text:
Đường Tuyên Tông
Đường Tuyên Tông (chữ Hán: 唐宣宗, 27 tháng 7, năm 810 - 7 tháng 9, năm 859), tên thật Lý Thầm (李忱) là vị Hoàng đế thứ 17 hay 19[3] của triều đại nhà Đường trong lịch sử Trung Quốc. Ông trị vì từ năm 846 đến năm 859, tổng 13 năm.
Trong thời Đường Tuyên Tông, triều đình Đại Đường xuất hiện một thời đại hưng thịnh ngắn ngủi cuối thời Đường được gọi là Đại Trung tạm trị (大中暫治). Trong sử sách, Tuyên Tông cũng được đánh giá là một vị Hoàng đế có lòng trung hưng của nhà Đường, được so sánh với Đường Thái Tông Lý Thế Dân, gọi là Tiểu Thái Tông (小太宗).
Mục lục
Thân thế[sửa | sửa mã nguồn]
Đường Tuyên Tông nguyên danh Lý Di (李怡), là hoàng tử thứ 13 trong số 20 người con trai của Đường Hiến Tông Lý Thuần. Mẹ của ông là Trịnh thị, vốn là vợ lẽ của Tiết độ sứ Lý Kĩ, người bị triều Đường đánh bại và giết chết năm 807. Sau thất bại của Lý Kĩ, cả gia quyến bị bắt sung vào cung làm nô tì, trong đó Trịnh thị được bố trí phục vụ cho Quách quý phi, chính thất của Hiến Tông[4], sau đó tình cờ bà được gặp Hiến Tông rồi được sủng hạnh. Ngày 27 tháng 7 năm 810 (nhằm ngày 22 tháng 6 năm Nguyên Hòa thứ 5), Trịnh thị hạ sinh hoàng tử Lý Di ở điện Đại Minh[5]
Năm Trường Khánh nguyên niên thời hoàng huynh Đường Mục Tông Lý Hằng, có chiếu phong vương cho các hoàng tử và hoàng đệ, trong đó Lý Di được phong tước vị Quang vương (光王)[6]. Lý Di trong những năm thiếu thời thường tỏ ra nhút nhát và ít nói, người trong cung cho là kém thông minh. Năm được hơn 10 tuổi thì bị bệnh nặng, nguy đến tính mạng, bỗng thấy có hào quang chiếu khắp người, sau đó thì khỏi. Ông thường đối xử với mọi người như là thần liêu của mình, ai cũng cho ông là người có bệnh tâm thần. Mục Tông biết được chuyện, bảo:"Người này là anh vật của nhà ta, không phải là tâm thần bất ổn đâu".
Rồi ban cho ngọc như ý, ngự mã và vàng bạc. Thường mộng thấy rồng bay lên trời, có lúc đem chuyện này nói với mẹ Trịnh thị. Bà bảo:"Những điều này tuyệt đối không được cho người khác hay, nếu không sẽ mang họa".[5]
Trải qua các thời Đường Kính Tông và Đường Văn Tông, triều đình đa sự, Quang vương cố gắng trốn tránh không tham gia vào việc gì, và cũng nói rất hạn chế. Văn Tông thường đến nơi ở của ông tại Thập lục trạch, tìm cách dụ ông nói chuyện, xem như đó là trò vui, Văn Tông cũng gọi ông là Quang thúc. Sau khi Đường Vũ Tông, một người vô lễ và không biết tôn ti lên ngôi, càng tỏ ra xem thường và thiếu tôn trọng đối với Quang vương[2].
Cuối năm 845, Đường Vũ Tông lâm bệnh nặng và sang năm 846 thì không còn có thể nói được nữa. Bấy giờ, hoạn quan khuynh đảo triều đình, muốn nhân lúc này mà lập người ngu dốt lên ngôi để dễ bề thao túng, cuối cùng quyết định chọn Lý Di. Ngày 19 tháng 4 (Tân Dậu tháng 2 ÂL), hoạn quan giả chiếu chỉ của Vũ Tông, viết:"Hoàng tử nhỏ tuổi, chưa đủ hiền đức để trị quốc. Quang vương Di có thể lập làm Hoàng thái thúc, đổi tên là Thầm, đảm đương quân quốc chánh sự".[2]
Thái thúc được đón từ Thập lục trạch vào cung, đổi tên là Lý Thầm (李忱). Khi được bách quan tiếp kiến, thì như trở thành con người khác, tỏ ra thông minh nhân trí hơn người, quyết đoán chính vụ nhanh gọn, người người nể phục. Ngày 22 tháng 4 (Giáp Tí), Vũ Tông băng hà. Lấy tể tướng Lý Đức Dụ nhiếp trùng tể. Ngày 25 tháng 4 (Đinh Mão), Thái thúc tức vị, sử xưng là Đường Tuyên Tông.
Đại Đường hoàng đế[sửa | sửa mã nguồn]
Thời kì đầu (846 - 850)[sửa | sửa mã nguồn]
Tuyên Tông ngay từ đầu đã có hiềm khích với tể tướng Lý Đức Dụ chuyên quyền trong suốt thời Vũ Tông, nên muốn loại trừ. Sang tháng 4 ÂL năm đó, tang Vũ Tông đã hết, Tuyên Tông có thể thân chính. Ông tôn mẹ là Trịnh thị là hoàng thái hậu[2]. Công việc đầu tiên của Tuyên Tông là bãi chức tể tướng của Lý Đức Dụ, sung làm Tiết độ sứ Kinh Nam[7][8], đồng thời của bãi tướng của Trịnh Túc, Lý Hồi là các tể tướng thuộc phe đảng của Lý Đức Dụ. Trong những năm tiếp theo, Lý Đức Dụ liên tục bị giáng chức và bị lưu đày các vùng xa xôi. Ngưu Lý đảng tranh từ thời Đường Hiến Tông từ đó chấm dứt[9]. Lý Đức Dụ về sau qua đời trong uất hận tại (851).
Đánh chết đạo sĩ Triệu Quy Chân - người từng luyện đan trường sinh cho Vũ Tông cùng bè đảng. Tháng 5 ÂL, Tuyên Tông hạ chiếu khôi phục lại Phật giáo vốn bị Vũ Tông đàn áp khi trước, chấm dứt pháp nạn Hội Xương. Lấy Hàn lâm học sĩ, Binh bộ thị lang Bạch Mẫn Trung cùng Binh bộ thị lang Lư Thương làm tể tướng mới.[2]
Mùa xuân năm 847, cải nguyên là Đại Trung năm thứ nhất. Trong năm này, ông lại phong thêm hai tể tướng mới là Thôi Nguyên Thức và Vi Tông. Đầu năm 848, Tuyên Tông theo đề nghị của quần thần, xưng tôn hiệu là Thánh Kính Văn Tư Hòa Vũ Quang Hiếu hoàng đế, đại xá thiên hạ. Cùng năm này, Thái hoàng thái hậu Quách thị băng ở Hưng Khánh cung. Tuyên Tông vốn nghi ngờ thái hậu là người chủ mưu trong cái chết của Đường Hiến Tông để đưa con mình là Đường Mục Tông lên ngôi, vả lại Quách thái hậu trước kia có hiềm khích với Trịnh thái hậu, do đó Tuyên Tông đối xử tệ bạc với Quách thái hậu, khiến Quách thái hậu không vui lòng. Một hôm, Quách thái hậu lên Cần Chính lâu, muốn tự vẫn, Tuyên Tông thấy vậy cực kì tức giận. Tối hôm đó thì Quách thái hậu băng hà, do vậy có lời đồn cái chết này là do Tuyên Tông bí mật sai người hạ độc. Tuyên Tông cũng không muốn cho hợp táng Quách thái hậu với Hiến Tông mà định để Trịnh thái hậu hợp táng sau khi bà qua đời, tuy nhiên cuối cùng ông cũng phải chấp nhận táng Quách thái hậu ở Cảnh Lăng cùng với Hiến Tông, tôn thụy là Ý An hoàng hậu. Cuối năm này, tể tướng Vi Tông bị biếm làm thái tử tân khách.
Bấy giờ ở biên giới phía tây nhà Đường, bộ tộc Thổ Phiên ngày càng suy yếu. Nắm được tình hình này, Tuyên Tông chuẩn bị kế hoạch thu phục các vùng đất bị Thổ Phiên chiếm lấy sau loạn An Sử. Vào giữa năm 847, Thổ Phiên nhân triều đình bận việc tang của Vũ Tông nên liên kết với Đảng Hạng và Hồi Cốt xâm lấn Hà Tây, Tuyên Tông sai Tiết độ sứ Hà Đông là Vương Tể dẫn quân chống trả, có thêm sự giúp đỡ của tộc Sa Đà, kết quả quân Đường giành được chiến thắng.
Tiếp đó trong các năm 848 đến 851, quân Đường liên tiếp mở các cuộc tấn công vào đất Thổ Phiên. Đầu năm 849, Tiết độ sứ Phượng Tường là Thôi Củng phá được quân Thổ, thu phục lại đất Thanh Thủy thuộc Tần châu. Sau đó Thổ Phiên sai Cung La Cấp Tàng đem 20.000 quân xâm phạm vào biên giới phía tây; Tuyên Tông sai Thác Bạt Hoài Quang chống trả, đại phá Thổ Phiên ở Nam Cốc, cuộc Cấp Tàng đầu hàng[2].
Sang năm 849, Tán phổ Luân Khủng Nhiệt của Thổ Phiên sai Tăng Mãn La Lận Chân đem quân đến Bạch Thổ Lĩnh chuẩn bị tấn công Thượng Tì Tì. Tì Tì sai tướng là Thượng Đạc La Tháp Tàng đem quân chống lại nhưng gặp bất lợi. Tì Tì để Thác Bạt Hoài Quang trấn giữ Thiện châu rồi đem 3000 người trong bộ lạc đến vùng Cam châu. Quân Thổ Phiên nghe Tì Tì đã bỏ Thiện châu bèn đuổi theo truy bắt, đến Qua châu biết Hoài Quang ở Thiện châu, bèn chia quân cướp bóc khắp nơi ở Hà Tây, giết chết đinh tráng, bắt phụ nữ và người già đem về. Mùa xuân năm 850, Nhiếp Sa châu thứ sử của Thổ Phiên là Trương Nghĩa Triều đến đầu hàng và dâng Sa châu triều đình[10]. Lúc đó ở Thổ Phiên, Luân Khủng Nhiệt tàn bạo hà khắc nên mất lòng người. Thác Bạt Hoài Quang lần lượt dụ được nhiều tướng sĩ và dân Thổ Phiên bỏ sang hàng Đường. Khủng Nhiệt lo sợ, bèn xin vào triều yết kiến Tuyên Tông và bàn việc nghị hòa, nhưng lại lấy thái độ ngang ngược và còn muốn được phong làm Tiết độ sứ một trấn trong lãnh thổ nhà Đường là Hà Vị. Không được chấp thuận, Khủng Nhiệt về nước tập hợp lực lượng cũ muốn tiếp tục quấy phá biên cương nhưng lại gặp phải thiên tai dịch bệnh nên thế lực tiếp tục suy yếu hơn[10].
Thời kì cuối (851 - 859)[sửa | sửa mã nguồn]
Tuyên Tông được xem là một vị vua cần mẫn và siêng năng trong việc triều chính. Ông muốn theo tấm gương của tổ tiên là Đường Thái Tông Lý Thế Dân để xây dựng nên một nền thịnh thế mới. Ông quan tâm đến việc kiểm tra năng lực của quan lại, nhất là thứ sử có các châu và luôn có phương pháp thưởng phạt rất công minh. Ngoài ra Tuyên Tông còn chủ trương tiết kiệm để tích lũy tiền bạc cho quốc khố, ví dụ như ông tổ chức lễ thành hôn cho con gái mình là Công chúa Vạn Thọ (với Trịnh Hạo) một cách tiết kiệm. Trong suốt triều Tuyên Tông, các thành viên trong hoàng tộc đều chấp hành nghiêm chỉnh pháp chế của triều đình Trong những năm này, sử sách ghi chép rất ít về những sự việc xảy ra trong ngoài triều đình, có lẽ vì nhiều nguồn tài liệu của các sử gia thời kì này đã bị thất lạc nhiều sau đời Ngũ Đại.
Năm 849, tể tướng Ngụy Phù hoăng, có chiếu phong cho Hộ bộ thượng thư Thôi Quỳ lên giữ chức Đồng bình chương sự. Cuối năm này, đại thần Lệnh Hồ Đào cùng Ngụy Mô cũng được đảm nhiệm chức tướng. Khi đó Tuyên Tông tuổi tác đã cao mà chưa lập thái tử, Ngụy Mô dâng sớ xin về việc này nhưng Tuyên Tông vẫn chưa quyết định. Sang đầu năm 852, Thôi Quy bị bãi chức tướng, chuyển sang làm Tiết độ sứ Tuyên Vũ, còn đại thần Bùi Hưu được phong lên làm đồng bình chương sự.
Năm 854, Tuyên Tông hạ chiếu xá tội cho các đại thần Vương Nhai, Thư Nguyên Dư, Giả Tốc bị các hoạn quan vu khống là có tham dự vào sự biến Cam Lộ do Lý Huấn và Trịnh Chú phát động dưới thời Đường Văn Tông (835). Lúc này hoạn quan vẫn nắm rất nhiều quyền lực trong triều, đến cả Tuyên Tông là vua mà cũng không thể khống chế nổi. Ông bàn việc này với đại thần Vi Áo, Áo cho rằng Tuyên Tông nghiêm minh khiến cho hoạn quan phải khiếp sợ chứ không như những vị hoàng đế trước đó, nhưng Tuyên Tông lại bảo mình vẫn còn rất lo ngại bọn hoạn quan. Ông bàn với tể tướng Lệnh Hồ Đào việc tận tru hoạn quan, nhưng Lệnh Hồ Đào cho rằng nếu đại khai sát giới sẽ liên lụy tới người vô tội, và khuyên ông chỉ nên tìm cách hạn chế dần số hoạn quan trong cung. Hoạn quan biết việc này rất oán hận, từ đó hoạn giả, triều sĩ như nước với lửa, không dung nhau[10].
Tuyên Tông vẫn tỏ ra nghiêm minh trong việc thực thi pháp chế. Ông không thiên vị cho những người thân cận với mình mà khi họ phạm lỗi ông vẫn trừng trị đúng tội, ngoài ra ông cũng tỏ ra nghiêm khắc, vì thế Lệnh Hồ Đào mặc dù làm tướng hơn 10 năm vẫn tỏ ra sợ sệt trước hoàng đế.
Năm 855, tể tướng Bùi Hưu lại cực lực xin lập thái tử, nhưng Tuyên Tông bảo nếu lập tự rồi thì mình sẽ phải làm người an nhàn, nên không muốn làm. Đến tháng 6 ÂL năm đó, Bùi Hưu lại bị biếm làm Tiết độ sứ Tuyên Vũ. Vào năm 857, tể tướng Ngụy Mô do can gián thẳng thắn mà làm mất lòng Lệnh Hồ Đào, do đó bị biếm làm Tiết độ sứ Tây Xuyên[11]. Và sang năm 858, tể tướng Thôi Thận Do bị giáng chức làm Tiết độ sứ Đông Xuyên. Thay vào chức tể tướng là Tiêu Nghiệp cùng Hạ Hầu Tư.
Cái chết[sửa | sửa mã nguồn]
Những năm cuối đời, Tuyên Tông tin theo chuyện thần tiên ma quỷ và mong được trường sinh bất tử. Năm 858, ông đã cho triệu đạo sĩ Hiên Viên Tập từ núi Phù La về kinh để giúp mình luyện đan. Con trai trưởng của Tuyên Tông là Vận vương Lý Ôn không được yêu quý, phải ở trong Thập lục trạch. Hoàng tử thứ tư là Quỳ vương Tư thì chiếm sự sủng ái của Tuyên Tông, Tuyên Tông do đó muốn để ngôi thái tử cho Quỳ vương, nhưng còn phân vân vì thân phận trưởng thứ nên chưa quyết. Đến năm 859, do lạm dụng đan dược của bọn đạo sĩ Ngu Tử Chi và Vương Nhạc nên Tuyên Tông trở nên nóng nảy thất thường rồi bị nổi ung nhọt ở lưng. Tháng 8 ÂL bệnh trở nặng, tể tướng và triều thần muốn vào gặp nhưng không được. Biết khó qua khỏi, Tuyên Tông phó thác Quỳ vương cho các đại thần Xa mật sứ Vương Quy Trường, Mã Công Nho, Tuyên Huy nam viện sự Vương Cư Phương... Ba người này bất hòa với hoạn quan Vương Mậu Huyền, người giữ chức Hữu quân Trung úy và cai quản đội quân Thần Sách. Tả trung úy Thần Sách quân Vương Tông Thật bị ba người lập mưu biếm chức đến Hoài Nam[12] làm giám quân.
Ngày 7 tháng 9, Tả quân phó sứ Nguyên Thật khuyên Tông Thật nên đến yết kiến Tuyên Tông trước khi rời đi, nhưng khi Tông Thật chưa vào điện thì Tuyên Tông đã băng rồi. Tông Thật nhân đó lật ngược lại thế cờ, giả chiếu chỉ rồi sai Tề Nguyên Giản đón Vận vương Ôn vào cung. Ngày Nhâm Thìn (9 tháng 9, Vận vương được lập làm hoàng thái tử, đổi tên là Lý Thôi. Vương Quy Trường, Mã Công Nho, Vương Cư Phương bị gán tội rồi bị giết. Ngày Quý Tị (10 tháng 9), tuyên di chiếu cho Lệnh Hồ Đào nhiếp trùng tể. Ngày Bính Thân (13 tháng 9), Lý Thôi tức vị, sử xưng là Đường Ý Tông[10].
Ông được truy tôn miếu hiệu là Tuyên Tông (宣宗), thụy hiệu là Thánh Vũ Hiếu Văn Hiếu hoàng đế (聖武獻文孝皇帝). Năm 872, ông được dâng thụy hiệu đầy đủ là Nguyên Thánh Chí Minh Thành Vũ Hiến Văn Duệ Trí Chương Nhân Thần Thông Ý Đạo Đại Hiếu hoàng đế (元聖至明成武獻文睿智章仁神聰懿道大孝皇帝)[13], an táng tại Trinh lăng (贞陵).
Đánh giá[sửa | sửa mã nguồn]
Triều đại của Tuyên Tông có thể nói là những năm thái bình cuối cùng của triều đại nhà Đường, để rồi sau đó đất nước tiếp tục lún sâu trong loạn lạc rồi chia cắt. Trong những năm ấy và đến tận khi nhà Đường diệt vong, nhân sĩ thiên hạ nhiều người tưởng nhớ đến ông, xưng tụng ông là Tiểu Thái Tông, có ý so sánh với Đường Thái Tông trước đó[10]. Các sử gia biên soạn Đường thư lấy làm tiếc vì triều chính thời Tuyên Tông rất trong sáng nhưng nguồn tài liệt viết về thời này bị thất lạc nhiều sau đời Hậu Tấn, nên chỉ có thể đưa vào sử sách số lượng thông tin không đáng kể[5]. Tuy nhiên, sử gia Âu Dương Tu trong Tân Đường thư ngoài việc khen ngợi cũng nêu ra một số khuyết điểm của Tuyên Tông là hơi hà khắc và thiếu sự khoan dung[14].
Gia đình[sửa | sửa mã nguồn]
- Cha: Đường Hiến Tông Lý Thuần.
- Mẹ: Hiếu Minh hoàng hậu Trịnh thị (孝明皇后鄭氏, ? - 865), người Đan Dương, Nhuận Châu, từng là thiếp của Tiết độ sứ Trấn Hải là Lý Kĩ (李錡).
- Hậu phi:
- Nguyên Chiêu hoàng hậu Triều thị (元昭皇后晁氏), không rõ xuất thân quê quán. Khi còn trẻ nhập Quang vương phủ, muôn phần sủng ái, Tuyên Tông đăng cơ sơ phong Mỹ nhân (美人). Mất vào những năm Đại Trung. Sinh Đường Ý Tông Lý Thôi, Vạn Thọ công chúa và Quảng Đức công chúa.
- Ngô chiêu nghi (吴昭仪)[15].
- Trương tiệp dư (张婕妤).
- Liễu tiệp dư (柳婕妤).
- Lương mĩ nhân (梁美人).
- La tài nhân (罗才人).
- Sử tài nhân (史才人).
- Tiền thị (钱氏), phong Trường Thành quận phu nhân (长城郡夫人).
- Tào thị (曹氏), phong Vũ Uy quận phu nhân (武威郡夫人).
- Cừu thị (仇氏), phong Nam An quận phu nhân (南安郡夫人), sinh lần đầu một công chúa, năm Đại Trung thứ 5 (851) sinh một hoàng tử, nhưng chết ngay khi sinh, hưởng dương 24 tuổi, được truy tặng làm Tài nhân (才人).[16].
- Hoàng tử:
- Vận vương → Đường Ý Tông Lý Thôi, mẹ là Nguyên Chiêu hoàng hậu.
- Ung vương → Tĩnh Hoài thái tử Lý Mỹ [靖怀太子李渼], mất năm Đại Trung thứ 6 (852), truy phong.
- Nhã vương Lý Kính [雅王李泾].
- Quỳ vương Lý Tư [夔王李滋], mẹ là Ngô chiêu nghi.
- Khánh vương Lý Nghi [庆王李沂], mất năm Đại Trung thứ 14 (860), mẹ là Sử tài nhân.
- Bộc vương Lý Trạch [濮王李泽].
- Ngạc vương Lý Nhuận [鄂王李潤], mất năm Càn Phù thứ 3 (876).
- Hoài vương Lý Hiệp [怀王李洽].
- Chiêu vương Lý Nhuế [昭王李汭], mất năm Càn Phù thứ 3, mẹ là Liễu tiệp dư.
- Khang vương Lý Vấn [康王李汶], mất năm Càn Phù thứ 4 (877), mẹ là Cừu tài nhân.
- Vệ vương Lý Quán [卫王李灌], mất năm Đại Trung thứ 14 (860).
- Quảng vương Lý Ung [广王李澭], mất năm Càn Phù thứ 4 (877).
- Vạn Thọ công chúa (萬壽公主), mẹ Nguyên Chiêu hoàng hậu, lấy Trịnh Hạo (郑颢).
- Vĩnh Phúc công chúa (永福公主).
- Tề Quốc Cung Hoài công chúa (齊國恭懷公主), ban đầu phong làm Tây Hoa công chúa (西華公主), lấy Diêu Hoành (严祁).
- Quảng Đức công chúa (廣德公主), mẹ Nguyên Chiêu hoàng hậu, lấy Vu Tông (于琮).
- Hòa Nghĩa công chúa (和義公主), Tân Đường thư viết là Nghĩa Hòa công chúa (義和公主).
- Nhiêu An công chúa (饒安公主).
- Thịnh Đường công chúa (盛唐公主).
- Bình Nguyên công chúa (平原公主), mất khoảng niên hiệu Hàm Thông.
- Đường Dương công chúa (唐陽公主).
- Hứa Xương Trang Túc công chúa (許昌莊肅公主), lấy Liễu Trắc (柳陟), mất khoảng niên hiệu Trung Hòa.
- Phong Dương công chúa (豐陽公主).
Xem thêm[sửa | sửa mã nguồn]
Tham khảo[sửa | sửa mã nguồn]
- Toàn Đường văn quyển chính: Thái Tông
- Cựu Đường thư, quyển 20, Tuyên Tông bản kỉ
- Tân Đường thư, quyển 8, Mục Tông,Kính Tông,Văn Tông,Vũ Tông,Tuyên Tông
- Tư trị thông giám, các quyển 241, 248, 249
Chú thích[sửa | sửa mã nguồn]
- ^ Academia Sinica, Chinese-Western Calendar Converter.
- ^ a ă â b c d Tư trị thông giám, quyển 248.
- ^ Trước đó hai vị Đường Trung Tông và Đường Duệ Tông đều ở ngôi hai lần không liên tục, cùng với Đường Thương Đế bị các sử gia tranh cãi về việc có nên công nhận là hoàng đế hay không
- ^ Tân Đường thư, quyển 77
- ^ a ă â Cựu Đường thư, quyển 18 hạ.
- ^ Tư trị thông giám, quyển 241
- ^ Cựu Đường thư, quyển 174.
- ^ Trụ sở thuộc Kinh châu, Hồ Bắc, Trung Quốc ngày nay
- ^ Bá Dương, Edition of Zizhi Tongjian, vol. 60
- ^ a ă â b c Tư trị thông giám, quyển 249.
- ^ Trụ sở nay thuộc Thành Đô, Tứ Xuyên, Trung Quốc
- ^ Dương Châu, Giang Tô, Trung Quốc hiện nay
- ^ Trung Quốc thông sử-Tùy Đường Ngũ Đại sử
- ^ Tân Đường thư, quyển 8
- ^ a ă Toàn Đường văn, quyển 0079
- ^ Diêu Bình (tháng 11 năm 2004). 唐代妇女的生命历程 (Đường đại phụ nữ đích sinh mệnh lịch trình). Thượng Hải: Tập đoàn xuất bản Thế Kỷ, nhà xuất bản sách cổ Thượng Hải. tr. 304. ISBN 753253846X., nguyên viết trong "Đường đại mộ chí vị biên", Đại Trung 055 của Chu Thiệu Lương, Triệu Siêu, do Nhà xuất bản sách cổ Thượng Hải ấn hành năm 1992.
- ^ Tân Đường thư•chư đế công chúa liệt truyện

markdown:
# Đường Tuyên Tông
|Đường Tuyên Tông|
|Hoàng đế Trung Hoa
|![ Tangxuanzong.jpg](//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/3/3a/Tangxuanzong.jpg/272px-Tangxuanzong.jpg)
![ Tangxuanzong.jpg](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/3/3a/Tangxuanzong.jpg/272px-Tangxuanzong.jpg)
[Hoàng đế](/wiki/Ho%C3%A0ng_%C4%91%E1%BA%BF) [nhà Đường](/wiki/Nh%C3%A0_%C4%90%C6%B0%E1%BB%9Dng) [25 tháng 4](/wiki/25_th%C3%A1ng_4), [846](/wiki/846)- [7 tháng 9](/wiki/7_th%C3%A1ng_9), [859](/wiki/859) [[1]](#cite_note-AS-1) [[2]](#cite_note-ZZTJ248-2) [Đường Vũ Tông](/wiki/%C4%90%C6%B0%E1%BB%9Dng_V%C5%A9_T%C3%B4ng) [Đường Ý Tông](/wiki/%C4%90%C6%B0%E1%BB%9Dng_%C3%9D_T%C3%B4ng)
元聖至明成武獻文睿智章仁神聰懿道大孝皇帝
[Tuyên Tông](/wiki/Tuy%C3%AAn_T%C3%B4ng)(宣宗) [Nhà Đường](/wiki/Nh%C3%A0_%C4%90%C6%B0%E1%BB%9Dng) [Đường Hiến Tông](/wiki/%C4%90%C6%B0%E1%BB%9Dng_Hi%E1%BA%BFn_T%C3%B4ng) [Hiếu Minh hoàng hậu](/wiki/Hi%E1%BA%BFu_Minh_ho%C3%A0ng_h%E1%BA%ADu) [Trinh lăng](/w/index.php?title=Trinh_l%C4%83ng&action=edit&redlink=1)(贞陵) [Lý Thầm](/wiki/L%C3%BD_Th%E1%BA%A7m). **Đường Tuyên Tông** ( [chữ Hán](/wiki/Ch%E1%BB%AF_H%C3%A1n): 唐宣宗, [27 tháng 7](/wiki/27_th%C3%A1ng_7), năm [810](/wiki/810) - [7 tháng 9](/wiki/7_th%C3%A1ng_9), năm [859](/wiki/859)), tên thật **Lý Thầm** (李忱) là vị [Hoàng đế](/wiki/Ho%C3%A0ng_%C4%91%E1%BA%BF) thứ 17 hay 19 của triều đại [3] [nhà Đường](/wiki/Nh%C3%A0_%C4%90%C6%B0%E1%BB%9Dng)trong [lịch sử Trung Quốc](/wiki/L%E1%BB%8Bch_s%E1%BB%AD_Trung_Qu%E1%BB%91c). Ông trị vì từ năm [846](/wiki/846)đến năm [859](/wiki/859), tổng 13 năm.
Trong thời Đường Tuyên Tông, triều đình Đại Đường xuất hiện một thời đại hưng thịnh ngắn ngủi cuối thời Đường được gọi là
[Đại Trung tạm trị](/w/index.php?title=%C4%90%E1%BA%A1i_Trung_t%E1%BA%A1m_tr%E1%BB%8B&action=edit&redlink=1) (大中暫治). Trong sử sách, Tuyên Tông cũng được đánh giá là một vị Hoàng đế có lòng trung hưng của nhà Đường, được so sánh với [Đường Thái Tông](/wiki/%C4%90%C6%B0%E1%BB%9Dng_Th%C3%A1i_T%C3%B4ng) Lý Thế Dân, gọi là **Tiểu Thái Tông** (小太宗).
## Mục lục
## Thân thế[
[sửa](/w/index.php?title=%C4%90%C6%B0%E1%BB%9Dng_Tuy%C3%AAn_T%C3%B4ng&veaction=edit§ion=1) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=%C4%90%C6%B0%E1%BB%9Dng_Tuy%C3%AAn_T%C3%B4ng&action=edit§ion=1)]
Đường Tuyên Tông nguyên danh
**Lý Di** (李怡), là hoàng tử thứ 13 trong số 20 người con trai của [Đường Hiến Tông](/wiki/%C4%90%C6%B0%E1%BB%9Dng_Hi%E1%BA%BFn_T%C3%B4ng) Lý Thuần. Mẹ của ông là Trịnh thị, vốn là vợ lẽ của [Tiết độ sứ](/wiki/Ti%E1%BA%BFt_%C4%91%E1%BB%99_s%E1%BB%A9) [Lý Kĩ](/w/index.php?title=L%C3%BD_K%C4%A9&action=edit&redlink=1), người bị triều Đường đánh bại và giết chết năm [807](/wiki/807). Sau thất bại của Lý Kĩ, cả gia quyến bị bắt sung vào cung làm nô tì, trong đó Trịnh thị được bố trí phục vụ cho Quách quý phi, chính thất của Hiến Tông , sau đó tình cờ bà được gặp Hiến Tông rồi được sủng hạnh. Ngày [4] [27 tháng 7](/wiki/27_th%C3%A1ng_7)năm [810](/wiki/810)(nhằm ngày [22 tháng 6](/wiki/22_th%C3%A1ng_6)năm Nguyên Hòa thứ 5), Trịnh thị hạ sinh hoàng tử Lý Di ở [điện Đại Minh](/w/index.php?title=%C4%90i%E1%BB%87n_%C4%90%E1%BA%A1i_Minh&action=edit&redlink=1) [[5]](#cite_note-CDT18-5)
Năm Trường Khánh nguyên niên thời hoàng huynh
[Đường Mục Tông](/wiki/%C4%90%C6%B0%E1%BB%9Dng_M%E1%BB%A5c_T%C3%B4ng) Lý Hằng, có chiếu phong vương cho các hoàng tử và hoàng đệ, trong đó Lý Di được phong tước vị **Quang vương** (光王) . Lý Di trong những năm thiếu thời thường tỏ ra nhút nhát và ít nói, người trong cung cho là kém thông minh. Năm được hơn 10 tuổi thì bị bệnh nặng, nguy đến tính mạng, bỗng thấy có hào quang chiếu khắp người, sau đó thì khỏi. Ông thường đối xử với mọi người như là thần liêu của mình, ai cũng cho ông là người có bệnh tâm thần. Mục Tông biết được chuyện, bảo: [6] *"Người này là anh vật của nhà ta, không phải là tâm thần bất ổn đâu"*.
Rồi ban cho ngọc như ý, ngự mã và vàng bạc. Thường mộng thấy rồng bay lên trời, có lúc đem chuyện này nói với mẹ Trịnh thị. Bà bảo:
*"Những điều này tuyệt đối không được cho người khác hay, nếu không sẽ mang họa"*. [[5]](#cite_note-CDT18-5)
Trải qua các thời
[Đường Kính Tông](/wiki/%C4%90%C6%B0%E1%BB%9Dng_K%C3%ADnh_T%C3%B4ng) và [Đường Văn Tông](/wiki/%C4%90%C6%B0%E1%BB%9Dng_V%C4%83n_T%C3%B4ng), triều đình đa sự, Quang vương cố gắng trốn tránh không tham gia vào việc gì, và cũng nói rất hạn chế. Văn Tông thường đến nơi ở của ông tại Thập lục trạch, tìm cách dụ ông nói chuyện, xem như đó là trò vui, Văn Tông cũng gọi ông là Quang thúc. Sau khi [Đường Vũ Tông](/wiki/%C4%90%C6%B0%E1%BB%9Dng_V%C5%A9_T%C3%B4ng), một người vô lễ và không biết tôn ti lên ngôi, càng tỏ ra xem thường và thiếu tôn trọng đối với Quang vương . [2]
Cuối năm
[845](/wiki/845), Đường Vũ Tông lâm bệnh nặng và sang năm [846](/wiki/846) thì không còn có thể nói được nữa. Bấy giờ, [hoạn quan](/wiki/Ho%E1%BA%A1n_quan) khuynh đảo triều đình, muốn nhân lúc này mà lập người ngu dốt lên ngôi để dễ bề thao túng, cuối cùng quyết định chọn Lý Di. Ngày [19 tháng 4](/wiki/19_th%C3%A1ng_4) (Tân Dậu tháng 2 ÂL), [hoạn quan](/wiki/Ho%E1%BA%A1n_quan) giả chiếu chỉ của Vũ Tông, viết: *"Hoàng tử nhỏ tuổi, chưa đủ hiền đức để trị quốc. Quang vương Di có thể lập làm Hoàng thái thúc, đổi tên là Thầm, đảm đương quân quốc chánh sự"*. [[2]](#cite_note-ZZTJ248-2)
Thái thúc được đón từ Thập lục trạch vào cung, đổi tên là
**Lý Thầm** (李忱). Khi được bách quan tiếp kiến, thì như trở thành con người khác, tỏ ra thông minh nhân trí hơn người, quyết đoán chính vụ nhanh gọn, người người nể phục. Ngày [22 tháng 4](/wiki/22_th%C3%A1ng_4) (Giáp Tí), Vũ Tông băng hà. Lấy tể tướng [Lý Đức Dụ](/w/index.php?title=L%C3%BD_%C4%90%E1%BB%A9c_D%E1%BB%A5&action=edit&redlink=1) nhiếp trùng tể. Ngày [25 tháng 4](/wiki/25_th%C3%A1ng_4) (Đinh Mão), Thái thúc tức vị, sử xưng là **Đường Tuyên Tông**.
## Đại Đường hoàng đế[
[sửa](/w/index.php?title=%C4%90%C6%B0%E1%BB%9Dng_Tuy%C3%AAn_T%C3%B4ng&veaction=edit§ion=2) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=%C4%90%C6%B0%E1%BB%9Dng_Tuy%C3%AAn_T%C3%B4ng&action=edit§ion=2)]
### Thời kì đầu (846 - 850)[
[sửa](/w/index.php?title=%C4%90%C6%B0%E1%BB%9Dng_Tuy%C3%AAn_T%C3%B4ng&veaction=edit§ion=3) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=%C4%90%C6%B0%E1%BB%9Dng_Tuy%C3%AAn_T%C3%B4ng&action=edit§ion=3)]
Tuyên Tông ngay từ đầu đã có hiềm khích với tể tướng
[Lý Đức Dụ](/w/index.php?title=L%C3%BD_%C4%90%E1%BB%A9c_D%E1%BB%A5&action=edit&redlink=1) chuyên quyền trong suốt thời Vũ Tông, nên muốn loại trừ. Sang tháng 4 ÂL năm đó, tang Vũ Tông đã hết, Tuyên Tông có thể thân chính. Ông tôn mẹ là Trịnh thị là hoàng thái hậu . Công việc đầu tiên của Tuyên Tông là bãi chức tể tướng của [2] [Lý Đức Dụ](/w/index.php?title=L%C3%BD_%C4%90%E1%BB%A9c_D%E1%BB%A5&action=edit&redlink=1), sung làm Tiết độ sứ Kinh Nam [[7]](#cite_note-CDT174-7) , đồng thời của bãi tướng của [[8]](#cite_note-8) [Trịnh Túc](/w/index.php?title=Tr%E1%BB%8Bnh_T%C3%BAc&action=edit&redlink=1), [Lý Hồi](/w/index.php?title=L%C3%BD_H%E1%BB%93i&action=edit&redlink=1)là các tể tướng thuộc phe đảng của Lý Đức Dụ. Trong những năm tiếp theo, Lý Đức Dụ liên tục bị giáng chức và bị lưu đày các vùng xa xôi. Ngưu Lý đảng tranh từ thời [Đường Hiến Tông](/wiki/%C4%90%C6%B0%E1%BB%9Dng_Hi%E1%BA%BFn_T%C3%B4ng)từ đó chấm dứt . Lý Đức Dụ về sau qua đời trong uất hận tại (851). [[9]](#cite_note-9)
Đánh chết đạo sĩ
[Triệu Quy Chân](/w/index.php?title=Tri%E1%BB%87u_Quy_Ch%C3%A2n&action=edit&redlink=1) - người từng luyện đan trường sinh cho Vũ Tông cùng bè đảng. Tháng 5 ÂL, Tuyên Tông hạ chiếu khôi phục lại Phật giáo vốn bị Vũ Tông đàn áp khi trước, chấm dứt pháp nạn Hội Xương. Lấy Hàn lâm học sĩ, Binh bộ thị lang [Bạch Mẫn Trung](/w/index.php?title=B%E1%BA%A1ch_M%E1%BA%ABn_Trung&action=edit&redlink=1) cùng Binh bộ thị lang Lư Thương làm tể tướng mới. [[2]](#cite_note-ZZTJ248-2)
Mùa xuân năm
[847](/wiki/847), cải nguyên là Đại Trung năm thứ nhất. Trong năm này, ông lại phong thêm hai tể tướng mới là [Thôi Nguyên Thức](/w/index.php?title=Th%C3%B4i_Nguy%C3%AAn_Th%E1%BB%A9c&action=edit&redlink=1) và [Vi Tông](/w/index.php?title=Vi_T%C3%B4ng&action=edit&redlink=1). Đầu năm [848](/wiki/848), Tuyên Tông theo đề nghị của quần thần, xưng tôn hiệu là **Thánh Kính Văn Tư Hòa Vũ Quang Hiếu hoàng đế**, đại xá thiên hạ. Cùng năm này, Thái hoàng thái hậu Quách thị băng ở Hưng Khánh cung. Tuyên Tông vốn nghi ngờ thái hậu là người chủ mưu trong cái chết của [Đường Hiến Tông](/wiki/%C4%90%C6%B0%E1%BB%9Dng_Hi%E1%BA%BFn_T%C3%B4ng) để đưa con mình là [Đường Mục Tông](/wiki/%C4%90%C6%B0%E1%BB%9Dng_M%E1%BB%A5c_T%C3%B4ng) lên ngôi, vả lại Quách thái hậu trước kia có hiềm khích với Trịnh thái hậu, do đó Tuyên Tông đối xử tệ bạc với Quách thái hậu, khiến Quách thái hậu không vui lòng. Một hôm, Quách thái hậu lên Cần Chính lâu, muốn tự vẫn, Tuyên Tông thấy vậy cực kì tức giận. Tối hôm đó thì Quách thái hậu băng hà, do vậy có lời đồn cái chết này là do Tuyên Tông bí mật sai người hạ độc. Tuyên Tông cũng không muốn cho hợp táng Quách thái hậu với Hiến Tông mà định để Trịnh thái hậu hợp táng sau khi bà qua đời, tuy nhiên cuối cùng ông cũng phải chấp nhận táng Quách thái hậu ở Cảnh Lăng cùng với Hiến Tông, tôn thụy là Ý An hoàng hậu. Cuối năm này, tể tướng Vi Tông bị biếm làm thái tử tân khách.
Bấy giờ ở biên giới phía tây nhà Đường, bộ tộc
[Thổ Phiên](/wiki/Th%E1%BB%95_Phi%C3%AAn) ngày càng suy yếu. Nắm được tình hình này, Tuyên Tông chuẩn bị kế hoạch thu phục các vùng đất bị Thổ Phiên chiếm lấy sau [loạn An Sử](/wiki/Lo%E1%BA%A1n_An_S%E1%BB%AD). Vào giữa năm [847](/wiki/847), Thổ Phiên nhân triều đình bận việc tang của Vũ Tông nên liên kết với [Đảng Hạng](/wiki/%C4%90%E1%BA%A3ng_H%E1%BA%A1ng) và [Hồi Cốt](/wiki/H%E1%BB%93i_C%E1%BB%91t) xâm lấn Hà Tây, Tuyên Tông sai Tiết độ sứ Hà Đông là [Vương Tể](/w/index.php?title=V%C6%B0%C6%A1ng_T%E1%BB%83&action=edit&redlink=1) dẫn quân chống trả, có thêm sự giúp đỡ của tộc Sa Đà, kết quả quân Đường giành được chiến thắng.
Tiếp đó trong các năm 848 đến 851, quân Đường liên tiếp mở các cuộc tấn công vào đất Thổ Phiên. Đầu năm
[849](/wiki/849), Tiết độ sứ Phượng Tường là [Thôi Củng](/w/index.php?title=Th%C3%B4i_C%E1%BB%A7ng&action=edit&redlink=1) phá được quân Thổ, thu phục lại đất Thanh Thủy thuộc Tần châu. Sau đó Thổ Phiên sai Cung La Cấp Tàng đem 20.000 quân xâm phạm vào biên giới phía tây; Tuyên Tông sai [Thác Bạt Hoài Quang](/w/index.php?title=Th%C3%A1c_B%E1%BA%A1t_Ho%C3%A0i_Quang&action=edit&redlink=1) chống trả, đại phá Thổ Phiên ở Nam Cốc, cuộc Cấp Tàng đầu hàng . [2]
Sang năm
[849](/wiki/849), Tán phổ Luân Khủng Nhiệt của Thổ Phiên sai Tăng Mãn La Lận Chân đem quân đến Bạch Thổ Lĩnh chuẩn bị tấn công Thượng Tì Tì. Tì Tì sai tướng là Thượng Đạc La Tháp Tàng đem quân chống lại nhưng gặp bất lợi. Tì Tì để [Thác Bạt Hoài Quang](/w/index.php?title=Th%C3%A1c_B%E1%BA%A1t_Ho%C3%A0i_Quang&action=edit&redlink=1) trấn giữ Thiện châu rồi đem 3000 người trong bộ lạc đến vùng Cam châu. Quân Thổ Phiên nghe Tì Tì đã bỏ Thiện châu bèn đuổi theo truy bắt, đến Qua châu biết Hoài Quang ở Thiện châu, bèn chia quân cướp bóc khắp nơi ở Hà Tây, giết chết đinh tráng, bắt phụ nữ và người già đem về. Mùa xuân năm [850](/wiki/850), Nhiếp Sa châu thứ sử của Thổ Phiên là [Trương Nghĩa Triều](/wiki/Tr%C6%B0%C6%A1ng_Ngh%C4%A9a_Tri%E1%BB%81u) đến đầu hàng và dâng Sa châu triều đình . Lúc đó ở Thổ Phiên, [10] [Luân Khủng Nhiệt](/w/index.php?title=Lu%C3%A2n_Kh%E1%BB%A7ng_Nhi%E1%BB%87t&action=edit&redlink=1)tàn bạo hà khắc nên mất lòng người. [Thác Bạt Hoài Quang](/w/index.php?title=Th%C3%A1c_B%E1%BA%A1t_Ho%C3%A0i_Quang&action=edit&redlink=1)lần lượt dụ được nhiều tướng sĩ và dân Thổ Phiên bỏ sang hàng Đường. Khủng Nhiệt lo sợ, bèn xin vào triều yết kiến Tuyên Tông và bàn việc nghị hòa, nhưng lại lấy thái độ ngang ngược và còn muốn được phong làm Tiết độ sứ một trấn trong lãnh thổ nhà Đường là Hà Vị. Không được chấp thuận, Khủng Nhiệt về nước tập hợp lực lượng cũ muốn tiếp tục quấy phá biên cương nhưng lại gặp phải thiên tai dịch bệnh nên thế lực tiếp tục suy yếu hơn . [[10]](#cite_note-ZZTJ249-10)
### Thời kì cuối (851 - 859)[
[sửa](/w/index.php?title=%C4%90%C6%B0%E1%BB%9Dng_Tuy%C3%AAn_T%C3%B4ng&veaction=edit§ion=4) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=%C4%90%C6%B0%E1%BB%9Dng_Tuy%C3%AAn_T%C3%B4ng&action=edit§ion=4)]
Tuyên Tông được xem là một vị vua cần mẫn và siêng năng trong việc triều chính. Ông muốn theo tấm gương của tổ tiên là
[Đường Thái Tông](/wiki/%C4%90%C6%B0%E1%BB%9Dng_Th%C3%A1i_T%C3%B4ng) Lý Thế Dân để xây dựng nên một nền thịnh thế mới. Ông quan tâm đến việc kiểm tra năng lực của quan lại, nhất là thứ sử có các châu và luôn có phương pháp thưởng phạt rất công minh. Ngoài ra Tuyên Tông còn chủ trương tiết kiệm để tích lũy tiền bạc cho quốc khố, ví dụ như ông tổ chức lễ thành hôn cho con gái mình là Công chúa Vạn Thọ (với [Trịnh Hạo](/w/index.php?title=Tr%E1%BB%8Bnh_H%E1%BA%A1o&action=edit&redlink=1)) một cách tiết kiệm. Trong suốt triều Tuyên Tông, các thành viên trong hoàng tộc đều chấp hành nghiêm chỉnh pháp chế của triều đình Trong những năm này, sử sách ghi chép rất ít về những sự việc xảy ra trong ngoài triều đình, có lẽ vì nhiều nguồn tài liệu của các sử gia thời kì này đã bị thất lạc nhiều sau đời Ngũ Đại.
Năm
[849](/wiki/849), tể tướng [Ngụy Phù](/w/index.php?title=Ng%E1%BB%A5y_Ph%C3%B9&action=edit&redlink=1) hoăng, có chiếu phong cho Hộ bộ thượng thư [Thôi Quỳ](/w/index.php?title=Th%C3%B4i_Qu%E1%BB%B3&action=edit&redlink=1) lên giữ chức Đồng bình chương sự. Cuối năm này, đại thần [Lệnh Hồ Đào](/w/index.php?title=L%E1%BB%87nh_H%E1%BB%93_%C4%90%C3%A0o&action=edit&redlink=1) cùng [Ngụy Mô](/w/index.php?title=Ng%E1%BB%A5y_M%C3%B4&action=edit&redlink=1) cũng được đảm nhiệm chức tướng. Khi đó Tuyên Tông tuổi tác đã cao mà chưa lập thái tử, Ngụy Mô dâng sớ xin về việc này nhưng Tuyên Tông vẫn chưa quyết định. Sang đầu năm [852](/wiki/852), Thôi Quy bị bãi chức tướng, chuyển sang làm Tiết độ sứ Tuyên Vũ, còn đại thần [Bùi Hưu](/wiki/B%C3%B9i_H%C6%B0u) được phong lên làm đồng bình chương sự.
Năm
[854](/wiki/854), Tuyên Tông hạ chiếu xá tội cho các đại thần [Vương Nhai](/w/index.php?title=V%C6%B0%C6%A1ng_Nhai&action=edit&redlink=1), [Thư Nguyên Dư](/w/index.php?title=Th%C6%B0_Nguy%C3%AAn_D%C6%B0&action=edit&redlink=1), [Giả Tốc](/w/index.php?title=Gi%E1%BA%A3_T%E1%BB%91c&action=edit&redlink=1) bị các hoạn quan vu khống là có tham dự vào [sự biến Cam Lộ](/wiki/S%E1%BB%B1_bi%E1%BA%BFn_Cam_L%E1%BB%99) do [Lý Huấn](/w/index.php?title=L%C3%BD_Hu%E1%BA%A5n&action=edit&redlink=1) và [Trịnh Chú](/w/index.php?title=Tr%E1%BB%8Bnh_Ch%C3%BA&action=edit&redlink=1) phát động dưới thời [Đường Văn Tông](/wiki/%C4%90%C6%B0%E1%BB%9Dng_V%C4%83n_T%C3%B4ng) ( [835](/wiki/835)). Lúc này [hoạn quan](/wiki/Ho%E1%BA%A1n_quan) vẫn nắm rất nhiều quyền lực trong triều, đến cả Tuyên Tông là vua mà cũng không thể khống chế nổi. Ông bàn việc này với đại thần [Vi Áo](/w/index.php?title=Vi_%C3%81o&action=edit&redlink=1), Áo cho rằng Tuyên Tông nghiêm minh khiến cho [hoạn quan](/wiki/Ho%E1%BA%A1n_quan) phải khiếp sợ chứ không như những vị hoàng đế trước đó, nhưng Tuyên Tông lại bảo mình vẫn còn rất lo ngại bọn [hoạn quan](/wiki/Ho%E1%BA%A1n_quan). Ông bàn với tể tướng [Lệnh Hồ Đào](/w/index.php?title=L%E1%BB%87nh_H%E1%BB%93_%C4%90%C3%A0o&action=edit&redlink=1) việc tận tru [hoạn quan](/wiki/Ho%E1%BA%A1n_quan), nhưng Lệnh Hồ Đào cho rằng nếu đại khai sát giới sẽ liên lụy tới người vô tội, và khuyên ông chỉ nên tìm cách hạn chế dần số [hoạn quan](/wiki/Ho%E1%BA%A1n_quan) trong cung. Hoạn quan biết việc này rất oán hận, từ đó hoạn giả, triều sĩ như nước với lửa, không dung nhau . [10]
Tuyên Tông vẫn tỏ ra nghiêm minh trong việc thực thi pháp chế. Ông không thiên vị cho những người thân cận với mình mà khi họ phạm lỗi ông vẫn trừng trị đúng tội, ngoài ra ông cũng tỏ ra nghiêm khắc, vì thế
[Lệnh Hồ Đào](/w/index.php?title=L%E1%BB%87nh_H%E1%BB%93_%C4%90%C3%A0o&action=edit&redlink=1) mặc dù làm tướng hơn 10 năm vẫn tỏ ra sợ sệt trước hoàng đế.
Năm
[855](/wiki/855), tể tướng [Bùi Hưu](/wiki/B%C3%B9i_H%C6%B0u) lại cực lực xin lập thái tử, nhưng Tuyên Tông bảo nếu lập tự rồi thì mình sẽ phải làm người an nhàn, nên không muốn làm. Đến tháng 6 ÂL năm đó, [Bùi Hưu](/wiki/B%C3%B9i_H%C6%B0u) lại bị biếm làm Tiết độ sứ Tuyên Vũ. Vào năm [857](/wiki/857), tể tướng [Ngụy Mô](/w/index.php?title=Ng%E1%BB%A5y_M%C3%B4&action=edit&redlink=1) do can gián thẳng thắn mà làm mất lòng [Lệnh Hồ Đào](/w/index.php?title=L%E1%BB%87nh_H%E1%BB%93_%C4%90%C3%A0o&action=edit&redlink=1), do đó bị biếm làm Tiết độ sứ Tây Xuyên . Và sang năm [11] [858](/wiki/858), tể tướng [Thôi Thận Do](/w/index.php?title=Th%C3%B4i_Th%E1%BA%ADn_Do&action=edit&redlink=1)bị giáng chức làm Tiết độ sứ Đông Xuyên. Thay vào chức tể tướng là [Tiêu Nghiệp](/w/index.php?title=Ti%C3%AAu_Nghi%E1%BB%87p&action=edit&redlink=1)cùng [Hạ Hầu Tư](/w/index.php?title=H%E1%BA%A1_H%E1%BA%A7u_T%C6%B0&action=edit&redlink=1).
## Cái chết[
[sửa](/w/index.php?title=%C4%90%C6%B0%E1%BB%9Dng_Tuy%C3%AAn_T%C3%B4ng&veaction=edit§ion=5) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=%C4%90%C6%B0%E1%BB%9Dng_Tuy%C3%AAn_T%C3%B4ng&action=edit§ion=5)]
Những năm cuối đời, Tuyên Tông tin theo chuyện thần tiên ma quỷ và mong được trường sinh bất tử. Năm 858, ông đã cho triệu đạo sĩ Hiên Viên Tập từ núi Phù La về kinh để giúp mình luyện đan. Con trai trưởng của Tuyên Tông là Vận vương
[Lý Ôn](/w/index.php?title=L%C3%BD_%C3%94n&action=edit&redlink=1) không được yêu quý, phải ở trong Thập lục trạch. Hoàng tử thứ tư là Quỳ vương Tư thì chiếm sự sủng ái của Tuyên Tông, Tuyên Tông do đó muốn để ngôi thái tử cho Quỳ vương, nhưng còn phân vân vì thân phận trưởng thứ nên chưa quyết. Đến năm [859](/wiki/859), do lạm dụng đan dược của bọn đạo sĩ [Ngu Tử Chi](/w/index.php?title=Ngu_T%E1%BB%AD_Chi&action=edit&redlink=1) và [Vương Nhạc](/w/index.php?title=V%C6%B0%C6%A1ng_Nh%E1%BA%A1c&action=edit&redlink=1) nên Tuyên Tông trở nên nóng nảy thất thường rồi bị nổi ung nhọt ở lưng. Tháng 8 ÂL bệnh trở nặng, tể tướng và triều thần muốn vào gặp nhưng không được. Biết khó qua khỏi, Tuyên Tông phó thác Quỳ vương cho các đại thần Xa mật sứ [Vương Quy Trường](/w/index.php?title=V%C6%B0%C6%A1ng_Quy_Tr%C6%B0%E1%BB%9Dng&action=edit&redlink=1), [Mã Công Nho](/w/index.php?title=M%C3%A3_C%C3%B4ng_Nho&action=edit&redlink=1), Tuyên Huy nam viện sự [Vương Cư Phương](/w/index.php?title=V%C6%B0%C6%A1ng_C%C6%B0_Ph%C6%B0%C6%A1ng&action=edit&redlink=1)... Ba người này bất hòa với [hoạn quan](/wiki/Ho%E1%BA%A1n_quan) [Vương Mậu Huyền](/w/index.php?title=V%C6%B0%C6%A1ng_M%E1%BA%ADu_Huy%E1%BB%81n&action=edit&redlink=1), người giữ chức Hữu quân Trung úy và cai quản đội quân Thần Sách. Tả trung úy Thần Sách quân [Vương Tông Thật](/w/index.php?title=V%C6%B0%C6%A1ng_T%C3%B4ng_Th%E1%BA%ADt&action=edit&redlink=1) bị ba người lập mưu biếm chức đến Hoài Nam làm giám quân. [12]
Ngày
[7 tháng 9](/wiki/7_th%C3%A1ng_9), Tả quân phó sứ Nguyên Thật khuyên Tông Thật nên đến yết kiến Tuyên Tông trước khi rời đi, nhưng khi Tông Thật chưa vào điện thì Tuyên Tông đã băng rồi. Tông Thật nhân đó lật ngược lại thế cờ, giả chiếu chỉ rồi sai Tề Nguyên Giản đón Vận vương Ôn vào cung. Ngày Nhâm Thìn ( [9 tháng 9](/wiki/9_th%C3%A1ng_9), Vận vương được lập làm hoàng thái tử, đổi tên là Lý Thôi. [Vương Quy Trường](/w/index.php?title=V%C6%B0%C6%A1ng_Quy_Tr%C6%B0%E1%BB%9Dng&action=edit&redlink=1), [Mã Công Nho](/w/index.php?title=M%C3%A3_C%C3%B4ng_Nho&action=edit&redlink=1), [Vương Cư Phương](/w/index.php?title=V%C6%B0%C6%A1ng_C%C6%B0_Ph%C6%B0%C6%A1ng&action=edit&redlink=1) bị gán tội rồi bị giết. Ngày Quý Tị ( [10 tháng 9](/wiki/10_th%C3%A1ng_9)), tuyên di chiếu cho [Lệnh Hồ Đào](/w/index.php?title=L%E1%BB%87nh_H%E1%BB%93_%C4%90%C3%A0o&action=edit&redlink=1) nhiếp trùng tể. Ngày Bính Thân ( [13 tháng 9](/wiki/13_th%C3%A1ng_9)), Lý Thôi tức vị, sử xưng là [Đường Ý Tông](/wiki/%C4%90%C6%B0%E1%BB%9Dng_%C3%9D_T%C3%B4ng) . [10]
Ông được truy tôn
[miếu hiệu](/wiki/Mi%E1%BA%BFu_hi%E1%BB%87u) là [Tuyên Tông](/wiki/Tuy%C3%AAn_T%C3%B4ng) (宣宗), [thụy hiệu](/wiki/Th%E1%BB%A5y_hi%E1%BB%87u) là **Thánh Vũ Hiếu Văn Hiếu hoàng đế** (聖武獻文孝皇帝). Năm [872](/wiki/872), ông được dâng thụy hiệu đầy đủ là **Nguyên Thánh Chí Minh Thành Vũ Hiến Văn Duệ Trí Chương Nhân Thần Thông Ý Đạo Đại Hiếu hoàng đế** (元聖至明成武獻文睿智章仁神聰懿道大孝皇帝) , an táng tại [13] [Trinh lăng](/w/index.php?title=Trinh_l%C4%83ng&action=edit&redlink=1)(贞陵).
## Đánh giá[
[sửa](/w/index.php?title=%C4%90%C6%B0%E1%BB%9Dng_Tuy%C3%AAn_T%C3%B4ng&veaction=edit§ion=6) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=%C4%90%C6%B0%E1%BB%9Dng_Tuy%C3%AAn_T%C3%B4ng&action=edit§ion=6)]
Triều đại của Tuyên Tông có thể nói là những năm thái bình cuối cùng của triều đại nhà Đường, để rồi sau đó đất nước tiếp tục lún sâu trong loạn lạc rồi chia cắt. Trong những năm ấy và đến tận khi nhà Đường diệt vong, nhân sĩ thiên hạ nhiều người tưởng nhớ đến ông, xưng tụng ông là Tiểu Thái Tông, có ý so sánh với
[Đường Thái Tông](/wiki/%C4%90%C6%B0%E1%BB%9Dng_Th%C3%A1i_T%C3%B4ng) trước đó . Các sử gia biên soạn Đường thư lấy làm tiếc vì triều chính thời Tuyên Tông rất trong sáng nhưng nguồn tài liệt viết về thời này bị thất lạc nhiều sau đời [10] [Hậu Tấn](/wiki/H%E1%BA%ADu_T%E1%BA%A5n), nên chỉ có thể đưa vào sử sách số lượng thông tin không đáng kể . Tuy nhiên, sử gia [[5]](#cite_note-CDT18-5) [Âu Dương Tu](/wiki/%C3%82u_D%C6%B0%C6%A1ng_Tu)trong [Tân Đường thư](/wiki/T%C3%A2n_%C4%90%C6%B0%E1%BB%9Dng_th%C6%B0)ngoài việc khen ngợi cũng nêu ra một số khuyết điểm của Tuyên Tông là hơi hà khắc và thiếu sự khoan dung . [[14]](#cite_note-14)
## Gia đình[
[sửa](/w/index.php?title=%C4%90%C6%B0%E1%BB%9Dng_Tuy%C3%AAn_T%C3%B4ng&veaction=edit§ion=7) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=%C4%90%C6%B0%E1%BB%9Dng_Tuy%C3%AAn_T%C3%B4ng&action=edit§ion=7)]
- Cha:
[Đường Hiến Tông](/wiki/%C4%90%C6%B0%E1%BB%9Dng_Hi%E1%BA%BFn_T%C3%B4ng)Lý Thuần.
- Mẹ:
[Hiếu Minh hoàng hậu](/wiki/Tr%E1%BB%8Bnh_Th%C3%A1i_h%E1%BA%ADu_(%C4%90%C6%B0%E1%BB%9Dng_Tuy%C3%AAn_T%C3%B4ng))Trịnh thị (孝明皇后鄭氏, ? - 865), người [Đan Dương](/wiki/%C4%90an_D%C6%B0%C6%A1ng), [Nhuận Châu](/wiki/Nhu%E1%BA%ADn_Ch%C3%A2u), từng là thiếp của Tiết độ sứ Trấn Hải là [Lý Kĩ](/w/index.php?title=L%C3%BD_K%C4%A9&action=edit&redlink=1)(李錡).
- Hậu phi:
[Nguyên Chiêu hoàng hậu](/w/index.php?title=Nguy%C3%AAn_Chi%C3%AAu_ho%C3%A0ng_h%E1%BA%ADu&action=edit&redlink=1)Triều thị (元昭皇后晁氏), không rõ xuất thân quê quán. Khi còn trẻ nhập Quang vương phủ, muôn phần sủng ái, Tuyên Tông đăng cơ sơ phong *Mỹ nhân*(美人). Mất vào những năm Đại Trung. Sinh [Đường Ý Tông](/wiki/%C4%90%C6%B0%E1%BB%9Dng_%C3%9D_T%C3%B4ng)Lý Thôi, [Vạn Thọ công chúa](/w/index.php?title=V%E1%BA%A1n_Th%E1%BB%8D_c%C3%B4ng_ch%C3%BAa&action=edit&redlink=1)và [Quảng Đức công chúa](/w/index.php?title=Qu%E1%BA%A3ng_%C4%90%E1%BB%A9c_c%C3%B4ng_ch%C3%BAa&action=edit&redlink=1). [Ngô chiêu nghi](/w/index.php?title=Ng%C3%B4_chi%C3%AAu_nghi&action=edit&redlink=1)(吴昭仪) . [[15]](#cite_note-a1-15) [Trương tiệp dư](/w/index.php?title=Tr%C6%B0%C6%A1ng_ti%E1%BB%87p_d%C6%B0&action=edit&redlink=1)(张婕妤). [Liễu tiệp dư](/w/index.php?title=Li%E1%BB%85u_ti%E1%BB%87p_d%C6%B0&action=edit&redlink=1)(柳婕妤). [Lương mĩ nhân](/w/index.php?title=L%C6%B0%C6%A1ng_m%C4%A9_nh%C3%A2n&action=edit&redlink=1)(梁美人). [La tài nhân](/w/index.php?title=La_t%C3%A0i_nh%C3%A2n&action=edit&redlink=1)(罗才人). [Sử tài nhân](/w/index.php?title=S%E1%BB%AD_t%C3%A0i_nh%C3%A2n&action=edit&redlink=1)(史才人). [Tiền thị](/w/index.php?title=Ti%E1%BB%81n_th%E1%BB%8B&action=edit&redlink=1)(钱氏), phong *Trường Thành quận phu nhân*(长城郡夫人). [Tào thị](/w/index.php?title=T%C3%A0o_th%E1%BB%8B&action=edit&redlink=1)(曹氏), phong *Vũ Uy quận phu nhân*(武威郡夫人). [Cừu thị](/w/index.php?title=C%E1%BB%ABu_th%E1%BB%8B&action=edit&redlink=1)(仇氏), phong *Nam An quận phu nhân*(南安郡夫人), sinh lần đầu một công chúa, năm Đại Trung thứ 5 ( [851](/wiki/851)) sinh một hoàng tử, nhưng chết ngay khi sinh, hưởng dương 24 tuổi, được truy tặng làm Tài nhân (才人). . [[16]](#cite_note-16)
- Hoàng tử:
- Vận vương →
[Đường Ý Tông](/wiki/%C4%90%C6%B0%E1%BB%9Dng_%C3%9D_T%C3%B4ng)Lý Thôi, mẹ là Nguyên Chiêu hoàng hậu.
- Ung vương → Tĩnh Hoài thái tử
[Lý Mỹ](/w/index.php?title=L%C3%BD_M%E1%BB%B9&action=edit&redlink=1)[靖怀太子李渼], mất năm Đại Trung thứ 6 (852), truy phong.
- Nhã vương
[Lý Kính](/w/index.php?title=L%C3%BD_K%C3%ADnh&action=edit&redlink=1)[雅王李泾].
- Quỳ vương
[Lý Tư](/w/index.php?title=L%C3%BD_T%C6%B0_(nh%C3%A0_%C4%90%C6%B0%E1%BB%9Dng)&action=edit&redlink=1)[夔王李滋], mẹ là Ngô chiêu nghi.
- Khánh vương
[Lý Nghi](/w/index.php?title=L%C3%BD_Nghi&action=edit&redlink=1)[庆王李沂], mất năm Đại Trung thứ 14 (860), mẹ là Sử tài nhân.
- Bộc vương
[Lý Trạch](/wiki/L%C3%BD_Tr%E1%BA%A1ch)[濮王李泽].
- Ngạc vương
[Lý Nhuận](/w/index.php?title=L%C3%BD_Nhu%E1%BA%ADn&action=edit&redlink=1)[鄂王李潤], mất năm Càn Phù thứ 3 (876).
- Hoài vương
[Lý Hiệp](/w/index.php?title=L%C3%BD_Hi%E1%BB%87p&action=edit&redlink=1)[怀王李洽].
- Chiêu vương
[Lý Nhuế](/w/index.php?title=L%C3%BD_Nhu%E1%BA%BF&action=edit&redlink=1)[昭王李汭], mất năm Càn Phù thứ 3, mẹ là Liễu tiệp dư.
- Khang vương
[Lý Vấn](/w/index.php?title=L%C3%BD_V%E1%BA%A5n_(%C4%90%C6%B0%E1%BB%9Dng)&action=edit&redlink=1)[康王李汶], mất năm Càn Phù thứ 4 (877), mẹ là Cừu tài nhân.
- Vệ vương
[Lý Quán](/w/index.php?title=L%C3%BD_Qu%C3%A1n&action=edit&redlink=1)[卫王李灌], mất năm Đại Trung thứ 14 (860).
- Quảng vương
[Lý Ung](/w/index.php?title=L%C3%BD_Ung&action=edit&redlink=1)[广王李澭], mất năm Càn Phù thứ 4 (877). [Vạn Thọ công chúa](/w/index.php?title=V%E1%BA%A1n_Th%E1%BB%8D_c%C3%B4ng_ch%C3%BAa&action=edit&redlink=1)(萬壽公主), mẹ Nguyên Chiêu hoàng hậu, lấy [Trịnh Hạo](/w/index.php?title=Tr%E1%BB%8Bnh_H%E1%BA%A1o&action=edit&redlink=1)(郑颢). [Vĩnh Phúc công chúa](/w/index.php?title=V%C4%A9nh_Ph%C3%BAc_c%C3%B4ng_ch%C3%BAa_(%C4%90%C6%B0%E1%BB%9Dng_Tuy%C3%AAn_T%C3%B4ng)&action=edit&redlink=1)(永福公主). [Tề Quốc Cung Hoài công chúa](/w/index.php?title=T%E1%BB%81_Qu%E1%BB%91c_Cung_Ho%C3%A0i_c%C3%B4ng_ch%C3%BAa&action=edit&redlink=1)(齊國恭懷公主), ban đầu phong làm *Tây Hoa công chúa*(西華公主), lấy [Diêu Hoành](/w/index.php?title=Di%C3%AAu_Ho%C3%A0nh&action=edit&redlink=1)(严祁). [Quảng Đức công chúa](/w/index.php?title=Qu%E1%BA%A3ng_%C4%90%E1%BB%A9c_c%C3%B4ng_ch%C3%BAa&action=edit&redlink=1)(廣德公主), mẹ Nguyên Chiêu hoàng hậu, lấy [Vu Tông](/w/index.php?title=Vu_T%C3%B4ng&action=edit&redlink=1)(于琮). [Hòa Nghĩa công chúa](/w/index.php?title=H%C3%B2a_Ngh%C4%A9a_c%C3%B4ng_ch%C3%BAa_(%C4%90%C6%B0%E1%BB%9Dng_Tuy%C3%AAn_T%C3%B4ng)&action=edit&redlink=1)(和義公主), [Tân Đường thư](/wiki/T%C3%A2n_%C4%90%C6%B0%E1%BB%9Dng_th%C6%B0)viết là *Nghĩa Hòa công chúa*(義和公主). [Nhiêu An công chúa](/w/index.php?title=Nhi%C3%AAu_An_c%C3%B4ng_ch%C3%BAa&action=edit&redlink=1)(饒安公主). [Thịnh Đường công chúa](/w/index.php?title=Th%E1%BB%8Bnh_%C4%90%C6%B0%E1%BB%9Dng_c%C3%B4ng_ch%C3%BAa&action=edit&redlink=1)(盛唐公主). [Bình Nguyên công chúa](/w/index.php?title=B%C3%ACnh_Nguy%C3%AAn_tr%C6%B0%E1%BB%9Fng_c%C3%B4ng_ch%C3%BAa&action=edit&redlink=1)(平原公主), mất khoảng niên hiệu Hàm Thông. [Đường Dương công chúa](/w/index.php?title=%C4%90%C6%B0%E1%BB%9Dng_D%C6%B0%C6%A1ng_c%C3%B4ng_ch%C3%BAa&action=edit&redlink=1)(唐陽公主). [Hứa Xương Trang Túc công chúa](/w/index.php?title=H%E1%BB%A9a_X%C6%B0%C6%A1ng_Trang_T%C3%BAc_c%C3%B4ng_ch%C3%BAa&action=edit&redlink=1)(許昌莊肅公主), lấy [Liễu Trắc](/w/index.php?title=Li%E1%BB%85u_Tr%E1%BA%AFc&action=edit&redlink=1)(柳陟), mất khoảng niên hiệu Trung Hòa. [Phong Dương công chúa](/w/index.php?title=Phong_D%C6%B0%C6%A1ng_c%C3%B4ng_ch%C3%BAa&action=edit&redlink=1)(豐陽公主).
## Xem thêm[
[sửa](/w/index.php?title=%C4%90%C6%B0%E1%BB%9Dng_Tuy%C3%AAn_T%C3%B4ng&veaction=edit§ion=8) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=%C4%90%C6%B0%E1%BB%9Dng_Tuy%C3%AAn_T%C3%B4ng&action=edit§ion=8)]
## Tham khảo[
[sửa](/w/index.php?title=%C4%90%C6%B0%E1%BB%9Dng_Tuy%C3%AAn_T%C3%B4ng&veaction=edit§ion=9) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=%C4%90%C6%B0%E1%BB%9Dng_Tuy%C3%AAn_T%C3%B4ng&action=edit§ion=9)]
- Toàn Đường văn quyển chính: Thái Tông
[Cựu Đường thư](/wiki/C%E1%BB%B1u_%C4%90%C6%B0%E1%BB%9Dng_th%C6%B0), quyển 20, Tuyên Tông bản kỉ [Tân Đường thư](/wiki/T%C3%A2n_%C4%90%C6%B0%E1%BB%9Dng_th%C6%B0), quyển 8, Mục Tông,Kính Tông,Văn Tông,Vũ Tông,Tuyên Tông [Tư trị thông giám](/wiki/T%C6%B0_tr%E1%BB%8B_th%C3%B4ng_gi%C3%A1m), các quyển 241, 248, 249
## Chú thích[
[sửa](/w/index.php?title=%C4%90%C6%B0%E1%BB%9Dng_Tuy%C3%AAn_T%C3%B4ng&veaction=edit§ion=10) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=%C4%90%C6%B0%E1%BB%9Dng_Tuy%C3%AAn_T%C3%B4ng&action=edit§ion=10)] [^](#cite_ref-AS_1-0) [Academia Sinica, Chinese-Western Calendar Converter.](http://db1x.sinica.edu.tw/sinocal/)
- ^
**a** **ă** **â** **b** **c** **d** *,* [Tư trị thông giám](/wiki/T%C6%B0_tr%E1%BB%8B_th%C3%B4ng_gi%C3%A1m) [quyển 248](https://zh.wikipedia.org/wiki/s:%E8%B3%87%E6%B2%BB%E9%80%9A%E9%91%91/%E5%8D%B7248). **Trước đó hai vị** [^](#cite_ref-3) [Đường Trung Tông](/wiki/%C4%90%C6%B0%E1%BB%9Dng_Trung_T%C3%B4ng)và [Đường Duệ Tông](/wiki/%C4%90%C6%B0%E1%BB%9Dng_Du%E1%BB%87_T%C3%B4ng)đều ở ngôi hai lần không liên tục, cùng với [Đường Thương Đế](/wiki/%C4%90%C6%B0%E1%BB%9Dng_Th%C6%B0%C6%A1ng_%C4%90%E1%BA%BF)bị các sử gia tranh cãi về việc có nên công nhận là hoàng đế hay không [^](#cite_ref-4) *,* [Tân Đường thư](/wiki/T%C3%A2n_%C4%90%C6%B0%E1%BB%9Dng_th%C6%B0) [quyển 77](https://vi.wikisource.org/wiki/zh:%E6%96%B0%E5%94%90%E6%9B%B8/%E5%8D%B777)
- ^
**a** **ă** **â** *,* [Cựu Đường thư](/wiki/C%E1%BB%B1u_%C4%90%C6%B0%E1%BB%9Dng_th%C6%B0) [quyển 18 hạ](https://zh.wikipedia.org/wiki/s:%E8%88%8A%E5%94%90%E6%9B%B8/%E5%8D%B718%E4%B8%8B). [^](#cite_ref-6) *,* [Tư trị thông giám](/wiki/T%C6%B0_tr%E1%BB%8B_th%C3%B4ng_gi%C3%A1m) [quyển 241](https://zh.wikipedia.org/wiki/s:%E8%B3%87%E6%B2%BB%E9%80%9A%E9%91%91/%E5%8D%B7241) [^](#cite_ref-CDT174_7-0) *,* [Cựu Đường thư](/wiki/C%E1%BB%B1u_%C4%90%C6%B0%E1%BB%9Dng_th%C6%B0) [quyển 174](https://zh.wikipedia.org/wiki/s:%E8%88%8A%E5%94%90%E6%9B%B8/%E5%8D%B7174). **Trụ sở thuộc Kinh châu, Hồ Bắc,** [^](#cite_ref-8) [Trung Quốc](/wiki/Trung_Qu%E1%BB%91c)ngày nay **Bá Dương, Edition of Zizhi Tongjian, vol. 60** [^](#cite_ref-9)
- ^
**a** **ă** **â** **b** **c** *,* [Tư trị thông giám](/wiki/T%C6%B0_tr%E1%BB%8B_th%C3%B4ng_gi%C3%A1m) [quyển 249](https://zh.wikipedia.org/wiki/s:%E8%B3%87%E6%B2%BB%E9%80%9A%E9%91%91/%E5%8D%B7249). **Trụ sở nay thuộc Thành Đô, Tứ Xuyên, Trung Quốc** [^](#cite_ref-11) **Dương Châu, Giang Tô, Trung Quốc hiện nay** [^](#cite_ref-12) **Trung Quốc thông sử-Tùy Đường Ngũ Đại sử** [^](#cite_ref-13) [^](#cite_ref-14) *,* [Tân Đường thư](/wiki/T%C3%A2n_%C4%90%C6%B0%E1%BB%9Dng_th%C6%B0) [quyển 8](https://vi.wikisource.org/wiki/zh:%E6%96%B0%E5%94%90%E6%9B%B8/%E5%8D%B708)
- ^
**a** [Toàn Đường văn, quyển 0079](#cite_ref-a1_15-1) **ă** **Diêu Bình (tháng 11 năm 2004).** [^](#cite_ref-16) [. Thượng Hải: Tập đoàn xuất bản Thế Kỷ, nhà xuất bản sách cổ Thượng Hải. tr. 304.](http://www.guji.com.cn) *唐代妇女的生命历程 (Đường đại phụ nữ đích sinh mệnh lịch trình)* [ISBN 753253846X](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/753253846X)., nguyên viết trong "Đường đại mộ chí vị biên", Đại Trung 055 của Chu Thiệu Lương, Triệu Siêu, do Nhà xuất bản sách cổ Thượng Hải ấn hành năm 1992. [^](#cite_ref-17) [Tân Đường thư•chư đế công chúa liệt truyện](http://guoxue.baidu.com/page/d0c2ccc6cae9/95.html)
|
|

Set-Cookie: GeoIP=US:VA:Ashburn:39.05:-77.47:v4; Path=/; secure; Domain=.wikipedia.org

X-Content-Type-Options: nosniff

Cache-Control: private, s-maxage=0, max-age=0, must-revalidate

X-Cache-Status: hit

P3P: CP="This is not a P3P policy! See https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:CentralAutoLogin/P3P for more info."

Via: 1.1 varnish-v4, 1.1 varnish-v4

Content-Language: vi

X-UA-Compatible: IE=Edge

X-Cache: cp2007 hit/2, cp2001 miss

Vary: Accept-Encoding,Cookie,Authorization

Accept-Ranges: bytes


text:
Bão Soulik (2013)
Bão Soulik (Philippines đặt tên là bão Bão Huaning) là một xoáy thuận nhiệt đới mạnh và là siêu bão đầu tiên của mùa bão tây bắc Thái Bình Dương năm 2013. Nó đã gây ra thiệt hại trên diện rộng ở Đài Loan và miền đông Trung Quốc vào tháng 7 năm 2013. Cơn bão bắt nguồn từ một vùng áp thấp về phía đông bắc đảo Guam vào ngày 6 tháng 7 rồi nhanh chóng phát triển thành áp thấp nhiệt đới vào ngày 7 tháng 7. Chủ yếu di chuyển về phía tây, áp thấp nhanh chóng mạnh lên từ ngày 8 tháng 7 và đạt cường độ mạnh nhất vào ngày 10 tháng 7. Lúc này sức gió đạt 185 km/h (115 mph) và áp suất khí quyển ở mức 925 mbar (hPa; 27.32 inHg). Bão Soulik sau đó đổ bộ vào phía bắc Đài Loan vào ngày 12 tháng 7 trước khi suy yếu thành bão nhiệt đới. Xuất hiện trong một thời gian ngắn trên eo biển Đài Loan, cơn bão di chuyển vào bờ lần thứ hai ở Phúc Kiến vào ngày 13 tháng 7. Nó được ghi nhận lần cuối dưới dạng áp thấp nhiệt đới vào ngày 14 tháng 7.
Bão Soulik gây gió giật tới 220 km/h (140 mph) và mưa lớn ở Đài Loan. Nhiều cây cối và đường dây tải điện bị gãy đổ, làm khoảng 800,000 người không có điện. Lũ lụt nghiêm trọng buộc hàng ngàn người phải sơ tán. Bốn người chết và 123 người bị thương. Thiệt hại về nông nghiệp lên đến 1,27 triệu tân Đài tệ (42,55 triệu đô la Mỹ). Ở miền đông Trung Quốc, hơn 162 triệu người chịu ảnh hưởng của cơn bão. Mưa lớn và gió bão gây thiệt hại trên diện rộng và gây thiệt mạng cho 3 người ở Quảng Đông và 2 người ở Chiết Giang. Hơn 2.000 ngôi nhà bị phá hủy và tổng thiệt hại lên đến 2,51 tỉ nhân dân tệ (408 triệu đô la Mỹ).[1]
Mục lục
Công tác chuẩn bị[sửa | sửa mã nguồn]
Nhật Bản[sửa | sửa mã nguồn]
Vài giờ sau khi công bố Soulik là một cơn bão nhiệt đới, Cơ quan Khí tượng Nhật Bản lưu ý rằng quần đảo Ryukyu nằm trong đường đi của cơn bão.[2] Đến ngày 10 tháng 7, quần đảo Daitō được dự báo là sẽ có gió mạnh 55 km/h (34 mph) khi cơn bão di chuyển về phía nam.[3] Do quy mô lớn của cơn bão, các khu vực phía bắc như quần đảo Amami được dự báo là vẫn sẽ thấy được ảnh hưởng của bảo.[4] Bắt đầu từ tối ngày 10 tháng 7 và tiếp tục đến ngày 12 tháng 7, các bến phà ở các đảo phía nam ngừng hoạt động và các tàu chở hàng được khuyến cáo đi theo lộ trình khác.[5] Nông dân trên đảo Miyako-jima được khuyến cáo nên thu hoạch vụ xoài trước khi cơn bão đổ bộ.[6] Ngày 12 tháng 7, tất cả những chuyến bay đến và đi từ sân bay Ishigaki và sân bay Miyako đều bị hủy bỏ.[7]
Đài Loan[sửa | sửa mã nguồn]
Tại Đài Loan, hơn 8.000 người được sơ tán khỏi các vùng đồi núi do mối đe dọa về sạt lở đất. 3.000 dân cư được sơ tán khỏi thành phố Cao Hùng, 2.000 người khác cũng được sơ tán khỏi thành phố Bình Đông.[8] Cục Thời tiết Trung ương Đài Loan đã đưa ra "Tin tức Bão và Cảnh báo Bão".[9]
Philippines[sửa | sửa mã nguồn]
Mặc dù được dự báo là sẽ không ảnh hưởng tới Philippines, nhưng cơn bão sẽ làm tăng cường gió mùa tây nam ở các khu vực phía tây từ ngày 10 tháng 7.[10] PAGASA đưa ra cảnh báo bão ở tỉnh Batanes, phía bắc đảo Luzon và dự báo sức gió 45 đến 60 km/h (28 đến 37 mph).[11] Ngư dân ở miền duyên hải phía bắc và phía đông được khuyến cáo tránh ra khơi do biển động.[12] Ngày 12 tháng 7, cảnh báo bão ở Batanes được nâng lên mức 2 do sức gió được dự báo sẽ đạt 61 đến 100 km/h (38 đến 62 mph) khi cơn bão lướt qua khu vực này. Thêm vào đó, Calayan và quần đảo Babuyan cũng được cảnh báo bão mức 1.[13] Sau khi cơn bão đổ bộ vào Đài Loan, cảnh báo này được hủy bỏ cho toàn bộ các khu vự vào sáng ngày 13 tháng 7.[14]
Trung Quốc đại lục[sửa | sửa mã nguồn]
Ngày 11 tháng 7, hầu hết miền đông Trung Quốc được đặt ở mức báo động vàng, mức thứ hai của hệ thống báo động gồm bốn mức,[15] còn Phúc Kiến được đặt ở mức báo động cam, mức cao thứ hai.[16] Dân cư ở Phúc Kiến, Giang Tây và Chiết Giang được khuyến cáo chuẩn bị cho mưa lớn có khả năng gây ra lũ lụt và sạt lở đất.[17] Ở Phúc Kiến, hơn 304,000 người được sơ tán trước khi bão Soulik đổ bộ. Giao thông công cộng bị đình chỉ ở một số khu vực, 142 chuyến bay từ sân bay quốc tế Trường Lạc Phúc Châu bị hủy bỏ. Thêm vào đó, khoảng 5.500 quân đã được điều tới 18 quận ở Phúc Kiến để hỗ trợ công tác cứu nạn.[18]
Ảnh hưởng[sửa | sửa mã nguồn]
Nhật Bản[sửa | sửa mã nguồn]
Lướt qua phía nam quần đảo Ryukyu, bão Soulik gây gió mạnh cho một số nơi vào ngày 13 tháng 7 với vận tốc cao nhất là 217 km/h (135 mph) tại Yonaguni, Okinawa. Gió bão làm gãy đổ nhiều cây cối và đường dây tải điện, gây ra tình trạng mất điện cho khoảng 16.100 hộ gia đình. Mùa màng cũng chịu thiệt hại đáng kể, lên đến 484 triệu yên (4,87 triệu đô la Mỹ), hầu hết là với mía. Có tổng cộng 11 người bị thương. Lượng mưa cao nhất đạt 194 mm (7,6 in) tại Ishigaki.[19]
Đài Loan[sửa | sửa mã nguồn]
Theo Cục Thời tiết Trung ương, bão Soulik đổ bộ vào Đài Loan với sức gió 190 km/h (120 mph), giật 220 km/h (140 mph). Ở Đài Bắc, gió bão mạnh tới 120 km/h (75 mph) đã thổi bay mái nhà, làm gãy đổ đường dây tải điện, bật gốc 1.000 cây cối.[20][21] Tại đỉnh điểm của cơn bão, khoảng 800,000 dân cư không có điện. Mưa lớn đạt đến 900 mm (35 in). Lũ quét và sạt lở đất gây thiệt hại trên diện rộng và buộc hàng nghìn người phải sơ tán. Tại Phố Lý, Nam Đầu, chín người được cứu thoát khỏi nhà của mình sau khi khu vực bị ngập lụt.
Tại thành phố ven biển Cơ Long, đường sá bị ngập trong 30 cm (0,98 ft) nước biển. Các khu vực thấp trũng dọc sông cũng bị ngập lụt và một thị trấn đã buộc phải sơ tán.[20] 123 người bị thương và 4 người đã thiệt mạng.[22][23]
Ngành nông nghiệp chịu nhiều thiệt hại đáng kể, lên tới 1,27 triệu tân Đài tệ (42,55 triệu đô la Mỹ), trong số đó thiệt hại về mùa màng chiếm đến 1,12 triệu tân Đài tệ (37,53 triệu đô la Mỹ).[24] Lúa, chuối, lê, ổi và tre là những cây trồng chịu thiệt hại nặng nhất.[22] Tổng cộng 457 ngôi trường bị hư hại, thiệt hại lên đến 46,3 triệu tân Đài tệ (1,5 triệu đô la Mỹ).[25]
Ngay sau cơn bão, các công ty điện lực đã huy động khoảng 1.600 nhân lực để phục hồi những đường dây tải điện bị phá hủy. Điện được phục hồi hoàn toàn vào ngày 15 tháng 7.[26]
Trung Quốc đại lục[sửa | sửa mã nguồn]
Vùng ven biển Phúc Kiến bị tấn công bởi gió bão và những đợt sóng cao tới 10 m (33 ft). Tại Ninh Đức, gió mạnh phá hủy các biển hiệu và làm cây cối bật gốc.[27] Thống kê sơ bộ cho thấy 72 triệu người chịu ảnh hưởng của cơn bão, hơn một nửa trong số đó tạm thời bị mất nhà cửa. Có ít nhất 990 ngôi nhà đã sụp đổ và thiệt hại kinh tế trực tiếp lên đến 1,744 tỷ nhân dân tệ (284,2 triệu đô la Mỹ). Tuy nhiên không có người nào thiệt mạng.[28]
Tại Ôn Châu, Chiết Giang, 410.000 người chịu ảnh hưởng của cơn bão và thiệt hại về kinh tế lên đến 212 triệu nhân dân tệ (34,58 triệu đô la Mỹ).[29]
Cơn bão cũng gây mưa lớn ở Quảng Đông, nhiều nơi đạt 100 đến 250 mm (3,9 đến 9,8 in). Điều này dẫn đến lũ lụt ở nhiều khu vực và gây ảnh hướng tới 38,2 triệu người. Có khoảng 2 triệu người buộc phải sơ tán.[30] Mực nước Sông Hàn đạt 43,68 m (143,3 ft), cao hơn 1,68 m (5,5 ft) so với mức lũ với lưu lượng lên đến 5,230 m3 (18,400 ft3) một giây. Ít nhất ba người thiệt mạng và 1,076 ngôi nhà bị phá hủy, thiệt hại lên đến 350 triệu nhân dân tệ (57 triệu đô la Mỹ).[31]
Tại Giang Tây, mưa lớn đạt mức cao nhất 354,3 mm (13,95 in) và trung bình là 26,8 mm (1,06 in) trên phạm vi toàn tỉnh.[32] Hai người thiệt mạng và một người mất tích. Ước tính có khoảng 35.84 triệu người chịu ảnh hưởng trực tiếp ở Giang Tây, trong đó 6,159 người bị mất nhà cửa, tổng thiệt hại lên đến 353 triệu nhân dân tệ (57,5 triệu đô la Mỹ).[33]
Về phía bắc, ở Thanh Đảo, Sơn Đông, rất nhiều tảo biển bị đánh dạt vào bờ do ảnh hưởng của cơn bão.[34]
Xem thêm[sửa | sửa mã nguồn]
Chú thích[sửa | sửa mã nguồn]
- ^ (tiếng Trung) “台风"苏力"致四省162万人受灾 死亡失踪8人”. 中新社. Ngày 15 tháng 7 năm 2013. Truy cập ngày 15 tháng 7 năm 2013.
- ^ (tiếng Nhật) “台風７号発生、１１日沖縄本島接近の恐れ”. 沖縄タイムス. Yahoo! News. Ngày 8 tháng 7 năm 2013. Truy cập ngày 13 tháng 7 năm 2013.
- ^ (tiếng Nhật) “台風７号 きょう夜にも大東島強風域”. 琉球新報. Yahoo! News. Ngày 10 tháng 7 năm 2013. Truy cập ngày 13 tháng 7 năm 2013.
- ^ (tiếng Nhật) “非常に強い台風7号 12日に先島諸島接近へ”. ウェザーマップ. Yahoo! News. Ngày 10 tháng 7 năm 2013. Truy cập ngày 13 tháng 7 năm 2013.
- ^ (tiếng Nhật) “台風７号：大東便延期など船便に影響”. 沖縄タイムス. Yahoo! News. Ngày 10 tháng 7 năm 2013. Truy cập ngày 13 tháng 7 năm 2013.
- ^ (tiếng Nhật) “宮古島へ臨時便、救出されたのはマンゴー 台風接近前に”. 朝日新聞デジタル. Yahoo! News. Ngày 10 tháng 7 năm 2013. Truy cập ngày 13 tháng 7 năm 2013.
- ^ (tiếng Nhật) “石垣、宮古空港発着の全便が欠航 台風７号”. 日本テレビ系. Yahoo! News. Ngày 12 tháng 7 năm 2013. Truy cập ngày 13 tháng 7 năm 2013.
- ^ Brumfield, Ben. “Typhoon Soulik soaks Taiwan, heads for mainland China”. CNN. Truy cập ngày 13 tháng 7 năm 2013.
- ^ “Typhoon News”. Truy cập ngày 13 tháng 7 năm 2013.
- ^ “NDRRMC Advisory re Weather Bulletin no. 1 for Typhoon "Huaning" (Soulik)” (PDF). National Disaster Risk Reduction and Management Council. Ngày 10 tháng 7 năm 2013. Truy cập ngày 17 tháng 7 năm 2013.
- ^ “NDRRMC Advisory re Weather Bulletin no. 2 for Typhoon "Huaning" (Soulik)” (PDF). National Disaster Risk Reduction and Management Council. Ngày 10 tháng 7 năm 2013. Truy cập ngày 17 tháng 7 năm 2013.
- ^ “NDRRMC Update re Weather Bulletin no. 2 for Typhoon "Huaning" (Soulik)” (PDF). National Disaster Risk Reduction and Management Council. Ngày 10 tháng 7 năm 2013. Truy cập ngày 17 tháng 7 năm 2013.
- ^ “NDRRMC Update re Weather Bulletin no. 9 for Typhoon "Huaning" (Soulik)” (PDF). National Disaster Risk Reduction and Management Council. Ngày 12 tháng 7 năm 2013. Truy cập ngày 17 tháng 7 năm 2013.
- ^ “NDRRMC Update re Weather Bulletin No.13 (Final) for Typhoon "Huaning" (Soulik)” (PDF). National Disaster Risk Reduction and Management Council. Ngày 13 tháng 7 năm 2013. Truy cập ngày 17 tháng 7 năm 2013.
- ^ “China issues disaster warning for Typhoon Soulik”. Shanghai, China: Xinhua General News. Ngày 11 tháng 7 năm 2013. Truy cập ngày 13 tháng 7 năm 2013.
- ^ Hao Jing (ngày 11 tháng 7 năm 2013). “Super typhoon Soulik to near east coast of Taiwan”. China Meteorological Administration. Truy cập ngày 13 tháng 7 năm 2013.
- ^ “Typhoon Soulik to bring rainstorms to east China”. Beijing, China: Xinhua General News. Ngày 13 tháng 7 năm 2013. Truy cập ngày 13 tháng 7 năm 2013.
- ^ “304,000 evacuated for Typhoon Soulik in E China”. Fuzhou, China: Xinhua General News. Ngày 13 tháng 7 năm 2013. Truy cập ngày 13 tháng 7 năm 2013.
- ^ (tiếng Trung) “台風７号：与那国で最大瞬間風速６０・２ｍ”. 沖縄タイムス. Yahoo! News. Ngày 14 tháng 7 năm 2013. Truy cập ngày 14 tháng 7 năm 2013.
- ^ a ă Amber Wang (ngày 14 tháng 7 năm 2013). “2 dead, 100 injured as Typhoon Soulik hits Taiwan”. Agence-France-Presse. Taipei, Taiwan: Rappler. Truy cập ngày 14 tháng 7 năm 2013.
- ^ (tiếng Trung) “台北逾千棵路樹倒 數量五年新高 人行道寸步難行 駕駛如開障礙賽 台大老樹也連根拔起 砸毀休旅車”. 台視新聞. Ngày 13 tháng 7 năm 2013. Truy cập ngày 13 tháng 7 năm 2013.
- ^ a ă “Typhoon death toll rises to 3 as missing person found dead”. CNA. Taipei, Taiwan: The China Post. Ngày 15 tháng 7 năm 2013. Truy cập ngày 15 tháng 7 năm 2013.
- ^ (tiếng Trung) “台风"苏力"重创台湾 造成4人死亡123人受伤(图)”. 中新社. Ngày 15 tháng 7 năm 2013. Truy cập ngày 15 tháng 7 năm 2013.
- ^ (tiếng Trung) “台风"苏力"造成台湾农损金额增至12.7亿多元”. CRI Online. Ngày 17 tháng 7 năm 2013. Truy cập ngày 17 tháng 7 năm 2013.
- ^ (tiếng Trung) “台风苏力侵袭 台湾457所学校受灾损失达4600万”. 中新社. Ngày 15 tháng 7 năm 2013. Truy cập ngày 15 tháng 7 năm 2013.
- ^ (tiếng Trung) “福建电力：迎战台风"苏力" 确保供电安全”. 中国产经新闻. 和讯. Ngày 18 tháng 7 năm 2013. Truy cập ngày 18 tháng 7 năm 2013.
- ^ “Typhoon Soulik lands in Chinese mainland”. Xinhua General News. Ngày 13 tháng 7 năm 2013. Truy cập ngày 13 tháng 7 năm 2013.
- ^ (tiếng Trung) 罗钦文 (ngày 14 tháng 7 năm 2013). “台风"苏力"袭闽 造成直接经济损失17.44亿元”. 新华网. 中新社. Truy cập ngày 14 tháng 7 năm 2013.
- ^ ZhangPeng (ngày 13 tháng 7 năm 2013). “Typhoon Soulik Lands in Chinese Mainland”. CRI English. Truy cập ngày 14 tháng 7 năm 2013.
- ^ (tiếng Trung) 吴涛 (ngày 14 tháng 7 năm 2013). “台风"苏力"致广东近40万人受灾3人死亡”. 新华网. Truy cập ngày 14 tháng 7 năm 2013.
- ^ (tiếng Trung) “台风"苏力"致广东3人死亡”. Sohu.com Inc. Ngày 15 tháng 7 năm 2013. Truy cập ngày 15 tháng 7 năm 2013.
- ^ (tiếng Trung) 王剑 郑文龙 (ngày 14 tháng 7 năm 2013). “台风"苏力"携暴雨袭赣 江西11万人受灾4988人转移”. 中新社. Truy cập ngày 14 tháng 7 năm 2013.
- ^ (tiếng Trung) “台风"苏力"终于走了 江西35.84万人受灾”. DBW.cn. Ngày 17 tháng 7 năm 2013. Truy cập ngày 17 tháng 7 năm 2013.
- ^ (tiếng Trung) “台风"苏力"带来大量浒苔 青岛海滩变成大草原(高清组图)”. CRI Online. Ngày 17 tháng 7 năm 2013. Truy cập ngày 17 tháng 7 năm 2013.

markdown:
# Bão Soulik (2013)
|Bão Soulik (Huaning)|
|Bão cuồng phong (Tây bắc Thái Bình Dương) cấp 4 (
| ![ Soulik Jul 10 2013 0437Z.png](//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/9/9c/Soulik_Jul_10_2013_0437Z.png/272px-Soulik_Jul_10_2013_0437Z.png)
![ Soulik Jul 10 2013 0437Z.png](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/9/9c/Soulik_Jul_10_2013_0437Z.png/272px-Soulik_Jul_10_2013_0437Z.png)
185 km/h (115 mph) (10 phút)
[mbar](/wiki/Bar_(%C4%91%C6%A1n_v%E1%BB%8B))( [hPa](/wiki/Pascal_(%C4%91%C6%A1n_v%E1%BB%8B)); 27.32 [inHg](/w/index.php?title=Inches_of_Mercury&action=edit&redlink=1)) [Mùa bão Tây Bắc Thái Bình Dương 2013](/wiki/M%C3%B9a_b%C3%A3o_T%C3%A2y_B%E1%BA%AFc_Th%C3%A1i_B%C3%ACnh_D%C6%B0%C6%A1ng_2013) **Bão Soulik** ( [Philippines](/wiki/Philippines) đặt tên là bão **Bão Huaning**) là một [xoáy thuận nhiệt đới](/wiki/Xo%C3%A1y_thu%E1%BA%ADn_nhi%E1%BB%87t_%C4%91%E1%BB%9Bi) mạnh và là siêu bão đầu tiên của mùa bão tây bắc Thái Bình Dương năm 2013. Nó đã gây ra thiệt hại trên diện rộng ở [Đài Loan](/wiki/%C4%90%C3%A0i_Loan) và [miền đông Trung Quốc](/wiki/Hoa_%C4%90%C3%B4ng) vào tháng 7 năm 2013. Cơn bão bắt nguồn từ một [vùng áp thấp](/w/index.php?title=V%C3%B9ng_%C3%A1p_th%E1%BA%A5p&action=edit&redlink=1) về phía đông bắc [đảo Guam](/wiki/Guam) vào ngày 6 tháng 7 rồi nhanh chóng phát triển thành áp thấp nhiệt đới vào ngày 7 tháng 7. Chủ yếu di chuyển về phía tây, áp thấp nhanh chóng mạnh lên từ ngày 8 tháng 7 và đạt cường độ mạnh nhất vào ngày 10 tháng 7. Lúc này sức gió đạt 185 km/h (115 mph) và [áp suất khí quyển](/wiki/%C3%81p_su%E1%BA%A5t_kh%C3%AD_quy%E1%BB%83n) ở mức 925 [mbar](/wiki/Bar_(%C4%91%C6%A1n_v%E1%BB%8B)) ( [hPa](/wiki/Pascal_(%C4%91%C6%A1n_v%E1%BB%8B)); 27.32 [inHg](/w/index.php?title=Inches_of_Mercury&action=edit&redlink=1)). Bão Soulik sau đó đổ bộ vào phía bắc Đài Loan vào ngày 12 tháng 7 trước khi suy yếu thành bão nhiệt đới. Xuất hiện trong một thời gian ngắn trên [eo biển Đài Loan](/wiki/Eo_bi%E1%BB%83n_%C4%90%C3%A0i_Loan), cơn bão di chuyển vào bờ lần thứ hai ở [Phúc Kiến](/wiki/Ph%C3%BAc_Ki%E1%BA%BFn) vào ngày 13 tháng 7. Nó được ghi nhận lần cuối dưới dạng áp thấp nhiệt đới vào ngày 14 tháng 7.
Bão Soulik gây gió giật tới 220 km/h (140 mph) và mưa lớn ở Đài Loan. Nhiều cây cối và đường dây tải điện bị gãy đổ, làm khoảng 800,000 người không có điện. Lũ lụt nghiêm trọng buộc hàng ngàn người phải sơ tán. Bốn người chết và 123 người bị thương. Thiệt hại về nông nghiệp lên đến 1,27 triệu
[tân Đài tệ](/wiki/T%C3%A2n_%C4%90%C3%A0i_t%E1%BB%87) (42,55 triệu đô la Mỹ). Ở [miền đông Trung Quốc](/wiki/Hoa_%C4%90%C3%B4ng), hơn 162 triệu người chịu ảnh hưởng của cơn bão. Mưa lớn và gió bão gây thiệt hại trên diện rộng và gây thiệt mạng cho 3 người ở [Quảng Đông](/wiki/Qu%E1%BA%A3ng_%C4%90%C3%B4ng) và 2 người ở [Chiết Giang](/wiki/Chi%E1%BA%BFt_Giang). Hơn 2.000 ngôi nhà bị phá hủy và tổng thiệt hại lên đến 2,51 tỉ [nhân dân tệ](/wiki/Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_t%E1%BB%87) (408 triệu đô la Mỹ). [[1]](#cite_note-1)
## Mục lục
## Công tác chuẩn bị[
[sửa](/w/index.php?title=B%C3%A3o_Soulik_(2013)&veaction=edit§ion=1) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=B%C3%A3o_Soulik_(2013)&action=edit§ion=1)] ![ ](//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/b/b1/Soulik_2013_track.png/220px-Soulik_2013_track.png)
![ ](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/b/b1/Soulik_2013_track.png/220px-Soulik_2013_track.png)
|
|
### Nhật Bản[
[sửa](/w/index.php?title=B%C3%A3o_Soulik_(2013)&veaction=edit§ion=2) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=B%C3%A3o_Soulik_(2013)&action=edit§ion=2)]
Vài giờ sau khi công bố Soulik là một cơn bão nhiệt đới, Cơ quan Khí tượng Nhật Bản lưu ý rằng
[quần đảo Ryukyu](/wiki/Qu%E1%BA%A7n_%C4%91%E1%BA%A3o_Ryukyu) nằm trong đường đi của cơn bão. Đến ngày 10 tháng 7, [2] [quần đảo Daitō](/wiki/Qu%E1%BA%A7n_%C4%91%E1%BA%A3o_Dait%C5%8D)được dự báo là sẽ có gió mạnh 55 km/h (34 mph) khi cơn bão di chuyển về phía nam. Do quy mô lớn của cơn bão, các khu vực phía bắc như [[3]](#cite_note-3) [quần đảo Amami](/wiki/Qu%E1%BA%A7n_%C4%91%E1%BA%A3o_Amami)được dự báo là vẫn sẽ thấy được ảnh hưởng của bảo. Bắt đầu từ tối ngày 10 tháng 7 và tiếp tục đến ngày 12 tháng 7, các bến phà ở các đảo phía nam ngừng hoạt động và các tàu chở hàng được khuyến cáo đi theo lộ trình khác. [[4]](#cite_note-4) Nông dân trên đảo [[5]](#cite_note-5) [Miyako-jima](/wiki/Miyako-jima)được khuyến cáo nên thu hoạch vụ xoài trước khi cơn bão đổ bộ. Ngày 12 tháng 7, tất cả những chuyến bay đến và đi từ [[6]](#cite_note-6) [sân bay Ishigaki](/wiki/S%C3%A2n_bay_Ishigaki)và [sân bay Miyako](/wiki/S%C3%A2n_bay_Miyako)đều bị hủy bỏ. [[7]](#cite_note-7)
### Đài Loan[
[sửa](/w/index.php?title=B%C3%A3o_Soulik_(2013)&veaction=edit§ion=3) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=B%C3%A3o_Soulik_(2013)&action=edit§ion=3)]
Tại Đài Loan, hơn 8.000 người được sơ tán khỏi các vùng đồi núi do mối đe dọa về sạt lở đất. 3.000 dân cư được sơ tán khỏi thành phố Cao Hùng, 2.000 người khác cũng được sơ tán khỏi thành phố Bình Đông.
[[8]](#cite_note-CNN1-8) [Cục Thời tiết Trung ương](/w/index.php?title=C%E1%BB%A5c_Th%E1%BB%9Di_ti%E1%BA%BFt_Trung_%C6%B0%C6%A1ng&action=edit&redlink=1) Đài Loan đã đưa ra "Tin tức Bão và Cảnh báo Bão". [[9]](#cite_note-9)
### Philippines[
[sửa](/w/index.php?title=B%C3%A3o_Soulik_(2013)&veaction=edit§ion=4) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=B%C3%A3o_Soulik_(2013)&action=edit§ion=4)]
Mặc dù được dự báo là sẽ không ảnh hưởng tới
[Philippines](/wiki/Philippines), nhưng cơn bão sẽ làm tăng cường [gió mùa](/wiki/Gi%C3%B3_m%C3%B9a) tây nam ở các khu vực phía tây từ ngày 10 tháng 7. PAGASA đưa ra cảnh báo bão ở tỉnh [10] [Batanes](/wiki/Batanes), phía bắc [đảo Luzon](/wiki/Luzon)và dự báo sức gió 45 đến 60 km/h (28 đến 37 mph). Ngư dân ở miền duyên hải phía bắc và phía đông được khuyến cáo tránh ra khơi do biển động. [[11]](#cite_note-11) Ngày 12 tháng 7, cảnh báo bão ở Batanes được nâng lên mức 2 do sức gió được dự báo sẽ đạt 61 đến 100 km/h (38 đến 62 mph) khi cơn bão lướt qua khu vực này. Thêm vào đó, [[12]](#cite_note-12) [Calayan](/wiki/Calayan,_Cagayan)và [quần đảo Babuyan](/wiki/Qu%E1%BA%A7n_%C4%91%E1%BA%A3o_Babuyan)cũng được cảnh báo bão mức 1. Sau khi cơn bão đổ bộ vào Đài Loan, cảnh báo này được hủy bỏ cho toàn bộ các khu vự vào sáng ngày 13 tháng 7. [[13]](#cite_note-13) [[14]](#cite_note-14)
### Trung Quốc đại lục[
[sửa](/w/index.php?title=B%C3%A3o_Soulik_(2013)&veaction=edit§ion=5) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=B%C3%A3o_Soulik_(2013)&action=edit§ion=5)]
Ngày 11 tháng 7, hầu hết
[miền đông Trung Quốc](/w/index.php?title=%C4%90%C3%B4ng_Hoa&action=edit&redlink=1) được đặt ở mức báo động vàng, mức thứ hai của hệ thống báo động gồm bốn mức, còn [15] [Phúc Kiến](/wiki/Ph%C3%BAc_Ki%E1%BA%BFn)được đặt ở mức báo động cam, mức cao thứ hai. Dân cư ở [[16]](#cite_note-16) [Phúc Kiến](/wiki/Ph%C3%BAc_Ki%E1%BA%BFn), [Giang Tây](/wiki/Giang_T%C3%A2y)và [Chiết Giang](/wiki/Chi%E1%BA%BFt_Giang)được khuyến cáo chuẩn bị cho mưa lớn có khả năng gây ra lũ lụt và sạt lở đất. Ở Phúc Kiến, hơn 304,000 người được sơ tán trước khi bão Soulik đổ bộ. Giao thông công cộng bị đình chỉ ở một số khu vực, 142 chuyến bay từ [[17]](#cite_note-17) [sân bay quốc tế Trường Lạc Phúc Châu](/wiki/S%C3%A2n_bay_qu%E1%BB%91c_t%E1%BA%BF_Tr%C6%B0%E1%BB%9Dng_L%E1%BA%A1c_Ph%C3%BAc_Ch%C3%A2u)bị hủy bỏ. Thêm vào đó, khoảng 5.500 quân đã được điều tới 18 quận ở Phúc Kiến để hỗ trợ công tác cứu nạn. [[18]](#cite_note-18)
## Ảnh hưởng[
[sửa](/w/index.php?title=B%C3%A3o_Soulik_(2013)&veaction=edit§ion=6) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=B%C3%A3o_Soulik_(2013)&action=edit§ion=6)]
### Nhật Bản[
[sửa](/w/index.php?title=B%C3%A3o_Soulik_(2013)&veaction=edit§ion=7) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=B%C3%A3o_Soulik_(2013)&action=edit§ion=7)]
Lướt qua phía nam quần đảo Ryukyu, bão Soulik gây gió mạnh cho một số nơi vào ngày 13 tháng 7 với vận tốc cao nhất là 217 km/h (135 mph) tại
[Yonaguni, Okinawa](/wiki/Yonaguni,_Okinawa). Gió bão làm gãy đổ nhiều cây cối và đường dây tải điện, gây ra tình trạng mất điện cho khoảng 16.100 hộ gia đình. Mùa màng cũng chịu thiệt hại đáng kể, lên đến 484 triệu [yên](/wiki/Y%C3%AAn) (4,87 triệu đô la Mỹ), hầu hết là với mía. Có tổng cộng 11 người bị thương. Lượng mưa cao nhất đạt 194 mm (7,6 in) tại [Ishigaki](/wiki/Ishigaki,_Okinawa). [[19]](#cite_note-19)
### Đài Loan[
[sửa](/w/index.php?title=B%C3%A3o_Soulik_(2013)&veaction=edit§ion=8) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=B%C3%A3o_Soulik_(2013)&action=edit§ion=8)]
Theo
[Cục Thời tiết Trung ương](/w/index.php?title=C%E1%BB%A5c_Th%E1%BB%9Di_ti%E1%BA%BFt_Trung_%C6%B0%C6%A1ng&action=edit&redlink=1), bão Soulik đổ bộ vào Đài Loan với sức gió 190 km/h (120 mph), giật 220 km/h (140 mph). Ở [Đài Bắc](/wiki/%C4%90%C3%A0i_B%E1%BA%AFc), gió bão mạnh tới 120 km/h (75 mph) đã thổi bay mái nhà, làm gãy đổ đường dây tải điện, bật gốc 1.000 cây cối. [[20]](#cite_note-AFP1-20) Tại đỉnh điểm của cơn bão, khoảng 800,000 dân cư không có điện. Mưa lớn đạt đến 900 mm (35 in). [21] [Lũ quét](/wiki/L%C5%A9_qu%C3%A9t)và sạt lở đất gây thiệt hại trên diện rộng và buộc hàng nghìn người phải sơ tán. Tại [Phố Lý, Nam Đầu](/wiki/Ph%E1%BB%91_L%C3%BD,_Nam_%C4%90%E1%BA%A7u), chín người được cứu thoát khỏi nhà của mình sau khi khu vực bị ngập lụt.
Tại thành phố ven biển
[Cơ Long](/wiki/C%C6%A1_Long), đường sá bị ngập trong 30 cm (0,98 ft) nước biển. Các khu vực thấp trũng dọc sông cũng bị ngập lụt và một thị trấn đã buộc phải sơ tán. 123 người bị thương và 4 người đã thiệt mạng. [20] [[22]](#cite_note-CNA1-22) [[23]](#cite_note-23)
Ngành nông nghiệp chịu nhiều thiệt hại đáng kể, lên tới 1,27 triệu
[tân Đài tệ](/wiki/T%C3%A2n_%C4%90%C3%A0i_t%E1%BB%87) (42,55 triệu đô la Mỹ), trong số đó thiệt hại về mùa màng chiếm đến 1,12 triệu tân Đài tệ (37,53 triệu đô la Mỹ). Lúa, chuối, lê, ổi và tre là những cây trồng chịu thiệt hại nặng nhất. [24] Tổng cộng 457 ngôi trường bị hư hại, thiệt hại lên đến 46,3 triệu tân Đài tệ (1,5 triệu đô la Mỹ). [[22]](#cite_note-CNA1-22) [[25]](#cite_note-25)
Ngay sau cơn bão, các công ty điện lực đã huy động khoảng 1.600 nhân lực để phục hồi những đường dây tải điện bị phá hủy. Điện được phục hồi hoàn toàn vào ngày 15 tháng 7.
[[26]](#cite_note-26)
### Trung Quốc đại lục[
[sửa](/w/index.php?title=B%C3%A3o_Soulik_(2013)&veaction=edit§ion=9) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=B%C3%A3o_Soulik_(2013)&action=edit§ion=9)]
Vùng ven biển Phúc Kiến bị tấn công bởi gió bão và những đợt sóng cao tới 10 m (33 ft). Tại
[Ninh Đức](/wiki/Ninh_%C4%90%E1%BB%A9c), gió mạnh phá hủy các biển hiệu và làm cây cối bật gốc. Thống kê sơ bộ cho thấy 72 triệu người chịu ảnh hưởng của cơn bão, hơn một nửa trong số đó tạm thời bị mất nhà cửa. Có ít nhất 990 ngôi nhà đã sụp đổ và thiệt hại kinh tế trực tiếp lên đến 1,744 tỷ [27] [nhân dân tệ](/wiki/Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_t%E1%BB%87)(284,2 triệu đô la Mỹ). Tuy nhiên không có người nào thiệt mạng. [[28]](#cite_note-28)
Tại
[Ôn Châu](/wiki/%C3%94n_Ch%C3%A2u), [Chiết Giang](/wiki/Chi%E1%BA%BFt_Giang), 410.000 người chịu ảnh hưởng của cơn bão và thiệt hại về kinh tế lên đến 212 triệu nhân dân tệ (34,58 triệu đô la Mỹ). [[29]](#cite_note-29)
Cơn bão cũng gây mưa lớn ở
[Quảng Đông](/wiki/Qu%E1%BA%A3ng_%C4%90%C3%B4ng), nhiều nơi đạt 100 đến 250 mm (3,9 đến 9,8 in). Điều này dẫn đến lũ lụt ở nhiều khu vực và gây ảnh hướng tới 38,2 triệu người. Có khoảng 2 triệu người buộc phải sơ tán. Mực nước Sông Hàn đạt 43,68 m (143,3 ft), cao hơn 1,68 m (5,5 ft) so với mức lũ với lưu lượng lên đến 5,230 m [30] 3(18,400 ft 3) một giây. Ít nhất ba người thiệt mạng và 1,076 ngôi nhà bị phá hủy, thiệt hại lên đến 350 triệu nhân dân tệ (57 triệu đô la Mỹ). [[31]](#cite_note-31)
Tại
[Giang Tây](/wiki/Giang_T%C3%A2y), mưa lớn đạt mức cao nhất 354,3 mm (13,95 in) và trung bình là 26,8 mm (1,06 in) trên phạm vi toàn tỉnh. Hai người thiệt mạng và một người mất tích. Ước tính có khoảng 35.84 triệu người chịu ảnh hưởng trực tiếp ở Giang Tây, trong đó 6,159 người bị mất nhà cửa, tổng thiệt hại lên đến 353 triệu nhân dân tệ (57,5 triệu đô la Mỹ). [32] [[33]](#cite_note-33)
Về phía bắc, ở
[Thanh Đảo](/wiki/Thanh_%C4%90%E1%BA%A3o), [Sơn Đông](/wiki/S%C6%A1n_%C4%90%C3%B4ng), rất nhiều tảo biển bị đánh dạt vào bờ do ảnh hưởng của cơn bão. [[34]](#cite_note-34)
## Xem thêm[
[sửa](/w/index.php?title=B%C3%A3o_Soulik_(2013)&veaction=edit§ion=10) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=B%C3%A3o_Soulik_(2013)&action=edit§ion=10)]
|
|![]()
|Wikimedia Commons có thư viện hình ảnh và phương tiện truyền tải về
|
## Chú thích[
[sửa](/w/index.php?title=B%C3%A3o_Soulik_(2013)&veaction=edit§ion=11) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=B%C3%A3o_Soulik_(2013)&action=edit§ion=11)] [^](#cite_ref-1) **(tiếng Trung)** [“台风"苏力"致四省162万人受灾 死亡失踪8人”](http://www.chinanews.com/gn/2013/07-15/5043732.shtml). 中新社. Ngày 15 tháng 7 năm 2013. Truy cập ngày 15 tháng 7 năm 2013. [^](#cite_ref-2) **(tiếng Nhật)** [“台風７号発生、１１日沖縄本島接近の恐れ”](http://www.webcitation.org/6I5CD8aXA). *沖縄タイムス*. Yahoo! News. Ngày 8 tháng 7 năm 2013. Truy cập ngày 13 tháng 7 năm 2013. [^](#cite_ref-3) **(tiếng Nhật)** [“台風７号 きょう夜にも大東島強風域”](http://www.webcitation.org/6I5CRdZpA). *琉球新報*. Yahoo! News. Ngày 10 tháng 7 năm 2013. Truy cập ngày 13 tháng 7 năm 2013. [^](#cite_ref-4) **(tiếng Nhật)** [“非常に強い台風7号 12日に先島諸島接近へ”](http://www.webcitation.org/6I5Cd5voc). *ウェザーマップ*. Yahoo! News. Ngày 10 tháng 7 năm 2013. Truy cập ngày 13 tháng 7 năm 2013. [^](#cite_ref-5) **(tiếng Nhật)** [“台風７号：大東便延期など船便に影響”](http://www.webcitation.org/6I5CqzUie). *沖縄タイムス*. Yahoo! News. Ngày 10 tháng 7 năm 2013. Truy cập ngày 13 tháng 7 năm 2013. [^](#cite_ref-6) **(tiếng Nhật)** [“宮古島へ臨時便、救出されたのはマンゴー 台風接近前に”](http://www.webcitation.org/6I5D0SQPT). *朝日新聞デジタル*. Yahoo! News. Ngày 10 tháng 7 năm 2013. Truy cập ngày 13 tháng 7 năm 2013. [^](#cite_ref-7) **(tiếng Nhật)** [“石垣、宮古空港発着の全便が欠航 台風７号”](http://www.webcitation.org/6I5DKVvsS). *日本テレビ系*. Yahoo! News. Ngày 12 tháng 7 năm 2013. Truy cập ngày 13 tháng 7 năm 2013. **Brumfield, Ben.** [^](#cite_ref-CNN1_8-0) [“Typhoon Soulik soaks Taiwan, heads for mainland China”](http://www.cnn.com/2013/07/13/world/asia/china-typhoon/index.html). CNN. Truy cập ngày 13 tháng 7 năm 2013. [^](#cite_ref-9) [“Typhoon News”](http://www.cwb.gov.tw//V7e/prevent/typhoon/ty.htm). Truy cập ngày 13 tháng 7 năm 2013. [^](#cite_ref-10) [“NDRRMC Advisory re Weather Bulletin no. 1 for Typhoon "Huaning" (Soulik)”](http://www.ndrrmc.gov.ph/attachments/article/1057/advisory.PDF)(PDF). National Disaster Risk Reduction and Management Council. Ngày 10 tháng 7 năm 2013. Truy cập ngày 17 tháng 7 năm 2013. [^](#cite_ref-11) [“NDRRMC Advisory re Weather Bulletin no. 2 for Typhoon "Huaning" (Soulik)”](http://www.ndrrmc.gov.ph/attachments/article/1057/ADV%20re%20WB%20No.2%20for%20TY%20HUANING%20%2810JULY2013%29.PDF)(PDF). National Disaster Risk Reduction and Management Council. Ngày 10 tháng 7 năm 2013. Truy cập ngày 17 tháng 7 năm 2013. [^](#cite_ref-12) [“NDRRMC Update re Weather Bulletin no. 2 for Typhoon "Huaning" (Soulik)”](http://www.ndrrmc.gov.ph/attachments/article/1057/UPD%20re%20WB%20No.3%20TY%20HUANING%20%2810JUL2013%29.PDF)(PDF). National Disaster Risk Reduction and Management Council. Ngày 10 tháng 7 năm 2013. Truy cập ngày 17 tháng 7 năm 2013. [^](#cite_ref-13) [“NDRRMC Update re Weather Bulletin no. 9 for Typhoon "Huaning" (Soulik)”](http://www.ndrrmc.gov.ph/attachments/article/1057/08071204.PDF)(PDF). National Disaster Risk Reduction and Management Council. Ngày 12 tháng 7 năm 2013. Truy cập ngày 17 tháng 7 năm 2013. [^](#cite_ref-14) [“NDRRMC Update re Weather Bulletin No.13 (Final) for Typhoon "Huaning" (Soulik)”](http://www.ndrrmc.gov.ph/attachments/article/1057/update13.PDF)(PDF). National Disaster Risk Reduction and Management Council. Ngày 13 tháng 7 năm 2013. Truy cập ngày 17 tháng 7 năm 2013. [^](#cite_ref-15) [“China issues disaster warning for Typhoon Soulik”](http://news.xinhuanet.com/english/china/2013-07/11/c_132533040.htm). Shanghai, China: Xinhua General News. Ngày 11 tháng 7 năm 2013. Truy cập ngày 13 tháng 7 năm 2013. **Hao Jing (ngày 11 tháng 7 năm 2013).** [^](#cite_ref-16) [“Super typhoon Soulik to near east coast of Taiwan”](http://www.webcitation.org/6I5ANReAR). China Meteorological Administration. Truy cập ngày 13 tháng 7 năm 2013. [^](#cite_ref-17) [“Typhoon Soulik to bring rainstorms to east China”](http://news.xinhuanet.com/english/china/2013-07/13/c_132537873.htm). Beijing, China: Xinhua General News. Ngày 13 tháng 7 năm 2013. Truy cập ngày 13 tháng 7 năm 2013. [^](#cite_ref-18) [“304,000 evacuated for Typhoon Soulik in E China”](http://news.xinhuanet.com/english/china/2013-07/13/c_132538355.htm). Fuzhou, China: Xinhua General News. Ngày 13 tháng 7 năm 2013. Truy cập ngày 13 tháng 7 năm 2013. [^](#cite_ref-19) **(tiếng Trung)** [“台風７号：与那国で最大瞬間風速６０・２ｍ”](http://www.webcitation.org/6I6waFtJ5). *沖縄タイムス*. Yahoo! News. Ngày 14 tháng 7 năm 2013. Truy cập ngày 14 tháng 7 năm 2013.
- ^
**a** [Amber Wang (ngày 14 tháng 7 năm 2013).](#cite_ref-AFP1_20-1) **ă** [“2 dead, 100 injured as Typhoon Soulik hits Taiwan”](http://www.rappler.com/world/regions/asia-pacific/33698-casualties-typhoon-soulik-taiwan). *Agence-France-Presse*. Taipei, Taiwan: Rappler. Truy cập ngày 14 tháng 7 năm 2013. [^](#cite_ref-21) **(tiếng Trung)** [“台北逾千棵路樹倒 數量五年新高 人行道寸步難行 駕駛如開障礙賽 台大老樹也連根拔起 砸毀休旅車”](http://www.ttv.com.tw/102/07/1020713/10207134952001I.htm). 台視新聞. Ngày 13 tháng 7 năm 2013. Truy cập ngày 13 tháng 7 năm 2013.
- ^
**a** **ă** [“Typhoon death toll rises to 3 as missing person found dead”](http://www.chinapost.com.tw/taiwan/national/national-news/2013/07/15/383776/Typhoon-death.htm). *CNA*. Taipei, Taiwan: *The China Post*. Ngày 15 tháng 7 năm 2013. Truy cập ngày 15 tháng 7 năm 2013. [^](#cite_ref-23) **(tiếng Trung)** [“台风"苏力"重创台湾 造成4人死亡123人受伤(图)”](http://www.chinanews.com/tw/2013/07-15/5040327.shtml). 中新社. Ngày 15 tháng 7 năm 2013. Truy cập ngày 15 tháng 7 năm 2013. [^](#cite_ref-24) **(tiếng Trung)** [“台风"苏力"造成台湾农损金额增至12.7亿多元”](http://gb.cri.cn/42071/2013/07/17/6871s4185410.htm). CRI Online. Ngày 17 tháng 7 năm 2013. Truy cập ngày 17 tháng 7 năm 2013. [^](#cite_ref-25) **(tiếng Trung)** [“台风苏力侵袭 台湾457所学校受灾损失达4600万”](http://www.chinanews.com/tw/2013/07-15/5044368.shtml). 中新社. Ngày 15 tháng 7 năm 2013. Truy cập ngày 15 tháng 7 năm 2013. [^](#cite_ref-26) **(tiếng Trung)** [“福建电力：迎战台风"苏力" 确保供电安全”](http://news.hexun.com/2013-07-18/156250737.html). *中国产经新闻*. 和讯. Ngày 18 tháng 7 năm 2013. Truy cập ngày 18 tháng 7 năm 2013. [^](#cite_ref-Xinhua2_27-0) [“Typhoon Soulik lands in Chinese mainland”](http://news.xinhuanet.com/english/china/2013-07/13/c_132538361.htm). Xinhua General News. Ngày 13 tháng 7 năm 2013. Truy cập ngày 13 tháng 7 năm 2013. [^](#cite_ref-28) **(tiếng Trung)**罗钦文 (ngày 14 tháng 7 năm 2013). [“台风"苏力"袭闽 造成直接经济损失17.44亿元”](http://www.chinanews.com/gn/2013/07-14/5039743.shtml). *新华网*. 中新社. Truy cập ngày 14 tháng 7 năm 2013. **ZhangPeng (ngày 13 tháng 7 năm 2013).** [^](#cite_ref-29) [“Typhoon Soulik Lands in Chinese Mainland”](http://english.cri.cn/6909/2013/07/13/3441s775634.htm). CRI English. Truy cập ngày 14 tháng 7 năm 2013. [^](#cite_ref-30) **(tiếng Trung)**吴涛 (ngày 14 tháng 7 năm 2013). [“台风"苏力"致广东近40万人受灾3人死亡”](http://news.xinhuanet.com/2013-07/14/c_125005872.htm). 新华网. Truy cập ngày 14 tháng 7 năm 2013. [^](#cite_ref-31) **(tiếng Trung)** [“台风"苏力"致广东3人死亡”](http://roll.sohu.com/20130715/n381597623.shtml). Sohu.com Inc. Ngày 15 tháng 7 năm 2013. Truy cập ngày 15 tháng 7 năm 2013. [^](#cite_ref-32) **(tiếng Trung)**王剑 郑文龙 (ngày 14 tháng 7 năm 2013). [“台风"苏力"携暴雨袭赣 江西11万人受灾4988人转移”](http://www.chinanews.com/gn/2013/07-14/5039773.shtml). 中新社. Truy cập ngày 14 tháng 7 năm 2013. [^](#cite_ref-33) **(tiếng Trung)** [“台风"苏力"终于走了 江西35.84万人受灾”](http://internal.dbw.cn/system/2013/07/17/054911484.shtml). DBW.cn. Ngày 17 tháng 7 năm 2013. Truy cập ngày 17 tháng 7 năm 2013. [^](#cite_ref-34) **(tiếng Trung)** [“台风"苏力"带来大量浒苔 青岛海滩变成大草原(高清组图)”](http://gb.cri.cn/42071/2013/07/17/782s4185015.htm). CRI Online. Ngày 17 tháng 7 năm 2013. Truy cập ngày 17 tháng 7 năm 2013.

WARC-Type: response

Content-Type: application/http; msgtype=response

WARC-Truncated: length

Connection: close

X-Cache-Status: miss

X-Cache: cp2010 miss, cp2001 miss

Content-Type: text/html; charset=UTF-8