text:
Chữ Nôm
Chữ Nôm (chữ Nôm: 字喃·𡨸喃·𡦂喃) là tên gọi của cách viết biểu ý trong thời cổ đại và trung đại của tiếng Việt, có một thời kỳ dài được xem là ngôn ngữ quốc gia (quốc ngữ), gọi là Quốc Âm.
Mục lục
- 1 Lịch sử
- 2 Sự kết thúc của chữ Nôm và Hán
- 3 Những cách tạo chữ Nôm
- 4 Nhược điểm
- 5 Chữ nôm của các dân tộc khác
- 6 Trên máy tính
- 7 Chú thích
- 8 Tham khảo
- 9 Xem Thêm
- 10 Liên kết ngoài
Lịch sử[sửa | sửa mã nguồn]
Hình thành[sửa | sửa mã nguồn]
Các quan điểm về sự ra đời của chữ Nôm[sửa | sửa mã nguồn]
Cách cấu tạo chữ Nôm "có thể" đã manh nha ló dạng từ những năm đầu khi người Trung Hoa chinh phục đất Giao Chỉ (Miền Bắc Việt Nam) và đặt nền đô hộ trên các bộ lạc người Việt vào đầu Công nguyên. Vì ngôn ngữ khác biệt, những "chữ Nôm" đầu tiên xuất hiện vì nhu cầu ghi địa danh, tên người hoặc những khái niệm không có trong Hán văn. Song chứng cứ còn lưu lại hết sức ít ỏi, khó kiểm chứng được một cách chính xác.
Phạm Huy Hổ trong "Việt Nam ta biết chữ Hán từ đời nào?" thì cho rằng chữ Nôm có từ thời Hùng Vương. Văn Đa cư sĩ Nguyễn Văn San lại cho rằng chữ Nôm có từ thời Sĩ Nhiếp cuối đời Đông Hán thế kỷ thứ 2. Nguyễn Văn Tố dựa vào hai chữ "bố cái" trong danh xưng "Bố Cái đại vương" do nhân dân Việt Nam suy tôn Phùng Hưng mà cho rằng chữ Nôm có từ thời Phùng Hưng thế kỷ thứ 8. Ý kiến khác lại dựa vào chữ "cồ" trong quốc hiệu "Đại Cồ Việt" (大瞿越) để cho rằng chữ Nôm có từ thời Đinh Tiên Hoàng.
Trong một số nghiên cứu vào thập niên 1990, các học giả căn cứ vào đặc điểm cấu trúc nội tại của chữ Nôm, dựa vào cứ liệu ngữ âm lịch sử tiếng Hán và tiếng Việt, so sánh đối chiếu hệ thống âm tiếng Hán và tiếng Hán Việt đã đi tới kết luận rằng âm Hán Việt (âm của người Việt đọc chữ Hán) ngày nay bắt nguồn từ thời nhà Đường-nhà Tống thế kỷ 8-9. Và nếu âm Hán Việt có từ thời Đường, Tống thì chữ Nôm không thể ra đời trước khi cố định cách đọc Hán Việt (nếu xét chữ Nôm với tư cách hệ thống văn tự) và chỉ có thể ra đời sau khoảng thế kỷ thứ 10 khi người Việt thoát khỏi nghìn năm Bắc thuộc với chiến thắng của Ngô Quyền vào năm 938.[1]
Bước sang thời kỳ tự chủ bắt đầu vào thế kỷ 10 chữ Nôm được hoàn chỉnh dần và mãi đến thế kỷ 13-15 mới phát triển mạnh mẽ trong văn chương.
Về văn bản thì khi tìm chứng tích trước thời nhà Lý, văn tịch hoàn toàn không lưu lại dấu vết chữ Nôm nào cả. Sang thời Lý thì mới có một số chữ Nôm như trong bài bi ký ở chùa xã Hương Nộn, huyện Tam Nông tỉnh Phú Thọ (tạc năm 1173 niên hiệu Chính Long Bảo Ứng thứ 11) hay bia chùa Tháp Miếu, huyện Yên Lãng (nay thuộc Phúc Yên, tỉnh Vĩnh Phúc (tạc năm 1210 triều vua Lý Cao Tông).
Trước tác thì phải sang thời nhà Trần mới có dấu tích rõ ràng.[2]
Phát triển[sửa | sửa mã nguồn]
Ban đầu khi mới xuất hiện, chữ Nôm thuần túy mượn dạng chữ Hán y nguyên để ghi âm tiếng Việt cổ (mượn âm để chép tiếng Quốc âm). Phép đó gọi là chữ "giả tá". Dần dần phép ghép hai chữ Hán lại với nhau, một phần gợi âm, một phần gợi ý được dùng ngày càng nhiều và có hệ thống hơn. Phép này gọi là "hài thanh" để cấu tạo chữ mới. Kể từ thời Lê về sau số lượng sáng tác bằng chữ Nôm tăng dần trong suốt 500 năm từ thế kỷ 14 đến thế kỷ 20. Dồi dào nhất là các áng thi văn có tính cách cảm hứng, tiêu khiển, và nặng phần tình cảm. Những tác phẩm Nôm này rất đa dạng: từ Hàn luật (thơ Nôm (tiếng Việt) theo luật Đường), đến văn tế, truyện thơ lục bát, song thất lục bát, phú, hát nói, tuồng, chèo. Văn Nôm đã diễn tả đầy đủ mọi tình cảm của dân tộc Việt, khi thì hào hùng, khi bi ai; khi thì trang nghiêm, khi bỡn cợt.
Trước thế kỷ 15[sửa | sửa mã nguồn]
Một số di tích còn lưu lại dấu vết chữ Nôm trước thế kỷ 15 nhưng số lượng không nhiều ngoài vài văn bia. Tuy nhiên có thuyết cho rằng một tác phẩm quan trọng là tập Phật thuyết đại báo phụ mẫu ân trọng kinh đã ra đời vào thời nhà Lý khoảng thế kỷ 12. Đây cũng là đặc điểm vì tập này là văn xuôi, một thể văn ít khi dùng chữ Nôm.[3]
Nhà Trần cũng để lại một số tác phẩm chữ Nôm như mấy bài phú của vua Trần Nhân Tông: "Cư trần lạc đạo phú" (居塵樂道賦) và "Đắc thú lâm tuyền thành đạo ca" (得趣林泉成道歌).[4][5]
Thế kỷ 15-17[sửa | sửa mã nguồn]
Thời kỳ này phần lớn thi văn lưu truyền biết tới nay là thơ Hàn luật bát cú hoặc tứ tuyệt. Một số là trước tác cảm hứng riêng như: Quốc âm thi tập (Nguyễn Trãi), Hồng Đức quốc âm thi tập (Lê Thánh Tông), Bạch Vân am thi tập (Nguyễn Bỉnh Khiêm), Ngự đề hoà danh bách vịnh (Chúa Trịnh Căn), Tứ thời khúc vịnh (Hoàng Sĩ Khải), Ngọa long cương (Đào Duy Từ); nhưng cũng không thiếu những tác phẩm theo dạng sử ký như: Thiên Nam Minh giám, Thiên Nam ngữ lục. Thơ lục bát cũng xuất hiện với tác phẩm "Cảm tác" của Nguyễn Hy Quang, được sáng tác năm 1674.
Ngoài ra bên đạo Công giáo cũng có vài tác phẩm bằng chữ Nôm thuộc thời kỳ này, trong đó có Sấm truyền ca của Lữ Y Đoan, soạn năm 1670.[6]
Thế kỷ 18-19[sửa | sửa mã nguồn]
Thơ Hàn luật của những thế kỷ kế tiếp càng uyển chuyển, lối dùng chữ càng tài tình, hóm hỉnh như thơ của Hồ Xuân Hương hay Bà Huyện Thanh Quan. Ngược lại thể thơ dài như Ai tư vãn của Ngọc Hân Công chúa cùng thể song thất lục bát trong Chinh phụ ngâm của Đoàn Thị Điểm lưu danh những nữ sĩ biệt tài thời trước. Riêng Chinh phụ ngâm được xem là một tuyệt tác, có phần trội hơn nguyên bản chữ Nho.
Thể song thất lục bát cũng lưu lại tác phẩm Cung oán ngâm khúc, lời văn cầu kỳ, hoa mỹ nhưng thể thơ phổ biến nhất là truyện thơ lục bát, trong đó phải kể Truyện Kiều (Nguyễn Du) và Lục Vân Tiên (Nguyễn Đình Chiểu). Văn từ truyện thơ bình dị hơn nhưng lối hành văn và ý tứ không kém sâu sắc và khéo léo. Những tác phẩm truyện Nôm khuyết danh khác như Thạch Sanh, Trê Cóc, Nhị độ mai, Phan Trần, Tấm Cám, Lưu Bình Dương Lễ, Ngư tiều vấn đáp y thuật, Nữ tú tài, Tô Công phụng sứ, tất cả được phổ biến rộng rãi khiến không mấy người Việt lại không biết vài câu, nhất là Truyện Kiều.
Dưới triều đại nhà Tây Sơn, do sự hậu thuẫn của Quang Trung hoàng đế, toàn bộ các văn kiện hành chính bắt buộc phải viết bằng chữ Nôm trong 24 năm, từ 1788 đến 1802.
Thế kỷ 19-20[sửa | sửa mã nguồn]
Thời kỳ cuối của chữ Nôm xuất hiện nhiều tác phẩm thi ca theo thể hát nói như của Nguyễn Khuyến, Chu Mạnh Trinh, Tú Xương v.v. Những thể cũ song thất lục bát và lục bát (các truyện Nôm) vẫn góp mặt song thêm vào đó là những vở tuồng hoặc chèo dân gian cũng được soạn bằng chữ Nôm như Kim Thạch kỳ duyên, Chàng Lía (Văn Doan diễn ca), Quan Âm Thị Kính.
Đối ngược lại tài liệu văn học, triết học, sử học, luật pháp, y khoa, tôn giáo nhất là văn xuôi tuy có được ghi lại bằng chữ Nôm nhưng tương đối ít. Văn vần thì có vài tác phẩm như Đại Nam quốc sử diễn ca (thời Nguyễn). Song sử liệu, nhất là chính sử cùng các văn bản hành chính của triều đình thì nhất thể đều bằng chữ Hán. Ngoại lệ là những năm tồn tại ngắn ngủi của nhà Hồ (thế kỷ 15) và nhà Tây Sơn (thế kỷ 18). Những văn bản hành chính như sổ sách, công văn, giấy tờ, thư từ, khế ước, địa bạ v.v. chỉ đôi khi xen chữ Nôm nếu không thể tìm được một chữ Hán đồng nghĩa để chỉ các danh từ riêng (như tên đất, tên làng, tên người), nhưng tổng thể vẫn là văn bản Hán Việt bởi quan niệm chung của giới sĩ đại phu các triều đại bấy giờ thì cho là: "nôm na là cha mách qué". Dù vậy chữ Nôm đã đóng góp đa dạng, đúng là công cụ thuần Việt ghi lại lịch sử văn hoá của dân tộc trong khoảng 10 thế kỷ, mặc dù đó là công cụ còn nhiều hạn chế về mặt kỹ thuật cũng như mức phổ dụng so với chữ Hán.
Sự kết thúc của chữ Nôm và Hán[sửa | sửa mã nguồn]
Chữ Quốc ngữ xuất hiện[sửa | sửa mã nguồn]
Chữ Nôm được dùng song song với chữ Hán cho đến thế kỷ 16 khi các nhà truyền đạo phương Tây vào Việt Nam, họ đã dùng kí tự Latinh để phiên âm tiếng Việt, và chữ Quốc ngữ dựa trên kí tự La Tinh được hình thành. Mặc dù dễ học, dễ nhớ, việc dùng chữ Quốc ngữ sau đó chỉ phổ biến trong cộng đồng giáo dân trong phạm vi ghi chép Kinh Thánh chứ không được sử dụng nhiều trong việc làm phương tiện trứ tác hay truyền đạt thông tin. Chữ Nôm vì vậy vẫn là văn tự chính trong nền văn chương Việt Nam mãi cho tới hết thế kỷ 19. Sang đầu thế kỷ 20 chính quyền Pháp cho giải thể phép thi cử chữ Nho (1915 ở Bắc Kỳ và 1919 ở Trung Kỳ) và đưa chữ Quốc ngữ lên hàng văn tự chính thức. Bắt đầu từ năm 1908 chữ Quốc ngữ mới bắt đầu thay thế chữ Nôm. Phong trào Đông Kinh Nghĩa Thục (1907) và Hội Truyền bá Quốc ngữ (1938) cũng như sự phát triển báo chí vào đầu thế kỷ 20 đã góp phần trong việc thâu nhận chữ Quốc ngữ là văn tự chính đáng của người Việt, khép lại thời kỳ dùng chữ Nôm để truyền đạt tư duy cùng những cảm hứng của dân tộc Việt.
Địa vị chữ Nôm lu mờ[sửa | sửa mã nguồn]
Sau khi chữ Quốc ngữ (dùng mẫu tự Latinh) được phổ biến vào đầu thế kỷ 20, chữ Nôm dần dần mai một. Mất vị trí là phương tiện ghi chép, chữ Nôm tàn lụi dần trong bối cảnh tiến trình Âu hóa ngày càng mạnh ở Việt Nam. Được sự cổ xúy của thủ lĩnh các phong trào duy tân đương thời, chữ Quốc ngữ đã trở nên phổ biến và khẳng định chỗ đứng của nó trong hệ thống văn tự mới của dân tộc theo mô hình phương Tây, thoát khỏi ảnh hưởng Hán học. Lối văn tự đó nở rộ với phong trào Thơ mới và các sáng tác của Tự lực văn đoàn. Từ đó di sản chữ Nôm về mặt kiến thức cũng như văn tịch cổ ngày càng bị đe dọa, có nguy cơ mất hẳn. Ngày nay, ở Việt Nam và cả thế giới rất ít người còn đọc được văn bản chữ Nôm từ nguyên tác. Hậu quả là một phần quan trọng của lịch sử và văn học Việt Nam đã nằm ngoài tầm tay của trên 90 triệu người nói tiếng Việt.
Những cách tạo chữ Nôm[sửa | sửa mã nguồn]
Mượn cả âm và nghĩa của chữ Hán[sửa | sửa mã nguồn]
Mượn cả âm đọc (âm Hán Việt) và nghĩa của chữ Hán để ghi lại các từ từ Hán Việt. Âm Hán Việt có ba loại là:
- Âm Hán Việt tiêu chuẩn: bắt nguồn từ ngữ âm tiếng Hán thời Đường. Ví dụ: "ông" 翁, "bà" 婆, "thuận lợi" 順利, "công thành danh toại" 功成名遂.
- Âm Hán Việt cổ: bắt nguồn từ ngữ âm tiếng Hán trước thời Đường. Ví dụ: "mùa" 務 (âm Hán Việt tiêu chuẩn là"vụ"), "bay" 飛 (âm Hán Việt tiêu chuẩn là "phi"), "buồng" 房 (âm Hán Việt tiêu chuẩn là "phòng").
- Âm Hán Việt Việt hoá: là các âm gốc Hán bị biến đổi cách đọc do ảnh hưởng của quy luật ngữ âm tiếng Việt. Ví dụ: "thêm" 添 (âm Hán Việt tiêu chuẩn là "thiêm"), "nhà" 家 (âm Hán Việt tiêu chuẩn là "gia"), "khăn" 巾 (âm Hán Việt tiêu chuẩn là "cân"), "ghế" 几 (âm Hán Việt tiêu chuẩn là "kỉ").
Ba loại âm Hán Việt kể trên đều được dùng trong chữ Nôm.
Mượn âm chữ Hán, không mượn nghĩa[sửa | sửa mã nguồn]
Mượn chữ Hán đồng âm hoặc cận âm để ghi âm tiếng Việt. Âm mượn có thể là âm Hán Việt tiêu chuẩn, âm Hán Việt cổ hoặc âm Hán Việt Việt hoá. Khi đọc có thể đọc giống với âm mượn hoặc đọc chệch đi. Ví dụ:
- Đọc giống như âm Hán Việt tiêu chuẩn: chữ "một" 沒 có nghĩa là "chìm" được mượn dùng để ghi từ "một" trong "một mình", chữ "tốt" 卒 có nghĩa là "binh lính" được mượn dùng để ghi từ "tốt" trong "tốt xấu", chữ "xương" 昌 có nghĩa là "hưng thịnh" được mượn dùng để ghi từ "xương" trong "xương thịt", chữ "qua" 戈 là tên gọi của một loại binh khí được mượn dùng để ghi từ "qua" trong "hôm qua".
- Đọc chệch âm Hán Việt tiêu chuẩn: "gió" 這 (mượn âm "giá"), "cửa" 舉 (mượn âm "cử"), "đêm" 店 (mượn âm "điếm"), "chạy" 豸 (mượn âm "trãi").
- Đọc giống như âm Hán Việt cổ: chữ "keo" 膠 ("keo" trong "keo dán", âm Hán Việt tiêu chuẩn là "giao") được dùng để ghi lại từ "keo" trong "keo kiệt", chữ "búa" 斧 ("búa" trong "cái búa", âm Hán Việt tiêu chuẩn là "phủ") được dùng để ghi lại từ "búa" trong "chợ búa" ("búa" trong "chợ búa" là âm Hán Việt cổ của chữ "phố" 鋪).
Mượn nghĩa chữ Hán, không mượn âm[sửa | sửa mã nguồn]
Mượn chữ Hán đồng nghĩa hoặc cận nghĩa để ghi lại âm tiếng Việt. Ví dụ: chữ "dịch" 腋 có nghĩa nghĩa là "nách" được dùng để ghi lại từ "nách" trong "hôi nách", chữ "năng" 能 có nghĩa là "có tài, có năng lực" được dùng để ghi lại từ "hay" trong trong "văn hay chữ tốt".
Tạo chữ ghép[sửa | sửa mã nguồn]
Chữ ghép, còn gọi chữ là chữ hợp thể, là chữ được tạo ra bằng cách ghép hai hoặc nhiều hơn chữ khác thành một chữ. Các chữ cấu thành nên chữ ghép có thể đóng vai trò là thanh phù (bộ phận biểu thị âm đọc của chữ ghép) hoặc nghĩa phù (bộ phận biểu thị ý nghĩa của chữ ghép) hoặc vừa là thành phù vừa là nghĩa phù hoặc dùng làm phù hiệu chỉnh âm chỉ báo cho người đọc biết chữ này cần phải đọc chệch đi. Chúng có thể được viết nguyên dạng hoặc bị viết tỉnh lược mất một phần hoặc thay bằng chữ giản hóa. Thanh phù luôn có âm đọc giống hoặc gần giống với âm đọc của chữ ghép. Phù hiệu chỉnh âm được dùng trong chữ Nôm là bộ "khẩu" 口 (đặt ở bên trái chữ ghép), dấu "cá" 亇 (bắt nguồn từ chữ "cá" 个 viết theo thể thảo thư, đặt ở bên phải chữ ghép), dấu nháy "𡿨" (đặt ở bên phải chữ ghép), bộ "tư" 厶 (đặt ở bên trên hoặc bên phải chữ ghép), dấu "冫" (đặt bên trái chữ ghép, chỉ thấy dùng trong các bản văn bản Nôm ở vùng Nam Bộ Việt Nam).
Một số ví dụ về chữ ghép:
- "chân" 蹎 ("chân" trong "chân tay"): chữ này được cấu thành từ chữ "túc" 足 và chữ "chân" 真. "Túc" 足 có nghĩa là "chân" được dùng làm "nghĩa phù" biểu thị ý nghĩa của chữ ghép. Trong chữ ghép chữ "túc" 足 khi đứng ở bên trái phải viết dưới dạng biến thể gọi là "bàng chữ túc" ⻊. Chữ "chân" 真 ("chân" trong "chân thành") đồng âm với "chân" trong "chân tay" được dùng làm thanh phù biểu thị âm đọc của chữ ghép.
- "gạch" 𥗳 ("gạch" trong "gạch ngói"): chữ này được cấu thành từ chữ "thạch" 石 và chữ "ngạch" 額. "Thạch" 石 có nghĩa là "đá" được dùng làm nghĩa phù, ý là gạch thì được làm bằng đất đá. "Ngạch" 額 dùng làm thanh phù.
- "khói" 𤌋: chữ này được cấu thành từ chữ "hỏa" 火 và chữ "khối" 塊 bị tỉnh lược một phần (tỉnh lược bộ "thổ" 土 ở bên trái chữ "khối" 塊). "Hỏa" 火 có nghĩa là lửa, gợi ý nghĩa của chữ ghép (lửa cháy tạo ra khói), "khối" 塊 gợi âm đọc của chữ ghép.
- "ra" 𦋦: chữ này được cấu thành từ chữ "la" 羅 giản hóa và chữ "xuất" 出. "Xuất" 出 có nghĩa là "ra" biểu thị ý nghĩa của chữ ghép.
- "trời" 𡗶: chữ này được cấu thành từ chữ "thiên" 天 có nghĩa là "trời" và chữ "thượng" 上 có nghĩa là "trên", ý là "trời" thì nằm ở trên cao.
- "lử" 𠢬 ("lử" trong "mệt lử") gồm chữ "vô" 無 có nghĩa là "không có" và chữ "lực" 力 có nghĩa là "sức, sức lực", ý là "lử" là không còn sức lực gì nữa.
Tiếng Việt hiện đại không có phụ âm kép nhưng trong tiếng Việt từ giai đoạn trung đại trở về trước thì lại có phụ âm kép. Trong chữ Nôm hợp thể để biểu thị các phụ âm kép người ta dùng một hoặc hai chữ làm thanh phù. Nếu dùng hai chữ làm thanh phù thì một chữ sẽ dùng để biểu thị phụ âm thứ nhất của phụ âm kép, chữ còn lại biểu thị phụ âm thứ hai của phụ âm kép. Ví dụ:
- "blăng" 𣎞: "Blăng" hiện nay đã biến đổi thành "trăng, giăng". Chữ "blăng" 𣎞 được cấu thành từ chữ "ba" 巴, chữ "lăng" 夌 và chữ "nguyệt" 月. "Ba" 巴 biểu thị phụ âm thứ nhất "b" của phụ âm kép "bl", "lăng" 夌 biểu thị phụ âm thứ hai "l" và phần vần của từ "blăng", "nguyệt" 月 có nghĩa là "mặt trăng" biểu thị ý nghĩa của chữ ghép này.
- "mlời" 𠅜: "Mlời" hiện nay đã biến đổi thành "lời, nhời" ("lời" trong "lời nói"). Chữ "mlời" 𠅜 được cấu thành từ chữ "ma" 麻 (bị tỉnh lược thành "亠") và chữ "lệ" 例. "Ma" 麻 biểu thị phụ âm thứ nhất "m" của phụ âm kép "ml", "lệ" 例 biểu thị phụ âm thứ hai "l" và phần vần cửa từ "mlời".
- "tlòn" 𧷺: "Tlòn" hiện nay đã biến đổi thành "tròn". Chữ này được cấu thành từ chữ "viên" 圓 (bị tỉnh lược bộ "vi" 囗 ở phía ngoài thành "員") và chữ "lôn" 侖. "Viên" 圓 có nghĩa là "tròn" được dùng làm nghĩa phù. "Lôn" 侖 là thanh phù, biểu thị phụ âm thứ hai "l" của phụ âm kép "tl" và phần vần của từ "tlòn".
- "krông" 滝: "Krông" hiện nay đã biến đổi thành "sông". Chữ này được cấu thành từ bộ "thủy" 水 và chữ "long" 竜. "Thủy" có nghĩa là "sông" biểu thị ý nghĩa của chữ ghép. "Long" 竜 biểu thị phụ âm thứ hai "r" của phụ âm kép "kr" và phần vần của từ "krông".
- "sláu" 𦒹: "sláu" hiện nay đã biến đổi thành "sáu". Chữ này được cấu thành từ chữ "lão" và chữ "lục". "Lục" 六 là nghĩa phù, có nghĩa là "sáu". "Lão" 老 là thanh phù, biểu thị phụ âm thứ hai "l" của phụ âm kép "sl" và phần vần của từ "sláu".
Lược bớt nét của chữ Hán để biểu thị phải đọc chệch đi[sửa | sửa mã nguồn]
Lược bớt ít nhất là một nét của một chữ Hán nào đó để gợi ý cho người đọc biết rằng chữ này phải đọc chệch đi. Ví dụ:
- chữ "ấy" 𧘇: lược nét chấm "丶" trên đầu chữ "ý" 衣. Việc lược bớt nét bút này gợi ý cho người đọc biết rằng chữ này không đọc là "y" hay "ý" (chữ 衣 có hai âm đọc là "y" và "ý") mà cần đọc chệch đi.
- "khệnh khạng" 𠀗𠀖: chữ "khệnh 𠀗 là chữ "cộng" 共 bị lược bớt nét phẩy "㇒", chữ "khạng" 𠀖 là chữ "cộng" 共 bị lược bớt nét mác "㇔".
- "khề khà" 𠀫𠀪: chữ "khề" 𠀫 là chữ "kỳ" bị lược bớt nét phẩy "㇒", chữ "khà" 𠀪 là chữ "kỳ" bị lược bớt nét mác "㇔".
Mượn âm của chữ Nôm có sẵn[sửa | sửa mã nguồn]
Dùng chữ Nôm có sẵn để ghi lại từ tiếng Việt đồng âm hoặc cận âm nhưng khác nghĩa hoặc đồng nghĩa nhưng khác âm với chữ được mượn. Khi đọc có thể đọc giống với âm đọc của chữ được mượn hoặc đọc chệch đi. Ví dụ:
- Đọc giống với âm đọc của chữ được mượn: chữ "chín" 𠃩 ("chín" trong "chín người mười ý") được dùng để ghi từ "chín" trong "nấu chín".
- Đọc chệch âm: chữ "đá" 𥒥 ("đá" trong "hòn đá") được dùng để ghi từ "đứa" trong "đứa bé".
Nhược điểm[sửa | sửa mã nguồn]
Nhìn chung chữ Nôm thường có nhiều nét hơn, phức tạp hơn chữ Hán (do phần lớn là những chữ buộc phải ghép 2 chữ Hán lại) nên khó nhớ hơn cả chữ Hán vốn cũng đã khó nhớ. Cách đọc cũng có khi không thống nhất hoặc một chữ có thể có nhiều cách đọc, cách viết, nên có người nói rằng "chữ Nôm phải vừa đọc vừa đoán". Ngoài ra, việc "tam sao thất bản" là khó tránh khỏi, phần vì trình độ người thợ khắc chữ ngày xưa, phần vì khâu in mộc bản có chất lượng không cao (chữ bị nhòe, mất nét).
Về mặt ngữ học thì do âm trong tiếng Việt nhiều hơn số âm trong tiếng Hán (tiếng Việt có 4500 đến 4800 âm; tiếng Hán Quan thoại có khoảng 1280 âm)[7] nên người viết phải dùng dấu nháy [»] hoặc chữ khẩu [口] đặt cạnh một chữ để biểu thị những chữ cận âm. Người đọc vì vậy phải giỏi mà đoán cho trúng âm, khiến chữ Nôm rất khó đọc.
Chữ nôm của các dân tộc khác[sửa | sửa mã nguồn]
Ở Việt Nam, không chỉ có dân tộc Kinh chế tạo ra chữ Nôm, một vài dân tộc thiểu số khác như Tày, Dao, Ngạn, v.v. cũng tạo ra chữ Nôm dựa trên chữ Hán để lưu lại ngôn ngữ của họ.[8]
Chữ Nôm Tày[sửa | sửa mã nguồn]
Chữ Nôm Dao[sửa | sửa mã nguồn]
Chữ Nôm Ngạn[sửa | sửa mã nguồn]
Người Ngạn, một nhánh của người Giáy ở tỉnh Cao Bằng, từng sử dụng chữ Nôm Ngạn trộn với chữ Hán trong các bài mo (khấn cúng).[9]
"Chữ nôm" của các nước khác[sửa | sửa mã nguồn]
Do 喃 nôm = 口 khẩu + 南 nam nên chữ "喃 nôm" trong tên gọi "chữ Nôm" thường được hiểu với ý nghĩa là "ngôn ngữ của người Nam". Tuy nhiên, nếu mở rộng khái niệm "chữ nôm" ra cho tất cả các hệ chữ được sáng tạo dựa trên chữ Hán thì có người còn gọi những chữ được các dân tộc phương bắc như Nhật Bản, Triều Tiên là "chữ nôm Nhật", "chữ nôm Triều", hay gọi những hệ thống chữ của các dân tộc thuộc Trung Quốc[10] như Tráng, Đồng, v.v. là "chữ nôm Choang", "chữ nôm Đồng", v.v.
- Kokuji (国字 Quốc tự) trong hệ thống Kanji của người Nhật cũng được tạo thành từ chữ Hán để ghi lại những từ và khái niệm riêng trong tiếng Nhật. Ví dụ: 畑 hatake = 火 hoả + 田 điền, nghĩa là cánh đồng khô, để phân biệt với 田 là ruộng trồng lúa nước; 鮭 sake = 魚 ngư + 圭 khuê, nghĩa là cá hồi Nhật Bản; 瓩 kiloguramu = 瓦 ngoã + 千 thiên, nghĩa là kílô-gam. Trong hệ thống Kanji hiện đại, cũng có nhiều chữ không có trong các tự điển Trung Quốc nhưng không phải là Kokuji vì đó chỉ là cách đơn giản hoá những chữ Hán đã có sẵn theo kiểu của người Nhật. Ví dụ: 円 là giản thể của 圓 viên; 売 là giản thể của 賣 mại.
- Tương tự như Kokuji của người Nhật, người Triều Tiên cũng dùng chữ Hán để tạo thành một số chữ biểu ý riêng trong hệ thống Hanja của họ. Ví dụ: 畓 dap = 水 thuỷ + 田 điền, nghĩa là ruộng nước, để phân biệt với 田 là đồng khô; 巭 bu = 功 công + 夫 phu, nghĩa là người lao động.
- Chữ vuông Choang của dân tộc Tráng ở cực nam Trung Quốc được phát triển dựa trên chữ Hán và thường được so sánh với chữ Nôm của dân tộc Kinh ở Việt Nam do có nhiều điểm tương đồng giữa hai hệ thống chữ viết này[11][12]. Tuy nhiên, ngoài những cách tạo chữ tương tự với cách tạo chữ Nôm là giả tá, hình-thanh và hội ý, còn có những chữ vuông Choang được tạo ra bởi những cách sơ khai hơn là tượng hình và chỉ sự (xem Lục thư).
Tuy nhiên, cũng nên phân biệt những "chữ nôm" này với những bộ chữ biểu âm như Kana và Hangul trong tiếng Nhật và tiếng Hàn hiện đại.
Trên máy tính[sửa | sửa mã nguồn]
Có nhiều phần mềm máy tính tạo ra ký tự chữ Nôm bằng cách gõ chữ Quốc ngữ.
- HanNomIME là phần mềm chạy trên Windows hỗ trợ cả chữ Hán và chữ nôm.
- Vietnamese Keyboard Set hỗ trợ gõ chữ Nôm và chữ Hán trên Mac OS X.
- WinVNKey là bộ gõ đa ngôn ngữ trên Windows hỗ trợ gõ chữ Hán và chữ Nôm bằng âm Quốc ngữ.
Phông chữ Nôm nằm trong cơ sở dữ liệu Unihan. VietUnicode là phông Unicode chứa các ký tự chữ Nôm. Nó là một dự án trên SourceForge [1]. Phông TrueType có thể tải về từ [2].
Một số từ điển chữ Nôm trên mạng Internet có Từ điển ở Viện Việt học (tiếng Việt) Nom character index (Tiếng Anh).
Chú thích[sửa | sửa mã nguồn]
- ^ Phần "Thời kỳ chữ Nôm ra đời", trong sách Giáo trình Hán Nôm, tập 2 (tập chữ Nôm), Bộ môn Hán Nôm trường Đại học Tổng hợp Hà Nội biên soạn, in tại Nhà xuất bản Đại học và Giáo dục chuyên nghiệp, Hà Nội, 1990. Trang 8-9.
- ^ Giới-Thiệu "Lược Khảo Vấn Ðề Chữ Nôm Của Cụ TRẦN VĂN GIÁP
- ^ ""Phật thuyết" có phải dịch phẩm Nôm của thế kỉ XII?"
- ^ "Từ hai bài phú Nôm..."
- ^ Tìm hiểu giá trị "Cư trần lạc đạo Phú" của Trần Nhân Tông"
- ^ Lữ-y Đoan. Sấm-truyền ca Genesia. Montréal: Tập san Y sĩ, 2000.
- ^ Hannas, Wm. C. Asia's orthographic dilemma. Honolulu, HI: University of Hawaii Press, 1997. tr 88
- ^ Nguyễn Vũ (25 tháng 10 năm 2007). “'Điều tra, sưu tầm, nghiên cứu, mã hoá chữ viết cổ truyền'”. Viện Khoa học Xã hội Việt Nam. Bản gốc lưu trữ ngày 24 tháng 9 năm 2008.
- ^ Nguyễn Quang Hồng (19 tháng 5 năm 2009). “Khái lược về chữ Nôm Ngạn” (PDF). Tạp chí Hán Nôm (6 (85)): 45–8. Truy cập ngày 24 tháng 5 năm 2013.
- ^ Ở Trung Quốc, ngoài Tráng, Đồng, còn có nhiều dân tộc khác cũng có "chữ nôm" như Miêu, Dao, Bạch, Bố Y, Hà Nhì, v.v. Trong đó dân tộc Miêu (H'Mông) và Dao cũng thuộc gia đình các dân tộc Việt Nam.
- ^ "Hiện tượng đồng hình giữa chữ Nôm Việt và chữ vuông Choang", Tạp chí Hán Nôm, số 2-1997
- ^ "Hình bóng chữ Nôm Việt trong chữ vuông Choang", Tạp chí Hán Nôm, số 1-1999
Tham khảo[sửa | sửa mã nguồn]
- Hội Bảo tồn di sản chữ Nôm cung cấp nguyên bản chính, và cho phép xuất bản nguyên bản này theo Giấy Phép Sử Dụng Văn Bản Tự Do GNU (GFDL).
Xem Thêm[sửa | sửa mã nguồn]
Liên kết ngoài[sửa | sửa mã nguồn]
- Ra mắt bộ Tự điển chữ Nôm lớn nhất
- Hội Bảo tồn Di sản Nôm
- Tiểu Tự điển chữ Nôm
- Văn phòng Nôm Na Hà Nội
- Phần mềm gõ chữ Nôm
- ChuNom.org
- Uy ki Hán Nôm – bách khoa toàn thư wiki của Ủy ban Phục sinh Hán Nôm Việt Nam

markdown:
# Chữ Nôm
**Chữ Nôm** (chữ Nôm: 字喃·𡨸喃·𡦂喃) là tên gọi của cách viết [biểu ý](/wiki/Ch%E1%BB%AF_t%C6%B0%E1%BB%A3ng_h%C3%ACnh) trong thời [cổ đại](/wiki/C%E1%BB%95_%C4%91%E1%BA%A1i) và [trung đại](/w/index.php?title=Trung_%C4%91%E1%BA%A1i&action=edit&redlink=1) của [tiếng Việt](/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Vi%E1%BB%87t), có một thời kỳ dài được xem là ngôn ngữ quốc gia (quốc ngữ), gọi là **Quốc Âm**.
## Mục lục
[1 Lịch sử](#L.E1.BB.8Bch_s.E1.BB.AD) [2 Sự kết thúc của chữ Nôm và Hán](#S.E1.BB.B1_k.E1.BA.BFt_th.C3.BAc_c.E1.BB.A7a_ch.E1.BB.AF_N.C3.B4m_v.C3.A0_H.C3.A1n) [3 Những cách tạo chữ Nôm](#Nh.E1.BB.AFng_c.C3.A1ch_t.E1.BA.A1o_ch.E1.BB.AF_N.C3.B4m) [4 Nhược điểm](#Nh.C6.B0.E1.BB.A3c_.C4.91i.E1.BB.83m) [5 Chữ nôm của các dân tộc khác](#Ch.E1.BB.AF_n.C3.B4m_c.E1.BB.A7a_c.C3.A1c_d.C3.A2n_t.E1.BB.99c_kh.C3.A1c) [6 Trên máy tính](#Tr.C3.AAn_m.C3.A1y_t.C3.ADnh) [7 Chú thích](#Ch.C3.BA_th.C3.ADch) [8 Tham khảo](#Tham_kh.E1.BA.A3o) [9 Xem Thêm](#Xem_Th.C3.AAm) [10 Liên kết ngoài](#Li.C3.AAn_k.E1.BA.BFt_ngo.C3.A0i)
[§](#L.E1.BB.8Bch_s.E1.BB.AD)Lịch sử[ [sửa](/w/index.php?title=Ch%E1%BB%AF_N%C3%B4m&veaction=edit&vesection=1) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Ch%E1%BB%AF_N%C3%B4m&action=edit§ion=1)]
[§](#H.C3.ACnh_th.C3.A0nh)Hình thành[ [sửa](/w/index.php?title=Ch%E1%BB%AF_N%C3%B4m&veaction=edit&vesection=2) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Ch%E1%BB%AF_N%C3%B4m&action=edit§ion=2)]
[§](#C.C3.A1c_quan_.C4.91i.E1.BB.83m_v.E1.BB.81_s.E1.BB.B1_ra_.C4.91.E1.BB.9Di_c.E1.BB.A7a_ch.E1.BB.AF_N.C3.B4m)Các quan điểm về sự ra đời của chữ Nôm[ [sửa](/w/index.php?title=Ch%E1%BB%AF_N%C3%B4m&veaction=edit&vesection=3) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Ch%E1%BB%AF_N%C3%B4m&action=edit§ion=3)]
Cách cấu tạo chữ Nôm "có thể" đã manh nha ló dạng từ những năm đầu khi
[người Trung Hoa](/wiki/Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Hoa) chinh phục đất [Giao Chỉ](/wiki/Giao_Ch%E1%BB%89) (Miền Bắc Việt Nam) và đặt nền đô hộ trên các bộ lạc [người Việt](/wiki/Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Vi%E1%BB%87t) vào đầu [Công nguyên](/wiki/C%C3%B4ng_Nguy%C3%AAn). Vì ngôn ngữ khác biệt, những "chữ Nôm" đầu tiên xuất hiện vì nhu cầu ghi địa danh, tên người hoặc những khái niệm không có trong Hán văn. Song chứng cứ còn lưu lại hết sức ít ỏi, khó kiểm chứng được một cách chính xác. [Phạm Huy Hổ](/w/index.php?title=Ph%E1%BA%A1m_Huy_H%E1%BB%95&action=edit&redlink=1) trong "Việt Nam ta biết chữ Hán từ đời nào?" thì cho rằng chữ Nôm có từ thời [Hùng Vương](/wiki/H%C3%B9ng_V%C6%B0%C6%A1ng). Văn Đa cư sĩ [Nguyễn Văn San](/w/index.php?title=Nguy%E1%BB%85n_V%C4%83n_San&action=edit&redlink=1) lại cho rằng chữ Nôm có từ thời [Sĩ Nhiếp](/wiki/S%C4%A9_Ti%E1%BA%BFp) cuối đời [Đông Hán](/wiki/Nh%C3%A0_H%C3%A1n#S.E1.BB.B1_tr.E1.BB.97i_d.E1.BA.ADy_v.C3.A0_s.E1.BB.A5p_.C4.91.E1.BB.95_c.E1.BB.A7a_nh.C3.A0_.C4.90.C3.B4ng_H.C3.A1n) [thế kỷ thứ 2](/wiki/Th%E1%BA%BF_k%E1%BB%B7_2). [Nguyễn Văn Tố](/wiki/Nguy%E1%BB%85n_V%C4%83n_T%E1%BB%91) dựa vào hai chữ "bố cái" trong danh xưng "Bố Cái đại vương" do nhân dân Việt Nam suy tôn [Phùng Hưng](/wiki/Ph%C3%B9ng_H%C6%B0ng) mà cho rằng chữ Nôm có từ thời Phùng Hưng [thế kỷ thứ 8](/wiki/Th%E1%BA%BF_k%E1%BB%B7_8). Ý kiến khác lại dựa vào chữ "cồ" trong [quốc hiệu](/w/index.php?title=Qu%E1%BB%91c_hi%E1%BB%87u&action=edit&redlink=1) " [Đại Cồ Việt](/wiki/%C4%90%E1%BA%A1i_C%E1%BB%93_Vi%E1%BB%87t)" (大瞿越) để cho rằng chữ Nôm có từ thời [Đinh Tiên Hoàng](/wiki/%C4%90inh_Ti%C3%AAn_Ho%C3%A0ng).
Trong một số nghiên cứu vào
[thập niên 1990](/wiki/Th%E1%BA%ADp_ni%C3%AAn_1990), các học giả căn cứ vào đặc điểm cấu trúc nội tại của chữ Nôm, dựa vào cứ liệu ngữ âm lịch sử tiếng Hán và tiếng Việt, so sánh đối chiếu hệ thống âm tiếng Hán và tiếng [Hán Việt](/wiki/T%E1%BB%AB_H%C3%A1n-Vi%E1%BB%87t) đã đi tới kết luận rằng âm Hán Việt (âm của người Việt đọc chữ Hán) ngày nay bắt nguồn từ thời [nhà Đường](/wiki/Nh%C3%A0_%C4%90%C6%B0%E1%BB%9Dng)- [nhà Tống](/wiki/Nh%C3%A0_T%E1%BB%91ng) [thế kỷ 8](/wiki/Th%E1%BA%BF_k%E1%BB%B7_8)- [9](/wiki/Th%E1%BA%BF_k%E1%BB%B7_9). Và nếu âm Hán Việt có từ thời Đường, Tống thì chữ Nôm không thể ra đời trước khi cố định cách đọc Hán Việt (nếu xét chữ Nôm với tư cách hệ thống văn tự) và chỉ có thể ra đời sau khoảng [thế kỷ thứ 10](/wiki/Th%E1%BA%BF_k%E1%BB%B7_10) khi người Việt thoát khỏi nghìn năm [Bắc thuộc](/wiki/B%E1%BA%AFc_thu%E1%BB%99c) với chiến thắng của [Ngô Quyền](/wiki/Ng%C3%B4_Quy%E1%BB%81n) vào năm [938](/wiki/938). [[1]](#cite_note-1)
Bước sang thời kỳ tự chủ bắt đầu vào
[thế kỷ 10](/wiki/Th%E1%BA%BF_k%E1%BB%B7_10) chữ Nôm được hoàn chỉnh dần và mãi đến [thế kỷ 13](/wiki/Th%E1%BA%BF_k%E1%BB%B7_13)- [15](/wiki/Th%E1%BA%BF_k%E1%BB%B7_15) mới phát triển mạnh mẽ trong văn chương.
Về văn bản thì khi tìm chứng tích trước thời
[nhà Lý](/wiki/Nh%C3%A0_L%C3%BD), văn tịch hoàn toàn không lưu lại dấu vết chữ Nôm nào cả. Sang thời Lý thì mới có một số chữ Nôm như trong bài bi ký ở chùa xã Hương Nộn, huyện [Tam Nông](/wiki/Tam_N%C3%B4ng) tỉnh [Phú Thọ](/wiki/Ph%C3%BA_Th%E1%BB%8D) (tạc năm [1173](/wiki/1173) niên hiệu Chính Long Bảo Ứng thứ 11) hay bia chùa Tháp Miếu, huyện [Yên Lãng](/wiki/Y%C3%AAn_L%C3%A3ng) (nay thuộc [Phúc Yên](/wiki/Ph%C3%BAc_Y%C3%AAn), tỉnh [Vĩnh Phúc](/wiki/V%C4%A9nh_Ph%C3%BAc) (tạc năm [1210](/wiki/1210) triều vua [Lý Cao Tông](/wiki/L%C3%BD_Cao_T%C3%B4ng)).
Trước tác thì phải sang thời
[nhà Trần](/wiki/Nh%C3%A0_Tr%E1%BA%A7n) mới có dấu tích rõ ràng. [[2]](#cite_note-2)
[§](#Ph.C3.A1t_tri.E1.BB.83n)Phát triển[ [sửa](/w/index.php?title=Ch%E1%BB%AF_N%C3%B4m&veaction=edit&vesection=4) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Ch%E1%BB%AF_N%C3%B4m&action=edit§ion=4)]
Ban đầu khi mới xuất hiện, chữ Nôm thuần túy mượn dạng chữ Hán y nguyên để ghi âm tiếng Việt cổ (mượn âm để chép tiếng Quốc âm). Phép đó gọi là chữ "giả tá". Dần dần phép ghép hai chữ Hán lại với nhau, một phần gợi âm, một phần gợi ý được dùng ngày càng nhiều và có hệ thống hơn. Phép này gọi là "hài thanh" để cấu tạo chữ mới. Kể từ
[thời Lê](/wiki/Nh%C3%A0_L%C3%AA_s%C6%A1) về sau số lượng sáng tác bằng chữ Nôm tăng dần trong suốt 500 năm từ [thế kỷ 14](/wiki/Th%E1%BA%BF_k%E1%BB%B7_14) đến [thế kỷ 20](/wiki/Th%E1%BA%BF_k%E1%BB%B7_20). Dồi dào nhất là các áng thi văn có tính cách cảm hứng, tiêu khiển, và nặng phần tình cảm. Những tác phẩm Nôm này rất đa dạng: từ [Hàn luật](/wiki/H%C3%A0n_lu%E1%BA%ADt) (thơ Nôm (tiếng Việt) theo luật Đường), đến [văn tế](/wiki/V%C4%83n_t%E1%BA%BF), truyện thơ [lục bát](/wiki/Th%C6%A1#L.E1.BB.A5c_b.C3.A1t), [song thất lục bát](/wiki/Th%C6%A1_song_th%E1%BA%A5t_l%E1%BB%A5c_b%C3%A1t), [phú](/wiki/Ph%C3%BA), [hát nói](/w/index.php?title=H%C3%A1t_n%C3%B3i&action=edit&redlink=1), [tuồng](/wiki/Tu%E1%BB%93ng), [chèo](/wiki/Ch%C3%A8o). Văn Nôm đã diễn tả đầy đủ mọi tình cảm của dân tộc Việt, khi thì hào hùng, khi bi ai; khi thì trang nghiêm, khi bỡn cợt.
[§](#Tr.C6.B0.E1.BB.9Bc_th.E1.BA.BF_k.E1.BB.B7_15)Trước thế kỷ 15[ [sửa](/w/index.php?title=Ch%E1%BB%AF_N%C3%B4m&veaction=edit&vesection=5) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Ch%E1%BB%AF_N%C3%B4m&action=edit§ion=5)]
Một số di tích còn lưu lại dấu vết chữ Nôm trước thế kỷ 15 nhưng số lượng không nhiều ngoài vài văn bia. Tuy nhiên có thuyết cho rằng một tác phẩm quan trọng là tập
*Phật thuyết đại báo phụ mẫu ân trọng kinh* đã ra đời vào thời [nhà Lý](/wiki/Nh%C3%A0_L%C3%BD) khoảng [thế kỷ 12](/wiki/Th%E1%BA%BF_k%E1%BB%B7_12). Đây cũng là đặc điểm vì tập này là [văn xuôi](/wiki/V%C4%83n_xu%C3%B4i), một thể văn ít khi dùng chữ Nôm. [[3]](#cite_note-3) [Nhà Trần](/wiki/Nh%C3%A0_Tr%E1%BA%A7n) cũng để lại một số tác phẩm chữ Nôm như mấy bài [phú](/wiki/Ph%C3%BA) của vua [Trần Nhân Tông](/wiki/Tr%E1%BA%A7n_Nh%C3%A2n_T%C3%B4ng): " [Cư trần lạc đạo phú](/w/index.php?title=C%C6%B0_tr%E1%BA%A7n_l%E1%BA%A1c_%C4%91%E1%BA%A1o_ph%C3%BA&action=edit&redlink=1)" (居塵樂道賦) và "Đắc thú lâm tuyền thành đạo ca" (得趣林泉成道歌). [[4]](#cite_note-T.E1.BB.AB_hai_b.C3.A0i_ph.C3.BA_N.C3.B4m...-4) [[5]](#cite_note-5)
[§](#Th.E1.BA.BF_k.E1.BB.B7_15-17)Thế kỷ 15-17[ [sửa](/w/index.php?title=Ch%E1%BB%AF_N%C3%B4m&veaction=edit&vesection=6) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Ch%E1%BB%AF_N%C3%B4m&action=edit§ion=6)]
Thời kỳ này phần lớn thi văn lưu truyền biết tới nay là thơ Hàn luật bát cú hoặc tứ tuyệt. Một số là trước tác cảm hứng riêng như:
* ( Quốc âm thi tập* [Nguyễn Trãi](/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Tr%C3%A3i)), *(* [Hồng Đức quốc âm thi tập](/w/index.php?title=H%E1%BB%93ng_%C4%90%E1%BB%A9c_qu%E1%BB%91c_%C3%A2m_thi_t%E1%BA%ADp&action=edit&redlink=1) [Lê Thánh Tông](/wiki/L%C3%AA_Th%C3%A1nh_T%C3%B4ng)), *(* [Bạch Vân am thi tập](/w/index.php?title=B%E1%BA%A1ch_V%C3%A2n_am_thi_t%E1%BA%ADp&action=edit&redlink=1) [Nguyễn Bỉnh Khiêm](/wiki/Nguy%E1%BB%85n_B%E1%BB%89nh_Khi%C3%AAm)), *Ngự đề hoà danh bách vịnh*(Chúa [Trịnh Căn](/wiki/Tr%E1%BB%8Bnh_C%C4%83n)), *Tứ thời khúc vịnh*( [Hoàng Sĩ Khải](/w/index.php?title=Ho%C3%A0ng_S%C4%A9_Kh%E1%BA%A3i&action=edit&redlink=1)), *Ngọa long cương*( [Đào Duy Từ](/wiki/%C4%90%C3%A0o_Duy_T%E1%BB%AB)); nhưng cũng không thiếu những tác phẩm theo dạng [sử ký](/wiki/S%E1%BB%AD_K%C3%BD_(%C4%91%E1%BB%8Bnh_h%C6%B0%E1%BB%9Bng))như: *,* [Thiên Nam Minh giám](/w/index.php?title=Thi%C3%AAn_Nam_Minh_gi%C3%A1m&action=edit&redlink=1) *. Thơ* [Thiên Nam ngữ lục](/w/index.php?title=Thi%C3%AAn_Nam_ng%E1%BB%AF_l%E1%BB%A5c&action=edit&redlink=1) [lục bát](/wiki/Th%C6%A1#L.E1.BB.A5c_b.C3.A1t)cũng xuất hiện với tác phẩm "Cảm tác" của [Nguyễn Hy Quang](/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Hy_Quang), được sáng tác năm [1674](/wiki/1674).
Ngoài ra bên đạo
[Công giáo](/wiki/C%C3%B4ng_gi%C3%A1o) cũng có vài tác phẩm bằng chữ Nôm thuộc thời kỳ này, trong đó có *Sấm truyền ca* của Lữ Y Đoan, soạn năm [1670](/wiki/1670). [[6]](#cite_note-6)
[§](#Th.E1.BA.BF_k.E1.BB.B7_18-19)Thế kỷ 18-19[ [sửa](/w/index.php?title=Ch%E1%BB%AF_N%C3%B4m&veaction=edit&vesection=7) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Ch%E1%BB%AF_N%C3%B4m&action=edit§ion=7)] [Thơ Hàn luật](/wiki/Th%C6%A1_H%C3%A0n_lu%E1%BA%ADt) của những thế kỷ kế tiếp càng uyển chuyển, lối dùng chữ càng tài tình, hóm hỉnh như thơ của [Hồ Xuân Hương](/wiki/H%E1%BB%93_Xu%C3%A2n_H%C6%B0%C6%A1ng) hay [Bà Huyện Thanh Quan](/wiki/B%C3%A0_Huy%E1%BB%87n_Thanh_Quan). Ngược lại thể thơ dài như [Ai tư vãn](/wiki/Ai_t%C6%B0_v%C3%A3n) của [Ngọc Hân Công chúa](/wiki/L%C3%AA_Ng%E1%BB%8Dc_H%C3%A2n) cùng thể [song thất lục bát](/wiki/Th%C6%A1_song_th%E1%BA%A5t_l%E1%BB%A5c_b%C3%A1t) trong * của Chinh phụ ngâm* [Đoàn Thị Điểm](/wiki/%C4%90o%C3%A0n_Th%E1%BB%8B_%C4%90i%E1%BB%83m)lưu danh những nữ sĩ biệt tài thời trước. Riêng *Chinh phụ ngâm*được xem là một tuyệt tác, có phần trội hơn nguyên bản chữ Nho.
Thể song thất lục bát cũng lưu lại tác phẩm
*, lời văn cầu kỳ, hoa mỹ nhưng thể thơ phổ biến nhất là truyện thơ Cung oán ngâm khúc* [lục bát](/wiki/Th%C6%A1#L.E1.BB.A5c_b.C3.A1t), trong đó phải kể [Truyện Kiều](/wiki/Truy%E1%BB%87n_Ki%E1%BB%81u)( [Nguyễn Du](/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Du)) và *(* [Lục Vân Tiên](/wiki/L%E1%BB%A5c_V%C3%A2n_Ti%C3%AAn) [Nguyễn Đình Chiểu](/wiki/Nguy%E1%BB%85n_%C4%90%C3%ACnh_Chi%E1%BB%83u)). Văn từ truyện thơ bình dị hơn nhưng lối hành văn và ý tứ không kém sâu sắc và khéo léo. Những tác phẩm truyện Nôm khuyết danh khác như [Thạch Sanh](/wiki/Th%E1%BA%A1ch_Sanh_(truy%E1%BB%87n_th%C6%A1)), [Trê Cóc](/wiki/Tr%C3%AA_C%C3%B3c), [Nhị độ mai](/wiki/Nh%E1%BB%8B_%C4%91%E1%BB%99_mai), [Phan Trần](/wiki/Phan_Tr%E1%BA%A7n), [Tấm Cám](/wiki/T%E1%BA%A5m_C%C3%A1m), [Lưu Bình Dương Lễ](/wiki/L%C6%B0u_B%C3%ACnh_-_D%C6%B0%C6%A1ng_L%E1%BB%85), [Ngư tiều vấn đáp y thuật](/w/index.php?title=Ng%C6%B0_ti%E1%BB%81u_v%E1%BA%A5n_%C4%91%C3%A1p_y_thu%E1%BA%ADt&action=edit&redlink=1), Nữ tú tài, Tô Công phụng sứ, tất cả được phổ biến rộng rãi khiến không mấy người Việt lại không biết vài câu, nhất là [Truyện Kiều](/wiki/Truy%E1%BB%87n_Ki%E1%BB%81u).
Dưới triều đại
[nhà Tây Sơn](/wiki/Nh%C3%A0_T%C3%A2y_S%C6%A1n), do sự hậu thuẫn của [Quang Trung](/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Hu%E1%BB%87) hoàng đế, toàn bộ các văn kiện hành chính bắt buộc phải viết bằng chữ Nôm trong 24 năm, từ [1788](/wiki/1788) đến [1802](/wiki/1802).
[§](#Th.E1.BA.BF_k.E1.BB.B7_19-20)Thế kỷ 19-20[ [sửa](/w/index.php?title=Ch%E1%BB%AF_N%C3%B4m&veaction=edit&vesection=8) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Ch%E1%BB%AF_N%C3%B4m&action=edit§ion=8)]
Thời kỳ cuối của chữ Nôm xuất hiện nhiều tác phẩm thi ca theo thể
[hát nói](/w/index.php?title=H%C3%A1t_n%C3%B3i&action=edit&redlink=1) như của [Nguyễn Khuyến](/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Khuy%E1%BA%BFn), [Chu Mạnh Trinh](/wiki/Chu_M%E1%BA%A1nh_Trinh), [Tú Xương](/wiki/Tr%E1%BA%A7n_T%E1%BA%BF_X%C6%B0%C6%A1ng) v.v. Những thể cũ [song thất lục bát](/wiki/Th%C6%A1_song_th%E1%BA%A5t_l%E1%BB%A5c_b%C3%A1t) và lục bát (các truyện Nôm) vẫn góp mặt song thêm vào đó là những vở [tuồng](/wiki/Tu%E1%BB%93ng) hoặc [chèo](/wiki/Ch%C3%A8o) dân gian cũng được soạn bằng chữ Nôm như [Kim Thạch kỳ duyên](/wiki/Kim_Th%E1%BA%A1ch_k%E1%BB%B3_duy%C3%AAn), [Chàng Lía](/wiki/Ch%C3%A0ng_L%C3%ADa) (Văn Doan diễn ca), [Quan Âm Thị Kính](/wiki/Quan_%C3%82m_Th%E1%BB%8B_K%C3%ADnh_(truy%E1%BB%87n_th%C6%A1)).
Đối ngược lại tài liệu
[văn học](/wiki/V%C4%83n_h%E1%BB%8Dc), [triết học](/wiki/Tri%E1%BA%BFt_h%E1%BB%8Dc), [sử học](/wiki/L%E1%BB%8Bch_s%E1%BB%AD), [luật pháp](/wiki/Lu%E1%BA%ADt_ph%C3%A1p), [y khoa](/wiki/Y_h%E1%BB%8Dc), [tôn giáo](/wiki/T%C3%B4n_gi%C3%A1o) nhất là [văn xuôi](/wiki/V%C4%83n_xu%C3%B4i) tuy có được ghi lại bằng chữ Nôm nhưng tương đối ít. Văn vần thì có vài tác phẩm như * (thời Nguyễn). Song sử liệu, nhất là chính sử cùng các văn bản hành chính của triều đình thì nhất thể đều bằng chữ Hán. Ngoại lệ là những năm tồn tại ngắn ngủi của Đại Nam quốc sử diễn ca* [nhà Hồ](/wiki/Nh%C3%A0_H%E1%BB%93)( [thế kỷ 15](/wiki/Th%E1%BA%BF_k%E1%BB%B7_15)) và [nhà Tây Sơn](/wiki/Nh%C3%A0_T%C3%A2y_S%C6%A1n)( [thế kỷ 18](/wiki/Th%E1%BA%BF_k%E1%BB%B7_18)). Những văn bản hành chính như sổ sách, công văn, giấy tờ, thư từ, khế ước, địa bạ v.v. chỉ đôi khi xen chữ Nôm nếu không thể tìm được một chữ Hán đồng nghĩa để chỉ các danh từ riêng (như tên đất, tên làng, tên người), nhưng tổng thể vẫn là văn bản Hán Việt bởi quan niệm chung của giới sĩ đại phu các triều đại bấy giờ thì cho là: "nôm na là cha mách qué". Dù vậy chữ Nôm đã đóng góp đa dạng, đúng là công cụ thuần Việt ghi lại lịch sử văn hoá của dân tộc trong khoảng 10 thế kỷ, mặc dù đó là công cụ còn nhiều hạn chế về mặt kỹ thuật cũng như mức phổ dụng so với chữ Hán.
[§](#S.E1.BB.B1_k.E1.BA.BFt_th.C3.BAc_c.E1.BB.A7a_ch.E1.BB.AF_N.C3.B4m_v.C3.A0_H.C3.A1n)Sự kết thúc của chữ Nôm và Hán[ [sửa](/w/index.php?title=Ch%E1%BB%AF_N%C3%B4m&veaction=edit&vesection=9) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Ch%E1%BB%AF_N%C3%B4m&action=edit§ion=9)] ![ ](//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/6/6e/1938_Vietnamese_Birth_Certificate_in_N%C3%B4m.jpg/220px-1938_Vietnamese_Birth_Certificate_in_N%C3%B4m.jpg)
![ ](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/6/6e/1938_Vietnamese_Birth_Certificate_in_N%C3%B4m.jpg/220px-1938_Vietnamese_Birth_Certificate_in_N%C3%B4m.jpg)
[Bắc Kỳ](/wiki/B%E1%BA%AFc_K%E1%BB%B3)có bốn dạng chữ: [chữ Quốc ngữ](/wiki/Qu%E1%BB%91c_ng%E1%BB%AF)lẫn chữ Nôm cùng dấu triện bằng [tiếng Pháp](/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Ph%C3%A1p)và vài [chữ Nho](/wiki/Ch%E1%BB%AF_H%C3%A1n)
[§](#Ch.E1.BB.AF_Qu.E1.BB.91c_ng.E1.BB.AF_xu.E1.BA.A5t_hi.E1.BB.87n)Chữ Quốc ngữ xuất hiện[ [sửa](/w/index.php?title=Ch%E1%BB%AF_N%C3%B4m&veaction=edit&vesection=10) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Ch%E1%BB%AF_N%C3%B4m&action=edit§ion=10)]
Chữ Nôm được dùng song song với chữ Hán cho đến
[thế kỷ 16](/wiki/Th%E1%BA%BF_k%E1%BB%B7_16) khi các [nhà truyền đạo](/w/index.php?title=Nh%C3%A0_truy%E1%BB%81n_%C4%91%E1%BA%A1o&action=edit&redlink=1) phương Tây vào [Việt Nam](/wiki/Vi%E1%BB%87t_Nam), họ đã dùng [kí tự Latinh](/wiki/B%E1%BA%A3ng_ch%E1%BB%AF_c%C3%A1i_Latinh) để phiên âm tiếng Việt, và chữ [Quốc ngữ](/wiki/Qu%E1%BB%91c_ng%E1%BB%AF) dựa trên [kí tự La Tinh](/wiki/B%E1%BA%A3ng_ch%E1%BB%AF_c%C3%A1i_Latinh) được hình thành. Mặc dù dễ học, dễ nhớ, việc dùng chữ Quốc ngữ sau đó chỉ phổ biến trong [cộng đồng giáo dân](/wiki/C%C3%B4ng_gi%C3%A1o_t%E1%BA%A1i_Vi%E1%BB%87t_Nam) trong phạm vi ghi chép [Kinh Thánh](/wiki/Kinh_Th%C3%A1nh) chứ không được sử dụng nhiều trong việc làm phương tiện trứ tác hay truyền đạt thông tin. Chữ Nôm vì vậy vẫn là văn tự chính trong nền văn chương Việt Nam mãi cho tới hết [thế kỷ 19](/wiki/Th%E1%BA%BF_k%E1%BB%B7_19). Sang đầu [thế kỷ 20](/wiki/Th%E1%BA%BF_k%E1%BB%B7_20) [chính quyền Pháp](/wiki/Li%C3%AAn_bang_%C4%90%C3%B4ng_D%C6%B0%C6%A1ng) cho giải thể phép [thi cử](/w/index.php?title=Thi_c%E1%BB%AD_Nho_h%E1%BB%8Dc&action=edit&redlink=1) [chữ Nho](/wiki/Ch%E1%BB%AF_H%C3%A1n) ( [1915](/wiki/1915) ở [Bắc Kỳ](/wiki/B%E1%BA%AFc_K%E1%BB%B3) và [1919](/wiki/1919) ở [Trung Kỳ](/wiki/Trung_K%E1%BB%B3)) và đưa chữ Quốc ngữ lên hàng văn tự chính thức. Bắt đầu từ năm [1908](/wiki/1908) chữ Quốc ngữ mới bắt đầu thay thế chữ Nôm. Phong trào [Đông Kinh Nghĩa Thục](/wiki/%C4%90%C3%B4ng_Kinh_Ngh%C4%A9a_Th%E1%BB%A5c) ( [1907](/wiki/1907)) và [Hội Truyền bá Quốc ngữ](/w/index.php?title=H%E1%BB%99i_Truy%E1%BB%81n_b%C3%A1_Qu%E1%BB%91c_ng%E1%BB%AF&action=edit&redlink=1) ( [1938](/wiki/1938)) cũng như sự phát triển [báo chí](/wiki/B%C3%A1o_ch%C3%AD) vào đầu thế kỷ 20 đã góp phần trong việc thâu nhận chữ Quốc ngữ là văn tự chính đáng của người Việt, khép lại thời kỳ dùng chữ Nôm để truyền đạt tư duy cùng những cảm hứng của dân tộc Việt.
[§](#.C4.90.E1.BB.8Ba_v.E1.BB.8B_ch.E1.BB.AF_N.C3.B4m_lu_m.E1.BB.9D)Địa vị chữ Nôm lu mờ[ [sửa](/w/index.php?title=Ch%E1%BB%AF_N%C3%B4m&veaction=edit&vesection=11) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Ch%E1%BB%AF_N%C3%B4m&action=edit§ion=11)]
Sau khi chữ Quốc ngữ (
[dùng mẫu tự Latinh](/wiki/B%E1%BA%A3ng_ch%E1%BB%AF_c%C3%A1i_Latinh)) được phổ biến vào đầu [thế kỷ 20](/wiki/Th%E1%BA%BF_k%E1%BB%B7_20), chữ Nôm dần dần mai một. Mất vị trí là phương tiện ghi chép, chữ Nôm tàn lụi dần trong bối cảnh tiến trình Âu hóa ngày càng mạnh ở Việt Nam. Được sự cổ xúy của thủ lĩnh các phong trào duy tân đương thời, chữ Quốc ngữ đã trở nên phổ biến và khẳng định chỗ đứng của nó trong hệ thống văn tự mới của dân tộc theo mô hình phương Tây, thoát khỏi ảnh hưởng [Hán học](/wiki/H%C3%A1n_h%E1%BB%8Dc). Lối văn tự đó nở rộ với phong trào [Thơ mới](/wiki/Th%C6%A1_m%E1%BB%9Bi) và các sáng tác của [Tự lực văn đoàn](/wiki/T%E1%BB%B1_L%E1%BB%B1c_v%C4%83n_%C4%91o%C3%A0n). Từ đó di sản chữ Nôm về mặt kiến thức cũng như văn tịch cổ ngày càng bị đe dọa, có nguy cơ mất hẳn. Ngày nay, ở Việt Nam và cả thế giới rất ít người còn đọc được văn bản chữ Nôm từ nguyên tác. Hậu quả là một phần quan trọng của [lịch sử](/wiki/L%E1%BB%8Bch_s%E1%BB%AD_Vi%E1%BB%87t_Nam) và [văn học Việt Nam](/wiki/V%C4%83n_h%E1%BB%8Dc_Vi%E1%BB%87t_Nam) đã nằm ngoài tầm tay của trên 90 triệu người nói tiếng Việt.
[§](#Nh.E1.BB.AFng_c.C3.A1ch_t.E1.BA.A1o_ch.E1.BB.AF_N.C3.B4m)Những cách tạo chữ Nôm[ [sửa](/w/index.php?title=Ch%E1%BB%AF_N%C3%B4m&veaction=edit&vesection=12) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Ch%E1%BB%AF_N%C3%B4m&action=edit§ion=12)]
[§](#M.C6.B0.E1.BB.A3n_c.E1.BA.A3_.C3.A2m_v.C3.A0_ngh.C4.A9a_c.E1.BB.A7a_ch.E1.BB.AF_H.C3.A1n)Mượn cả âm và nghĩa của chữ Hán[ [sửa](/w/index.php?title=Ch%E1%BB%AF_N%C3%B4m&veaction=edit&vesection=13) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Ch%E1%BB%AF_N%C3%B4m&action=edit§ion=13)]
Mượn cả âm đọc (âm Hán Việt) và nghĩa của chữ Hán để ghi lại các từ
[từ Hán Việt](/wiki/T%E1%BB%AB_H%C3%A1n_Vi%E1%BB%87t). Âm Hán Việt có ba loại là:
- Âm Hán Việt tiêu chuẩn: bắt nguồn từ ngữ âm tiếng Hán thời
[Đường](/wiki/Nh%C3%A0_%C4%90%C6%B0%E1%BB%9Dng). Ví dụ: "ông" 翁, "bà" 婆, "thuận lợi" 順利, "công thành danh toại" 功成名遂.
- Âm Hán Việt cổ: bắt nguồn từ ngữ âm tiếng Hán trước thời Đường. Ví dụ: "mùa" 務 (âm Hán Việt tiêu chuẩn là"vụ"), "bay" 飛 (âm Hán Việt tiêu chuẩn là "phi"), "buồng" 房 (âm Hán Việt tiêu chuẩn là "phòng").
- Âm Hán Việt Việt hoá: là các âm gốc Hán bị biến đổi cách đọc do ảnh hưởng của quy luật ngữ âm tiếng Việt. Ví dụ: "thêm" 添 (âm Hán Việt tiêu chuẩn là "thiêm"), "nhà" 家 (âm Hán Việt tiêu chuẩn là "gia"), "khăn" 巾 (âm Hán Việt tiêu chuẩn là "cân"), "ghế" 几 (âm Hán Việt tiêu chuẩn là "kỉ").
Ba loại âm Hán Việt kể trên đều được dùng trong chữ Nôm.
[§](#M.C6.B0.E1.BB.A3n_.C3.A2m_ch.E1.BB.AF_H.C3.A1n.2C_kh.C3.B4ng_m.C6.B0.E1.BB.A3n_ngh.C4.A9a)Mượn âm chữ Hán, không mượn nghĩa[ [sửa](/w/index.php?title=Ch%E1%BB%AF_N%C3%B4m&veaction=edit&vesection=14) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Ch%E1%BB%AF_N%C3%B4m&action=edit§ion=14)]
Mượn chữ Hán đồng âm hoặc cận âm để ghi âm tiếng Việt. Âm mượn có thể là âm Hán Việt tiêu chuẩn, âm Hán Việt cổ hoặc âm Hán Việt Việt hoá. Khi đọc có thể đọc giống với âm mượn hoặc đọc chệch đi. Ví dụ:
- Đọc giống như âm Hán Việt tiêu chuẩn: chữ "một" 沒 có nghĩa là "chìm" được mượn dùng để ghi từ "một" trong "một mình", chữ "tốt" 卒 có nghĩa là "binh lính" được mượn dùng để ghi từ "tốt" trong "tốt xấu", chữ "xương" 昌 có nghĩa là "hưng thịnh" được mượn dùng để ghi từ "xương" trong "xương thịt", chữ "qua" 戈 là tên gọi của một loại binh khí được mượn dùng để ghi từ "qua" trong "hôm qua".
- Đọc chệch âm Hán Việt tiêu chuẩn: "gió" 這 (mượn âm "giá"), "cửa" 舉 (mượn âm "cử"), "đêm" 店 (mượn âm "điếm"), "chạy" 豸 (mượn âm "trãi").
- Đọc giống như âm Hán Việt cổ: chữ "keo" 膠 ("keo" trong "keo dán", âm Hán Việt tiêu chuẩn là "giao") được dùng để ghi lại từ "keo" trong "keo kiệt", chữ "búa" 斧 ("búa" trong "cái búa", âm Hán Việt tiêu chuẩn là "phủ") được dùng để ghi lại từ "búa" trong "chợ búa" ("búa" trong "chợ búa" là âm Hán Việt cổ của chữ "phố" 鋪).
[§](#M.C6.B0.E1.BB.A3n_ngh.C4.A9a_ch.E1.BB.AF_H.C3.A1n.2C_kh.C3.B4ng_m.C6.B0.E1.BB.A3n_.C3.A2m)Mượn nghĩa chữ Hán, không mượn âm[ [sửa](/w/index.php?title=Ch%E1%BB%AF_N%C3%B4m&veaction=edit&vesection=15) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Ch%E1%BB%AF_N%C3%B4m&action=edit§ion=15)]
Mượn chữ Hán đồng nghĩa hoặc cận nghĩa để ghi lại âm tiếng Việt. Ví dụ: chữ "dịch" 腋 có nghĩa nghĩa là "nách" được dùng để ghi lại từ "nách" trong "hôi nách", chữ "năng" 能 có nghĩa là "có tài, có năng lực" được dùng để ghi lại từ "hay" trong trong "văn hay chữ tốt".
[§](#T.E1.BA.A1o_ch.E1.BB.AF_gh.C3.A9p)Tạo chữ ghép[ [sửa](/w/index.php?title=Ch%E1%BB%AF_N%C3%B4m&veaction=edit&vesection=16) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Ch%E1%BB%AF_N%C3%B4m&action=edit§ion=16)]
Chữ ghép, còn gọi chữ là chữ hợp thể, là chữ được tạo ra bằng cách ghép hai hoặc nhiều hơn chữ khác thành một chữ. Các chữ cấu thành nên chữ ghép có thể đóng vai trò là thanh phù (bộ phận biểu thị âm đọc của chữ ghép) hoặc nghĩa phù (bộ phận biểu thị ý nghĩa của chữ ghép) hoặc vừa là thành phù vừa là nghĩa phù hoặc dùng làm phù hiệu chỉnh âm chỉ báo cho người đọc biết chữ này cần phải đọc chệch đi. Chúng có thể được viết nguyên dạng hoặc bị viết tỉnh lược mất một phần hoặc thay bằng chữ giản hóa. Thanh phù luôn có âm đọc giống hoặc gần giống với âm đọc của chữ ghép. Phù hiệu chỉnh âm được dùng trong chữ Nôm là bộ "khẩu" 口 (đặt ở bên trái chữ ghép), dấu "cá" 亇 (bắt nguồn từ chữ "cá" 个 viết theo thể
[thảo thư](/wiki/Th%E1%BA%A3o_th%C6%B0), đặt ở bên phải chữ ghép), dấu nháy "𡿨" (đặt ở bên phải chữ ghép), bộ "tư" 厶 (đặt ở bên trên hoặc bên phải chữ ghép), dấu "冫" (đặt bên trái chữ ghép, chỉ thấy dùng trong các bản văn bản Nôm ở vùng Nam Bộ Việt Nam).
Một số ví dụ về chữ ghép:
- "chân" 蹎 ("chân" trong "chân tay"): chữ này được cấu thành từ chữ "túc" 足 và chữ "chân" 真. "Túc" 足 có nghĩa là "chân" được dùng làm "nghĩa phù" biểu thị ý nghĩa của chữ ghép. Trong chữ ghép chữ "túc" 足 khi đứng ở bên trái phải viết dưới dạng biến thể gọi là "bàng chữ túc" ⻊. Chữ "chân" 真 ("chân" trong "chân thành") đồng âm với "chân" trong "chân tay" được dùng làm thanh phù biểu thị âm đọc của chữ ghép.
- "gạch" 𥗳 ("gạch" trong "gạch ngói"): chữ này được cấu thành từ chữ "thạch" 石 và chữ "ngạch" 額. "Thạch" 石 có nghĩa là "đá" được dùng làm nghĩa phù, ý là gạch thì được làm bằng đất đá. "Ngạch" 額 dùng làm thanh phù.
- "khói" 𤌋: chữ này được cấu thành từ chữ "hỏa" 火 và chữ "khối" 塊 bị tỉnh lược một phần (tỉnh lược bộ "thổ" 土 ở bên trái chữ "khối" 塊). "Hỏa" 火 có nghĩa là lửa, gợi ý nghĩa của chữ ghép (lửa cháy tạo ra khói), "khối" 塊 gợi âm đọc của chữ ghép.
- "ra" 𦋦: chữ này được cấu thành từ chữ "la" 羅 giản hóa và chữ "xuất" 出. "Xuất" 出 có nghĩa là "ra" biểu thị ý nghĩa của chữ ghép.
- "trời" 𡗶: chữ này được cấu thành từ chữ "thiên" 天 có nghĩa là "trời" và chữ "thượng" 上 có nghĩa là "trên", ý là "trời" thì nằm ở trên cao.
- "lử" 𠢬 ("lử" trong "mệt lử") gồm chữ "vô" 無 có nghĩa là "không có" và chữ "lực" 力 có nghĩa là "sức, sức lực", ý là "lử" là không còn sức lực gì nữa.
Tiếng Việt hiện đại không có phụ âm kép nhưng trong tiếng Việt từ giai đoạn trung đại trở về trước thì lại có phụ âm kép. Trong chữ Nôm hợp thể để biểu thị các phụ âm kép người ta dùng một hoặc hai chữ làm thanh phù. Nếu dùng hai chữ làm thanh phù thì một chữ sẽ dùng để biểu thị phụ âm thứ nhất của phụ âm kép, chữ còn lại biểu thị phụ âm thứ hai của phụ âm kép. Ví dụ:
- "blăng" 𣎞: "Blăng" hiện nay đã biến đổi thành "trăng, giăng". Chữ "blăng" 𣎞 được cấu thành từ chữ "ba" 巴, chữ "lăng" 夌 và chữ "nguyệt" 月. "Ba" 巴 biểu thị phụ âm thứ nhất "b" của phụ âm kép "bl", "lăng" 夌 biểu thị phụ âm thứ hai "l" và phần vần của từ "blăng", "nguyệt" 月 có nghĩa là "mặt trăng" biểu thị ý nghĩa của chữ ghép này.
- "mlời" 𠅜: "Mlời" hiện nay đã biến đổi thành "lời, nhời" ("lời" trong "lời nói"). Chữ "mlời" 𠅜 được cấu thành từ chữ "ma" 麻 (bị tỉnh lược thành "亠") và chữ "lệ" 例. "Ma" 麻 biểu thị phụ âm thứ nhất "m" của phụ âm kép "ml", "lệ" 例 biểu thị phụ âm thứ hai "l" và phần vần cửa từ "mlời".
- "tlòn" 𧷺: "Tlòn" hiện nay đã biến đổi thành "tròn". Chữ này được cấu thành từ chữ "viên" 圓 (bị tỉnh lược bộ "vi" 囗 ở phía ngoài thành "員") và chữ "lôn" 侖. "Viên" 圓 có nghĩa là "tròn" được dùng làm nghĩa phù. "Lôn" 侖 là thanh phù, biểu thị phụ âm thứ hai "l" của phụ âm kép "tl" và phần vần của từ "tlòn".
- "krông" 滝: "Krông" hiện nay đã biến đổi thành "sông". Chữ này được cấu thành từ bộ "thủy" 水 và chữ "long" 竜. "Thủy" có nghĩa là "sông" biểu thị ý nghĩa của chữ ghép. "Long" 竜 biểu thị phụ âm thứ hai "r" của phụ âm kép "kr" và phần vần của từ "krông".
- "sláu" 𦒹: "sláu" hiện nay đã biến đổi thành "sáu". Chữ này được cấu thành từ chữ "lão" và chữ "lục". "Lục" 六 là nghĩa phù, có nghĩa là "sáu". "Lão" 老 là thanh phù, biểu thị phụ âm thứ hai "l" của phụ âm kép "sl" và phần vần của từ "sláu".
[§](#L.C6.B0.E1.BB.A3c_b.E1.BB.9Bt_n.C3.A9t_c.E1.BB.A7a_ch.E1.BB.AF_H.C3.A1n_.C4.91.E1.BB.83_bi.E1.BB.83u_th.E1.BB.8B_ph.E1.BA.A3i_.C4.91.E1.BB.8Dc_ch.E1.BB.87ch_.C4.91i)Lược bớt nét của chữ Hán để biểu thị phải đọc chệch đi[ [sửa](/w/index.php?title=Ch%E1%BB%AF_N%C3%B4m&veaction=edit&vesection=17) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Ch%E1%BB%AF_N%C3%B4m&action=edit§ion=17)]
Lược bớt ít nhất là một nét của một chữ Hán nào đó để gợi ý cho người đọc biết rằng chữ này phải đọc chệch đi. Ví dụ:
- chữ "ấy" 𧘇: lược nét chấm "丶" trên đầu chữ "ý" 衣. Việc lược bớt nét bút này gợi ý cho người đọc biết rằng chữ này không đọc là "y" hay "ý" (chữ 衣 có hai âm đọc là "y" và "ý") mà cần đọc chệch đi.
- "khệnh khạng" 𠀗𠀖: chữ "khệnh 𠀗 là chữ "cộng" 共 bị lược bớt nét phẩy "㇒", chữ "khạng" 𠀖 là chữ "cộng" 共 bị lược bớt nét mác "㇔".
- "khề khà" 𠀫𠀪: chữ "khề" 𠀫 là chữ "kỳ" bị lược bớt nét phẩy "㇒", chữ "khà" 𠀪 là chữ "kỳ" bị lược bớt nét mác "㇔".
[§](#M.C6.B0.E1.BB.A3n_.C3.A2m_c.E1.BB.A7a_ch.E1.BB.AF_N.C3.B4m_c.C3.B3_s.E1.BA.B5n)Mượn âm của chữ Nôm có sẵn[ [sửa](/w/index.php?title=Ch%E1%BB%AF_N%C3%B4m&veaction=edit&vesection=18) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Ch%E1%BB%AF_N%C3%B4m&action=edit§ion=18)]
Dùng chữ Nôm có sẵn để ghi lại từ tiếng Việt đồng âm hoặc cận âm nhưng khác nghĩa hoặc đồng nghĩa nhưng khác âm với chữ được mượn. Khi đọc có thể đọc giống với âm đọc của chữ được mượn hoặc đọc chệch đi. Ví dụ:
- Đọc giống với âm đọc của chữ được mượn: chữ "chín" 𠃩 ("chín" trong "chín người mười ý") được dùng để ghi từ "chín" trong "nấu chín".
- Đọc chệch âm: chữ "đá" 𥒥 ("đá" trong "hòn đá") được dùng để ghi từ "đứa" trong "đứa bé".
[§](#Nh.C6.B0.E1.BB.A3c_.C4.91i.E1.BB.83m)Nhược điểm[ [sửa](/w/index.php?title=Ch%E1%BB%AF_N%C3%B4m&veaction=edit&vesection=19) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Ch%E1%BB%AF_N%C3%B4m&action=edit§ion=19)]
Nhìn chung chữ Nôm thường có nhiều nét hơn, phức tạp hơn chữ Hán (do phần lớn là những chữ buộc phải ghép 2 chữ Hán lại) nên khó nhớ hơn cả chữ Hán vốn cũng đã khó nhớ. Cách đọc cũng có khi không thống nhất hoặc một chữ có thể có nhiều cách đọc, cách viết, nên có người nói rằng "chữ Nôm phải vừa đọc vừa đoán". Ngoài ra, việc "tam sao thất bản" là khó tránh khỏi, phần vì trình độ người thợ khắc chữ ngày xưa, phần vì khâu in mộc bản có chất lượng không cao (chữ bị nhòe, mất nét).
Về mặt ngữ học thì do âm trong tiếng Việt nhiều hơn số âm trong tiếng Hán (tiếng Việt có 4500 đến 4800 âm; tiếng Hán Quan thoại có khoảng 1280 âm)
nên người viết phải dùng dấu nháy [»] hoặc chữ khẩu [口] đặt cạnh một chữ để biểu thị những chữ cận âm. Người đọc vì vậy phải giỏi mà đoán cho trúng âm, khiến chữ Nôm rất khó đọc. [7]
[§](#Ch.E1.BB.AF_n.C3.B4m_c.E1.BB.A7a_c.C3.A1c_d.C3.A2n_t.E1.BB.99c_kh.C3.A1c)Chữ nôm của các dân tộc khác[ [sửa](/w/index.php?title=Ch%E1%BB%AF_N%C3%B4m&veaction=edit&vesection=20) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Ch%E1%BB%AF_N%C3%B4m&action=edit§ion=20)]
Ở Việt Nam, không chỉ có dân tộc Kinh chế tạo ra chữ Nôm, một vài dân tộc thiểu số khác như Tày, Dao, Ngạn, v.v. cũng tạo ra chữ Nôm dựa trên chữ Hán để lưu lại ngôn ngữ của họ.
[[8]](#cite_note-vienKHXH-dieutra-8)
[§](#Ch.E1.BB.AF_N.C3.B4m_T.C3.A0y)Chữ Nôm Tày[ [sửa](/w/index.php?title=Ch%E1%BB%AF_N%C3%B4m&veaction=edit&vesection=21) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Ch%E1%BB%AF_N%C3%B4m&action=edit§ion=21)]
[§](#Ch.E1.BB.AF_N.C3.B4m_Dao)Chữ Nôm Dao[ [sửa](/w/index.php?title=Ch%E1%BB%AF_N%C3%B4m&veaction=edit&vesection=22) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Ch%E1%BB%AF_N%C3%B4m&action=edit§ion=22)]
[§](#Ch.E1.BB.AF_N.C3.B4m_Ng.E1.BA.A1n)Chữ Nôm Ngạn[ [sửa](/w/index.php?title=Ch%E1%BB%AF_N%C3%B4m&veaction=edit&vesection=23) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Ch%E1%BB%AF_N%C3%B4m&action=edit§ion=23)] [Người Ngạn](/w/index.php?title=Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Ng%E1%BA%A1n&action=edit&redlink=1), một nhánh của [người Giáy](/wiki/Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Gi%C3%A1y) ở tỉnh [Cao Bằng](/wiki/Cao_B%E1%BA%B1ng), từng sử dụng chữ Nôm Ngạn trộn với chữ Hán trong các bài *mo* (khấn cúng). [[9]](#cite_note-Nguy.E1.BB.85n_Quang_H.E1.BB.93ng-9)
[§](#.22Ch.E1.BB.AF_n.C3.B4m.22_c.E1.BB.A7a_c.C3.A1c_n.C6.B0.E1.BB.9Bc_kh.C3.A1c)"Chữ nôm" của các nước khác[ [sửa](/w/index.php?title=Ch%E1%BB%AF_N%C3%B4m&veaction=edit&vesection=24) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Ch%E1%BB%AF_N%C3%B4m&action=edit§ion=24)]
Do 喃
*nôm* = 口 *khẩu* + 南 *nam* nên chữ "喃 *nôm*" trong tên gọi "chữ Nôm" thường được hiểu với ý nghĩa là "ngôn ngữ của người Nam". Tuy nhiên, nếu mở rộng khái niệm "chữ nôm" ra cho tất cả các hệ chữ được sáng tạo dựa trên chữ Hán thì có người còn gọi những chữ được các dân tộc phương bắc như [Nhật Bản](/wiki/Nh%E1%BA%ADt_B%E1%BA%A3n), [Triều Tiên](/wiki/Tri%E1%BB%81u_Ti%C3%AAn) là "chữ nôm Nhật", "chữ nôm Triều", hay gọi những hệ thống chữ của các dân tộc thuộc Trung Quốc như [10] [Tráng](/wiki/Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Tr%C3%A1ng), Đồng, v.v. là "chữ nôm Choang", "chữ nôm Đồng", v.v.
- Kokuji (国字 Quốc tự) trong hệ thống
[Kanji](/wiki/Kanji)của người Nhật cũng được tạo thành từ chữ Hán để ghi lại những từ và khái niệm riêng trong tiếng Nhật. Ví dụ: 畑 *hatake*= 火 *hoả*+ 田 *điền*, nghĩa là cánh đồng khô, để phân biệt với 田 là ruộng trồng lúa nước; 鮭 *sake*= 魚 *ngư*+ 圭 *khuê*, nghĩa là cá hồi Nhật Bản; 瓩 *kiloguramu*= 瓦 *ngoã*+ 千 *thiên*, nghĩa là kílô-gam. Trong hệ thống Kanji hiện đại, cũng có nhiều chữ không có trong các tự điển Trung Quốc nhưng không phải là Kokuji vì đó chỉ là cách đơn giản hoá những chữ Hán đã có sẵn theo kiểu của người Nhật. Ví dụ: 円 là giản thể của 圓 *viên*; 売 là giản thể của 賣 *mại*.
- Tương tự như Kokuji của người Nhật, người Triều Tiên cũng dùng chữ Hán để tạo thành một số chữ biểu ý riêng trong hệ thống
[Hanja](/wiki/Hanja)của họ. Ví dụ: 畓 *dap*= 水 *thuỷ*+ 田 *điền*, nghĩa là ruộng nước, để phân biệt với 田 là đồng khô; 巭 *bu*= 功 *công*+ 夫 *phu*, nghĩa là người lao động. [Chữ vuông Choang](/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Tr%C3%A1ng)của dân tộc Tráng ở cực nam Trung Quốc được phát triển dựa trên chữ Hán và thường được so sánh với chữ Nôm của dân tộc Kinh ở Việt Nam do có nhiều điểm tương đồng giữa hai hệ thống chữ viết này [[11]](#cite_note-donghinhChoang-11) . Tuy nhiên, ngoài những cách tạo chữ tương tự với cách tạo chữ Nôm là [[12]](#cite_note-hinhbongNomChoang-12) *giả tá*, *hình-thanh*và *hội ý*, còn có những chữ vuông Choang được tạo ra bởi những cách sơ khai hơn là *tượng hình*và *chỉ sự*(xem [Lục thư](/wiki/Ch%E1%BB%AF_H%C3%A1n#C.C3.A1ch_c.E1.BA.A5u_t.E1.BA.A1o_c.E1.BB.A7a_Ch.E1.BB.AF_H.C3.A1n_-_L.E1.BB.A5c_Th.C6.B0_.28.E5.85.AD.E6.9B.B8.29)).
Tuy nhiên, cũng nên phân biệt những "chữ nôm" này với những bộ chữ biểu âm như
[Kana](/wiki/Kana) và [Hangul](/wiki/Hangul) trong tiếng Nhật và tiếng Hàn hiện đại.
[§](#Tr.C3.AAn_m.C3.A1y_t.C3.ADnh)Trên máy tính[ [sửa](/w/index.php?title=Ch%E1%BB%AF_N%C3%B4m&veaction=edit&vesection=25) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Ch%E1%BB%AF_N%C3%B4m&action=edit§ion=25)]
Có nhiều phần mềm máy tính tạo ra ký tự chữ Nôm bằng cách gõ chữ Quốc ngữ.
[HanNomIME](http://viethoc.com/hannom/bango_intro.php)là phần mềm chạy trên [Windows](/wiki/Microsoft_Windows)hỗ trợ cả chữ Hán và chữ nôm. [Vietnamese Keyboard Set](http://herr.atspace.eu/)hỗ trợ gõ chữ Nôm và chữ Hán trên [Mac OS X](/wiki/Mac_OS_X). [WinVNKey](http://winvnkey.sourceforge.net/)là bộ gõ đa ngôn ngữ trên Windows hỗ trợ gõ chữ Hán và chữ Nôm bằng âm Quốc ngữ. [Phông chữ](/w/index.php?title=Ph%C3%B4ng_ch%E1%BB%AF&action=edit&redlink=1) Nôm nằm trong [cơ sở dữ liệu](/wiki/C%C6%A1_s%E1%BB%9F_d%E1%BB%AF_li%E1%BB%87u) [Unihan](/w/index.php?title=Unihan&action=edit&redlink=1). [VietUnicode](/w/index.php?title=VietUnicode&action=edit&redlink=1) là phông [Unicode](/wiki/Unicode) chứa các ký tự chữ Nôm. Nó là một dự án trên [SourceForge](/wiki/SourceForge) [[1]](http://vietunicode.sourceforge.net/). Phông [TrueType](/w/index.php?title=TrueType&action=edit&redlink=1) có thể tải về từ [[2]](http://sourceforge.net/projects/vietunicode/).
Một số từ điển chữ Nôm trên mạng
[Internet](/wiki/Internet) có [Từ điển ở Viện Việt học](http://www.viethoc.org/hannom/tdnom_intro.php) (tiếng Việt) [Nom character index](http://www.glossika.com/en/dict/viet.php) (Tiếng Anh).
[§](#Ch.C3.BA_th.C3.ADch)Chú thích[ [sửa](/w/index.php?title=Ch%E1%BB%AF_N%C3%B4m&veaction=edit&vesection=26) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Ch%E1%BB%AF_N%C3%B4m&action=edit§ion=26)] **Phần "Thời kỳ chữ Nôm ra đời", trong sách** [^](#cite_ref-1) *Giáo trình Hán Nôm*, tập 2 (tập chữ Nôm), Bộ môn Hán Nôm trường Đại học Tổng hợp Hà Nội biên soạn, in tại Nhà xuất bản Đại học và Giáo dục chuyên nghiệp, Hà Nội, 1990. Trang 8-9. [^](#cite_ref-2) [Giới-Thiệu "Lược Khảo Vấn Ðề Chữ Nôm Của Cụ TRẦN VĂN GIÁP](http://www.ivce.org/magazinedetail.php?magazinedetailid=MD00000068) [^](#cite_ref-3) [""Phật thuyết" có phải dịch phẩm Nôm của thế kỉ XII?"](http://khoavanhoc-ussh.edu.vn/index.php?option=com_content&view=article&id=925:qpht-thuytq-co-phi-dch-phm-nom-ca-th-k-xii&catid=84:han-nom&Itemid=248) [^](#cite_ref-T.E1.BB.AB_hai_b.C3.A0i_ph.C3.BA_N.C3.B4m..._4-0) ["Từ hai bài phú Nôm..."](http://vanhoanghean.com.vn/goc-nhin-van-hoa3/nh%E1%BB%AFng-g%C3%B3c-nh%C3%ACn-v%C4%83n-h%C3%B3a/tu-hai-bai-phu-nom-va-mot-so-bai-tho-chu-han-cua-duc-vua-tran-nhan-tong-1258-1308-tim-hieu-tu-tuong-thien-cua-phai-truc-lam-yen-tu) [^](#cite_ref-5) [Tìm hiểu giá trị "Cư trần lạc đạo Phú" của Trần Nhân Tông"](http://khoavanhoc-ngonngu.edu.vn/home/index.php?option=com_content&view=article&id=300%3Atim-hiu-gia-tr-c-trn-lc-o-phu-ca-trn-nhan-tong-&catid=63%3Avn-hc-vit-nam&Itemid=106&lang=vi) **Lữ-y Đoan.** [^](#cite_ref-6) *Sấm-truyền ca Genesia*. Montréal: Tập san Y sĩ, 2000. **Hannas, Wm. C.** [^](#cite_ref-7) *Asia's orthographic dilemma*. Honolulu, HI: University of Hawaii Press, 1997. tr 88 **Nguyễn Vũ (25 tháng 10 năm 2007).** [^](#cite_ref-vienKHXH-dieutra_8-0) [“'Điều tra, sưu tầm, nghiên cứu, mã hoá chữ viết cổ truyền'”](http://web.archive.org/web/20080924130331/http://www.vass.gov.vn/tintuc/mlnewsfolder.2006-07-14.3623756330/mlnews.2007-10-25.4744530122). Viện Khoa học Xã hội Việt Nam. [Bản gốc](http://www.vass.gov.vn/tintuc/mlnewsfolder.2006-07-14.3623756330/mlnews.2007-10-25.4744530122)lưu trữ ngày 24 tháng 9 năm 2008. **Nguyễn Quang Hồng (19 tháng 5 năm 2009).** [^](#cite_ref-Nguy.E1.BB.85n_Quang_H.E1.BB.93ng_9-0) [“Khái lược về chữ Nôm Ngạn”](http://www.hannom.org.vn/images_upload/pdf_1410.pdf)(PDF). *Tạp chí Hán Nôm*(6 (85)): 45–8. Truy cập ngày 24 tháng 5 năm 2013. **Ở Trung Quốc, ngoài Tráng, Đồng, còn có nhiều dân tộc khác cũng có "chữ nôm" như Miêu, Dao, Bạch, Bố Y, Hà Nhì, v.v. Trong đó dân tộc Miêu (H'Mông) và Dao cũng thuộc gia đình các dân tộc Việt Nam.** [^](#cite_ref-dantocTQ_10-0) [^](#cite_ref-donghinhChoang_11-0) ["Hiện tượng đồng hình giữa chữ Nôm Việt và chữ vuông Choang"](http://hannom.org.vn/web/tchn/data/9702.htm), Tạp chí Hán Nôm, số 2-1997 [^](#cite_ref-hinhbongNomChoang_12-0) ["Hình bóng chữ Nôm Việt trong chữ vuông Choang"](http://hannom.org.vn/web/tchn/data/9901v.htm#hong38), Tạp chí Hán Nôm, số 1-1999
[§](#Tham_kh.E1.BA.A3o)Tham khảo[ [sửa](/w/index.php?title=Ch%E1%BB%AF_N%C3%B4m&veaction=edit&vesection=27) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Ch%E1%BB%AF_N%C3%B4m&action=edit§ion=27)] *Hội Bảo tồn di sản chữ Nôm cung cấp nguyên bản chính, và cho phép xuất bản nguyên bản này theo* [Giấy Phép Sử Dụng Văn Bản Tự Do GNU](/wiki/Wikipedia:Nguy%C3%AAn_v%C4%83n_Gi%E1%BA%A5y_ph%C3%A9p_T%C3%A0i_li%E1%BB%87u_T%E1%BB%B1_do_GNU)(GFDL).
[§](#Xem_Th.C3.AAm)Xem Thêm[ [sửa](/w/index.php?title=Ch%E1%BB%AF_N%C3%B4m&veaction=edit&vesection=28) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Ch%E1%BB%AF_N%C3%B4m&action=edit§ion=28)]
[§](#Li.C3.AAn_k.E1.BA.BFt_ngo.C3.A0i)Liên kết ngoài[ [sửa](/w/index.php?title=Ch%E1%BB%AF_N%C3%B4m&veaction=edit&vesection=29) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Ch%E1%BB%AF_N%C3%B4m&action=edit§ion=29)]
|
|![]()
|Xem bản
|Uy ki Hán Nôm của Chúng tôi:
[Ra mắt bộ Tự điển chữ Nôm lớn nhất](http://vov.vn/xa-hoi/ra-mat-bo-tu-dien-chu-nom-lon-nhat-388560.vov) [Hội Bảo tồn Di sản Nôm](http://www.nomfoundation.org/vindex.html) [Tiểu Tự điển chữ Nôm](http://sager-pc.cs.nyu.edu/~huesoft/tracuu/vietnom.php) [Văn phòng Nôm Na Hà Nội](http://www.nomna.org/vindex.php) [Phần mềm gõ chữ Nôm](https://sourceforge.net/projects/hanosoft/) [ChuNom.org](http://www.chunom.org/) [Uy ki Hán Nôm](http://www.hannom-rcv.org/)– bách khoa toàn thư wiki của Ủy ban Phục sinh Hán Nôm Việt Nam

Content-Type: text/html; charset=UTF-8

X-Content-Type-Options: nosniff

Content-language: vi

X-UA-Compatible: IE=Edge

Vary: Accept-Encoding,Cookie

Via: 1.1 varnish, 1.1 varnish

Accept-Ranges: bytes

X-Cache: cp1054 miss (0), cp1068 frontend miss (0)

Cache-Control: private, s-maxage=0, max-age=0, must-revalidate


text:
Sherry, Wisconsin
Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
Sherry là một thị trấn thuộc quận Wood, tiểu bang Wisconsin, Hoa Kỳ. Năm 2010, dân số của thị trấn này là 791 người.[3]
Sherry là một thị trấn thuộc quận Wood, tiểu bang Wisconsin, Hoa Kỳ. Năm 2010, dân số của thị trấn này là 791 người.[3]

markdown:
# Sherry, Wisconsin
Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
|
|Sherry, Wisconsin
|—
| —
|
|[44°34′17″B 89°53′44″T / 44,571388888889°B 89,895555555556°T](//tools.wmflabs.org/geohack/geohack.php?language=vi&pagename=Sherry%2C_Wisconsin¶ms=44.571388888889_N_-89.895555555556_E_type:city(791)_region:US-WI_globe:earth) [Quốc gia](/wiki/Qu%E1%BB%91c_gia) [Hoa Kỳ](/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3) [Tiểu bang](/wiki/Ti%E1%BB%83u_bang_Hoa_K%E1%BB%B3) [Wisconsin](/wiki/Wisconsin) [Quận](/wiki/Danh_s%C3%A1ch_c%C3%A1c_qu%E1%BA%ADn_c%E1%BB%A7a_Wisconsin) [Wood](/wiki/Qu%E1%BA%ADn_Wood,_Wisconsin) **Dân số**(2010) [[1]](#cite_note-POP-1) [[2]](#cite_note-2) [[3]](#cite_note-fact-3) [Múi giờ](/wiki/M%C3%BAi_gi%E1%BB%9D) [CST](/wiki/M%C3%BAi_gi%E1%BB%9D_mi%E1%BB%81n_Trung_(B%E1%BA%AFc_M%E1%BB%B9))( [UTC-6](/wiki/UTC-6)) [DST](/wiki/Quy_%C6%B0%E1%BB%9Bc_gi%E1%BB%9D_m%C3%B9a_h%C3%A8)) **CDT**( [UTC-5](/wiki/UTC-5)) **Sherry** là một [thị trấn](/wiki/X%C3%A3_d%C3%A2n_s%E1%BB%B1) thuộc [quận Wood](/wiki/Qu%E1%BA%ADn_Wood,_Wisconsin), tiểu bang [Wisconsin](/wiki/Wisconsin), [Hoa Kỳ](/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3). Năm 2010, dân số của thị trấn này là 791 người. [[3]](#cite_note-fact-3)

WARC-Type: response

Content-Type: application/http; msgtype=response

Connection: close

Content-Encoding: gzip

X-Cache: cp1066 hit (1), cp1068 frontend miss (0)


text:
Y.R. K.V. Mechelen
Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
Y.R. K.V. Mechelen là một câu lạc bộ bóng đá Bỉ đặt trụ sở tại Mechelen, Antwerp. Câu lạc bộ thường được gọi theo tên tiếng Pháp, FC Malines.
Thành tích[sửa | sửa mã nguồn]
- Giải vô địch bóng đá Bỉ:
- Vô địch (4): 1943, 1946, 1948, 1989
- Giải vô địch bóng đá hạng hai Bỉ:
- Vô địch (5): 1928, 1963, 1983, 1999, 2002
- Giải vô địch bóng đá hạng ba Bỉ:
- Vô địch (1): 2005
- Cúp bóng đá Bỉ:
- Vô địch (1): 1987
- Cúp C2 châu Âu:
- Vô địch (1): 1988
- Siêu cúp bóng đá châu Âu:
- Vô địch (1): 1988
Tham khảo[sửa | sửa mã nguồn]
Liên kết ngoài[sửa | sửa mã nguồn]
- (tiếng Hà Lan) Trang chủ

markdown:
# Y.R. K.V. Mechelen
Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
|KV Mechelen|
|Tên đầy đủ||Yellow Red Koninklijke
|
Voetbalclub Mechelen
|Biệt danh||The Yellow Reds,
|
Malinois,
Malinwa,
De Kakkers
|Thành lập||
|[Veolia Stadium Achter de Kazerne](/w/index.php?title=Veolia_Stadium_Achter_de_Kazerne&action=edit&redlink=1) [Johan Timmermans](/w/index.php?title=Johan_Timmermans&action=edit&redlink=1) [Peter Maes](/w/index.php?title=Peter_Maes&action=edit&redlink=1) [Giải vô địch bóng đá Bỉ](/w/index.php?title=Gi%E1%BA%A3i_v%C3%B4_%C4%91%E1%BB%8Bch_b%C3%B3ng_%C4%91%C3%A1_B%E1%BB%89&action=edit&redlink=1) [Giải vô địch bóng đá hạng hai Bỉ](/w/index.php?title=Gi%E1%BA%A3i_v%C3%B4_%C4%91%E1%BB%8Bch_b%C3%B3ng_%C4%91%C3%A1_h%E1%BA%A1ng_hai_B%E1%BB%89&action=edit&redlink=1), thứ 2 **Y.R. K.V. Mechelen** là một câu lạc bộ [bóng đá](/wiki/B%C3%B3ng_%C4%91%C3%A1) [Bỉ](/wiki/B%E1%BB%89) đặt trụ sở tại [Mechelen](/wiki/Mechelen), [Antwerp](/wiki/Antwerp_(t%E1%BB%89nh)). Câu lạc bộ thường được gọi theo tên tiếng Pháp, *FC Malines*.
## Thành tích[
[sửa](/w/index.php?title=Y.R._K.V._Mechelen&veaction=edit&vesection=1) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Y.R._K.V._Mechelen&action=edit§ion=1)] [Giải vô địch bóng đá Bỉ](/w/index.php?title=Gi%E1%BA%A3i_v%C3%B4_%C4%91%E1%BB%8Bch_b%C3%B3ng_%C4%91%C3%A1_B%E1%BB%89&action=edit&redlink=1): **Vô địch (4):**1943, 1946, 1948, 1989
-
[Giải vô địch bóng đá hạng hai Bỉ](/w/index.php?title=Gi%E1%BA%A3i_v%C3%B4_%C4%91%E1%BB%8Bch_b%C3%B3ng_%C4%91%C3%A1_h%E1%BA%A1ng_hai_B%E1%BB%89&action=edit&redlink=1): **Vô địch (5):**1928, 1963, 1983, 1999, 2002
-
[Giải vô địch bóng đá hạng ba Bỉ](/w/index.php?title=Gi%E1%BA%A3i_v%C3%B4_%C4%91%E1%BB%8Bch_b%C3%B3ng_%C4%91%C3%A1_h%E1%BA%A1ng_ba_B%E1%BB%89&action=edit&redlink=1): **Vô địch (1):**2005
-
[Cúp bóng đá Bỉ](/wiki/C%C3%BAp_b%C3%B3ng_%C4%91%C3%A1_B%E1%BB%89): **Vô địch (1):**1987
-
[Cúp C2 châu Âu](/wiki/C%C3%BAp_c%C3%A1c_c%C3%A2u_l%E1%BA%A1c_b%E1%BB%99_%C4%91o%E1%BA%A1t_c%C3%BAp_b%C3%B3ng_%C4%91%C3%A1_qu%E1%BB%91c_gia_ch%C3%A2u_%C3%82u): **Vô địch (1):**1988
-
[Siêu cúp bóng đá châu Âu](/wiki/Si%C3%AAu_c%C3%BAp_b%C3%B3ng_%C4%91%C3%A1_ch%C3%A2u_%C3%82u): **Vô địch (1):**1988
-
## Tham khảo[
[sửa](/w/index.php?title=Y.R._K.V._Mechelen&veaction=edit&vesection=2) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Y.R._K.V._Mechelen&action=edit§ion=2)]
## Liên kết ngoài[
[sửa](/w/index.php?title=Y.R._K.V._Mechelen&veaction=edit&vesection=3) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Y.R._K.V._Mechelen&action=edit§ion=3)] **(tiếng Hà Lan)** [Trang chủ](http://www.kvmechelen.be)
|
|(Jupiler League) ![]()
|
|
|
|

X-Cache: cp1066 miss (0), cp1068 frontend miss (0)