéc theå ñôn phaân li ñoàng ñeàu veà moãi
cöïc cuûa teá baøo.
- Kyø cuoái : Caùc nhieãm saéc theå ñôn daõn cöïc ñaïi, chuùng toå hôïp vôùi nhau thaønh boä
nhieãm saéc theå löôõng boäi môùi, maøng nhaân môùi hình thaønh, teá baøo chaát phaân chia
teá baøo ra 2 teá baøo con 2n.
q Daïng teá baøo 2n coøn ñöôïc hình thaønh töø söï taùi toå hôïp giöõa boä nhieãm saéc theå n
trong caùc tinh truøng vaø tröùng.
q Do roái loaïn giaûm phaân taïo giao töû 2n.
3. Söï hình thaønh daïng teá baøo 3n :
Teá baøo sinh duïc 2n giaûm phaân khoâng bình thöôøng, caùc nhieãm saéc theå khoâng phaân li taïo
ra giao töû chöùa toaøn boä soá löôïng nhieãm saéc theå cuûa moät boä nhieãm saéc theå 2n. Giao töû
naøy thuï tinh vôùi giao töû bình thöôøng (coù n nhieãm saéc theå) taïo ra hôïp töû 3n. Ñoù laø daïng
tam boäi theå.
Caâu 95 : Soá gen trong moät teá baøo coù 2n NST coù baèng soá tính traïng cuûa cô theå hay khoâng? Taïi
sao?
Traû lôøi :
1. Soá gen trong teá baøo 2n khoâng theå baèng vôùi soá tính traïng cuûa cô theå.
2. Giaûi thích :
- Coù theå xaûy ra hieän töôïng 1 gen qui ñònh nhieàu tính traïng (tính ña hieäu cuûa gen).
- Coù theå xaûy ra hieän töôïng nhieàu gen qui ñònh 1 tính traïng (hieän töôïng töông taùc gen).
- Khoâng phaûi moïi loaïi gen ñeàu qui ñònh tính traïng (ví duï nhö gen ñieàu hoøa, gen khôûi
ñoäng).
http://giasutamviet.com
Dòp may chæ coù ôû nhöõng trí tueä chuyeân caàn
Haõy coá gaéng cho ñeán khi naøo khoâng coøn coù theå coá gaéng ñöôïc nöõa
LYÙ THUYEÁT SINH HOÏC 110
- Söï bieåu hieän cuûa gen thaønh tính traïng coøn phuï thuoäc vaøo ñieàu kieän moâi tröôøng vì
theá khoâng phaûi luùc naøo tính traïng cuõng ñöôïc hình thaønh.
- Caùc gen laën khi toàn taïi trong caëp gen dò hôïp töû khoâng ñöôïc bieán hình thaønh kieåu
hình (do bò gen troäi laán aùt).
Caâu 96 : Cho 2 cô theå P thuaàn chuûng coù boä nhieãm saéc theå 2n lai vôùi nhau, thu ñöôïc F1 ñoàng
loaït coù kieåu gen AAaa. Haõy giaûi thích cô cheá vaø vieát sô ñoà lai minh hoïa cho quaù trình hình
thaønh hôïp töû F1 noùi treân. Neâu ñaëc ñieåm cuûa caùc cô theå F1.
Traû lôøi :
1. Cô cheá vaø sô ñoà lai taïo thaønh F1 :
a. Cô cheá :
P coù boä nhieãm saéc theå 2n. ÔÛ ñaây chæ ñeà caäp ñeán moät caëp nhieãm saéc theå töông ñoàng
mang moät caëp gen. Vôùi ñieàu kieän ñaõ neâu, cho thaáy :
• Moät cô theå P thuaàn chuûng coù caëp nhieãm saéc theå mang caëp gen AA.
• Cô theå P thuaàn chuûng coøn laïi coù caëp nhieãm saéc theå mang caëp gen aa.
F1 coù kieåu gen AAaa ⇒ F1 thöøa 2 nhieãm saéc theå ôû caëp töông ñoàng ñaõ cho.
Ø Cô cheá cuûa quaù trình taïo F1 nhö sau :
§ Trong giaûm phaân taïo giao töû :
- Teá baøo sinh giao töû cuûa caây P thuaàn chuûng AA coù ñoâi nhieãm saéc theå ñaõ cho
khoâng phaân ly daãn ñeán taïo ra 2 loaïi giao töû : giao töû chöùa caû caëp nhieãm saéc
theå mang AA vaø giao töû khoâng chöùa nhieãm saéc theå naøo cuûa caëp treân.
- Teá baøo sinh giao töû cuûa caây P thuaàn chuûng aa coù ñoâi nhieãm saéc theå ñaõ cho
khoâng phaân ly daãn ñeán taïo ra 2 loaïi giao töû : giao töû chöùa caû caëp nhieãm saéc
theå mang aa vaø giao töû khoâng chöùa nhieãm saéc theå naøo cuûa caëp treân.
§ Trong thuï tinh :
Giao töû mang AA keát hôïp vôùi giao töû mang aa taïo hôïp töû F1 mang 4 nhieãm saéc
theå lieân quan vôùi caëp ñaõ cho vôùi kieåu gen AAaa.
b. Sô ñoà lai :
P: AA × aa
Ñoät bieán Ñoät bieán
GP : O AA aa O
F1 : AAaa
2. Ñaëc ñieåm cuûa F1 :
a. Tröôøng hôïp 1 :
Neáu caùc caëp nhieãm saéc theå coøn laïi cuûa F1 ñeàu dieãn bieán töông töï nhö caëp nhieãm saéc
theå ñaõ ñöôïc ñeà caäp thì F1 laø theå ñoät bieán töù boäi. Ñaëc ñieåm cuûa theå naøy laø trong teá
baøo coù haøm löôïng ADN taêng boäi daãn ñeán quaù trình toång hôïp caùc chaát höõu cô dieãn ra
http://giasutamviet.com
Dòp may chæ coù ôû nhöõng trí tueä chuyeân caàn
Haõy coá gaéng cho ñeán khi naøo khoâng coøn coù theå coá gaéng ñöôïc nöõa
LYÙ THUYEÁT SINH HOÏC 111
maïnh meõ. Vì theá F1 coù teá baøo to, cô quan sinh döôõng lôùn, sinh tröôûng keùo daøi, phaùt
trieån maïnh, khaû naêng choáng chòu toát vaø cho naêng suaát cao.
b. Tröôøng hôïp 2 :
Neáu hieän töôïng ñoät bieán chæ xaûy ra ôû caëp nhieãm saéc theå ñaõ ñeà caäp, caùc caëp nhieãm
saéc theå coøn laïi ñeàu bình thöôøng thì F1 thuoäc theå dò boäi 2n + 2.
F1 phaùt trieån thöôøng dò daïng, thieáu caân ñoái. ÔÛ ñoäng vaät thöôøng bò roái loaïn sinh saûn,
coù theå voâ sinh vaø thöôøng cheát sôùm.
Caâu 97 : Cho thí duï ñeå giaûi thích cô cheá hình thaønh kieåu nhieãm saéc theå giôùi tính XO trong teá
baøo ôû caùc cô theå bình thöôøng vaø khoâng bình thöôøng.
Traû lôøi :
1. Thí duï vaø cô cheá :
a. Kieåu nhieãm saéc theå XO trong teá baøo bình thöôøng :
Ø Thí duï :
- ÔÛ chaâu chaáu, teá baøo giôùi ñöïc bình thöôøng mang moät nhieãm saéc theå giôùi tính X
(kyù hieäu XO), giôùi caùi mang 2 nhieãm saéc theå X (kyù hieäu XX).
- Ngöôïc laïi, ôû loaøi boï nhaäy, teá baøo ôû giôùi ñöïc mang XX, ôû giôùi caùi mang XO.
Ø Cô cheá :
- ÔÛ chaâu chaáu :
Hôïp töû mang XO ñöôïc taïo töø söï keát hôïp giöõa tröùng bình thöôøng mang nhieãm saéc
theå giôùi tính X vaø tinh truøng bình thöôøng khoâng mang nhieãm saéc theå giôùi tính
(tinh truøng O).
P: Caùi XX × Ñöïc XO
GP : X X, O
F1 : XO
- ÔÛ boï nhaäy :
Hôïp töû mang XO ñöôïc taïo töø söï keát hôïp giöõa tröùng bình thöôøng khoâng mang
nhieãm saéc theå giôùi tính (tröùng O) vaø tinh truøng mang nhieãm saéc theå giôùi tính X.
P: Caùi XO × Ñöïc XX
GP : X,O X
F1 : XO
b. Kieåu XO trong teá baøo khoâng bình thöôøng :
Ø Thí duï : ÔÛ ngöôøi, ngöôøi nöõ bò ñoät bieán dò boäi ôû nhieãm saéc theå giôùi tính, teá baøo thieáu
1 nhieãm saéc theå X, kyù hieäu laø XO.
Ø Cô cheá : Do söï khoâng phaân ly cuûa ñoâi nhieãm saéc theå giôùi tính trong giaûm phaân. Hôïp
töû mang XO ñöôïc taïo ra töø moät trong 2 tröôøng hôïp sau :
http://giasutamviet.com
Dòp may chæ coù ôû nhöõng trí tueä chuyeân caàn
Haõy coá gaéng cho ñeán khi naøo khoâng coøn coù theå coá gaéng ñöôïc nöõa
LYÙ THUYEÁT SINH HOÏC 112
- Tröôøng hôïp 1 :
Hôïp töû XO taïo töø tröùng dò boäi khoâng chöùa nhieãm saéc theå giôùi tính (tröùng O, do
ñoâi XX cuûa teá baøo sinh giao töû cuûa meï khoâng phaân ly). Keát hôïp vôùi tinh truøng
bình thöôøng mang X cuûa boá.
P: Meï XX × Boá XO
GP : XX, O X, Y
F1 : XO
- Tröôøng hôïp 2 :
Hôïp töû XO ñöôïc taïo töø tinh truøng dò boäi khoâng chöùa nhieãm saéc theå giôùi tính (do
ñoâi nhieãm saéc theå XY trong teá baøo sinh giao töû cuûa boá khoâng phaân ly) keát hôïp
vôùi tröùng bình thöôøng mang X cuûa meï.
P: Meï XX × Boá XO
GP : X O, XY
F1 : XO
2. Ñaëc ñieåm cô theå :
a. Chaâu chaáu ñöïc hoaëc boï nhaäy caùi mang XO :
Laø nhöõng cô theå bình thöôøng.
b. Ngöôøi nöõ mang XO :
Laø theå dò boäi phaùt trieån thaønh hoäi chöùng Tôcnô coù ñaëc ñieåm : luøn, coå ngaén, khoâng coù
kinh nguyeät, tuyeán vuù khoâng phaùt trieån, aâm ñaïo heïp, daï con nhoû, trí tueä chaäm phaùt
trieån.
Caâu 98 : Neâu khaùi nieäm vaø cô cheá phaùt sinh bieán dò toå hôïp. YÙ nghóa cuûa bieán dò toå hôïp trong
tieán hoùa vaø choïn gioáng.
Traû lôøi :
1. Khaùi nieäm vaø cô cheá phaùt sinh bieán dò toå hôïp :
a. Khaùi nieäm :
Bieán dò toå hôïp laø nhöõng bieán ñoåi phaùt sinh do söï saép xeáp laïi vaät chaát di truyeàn cuûa
boá meï ôû theá heä con thoâng qua quaù trình sinh saûn, laøm xuaát hieän nhöõng tính traïng
voán coù hoaëc chöa töøng coù ôû boá meï.
b. Cô cheá phaùt sinh :
Söï saép xeáp laïi vaät chaát di truyeàn laøm phaùt sinh bieán dò toå hôïp thoâng qua caùc cô cheá
sau :
- Söï phaân ly ñoäc laäp vaø toå hôïp töï do cuûa caùc nhieãm saéc theå daãn ñeán söï phaân ly
ñoäc laäp vaø toå hôïp töï do cuûa caùc gen treân nhieãm saéc theå trong giaûm phaân, keát hôïp
vôùi söï toå hôïp ngaãu nhieân cuûa caùc giao töû trong thuï tinh.
http://giasutamviet.com
Dòp may chæ coù ôû nhöõng trí tueä chuyeân caàn
Haõy coá gaéng cho ñeán khi naøo khoâng coøn coù theå coá gaéng ñöôïc nöõa
LYÙ THUYEÁT SINH HOÏC 113
- Söï trao ñoåi cheùo cuûa caùc caëp nhieãm saéc theå keùp töông ñoàng vaøo kyø tröôùc cuûa laàn
phaân baøo thöù nhaát trong giaûm phaân daãn ñeán hoaùn vò gen.
- Söï töông taùc giöõa caùc gen khoâng alen daãn ñeán laøm xuaát hieän kieåu hình môùi khaùc
vôùi ôû boá meï.
2. YÙ nghóa cuûa bieán dò toå hôïp :
Bieán dò toå hôïp coù yù nghóa quan troïng ñoái vôùi tieán hoùa sinh giôùi vaø trong choïn gioáng.
a. Trong tieán hoùa :
Bieán dò toå hôïp laøm taêng tính ña daïng cuûa sinh giôùi, taïo ra nguoàn bieán dò thöôøng
xuyeân vaø phong phuù trong töï nhieân, cung caáp nguyeân lieäu cho choïn loïc töï nhieân,
thuùc ñaåy söï tieán hoùa cuûa sinh giôùi.
b. Trong choïn gioáng vaät nuoâi vaø caây troàng :
Bieán dò toå hôïp taïo ra nhieàu kieåu gen, nhieàu kieåu hình, cung caáp nguyeân lieäu cho con
ngöôøi choïn loïc vaø duy trì nhöõng kieåu gen toát.
ÖÙng duïng bieán dò toå hôïp vaø baèng phöông phaùp lai höõu tính, con ngöôøi gom goùp
nhöõng kieåu gen toát vaø nhöõng tính traïng mong muoán vaøo moät cô theå, loaïi boû nhöõng
kieåu gen xaáu vaø nhöõng tính traïng khoâng mong muoán, nhaèm ñaùp öùng nhu caàu phöùc
taïp vaø ña daïng trong cuoäc soáng.
Caâu 99 : ÔÛ moät loaøi, töø moät caëp nhieãm saéc theå töông ñoàng mang 1 caëp alen bình thöôøng thaáy
xuaát hieän cô theå maø trong teá baøo chöùa 3 nhieãm saéc theå mang 3 alen Aaaa. Haõy laäp caùc sô ñoà
minh hoïa cô cheá hình thaønh kieåu gen treân trong 2 tröôøng hôïp : Hieän töôïng treân phaùt sinh töø caëp
nhieãm saéc theå thöôøng, hieän töôïng treân phaùt sinh töø caëp nhieãm saéc theå giôùi tính. Cho 2 thí duï ôû
ngöôøi vaø neâu ñaëc ñieåm cô theå phuø hôïp vôùi 2 hieän töôïng treân.
Traû lôøi :
1. Sô ñoà minh hoïa cô cheá :
Hieän töôïng treân xaûy ra chæ treân moät caëp nhieãm saéc theå töông ñoàng. Ñaây laø daïng ñoät
bieán dò boäi theå vaø theå ñoät bieán laø daïng 2n + 1 (theå 3 nhieãm) phaùt sinh töø hôïp töû hình
thaønh do söï keát hôïp giöõa giao töû dò boäi n + 1 (mang caû caëp nhieãm saéc theå daïng treân) vôùi
giao töû bình thöôøng n (mang 1 chieác nhieãm saéc theå daïng noùi treân).
a. Neáu hieän töôïng phaùt sinh töø caëp nhieãm saéc theå thöôøng :
- Sô ñoà 1 :
P: AA × aa
Bình thöôøng Ñoät bieán
GP : A aa O
F1 : Aaa
http://giasutamviet.com
Dòp may chæ coù ôû nhöõng trí tueä chuyeân caàn
Haõy coá gaéng cho ñeán khi naøo khoâng coøn coù theå coá gaéng ñöôïc nöõa
LYÙ THUYEÁT SINH HOÏC 114
- Sô ñoà 2 :
P: Aa × aa
Bình thöôøng Ñoät bieán
GP : a A aa O
F1 : Aaa
- Sô ñoà 3 :
P: Aa × aa
Ñoät bieán Bình thöôøng
GP : O Aa a
F1 : Aaa
- Sô ñoà 4 :
P: Aa × Aa
Ñoät bieán Bình thöôøng
GP : O Aa a
F1 : Aaa
b. Neáu hieän töôïng phaùt sinh töø caëp nhieãm saéc theå giôùi tính :
Theå ñoät bieán mang kieåu gen XAXaXa
- Sô ñoà 1 :
P: XAXa × Xa Y
Ñoät bieán Bình thöôøng
GP : O XAXa Xa Y
F1 : XAXaXa
- Sô ñoà 2 :
P: Xa Xa × XAY
Ñoät bieán Bình thöôøng
http://giasutamviet.com
Dòp may chæ coù ôû nhöõng trí tueä chuyeân caàn
Haõy coá gaéng cho ñeán khi naøo khoâng coøn coù theå coá gaéng ñöôïc nöõa
LYÙ THUYEÁT SINH HOÏC 115
GP : O X a Xa XA Y
F1 : XAXaXa
2. Hai thí duï ôû ngöôøi vaø ñaëc ñieåm :
a. Phaùt sinh töø caëp nhieãm saéc theå thöôøng :
- Thí duï : ÔÛ ngöôøi coù 3 chieác nhieãm saéc theå thöù 21, bieåu hieän kieåu hình hoäi chöùng
Ñao.
- Ñaëc ñieåm : Ngöôøi coù hoäi chöùng Ñao coù coå ngaén, gaùy roäng vaø deït, khe maét xeách,
loâng mi ngaén vaø thöa, löôõi daøy vaø daøi, ngoùn tay ngaén, cô theå chaäm phaùt trieån, si
ñaàn, thöôøng voâ sinh.
b. Phaùt sinh töø caëp nhieãm saéc theå giôùi tính :
- Thí duï : ÔÛ ngöôøi nöõ mang 3 nhieãm saéc theå X (daïng XXX).
- Ñaëc ñieåm : Theå 3X coù buoàng tröùng vaø daï con khoâng phaùt trieån, thöôøng roái loaïn
kinh nguyeät, khoù coù con.
Caâu 100 : So saùnh ñoät bieán gen vaø ñoät bieán nhieãm saéc theå.
Traû lôøi :
1. Nhöõng ñieåm gioáng nhau :
- Ñeàu laø nhöõng bieán ñoåi xaûy ra treân caáu truùc, vaät chaát di truyeàn (ADN hoaëc nhieãm
saéc theå).
- Ñeàu phaùt sinh töø caùc taùc nhaân cuûa moâi tröôøng ngoaøi (caùc yeáu toá lyù, hoùa hoïc) hay
moâi tröôøng trong cô theå (roái loaïn trao ñoåi chaát noäi baøo).
- Ñeàu coù khaû naêng di truyeàn cho theá heä sau.
- Xaûy ra mang tính chaát rieâng leû, khoâng ñònh höôùng.
- Phaàn lôùn coù haïi, moät soá ít coù lôïi hay trung tính ñoái vôùi baûn thaân sinh vaät.
- Ñeàu laø nguoàn nguyeân lieäu cuûa quaù trình tieán hoùa vaø choïn gioáng.
2. Nhöõng ñieåm khaùc nhau :
Ñoät bieán gen Ñoät bieán nhieãm saéc theå
§ Laøm bieán ñoåi caáu truùc cuûa gen, lieân § Laøm bieán ñoåi caáu truùc hay soá löôïng
quan ñeán moät hay moät soá caëp nhieãm saéc theå.
nucleâoâtit.
§ Coù 4 daïng thöôøng gaëp : maát caëp, § Goàm ñoät bieán caáu truùc nhieãm saéc
theâm caëp, thay caëp vaø ñaûo caëp theå (maát ñoaïn, laëp ñoaïn, ñaûo ñoaïn
nucleâoâtit. vaø chuyeån ñoaïn) vaø ñoät bieán soá
löôïng nhieãm saéc theå (ña boäi theå vaø
dò boäi theå).
http://giasutamviet.com
Dòp may chæ coù ôû nhöõng trí tueä chuyeân caàn
Haõy coá gaéng cho ñeán khi naøo khoâng coøn coù theå coá gaéng ñöôïc nöõa
LYÙ THUYEÁT SINH HOÏC 116
§ Do roái loaïn trong quaù trình töï sao § Do roái loaïn trong nhaân ñoâi nhieãm
cuûa ADN, ñöùt gaõy ADN hoaëc noái saéc theå, trao ñoåi cheùo croâmatit,
ñoaïn ñöùt vaøo vò trí trí môùi cuûa ADN. nhieãm saéc theå ñöùt gaõy (gaây ñoät bieán
caáu truùc nhieãm saéc theå), hoaëc do cô
cheá phaân ly khoâng bình thöôøng cuûa
nhieãm saéc theå trong phaân baøo (gaây
ñoät bieán soá löôïng nhieãm saéc theå).
§ Laøm giaùn ñoaïn moät hay moät soá tính § Laøm thay ñoåi kieåu hình cuûa moät boä
traïng naøo ñoù. phaän hay toaøn boä cô theå.
§ Neáu laø ñoät bieán laën thì khoâng bieåu § Bieåu hieän ngay ôû kieåu hình cuûa cô
hieän khi ôû traïng thaùi caëp gen dò hôïp. theå bò ñoät bieán.
§ Mang tính chaát phoå bieán vaø ít laøm § Thöôøng gaây haäu quaû lôùn, deã laøm
cheát sinh vaät neân ñöôïc xem laø cheát sinh vaät . Moät soá daïng ñöôïc
nguoàn nguyeân lieäu chuû yeáu cuûa tieán öùng duïng trong choïn gioáng (laëp
hoùa vaø choïn gioáng. ñoaïn, ñaûo ñoaïn, chuyeån ñoaïn, ñoät
bieán ña boäi theå).
Caâu 101 : So saùnh ñoät bieán caáu truùc nhieãm saéc theå vaø ñoät bieán soá löôïng nhieãm saéc theå.
Traû lôøi :
1. Nhöõng ñieåm gioáng nhau :
- Ñeàu laø nhöõng bieán ñoåi xaûy ra treân nhieãm saéc theå trong nhaân teá baøo.
- Ñeàu phaùt sinh töø caùc taùc nhaân cuûa moâi tröôøng ngoaøi (caùc yeáu toá lyù, hoùa hoïc) hay
moâi tröôøng trong cô theå (roái loaïn trao ñoåi chaát noäi baøo).
- Mang tính chaát rieâng leû vaø ñeàu di truyeàn cho theá heä sau.
- Ñeàu taïo caùc kieåu hình khoâng bình thöôøng vaø phaàn lôùn coù haïi cho baûn thaân sinh vaät.
2. Nhöõng ñieåm khaùc nhau :
Ñoät bieán caáu truùc NST Ñoät bieán soá löôïng NST
§ Laøm thay ñoåi caáu truùc nhieãm saéc § Laøm thay ñoåi soá löôïng nhieãm saéc
theå. theå.
§ Thöôøng gaëp 4 daïng : maát ñoaïn, laëp § Coù hai daïng laø ñoät bieán dò boäi theå
ñoaïn, ñaûo ñoaïn vaø chuyeån ñoaïn vaø ñoät bieán ña boäi theå.
nhieãm saéc theå.
§ Phaùt sinh do caùc taùc nhaân ñoät bieán § Phaùt sinh do hieän töôïng phaân ly
ñaõ laøm cho nhieãm saéc theå bò ñöùt gaõy khoâng bình thöôøng cuûa caùc caëp
hoaëc aûnh höôûng ñeán quaù trình töï nhieãm saéc theå trong quaù trình phaân
nhaân ñoâi cuûa nhieãm saéc theå, trao ñoåi baøo.
cheùo giöõa caùc croâmatit.
http://giasutamviet.com
Dòp may chæ coù ôû nhöõng trí tueä chuyeân caàn
Haõy coá gaéng cho ñeán khi naøo khoâng coøn coù theå coá gaéng ñöôïc nöõa
LYÙ THUYEÁT SINH HOÏC 117
§ Gaây beänh vaø laøm giaûm söùc soáng cuûa § Laøm giaûm söùc soáng vaø coù theå gaây
sinh vaät. Moät soá ñoät bieán ñaûo ñoaïn, cheát sinh vaät. Rieâng ñoät bieán ña boäi
chuyeån ñoaïn nhoû vaø laëp ñoaïn laøm xaûy ra ôû thöïc vaät coù theå daãn ñeán caùc
taêng söï sai khaùc trong loaøi vaø ñöôïc cô quan cuûa thöïc vaät to lôùn, sinh
öùng duïng trong saûn xuaát vaø taïo tröôûng, phaùt trieån maïnh, ñöôïc öùng
gioáng. duïng trong saûn xuaát ñeå taêng saûn
löôïng.
Caâu 102 : So saùnh ñoät bieán ña boäi theå vaø ñoät bieán dò boäi theå.
Traû lôøi :
1. Gioáng nhau :
- Ñeàu phaùt sinh töø nhaân toá moâi tröôøng beân ngoaøi vaø beân trong cô theå daãn ñeán söï phaân
ly khoâng bình thöôøng cuûa NST.
- Xaûy ra treân nhieãm saéc theå, trong nhaân teá baøo vaø ñeàu daãn ñeán laøm bieán ñoåi soá löôïng
nhieãm saéc theå.
- Ñeàu taïo ra nhöõng kieåu hình khoâng bình thöôøng vaø ñeàu di truyeàn cho theá heä sau.
- Ñeàu coù theå xaûy ra trong quaù trình phaùt sinh giao töû.
- Ñeàu coù theå aûnh höôûng ñeán söùc soáng cuûa sinh vaät, ñaëc bieät laø ñoái vôùi ñoäng vaät.
2. Khaùc nhau :
Ñoät bieán dò boäi theå Ñoät bieán ña boäi theå
§ Trong quaù trình giaûm phaân, coù hình § Trong nguyeân phaân hay trong giaûm
thaønh thoi voâ saéc nhöng coù moät hay phaân khoâng hình thaønh thoi voâ saéc
moät soá caëp nhieãm saéc theå khoâng daãn ñeán toaøn boä nhieãm saéc theå
phaân ly, taïo giao töû dò boäi. khoâng phaân ly, taïo teá baøo hay giao
töû ña boäi.
§ Taïo ra theå coù boä nhieãm saéc theå § Taïo ra theå coù boä nhieãm saéc theå
trong teá baøo thöøa hay thieáu moät hay trong teá baøo laø boäi soá cuûa n vaø lôùn
moät soá chieác. hôn 2n (3n, 4n, 5n ...).
§ Tìm thaáy caû ôû ñoäng vaät, thöïc vaät vaø § Thöôøng chæ tìm thaáy ôû thöïc vaät vaø
con ngöôøi. moät soá ñoäng vaät baäc thaáp. Khoâng
thaáy ôû ñoäng vaät baäc cao, do hôïp töû
ñaõ cheát ngay sau khi taïo thaønh.
§ Ñoäng vaät di boäi theå coù kieåu hình § Thöïc vaät ña boäi theå coù kieåu hình caùc
khoâng bình thöôøng, thieáu caân ñoái, bò cô quan sinh döôõng (reã, thaân, laù) lôùn
giaûm söùc soáng, roái loaïn sinh duïc vaø khaùc thöôøng. Ñöôïc öùng duïng trong
coù theå bò cheát sôùm. saûn xuaát ñeå laøm taêng saûn löôïng caây
troàng.
http://giasutamviet.com
Dòp may chæ coù ôû nhöõng trí tueä chuyeân caàn
Haõy coá gaéng cho ñeán khi naøo khoâng coøn coù theå coá gaéng ñöôïc nöõa
LYÙ THUYEÁT SINH HOÏC 118
Caâu 103 : Trình baøy moái quan heä giöõa kieåu gen, moâi tröôøng vaø kieåu hình. Cho bieát thöôøng bieán
laø gì? Nguyeân nhaân phaùt sinh, ñaëc ñieåm vaø yù nghóa cuûa thöôøng bieán? So saùnh thöôøng bieán vaø
ñoät bieán. Theá naøo laø möùc phaûn öùng? Nhöõng ñaëc ñieåm vaø öùng duïng cuûa möùc phaûn öùng? Bieán dò
di truyeàn vaø bieán dò khoâng di truyeàn laø gì?
Traû lôøi :
1. Moái quan heä giöõa kieåu gen, moâi tröôøng vaø kieåu hình :
- Kiểu hình của một cơ thể không chỉ phụ thuộc vào kiểu gen mà còn phụ thuộc điều
kiện môi trường.
- Hoa liên hình có giống hoa đỏ và giống hoa trắng: Khi lai giống hoa đỏ thuần chủng
với giống hoa trắng thuần chủng, cây lai F1 đều có hoa đỏ. Đến F2 có sự phân tính: 3/4
số cây có hoa đỏ, 1/4 số cây hoa trắng. Như vậy màu sắc hoa được qui định bởi 1 cặp
gen, trong đó màu đỏ là tính trạng trội.
- Khi đem cây thuộc giống hoa đỏ thuần chủng trồng ở 35oC thì nó ra hoa trắng. Thế hệ
sau của cây hoa trắng này trồng ở 20oC lại cho hoa đỏ. Như vậy màu hoa còn phụ thuộc
nhiệt độ môi trường. Trong trường hợp trên, nhiệt độ chỉ mới ảnh hưởng tới sự biểu
hiện màu sắc chứ chưa làm biến đổi gen qui định màu hoa. Giống hoa đỏ thuần chủng
đã cho 2 kiểu hình khác nhau tuỳ theo nhiệt độ môi trường. Trong khi đó giống hoa
trắng thuần chủng trồng ở 35oC hay 20oC đều chỉ ra hoa màu trắng. Ví dụ trên cho
phép kết luận :
• Bố mẹ không truyền đạt cho con những tính trạng đã hình thành sẵn mà di truyền
một kiểu gen.
• Kiểu gen qui định khả năng phản ứng của cơ thể trước môi trường.
• Kiểu hình là kết quả sự tương tác giữa kiểu gen với môi trường cụ thể.
2. Thöôøng bieán :
a. Khaùi nieäm :
Thöôøng bieán laø nhöõng bieán ñoåi kieåu hình cuûa cuøng moät kieåu gen, phaùt sinh trong
quaù trình phaùt trieån cuûa caù theå döôùi aûnh höôûng cuûa moâi tröôøng.
Thí duï : Cây rau mác mọc trên cạn chỉ có một loại lá hình mũi mác. Khi mọc dưới
nước nó có thêm một loại lá hình bản dài. Mọc dưới nước sâu hơn, nó chỉ có loại lá
hình bản dài mà thôi. Một số loài thú (thỏ, chồn, cáo) ở xứ lạnh, về mùa đông có bộ
lông dày màu trắng lẫn với tuyết, về mùa hè lông thưa hơn và chuyển sang màu vàng
hoặc xám.
b. Nguyeân nhaân phaùt sinh :
Khaû naêng phaûn öùng cuûa kieåu gen tröôùc söï thay ñoåi cuûa ñoåi cuûa moâi tröôøng.
c. Ñaëc ñieåm :
- Bieán ñoåi ñoàng loaït.
- Theo höôùng xaùc ñònh, töông öùng vôùi moâi tröôøng.
- Khoâng laøm bieán ñoåi kieåu gen neân khoâng di truyeàn.
d. YÙ nghóa :
Giuùp cho sinh vaät coù phaûn öùng linh hoaït, thích nghi vôùi söï bieán ñoåi cuûa moâi tröôøng.
http://giasutamviet.com
Dòp may chæ coù ôû nhöõng trí tueä chuyeân caàn
Haõy coá gaéng cho ñeán khi naøo khoâng coøn coù theå coá gaéng ñöôïc nöõa
LYÙ THUYEÁT SINH HOÏC 119
3. So saùnh thöôøng bieán vaø ñoät bieán :
a. Nhöõng ñieåm gioáng nhau :
- Ñeàu coù theå daãn ñeán söï thay ñoåi kieåu hình cuûa cô theå.
- Ñeàu coù lieân quan ñeán taùc ñoäng cuûa moâi tröôøng soáng.
b. Nhöõng ñieåm khaùc nhau :
Ñieåm phaân
bieät Thöôøng bieán Ñoät bieán
Taùc ñoäng § Bieán ñoåi kieåu hình khoâng § Bieán ñoåi xaûy ra trong caáu
laøm bieán ñoåi kieåu di truyeàn. truùc vaät chaát di truyeàn vaø
daãn ñeán laøm thay ñoåi caû
kieåu hình cô theå.
§ Chæ xaûy ra trong quaù trình § Coù theå phaùt sinh trong quaù
Phaùt sinh
soáng cuûa caù theå. Khoâng di trình soáng cuûa caù theå hay
truyeàn. baåm sinh do yeáu toá di
truyeàn.
Nguyeân nhaân § Do taùc ñoäng tröïc tieáp cuûa § Moâi tröôøng ngoaøi : caùc yeáu
moâi tröôøng soáng. toá lyù, hoùa hoïc (nhieät ñoä,
phoùng xaï, hoùa chaát …).
§ Moâi tröôøng trong : roái loaïn
trao ñoåi chaát noäi baøo.
Ñaëc ñieåm
§ Xuaát hieän ñoàng loaït, theo § Xuaát hieän ñoät ngoät, rieâng
höôùng xaùc ñònh tröôùc cuøng leû, khoâng xaùc ñònh. Cuøng
moät ñieàu kieän cuûa moâi moät taùc nhaân coù theå gaây ra
tröôøng. caùc daïng ñoät bieán khaùc
nhau ôû moãi caù theå.
§ Khoâng di truyeàn. § Di truyeàn.
YÙ nghóa
§ Giuùp caù theå phaûn öùng thích § Phaàn lôùn coù haïi cho sinh
nghi vôùi söï thay ñoåi cuûa vaät, moät ít coù lôïi hay trung
moâi tröôøng. tính.
§ Do khoâng di truyeàn neân ít § Di truyeàn ñöôïc neân laø
coù yù nghóa ñoái vôùi quaù trình nguyeân lieäu cuûa quaù trình
tieán hoùa. tieán hoùa.
4. Möùc phaûn öùng :
a. Khaùi nieäm :
http://giasutamviet.com
Dòp may chæ coù ôû nhöõng trí tueä chuyeân caàn
Haõy coá gaéng cho ñeán khi naøo khoâng coøn coù theå coá gaéng ñöôïc nöõa
LYÙ THUYEÁT SINH HOÏC 120
Möùc phaûn öùng laø giôùi haïn thöôøng bieán cuûa kieåu gen tröôùc söï bieán ñoåi cuûa moâi
tröôøng.
b. Ñaëc ñieåm :
- Moãi gen coù moät möùc phaûn öùng rieâng.
- Kieåu gen qui ñònh möùc phaûn öùng, ñieàu kieän moâi tröôøng qui ñònh kieåu hình cuï theå
naèm trong möùc phaûn öùng.
c. ÖÙng duïng :
- Gioáng (kieåu gen) qui ñònh giôùi haïn naêng suaát.
- Kyõ thuaät (moâi tröôøng) qui ñònh naêng suaát cuï theå.
- Naêng suaát (kieåu hình) do taùc ñoäng qua laïi giöõa gioáng vaø kyõ thuaät.
- Tuøy ñieàu kieän töøng nôi, töøng giai ñoaïn ta nhaán maïnh vai troø cuûa gioáng hay kyõ
thuaät.
5. Bieán dò di truyeàn vaø bieán dò khoâng di truyeàn :
- Bieán dò di truyeàn :
• Laø nhöõng bieán ñoåi trong gen, trong nhieãm saéc theå hay trong toå hôïp gen, toå hôïp
nhieãm saéc theå vaø di truyeàn cho ñôøi sau.
• Bao goàm : Bieán dò toå hôïp, ñoät bieán gen, ñoät bieán NST.
- Bieán dò khoâng di truyeàn :
• Laø bieán dò do aûnh höôûng cuûa moâi tröôøng, laøm bieán ñoåi kieåu hình cuûa moät kieåu
gen (Thöôøng bieán).
Caâu 104 : So saùnh thöôøng bieán vaø bieán dò toå hôïp.
Traû lôøi :
1. Ñieåm gioáng nhau :
- Ñeàu laø nhöõng bieán dò khoâng laøm thay ñoåi caáu truùc vaø soá löôïng nhieãm saéc theå.
- Ñeàu laø nhöõng bieán dò maø kieåu gen töông taùc vôùi ñieàu kieän soáng bieåu hieän ra kieåu
hình.
- Ñeàu laøm bieán ñoåi kieåu hình.
2. Ñieåm khaùc nhau :
Thöôøng bieán Bieán dò toå hôïp
§ Chæ coù kieåu hình bieán ñoåi, kieåu gen § Kieåu gen bò bieán ñoåi daãn ñeán söï
khoâng bò bieán ñoåi. bieán ñoåi kieåu hình.
§ Khoâng di truyeàn ñöôïc. § Coù theå di truyeàn ñöôïc.
§ Thöôøng bieán phaùt sinh trong suoát § Bieán dò toå hôïp phaùt sinh nhôø quaù
quaù trình phaùt trieån cuûa caù theå. trình giaûm phaân keát hôïp vôùi quaù
trình thuï tinh.
§ Thöôøng bieán chòu aûnh höôûng tröïc § Bieán dò toå hôïp chòu aûnh höôûng giaùn
tieáp cuûa ñieàu kieän soáng. tieáp cuûa ñieàu kieän soáng qua quaù
http://giasutamviet.com
Dòp may chæ coù ôû nhöõng trí tueä chuyeân caàn
Haõy coá gaéng cho ñeán khi naøo khoâng coøn coù theå coá gaéng ñöôïc nöõa
LYÙ THUYEÁT SINH HOÏC 121
trình sinh saûn.
§ Thöôøng bieán xuaát hieän ñoàng loaït § Bieán dò toå hôïp xuaát hieän ngaãu
trong cuøng moät caù theå, theo moät nhieân, rieâng leû, khoâng theo moät
höôùng nhaát ñònh do aûnh höôûng cuûa höôùng nhaát ñònh.
ñieàu kieän soáng.
§ Thöôøng bieán coù lôïi giuùp cho sinh vaät § Bieán dò toå hôïp coù lôïi, coù haïi hoaëc
thính nghi vôùi ñieàu kieän soáng. trung tính.
§ Thöôøng bieán khoâng laø nguyeân lieäu § Bieán dò toå hôïp laø nguoàn nguyeân lieäu
cuûa quaù trình choïn loïc töï nhieân vaø cung caáp cho quaù trình choïn loïc töï
choïn gioáng. nhieân vaø choïn gioáng.
Caâu 105 : So saùnh bieán dò toå hôïp vaø bieán dò ñoät bieán.
Traû lôøi :
1. Ñieåm gioáng nhau :
- Ñeàu laø nhöõng bieán dò lieân quan ñeán cô sôû vaät chaát di truyeàn.
- Ñeàu laø nhöõng bieán dò di truyeàn.
- Ñeàu coù theå xuaát hieän nhöõng kieåu hình môùi chöa coù ôû boá meï hoaëc toå tieân.
2. Ñieåm khaùc nhau :
Bieán dò toå hôïp Bieán dò ñoät bieán
§ Nguyeân nhaân : Do quaù trình giao § Nguyeân nhaân : Xaûy ra do söï thay
phoái. ñoåi moâi tröôøng trong cô theå hoaëc do
caùc taùc nhaân lí hoùa cuûa moâi tröôøng
ngoaøi cô theå.
§ Cô cheá : Xaûy ra do söï phaân li ñoäc § Cô cheá : Do söï roái loaïn trong quaù
laäp, toå hôïp töï do cuûa caùc nhieãm saéc trình phaân baøo, taùi sinh nhieãm saéc
theå trong giaûm phaân vaø thuï tinh, do theå laøm thay ñoåi caáu truùc, soá löôïng
hoaùn vò gen, do töông taùc gen. cuûa vaät chaát di truyeàn.
§ Toå hôïp laïi vaät chaát di truyeàn voán coù § Laøm bieán ñoåi vaät chaát di truyeàn.
cuûa boá meï vaø toå tieân.
§ Bieåu hieän cuûa bieán dò laø söï saép xeáp § Bieåu hieän cuûa bieán dò laø söï xuaát
laïi caùc tính traïng voán ñaõ coù ôû boá hieän tính traïng môùi moät caùch ñoät
meï, toå tieân hoaëc xuaát hieän tính traïng ngoät, ngaãu nhieân vaø khoâng ñònh
môùi. höôùng.
§ Laø nguoàn bieán dò thöôøng xuyeân vaø § Xuaát hieän khi ñieàu kieän moâi tröôøng
voâ taän ôû sinh vaät, taêng tính ña daïng thay ñoåi, laø nguoàn nguyeân lieäu chuû
cho sinh giôùi, taïo ra nguoàn nguyeân yeáu cho quaù trình tieán hoùa vaø choïn
lieäu quan troïng cho quaù trình tieán gioáng.
hoùa vaø choïn gioáng.
http://giasutamviet.com
Dòp may chæ coù ôû nhöõng trí tueä chuyeân caàn
Haõy coá gaéng cho ñeán khi naøo khoâng coøn coù theå coá gaéng ñöôïc nöõa
LYÙ THUYEÁT SINH HOÏC 122
http://giasutamviet.com
Dòp may chæ coù ôû nhöõng trí tueä chuyeân caàn
Haõy coá gaéng cho ñeán khi naøo khoâng coøn coù theå coá gaéng ñöôïc nöõa
LYÙ THUYEÁT SINH HOÏC 123
CHÖÔNG VI
DI TRUYEÀN HOÏC ÖÙNG DUÏNG
Caâu 106 : Khaùi nieäm veà kyõ thuaät di truyeàn. Caùc khaâu chính trong kyõ thuaät caáy gen vaø nhöõng
öùng duïng quan troïng cuûa kyõ thuaät di truyeàn.
Traû lôøi :
1. Khaùi nieäm veà kyõ thuaät di truyeàn :
a. Khaùi nieäm :
- Kyõ thuaät di truyeàn : Laø thao taùc thöïc hieän treân vaät lieäu di truyeàn döïa vaøo söï hieåu
bieát veà caáu truùc hoùa hoïc cuûa caùc axit nucleâic vaø di truyeàn vi sinh vaät..
- Kyõ thuaät caáy gen : Laø chuyeån 1 ñoaïn ADN töø teá baøo cho sang teá baøo nhaän baèng
caùch duøng Plasmit laøm theå truyeàn.
b. Ñaëc ñieåm cuûa Plasmit :
- Laø nhöõng caáu truùc naèm trong teá baøo teá baøo chaát cuûa vi khuaån.
- Laø ADN daïng voøng goàm 8.000 ñeán 20.000 caëp Nucleâoâtit.
- ADN cuûa Plasmit coù khaû naêng töï sao, giaûi maõ, töï nhaân ñoâi ñoäc laäp vôùi ADN
NST.
2. Caùc khaâu chính trong kyõ thuaät caáy gen : Kĩ thuật cấy gen có 3 khâu chủ yếu :
- Tách ADN nhiễm sắc thể của tế bào cho và tách plasmit ra khỏi tế bào.
- Cắt và nối ADN của tế bào cho vào ADN plasmit ở những điểm xác định, tạo nên
ADN tái tổ hợp. Thao tác cắt tách đoạn ADN được thực hiện nhờ enzim cắt
(restrictaza). Các phân tử enzim này nhận ra và cắt đứt ADN ở những nuclêôtit xác
định nhờ đó người ta có thể tách các gen mã hoá những prôtêin nhất định. Việc cắt đứt
ADN vòng của plasmit cũng được thực hiện do enzim cắt còn việc ghép đoạn ADN
của tế bào cho vào ADN plasmit thì do enzim nối (ligaza) đảm nhiệm.
- Chuyển ADN tái tổ hợp vào tế bào nhận, tạo điều kiện cho gen đã ghép được biểu
hiện. Plasmit mang ADN tái tổ hợp được chuyển vào tế bào nhận bằng nhiều phương
pháp khác nhau. Vào tế bào nhận, nó tự nhân đôi, được truyền qua các thế hệ tế bào sau
qua cơ chế phân bào và tổng hợp loại prôtêin đã mã hoá trong đoạn ADN được ghép.
v Tế bào nhận được dùng phổ biến là vi khuẩn đường ruột E.Coli. Tế bào E.Coli sau 30
phút lại tự nhân đôi. Sau 12 giờ, 1 tế bào ban đầu sẽ sinh ra 16 triệu tế bào, qua đó các
plasmit trong chúng cũng được nhân lên rất nhanh và sản xuất ra một lượng lớn các
chất tương ứng với các gen đã ghép vào plasmit.
v Trong kĩ thuật cấy gen người ta còn dùng thể thực khuẩn làm thể truyền. Nó gắn đoạn
ADN của tế bào cho vào ADN của nó và trong khi xâm nhập vào tế bào nhận nó sẽ
đem theo cả đoạn ADN này vào đó.
3. ÖÙng duïng cuûa kyõ thuaät di truyeàn :
http://giasutamviet.com
Dòp may chæ coù ôû nhöõng trí tueä chuyeân caàn
Haõy coá gaéng cho ñeán khi naøo khoâng coøn coù theå coá gaéng ñöôïc nöõa
LYÙ THUYEÁT SINH HOÏC 124
- Taïo ra caùc chuûng vi khuaån coù khaû naêng saûn xuaát khoái löôïng lôùn caùc saûn phaåm sinh
hoïc : caùc axit amin, caùc proâteâin, caùc hoocmoân, caùc khaùng theå, vitamin ...
Thí duï : Caáy gen qui ñònh Insulin vaøo vi khuaån Ecoly ñeå toång hôïp neân Insulin chöõa
beänh tieåu ñöôøng.
- Giuùp chuyeån gen cuûa nhöõng sinh vaät khaùc nhau.
Thí duï : Chuyeån gen khaùng thuoác dieät coû töø caây thuoác laù sang caây boâng, caây ñaäu
töông.
Caâu 107 : Trình baøy phöông phaùp gaây ñoät bieán nhaân taïo baèng caùc taùc nhaân vaät lyù vaø taùc nhaân
hoùa hoïc. Neâu 1 soá thaønh töïu cuûa vieäc aùp duïng phöông phaùp gaây ñoät bieán nhaân taïo trong choïn
gioáng.
Traû lôøi :
1. Gaây ñoät bieán baèng caùc taùc nhaân vaät lyù :
a. Tia phoùng xaï :
v Ñaëc ñieåm :
- Bao goàm : tia X, tia gamma, tia beâta, chuøm nôtron.
- Coù möùc naêng löôïng lôùn vaø coù khaû naêng xuyeân saâu.
v Cô cheá :
Khi caùc tia phoùng xaï xuyeân qua moâ soáng seõ gaây kích thích vaø ion hoùa caùc
nguyeân töû trong phaân töû ADN laøm bieán ñoåi caáu truùc ADN, taïo ñoät bieán gen hoaëc
ñoät bieán nhieãm saéc theå.
v Phöông phaùp :
Chieáu xaï vôùi lieàu löôïng, cöôøng ñoä vöøa phaûi leân haït, ñænh sinh tröôûng, haït phaán,
baàu nhuïy.
b. Tia töû ngoaïi :
v Ñaëc ñieåm :
- Coù trong quang phoå aùnh saùng maët trôøi, böôùc soùng töø 1000 ñeán 4000 A0.
- Naêng löôïng thaáp.
- Khoâng coù khaû naêng xuyeân saâu.
- ADN haáp thu nhieàu nhaát böôùc soùng 2570 A0.
v Cô cheá :
Khi caùc tia töû ngoaïi xuyeân qua moâ soáng seõ gaây kích thích caùc nguyeân töû trong
phaân töû ADN laøm bieán ñoåi caáu truùc ADN taïo ñoät bieán gen hoaëc ñoät bieán nhieãm
saéc theå.
v Phöông phaùp :
Xöû lyù ñoái vôùi caùc baøo töû, haït phaán, vi sinh vaät.
c. Soác nhieät :
Khi nhieät ñoä taêng giaûm 1 caùch ñoät ngoät laøm cô cheá noäi caân baèng khoâng kòp khôûi
ñoäng gaây chaán thöông boä maùy di truyeàn vaø taïo ñoät bieán.
http://giasutamviet.com
Dòp may chæ coù ôû nhöõng trí tueä chuyeân caàn
Haõy coá gaéng cho ñeán khi naøo khoâng coøn coù theå coá gaéng ñöôïc nöõa
LYÙ THUYEÁT SINH HOÏC 125
2. Gaây ñoät bieán baèng caùc taùc nhaân hoùa hoïc :
v Cô cheá :
- Taïo ñoät bieán gen : moät soá chaát 5BU, EMS khi ngaám vaøo TB noù seõ laøm maát
hoaëc thay theá caùc nucleâoâtit taïo ñoät bieán gen.
Thí duï : 5 – broâm uraxin (5BU) laø moät chaát hoùa hoïc vöøa coù theå thay T lieân keát
vôùi A, vöøa coù theå thay X lieân keát vôùi G neân noù gaây ra ñoät bieán thay theá caëp
nucleâoâtit A – T baèng caëp G – X. Trong quaù trình töï nhaân ñoâi ADN, neáu T bò thay
baèng 5BU thì seõ sinh ra ñoät bieán thay theá caëp A – T baèng caëp G – X theo sô ñoà
sau : A – T → A – 5BU → 5BU – G → G – X … → ; EMS (eâtylmeâtal sunfonat)
thay G baèng T hoaëc X, haäu quaû laø caëp G – X bò thay baèng caëp T – A hoaëc X –
G.
- Taïo theå ña boäi : moät soá hoùa chaát nhö coâsixin, eâtylen ngaám vaøo TB caûn trôû hình
thaønh thoi voâ saéc, caùc NST nhaân ñoâi nhöng khoâng phaân ly neân taïo theå ña boäi.
v Phöông phaùp :
- Thöïc vaät : ngaâm haït vaøo dung dòch hoùa chaát hay quaán boâng coù taåm hoùa chaát
vaøo ñænh sinh tröôûng hay tieâm hoùa chaát vaøo baàu nhuïy.
- Ñoäng vaät : duøng hoùa chaát taùc ñoäng leân tinh hoaøn hay buoàng tröùng.
3. Moät soá thaønh töïu gaây ñoät bieán nhaân taïo trong choïn gioáng :
v Trong vi sinh vaät : Duøng caùc taùc nhaân gaây ñoät bieán roài choïn loïc
Xöû lyù baøo töû, naám laøm taêng hoaït tính Penicilin 200 laàn, taïo ra caùc vi sinh vaät phoøng
beänh cho ngöôøi vaø gia suùc.
v Trong choïn gioáng caây troàng :
Choïn caù theå ñoät bieán coù lôïi ñeå nhaân gioáng. Thaønh töïu : taïo gioáng luùa MT1; taïo taùo
maù hoàng; ngoâ DT6 chín sôùm, naêng suaát cao, taêng proâteâin, giaûm tinh boät; taïo ra caù
theå thu hoaïch laù, thaân, quaû; rau muoáng 4n naêng suaát taêng gaáp ñoâi ...
v Choïn gioáng ñoäng vaät :
Chæ aùp duïng haïn cheá cho ñoäng vaät baäc thaáp, ít söû duïng cho ñoäng vaät baäc cao vì coù
cô quan sinh saûn naèm saâu trong cô theå vaø deã bò cheát khi xöû lyù caùc taùc nhaân hoùa hoïc.
Caâu 108 : Theá naøo laø töï thuï phaán vaø giao phoái caän huyeát? Vai troø cuûa töï thuï phaán vaø giao phoái
caän huyeát. Hieän töôïng thoaùi hoùa gioáng laø gì? Nguyeân nhaân xaûy ra hieän töôïng thoaùi hoùa gioáng.
Traû lôøi :
1. Töï thuï phaán vaø giao phoái caän huyeát :
a. Ñònh nghóa :
- Töï thuï phaán ôû thöïc vaät laø söï keát hôïp giöõa giao töû ñöïc vaø giao töû caùi cuûa cuøng
hoa löôõng tính hay cuûa nhöõng hoa ñôn tính cuøng 1 caây.
- Giao phoái caän huyeát ôû ñoäng vaät laø söï giao phoái giöõa nhöõng cô theå cuøng boá meï
hay giöõa boá meï vôùi con caùi.
http://giasutamviet.com
Dòp may chæ coù ôû nhöõng trí tueä chuyeân caàn
Haõy coá gaéng cho ñeán khi naøo khoâng coøn coù theå coá gaéng ñöôïc nöõa
LYÙ THUYEÁT SINH HOÏC 126
b. Vai troø cuûa töï thuï phaán vaø giao phoái caän huyeát :
- Ñeå taïo ra caùc doøng thuaàn chuûng.
- Ñeå cuûng coá nhöõng tính traïng mong muoán.
- Ñeå phaùt hieän vaø loaïi boû caùc gen qui ñònh tính traïng xaáu.
2. Hieän töôïng thoaùi hoùa gioáng :
a. Hieän töôïng :
Khi töï thuï phaán baét buoäc ôû thöïc vaät vaø giao phoái caän huyeát ôû ñoäng vaät qua nhieàu
theá heä thì con chaùu coù söùc soáng giaûm daàn, sinh tröôûng vaø phaùt trieån chaäm, boäc loä
tính traïng xaáu, choáng chòu yeáu, sinh saûn giaûm, naêng suaát thaáp, caây deã bò cheát, xuaát
hieän quaùi thai.
Thí duï : Ngoâ laø caây giao phaán, neáu töï thuï phaán baét buoäc qua nhieàu theá heä thì chieàu
cao caây thaáp daàn, naêng suaát giaûm.
b. Nguyeân nhaân :
Neáu töï thuï phaán vaø giao phoái caän huyeát qua nhieàu theá heä thì tæ leä dò hôïp töû giaûm
daàn, tæ leä ñoàng hôïp töû taêng leân lieân tuïc taïo ñieàu kieän cho caùc gen laên coù haïi bieåu
hieän.
Caâu 109 : Trình baøy nhöõng lyù thuyeát veà caùc phöông phaùp lai.
Traû lôøi :
I. Lai khaùc doøng – Öu theá lai :
1. Lai khaùc doøng :
Cho giao phoái giöõa 2 caù theå thuoäc 2 doøng thuaàn chuûng coù kieåu gen khaùc nhau.
2. Hieän töôïng Öu theá lai :
a. Hieän töôïng :
Khi lai khaùc doøng thì caùc cô theå lai F1 coù söùc soáng hôn boá meï, sinh tröôûng vaø phaùt
trieån nhanh, choáng chòu toát, naêng suaát cao.
b. Tính chaát :
- Öu theá lai bieåu hieän roõ nhaát ôû F1, sau ñoù giaûm daàn.
- Öu theá lai bieåu hieän roõ nhaát ôû lai khaùc doøng, ngoaøi ra coøn coù ôû lai khaùc thöù, lai
khaùc loaøi.
c. Nguyeân nhaân :
v Giaû thuyeát veà traïng thaùi dò hôïp töû : AABBCC × aabbcc → AaBbCc.
F1 goàm caùc caëp gen dò hôïp neân caùc gen laën coù haïi khoâng ñöôïc bieåu hieän.
v Giaû thuyeát veà söï taùc ñoäng coäng goäp cuûa caùc gen troäi coù lôïi : AAbbCC ×
aaBBcc → AaBbCc
F1 coù nhieàu gen troäi hôn boá meï neân bieåu hieän tính traïng toát hôn.
v Giaû thuyeát sieâu troäi : AA < Aa > aa
http://giasutamviet.com
Dòp may chæ coù ôû nhöõng trí tueä chuyeân caàn
Haõy coá gaéng cho ñeán khi naøo khoâng coøn coù theå coá gaéng ñöôïc nöõa
LYÙ THUYEÁT SINH HOÏC 127
Do söï töông taùc giöõa 2 alen khaùc nhau cuûa cuøng 1 caëp taïo kieåu hình thích nghi
hôn.
3. Phöông phaùp taïo öu theá lai :
v Lai khaùc doøng ñôn : A × B → C : Giao phoái giöõa 2 caù theå thuoäc 2 doøng thuaàn
chuûng khaùc nhau.
v Lai khaùc doøng keùp :
A× B → C
C × G → H : Giao phoái giöõa caùc caù theå lai cuûa caùc doøng thuaàn.
D × E → G
v Lai khaùc thöù : Toå hôïp 2 hay nhieàu thöù coù nguoàn gen khaùc nhau.
II. Lai kinh teá vaø lai caûi tieán gioáng :
1. Lai kinh teá :
Muïc ñích : söû duïng öu theá lai cuûa con lai F1.
Caùch tieán haønh : cho giao phoái caëp boá meï thuoäc 2 gioáng thuaàn chuûng roài duøng F1 laøm
saûn phaåm. ÔÛ nöôùc ta, phoå bieán laø giao phoái giöõa con caùi gioáng trong nöôùc vaø con ñöïc
cao saûn thuaàn chuûng ngoaïi nhaäp.
Thí duï : Lôïn lai kinh teá giöõa Æ Moùng Caùi vaø Ñaïi Baïch caân naëng 1 taï sau 10 thaùng tuoåi,
tæ leä thòt naïc treân 40%.
2. Lai caûi tieán gioáng :
Muïc ñích : duøng gioáng cao saûn caûi taïo gioáng naêng suaát thaáp.
Caùch tieán haønh : duøng con ñöïc toát gioáng ngoaïi nhaäp giao phoái vôùi con caùi toát nhaát gioáng
ñòa phöông, qua nhieàu theá heä cho ñeán khi ñaït yeâu caàu.
Luùc ñaàu laøm taêng tæ leä theå dò hôïp sau ñoù laøm taêng tæ leä theå ñoàng hôïp theo doøng.
Thí duï : Lai caûi tieán laøm gioáng lôïn nöôùc ta taêng taàm voùc vaø taêng tæ leä naïc.
III. Lai khaùc thöù vaø vieäc taïo gioáng môùi :
Söû duïng öu theá lai taïo ra gioáng môùi
Ø Caùch tieán haønh : lai giöõa 2 thöù hay lai toång hôïp nhieàu thöù coù nguoàn gen khaùc nhau. Phaûi
keát hôïp lai taïo vaø choïn qua nhieàu theá heä ñeán khi ñaït yeâu caàu.
Thí duï : Lai thöù luùa X1 naêng suaát cao, khoâng coù gen khaùng raày, gaïo trung bình vôùi thöù
luùa CN2 naêng suaát trung bình, khaùng raày, gaïo ngon ñöôïc thöù luùa VX – 83 naêng suaát cao,
khaùng raày, gaïo ngon.
IV. Lai xa :
1. Khaùi nieäm : Laø lai caëp boá meï thuoäc 2 loaøi, chi, hoï khaùc nhau.
Thí duï : Lai ngöïa caùi (2n = 64 NST) vaø löøa ñöïc (2n = 64 NST) taïo neân con la (63
NST) → baát thuï.
2. Hieän töôïng baát thuï :
a. Hieän töôïng : Laø hieän töôïng con lai cuûa lai xa khoâng sinh saûn.
http://giasutamviet.com
Dòp may chæ coù ôû nhöõng trí tueä chuyeân caàn
Haõy coá gaéng cho ñeán khi naøo khoâng coøn coù theå coá gaéng ñöôïc nöõa
LYÙ THUYEÁT SINH HOÏC 128
b. Nguyeân nhaân : Do trong teá baøo cuûa cô theå lai xa mang boä NST khaùc nhau cuûa 2
loaøi boá meï neân khoâng töông ñoàng, gaây roái loaïn ôû kyø ñaàu quaù trình giaûm phaân →
khoâng taïo giao töû.
c. Caùch khaéc phuïc : Gaây ña boäi hoùa teá baøo cô theå lai xa laøm boä NST taêng töø 2n leân
4n. Luùc ñoù moãi NST coù NST töông ñoàng vaø giaûm phaân bình thöôøng.
d. Ví duï : Lai caûi baép coù boä NST 2n = 18 NST vôùi caûi cuû (2n = 18 NST) taïo caûi lai coù
boä NST : 18 NST → baát thuï. Neáu taïo daïng 4n = 36 NST → sinh saûn ñöôïc.
3. ÖÙng duïng lai xa :
v Trong choïn gioáng thöïc vaät :
- Lai xa vaø ña boäi hoùa taïo caùc gioáng luùa mì, khoai taây cho naêng suaát cao.
- Lai giöõa caùc gioáng caây daïi choáng chòu toát vôùi caây troàng coù naêng suaát cao.
v Trong choïn gioáng ñoäng vaät :
- Lai xa ñeå taïo caùc gioáng môùi ôû taèm, caù.
- Ñoäng vaät baäc cao thì khoù aùp duïng do cô quan sinh saûn naèm saâu vaø deã gaây roái
loaïn NST giôùi tính.
V. Lai teá baøo :
1. Khaùi nieäm : Lai teá baøo sinh döôõng laø phöông phaùp dung hôïp 2 teá baøo traàn khaùc loaøi
taïo ra teá baøo chöùa boä NST cuûa 2 teá baøo goác.
2. Caùc khaâu chính :
- Taùch teá baøo traàn thuoäc 2 loaøi khaùc nhau döï ñònh ñöa lai.
- Troän laãn 2 doøng teá baøo traàn thuoäc 2 loaøi trong moâi tröôøng dinh döôõng nhaân taïo coù
boå sung theâm caùc virut Xenñe ñaõ laøm giaûm hoaït tính, taùc ñoäng nhö moät chaát keát
dính hoaëc duøng keo höõu cô polieâtylen glycol hay xung ñieän cao aùp.
- Duøng caùc moâi tröôøng choïn loïc taïo ñöôïc nhöõng doøng teá baøo lai phaùt trieån bình
thöôøng. Duøng caùc hoocmoân phuø hôïp, ngöôøi ta kích thích teá baøo lai phaùt trieån thaønh
caây lai.
3. ÖÙng duïng vaø trieån voïng :
a. ÖÙng duïng :
- Ñaõ taïo ñöôïc caây lai töø hai loaøi thuoác laù, caây lai giöõa khoai taây vaø caø chua.
- Ñaõ taïo ñöôc teá baøo lai töø hai loaøi ñoäng vaät khaùc nhau, nhöng caùc teá baøo lai
ñoäng vaät naøy khoâng coù khaû naêng sinh saûn vaø khoâng soáng ñöôïc.
b. Trieån voïng :
Baèng kyõ thuaät lai teá baøo, trong töông lai coù theå taïo ra nhöõng cô theå lai coù nguoàn
goác gen raát khaùc xa nhau maø baèng lai höõu tính khoâng theå thöïc hieän ñöôïc, coù theå
taïo ra nhöõng theå khaûm mang ñaëc tính cuûa nhöõng loaøi khaùc nhau, ngay caû giöõa
ñoäng vaät vaø thöïc vaät.
Caâu 110 : Trình baøy nhöõng lyù thuyeát veà caùc phöông phaùp choïn loïc.
http://giasutamviet.com
Dòp may chæ coù ôû nhöõng trí tueä chuyeân caàn
Haõy coá gaéng cho ñeán khi naøo khoâng coøn coù theå coá gaéng ñöôïc nöõa
LYÙ THUYEÁT SINH HOÏC 129
Traû lôøi :
I. Choïn loïc haøng loaït :
1. Caùch tieán haønh : Döïa vaøo kieåu hình choïn ra nhoùm caù theå phuø hôïp vôùi muïc tieâu ñeå
laøm gioáng.
• Caây troàng : Haït cuûa nhöõng caây ñaõ choïn ñöôïc troän chung vôùi nhau ñeå laøm gioáng.
• Vaät nuoâi : Nhöõng caù theå ñuû tieâu chuaån ñöôïc choïn ra ñeå nhaân gioáng.
2. Phaïm vi öùng duïng :
• Caây töï thuï phaán : Choïn loïc moät laàn.
• Caây giao phaán : Choïn loïc nhieàu laàn.
• Ñoái vôùi ñoäng vaät : Choïn loïc nhieàu laàn.
3. Öu, khuyeát ñieåm :
Ñôn giaûn, deã laøm, ít toán keùm, coù theå aùp duïng roäng raõi, khoâng heát hôïp choïn loïc kieåu
hình vôùi kieåm tra kieåu gen.
Thöôøng aùp duïng vôùi tính traïng coù heä soá di truyeàn cao.
II. Choïn loïc caù theå :
1. Caùch tieán haønh : Choïn nhöõng caù theå toát nhaát, phuø hôïp vôùi muïc tieâu. Moãi caù theå ñaõ
choïn ñöôïc nhaân leân thaønh 1 doøng. So saùnh giöõa caùc doøng. Choïn ra doøng toát nhaát ñeå
laøm gioáng.
2. Phaïm vi öùng duïng :
• Caây töï thuï phaán : Choïn loïc moät laàn.
• Caây giao phaán : Choïn loïc nhieàu laàn.
• Vaät nuoâi : Choïn ñöïc gioáng thoâng qua ñôøi sau hoaëc qua chò em ruoät hoaëc qua caùc
chæ tieâu di truyeàn teá baøo, di truyeàn sinh hoùa, di truyeàn mieãn dòch.
3. Öu, khuyeát ñieåm :
- Ñoøi hoûi coâng phu, theo doõi chaët cheõ, khoù aùp duïng roäng raõi.
- Keát hôïp ñaùnh giaù döïa vaøo kieåu hình vaø kieåm tra kieåu gen.
- Thöôøng aùp duïng vôùi tính traïng coù heä soá di truyeàn thaáp.
Caâu 111 : Trình baøy caùc phöông phaùp nghieân cöùu di truyeàn ôû ngöôøi vaø öùng duïng trong y hoïc.
Taïi sao trong nghieân cöùu di truyeàn ôû ngöôøi laïi phaûi söû duïng nhöõng phöông phaùp khaùc vôùi
phöông phaùp nghieân cöùu di truyeàn ôû ñoäng vaät.
Traû lôøi :
1. Caùc phöông phaùp nghieân cöùu di truyeàn ôû ngöôøi :
a. Phöông phaùp phaû heä :
v Noäi dung : Nghieân cöùu söï di truyeàn cuûa 1 tính traïng nhaát ñònh treân nhöõng ngöôøi
trong 1 doøng hoï qua nhieàu theá heä (tính traïng ñöôïc nghieân cöùu coù theå laø 1 tính
traïng bình thöôøng, 1 dò taät hoaëc 1 beänh di truyeàn ...)
http://giasutamviet.com
Dòp may chæ coù ôû nhöõng trí tueä chuyeân caàn
Haõy coá gaéng cho ñeán khi naøo khoâng coøn coù theå coá gaéng ñöôïc nöõa
LYÙ THUYEÁT SINH HOÏC 130
v Muïc ñích : Xaùc ñònh xem gen qui ñònh tính traïng laø troäi hay laën, naèm treân nhieãm
saéc theå thöôøng hay nhieãm saéc theå giôùi tính, tính traïng do 1 gen hay nhieàu gen chi
phoái, di truyeàn theo nhöõng qui luaät naøo.
v Keát quaû : Nhôø phöông phaùp phaû heä, ngöôøi ta ñaõ xaùc ñònh ñöôïc :
• Caùc tính traïng maét naâu, toùc xoaên, moâi daøy, loâng mi daøi laø troäi so vôùi maét
xanh, toùc thaúng, moâi moûng, loâng mi ngaén. Caùc gen qui ñònh caùc tính traïng
treân ñeàu naèm treân nhieãm saéc theå thöôøng.
• Caùc taät xöông chi ngaén, nhieàu ngoùn, ngoùn tay ngaén di truyeàn theo gen ñoät
bieán troäi; baïch taïng, ñieác di truyeàn, caâm ñieác baåm sinh ñöôïc di truyeàn bôûi
gen ñoät bieán laën.
• Caùc beänh muø maøu, maùu khoù ñoâng laø do caùc gen laën naèm treân nhieãm saéc theå
giôùi tính X qui ñònh; taät dính ngoùn laø do gen naèm treân nhieãm saéc theå giôùi tính
Y qui ñònh.
• Böôùc ñaàu xaùc ñònh ñöôïc khaû naêng di truyeàn cuûa moät soá naêng khieáu : toaùn
hoïc, aâm nhaïc, hoäi hoïa.
b. Phöông phaùp nghieân cöùu treû ñoàng sinh :
v Phaân bieät ñoàng sinh :
• Ñoàng sinh cuøng tröùng : 1 tröùng ñöôïc thuï tinh qua nguyeân phaân taïo 2 hay
nhieàu hôïp töû, moãi hôïp töû phaùt trieån thaønh 1 cô theå neân caùc cô theå coù cuøng
kieåu gen, cuøng giôùi tính.
• Ñoàng sinh khaùc tröùng : 2 hay nhieàu tröùng thuï tinh, moãi hôïp töû phaùt trieån
thaønh 1 cô theå neân caùc cô theå seõ khaùc kieåu gen, cuøng hoaëc khaùc giôùi tính.
v Noäi dung : Nuoâi döôõng nhöõng treû ñoàng sinh cuøng tröùng trong cuøng ñieàu kieän
moâi tröôøng hoaëc ôû nhöõng moâi tröôøng khaùc nhau.
v Muïc ñích : Ñeå xem aûnh höôûng cuûa moâi tröôøng leân kieåu gen ñoàng nhaát.
v Keát quaû : Xaùc ñònh ñöôïc 2 nhoùm tính traïng :
• Tính traïng coù heä soá di truyeàn cao (Chuû yeáu do kieåu gen qui ñònh) : Chieàu
cao, maøu maét, daïng toùc, bò beänh gioáng nhau ...
• Tính traïng chuû yeáu do moâi tröôøng qui ñònh : Khoái löôïng, taâm lí, taùnh tình,
tuoåi thoï, naêng khieáu ...
c. Phöông phaùp nghieân cöùu teá baøo :
v Phöông phaùp : Nghieân cöùu boä nhieãm saéc theå, caáu truùc hieån vi cuûa caùc nhieãm
saéc theå trong teá baøo, ñeå thoâng qua ñoù phaùt hieän nhöõng bieåu hieän bình thöôøng
hoaëc khoâng bình thöôøng cuûa nhieãm saéc theå.
v Muïc ñích : So saùnh soá löôïng vaø caáu truùc boä nhieãm saéc theå ôû nhöõng ngöôøi bò
beänh di truyeàn vôùi nhöõng ngöôøi bình thöôøng.
v Keát quaû : Xaùc ñònh ñöôïc nguyeân nhaân cuûa 1 soá beänh di truyeàn laø do ñoät bieán
nhieãm saéc theå :
• Maát ñoaïn nhieãm saéc theå 21 gaây ung thö maùu.
http://giasutamviet.com
Dòp may chæ coù ôû nhöõng trí tueä chuyeân caàn
Haõy coá gaéng cho ñeán khi naøo khoâng coøn coù theå coá gaéng ñöôïc nöõa
LYÙ THUYEÁT SINH HOÏC 131
• 3 nhieãm ôû nhieãm saéc theå 21 gaây hoäi chöùng Ñao.
• 3 nhieãm ôû nhieãm saéc theå 13 ñeán 15 gaây söùc moâi, cheát yeåu.
2. ÖÙng duïng trong y hoïc :
v Hieåu ñöôïc nguyeân nhaân cuûa 1 soá beänh taät di truyeàn do ñoät bieán gen hoaëc ñoät bieán
nhieãm saéc theå.
v Döï ñoaùn ñöôïc khaû naêng xuaát hieän cuûa caùc beänh taät di truyeàn.
v Coù bieän phaùp ngaên ngöøa vaø haïn cheá caùc beänh taät di truyeàn :
• Haïn cheá söû duïng caùc taùc nhaân gaây ñoät bieán.
• Caám keát hoân gaàn.
• Sinh ñeû coù keá hoaïch.
v Tìm caùch chöõa moät soá beänh taät di truyeàn :
• Tieâm chaát sinh tô huyeát chöõa beänh maùu khoù ñoâng.
• Tieâm Insulin chöõa beänh tieåu ñöôøng.
3. Trong nghieân cöùu di truyeàn ôû ngöôøi phaûi söû duïng nhöõng phöông phaùp khaùc vôùi
phöông phaùp nghieân cöùu di truyeàn ôû ñoäng vaät vì :
v Veà maët sinh hoïc : Ngöôøi sinh saûn chaäm, soá löôïng con ít, ñôøi soáng keùo daøi. Boä nhieãm
saéc theå coù soá löôïng khaù nhieàu (2n = 46), kích thöôùc nhoû, ít sai khaùc veà hình daïng vaø
kích thöôùc.
v Veà maët xaõ hoäi : Khoâng theå aùp duïng phöông phaùp lai gioáng moät caùch chuû ñoäng vaø
phöông phaùp gaây ñoät bieán baèng caùc taùc nhaân lí – hoùa.
http://giasutamviet.com
Dòp may chæ coù ôû nhöõng trí tueä chuyeân caàn
Haõy coá gaéng cho ñeán khi naøo khoâng coøn coù theå coá gaéng ñöôïc nöõa
LYÙ THUYEÁT SINH HOÏC 132
CHÖÔNG VII
NGUYEÂN NHAÂN VAØ CÔ CHEÁ TIEÁN HOÙA
Caâu 112 : Vì sao con sinh ra chæ gioáng boá meï treân nhöõng neùt lôùn, nhöng laïi khaùc boá meï vaø
khaùc nhau veà nhieàu ñieåm chi tieát?
Traû lôøi :
1. Con sinh ra gioáng boá meï vì thöøa höôûng vaät chaát di truyeàn cuûa boá meï :
ÔÛ caáp ñoä teá baøo, vaät chaát di truyeàn chính laø nhieãm saéc theå.
ÔÛ caáp ñoä phaân töû, vaät chaát di truyeàn chính laø ADN.
Töø boä nhieãm saéc theå 2n giaûm phaân cho giao töû n. Caùc giao töû ñöïc vaø giao töû caùi taùi toå
hôïp trong thuï tinh hình thaønh hôïp töû mang boä nhieãm saéc theå 2n ñaëc tröng cuûa loaøi.
Treân caùc nhieãm saéc theå ñoù chöùa phaân töû ADN. ADN mang gen. Phaân töû ADN (trong ñoù
coù gen) cuõng ñöôïc taùi sinh (töï nhaân ñoâi), phaân li (giaûm nhieãm) vaø taùi toå hôïp (thuï tinh).
Nhö vaäy, phaân töû ADN (gen) ñaõ ñöôïc truyeàn töø boá meï qua caùc con, baûo ñaûm cho con
gioáng boá meï treân nhöõng neùt lôùn.
2. Con sinh ra khaùc boá meï vaø khaùc nhau nhieàu chi tieát do :
- Trong quaù trình giaûm phaân, coù söï hoaùn vò gen vaø söï phaân li ñoäc laäp vaø toå hôïp töï do
cuûa caùc gen taïo ra voâ soá kieåu giao töû. Caùc kieåu giao töû naøy laïi keát hôïp vôùi nhau moät
caùch ngaãu nhieân taïo ra nhieàu kieåu toå hôïp giao töû, töø ñoù hình thaønh nhieàu kieåu gen
vaø kieåu hình. Theâm vaøo ñoù laïi do coù töông taùc gen, laøm xuaát hieän theâm caùc kieåu
hình môùi.
- Do aûnh höôûng cuûa moâi tröôøng, quaù trình phaân baøo bò roái loaïn, nhieãm saéc theå vaø
ADN hoaït ñoäng khoâng bình thöôøng, gaây neân ñoät bieán nhieãm saéc theå vaø ñoät bieán
gen.
Hai loaïi bieán dò toå hôïp vaø bieán dò ñoät bieán naøy laøm cho con sinh ra khaùc boá meï vaø
khaùc nhau veà nhieàu chi tieát.
Caâu 113 : Giaûi thích cô sôû vaät chaát chuû yeáu cuûa söï soáng vaø nhöõng daáu hieäu ñaëc tröng cuûa söï
soáng. Keát luaän veà baûn chaát söï soáng?
Traû lôøi :
I. Cô sôû vaät chaát chuû yeáu cuûa söï soáng :
1. Thaønh phaàn nguyeân toá :
• Trong cô theå soáng coù khoaûng hôn 60 nguyeân toá, bao goàm : C, H, O, N (96%); S,
P, Na, K (3%); Ca, Mg, Fe, Cu, Mn, Zn …
• ÔÛ caáp ñoä phaân töû, vaät chaát voâ cô vaø cô theå soáng coù tính thoáng nhaát.
2. Thaønh phaàn hôïp chaát :
http://giasutamviet.com
Dòp may chæ coù ôû nhöõng trí tueä chuyeân caàn
Haõy coá gaéng cho ñeán khi naøo khoâng coøn coù theå coá gaéng ñöôïc nöõa
LYÙ THUYEÁT SINH HOÏC 133
v Trong cô theå soáng, caùc nguyeân toá hôïp vôùi nhau taïo neân caùc hôïp chaát :
• Voâ cô : H2O, muoái khoaùng
• Höõu cô : Saccarit, lipit, proâteâin, axit nucleâic.
v ÔÛ caáp ñoä phaân töû chaát höõu cô coù caáu taïo phöùc taïp hôn.
3. Proâteâin vaø axit nucleâic laø vaät chaát chuû yeáu cuûa cô theå soáng :
a. Vai troø cuûa proâteâin vaø axit nucleâic :
v Proâteâin :
- Laø thaønh phaàn chuû yeáu cuûa chaát nguyeân sinh.
- Thaønh phaàn caáu taïo cuûa enzim, coù vai troø xuùc taùc.
- Thaønh phaàn caáu taïo neân hoomoân, coù vai troø ñieàu hoøa.
v Axit nucleâic :
- Coù vai troø trong di truyeàn vaø sinh saûn.
b. Tính chaát cuûa proâteâin vaø axit nucleâic :
- Proâteâin vaø axit nucleâic ñeàu laø caùc ñaïi phaân töû, coù kích thöôùc vaø khoái löôïng
lôùn.
- Proâteâin vaø axit nucleâic ñeàu coù caáu truùc ña phaân neân mang tính ña daïng vaø
ñaëc thuø.
4. Toùm laïi : Söï khaùc nhau giöõa vaät chaát höõu vaø voâ cô theå hieän töø caáp ñoä phaân töû. Caøng
leân caáp ñoä toå chöùc cao hôn thì söï phöùc taïp, ña daïng vaø ñaëc thuø bieåu hieän caøng roõ.
II. Nhöõng daáu hieäu ñaëc tröng cuûa söï soáng :
1. Nhöõng daáu hieäu ôû cô theå soáng maø ñoâi khi cuõng coù ôû giôùi voâ sinh : Trao ñoåi chaát,
sinh tröôûng, caûm öùng vaø vaän ñoäng.
2. Nhöõng daáu hieäu chæ coù ôû cô theå soáng laø Trao ñoåi chaát theo phöông thöùc ñoàng hoùa vaø
dò hoùa neân töï ñoåi môùi vaø sinh saûn.
3. Nhöõng daáu hieäu lieân quan ñeán Axit nucleâic :
• Khaû naêng töï sao cheùp, coù vai troø trong di truyeàn vaø sinh saûn.
• Khaû naêng töï ñieàu chænh, ñaûm baûo caáu truùc, tính chaát vaø thaønh phaàn.
• Khaû naêng tích luõy thoâng tin di truyeàn, laø cô sôû cho quaù trình tieán hoùa.
III. Keát luaän veà baûn chaát cuûa söï soáng (Quan nieäm hieän ñaïi veà baûn chaát cuûa söï soáng) :
Caùc cô theå soáng toàn taïi treân beà maët traùi ñaát laø 1 heä môû coù cô sôû vaät chaát chuû yeáu laø
Proâteâin vaø Axit nucleâic, coù khaû naêng töï ñoåi môùi, töï sao cheùp, töï ñieàu chænh vaø tích luõy
thoâng tin di truyeàn.
Caâu 114 : Trình baøy nhöõng tieán hoùa cuûa caùc hôïp chaát Cacbon daãn ñeán vieäc hình thaønh söï soáng
treân Traùi Ñaát.
http://giasutamviet.com
Dòp may chæ coù ôû nhöõng trí tueä chuyeân caàn
Haõy coá gaéng cho ñeán khi naøo khoâng coøn coù theå coá gaéng ñöôïc nöõa
LYÙ THUYEÁT SINH HOÏC 134
Traû lôøi :
v Quan nieäm hieän ñaïi veà söï phaùt sinh söï soáng : Laø quaù trình tieán hoùa cuûa caùc hôïp chaát
cuûa C daãn tôùi söï hoaøn thaønh heä töông taùc giöõa caùc ñaïi phaân töû hay axit nucleâic coù khaû
naêng töï nhaân ñoâi, töï ñoåi môùi. Quaù trình naøy goàm 2 giai ñoaïn chính :
I. Tieán hoùa hoùa hoïc :
1. Laø giai ñoaïn bieán ñoåi caùc chaát voâ cô thaønh caùc chaát höõu cô töø ñôn giaûn ñeán phöùc
taïp.
- Khí quyeån nguyeân thuûy chöùa caùc chaát khí nhö CH4, NH3, C2N2, CO, hôi nöôùc ...
Do taùc duïng cuûa nhieàu nguoàn naêng löôïng seõ hoaøn thaønh caùc hôïp chaát höõu cô ñôn
giaûn goàm 2 nguyeân toá C, H (Cacbua hiñroâ) ñeán hôïp chaát 3 nguyeân toá C, H, O
(Saccarit, lipit), roài ñeán hôïp chaát 4 nguyeân toá C, H, O, N (Axit amin, nucleâoâtit).
- Töø caùc axit amin hình thaønh caùc proâteâin, töø caùc nucleâoâtit hình thaønh caùc axit
nucleâic.
- Caùc hôïp chaát höõu cô phöùc taïp vaø naêng daàn theo möa hoøa vaøo trong nöôùc bieån.
2. Thöïc nghieäm chöùng minh :
- Duøng tia löûa ñieän phoùng qua hoãn hôïp CH4, NH3, CO2, hôi nöôùc thu ñöôïc 1 soá
axit amin.
- Ñun noùng ôû 150 – 1800C hoãn hôïp caùc axit amin seõ taïo thaønh caùc maïch
polypeptit.
II. Tieán hoùa tieàn sinh hoïc :
1. Söï taïo thaønh caùc coâaxecva :
- Caùc chaát höõu cô hoøa tan trong nöôùc taïo dung dòch keo roài ngöng tuï thaønh nhöõng
gioït nhoû goïi laø Coâaxecva.
- Caùc Coâaxecva coù khaû naêng haáp thu caùc chaát höõu cô trong dung dòch neân ñoåi
môùi, lôùn leân vaø phaân chia.
2. Söï hình thaønh lôùp maøng :
- Lôùp maøng bao quanh coâaxecva vaø phaân bieät vôùi moâi tröôøng, caáu taïo bôûi proâteâin
vaø lipit.
- Qua maøng coâaxecva trao ñoåi chaát coù choïn loïc vôùi moâi tröôøng.
3. Söï xuaát hieän caùc enzim :
Caùc enzim xuùc taùc cho quaù trình toång hôïp vaø phaân huûy chaát höõu cô dieãn ra nhanh
hôn.
4. Söï xuaát hieän cô cheá sao cheùp :
Moät soá coâaxecva coù khaû naêng sinh saûn vaø di truyeàn caùc ñaëc ñieåm cuûa chuùng.
v Qua choïn loïc töï nhieân chæ coù coâaxecva cuûa proâteâin vaø axit nucleâic seõ phaùt trieån thaønh
caùc cô theå sinh vaät nhôø coù khaû naêng töï nhaân ñoâi, töï trao ñoåi.
Caâu 115 : Trình baøy veà Ñaïi coå sinh vaø caùc ñaëc ñieåm phaùt trieån sinh giôùi trong ñaïi naøy.
http://giasutamviet.com
Dòp may chæ coù ôû nhöõng trí tueä chuyeân caàn
Haõy coá gaéng cho ñeán khi naøo khoâng coøn coù theå coá gaéng ñöôïc nöõa
LYÙ THUYEÁT SINH HOÏC 135
Traû lôøi :
v Ñaïi Coå sinh baét ñaàu caùch ñaây hôn 570 trieäu naêm vaø keùo daøi 340 trieäu naêm. Ñaëc ñieåm
chung cuûa ñaïi naøy laø xuaát hieän haàu heát caùc ñaïi dieän cuûa sinh vaät. Rieâng ñoäng vaät coøn
thieáu chim vaø ñoäng vaät coù vuù; ôû thöïc vaät coøn thieáu caây haït kín. Ñaïi coå sinh chia laøm 5
kæ:
• Kæ Cambri : Söï soáng taäp trung ôû döôùi bieån, nhöng ñaõ phong phuù hôn, xuaát hieän
nhieàu loaïi taûo vaø vi khuaån. Ñaõ hình thaønh ñuû caùc ngaønh sinh vaät khoâng xöông soáng.
Toâm ba laù phaùt trieån maïnh.
• Kæ Xilua : Caùch ñaây khoaûng 490 trieäu naêm. Cuoái kæ coù moät thôøi kì taïo nuùi maïnh,
laøm noåi leân moät ñaïi luïc lôùn, xuaát hieän thöïc vaät ôû caïn ñaàu tieân coù reã thoâ sô goïi laø
quyeát traàn. Ñoäng vaät coù boø caïp, toâm, oác anh vuõ, xuaát hieän caù giaùp ñaïi dieän ñaàu tieân
cuûa ñoäng vaät coù xöông soáng.
• Kæ Ñeâvoân : Caùch ñaây khoaûng 370 trieäu naêm. Kæ naøy coù nhöõng ñaëc ñieåm : khí haäu
khoâ, coù möa lôùn, xen keõ vôùi haïn haùn keùo daøi. Trong hoaøn caûnh aáy, thöïc vaät di cö
leân caïn haøng loaït, xuaát hieän nhöõng caây quyeát ñaàu tieân. Thöïc vaät caïn laøm xuaát hieän
oxi töï do trong khoâng khí, taïo ñieàu kieän cho söï ra ñôøi cuûa ñoäng vaät ôû caïn, xuaát hieän
caù giaùp, caù phoåi, caù vaây chaân, sau ñoù xuaát hieän caùc daïng löôõng cö ñaàu cöùng.
• Kæ Than ñaù : Baét ñaàu caùch ñaây chöøng 325 trieäu naêm. Khí haäu noùng aåm, coù nhieàu
ñaàm laày lôùn. Thöïc vaät ôû caïn phaùt trieån maïnh hình thaønh röøng quyeát khoång loà. Töø
löôõng cö xuaát hieän caùc daïng boø saùt. Saâu boï xuaát hieän vaø phaùt trieån maïnh.
• Kæ Pecmi : Luïc ñòa ñöôïc naâng leân. Moät soá nôi coù khí haäu khoâ laïnh, xuaát hieän caây
haït traàn. Boø saùt phaùt trieån, nhoùm boø saùt raêng thuù coù raêng phaân hoùa laøm tieàn ñeà cho
söï xuaát hieän ñoäng vaät coù vuù sau naøynucleâoâtit
v Ñaëc ñieåm quan troïng cuûa ñaïi coå sinh laø söï chuyeån bieán töø ñôøi soáng döôùi nöôùc leân caïn.
Cô theå sinh vaät coù caáu taïo phöùc taïp vaø hoaøn thieän hôn, thích nghi vôùi ñôøi soáng ôû caïn.
Caâu 116 : Ñieàu kieän vaø yù nghóa cuûa söï di cö cuûa thöïc vaät vaø ñoäng vaät töø bieån leân ñaát lieàn ôû Ñaïi
Coå sinh.
Traû lôøi :
1. Ñieàu kieän cuûa söï di cö leân caïn cuûa thöïc vaät, ñoäng vaät ôû Ñaïi Coå sinh :
- Söï chuyeån ñôøi soáng cuûa thöïc vaät vaø ñoäng vaät töø nöôùc leân ñaát lieàn gaén vôùi caùc bieán
ñoåi veà ñòa hình, khí haäu. Trong ñoù, caùc yeáu toá sau ñaây coù taùc duïng maïnh meõ :
• Do söï phaân boá laïi ñaïi luïc, ñaïi döông : bieån coù xu höôùng ngaøy caøng thu heïp, ñaïi
luïc môû roäng, xuaát hieän nhieàu daõy nuùi lôùn.
• Khí haäu trôû neân khoâ vaø hanh hôn. Möa xen keû haïn haùn keùo daøi, raát nhieàu nôi bò
khoâ caïn.
- Trong nhöõng ñieàu kieän ñoù, söï xuaát hieän caùc ñaëc ñieåm thích nghi vôùi moâi tröôøng khoâ
laø yeáu toá coù yù nghóa sinh toàn cuûa sinh vaät vaø trong quaù trình ñaáu tranh sinh toàn,
höôùng thích nghi ôû caïn laø höôùng ñöôïc choïn loïc töï nhieâu giöõ laïi.
http://giasutamviet.com
Dòp may chæ coù ôû nhöõng trí tueä chuyeân caàn
Haõy coá gaéng cho ñeán khi naøo khoâng coøn coù theå coá gaéng ñöôïc nöõa
LYÙ THUYEÁT SINH HOÏC 136
2. YÙ nghóa cuûa söï di cö leân caïn cuûa thöïc vaät vaø ñoäng vaät :
- Thöïc vaät leân caïn vôùi nhöõng phöông thöùc sinh saûn vaø thích nghi ngaøy caøng hoaøn
thieän ñaõ laøm cho chuùng phaùt trieån ngaøy caøng phong phuù, ña daïng. Quang hôïp cuûa
caây xanh ngaøy caøng maïnh meõ taïo ra saûn löôïng chaát höõu cô vaø haøm löôïng oxi khoâng
khí ngaøy caøng nhieàu. Ñaây laø ñieàu kieän quan troïng ñeå ôû ñaát lieàn xuaát hieän vaø phaùt
trieån ñoäng vaät dò döôõng.
- Ñoäng vaät dò döôõng xuaát hieän ôû caïn vaø phaùt trieån ngaøy caøng ña daïng, phong phuù vaø
oån ñònh.
- Heä thöïc vaät, ñoäng vaät phong phuù, oån ñònh vöøa goùp phaàn vaøo vieäc ñieàu hoøa khí haäu
vaø caân baèng sinh thaùi treân quaû ñaát, vöøa laø nguoàn thöùc aên cho caùc ñoäng vaät lôùn; ñaëc
bieät, taïo ñieàu kieän cho ñaáu tranh sinh toàn cuûa vöôïn ngöôøi trong quaù trình phaùt sinh
loaøi ngöôøi.
Caâu 117 : Chöùng minh raèng söï tieán hoùa cuûa sinh giôùi gaén lieàn vôùi ñôøi soáng töø döôùi nöôùc
chuyeån leân caïn.
Traû lôøi :
Söï tieán hoùa cuûa sinh giôùi gaén lieàn vôùi söï chuyeån töø ñôøi soáng döôùi nöôùc leân caïn.
1. Ñaïi coå sinh :
- Töø ñaàu kæ Xilua thuoâc ñaïi Coå sinh trôû veà tröôùc, sinh vaät taäp trung döôùi nöôùc.
- Cuoái kæ Xilua taïo nhieàu nuùi, xuaát hieän thöïc vaät ôû caïn, nhöng thaân, laù coøn thoâ sô.
- ÔÛ kæ Ñeâvoân coù thôøi kì khoâ haïn keùo daøi, thöïc vaät di cö leân caïn, haøng loaït, xuaát hieän
quyeát coù reã, thaân coù maïch daãn vaø bieåu bì coù khí khoång.
- Söï quang hôïp cuûa thöïc vaät ñaõ giaûi phoùng oâxi töï do taïo ñieàu kieän cho söï ra ñôøi cuûa
ñoäng vaät ôû caïn (caù phoåi vaø caù vaây chaân). Hai nhoùm caù noùi treân vöøa hoâ haáp baèng
phoåi, vöøa hoâ haáp baèng mang. Caù vaây chaân coù ñoâi vaây phaùt trieån, chaúng nhöõng bôi
loäi trong nöôùc maø coøn coù theå boø leân caïn.
- Cuoái kæ Ñeâvoân töø caù vaây chaân xuaát hieän löôõng cö ñaàu cöùng, coù ñoâi vaây ngöïc ñaõ bieán
thaønh chi coù 5 ngoùn.
- Kæ than ñaù : vaøo cuoái kæ, khí haäu noùng aåm chuyeån sang khoâ caïn, xuaát hieän döông xæ
coù haït (thuï tinh khoâng caàn nöôùc).
Moät soá löôõng cö thích nghi vôùi ñôøi soáng treân caïn ñaõ bieán thaønh boø saùt (coù vaûy söøng
choáng thoaùt hôi nöôùc, tim ñaõ hoaøn thieän hôn, tröùng ñaõ coù voû boïc, thích nghi vôùi ñieàu
kieän khoâ). Xuaát hieän saâu boï (giaùn, chuoàn chuoàn, caøo caøo).
- Kæ Pecmi : söï hình thaønh caùc daõy nuùi lôùn daãn tôùi hình thaønh caùc ñôùi khí haäu, trong
ñoù coù nhöõng vuøng khoâ haïn : quyeát hieám daàn, caùc caây haït traàn xuaát hieän.
Ø Toùm laïi, söï kieän quan troïng nhaát trong ñaïi coå sinh laø söï chuyeån bieán töø ñôøi soáng
döôùi nöôùc leân ñôøi soáng ôû caïn, söï xuaát hieän ñoäng vaät, thöïc vaät maïnh. Ñôøi soáng treân
caïn phöùc taïp hôn daãn ñeán söï hoaøn thieän hôn veà toå chöùc vaø phöông thöùc sinh saûn.
2. Ñaïi Trung sinh :
http://giasutamviet.com
Dòp may chæ coù ôû nhöõng trí tueä chuyeân caàn
Haõy coá gaéng cho ñeán khi naøo khoâng coøn coù theå coá gaéng ñöôïc nöõa
LYÙ THUYEÁT SINH HOÏC 137
- Kæ Tam Ñieäp : Ñaïi luïc chieám öu theá coù nhieàu vuøng khoâ, thöïc vaät haït traàn phaùt trieån
maïnh vaø ñoùng vai troø chuû yeáu. Caù xöông xuaát hieän, boø saùt phaân hoùa.
Ñoäng vaät coù vuù ñaàu tieân xuaát hieän töø boø saùt raêng thuù, coù leõ môùi laø thuù ñeû tröùng
töông töï nhö thuù moû vòt.
- Kæ Giura : Nhöõng ñaïi dieän ñaàu tieân cuûa chim xuaát hieän, coøn giöõ nhöõng ñaëc ñieåm cuûa
boø saùt.
- Kæ Phaán traéng : Khoâng khí khoâ, naéng gaét, daãn ñeán söï xuaát hieän cuûa caây haït kín, xuaát
hieän thuù ñeû con.
3. Ñaïi Taân sinh : Ñoäng vaät coù boä maët gioáng ngaøy nay.
- Kæ thöù 3 : Caây haït kín phaùt trieån maïnh. Khí haäu laïnh ñoät ngoät laøm cho boø saùt cheát
haøng loaït, nhöôøng choã cho chim vaø ñoäng vaät coù vuù thích nghi hôn vôùi khí haäu laïnh
vaø coù hình thöùc sinh saûn hoaøn thieän hôn.
- Kæ thöù 4 : Vöôïn töø ñôøi soáng treân caây chuyeån daàn sang ñôøi soáng döôùi ñaát, ñaùnh daáu
söï phaùt sinh loaøi ngöôøi.
Caâu 118 : Haõy khaùi quaùt söï phaùt trieån cuûa sinh vaät cuøng vôùi caùc ñaëc ñieåm bieán ñoåi cuûa voû quaû
ñaát qua caùc ñaïi ñòa chaát. Neâu ñaëc ñieåm quan troïng cuûa sinh giôùi trong ñaïi Coå sinh, ñaïi Trung
sinh vaø ñaïi Taân sinh.
Traû lôøi :
1. Ñaëc ñieåm, phaùt trieån sinh vaät vaø caùc bieán ñoåi cuûa voû quaû ñaát :
a. Ñaïi Thaùi coå :
- Voû quaû ñaát chöa oån ñònh, xaûy ra quaù trình taïo nuùi, phun löûa döõ doäi coù veát tích
cuûa than chì, ñaù voâi.
- Thöïc vaät coù vi khuaån, taïo daïng sôïi.
- Ñoäng vaät coù ñoäng vaät nguyeân sinh, ñaïi dieän cuûa ruoät khoang.
- Söï soáng taäp trung döôùi bieån.
b. Ñaïi nguyeân sinh :
- Coù quaù trình taïo nuùi, phaân boá laïi ñaïi luïc, ñaïi döông vaø hình thaønh sinh quyeån.
- Söï soáng vaãn ôû bieån : thöïc vaät coù taûo ñôn baøo, vi khuaån. Ñoäng vaät coù ñoäng vaät
nguyeân sinh, boït bieån, ruoät khoang, giun, thaân meàm.
c. Ñaïi coå sinh :
• Kæ Cambri :
- Coù phaân boá laïi ñaïi luïc, ñaïi döông, nuùi löûa hoaït ñoäng maïnh taïo nhieàu CO2.
- Thöïc vaät coù taûo naâu ôû bieån. Vi khuaån, taûo xanh baét ñaàu xaâm nhaäp ñaát lieàn.
- Ñoäng vaät vaãn ôû bieån, coù haàu heát caùc ngaønh ñoäng vaät khoâng xöông soáng (ñeán
chaân khôùp).
• Kæ Xilua :
- Ñaàu kæ ñaát bò luùn, cuoái kæ xuaát hieän moät ñaïi luïc lôùn.
- Thöïc vaät ña baøo ôû caïn ñaàu tieân laø quyeát traàn, coù naám.
http://giasutamviet.com
Dòp may chæ coù ôû nhöõng trí tueä chuyeân caàn
Haõy coá gaéng cho ñeán khi naøo khoâng coøn coù theå coá gaéng ñöôïc nöõa
LYÙ THUYEÁT SINH HOÏC 138
- Döôùi bieån xuaát hieän ñoäng vaät coù xöông soáng ñaàu tieân laø caù giaùp. Treân caïn
xuaát hieän ñoäng vaät ñaàu tieân laø nheän.
• Kæ Ñeâvoân :
- Xuaát hieän nhieàu daõy nuùi. Luïc ñòa khoâ vaø ven bieån aám.
- Thöïc vaät chuyeån leân caïn haøng loaït. Quyeát thay theá quyeát traàn.
- Ñoäng vaät coù caù giaùp, caù phoåi, caù vaây chaân. Cuoái kæ coù löôõng cö ñaàu cöùng.
• Kæ Than ñaù :
- Ñaàu kæ noùng vaø aåm. Cuoái kæ khoâ, caïn, xuaát hieän nhieàu ñaàm laày.
- Coù nhieàu röøng quyeát khoång loà vaø xuaát hieän döông xæ coù haït.
- Ñoäng vaät : xuaát hieän boø saùt ñaàu tieân ñeû tröùng. Saâu boï phaùt trieån.
• Kæ Pecmi :
- Luïc ñòa naâng cao, nuùi lôùn xuaát hieän. Khí haäu khoâ.
- Thöïc vaät coù quyeát hieám daàn. Caây haït traàn xuaát hieän.
- Ñoäng vaät coù boø saùt phaùt trieån maïnh. Boø saùt raêng thuù phaân hoùa.
d. Ñaïi Trung sinh :
• Kæ Tam ñieäp :
- Ñaïi luïc chieám öu theá. Khí haäu khoâ.
- Caây haït traàn phaùt trieån öu theá.
- Ñoäng vaät coù caù xöông, boø saùt phaân hoùa. Xuaát hieän thuù ñeû tröùng.
• Kæ Giura :
- Bieån môû roäng, khí haäu aám.
- Caây haït traàn tieáp tuïc phaùt trieån. Caây coù haït ña daïng.
- Boø saùt khoång loà chieám öu theá. Xuaát hieän chim ñaàu tieân.
• Kæ phaán traéng :
- Bieån thu heïp, khí haäu khoâ, naéng gaét.
- Caây haït kín xuaát hieän vaø phaùt trieån.
- Boø saùt vaø chim phaùt trieån. Xuaát hieän thuù coù nhau.
e. Ñaïi Taân sinh :
• Kæ Thöù ba :
- Ñaàu kæ aám, giöõa kæ khoâ, cuoái kæ laïnh ñoät ngoät.
- Caây haït kín phaùt trieån.
- Saâu boï phaùt trieån. Chim, thuù phaùt trieån, boø saùt khoång loà bò tieâu dieät.
• Kæ Thöù tö :
- Laïnh ñoät ngoät do coù nhieàu baêng haø.
- Heä thöïc vaät oån ñònh.
- Heä ñoäng vaät oån ñònh. Xuaát hieän loaøi ngöôøi.
2. Ñaëc ñieåm quan troïng cuûa sinh giôùi :
a. ÔÛ ñaïi Coå sinh :
http://giasutamviet.com
Dòp may chæ coù ôû nhöõng trí tueä chuyeân caàn
Haõy coá gaéng cho ñeán khi naøo khoâng coøn coù theå coá gaéng ñöôïc nöõa
LYÙ THUYEÁT SINH HOÏC 139
Ñaëc ñieåm quan troïng ôû ñaïi Coå sinh laø vieäc chuyeån töø ñôøi soáng döôùi nöôùc leân caïn.
Sinh vaät coù caáu taïo phöùc taïp, hoaøn thieän ñeå thích nghi vôùi ñôøi soáng ôû caïn.
b. ÔÛ ñaïi Trung sinh :
Laø söï phaùt trieån maïnh cuûa haït traàn vaø nhaát laø boø saùt.
c. ÔÛ ñaïi Taân sinh :
Laø söï phaùt trieån cuûa haït kín, saâu boï, chim vaø thuù. Ñaëc bieät laø quaù trình phaùt sinh
loaøi ngöôøi.
Caâu 119 : Giaûi thích lyù do xuaát hieän quyeát thöïc vaät, döông xæ coù haït, caây haït traàn löôõng cö cöùng
vaø boø saùt. Nhaän xeùt chung veà caùc yeáu toá chi phoái quaù trình xuaát hieän caùc daïng sinh vaät môùi
trong ñaïi Coå sinh. Vì sao quyeát khoång loà bò dieät vong?
Traû lôøi :
1. Giaûi thích nguyeân nhaân xuaát hieän :
a. Cuûa quyeát thöïc vaät :
- Cuoái kæ Xilua, coù taïo nuùi maïnh daãn ñeán xuaát hieän ñaïi luïc lôùn vaø laøm khí haäu trôû
neân khoâ hôn. Trong ñieàu kieän ñoù, caây quyeát traàn chöa coù laù nhöng coù reã thoâ sô
giuùp cô theå laáy ñöôïc nöôùc trong moâi tröôøng caïn. Ñaây laø thöïc vaät ña baøo ñaàu tieân
ôû caïn.
- Sang kæ Ñeâvoân, nhieàu daõy nuùi lôùn xuaát hieän, ôû ñaïi luïc Baéc hình thaønh nhöõng sa
maïc lôùn, coù nhöõng traän möa xen keû haïn haùn keùo daøi. Trong ñieàu kieän ñoù ñoøi hoûi
ñeå toàn taïi, heä thoáng maïch daãn vaø huùt nöôùc cuûa caây phaûi hoaøn thieän hôn. Ñoù laø lyù
do daãn ñeán xuaát hieän quyeát thöïc vaät ñaàu tieân coù reã, thaân coù maïch daãn, bieåu bì
coù loã khí.
b. Nguyeân nhaân xuaát hieän cuûa döông xæ coù haït :
Ñeán cuoái kæ Than ñaù, bieån caøng ruùt nhieàu, khí haäu caøng khoâ, daãn ñeán hình thaønh
döông xæ coù haït. Söï hình thaønh haït ñaûm baûo cho döông xæ coù theå phaùt taùn ñöôïc caû ôû
nhöõng nôi khoâ raùo, söï thuï tinh khoâng leä thuoäc hoaøn toaøn vaøo nöôùc, phoâi ñöôïc baûo veä
trong haït coù chaát döï tröõ neân khaû naêng toàn taïi vaø phaùt trieån toát hôn caùc loaøi thöïc vaät
tröôùc ñoù.
c. Nguyeân nhaân xuaát hieän caây haït traàn :
Sang kæ Pecmi, luïc ñòa tieáp tuïc naâng cao, khí haäu khoâ roõ reät, xuaát hieän caây haït traàn
ñaàu tieân, coù khaû naêng thuï tinh khoâng caàn nöôùc vaø thích öùng vôùi khí haäu khoâ.
d. Nguyeân nhaân xuaát hieän löôõng cö ñaàu cöùng vaø boø saùt :
- Cuõng gaén lieàn vôùi söï xuaát hieän cuûa caùc daõy nuùi, ñaïi luïc vaø söï thu heïp cuûa bieån.
Vaøo cuoái kæ Ñeâvoân, töø caù vaây chaân ñaõ xuaát hieän löôõng cö ñaàu cöùng vöøa soáng
ñöôïc ôû nöôùc vöøa soáng ñöôïc ôû caïn.
- Sang kæ Than ñaù, khí haäu caøng khoâ hôn, moät soá nhoùm löôõng cö ñaàu cöùng thích
nghi haún vôùi ñôøi soáng ôû caïn trôø thaønh boø saùt ñaàu tieân ñeû tröùng coù voû cöùng, da coù
http://giasutamviet.com
Dòp may chæ coù ôû nhöõng trí tueä chuyeân caàn
Haõy coá gaéng cho ñeán khi naøo khoâng coøn coù theå coá gaéng ñöôïc nöõa
LYÙ THUYEÁT SINH HOÏC 140
vaõy söøng chòu ñöôïc khí haäu khoâ, tim vaø phoåi hoaøn thieän hôn, thích öùng vôùi vieäc
laáy oxi vaø thöïc hieän trao ñoåi chaát trong ñôøi soáng ôû caïn.
2. Nhaän xeùt chung veà yeáu toá chi phoái quaù trình xuaát hieän caùc daïng sinh vaät môùi trong
ñaïi Coå sinh :
- Ñaëc ñieåm ñòa hình, khí haäu trong ñaïi Coå sinh dieãn ra theo chieàu höôùng chung laø söï
thu heïp daàn cuûa bieån, söï môû roäng cuûa ñaïi luïc vaøhình thaønh nhieàu daõy nuùi lôùn. Caùc
yeáu toá naøy laøm cho khí haäu ngaøy caøng trôû neân khoâ hôn.
- Trong caùc ñieàu kieän treân, caøng veà sau, chæ coù nhöõng loaøi thöïc vaät vaø ñoäng vaät naøo
coù ñöôïc caùc caáu truùc vaø cô cheá sinh lyù thích öùng ñöôïc vôùi moâi tröôøng caïn môùi coù
nhieàu öu theá trong ñaáu tranh sinh toàn vaø ñoù cuõng laø lyù do giaûi thích quaù trình xaâm
nhaäp maïnh meõ cuûa thöïc vaät, ñoäng vaät töø nöôùc leân moâi tröôøng caïn trong ñaïi Coå sinh.
3. Lyù do dieät vong cuûa quyeát khoång loà :
Do ôû kæ Pecmi, luïc ñòa tieáp tuïc naâng cao, khí haäu caøng khoâ vaø laïnh, nhieàu daõy nuùi lôùn
noåi leân laøm cho ñieàu kieän soáng cuûa quyeát trôû neân khoù khaên vaø khaéc nghieät hôn, nhöõng
röøng quyeát khoång loà hình thaønh ôû kæ Than ñaù tröôùc ñoù bò thu heïp daàn vaø quyeát bò tieâu
dieät.
Caâu 120 : Giaûi thích lyù do phaùt trieån caây haït traàn vaø caây haït kín. Giaûi thích lyù do phaùt trieån vaø
dieät vong cuûa boø saùt khoång loà.
Traû lôøi :
1. Lyù do phaùt trieån cuûa caây haït traàn vaø caây haït kín :
- Vaøo kæ Tam ñieäp, ñòa theá töông ñoái yeân tónh, ñaïi luïc chieám öu theá vaø khí haäu khoâ,
caây haït traàn nhôø caùc ñaëc ñieåm thích öùng vôùi khí haäu khoâ vaø moâi tröôøng caïn nhö
phoâi coù haït baûo veä, thuï tinh xaûy ra khoâng leä thuoäc vaøo nöôùc neân chieám öu theá vaø
thay theá quyeát thöïc vaät.
- Sang kæ Giura, bieån tieán vaøo luïc ñòa, khí haäu aåm hôn, caây haït traàn tieáp tuïc phaùt trieån
maïnh, coù nhöõng caây raát to nhö Sequoâia.
- ÔÛ kæ Phaán traéng, bieån thu heïp, khí haäu khoâ, maây muø tröôùc kia tan ñi, naéng gaét, caây
haït kín xuaát hieän vaø nhôø coù phöông thöùc baûo veä haït toát hôn, sinh saûn hoaøn thieän hôn
neân phaùt trieån maïnh.
2. Lyù do phaùt trieån vaø dieät vong cuûa boø saùt khoâng loà :
- ÔÛ kyû Giura : caây coù haït ña daïng (haït traàn) trong röøng, trôû thaønh nguoàn thöùc aên
phong phuù cho ñoäng vaät, nhôø vaäy boø saùt khoång loà chieám öu theá tuyeät ñoái.
- Sang kæ Phaán traéng, caây haït kín xuaát hieän, phaùt trieån maïnh taïo ñieàu kieän cho boø saùt
tieáp tuïc thoáng trò.
- Vaøo cuoái kæ Thöù ba thuoäc ñaïi Taân sinh, khí haäu laïnh ñoät ngoät daãn ñeán röøng bò thu
heïp. Caû 2 yeáu toá treân daãn ñeán boø saùt khoång loà bò tieâu dieät nhanh choùng.
http://giasutamviet.com
Dòp may chæ coù ôû nhöõng trí tueä chuyeân caàn
Haõy coá gaéng cho ñeán khi naøo khoâng coøn coù theå coá gaéng ñöôïc nöõa
LYÙ THUYEÁT SINH HOÏC 141
Caâu 121 : Trình baøy quan nieäm cuûa Lamac, Ñacuyn vaø di truyeàn hoïc hieän ñaïi veà vai troø cuûa
ngoaïi caûnh ñoái vôùi sinh vaät.
Traû lôøi :
v Quan nieäm veà vai troø cuûa ngoaïi caûnh :
1. Lamac : Ñieàu kieän ngoaïi caûnh khoâng ñoàng nhaát vaø thöôøng xuyeân thay ñoåi, taùc duïng
tröïc tieáp leân sinh vaät laøm cho loaøi bieán ñoåi daàn daø vaø lieân tuïc. Nhöõng bieán ñoåi nhoû cuûa
sinh vaät ñöôïc tích luõy thaønh nhöõng bieán ñoåi lôùn. Nhöõng bieán ñoåi do ngoaïi caûnh gaây ra
hay do thay ñoåi taäp quaùn hoaït ñoäng cuûa ñoäng vaät ñeàu di truyeàn ñöôïc.
2. Ñacuyn : Taùc duïng tröïc tieáp cuûa ngoaïi caûnh hay taäp quaùn hoaït ñoäng cuûa ñoäng vaät gaây
ra nhöõng bieán dò xaùc ñònh, chi phoái haøng loaït caù theå soáng.
- Ngoaïi caûnh taùc duïng giaùn tieáp thoâng qua nhieàu heá theä qua quaù trình sinh saûn, gaây ra
nhöõng bieán dò khoâng xaùc ñònh.
- Ngoaïi caûnh laø nguyeân nhaân beân ngoaøi, taïo ñieàu kieän thuùc ñaåy quaù trình tieán hoùa
cuûa sinh giôùi.
3. Di truyeàn hoïc hieän ñaïi :
- Ngoaïi caûnh laø nguoàn vaät chaát vaø naêng löôïng caàn thieát cho söï toàn taïi cuûa sinh vaät.
- Ngoaïi caûnh coù theå gaây ra thöôøng bieán ôû sinh vaät.
- Ngoaïi caûnh ñoàng thôøi cuõng laø taùc nhaân gaây ra ñoät bieán.
- Vai troø quan troïng nhaát cuûa ngoaïi caûnh ñoái vôùi söï tieán hoùa cuûa sinh giôùi chính laø
quaù trình choïn loïc dieãn ra döôùi taùc duïng cuûa caùc yeáu toá cuûa noù.
Caâu 122 : Khaùi nieäm veà bieán dò, choïn loïc nhaân taïo vaø choïn loïc töï nhieân theo Ñacuyn.
Traû lôøi :
1. Khaùi nieäm veà bieán dò :
- Theo Ñacuyn coøn goïi laø bieán dò caù theå. Ñoù laø nhöõng ñaëc ñieåm sai khaùc giöõa caùc caù
theå cuøng loaøi, ñöôïc phaùt sinh trong quaù trình sinh saûn.
- Taùc duïng tröïc tieáp cuûa ñieàu kieän ngoaïi caûnh hay cuûa taäp quaùn hoaït ñoäng chæ laøm
xuaát hieän nhöõng bieán ñoåi ñoàng loaït theo cuøng moät höôùng xaùc ñònh, ít coù yù nghóa ñoái
vôùi söï tieán hoùa vaø choïn gioáng.
- Bieán dò xuaát hieän ôû töøng caù theå rieâng leû theo nhöõng höôùng khoâng xaùc ñònh môùi laø
nguoàn nguyeân lieäu cuûa quaù trình choïn loïc, môùi coù yù nghóa ñoái vôùi tieán hoùa vaø choïn
gioáng.
2. Choïn loïc nhaân taïo :
- Trong moät quaàn theå vaät nuoâi hoaëc caây troàng luoân phaùt sinh caùc bieán dò. Nhöõng caù
theå mang bieán dò coù lôïi ñöôïc con ngöôøi giöõ laïi cho sinh saûn. Nhöõng caù theå mang
bieán dò khoâng coù lôïi bò con ngöôøi loaïi boû, haïn cheá sinh saûn.
- Nhö vaäy, choïn loïc nhaân taïo bao goàm hai maët song song vöøa ñaøo thaûi nhöõng bieán dò
khoâng coù lôïi, vöøa tích luõy nhöõng bieán dò coù lôïi phuø hôïp vôùi muïc ñích cuûa con ngöôøi.
http://giasutamviet.com
Dòp may chæ coù ôû nhöõng trí tueä chuyeân caàn
Haõy coá gaéng cho ñeán khi naøo khoâng coøn coù theå coá gaéng ñöôïc nöõa
LYÙ THUYEÁT SINH HOÏC 142
- Nhu caàu cuûa con ngöôøi khaùc nhau neân ñaõ choïn loïc vaät nuoâi, caây troàng theo nhöõng
höôùng khaùc nhau. Trong moãi höôùng, con ngöôøi ñaõ ñi saâu khai thaùc ñaëc ñieåm coù lôïi ôû
vaät nuoâi, caây troàng, giöõa laïi nhöõng daïng noåi baät nhaát, loaïi boû ñi nhöõng daïng trung
gian.
- Keát quaû laø töø moät daïng ban ñaàu ñaõ phaân li tính chaát cho nhieàu daïng khaùc nhau,
khaùc xa daïng toå tieân ban ñaàu. Quaù trình phaân li naøy ñaõ giaûi thích tính ña daïng cuûa
vaät nuoâi, caây troàng.
3. Choïn loïc töï nhieân :
- Sinh vaät chòu söï chi phoái cuûa voâ soá caùc ñieàu kieän soáng phöùc taïp khaùc nhau vaø luoân
phaùt sinh caùc bieán dò. Vì vaäy, chuùng chòu taùc duïng cuûa choïn loïc töï nhieân ñeå ñaáu
tranh choáng laïi nhöõng ñieàu kieän soáng khoâng coù lôïi.
- Nhöõng caù theå naøo mang bieán dò coù lôïi cho baûn thaân sinh vaät thì soáng soùt nhieàu hôn,
phaùt trieån öu theá, sinh saûn nhieàu, con chaùu ngaøy moät ñoâng. Nhöõng caù theå naøo mang
bieán dò khoâng coù lôïi hay ít coù lôïi thì ít coù khaû naêng toàn taïi, ít ñöôïc sinh saûn neân con
chaùu hieám daàn. Keát quaû cuûa quaù trình choïn loïc töï nhieân laø chæ nhöõng sinh vaät naøo
thích nghi vôùi ñieàu kieän soáng môùi soáng soùt vaø phaùt trieån.
- Ñacuyn ñöa ra moät thí duï ñieån hình veà taùc duïng cuûa choïn loïc töï nhieân ñoái vôùi saâu
boï ôû quaàn ñaûo Mañerô. ÔÛ ñoù, gioù maïnh neân nhöõng saâu boï naøo khoâng coù caùnh to
khoûe choáng ñöôïc gioù maïnh thì ñeàu bò cuoán xuoáng bieån. Trong ñieàu kieän ñoù, nhöõng
saâu boï khoâng coù caùnh hoaëc caùnh tieâu giaûm, chæ coù theå boø hoaëc bay laø laø treân maët
ñaát thì toàn taïi. Keát quaû laø trong soá 550 loaøi caùnh cöùng ôû quaàn ñaûo Mañerô thì coù 200
loaøi khoâng bay ñöôïc.
- Tính bieán dò vaø tính di truyeàn chòu taùc ñoäng cuûa choïn loïc töï nhieân laø nhaân toá chính
hình thaønh caùc ñaëc ñieåm thích nghi cuûa sinh vaät.
- Döôùi taùc duïng cuûa choïn loïc töï nhieân, treân quy moâ lôùn, thôøi gian lòch söû daøi, quaù
trình phaân li tính traïng ñaõ daãn ñeán hình thaønh nhieàu loaøi môùi töø moät loaøi ban ñaàu.
- Baèng thuyeát choïn loïc töï nhieân, Ñacuyn ñaõ giaûi thích ñöôïc söï hình thaønh ñaëc ñieåm
thích nghi cuûa sinh vaät vaø cuõng ñaõ chöùng minh raèng toaøn boä sinh giôùi ngaøy nay laø
keát quaû cuûa quaù trình tieán hoùa töø moät nguoàn goác chung. Tuy nhieân, do haïn cheá cuûa
khoa hoïc ñöông thôøi neân Ñacuyn chöa hieåu roõ ñöôïc baûn chaát cuûa nguyeân nhaân phaùt
sinh bieán dò vaø cô cheá di truyeàn caùc bieán dò.
Caâu 123 : Trình baøy noäi dung thuyeát tieán hoùa coå ñieån.
Traû lôøi :
1. Thuyeát tieán hoùa cuûa Lamac :
Töø theá kæ XVII trôû veà tröôùc, ngöôøi ta ñaõ quan nieäm thöôïng ñeá ñaõ saùng taïo ra toaøn boä
sinh giôùi cuøng moät laàn, nhöõng ñaëc ñieåm thích nghi hôïp lyù töø ñaàu ñeán giôø khoâng coù gì
thay ñoåi.
http://giasutamviet.com
Dòp may chæ coù ôû nhöõng trí tueä chuyeân caàn
Haõy coá gaéng cho ñeán khi naøo khoâng coøn coù theå coá gaéng ñöôïc nöõa
LYÙ THUYEÁT SINH HOÏC 143
J.B.Lamac, nhaø töï nhieân hoïc ngöôøi Phaùp (1744 – 1829) laø ngöôøi ñaàu tieân xaây döïng hoïc
thuyeát coù heä thoáng veà söï tieán hoùa cuûa sinh giôùi. Lacmac :
- Ngoaïi caûnh khoâng ñoàng nhaát vaø thöôøng xuyeân thay ñoåi laø nguyeân nhaân laøm cho caùc
loaøi bieán ñoåi. Töø nhöõng bieán ñoåi nhoû ñöôïc tích luõy qua thôøi gian ñaõ taïo neân nhöõng
bieán ñoåi saâu saéc treân cô theå sinh vaät.
- Tieán hoùa khoâng chæ laø söï bieán ñoåi maø laø söï phaùt trieån coù tính keá thöøa lòch söû, toå chöùc
cô theå ñöôïc bieán ñoåi töø ñôn giaûn ñeán phöùc taïp.
- Lamac cho raèng, nhöõng bieán ñoåi treân cô theå sinh vaät laø do taùc duïng cuûa ngoaïi caûnh
hoaëc do taäp quaùn hoaït ñoäng cuûa ñoäng vaät vaø ñeàu ñöôïc di truyeàn, tích luõy qua caùc
theá heä. Do haïn cheá cuûa khoa hoïc ñöông thôøi neân Lamac chöa phaân bieät ñöôïc bieán dò
di truyeàn vaø bieán dò khoâng di truyeàn.
- Lamac cuõng chöa giaûi thích ñöôïc caùc ñaëc ñieåm thích nghi cuûa sinh vaät moät caùch
ñuùng ñaén. OÂng cho raèng, ngoaïi caûnh thay ñoåi chaäm neân sinh vaät kòp thích nghi vaø coù
khaû naêng phaûn öùng phuø hôïp vôùi söï thay ñoåi ñieàu kieän moâi tröôøng, moãi caù theå ñeàu
nhaát loaït phaûn öùng gioáng nhau tröôùc ñieàu kieän môùi cuûa ngoaïi caûnh.
v Ñaùnh giaù nhöõng coáng hieán vaø haïn cheá cuûa Lamac veà hoïc thuyeát treân :
§ Coáng hieán :
- Lamac laø ngöôøi ñaàu tieân xaây döïng moät hoïc thuyeát coù heä thoáng veà söï tieán
hoùa cuûa sinh giôùi.
- Ñaõ neâu ñöôïc vai troø cuûa ngoaïi caûnh trong söï tieán hoùa sinh giôùi; ñoàng thôøi ñaõ
coù moät soá quan nieäm ñuùng ñaén veà söï tieán hoùa sinh vaät nhö cho raèng tieán hoùa
laø söï phaùt trieån mang tính keá thöøa lòch söû; söï phöùc taïp hoùa cô theå laø daáu hieäu
cuûa söï tieán hoùa...
§ Haïn cheá :
Do nhöõng haïn cheá cuûa trình ñoä khoa hoïc ñöông thôøi, Lamac ñaõ chöa thaønh coâng
trong moät soá quan ñieåm sau :
- Chöa phaân bieät ñöôïc bieán dò di truyeàn vaø bieán dò khoâng di truyeàn. Theo quan
nieäm cuûa di truyeàn hoïc hieän ñaïi, thöôøng bieán laø nhöõng bieán ñoåi do ngoaïi
caûnh, khoâng di truyeàn.
- Lamac chöa thaønh coâng trong vieäc giaûi thích caùc ñaëc ñieåm hôïp lyù treân cô theå
sinh vaät. Quan nieäm moïi sinh vaät ñeàu thích nghi kòp thôøi vaø khoâng coù loaøi bò
ñaøo thaûi laø khoâng ñuùng vôùi caùc taøi lieäu coå sinh hoïc : ñaõ coù 25 vaïn loaøi thöïc
vaät vaø 7,5 trieäu loaøi ñoäng vaät bò dieät vong do khoâng thích öùng tröôùc söï thay
ñoåi cuûa hoaøn caûnh soáng.
- Quan nieäm moïi sinh vaät ñeàu coù phaûn öùng nhaát loaït gioáng nhau tröôùc ñieàu
kieän ngoaïi caûnh khoâng ñuùng vôùi quan nieäm ngaøy nay veà tính voâ höôùng cuûa
bieán dò vaø tính ña hình cuûa quaàn theå.
http://giasutamviet.com
Dòp may chæ coù ôû nhöõng trí tueä chuyeân caàn
Haõy coá gaéng cho ñeán khi naøo khoâng coøn coù theå coá gaéng ñöôïc nöõa
LYÙ THUYEÁT SINH HOÏC 144
- Chöa giaûi thích ñöôïc chieàu höôùng tieán hoùa töø ñôn giaûn ñeán phöùc taïp. Lamac
buoäc phaûi giaû thuyeát raèng sinh vaät voán coù khuynh höôùng khoâng ngöøng vöôn
leân töï hoaøn thieän.
2. Hoïc thuyeát tieán hoùa cuûa Ñacuyn :
a. S.R.Ñacuyn (1809 – 1882) : Nhaø töï nhieân hoïc ngöôøi Anh, ñaõ ñaët neàn moùng vöõng
chaéc cho hoïc thuyeát tieán hoùa.
- OÂng laø ngöôøi ñaàu tieân ñöa ra khaùi nieäm bieán dò caù theå (goïi taét laø bieán dò) ñeå chæ
nhöõng ñaëc ñieåm sai khaùc giöõa caùc caù theå trong loaøi qua quaù trình sinh saûn.
- OÂng cho raèng taùc duïng tröïc tieáp cuûa ngoaïi caûnh hay cuûa taäp quaùn hoaït ñoäng cuûa
ñoäng vaät chæ gaây neân nhöõng bieán ñoåi ñoàng loaït theo cuøng 1 höôùng xaùc ñònh, ít coù
yù nghóa ñoái vôùi tieán hoùa vaø choïn gioáng. Bieán dò xuaát hieän trong quaù trình sinh
saûn ôû töøng caù theå rieâng leû theo nhöõng höôùng khoâng xaùc ñònh môùi laø nguoàn
nguyeân lieäu cuûa tieán hoùa vaø choïn gioáng.
b. Choïn loïc nhaân taïo :
- Vaät nuoâi vaø caây troàng xuaát hieän nhöõng bieán dò. Nhöõng caù theå naøo mang bieán dò
coù lôïi cho ngöôøi thì ñöôïc giöõ lai ñeå nhaân gioáng, nhöõng caù theå naøo mang bieán dò
khoâng coù lôïi cho ngöôøi thì bò loaïi boû, haïn cheá sinh saûn. Ñoù laø moät quaù trình bao
goàm 2 maët song song vöøa ñaøo thaûi nhöõng bieán dò khoâng coù lôïi, vöøa tích luõy
nhöõng bieán dò coù lôïi phuø hôïp vôùi nhu caàu cuûa con ngöôøi.
- Choïn loïc nhaân taïo laø nhaân toá chính ñeå giaûi thích vaät nuoâi, caây troàng thích nghi
cao ñoä vôùi moät nhu caàu xaùc ñònh cuûa con ngöôøi.
- Choïn loïc nhaân taïo coù theå ñöôïc tieán haønh theo nhieàu höôùng khaùc nhau, ôû moãi
höôùng, con ngöôøi ñi saâu khai thaùc moät ñaëc ñieåm coù lôïi cho mình, giöõ laïi nhöõng
daïng noåi baät nhaát, loaïi boû nhöõng daïng trung gian, keát quaû laø daãn ñeán söï phaân ly
tính traïng, giaûi thích nhieàu gioáng vaät nuoâi hay caây troàng thuoäc phaïm vi cuûa moãi
loaøi ñeàu coù nguoàn goác töø moät hoaëc vaøi daïng toå tieân hoang daïi ban ñaàu.
c. Choïn loïc töï nhieân :
- Taùc nhaân gaây ra choïn loïc töï nhieân laø nhöõng ñieàu kieän khí haäu, ñaát ñai, thöùc aên,
keû thuø ...
- Nhöõng caù theå naøo mang bieán dò coù lôïi cho baûn thaân chuùng thì soáng soùt, phaùt
trieån öu theá, sinh saûn nhieàu, con chaùu ngaøy moät ñoâng. Traùi laïi, nhöõng caù theå
mang nhöõng bieán dò coù haïi cho chuùng thì ít coù khaû naêng toàn taïi, phaùt trieån, con
chaùu hieám daàn.
- Thí duï ñieån hình : ÔÛ quaàn ñaûo Mañerô coù gioù thöôøng xuyeân thoåi maïnh laøm cho
saâu boï khoâng coù caùnh to khoûe choáng ñöôïc vôùi gioù thì ñeàu bò thoåi cuoán xuoáng
bieån. Trong ñieàu kieän ñoù thì saâu boï khoâng coù caùnh hoaëc caùnh tieâu giaûm bay laø laø
treân maët ñaát laø nhöõng bieán dò coù lôïi, giuùp cho chuùng toàn taïi.
- Vaäy choïn loïc töï nhieân ñaõ taùc ñoäng qua caùc ñaëc tính bieán dò, di truyeàn laø nhaân toá
chính hình thaønh caùc ñaëc ñieåm thích nghi cuûa sinh vaät.
http://giasutamviet.com
Dòp may chæ coù ôû nhöõng trí tueä chuyeân caàn
Haõy coá gaéng cho ñeán khi naøo khoâng coøn coù theå coá gaéng ñöôïc nöõa
LYÙ THUYEÁT SINH HOÏC 145
- Vôùi qui moâ roäng lôùn, thôøi gian lòch söï laâu daøi, döôùi taùc duïng cuûa choïn loïc töï
nhieân ñaõ daãn tôùi quaù trình phaân li tính traïng, hình thaønh nhieàu loaøi môùi töø moät
loaøi ban ñaàu.
v Toùm laïi, thuyeát choïn loïc töï nhieân cuûa Ñacuyn giaûi thích khaù thaønh coâng veà söï
hình thaønh caùc ñaëc ñieåm thích nghi cuûa sinh vaät vaø cuõng ñaõ chöùng minh raèng
toaøn boä sinh giôùi ngaøy nay laø keát quaû cuûa moät quaù trình tieán hoùa töø moät nguoàn
goác chung.
Caâu 124 : Ngaøy nay, ngöôøi ta ñaõ hoaøn chænh quan nieäm cuûa Ñacuyn veà choïn loïc töï nhieân nhö
theá naøo.
Traû lôøi :
1. Quan nieäm cuûa Ñacuyn veà choïn loïc töï nhieân :
Quan nieäm veà choïn loïc töï nhieân cuûa Ñacuyn coù theå toùm taét baèng caùc noäi dung cô baûn
sau :
- Cô sôû cuûa choïn loïc töï nhieân laø bieán dò. Ñacuyn laø ngöôøi ñaàu tieân duøng khaùi nieäm
bieán dò caù theå ñeå chæ söï phaùt sinh nhöõng ñaëc ñieåm sai khaùc giöõa caùc caù theå cuøng loaøi
trong quaù trình sinh saûn, goïi taét laø bieán dò. Bieán dò xuaát hieän trong quaù trình sinh saûn
ôû töøng caù theå rieâng leû vaø theo nhöõng höôùng khoâng xaùc ñònh, laø nguoàn nguyeân lieäu
cuûa choïn gioáng vaø tieán hoùa.
- Choïn loïc töï nhieân taùc ñoäng thoâng qua ñaëc tính bieán dò vaø di truyeàn ñaõ laø nhaân toá
chính trong quaù trình hình thaønh caùc ñaëc ñieåm thích nghi treân cô theå sinh vaät.
- Loaøi môùi ñöôïc hình thaønh daàn daàn qua nhieàu daïng trung gian, döôùi taùc duïng cuûa
choïn loïc töï nhieân theo con ñöôøng phaân ly tính traïng. Töø ñoù giaûi thích ñöôc toaøn boä
sinh giôùi ngaøy nay laø keát quaû cuûa quaù trình tieán hoùa töø moät nguoàn goác chung.
2. Nhöõng boå sung cuûa khoa hoïc ngaøy nay ñaõ hoaøn chænh nhöõng quan nieäm cuûa Ñacuyn
veà choïn loïc töï nhieân :
a. Do haïn cheá cuûa khoa hoïc ñöông thôøi neân Ñacuyn chöa hieåu roõ cô sôû vaät chaát vaø
cô cheá cuûa hieän töôïng bieán dò vaø di truyeàn :
- Ngaøy nay khoa hoïc ñaõ xaùc nhaän vaät chaát cuûa di truyeàn laø nhieãm saéc theå maø
trong ñoù chöùa caùc gen.
- Bieán dò ñöôïc phaân bieät : bieán dò laøm thay ñoåi vaät chaát di truyeàn nhö caùc ñoät bieán
caáu truùc nhieãm saéc theå, ñoät bieán theå dò boäi, ñoät bieán theå ña boäi, ñoät bieán gen vaø
bieán dò toå hôïp; bieán dò khoâng lieân quan ñeán kieåu gen laø thöôøng bieán.
- Chæ nhöõng bieán dò laøm thay ñoåi vaät chaát di truyeàn, qua giao töû vaøo hôïp töû môùi coù
theå di truyeàn ñöôïc qua caùc theá heä khaùc nhau cuûa loaøi, coøn thöôøng bieán khoâng coù
khaû naêng di truyeàn.
- Nguyeân nhaân gaây neân nhöõng ñoät bieán laø caùc taùc nhaân cuûa moâi tröôøng trong vaø
ngoaøi cô theå, ñuû lieàu löôïng vaø cöôøng ñoä. Nguyeân nhaân gaây neân nhöõng bieán dò toå
http://giasutamviet.com
Dòp may chæ coù ôû nhöõng trí tueä chuyeân caàn
Haõy coá gaéng cho ñeán khi naøo khoâng coøn coù theå coá gaéng ñöôïc nöõa
LYÙ THUYEÁT SINH HOÏC 146
hôïp laø söï phaân ly ñoäc laäp hay trao ñoåi cheùo cuûa caùc gen trong giaûm phaân, keát
hôïp vôùi söï taùi toå hôïp cuûa caùc gen ñoù trong thuï tinh.
- Nhöõng bieán dò laøm thay ñoåi vaät chaát di truyeàn ñaõ ñöôïc taùi baûn, phaân ly vaø toå hôïp
qua caùc cô cheá nguyeân phaân, giaûm phaân vaø thuï tinh ñeå hình thaønh hôïp töû môùi
cuûa loaøi mang vaät chaát di truyeàn ñaõ ñöôïc ñoåi môùi. Do ñoù, coù theå noùi nhöõng bieán
dò laøm thay ñoåi vaät chaát di truyeàn laø nguyeân lieäu phuïc vuï cho caùc quaù trình choïn
loïc töï nhieân.
b. Ñeå giaûi thích quaù trình choïn loïc töï nhieân, khoa hoïc ngaøy nay ñaõ boå sung baèng
caùc quan ñieåm hieän ñaïi :
- Thích nghi kieåu hình laø do thöôøng bieán qui ñònh.
- Thích nghi kieåu gen laø keát quaû cuûa moät quaù trình lòch söû, chòu söï chi phoái cuûa 3
nhaân toá chuû yeáu : quaù trình ñoät bieán, quaù trình giao phoái vaø quaù trình choïn loïc töï
nhieân.
• Ñoät bieán töï nhieân coù theå ñöôïc coi laø nguyeân lieäu cuûa quaù trình tieán hoùa,
trong ñoù ñaùng keå laø caùc ñoät bieán gen. Vì tính phoå bieán cuûa noù neân ñöôïc coi
laø nguoàn nguyeân lieäu chuû yeáu cuûa tieán hoùa.
• Caùc theå ñoät bieán thöôøng coùhaïi vì noù phaù vôõ moái quan heä haøi hoøa giöõa caùc
thaønh phaàn trong kieåu gen, giöõa kieåu gen vôùi moâi tröôøng quen thuoäc cuõ.
Nhöng, nhöõng ñoät bieán ñoù ñöôïc ñaët vaøo moâi tröôøng soáng môùi, coù theå noù taïo
ra söï haøi hoøa môùi thích nghi hôn vaø trôû thaønh coù lôïi, trôû thaønh nhöõng ñaëc
ñieåm môùi coù yù nghóa tieán hoùa.
• Quaù trình giao phoái ñaõ laøm cho caùc bieán dò noùi treân ñöôïc taùi baûn vaø nhaân
roäng qua caùc theá heä trong quaàn theå hoaëc taïo ra voâ soá caùc bieán dò toå hôïp. Vì
vaäy, coù theå noùi caùc ñoät bieán laø nguoàn nguyeân lieäu sô caáp coøn bieán dò toå hôïp
laø nguoàn nguyeân lieäu thöù caáp cuûa choïn loïc töï nhieân.
• Ngoaøi qua quaù trình giao phoái coøn taïo ra nhöõng toå hôïp gen toát, do ñoù quaù
trình giao phoái coøn giuùp cho vieäc söû duïng nguoàn döï tröõ cuûa caùc gen ñoät bieán
ñöôïc tìm aån trong traïng thaùi dò hôïp.
• Quaù trình choïn loïc töï nhieân khoâng chæ taùc ñoäng ñoái vôùi töøng gen rieâng leû maø
ñoái vôùi toaøn boä kieåu gen, khoâng chæ taùc ñoäng ñoái vôùi caù theâ rieâng leû maø ñoái
vôùi caû quaàn theå. Choïn loïc töï nhieân laø nhaân toá qui ñònh chieàu höôùng vaø nhòp
ñieäu bieán ñoåi thaønh phaàn kieåu gen cuûa quaàn theå, laø nhaân toá ñònh höôùng quaù
trình tieán hoùa.
c. Khoa hoïc ngaøy nay cho raèng hình thaønh loaøi môùi laø moät quaù trình hình thaønh
lòch söû, caûi bieán thaønh phaàn kieåu gen cuûa quaàn theå ban ñaàu theo höôùng nghi, taïo
ra kieåu gen môùi, caùch li sinh saûn vôùi quaàn theå goác :
Ngaøy nay khoa hoïc ñaõ giaûi thích söï hình thaønh loaøi baèng caùc phöông thöùc chuû yeáu
sau :
http://giasutamviet.com
Dòp may chæ coù ôû nhöõng trí tueä chuyeân caàn
Haõy coá gaéng cho ñeán khi naøo khoâng coøn coù theå coá gaéng ñöôïc nöõa
LYÙ THUYEÁT SINH HOÏC 147
- Hình thaønh loaøi baèng con ñöôøng ñòa lyù : trong nhöõng ñieàu kieän ñòa lyù khaùc nhau,
choïn loïc töï nhieân ñaõ tích luõy caùc ñoät bieán vaø bieán dò toå hôïp theo nhöõng höôùng
khaùc nhau, daàn daàn taïo thaønh noøi ñòa lyù roài tôùi caùc loaøi môùi. Ñieàu kieän ñòa lyù
khoâng phaûi laø nguyeân nhaân tröïc tieáp gaây ra nhöõng ñoät bieán töông öùng treân cô
theå sinh vaät maø laø nhaân toá choïn loïc nhöõng kieåu gen thích nghi.
- Hình thaønh loaøi baèng con ñöôøng sinh thaùi : caùc quaàn theå cuûa loaøi ñöôïc choïn loïc
theo höôùng thích nghi vôùi nhöõng ñieàu kieän sinh thaùi khaùc nhau, hình thaønh caùc
noøi sinh thaùi roài ñeán loaøi môùi.
- Hình thaønh loaøi baèng con ñöôøng lai xa vaø ña boäi hoùa : boä nhieãm saéc theå cuûa caùc
loaøi khaùc nhau ôû con lai khoâng töông ñoàng neân gaây trôû ngaïi cho vieäc phaùt sinh
giao töû. Ngöôøi ta ñaõ gaây ñoät bieán ña boäi töø 2n thaønh 4n laøm cho giaûm phaân xaûy
ra deã daøng; töø ñoù hình thaønh ñöôïc loaøi môùi coù boä nhieãm saéc theå 4n mang 2
nguoàn goác cuûa caùc loaøi khaùc nhau.
v Toùm laïi, loaøi môùi khoâng xuaát hieän vôùi 1 ñoät bieán maø thöôøng laø coù söï tích luõy
moät toå hôïp nhieàu ñoät bieán, loaøi môùi khoâng chæ xuaát hieän vôùi moät caù theå duy nhaát
maø laø moät quaàn theå hay moät nhoùm quaàn theå toàn taïi, phaùt trieån nhö moät khaâu
trong heä sinh thaùi, ñöùng vöõng qua thôøi gian döôùi taùc duïng cuûa choïn loïc töï nhieân.
Caâu 125 : So saùnh thuyeát Lamac, thuyeát Ñacuyn vaø thuyeát tieán hoùa hieän ñaïi veà caùc maët : caùc
nhaân toá tieán hoùa, söï hình thaønh caùc ñaëc ñieåm thích nghi, quaù trình hình thaønh loaøi môùi vaø chieàu
höôùng tieán hoùa cuûa sinh giôùi.
Traû lôøi :
Chæ tieâu Thuyeát tieán hoùa hieän
Thuyeát Lamac Thuyeát Ñacuyn
so saùnh ñaïi
§ Söï thay ñoåi cuûa § Bieán dò, di § Ñoät bieán, giao
Caùc ngoaïi caûnh. truyeàn vaø choïn phoái, choïn loïc töï
nhaân toá § Taäp quaùn hoaït loïc töï nhieân. nhieân vaø söï caùch
tieán hoùa ñoäng (ñoái vôùi li.
ñoäng vaät).
§ Söï tích luõy caùc § Laø keát quaû cuûa § Thích nghi kieåu
Söï hình bieán ñoåi caù theå choïn loïc töï hình ñöôïc bieåu
thaønh döôùi aûnh höôûng nhieân döïa treân hieän baèng
caùc ñaëc cuûa ngoaïi caûnh tính bieán dò vaø thöôøng bieán, do
ñieåm hay do taäp quaùn tính di truyeàn taùc ñoäng tröïc
thích hoaït ñoäng (ñoái trong hoaøn caûnh tieáp cuûa moâi
nghi vôùi ñoäng vaät). soáng khoâng tröôøng soáng.
ngöøng thay ñoåi.
http://giasutamviet.com
Dòp may chæ coù ôû nhöõng trí tueä chuyeân caàn
Haõy coá gaéng cho ñeán khi naøo khoâng coøn coù theå coá gaéng ñöôïc nöõa
LYÙ THUYEÁT SINH HOÏC 148
§ Ngoaïi caûnh thay § Choïn loïc töï § Thích nghi kieåu
ñoåi chaäm neân nhieân vöøa ñaøo gen bieåu hieän
sinh vaät thích thaûi bieán dò baèng ñoät bieán vaø
nghi kòp thôøi vaø khoâng coù lôïi, bieán dò toå hôïp,
khoâng coù loaøi bò vöøa tích luõy bieán do taùc ñoäng cuûa
ñaøo thaûi. dò coù lôïi cho sinh 3 nhaân toá : ñoät
vaät. Ñaøo thaûi laø bieán, giao phoái
höôùng chuû yeáu. vaø choïn loïc töï
nhieân.
§ Ñoät bieán vaø bieán
dò toå hôïp laøm
taêng tính ña hình
cuûa quaàn theå,
giuùp quaàn theå
taêng khaû naêng
thích nghi.
§ Döôùi taùc duïng § Loaøi môùi ñöôïc § Laø quaù trình
cuûa ngoaïi caûnh, hình thaønh daàn bieán ñoåi thaønh
loaøi ñöôïc hình qua nhieàu daïng phaàn kieåu gen
thaønh daàn daàn trung gian baèng cuûa quaàn theå,
traûi qua nhieàu con ñöôøng phaân theo höôùng thích
daïng trung gian. li tính traïng töø nghi, taïo kieåu
Quaù moät toå tieân ban gen môùi theo
trình ñaàu döôùi taùc höôùng caùch li
hình duïng cuûa choïn sinh saûn vôùi
thaønh loïc töï nhieân. quaàn theå goác.
loaøi môùi Loaøi ñöôïc hình
thaønh baèng con
ñöôøng ñòa lyù,
con ñöôøng sinh
thaùi vaø con
ñöôøng lai xa
keøm ña boäi hoùa.
§ Naâng cao daàn toå § Sinh giôùi ngaøy § Gioáng quan
chöùc cô theå töø caøng ña daïng, toå nieäm Ñacuyn.
Chieàu
ñôn giaûn ñeán chöùc ngaøy caøng
höôùng
phöùc taïp. phöùc taïp, thích
tieán hoùa
nghi ngaøy caøng
hôïp lyù.
http://giasutamviet.com
Dòp may chæ coù ôû nhöõng trí tueä chuyeân caàn
Haõy coá gaéng cho ñeán khi naøo khoâng coøn coù theå coá gaéng ñöôïc nöõa
LYÙ THUYEÁT SINH HOÏC 149
Caâu 126 : So saùnh choïn loïc töï nhieân vaø choïn loïc nhaân taïo theo quan nieäm cuûa Ñacuyn.
Traû lôøi :
1. Nhöõng ñieåm gioáng nhau :
- Ñeàu phaùt sinh töø taùc nhaân cuûa caùc ñieàu kieän soáng.
- Ñeàu döïa treân cô sôû cuûa tính bieán dò vaø tính di truyeàn : tính bieán dò cung caáp caùc
nguyeân lieäu cho quaù trình choïn loïc, tính di truyeàn giuùp tích luõy caùc bieán dò coù lôïi ñaõ
ñöôïc choïn loïc cho theá heä sau.
- Ñeàu dieãn ra 2 maët song song : vöøa ñaøo thaûi caùc bieán dò coù haïi hoaëc khoâng coù lôïi,
vöøa tích luõy caùc bieán dò coù lôïi.
- Ñeàu daãn ñeán söï phaân ly tính traïng töø daïng toå tieân ban ñaàu, taïo ra nhieàu daïng sinh
vaät, laøm phong phuù, ña daïng sinh giôùi.
- Ñeàu laø ñoäng löïc chuû yeáu cuûa söï tieán hoùa.
2. Nhöõng ñieåm khaùc nhau :
Ñieåm
Choïn loïc töï nhieân Choïn loïc nhaân taïo
phaân bieät
§ Do töï nhieân tieán haønh treân § Do con ngöôøi tieán haønh treân
Taùc nhaân toaøn boä sinh vaät trong sinh ñoái töôïng vaät nuoâi vaø caây
giôùi. troàng.
§ Laø ñaáu tranh sinh toàn trong § Nhu caàu thò hieáu nhieàu maët
Ñoäng löïc
moãi cô theå soáng. cuûa con ngöôøi.
§ Coù töø khi söï soáng xuaát hieän. § Coù töø khi con ngöôøi bieát chaên
Thôøi gian
nuoâi vaø troàng troït.
§ Giöõ laïi caùc bieán dò coù lôïi cho § Giöõa laïi caùc bieán dò coù lôïi
sinh vaät. cho con ngöôøi.
§ Taïo nhieàu loaøi môùi. § Taïo nhieàu thöù môùi, noøi môùi
Keát quaû
§ Taùc duïng chaäm nhöng toaøn trong phaïm vi moät loaøi.
dieän, saâu saéc. § Taùc duïng nhanh nhöng phieán
dieän.
§ Ñoäng löïc chuû yeáu cuûa söï tieán § Ñoäng löïc chuû yeáu cuûa söï tieán
Vai troø
hoùa sinh giôùi. hoùa vaät nuoâi, caây troàng.
Caâu 127 : Trình baøy veà caùc thuyeát tieán hoùa hieän ñaïi.
Traû lôøi :
1. Söï hình thaønh thuyeát tieán hoùa hieän ñaïi :
- Sinh hoïc ñöùng tröôùc moät thôøi kì khuûng hoaûng veà lí luaän : Caùc ñaëc tính thu ñöôïc
trong ñôøi caù theå döôùi aûnh höôûng cuûa moâi tröôøng vaø cuûa taäp quaùn hoaït ñoäng coù di
http://giasutamviet.com
Dòp may chæ coù ôû nhöõng trí tueä chuyeân caàn
Haõy coá gaéng cho ñeán khi naøo khoâng coøn coù theå coá gaéng ñöôïc nöõa
LYÙ THUYEÁT SINH HOÏC 150
truyeàn ñöôïc khoâng? Trong quaù trình tieán hoùa thì ngoaïi caûnh hay laø tính di truyeàn
cuûa cô theå coù vai troø quan troïng hôn?
- Khi khoa hoïc phaùt hieän ñöôïc tính oån ñònh cuûa boä nhieãm saéc theå ñaõ quan nieäm raèng
tính di truyeàn ñoäc laäp vôùi ngoaïi caûnh. Khi nghieân cöùu tính voâ höôùng cuûa ñoät bieán ñaõ
coâ laäp bieán dò vôùi ngoaïi caûnh. Khi nghieân cöùu taùc duïng cuûa choïn loïc ñoái vôùi doøng
thuaàn ñaõ phuû ñònh tính saùng taïo cuûa choïn loïc töï nhieân ...
- Khoa hoïc hieän ñaïi ñaõ phaân bieät ñöôïc bieán dò di truyeàn vôùi bieán dò khoâng di truyeàn,
hieåu roõ nguyeân nhaân phaùt sinh bieán dò, cô cheá di truyeàn caùc bieán dò ... Ñoù laø nhöõng
cô sôû ñeå hình thaønh neân thuyeát tieán hoùa hieän ñaïi.
2. Thuyeát tieán hoùa toång hôïp :
Ngaøy nay, ngöôøi ta ñaõ phaân bieät tieán hoùa nhoû vôùi tieán hoùa lôùn :
a. Tieán hoùa nhoû goïi laø tieán hoùa vi moâ : Laø quaù trình bieán ñoåi thaønh phaàn kieåu gen
cuûa quaàn theå, bao goàm söï phaùt sinh caùc ñoät bieán, söï phaùt taùn caùc ñoät bieán qua giao
phoái, söï choïn loïc caùc ñoät bieán coù lôïi, söï caùch li sinh saûn giöõa quaàn theå ñaõ bieán ñoåi
vôùi quaàn theå goác, keát quaû laø hình thaønh loaøi môùi.
Quaù trình tieán hoùa nhoû dieãn ra trong moät phaïm vi heïp, thôøi gian lòch söû töông ñoái
ngaén, coù theå nghieân cöùu baèng thöïc nghieäm.
b. Tieán hoùa lôùn goïi laø tieán hoùa vó moâ : Laø quaù trình hình thaønh caùc nhoùm phaân loaïi
treân loaøi nhö chi, hoï, boä, lôùp, ngaønh.
Quaù trình naøy dieãn ra trong moät phaïm vi roäng lôùn hôn, trong moät thôøi gian lòch söû
daøi hôn.
Thôøi gian qua, khoa hoïc ñaõ taäp trung nghieân cöùu nhöõng vaán ñeà cuûa tieán hoùa nhoû ñaõ thu
ñöôïc nhöõng thaønh töïu ñaùng keå veà sinh hoïc phaân töû, veà di truyeàn hoïc quaàn theå ... vì vaäy,
tieán hoùa nhoû ñaõ trôû thaønh trung taâm cuûa thuyeát tieán hoùa hieän ñaïi.
Tröôùc ñaây, ngöôøi ta cho raèng tieán hoùa lôùn laø heä quaû cuûa caùc tieán hoùa nhoû. Nhöng gaàn
ñaây, ngöôøi ta nhaän thaáy tieán hoùa lôùn cuõng coù nhöõng neùt rieâng cuûa noù, vì vaäy, ngöôøi ta
ñang baét ñaàu taäp trung nghieân cöùu nhöõng vaán ñeà cuûa tieán hoùa lôùn.
3. Thuyeát tieán hoùa baèng caùc ñoät bieán trung tính :
- M. Kimura (1971) döïa vaøo nhöõng nghieân cöùu veà nhöõng bieán ñoåi trong caáu truùc cuûa
caùc phaân töû proâteâin ñaõ ñeà ra quan nieäm ña soá caùc ñoät bieán gen laø trung tính.
- Thuyeát tieán hoùa baèng caùc ñoät bieán trung tính, nghóa laø söï tieán hoùa dieãn ra baèng söï
cuûng coá ngaãu nhieân nhöõng ñoät bieán trung tính, khoâng lieân quan tôùi taùc duïng cuûa
choïn loïc neâu treân.
- Loaïi ñoät bieán trung tính naøy ñaõ ñöôïc di truyeàn hoïc xaùc nhaän. Söï ña daïng cuûa caùc
phaân töû proâteâin coù lieân quan tôùi söï cuûng coá caùc ñoät bieán trung tính moät caùch ngaãu
nhieân, khoù coù theå giaûi thích baèng taùc duïng cuûa choïc loïc töï nhieân. Söï ña hình ñöôïc
caân baèng trong quaàn theå laø moät chöùng minh cho quaù trình cuûng coá nhöõng ñoät bieán
ngaãu nhieân trung tính.
http://giasutamviet.com
Dòp may chæ coù ôû nhöõng trí tueä chuyeân caàn
Haõy coá gaéng cho ñeán khi naøo khoâng coøn coù theå coá gaéng ñöôïc nöõa
LYÙ THUYEÁT SINH HOÏC 151
- Thuyeát tieán hoùa baèng caùc ñoät bieán trung tính ñaõ boå sung thuyeát tieán hoùa baèng con
ñöôøng choïn loïc töï nhieân ñaøo thaûi caùc ñoät bieán coù haïi.
Caâu 128 : So saùnh tieán hoùa nhoû vaø tieán hoùa lôùn trong thuyeát tieán hoùa toång hôïp.
Traû lôøi :
1. Ñieåm gioáng nhau :
Ñeàu giaûi thích quaù trình hình thaønh caùc ñôn vò phaân loaïi sinh vaät thoâng qua quaù trình
bieán ñoåi thaønh phaàn kieåu gen cuûa quaàn theå goác döôùi taùc ñoäng cuûa caùc nhaân toá : ñoät
bieán, giao phoái, choïn loïc töï nhieân vaø söï caùch ly.
2. Nhöõng ñieåm khaùc nhau :
Ñieåm
Tieán hoùa nhoû Tieán hoùa lôùn
phaân bieät
§ Giaûi thích quaù trình hình § Giaûi thích quaù trình hình
thaønh loaøi môùi. thaønh caùc nhoùm phaân loaïi
Noäi dung
treân loaøi nhö chi, hoï, boä, lôùp,
ngaønh.
§ Phaïm vi phaân boá töông ñoái § Phaïm vi phaân boá roäng lôùn.
Phaïm vi
heïp.
§ Thôøi gian lòch söû töông ñoái § Thôøi gian lòch söû laâu daøi.
Thôøi gian
ngaén.
Vò trí vaø § Ñöôïc nghieân cöùu tröôùc vaø § Chæ môùi ñöôïc nghieân cöùu
möùc ñoä phaùt trieån nhanh. Ñang chieám trong thôøi gian gaàn ñaây.
nghieân moät vò trí quan troïng trong
cöùu thuyeát tieán hoùc hieän ñaïi.
Caâu 129 : Neâu caùc chieàu höôùng tieán hoùa cuûa sinh giôùi. Vì sao ngaøy nay vaãn toàn taïi nhöõng
nhoùm sinh vaät coù toå chöùc thaáp beân caïnh nhöõng nhoùm sinh vaät coù toå chöùc cao?
Traû lôøi :
1. Caùc chieàu höôùng tieán hoùa cuûa sinh giôùi :
a. Ngaøy caøng ña daïng, phong phuù :
- Töø moät soá ít daïng nguyeân thuûy ban ñaàu, sinh giôùi ñaõ tieán hoùa theo hai höôùng
lôùn, taïo thaønh giôùi thöïc vaät coù khoaûng 50 vaïn loaøi vaø giôùi ñoäng vaät coù khoaûng
1,5 trieäu loaøi.
- Moãi giôùi ñoù laïi tieáp tuïc phaân nhaùnh thaønh nhieàu lôùp. Moãi lôùp phaân hoùa thaønh
nhieàu boä. Moãi boä taïo ra nhieàu hoï. Moãi hoï cho nhieàu chi. Moãi chi hình thaønh neân
http://giasutamviet.com
Dòp may chæ coù ôû nhöõng trí tueä chuyeân caàn
Haõy coá gaéng cho ñeán khi naøo khoâng coøn coù theå coá gaéng ñöôïc nöõa
LYÙ THUYEÁT SINH HOÏC 152
nhieàu loaøi. Ngoaøi ra coøn coù nhöõng ñôn vò döôùi loaøi nhö gioáng (noøi hay thöù) ...
Moãi gioáng laø moät taäp hôïp nhieàu caù theå.
- Cô sôû khoa hoïc ñeå giaûi thích söï ña daïng, phong phuù ñoù laø ñaõ xuaát hieän nhieàu
kieåu ñoät bieán khaùc nhau. Ñoù laø nguoàn nguyeân lieäu sô caáp cuûa choïn loïc töï nhieân.
- Quaù trình giao phoái ñaõ hình thaønh neân nhieàu bieán dò toå hôïp. Ñoù laø nguoàn nguyeân
lieäu thöù caáp cuûa choïc loïc töï nhieân ñaõ goùp phaàn laøm cho loaøi theâm ña daïng,
phong phuù.
- Quaù trình choïn loïc töï nhieân ñaõ taïo ra söï phaân hoùa sinh saûn cuûa nhöõng kieåu gen
khaùc nhau trong quaàn theå. Choïn loïc töï nhieân theo nhieàu höôùng khaùc nhau ñaõ
hình thaønh neân nhöõng daïng sinh vaät khaùc nhau, moãi daïng thích nghi vôùi moät
ñieàu kieän soáng nhaát ñònh.
- Caùc cô cheá caùch li ñaõ laøm cho caùc nhoùm caù theå phaân hoùa tích luõy caùc ñoät bieán
theo caùc höôùng khaùc nhau, laøm cho kieåu gen sai khaùc nhau ngaøy caøng nhieàu vaø
cuoái cuøng laø daãn ñeán hình thaønh caùc loaøi môùi.
b. Toå chöùc ngaøy caøng cao :
- Toå chöùc cô theå töø daïng chöa coù caáu taïo teá baøo ñeán ñôn baøo, roài ña baøo.
- Cô theå ña baøo ngaøy nay caøng coù söï phaân hoùa veà caáu taïo vaø chuyeân hoùa veà chöùc
naêng.
- Nhöõng loaøi xuaát hieän sau cuøng coù caáu taïo cô theå phöùc taïp vaø hoaøn thieän nhaát
(thuù, caây haït kín).
- Töø moät soá gen ban ñaàu, ñoät bieán ñaõ taïo ra nhieàu alen khaùc nhau laøm cho kieåu
gen ngaøy caøng theâm phöùc taïp. Nhöõng bieán ñoåi nhoû daàn daàn taäp trung thaønh
nhöõng bieán ñoåi lôùn, daàn daàn taïo ra caáu truùc cô theå ngaøy moät hoaøn thieän, ngaøy
moät phöùc taïp. Toå chöùc môùi thay theá toå chöùc cuõ coù caáu truùc ngaøy moät cao hôn.
c. Thích nghi ngaøy caøng hôïp lyù : (Laø höôùng cô baûn nhaát)
- Nhöõng daïng ra ñôøi sau thích nghi hôn thay theá cho nhöõng daïng tröôùc keùm thích
nghi.
- Trong lòch söû tieán hoùa ñaõ coù 25 vaïn loaøi thöïc vaät, 7,5 trieäu loaøi ñoäng vaät bò dieät
vong vì khoâng thích nghi vôùi hoaøn caûnh soáng môùi.
- Ñieàu kieän soáng luoân thay ñoåi, taùc ñoäng vaøo sinh vaät laøm xuaát hieän nhöõng bieán dò
môùi. Choïn loïc töï nhieân ñaõ phaùt huy taùc duïng giöõ laïi nhöõng sinh vaät mang bieán dò
môùi thích nghi, chuùng toàn taïi vaø sinh saûn cho con chaùu ngaøy moät ñoâng, maët khaùc
cuõng ñaøo thaûi nhöõng sinh vaät mang bieán dò khoâng thích nghi, hoaëc keùm thích
nghi, khoâng ñöôïc sinh saûn, con chaùu ngaøy moät hieám daàn.
- Söï hình thaønh moãi ñaëc ñieåm thích nghi treân cô theå sinh vaät laø keát quaû cuûa moät
quaù trình lòch söû, chòu söï chi phoái cuûa 3 nhaân toá chuû yeáu : quaù trình ñoät bieán, quaù
trình giao phoái vaø quaù trình choïn loïc töï nhieân.
http://giasutamviet.com
Dòp may chæ coù ôû nhöõng trí tueä chuyeân caàn
Haõy coá gaéng cho ñeán khi naøo khoâng coøn coù theå coá gaéng ñöôïc nöõa
LYÙ THUYEÁT SINH HOÏC 153
- Moãi ñaëc ñieåm thích nghi laø keát quaû cuûa moät quaù trình choïn loïc töï nhieân trong
hoaøn caûnh nhaát ñònh. Hoaøn caûnh soáng thay ñoåi coù theå laøm cho moät ñaëc ñieåm voán
coù lôïi trôû thaønh coù haïi vaø ñöôïc thay theá baèng moät ñaëc ñieåm thích nghi môùi.
- Ngay trong moät hoaøn caûnh soáng oån ñònh, caùc ñoät bieán vaø bieán dò toå hôïp vaãn
khoâng ngöøng xuaát hieän, choïn loïc töï nhieân vaãn khoâng ngöøng taùc ñoäng. Vì vaäy,
nhöõng sinh vaät hình thaønh sau mang nhöõng ñaëc ñieåm thích nghi hôïp lyù hôn
nhöõng sinh vaät coù töø tröôùc.
2. Ngaøy nay vaãn toàn taïi nhöõng sinh vaät coù toå chöùc thaáp :
Beân caïnh nhöõng loaøi sinh vaät tieán hoùa coù toå chöùc ngaøy moät cao nhö ñaõ neâu ôû treân thì
vaãn coøn toàn taïi song song nhöõng sinh vaät coù toå chöùc thaáp laø do nhöõng nguyeân nhaân sau :
- Trong ñieàu kieän xaùc ñònh vaãn toàn taïi nhöõng sinh vaät giöõ nguyeân toå chöùc nguyeân
thuûy, coù theå coi nhö nhöõng hoùa thaïch soáng.
- Trong ñieàu kieän soáng oån ñònh, loaøi coù theå coù toå chöùc ñôn giaûn ñi nhö nhöõng loaøi kí
sinh ...
Caâu 130 : Trình baøy thuyeát tieán hoùa baèng caùc ñoät bieán trung tính cuûa Kimura. Thuyeát naøy coù gì
khaùc so vôùi thuyeát tieán hoùa toång hôïp vaø thuyeát tieán hoùa Ñacuyn?
Traû lôøi :
1. Thuyeát tieán hoùa baèng caùc ñoät bieán trung tính :
a. Cô sôû :
- Kimura döïa treân nghieân cöùu veà nhöõng bieán ñoåi trong caáu truùc caùc phaân töû
proâteâin, ñaõ ñeà xuaát quan nieäm cho raèng ñaïi ña soá caùc ñoät bieán ôû möùc phaân töû laø
caùc ñoät bieán trung tính.
- Thöïc nghieäm : khi phaân tích 59 maãu heâmoâgloâbin ôû ngöôøi, trong ñoù coù söï thay
theá 1 axit amin naøo ñoù, ngöôøi ta thaáy coù ñeán 43 maãu ñoät bieán khoâng gaây aûnh
höôûng gì roõ reät veà maët sinh lyù ñoái vôùi cô theå, ít ra laø ôû theå dò hôïp.
b. Noäi dung :
Theo thuyeát tieán hoùa cuûa Kimura :
- Söï tieán hoùa dieãn ra baèng söï cuûng soá ngaãu nhieân caùc ñoät bieán trung tính, khoâng
lieân quan gì ñeán taùc ñoäng cuûa choïn loïc töï nhieân.
- Loaïi ñoät bieán trung tính ngaøy nay ñaõ ñöôïc di truyeàn hoïc phaân töû xaùc nhaän. Söï ña
daïng trong caáu truùc cuûa phaân töû proâteâin coù lieân quan vôùi söï cuûng coá caùc ñoät bieán
trung tính moät caùch ngaãu nhieân, khoù coù theå giaûi thích baèng caùc taùc duïng cuûa
choïn loïc töï nhieân.
- Söï ña hình caân baèng trong quaàn theå, ví duï tyû leä caùc nhoùm maùu A, B, AB, O trong
quaàn theå ngöôøi laø moät chöùng minh cho quaù trình cuûng coá ngaãu nhieân caùc ñoät
bieán trung tính.
Thuyeát Kimura mang tính chaát boå sung cho thuyeát tieán hoùa cuûa Ñacuyn baèng con
ñöôøng choïn loïc töï nhieân, ñaøo thaûi caùc ñoät bieán coù haïi.
http://giasutamviet.com
Dòp may chæ coù ôû nhöõng trí tueä chuyeân caàn
Haõy coá gaéng cho ñeán khi naøo khoâng coøn coù theå coá gaéng ñöôïc nöõa
LYÙ THUYEÁT SINH HOÏC 154
2. Khaùc nhau giöõa thuyeát Kimura, thuyeát tieán hoùa toång hôïp vaø thuyeát tieán hoùa cuûa
Ñacuyn :
a. Thuyeát tieán hoùa Kimura :
Cho raèng tieán hoùa dieãn ra baèng söï cuûng coá ngaãu nhieân caùc ñoät bieán trung tính,
khoâng lieân quan ñeán choïn loïc töï nhieân vaø laø nguyeân lyù cô baûn cuûa söï tieán hoùa ôû caáp
ñoä phaân töû.
b. Thuyeát tieán hoùa toång hôïp :
Giaûi thích quaù trình hình thaønh loaøi vaø caùc ñôn vò phaân loaïi treân loaøi (chi, hoï, boä,
lôùp, ngaønh) thoâng qua söï laøm bieán ñoåi thaønh phaàn kieåu gen cuûa quaàn theå döôùi taùc
duïng cuûa 4 nhaân toá laø phaùt sinh ñoät bieán, phaùt taùn ñoät bieán vaø bieán dò toå hôïp qua
giao phoái, söï choïn loïc caùc ñoät bieán coù lôïi vaø caùch ly sinh saûn giöõa quaàn theå ñaõ bieán
ñoåi vôùi quaàn theå goác.
c. Thuyeát tieán hoùa cuûa Ñacuyn :
Giaûi thích quaù trình hình thaønh caùc ñaëc ñieåm thích nghi vaø loaøi môùi baèng con ñöôøng
phaân ly tính traïng töø moät toå tieân ban ñaàu thoâng qua taùc ñoäng cuûa choïn loïc töï nhieân
vôùi cô sôû laø tính bieán dò vaø tính di truyeàn.
Caâu 131 : So saùnh quan nieäm cuûa Ñacuyn vaø quan nieäm tieán hoùa hieän ñaïi veà choïn loïc töï
nhieân.
Traû lôøi :
Ñieåm
Quan nieäm Ñacuyn Quan nieäm hieän ñaïi
so saùnh
§ Moãi caù theå trong töï nhieân. Coù 3 möùc ñoä taùc duïng :
Ñoái § Möùc ñoä caù theå.
töôïng § Möùc ñoä döôùi caù theå (nhieãm saéc
cuûa theå, giao töû ...).
CLTN § Möùc ñoä treân caù theå (quaàn theå,
quaàn xaõ ...).
§ Bieán dò caù theå thoâng qua quaù § Ñoät bieán laø nguoàn nguyeân lieäu
Nguyeân trình sinh saûn. sô caáp.
lieäu cuûa § Bieán ñoåi döôùi taùc duïng cuûa § Bieán dò toå hôïp laø nguoàn
CLTN ngoaïi caûnh hay taäp quaùn hoaït nguyeân lieäu thöù caáp.
ñoäng.
Thöïc § Quaù trình goàm 2 maët song song § Quaù trình goàm 2 maët song
chaát : vöøa ñaøo thaûi caùc bieán dò song : vöøa loaïi boû nhöõng ñoät
cuûa khoâng coù lôïi, vöøa tích luõy caùc bieán vaø nhöõng kieåu gen khoâng
CLTN bieán dò coù lôïi cho sinh vaät. coù lôïi, vöøa tích luõy laïi nhöõng
http://giasutamviet.com
Dòp may chæ coù ôû nhöõng trí tueä chuyeân caàn
Haõy coá gaéng cho ñeán khi naøo khoâng coøn coù theå coá gaéng ñöôïc nöõa
LYÙ THUYEÁT SINH HOÏC 155
§ Taïo ra söï phaân hoùa khaû naêng ñoät bieán vaø kieåu gen coù lôïi,
soáng soùt giöõa caùc caù theå trong tieáp tuïc ñöôïc sinh saûn trong
loaøi. quaàn theå.
§ Taïo ra söï phaân hoùa khaû naêng
sinh saûn giöõa caùc caù theå trong
quaàn theå.
Keát § Söï soáng soùt cuûa nhöõng daïng § Söï phaùt trieån vaø sinh saûn öu
quaû thích nghi nhaát. theá cuûa nhöõng kieåu gen thích
CLTN nghi.
§ Laø nguyeân nhaân hình thaønh § Laø nhaân toá tieán hoùa cô baûn.
caùc ñaëc ñieåm thích nghi, daãn Choïn loïc töï nhieân quy ñònh
Vai troø
ñeán hình thaønh loaøi môùi, taïo ra chieàu höôùng bieán ñoåi thaønh
cuûa
söï phong phuù ña daïng trong phaàn kieåu gen cuûa quaàn theå vaø
CLTN
sinh giôùi, coù yù nghóa ñoái vôùi ñònh höôùng quaù trình tieán hoùa.
tieán hoùa.
Caâu 132 : Giaûi thích quaù trình hình thaønh caùc ñaëc ñieåm thích nghi cuûa sinh vaät theo quan nieäm
cuûa Lamac, cuûa Ñacuyn vaø cuûa thuyeát tieán hoùa hieän ñaïi.
Traû lôøi :
1. Quan nieäm cuûa Lamac :
- Ngoaïi caûnh khoâng ñoàng nhaát vaø thöôøng xuyeân thay ñoåi laøm cho sinh vaät bieán ñoåi
daàn daàn vaø lieân tuïc töø nhoû tích luõy daàn thaønh nhöõng bieán ñoåi lôùn.
- Nhöõng bieán ñoåi phaùt sinh do ngoaïi caûnh vaø do taäp quaùn hoaït ñoäng (ôû ñoäng vaät) ñöôïc
di truyeàn vaø tích luõy laïi trôû thaønh caùc ñaëc ñieåm thích nghi cuûa sinh vaät.
- Caùc caù theå cuøng loaøi coù nhöõng phaûn öùng gioáng nhau tröôùc cuøng taùc ñoäng cuûa moâi
tröôøng vaø do ngoaïi caûnh thay ñoåi chaäm chaïp neân moïi sinh vaät ñeàu thích nghi kòp
thôøi, khoâng coù söï ñaøo thaûi do keùm thích nghi.
2. Quan nieäm cuûa Ñacuyn :
- Thích nghi laø keát quaû cuûa quaù trình choïn loïc töï nhieân döïa treân cô sôû cuûa tính bieán dò
vaø tính di truyeàn, thoâng qua con ñöôøng ñaøo thaûi caùc bieán dò coù haïi vaø tích luõy caùc
bieán dò coù lôïi.
Thí duï : Söï hình thaønh maøu xanh luïc treân cô theå cuûa saâu aên laù.
Toå tieân cuûa caùc loaøi saâu aên laù tröôùc ñaây coù theå soáng ôû nhieàu moâi tröôøng khaùc
nhau, aên nhieàu loaïi thöùc aên khaùc nhau. Do hoaøn caûnh veà sau thay ñoåi, saâu buoäc
chuyeån sang aên laù. Treân neàn laù maøu xanh nhöõng con saâu naøo mang bieán dò maøu
saéc gaàn hoaëc truøng vôùi maøu laù, ít bò chim phaùt hieän neân coù ñieàu kieän soáng soùt,
tieáp tuïc sinh saûn vaø truyeàn ñaëc ñieåm maøu saéc aáy cho con chaùu. Traùi laïi nhöõng caù
theå mang maøu saéc caøng töông phaûn vôùi maøu laù caøng deã bò chim phaùt hieän vaø
http://giasutamviet.com
Dòp may chæ coù ôû nhöõng trí tueä chuyeân caàn
Haõy coá gaéng cho ñeán khi naøo khoâng coøn coù theå coá gaéng ñöôïc nöõa
LYÙ THUYEÁT SINH HOÏC 156
tieâu dieät. Keát quaû, ngaøy nay nhöõng loaøi saâu aên laù chæ coù maøu xanh luïc treân cô
theå.
- Bieán dò phaùt sinh theo höôùng khoâng xaùc ñònh vaø trong hai höôùng cuûa quaù trình choïn
loïc töï nhieân thì höôùng ñaøo thaûi caùc bieán dò khoâng coù lôïi laø höôùng chuû yeáu.
3. Quan nieäm cuûa thuyeát tieán hoùa hieän ñaïi :
v Theo quan nieäm hieän ñaïi, thích nghi ôû sinh vaät bao goàm thích nghi kieåu hình vaø
thích nghi kieåu gen :
- Thích nghi kieåu hình (coøn goïi laø thích nghi sinh thaùi) : Laø nhöõng thöôøng bieán phaùt
sinh trong quaù trình phaùt trieån cuûa caù theå, do taùc ñoäng tröïc tieáp cuûa caùc yeáu toá trong
moâi tröôøng.
Thí duï : Söï thay ñoåi hình daïng laù ôû caây rau maù theo moâi tröôøng : laù moïc trong khoâng
khí coø hình muõi maùc, laù noåi treân maët nöôùc coù hình baûn troøn nhoû, laù ngaäp trong nöôùc
coù daïng daûi luïa maõnh.
- Thích nghi kieåu gen (coøn goïi laø thích nghi lòch söû) : Laø söï hình thaønh nhöõng kieåu
gen quy ñònh nhöõng tính traïng vaø tính chaát ñaëc tröng cho töøng loaøi, töøng noøi trong
loaøi döôùi taùc ñoäng cuûa 3 nhaân toá chuû yeáu laø : quaù trình ñoät bieán, quaù trình giao phoái
vaø quaù trình choïn loïc töï nhieân.
Thí duï : Moät soá daïng thích nghi kieåu gen ôû ñoäng vaät nhö :
• Maøu saéc baùo hieäu vaø hình daùng töï veä cuûa saâu boï : ôû nhöõng loaøi coù maøu saéc
saëc sôõ thöôøng ñi keøm yeáu toá gaây khoù chòu hay nguy hieåm cho loaøi khaùc nhö
ôû boø xít, ong voø veõ ... Nhöõng toå hôïp gen ñoät bieán taïo ra maøu coù lôïi cho
nhöõng loaøi naøy vì chim deã phaùt hieän, khoâng taán coâng nhaèm.
• Moät soá loaøi saâu boï hình thaønh ñöôïc kieåu gen quy ñònh hình daïng raát gioáng
moâi tröôøng chuùng soáng, giuùp deã laãn traùnh keû thuø : nhö boï que coù hình daïng
gioáng caùi que, boï laù coù caùnh gioáng chieác laù caây ...
• ÔÛ caùc quaån theå giao phoái raát ña hình veà kieåu gen vaø kieåu hình do ñoù chuùng
coù tieàm naêng thích nghi raát cao khi ñieàu kieän soáng thay ñoåi.
Thí duï :
ÔÛ ruoài giaám, qua thöïc nghieäm ñaõ chöùng minh khaû naêng khaùng thuoác
DDT cuûa chuùng coù lieân quan vôùi nhöõng ñoät bieán hoaëc toå hôïp ñoät bieán ñaõ
phaùt sinh tröôùc ñoù trong quaån theå.
Gen khaùng DDT laø gen ñoät bieán laën. Trong ñieàu kieän bình thöôøng, theå
ñoät bieán mang gen naøy phaùt trieån keùm. Trong moâi tröôøng coù DDT thì
nhöõng theå naøy toû ra coù öu theá, chuùng phaùt trieån ñöôïc trong ñieàu kieän môùi
vaø sinh saûn ngaøy caøng ñoâng. Lieàu löôïng DDT trong moâi tröôøng caøng taêng
thì aùp löïc choïn loïc caøng maïnh, kieåu gen coù söùc ñeà khaùng cao caøng nhanh
choùng thay theá caùc kieåu gen coù söùc ñeà khaùng keùm. Ngöôïc laïi, khi ngöøng
xöû lyù DDT thì tyû leä ruoài giaám khaùng DDT cuõng giaûm daàn.
http://giasutamviet.com
Dòp may chæ coù ôû nhöõng trí tueä chuyeân caàn
Haõy coá gaéng cho ñeán khi naøo khoâng coøn coù theå coá gaéng ñöôïc nöõa
LYÙ THUYEÁT SINH HOÏC 157
Giaûi thích : Trong moâi tröôøng coù DDT thì nhöõng theå ñoät bieán toû ra coù öu
theá hôn do ñoù chieám tæ leä ngaøy caøng cao. Giaû söû tính khaùng DDT laø do 4
gen laën a, b, c, d taùc ñoäng boå sung thì kieåu gen aaBBCCDD coù söùc chòu
ñöïng keùm thua aabbCCDD, aabbccDD vaø söùc ñeà khaùng cao nhaát thuoäc
veà kieåu gen aabbccdd. Lieàu löôïng DDT caøng taêng nhanh thì aùp löïc choïn
loïc caøng maïnh, kieåu gen coù söùc ñeà khaùng cao hôn caøng nhanh choùng thay
theá caùc kieåu gen coù söùc ñeà khaùng keùm thua. Khi ngöøng xöû lí DDT thì tæ leä
daïng khaùng DDT trong quaàn theå giaûm daàn vì trong moâi tröôøng khoâng coù
DDT chuùng sinh tröôûng, phaùt trieån chaäm hôn daïng bình thöôøng.
Caâu 133 : Giaûi thích quaù trình hình thaønh caùc nhoùm phaân loaïi sinh vaät baèng sô ñoà phaân ly tính
traïng vaø baèng quan ñieåm tieán hoùa hieän ñaïi.
Traû lôøi :
1. Sô ñoà phaân ly tính traïng giaûi thích söï hình thaønh caùc nhoùm phaân loaïi sinh vaät :
Sô ñoà phaân ly tính traïng cho thaáy töø moät loaøi A ban ñaàu döôùi taùc duïng cuûa caùc ñieàu
kieän soáng, ñaõ phaùt sinh nhieàu bieán dò khaùc nhau. Trong soá ñoù, chæ coù höôùng bieán dò naøo
coù yù nghóa thích nghi môùi ñöôïc choïn loïc töï nhieân giöõ laïi, nhöõng bieán dò khoâng phuø hôïp
bò ñaøo thaûi ñi.
Cöù theá, traûi qua raát nhieàu theá heä, töø moät loaøi A ban ñaàu, ñaõ hình thaønh 19 loaøi môùi khaùc
nhau vaø khaùc vôùi loaøi A ban ñaàu.
Töøng nhoùm loaøi môùi ñöôïc hình thaønh coù chung moät nguoàn goác hôïp thaønh 1 chi.
Nhieàu chi coù chung nguoàn goác hôïp thaønh 1 hoï.
Nhieàu hoï coù chung nguoàn goác hôïp thaønh 1 boä.
Nhieàu boä coù chung nguoàn goác hôïp thaønh 1 lôùp ...
Ngoaøi nhöõng daïng sinh vaät ñöôïc taïo ra, ngaøy nay vaãn coù theå toàn taïi nhöõng daïng nguyeân
thuûy. Coù theå xem ñoù laø nhöõng daïng hoùa thaïch soáng.
2. Theo quan ñieåm tieán hoùa hieän ñaïi :
- Loaøi vaø caùc nhoùm phaân loaïi treân loaøi ñöôïc hình thaønh töø quaù trình bieán ñoåi kieåu gen
cuûa quaàn theå, qua quaù trình lòch söû laâu daøi vaø phaïm vi roäng lôùn, döôùi taùc duïng cuûa 4
nhaân toá laø ñoät bieán, giao phoái, choïn loïc töï nhieân vaø söï caùch li.
- Döôùi taùc duïng cuûa ñoät bieán thaønh phaàn kieåu gen cuûa quaàn theå thöôøng xuyeân bò bieán
ñoåi. Nhöõng bieán ñoåi ñoù ñöôïc nhaân leân thoâng qua quaù trình giao phoái trong quaàn theå,
caùc gen ñoät bieán coù ñieàu kieän gaëp gôõ, saép xeáp vaø toå hôïp laïi taïo ra nhieàu bieán dò toå
hôïp.
- Choïc loïc töï nhieân taùc duïng giöõ laïi nhöõng ñoät bieán vaø bieán dò toå hôïp coù yù nghóa thích
nghi, nhöõng ñoät bieán vaø bieán dò toå hôïp khoâng coù lôïi cho caù theå vaø quaàn theå bò ñaøo
thaûi ñi. Cöù theá qua thôøi gian laâu daøi, choïn loïc töï nhieân taùc duïng theo nhieàu höôùng
khaùc nhau daãn ñeán kieåu gen cuûa quaàn theå ngaøy caøng phaân hoùa.
http://giasutamviet.com
Dòp may chæ coù ôû nhöõng trí tueä chuyeân caàn
Haõy coá gaéng cho ñeán khi naøo khoâng coøn coù theå coá gaéng ñöôïc nöõa
LYÙ THUYEÁT SINH HOÏC 158
- Söï phaân hoùa thaønh phaàn kieåu gen cuûa quaàn theå ñöôïc taêng cöôøng vaø nhanh hôn
thoâng qua cô cheá caùch ly, daãn ñeán söï xuaát hieän loaøi môùi.
- Töông töï quaù trình hình thaønh loaøi môùi, caùc nhoùm phaân loaïi treân loaøi cuõng hình
thaønh thoâng qua taùc ñoäng cuûa 4 nhaân toá treân nhöng vôùi quy moâ roäng lôùn vaø thôøi gian
lòch söû keùo daøi.
Caâu 134 : Quaàn theå giao phoái laø gì? Vì sao trong moät quaàn theå giao phoái, taàn soá töông ñoái cuûa
caùc alen ôû moãi gen coù khuynh höôùng duy trì khoâng ñoåi töø theá heä naøy sang theá heä khaùc? Neâu yù
nghóa cuûa ñònh luaät Hacñi – Vanbec.
Traû lôøi :
1. Quaàn theå giao phoái :
- Quaàn theå giao phoái laø moät nhoùm caù theå cuøng loaøi, traûi qua nhieàu theá heä ñaõ cuøng
chung soáng trong moät khoaûng khoâng gian xaùc ñònh, trong ñoù caùc caù theå giao phoái töï
do vôùi nhau vaø ñöôïc caùch li ôû möùc ñoä nhaát ñònh vôùi caùc quaàn theå laân caän cuõng thuoäc
loaøi ñoù.
- Quaàn theå laø ñôn vò toå chöùc cô sôû, laø ñôn vò sinh saûn cuûa loaøi trong töï nhieân. Moãi
quaàn theå coù thaønh phaàn kieåu gen ñaëc tröng vaø oån ñònh. Quaù trình tieán hoùa nhoû dieãn
ra treân cô sôû söï bieán ñoåi thaønh phaàn kieåu gen cuûa quaàn theå.
2. Taàn soá töông ñoái cuûa caùc alen ôû moãi gen coù khuynh höôùng oån ñònh :
Nhaø toaùn hoïc ngöôøi Anh G.N. Hacñi vaø baùc só ngöôøi Ñöùc V. Vanbec ñaõ phaùt hieän ra
quy luaät phaân boá caùc kieåu gen vaø kieåu hình trong quaàn theå giao phoái, sau naøy goïi laø
ñònh luaät Hacñi – Vanbec.
Theo ñònh luaät naøy, trong nhöõng ñieàu kieän nhaát ñònh thì trong loøng moät quaàn theå giao
phoái, taàn soá töông ñoái cuûa caùc alen ôû moãi gen coù khuynh höôùng duy trì khoâng ñoåi töø theá
heä naøy sang theá heä khaùc.
Thí duï moät gen coù hai alen laø A vaø a. Söï toå hôïp cuûa caùc gen ñoù ñaõ cho 3 kieåu gen trong
quaàn theå : AA, Aa vaø aa.
Tæ leä caùc kieåu gen ñoù ôû P laø :
0,25AA + 0,50Aa + 0,25aa = 1
Kieåu gen AA chæ cho moät loaïi giao töû A, kieåu gen aa chæ cho moät loaïi giao töû a, kieåu
gen Aa cho 2 loaïi giao töû baèng nhau A vaø a.
Trong toång soá caùc giao töû sinh ra töø theá heä xuaát phaùt coù tæ leä giao töû mang gen A hay tæ
0,50
leä giao töû mang gen a ñeàu baèng 0,25 + = 0,50
2
A 0,50
Taàn soá töông ñoái oån ñònh cuûa gen A so vôùi gen a ôû theá heä xuaát phaùt laø = , coù
a 0,50
nghóa laø giao töû ñöïc hay giao töû caùi mang gen A chieám tæ leä 50%, mang gen a chieám tæ
leä 50%.
http://giasutamviet.com
Dòp may chæ coù ôû nhöõng trí tueä chuyeân caàn
Haõy coá gaéng cho ñeán khi naøo khoâng coøn coù theå coá gaéng ñöôïc nöõa
LYÙ THUYEÁT SINH HOÏC 159
Söï taùi toå hôïp töï do cuûa caùc loaïi giao töû naøy cho theá heä sau vôùi thaønh phaàn kieåu gen nhö
sau :
♂
0,5 A 0,5 a
♀
0,5 A 0,25 AA 0,25 Aa
0,5 a 0,25 Aa 0,25 aa
Tæ leä kieåu gen : 0,25 AA + 0,50 Aa + 0,25 aa = 1.
Nhö vaäy, taàn soá töông ñoái cuûa caùc alen ôû theá heä tieáp theo theá heä xuaát phaùt vaãn laø
A 0,50
= .
a 0,50
Trong caùc theá heä tieáp sau, taàn soá ñoù vaãn khoâng thay ñoåi.
Taàn soá töông ñoái cuûa caùc alen trong moät gen naøo ñoù laø ñaëc tröng cho töøng quaàn theå.
A 0,80
Thí duï : Taàn soá töông ñoái = thì tæ leä phaân boá kieåu gen laø 0,64 AA + 0,32Aa +
a 0,20
A 0,80
0,04 aa = 1. Trong tröôøng hôïp naøy, taàn soá töông ñoái vaãn ñöôïc oån ñònh laø .
a 0,20
3. YÙ nghóa cuûa ñònh luaät Hacñi – Vanbec :
- Ñònh luaät Hacñi – Vanbec giaûi thích trong thieân nhieân coù nhöõng quaàn theå ñöôïc duy
trì oån ñònh qua thôøi gian daøi.
- Töø tæ leä caùc loaïi kieåu hình coù theå suy ra tæ leä caùc kieåu gen vaø taàn soá töông ñoái cuûa
caùc alen. Ngöôïc laïi, töø taàn soá töông ñoái cuûa caùc alen ñaõ bieát, coù theå döï ñoaùn tæ leä
caùc loaïi kieåu gen vaø kieåu hình trong quaàn theå.
- Trong thöïc teá caùc kieåu gen AA, Aa, aa coù söùc soáng vaø giaù trò thích nghi khaùc nhau,
quaù trình ñoät bieán vaø quaù trình choïn loïc khoâng ngöøng xaûy ra laøm cho taàn soá töông
ñoái cuûa caùc alen bò bieán ñoåi. Do ñoù, ñònh luaät Hacñi – Vanbec chæ coù taùc duïng haïn
cheá.
Caâu 135 : Thaønh phaàn kieåu gen cuûa quaàn theå coù theå bò bieán ñoåi do nhöõng nhaân toá chuû yeáu
naøo?
Traû lôøi :
Thaønh phaàn kieåu gen cuûa quaàn theå coù theå bò bieán ñoåi do nhöõng nhaân toá chuû yeáu sau
ñaây :
1. Quaù trình ñoät bieán :
- Quaù trình ñoät bieán gaây ra nhöõng bieán dò di truyeàn theo höôùng taêng cöôøng hay giaûm
bôùt, gaây ra nhöõng sai khaùc nhoû hoaëc nhöõng bieán ñoåi lôùn veà kieåu hình cuûa cô theå.
- Ñoái vôùi töøng gen rieâng leû thì taàn soá ñoät bieán töï nhieân trung bình laø 10-6 ñeán 10-4. ÔÛ
nhöõng gen deã bò ñoät bieán thì taàn soá coù theå laø 10-2. Trong cô theå sinh vaät coù raát nhieàu
http://giasutamviet.com
Dòp may chæ coù ôû nhöõng trí tueä chuyeân caàn
Haõy coá gaéng cho ñeán khi naøo khoâng coøn coù theå coá gaéng ñöôïc nöõa
LYÙ THUYEÁT SINH HOÏC 160
gen, neân taàn soá ñoät bieán khoâng phaûi laø nhoû. Thí duï ôû ruoài giaám coù 5.000 gen thì tæ leä
giao töû mang gen ñoät bieán trong quaàn theå coù tôùi 25%.
- Phaàn lôùn caùc ñoät bieán töï nhieân laø coù haïi cho sinh vaät, vì noù phaù vôõ moái haøi hoøa giöõa
caùc gen trong kieåu gen, giöõa cô theå sinh vaät vôùi moâi tröôøng ñaõ ñöôïc choïn loïc töï
nhieân hình thaønh laâu ñôøi.
- Theå ñoät bieán thöôøng laøm cho sinh vaät coù söùc soáng yeáu, keùm thích nghi trong ñieàu
kieän soáng cuõ. Nhöng ôû ñieàu kieän soáng môùi, ñoät bieán coù theå taïo ra söùc soáng maïnh
hôn, thích nghi hôn.
- Phaàn lôùn caùc ñoät bieán gen xaûy ra ñoái vôùi gen laën. Ñoät bieán gen laën toàn taïi ôû traïng
thaùi dò hôïp bò gen troäi aùt neân kieåu hình ñoät bieán chöa coù ñieàu kieän xuaát hieän. Nhöng
traûi qua moät quaù trình phaân li vaø taùi toå hôïp lieân tieáp qua nhieàu theá heä, caùc gen laën
ñoät bieán coù theå gaëp nhau vaø toàn taïi ôû traïng thaùi ñoàng hôïp, bieåu hieän thaønh kieåu
hình.
- Giaù trò thích nghi cuûa moät ñoät bieán coù theå thay theá tuøy toå hôïp gen. Moät ñoät bieán naèm
ôû moät toå hôïp gen naøy coù theå coù haïi, nhöng noù töông taùc vôùi caùc gen khaùc trong moät
toå hôïp gen môùi coù theå laïi trôû neân coù lôïi.
- Ñoät bieán gen ñöôïc xem laø nguoàn nguyeân lieäu chuû yeáu cuûa quaù trình tieán hoùa, vì so
vôùi ñoät bieán nhieãm saéc theå thì chuùng phoå bieán hôn, ít aûnh höôûng nghieâm troïng ñeán
söùc soáng vaø söï sinh saûn cuûa cô theå sinh vaät.
- Söï khaùc nhau giöõa caùc noøi, hay caùc loaøi khoâng phaûi laø khaùc nhau ôû moät soá ñoät bieán
lôùn maø laø söï tích luõy cuûa nhieàu ñoät bieán nhoû.
2. Quaù trình giao phoái :
- Quaù trình giao phoái laøm cho ñoät bieán ñöôïc nhaân roäng trong quaàn theå, taïo ra nhieàu
bieán dò toå hôïp.
- Soá caëp gen dò hôïp trong quaàn theå giao phoái raát lôùn, laø nguoàn bieán dò phong phuù.
Neáu nhö ñoät bieán laø nguoàn nguyeân lieäu sô caáp thì bieán dò toå hôïp laø nguoàn nguyeân
lieäu thöù caáp cuûa choïn loïc töï nhieân.
- Quaù trình giao phoái coøn laøm trung hoøa tính coù haïi cuûa ñoät bieán, taïo ra nhöõng toå hôïp
gen thích hôïp.
- Söï bieán ñoåi khoâng chæ laø xuaát hieän caùc ñoät bieán môùi maø coøn qua giao phoái ñaõ huy
ñoäng nguoàn döï tröõ caùc gen ñoät bieán ñaõ phaùt sinh töø laâu, nhöng vaãn tieàm aån ôû traïng
thaùi dò hôïp.
3. Quaù trình choïn loïc töï nhieân :
- Thuyeát tieán hoùa hieän ñaïi ñaõ laøm saùng toû nguyeân nhaân gaây bieán dò vaø cô cheá di
truyeàn bieán dò, do ñoù ñaõ hoaøn chænh quan nieäm veà choïn loïc töï nhieân cuûa Ñacuyn.
- Cô theå thích nghi ñöôïc vôùi ñieàu kieän soáng, nhöng khoâng sinh saûn ñöôïc vaø seõ voâ
nghóa ñoái vôùi tieán hoùa. Vì vaäy, maët chuû yeáu cuûa choïn loïc töï nhieân phaûi laø söï phaân
hoùa khaû naêng sinh saûn cuûa nhöõng kieåu gen khaùc nhau trong quaàn theå.
http://giasutamviet.com
Dòp may chæ coù ôû nhöõng trí tueä chuyeân caàn
Haõy coá gaéng cho ñeán khi naøo khoâng coøn coù theå coá gaéng ñöôïc nöõa
LYÙ THUYEÁT SINH HOÏC 161
- Choïn loïc töï nhieân ñaõ taùc ñoäng vaøo sinh vaät döôùi ba caáp ñoä : caáp ñoä döôùi caù theå
(phaân töû, nhieãm saéc theå, giao töû), caáp ñoä caù theå vaø caáp ñoä treân caù theå (quaàn theå,
quaàn xaõ ...), quan troïng nhaát laø choïn loïc ôû caáp ñoä caù theå vaø quaàn theå.
- Choïn loïc töï nhieân taùc ñoäng treân kieåu hình cuûa caù theå qua nhieàu theá heä daãn tôùi heä
quaû laø choïn loïc cuûa gen.
- Trong töï nhieân, loaøi phaân boá thaønh nhöõng quaàn theå caùch li nhau bôûi nhöõng khoaûng
thieáu ñieàu kieän thuaän lôïi. Trong moät quaàn theå coù söï caïnh tranh giöõa caùc caù theå vôùi
nhau. Giöõa caùc quaàn theå cuõng coù söï caïnh tranh vôùi nhau. Caùc quaàn theå coù voán gen
thích nghi hôn seõ thay theá cho nhöõng quaàn theå keùm thích nghi.
- Choïn loïc quaàn theå hình thaønh nhöõng ñaëc ñieåm thích nghi töông quan giöõa caùc caù
theå, baûo ñaûm söï toàn taïi phaùt trieån cuûa nhöõng quaàn theå thích nghi nhaát, quy ñònh söï
phaân boá cuûa chuùng trong thieân nhieân. Choïn loïc caù theå laøm taêng tæ leä nhöõng caù theå
thích nghi nhaát trong noäi boä quaàn theå. Choïn loïc caù theå vaø choïn loïc quaàn theå song
song dieãn ra.
- Toùm laïi, choïn loïc töï nhieân khoâng chæ taùc ñoäng ñoái vôùi töøng gen rieâng leû maø ñoái vôùi
toaøn boä kieåu gen, khoâng chæ taùc ñoäng ñoái vôùi töøng caù theå rieâng leû maø ñoái vôùi caû
quaàn theå. Choïn loïc töï nhieân laø nhaân toá quy ñònh chieàu höôùng vaø nhòp ñieäu bieán ñoåi
thaønh phaàn kieåu gen cuûa quaàn theå, laø nhaân toá ñònh höôùng quaù trình tieán hoùa.
4. Caùc cô cheá caùch li :
Choïn loïc töï nhieân theo chieàu höôùng khaùc nhau daãn ñeán söï phaân li tính traïng. Cô cheá
caùch li ñaõ thuùc ñaåy söï phaân li tính traïng. Söï caùch li ngaên ngöøa giao phoái töï do neân ñaõ
cuûng coá, taêng cöôøng söï phaân hoùa kieåu gen trong quaàn theå goác.
a. Caùch li ñòa lyù :
- Caùc quaàn theå sinh vaät ôû caïn bò phaân caùch nhau vôùi söï xuaát hieän cuûa caùc vaät
chöôùng ngaïi ñòa lyù nhö nuùi, bieån, soâng. Caùc quaàn theå sinh vaät ôû nöôùc bò caùch li
bôûi caùc daõy ñaát lieàn. Nhöõng loaøi ít di ñoäng hoaëc khoâng coù khaû naêng di ñoäng deã
chòu aûnh höôûng cuûa daïng caùch li naøy.
b. Caùch li sinh thaùi :
- Giöõa caùc nhoùm caù theå trong quaàn theå hoaëc giöõa caùc quaàn theå trong loaøi coù söï
phaân hoùa, thích öùng vôùi nhöõng ñieàu kieän sinh thaùi khaùc nhau trong cuøng moät khu
vöïc ñòa lyù, do ñoù giöõa chuùng coù söï caùch li töông ñoái.
c. Caùch li sinh saûn :
- Do ñaëc ñieåm cô quan sinh duïc hoaëc taäp tính hoaït ñoäng sinh duïc khaùc nhau maø
caùc caù theå thuoäc caùc nhoùm, caùc quaàn theå khaùc nhau khoâng giao phoái vôùi nhau.
d. Caùch li di truyeàn :
- Do sai khaùc trong boä nhieãm saéc theå, trong kieåu gen maø söï thuï tinh khoâng coù keát
quaû hoaëc hôïp töû khoâng coù khaû naêng soáng hoaëc con lai soáng nhöng khoâng coù khaû
naêng sinh saûn.
http://giasutamviet.com
Dòp may chæ coù ôû nhöõng trí tueä chuyeân caàn
Haõy coá gaéng cho ñeán khi naøo khoâng coøn coù theå coá gaéng ñöôïc nöõa
LYÙ THUYEÁT SINH HOÏC 162
v Caùch li ñòa lyù laø ñieàu kieän ñeå caùc nhoùm caù theå tích luõy ñoät bieán theo caùc höôùng khaùc
nhau, laøm cho kieåu gen sai khaùc ngaøy caøng nhieàu. Caùch li ñòa lyù vaø caùch li sinh thaùi
keùo daøi seõ daãn tôùi caùch li sinh saûn vaø caùch li di truyeàn, ñaùnh daáu söï xuaát hieän loaøi
môùi.
Caâu 136 : Nguoàn goác chung vaø chieàu höôùng tieán hoùa cuûa sinh giôùi. Söï phaân li tính traïng vaø söï
hình thaønh caùc nhoùm phaân loaïi sinh vaät coù theå ñöôïc giaûi thích nhö theá naøo?
Traû lôøi :
1. Nguoàn goác chung vaø chieàu höôùng tieán hoùa cuûa sinh giôùi :
a. Nguoàn goác chung cuûa sinh giôùi :
- Töø moät toå tieân ban ñaàu ñaõ phaân li tính traïng thaønh nhieàu nhaùnh, moãi nhaùnh laïi
tieáp tuïc phaân li. Söï phaân li cöù tieáp tuïc nhö theá cho ñeán khi hình thaønh nhieàu loaøi
môùi.
- Töøng nhoùm loaøi môùi coù chung moät goác laøm thaønh moät chi.
- Nhieàu chi coù chung moät goác laøm thaønh moät hoï.
- Nhieàu hoï coù chung moät goác laøm thaønh moät boä.
- Nhieàu boä coù chung moät goác laøm thaønh moät lôùp.
- Ngoaøi nhöõng nhoùm phaân loaïi noùi treân, ngaøy nay vaãn coù theå toàn taïi daïng nguyeân
thuûy coøn soáng soùt, coù theå xem ñoù laø hoùa thaïch soáng.
b. Chieàu höôùng tieán hoùa cuûa sinh giôùi :
Töø moät nguoàn goác chung, döôùi taùc duïng cuûa caùc nhaân toá tieán hoùa, ñaëc bieät laø döôùi
taùc duïng cuûa choïn loïc töï nhieân, theo con ñöôøng phaân li tính traïng, sinh giôùi ñaõ tieán
hoùa theo nhöõng chieàu höôùng sau ñaây :
v Sinh giôùi ngaøy caøng ña daïng phong phuù :
Töø moät soá ít daïng nguyeân thuûy, sinh giôùi ñaõ tieán hoùa theo 2 höôùng lôùn : giôùi thöïc
vaät hieän coù khoaûng 50 vaïn loaøi, giôùi ñoäng vaät coù khoaûng 1,5 trieäu loaøi.
v Sinh giôùi coù toå chöùc ngaøy caøng cao :
Toå chöùc cô theå töø daïng chöa coù caáu taïo teá baøo ñeán ñôn baøo roài ña baøo. Cô theå ña
baøo ngaøy caøng phaân hoùa veà caáu truùc, chuyeân hoùa veà chöùc naêng. Nhöõng loaøi xuaát
hieän sau cuõng nhö loaøi ngöôøi hay caây haït kín coù toå chöùc cô theå phöùc taïp hay
hoaøn haûo nhaát.
v Sinh giôùi thích nghi ngaøy caøng hôïp lyù :
Nhöõng daïng sinh vaät xuaát hieän sau thích nghi hôn vôùi ñieàu kieän soáng toát hôn,
thay theá cho nhöõng daïng tröôùc keùm thích nghi vôùi ñieàu kieän soáng môùi. Trong
lòch söû tieán hoùa ñaõ coù 25 vaïn loaøi thöïc vaät, 7,5 trieäu loaøi ñoäng vaät bò dieät vong vì
khoâng thích nghi ñöôïc vôùi ñieàu kieän soáng ñaõ thay ñoåi.
Trong ba chieàu höôùng tieán hoùa noùi treân thì thích nghi laø höôùng cô baûn nhaát. Vì vaäy,
trong ñieàu kieän xaùc ñònh, nhöõng sinh vaät duy trì toå chöùc nguyeân thuûy (caùc hoùa thaïch
soáng) hoaëc ñôn giaûn (nhoùm kí sinh) vaãn toàn taïi vaø phaùt trieån. Söï tieán hoùa cuûa moãi
http://giasutamviet.com
Dòp may chæ coù ôû nhöõng trí tueä chuyeân caàn
Haõy coá gaéng cho ñeán khi naøo khoâng coøn coù theå coá gaéng ñöôïc nöõa
LYÙ THUYEÁT SINH HOÏC 163
nhoùm sinh giôùi ñaõ dieãn ra theo nhöõng con ñöôøng cuï theå khaùc nhau vôùi nhöõng nhòp
ñieäu khoâng gioáng nhau.
2. Giaûi thích söï phaân li tính traïng vaø söï hình thaønh caùc nhoùm phaân loaïi sinh vaät :
Ñôn vò phaân loaïi laø loaøi neân coù theå giaûi thích söï phaân li tính traïng vaø söï hình thaønh caùc
nhoùm phaân loaïi sinh vaät baèng caùc phöông thöùc chuû yeáu hình thaønh loaøi môùi :
a. Hình thaønh loaøi baèng con ñöôøng ñòa lyù :
- Do nhöõng chöôùng ngaïi vaät ñaõ ngaên caùch caùc vuøng laõnh thoå neân caùc quaàn theå
trong loaøi bò caùch li nhau.
- Choïn loïc töï nhieân ñaõ tích luõy caùc ñoät bieán vaø bieán dò toå hôïp theo nhöõng höôùng
khaùc nhau, daàn daàn taïo thaønh noøi ñòa lyù roài tieán tôùi caùc loaøi môùi.
- Phöông thöùc hình thaønh loaøi baèng caùch li ñòa lí laø nhaân toá taïo ñieàu kieän cho söï
phaân hoùa trong loaøi, laø nhaân toá choïn loïc nhöõng kieåu gen thích nghi.
b. Hình thaønh loaøi baèng con ñöôøng sinh thaùi :
Trong moät khu phaân boá ñòa lyù, caùc quaàn theå cuûa loaøi ñöôïc choïn loïc theo höôùng thích
nghi vôùi nhöõng ñieàu kieän sinh thaùi khaùc nhau neân ñaõ hình thaønh caùc noøi sinh thaùi roài
ñeán loaøi môùi.
c. Hình thaønh loaøi baèng con ñöôøng lai xa vaø ña boäi hoùa :
Teá baøo cuûa cô theå ñöôïc hình thaønh töø lai xa coù chöùa caùc boä nhieãm saéc theå ñôn boäi
cuûa caùc loaøi khaùc nhau neân khoâng töông ñoàng, gaây trôû ngaïi cho giaûm phaân, do ñoù
caùc theå naøy thöôøng baát thuï, khoâng sinh saûn ñöôïc.
Ngöôøi ta ñaõ ña boäi hoùa töø daïng 2n hình thaønh daïng 4n. Luùc naøy, boä nhieãm saéc theå
chöùa hai boä nhieãm saéc theå 2n cuûa 2 loaøi khaùc nhau coù theå giaûm phaân ñöôïc cho giao
töû 2n. Caùc giao töû ñoù thuï tinh vôùi nhau hình thaønh neân loaøi môùi 4n.
Caâu 137 : Giaûi thích 3 chieàu höôùng tieán hoùa cuûa sinh giôùi baèng moái quan heä giöõa bieán dò, di
truyeàn vaø choïn loïc töï nhieân theo quan ñieåm cuûa sinh hoïc hieän ñaïi.
Traû lôøi :
Theo quan ñieåm cuûa sinh hoïc hieän ñaïi thì :
- Bieán dò coù yù nghóa ñoái vôùi 3 chieàu höôùng tieán hoùa cuûa sinh giôùi laø caùc ñoät bieán vaø bieán
dò toå hôïp.
- Di truyeàn ñaõ sao cheùp laïi caùc vaät chaát di truyeàn, ñöôïc hình thaønh trong ñoät bieán vaø bieán
dò toå hôïp ñeå truyeàn qua caùc theá heä khaùc nhau cuûa loaøi.
- Choïn loïc töï nhieân khoâng chæ taùc ñoäng ñoái vôùi töøng gen rieâng leû maø laø ñoái vôùi toaøn boä
kieåu gen, khoâng chæ taùc ñoäng ñoái vôùi töøng caù theå rieâng leû maø laø ñoái vôùi caû quaàn theå.
Choïn loïc töï nhieân laø nhaân toá quy ñònh chieàu höôùng vaø nhòp ñieäu bieán ñoåi thaønh phaàn
kieåu gen cuûa quaàn theå, laø nhaân toá ñònh höôùng cuûa quaù trình tieán hoùa.
Moái quan heä giöõa bieán dò, di truyeàn vaø choïn loïc töï nhieân ñaõ giaûi thích ba chieàu höôùng
tieán hoùa cuûa sinh giôùi nhö sau :
1. Sinh giôùi ngaøy caøng ña daïng phong phuù :
http://giasutamviet.com
Dòp may chæ coù ôû nhöõng trí tueä chuyeân caàn
Haõy coá gaéng cho ñeán khi naøo khoâng coøn coù theå coá gaéng ñöôïc nöõa
LYÙ THUYEÁT SINH HOÏC 164
- Caùc ñoät bieán vaø bieán dò toå hôïp ñaõ taïo ra nhieàu kieåu gen khaùc nhau, taïo ra söï ña
daïng, phong phuù. Chæ nhöõng kieåu gen mang yù nghóa coù lôïi, giuùp cho sinh vaät thích
nghi vôùi ñieàu kieän soáng thì môùi ñöôïc choïn loïc töï nhieân giöõa laïi cho sinh saûn, con
chaùu ngaøy moät ñoâng, coøn nhöõng kieåu gen khoâng coù lôïi, keùmthích nghi thì bò choïn
loïc töï nhieân ñaøo thaûi.
- Ñieàu kieän soáng luoân thay ñoåi, caùc ñoät bieán môùi laïi xaûy ra keát hôïp vôùi bieán dò toå hôïp,
ñoät bieán ñöôïc lan traøn taïo ra nhieàu kieåu gen môùi hôn nöõa. Nhöõng bieán ñoåi lôùn veà
kieåu gen laø cô sôû hình thaønh neân nhieàu quaàn theå môùi, daãn ñeán söï hình thaønh nhieàu
loaøi môùi. Töø moät loaøi ban ñaàu, nhôø söï phaân li tính traïng trong choïn loïc töï nhieân lai
taïo ra nhieàu loaøi môùi.
- Choïn loïc töï nhieân ñaõ taùc ñoäng vaøo quaàn theå, vaøo caùc loaøi, ñaõ ñaøo thaûi ñi khoâng bieát
bao nhieâu quaàn theå, nhieàu loaøi keùm thích nghi vôùi ñieàu kieän soáng môùi ñaõ thay ñoåi,
giöõ laïi nhöõng quaàn theå, nhöõng loaøi môùi thích nghi hôn.
- Keát quaû cuûa quaù trình tieán hoùa laâu daøi ñoù, töø khi söï soáng baét ñaàu hình thaønh treân
Traùi Ñaát, ñeán nay ñaõ taïo thaønh 2 giôùi : giôùi thöïc vaät khoaûng 50 vaïn loaøi, giôùi ñoäng
vaät coù khoaûng 1,5 trieäu loaøi.
2. Sinh giôùi coù toå chöùc ngaøy caøng cao :
- Nhöõng bieán dò coù khaû naêng di truyeàn ñaõ taïo ra nhieàu kieåu gen khaùc nhau. Caùc kieåu
gen khaùc nhau ñoù ñaõ ñöôïc choïn loïc töï nhieân taùc ñoäng hình thaønh neân nhieàu daïng
sinh vaät khaùc nhau.
- Ñaàu tieân laø töø nhöõng toå chöùc cô theå chöa coù caáu taïo teá baøo ñeán cô theå coù caáu taïo
ñôn baøo, roài ña baøo ...
- Cô theå ña baøo coù kieåu gen ngaøy caøng phöùc taïp, hình thaønh neân nhöõng teá baøo coù caáu
truùc vaø chöùc naêng khaùc nhau. Söï khaùc nhau ñoù ñaõ taïo ra caùc boä phaän cô theå vôùi
nhöõng chöùc naêng chuyeân hoùa khaùc nhau. Töø ñoù taïo ra cô theå coù caáu truùc cao hôn.
- Loaøi sau sinh ra coù caáu truùc cô theå phöùc taïp, cao hôn loaøi tröôùc, vì kieåu gen ña daïng
hôn, ñöôïc choïn loïc theo höôùng thích nghi hôn.
- Traûi qua moät quaù trình tieán hoùa laâu daøi cuûa lòch söû ñaõ taïo ra nhöõng loaøi coù toå chöùc
cô theå phöùc taïp, hoaøn haûo nhaát nhö loaøi ngöôøi trong giôùi ñoäng vaät, caây coù hoa haït
kín trong giôùi thöïc vaät ...
3. Sinh giôùi thích nghi ngaøy caøng hôïp lyù :
- Söï hình thaønh ñaëc ñieåm thích nghi veà kieåu gen môùi lieân quan ñeán caùc bieán dò di
truyeàn, ñoù laø keát quaû cuûa moät quaù trình lòch söï, chòu söï chi phoái cuûa 3 nhaân toá chuû
yeáu : quaù trình ñoät bieán, quaù trình giao phoái vaø quaù trình choïn loïc töï nhieân.
- Chính quaù trình ñoät bieán taïo ra nhieàu kieåu gen khaùc nhau, quaù trình giao phoái moät
maët taïo ra caùc bieán dò toå hôïp, maët khaùc coøn laøm cho caùc ñoät bieán ñöôïc nhaân leân traøn
lan trong quaàn theå, trong loaøi.
- Neáu quaàn theå khoâng coù voán gen ña daïng, phong phuù thì khi hoaøn caûnh soáng thay ñoåi
ñaõ laøm cho sinh vaät bò tieâu dieät haøng loaït. Chính söï ña daïng, phong phuù veà kieåu gen
http://giasutamviet.com
Dòp may chæ coù ôû nhöõng trí tueä chuyeân caàn
Haõy coá gaéng cho ñeán khi naøo khoâng coøn coù theå coá gaéng ñöôïc nöõa
LYÙ THUYEÁT SINH HOÏC 165
ñaõ giuùp cho choïn loïc töï nhieân ñaøo thaûi ñi nhöõng daïng keùm thích nghi hay khoâng coøn
thích nghi nöõa, giöõ laïi nhöõng kieåu gen, nhöõng daïng sinh vaät thích nghi vôùi ñieàu kieän
soáng ñaõ thay ñoåi.
- Tuy nhieân, moãi moät kieåu gen chæ coù giaù trò thích nghi vôùi moät ñieàu kieän soáng nhaát
ñònh, khi ñieàu kieän soáng thay ñoåi, laïi hình thaønh nhöõng bieán dò môùi. Nhöõng bieán dò
naøy laïi chòu söï taùc ñoäng cuûa choïn loïc töï nhieân. Do ñoù, ñaëc ñieåm thích nghi chæ coù yù
nghóa hôïp lyù töông ñoái.
Toùm laïi, moái quan heä giöõa bieán dò, di truyeàn vaø choïn loïc töï nhieân ñaõ taïo ra söï haøi hoøa
giöõa 3 chieàu höôùng tieán hoùa cuûa sinh giôùi. Moãi moät chieàu höôùng tieán hoùa cuûa sinh giôùi
vöøa laø nguyeân nhaân, vöøa laø heä quaû cuûa chieàu höôùng tieán hoùa khaùc. Söï haøi hoøa ñoù ñaõ
giuùp cho sinh giôùi ngaøy moät tieán hoùa cao hôn.
Caâu 138 : Khaùi nieäm veà loaøi. Taïi sao noùi loaøi laø ñôn vò toå chöùc coù tính toaøn veïn? Caùc tieâu
chuaån phaân bieät caùc loaøi thaân thuoäc.
Traû lôøi :
1. Khaùi nieäm veà loaøi :
ÔÛ caùc loaøi giao phoái, loaøi laø moät nhoùm quaàn theå coù nhöõng tính traïng chung veà hình thaùi
sinh lyù, coù khu phaân boá xaùc ñònh, trong ñoù caùc caù theå coù khaû naêng giao phoái vôùi nhau vaø
ñöôïc caùch ly sinh saûn vôùi nhöõng quaàn theå thuoäc caùc loaøi khaùc.
2. Loaøi laø ñôn vò toå chöùc coù tính toaøn veïn :
ÔÛ nhöõng loaøi giao phoái, toå chöùc loaøi coù tính töï nhieân, toaøn veïn hôn ôû nhöõng sinh vaät
sinh saûn voâ tính, sinh saûn ñôn tính hay töï phoái vì :
- Daáu hieäu quan troïng nhaát ñeå phaân bieät caùc loaøi khaùc nhau laø söï caùch li sinh saûn
trong ñieàu kieän töï nhieân. Do söï caùch li sinh saûn ñaõ laøm cho moãi loaøi giao phoái laø
moät toå chöùc töï nhieân, coù tính toaøn veïn.
- ÔÛ caùc loaøi sinh vaät sinh saûn voâ tính, sinh saûn ñôn tính hay töï phoái thì giöõa caùc caù theå
khoâng coù quan heä raøng buoäc veà maët sinh saûn neân khoù xaùc ñònh ranh giôùi giöõa caùc
loaøi thaân thuoäc.
3. Tieâu chuaån phaân bieät giöõa hai loaøi thaân thuoäc :
Coù 4 tieâu chuaån laø tieâu chuaån hình thaùi, tieâu chuaån ñòa lyù – sinh thaùi, tieâu chuaån sinh lyù
– hoùa sinh vaø tieâu chuaån di truyeàn.
a. Tieâu chuaån hình thaùi :
Caùc caù theå cuøng loaøi coù chung moät heä tính traïng hình thaùi gioáng nhau. Giöõa chuùng
coù theå coù nhöõng khaùc bieät nhoû ôû tính traïng naøy hay tính traïng khaùc vôùi nhöõng daïng
trung gian chuyeån tieáp. Traùi laïi giöõa hai loaøi khaùc nhau coù söï giaùn ñoaïn veà tính
traïng, nghóa laø söï ñöùt quaõng veà tính traïng hình thaùi naøo ñoù. Thí duï, saùo ñen moû
vaøng, saùo ñen moû traéng vaø saùo naâu laø 3 loaøi khaùc nhau, hay rau deàn gai vaø rau deàn
côm (thaân khoâng coù gai) laø 2 loaøi khaùc nhau.
b. Tieâu chuaån ñòa lyù – sinh thaùi :
http://giasutamviet.com
Dòp may chæ coù ôû nhöõng trí tueä chuyeân caàn
Haõy coá gaéng cho ñeán khi naøo khoâng coøn coù theå coá gaéng ñöôïc nöõa
LYÙ THUYEÁT SINH HOÏC 166
- Hai loaøi khaùc nhau chieám hai khu phaân boá rieâng bieät. Thí duï loaøi voi chaâu Phi
soáng ôû Nam Phi, Nam AÙ Raäp, Mañagaxca coù traùn doâ, tai to, ñaàu voøi coù moät nuùm
thòt, raêng haøm coù neáp men hình quaû traùm. Loaøi voi AÁn Ñoä phaân boá ôû AÁn Ñoä,
Malaixia, Trung Quoác, Ñoâng Döông coù traùn loõm, tai nhoû, ñaàu voøi coù 2 nuùm thòt,
raêng haøm coù neáp men hình baàu duïc.
- Coù khi hai loaøi phaân boá cuøng moät khu vöïc ñòa lyù nhöng laïi thích öùng vôùi ñieàu
kieän sinh thaùi khoâng gioáng nhau. Thí duï loaøi mao löông soáng ôû baõi coû aám coù
choài naùch, laù vöôn daøi boø treân maët ñaát vôùi loaøi mao löông soáng ôû bôø möông, bôø
ao, coù loù hình baàu duïc, ít raêng cöa.
c. Tieâu chuaån sinh lyù – hoùa sinh :
Proâteâin töông öùng ôû caùc loaøi khaùc nhau phaân bieät nhau ôû moät soá ñaëc tính. Thí duï,
proâteâin trong teá baøo bieåu bì, hoàng caàu, tröùng cuûa loaøi eách hoà mieàn Nam Lieân Xoâ
(cuõ) chòu nhieät cao hôn proâteâin cuûa loaøi eách coû mieàn Baéc Lieân Xoâ (cuõ) tôùi 3 – 40C.
Trình töï axit amin trong moät ñoaïn cuûa phaân töû insulin thuoäc 3 loaøi nhö sau :
- Boø : ... – xisteâin – alanin – xeârin – valin – ...
- Lôïn : ... – xisteâin – treâoânin – xeârin – Izoâlôxin – ...
- Ngöïa : ... – xisteâin – treâoânin – glixin – Izoâlôxin – ...
d. Tieâu chuaån di truyeàn :
Hai loaøi coù söï khaùc nhau veà hình thaùi, soá löôïng nhieãm saéc theå vaø caùch phaân boá gen
treân nhieãm saéc theå. Vì vaäy giöõa hai loaøi coù söï caùch ly sinh saûn, caùch li di truyeàn,
bieåu hieän ôû nhieàu möùc ñoä nhö :
- Caùc caù theå khaùc loaøi thöôøng khoâng giao phoái ñöôïc vôùi nhau : ngoãng thöôøng
khoâng giao phoái ñöôïc vôùi vòt ...
- Coù theå giao phoái ñöôïc vôùi nhau nhöng khoâng thuï tinh nhö tinh truøng ngoãng vaøo
aâm ñaïo cuûa vòt bò cheát ...
- Coù theå coù thuï tinh nhöng hôïp töû khoâng phaùt trieån hoaëc hôïp töû phaùt trieån thaønh
con lai nhöng con lai cheát non, nhö : tröùng nhaùi thuï tinh baèng tinh truøng coùc
nhöng hôïp töû khoâng phaùt trieån, hoaëc cöøu giao phoái vôùi deâ taïo ñöôïc hôïp töû nhöng
hôïp töû cheát ngay ...
- Coù theå taïo ñöôïc con lai nhöng con lai khoâng coù khaû naêng sinh saûn : thí duï löøa
giao phoái vôùi ngöïa sinh ra con lai laø con la, nhöng baát thuï ...
Tuøy theo moãi nhoùm sinh vaät maø tieâu chuaån chuû yeáu coù söï khaùc nhau. Trong nhieàu
tröôøng hôïp phaûi phoái hôïp nhieàu tieâu chuaån môùi phaân bieät ñöôïc hai loaøi thaân thuoäc
moät caùch chính xaùc.
Caâu 139 : Giaûi thích vaø minh hoïa cho cô cheá hình thaønh loaøi baèng theå song nhò boäi. So vôùi caùc
phöông thöùc hình thaønh loaøi khaùc thì phöông thöùc treân coù nhöõng ñaëc ñieåm gì?
Traû lôøi :
1. Hình thaønh loaøi baèng theå song nhò boäi :
http://giasutamviet.com
Dòp may chæ coù ôû nhöõng trí tueä chuyeân caàn
Haõy coá gaéng cho ñeán khi naøo khoâng coøn coù theå coá gaéng ñöôïc nöõa
LYÙ THUYEÁT SINH HOÏC 167
- Ñaây laø phöông thöùc hình thaønh loaøi thoâng qua keát hôïp giöõa lai xa vaø gaây ña boäi con
lai xa. Ñaây laø phöông thöùc phoå bieán ôû thöïc vaät, raát ít gaëp ôû ñoäng vaät vì ôû ñoäng vaät,
cô cheá caùch li sinh saûn giöõa 2 loaøi raát phöùc taïp, nhaát laø ôû nhoùm coù heä thaàn kinh phaùt
trieån, ña boäi thöôøng gaây ra nhöõng roái loaïn veà sinh saûn vaø giôùi tính.
- Bình thöôøng, teá baøo cuûa cô theå con lai khaùc loaøi chöùa 2 boä nhieãm saéc theå ñôn boäi
cuûa 2 loaøi boá meï, khoâng töông ñoàng. Do vaäy, gaây trôû ngaïi cho quaù trình phaùt sinh
giao töû, vì khoâng taïo ñöôïc söï tieáp hôïp vaø trao ñoåi cheùo bình thöôøng cuûa caùc caëp
nhieãm saéc theå keùp töông ñoàng. Vì vaäy, con lai xa chæ coù theå sinh saûn sinh döôõng maø
khoâng sinh saûn höõu tính ñöôïc.
- Neáu gaây ña boäi ôû con lai xa töø 2n thaønh 4n, daãn ñeán teá baøo con lai xa chöùa hai boä
nhieãm saéc theå löôõng boäi cuûa 2 loaøi boá meï (goïi laø theå song nhò boäi), caùc nhieãm saéc
theå trong teá baøo luùc naøy xeáp theo caëp töông ñoàng neân con lai coù theå sinh saûn höõu
tính bình thöôøng.
Thí duï : Loaøi coû chaên nuoâi Spartina coù 120 nhieãm saéc theå ñaõ ñöôïc xaùc ñònh laø keát
quaû lai töï nhieân giöõa loaøi coû goác chaâu AÂu coù 50 nhieãm saéc theå vôùi moät loaøi coû goác
Myõ nhaäp vaøo Anh coù 70 nhieãm saéc theå.
2. Ñaëc ñieåm cuûa phöông thöùc hình thaønh loaøi baèng theå song nhò boäi :
So vôùi hai phöông thöùc hình thaønh loaøi khaùc laø hình thaønh loaøi baèng con ñöôøng ñòa lyù vaø
hình thaønh loaøi baèng con ñöôøng sinh thaùi thì hình thaønh loaøi baèng theå song nhò boäi coù
nhöõng ñaëc ñieåm khaùc bieät :
- Hình thaønh loaøi baèng con ñöôøng ñòa lyù vaø con ñöôøng sinh thaùi coù theå xaûy ra ôû ñoäng
vaät vaø thöïc vaät. Coøn phöông thöùc hình thaønh loaøi baèng theå song nhò boäi chuû yeáu xaûy
ra ôû thöïc vaät.
- Hình thaønh loaøi theo con ñöôøng ñòa lyù vaø con ñöôøng sinh thaùi cho keát quaû chaäm
chaïp vôùi thôøi gian laâu daøi, traûi qua nhieàu daïng trung gian. Coøn hình thaønh loaøi baèng
theå song nhò boäi cho keát quaû nhanh choùng, do taùc ñoäng ña boäi hoùa laøm bieán ñoåi
nhanh vaø ôû möùc ñoä lôùn boä nhieãm saéc theå cuûa con lai vaø taát nhieân daãn ñeán caùc ñaëc
ñieåm hình thaùi, sinh lí, sinh hoùa, sinh saûn ... cuõng thay ñoåi haún so vôùi daïng boá meï.
Caâu 140 : Trình baøy ba phöông thöùc phoå bieán trong quaù trình hình thaønh loaøi môùi.
Traû lôøi :
1. Hình thaønh loaøi con ñöôøng ñòa lyù :
- Loaøi coù xu höôùng phaân boá roäng chieám lónh caùc vuøng ñòa lyù khaùc nhau. Cuõng coù theå
khu phaân boá cuûa loaøi bò caùc chöôùng ngaïi vaät chia caét nhö soáng, nuùi …
- Trong nhöõng ñieàu kieän soáng khaùc nhau ñoù, choïn loïc töï nhieân ñaõ tích luõy caùc ñoät
bieán vaø bieán dò toå hôïp theo nhöõng höôùng khaùc nhau, daàn daàn ñaõ taïo ra nhöõng noøi
ñòa lyù roài tieán tôùi thaønh caùc loaøi môùi.
- Loaøi môùi ñöôïc hình thaønh baèng con ñöôøng ñòa lyù xaûy ra ôû caû thöïc vaät vaø ñoäng vaät.
http://giasutamviet.com
Dòp may chæ coù ôû nhöõng trí tueä chuyeân caàn
Haõy coá gaéng cho ñeán khi naøo khoâng coøn coù theå coá gaéng ñöôïc nöõa
LYÙ THUYEÁT SINH HOÏC 168
- Ñòa lyù khoâng phaûi laø nguyeân nhaân tröïc tieáp gaây ra nhöõng bieán ñoåi töông öùng treân cô
theå sinh vaät maø laø nhaân toá choïc loïc nhöõng kieåu gen thích nghi. Nhö vaäy, ñòa lyù laø
nhaân toá taïo ñieàu kieän phaân hoùa loaøi.
- Thí duï loaøi chim seõ ngoâ phaân boá roäng, ñaõ taïo ra 3 noøi chính : noøi chaâu AÂu, noøi
Trung Quoác vaø noøi AÁn Ñoä. Tieáp giaùp giöõa chaâu AÂu vaø AÁn Ñoä hay tieáp giaùp giöõa AÁn
Ñoä vaø Trung Quoác coù daïng lai töï nhieân. Nhöng taïi vuøng thöôïng löu soâng Amua thì
noøi chim seû chaâu AÂu vaø noøi chim seû Trung Quoác song song toàn taïi maø khoâng coù
daïng lai. Coù theå ñoù laø moät chöùng minh chuyeån giai ñoaïn töø noøi ñòa lyù sang loaøi môùi.
2. Hình thaønh loaøi baèng con ñöôøng sinh thaùi :
- Hình thaønh loaøi baèng con ñöôøng sinh thaùi thöôøng gaëp ôû thöïc vaät vaø ñoäng vaät ít di
ñoäng nhö thaân meàm ...
- Trong cuøng moät khu phaân boá ñòa lyù, caùc quaàn theå cuûa loaøi ñaõ ñöôïc choïn loïc theo
höôùng thích nghi vôùi nhöõng ñieàu kieän sinh thaùi khaùc nhau, ñaõ hình thaønh neân caùc
noøi sinh thaùi roài tôùi söï hình thaønh loaøi môùi.
- Thí duï caùc loaøi thöïc vaät soáng ôû baõi boài soâng Voânga raát ít sai khaùc veà hình thaùi so
vôùi caùc quaàn theå töông öùng soáng ôû phía trong bôø soâng naøy. Tuy nhieân, chuùng vaãn
khaùc nhau veà ñaëc tính sinh thaùi. Vì phaûi thích nghi vôùi muøa luõ neân thöïc vaät ôû baõi boài
soâng coù chu kyø sinh tröôûng muoän hôn, ra hoa keát haït tröôùc khi luõ veà. Do khaùc nhau
vaäy, neân caùc noøi sinh thaùi baõi boài khoâng giao phoái vôùi caùc noøi töông öùng ôû phía
trong bôø soâng.
3. Hình thaønh loaøi baèng con ñöôøng lai xa vaø ña boäi hoùa :
- Lai xa vaø ña boäi hoùa laø con ñöôøng hình thaønh loaøi môùi, thaáy phoå bieán ôû thöïc vaät, raát
ít gaëp ôû ñoäng vaät, vì ôû ñoäng vaät cô cheá caùch li sinh saûn giöõa 2 loaøi khaùc nhau raát
phöùc taïp. Ñaëc bieät nhöõng nhoùm ñoäng vaät coù heä thaàn kinh phaùt trieån thì söï ña boäi
hoùa thöôøng gaây neân nhöõng roái loaïn veà giôùi tính.
- Teá baøo cuûa cô theå lai khaùc loaøi chöùa boä nhieãm saéc theå ñôn boäi cuûa 2 loaøi. Do 2 boä
nhieãm saéc theå ñôn boäi naøy khoâng töông ñoàng neân khoâng xaûy ra söï tieáp hôïp vaø trao
ñoåi cheùo giöõa caùc caëp nhieãm saéc theå ôû kì ñaàu cuûa giaûm phaân I, gaây trôûi ngaïi cho
vieäc phaùt sinh giao töû. Do ñoù, cô theå lai chæ coù theå sinh saûn sinh döôõng maø khoâng
sinh saûn höõu tính.
- Neáu ña boäi hoùa töø 2n thaønh 4n thì söï giaûm phaân laïi tieán haønh ñöôïc cho giao töû 2n.
Söï taùi toå hôïp giöõa caùc giao töû ñoù cho hôïp töû 4n chöùa caû 2 boä nhieãm saéc theå 2n cuûa
caû 2 loaøi boá meï, ñöôïc goïi laø theå song nhò boäi.
- Thí duï loaøi coû Spartina coù 120 nhieãm saéc theå laø keát quaû lai cuûa loaøi coû goác chaâu AÂu
coù 50 nhieãm saéc theå vôùi loaøi coû goác chaâu Mó coù 70 nhieãm saéc theå.
Toùm laïi loaøi môùi khoâng xuaát hieän vôùi moät ñoät bieán maø thöôøng laø söï tích luõy moät toå hôïp
nhieàu ñoät bieán. Loaøi môùi khoâng xuaát hieän vôùi moät caù theå duy nhaát maø laø hình thaønh moät
quaàn theå hay moät nhoùm quaàn theå toàn taïi, phaùt trieån döôùi taùc duïng cuûa choïn loïc töï nhieân.
http://giasutamviet.com
Dòp may chæ coù ôû nhöõng trí tueä chuyeân caàn
Haõy coá gaéng cho ñeán khi naøo khoâng coøn coù theå coá gaéng ñöôïc nöõa
LYÙ THUYEÁT SINH HOÏC 169
Loaøi môùi ñöôïc hình thaønh laø moät quaù trình lòch söû, caûi bieán thaønh phaàn kieåu gen cuûa quaàn
theå ban ñaàu theo höôùng thích nghi, taïo ra kieåu gen môùi, caùch li sinh saûn vôùi quaàn theå goác.
Caâu 141 : Khaùi nieäm veà phaân ly tính traïng. So saùnh giöõa phaân ly tính traïng trong choïn loïc töï
nhieân vaø trong choïn loïc nhaân taïo.
Traû lôøi :
1. Khaùi nieäm veà phaân ly tính traïng :
Phaân ly tính traïng laø hieän töôïng töø moät daïng ban ñaàu, phaùt sinh ra nhieàu bieán dò, daàn
daàn taïo ra nhieàu daïng sinh vaät môùi khaùc nhau vaø khaùc xa vôùi daïng ban ñaàu.
2. So saùnh phaân ly tính traïng trong choïn loïc töï nhieân vaø trong choïn loïc nhaân taïo :
a. Gioáng nhau :
- Ñeàu phaùt sinh töø caùc taùc nhaân cuûa ñieàu kieän soáng.
- Ñeàu phaân ly theo chieàu höôùng taïo nhieàu daïng sinh vaät môùi.
- Ñeàu coù hieän töôïng phaùt sinh bieán dò, tích luõy bieán dò coù lôïi, ñaøo thaûi bieán dò
khoâng coù lôïi.
- Ñeàu daãn ñeán söï phong phuù ña daïng cuûa sinh vaät.
- Ñeàu taïo ra söï tieán hoùa.
b. Khaùc nhau :
Phaân ly tính traïng trong CLTN Phaân ly tính traïng trong CLNT
§ Quy moâ lôùn. Xaûy ra treân toaøn § Quy moâ nhoû. Xaûy ra treân ñoái
Qui moâ
boä sinh vaät trong töï nhieân. töôïng vaät nuoâi vaø caây troàng.
§ Thôøi gian lòch söû daøi. Phaùt § Thôøi gian lòch söû ngaén. Phaùt
sinh do choïn loïc töï nhieân keå sinh do choïn loïc nhaân taïo keå
Thôøi gian
töø khi söï soáng xuaát hieän. töø quaù trình chaên nuoâi troàng
troït cuûa con ngöôøi.
§ Taïo nhieàu loaøi môùi. § Taïo nhieàu thöù, noøi môùi trong
Keát quaû
phaïm vi moät loaøi.
§ Taïo ra söï tieán hoùa sinh giôùi. § Taïo ra söï tieán hoùa cuûa vaät
Vai troø
nuoâi, caây troàng.
Caâu 142 : Vì sao noùi quaàn theå giao phoái laø kho döï tröõ bieán dò voâ cuøng phong phuù?
Traû lôøi :
v Quaàn theå giao phoái laø kho bieán dò phong phuù :
- Trong quaàn theå giao phoái luoân luoân xaûy ra quaù trình giao phoái ngaãu nhieân.
- Giao phoái laøm cho ñoät bieán phaùt taùn trong quaàn theå taïo voâ soá bieán dò toå hôïp. Thoâng
qua giao phoái nhöõng ñoät bieán ñaõ ñöôïc xuaát hieän tröôùc ñoù ñöôïc toå hôïp, saép xeáp laïi
vaø nhaân leân trong quaàn theå.
http://giasutamviet.com
Dòp may chæ coù ôû nhöõng trí tueä chuyeân caàn
Haõy coá gaéng cho ñeán khi naøo khoâng coøn coù theå coá gaéng ñöôïc nöõa
LYÙ THUYEÁT SINH HOÏC 170
- Giao phoái laøm trung hoøa tính coù haïi cuûa ñoät bieán vaø goùp phaàn taïo ra caùc toå hôïp gen
thích nghi.
- Ñònh luaät Menñen ñaõ chöùng minh neáu P coù n caëp gen dò hôïp thì soá loaøi giao töû cuûa P
laø 2n. Caùc loaïi giao töû naøy keát hôïp taïo 3n kieåu gen vaø 2n kieàu hình (neáu gen troäi
hoaøn toaøn). Bình thöôøng, trong quaàn theå, soá n raát lôùn neân moãi quaàn theå giao phoái
ñöôïc xem laø kho bieán dò voâ cuøng phong phuù.
- Ngoaøi ra, trong quaàn theå quaù trình giao phoái thöôøng xuyeân xaûy ra. Do vaäy, soá loaïi
kieåu gen, kieåu hình cuûa quaàn theå caøng ñöôïc tích luõy qua nhieàu theá heä, cung caáp
nguoàn nguyeân lieäu phong phuù cho choïn loïc töï nhieân.
Caâu 143 : Haõy chöùng minh con ngöôøi cuõng tuaân theo caùc quy luaät di truyeàn vaø bieán dò nhö ôû
caùc sinh vaät khaùc, nhöng taïi sao ngöôøi ta khoâng theå aùp duïng hoaøn toaøn caùc phöông phaùp
nghieân cöùu di truyeàn, bieán dò ôû sinh vaät vaøo con ngöôøi.
Traû lôøi :
1. Con ngöôøi cuõng tuaân theo caùc quy luaät di truyeàn vaø bieán dò nhö ôû caùc sinh vaät khaùc:
a. Baèng nghieân cöùu nhöõng ngöôøi cuûa moät doøng hoï qua phaû heä, ngöôøi ta nhaän thaáy
con ngöôøi cuõng tuaân theo caùc quy luaät di truyeàn :
- Ngöôøi ta nhaän bieát ôû ngöôøi cuõng coù nhöõng tính troäi nhö da ñen, toùc quaên, moâi
daày, loâng mi daøi, muõi cong vaø nhöõng tính laën töông phaûn nhö da traéng, toùc
thaúng, moâi moûng, loâng mi ngaén, muõi thaúng ...
- Nhö vaäy, caùc ñònh luaät di truyeàn cuûa Menñen ñuùng vôùi moät soá tính traïng cuûa con
ngöôøi. Thí duï söï di truyeàn cuûa caùc nhoùm maùu, söï di truyeàn cuûa maøu maét ñoäc laäp
vôùi hình daïng cuûa toùc ...
- Ngöôøi ta cuõng ñaõ nhaän bieát chieàu cao cuûa cô theå ngöôøi chòu söï chi phoái cuûa quy
luaät taùc ñoäng qua laïi giöõa caùc gen theo kieåu taùc ñoäng coäng goäp.
- Moät soá tính traïng cuûa ngöôøi cuõng tuaân theo quy luaät di truyeàn lieân keát, ngöôøi ta
thaáy söï hoaùn vò gen veà moät soá tính traïng xaûy ra ôû caû nam giôùi vaø nöõ giôùi.
Nam giôùi coù caëp nhieãm saéc theå giôùi tính XY, nöõ giôùi coù caëp nhieãm saéc theå giôùi
tính XX. Tæ leä phaân li giôùi tính ôû ngöôøi cuõng nhö ôû ñoäng vaät khaùc, treân quy moâ
lôùn coù tæ leä xaáp xæ 1 : 1.
- Caùc beänh di truyeàn ôû ngöôøi nhö muø maøu, maùu khoù ñoâng ... laø caùc beänh do gen
laën treân nhieãm saéc theå giôùi tính X gaây ra. Caùc beänh di truyeàn ñoù cuõng gioáng nhö
söï di truyeàn maøu maét traéng ôû ruoài giaám vaø ñeàu chòu söï chi phoái cuûa quy luaät di
truyeàn lieân keát giôùi tính ...
b. Con ngöôøi cuõng tuaân theo caùc quy luaät bieán dò nhö ôû caùc sinh vaät khaùc :
- ÔÛ ngöôøi cuõng chòu söï taùc ñoäng cuûa thöôøng bieán. Thí duï ngöôøi soáng ôû ñoàng baèng
thì hoàng caàu coù soá löôïng bình thöôøng, nhöng nhöõng ngöôøi soáng treân nuùi cao,
khoâng khí loaõng, thieáu oxi hôn thì soá löôïng hoàng caàu ñaõ taêng leân.
http://giasutamviet.com
Dòp may chæ coù ôû nhöõng trí tueä chuyeân caàn
Haõy coá gaéng cho ñeán khi naøo khoâng coøn coù theå coá gaéng ñöôïc nöõa
LYÙ THUYEÁT SINH HOÏC 171
- ÔÛ ngöôøi cuõng chòu söï taùc ñoäng cuûa caùc ñònh luaät phaân li ñoäc laäp, hoaùn vò gen vaø
taùc ñoäng qua laïi giöõa caùc gen nhö ñaõ trình baøy ôû treân, neân cuõng xuaát hieän caùc
bieán dò toå hôïp nhö ôû caùc sinh vaät khaùc.
- Con ngöôøi cuõng chòu söï taùc ñoäng cuûa caùc taùc nhaân gaây ñoät bieán ôû moâi tröôøng
ngoaøi vaø moâi tröôøng trong cô theå, ñuû lieàu löôïng vaø cöôøng ñoä, cuõng coù theå laøm
thay ñoåi caáu truùc hay soá löôïng vaät chaát di truyeàn.
- Thí duï ñoät bieán caáu truùc maát moät ñoaïn nhieãm saéc theå thöù 21 ôû ngöôøi gaây neân
beänh ung thö maùu. Töông töï nhö vaäy caùc ñoät bieán maát ñoaïn nhieãm saéc theå ôû caùc
sinh vaät khaùc thöôøng gaây cheát hoaëc laøm giaûm söùc soáng.
- Ñoät bieán theå dò boäi ôû ngöôøi vaø caùc sinh vaät thöôøng gaây neân nhöõng haäu quaû tai
haïi nhö hình daïng cô theå khoâng caân ñoái khaùc vôùi bình thöôøng ... Cô cheá giaûi
thích hình thaønh theå dò boäi ôû ngöôøi vaø ôû caùc sinh vaät khaùc gioáng nhau.
- Ñoät bieán gen laø loaïi hình hay gaëp nhaát ôû ngöôøi vaø caùc sinh vaät khaùc. Coù theå ñoät
bieán gen laën thaønh gen troäi, nhö ñoät bieán gen laën Hbs thaønh HbS, ñöôïc bieåu hieän
thaønh ngöôøi hieáu maùu do beänh hoàng caàu hình löôõi lieàm gaây ra, kieåu gen laø
HbSHbS, nhöõng ngöôøi naøy cheát tröôùc khi tôùi tuoåi tröôûng thaønh, coøn kieåu gen dò
hôïp HbSHbs bieåu hieän thaønh ngöôøi thieáu maùu nheï do hoàng caàu hình löôõi lieàm
gaây ra.
- Ñoät bieán gen troäi trôû thaønh gen laën, ôû traïng thaùi dò hôïp kieåu hình khoâng bình
thöôøng chöa ñöôïc bieåu hieän ra beân ngoaøi, phaûi traûi qua moät quaù trình taùi sinh,
phaân li vaø taùi toå hôïp lieân tieáp qua nhieàu theá heä laøm cho gen laën ñoät bieán traøn lan
trong quaàn theå, chuùng coù theå toå hôïp gaëp nhau thaønh ñoàng hôïp laën caùc gen ñoät
bieán, luùc naøy kieåu hình ñoät bieán môùi coù khaû naêng xuaát hieän. Hieän töôïng naøy xaûy
ra ôû ngöôøi vaø caùc sinh vaät khaùc ñeàu bieåu hieän nhö nhau.
2. Khoâng theå aùp duïng hoaøn toaøn caùc phöông phaùp nghieân cöùu di truyeàn, bieán dò ôû sinh
vaät vaøo con ngöôøi :
- Ñaëc ñieåm con ngöôøi laø ñeû ít, sinh saûn chaäm, soá löôïng nhieãm saéc theå khaù nhieàu, kích
thöôùc laïi nhoû, ít coù sai khaùc veà hình daïng vaø kích thöôùc, heä thaàn kinh nhaïy caûm, neân
khoâng theå lai taïo vaø gaây ñoät bieán moät caùch nhaân taïo ...
- Caùc phöông phaùp nghieân cöùu di truyeàn vaø bieán dò ôû sinh vaät deã daøng hôn, vì caùc
pheùp lai thí nghieäm coù theå tieán haønh treân quy moâ lôùn, con ngöôøi coù theå chuû ñoäng
gaây nhöõng ñoät bieán nhaân taïo ...
- Tuy nhieân, baèng phöông phaùp nghieân cöùu phaû heä (nghieân cöùu söï di truyeàn moät soá
tính traïng treân nhöõng ngöôøi thuoäc cuøng moät doøng hoï, qua nhieàu theá heä), nghieân cöùu
caùc treû ñoàng sinh cuøng tröùng vaø khaùc tröùng (nuoâi döôõng trong caùc ñieàu kieän nhö
nhau hay khaùc nhau ñeå theo doõi söï bieåu hieän tính traïng ...), nghieân cöùu teá baøo (baèng
caùch nhuoäm maøu vaø quan saùt döôùi kính hieån vi …), ngöôøi ta nhaän thaáy caáu truùc vaø cô
cheá di truyeàn caùc vaät chaát mang thoâng tin di truyeàn vaø caùc sinh vaät töông töï nhö
nhau.
http://giasutamviet.com
Dòp may chæ coù ôû nhöõng trí tueä chuyeân caàn
Haõy coá gaéng cho ñeán khi naøo khoâng coøn coù theå coá gaéng ñöôïc nöõa
LYÙ THUYEÁT SINH HOÏC 172
v Keát luaän : Con ngöôøi cuõng tuaân theo caùc quy luaät di truyeàn vaø bieán dò nhö ôû caùc sinh vaät
khaùc, tuy nhieân khoâng theå aùp duïng hoaøn toaøn vaøo phöông phaùp nghieân cöùu di truyeàn vaø
bieán dò ôû sinh vaät vaøo con ngöôøi.
Caâu 144 : Nhöõng cô sôû lyù thuyeát veà söï phaùt sinh loaøi ngöôøi.
Traû lôøi :
1. Bằng chứng về nguồn gốc động vật của loài người :
- Thể thức cấu tạo chung đều chia làm 3 phần: đầu, mình, tứ chi. Các cơ quan bên trong
và sự sắp xếp của người va` động vật tương tự động vật, có lông mao, đẻ và nuôi con
bằng sữa, bộ răng phân hóa.
- Bằng chứng về các cơ quan thoái hóa ở người là các cơ quan chính ở động vật.
- Bằng chứng về phôi sinh học: các giai đoạn phát triển của phôi người lặp lại một cách
ngắn gọn sự phát triển của phôi động vật từ thấp đến cao.
- Bằng chứng về hiện tượng lai giống.
- Bằng chứng về di truyền học
2. Điểm giống và khác nhau giữa người và vượn người :
a. Điểm giống nhau :
- Trong các loài thú thì vượn dạng người (gọi tắt là vượn người) giống người hơn cả.
Ngày nay có một loài vượn người cỡ bé là vượn và ba loài vượn người cỡ lớn la`
đười ươi, gôrila (khỉ đột) và tinh tinh. Trong số 4 loài vượn người nói trên, tinh tinh
có quan hệ họ hàng gần với người nhất. Vượn người rất giống người về hình dạng
và kích thước, không có đuôi, có thể đứng trên 2 chân sau, có 12 – 13 đôi xương
sườn, 5 – 6 đốt sống cùng, 32 răng (chỉ khác là kẽ răng của vượn người thì hở mà
răng người thì xếp sít nhau), vượn người cũng có 4 nhóm máu như người, kích
thước và hình dạng tinh trùng, cấu tạo của nhau thai giống nhau, chu kỳ kinh
nguyệt 30 ngày, thời gian có mang 270 – 275 ngày, cai sữa, giống nhau về cấu tạo
bộ não, về khả năng hoạt động thần kinh.
b. Điểm khác nhau :
- Vượn người đi lom khom, tay vẫn còn phải tỳ xuống mặt đất, do đó cột sống cong
hình cung (tuy đã bớt cong so với thú), lồng ngực hẹp bề ngang, xương chậu hẹp.
Tay dài hơn chân, gót chân không kéo dài ra sau, ngón chân dài, ngón cái đối diện
với các ngón khác.
- Người có dáng đứng thẳng, nên cột sống cong hình chữ S, khi chạy nhảy cơ thể ít
bị chấn động. Lồng ngực hẹp theo chiều trước – sau, xương chậu rộng, nhất là ở
phụ nữ, tay ngắn hơn chân, gót chân kéo dài ra phía sau, ngón chân ngắn, ngón cái
không úp vào các ngón khác. Tay người được giải phóng khỏi chức năng di chuyển,
chuyên hoá với chức năng cầm nắm công cụ nên ngón cái lớn và rất linh hoạt.
- Nguồn thức ăn chủ yếu của vượn người là thực vật. Bộ răng thô, răng nanh phát
triển, xương hàm to, góc quai hàm lớn. Trong lịch sử, người đã chuyển sang ăn cả
thức ăn động vật, từ ăn sống sang biết nấu chín thức ăn. Do đó bộ răng bớt thô, răng
nanh ít phát triển, xương hàm bớt to, góc quai hàm bé.
- Não vượn người còn bé, ít nếp nhăn (não tinh tinh: 460g, 600cm3, 392cm2), thuỳ
trán ít phát triển, mặt dài và lớn hơn hộp sọ. Não người to hơn nhiều, có nhiều khúc
http://giasutamviet.com
Dòp may chæ coù ôû nhöõng trí tueä chuyeân caàn
Haõy coá gaéng cho ñeán khi naøo khoâng coøn coù theå coá gaéng ñöôïc nöõa
LYÙ THUYEÁT SINH HOÏC 173
cuộn và nếp nhăn (1000 – 2000g, 1400 – 1600 cm3, 1250cm2), sọ lớn hơn mặt, thuỳ
trán não người rộng gấp 2 lần ở vượn, do đó trán người không còn gờ trên hốc mắt.
- Xương hàm của vượn người không có lồi cằm. Do tiếng nói phát triển, người có lồi
cằm, não người có vùng cử động nói, vùng hiểu tiếng nói (chưa có ở động vật). Sự
hình thành hệ thống tín hiệu thứ 2 (tiếng nói, chữ viết) và khả năng tư duy trừu
tượng là sự sai khác về chất lượng trong hoạt động thần kinh của người so với vượn
người.
v Những điểm khác nhau nói trên chứng tỏ vượn người ngày nay không phải là tổ
tiên của người. Vượn người ngày nay và người là 2 nhánh phát sinh từ một gốc
chung là các vượn người hoá thạch va` đã tiến hoá theo 2 hướng khác nhau.
3. Các giai đoạn chính phát sinh loài người : Có 4 giai đoạn cơ bản
a. Các dạng vượn người hoá thạch :
Dạng vượn người hoá thạch cổ nhất là Parapitec sống ở giữa kỷ Thứ ba, cách đây
khoảng 30 triệu năm. Từ Parapitec đã phát sinh ra vượn, đười ươi ngày nay và
Đriôpitec đã tuyệt diệt. Một nhánh con cháu của Đriôpitec dẫn tới gôrila và tinh tinh.
Một nhánh khác dẫn tới loài người, qua một dạng trung gian đã tuyệt diệt là
Ôxtraôpitec sống ở cuối kỷ Thứ ba, cách đây hơn 5 triệu năm.
b. Người tối cổ (còn gọi là người vượn) :
Pitêcantrôp sống cách đây khoảng 80 vạn – 1 triệu năm. Tiếp theo Pitêcantrôp là dạng
người tối cổ Xinantrôp sống cách đây 50 – 70 vạn năm, đã chế tạo được đồ dùng bằng
đá, biết giữ lửa, biết săn thú và dùng thịt thú làm thức ăn chính.
- Người cổ Nêanđectan :
Ở một số cá thể đã có lồi cằm chứng tỏ tiếng nói đã khá phát triển nhưng họ trao
đổi ý kiến chủ yếu vẫn bằng điệu bộ. Công cụ của người Nêanđectan khá phong phú,
được ghe` đẽo công phu, biết dùng lửa thông thạo, sống thành từng đa`n chủ yếu trong
các hang đá, che thân bằng tấm da thú, bước đầu đã biết phân công lao động.
- Người hiện đại Crômanhôn :
Người Crômanhôn sống cách đây 3 – 5 vạn năm, cao, to, trán rộng và thẳng, không
còn gờ trên hốc mắt. Hàm dưới có lồi cằm rõ, chứng tỏ tiếng nói đã phát triển. Họ có
hình dáng giống hệt chúng ta ngày nay, chỉ khác là răng họ to khoẻ và mòn nhiều hơn
do ăn nhiều thức ăn rắn và chưa chế biến. Họ đã chế tạo và sử dụng nhiều công cụ lao
động tinh xảo, có mầm mống quan niệm tôn giáo.
Người Crômanhôn đã chuyển từ giai đoạn tiến hoá sinh học (trong đó các nhân tố
sinh học đóng vai trò chủ yếu) sang giai đoạn tiến hoá xã hội (trong đó các nhân tố xã
hội vai trò chủ yếu). Các nhà khoa học xếp người Crômanhôn với người ngày nay vào
một loài là người mới (Neanthropus) hay người khôn ngoan (Homosapiens).
4. Các nhân tố chi phối quá trình phát sinh loài người :
a. Lao động - Đặc điểm cơ bản phân biệt người với động vật :
Biết chế tạo và sử dụng công cụ lao động theo những mục đích nhất định đảm bảo sự
sinh tồn phát triển, tự vệ, làm chủ thiên nhiên la` điểm cơ bản phân biệt người với động
vật. Bằng công cụ lao động con người đã tác động vào tự nhiên, cải tạo hoàn cảnh. Lao
động, hiểu như một hoạt động chế tạo công cụ, đã làm cho người thoát khỏi trình độ động
vật.
http://giasutamviet.com
Dòp may chæ coù ôû nhöõng trí tueä chuyeân caàn
Haõy coá gaéng cho ñeán khi naøo khoâng coøn coù theå coá gaéng ñöôïc nöõa
LYÙ THUYEÁT SINH HOÏC 174
b. Các sự kiện quan trọng trong quá trình phát sinh loài người : Có 4 sự kiện quan
trọng :
- Bàn tay trở thành cơ quan chế tạo công cụ lao động và là sản phẩm hoàn thiện do
lao động.
- Sự phát triển tiếng nói có âm tiết.
- Sự phát triển bộ não và hình thành ý thức, tư duy. Nhờ có trí khôn, tổ tiên loài
người đã phát triển vượt lên tất cả các động vật khác. Đây la` điểm căn bản phân
biệt người với động vật.
- Sự hình thành đời sống văn hoá làm cho loài người thoát khỏi đời sống bầy đa`n
chuyển sang đời sống xã hội.
5. Vai trò của các nhân tố sinh học và các nhân tố xã hội :
- Các nhân tố sinh học đã đóng vai trò chủ đạo trong giai đoạn vượn người hoá thạch.
Những biến đổi trên cơ thể các dạng vượn người hoá thạch là kết quả sự tích luỹ các
đột biến và biến dị tổ hợp dưới tác dụng của CLTN.
- Từ giai đoạn người tối cổ trở đi, vai trò chủ đạo thuộc về các nhân tố xã hội. Các nhân
tố này đã chi phối sự hình thành nhiều đặc điểm trên cơ thể người khác với động vật.
Lao động có mục đích đã quyết định hướng tiến hoá của họ người.
- Ngày nay, tất cả các qui luật sinh học đặc trưng cho động vật có vú vẫn phát huy tác
dụng đối với cơ thể con người nhưng xã hội loài người phát triển dưới tác dụng chủ đạo
của các qui luật xã hội. Con người thích nghi với môi trường không phải chủ yếu bằng
những biến đổi hình thái, sinh lý trên cơ thể, bằng sự phân hoá và chuyên hoá các cơ
quan như ở động vật mà bằng lao động sản xuất, cải tạo hoàn cảnh. Động lực quá trình
phát triển xã hội loài người là việc cải tiến công cụ lao động, phát triển lực lượng sản
xuất, cải tạo quan hệ sản xuất.
- Vì loài người có khả năng thích nghi với mọi điều kiện sinh thái đa dạng, không phụ
thuộc vào điều kiện tự nhiên và cách li địa lý cho nên về mặt sinh học loài người sẽ
không biến đổi thành một loài nào khác nhưng xã hội loài người vẫn không ngừng phát
triển.
http://giasutamviet.com
Dòp may chæ coù ôû nhöõng trí tueä chuyeân caàn
Haõy coá gaéng cho ñeán khi naøo khoâng coøn coù theå coá gaéng ñöôïc nöõa
![](images/graphics/blank.gif)
![](images/graphics/blank.gif)
## Top Download Tài Liệu Tham Khảo THPT
-
[Tài liệu ôn thi môn Lịch sử lớp 12 năm 2010](http://tailieu.vn/doc/tai-lieu-on-thi-mon-lich-su-lop-12-nam-2010-204053.html)
51p
2021
1485
-
[Tổng hợp bài tập hình học không gian](http://tailieu.vn/doc/tong-hop-bai-tap-hinh-hoc-khong-gian-143203.html)
22p
2986
611
-
3p
6386
1274
-
10p
6140
2570
-
[Bài tập nâng cao và một số chuyên đề hình học lớp 10](http://tailieu.vn/doc/bai-tap-nang-cao-va-mot-so-chuyen-de-hinh-hoc-lop-10-263939.html)
322p
3658
2611
-
[Phương pháp giải bài tập di truyền](http://tailieu.vn/doc/phuong-phap-giai-bai-tap-di-truyen-143599.html)
20p
6390
5994
-
[Tổng hợp các dạng bài tập Vật lý 12](http://tailieu.vn/doc/tong-hop-cac-dang-bai-tap-vat-ly-12-310690.html)
113p
3053
1714
-
12p
1760
190
-
[Một số bài toán Hình học phẳng](http://tailieu.vn/doc/mot-so-bai-toan-hinh-hoc-phang-171962.html)
149p
3271
2853
-
63p
5239
2906
Tài Liệu Tài liệu tham khảo THPT Mới
[Xem thêm »](http://tailieu.vn/tai-lieu-pho-thong/tai-lieu-tham-khao-thpt/)
Tài Liệu mới cập nhật
[Xem thêm »](http://tailieu.vn/tai-lieu/)
-
-
-
-
-
[Đề cương ôn tập môn Lịch sử lớp 12](http://tailieu.vn/doc/de-cuong-on-tap-mon-lich-su-lop-12-1665208.html)
114p
1
1
-

Server: Apache/2.2.3 (CentOS)

Cache-Control: no-store, no-cache, must-revalidate, post-check=0, pre-check=0

Pragma: no-cache

Vary: Accept-Encoding

Content-Type: text/html; charset=UTF-8