text:
CNM365. Chào ngày mới 3 tháng 3. Wikipedia Ngày này năm xưa. Năm 1497 – ngày mất của Lê Thánh Tông, vị vua thứ năm của nhà Hậu Lê trong lịch sử Việt Nam (sinh năm 1442). Năm 1575 – Hoàng đế Mogul Akbar Đại đế đánh bại quân đội Bengal trong Trận Tukaroi. Năm 1968 – Chiến tranh Việt Nam: Kết thúc trận Mậu Thân tại Huế với thắng lợi chiến thuật thuộc về Việt Nam Cộng hòa và Hoa Kỳ song nó mang lại sự đổ vỡ tâm lý và chính trị lớn nhất cho Hoa Kỳ.
3 tháng 3
Ngày 3 tháng 3 là ngày thứ 62 (63 trong năm nhuận) trong lịch Gregory. Còn 303 ngày trong năm.
Mục lục
Sự kiện
- 473 – Tổng tư lệnh quân đội mới đảm nhiệm là Gundobad quyết định chọn Glycerius làm hoàng đế của Đế quốc Tây La Mã.
- 875 – Tiết độ sứ Đổng Xương của triều Đường xưng là hoàng đế, đặt quốc hiệu là “Đại Việt La Bình Quốc”, tức ngày Tân Mão (3) tháng 2 năm Ất Mão.
- 1575 – Hoàng đế Mogul Akbar Đại đế đánh bại quân đội Bengal trong Trận Tukaroi.
- 1845 – Florida trở thành bang thứ 27 của Hoa Kỳ.
- 1857 – Chiến tranh thuốc phiện lần hai: Pháp và Vương quốc Anh tuyên chiến với Trung Quốc.
- 1861 – Nga hoàng Aleksandr II ban hành Sắc lệnh giải phóng nông nô.
- 1875 – Vở opera Carmen của nhà soạn nhạc người Pháp Georges Bizet công diễn lần đầu tại Opéra-Comique tại Paris, nhưng bị đa số các nhà phê bình chỉ trích.
- 1878 – Bulgaria giành lại độc lập từ tay Đế quốc Ottoman sau Hòa ước San Stefano.
- 1918 – Đế quốc Đức, Đế quốc Áo Hung và nước Nga Xô Viết kí kết Hòa ước Brest-Litovsk với kết quả là nước Nga rút khỏi Thế chiến thứ nhất, đồng thời đem đến độc lập cho Phần Lan, Estonia, Latvia, Litva và Ba Lan.
- 1923 – Tạp chí TIME xuất bản lần đầu tiên.
- 1924 – Abdul Mejid II bị Đại hội Quốc gia Thổ Nhĩ Kỳ lật đổ ngôi khalip, theo lệnh của tổng thống Mustafa Kemal Ataturk.
- 1938 – Dầu mỏ được phát hiện tại Ả Rập Saudi.
- 1942 – Thế chiến thứ hai: Mười máy bay Nhật Bản ném bom thị trấn Broome, Tây Australia, giết chết hơn 100 người.
- 1944 – Huân chương Nakhimov và Huân chương Ushakov bắt đầu được áp dụng tại Liên Xô và đây là danh hiệu cao quý nhất cho hải quân.
- 1945 – Thế chiến thứ hai: Mỹ và Philippines lấy lại Manila từ tay Nhật Bản.
- 1951 – Hai tổ chức Việt Minh và Liên Việt hợp nhất thành Mặt trận Liên Việt.
- 1958 – Nuri as-Said trở thành thủ tướng của Iraq lần thứ 14.
- 1959 – Ngày truyền thống Bộ Đội Biên Phòng Việt Nam
- 1961 – Hassan II trở thành vua Maroc.
- 1968 – Chiến tranh Việt Nam: Kết thúc trận Mậu Thân tại Huế với thắng lợi chiến thuật thuộc về Việt Nam Cộng hòa và Hoa Kỳ.
- 1991 – Trưng cầu ý dân: 74 % dân số Latvia và 83 % dân số Estonia đồng ý đòi độc lập từ tay Liên Xô.
- 1992 – Quốc gia Bosna và Hercegovina ra đời.
- 2009 – Cuộc tấn công đội tuyển cricket quốc gia Sri Lanka tại Lahore 2009 khiến cho 6 cảnh sát hộ tống cùng với 2 dân thường thiệt mạng trong khi 6 cầu thủ cricket và một trợ lý huấn luyện viên bị thương.
- 2009 – Tòa nhà Historisches Archiv der Stadt Köln tại Cologne, Đức, đổ sập.
Sinh
- 1589 – Gisbertus Voetius, nhà thần học người Đức (m. 1676)
- 1606 – Edmund Waller, nhà thơ người Anh (m. 1687)
- 1652 – Thomas Otway, nhà viết kịch người Anh (m. 1685)
- 1793 – William Charles Macready, diễn viên người Anh (m. 1873)
- 1800 – Heinrich Georg Bronn, nhà địa chất người Đức (m. 1862)
- 1831 – George Pullman, nhà phát minh, nhà tư bản công nghiệp người Mỹ (m. 1897)
- 1839 – Jamsetji Tata, nhà tư bản công nghiệp Ấn Độ (m. 1904)
- 1845 – Georg Cantor, nhà toán học người Đức (m. 1918)
- 1847 – Alexander Graham Bell, nhà phát minh người Scotland (m. 1922)
- 1848 – Adelaide Neilson, nữ diễn viên người Anh (m. 1880)
- 1851 – Alexandros Papadiamantis, tác gia người Hy Lạp (m. 1911)
- 1860 – John Montgomery Ward, vận động viên bóng chày người Mỹ (m. 1925)
- 1863 – Arthur Machen, tác gia Wales (m. 1947)
- 1866 – Fred A. Busse, thị trưởng Chicago (m. 1914)
- 1871 – Maurice Garin, vận động viên xe đạp người Pháp (m. 1957)
- 1880 – Florence Auer, nữ diễn viên người Mỹ (m. 1962)
- 1886 – Tore Ørjasæter, nhà thơ người Na Uy (m. 1968)
- 1890 – Norman Bethune, bác sĩ, người theo chủ nghĩa nhân đạo người Canada (m. 1939)
- 1895 – Ragnar Anton Kittil Frisch, nhà kinh tế học, giải thưởng Nobel người Na Uy (m. 1973)
- 1911 – Jean Harlow, nữ diễn viên người Mỹ (m. 1937)
- 1918 – Dr. Arthur Kornberg, giải thưởng Nobel người Mỹ (m. 2007)
- 1920 – Julius Boros, vận động viên golf người Mỹ (m. 1994)
- 1920 – James Doohan, diễn viên người Canada (m. 2005)
- 1920 – Ronald Searle, người minh họa người Anh
- 1922 – Nándor Hidegkuti, cầu thủ bóng đá người Hungary (m. 2002)
- 1923 – Barney Martin, diễn viên người Mỹ (m. 2005)
- 1923 – Doc Watson, nhạc sĩ người Mỹ
- 1924 – Tomiichi Murayama, thủ tướng người Nhật Bản nguyên
- 1926 – Lys Assia, ca sĩ Thụy Sĩ
- 1926 – Joseph Anthony Ferrario, giáo chủ thiên chúa giáo người Mỹ (m. 2003)
- 1926 – James Merrill, nhà thơ người Mỹ (m. 1995)
- 1930 – Heiner Geißler, chính khách người Đức
- 1930 – Ion Iliescu, tổng thống România
- 1933 – Margaret Fink, nhà sản xuất phim người Úc
- 1933 – Lee Radziwill, thời trang người điều hành người Mỹ
- 1933 – Alfredo Landa, diễn viên người Tây Ban Nha
- 1937 – Bobby Driscoll, diễn viên người Mỹ (m. 1968)
- 1940 – Germán Castro Caycedo, nhà văn, nhà báo người Colombia
- 1940 – Perry Ellis, nhà thiết kế thời trang (m. 1986)
- 1945 – George Miller, đạo diễn phim người Úc
- 1946 – John Virgo, người chơi bi da người Anh
- 1947 – Jennifer Warnes, ca sĩ, người sáng tác bài hát người Mỹ
- 1947 – Otto Stuppacher, người đua xe người Áo (m. 2001)
- 1947 – Clifton Snider, nhà thơ, nhà văn người Mỹ
- 1949 – Jüri Allik, nhà tâm lí học người Estonia
- 1949 – Gloria Hendry, nữ diễn viên người Mỹ
- 1949 – Jesse Jefferson, vận động viên bóng chày người Mỹ
- 1950 – Tim Kazurinsky, diễn viên, diễn viên hài người Mỹ
- 1952 – Dermot Morgan, diễn viên, diễn viên hài người Ireland (m. 1998)
- 1953 – Robyn Hitchcock, nhạc sĩ người Anh
- 1953 – Zico, cầu thủ bóng đá người Brasil
- 1955 – Andy Breckman, diễn viên hài, nhân vật truyền thanh nổi tiếng người Mỹ
- 1956 – Zbigniew Boniek, cầu thủ bóng đá người Ba Lan
- 1958 – Miranda Richardson, nữ diễn viên người Anh
- 1959 – Ira Glass, người dẫn chương trình phát thanh người Mỹ
- 1960 – Neal Heaton, vận động viên bóng chày người Mỹ
- 1960 – Colin Wells, cầu thủ cricket người Anh
- 1961 – Perry McCarthy, người đua xe người Anh
- 1961 – Mary Page Keller, nữ diễn viên người Mỹ
- 1961 – Knut Nærum, diễn viên hài người Na Uy
- 1962 – Jackie Joyner-Kersee, vận động viên người Mỹ
- 1962 – Glen E. Friedman, nhà nhiếp ảnh, nghệ sĩ người Mỹ
- 1962 – Herschel Walker, cầu thủ bóng đá người Mỹ
- 1964 – Raúl Alcalá, vận động viên xe đạp người Mexico
- 1964 – Laura Harring, Mỹ nữ diễn viên người Mexico
- 1966 – Fernando Colunga, diễn viên người Mexico
- 1966 – Tone Lōc, ca sĩ nhạc Rapp, diễn viên người Mỹ
- 1968 – Brian Leetch, vận động viên khúc côn cầu trên băng người Mỹ
- 1970 – Julie Bowen, nữ diễn viên người Mỹ
- 1970 – Inzamam-ul-Haq, cầu thủ cricket người Pakistan
- 1972 – Darren Anderton, cầu thủ bóng đá người Anh
- 1973 – Romāns Vainšteins, vận động viên xe đạp người Latvia
- 1973 – Matthew Marsden, diễn viên, ca sĩ người Anh
- 1973 – Victoria Zdrok, người mẫu, người Ukraina
- 1974 – David Faustino, diễn viên người Mỹ
- 1977 – Ronan Keating, ca sĩ người Ireland
- 1977 – Stéphane Robidas, vận động viên khúc côn cầu trên băng người Canada
- 1978 – Matt Diaz, vận động viên bóng chày người Mỹ
- 1978 – Seomoon Tak, ca sĩ người Hàn Quốc
- 1979 – Patrick Renna, diễn viên người Mỹ
- 1979 – Alex Zane, diễn viên hài người Anh
- 1980 – Mason Unck, cầu thủ bóng đá người Mỹ
- 1981 – Dusty Dvoracek, cầu thủ bóng đá người Mỹ
- 1981 – Kim Yoo-Jin (Eugene), ca sĩ, nữ diễn viên người Hàn Quốc
- 1981 – Lil’ Flip, ca sĩ nhạc Rapp người Mỹ
- 1981 – Emmanuel Pappoe, cầu thủ bóng đá Ghana
- 1981 – Sung Yu Ri, ca sĩ, nữ diễn viên người Hàn Quốc
- 1982 – Jessica Biel, nữ diễn viên người Mỹ
- 1982 – Colton Orr, vận động viên khúc côn cầu trên băng người Canada
- 1984 – Alexander Semin, vận động viên khúc côn cầu trên băng người Nga
- 1985 – Sam Morrow, cầu thủ bóng đá người Bắc Ireland
- 1986 – Stacie Orrico, ca sĩ người Mỹ
Mất
- 1497 – Lê Thánh Tông, vị vua thứ năm của nhà Hậu Lê trong lịch sử Việt Nam (s. 1442)
- 1703 – Robert Hooke, nhà khoa học người Anh (s. 1635)
- 1706 – Johann Pachelbel, nhà soạn nhạc người Đức (s. 1653)
- 1707 – Aurangzeb – vị vua thứ sáu của nhà Mogul trong lịch sử Ấn Độ (s. 1618)
- 1744 – Jean Barbeyrac, luật gia người Pháp
- 1765 – William Stukeley, nhà khảo cổ người Anh (s. 1687)
- 1768 – Nicola Porpora, nhà soạn nhạc người Ý (s. 1686)
- 1792 – Robert Adam, kiến trúc sư người Scotland (s. 1728)
- 1822 – Phan Huy Ích, danh sĩ triều Hậu Lê và Tây Sơn (s. 1751)
- 1850 – Oliver Cowdery, lãnh đạo tôn giáo người Mỹ (s. 1806)
- 1894 – Ned Williamson, vận động viên bóng chày người Mỹ (s. 1857)
- 1927 – Mikhail Artsybashev, nhà văn người Nga (s. 1878)
- 1932 – Eugen d’Albert, nhà soạn nhạc người Đức (s. 1864)
- 1943 – George Thompson, cầu thủ cricket người Anh (s. 1877)
- 1953 – James J. Jeffries, hạng nặng võ sĩ quyền Anh người Mỹ (s. 1875)
- 1959 – Lou Costello, diễn viên, diễn viên hài người Mỹ (s. 1906)
- 1961 – Paul Wittgenstein, nghệ sĩ dương cầm người Áo (s. 1887)
- 1966 – William Frawley, diễn viên người Mỹ (s. 1887)
- 1966 – Alice Pearce, nữ diễn viên người Mỹ (s. 1917)
- 1982 – Georges Perec, nhà văn người Pháp (s. 1936)
- 1983 – Arthur Koestler, nhà văn người Áo (s. 1905)
- 1987 – Danny Kaye, diễn viên, ca sĩ, diễn viên hài người Mỹ (s. 1913)
- 1988 – Sewall Wright, nhà sinh vật học người Mỹ (s. 1889)
- 1993 – Carlos Marcello, găngxtơ người Tunisia (s. 1910)
- 1996 – Marguerite Duras, nhà văn người Pháp (s. 1914)
- 1999 – Gerhard Herzberg, nhà hóa học, giải thưởng Nobel người Đức (s. 1904)
- 2001 – Louis Edmonds, diễn viên người Mỹ (s. 1923)
- 2002 – Harlan Howard, nhạc sĩ người Mỹ (s. 1927)
- 2003 – Horst Buchholz, diễn viên người Đức (s. 1933)
- 2003 – Luis Marden, phóng viên nhiếp ảnh người Mỹ (s. 1913)
- 2003 – Goffredo Petrassi, nhà soạn nhạc người Ý (s. 1904)
- 2003 – Peter Smithson, kiến trúc sư người Anh (s. 1923)
- 2005 – Max M. Fisher, người làm việc thiện người Mỹ (s. 1928)
- 2006 – Ivor Cutler, nhà thơ người Scotland (s. 1923)
Ngày lễ và kỷ niệm
Tham khảo
Lê Thánh Tông
Lê Thánh Tông (chữ Hán: 黎聖宗; 20 tháng 7[1], 1442 – 30 tháng 1, 1497)[1], là vị Hoàng đế thứ 5 của nhà Hậu Lê trong lịch sử Việt Nam. Ông trị vì từ năm 1460 đến 1497, tổng cộng 37 năm.
Ông nổi tiếng là vị minh quân, là người đã đưa Đại Việt lên tới thời hoàng kim của chế độ phong kiến. Ông cũng được xem là một nhà văn hoá và một người coi trọng hiền tài. Trong lúc trị vì, Lê Thánh Tông đã đề xuất nhiều cải cách trong hệ thống quân sự, hành chính, kinh tế, giáo dục và luật pháp. Ngoài ra, ông đã tiến hành công cuộc Nam tiến, mở mang bờ cõi Đại Việt bằng cách đánh chiếm kinh đô của vương quốc Chiêm Thành (1471), sáp nhập một phần lãnh thổ Chiêm Thành vào Đại Việt; đồng thời có cuộc hành quân về phía Tây đất nước vào năm 1479.
Thánh Tông hoàng đế được coi là một vị hoàng đế vĩ đại không chỉ ở triều đại nhà Lê, mà còn xét trong toàn bộ lịch sử Việt Nam. Không chỉ rực rỡ danh tiếng trong việc đưa Đại Việt đến đại cường, mà trên con đường lên ngôi của ông cũng rất nhiều đồn đoán. Việc Lê Nhân Tông bị ám sát, Lệ Đức hầu Lê Nghi Dân có thể thuận lợi lên ngôi và nhanh gọn bị thủ tiêu, cũng như có thể dần kiểm soát chính những đại thần đưa mình lên ngôi Nguyễn Xí, Đinh Liệt; người ta hoài nghi rằng Thánh Tông rất có thể đã sắp xếp tất cả ngay từ đầu. Kết thúc tất cả, ông đã lên ngôi và trở thành vị Hoàng đế bậc nhất trong lịch sử.
Mục lục
- 1 Thiếu thời
- 2 Cải cách
- 3 Hiền tài – nguyên khí quốc gia
- 4 Nhà văn hóa
- 5 Mở rộng Đại Việt
- 6 Quan hệ với Trung Quốc
- 7 Quan hệ với bề tôi
- 8 Qua đời
- 9 Nhận định
- 10 Gia quyến
- 11 Chú thích
- 12 Tham khảo
- 13 Xem thêm
- 14 Liên kết ngoài
Thiếu thời
Thánh Tông Thuần hoàng đế tên thật là Lê Tư Thành (黎思誠), còn có tên khác là Lê Hạo (黎灝); biệt hiệu Thiên Nam động chủ (天南洞主), Đạo Am chủ nhân (道庵主人) hay Tao Đàn nguyên súy (騷壇元帥). Ông là con thứ 4 của Thái Tông Văn hoàng đế, mẹ là Quang Thục Văn hoàng hậu Ngô Ngọc Dao, con gái Thái bảo Ngô Từ.
Theo dã sử, từ khi Ngô hoàng hậu chỉ là Tiệp dư (婕妤) và đang mang thai Tư Thành, thì bà Tuyên Từ Văn hoàng hậu Nguyễn Anh, lúc đó đang là Thần phi quản lý Hậu cung, lo sợ mình bị thất sủng nên đã mưu hại Ngô hoàng hậu. Nguyễn hoàng hậu vu cáo với Thái Tông Văn hoàng đế, đề nghị xử phạt Ngô hoàng hậu với mức án voi giày. Nguyễn Trãi và người thứ thiếp là Nguyễn Thị Lộ đã cứu giúp Ngô hoàng hậu và đưa đi lánh nạn. Tư Thành được sinh ra ngày 20 tháng 7 năm Nhâm Tuất (1442), ở chùa Huy Văn (ngày nay thuộc quận Đống Đa, Hà Nội).
Lê Tư Thành vốn không phải là người sẽ kế vị, theo chính danh. Từ nhỏ, ông được giáo dục ở Quốc Tử Giám, giống như người anh cùng cha khác mẹ là Lê Nhân Tông đang làm hoàng đế Đại Việt
Năm 1445, khi được khoảng 4 tuổi, Tư Thành được phong làm Bình Nguyên vương (平原王). Ông rất được Nguyễn Thái hậu, hiện đang nhiếp chính thay Nhân Tông còn nhỏ, yêu quý.
Năm 1459, người anh cả cùng cha khác mẹ của Lê Nhân Tông là Lạng Sơn vương Lê Nghi Dân tiến hành đảo chính và sát hại Nhân Tông, hôm sau Nguyễn Thái hậu cũng bị giết. Nghi Dân lên ngôi, tự xưng làm Thiên Hưng (天興). Bình Nguyên vương Tư Thành không bị anh sát hại trong vụ này mà được cải phong làm Gia vương (嘉王).
Chín tháng sau, một cuộc đảo chính thứ hai do Nguyễn Xí và Đinh Liệt cầm đầu đã giết chết Lê Nghi Dân. Nguyễn Xí và Định Liệt là 2 tướng thân cận của Thái Tổ Cao hoàng đế vẫn còn sống sót sau các biến cố chính trị kể từ khi Cao Hoàng mất. Ban đầu, đại thần Lê Lăng định mời anh thứ hai của Tư Thành là Cung vương Lê Khắc Xương lên ngôi nhưng Khắc Xương từ chối không muốn nhận ngôi báu. Họ đề nghị Gia vương Lê Tư Thành đăng ngôi kế vị. Về sau, Cung vương bị bức tử.[2]
Ngày 26 tháng 6 năm 1460, Gia vương Lê Tư Thành lên ngôi, sử gọi là Lê Thánh Tông, lấy niên hiệu là Quang Thuận (光順). Năm đó, ông chỉ mới 18 tuổi. Ông chỉ định Nguyễn Xí và Đinh Liệt vào các chức quan cao nhất của triều đình, nắm giữ binh quyền.
Cải cách
Quân sự
Hoàng đế Lê Thánh Tông ra sắc chỉ đầu tiên là chỉnh đốn lại quân đội, đôn đốc và thực hiện các bước để tăng cường các khả năng chiến đấu của các vệ quân năm đạo. Ông thường thân chinh đi tuần phòng ở các vùng biên ải xa xôi cùng với binh lính và là tấm gương tốt cho các quan phụ trách võ bị. Dấu tích trong một lần tuần tra tại khu vực cửa biển và vùng biển Hạ Long là một bài thơ đề trên vách núi đá mà sau này dân Đại Việt gọi tên là núi Bài Thơ ở thành phố Hạ Long ngày nay.
Việc canh phòng và khuyến khích các quan lại ở biên cương thường cảnh giác với các âm mưu xâm nhập và xử lý kịp thời các sự việc lãnh thổ với bên ngoài ở thời ông là rất chặt chẽ và cẩn thận nên triều đình nhà Minh rất tôn trọng và có phần e ngại. Trong sử Việt còn nhắc đến việc Lê Thánh Tông ra sắc chỉ phải cảnh giác với lực lượng nội gián là các gia nô người Ngô (số người nhà Minh tự nguyện xin được ở lại sau khi bị bắt làm tù binh trong cuộc chiến trước đây của Thái Tổ Lê Lợi).
Theo các sử gia, thì vũ khí quân sự dưới thời Lê Thánh Tông đã có những tiến bộ vượt bậc, do vốn có các kỹ thuật và sáng chế cùng kĩ năng chế tạo vũ khí cực kì tinh xảo của Đại Việt thời nhà Hồ về vũ khí tầm xa như hỏa thương, hỏa hổ, súng thần công,… hợp với số vũ khí khá tân tiến thu được trước đây trong cuộc kháng chiến với nhà Minh đã tạo nên cho Đại Việt một kho vũ khí đa dạng và hùng mạnh, có thể vượt xa so với vũ khí Châu Âu cùng thời về sát thương và chất lượng.[3]
Lê Thánh Tông rất chú ý đến việc tích trữ lương thảo ở các vùng biên cương để sử dụng cho quân lương khi cần thiết. Một nghệ thuật làm lương khô thời Lê Thánh Tông được sử sách ghi lại là một kỹ thuật đặc biệt của Đại Việt, đó là đồ (hấp) thóc chín và sấy khô. Loại lương khô này có thể cất giữ vài năm không bị mất phẩm chất và rất tiện cho việc vận chuyển và sử dụng trong chiến tranh, đặc biệt là dùng cho quân đội viễn chinh.
Nhà vua cải tổ quân đội mạnh mẽ về mặt tổ chức, trước đó quân đội chia làm 5 đạo vệ quân, nay đổi làm 5 phủ đô đốc. Mỗi phủ có vệ, sở. Bên cạnh còn có 2 đạo nội, ngoại, gồm nhiều ti, vệ. Ngoài tổ chức quân thường trực, Lê Thánh Tông còn chú ý lực lượng quân dự bị ở các địa phương. 43 điều quân chính là luật quân đội Lê Thánh Tông ban hành cho thấy kỷ luật quân đội của ông rất nghiêm ngặt, có sức chiến đấu cao.
Hành chính
Lên nắm triều chính, Lê Thánh Tông nhanh chóng chấm dứt tình trạng chia rẽ của triều đình. Ông làm việc không biết mệt mỏi, làm gương cho các quan lại. Lê Thánh Tông khẩn trương tổ chức củng cố và xây dựng nền hành chính Đại Việt mạnh mẽ, táo bạo.
Nhà nước phong kiến tập quyền qua các đời từ nhà Trần chỉ có 4 bộ: Hình, Lại, Binh, Hộ. Đời vua Lê Thái Tổ chỉ có 3 bộ: Lại, Lễ, Dân (tức Hộ Bộ). Lê Thánh Tông tổ chức thành sáu bộ:
- Lại Bộ: Trông coi việc tuyển bổ, thăng thưởng và thăng quan tước;
- Lễ Bộ: Trông coi việc đặt và tiến hành các nghi lễ, tiệc yến, học hành thi cử, đúc ấn tín, cắt giữ người coi giữ đình, chùa, miếu mạo;
- Hộ Bộ: Trông coi công việc ruộng đất, tài chính, hộ khẩu, tô thuế kho tàng.
- Binh Bộ: Trông coi việc binh chính, đặt quan trấn thủ nơi biên cảnh, tổ chức việc giữ gìn các nơi hiểm yếu và ứng phó các việc khẩn cấp;
- Hình Bộ: Trông coi việc thi hành luật, lệnh, hành pháp, xét lại các việc tù, đày, kiện cáo;
- Công bộ: Trông coi việc xây dựng, sửa chữa cầu đường, cung điện thành trì và quản đốc thợ thuyền phát triển kinh tế.
Về cơ cấu chính quyền các cấp, ông đã tiến hành xóa bỏ hệ thống tổ chức hành chính cũ thời Lê Thái Tổ từ 5 đạo đổi thành 13 đạo (thừa tuyên).
Dưới thời Lê Thánh Tông, các quan chỉ được làm việc tối đa đến tuổi 65 và ông bãi bỏ luật cha truyền con nối cho các gia đình có công – công thần. Ông tôn trọng việc chọn quan phải là người có tài và đức.
Kinh tế
Hoàng đế Lê Thánh Tông còn đặc biệt quan tâm các chính sách nhằm phát triển kinh tế như: sửa đổi luật thuế khóa, điền địa, khuyến khích nông nghiệp, mở đồn điền,kêu gọi người phiêu tán về quê,đặt ra luật quân điền chia đều ruộng đất cho mọi người
Những nỗ lực nhằm xây dựng phát triển Đại Việt của Lê Thánh Tông đã được kiểm chứng qua các bài chiếu, chỉ dụ do ông trực tiếp chấp bút và ban bố, như Chiếu khuyến nông, Chiếu lập đồn điền, Chiếu định quan chế, v.v…
Các ngành nghề thủ công nghiệp và xây dựng dưới thời trị vì của Lê Thánh Tông cũng phát triển rực rỡ. Nghề in và làm giấy ở Đại Việt đạt một trình độ cao của thế giới thời bấy giờ. Số lượng sách in thời này khá đồ sộ. Đặc biệt nhất thời kỳ này là thành tựu trong công nghệ chế tạo vũ khí và đồ sắt chiếm ưu thế. Đồ gốm, sứ thời Lê sơ phát triển đạt được độ tinh xảo và hoa văn đẹp. Việc giao thương buôn bán đã chắp cánh cho đồ gốm thời này đi xa và hiện nay bộ sư tập về đồ gốm Lê sơ cũng rất phong phú.
Thương mại và giao dịch buôn bán với các lân bang phát triển mạnh, cùng với bước chân viễn chinh xa xôi của đội quân đế chế Đại Việt. Để tạo thuận tiên cho việc mua bán Lê Thánh Tông đã từng khuyến dụ các quan rằng:
Có thể dưới thời Lê Thánh Tông, phiên chợ được mở mang nhiều.
Chính nhờ sự quan tâm đến việc phát triển thương nghiệp nên nền nông nghiệp đã phát triển mạnh mẽ. Các nghề thủ công như: Dệt lụa, ươm tơ, dệt vải, nghề mộc, nghề chạm, nghề đúc đồng cũng phát triển. Kinh đô Thăng Long 36 phố phường sầm uất, nhộn nhịp tồn tại phát triển đến tận ngày nay. Phường Yên Thái làm giấy, Phường Nghi Tàm dệt vải lụa, Phường Hà Tân nung vôi, Phường Hàng Đào nhuộm điều, Phường Ngũ Xá đúc đồng, Phường gạch và gốm sứ Bát Tràng và nhiều phường khác nữa, v.v…
Nhờ những cải cách tích cực này mà nền kinh tế nước ta nhanh chống dược phục hồi va phát triển
Giáo dục
Cùng với việc xây dựng thiết chế mới, Lê Thánh Tông đẩy mạnh phát triển giáo dục, đào tạo nhân tài. Ngoài Hàn lâm viện, Quốc sử viện, nhà Thái học, Quốc Tử Giám là những cơ quan văn hóa, giáo dục lớn, Lê Thánh Tông còn cho xây kho bí thư chứa sách, đặc biệt đã sáng lập Hội Tao Đàn bao gồm những nhà văn hóa có tiếng đương thời mà Lê Thánh Tông là Tao Đàn chủ soái.
Dưới thời ông, việc thi cử và học tập thường xuyên và rất nhiều tiến sĩ và trạng nguyên đỗ đạt và thành danh. Ông khởi xướng lập bia Tiến sĩ và tiến hành cho dựng để ghi danh, tôn vinh những người tài và đức của dân tộc Đại Việt ở Văn Miếu-Quốc Tử Giám và các thế hệ, các triều đình sau này tiếp tục bổ sung các tấm bia vinh danh mới.
Đặc biệt ông rất tích cực trong cải tổ giáo dục, có những chính sách mới về thi cử và tránh gian lận trong thi cử. Nhiều lần ông đích thân chấm bài làm và khảo lại các bài thi có nghi ngờ.
Tôn giáo
Dưới thời Hậu Lê nói chung, và trong thời vua Lê Thánh Tông nói riêng, Phật giáo bị đẩy lui xuống sinh hoạt ở các làng xã, trong khi đó, Nho giáo lại được coi trọng và lên ngôi, đặc biệt là khu vực triều đình và giới Nho học. Đó là đặc điểm chính của thời kỳ này. Mặt khác do trước đó chịu sự tận diệt của nhà Minh nên nhiều chùa chiền, cung điện và các Phật tử phát triển rực rỡ ở các triều đại nhà Lý, nhà Trần đã bị xóa bỏ.
Nho giáo cũng đóng góp một cách đáng kể vào tín ngưỡng và cách xây dựng một nhà nước phong kiến tập quyền vững chắc và phát triển.
Cũng cần phải kể đến một số tôn giáo khác có điều kiện du nhập vào Đại Việt thời kỳ sau khi Lê Thánh Tông sáp nhập lãnh thổ Chiêm Thành vào Đại Việt cũng góp phần làm phong phú thêm các loại hình tôn giáo đa dạng sau này của Việt Nam. Với chính sách cai trị của Lê Thánh Tông, sự xung đột giữa các cư dân Chăm và Việt, như xung đột tôn giáo, rất ít xảy ra trầm trọng.
Luật pháp
Bộ Quốc triều hình luật của nhà Hậu Lê đã được hoàn thiện trong thời Lê Thánh Tông[4], nên còn được gọi là Luật Hồng Đức. Với bộ luật này, Đại Việt đã hình thành một nhà nước pháp quyền sơ khởi và thuộc loại sớm trên thế giới.
Lê Thánh Tông đã lấy những quan điểm của Nho giáo làm hệ tư tưởng, chỉ đạo việc biên soạn, ban hành luật pháp, nhằm thể chế hoá một nhà nước phong kiến Đại Việt, với truyền thống nhân nghĩa, lấy dân làm gốc.
Bộ luật Hồng Đức được lưu lại đến ngày nay bao gồm 13 chương với 700 điều, nội dung cơ bản của bộ luật như sau:
- Giữ cho đất nước luôn ở thế chủ động đối phó với giặc ngoại xâm lược;
- Giữ nghiêm kỷ cương, phép nước;
- Chấn hưng nông nghiệp, coi nông nghiệp là nền tảng của sự ổn định kinh tế xã hội;
- Mở rộng giao lưu khuyến khích thủ công nghiệp, thương nghiệp lành mạnh;
- Bảo vệ quyền sở hữu tài sản của muôn dân, chống tham nhũng triệt để, chống sự lạm quyền và ức hiếp dân chúng.
- Khuyến khích nuôi dưỡng thuần phong mỹ tục và phát triển kinh tế
- Bênh vực và bảo vệ quyền lợi phụ nữ[5];
- Bảo vệ quyền lợi của vua và quan lại, bảo vệ quyền lợi của giai cấp thống trị địa chủ phong kiến
Lê Thánh Tông là người thực hiện nghiêm chỉnh pháp luật đã ban hành. Một lần, ông đã thu lại quyền chỉ huy của tổng quân đô đốc Lê Thiệt vì con trai Lê Thiệt giữa ban ngày phóng ngựa trên đường phố và dung túng gia nô đánh người. Lê Thánh Tông thường bảo với các quan rằng:
Hiền tài – nguyên khí quốc gia
Ở Văn Miếu-Quốc Tử Giám, Trường đại học đầu tiên của xã hội phong kiến Việt Nam, trên một tấm bia đá, có ghi một danh sĩ nổi tiếng thời nhà Lê, đó là Thân Nhân Trung, người quê Việt Yên, Bắc Giang. Ông có sớ dâng vua “Chiêu nạp hiền tài” và cho rằng “Hiền tài là nguyên khí quốc gia”. Sự kiện này được khắc trên bia đá dựng thời Lê Thánh Tông. Điều này nói lên rằng, ông là người rất trọng dụng nhân tài và thực tế dưới thời trị vì của ông, những người tài thường được trọng dụng và đã cùng ông đoàn kết xây dựng một Đại Việt trong yên vui, ngoài yên ổn, dân chúng rất mến mộ vị Hoàng đế của mình.
Ông ngưỡng mộ và dễ tha thứ lỗi lầm cho các bậc tài đức, một đoạn ghi chép sau đây sẽ nói thêm về điều này. Một lần ông trách cứ cựu thần Ngô Sĩ Liên, Nghiêm Nhân Thọ:
- Ta mới coi chính sự, sửa mới đức tính, ngươi bảo nước ta là hàng phiên bang của Trung Quốc thời xưa, thế là người theo đường chết, mang lòng không vua.
Tuy nói vậy, Lê Thánh Tông vẫn trọng dụng Ngô Sỹ Liên và giao cho ông phụ trách soạn Đại Việt Sử Ký Toàn Thư. Bên cạnh dưới thời ông cũng có các học giả khác như, nhà toán học Trạng nguyên Lương Thế Vinh, với tác phẩm Đại thành Toán pháp; Phan Phu Tiên, với tác phẩm Bản thảo thực vật toát yếu v.v…
Lê Thánh Tông bắt đầu cho phép tôn vinh việc học bằng các cuộc lễ xướng danh (lễ đọc tên người thi đậu), lễ vinh quy bái tổ (lễ đón rước người thi đậu về làng) và nhất là lệ khắc tên và lý lịch tiến sĩ vào bia đá Văn Miếu (Năm 1484 giao cho Lễ bộ thượng thư Quách Đình Bảo trọng trách chủ trì soạn khắc bia đá, cả thẩy 10 bia đá đầu tiên tương ứng với 10 khoa thi, bắt đầu từ khoa thi Nhâm Tuất 1442 đến khoa thi 1484). Vì thế khuyến khích mọi tầng lớp cư dân đua nhau học hành để tên tuổi được ghi vào bảng vàng, để gia môn được vinh dự và để làng quê được vinh hiển.
Như thế công việc giáo dục Nho học đã trở thành nếp. Ngoài trường Quốc Tử Giám và các viện lớn ra còn có các trường học ở các đạo, phủ, thừa với rất đông học trò. Các kỳ thi được các sĩ tử khắp nơi hưởng ứng[6].
Nhà văn hóa
Lê Thánh Tông trị vì Đại Việt 38 năm và dưới thời ông, đã để lại những giá trị văn hóa xã hội như Hồng Đức thiên hạ bản đồ, Hồng Đức hình luật, Thiên Nam dư hạ tập, Hồng Đức quốc âm thi tập v.v…
Năm 1464, ông rửa oan cho Nguyễn Trãi, cho sưu tầm thơ văn Nguyễn Trãi để lưu lại hậu thế, và Lê Thánh Tông như đã tạc bia cho Nguyễn Trãi bằng câu thơ:
- Ức Trai tâm thượng quang Khuê tảo
Tạm dịch:
- Tâm hồn Ức Trai sáng tựa sao Khuê
Lê Thánh Tông là một nhà thơ và phê bình văn học, vừa sáng tác văn thơ, vừa nghiên cứu, phê bình. Những trước tác của Hội Tao đàn được ghi chép trong bộ sách Thiên Nam dư hạp tập, và trong các sách Quỳnh uyển cửu ca, Minh lương cẩm tú, Văn minh cổ xúy, Chinh Tây kỷ hành viết bằng chữ Hán và Hồng Đức quốc âm thi tập, Thập giới cô hồn quốc ngữ văn được viết bằng chữ Nôm. Trong đó, không chỉ ghi chép thơ văn, mà còn ghi chép về lý luận phê bình văn học, về lịch sử, kinh tế, quan chế, địa lý v.v… Lê Thánh Tông là người dẫn đầu phong trào mới này, cả về nghệ thuật thể hiện, cả về tư tưởng triết học. Thánh Tông di thảo là dấu mốc quan trọng ghi nhận bước trưởng thành của truyện ký Đại Việt viết bằng chữ Hán, ra đời trước cả tập “Truyền kỳ mạn lục” của Nguyễn Dữ (thế kỷ 16).
Lê Thánh Tông khuyến khích các quan lại và tự mình tích cực sử dụng chữ Nôm như một sự tự tôn và tự cường. Trong một bài thơ Nôm, Lê Thánh Tông tự trình bày mình:
- Trống dời canh còn đọc sách
- Chiêng xế bóng chửa thôi chầu.
Mở rộng Đại Việt
Nam tiến
Năm 1452, Ma Ha Quý Do được vua Minh Đại Tông phong làm quốc vương Chiêm Thành. Sau đó Quý Do bị Bàn La Trà Duyệt, người ở Thị Nại sát hại và cướp ngôi. Trà Duyệt chết, truyền ngôi cho em là Trà Toàn (Pau Kubah). Trà Toàn được sử sách Việt Nam mô tả là: “hung hãn, hoang dâm, bạo ngược“.
Trà Toàn bỏ tiến cống nhà Lê, thường xâm lấn biên giới phía nam Đại Việt. Năm 1470, Trà Toàn sai sứ thần sang cầu viện nhà Minh, thân hành đem 10 vạn quân thủy, bộ cùng voi ngựa đến đánh úp Hóa Châu. Viên tướng trấn giữ Hóa Châu Phạm Văn Hiển chống không nổi, phải đóng cửa thành chống giữ, cho người phi ngựa đem văn thư cáo cấp về kinh đô Thăng Long.
Tháng 10 năm 1470, vua Lê Thánh Tông sai Nguyễn Đình Mỹ và Quách Đình Bảo đem việc Chiêm Thành đánh úp biên giới sang báo cáo với nhà Minh.[7]
Lê Thánh Tông quyết định chinh phạt, sát nhập lãnh thổ Chiêm Thành vào Đại Việt. Ông bá cáo với dân chúng trong nước biết một cách công khai và rõ ràng về lý do xuất quân, bằng chiếu thư đánh Chiêm. Ông thân chinh cầm 200.000 quân tiến vào đất Chiêm Thành.
Tháng 3 năm 1471, kinh đô Đồ Bàn của Chiêm Thành thất thủ. Theo Đại Việt Sử Ký Toàn Thư, hơn 30.000 người Chiêm bị bắt, trong đó có vua Trà Toàn. 40.000 lính Chiêm Thành đã tử trận.
Bấy giờ 1 tướng Chiêm là Bô Trì Trì chạy về đất Phan Lung, cử sứ sang cống và xin xưng thần với Đại Việt. Theo Việt Nam Sử Lược, vua Thánh Tông có ý muốn làm cho Chiêm Thành yếu đi, mới chia đất Chiêm ra làm 3 nước, phong 3 vua: 1 nước gọi Chiêm Thành, 1 nước nữa là Hóa Anh và 1 nước nữa là Nam Phan.[8]
Sau khi Trà Toàn bị bắt, em là Trà Toại trốn vào núi, sai người sang cầu cứu nhà Minh và xin phong vương. Được tin, Lê Thánh Tông sai Lê Niệm đem 3 vạn quân vào đánh, Trà Toại bị bắt giải về kinh. Về sau, vua nhà Minh sai sứ sang bảo Lê Thánh Tông phải trả đất cho Chiêm Thành, nhưng ông nhất quyết không chịu.[7]
Sau chiến thắng, Lê Thánh Tông thực hiện chính sách mới, bình định và Việt hóa dân chúng người Chiêm Thành và sát nhập lãnh thổ miền bắc Chiêm Thành (từ đèo Hải Vân tới bắc Phú Yên ngày nay) vào Đại Việt. Tháng 6 năm 1471, lãnh thổ miền bắc Chiêm Thành được lập thành thừa tuyên Quảng Nam và vệ Thăng Hoa.
Tây tiến
Sau khi Đại Việt đánh hạ Chiêm Thành, nhiều vương quốc láng giềng phía Tây bắt đầu cử sứ thần đến ra mắt và đưa cống phẩm. Nhà Minh cũng dè dặt phản đối việc làm của Lê Thánh Tông. Vào năm 1479, Đại Việt lại tấn công thêm Bồn Man (tức Muang Phuan về sau), Lan Xang (những vương quốc nằm phần lớn thuộc Lào ngày nay).
Năm 1479, có tù trưởng xứ Bồn Man là Cầm Công làm phản, ngầm xin sự trợ giúp của người Lão Qua (vương quốc Lan Xang ở vùng Luang Prabang, vương quốc lớn mạnh của người Lào lúc đó). Lão Qua điều binh quấy nhiễu miền tây Đại Việt.[7][9] Lê Thánh Tông liền sai Thái uý Lê Thọ Vực cùng các tướng Trịnh Công Lộ, Lê Đình Ngạn, Lê Lộng và Lê Nhân Hiếu chia quân làm 5 đạo đi từ Nghệ An, Thanh Hóa và Hưng Hóa đánh đuổi quân Lão Qua tới sông Kim Sa giáp với Miến Điện.[10] Quân Đại Việt toàn thắng.[11]
Gây nên cuộc chiến Lão Qua là cũng vì họ Cầm ở Bồn Man (nay thuộc miền trung nước Lào, tỉnh Xiêng Khoảng, một phần các tỉnh Hủa Phăn, đến Khăm Muộn) muốn làm phản Đại Việt.[11]
Nguyên một phần đất Bồn Man (vùng thuộc Khăm Muộn, Hà Tĩnh, Quảng Bình ngày nay), thời Lê Thái Tông và Lê Nhân Tông đã xin nội thuộc, đổi thành châu Quy Hợp thuộc xứ Nghệ An (về sau đến thời nhà Nguyễn, thuộc đạo Hà Tĩnh), nhưng vẫn dưới quyền các tù trưởng họ Cầm. Sau đổi thành phủ Trấn Ninh xứ Nghệ, và đặt quan phủ huyện để trị vì. Nay Cầm Công, với sự giúp đỡ của người Lão Qua, bèn đánh đuổi quân Đại Việt, rồi ra quân chống giữ với quan quân.
Lê Thánh Tông bèn ngự giá thân chinh, nhưng khi tới Phù Liệt, được tin quân Đại Việt thắng Lão Qua thì rút về và cử Lê Niệm đem quân đi đánh. Kết quả là những người Bồn Man ra hàng, tù trưởng là Cầm Công cũng tử trận.
Sau đó, Thánh Tông phong người họ hàng của Cầm Công là Cầm Đông làm Tuyên Úy Đại Sứ và đặt lại quan cai trị như trước.
Bản đồ Đại Việt
Lê Thánh Tông đã cho vẽ bản đồ chi tiết và đầy đủ về lãnh thổ Đại Việt và bộ bản đồ các vương quốc trong vùng (gọi là Thiên hạ bản đồ).
Bộ bản đồ Đại Việt được hoàn thành năm 1490, gồm 13 thừa tuyên (sau đó đổi làm xứ) như sau:
- Nam Sách gồm (Hải Dương, Hải Phòng ngày nay), quản lĩnh 4 phủ, 18 huyện;
- Thiên Trường (Sơn Nam) gồm (Thái Bình, Nam Định, Hưng Yên ngày nay), quản lĩnh 11 phủ, 42 huyện;
- Quốc Oai (Sơn Tây) gồm Hà Tây, Sơn Tây, Vĩnh Phúc ngày nay), quản lĩnh 6 phủ, 24 huyện;
- Bắc Giang (Kinh Bắc) gồm (Bắc Giang, Bắc Ninh ngày nay), quản lĩnh 4 phủ, 19 huyện;
- An Bang là (Quảng Ninh ngày nay), quản lĩnh 1 phủ, 3 huyện, 4 châu;
- Tuyên Quang gồm (Tuyên Quang, Hà Giang ngày nay), quản lĩnh 1 phủ, 2 huyện, 5 châu;
- Hưng Hóa gồm (Phú Thọ, Yên Bái ngày nay), quản lĩnh 3 phủ, 4 huyện, 17 châu;
- Lạng Sơn gồm (Lạng Sơn ngày nay), quản lĩnh 1 phủ, 7 châu;
- Thái Nguyên (Ninh Sóc) gồm (Thái Nguyên, Bắc Kạn và Cao Bằng ngày nay), quản lĩnh 3 phủ, 8 huyện, 7 châu;
- Thanh Hóa gồm (Thanh Hóa, Ninh Bình ngày nay), quản lĩnh 4 phủ, 16 huyện, 4 châu;
- Nghệ An gồm (Nghệ An, Hà Tĩnh ngày nay), quản lĩnh 8 phủ, 18 huyện, 2 châu;
- Thuận Hóa gồm (Quảng Bình, Quảng Trị, Thừa Thiên-Huế ngày nay), quản lĩnh 2 phủ, 7 huyện, 4 châu;
- Quảng Nam gồm (Bình Định, Quảng Ngãi và Quảng Nam ngày nay)
Đạo thừa tuyên Quảng Nam được bổ sung sau cùng sau khi Đại Việt chiếm được miền bắc của Chiêm Thành (1471)
Lại đổi Trung đô phủ làm Phụng Thiên, quản lĩnh 2 huyện.
Quan hệ với Trung Quốc
Đại Việt bấy giờ có lệ xưng thần với nhà Minh, nhưng vua Lê Thánh Tông vẫn hết lòng phòng bị mặt bắc. Thỉnh thoảng có những thổ dân sang quấy nhiễu, thì lập tức vua cho quan quân lên dẹp yên và cho sứ sang Trung Quốc để phân giải mọi sự cho minh bạch. Có lần được tin có người nhà Minh đem quân qua địa giới, Thánh Tông liền cho người do thám thực hư.
Lời của vua Lê Thánh Tông từng nói với triều thần đã được ghi rõ trong Đại Việt sử ký toàn thư:
“Một thước núi, một tấc sông của ta, lẽ nào lại nên vứt bỏ? Ngươi phải kiên quyết tranh biện, chớ cho họ lấn dần. Nếu họ không nghe, còn có thể sai sứ sang phương Bắc trình bày rõ điều ngay lẽ gian. Nếu ngươi dám đem một thước núi, một tấc đất của Thái tổ làm mồi cho giặc, thì tội phải tru di!” (lời của vua Lê Thánh Tông nói với các quan phụ trách biên cương năm 1473, được chép trong Đại Việt sử ký toàn thư.)
Ông thường bảo với triều thần:
Nhà vua có lòng vì nước như thế, nên nhà Minh dẫu có muốn dòm ngó cũng chẳng dám làm gì. Vả lại quân Đại Việt bấy giờ đi đánh Lào, Chiêm nên thanh thế bao nhiêu, nhà Minh cũng phải lấy lễ nghĩa mà đãi Đại Việt, quan hệ giữa hai nước vẫn được hoà bình.[11].
Quan hệ với bề tôi
Nguyễn Trãi
Danh nhân văn hóa Nguyễn Trãi và gia đình ông đã bị tru di tam tộc vào năm 1442 trong vụ án Lệ Chi Viên. Sau vụ án này, vua Lê Nhân Tông (1443-1459) đã khẳng định lại công lao sự nghiệp của Nguyễn Trãi: Nguyễn Trãi là người trung thành giúp đức Thái Tổ dẹp yên giặc loạn, giúp đức Thái Tông sửa sang thái bình. Văn chương và đức nghiệp của Nguyễn Trãi, các danh tướng của bản triều không ai sánh bằng[12]. Nhưng Lê Nhân Tông vẫn chưa minh oan cho Nguyễn Trãi.
Năm 1464, Lê Thánh Tông đã chính thức minh oan cho Nguyễn Trãi. Ông ca ngợi Nguyễn Trãi là Ức Trai tâm thượng quang Khuê tảo, truy tặng tước Tán Trù Bá, ban cho con là Anh Vũ chức huyện quan. Năm 1467, Lê Thánh Tông ra lệnh sưu tầm di cảo thơ văn Nguyễn Trãi. Việc làm này có thể đã góp phần bảo tồn một phần quan trọng các di sản văn hóa mà Nguyễn Trãi đã để lại.
Nhiều người hiểu sai khi dịch nghĩa “Ức Trai tâm thượng quang khuê tảo” là “Lòng Ức Trai sáng tựa sao khuê”, dịch chính xác phải là “Ức Trai lòng soi sáng văn chương”[cần dẫn nguồn]
Các đại thần chống Lê Nghi Dân
Với những người thực hiện đảo chính Lê Nghi Dân thành công để đưa Lê Thánh Tông lên ngôi như Nguyễn Xí, Đinh Liệt, Lê Niệm,… ông đều phong thưởng. Nhưng với những người tham gia vụ đảo chính Nghi Dân trước đó bị thất bại và bị Nghi Dân giết như Lê Ê, Lê Thụ, Đỗ Bí, Lê Ngang, khi Nguyễn Xí đề nghị truy phong tiết liệt cho họ thì Lê Thánh Tông không chấp thuận, ngược ông lại còn ban ý chỉ coi việc họ binh biến thất bại như tội thần[13]:
- Đã xem hết tờ tâu, trong ấy có xin cho bọn Lê Ê, Lê Thụ, Đỗ Bí, Lê Ngang theo như lệ công thần đã mất, nhưng câu ấy còn có thể bẻ lại được, là vì khoảng năm Diên Ninh, Đỗ Bí, Lê Ê ở chức cao nhất vào hàng tể thần; Lê Ngang, Lê Thụ tay cầm cấm quân, giữ việc an nguy, đáng lẽ phải dẹp yên giặc loạn, chuyển nguy thành an mới phải, thế mà chỉ biết sắp gà vào trong nồi mà để cá kình lọt ra ngoài lưới. Đến sau mưu việc không kín, đến nỗi phải phơi thây ở bên đường. Đó lại thêm một tội khác trong các tội của bọn Bí, Ngang, có khác gì tội giết vua của Triệu Thuẫn ngày xưa, sau được để cùng với những công thần đã mất?
Với công thần Lê Lăng tham gia cùng Nguyễn Xí, sau khi biết Lăng từng có ý lập anh mình là Lê Khắc Xương, Lê Thánh Tông cũng kết án xử tử Lê Lăng vào năm 1462.
Qua đời
Theo Đại Việt Sử Ký Toàn Thư, năm 1497, Thánh Tông hoàng đế lâm bệnh phù thũng. Quý phi Nguyễn Hằng, con gái của công thần Nguyễn Đức Trung, vốn bị thất sủng xa lánh lâu ngày, lấy cớ vào thăm bệnh rồi ngầm bôi thuốc vào tay, xoa lên những chỗ loét của ông.[14] Do đó, bệnh ông càng nặng thêm[14] và băng hà ở điện Bảo Quang.
Ông ở ngôi 38 năm, hưởng thọ 56 tuổi và được an táng ở Chiêu Lăng (昭陵). Tương truyền, ngày hôm ấy, ấn thần và gươm thần đều biến mất.[14] Ông được tôn miếu hiệu là Thánh Tông (聖宗), miếu hiệu chỉ suy tôn những vị hoàng đế kiệt suất nhất của triều đại. Thụy hiệu là Sùng Thiên Quảng Vận Cao Minh Quang Chính Chí Đức Đại Công Thánh Văn Thần Vũ Đạt Hiếu Thuần Hoàng Đế (崇天廣運高明光正至德 大功聖文神武達孝淳皇帝), đời sau gọi là Thánh Tông Thuần hoàng đế (聖宗淳皇帝), hay Lê Thuần Hoàng (黎淳皇), Lê Thuần Hoàng Đế (黎淳皇帝), Lê Thuần Đế (黎淳帝), Thuần Hoàng (淳皇), Thuần Đế (淳帝).
Thánh Tông hoàng đế mất, Thái tử Lê Tranh lên thay, tức là hoàng đế Lê Hiến Tông. Triều đại nhà Hậu Lê tiếp tục sự thịnh trị.
Nhận định
Lê Thánh Tông được xem là minh quân nổi tiếng nhất trong lịch sử Việt Nam. Sau đây là một số lời nhận xét về ông:
Gia quyến
- Cha: Thái Tông Văn hoàng đế Lê Nguyên Long.
- Mẹ: Quang Thục Văn hoàng hậu Ngô thị (光淑文皇后吳氏; 1421 – 1496).
- Hậu cung:
- Huy Gia Thuần hoàng hậu Nguyễn thị (徽嘉淳皇后阮氏; 1441 – 1505), húy là Hằng (晅), nguyên là Quý phi của Thánh Tông hoàng đế, mẹ ruột của hoàng đế Lê Hiến Tông. Bà chưởng quản hậu cung, đứng đầu chúng phi tần của Thánh Tông.
- Nhu Huy Thuần hoàng hậu Phùng thị (柔徽淳皇后馮氏; 1444 – 1489), húy là Diệm Quý (琰貴), nguyên là Chiêu nghi của Thánh Tông hoàng đế, sinh ra Kiến vương Lê Tân. Con cháu là Lê Tương Dực truy tôn làm Hoàng hậu.
- Minh phi Phạm thị (明妃范氏; 1448 – 1498), con gái của đô đốc Phạm Văn Liêu. Sinh ra Lôi ý công chúa, Lan Minh công chúa và Tống vương Lê Tung.
- Kính phi Nguyễn thị (敬妃阮氏; 1454 – 1495), người thuộc huyện Lôi Dương, Thanh Hoá. Cha bà là Đô đốc thiêm sự Đề đốc 4 vệ Thần vũ Nguyễn Đức Nghị. Bà mồ côi cha từ nhỏ, được Thái bảo Giản cung hầu Lê Hươu nhận làm con.
- Quý phi Nguyễn thị (貴妃阮氏), người xã Hòa Thược, huyện Kim Trà. Xuất thân bình dân, khi Thánh Tông hoàng đế đi đánh Chiêm Thành đã ghé qua vùng này, thấy bà có nhan sắc mà nạp về cung. bà sinh ra Triệu vương Lê Thoan.
- Tu dung Nguyễn thị (修容阮氏), người xã Bối Khê, huyện Thanh Oai, con gái Quan trung thư lệnh Nguyễn Trực. Năm 1472, tuyển vào cung, được đổi tên là Cẩn Kính. Tháng 8 năm 1491, thăng làm Dung hoa. Năm 1492, thăng làm Tiệp dư. Năm 1495, ban cho làm Tu dung.
- Tài nhân Nguyễn thị (才人阮氏; 1444 – 1479), người làng Thiên Mỗ, huyện Từ Liêm. Cha là Thái trung đại phu thượng thư tự khanh Hộ bộ tả thị lang Nguyễn Đình Hy (阮廷禧), mẹ là Chu thị. Năm 1467, sinh ra Phúc vương Lê Tranh.
- Hậu duệ:
- Lê Tranh [黎鏳], tức Hiến Tông Duệ hoàng đế (憲宗睿皇帝), mẹ là Nguyễn hoàng hậu.
- Lương vương Lê Tuyên [梁王黎銓].
- Tống vương Lê Tung [宋王黎鏦], sinh năm 1466, mẹ là Phạm Minh phi.
- Đường vương Lê Cảo [唐王黎鎬].
- Lê Tân [黎鑌], tức Đức Tông Kiến hoàng đế (德宗建皇帝), mẹ là Phùng hoàng hậu.
- Phúc vương Lê Tranh [福王黎錚], mẹ là Nguyễn Tài nhân.
- Diễn vương Lê Thông [演王黎鏓].
- Nghĩa vương Lê Cảnh [義王黎耿].
- Ứng vương Lê Chiêu [應王黎昭].
- Quảng vương Lê Táo [廣王黎鐰], được Nguyễn Kính phi nhận nuôi.
- Trấn vương Lê Hình [鎮王黎鋞].
- Triệu vương Lê Thoan [肇王黎鋑], mẹ là Nguyễn Quý phi.
- Kinh vương Lê Kiện [荆王黎鍵], được Thánh Tông rất yêu quý, sau này loạn Uy Mục Đế, không rõ kết cục.
Ngoài ra, ông còn có 20 công chúa. Chỉ biết đến Lôi Ý công chúa Lê Oánh Ngọc (雷懿公主黎莹玉) và Lan Minh công chúa Lê Lan Khuê (兰明公主黎兰圭) đều do Phạm Minh phi sinh ra. Một hoàng nữ nữa là Minh Kính công chúa Lê Thụy Hoa (明敬公主黎瑞华), không rõ mẹ là ai.
Chú thích
- ^ a ă â b Âm lịch theo Đại Việt Sử Ký Toàn Thư
- ^ a ă Đại Việt Sử Ký Toàn Thư, Bản kỷ thực lục, Quyển XII, Kỷ nhà Lê: Thánh Tông Thuần Hoàng Đế (phần thượng)
- ^ Vũ khí Đại Việt
- ^ Giáo sư Oliver Oldman, chủ nhiệm khoa Luật Á Đông của Đại học Harvard đánh giá cao Luật Hồng Đức, coi nó là hệ thống luật tiến bộ với nhiều sự tương đương về chức năng so với những quan niệm luật pháp Tây phương cận hiện đại
- ^ Phụ nữ được ly hôn và có quyền thừa kế, một điểm khác biệt quan trọng so với luật pháp của Trung Hoa cùng thời.
- ^ Như kỳ thi hội năm 1475 có đến 3.000 thí sinh Nho giáo đã áp đảo tuyệt đối Phật giáo lẫn Đạo giáo
- ^ a ă â Trần Trọng Kim, sách đã dẫn, tr. 101
- ^ Việt Nam Sử Lược, sách đã dẫn, tr. 101
- ^ Lão Qua, tức Luang Prabang, là đất Thượng Lào ở về phía Tây Bắc Việt bấy giờ. Còn được gọi là nước Nam Chướng.
- ^ Theo địa dư Trung Quốc, sông Kim Sa là khúc trên sông Trường Giang. Sông này chảy qua tỉnh Tây Khương và Tứ Xuyên. Đây có lẽ nhà chép sử lẫn với khúc sông Lan Thương trên sông Mê Kông
- ^ a ă â Trần Trọng Kim, sách đã dẫn, tr. 102
- ^ Nguyễn Trãi toàn tập, đd, tr. 246
- ^ Đại Việt sử ký toàn thư, Bản kỷ quyển 12
- ^ a ă â b Đại Việt Sử Ký Toàn Thư, Bản Kỷ Thực Lục, Quyển XIII: Thánh Tông Thuần Hoàng Đế (phần hạ)
- ^ Việt Nam Sử Lược, Trần Trọng Kim, tr. 99
Tham khảo
- Đại Việt Sử Ký Toàn Thư (bản điện tử)
- Việt Nam Sử Lược (bản điện tử)
- Vietnam: Borderless Histories. Nhung Tuyết Trần & Anthony Reid. University of Wisconsin Press. 2004
- Kho báu Tiền cổ Đại Việt. Bảo tàng lịch sử Việt Nam Hà Nội, 2006
- Viện Sử học (2007) Lịch sử Việt Nam, tập 4, Nhà xuất bản Khoa học xã hội
- Đại Việt mở rộng về phía Tây, Nam trên BBC Vietnamese
Xem thêm
Liên kết ngoài
- Tao đàn Nhị thập bát Tú
- Sinh 1442
- Mất 1497
- Vua nhà Lê sơ
- Nhà thơ Việt Nam thời Lê sơ
- Anh hùng dân tộc Việt Nam
- Người Hà Nội
- Người cải cách Việt Nam
- Vua nhà Hậu Lê
- Nhà thơ Việt Nam
Akbar Đại đế
Jalāl ud-Dīn Muhammad Akbar (جلال الدین محمد اکبر) hay Akbar Đại đế (Akbar-e-Azam) (phiên âm Hán-Việt là A Cách Bá[1], tiếng Việt là Acba) (15 tháng 10, 1542 – 17/27 tháng 10, 1605)[2][3], (danh xưng đầy đủ là: Al-Sultan al-‘Azam wal Khaqan al-Mukarram, Imam-i-‘Adil, Sultan ul-Islam Kaffatt ul-Anam, Amir ul-Mu’minin, Khalifat ul-Muta’ali Abu’l-Fath Jalal ud-din Muhammad Akbar I Sahib-i-Zaman, Padshah Ghazi Zillu’llah [‘Arsh-Ashyani]) là vị vua thứ ba của nhà Mogul trong lịch sử Ấn Độ. Ông ở ngôi từ năm 1556 đến năm 1605, hầu như hoàn toàn tương đương với triều đại Elizabeth I của Anh.[4] Ông là người Đột Quyết, Mông Cổ thuộc dòng dõi nhà Timur.[5]; con của Humayun, và cháu nội của Babur sáng tổ nhà Mogul. Khi ông qua đời năm 1605 đế quốc Mogul đã ngự trị trên khắp miền Bắc Ấn.[6]
Ông được xem là người tượng trưng cho thời kì hoàng kim của triều đại Mogul, và cũng có thể là của toàn bộ lịch sử Ấn Độ thời kỳ cận đại.[7] Ông lên ngôi lúc mới 13 tuổi sau khi vua cha Humayun qua đời[8]. Ông đã mở nhiều cuộc chinh phạt để củng cố quyền lực của mình và sát nhập các vùng đất ở miền Bắc và Trung Ấn Độ vào lãnh thổ của mình. Trong trận Panipat lần thứ hai năm 1556, ông đã cùng nhiếp chính Bairam đánh tan tác đạo quân xâm lược của nhà Sur ở Afghanistan chỉ huy bởi vua người Ấn Độ giáo là Samrat Hemu Chandra Vikramaditya, giết chết Hemu và trừ bỏ được mối họa xâm lăng của người Afghan[9][10] Akbar cũng củng cố sự thống trị của mình bằng cách khuất phục và kết giao với các bộ lạc người Raijput, thậm chí ông còn lấy một công chúa người Raijput làm vợ[9][11].
Akbar đã thực hiện cải cách về thuế mà và khuyến khích nghệ thuật. Ông cũng cho xây dự nhiều công trình kiến trúc và là người sáng chế ra các loại nhà tiền chế cũng như các kiểu nhà có khả năng lưu động hoặc di dời dễ dàng[12]. Akbar cũng là vị Hoàng đế xúc tiến việc dung hòa các tôn giáo ở Ấn Độ, thậm chí ông là người mở đầu cho việc các học giả thuộc các tôn giáo khác nhau tranh luận một cách công khai về tôn giáo của chính mình. Tiến xa hơn, Akbar tổng hợp các giáo lý của các tôn giáo và thành lập tôn giáo của riêng mình, mang tên là Din-i-Ilahi (tạm dịch là “Tôn giáo Thánh Thần”) tuy nhiên sau khi ông qua đời tôn giáo này đã nhanh chóng tan rã[9][13].
Mục lục
- 1 Thiếu thời
- 2 Buổi đầu trị vì (1556 – 1562)
- 3 Thời kỳ đích thân chấp chính (1562-1605)
- 4 Nhận định
- 5 Trong tiểu thuyết và phim ảnh
- 6 Xem thêm
- 7 Chú thích
- 8 Tài liệu tham khảo
- 9 Liên kết ngoài
Thiếu thời
Tuổi thơ của ông không được êm đềm như nhiều vị đế vương khác. Akbar ra đời vào ngày 15 tháng 10 năm 1542 (đầu sáng ngày thứ tư của Rajab, 949 AH) ở thành Amarkot của người Rajput ở Sind, nơi Humayun và cô vợ mới cưới là Hamida Banu Begum ẩn náu.[cần dẫn nguồn] Humayun đặt cho đứa bé cái tên mà Humayun đã nghe trong giấc chiêm bao ở Lahore, Jalalu-d-din Muhammad Akbar Ghazi [14]
Humayun vốn đã sang sống lưu vong tại Ba Tư, khi đất nước bị thủ lĩnh người Pashtun là Sher Shah Suri đoạt mất.[15] Hơn nữa, mẹ của ông, Hamida Hanu Begum không phải là hoàng hậu chính thức của Humayun mà chỉ là một nữ tì trong cung đình Mogul (còn hoàng hậu của Humayun đã bị Sher Shah Suri cướp đi).[16] Mặc dù vậy, Humayun vẫn đặt trọn niềm tin vào người con trai, niềm hy vọng duy nhất của mình và của cả tương lai vương triều Mogul. Akbar không đến Ba Tư với cha nhưng khôn lớn ở làng Mukundpur tại Rewa (ngày nay là Madhya Pradesh). Lúc này, Akbar sinh sống cùng với hoàng thân Ram Singh, sau lên làm Maharaja xứ Rewa, và trở thành bạn đời của người này. Về sau, Akbar chuyển đến phần lãnh thổ phía đông của Đế quốc Safavid (phần lãnh thổ Afghanistan ngày nay) nơi ông được nuôi dưỡng bởi người chú Askari.
Theo “Thập đại tùng thư”, Humayun đã vời những sư phụ giỏi nhất để dạy võ, dạy bắn cung tên, cưỡi ngựa cho Akbar.[16] Bản thân Akbar cũng không phụ lòng tin của vua cha. Ông rèn luyện hết sức chăm chỉ và nhanh chóng trở thành một chiến binh xuất sắc, dũng cảm và mưu lược.[16] Đặc biệt, ông rất ham thích môn bắn cung và sau này đã trở thành một xạ thủ xuất sắc. Tuy nhiên, do phải sống cuộc sống nay đây mai đó với song thân, Akbar đã không có điều kiện để học chữ[16]. Thật vậy, Akbar là một vị vua mù chữ hoàn toàn và đó là điều khiến ông cảm thấy hối tiếc suốt cả đời. Bù lại, chính cuộc sống long đong vất vả đó đã dạy cho Akbar thuật làm vua chúa, và sau này nhờ nhiều phương pháp khác nhau, Akbar đã học thêm được rất nhiều tri thức, những thứ tưởng như một người thường không thể học nếu thiếu sách vở.[16]
Năm 1555, với sự giúp đỡ của triều đình Ba Tư, Humayun cuối cùng đã đánh bại nhà Sur và khôi phục lại đất nước. Nhưng rồi, cảm thấy mình khó sống thêm được lâu nữa, ông quyết định lập Akbar làm Hoàng thái tử và giao cho đại thần Bairam Khan làm nhiệm vụ nhiếp chính[16]. Quả nhiên, nửa năm sau Humayun lâm bệnh qua đời. Akbar trở thành padshah (“Hoàng đế”) khi mới 13 tuổi.[4]
Cái tên Akbar
Tên khi sinh của Akbar của Badruddin Mohammed Akbar. Từ Badruddin nghĩa là trăng tròn, mà sở dĩ có cái tên này là do Akbar sinh vào một đêm có trăng tròn.[cần dẫn nguồn] Ông trùng tên với người ông ngoại Shaikh Ali Akbar Jami. Sau khi Humayun chiếm Kabul ngày sinh và tên của Akbar được thay đổi nhằm xua đuổi những phép thuật tà ác nhằm vào Akbar.[17] Giai thoại kể rằng cái tên Akbar, nghĩa là “Đấng chí tôn” là do thần dân Ấn Độ đặt cho ông. Trên thực tế thì khi chào đời ông đã được đặt tên Akbar theo tên ông ngoại ông.[cần dẫn nguồn]
Buổi đầu trị vì (1556 – 1562)
Chống lại quân xâm lược Afghanistan
Akbar lên ngôi khi mới 14 tuổi, ông nắm trong tay một đất nước vừa mới được khôi phục, tình hình của các trấn ngoại biên vẫn chưa ổn định trong khi phía bên ngoài, ngoại bang đang dòm ngó. Adil Shah Suri (1556-1557), một vị vua khác của nhà Sur ở Afghanistan âm mưu tước đoạt lãnh thổ của nhà Mogul một lần nữa. Thuộc hạ của Adil là đại tướng Samrat Hemu Chandra Vikramaditya (theo Ấn giáo) đã dẫn hơn 5 vạn quân, 1000 voi chiến và 500 cỗ đại bác tiến vào lãnh thổ Mogul.[16]
Lúc đó, quan đại thần Bairam cùng với Akbar vẫn giữ vững tay chèo. Bairam đã tiến hành thanh trừng những viên tướng có tư tưởng dao động, đầu hàng, đồng thời chỉnh đốn quân ngũ, động viên tinh thần binh sĩ.[16] Và 1 vạn quân Mogul do Bairam và Akbar chỉ huy đã đánh tan 5 vạn quân Afghanistan tại trận Panipat lần thứ hai năm 1556, giết được đại tướng Hemu. Kể từ đó triều Sur không còn dám có hành động khiêu khích nữa, và thế lực của triều Mogul được củng cố.[16]
Sự chuyên quyền của Bairam và những người ngoại thích
Tuy nhiên, những kẻ đe dọa ngai vàng của Akbar không chỉ là các thế lực ngoại bang mà còn là các quyền thần luôn nhăm nhe lật đổ vị vua trẻ tuổi.
Ví dụ như Bairam, sau trận chiến Panipat tể tướng này cũng đã bắt đầu thay đổi. Bairam cưới một người chị họ ngoại của Akbar và trở thành một thành viên trong hoàng tộc, có thế lực rất lớn. Vì vậy mà Bairam trở nên chuyên quyền, không xem Akbar ra gì. Những mệnh lệnh truyền đạt lên Akbar đều phải qua tay Bairam, còn việc có báo lại cho Akbar biết hay không lại là chuyện của Bairam. Thái độ này khiến cho Akbar càng lúc càng không hài lòng. Về phía mình, Bairam cũng biết rằng không chóng thì chầy vị ấu chúa cũng sẽ giành lại quyền lực của mình, nên Bairam quyết định tổ chức một âm mưu lật đổ Akbar và đưa một người anh/em của Akbar lên ngôi Hoàng đế.
Nhưng Akbar đã ra tay trước: năm 1560 ông yêu cầu người nhiếp chính của mình phải sắp xếp một chuyến hành hương đến Mecca ngay lập tức, nhằm cắt rời Bairam khỏi triều đình. Không còn cách nào khác, Bairam phải phục tùng. Thậm chí lúc Bairam lên đường, Akbar còn sai đại tướng Peel Muhammad tới xua đuổi. Phẫn uất, Bairam quyết định nổi loạn nhưng nhanh chóng thất bại. Mặc dù vậy Akbar vẫn tha thứ cho Bairam và sắp xếp cho Bairam hành hương tới Mecca một cách tương xứng với địa vị đại quý tộc của Bairam. Tuy nhiên, trên đường hành hương Bairam bị một người Afghanistan đâm chết tại Khambat vào ngày 31 tháng 1 năm 1561. Akbar nghe tin đã rơi lệ, sau đó nhà vua quyết định nhận nuôi một người con nhỏ của Bairam, về sau người này được thừa kế tước hiệu “Khan” của cha và trở thành một công thần của Akbar. Đó cũng là một cách Akbar đền đáp công ơn của Bairam.[16]
Khuất phục được Bairam không có nghĩa là mọi việc đã xong. Thật ra, Bairam là một đại thần tài năng trong khi đến lúc này Akbar vẫn còn là một vua trẻ thiếu kinh nghiệm. Vì vậy, sau khi Bairam qua đời, việc triều chính thiếu hẳn người lo toan. Mẹ, bà vú Mahama Agna cùng những người ngoại thích của Akbar nhân cơ hội đó đã chiếm giữ rất nhiều quyền lực trong triều đình.[16] Akbar vẫn bị nạn quyền thần khống chế thêm một thời gian nữa. Giai đoạn hỗn loạn chính trị vào đầu của triều vua Akbar được các nhà sử học gọi là “thời kỳ gà mái gáy sáng”[16].
Nhưng thời gian ấy không kéo dài. Đến năm 1562, sau một thời gian “học hỏi”, Akbar đích thân trị nước.[16]
Thời kỳ đích thân chấp chính (1562-1605)
Đối ngoại
Những cuộc chinh phạt
Nói thì phải làm, ông đã thực hiện lời nói ấy bằng các cuộc chinh phạt khắp Đông Tây Nam Bắc. Bản thân Akbar cũng là một nhà quân sự mưu lược và tài ba, ông đã nhiều lần cầm quân đánh bại các kẻ thù cũng như đánh dẹp các cuộc bạo loạn. Đặc biệt có một trận đánh, nhà vua chỉ dùng 8000 quân nhưng đã đánh tan 2 vạn quân bạo loạn của các lãnh chúa Ấn Độ.[16]
Các cuộc chinh phạt đầu tiên là nhằm vào tộc người Raijput sống ở khu vực xung quanh Delhi. Họ là con cháu của tộc người Hung Nô định cư ở miền Bắc Ấn Độ, theo tín ngưỡng Ấn giáo và rất hung hăng, thiện chiến. Akbar lợi dụng tình trạng họ vẫn còn là các bộ lạc nhỏ lẻ rời rạc, đã tiến công xâm chiếm từng khu vực một và đã giành được nhiều thắng lợi. Nhưng trước sức mạnh của đế quốc Mogul, người Raijput không hề sợ hãi mà vẫn chiến đấu hết sức anh dũng và ngoan cường, họ thà bị giết chết chứ không chịu đầu hàng. Hơn nữa, Akbar thật sự rất ấn tượng khi chứng kiến sự dũng cảm, khỏe mạnh và thiện chiến của các chiến binh Raijput. Vì vậy ông quyết định chuyển sang biện pháp đàm phán, vừa đánh vừa xoa để thu phục và sử dụng các chiến binh Raijput. Kết quả đạt được rất to lớn: phần lớn các tù trưởng Raijput đều quy phục Akbar và trở thành các trưởng quan quân sự của nhà Mogul, đồng thời 1/3 số quân cận vệ của vua nhà Mogul chính là người Raijput.[16] Tất nhiên, đổi lại Akbar cũng đã nhượng bộ khá nhiều, chủ yếu là cho người Raijput được hưởng các quyền tự trị về văn hóa và được bảo tồn các luật tục, tôn giáo lâu đời của mình.
Sau đó, các năm 1570 – 1571 Akbar lại xâm chiếm bang Gurajat ở duyên hải Tây Ấn Độ, nhờ đó mà ông giành được hai hải cảng rất tốt ở vùng này. Năm 1573-1574 ông lại xâm chiếm Bengal, khiến chiếc vòi của đế quốc vươn tới tận Miến Điện. Năm 1581 Akbar thân chinh Kabul và đoạt lại nó từ tay hai anh em cùng mẹ khác cha đang cai trị ở đấy. Sau đó, Akbar tiến lên phía Bắc cướp lấy vùng Kashmir (1586), rồi vươn về phía Tây uy hiếp cả đế quốc Ba Tư. Cuối cùng, ông tiến về phía Nam xâm nhập cao nguyên Dekan và sau 10 năm vừa chinh phạt vừa dùng biện pháp thu phục bằng ngoại giao, năm 1601 Akbar đã sát nhập vùng Kandesh thuộc lưu vực sông Krisna vào lãnh thổ đế quốc.[16] Đây là một trong những cuộc chinh phạt cuối cùng của ông.
Những thành công về quân sự đã khiến Akbar rất tự hào. Mỗi khi chinh phạt thành công một vùng đất nào đó, nhà vua thường buột miệng nói:
Quan hệ với Thổ Nhĩ Kỳ
Akbar từng đưa một đoàn hành hương với sự tham gia của rất nhiều phi tần trong hậu cung của đế quốc tới thánh địa Mecca, lúc này đang nằm dưới ảnh hưởng của đế quốc Thổ Nhĩ Kỳ. Đoàn hành hương xuất phát từ thành phố cảng Surat năm 1576 và năm sau thì tới được Mecca. Từ năm 1577 tới năm 1580 có thêm 4 đoàn hành hương nữa tới Mecca cùng với rất nhiều quà tặng dành cho những quan chức địa phương cùng rất nhiều hoạt động từ thiện, chẩn tế được tổ chức ở đây. Tuy nhiên trong đoàn hành hương đa số là người nghèo khổ và việc họ lưu lại Mecca quá lâu đã làm hao tốn rất nhiều ngân khố của địa phương[18]. Vì vậy chính quyền Thổ tại đây đã đề nghị đoàn hành hương quay về Mogul nhưng họ vấp phải sự phản đối của các phi tần trong hậu cung của Mogul, vì các cô mong muốn được lưu lại khu vực Hejaz thêm một thời gian nữa. Phía Thổ kiên quyết không nhượng bộ và rốt cục đoàn người phải quay về Mogul. Tệ hại hơn, trên đường về các phi tần và những phụ nữ quý tộc trong đoàn còn chịu sự sỉ nhục nhà cầm quyền ở Aden.[cần dẫn nguồn]
Việc này dẫn đến kết quả là Akbar cắt tất cả các chuyến hành hương cũng như quà cáp tới Mecca[19] và quan hệ giữa đế quốc Thổ với đế quốc Mogul bắt đầu xấu đi. Tức giận với thái độ của nhà cầm quyền địa phương và của ông chủ hậu trường là Thổ Nhĩ Kỳ, Akbar bắt đầu tự xem mình là khalip của thế giới Hồi giáo thuộc hệ phái Sunni và bắt đầu tranh giành ảnh hưởng với người Thổ Ottoman. Tháng 9 năm 1579, những học giả Hồi giáo (ulema) của triều đình Akbar ký một Mahzar quy định:
- Akbar là một khalip của thế giới Hồi giáo.
- Danh hiệu khalip của Akbar cao hơn danh hiệu Mujtahid.
- Khi các mujtahid bất đồng ý kiến với nhau thì Akbar là người ra quyết định cuối cùng.
- Akbar có quyền ra các chiếu chỉ miễn là không trái với luật nass.
Năm 1579, Akbar ra một quyết định gây sửng sốt giới Hồi giáo: thay người thuyết giáo hiện tại bằng một tăng lữ Hồi giáo thường đọc thơ của Faizi cho Akbar nghe. Đồng thời ông cũng tuyên bố rằng mình hoàn toàn mất lòng tin vào giới tăng lữ ở Mecca[20]. Và sau đó, từ năm 1584 Akbar tấn công các cảng biển của Thổ Nhĩ Kỳ tại Yemen dưới sự giúp đỡ của Bồ Đào Nha.[cần dẫn nguồn] Để minh chứng cho liên minh này, Akbar sai một sứ thần đến công tác ở Goa vào tháng 10 năm 1584. Tuy nhiên năm 1587 người Thổ Ottoman đã đập tan một cuộc tấn công của hạm đội Bồ Đào Nha vào Yemen và Habash, bắt sống chỉ huy hạm đội Dokondo Pirino. Thất bại này kéo theo sự tan rã của liên minh Mogul – Bồ Đào Nha[21].
Đối nội
Để ngăn chặn việc quan tể tướng lộng quyền như thời Bairam Khan, Akbar đã gia giảm rất nhiều quyền hạn của chức vụ này, ngoài ra ông còn đặt thêm bốn chức quan khác phía dưới để chia bớt quyền lực của tể tướng[16]. Akbar phân chia đất nước thành 18 tỉnh, mỗi tỉnh do một nhà quý tộc đứng đầu. Để hạn chế sự cát cứ phân quyền của các quý tộc địa phương, Akbar quy định sau khi một nhà quý tộc qua đời, nhà vua sẽ tịch thu toàn bộ gia sản của ông ta để chia cho những người con mà nhà quý tộc thương yêu. Tất nhiên việc này đạt được hiệu quả đáng kể, nhưng nó đã tạo ra thói quen tiêu pha phung phí của các nhà quý tộc, mục đích là để không tích lũy nhiều của cải.[16]
Về quân sự, Akbar không chủ trương duy trì một đạo quân thường trực đông đảo để tiết kiệm chi phí (quân đội thường trực của Akbar nhiều nhất chỉ có 4 vạn người). Thay vào đó đế quốc sẽ trưng tập thêm binh lính vào những lúc cần thiết, việc trưng tập này giao cho các quan lại và quý tộc địa phương. Nếu tính tông cộng số quân trưng tập được thì quân số của đế quốc có thể lên tới 30 vạn.[16] Akbar cũng giao cho ba người con của mình giữ chức sĩ quan chỉ huy ba đạo quân lớn nhất nước với quân số lần lượt là 1 vạn, 8000 và 7000 người. Nhìn chung thì các sĩ quan quân đội được hưởng lương bổng khá hậu: 1 sĩ quan chỉ huy 100 người đã nhận mức lương tháng hơn 1000 rouble trong khi thu nhập hàng năm của 1 người nông dân chỉ là 300 rouble. Hơn nữa, theo tập quán những người lập được các chiến công đặc biệt sẽ được vua ban phát lãnh địa; nhưng bản thân Akbar chỉ muốn các sĩ quan được hưởng lương cao chứ không muốn ban phát lãnh địa cho họ, dù ông vẫn làm theo tập tục của người Mogul.[16]
Akbar cũng khuyến khích nghệ thuật phát triển và khôi phục kinh tế. Những cải cách về thuế và về ruộng đất của ông được đánh giá là thành công và khiến nền kinh tế của đế quốc Mogul nở rộ suốt một thời gian dài. Ông cho tiến hành đo đạc lại điền thổ trên toàn quốc và đặc biệt bãi bỏ lối đo đạc ruộng đất bằng sợi dây thắt nút mà dùng một cây thước làm bằng thân tre suôn thẳng vì sợi dây có thể co giãn và dẫn đến sự không chính xác cũng như tranh chấp kiện tụng[16]. Ngoài việc đo lại ruộng đất, Akbar cũng yêu cầu phải điều tra kỹ lưỡng về độ màu mỡ, nguồn cung cấp nước tưới, xem xét giá cả của các nông sản thịnh hành trong vùng, … rồi từ đó mà định mức thuế. Đây là một cải cách lớn trong hệ thống thuế vì các mức thuế trong hệ thống thuế nông nghiệp cũ đều được quy định dựa vào sản phẩm làm ra chứ không phải dựa vào chất lượng ruộng đất. Điều này khiến cho việc đầu tư vào nông nghiệp cũng như năng suất gia tăng đáng kể.
Theo Thập đại Tùng thư: 10 đại hoàng đế thế giới, Akbar kế thừa một biện pháp của Sher Shah Suri – kẻ thù của vua cha Humayun, quy định người nông dân phải nộp 1/3 số nông sản thu hoạch được cho nhà nước. Thuế này có thể được nộp bằng tiền hay hiện vật, về sau Akbar quy định phải nộp bằng tiền nhằm kích thích buôn bán trong nước. Tuy nhiên chính vì vậy mà sau mùa thu hoạch, người dân lại đổ xô đem bán nông sản để có tiền nộp thuế, hậu quả là vào thời điểm đó giá nông sản sút thảm hại và người dân không thu được bao nhiêu tiền. Hơn nữa, bên cạnh thuế 1/3 người nông dân còn phải nộp một số thứ thuế khác và đóng phí cho những người đo đạc ruộng đất, cho nhân viên thu thuế,… và kết quả là hàng năm họ phải gánh một số thuế tương đối nặng. Vì vậy, Akbar đã nhiều lần miễn giảm thuế cho dân chúng, đời sống người dân cũng nhờ đó mà đỡ chật vật.[16][22]
Dời đô về Fatehpur Sikri
Akbar chê kinh đô Dehli nằm quá xa về phía bắc[16] nên ông đã dời cung đình xuống phía Nam, đầu tiên là Agra; sau đó đến năm 1571 ông định đô ở Fatehpur Sikri (Fatehpur có nghĩa là thành phố chiến thắng), một khu vực ngoại ô của Agra. Thế là từ một vùng đất hoang vu còn nhiều dã thú, Fatephur Sikri đã nhanh chóng biến thành một thành phố tráng lệ với nhũng cung điện, hồ nước nhân tạo, đài phun nước,… hết sức lộng lẫy. Tuy nhiên năm 1585 Akbar lại thiên đô đến Lahore ở vùng Tây Bắc. Có nhiều giả thuyết được đặt ra, có thể là nguồn nước cung cấp cho Fatehpur Sikri không đủ chất lượng, hoặc do lúc đó Akbar đang phải hướng sự chú ý của mình đến các khu vực Tây Bắc và ông dời đô lên Lahore. Cuối cùng vào năm 1599 cung đình Mogul lại quay về Agra và Akbar định cư ở đó cho đến khi qua đời.
Dung hòa tôn giáo và văn hóa
Một điểm đáng chú ý là những bạn bè, học giả thân cận với Akbar có nhiều đức tin và tôn giáo khác nhau. Việc này khiến Akbar có được một sự hiểu biết sâu sắc về các tôn giáo này, và sớm nhận ra rằng “các tôn giáo đều có phần xán lạn, trong trong phần xán lạn đó vẫn có ít nhiều bóng tối”. Vì vậy, Akbar nhanh chóng hiểu rõ sự kình địch giữa các tôn giáo, nhất là Hồi giáo và Ấn Độ giáo sẽ gây ra thảm họa, nên ông đã thực thi nhiều biện pháp để dung hòa mâu thuẫn giữa các tôn giáo này với nhau. Ví dụ ông đã kết hôn với Jodhabai, một công chúa thuộc bộ lạc Raijput theo Ấn Độ giáo. Trong việc cắt đặt quan chức ông luôn bổ nhiệm sao cho những người có tôn giáo khác nhau làm việc chung với nhau. Đặc biệt Akbar đã dũng cảm bãi bỏ các thứ thuế đánh lên những người không phải theo đạo Hồi và cho phép những người bị ép theo đạo Hồi được quay về với tôn giáo trước kia của họ, mặc dù biết rằng những hành động này sẽ khiến nhà nước thất thu một khoản tiền to (lên tới 180 vạn rouble hàng năm) và bản thân Akbar sẽ phải gánh chịu những hậu quả lớn về chính trị.[16] Nhưng việc làm đó đã tạo dựng được một sự ủng hộ rộng rãi trong các tầng lớp nhân dân, nhất là những người theo Ấn Độ giáo. Tất nhiên, những việc làm của ông cũng khiến một bộ phận quý tộc Hồi giáo bất mãn, họ đã nhiều lần nổi dậy chống lại triều đình. Để đối phó, Akbar lại dựa vào sự giúp đỡ của các lãnh chúa phong kiến Ấn giáo.
Về sau Akbar xây dựng một trường học lớn và bố trí một hội trường để những học giả thuộc các tôn giáo khác nhau đến tranh luận. Thành phần tôn giáo của các học giả phải nói là rất đa dạng, có người Hồi giáo, Ấn giáo, có người theo Hỏa giáo, đạo Cơ Đốc, thậm chí là Tân giáo và Do Thái giáo. Thỉnh thoảng Akbar cũng đến nghe các cuộc tranh luận này và ông đã học được nhiều tri thức bổ ích ở đó.[16]
Tiến xa hơn, cố gắng tạo ra một tôn giáo kết hợp mọi đức tin, gọi là Tôn giáo Thánh Thần. Tôn giáo này lập Akbar là Giáo chủ và xem ông như bậc Tiên tri, các tín đồ khi gặp nhau phải nói to tên của Akbar để chào hỏi. Tôn giáo Thánh Thần không lập đền thờ, không có cầu phước, không có cúng tế mà chỉ khuyến khích các tín đồ chăm làm việc thiện, bố thí, chẩn tế,… Akbar không bắt ép người dân theo tôn giáo mới này nên số tín đồ Thánh Thần cũng không đông, với lại số lượng tín đồ các tôn giáo khác chống đối tôn giáo Thánh Thần cũng không phải ít.[16] Có điều Akbar không lấy làm lo, vì ông chỉ đơn giản xem đạo Thánh Thần của mình như là một biện pháp nhằm dung hòa các mâu thuẫn tôn giáo ở Ấn Độ. Sau khi Akbar qua đời, tôn giáo này nhanh chóng tan rã.
Ngoài ra nhà vua còn quyết tâm bãi bỏ các hủ tục lạc hậu trong xã hội Ấn Độ. Ví dụ, tin vào các truyền thống và luật tục Hồi giáo, ông đã cấm việc bắt quả phụ nhảy vào lửa chết theo chồng, và đã đích thân cứu vợ của Tổng đốc Bengal khỏi phải nhảy vào lửa[16]. Về sau, Akbar còn cấm các tục tảo hôn và tục giết hài nhi nữ trong dân gian, nhưng do sức mạnh của tập quán lâu dài, trong nhất thời các hủ tục ấy chưa thể dẹp hẳn được.
Tuy nhiên có nhiều sử gia cho rằng, thật ra đóng góp của Akbar trong việc dung hòa văn hóa không đáng kể như vậy. Lý lẽ của họ cho rằng, các chi tiết trên được lấy từ sách Akbarnama và Ain-i-akbari của Abul Fazal, một sử thần trong triều Akbar. Chính vì thế mà các công trạng của Akbar nhiều khi được phóng đại quá mức. Trong khi đó các tác phẩm của các sử gia như Badayuni, Shaikhzada Rashidi va Shaikh Ahmed Sirhindi không bị ảnh hưởng bởi sức ép của triều đình, vì vậy họ ít ca tụng Akbar hơn và các thông tin của họ có khả năng gần với sự thực hơn. Sử gia Vincent A. Smith kết luận:[23].
Ngày 17 tháng 10 (có sách chép là 27 tháng 10) năm 1605, Akbar đột ngột qua đời, trong lúc sự nghiệp ông đang toàn thịnh.[16]
Nhận định
Akbar còn là một nghệ nhân, thợ rèn áo giáp và vũ khí, thợ thủ công, nhà phát minh, người huấn luyện thú (Akbar từng nuôi hàng nghìn con báo săn và từng tự tay huấn luyện nhiều con trong số đó), người làm ren, nhà thần học và một triết gia[12]
Các sử gia Hồi giáo, Ấn Độ và phương Tây đều xem Akbar là vị vua kiệt xuất trong lịch sử Ấn Độ.[4] Trong hồi ký của mình, vua Jahangir (1605-1627), người con trai của Akkbar đồng thời là người kế vị ông đã dành nhiều mỹ từ ca ngợi tính cách của vua cha, và thêm hàng tá mẩu chuyện nhỏ để minh chứng và làm rõ thêm đức hạnh của cha mình.[24]
Theo Jahangir, nước da của Akbar có màu vàng như màu của bông lúa mì. Nhưng Antoni de Montserrat, một thầy tu dòng tên Catalan từng diện kiến Hoàng đế lại nói ông có nước da trắng. Akbar có thân hình cao ráo, bờ vai rộng, chắc nịch với đôi tay và đôi chân dài. Akbar còn nổi tiếng với nhiều hành động thể hiện tính quả cảm. Một trong những ví dụ đó là sự kiện xảy ra khi Akbar đang trên đường từ Malwa tới Agra, lúc đó ông mới 19 tuổi.
Trong tiểu thuyết và phim ảnh
- Năm 2008, đạo diễn Ashutosh Gowariker sản xuất phim Johaa Akbar nói về Akbar và hoàng hậu Hira Kunwari (Johadbai). Trong phim này, Hrithik Roshan thủ vai Akbar và Aishwarya Rai thủ vai Johadbai.
- Akbar cũng là một nhân vật trong bộ phim Hindi Mughal-e-Azam (Đại Mogul) đạt giải thưởng năm 1960. Trong bộ phim này nhân vật Akbar do Prithviraj Kapoor thủ diễn.
- Akbar và Birbal là hai nhân vật trong xê-ri phim Akbar-Birbal phát sóng trên Zee TV vào cuối thập niên 1990. Vai Akbar do Vikram Gokhale thủ diễn. Hiện nay, Akbar-Birbal phát sóng trên Zee Gujarati nhưng được lồng tiếng tại Gujarati.
- Một xê-ri phim truyền hình khác, tên là “Akbar the Great”, đạo diễn bởi Sanjay Khan và được phát sóng trên đài DD National vào thập niên 1990s.
- Akbar cũng là một nhân vật phụ quan trọng trong tiểu thuyết The Years of Rice and Salt phát hành năm 2002 của Kim Stanley Robinson 2002.
- Akbar cũng là một nhân vật chính trong tiểu thuyết Mụ phù thuỷ thành Florence ra mắt năm 2008 của Salman Rushdie.
- Amartya Sen dùng Akbar như một dẫn chứng chính yếu trong các tác phẩm The Argumentative Indian và Violence and Identity.
- Bertrice Small là một tiểu thuyết gia nổi tiếng về việc xây dựng các tiểu thuyết lãng mạn với các nhân vật chính là nhân vật có thật trong lịch sử. Akbar cũng không ngoại lệ, ông là nhân vật chính trong hai tiểu thuyết của nữ văn sĩ, và ông xuất hiện ba lần trong một tiểu thuyết khác. Trong tác phẩm This Heart of Mine, nhân vật nữ chính trở thành người vợ thứ 14 của Akbar, còn các tác phẩm Wild Jasmine và Darling Jasmine kể về cuộc sống của một người con gái của Akbar với một phụ nữ người Anh. Kết cục thường là không may đối với các người Ba Tư và người Ấn Độ.
- Akbar cũng là một nhân vật AI của phe Ấn Độ trong trò chơi Age of Empires III: The Asian Dynasties.
- Bản hòa tấu violin mang biệt danh “Il Grosso Mogul” sáng tác bởi Antonio Vivaldi trong thập niên 1720 và được xếp trong ca-ta-lô RV 208, được cho là lấy cảm hứng từ triều đại của Akbar.
- Tác phẩm The Miniaturist của Kunal Basu có cốt truyện xoay xung quanh một họa sĩ trẻ sống trong thời đại của Akbar và cũng chính là người vẽ nên chân dung của ông trong Akbarnama.
Xem thêm
Chú thích
- ^ Lịch sử văn minh Ấn Độ
- ^ “Tiểu sử Jalal-ud-din Mohammed Akbar”. BookRags. Truy cập ngày 23 tháng 5 năm 2008.
- ^ “Akbar”. The South Asian. Truy cập ngày 23 tháng 5 năm 2008.
- ^ a ă â The Mughals: Akbar
- ^ “Timurid Dynasty”. New World Encyclopedia. Truy cập ngày 18 tháng 7 năm 2009.
- ^ “Extant of Empire”.
- ^ Mục Acba trong Từ điển Bách khoa Toàn thư Việt Nam
- ^ “The Nine Gems of Akbar”. Boloji. Truy cập ngày 23 tháng 5 năm 2008.
- ^ a ă â Fazl, Abul. Akbarnama Volume II.
- ^ Prasad, Ishwari (1970). The life and times of Humayun.
- ^ “Akbar”. Columbia Encyclopedia. 2008. Truy cập ngày 30 tháng 5 năm 2008.
- ^ a ă Habib, Irfan (1992). “Akbar and Technology”. Social Scientist 20 (9–10): pp. 3–15. doi:10.2307/3517712.
- ^ Fazl, Abul. Akbarnama Volume III.
- ^ Part 10:..the birth of Akbar Humayun nama, Columbia University.
- ^ Banjerji, S.K. Humayun Badshah.
- ^ a ă â b c d đ e ê g h i k l m n o ô ơ p q r s t u ư v x y aa Thẩm Kiên (chủ biên), Thập đại Tùng thư – 10 đại hoàng đế thế giới. Phần 6: Đại đế Akbar, NXB Văn hóa Thông tin 2003 (người dịch: Phong Đảo)
- ^ Hoyland, J.S.; Banerjee S.N. (1996). Commentary of Father Monserrate, S.J: On his journey to the court of Akbar, Asean Education Services Published. tr. 57. ISBN 812060870 Kiểm tra giá trị
|isbn=(trợ giúp).
- ^ Ottoman court chroniclers (1578). Muhimme Defterleri, Vol. 32 f 292 firman 740, Shaban 986.
- ^ Ottoman court chroniclers (1580). Muhimme Defterleri, Vol. 32 f 292 firman 830, Shaban 988.
- ^ Smith, Vincent.A.;. The Oxford History of India (Paperback). Oxford University Press. tr. 348. ISBN 9780195612974.
- ^ Ottoman court chroniclers (1588). Muhimme Defterleri, Vol. 62 f 205 firman 457, Avail Rabiulavval 996.
- ^ Nguyễn Gia Phu, Nguyễn Văn Ánh, Trần Văn La, Đỗ Đình Hãng. Lịch sử thế giới trung đại, NXB Giáo dục, Thành phố Hồ Chí Minh 2006
- ^ Smith, Vincent.A.;. The Oxford History of India (Paperback). Oxford University Press. tr. 341. ISBN 9780195612974.
- ^ Jahangir (Thập niên=1600). Tuzk-e-Jahangiri (Hồi ký Jahangir).
Tài liệu tham khảo
- Habib, Irfan (1997), Akbar and His India, Oxford University Press, ISBN 0195637917.
- Nath, R (1982), History of Mughal Architecture, Abhinav Publications, ISBN 9788170171591.
- Thẩm Kiên (chủ biên), Thập đại tùng thư – 10 đại hoàng đế thế giới. Phần 5: Đại đế Akbar, NXB Văn hoá Thông tin 2003 (người dịch: Phong Đảo)
- Ngọc Lê, 1001 nhân vật và sự kiện lịch sử thế giới. Phần: Hoàng đế Akhbar (1542-1605), tr. 204-205, NXB Hải Phòng 2007
- Abu al-Fazl ibn Mubarak Akbar-namah Edited with commentary by Muhammad Sadig Ali (Kanpur-Lucknow: Nawal Kishore) 1881-83 Three Vols. (Tiếng Ba Tư)
- Abu al-Fazl ibn Mubarak Akbar-namah Edited by Maulavi Abd al-Rahim. Bibliotheca Indica Series (Calcutta: Asiatic Society of Bengal) 1877-87 Three Vols. (Tiếng Ba Tư)
- Henry Beveridge (dịch) The Akbar-namah of A-bu-Fazl Bibliotheca Indica Series (Calcutta: Asiatic Society of Bengal) 1897 Three Vols.
- Haji Muhammad ‘Arif Qandahari Tarikh-i-Akbari (được biết thông dụng như Tarikh-i-Qandahari) edited & Annotated by Haji Mu’in’d-Din Nadwi, Dr. Azhar ‘Ali Dihlawi & Imtiyaz ‘Ali ‘Arshi (Thư viện Rampur Raza) 1962 (Tiếng Ba Tư)
- Sách giáo khoa lịch sử lớp 5 – 12, NXB Giáo dục.
Liên kết ngoài
- Lịch sử Ấn Độ
- Vua nhà Mogul
- Người Agra
- Sinh 1542
- Mất 1605
- Vua thiếu nhi
- Nhà lãnh đạo tôn giáo
- Vua Ấn Độ
Trận Mậu Thân tại Huế
Trận Mậu Thân tại Huế là trận chiến kéo dài 26 ngày giữa Mặt trận Dân tộc Giải phóng Miền Nam Việt Nam với Quân lực Việt Nam Cộng Hòa và đồng minh Hoa Kỳ trong sự kiện Tết Mậu Thân. Trận chiến này cũng là một phần của Chiến tranh Việt Nam. Đây là một trận đánh ác liệt nhất trong đợt 1 Tổng tiến công Tết Mậu Thân. Dù quân Giải phóng bị đánh bật khỏi Huế song nó mang lại sự đổ vỡ tâm lý và chính trị lớn nhất cho Hoa Kỳ. Trong đó còn có sự kiện Thảm sát Huế Tết Mậu Thân vẫn còn nhiều tranh cãi về tính xác thực do các bên chưa công bố tài liệu hoặc công bố (tuyên truyền) sai lệch.
Mục lục
Chuẩn bị của Quân Giải phóng
Huế là một trong ba chiến trường chính và là một trong ba trọng điểm của cuộc Tổng tiến công và nổi dậy Tết Mậu Thân 1968. Chuẩn bị cho tổng tiến công và nổi dậy, từ tháng 5-1967, Trung ương Đảng Lao động quyết định tổ chức lại hệ thống lãnh đạo chỉ huy cho phù hợp với yêu cầu nhiệm vụ của chiến trường trọng điểm này. Theo chỉ đạo của Trung ương, các tỉnh uỷ và tỉnh đội giải thể. Các huyện uỷ chịu sự lãnh đạo trực tiếp của Khu uỷ. Về quân sự, trên từng hướng tiến công thành lập đoàn phụ trách: Đoàn 4 phụ trách khu vực Phú Lộc – bắc đèo Hải Vân; Đoàn 5 phụ trách mặt trận thành phố Huế và ba huyện ngoại thành Hương Trà, Hương Thuỷ, Phú Vang; Đoàn 6 phụ trách hai huyện Phong Điền, Quảng Điền (tỉnh Thừa Thiên); Đoàn 7 phụ trách hai huyện Triệu Phong, Hải Lăng (tỉnh Quảng Trị). Các đoàn chịu sự chỉ huy trực tiếp của Bộ Tư lệnh Quân khu Trị – Thiên. Đoàn 31, chịu sự chỉ huy của Bộ Tư lệnh mặt trận B5 (Đường 9 – bắc Quảng Trị), phụ trách khu vực từ Đường 9 trở ra đến giới tuyến quân sự tạm thời.
Nhằm tăng cường sự chỉ đạo, mặt trận trọng điểm Huế được chia thành hai cánh:
– Cánh Bắc phụ trách phần thành phố ở tả ngạn sông Hương và huyện Hương Trà. Đây là hướng chính của cuộc tổng tiến công và nổi dậy ở thành phố Huế với lực lượng gồm: Trung đoàn 6 bộ binh, Tiểu đoàn 816, Trung đoàn 9, Tiểu đoàn đặc công 12, một đại đội trọng liên 12,7mm (6 khẩu), một đại đội ĐKZ-75 (4 khẩu), một đại đội súng cối 82 mm (6 khẩu), một đại đội công binh, một đại đội trinh sát, một đại đội thông tin, một đại đội vận tải, hai đội biệt động thành phố cùng các lực lượng bảo đảm và lực lượng vũ trang huyện Hương Trà. Cánh này có nhiệm vụ tiêu diệt cơ quan đầu não Mỹ – Việt Nam Cộng Hòa, đánh chiếm khu thành nội, mục tiêu chủ yếu là Mang Cá, Tây Lộc, Cột Cờ, sau đó phát triển, chiếm lĩnh toàn bộ khu vực tả ngạn thành phố và huyện Hương Trà, tiến lên tiêu hao, tiêu diệt căn cứ Mỹ ở Đồng Lâm, thiết lập chính quyền cách mạng, đánh quân đối phương phản kích, giữ vững trật tự an ninh.
– Cánh Nam bao gồm phần thành phố ở hữu ngạn sông Hương và hai huyện Hương Thuỷ, Phú Vang. Lực lượng cánh này có hai tiểu đoàn bộ binh 840 và 810 thuộc Đoàn 5, hai tiểu đoàn bộ binh 815 và 818 của Trung đoàn 9, hai tiểu đoàn đặc công 1 và 2, một đại đội súng cối 82 mm (6 khẩu), một đại đội súng máy phòng không 12,7mm, một đại đội ĐKZ-75 mm (6 khẩu), một đại đội trinh sát, một đại đội công binh, một đại đội thông tin cùng các lực lượng biệt động, bộ đội địa phương, dân quân du kích, tự vệ. Mục tiêu chủ yếu của cánh Nam là các cơ quan hành chính của Việt Nam Cộng Hòa, cơ quan quân sự tỉnh Thừa Thiên, trung đoàn thiết giáp nhà lao, khu tam giác hữu ngạn. Sau khi tiêu diệt các mục tiêu này, cánh Nam từ kiềm chế, bao vây, ngăn chặn tiến lên đánh tê liệt căn cứ Phú Bài, trung đoàn thiết giáp Mỹ, giải phóng toàn bộ vùng nông thôn ngoại thành và hai huyện Hương Thuỷ, Phú Vang, đồng thời đánh phản kích từ ngoài vào thành phố.
Để chiếm được Huế, Mặt trận Dân tộc Giải phóng Miền Nam Việt Nam đã đưa 200 khẩu súng ngắn và chất nổ C4 vào bên trong thành phố. Vũ khí được đưa vào bằng xe lam, bằng các gánh hàng trái cây; còn AK thì dấu dưới những chiếc thuyền hai đáy. Tiến vào Mậu Thân, những con thuyền chở vũ khí vào Huế từ nguồn sông Bồ qua ngã Ba Sình, từ Dương Xuân Hạ xuống, từ Phú Vang lên, hoặc từ chợ Tài Ba vào để kịp thời trang bị cho bên trong.[5]
Ban chỉ huy mặt trận trọng điểm Huế gồm: Lê Minh – Phó Bí thư Khu uỷ, Bí thư Thành uỷ Huế làm Chỉ huy trưởng; Lê Chưởng – Phó Bí thư Khu uỷ, Chính uỷ quân khu làm Chính uỷ; Nam Long – Uỷ viên Thường vụ Khu uỷ, Phó Tư lệnh quân khu làm Chỉ huy phó; Đặng Kinh – Khu uỷ viên, Phó Tư lệnh quân khu làm Chỉ huy phó kiêm Tham mưu trưởng.
Các đơn vị tập dượt đánh các mục tiêu ở Huế đều không chọn người địa phương ra, chỉ lấy người ở quê xa tới để họ không biết mục tiêu gì, ở đâu. Mọi người đều phải tập dượt rất công phu, học tập kỹ lưỡng, và tuyệt nhiên không ai có thể biết được rằng sắp “đánh Huế”. Mặt khác, quân khu đề nghị Bộ tăng cường cho chiến trường 2 trung đoàn bộ binh, 3.000 quân bổ sung, 2 tiểu đoàn pháo, 1 tiểu đoàn cao xạ, 1 tiểu đoàn xe tăng và 1 tiểu đoàn thông tin và được Bộ chuẩn y. Nhờ vậy, đến trước ngày nổ ra tổng tiến công và nổi dậy, quân khu đã có 4 trung đoàn và 4 tiểu đoàn bộ binh, 4 tiểu đoàn đặc công, 15 đội biệt động thành và một số đơn vị binh chủng.
Tấn công Huế, họ đã đặt riêng ra một bộ tư lệnh chiến dịch chỉ huy. Họ dùng hai trung đoàn bộ binh là Đoàn 5 sát nhập chung với các cán bộ Thành đội Huế gọi là Bộ Chỉ huy 5 hay Bộ Chỉ huy Thành đội Huế do Nguyễn Vạn lãnh đạo và Đoàn 6 do trung tá Nguyễn Trọng Dần chỉ huy. Ngoài ra còn 2 trung đoàn bộ binh khác của Việt Nam Dân chủ Cộng hòa gởi sang làm chi viện là Đoàn 9 (Trung đoàn Cù Chính Lan) và một thành phần của Ðoàn 8.
Do các hoạt động bảo mật của quân Giải phóng làm rất tốt nên cho đến phút chót không một toán quân nào bị đánh vào giữa đội hình, không ai thương vong, không ai bị bắt, trong một thời gian dài, chiến dịch đã đưa về cả ngàn con người, cách trung tâm chỉ huy cách Huế 5 km. Với nỗ lực của các cơ quan kinh tế của khu và hậu cần quân khu, cùng sự đóng góp tích cực của các tầng lớp nhân dân, đến cuối tháng Giêng năm 1968, mặt trận Thừa Thiên – Huế đã có gần 1.000 tấn gạo để rải rác ở vùng giáp ranh và căn cứ miền núi Thừa Thiên, Quảng Trị, hơn 1.100 tấn để trong dân vùng đồng bằng (Thừa Thiên 700 tấn, Quảng Trị 450 tấn). Riêng mặt trận trọng điểm Huế mới có 130 tấn. Ngoài ra còn có 79 tấn muối, 15 tấn đường, 1,2 tấn sữa, 1,5 tấn bột trứng, 590 kg mì chính, chưa tính 350 tấn gạo, 400 tấn vũ khí Bộ Quốc phòng đã chuẩn y cho Trị – Thiên – Huế (qua Bộ Tư lệnh 559). Số hàng này đến ngày 20-1-1968, Đoàn 559 mới giao tại trạm đầu tiên, cách Huế khoảng 10 ngày vận chuyển bộ.
Lịch chung cho toàn quân Giải phóng về Huế là ngày 30 ăn Tết (đúng kỷ niệm lần thứ 180 ngày Tết Quang Trung đi giải phóng Thăng Long, Mậu Thân 1789).[5]
Trận chiến 26 ngày
“Xuân này hơn hẳn mấy xuân qua
Thắng trận tin vui khắp nước nhà
Nam – Bắc thi đua đánh giặc Mỹ
Tiến lên ! Toàn thắng ắt về ta!”.
Bài Thơ chúc Tết 1968 của Chủ tịch nước Việt Nam Dân chủ Cộng Hòa Hồ Chí Minh phát đi trên sóng phát thanh quốc gia của Việt Nam Dân chủ Cộng Hòa chính là hiệu lệnh phát động cuộc tấn công.[6]
Từ chiều 30 đến đêm giao thừa qua ngày mồng một, tiếng pháo nổ liên hồi, dân chúng lũ lượt đi lễ, đi chúc Tết lẫn nhau rất vui vẻ, không có chuyện gì xảy ra.
Sáng mồng một Tết, Chuẩn tướng Ngô Quang Trưởng, Tư lệnh Sư đoàn 1 Bộ binh, cùng toàn thể nhân viên thuộc Bộ Tư lệnh Sư đoàn đến dự lễ chào cờ đầu năm ở Phú Văn Lâu. Ngay sau đó, chuẩn tướng được tin Quân đoàn cho biết quân giải phóng trong đêm 30 Tết đã đột nhập tấn công 2 thị xã Nha Trang và Qui Nhơn. Lệnh cấm trại được ban hành tức khắc cho các đơn vị trực thuộc. Chính chuẩn tướng cũng ngủ tại Bộ Tư lệnh Sư đoàn không về nhà. Đang say sưa ăn Tết, binh sĩ đồn trú vẫn không tin quân giải phóng sẽ tấn công.
2 giờ 33 phút ngày 30-1-1968, pháo binh Quân giải phóng đồng loạt bắn phá các mục tiêu Việt Nam Cộng Hòa ở khu Tam giác, khu Phan Sào Nam, Phú Bài, Động Toàn, Đông Ba, mở đầu cho tổng tiến công vào Nội đô Huế. Sau loạt pháo mở màn, lực lượng vũ trang trên hai hướng cùng lúc đánh vào 40 mục tiêu trong và ngoại thành Huế.
Khởi đầu cuộc tấn công chủ yếu với 2 tiểu đoàn 800 và 802 cùng với lực lượng bí mật xâm nhập trước, đến sáng sớm ngày đầu tiên, quân Giải phóng đã kiểm soát toàn bộ thành phố ngoại trừ Bộ Tư lệnh Sư đoàn 1/BB (thành Mang Cá) và khu phái bộ Cố vấn Hoa Kỳ MACV (tức Khách sạn Thuận Hóa). Đại đội 1 (Tiểu đoàn 12 đặc công) và Đại đội 2 (Tiểu đoàn 1, Trung đoàn 6) đánh vào Mang Cá. Do không nắm chắc địa hình, các đơn vị phải dùng sức mạnh để đột phá vào cổng chính, quân Mỹ trên các nhà tầng bắn trả quyết liệt. Xe tăng Mỹ tiến ra bịt cổng bị quân Giải phóng dùng B-40 bắn cháy 2 xe và đẩy lui. Sau đó 14 chiến sĩ đặc công và 12 chiến sĩ bộ binh xung phong vào căn cứ chiếm được khu nhà đại đội quân y, đại đội chiến tranh tâm lý. Xe tăng Mỹ phản kích cố bịt cho được cửa mở. Lực lượng quân Giải phóng từ phía sau lên tiếp viện không vượt qua được hoả lực rất mạnh. Đến 11 giờ trưa, toàn bộ lực lượng quân Giải phóng phải rút ra.
Ngay hôm đó quân Mỹ tiến vào Huế tăng cường và phòng thủ các nơi kể trên. Quân Giải phóng tăng cường tiểu đoàn 804 với ý đồ chặn đứng các lực lượng tăng phái Mỹ – Việt Nam Cộng Hòa nhưng họ không thực hiện được ý đồ này. Thành Mang Cá và khu Cố vấn Mỹ được củng cố mạnh mẽ và không còn bị đe dọa nghiêm trọng nữa.[7]
Vào đêm mồng một Tết, 2 giờ sáng quân Giải phóng đồng loạt pháo kích vào Bộ Tư lệnh Sư đoàn 1, Bộ Chỉ huy Tiểu khu, Trung tâm Huấn luyện Đống Đa và vị trí của Thiết đoàn 7 Kỵ binh ở An Cựu. Khoảng trên 100 đạn súng cối 82 ly của quân Giải phóng bắn vào khu Mang Cá Lớn. Cùng lúc đó, họ cũng tấn công khu Mang Cá sau khi lọt qua được cửa An Hòa. Một cánh quân Quân Giải phóng tiến đến sân bay Tây Lộc tấn công khu quân cụ của Đại đội 1 Quân cụ, nhưng bị lực lượng Việt Nam Cộng hòa bắn dữ dội. Một cánh quân khác của họ tấn công của thành phía Tây, dùng bộc phá phá tan cổng và tràn vào nội thành. Trong khi đó, một tiểu đoàn khác tấn công vị trí Bắc cầu An Hòa tới 3 giờ 20 sáng thì chiếm được mục tiêu.
Lúc 1 giờ sáng thì quân Giải phóng thuộc trung đoàn 6 báo đầu tiên đã chiếm lĩnh trận địa; tiếp theo, cánh nam báo chiếm lĩnh hai mục tiêu ưu tiên; mỗi điện báo đều mật và chỉ 3 chữ. 6 giờ sáng, điện báo chiến thắng về từ khắp mọi nơi, coi như đã chiếm hết thành phố Huế, các huyện ngoại thành cũng chiếm được các xã địa bàn đã quy định. Như vậy, chỉ trong 3 tiếng đồng hồ, quân Giải phóng đã đánh chiếm hầu hết thành phố Huế. Đến 11 giờ sáng mùng 2, lá cờ Mặt trận treo trên đỉnh Kỳ Đài Huế; tất cả bộ đội đều nhảy nhót, vỗ tay hoan hô.[5]
Sau khi chiếm cửa An Hòa và cửa chánh Tây, quân Giải phóng miền Nam dồn nỗ lực tấn công khu Mang Cá. Lực lượng phòng thủ từ trên các tầng lầu bắn xuống dữ dội khiến họ tiến lên không nổi. Lực lượng đánh sân bay Tây Lộc bị rào kẽm gai ngăn cản nên chạy lạc sang đánh khu Quân Cụ.
Đến 3 giờ 15 sáng, họ dốc toàn lực tấn công khu sân bay, đột nhập đốt kho đạn, kho xăng và khu nhân viên kỹ thuật, nhưng cả ngày hôm sau vẫn chưa chiếm được khu sân bay này. Đêm đến, lại tấn công nữa, cuối cùng chiếm được khu đậu phi cơ. Sáng hôm sau, quân Mỹ – Việt Nam Cộng Hòa phản kích chiếm lại sân bay. Tính chung cả hai đợt, quân Giải phóng phá hỏng được 40 máy bay, 100 xe các loại, đốt 1 kho đạn, 1 kho xăng.
Quanh khu Đại Nội quân giải phóng miền Nam tấn công Đại Ðội Thám Báo của Sư Ðoàn 1 Bộ Binh Việt Nam Cộng Hòa. Đại đội 4 đột phá cửa Hữu, dùng một mũi thọc sâu nhanh chóng chiếm khu Cột Cờ lúc 4 giờ 30 phút. Còn lại đại bộ phận của Đại đội 4 cùng Đại đội 3 theo đường Yết Kiêu, Lê Huân đánh vào khu Đại Nội. và vào lúc 5 giờ sáng, quân Giải phóng chiếm khu Đại Nội, diệt toàn bộ đại đội thám báo và 130 cảnh sát, bắt 26 lính khác. Tới 8 giờ sáng thì họ chiếm được cột cờ và treo lên đó lá cờ Giải phóng (trên đỏ, dưới xanh, có ngôi sao vàng ngay giữa) rất lớn. Tới sáng mồng 2 Tết tại phía tả ngạn sông Hương, họ trà trộn vào nhiều khu phố và kiểm soát được khu Đại nội, chợ Đông Ba, cửa Thượng Tứ, của Chánh Tây và cửa An Hòa.
Tại hữu ngạn sông Hương, một cánh quân khác phối hợp với thành đội Huế làm chủ tình hình khá dễ dàng. Họ tràn ngập vào các khu dân chúng và bao vây cô lập tất cả các cứ điểm quân sự của Việt Nam Cộng Hòa, đã thành công chiếm tất cả các cơ quan hành chánh, trong đó có Tòa Hành Chánh tỉnh Thừa Thiên, khu đại học, v.v. Riêng khu tứ giác gồm trung tâm MACV, Bộ Chỉ Huy Tiểu Khu Thừa Thiên, Đài Phát Thanh, Trường Kiểu Mẫu và cầu tàu Hải Quân vẫn nằm trong tay quân Việt Nam Cộng hòa.
Đến ngày 1-2, phần lớn Huế với 90% dân số đã nằm trong tay lực lượng quân giải phóng. Hãng tin Pháp AFP ngày 7-2-1968 đã bình luận: “Sau một đêm đánh nhau, Việt cộng đã kiểm soát 90% dân chúng thành phố Huế. Ngay sáng hôm sau, bộ máy hoạt động và cổ động chính trị của Mặt trận Dân tộc Giải phóng đã bắt tay vào làm việc. Rõ ràng họ có một tổ chức mạnh mẽ trong thành phố này vì họ có thể huy động rất nhiều người ra làm việc cho họ”.
Vào sáng mồng 2 Tết, Bộ Tư Lệnh Sư Ðoàn 1 điều động Tiểu Ðoàn 2 Nhảy Dù ở Tứ Hạ kéo về giải tỏa thành phố. Trước hỏa lực rất mạnh của quân giải phóng từ trong các dãy nhà bắn ra, tiểu đoàn Nhảy Dù không sao di chuyển được nhất là trời xấu không có Không Quân yểm trợ. Tiểu Ðoàn 3/3 của Việt Nam Cộng Hòa đóng tại Nam Giao phản công cũng thất bại không giải tỏa được áp lực tại vùng này. Thiết đoàn 7 Kỵ Binh đóng tại An Cựu được lệnh tiến sang Thành nội giải tỏa.
Vào buổi trưa, quân Việt Nam Cộng Hòa mang 3 chiến xa mở đường vào thành phố, nhưng khi vào tới gần Ty Cảnh sát Quốc Gia (vẫn do quân đội Việt Nam Cộng Hòa giữ) thì bất thần bị B-40 của Quân Giải phóng miền Nam từ khu nhà phố bắn cháy xe và Trung Tá Phan Hữu Chí (thiết đoàn trưởng) bị chết ngay tại chỗ.
Tám giờ sáng ngày mồng 3 Tết, Chiến Ðoàn 1 Nhảy Dù gồm các Tiểu Ðoàn 2 và 7 cùng với Chi Ðoàn thiết vận xa từ An Lỗ và Tứ Hạ về giải tỏa cùng lúc Bộ Chỉ Huy Chiến Ðoàn 1 và Tiểu Ðoàn 7 Nhảy Dù mới được tăng cường từ Saigon tới Huế vào buổi trưa ngày mồng 2 Tết. Bộ đội nghênh chiến nhưng sau đó họ rút lui vào nội thành cố thủ.
Khi Huế bị đánh, Hoa Kỳ không có một lực lượng nào ở trong thành phố ngoài Bộ Chỉ Huy MACV ở ngay sát Bộ Chỉ Huy Tiểu Khu Thừa Thiên. Mãi đến chiều mồng 3 Tết mới có 1 đại đội Thủy Quân Lục Chiến (TQLC) Hoa Kỳ đầu tiên đến tăng cường cho Bộ Chỉ Huy MACV của họ.
Trong 3 ngày mồng 3, 4 và 5 Tết (1, 2 và 3 tháng 2/1968), quân đội Hoa Kỳ gồm 3 đại đội TQLC và 1 chi đoàn thiết xa thuộc Sư Ðoàn 1 TQLC mới mở các cuộc hành quân giải tỏa. Ngày mồng 4 Tết, quân Giải phóng tấn công Tiểu Ðoàn 1 Công Binh tại 1 km phía Nam Huế và tiếp tục duy trì áp lực tại khu vực Tây Lộc, Thành Nội, khu vực cột cờ, khu vực hành chánh và trường Đồng Khánh. Cũng trong đêm này, họ chiếm lao xá giải thoát khoảng 2.000 can phạm đủ thành phần. Trong số này, gần một nửa (1.000 người) được vũ trang và tham gia vào các đơn vị quân Giải phóng. Sự giải thoát các tù nhân này gây thêm sự xáo trộn cho thành phố Huế.
Cuộc phản công của Hoa Kỳ và Việt Nam Cộng Hòa
Mồng 5 Tết thì quân đội Hoa Kỳ và Việt Nam Cộng Hòa mới bắt đầu phản công với 16 tiểu đoàn, khoảng 15.000 quân thuộc các đơn vị:
- Lực lượng Hoa Kỳ gồm Tiểu Ðoàn 2/5 TQLC có 3 đại đội và 1 chi đoàn chiến xa xuất phát từ cứ điểm MACV Thừa Thiên cộng với Chiến Ðoàn RAY gồm 2 đại đội TQLC Hoa Kỳ xuất phát từ đầu cầu An Cựu. Các lực lượng này được phân công giải tỏa khu vực hữu ngạn sông Hương. Ngoài ra, cũng cần kể đến một lực lượng khác nằm án ngữ ở phía Tây Bắc và Tây Nam của thành phố Huế. Đó là Sư Ðoàn 1 Không Vận Hoa Kỳ mới được đưa từ An Khê ra trước Tết ứng phó với tình hình chiến sự tại Khe Sanh.
- Lực lượng Việt Nam Cộng Hòa gồm Chiến Ðoàn 1 Nhảy Dù với 3 tiểu đoàn và 1 chi đoàn thiết vận xa xuất phát từ phía Bắc Thành Nội tiến vào. Tiểu Ðoàn 9 Nhảy Dù được trực thăng vận từ Quảng Trị đến thành Mang Cá vào chiều ngày mồng 4 Tết và xuất phát từ đây tiến vào Thành Nội. Chiến Ðoàn Nhảy Dù còn được tăng cường thêm các đơn vị của Sư Ðoàn 1 Bộ Binh để giải tỏa khu vực tả ngạn sông Hương.
Ngày mồng 5 Tết, quân Hoa Kỳ và Việt Nam Cộng hòa đã tái chiếm được một nửa sân bay Thành Nội và cửa An Hòa. Trong trận này quân Giải phóng thương vong 77 người, mất 27 súng đủ loại. Phía Hoa Kỳ và quân đội Việt Nam Cộng Hòa bị thiệt hại nhẹ. Trong ngày mồng 6 Tết, tức 4 tháng 2/1968 quân Giải phóng miền Nam nhờ các pháo đài cũ thiết lập thời Pháp cầm chân lực lượng Việt Nam Cộng Hòa trong khu vực Thượng Tứ và Kỳ đài khiến họ không tiến lên được.
Về phía tả ngạn, Tiểu Ðoàn 2/5 TQLC Hoa Kỳ tấn công giải tỏa tại khu Đại học Huế và Bộ Chỉ Huy MACV. Cứ tiến lên rồi lại bị đẩy lui về, do đó việc giải tỏa khu vực hữu ngạn sông Hương đã chậm trễ và kéo dài trong nhiều ngày. Các đơn vị của Tiểu Ðoàn 2/5 TQLC Hoa Kỳ đã giải tỏa được áp lực cho nhiều cơ sở quân sự và cho nhiều khu dân cư, nhưng sau ít giờ chiếm đóng các đơn vị này lại phải rút lui.
Vào 11 giờ 30 sáng mồng 9 Tết, được tăng cường thêm 2 tiểu đoàn từ phía An Hòa – Kim Long, quân Giải phóng miền Nam mở một cuộc tấn công vào Tiểu Ðoàn 4/3 trú đóng tại Chánh Tây, gây cho quân đội Việt Nam Cộng Hòa nhiều thương vong, thất lạc một số máy truyền tin cùng vũ khí khá quan trọng mà chỉ mất 7 người. Cũng trong đêm 9 Tết tức 7 tháng 2/1968, quân Giải phóng giật mìn sập cầu Tràng Tiền.
Ngày 10 Tết, lực lượng Hoa Kỳ chiếm lại Tòa Đại Biểu còn lực lượng hành quân Việt Nam Cộng Hòa trong khu vực tả ngạn không tiến lên được. Đến ngày 9 tháng 2/1968, tức 11 âm lịch, quân Giải phóng miền Nam phân tán mỏng và rút lui về phía Nam Giao.
Để thanh toán Quân Giải phóng miền Nam còn bám trong dân, Tiểu Khu Thừa Thiên đã điều động một số lính Địa Phương Quân của Quận Hương Thủy và các khóa sinh của Trung Tâm Huấn luyện Đống Đa tại Phú Bài để mở các cuộc hành quân lục soát và kiểm soát các khu phố đã được giải tỏa.
16 giờ ngày 10 tháng 2/1968, một đơn vị TQLC Hoa Kỳ được trực thăng vận tới tăng viện cho Tiểu Ðoàn 2/5 bên khu vực hữu ngạn sông Hương dù thời tiết rất xấu, trong khi đó, 1 tiểu đoàn TQLC khác được di chuyển bằng xe từ Phú Bài vào thành phố Huế. Cũng trong ngày này 1 chiếc LCU của Hải Thuyền Việt Nam đã cập bến trước Trường Ðại Học Sư Phạm chở các đồ tiếp tế từ Bộ Tư Lệnh Sư Ðoàn 1 bên tả ngạn sông Hương sang hữu ngạn cho các cơ quan quân sự của Tiểu Khu Thừa Thiên. Lúc này Gia Hội vẫn hoàn toàn do Quân Giải phóng miền Nam kiểm soát. Hai phần ba đường Phan Bội Châu cũng vậy. Trong Thành Nội họ cũng chiếm được nhiều cao điểm và nhà dân.
Bộ Tư Lệnh Sư Ðoàn 1 đang đứng trước hai ngả. Một là thận trọng mà tiến, chiếm từng nhà bằng cận chiến vũ khí cá nhân, chấp nhận thương vong cao cho binh sĩ. Hai là quyết tâm đánh mau đánh mạnh, dùng hỏa lực mạnh như bom, pháo thanh toán nhanh chóng Quân Giải phóng miền Nam và như vậy buộc dân chúng phải chấp nhận tổn thất rất lớn. Cuối cùng họ chọn cách thứ 2.
Vào sáng ngày 12 tháng 2/1968, quân Việt Nam Cộng hòa được tăng cường 1 đơn vị tiền thám của Chiến Ðoàn A TQLC, hồi 18 giờ một đơn vị TQLC Hoa Kỳ cũng đã băng qua sông Hương sang bên tả ngạn cập bến Bảo Vinh vào Thành Nội qua cổng hậu. Sáng ngày 13 tháng 2/1968, TQLC Hoa Kỳ tiếp tục đổ bộ lên bến Bảo Vinh.
Nhờ trời quang mây tạnh trong 3 ngày liền 14, rằm (15) và 16 Âm lịch Chiến Ðoàn A TQLC Việt Nam Cộng hòa từ Sài Gòn đến để thay thế cho Chiến Ðoàn Nhảy Dù đã thiệt hại quá nhiều được về lại Sài gòn nghỉ ngơi và bổ sung. Chiến Ðoàn A TQLC Việt Nam Cộng hòa được mang đến Phú Bài, dùng tàu vượt sông đổ bộ lên bến Bao Vinh. Hai trong 3 Tiểu đoàn TQLC đã đổ bộ an toàn vào Thành Nội ngày 12 tháng 2/1968.
Cuộc hành quân của Chiến Ðoàn A TQLC Việt Nam tại chiến trường Huế nay được đặt mật danh là “Cuộc Hành Quân Sóng Thần 739/68,” khởi diễn từ Thành Nội vào sáng ngày 14 tháng 2/1968, Tiểu Ðoàn 1 do Thiếu Tá Phan Văn Thắng chỉ huy và Tiểu Ðoàn 5 do Thiếu Tá Phạm Văn Nhã làm tiểu đoàn trưởng.
Chiến Ðoàn A TQLC Việt Nam chia làm 2 cánh quân. Cánh thứ nhất là Tiểu Ðoàn 1, cánh thứ hai là Tiểu Ðoàn 5. Mục tiêu đầu tiên là tiến tới trại Cao Thắng của Đại đội 1 Quân Cụ làm căn cứ tiền tuyến. Trại này đã do 80 lính Việt Nam Cộng Hòa cố thủ trong 15 ngày dưới quyền chỉ huy của Đại Úy Trần Kim Huê và Trung Úy Nguyễn Văn Cáp. Họ cho biết kho quân cụ này rất quan trọng vì tồn kho rất nhiều vũ khí, đạn dược, đủ loại kể cả 1.400 súng M-16 là súng tối tân nhất của Mỹ, nếu Quân Giải phóng miền Nam chiếm được kho súng đạn này thì thật là “một đại họa” cho Hoa Kỳ và Việt Nam Cộng Hòa.
Hôm 14 tháng 2, lần đầu tiên trong trận đánh 16 ngày tại Huế, phi cơ đã ném bom vào những bức tường kiên cố. Các loại bom được dùng là bom napalm, hỏa tiễn 6.8 inch và bom hơi cay thả vào các vị trí Quân Giải phóng miền Nam. Hôm 15 tháng 2/1968, các phi cơ Hoa Kỳ đã thả các loại bom 250, 500 và 750 cân Anh. Các chiến xa M-50 Ontos sử dụng súng không giật 107 ly bắn đạn tạo mưa mảnh đinh có sức sát thương và phá hủy công trình rất lớn cũng được sử dụng tối đa.
Quân Giải phóng cố tìm cách giữ những yếu điểm ở dọc các bức tường về phía đông bắc và tây nam mặc dù bị tấn công nhiều đợt. Trận đánh ở Huế trở nên gay go vì thời tiết trở lạnh và vì cuộc chiến diễn ra trong từng căn nhà một, bàn ghế được mang ra chất ngổn ngang để làm chướng ngại vật ngăn quân Mỹ. Ổ kháng cự chính của các chiến sĩ quân Giải phóng nằm dọc theo bức tường phía tây nam của pháo đài rộng 2 dậm vuông và chiếm giữ khu nội điện nằm trong Thành Nội.
Ngày 16 tháng 2/1968 tại khu Thành Nội Huế, phi cơ F-8 Crusader thả bom thậm chí đã dùng cả bom napalm oanh kích vào các vị trí của quân Giải phóng.
Ngày 18 tháng 2/1968, việc tiến quân của Hoa Kỳ và Việt Nam Cộng Hòa gặp rất nhiều khó khăn, chậm chạp, thời tiết xấu, trực thăng không thể tiếp tế được. Một đoàn xe Việt Nam Cộng Hòa đi từ Phú Bài đã bị pháo kích. Hai bên giao tranh nhiều lần suốt ngày. Phi cơ chiến đấu không yểm trợ được vì thời tiết xấu, khí hậu lạnh và có sương mù thấp cách mặt đất chừng 150 mét.
Lúc 4 giờ 30 ngày 19 tháng 2/1968, 2 tiểu đoàn của Mặt trận Dân tộc Giải phóng miền Nam Việt Nam tại khu vực phía tây nam Thành Nội Huế tấn công vào vị trí của Tiểu Ðoàn 1 TQLC Việt Nam cộng hòa, khoảng 300 trái đạn súng cối 82 ly và B-40 bắn vào vị trí của tiểu đoàn này gây thiệt hại. Ngày 20 tháng 2/1968, tại Thành Nội vẫn còn khoảng chừng 350 quân Giải phóng tiếp tục chiến đấu, cầm cự ở những vị trí kiên cố. Trước khi đánh vào Thành Nội, các đơn vị Hoa Kỳ và Việt Nam Cộng Hòa đã truyền loa kêu gọi ra hàng nhưng quân Giải phóng hầu hết bố trí trong hầm hố và địa đạo tại dãy tường thành kiên cố tây nam quyết cố thủ không đầu hàng nên quân đội Hoa Kỳ phải dùng hỏa lực mạnh tấn công vào.
Ngày 21-2, quân Mỹ và Việt Nam Cộng Hòa đã chiếm toàn bộ tuyến Bôn Trì, Bôn Phổ, An Lưu, La Chữ, Quế Chữ, Cổ Bưu. Trong thành nội, chúng chiếm thêm cầu Thượng Tứ, dồn lực lượng quân Giải phóng về phía tây. Trước tình hình đó, để bảo toàn lực lượng tránh bị bao vây, ngày 22-2-1968, Khu uỷ Trị – Thiên và chỉ huy mặt trận Huế quyết định rút toàn bộ lực lượng ra ngoài thành phố.
Mãi tới trưa ngày 23 tháng 2/1968, hai đại đội thuộc một đơn vị Thủy Quân Lục Chiến Việt Nam Cộng Hòa đã chiếm cửa Hữu phía tây Thành Nội Huế sau khi thanh toán xong một lực lượng đối phương gồm 31 người, tịch thu một trung liên Bar, 4 súng trường M1, 4 khẩu carbine, một súng trường AK-47.[cần dẫn nguồn] Đồng thời một đơn vị khác của Thủy Quân Lục Chiến Việt Nam Cộng Hòa chạm súng với một lực lượng đối phương không rõ quân số tại khu vực tây nam Thành Nội Huế. Còn lực lượng Thủy Quân Lục Chiến Hoa Kỳ đã chiếm được một vòng lầu ở phía đông nam. Nhờ tính chiến lược của địa điểm này, quân Mỹ và đồng minh đã hoàn toàn kiểm soát được cầu Nguyễn Hoàng (tức cầu Tràng Tiền).
Trong trận đánh chiếm giữ thành phố, quân Giải phóng cũng thành công trong việc thành lập Mặt Trận Liên Minh Dân Tộc Dân Chủ và Hoà Bình với Giáo Sư Lê Văn Hảo làm chủ tịch, các ủy viên gồm có bà Thuần Chi, Thượng Tọa Thích Ðôn Hậu, và hai đảng viên Cộng Sản khác.
Quân Giải phóng rút khỏi Huế ngày 23 tháng 2/1968 và cuối ngày 24 tháng 2/1968 thì quân đội Hoa Kỳ tái kiểm soát hết các khu vực nội thành.
Kết quả
Trong 25 ngày chiến đấu, cả 2 bên đều chịu thiệt hại lớn. Quân Mỹ và Việt Nam Cộng Hòa có hơn 4.400 thương vong, còn Quân Giải phóng mất khoảng 3.000 tới 4.000 người (trong đó có 1.042 người tử trận). Tính theo tỷ lệ, các đơn vị Mỹ – Việt Nam Cộng Hòa thương vong 1/4 quân số, trong khi quân Giải phóng thương vong 1/3.
Tài liệu của Quân Giải phóng ghi nhận: Sau 25 ngày đêm chiến đấu và làm chủ thành phố Huế, quân và dân ta đã diệt, bắt sống, bức hàng và làm tan rã 25.000 tên địch, bắn rơi và phá hỏng hơn 200 máy bay, bắn cháy 41 tàu chiến, phá huỷ 533 xe quân sự, giải phóng 210.000 dân, 20 xã, 271 thôn, thành lập chính quyền ở 200 thôn.
Trong khi xét về chiến thuật, quân Mỹ – Việt Nam Cộng Hòa đã thành công khi tái chiếm được Huế, nhưng xét về toàn cục thì họ đã nếm đòn đau nhất trong các cuộc tấn công Tết Mậu Thân. Với việc giữ được thành phố 25 ngày, quân Giải phóng ở Huế đã giành thành công lớn nhất và giữ được thành phố lâu nhất so với các thành phố khác, góp phần quan trọng vào thắng lợi chính trị cũng như tạo ý nghĩa tuyên truyền của tổng tiến công và nổi dậy trên toàn Miền.
Mặt khác, chính chiến thuật của Mỹ – Việt Nam Cộng Hòa cũng đẩy tình cảnh của họ vào thế bất lợi, bởi việc sử dụng vũ khí hạng nặng trong chiến tranh đô thị, tuy giúp giảm thương vong, song lại gây tàn phá chết chóc cho dân thường. Những hình ảnh này được trình chiếu lên truyền hình vô hình trung đã khiến nhân dân Mỹ căm phẫn, làm quân đội Mỹ mất đi sự ủng hộ của công chúng, tác động tiêu cực tới chiến lược chiến tranh của họ. Trận đánh này cùng với Tết Mậu Thân vẫn thường được giới sử học Mỹ coi là “Begin the lost of the War”[cần dẫn nguồn] – Khởi đầu của sự thất bại.
Sự thiệt hại cho dân thường
Xem thêm Thảm sát Huế Tết Mậu Thân.
Tòa tỉnh trưởng, qua đài phát thanh Huế, đã ra thông cáo thiết quân luật 24 trên 24. Tuy nhiên nhiều thường dân đã liều chạy về nhà cũ thu thập chăn mền, chiếu, gạo, nồi niêu, bát đĩa. Tại hữu ngạn sông Hương có 2 trung tâm tỵ nạn, một tại Dòng Chúa Cứu Thế và một tại trường Kiểu Mẫu, một trại khác đã được tạo lập tại Phú Lương.
Những trại tỵ nạn này được lập ngay từ khi quân lực Hoa Kỳ mở cuộc phản công và họ giải tỏa đến đâu thì dân chúng đến tập trung tại các trung tâm tỵ nạn. Đến ngày 10 tháng 2, 1968, người ta mới bắt đầu thu lượm xác chết và dân chúng nằm rải rác rồi tạm chôn ngay bên đường, không thể dời ra nghĩa địa được.
Để tiêu diệt quân Giải phóng trong đô thị, quân Mỹ dùng pháo hạm và máy bay ném bom bắn phá suốt ngày đêm. Các loại vũ khí có sức sát thương hàng loạt như súng không giật 107 mm bắn đạn tạo mưa đinh, bom napan, đạn pháo tăng, súng phun lửa… được sử dụng tối đa. Bên cạnh việc giúp tiêu diệt đối phương, những vũ khí này cũng gây tác hại rất lớn cho dân thường. Theo thống kê, sau 25 ngày chiến sự, 80% nhà cửa ở Huế đã bị bom đạn Mỹ phá hủy, hàng ngàn thường dân cũng chết trong các cuộc giao tranh.[8] Theo tài liệu của Quân Giải phóng, họ đã phải chôn cất hàng ngàn dân thường trong các hố chôn tập thể cùng binh sĩ của họ.
Một số tài liệu Mỹ và phương Tây cho rằng trong lúc chiếm giữ Huế, quân Giải phóng đã xử tử nhiều nhân viên quân sự và dân sự thuộc chính quyền Việt Nam Cộng hòa.[9][10][11] Theo ông Mark Woodruff, một báo cáo của Mặt trận Dân tộc Giải phóng bắt được ngày 25 tháng 4 năm 1968 ghi rằng họ đã “diệt 1.892 nhân viên hành chánh, 38 cảnh sát, 790 tên ác ôn, sáu đại úy, 1 trung úy, 20 thiếu úy và nhiều sĩ quan trừ bị…” tại Huế.[12] Ngược lại, phía quân Giải phóng và một số tài liệu Mỹ và phương Tây cho biết: Cái gọi là “cuộc thảm sát” chỉ là đòn tâm lý chiến mà Mỹ dựng lên, thực tế bom Mỹ đã làm nhiều thường dân chết lẫn lộn cùng binh lính hai bên. Quân Giải phóng đã tự chôn cất thường dân chết do hỏa lực của Mỹ, do vậy Hoa Kỳ mới phát hiện xác thường dân trong các ngôi mộ tập thể. Vào thời điểm đó, một số hãng thông tấn nước ngoài và các nhà báo độc lập đã đến kiểm chứng các hố chôn tập thể, nhưng bị phía Mỹ và Việt Nam Cộng hòa ngăn cản.[13][14][15][16][17] Điều này đặt nghi vấn: tại sao Mỹ và Việt Nam Cộng Hòa sau khi tái chiếm Huế đã không cho phóng viên quốc tế tới hiện trường để điều tra viết bài, trong khi nếu sự việc có thật thì lẽ ra Mỹ phải tận dụng vì đây sẽ là cơ hội tuyên truyền rất tốt cho họ.
Thiệt hại gây ra cho Hoàng Thành
Sau khi trận tổng công kích của quân Giải phóng miền Nam thực hiện vào Huế kết thúc, Huế đã bị tàn phá tới 80% nhà cửa. Thành Nội với chiều dài 2.5 km kể như hoàn toàn bị tàn phá.
Nhiều công trình bị thiệt hại trong Hoàng Thành. Cửa Ngọ Môn cùng các công trình khác bị hư hại nặng nề, làm biến dạng, mãi đến cuối thập niên 1970 mới được trùng tu, sửa chữa.[cần dẫn nguồn]
Xem thêm
- Chiến dịch Huế-Đà Nẵng năm 1975.
Chú thích
- ^ The History Place – Vietnam War 1965-1968
- ^ Schulimson, p. 213. A PAVN document allegedly captured by the ARVN stated that 1,042 troops had been killed in the city proper and that several times that number had been wounded. Hoang, p. 84.
- ^ Nguồn: Cục Tác chiến, số 124/Tgi, Hồ sơ 1103 (14-2-1969): Mặt trận Trị-Thiên: 4.862 chết, 883 mất tích, 6.628 bị thương, 98 bị bắt. Trong đó đợt 1 chiếm 50%
- ^ Hue Massacre, Tet 1968 (An Excerpt from the Viet Cong Strategy of Terror, by Mr. Douglas Pike, p. 23-39)
- ^ a ă â Tấn công Huế trong Tết Mậu thân 1968 diễn ra như thế nào Tiền Phong Online
- ^ Đón xuân Mậu Tý, nhớ xuân Mậu Thân Trang web của Ủy ban Nhân dân tỉnh Bến Tre
- ^ The Battle For Hué của Keith W. Nolan-Phần bốn: Cuộc Tàn Sát Tết Mậu Thân ở Huế
- ^ Gabriel Kolko: Giải phẫu một cuộc chiến tranh, Nxb. Quân đội nhân dân, Hà Nội, 1989, t.1, tr. 287
- ^ Douglas Pike, “Vietcong Strategy of Terror” (PDF), page 27-29
- ^ D.Gareth Porter. “The 1968 ‘Hue Massacre'”. Tạp chí Indochina Chronicle số 33, 24/6/1974
- ^ The Tet Offensive: A Concise History. James H. Willbanks. Columbia University Press. page 101
- ^ Woodruff, Mark. Unheralded Victory. Arlington, VA: Vandamere Press, 1999. tr 209
- ^ [1],
- ^ Lật lại những câu chuyện lịch sử “nhạy cảm” trong chiến dịch Mậu Thân 1968, Báo điện tử Dân trí
- ^ Herman & Porter, The Myth of the Hue Massacre, Ramparts, Tập 13, Chương 8, May-June 1975
- ^ http://msuweb.montclair.edu/~furrg/porterhue1.html
- ^ http://msuweb.montclair.edu/~furrg/porterhue2.html

markdown:
**CNM365. Chào ngày mới 3 tháng 3.** Wikipedia Ngày này năm xưa. Năm [1497](http://vi.wikipedia.org/wiki/1497) – ngày mất của [Lê Thánh Tông](http://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_Th%C3%A1nh_T%C3%B4ng), vị vua thứ năm của [nhà Hậu Lê](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_H%E1%BA%ADu_L%C3%AA) trong [lịch sử Việt Nam](http://vi.wikipedia.org/wiki/L%E1%BB%8Bch_s%E1%BB%AD_Vi%E1%BB%87t_Nam) (sinh năm [1442](http://vi.wikipedia.org/wiki/1442)). Năm [1575](http://vi.wikipedia.org/wiki/1575) – Hoàng đế [Mogul](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_Mogul) [Akbar Đại đế](http://vi.wikipedia.org/wiki/Akbar_%C4%90%E1%BA%A1i_%C4%91%E1%BA%BF) đánh bại quân đội Bengal trong [Trận Tukaroi](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Tr%E1%BA%ADn_Tukaroi&action=edit&redlink=1). Năm [1968](http://vi.wikipedia.org/wiki/1968) – [Chiến tranh Việt Nam](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_Vi%E1%BB%87t_Nam): Kết thúc [trận Mậu Thân tại Huế](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%ADn_M%E1%BA%ADu_Th%C3%A2n_t%E1%BA%A1i_Hu%E1%BA%BF) với thắng lợi chiến thuật thuộc về [Việt Nam Cộng hòa](http://vi.wikipedia.org/wiki/Qu%C3%A2n_l%E1%BB%B1c_Vi%E1%BB%87t_Nam_C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a) và [Hoa Kỳ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Qu%C3%A2n_%C4%91%E1%BB%99i_Hoa_K%E1%BB%B3) song nó mang lại sự đổ vỡ tâm lý và chính trị lớn nhất cho Hoa Kỳ.
# 3 tháng 3
Ngày
**3 tháng 3** là ngày thứ 62 (63 trong [năm nhuận](http://vi.wikipedia.org/wiki/N%C4%83m_nhu%E1%BA%ADn)) trong [lịch Gregory](http://vi.wikipedia.org/wiki/L%E1%BB%8Bch_Gregory). Còn 303 ngày trong năm.
|
|[1](http://vi.wikipedia.org/wiki/1_th%C3%A1ng_3) [2](http://vi.wikipedia.org/wiki/2_th%C3%A1ng_3) **3** [4](http://vi.wikipedia.org/wiki/4_th%C3%A1ng_3) [5](http://vi.wikipedia.org/wiki/5_th%C3%A1ng_3) [6](http://vi.wikipedia.org/wiki/6_th%C3%A1ng_3) [7](http://vi.wikipedia.org/wiki/7_th%C3%A1ng_3) [8](http://vi.wikipedia.org/wiki/8_th%C3%A1ng_3) [9](http://vi.wikipedia.org/wiki/9_th%C3%A1ng_3) [10](http://vi.wikipedia.org/wiki/10_th%C3%A1ng_3) [11](http://vi.wikipedia.org/wiki/11_th%C3%A1ng_3) [12](http://vi.wikipedia.org/wiki/12_th%C3%A1ng_3) [13](http://vi.wikipedia.org/wiki/13_th%C3%A1ng_3) [14](http://vi.wikipedia.org/wiki/14_th%C3%A1ng_3) [15](http://vi.wikipedia.org/wiki/15_th%C3%A1ng_3) [16](http://vi.wikipedia.org/wiki/16_th%C3%A1ng_3) [17](http://vi.wikipedia.org/wiki/17_th%C3%A1ng_3) [18](http://vi.wikipedia.org/wiki/18_th%C3%A1ng_3) [19](http://vi.wikipedia.org/wiki/19_th%C3%A1ng_3) [20](http://vi.wikipedia.org/wiki/20_th%C3%A1ng_3) [21](http://vi.wikipedia.org/wiki/21_th%C3%A1ng_3) [22](http://vi.wikipedia.org/wiki/22_th%C3%A1ng_3) [23](http://vi.wikipedia.org/wiki/23_th%C3%A1ng_3) [24](http://vi.wikipedia.org/wiki/24_th%C3%A1ng_3) [25](http://vi.wikipedia.org/wiki/25_th%C3%A1ng_3) [26](http://vi.wikipedia.org/wiki/26_th%C3%A1ng_3) [27](http://vi.wikipedia.org/wiki/27_th%C3%A1ng_3) [28](http://vi.wikipedia.org/wiki/28_th%C3%A1ng_3) [29](http://vi.wikipedia.org/wiki/29_th%C3%A1ng_3) [30](http://vi.wikipedia.org/wiki/30_th%C3%A1ng_3) [31](http://vi.wikipedia.org/wiki/31_th%C3%A1ng_3)
## Mục lục
## Sự kiện
[473](http://vi.wikipedia.org/wiki/473)– Tổng tư lệnh quân đội mới đảm nhiệm là [Gundobad](http://vi.wikipedia.org/wiki/Gundobad)quyết định chọn [Glycerius](http://vi.wikipedia.org/wiki/Glycerius)làm hoàng đế của [Đế quốc Tây La Mã](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_T%C3%A2y_La_M%C3%A3). [875](http://vi.wikipedia.org/wiki/875)– Tiết độ sứ [Đổng Xương](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%95ng_X%C6%B0%C6%A1ng)của [triều Đường](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tri%E1%BB%81u_%C4%90%C6%B0%E1%BB%9Dng)xưng là hoàng đế, đặt quốc hiệu là “Đại Việt La Bình Quốc”, tức ngày Tân Mão (3) tháng 2 năm Ất Mão. [1575](http://vi.wikipedia.org/wiki/1575)– Hoàng đế [Mogul](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_Mogul) [Akbar Đại đế](http://vi.wikipedia.org/wiki/Akbar_%C4%90%E1%BA%A1i_%C4%91%E1%BA%BF)đánh bại quân đội Bengal trong [Trận Tukaroi](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Tr%E1%BA%ADn_Tukaroi&action=edit&redlink=1). [1845](http://vi.wikipedia.org/wiki/1845)– [Florida](http://vi.wikipedia.org/wiki/Florida)trở thành bang thứ 27 của [Hoa Kỳ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3). [1857](http://vi.wikipedia.org/wiki/1857)– [Chiến tranh thuốc phiện lần hai](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_Nha_phi%E1%BA%BFn): [Pháp](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ph%C3%A1p)và [Vương quốc Anh](http://vi.wikipedia.org/wiki/V%C6%B0%C6%A1ng_qu%E1%BB%91c_Anh)tuyên chiến với [Trung Quốc](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_Thanh). [1861](http://vi.wikipedia.org/wiki/1861)– [Nga hoàng](http://vi.wikipedia.org/wiki/Sa_ho%C3%A0ng) [Aleksandr II](http://vi.wikipedia.org/wiki/Aleksandr_II_c%E1%BB%A7a_Nga)ban hành [Sắc lệnh giải phóng nông nô](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=S%E1%BA%AFc_l%E1%BB%87nh_gi%E1%BA%A3i_ph%C3%B3ng_n%C3%B4ng_n%C3%B4_1861&action=edit&redlink=1). [1875](http://vi.wikipedia.org/wiki/1875)– Vở opera *của nhà soạn nhạc người Pháp* [Carmen](http://vi.wikipedia.org/wiki/Carmen) [Georges Bizet](http://vi.wikipedia.org/wiki/Georges_Bizet)công diễn lần đầu tại [Opéra-Comique](http://vi.wikipedia.org/wiki/Op%C3%A9ra-Comique)tại [Paris](http://vi.wikipedia.org/wiki/Paris), nhưng bị đa số các nhà phê bình chỉ trích. [1878](http://vi.wikipedia.org/wiki/1878)– [Bulgaria](http://vi.wikipedia.org/wiki/Bulgaria)giành lại độc lập từ tay [Đế quốc Ottoman](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_Ottoman)sau [Hòa ước San Stefano](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=H%C3%B2a_%C6%B0%E1%BB%9Bc_San_Stefano&action=edit&redlink=1). [1918](http://vi.wikipedia.org/wiki/1918)– [Đế quốc Đức](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_%C4%90%E1%BB%A9c), [Đế quốc Áo Hung](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_%C3%81o-Hung)và [nước Nga Xô Viết](http://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_X%C3%B4)kí kết [Hòa ước Brest-Litovsk](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%C3%B2a_%C6%B0%E1%BB%9Bc_Brest-Litovsk)với kết quả là nước Nga rút khỏi Thế chiến thứ nhất, đồng thời đem đến độc lập cho [Phần Lan](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ph%E1%BA%A7n_Lan), [Estonia](http://vi.wikipedia.org/wiki/Estonia), [Latvia](http://vi.wikipedia.org/wiki/Latvia), [Litva](http://vi.wikipedia.org/wiki/Litva)và [Ba Lan](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ba_Lan). [1923](http://vi.wikipedia.org/wiki/1923)– Tạp chí *xuất bản lần đầu tiên.* [TIME](http://vi.wikipedia.org/wiki/Time_%28t%E1%BA%A1p_ch%C3%AD%29) [1924](http://vi.wikipedia.org/wiki/1924)– [Abdul Mejid II](http://vi.wikipedia.org/wiki/Abdulmecid_II)bị Đại hội Quốc gia Thổ Nhĩ Kỳ lật đổ ngôi khalip, theo lệnh của tổng thống [Mustafa Kemal Ataturk](http://vi.wikipedia.org/wiki/Mustafa_Kemal_Atat%C3%BCrk). [1938](http://vi.wikipedia.org/wiki/1938)– [Dầu mỏ](http://vi.wikipedia.org/wiki/D%E1%BA%A7u_m%E1%BB%8F)được phát hiện tại [Ả Rập Saudi](http://vi.wikipedia.org/wiki/%E1%BA%A2_R%E1%BA%ADp_Saudi). [1942](http://vi.wikipedia.org/wiki/1942)– [Thế chiến thứ hai](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_th%E1%BA%BF_gi%E1%BB%9Bi_th%E1%BB%A9_hai): Mười máy bay Nhật Bản ném bom thị trấn [Broome, Tây Australia](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Broome,_T%C3%A2y_Australia&action=edit&redlink=1), giết chết hơn 100 người. [1944](http://vi.wikipedia.org/wiki/1944)– [Huân chương Nakhimov](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Hu%C3%A2n_ch%C6%B0%C6%A1ng_Nakhimov&action=edit&redlink=1)và [Huân chương Ushakov](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Hu%C3%A2n_ch%C6%B0%C6%A1ng_Ushakov&action=edit&redlink=1)bắt đầu được áp dụng tại Liên Xô và đây là danh hiệu cao quý nhất cho hải quân. [1945](http://vi.wikipedia.org/wiki/1945)– Thế chiến thứ hai: Mỹ và Philippines lấy lại [Manila](http://vi.wikipedia.org/wiki/Manila)từ tay Nhật Bản. [1951](http://vi.wikipedia.org/wiki/1951)– Hai tổ chức [Việt Minh](http://vi.wikipedia.org/wiki/Vi%E1%BB%87t_Minh)và [Liên Việt](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Li%C3%AAn_Vi%E1%BB%87t&action=edit&redlink=1)hợp nhất thành [Mặt trận Liên Việt](http://vi.wikipedia.org/wiki/M%E1%BA%B7t_tr%E1%BA%ADn_Li%C3%AAn_Vi%E1%BB%87t). [1958](http://vi.wikipedia.org/wiki/1958)– [Nuri as-Said](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Nuri_as-Said&action=edit&redlink=1)trở thành [thủ tướng](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Danh_s%C3%A1ch_th%E1%BB%A7_t%C6%B0%E1%BB%9Bng_Iraq&action=edit&redlink=1)của [Iraq](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iraq)lần thứ 14. [1959](http://vi.wikipedia.org/wiki/19598_Luttrell)– Ngày truyền thống [Bộ Đội Biên Phòng Việt Nam](http://vi.wikipedia.org/wiki/B%E1%BB%99_%C4%91%E1%BB%99i_Bi%C3%AAn_ph%C3%B2ng_Vi%E1%BB%87t_Nam) [1961](http://vi.wikipedia.org/wiki/1961)– [Hassan II](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Hassan_II_c%E1%BB%A7a_Morocco&action=edit&redlink=1)trở thành vua [Maroc](http://vi.wikipedia.org/wiki/Maroc). [1968](http://vi.wikipedia.org/wiki/1968)– [Chiến tranh Việt Nam](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_Vi%E1%BB%87t_Nam): Kết thúc [trận Mậu Thân tại Huế](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%ADn_M%E1%BA%ADu_Th%C3%A2n_t%E1%BA%A1i_Hu%E1%BA%BF)với thắng lợi chiến thuật thuộc về [Việt Nam Cộng hòa](http://vi.wikipedia.org/wiki/Qu%C3%A2n_l%E1%BB%B1c_Vi%E1%BB%87t_Nam_C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a)và [Hoa Kỳ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Qu%C3%A2n_%C4%91%E1%BB%99i_Hoa_K%E1%BB%B3). [1991](http://vi.wikipedia.org/wiki/1991)– Trưng cầu ý dân: 74 % dân số [Latvia](http://vi.wikipedia.org/wiki/Latvia)và 83 % dân số [Estonia](http://vi.wikipedia.org/wiki/Estonia)đồng ý đòi độc lập từ tay Liên Xô. [1992](http://vi.wikipedia.org/wiki/1992)– Quốc gia [Bosna và Hercegovina](http://vi.wikipedia.org/wiki/Bosna_v%C3%A0_Hercegovina)ra đời. [2009](http://vi.wikipedia.org/wiki/2009)– [Cuộc tấn công đội tuyển cricket quốc gia Sri Lanka tại Lahore 2009](http://vi.wikipedia.org/wiki/Cu%E1%BB%99c_t%E1%BA%A5n_c%C3%B4ng_%C4%91%E1%BB%99i_tuy%E1%BB%83n_cricket_qu%E1%BB%91c_gia_Sri_Lanka_t%E1%BA%A1i_Lahore_2009)khiến cho 6 cảnh sát hộ tống cùng với 2 dân thường thiệt mạng trong khi 6 cầu thủ cricket và một trợ lý huấn luyện viên bị thương.
- 2009 – Tòa nhà
[Historisches Archiv der Stadt Köln](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Historisches_Archiv_der_Stadt_K%C3%B6ln&action=edit&redlink=1)tại Cologne, Đức, đổ sập.
## Sinh
[1589](http://vi.wikipedia.org/wiki/1589)– [Gisbertus Voetius](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Gisbertus_Voetius&action=edit&redlink=1), nhà thần học người [Đức](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%A9c)(m. [1676](http://vi.wikipedia.org/wiki/1676)) [1606](http://vi.wikipedia.org/wiki/1606)– [Edmund Waller](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Edmund_Waller&action=edit&redlink=1), nhà thơ người [Anh](http://vi.wikipedia.org/wiki/Anh)(m. [1687](http://vi.wikipedia.org/wiki/1687)) [1652](http://vi.wikipedia.org/wiki/1652)– [Thomas Otway](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Thomas_Otway&action=edit&redlink=1), nhà viết kịch người [Anh](http://vi.wikipedia.org/wiki/Anh)(m. [1685](http://vi.wikipedia.org/wiki/1685)) [1793](http://vi.wikipedia.org/wiki/1793)– [William Charles Macready](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=William_Charles_Macready&action=edit&redlink=1), diễn viên người [Anh](http://vi.wikipedia.org/wiki/Anh)(m. [1873](http://vi.wikipedia.org/wiki/1873)) [1800](http://vi.wikipedia.org/wiki/1800)– [Heinrich Georg Bronn](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Heinrich_Georg_Bronn&action=edit&redlink=1), nhà địa chất người [Đức](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%A9c)(m. [1862](http://vi.wikipedia.org/wiki/1862)) [1831](http://vi.wikipedia.org/wiki/1831)– [George Pullman](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=George_Pullman&action=edit&redlink=1), nhà phát minh, nhà tư bản công nghiệp người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3)(m. [1897](http://vi.wikipedia.org/wiki/1897)) [1839](http://vi.wikipedia.org/wiki/1839)– [Jamsetji Tata](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Jamsetji_Tata&action=edit&redlink=1), nhà tư bản công nghiệp [Ấn Độ](http://vi.wikipedia.org/wiki/%E1%BA%A4n_%C4%90%E1%BB%99)(m. [1904](http://vi.wikipedia.org/wiki/1904)) [1845](http://vi.wikipedia.org/wiki/1845)– [Georg Cantor](http://vi.wikipedia.org/wiki/Georg_Cantor), nhà toán học người [Đức](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%A9c)(m. [1918](http://vi.wikipedia.org/wiki/1918)) [1847](http://vi.wikipedia.org/wiki/1847)– [Alexander Graham Bell](http://vi.wikipedia.org/wiki/Alexander_Graham_Bell), nhà phát minh người [Scotland](http://vi.wikipedia.org/wiki/Scotland)(m. [1922](http://vi.wikipedia.org/wiki/1922)) [1848](http://vi.wikipedia.org/wiki/1848)– [Adelaide Neilson](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Adelaide_Neilson&action=edit&redlink=1), nữ diễn viên người [Anh](http://vi.wikipedia.org/wiki/Anh)(m. [1880](http://vi.wikipedia.org/wiki/1880)) [1851](http://vi.wikipedia.org/wiki/1851)– [Alexandros Papadiamantis](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Alexandros_Papadiamantis&action=edit&redlink=1), tác gia người [Hy Lạp](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hy_L%E1%BA%A1p)(m. [1911](http://vi.wikipedia.org/wiki/1911)) [1860](http://vi.wikipedia.org/wiki/1860)– [John Montgomery Ward](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=John_Montgomery_Ward&action=edit&redlink=1), vận động viên bóng chày người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3)(m. [1925](http://vi.wikipedia.org/wiki/1925)) [1863](http://vi.wikipedia.org/wiki/1863)– [Arthur Machen](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Arthur_Machen&action=edit&redlink=1), tác gia [Wales](http://vi.wikipedia.org/wiki/Wales)(m. [1947](http://vi.wikipedia.org/wiki/1947)) [1866](http://vi.wikipedia.org/wiki/1866)– [Fred A. Busse](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Fred_A._Busse&action=edit&redlink=1), thị trưởng Chicago (m. [1914](http://vi.wikipedia.org/wiki/1914)) [1871](http://vi.wikipedia.org/wiki/1871)– [Maurice Garin](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Maurice_Garin&action=edit&redlink=1), vận động viên xe đạp người [Pháp](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ph%C3%A1p)(m. [1957](http://vi.wikipedia.org/wiki/1957)) [1880](http://vi.wikipedia.org/wiki/1880)– [Florence Auer](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Florence_Auer&action=edit&redlink=1), nữ diễn viên người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3)(m. [1962](http://vi.wikipedia.org/wiki/1962)) [1886](http://vi.wikipedia.org/wiki/1886)– [Tore Ørjasæter](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Tore_%C3%98rjas%C3%A6ter&action=edit&redlink=1), nhà thơ người [Na Uy](http://vi.wikipedia.org/wiki/Na_Uy)(m. [1968](http://vi.wikipedia.org/wiki/1968)) [1890](http://vi.wikipedia.org/wiki/1890)– [Norman Bethune](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Norman_Bethune&action=edit&redlink=1), bác sĩ, người theo chủ nghĩa nhân đạo người [Canada](http://vi.wikipedia.org/wiki/Canada)(m. [1939](http://vi.wikipedia.org/wiki/1939)) [1895](http://vi.wikipedia.org/wiki/1895)– [Ragnar Anton Kittil Frisch](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ragnar_Anton_Kittil_Frisch&action=edit&redlink=1), nhà kinh tế học, [giải thưởng Nobel](http://vi.wikipedia.org/wiki/Gi%E1%BA%A3i_Nobel)người [Na Uy](http://vi.wikipedia.org/wiki/Na_Uy)(m. [1973](http://vi.wikipedia.org/wiki/1973)) [1911](http://vi.wikipedia.org/wiki/1911)– [Jean Harlow](http://vi.wikipedia.org/wiki/Jean_Harlow), nữ diễn viên người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3)(m. [1937](http://vi.wikipedia.org/wiki/1937)) [1918](http://vi.wikipedia.org/wiki/1918)– [Dr. Arthur Kornberg](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Dr._Arthur_Kornberg&action=edit&redlink=1), [giải thưởng Nobel](http://vi.wikipedia.org/wiki/Gi%E1%BA%A3i_Nobel)người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3)(m. [2007](http://vi.wikipedia.org/wiki/2007)) [1920](http://vi.wikipedia.org/wiki/1920)– [Julius Boros](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Julius_Boros&action=edit&redlink=1), vận động viên golf người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3)(m. [1994](http://vi.wikipedia.org/wiki/1994)) [1920](http://vi.wikipedia.org/wiki/1920)– [James Doohan](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=James_Doohan&action=edit&redlink=1), diễn viên người [Canada](http://vi.wikipedia.org/wiki/Canada)(m. [2005](http://vi.wikipedia.org/wiki/2005)) [1920](http://vi.wikipedia.org/wiki/1920)– [Ronald Searle](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ronald_Searle&action=edit&redlink=1), người minh họa người [Anh](http://vi.wikipedia.org/wiki/Anh) [1922](http://vi.wikipedia.org/wiki/1922)– [Nándor Hidegkuti](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=N%C3%A1ndor_Hidegkuti&action=edit&redlink=1), cầu thủ bóng đá người [Hungary](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hungary)(m. [2002](http://vi.wikipedia.org/wiki/2002)) [1923](http://vi.wikipedia.org/wiki/1923)– [Barney Martin](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Barney_Martin&action=edit&redlink=1), diễn viên người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3)(m. [2005](http://vi.wikipedia.org/wiki/2005)) [1923](http://vi.wikipedia.org/wiki/1923)– [Doc Watson](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Doc_Watson&action=edit&redlink=1), nhạc sĩ người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3) [1924](http://vi.wikipedia.org/wiki/1924)– [Tomiichi Murayama](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Tomiichi_Murayama&action=edit&redlink=1), thủ tướng người [Nhật Bản](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%E1%BA%ADt_B%E1%BA%A3n)nguyên [1926](http://vi.wikipedia.org/wiki/1926)– [Lys Assia](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Lys_Assia&action=edit&redlink=1), ca sĩ [Thụy Sĩ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%A5y_S%C4%A9) [1926](http://vi.wikipedia.org/wiki/1926)– [Joseph Anthony Ferrario](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Joseph_Anthony_Ferrario&action=edit&redlink=1), giáo chủ thiên chúa giáo người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3)(m. [2003](http://vi.wikipedia.org/wiki/2003)) [1926](http://vi.wikipedia.org/wiki/1926)– [James Merrill](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=James_Merrill&action=edit&redlink=1), nhà thơ người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3)(m. [1995](http://vi.wikipedia.org/wiki/1995)) [1930](http://vi.wikipedia.org/wiki/1930)– [Heiner Geißler](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Heiner_Gei%C3%9Fler&action=edit&redlink=1), chính khách người [Đức](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%A9c) [1930](http://vi.wikipedia.org/wiki/1930)– [Ion Iliescu](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ion_Iliescu&action=edit&redlink=1), tổng thống [România](http://vi.wikipedia.org/wiki/Rom%C3%A2nia) [1933](http://vi.wikipedia.org/wiki/1933)– [Margaret Fink](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Margaret_Fink&action=edit&redlink=1), nhà sản xuất phim người [Úc](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C3%9Ac) [1933](http://vi.wikipedia.org/wiki/1933)– [Lee Radziwill](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Lee_Radziwill&action=edit&redlink=1), thời trang người điều hành người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3) [1933](http://vi.wikipedia.org/wiki/1933)– [Alfredo Landa](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Alfredo_Landa&action=edit&redlink=1), diễn viên người [Tây Ban Nha](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%C3%A2y_Ban_Nha) [1937](http://vi.wikipedia.org/wiki/1937)– [Bobby Driscoll](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Bobby_Driscoll&action=edit&redlink=1), diễn viên người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3)(m. [1968](http://vi.wikipedia.org/wiki/1968)) [1940](http://vi.wikipedia.org/wiki/1940)– [Germán Castro Caycedo](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Germ%C3%A1n_Castro_Caycedo&action=edit&redlink=1), nhà văn, nhà báo người [Colombia](http://vi.wikipedia.org/wiki/Colombia) [1940](http://vi.wikipedia.org/wiki/1940)– [Perry Ellis](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Perry_Ellis&action=edit&redlink=1), nhà thiết kế thời trang (m. [1986](http://vi.wikipedia.org/wiki/1986)) [1945](http://vi.wikipedia.org/wiki/1945)– [George Miller](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=George_Miller&action=edit&redlink=1), đạo diễn phim người [Úc](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C3%9Ac) [1946](http://vi.wikipedia.org/wiki/1946)– [John Virgo](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=John_Virgo&action=edit&redlink=1), người chơi bi da người [Anh](http://vi.wikipedia.org/wiki/Anh) [1947](http://vi.wikipedia.org/wiki/1947)– [Jennifer Warnes](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Jennifer_Warnes&action=edit&redlink=1), ca sĩ, người sáng tác bài hát người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3) [1947](http://vi.wikipedia.org/wiki/1947)– [Otto Stuppacher](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Otto_Stuppacher&action=edit&redlink=1), người đua xe người [Áo](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C3%81o)(m. [2001](http://vi.wikipedia.org/wiki/2001)) [1947](http://vi.wikipedia.org/wiki/1947)– [Clifton Snider](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Clifton_Snider&action=edit&redlink=1), nhà thơ, nhà văn người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3) [1949](http://vi.wikipedia.org/wiki/1949)– [Jüri Allik](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=J%C3%BCri_Allik&action=edit&redlink=1), nhà tâm lí học người [Estonia](http://vi.wikipedia.org/wiki/Estonia) [1949](http://vi.wikipedia.org/wiki/1949)– [Gloria Hendry](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Gloria_Hendry&action=edit&redlink=1), nữ diễn viên người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3) [1949](http://vi.wikipedia.org/wiki/1949)– [Jesse Jefferson](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Jesse_Jefferson&action=edit&redlink=1), vận động viên bóng chày người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3) [1950](http://vi.wikipedia.org/wiki/1950)– [Tim Kazurinsky](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Tim_Kazurinsky&action=edit&redlink=1), diễn viên, diễn viên hài người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3) [1952](http://vi.wikipedia.org/wiki/1952)– [Dermot Morgan](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Dermot_Morgan&action=edit&redlink=1), diễn viên, diễn viên hài người [Ireland](http://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Ireland)(m. [1998](http://vi.wikipedia.org/wiki/1998)) [1953](http://vi.wikipedia.org/wiki/1953)– [Robyn Hitchcock](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Robyn_Hitchcock&action=edit&redlink=1), nhạc sĩ người [Anh](http://vi.wikipedia.org/wiki/Anh) [1953](http://vi.wikipedia.org/wiki/1953)– [Zico](http://vi.wikipedia.org/wiki/Zico), cầu thủ bóng đá người [Brasil](http://vi.wikipedia.org/wiki/Brasil) [1955](http://vi.wikipedia.org/wiki/1955)– [Andy Breckman](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Andy_Breckman&action=edit&redlink=1), diễn viên hài, nhân vật truyền thanh nổi tiếng người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3) [1956](http://vi.wikipedia.org/wiki/1956)– [Zbigniew Boniek](http://vi.wikipedia.org/wiki/Zbigniew_Boniek), cầu thủ bóng đá người [Ba Lan](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ba_Lan) [1958](http://vi.wikipedia.org/wiki/1958)– [Miranda Richardson](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Miranda_Richardson&action=edit&redlink=1), nữ diễn viên người [Anh](http://vi.wikipedia.org/wiki/Anh) [1959](http://vi.wikipedia.org/wiki/1959)– [Ira Glass](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ira_Glass&action=edit&redlink=1), người dẫn chương trình phát thanh người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3) [1960](http://vi.wikipedia.org/wiki/1960)– [Neal Heaton](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Neal_Heaton&action=edit&redlink=1), vận động viên bóng chày người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3) [1960](http://vi.wikipedia.org/wiki/1960)– [Colin Wells](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Colin_Wells&action=edit&redlink=1), cầu thủ cricket người [Anh](http://vi.wikipedia.org/wiki/Anh) [1961](http://vi.wikipedia.org/wiki/1961)– [Perry McCarthy](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Perry_McCarthy&action=edit&redlink=1), người đua xe người [Anh](http://vi.wikipedia.org/wiki/Anh) [1961](http://vi.wikipedia.org/wiki/1961)– [Mary Page Keller](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Mary_Page_Keller&action=edit&redlink=1), nữ diễn viên người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3) [1961](http://vi.wikipedia.org/wiki/1961)– [Knut Nærum](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Knut_N%C3%A6rum&action=edit&redlink=1), diễn viên hài người [Na Uy](http://vi.wikipedia.org/wiki/Na_Uy) [1962](http://vi.wikipedia.org/wiki/1962)– [Jackie Joyner-Kersee](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Jackie_Joyner-Kersee&action=edit&redlink=1), vận động viên người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3) [1962](http://vi.wikipedia.org/wiki/1962)– [Glen E. Friedman](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Glen_E._Friedman&action=edit&redlink=1), nhà nhiếp ảnh, nghệ sĩ người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3) [1962](http://vi.wikipedia.org/wiki/1962)– [Herschel Walker](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Herschel_Walker&action=edit&redlink=1), cầu thủ bóng đá người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3) [1964](http://vi.wikipedia.org/wiki/1964)– [Raúl Alcalá](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ra%C3%BAl_Alcal%C3%A1&action=edit&redlink=1), vận động viên xe đạp người [Mexico](http://vi.wikipedia.org/wiki/M%C3%A9xico) [1964](http://vi.wikipedia.org/wiki/1964)– [Laura Harring](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Laura_Harring&action=edit&redlink=1), [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3)nữ diễn viên người [Mexico](http://vi.wikipedia.org/wiki/M%C3%A9xico) [1966](http://vi.wikipedia.org/wiki/1966)– [Fernando Colunga](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Fernando_Colunga&action=edit&redlink=1), diễn viên người [Mexico](http://vi.wikipedia.org/wiki/M%C3%A9xico) [1966](http://vi.wikipedia.org/wiki/1966)– [Tone Lōc](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Tone_L%C5%8Dc&action=edit&redlink=1), ca sĩ nhạc Rapp, diễn viên người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3) [1968](http://vi.wikipedia.org/wiki/1968)– [Brian Leetch](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Brian_Leetch&action=edit&redlink=1), vận động viên khúc côn cầu trên băng người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3) [1970](http://vi.wikipedia.org/wiki/1970)– [Julie Bowen](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Julie_Bowen&action=edit&redlink=1), nữ diễn viên người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3) [1970](http://vi.wikipedia.org/wiki/1970)– [Inzamam-ul-Haq](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Inzamam-ul-Haq&action=edit&redlink=1), cầu thủ cricket người [Pakistan](http://vi.wikipedia.org/wiki/Pakistan) [1972](http://vi.wikipedia.org/wiki/1972)– [Darren Anderton](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Darren_Anderton&action=edit&redlink=1), cầu thủ bóng đá người [Anh](http://vi.wikipedia.org/wiki/Anh) [1973](http://vi.wikipedia.org/wiki/1973)– [Romāns Vainšteins](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Rom%C4%81ns_Vain%C5%A1teins&action=edit&redlink=1), vận động viên xe đạp người [Latvia](http://vi.wikipedia.org/wiki/Latvia) [1973](http://vi.wikipedia.org/wiki/1973)– [Matthew Marsden](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Matthew_Marsden&action=edit&redlink=1), diễn viên, ca sĩ người [Anh](http://vi.wikipedia.org/wiki/Anh) [1973](http://vi.wikipedia.org/wiki/1973)– [Victoria Zdrok](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Victoria_Zdrok&action=edit&redlink=1), người mẫu, người [Ukraina](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ukraina) [1974](http://vi.wikipedia.org/wiki/1974)– [David Faustino](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=David_Faustino&action=edit&redlink=1), diễn viên người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3) [1977](http://vi.wikipedia.org/wiki/1977)– [Ronan Keating](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ronan_Keating), ca sĩ người [Ireland](http://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Ireland) [1977](http://vi.wikipedia.org/wiki/1977)– [Stéphane Robidas](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=St%C3%A9phane_Robidas&action=edit&redlink=1), vận động viên khúc côn cầu trên băng người [Canada](http://vi.wikipedia.org/wiki/Canada) [1978](http://vi.wikipedia.org/wiki/1978)– [Matt Diaz](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Matt_Diaz&action=edit&redlink=1), vận động viên bóng chày người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3) [1978](http://vi.wikipedia.org/wiki/1978)– [Seomoon Tak](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Seomoon_Tak&action=edit&redlink=1), ca sĩ người [Hàn Quốc](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%C3%A0n_Qu%E1%BB%91c) [1979](http://vi.wikipedia.org/wiki/1979)– [Patrick Renna](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Patrick_Renna&action=edit&redlink=1), diễn viên người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3) [1979](http://vi.wikipedia.org/wiki/1979)– [Alex Zane](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Alex_Zane&action=edit&redlink=1), diễn viên hài người [Anh](http://vi.wikipedia.org/wiki/Anh) [1980](http://vi.wikipedia.org/wiki/1980)– [Mason Unck](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Mason_Unck&action=edit&redlink=1), cầu thủ bóng đá người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3) [1981](http://vi.wikipedia.org/wiki/1981)– [Dusty Dvoracek](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Dusty_Dvoracek&action=edit&redlink=1), cầu thủ bóng đá người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3) [1981](http://vi.wikipedia.org/wiki/1981)– [Kim Yoo-Jin (Eugene)](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Kim_Yoo-Jin_%28Eugene%29&action=edit&redlink=1), ca sĩ, nữ diễn viên người [Hàn Quốc](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%C3%A0n_Qu%E1%BB%91c) [1981](http://vi.wikipedia.org/wiki/1981)– [Lil’ Flip](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Lil%27_Flip&action=edit&redlink=1), ca sĩ nhạc Rapp người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3) [1981](http://vi.wikipedia.org/wiki/1981)– [Emmanuel Pappoe](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Emmanuel_Pappoe&action=edit&redlink=1), cầu thủ bóng đá [Ghana](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ghana) [1981](http://vi.wikipedia.org/wiki/1981)– [Sung Yu Ri](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Sung_Yu_Ri&action=edit&redlink=1), ca sĩ, nữ diễn viên người [Hàn Quốc](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%C3%A0n_Qu%E1%BB%91c) [1982](http://vi.wikipedia.org/wiki/1982)– [Jessica Biel](http://vi.wikipedia.org/wiki/Jessica_Biel), nữ diễn viên người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3) [1982](http://vi.wikipedia.org/wiki/1982)– [Colton Orr](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Colton_Orr&action=edit&redlink=1), vận động viên khúc côn cầu trên băng người [Canada](http://vi.wikipedia.org/wiki/Canada) [1984](http://vi.wikipedia.org/wiki/1984)– [Alexander Semin](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Alexander_Semin&action=edit&redlink=1), vận động viên khúc côn cầu trên băng người [Nga](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nga) [1985](http://vi.wikipedia.org/wiki/1985)– [Sam Morrow](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Sam_Morrow&action=edit&redlink=1), cầu thủ bóng đá người [Bắc Ireland](http://vi.wikipedia.org/wiki/B%E1%BA%AFc_Ireland) [1986](http://vi.wikipedia.org/wiki/1986)– [Stacie Orrico](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Stacie_Orrico&action=edit&redlink=1), ca sĩ người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3)
## Mất
[1497](http://vi.wikipedia.org/wiki/1497)– [Lê Thánh Tông](http://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_Th%C3%A1nh_T%C3%B4ng), vị vua thứ năm của [nhà Hậu Lê](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_H%E1%BA%ADu_L%C3%AA)trong [lịch sử Việt Nam](http://vi.wikipedia.org/wiki/L%E1%BB%8Bch_s%E1%BB%AD_Vi%E1%BB%87t_Nam)(s. [1442](http://vi.wikipedia.org/wiki/1442)) [1703](http://vi.wikipedia.org/wiki/1703)– [Robert Hooke](http://vi.wikipedia.org/wiki/Robert_Hooke), nhà khoa học người [Anh](http://vi.wikipedia.org/wiki/Anh)(s. [1635](http://vi.wikipedia.org/wiki/1635)) [1706](http://vi.wikipedia.org/wiki/1706)– [Johann Pachelbel](http://vi.wikipedia.org/wiki/Johann_Pachelbel), nhà soạn nhạc người [Đức](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%A9c)(s. [1653](http://vi.wikipedia.org/wiki/1653)) [1707](http://vi.wikipedia.org/wiki/1707)– [Aurangzeb](http://vi.wikipedia.org/wiki/Aurangzeb)– vị vua thứ sáu của [nhà Mogul](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_Mogul)trong [lịch sử Ấn Độ](http://vi.wikipedia.org/wiki/L%E1%BB%8Bch_s%E1%BB%AD_%E1%BA%A4n_%C4%90%E1%BB%99)(s. [1618](http://vi.wikipedia.org/wiki/1618)) [1744](http://vi.wikipedia.org/wiki/1744)– [Jean Barbeyrac](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Jean_Barbeyrac&action=edit&redlink=1), luật gia người [Pháp](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ph%C3%A1p) [1765](http://vi.wikipedia.org/wiki/1765)– [William Stukeley](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=William_Stukeley&action=edit&redlink=1), nhà khảo cổ người [Anh](http://vi.wikipedia.org/wiki/Anh)(s. [1687](http://vi.wikipedia.org/wiki/1687)) [1768](http://vi.wikipedia.org/wiki/1768)– [Nicola Porpora](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Nicola_Porpora&action=edit&redlink=1), nhà soạn nhạc người [Ý](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C3%9D)(s. [1686](http://vi.wikipedia.org/wiki/1686)) [1792](http://vi.wikipedia.org/wiki/1792)– [Robert Adam](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Robert_Adam&action=edit&redlink=1), kiến trúc sư người [Scotland](http://vi.wikipedia.org/wiki/Scotland)(s. [1728](http://vi.wikipedia.org/wiki/1728)) [1822](http://vi.wikipedia.org/wiki/1822)– [Phan Huy Ích](http://vi.wikipedia.org/wiki/Phan_Huy_%C3%8Dch), danh sĩ triều [Hậu Lê](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%E1%BA%ADu_L%C3%AA)và [Tây Sơn](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%C3%A2y_S%C6%A1n)(s. [1751](http://vi.wikipedia.org/wiki/1751)) [1850](http://vi.wikipedia.org/wiki/1850)– [Oliver Cowdery](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Oliver_Cowdery&action=edit&redlink=1), lãnh đạo tôn giáo người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3)(s. [1806](http://vi.wikipedia.org/wiki/1806)) [1894](http://vi.wikipedia.org/wiki/1894)– [Ned Williamson](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ned_Williamson&action=edit&redlink=1), vận động viên bóng chày người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3)(s. [1857](http://vi.wikipedia.org/wiki/1857)) [1927](http://vi.wikipedia.org/wiki/1927)– [Mikhail Artsybashev](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Mikhail_Artsybashev&action=edit&redlink=1), nhà văn người [Nga](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nga)(s. [1878](http://vi.wikipedia.org/wiki/1878)) [1932](http://vi.wikipedia.org/wiki/1932)– [Eugen d’Albert](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Eugen_d%27Albert&action=edit&redlink=1), nhà soạn nhạc người [Đức](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%A9c)(s. [1864](http://vi.wikipedia.org/wiki/1864)) [1943](http://vi.wikipedia.org/wiki/1943)– [George Thompson](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=George_Thompson&action=edit&redlink=1), cầu thủ cricket người [Anh](http://vi.wikipedia.org/wiki/Anh)(s. [1877](http://vi.wikipedia.org/wiki/1877)) [1953](http://vi.wikipedia.org/wiki/1953)– [James J. Jeffries](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=James_J._Jeffries&action=edit&redlink=1), hạng nặng võ sĩ quyền Anh người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3)(s. [1875](http://vi.wikipedia.org/wiki/1875)) [1959](http://vi.wikipedia.org/wiki/1959)– [Lou Costello](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Lou_Costello&action=edit&redlink=1), diễn viên, diễn viên hài người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3)(s. [1906](http://vi.wikipedia.org/wiki/1906)) [1961](http://vi.wikipedia.org/wiki/1961)– [Paul Wittgenstein](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Paul_Wittgenstein&action=edit&redlink=1), nghệ sĩ dương cầm người [Áo](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C3%81o)(s. [1887](http://vi.wikipedia.org/wiki/1887)) [1966](http://vi.wikipedia.org/wiki/1966)– [William Frawley](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=William_Frawley&action=edit&redlink=1), diễn viên người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3)(s. [1887](http://vi.wikipedia.org/wiki/1887)) [1966](http://vi.wikipedia.org/wiki/1966)– [Alice Pearce](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Alice_Pearce&action=edit&redlink=1), nữ diễn viên người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3)(s. [1917](http://vi.wikipedia.org/wiki/1917)) [1982](http://vi.wikipedia.org/wiki/1982)– [Georges Perec](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Georges_Perec&action=edit&redlink=1), nhà văn người [Pháp](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ph%C3%A1p)(s. [1936](http://vi.wikipedia.org/wiki/1936)) [1983](http://vi.wikipedia.org/wiki/1983)– [Arthur Koestler](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Arthur_Koestler&action=edit&redlink=1), nhà văn người [Áo](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C3%81o)(s. [1905](http://vi.wikipedia.org/wiki/1905)) [1987](http://vi.wikipedia.org/wiki/1987)– [Danny Kaye](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Danny_Kaye&action=edit&redlink=1), diễn viên, ca sĩ, diễn viên hài người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3)(s. [1913](http://vi.wikipedia.org/wiki/1913)) [1988](http://vi.wikipedia.org/wiki/1988)– [Sewall Wright](http://vi.wikipedia.org/wiki/Sewall_Wright), nhà sinh vật học người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3)(s. [1889](http://vi.wikipedia.org/wiki/1889)) [1993](http://vi.wikipedia.org/wiki/1993)– [Carlos Marcello](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Carlos_Marcello&action=edit&redlink=1), găngxtơ người [Tunisia](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tunisia)(s. [1910](http://vi.wikipedia.org/wiki/1910)) [1996](http://vi.wikipedia.org/wiki/1996)– [Marguerite Duras](http://vi.wikipedia.org/wiki/Marguerite_Duras), nhà văn người [Pháp](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ph%C3%A1p)(s. [1914](http://vi.wikipedia.org/wiki/1914)) [1999](http://vi.wikipedia.org/wiki/1999)– [Gerhard Herzberg](http://vi.wikipedia.org/wiki/Gerhard_Herzberg), nhà hóa học, [giải thưởng Nobel](http://vi.wikipedia.org/wiki/Gi%E1%BA%A3i_Nobel)người [Đức](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%A9c)(s. [1904](http://vi.wikipedia.org/wiki/1904)) [2001](http://vi.wikipedia.org/wiki/2001)– [Louis Edmonds](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Louis_Edmonds&action=edit&redlink=1), diễn viên người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3)(s. [1923](http://vi.wikipedia.org/wiki/1923)) [2002](http://vi.wikipedia.org/wiki/2002)– [Harlan Howard](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Harlan_Howard&action=edit&redlink=1), nhạc sĩ người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3)(s. [1927](http://vi.wikipedia.org/wiki/1927)) [2003](http://vi.wikipedia.org/wiki/2003)– [Horst Buchholz](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Horst_Buchholz&action=edit&redlink=1), diễn viên người [Đức](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%A9c)(s. [1933](http://vi.wikipedia.org/wiki/1933)) [2003](http://vi.wikipedia.org/wiki/2003)– [Luis Marden](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Luis_Marden&action=edit&redlink=1), phóng viên nhiếp ảnh người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3)(s. [1913](http://vi.wikipedia.org/wiki/1913)) [2003](http://vi.wikipedia.org/wiki/2003)– [Goffredo Petrassi](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Goffredo_Petrassi&action=edit&redlink=1), nhà soạn nhạc người [Ý](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C3%9D)(s. [1904](http://vi.wikipedia.org/wiki/1904)) [2003](http://vi.wikipedia.org/wiki/2003)– [Peter Smithson](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Peter_Smithson&action=edit&redlink=1), kiến trúc sư người [Anh](http://vi.wikipedia.org/wiki/Anh)(s. [1923](http://vi.wikipedia.org/wiki/1923)) [2005](http://vi.wikipedia.org/wiki/2005)– [Max M. Fisher](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Max_M._Fisher&action=edit&redlink=1), người làm việc thiện người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3)(s. [1928](http://vi.wikipedia.org/wiki/1928)) [2006](http://vi.wikipedia.org/wiki/2006)– [Ivor Cutler](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ivor_Cutler&action=edit&redlink=1), nhà thơ người [Scotland](http://vi.wikipedia.org/wiki/Scotland)(s. [1923](http://vi.wikipedia.org/wiki/1923))
## Ngày lễ và kỷ niệm
|
|
## Tham khảo
|
|![]()
[3 tháng 3](http://commons.wikimedia.org/wiki/Category:3_March?uselang=vi) [Thể loại](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i):
# Lê Thánh Tông
|Lê Thánh Tông
|
黎聖宗
|
| ![ 206ThoiLe LeThanhTong.jpg](https://i1.wp.com/upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/f6/206ThoiLe_LeThanhTong.jpg/225px-206ThoiLe_LeThanhTong.jpg)
![ 206ThoiLe LeThanhTong.jpg](https://i1.wp.com/upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/f6/206ThoiLe_LeThanhTong.jpg/225px-206ThoiLe_LeThanhTong.jpg)
[Lam Kinh](http://vi.wikipedia.org/wiki/Lam_Kinh). [Hoàng đế](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ho%C3%A0ng_%C4%91%E1%BA%BF) [nhà Hậu Lê](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_H%E1%BA%ADu_L%C3%AA) [1460](http://vi.wikipedia.org/wiki/1460)– [1497](http://vi.wikipedia.org/wiki/1497) [Lệ Đức hầu](http://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_Nghi_D%C3%A2n) [Nguyễn Xí](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_X%C3%AD) [Đinh Liệt](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90inh_Li%E1%BB%87t) [Lê Hiến Tông](http://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_Hi%E1%BA%BFn_T%C3%B4ng) [Huy Gia Thuần hoàng hậu](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%C6%B0%E1%BB%9Dng_L%E1%BA%A1c_ho%C3%A0ng_h%E1%BA%ADu)Nguyễn thị [Nhu Huy Thuần hoàng hậu](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nhu_Huy_ho%C3%A0ng_h%E1%BA%ADu)Phùng thị
|[
|
Lê Hạo (黎灝)
[1460](http://vi.wikipedia.org/wiki/1460)– [1469](http://vi.wikipedia.org/wiki/1469))
Hồng Đức (洪德;
[1470](http://vi.wikipedia.org/wiki/1470)– [1497](http://vi.wikipedia.org/wiki/1497)) **Thuần Hoàng Đế**
崇天廣運高明光正至德大功聖文神武達孝
**淳皇帝** [Thánh Tông](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%C3%A1nh_T%C3%B4ng)(聖宗) [Nhà Hậu Lê](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_H%E1%BA%ADu_L%C3%AA) [Lê Thái Tông](http://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_Th%C3%A1i_T%C3%B4ng) [Quang Thục Văn hoàng hậu](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ng%C3%B4_Th%E1%BB%8B_Ng%E1%BB%8Dc_Dao) [20 tháng 7](http://vi.wikipedia.org/wiki/20_th%C3%A1ng_7) năm [[1]](http://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_Th%C3%A1nh_T%C3%B4ng#cite_note-AL-1) [1442](http://vi.wikipedia.org/wiki/1442)
Chùa Huy Văn (nay thuộc quận
[Đống Đa](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%91ng_%C4%90a), [Hà Nội](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%C3%A0_N%E1%BB%99i)) [30 tháng 1](http://vi.wikipedia.org/wiki/30_th%C3%A1ng_1) năm [[1]](http://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_Th%C3%A1nh_T%C3%B4ng#cite_note-AL-1) [1497](http://vi.wikipedia.org/wiki/1497) [Bảo Quang điện](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=B%E1%BA%A3o_Quang_%C4%91i%E1%BB%87n&action=edit&redlink=1), [Đông Kinh](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%C3%B4ng_Kinh) **Lê Thánh Tông** ( [chữ Hán](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ch%E1%BB%AF_H%C3%A1n): 黎聖宗; [20 tháng 7](http://vi.wikipedia.org/wiki/20_th%C3%A1ng_7) , [1] [1442](http://vi.wikipedia.org/wiki/1442)– [30 tháng 1](http://vi.wikipedia.org/wiki/30_th%C3%A1ng_1), [1497](http://vi.wikipedia.org/wiki/1497)) , là vị [[1]](http://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_Th%C3%A1nh_T%C3%B4ng#cite_note-AL-1) [Hoàng đế](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ho%C3%A0ng_%C4%91%E1%BA%BF)thứ 5 của [nhà Hậu Lê](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_H%E1%BA%ADu_L%C3%AA)trong [lịch sử Việt Nam](http://vi.wikipedia.org/wiki/L%E1%BB%8Bch_s%E1%BB%AD_Vi%E1%BB%87t_Nam). Ông trị vì từ năm [1460](http://vi.wikipedia.org/wiki/1460)đến [1497](http://vi.wikipedia.org/wiki/1497), tổng cộng 37 năm.
Ông nổi tiếng là vị minh quân, là người đã đưa Đại Việt lên tới thời hoàng kim của chế độ
[phong kiến](http://vi.wikipedia.org/wiki/Phong_ki%E1%BA%BFn). Ông cũng được xem là một nhà văn hoá và một người coi trọng hiền tài. Trong lúc trị vì, Lê Thánh Tông đã đề xuất nhiều [cải cách](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%95i_m%E1%BB%9Bi) trong hệ thống [quân sự](http://vi.wikipedia.org/wiki/Qu%C3%A2n_s%E1%BB%B1), [hành chính](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=H%C3%A0nh_ch%C3%ADnh&action=edit&redlink=1), [kinh tế](http://vi.wikipedia.org/wiki/Kinh_t%E1%BA%BF), [giáo dục](http://vi.wikipedia.org/wiki/Gi%C3%A1o_d%E1%BB%A5c) và [luật pháp](http://vi.wikipedia.org/wiki/Lu%E1%BA%ADt_ph%C3%A1p). Ngoài ra, ông đã tiến hành công cuộc [Nam tiến](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nam_ti%E1%BA%BFn), mở mang bờ cõi [Đại Việt](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%A1i_Vi%E1%BB%87t) bằng cách đánh chiếm [kinh đô](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%93_B%C3%A0n) của vương quốc [Chiêm Thành](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%C3%AAm_Th%C3%A0nh) ( [1471](http://vi.wikipedia.org/wiki/1471)), sáp nhập một phần lãnh thổ Chiêm Thành vào Đại Việt; đồng thời có cuộc hành quân về phía Tây đất nước vào năm [1479](http://vi.wikipedia.org/wiki/1479).
Thánh Tông hoàng đế được coi là một vị
[hoàng đế](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ho%C3%A0ng_%C4%91%E1%BA%BF) [vĩ đại](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=V%C4%A9_%C4%91%E1%BA%A1i&action=edit&redlink=1) không chỉ ở triều đại nhà Lê, mà còn xét trong toàn bộ lịch sử Việt Nam. Không chỉ rực rỡ danh tiếng trong việc đưa Đại Việt đến đại cường, mà trên con đường lên ngôi của ông cũng rất nhiều đồn đoán. Việc [Lê Nhân Tông](http://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_Nh%C3%A2n_T%C3%B4ng) bị ám sát, Lệ Đức hầu [Lê Nghi Dân](http://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_Nghi_D%C3%A2n) có thể thuận lợi lên ngôi và nhanh gọn bị thủ tiêu, cũng như có thể dần kiểm soát chính những đại thần đưa mình lên ngôi [Nguyễn Xí](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_X%C3%AD), [Đinh Liệt](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90inh_Li%E1%BB%87t); người ta hoài nghi rằng Thánh Tông rất có thể đã sắp xếp tất cả ngay từ đầu. Kết thúc tất cả, ông đã lên ngôi và trở thành vị Hoàng đế bậc nhất trong lịch sử.
## Mục lục
[1 Thiếu thời](http://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_Th%C3%A1nh_T%C3%B4ng#Thi.E1.BA.BFu_th.E1.BB.9Di) [2 Cải cách](http://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_Th%C3%A1nh_T%C3%B4ng#C.E1.BA.A3i_c.C3.A1ch) [3 Hiền tài – nguyên khí quốc gia](http://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_Th%C3%A1nh_T%C3%B4ng#Hi.E1.BB.81n_t.C3.A0i_-_nguy.C3.AAn_kh.C3.AD_qu.E1.BB.91c_gia) [4 Nhà văn hóa](http://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_Th%C3%A1nh_T%C3%B4ng#Nh.C3.A0_v.C4.83n_h.C3.B3a) [5 Mở rộng Đại Việt](http://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_Th%C3%A1nh_T%C3%B4ng#M.E1.BB.9F_r.E1.BB.99ng_.C4.90.E1.BA.A1i_Vi.E1.BB.87t) [6 Quan hệ với Trung Quốc](http://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_Th%C3%A1nh_T%C3%B4ng#Quan_h.E1.BB.87_v.E1.BB.9Bi_Trung_Qu.E1.BB.91c) [7 Quan hệ với bề tôi](http://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_Th%C3%A1nh_T%C3%B4ng#Quan_h.E1.BB.87_v.E1.BB.9Bi_b.E1.BB.81_t.C3.B4i) [8 Qua đời](http://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_Th%C3%A1nh_T%C3%B4ng#Qua_.C4.91.E1.BB.9Di) [9 Nhận định](http://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_Th%C3%A1nh_T%C3%B4ng#Nh.E1.BA.ADn_.C4.91.E1.BB.8Bnh) [10 Gia quyến](http://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_Th%C3%A1nh_T%C3%B4ng#Gia_quy.E1.BA.BFn) [11 Chú thích](http://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_Th%C3%A1nh_T%C3%B4ng#Ch.C3.BA_th.C3.ADch) [12 Tham khảo](http://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_Th%C3%A1nh_T%C3%B4ng#Tham_kh.E1.BA.A3o) [13 Xem thêm](http://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_Th%C3%A1nh_T%C3%B4ng#Xem_th.C3.AAm) [14 Liên kết ngoài](http://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_Th%C3%A1nh_T%C3%B4ng#Li.C3.AAn_k.E1.BA.BFt_ngo.C3.A0i)
## Thiếu thời
Thánh Tông Thuần hoàng đế tên thật là
**Lê Tư Thành** (黎思誠), còn có tên khác là **Lê Hạo** (黎灝); biệt hiệu **Thiên Nam động chủ** (天南洞主), *Đạo Am chủ nhân* (道庵主人) hay *Tao Đàn nguyên súy* (騷壇元帥). Ông là con thứ 4 của [Thái Tông Văn hoàng đế](http://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_Th%C3%A1i_T%C3%B4ng), mẹ là [Quang Thục Văn hoàng hậu](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ng%C3%B4_Th%E1%BB%8B_Ng%E1%BB%8Dc_Dao) Ngô Ngọc Dao, con gái Thái bảo [Ngô Từ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ng%C3%B4_T%E1%BB%AB).
Theo dã sử, từ khi Ngô hoàng hậu chỉ là Tiệp dư (婕妤) và đang mang thai Tư Thành, thì bà
[Tuyên Từ Văn hoàng hậu](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Th%E1%BB%8B_Anh) Nguyễn Anh, lúc đó đang là Thần phi quản lý Hậu cung, lo sợ mình bị thất sủng nên đã mưu hại Ngô hoàng hậu. Nguyễn hoàng hậu vu cáo với Thái Tông Văn hoàng đế, đề nghị xử phạt Ngô hoàng hậu với mức án [voi giày](http://vi.wikipedia.org/wiki/Voi_gi%C3%A0y). [Nguyễn Trãi](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Tr%C3%A3i) và người thứ thiếp là [Nguyễn Thị Lộ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Th%E1%BB%8B_L%E1%BB%99) đã cứu giúp Ngô hoàng hậu và đưa đi lánh nạn. Tư Thành được sinh ra ngày [20 tháng 7](http://vi.wikipedia.org/wiki/20_th%C3%A1ng_7) năm Nhâm Tuất ( [1442](http://vi.wikipedia.org/wiki/1442)), ở [chùa Huy Văn](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ch%C3%B9a_Huy_V%C4%83n&action=edit&redlink=1) (ngày nay thuộc [quận Đống Đa, Hà Nội](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%91ng_%C4%90a)).
Lê Tư Thành vốn không phải là người sẽ kế vị, theo chính danh. Từ nhỏ, ông được giáo dục ở
[Quốc Tử Giám](http://vi.wikipedia.org/wiki/V%C4%83n_Mi%E1%BA%BFu_-_Qu%E1%BB%91c_T%E1%BB%AD_Gi%C3%A1m), giống như người anh cùng cha khác mẹ là [Lê Nhân Tông](http://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_Nh%C3%A2n_T%C3%B4ng) đang làm hoàng đế Đại Việt
Năm
[1445](http://vi.wikipedia.org/wiki/1445), khi được khoảng 4 tuổi, Tư Thành được phong làm **Bình Nguyên vương** (平原王). Ông rất được Nguyễn Thái hậu, hiện đang nhiếp chính thay Nhân Tông còn nhỏ, yêu quý.
Năm
[1459](http://vi.wikipedia.org/wiki/1459), người anh cả cùng cha khác mẹ của Lê Nhân Tông là Lạng Sơn vương [Lê Nghi Dân](http://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_Nghi_D%C3%A2n) tiến hành đảo chính và sát hại Nhân Tông, hôm sau Nguyễn Thái hậu cũng bị giết. Nghi Dân lên ngôi, tự xưng làm **Thiên Hưng** (天興). Bình Nguyên vương Tư Thành không bị anh sát hại trong vụ này mà được cải phong làm **Gia vương** (嘉王).
Chín tháng sau, một cuộc đảo chính thứ hai do
[Nguyễn Xí](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_X%C3%AD) và [Đinh Liệt](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90inh_Li%E1%BB%87t) cầm đầu đã giết chết Lê Nghi Dân. Nguyễn Xí và Định Liệt là 2 tướng thân cận của [Thái Tổ Cao hoàng đế](http://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_Th%C3%A1i_T%E1%BB%95) vẫn còn sống sót sau các biến cố [chính trị](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ch%C3%ADnh_tr%E1%BB%8B) kể từ khi Cao Hoàng mất. Ban đầu, đại thần [Lê Lăng](http://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_L%C4%83ng) định mời anh thứ hai của Tư Thành là Cung vương [Lê Khắc Xương](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=L%C3%AA_Kh%E1%BA%AFc_X%C6%B0%C6%A1ng&action=edit&redlink=1) lên ngôi nhưng Khắc Xương từ chối không muốn nhận ngôi báu. Họ đề nghị Gia vương Lê Tư Thành đăng ngôi kế vị. Về sau, Cung vương bị bức tử. [[2]](http://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_Th%C3%A1nh_T%C3%B4ng#cite_note-.C4.91vsktt12-2)
Ngày
[26 tháng 6](http://vi.wikipedia.org/wiki/26_th%C3%A1ng_6) năm [1460](http://vi.wikipedia.org/wiki/1460), Gia vương Lê Tư Thành lên ngôi, sử gọi là **Lê Thánh Tông**, lấy niên hiệu là **Quang Thuận** (光順). Năm đó, ông chỉ mới 18 tuổi. Ông chỉ định [Nguyễn Xí](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_X%C3%AD) và [Đinh Liệt](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90inh_Li%E1%BB%87t) vào các chức quan cao nhất của triều đình, nắm giữ binh quyền.
## Cải cách
### Quân sự
Hoàng đế Lê Thánh Tông ra sắc chỉ đầu tiên là chỉnh đốn lại quân đội, đôn đốc và thực hiện các bước để tăng cường các khả năng chiến đấu của các
*vệ quân năm đạo*. Ông thường thân chinh đi tuần phòng ở các vùng biên ải xa xôi cùng với binh lính và là tấm gương tốt cho các quan phụ trách võ bị. Dấu tích trong một lần tuần tra tại khu vực cửa biển và vùng biển [Hạ Long](http://vi.wikipedia.org/wiki/V%E1%BB%8Bnh_H%E1%BA%A1_Long) là một bài thơ đề trên vách núi đá mà sau này dân [Đại Việt](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%A1i_Vi%E1%BB%87t) gọi tên là [núi Bài Thơ](http://vi.wikipedia.org/wiki/N%C3%BAi_B%C3%A0i_Th%C6%A1) ở [thành phố Hạ Long](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%E1%BA%A1_Long_%28th%C3%A0nh_ph%E1%BB%91%29) ngày nay.
Việc canh phòng và khuyến khích các quan lại ở biên cương thường cảnh giác với các âm mưu xâm nhập và xử lý kịp thời các sự việc lãnh thổ với bên ngoài ở thời ông là rất chặt chẽ và cẩn thận nên triều đình
[nhà Minh](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_Minh) rất tôn trọng và có phần e ngại. Trong sử Việt còn nhắc đến việc Lê Thánh Tông ra sắc chỉ phải cảnh giác với lực lượng nội gián là các gia nô người Ngô (số người [nhà Minh](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_Minh) tự nguyện xin được ở lại sau khi bị bắt làm tù binh trong cuộc chiến trước đây của Thái Tổ [Lê Lợi](http://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_Th%C3%A1i_T%E1%BB%95)).
Theo các sử gia, thì vũ khí quân sự dưới thời Lê Thánh Tông đã có những tiến bộ vượt bậc, do vốn có các kỹ thuật và sáng chế cùng kĩ năng chế tạo vũ khí cực kì tinh xảo của Đại Việt thời
[nhà Hồ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_H%E1%BB%93) về vũ khí tầm xa như hỏa thương, hỏa hổ, súng thần công,… hợp với số vũ khí khá tân tiến thu được trước đây trong cuộc kháng chiến với [nhà Minh](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_Minh) đã tạo nên cho Đại Việt một kho vũ khí đa dạng và hùng mạnh, có thể vượt xa so với vũ khí Châu Âu cùng thời về sát thương và chất lượng. [[3]](http://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_Th%C3%A1nh_T%C3%B4ng#cite_note-3)
Lê Thánh Tông rất chú ý đến việc tích trữ lương thảo ở các vùng biên cương để sử dụng cho quân lương khi cần thiết. Một nghệ thuật làm
[lương khô](http://vi.wikipedia.org/wiki/L%C6%B0%C6%A1ng_kh%C3%B4) thời Lê Thánh Tông được sử sách ghi lại là một kỹ thuật đặc biệt của Đại Việt, đó là đồ (hấp) thóc chín và sấy khô. Loại [lương khô](http://vi.wikipedia.org/wiki/L%C6%B0%C6%A1ng_kh%C3%B4) này có thể cất giữ vài năm không bị mất phẩm chất và rất tiện cho việc vận chuyển và sử dụng trong chiến tranh, đặc biệt là dùng cho quân đội viễn chinh.
Nhà vua cải tổ quân đội mạnh mẽ về mặt tổ chức, trước đó quân đội chia làm 5 đạo vệ quân, nay đổi làm 5 phủ đô đốc. Mỗi phủ có vệ, sở. Bên cạnh còn có 2 đạo nội, ngoại, gồm nhiều ti, vệ. Ngoài tổ chức quân thường trực, Lê Thánh Tông còn chú ý lực lượng quân dự bị ở các địa phương.
[43 điều quân chính](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=43_%C4%91i%E1%BB%81u_qu%C3%A2n_ch%C3%ADnh&action=edit&redlink=1) là luật quân đội Lê Thánh Tông ban hành cho thấy kỷ luật quân đội của ông rất nghiêm ngặt, có sức chiến đấu cao.
### Hành chính
Lên nắm triều chính, Lê Thánh Tông nhanh chóng chấm dứt tình trạng chia rẽ của triều đình. Ông làm việc không biết mệt mỏi, làm gương cho các
[quan](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Quan&action=edit&redlink=1) lại. Lê Thánh Tông khẩn trương tổ chức củng cố và xây dựng nền [hành chính](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=H%C3%A0nh_ch%C3%ADnh&action=edit&redlink=1) Đại Việt mạnh mẽ, táo bạo.
Nhà nước phong kiến tập quyền qua các đời từ
[nhà Trần](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_Tr%E1%BA%A7n) chỉ có 4 bộ: Hình, Lại, Binh, Hộ. Đời vua Lê Thái Tổ chỉ có 3 bộ: Lại, Lễ, Dân (tức Hộ Bộ). Lê Thánh Tông tổ chức thành sáu bộ:
- Lại Bộ: Trông coi việc tuyển bổ, thăng thưởng và thăng quan tước;
- Lễ Bộ: Trông coi việc đặt và tiến hành các nghi lễ, tiệc yến, học hành thi cử, đúc ấn tín, cắt giữ người coi giữ đình, chùa, miếu mạo;
- Hộ Bộ: Trông coi công việc ruộng đất, tài chính, hộ khẩu, tô thuế kho tàng.
- Binh Bộ: Trông coi việc binh chính, đặt quan trấn thủ nơi biên cảnh, tổ chức việc giữ gìn các nơi hiểm yếu và ứng phó các việc khẩn cấp;
- Hình Bộ: Trông coi việc thi hành luật, lệnh, hành pháp, xét lại các việc tù, đày, kiện cáo;
- Công bộ: Trông coi việc xây dựng, sửa chữa cầu đường, cung điện thành trì và quản đốc thợ thuyền phát triển kinh tế.
Về cơ cấu chính quyền các cấp, ông đã tiến hành xóa bỏ hệ thống tổ chức hành chính cũ thời Lê Thái Tổ từ 5 đạo đổi thành 13 đạo (thừa tuyên).
Dưới thời Lê Thánh Tông, các quan chỉ được làm việc tối đa đến tuổi 65 và ông bãi bỏ luật cha truyền con nối cho các gia đình có công – công thần. Ông tôn trọng việc chọn quan phải là người có tài và đức.
### Kinh tế
Hoàng đế Lê Thánh Tông còn đặc biệt quan tâm các chính sách nhằm phát triển
[kinh tế](http://vi.wikipedia.org/wiki/Kinh_t%E1%BA%BF) như: sửa đổi luật thuế khóa, điền địa, khuyến khích [nông nghiệp](http://vi.wikipedia.org/wiki/N%C3%B4ng_nghi%E1%BB%87p), mở [đồn điền](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%93n_%C4%91i%E1%BB%81n),kêu gọi người phiêu tán về quê,đặt ra luật quân điền chia đều ruộng đất cho mọi người
Những nỗ lực nhằm xây dựng phát triển Đại Việt của Lê Thánh Tông đã được kiểm chứng qua các bài chiếu, chỉ dụ do ông trực tiếp chấp bút và ban bố, như
[Chiếu khuyến nông](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Chi%E1%BA%BFu_khuy%E1%BA%BFn_n%C3%B4ng&action=edit&redlink=1), [Chiếu lập đồn điền](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Chi%E1%BA%BFu_l%E1%BA%ADp_%C4%91%E1%BB%93n_%C4%91i%E1%BB%81n&action=edit&redlink=1), [Chiếu định quan chế](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Chi%E1%BA%BFu_%C4%91%E1%BB%8Bnh_quan_ch%E1%BA%BF&action=edit&redlink=1), v.v…
Các ngành nghề thủ công nghiệp và xây dựng dưới thời trị vì của Lê Thánh Tông cũng phát triển rực rỡ. Nghề in và làm
[giấy](http://vi.wikipedia.org/wiki/Gi%E1%BA%A5y) ở Đại Việt đạt một trình độ cao của [thế giới](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BA%BF_gi%E1%BB%9Bi) thời bấy giờ. Số lượng sách in thời này khá đồ sộ. Đặc biệt nhất thời kỳ này là thành tựu trong công nghệ chế tạo vũ khí và đồ sắt chiếm ưu thế. Đồ gốm, sứ [thời Lê sơ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_H%E1%BA%ADu_L%C3%AA) phát triển đạt được độ tinh xảo và hoa văn đẹp. Việc giao thương buôn bán đã chắp cánh cho đồ gốm thời này đi xa và hiện nay bộ sư tập về [đồ gốm Lê sơ](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=%C4%90%E1%BB%93_g%E1%BB%91m_L%C3%AA_s%C6%A1&action=edit&redlink=1) cũng rất phong phú.
Thương mại và giao dịch buôn bán với các lân bang phát triển mạnh, cùng với bước chân viễn chinh xa xôi của đội quân đế chế Đại Việt. Để tạo thuận tiên cho việc mua bán Lê Thánh Tông đã từng khuyến dụ các quan rằng:
|“||
|Trong dân gian hễ có dân là có chợ để lưu thông hàng hoá, mở đường giao dịch cho dân. Các xã chưa có chợ có thể lập thêm chợ mới. Những ngày họp chợ mới không được trùng hay trước ngày họp chợ cũ để tránh tình trạng tranh giành khách hàng của nhau. |”|
|—Lê Thánh Tông|
Có thể dưới thời Lê Thánh Tông, phiên chợ được mở mang nhiều.
Chính nhờ sự quan tâm đến việc phát triển thương nghiệp nên nền nông nghiệp đã phát triển mạnh mẽ. Các nghề thủ công như: Dệt lụa, ươm tơ, dệt vải, nghề mộc, nghề chạm, nghề đúc đồng cũng phát triển. Kinh đô
[Thăng Long](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%C4%83ng_Long) 36 phố phường sầm uất, nhộn nhịp tồn tại phát triển đến tận ngày nay. Phường Yên Thái làm giấy, Phường Nghi Tàm dệt vải lụa, Phường Hà Tân nung vôi, Phường Hàng Đào nhuộm điều, Phường Ngũ Xá đúc đồng, Phường gạch và gốm sứ Bát Tràng và nhiều phường khác nữa, v.v…
Nhờ những cải cách tích cực này mà nền kinh tế nước ta nhanh chống dược phục hồi va phát triển
### Giáo dục
Cùng với việc xây dựng thiết chế mới, Lê Thánh Tông đẩy mạnh phát triển giáo dục, đào tạo nhân tài. Ngoài Hàn lâm viện, Quốc sử viện, nhà Thái học, Quốc Tử Giám là những cơ quan văn hóa, giáo dục lớn, Lê Thánh Tông còn cho xây kho bí thư chứa sách, đặc biệt đã sáng lập
[Hội Tao Đàn](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tao_%C4%91%C3%A0n_Nh%E1%BB%8B_th%E1%BA%ADp_b%C3%A1t_T%C3%BA) bao gồm những nhà văn hóa có tiếng đương thời mà Lê Thánh Tông là Tao Đàn chủ soái.
Dưới thời ông, việc thi cử và học tập thường xuyên và rất nhiều tiến sĩ và trạng nguyên đỗ đạt và thành danh. Ông khởi xướng lập
[bia Tiến sĩ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Bia_ti%E1%BA%BFn_s%C4%A9_V%C4%83n_Mi%E1%BA%BFu_Th%C4%83ng_Long) và tiến hành cho dựng để ghi danh, tôn vinh những người tài và đức của dân tộc [Đại Việt](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%A1i_Vi%E1%BB%87t) ở [Văn Miếu-Quốc Tử Giám](http://vi.wikipedia.org/wiki/V%C4%83n_Mi%E1%BA%BFu_-_Qu%E1%BB%91c_T%E1%BB%AD_Gi%C3%A1m) và các thế hệ, các triều đình sau này tiếp tục bổ sung các tấm bia vinh danh mới.
Đặc biệt ông rất tích cực trong cải tổ giáo dục, có những chính sách mới về thi cử và tránh gian lận trong thi cử. Nhiều lần ông đích thân chấm bài làm và khảo lại các bài thi có nghi ngờ.
### Tôn giáo
Dưới thời
[Hậu Lê](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_L%C3%AA_s%C6%A1) nói chung, và trong thời vua Lê Thánh Tông nói riêng, [Phật giáo](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ph%E1%BA%ADt_gi%C3%A1o) bị đẩy lui xuống sinh hoạt ở các làng xã, trong khi đó, [Nho giáo](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nho_gi%C3%A1o) lại được coi trọng và lên ngôi, đặc biệt là khu vực triều đình và giới Nho học. Đó là đặc điểm chính của thời kỳ này. Mặt khác do trước đó chịu sự tận diệt của [nhà Minh](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_Minh) nên nhiều chùa chiền, cung điện và các Phật tử phát triển rực rỡ ở các triều đại [nhà Lý](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_L%C3%BD), [nhà Trần](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_Tr%E1%BA%A7n) đã bị xóa bỏ. [Nho giáo](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nho_gi%C3%A1o) cũng đóng góp một cách đáng kể vào tín ngưỡng và cách xây dựng một nhà nước phong kiến tập quyền vững chắc và phát triển.
Cũng cần phải kể đến một số tôn giáo khác có điều kiện du nhập vào
[Đại Việt](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%A1i_Vi%E1%BB%87t) thời kỳ sau khi Lê Thánh Tông sáp nhập lãnh thổ [Chiêm Thành](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%C3%AAm_Th%C3%A0nh) vào Đại Việt cũng góp phần làm phong phú thêm các loại hình tôn giáo đa dạng sau này của [Việt Nam](http://vi.wikipedia.org/wiki/Vi%E1%BB%87t_Nam). Với chính sách cai trị của Lê Thánh Tông, sự xung đột giữa các cư dân Chăm và Việt, như xung đột tôn giáo, rất ít xảy ra trầm trọng.
### Luật pháp
Bộ Quốc triều hình luật của nhà Hậu Lê đã được hoàn thiện trong thời Lê Thánh Tông
, nên còn được gọi là Luật Hồng Đức. Với bộ luật này, Đại Việt đã hình thành một [4] [nhà nước pháp quyền](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ph%C3%A1p_quy%E1%BB%81n#Nh.C3.A0_n.C6.B0.E1.BB.9Bc_ph.C3.A1p_quy.E1.BB.81n)sơ khởi và thuộc loại sớm trên thế giới.
Lê Thánh Tông đã lấy những quan điểm của
[Nho giáo](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nho_gi%C3%A1o) làm hệ tư tưởng, chỉ đạo việc biên soạn, ban hành [luật pháp](http://vi.wikipedia.org/wiki/Lu%E1%BA%ADt_ph%C3%A1p), nhằm thể chế hoá một nhà nước phong kiến Đại Việt, với truyền thống nhân nghĩa, *lấy dân làm gốc*.
Bộ
[luật Hồng Đức](http://vi.wikipedia.org/wiki/Lu%E1%BA%ADt_H%E1%BB%93ng_%C4%90%E1%BB%A9c) được lưu lại đến ngày nay bao gồm 13 chương với 700 điều, nội dung cơ bản của bộ luật như sau:
- Giữ cho đất nước luôn ở thế chủ động đối phó với giặc ngoại xâm lược;
- Giữ nghiêm kỷ cương, phép nước;
- Chấn hưng nông nghiệp, coi nông nghiệp là nền tảng của sự ổn định kinh tế xã hội;
- Mở rộng giao lưu khuyến khích thủ công nghiệp, thương nghiệp lành mạnh;
- Bảo vệ quyền sở hữu tài sản của muôn dân, chống
[tham nhũng](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tham_nh%C5%A9ng)triệt để, chống sự lạm quyền và ức hiếp dân chúng.
- Khuyến khích nuôi dưỡng thuần phong mỹ tục và phát triển kinh tế
- Bênh vực và bảo vệ quyền lợi phụ nữ
; [[5]](http://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_Th%C3%A1nh_T%C3%B4ng#cite_note-5)
- Bảo vệ quyền lợi của vua và quan lại, bảo vệ quyền lợi của giai cấp thống trị địa chủ phong kiến
Lê Thánh Tông là người thực hiện nghiêm chỉnh
[pháp luật](http://vi.wikipedia.org/wiki/Lu%E1%BA%ADt_ph%C3%A1p) đã ban hành. Một lần, ông đã thu lại quyền chỉ huy của tổng quân đô đốc Lê Thiệt vì con trai Lê Thiệt giữa ban ngày phóng ngựa trên đường phố và dung túng gia nô đánh người. Lê Thánh Tông thường bảo với các quan rằng:
|“||
|Pháp luật là phép tắc chung của Nhà nước, ta và các người phải cùng tuân theo. |”|
|—Lê Thánh Tông|
## Hiền tài – nguyên khí quốc gia
Ở
[Văn Miếu-Quốc Tử Giám](http://vi.wikipedia.org/wiki/V%C4%83n_Mi%E1%BA%BFu_-_Qu%E1%BB%91c_T%E1%BB%AD_Gi%C3%A1m), Trường đại học đầu tiên của xã hội phong kiến Việt Nam, trên một tấm bia đá, có ghi một danh sĩ nổi tiếng thời nhà Lê, đó là [Thân Nhân Trung](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%C3%A2n_Nh%C3%A2n_Trung), người quê Việt Yên, [Bắc Giang](http://vi.wikipedia.org/wiki/B%E1%BA%AFc_Giang). Ông có sớ dâng vua “Chiêu nạp hiền tài” và cho rằng “Hiền tài là nguyên khí quốc gia”. Sự kiện này được khắc trên bia đá dựng thời Lê Thánh Tông. Điều này nói lên rằng, ông là người rất trọng dụng nhân tài và thực tế dưới thời trị vì của ông, những người tài thường được trọng dụng và đã cùng ông đoàn kết xây dựng một [Đại Việt](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%A1i_Vi%E1%BB%87t) trong yên vui, ngoài yên ổn, dân chúng rất mến mộ vị [Hoàng đế](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ho%C3%A0ng_%C4%91%E1%BA%BF) của mình.
Ông ngưỡng mộ và dễ tha thứ lỗi lầm cho các bậc tài đức, một đoạn ghi chép sau đây sẽ nói thêm về điều này. Một lần ông trách cứ cựu thần
[Ngô Sĩ Liên](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ng%C3%B4_S%C4%A9_Li%C3%AAn), [Nghiêm Nhân Thọ](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Nghi%C3%AAm_Nh%C3%A2n_Th%E1%BB%8D&action=edit&redlink=1): *Ta mới coi chính sự, sửa mới đức tính, ngươi bảo nước ta là hàng phiên bang của* [Trung Quốc](http://vi.wikipedia.org/wiki/Trung_Qu%E1%BB%91c)thời xưa, thế là người theo đường chết, mang lòng không vua.
Tuy nói vậy, Lê Thánh Tông vẫn trọng dụng Ngô Sỹ Liên và giao cho ông phụ trách soạn
[Đại Việt Sử Ký Toàn Thư](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%A1i_Vi%E1%BB%87t_s%E1%BB%AD_k%C3%BD_to%C3%A0n_th%C6%B0). Bên cạnh dưới thời ông cũng có các học giả khác như, nhà toán học Trạng nguyên [Lương Thế Vinh](http://vi.wikipedia.org/wiki/L%C6%B0%C6%A1ng_Th%E1%BA%BF_Vinh), với tác phẩm [Đại thành Toán pháp](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%A1i_th%C3%A0nh_To%C3%A1n_ph%C3%A1p); [Phan Phu Tiên](http://vi.wikipedia.org/wiki/Phan_Phu_Ti%C3%AAn), với tác phẩm [Bản thảo thực vật toát yếu](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=B%E1%BA%A3n_th%E1%BA%A3o_th%E1%BB%B1c_v%E1%BA%ADt_to%C3%A1t_y%E1%BA%BFu&action=edit&redlink=1) v.v…
Lê Thánh Tông bắt đầu cho phép tôn vinh việc học bằng các cuộc lễ xướng danh (lễ đọc tên người thi đậu), lễ vinh quy bái tổ (lễ đón rước người thi đậu về làng) và nhất là lệ khắc tên và lý lịch tiến sĩ vào bia đá
[Văn Miếu](http://vi.wikipedia.org/wiki/V%C4%83n_mi%E1%BA%BFu) (Năm 1484 giao cho Lễ bộ thượng thư [Quách Đình Bảo](http://vi.wikipedia.org/wiki/Qu%C3%A1ch_%C4%90%C3%ACnh_B%E1%BA%A3o) trọng trách chủ trì soạn khắc bia đá, cả thẩy 10 bia đá đầu tiên tương ứng với 10 khoa thi, bắt đầu từ khoa thi Nhâm Tuất 1442 đến khoa thi 1484). Vì thế khuyến khích mọi tầng lớp cư dân đua nhau học hành để tên tuổi được ghi vào bảng vàng, để gia môn được vinh dự và để làng quê được vinh hiển.
Như thế công việc giáo dục
[Nho học](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nho_gi%C3%A1o) đã trở thành nếp. Ngoài trường Quốc Tử Giám và các viện lớn ra còn có các trường học ở các đạo, phủ, thừa với rất đông học trò. Các kỳ thi được các sĩ tử khắp nơi hưởng ứng . [6]
## Nhà văn hóa
[chùa Bái Đính](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ch%C3%B9a_B%C3%A1i_%C4%90%C3%ADnh)tỉnh [Ninh Bình](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ninh_B%C3%ACnh)
Lê Thánh Tông trị vì Đại Việt 38 năm và dưới thời ông, đã để lại những giá trị
[văn hóa](http://vi.wikipedia.org/wiki/V%C4%83n_h%C3%B3a) [xã hội](http://vi.wikipedia.org/wiki/X%C3%A3_h%E1%BB%99i) như Hồng Đức thiên hạ bản đồ, [Hồng Đức hình luật](http://vi.wikipedia.org/wiki/Lu%E1%BA%ADt_H%E1%BB%93ng_%C4%90%E1%BB%A9c), Thiên Nam dư hạ tập, Hồng Đức quốc âm thi tập v.v…
Năm
[1464](http://vi.wikipedia.org/wiki/1464), ông rửa oan cho [Nguyễn Trãi](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Tr%C3%A3i), cho sưu tầm thơ văn Nguyễn Trãi để lưu lại hậu thế, và Lê Thánh Tông như đã tạc bia cho Nguyễn Trãi bằng câu thơ: *Ức Trai tâm thượng quang Khuê tảo*
Tạm dịch:
*Tâm hồn Ức Trai sáng tựa sao Khuê*
Lê Thánh Tông là một nhà
[thơ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%C6%A1) và phê bình văn học, vừa sáng tác văn thơ, vừa nghiên cứu, phê bình. Những trước tác của [Hội Tao đàn](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tao_%C4%91%C3%A0n_Nh%E1%BB%8B_th%E1%BA%ADp_b%C3%A1t_T%C3%BA) được ghi chép trong bộ sách [Thiên Nam dư hạp tập](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Thi%C3%AAn_Nam_d%C6%B0_h%E1%BA%A1p_t%E1%BA%ADp&action=edit&redlink=1), và trong các sách [Quỳnh uyển cửu ca](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Qu%E1%BB%B3nh_uy%E1%BB%83n_c%E1%BB%ADu_ca&action=edit&redlink=1), [Minh lương cẩm tú](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Minh_l%C6%B0%C6%A1ng_c%E1%BA%A9m_t%C3%BA&action=edit&redlink=1), [Văn minh cổ xúy](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=V%C4%83n_minh_c%E1%BB%95_x%C3%BAy&action=edit&redlink=1), [Chinh Tây kỷ hành](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Chinh_T%C3%A2y_k%E1%BB%B7_h%C3%A0nh&action=edit&redlink=1) viết bằng [chữ Hán](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ch%E1%BB%AF_H%C3%A1n) và [Hồng Đức quốc âm thi tập](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=H%E1%BB%93ng_%C4%90%E1%BB%A9c_qu%E1%BB%91c_%C3%A2m_thi_t%E1%BA%ADp&action=edit&redlink=1), [Thập giới cô hồn quốc ngữ văn](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Th%E1%BA%ADp_gi%E1%BB%9Bi_c%C3%B4_h%E1%BB%93n_qu%E1%BB%91c_ng%E1%BB%AF_v%C4%83n&action=edit&redlink=1) được viết bằng [chữ Nôm](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ch%E1%BB%AF_N%C3%B4m). Trong đó, không chỉ ghi chép thơ văn, mà còn ghi chép về lý luận phê bình [văn học](http://vi.wikipedia.org/wiki/V%C4%83n_h%E1%BB%8Dc), về [lịch sử](http://vi.wikipedia.org/wiki/L%E1%BB%8Bch_s%E1%BB%AD), [kinh tế](http://vi.wikipedia.org/wiki/Kinh_t%E1%BA%BF), quan chế, [địa lý](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%8Ba_l%C3%BD) v.v… Lê Thánh Tông là người dẫn đầu phong trào mới này, cả về nghệ thuật thể hiện, cả về tư tưởng [triết học](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tri%E1%BA%BFt_h%E1%BB%8Dc). [Thánh Tông di thảo](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%C3%A1nh_T%C3%B4ng_di_th%E1%BA%A3o) là dấu mốc quan trọng ghi nhận bước trưởng thành của [truyện](http://vi.wikipedia.org/wiki/Truy%E1%BB%87n) ký Đại Việt viết bằng [chữ Hán](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ch%E1%BB%AF_H%C3%A1n), ra đời trước cả tập “Truyền kỳ mạn lục” của Nguyễn Dữ ( [thế kỷ 16](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BA%BF_k%E1%BB%B7_16)).
Lê Thánh Tông khuyến khích các quan lại và tự mình tích cực sử dụng
[chữ Nôm](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ch%E1%BB%AF_N%C3%B4m) như một sự tự tôn và tự cường. Trong một bài thơ Nôm, Lê Thánh Tông tự trình bày mình: *Trống dời canh còn đọc sách* *Chiêng xế bóng chửa thôi chầu.*
## Mở rộng Đại Việt
### Nam tiến
Năm
[1452](http://vi.wikipedia.org/wiki/1452), [Ma Ha Quý Do](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ma_Ha_Qu%C3%BD_Do&action=edit&redlink=1) được vua [Minh Đại Tông](http://vi.wikipedia.org/wiki/Minh_%C4%90%E1%BA%A1i_T%C3%B4ng) phong làm [quốc vương Chiêm Thành](http://vi.wikipedia.org/wiki/Vua_Ch%C4%83m_Pa). Sau đó Quý Do bị [Bàn La Trà Duyệt](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=B%C3%A0n_La_Tr%C3%A0_Duy%E1%BB%87t&action=edit&redlink=1), người ở [Thị Nại](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%8B_N%E1%BA%A1i) sát hại và cướp ngôi. Trà Duyệt chết, truyền ngôi cho em là [Trà Toàn](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%C3%A0_To%C3%A0n) (Pau Kubah). Trà Toàn được sử sách [Việt Nam](http://vi.wikipedia.org/wiki/Vi%E1%BB%87t_Nam) mô tả là: “ *hung hãn, hoang dâm, bạo ngược*“.
Trà Toàn bỏ tiến cống nhà Lê, thường xâm lấn biên giới phía nam Đại Việt. Năm
[1470](http://vi.wikipedia.org/wiki/1470), Trà Toàn sai sứ thần sang cầu viện nhà Minh, thân hành đem 10 vạn [quân thủy](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Qu%C3%A2n_th%E1%BB%A7y&action=edit&redlink=1), [bộ](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Qu%C3%A2n_b%E1%BB%99&action=edit&redlink=1) cùng [voi](http://vi.wikipedia.org/wiki/Voi) [ngựa](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ng%E1%BB%B1a) đến đánh úp Hóa Châu. Viên tướng trấn giữ Hóa Châu Phạm Văn Hiển chống không nổi, phải đóng cửa thành chống giữ, cho người phi ngựa đem văn thư cáo cấp về kinh đô [Thăng Long](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%C4%83ng_Long). [Tháng 10](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%C3%A1ng_m%C6%B0%E1%BB%9Di) năm 1470, vua Lê Thánh Tông sai Nguyễn Đình Mỹ và [Quách Đình Bảo](http://vi.wikipedia.org/wiki/Qu%C3%A1ch_%C4%90%C3%ACnh_B%E1%BA%A3o) đem việc Chiêm Thành đánh úp biên giới sang báo cáo với nhà Minh. [[7]](http://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_Th%C3%A1nh_T%C3%B4ng#cite_note-ReferenceA-7)
Lê Thánh Tông quyết định chinh phạt, sát nhập lãnh thổ Chiêm Thành vào Đại Việt. Ông bá cáo với dân chúng trong nước biết một cách công khai và rõ ràng về lý do xuất quân, bằng
[chiếu thư đánh Chiêm](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFu_th%C6%B0_%C4%91%C3%A1nh_Chi%C3%AAm). Ông thân chinh cầm 200.000 quân tiến vào đất Chiêm Thành. [Tháng 3](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%C3%A1ng_ba) năm [1471](http://vi.wikipedia.org/wiki/1471), kinh đô [Đồ Bàn](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%93_B%C3%A0n) của Chiêm Thành thất thủ. Theo [Đại Việt Sử Ký Toàn Thư](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%A1i_Vi%E1%BB%87t_s%E1%BB%AD_k%C3%BD_to%C3%A0n_th%C6%B0), hơn 30.000 người Chiêm bị bắt, trong đó có vua Trà Toàn. 40.000 lính [Chiêm Thành](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%C3%AAm_Th%C3%A0nh) đã tử trận.
Bấy giờ 1 tướng Chiêm là
[Bô Trì Trì](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=B%C3%B4_Tr%C3%AC_Tr%C3%AC&action=edit&redlink=1) chạy về đất [Phan Lung](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Phan_Lung&action=edit&redlink=1), cử sứ sang cống và xin xưng thần với Đại Việt. Theo [Việt Nam Sử Lược](http://vi.wikipedia.org/wiki/Vi%E1%BB%87t_Nam_s%E1%BB%AD_l%C6%B0%E1%BB%A3c), vua Thánh Tông có ý muốn làm cho Chiêm Thành yếu đi, mới chia đất Chiêm ra làm 3 nước, phong 3 vua: 1 nước gọi Chiêm Thành, 1 nước nữa là Hóa Anh và 1 nước nữa là Nam Phan. [[8]](http://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_Th%C3%A1nh_T%C3%B4ng#cite_note-8)
Sau khi Trà Toàn bị bắt, em là Trà Toại trốn vào núi, sai người sang cầu cứu
[nhà Minh](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_Minh) và xin phong vương. Được tin, Lê Thánh Tông sai Lê Niệm đem 3 vạn quân vào đánh, Trà Toại bị bắt giải về kinh. Về sau, [vua nhà Minh](http://vi.wikipedia.org/wiki/Danh_s%C3%A1ch_vua_nh%C3%A0_Minh) sai sứ sang bảo Lê Thánh Tông phải trả đất cho Chiêm Thành, nhưng ông nhất quyết không chịu. [[7]](http://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_Th%C3%A1nh_T%C3%B4ng#cite_note-ReferenceA-7)
Sau chiến thắng, Lê Thánh Tông thực hiện chính sách mới, bình định và Việt hóa dân chúng người Chiêm Thành và sát nhập lãnh thổ miền bắc Chiêm Thành (từ
[đèo Hải Vân](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%C3%A8o_H%E1%BA%A3i_V%C3%A2n) tới bắc [Phú Yên](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ph%C3%BA_Y%C3%AAn) ngày nay) vào Đại Việt. [Tháng 6](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%C3%A1ng_s%C3%A1u) năm 1471, lãnh thổ miền bắc Chiêm Thành được lập thành [thừa tuyên Quảng Nam](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Th%E1%BB%ABa_tuy%C3%AAn_Qu%E1%BA%A3ng_Nam&action=edit&redlink=1) và vệ Thăng Hoa.
### Tây tiến
Sau khi Đại Việt đánh hạ Chiêm Thành, nhiều vương quốc láng giềng phía Tây bắt đầu cử sứ thần đến ra mắt và đưa cống phẩm. Nhà Minh cũng dè dặt phản đối việc làm của Lê Thánh Tông. Vào năm
[1479](http://vi.wikipedia.org/wiki/1479), Đại Việt lại tấn công thêm [Bồn Man](http://vi.wikipedia.org/wiki/B%E1%BB%93n_Man) (tức [Muang Phuan](http://vi.wikipedia.org/wiki/Muang_Phuan) về sau), [Lan Xang](http://vi.wikipedia.org/wiki/Lan_Xang) (những vương quốc nằm phần lớn thuộc [Lào](http://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%A0o) ngày nay).
Năm
[1479](http://vi.wikipedia.org/wiki/1479), có tù trưởng xứ [Bồn Man](http://vi.wikipedia.org/wiki/B%E1%BB%93n_Man) là [Cầm Công](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=C%E1%BA%A7m_C%C3%B4ng&action=edit&redlink=1) làm phản, ngầm xin sự trợ giúp của người [Lão Qua](http://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%A3o_Qua) (vương quốc [Lan Xang](http://vi.wikipedia.org/wiki/Lan_Xang) ở vùng Luang Prabang, vương quốc lớn mạnh của [người Lào](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_L%C3%A0o) lúc đó). Lão Qua điều binh quấy nhiễu miền tây Đại Việt. [[7]](http://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_Th%C3%A1nh_T%C3%B4ng#cite_note-ReferenceA-7) Lê Thánh Tông liền sai Thái uý [9] [Lê Thọ Vực](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=L%C3%AA_Th%E1%BB%8D_V%E1%BB%B1c&action=edit&redlink=1)cùng các tướng [Trịnh Công Lộ](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Tr%E1%BB%8Bnh_C%C3%B4ng_L%E1%BB%99&action=edit&redlink=1), [Lê Đình Ngạn](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=L%C3%AA_%C4%90%C3%ACnh_Ng%E1%BA%A1n&action=edit&redlink=1), [Lê Lộng](http://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_L%E1%BB%99ng)và [Lê Nhân Hiếu](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=L%C3%AA_Nh%C3%A2n_Hi%E1%BA%BFu&action=edit&redlink=1)chia quân làm 5 đạo đi từ [Nghệ An](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ngh%E1%BB%87_An), [Thanh Hóa](http://vi.wikipedia.org/wiki/Thanh_H%C3%B3a)và [Hưng Hóa](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%C6%B0ng_H%C3%B3a_%28%C4%91%E1%BB%8Bnh_h%C6%B0%E1%BB%9Bng%29)đánh đuổi quân Lão Qua tới [sông Kim Sa](http://vi.wikipedia.org/wiki/S%C3%B4ng_Kim_Sa)giáp với [Miến Điện](http://vi.wikipedia.org/wiki/Myanmar). Quân Đại Việt toàn thắng. [[10]](http://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_Th%C3%A1nh_T%C3%B4ng#cite_note-10) [[11]](http://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_Th%C3%A1nh_T%C3%B4ng#cite_note-ReferenceB-11)
Gây nên cuộc chiến Lão Qua là cũng vì họ Cầm ở Bồn Man (nay thuộc miền trung nước Lào, tỉnh
[Xiêng Khoảng](http://vi.wikipedia.org/wiki/Xiengkhuang), một phần các tỉnh [Hủa Phăn](http://vi.wikipedia.org/wiki/Huaphanh), đến [Khăm Muộn](http://vi.wikipedia.org/wiki/Khammuane)) muốn làm phản Đại Việt. [[11]](http://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_Th%C3%A1nh_T%C3%B4ng#cite_note-ReferenceB-11)
Nguyên một phần đất Bồn Man (vùng thuộc
[Khăm Muộn](http://vi.wikipedia.org/wiki/Khammuane), [Hà Tĩnh](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%C3%A0_T%C4%A9nh), [Quảng Bình](http://vi.wikipedia.org/wiki/Qu%E1%BA%A3ng_B%C3%ACnh) ngày nay), thời [Lê Thái Tông](http://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_Th%C3%A1i_T%C3%B4ng) và [Lê Nhân Tông](http://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_Nh%C3%A2n_T%C3%B4ng) đã xin nội thuộc, đổi thành châu Quy Hợp thuộc [xứ Nghệ An](http://vi.wikipedia.org/wiki/X%E1%BB%A9_Ngh%E1%BB%87) (về sau đến thời nhà Nguyễn, thuộc đạo [Hà Tĩnh](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%C3%A0_T%C4%A9nh)), nhưng vẫn dưới quyền các tù trưởng họ Cầm. Sau đổi thành [phủ Trấn Ninh](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ph%E1%BB%A7_Tr%E1%BA%A5n_Ninh&action=edit&redlink=1) [xứ Nghệ](http://vi.wikipedia.org/wiki/X%E1%BB%A9_Ngh%E1%BB%87), và đặt quan phủ huyện để trị vì. Nay Cầm Công, với sự giúp đỡ của người Lão Qua, bèn đánh đuổi quân Đại Việt, rồi ra quân chống giữ với quan quân.
Lê Thánh Tông bèn ngự giá thân chinh, nhưng khi tới
[Phù Liệt](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ph%C3%B9_Li%E1%BB%87t&action=edit&redlink=1), được tin quân Đại Việt thắng Lão Qua thì rút về và cử [Lê Niệm](http://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_Ni%E1%BB%87m) đem quân đi đánh. Kết quả là những người Bồn Man ra hàng, tù trưởng là Cầm Công cũng tử trận.
Sau đó, Thánh Tông phong người họ hàng của
[Cầm Công](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=C%E1%BA%A7m_C%C3%B4ng&action=edit&redlink=1) là [Cầm Đông](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=C%E1%BA%A7m_%C4%90%C3%B4ng&action=edit&redlink=1) làm *Tuyên Úy Đại Sứ* và đặt lại quan cai trị như trước.
### Bản đồ Đại Việt
Lê Thánh Tông đã cho vẽ bản đồ chi tiết và đầy đủ về lãnh thổ
[Đại Việt](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%A1i_Vi%E1%BB%87t) và bộ bản đồ các [vương quốc](http://vi.wikipedia.org/wiki/V%C6%B0%C6%A1ng_qu%E1%BB%91c) trong vùng (gọi là [Thiên hạ bản đồ](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Thi%C3%AAn_h%E1%BA%A1_b%E1%BA%A3n_%C4%91%E1%BB%93&action=edit&redlink=1)).
Bộ bản đồ Đại Việt được hoàn thành năm 1490, gồm 13 thừa tuyên (sau đó đổi làm xứ) như sau:
[Nam Sách](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nam_S%C3%A1ch)gồm ( [Hải Dương](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%E1%BA%A3i_D%C6%B0%C6%A1ng), [Hải Phòng](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%E1%BA%A3i_Ph%C3%B2ng)ngày nay), quản lĩnh 4 phủ, 18 huyện; [Thiên Trường](http://vi.wikipedia.org/wiki/Thi%C3%AAn_Tr%C6%B0%E1%BB%9Dng)(Sơn Nam) gồm ( [Thái Bình](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%C3%A1i_B%C3%ACnh), [Nam Định](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nam_%C4%90%E1%BB%8Bnh), [Hưng Yên](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%C6%B0ng_Y%C3%AAn)ngày nay), quản lĩnh 11 phủ, 42 huyện; [Quốc Oai](http://vi.wikipedia.org/wiki/Qu%E1%BB%91c_Oai)(Sơn Tây) gồm [Hà Tây](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%C3%A0_T%C3%A2y), [Sơn Tây](http://vi.wikipedia.org/wiki/S%C6%A1n_T%C3%A2y), [Vĩnh Phúc](http://vi.wikipedia.org/wiki/V%C4%A9nh_Ph%C3%BAc)ngày nay), quản lĩnh 6 phủ, 24 huyện; [Bắc Giang](http://vi.wikipedia.org/wiki/B%E1%BA%AFc_Giang)(Kinh Bắc) gồm ( [Bắc Giang](http://vi.wikipedia.org/wiki/B%E1%BA%AFc_Giang), [Bắc Ninh](http://vi.wikipedia.org/wiki/B%E1%BA%AFc_Ninh)ngày nay), quản lĩnh 4 phủ, 19 huyện; [An Bang](http://vi.wikipedia.org/wiki/An_Bang)là ( [Quảng Ninh](http://vi.wikipedia.org/wiki/Qu%E1%BA%A3ng_Ninh)ngày nay), quản lĩnh 1 phủ, 3 huyện, 4 châu; [Tuyên Quang](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tuy%C3%AAn_Quang)gồm ( [Tuyên Quang](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tuy%C3%AAn_Quang), [Hà Giang](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%C3%A0_Giang)ngày nay), quản lĩnh 1 phủ, 2 huyện, 5 châu; [Hưng Hóa](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%C6%B0ng_H%C3%B3a_%28%C4%91%E1%BB%8Bnh_h%C6%B0%E1%BB%9Bng%29)gồm ( [Phú Thọ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ph%C3%BA_Th%E1%BB%8D), [Yên Bái](http://vi.wikipedia.org/wiki/Y%C3%AAn_B%C3%A1i)ngày nay), quản lĩnh 3 phủ, 4 huyện, 17 châu; [Lạng Sơn](http://vi.wikipedia.org/wiki/L%E1%BA%A1ng_S%C6%A1n)gồm ( [Lạng Sơn](http://vi.wikipedia.org/wiki/L%E1%BA%A1ng_S%C6%A1n)ngày nay), quản lĩnh 1 phủ, 7 châu; [Thái Nguyên](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%C3%A1i_Nguy%C3%AAn)(Ninh Sóc) gồm ( [Thái Nguyên](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%C3%A1i_Nguy%C3%AAn), [Bắc Kạn](http://vi.wikipedia.org/wiki/B%E1%BA%AFc_K%E1%BA%A1n)và Cao Bằng ngày nay), quản lĩnh 3 phủ, 8 huyện, 7 châu; [Thanh Hóa](http://vi.wikipedia.org/wiki/Thanh_H%C3%B3a)gồm ( [Thanh Hóa](http://vi.wikipedia.org/wiki/Thanh_H%C3%B3a), [Ninh Bình](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ninh_B%C3%ACnh)ngày nay), quản lĩnh 4 phủ, 16 huyện, 4 châu; [Nghệ An](http://vi.wikipedia.org/wiki/X%E1%BB%A9_Ngh%E1%BB%87)gồm ( [Nghệ An](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ngh%E1%BB%87_An), [Hà Tĩnh](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%C3%A0_T%C4%A9nh)ngày nay), quản lĩnh 8 phủ, 18 huyện, 2 châu; [Thuận Hóa](http://vi.wikipedia.org/wiki/Thu%E1%BA%ADn_H%C3%B3a)gồm ( [Quảng Bình](http://vi.wikipedia.org/wiki/Qu%E1%BA%A3ng_B%C3%ACnh), [Quảng Trị](http://vi.wikipedia.org/wiki/Qu%E1%BA%A3ng_Tr%E1%BB%8B), [Thừa Thiên-Huế](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%ABa_Thi%C3%AAn_-_Hu%E1%BA%BF)ngày nay), quản lĩnh 2 phủ, 7 huyện, 4 châu; [Quảng Nam](http://vi.wikipedia.org/wiki/Qu%E1%BA%A3ng_Nam)gồm ( [Bình Định](http://vi.wikipedia.org/wiki/B%C3%ACnh_%C4%90%E1%BB%8Bnh), [Quảng Ngãi](http://vi.wikipedia.org/wiki/Qu%E1%BA%A3ng_Ng%C3%A3i)và [Quảng Nam](http://vi.wikipedia.org/wiki/Qu%E1%BA%A3ng_Nam)ngày nay)
Đạo thừa tuyên Quảng Nam được bổ sung sau cùng sau khi Đại Việt chiếm được miền bắc của
[Chiêm Thành](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%C3%AAm_Th%C3%A0nh) (1471)
Lại đổi Trung đô phủ làm Phụng Thiên, quản lĩnh 2 huyện.
## Quan hệ với Trung Quốc
Đại Việt bấy giờ có lệ xưng thần với
[nhà Minh](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_Minh), nhưng vua Lê Thánh Tông vẫn hết lòng phòng bị mặt bắc. Thỉnh thoảng có những thổ dân sang quấy nhiễu, thì lập tức vua cho quan quân lên dẹp yên và cho sứ sang [Trung Quốc](http://vi.wikipedia.org/wiki/Trung_Qu%E1%BB%91c) để phân giải mọi sự cho minh bạch. Có lần được tin có người nhà Minh đem quân qua địa giới, Thánh Tông liền cho người do thám thực hư.
Lời của vua Lê Thánh Tông từng nói với triều thần đã được ghi rõ trong Đại Việt sử ký toàn thư:
*“Một thước núi, một tấc sông của ta, lẽ nào lại nên vứt bỏ? Ngươi phải kiên quyết tranh biện, chớ cho họ lấn dần. Nếu họ không nghe, còn có thể sai sứ sang phương Bắc trình bày rõ điều ngay lẽ gian. Nếu ngươi dám đem một thước núi, một tấc đất của Thái tổ làm mồi cho giặc, thì tội phải tru di!”* (lời của vua Lê Thánh Tông nói với các quan phụ trách biên cương năm 1473, được chép trong Đại Việt sử ký toàn thư.)
Ông thường bảo với triều thần:
|“||
|Ta phải giữ gìn cho cẩn thận, đừng dể ai lấy mất 1 phân núi, 1 tấc sông do vua Thái Tổ để lại. |”|
|—Lê Thánh Tông|
Nhà vua có lòng vì nước như thế, nên nhà Minh dẫu có muốn dòm ngó cũng chẳng dám làm gì. Vả lại quân Đại Việt bấy giờ đi đánh
[Lào](http://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%A0o), [Chiêm](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%C3%AAm_Th%C3%A0nh) nên thanh thế bao nhiêu, nhà Minh cũng phải lấy lễ nghĩa mà đãi Đại Việt, quan hệ giữa hai nước vẫn được hoà bình. . [11]
## Quan hệ với bề tôi
### Nguyễn Trãi
Danh nhân văn hóa
[Nguyễn Trãi](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Tr%C3%A3i) và gia đình ông đã bị [tru di tam tộc](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tru_di_tam_t%E1%BB%99c) vào năm [1442](http://vi.wikipedia.org/wiki/1442) trong [vụ án Lệ Chi Viên](http://vi.wikipedia.org/wiki/V%E1%BB%A5_%C3%A1n_L%E1%BB%87_Chi_Vi%C3%AAn). Sau vụ án này, vua [Lê Nhân Tông](http://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_Nh%C3%A2n_T%C3%B4ng) (1443-1459) đã khẳng định lại công lao sự nghiệp của Nguyễn Trãi: *Nguyễn Trãi là người trung thành giúp đức Thái Tổ dẹp yên giặc loạn, giúp đức Thái Tông sửa sang thái bình. Văn chương và đức nghiệp của Nguyễn Trãi, các danh tướng của bản triều không ai sánh bằng* . Nhưng Lê Nhân Tông vẫn chưa minh oan cho Nguyễn Trãi. [[12]](http://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_Th%C3%A1nh_T%C3%B4ng#cite_note-12)
Năm
[1464](http://vi.wikipedia.org/wiki/1464), Lê Thánh Tông đã chính thức minh oan cho Nguyễn Trãi. Ông ca ngợi Nguyễn Trãi là *Ức Trai tâm thượng quang Khuê tảo*, truy tặng tước Tán Trù Bá, ban cho con là Anh Vũ chức huyện quan. Năm [1467](http://vi.wikipedia.org/wiki/1467), Lê Thánh Tông ra lệnh sưu tầm di cảo thơ văn Nguyễn Trãi. Việc làm này có thể đã góp phần bảo tồn một phần quan trọng các di sản văn hóa mà Nguyễn Trãi đã để lại.
Nhiều người hiểu sai khi dịch nghĩa “Ức Trai tâm thượng quang khuê tảo” là “Lòng Ức Trai sáng tựa sao khuê”, dịch chính xác phải là “Ức Trai lòng soi sáng văn chương”
[ [cần dẫn nguồn](http://vi.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Ch%C3%BA_th%C3%ADch_ngu%E1%BB%93n_g%E1%BB%91c)]
|Nguyên văn bài thơ:
|
Cao Đế anh hùng cái thế danh
|Dịch nghĩa:
|
### Các đại thần chống Lê Nghi Dân
Với những người thực hiện đảo chính
[Lê Nghi Dân](http://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_Nghi_D%C3%A2n) thành công để đưa Lê Thánh Tông lên ngôi như [Nguyễn Xí](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_X%C3%AD), [Đinh Liệt](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90inh_Li%E1%BB%87t), [Lê Niệm](http://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_Ni%E1%BB%87m),… ông đều phong thưởng. Nhưng với những người tham gia vụ đảo chính Nghi Dân trước đó bị thất bại và bị Nghi Dân giết như Lê Ê, Lê Thụ, Đỗ Bí, Lê Ngang, khi Nguyễn Xí đề nghị truy phong tiết liệt cho họ thì Lê Thánh Tông không chấp thuận, ngược ông lại còn ban ý chỉ coi việc họ binh biến thất bại như tội thần : [13] *Đã xem hết tờ tâu, trong ấy có xin cho bọn Lê Ê, Lê Thụ, Đỗ Bí, Lê Ngang theo như lệ công thần đã mất, nhưng câu ấy còn có thể bẻ lại được, là vì khoảng năm* [Diên Ninh](http://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_Nh%C3%A2n_T%C3%B4ng), Đỗ Bí, Lê Ê ở chức cao nhất vào hàng tể thần; Lê Ngang, Lê Thụ tay cầm cấm quân, giữ việc an nguy, đáng lẽ phải dẹp yên giặc loạn, chuyển nguy thành an mới phải, thế mà chỉ biết sắp gà vào trong nồi mà để cá kình lọt ra ngoài lưới. Đến sau mưu việc không kín, đến nỗi phải phơi thây ở bên đường. Đó lại thêm một tội khác trong các tội của bọn Bí, Ngang, có khác gì tội giết [vua](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BA%A5n_Linh_c%C3%B4ng)của Triệu Thuẫn ngày xưa, sau được để cùng với những công thần đã mất?
Với công thần
[Lê Lăng](http://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_L%C4%83ng) tham gia cùng [Nguyễn Xí](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_X%C3%AD), sau khi biết Lăng từng có ý lập anh mình là Lê Khắc Xương, Lê Thánh Tông cũng kết án xử tử Lê Lăng vào năm 1462.
## Qua đời
Theo Đại Việt Sử Ký Toàn Thư, năm
[1497](http://vi.wikipedia.org/wiki/1497), Thánh Tông hoàng đế lâm bệnh [phù thũng](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ph%C3%B9_th%C5%A9ng&action=edit&redlink=1). Quý phi Nguyễn Hằng, con gái của [công thần](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=C%C3%B4ng_th%E1%BA%A7n&action=edit&redlink=1) [Nguyễn Đức Trung](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_%C4%90%E1%BB%A9c_Trung), vốn bị thất sủng xa lánh lâu ngày, lấy cớ vào thăm bệnh rồi ngầm bôi thuốc vào tay, xoa lên những chỗ loét của ông. Do đó, bệnh ông càng nặng thêm [14] và băng hà ở [[14]](http://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_Th%C3%A1nh_T%C3%B4ng#cite_note-dvsktt2-14) [điện Bảo Quang](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=%C4%90i%E1%BB%87n_B%E1%BA%A3o_Quang&action=edit&redlink=1).
Ông ở ngôi 38 năm, hưởng thọ 56 tuổi và được an táng ở
[Chiêu Lăng](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Chi%C3%AAu_L%C4%83ng&action=edit&redlink=1) (昭陵). Tương truyền, ngày hôm ấy, [ấn](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=%E1%BA%A4n&action=edit&redlink=1) thần và [gươm](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ki%E1%BA%BFm) thần đều biến mất. Ông được tôn [14] [miếu hiệu](http://vi.wikipedia.org/wiki/Mi%E1%BA%BFu_hi%E1%BB%87u)là [Thánh Tông](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%C3%A1nh_T%C3%B4ng)(聖宗), miếu hiệu chỉ suy tôn những vị [hoàng đế](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ho%C3%A0ng_%C4%91%E1%BA%BF)kiệt suất nhất của triều đại. [Thụy hiệu](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%A5y_hi%E1%BB%87u)là **Sùng Thiên Quảng Vận Cao Minh Quang Chính Chí Đức Đại Công Thánh Văn Thần Vũ Đạt Hiếu Thuần Hoàng Đế**(崇天廣運高明光正至德 大功聖文神武達孝淳皇帝), đời sau gọi là **Thánh Tông Thuần hoàng đế**(聖宗淳皇帝), hay **Lê Thuần Hoàng**(黎淳皇), **Lê Thuần Hoàng Đế**(黎淳皇帝), **Lê Thuần Đế**(黎淳帝), **Thuần Hoàng**(淳皇), **Thuần Đế**(淳帝).
Thánh Tông hoàng đế mất, Thái tử Lê Tranh lên thay, tức là
[hoàng đế](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ho%C3%A0ng_%C4%91%E1%BA%BF) [Lê Hiến Tông](http://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_Hi%E1%BA%BFn_T%C3%B4ng). Triều đại nhà Hậu Lê tiếp tục sự thịnh trị.
## Nhận định
Lê Thánh Tông được xem là minh quân nổi tiếng nhất trong
[lịch sử Việt Nam](http://vi.wikipedia.org/wiki/L%E1%BB%8Bch_s%E1%BB%AD_Vi%E1%BB%87t_Nam). Sau đây là một số lời nhận xét về ông:
|“||
|“Thánh tông là một ông vua thông minh, thờ mẹ rất có hiếu, ở với bề tôi đãi lấy lòng thành. Ngài trị vì được 38 năm, sửa sang được nhiều việc chính trị, mở mang sự học hành, chỉnh đốn các việc vũ bị, đánh dẹp nước Chiêm, nước Lào, mở thêm bờ cõi, khiến cho nước Nam…bấy giờ được văn minh thêm ra và lại lừng lẫy một phương, kể từ xưa đến nay chưa bao giờ cường thịnh như vậy.” |”|
|—
|
|“||
|Vua sáng lập chế độ văn vật khả quan, mở mang đất đai, cõi bờ khá rộng, thực là bậc vua anh hùng tài lược, dẫu |”|
|—
|
|“||
|Vua tư triều cao siêu, anh minh quyết đoán, có hùng tài, đại lược, võ giỏi văn hay mà cái học của Thánh hiền lại đặc biệt siêng năng, tay không lúc nào rời quyển sách. Các tập kinh, sử, các lịch, toán, những việc Thánh thần, không có gì không bao quát tinh thông. Văn thơ thì vượt trên cả những văn mẫu của các văn thần. Cùng với bọn |”|
|—
|
## Gia quyến
- Cha:
[Thái Tông Văn hoàng đế](http://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_Th%C3%A1i_T%C3%B4ng)Lê Nguyên Long.
- Mẹ:
[Quang Thục Văn hoàng hậu](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ng%C3%B4_Th%E1%BB%8B_Ng%E1%BB%8Dc_Dao)Ngô thị (光淑文皇后吳氏; 1421 – 1496).
- Hậu cung:
[Huy Gia Thuần hoàng hậu](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%C6%B0%E1%BB%9Dng_L%E1%BA%A1c_ho%C3%A0ng_h%E1%BA%ADu)Nguyễn thị (徽嘉淳皇后阮氏; 1441 – 1505), húy là Hằng (晅), nguyên là [Quý phi](http://vi.wikipedia.org/wiki/Qu%C3%BD_phi)của Thánh Tông hoàng đế, mẹ ruột của hoàng đế [Lê Hiến Tông](http://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_Hi%E1%BA%BFn_T%C3%B4ng). Bà chưởng quản hậu cung, đứng đầu chúng phi tần của Thánh Tông. [Nhu Huy Thuần hoàng hậu](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nhu_Huy_ho%C3%A0ng_h%E1%BA%ADu)Phùng thị (柔徽淳皇后馮氏; 1444 – 1489), húy là Diệm Quý (琰貴), nguyên là [Chiêu nghi](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%C3%AAu_nghi)của Thánh Tông hoàng đế, sinh ra Kiến vương [Lê Tân](http://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_T%C3%A2n). Con cháu là [Lê Tương Dực](http://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_T%C6%B0%C6%A1ng_D%E1%BB%B1c)truy tôn làm [Hoàng hậu](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ho%C3%A0ng_h%E1%BA%ADu). [Minh phi Phạm thị](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ph%E1%BA%A1m_Minh_phi_%28L%C3%AA_Th%C3%A1nh_T%C3%B4ng%29)(明妃范氏; 1448 – 1498), con gái của đô đốc [Phạm Văn Liêu](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ph%E1%BA%A1m_V%C4%83n_Li%C3%AAu&action=edit&redlink=1). Sinh ra Lôi ý công chúa, Lan Minh công chúa và Tống vương Lê Tung. [Kính phi Nguyễn thị](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_K%C3%ADnh_phi_%28L%C3%AA_Th%C3%A1nh_T%C3%B4ng%29)(敬妃阮氏; 1454 – 1495), người thuộc huyện [Lôi Dương](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=L%C3%B4i_D%C6%B0%C6%A1ng&action=edit&redlink=1), [Thanh Hoá](http://vi.wikipedia.org/wiki/Thanh_H%C3%B3a). Cha bà là Đô đốc thiêm sự Đề đốc 4 vệ Thần vũ [Nguyễn Đức Nghị](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Nguy%E1%BB%85n_%C4%90%E1%BB%A9c_Ngh%E1%BB%8B&action=edit&redlink=1). Bà mồ côi cha từ nhỏ, được Thái bảo Giản cung hầu [Lê Hươu](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=L%C3%AA_H%C6%B0%C6%A1u&action=edit&redlink=1)nhận làm con.
- Quý phi Nguyễn thị (貴妃阮氏), người xã
[Hòa Thược](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=H%C3%B2a_Th%C6%B0%E1%BB%A3c&action=edit&redlink=1), huyện [Kim Trà](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Kim_Tr%C3%A0&action=edit&redlink=1). Xuất thân bình dân, khi Thánh Tông hoàng đế đi đánh [Chiêm Thành](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%C3%AAm_Th%C3%A0nh)đã ghé qua vùng này, thấy bà có nhan sắc mà nạp về cung. bà sinh ra Triệu vương Lê Thoan.
- Tu dung Nguyễn thị (修容阮氏), người xã
[Bối Khê](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=B%E1%BB%91i_Kh%C3%AA&action=edit&redlink=1), huyện [Thanh Oai](http://vi.wikipedia.org/wiki/Thanh_Oai), con gái Quan trung thư lệnh [Nguyễn Trực](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Tr%E1%BB%B1c). Năm [1472](http://vi.wikipedia.org/wiki/1472), tuyển vào cung, được đổi tên là Cẩn Kính. Tháng 8 năm [1491](http://vi.wikipedia.org/wiki/1491), thăng làm *Dung hoa*. Năm [1492](http://vi.wikipedia.org/wiki/1492), thăng làm *Tiệp dư*. Năm [1495](http://vi.wikipedia.org/wiki/1495), ban cho làm *Tu dung*.
- Tài nhân Nguyễn thị (才人阮氏; 1444 – 1479), người làng
[Thiên Mỗ](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Thi%C3%AAn_M%E1%BB%97&action=edit&redlink=1), huyện [Từ Liêm](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BB%AB_Li%C3%AAm). Cha là Thái trung đại phu thượng thư tự khanh Hộ bộ tả thị lang [Nguyễn Đình Hy](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Nguy%E1%BB%85n_%C4%90%C3%ACnh_Hy&action=edit&redlink=1)(阮廷禧), mẹ là Chu thị. Năm [1467](http://vi.wikipedia.org/wiki/1467), sinh ra Phúc vương Lê Tranh.
- Hậu duệ:
[Lê Tranh](http://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_Hi%E1%BA%BFn_T%C3%B4ng)[黎鏳], tức **Hiến Tông Duệ hoàng đế**(憲宗睿皇帝), mẹ là Nguyễn hoàng hậu.
- Lương vương
[Lê Tuyên](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=L%C3%AA_Tuy%C3%AAn&action=edit&redlink=1)[梁王黎銓].
- Tống vương
[Lê Tung](http://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_Tung)[宋王黎鏦], sinh năm [1466](http://vi.wikipedia.org/wiki/1466), mẹ là Phạm Minh phi.
- Đường vương
[Lê Cảo](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=L%C3%AA_C%E1%BA%A3o&action=edit&redlink=1)[唐王黎鎬]. [Lê Tân](http://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_T%C3%A2n)[黎鑌], tức **Đức Tông Kiến hoàng đế**(德宗建皇帝), mẹ là Phùng hoàng hậu.
- Phúc vương
[Lê Tranh](http://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_Tranh_%28Ph%C3%BAc_v%C6%B0%C6%A1ng%29)[福王黎錚], mẹ là Nguyễn Tài nhân.
- Diễn vương
[Lê Thông](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=L%C3%AA_Th%C3%B4ng&action=edit&redlink=1)[演王黎鏓].
- Nghĩa vương
[Lê Cảnh](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=L%C3%AA_C%E1%BA%A3nh&action=edit&redlink=1)[義王黎耿].
- Ứng vương
[Lê Chiêu](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=L%C3%AA_Chi%C3%AAu&action=edit&redlink=1)[應王黎昭].
- Quảng vương
[Lê Táo](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=L%C3%AA_T%C3%A1o&action=edit&redlink=1)[廣王黎鐰], được Nguyễn Kính phi nhận nuôi.
- Trấn vương
[Lê Hình](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=L%C3%AA_H%C3%ACnh&action=edit&redlink=1)[鎮王黎鋞].
- Triệu vương
[Lê Thoan](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=L%C3%AA_Thoan&action=edit&redlink=1)[肇王黎鋑], mẹ là Nguyễn Quý phi.
- Kinh vương
[Lê Kiện](http://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_Ki%E1%BB%87n)[荆王黎鍵], được Thánh Tông rất yêu quý, sau này loạn [Uy Mục Đế](http://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_Uy_M%E1%BB%A5c), không rõ kết cục.
Ngoài ra, ông còn có 20 công chúa. Chỉ biết đến
[Lôi Ý công chúa](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=L%C3%B4i_%C3%9D_c%C3%B4ng_ch%C3%BAa&action=edit&redlink=1) Lê Oánh Ngọc (雷懿公主黎莹玉) và [Lan Minh công chúa](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Lan_Minh_c%C3%B4ng_ch%C3%BAa&action=edit&redlink=1) Lê Lan Khuê (兰明公主黎兰圭) đều do Phạm Minh phi sinh ra. Một hoàng nữ nữa là [Minh Kính công chúa](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Minh_K%C3%ADnh_c%C3%B4ng_ch%C3%BAa&action=edit&redlink=1) Lê Thụy Hoa (明敬公主黎瑞华), không rõ mẹ là ai.
## Chú thích
- ^
**a** **ă** **â** [Âm lịch theo](http://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_Th%C3%A1nh_T%C3%B4ng#cite_ref-AL_1-3) **b** [Đại Việt Sử Ký Toàn Thư](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%A1i_Vi%E1%BB%87t_s%E1%BB%AD_k%C3%BD_to%C3%A0n_th%C6%B0)
- ^
**a** **ă** [Đại Việt Sử Ký Toàn Thư, Bản kỷ thực lục, Quyển XII, Kỷ nhà Lê: Thánh Tông Thuần Hoàng Đế (phần thượng)](http://www.informatik.uni-leipzig.de/%7Educ/sach/dvsktt/dvsktt17a.html) [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_Th%C3%A1nh_T%C3%B4ng#cite_ref-3) [Vũ khí Đại Việt](http://www.bbc.co.uk/vietnamese/entertainment/story/2004/02/040210_militarytechnology.shtml) **Giáo sư Oliver Oldman, chủ nhiệm khoa Luật Á Đông của** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_Th%C3%A1nh_T%C3%B4ng#cite_ref-4) [Đại học Harvard](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%A1i_h%E1%BB%8Dc_Harvard)đánh giá cao [Luật Hồng Đức](http://vi.wikipedia.org/wiki/Lu%E1%BA%ADt_H%E1%BB%93ng_%C4%90%E1%BB%A9c), coi nó là hệ thống luật tiến bộ với nhiều sự tương đương về chức năng so với những quan niệm luật pháp [Tây phương](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ph%C6%B0%C6%A1ng_T%C3%A2y) [cận hiện đại](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=C%E1%BA%ADn_hi%E1%BB%87n_%C4%91%E1%BA%A1i&action=edit&redlink=1) **Phụ nữ được** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_Th%C3%A1nh_T%C3%B4ng#cite_ref-5) [ly hôn](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ly_h%C3%B4n)và có quyền [thừa kế](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Th%E1%BB%ABa_k%E1%BA%BF&action=edit&redlink=1), một điểm khác biệt quan trọng so với luật pháp của Trung Hoa cùng thời. **Như kỳ thi hội năm 1475 có đến 3.000 thí sinh Nho giáo đã áp đảo tuyệt đối Phật giáo lẫn Đạo giáo** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_Th%C3%A1nh_T%C3%B4ng#cite_ref-6)
- ^
**a** **ă** [Trần Trọng Kim, sách đã dẫn, tr. 101](http://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_Th%C3%A1nh_T%C3%B4ng#cite_ref-ReferenceA_7-2) **â** **Việt Nam Sử Lược, sách đã dẫn, tr. 101** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_Th%C3%A1nh_T%C3%B4ng#cite_ref-8) **Lão Qua, tức Luang Prabang, là đất Thượng Lào ở về phía Tây Bắc Việt bấy giờ. Còn được gọi là nước Nam Chướng.** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_Th%C3%A1nh_T%C3%B4ng#cite_ref-9) **Theo địa dư** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_Th%C3%A1nh_T%C3%B4ng#cite_ref-10) [Trung Quốc](http://vi.wikipedia.org/wiki/Trung_Qu%E1%BB%91c), sông Kim Sa là khúc trên [sông Trường Giang](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%C6%B0%E1%BB%9Dng_Giang). Sông này chảy qua tỉnh [Tây Khương](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=T%C3%A2y_Kh%C6%B0%C6%A1ng&action=edit&redlink=1)và [Tứ Xuyên](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BB%A9_Xuy%C3%AAn). Đây có lẽ nhà chép sử lẫn với khúc [sông Lan Thương](http://vi.wikipedia.org/wiki/M%C3%AA_K%C3%B4ng)trên sông [Mê Kông](http://vi.wikipedia.org/wiki/M%C3%AA_K%C3%B4ng)
- ^
**a** **ă** [Trần Trọng Kim, sách đã dẫn, tr. 102](http://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_Th%C3%A1nh_T%C3%B4ng#cite_ref-ReferenceB_11-2) **â** **Nguyễn Trãi toàn tập, đd, tr. 246** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_Th%C3%A1nh_T%C3%B4ng#cite_ref-12) [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_Th%C3%A1nh_T%C3%B4ng#cite_ref-dvsktt12_13-0) [Đại Việt sử ký toàn thư, Bản kỷ quyển 12](http://www.informatik.uni-leipzig.de/%7Educ/sach/dvsktt/dvsktt17a.html)
- ^
**a** **ă** **â** **b** [Đại Việt Sử Ký Toàn Thư, Bản Kỷ Thực Lục, Quyển XIII: Thánh Tông Thuần Hoàng Đế (phần hạ)](http://www.informatik.uni-leipzig.de/%7Educ/sach/dvsktt/dvsktt18.html) [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_Th%C3%A1nh_T%C3%B4ng#cite_ref-15) [Việt Nam Sử Lược](http://vi.wikipedia.org/wiki/Vi%E1%BB%87t_Nam_s%E1%BB%AD_l%C6%B0%E1%BB%A3c), [Trần Trọng Kim](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%A7n_Tr%E1%BB%8Dng_Kim), tr. 99
## Tham khảo
*(bản điện tử)* [Đại Việt Sử Ký Toàn Thư](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%A1i_Vi%E1%BB%87t_s%E1%BB%AD_k%C3%BD_to%C3%A0n_th%C6%B0) *(bản điện tử)* [Việt Nam Sử Lược](http://vi.wikipedia.org/wiki/Vi%E1%BB%87t_Nam_s%E1%BB%AD_l%C6%B0%E1%BB%A3c) *Vietnam: Borderless Histories*. Nhung Tuyết Trần & Anthony Reid. University of Wisconsin Press. 2004 *Kho báu Tiền cổ Đại Việt*. *Bảo tàng lịch sử Việt Nam Hà Nội*, 2006
- Viện Sử học (2007)
*Lịch sử Việt Nam, tập 4*, Nhà xuất bản Khoa học xã hội [Đại Việt mở rộng về phía Tây, Nam trên BBC Vietnamese](http://web.archive.org/web/20040624135130/http://www.bbc.co.uk/vietnamese/entertainment/story/2004/02/040211_militarytechnologyparttwo.shtml/)
## Xem thêm
## Liên kết ngoài
|
|![]()
[Wikisource](http://vi.wikipedia.org/wiki/Wikisource)có các tác phẩm gốc nói đến hoặc của:
|
|
|
|
[Thể loại](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i): [Tao đàn Nhị thập bát Tú](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Tao_%C4%91%C3%A0n_Nh%E1%BB%8B_th%E1%BA%ADp_b%C3%A1t_T%C3%BA) [Sinh 1442](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Sinh_1442) [Mất 1497](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:M%E1%BA%A5t_1497) [Vua nhà Lê sơ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Vua_nh%C3%A0_L%C3%AA_s%C6%A1) [Nhà thơ Việt Nam thời Lê sơ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Nh%C3%A0_th%C6%A1_Vi%E1%BB%87t_Nam_th%E1%BB%9Di_L%C3%AA_s%C6%A1) [Anh hùng dân tộc Việt Nam](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Anh_h%C3%B9ng_d%C3%A2n_t%E1%BB%99c_Vi%E1%BB%87t_Nam) [Người Hà Nội](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_H%C3%A0_N%E1%BB%99i) [Người cải cách Việt Nam](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_c%E1%BA%A3i_c%C3%A1ch_Vi%E1%BB%87t_Nam) [Vua nhà Hậu Lê](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Vua_nh%C3%A0_H%E1%BA%ADu_L%C3%AA) [Nhà thơ Việt Nam](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Nh%C3%A0_th%C6%A1_Vi%E1%BB%87t_Nam)
# Akbar Đại đế
|Akbar Đại đế|
|
|![ Akbar1.jpg](https://i2.wp.com/upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/d/d1/Akbar1.jpg)
![ Akbar1.jpg](https://i2.wp.com/upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/d/d1/Akbar1.jpg)
[nhà Mogul](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_Mogul) [1556](http://vi.wikipedia.org/wiki/1556)– [1605](http://vi.wikipedia.org/wiki/1605) [Nasiruddin Humayun](http://vi.wikipedia.org/wiki/Humayun) [Nuruddin Salim Jahangir](http://vi.wikipedia.org/wiki/Jahangir)
|[
|
|[
|[Nasiruddin Humayun](http://vi.wikipedia.org/wiki/Humayun) [15 tháng 10](http://vi.wikipedia.org/wiki/15_th%C3%A1ng_10), [1542](http://vi.wikipedia.org/wiki/1542)
Pháo đài Umarkot,
[Sind](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Sind&action=edit&redlink=1) [27 tháng 10](http://vi.wikipedia.org/wiki/27_th%C3%A1ng_10), [1605](http://vi.wikipedia.org/wiki/1605)(63 tuổi) [Fatehpur Sikri](http://vi.wikipedia.org/wiki/Fatehpur_Sikri), [Agra](http://vi.wikipedia.org/wiki/Agra) [Sikandra](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Sikandra,_Agra&action=edit&redlink=1), [Agra](http://vi.wikipedia.org/wiki/Agra) [Din-i-Ilahi](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Din-i-Ilahi&action=edit&redlink=1) [Akbar (định hướng)](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Akbar_%28%C4%91%E1%BB%8Bnh_h%C6%B0%E1%BB%9Bng%29&action=edit&redlink=1). **Jalāl ud-Dīn Muhammad Akbar** (جلال الدین محمد اکبر) hay **Akbar Đại đế (Akbar-e-Azam)** (phiên âm [Hán-Việt](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BB%AB_H%C3%A1n-Vi%E1%BB%87t)là **A Cách Bá** , [[1]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Akbar_%C4%90%E1%BA%A1i_%C4%91%E1%BA%BF#cite_note-1) [tiếng Việt](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Vi%E1%BB%87t)là **Acba**) ( [15 tháng 10](http://vi.wikipedia.org/wiki/15_th%C3%A1ng_10), [1542](http://vi.wikipedia.org/wiki/1542)– [17](http://vi.wikipedia.org/wiki/17_th%C3%A1ng_10)/ [27 tháng 10](http://vi.wikipedia.org/wiki/27_th%C3%A1ng_10), [1605](http://vi.wikipedia.org/wiki/1605)) [[2]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Akbar_%C4%90%E1%BA%A1i_%C4%91%E1%BA%BF#cite_note-2) , (danh xưng đầy đủ là: [[3]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Akbar_%C4%90%E1%BA%A1i_%C4%91%E1%BA%BF#cite_note-3) *Al-Sultan al-‘Azam wal Khaqan al-Mukarram, Imam-i-‘Adil, Sultan ul-Islam Kaffatt ul-Anam, Amir ul-Mu’minin, Khalifat ul-Muta’ali Abu’l-Fath Jalal ud-din Muhammad Akbar I Sahib-i-Zaman, Padshah Ghazi Zillu’llah [‘Arsh-Ashyani]*) là vị vua thứ ba của [nhà Mogul](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_Mogul)trong [lịch sử Ấn Độ](http://vi.wikipedia.org/wiki/L%E1%BB%8Bch_s%E1%BB%AD_%E1%BA%A4n_%C4%90%E1%BB%99). Ông ở ngôi từ năm 1556 đến năm 1605, hầu như hoàn toàn tương đương với triều đại [Elizabeth I của Anh](http://vi.wikipedia.org/wiki/Elizabeth_I_c%E1%BB%A7a_Anh). Ông là người [[4]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Akbar_%C4%90%E1%BA%A1i_%C4%91%E1%BA%BF#cite_note-wsu-4) [Đột Quyết](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%C3%A3n_qu%E1%BB%91c_%C4%90%E1%BB%99t_Quy%E1%BA%BFt), [Mông Cổ](http://vi.wikipedia.org/wiki/M%C3%B4ng_C%E1%BB%95)thuộc dòng dõi [nhà Timur](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_Timur). ; con của [[5]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Akbar_%C4%90%E1%BA%A1i_%C4%91%E1%BA%BF#cite_note-5) [Humayun](http://vi.wikipedia.org/wiki/Humayun), và cháu nội của [Babur](http://vi.wikipedia.org/wiki/Babur)sáng tổ nhà Mogul. Khi ông qua đời năm 1605 đế quốc Mogul đã ngự trị trên khắp miền [Bắc Ấn](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hindustan). [[6]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Akbar_%C4%90%E1%BA%A1i_%C4%91%E1%BA%BF#cite_note-6)
Ông được xem là người tượng trưng cho thời kì hoàng kim của triều đại Mogul, và cũng có thể là của toàn bộ lịch sử Ấn Độ
[thời kỳ cận đại](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%9Di_k%E1%BB%B3_c%E1%BA%ADn_%C4%91%E1%BA%A1i). Ông lên ngôi lúc mới 13 tuổi sau khi vua cha Humayun qua đời [7] . Ông đã mở nhiều cuộc chinh phạt để củng cố quyền lực của mình và sát nhập các vùng đất ở miền Bắc và Trung Ấn Độ vào lãnh thổ của mình. Trong [[8]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Akbar_%C4%90%E1%BA%A1i_%C4%91%E1%BA%BF#cite_note-bolo-8) [trận Panipat lần thứ hai](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%ADn_Panipat_%281556%29)năm 1556, ông đã cùng nhiếp chính Bairam đánh tan tác đạo quân xâm lược của [nhà Sur](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Nh%C3%A0_Sur&action=edit&redlink=1)ở [Afghanistan](http://vi.wikipedia.org/wiki/Afghanistan)chỉ huy bởi vua người [Ấn Độ giáo](http://vi.wikipedia.org/wiki/%E1%BA%A4n_%C4%90%E1%BB%99_gi%C3%A1o)là [Samrat Hemu Chandra Vikramaditya](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Samrat_Hemu_Chandra_Vikramaditya&action=edit&redlink=1), giết chết Hemu và trừ bỏ được mối họa xâm lăng của người Afghan [[9]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Akbar_%C4%90%E1%BA%A1i_%C4%91%E1%BA%BF#cite_note-AknamaVolII-9) Akbar cũng củng cố sự thống trị của mình bằng cách khuất phục và kết giao với các bộ lạc người [[10]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Akbar_%C4%90%E1%BA%A1i_%C4%91%E1%BA%BF#cite_note-avasthy-10) [Raijput](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Raijput&action=edit&redlink=1), thậm chí ông còn lấy một công chúa người Raijput làm vợ [[9]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Akbar_%C4%90%E1%BA%A1i_%C4%91%E1%BA%BF#cite_note-AknamaVolII-9) . [[11]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Akbar_%C4%90%E1%BA%A1i_%C4%91%E1%BA%BF#cite_note-11)
Akbar đã thực hiện cải cách về thuế mà và khuyến khích nghệ thuật. Ông cũng cho xây dự nhiều công trình kiến trúc và là người sáng chế ra các loại
[nhà tiền chế](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Nh%C3%A0_ti%E1%BB%81n_ch%E1%BA%BF&action=edit&redlink=1) cũng như các kiểu nhà có khả năng lưu động hoặc di dời dễ dàng . Akbar cũng là vị Hoàng đế xúc tiến việc dung hòa các [12] [tôn giáo](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%C3%B4n_gi%C3%A1o)ở Ấn Độ, thậm chí ông là người mở đầu cho việc các học giả thuộc các tôn giáo khác nhau tranh luận một cách công khai về tôn giáo của chính mình. Tiến xa hơn, Akbar tổng hợp các giáo lý của các tôn giáo và thành lập tôn giáo của riêng mình, mang tên là *(tạm dịch là “Tôn giáo Thánh Thần”) tuy nhiên sau khi ông qua đời tôn giáo này đã nhanh chóng tan rã* [Din-i-Ilahi](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Din-i-Ilahi&action=edit&redlink=1) [[9]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Akbar_%C4%90%E1%BA%A1i_%C4%91%E1%BA%BF#cite_note-AknamaVolII-9) . [[13]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Akbar_%C4%90%E1%BA%A1i_%C4%91%E1%BA%BF#cite_note-AknamaVolIII-13)
## Mục lục
[1 Thiếu thời](http://vi.wikipedia.org/wiki/Akbar_%C4%90%E1%BA%A1i_%C4%91%E1%BA%BF#Thi.E1.BA.BFu_th.E1.BB.9Di) [2 Buổi đầu trị vì (1556 – 1562)](http://vi.wikipedia.org/wiki/Akbar_%C4%90%E1%BA%A1i_%C4%91%E1%BA%BF#Bu.E1.BB.95i_.C4.91.E1.BA.A7u_tr.E1.BB.8B_v.C3.AC_.281556_-_1562.29) [3 Thời kỳ đích thân chấp chính (1562-1605)](http://vi.wikipedia.org/wiki/Akbar_%C4%90%E1%BA%A1i_%C4%91%E1%BA%BF#Th.E1.BB.9Di_k.E1.BB.B3_.C4.91.C3.ADch_th.C3.A2n_ch.E1.BA.A5p_ch.C3.ADnh_.281562-1605.29) [4 Nhận định](http://vi.wikipedia.org/wiki/Akbar_%C4%90%E1%BA%A1i_%C4%91%E1%BA%BF#Nh.E1.BA.ADn_.C4.91.E1.BB.8Bnh) [5 Trong tiểu thuyết và phim ảnh](http://vi.wikipedia.org/wiki/Akbar_%C4%90%E1%BA%A1i_%C4%91%E1%BA%BF#Trong_ti.E1.BB.83u_thuy.E1.BA.BFt_v.C3.A0_phim_.E1.BA.A3nh) [6 Xem thêm](http://vi.wikipedia.org/wiki/Akbar_%C4%90%E1%BA%A1i_%C4%91%E1%BA%BF#Xem_th.C3.AAm) [7 Chú thích](http://vi.wikipedia.org/wiki/Akbar_%C4%90%E1%BA%A1i_%C4%91%E1%BA%BF#Ch.C3.BA_th.C3.ADch) [8 Tài liệu tham khảo](http://vi.wikipedia.org/wiki/Akbar_%C4%90%E1%BA%A1i_%C4%91%E1%BA%BF#T.C3.A0i_li.E1.BB.87u_tham_kh.E1.BA.A3o) [9 Liên kết ngoài](http://vi.wikipedia.org/wiki/Akbar_%C4%90%E1%BA%A1i_%C4%91%E1%BA%BF#Li.C3.AAn_k.E1.BA.BFt_ngo.C3.A0i)
## Thiếu thời
Tuổi thơ của ông không được êm đềm như nhiều vị đế vương khác. Akbar ra đời vào ngày 15 tháng 10 năm 1542 (đầu sáng ngày thứ tư của
[Rajab](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Rajab&action=edit&redlink=1), 949 [AH](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=N%C4%83m_Hijri&action=edit&redlink=1)) ở thành Amarkot của người [Rajput](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Rajput&action=edit&redlink=1) ở [Sind](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Sind&action=edit&redlink=1), nơi [Humayun](http://vi.wikipedia.org/wiki/Humayun) và cô vợ mới cưới là [Hamida Banu Begum](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Hamida_Banu_Begum&action=edit&redlink=1) ẩn náu. [ Humayun đặt cho đứa bé cái tên mà Humayun đã nghe trong giấc chiêm bao ở Lahore, Jalalu-d-din Muhammad Akbar Ghazi [cần dẫn nguồn](http://vi.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Ch%C3%BA_th%C3%ADch_ngu%E1%BB%93n_g%E1%BB%91c)] [[14]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Akbar_%C4%90%E1%BA%A1i_%C4%91%E1%BA%BF#cite_note-14)
Humayun vốn đã sang sống lưu vong tại
[Ba Tư](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iran), khi đất nước bị thủ lĩnh người Pashtun là Sher Shah Suri đoạt mất. Hơn nữa, mẹ của ông, [15] [Hamida Hanu Begum](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Hamida_Hanu_Begum&action=edit&redlink=1)không phải là hoàng hậu chính thức của Humayun mà chỉ là một nữ tì trong cung đình Mogul (còn hoàng hậu của Humayun đã bị [Sher Shah Suri](http://vi.wikipedia.org/wiki/Sher_Shah_Suri)cướp đi). Mặc dù vậy, Humayun vẫn đặt trọn niềm tin vào người con trai, niềm hy vọng duy nhất của mình và của cả tương lai vương triều Mogul. Akbar không đến Ba Tư với cha nhưng khôn lớn ở làng Mukundpur tại [[16]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Akbar_%C4%90%E1%BA%A1i_%C4%91%E1%BA%BF#cite_note-tdtt-16) [Rewa](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ti%E1%BB%83u_v%C6%B0%C6%A1ng_qu%E1%BB%91c_Rewa&action=edit&redlink=1)(ngày nay là [Madhya Pradesh](http://vi.wikipedia.org/wiki/Madhya_Pradesh)). Lúc này, Akbar sinh sống cùng với hoàng thân [Ram Singh](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ram_Singh&action=edit&redlink=1), sau lên làm Maharaja xứ Rewa, và trở thành bạn đời của người này. Về sau, Akbar chuyển đến phần lãnh thổ phía đông của [Đế quốc Safavid](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_Safavid)(phần lãnh thổ [Afghanistan](http://vi.wikipedia.org/wiki/Afghanistan)ngày nay) nơi ông được nuôi dưỡng bởi người chú Askari.
Theo “Thập đại tùng thư”, Humayun đã vời những sư phụ giỏi nhất để dạy võ, dạy bắn cung tên, cưỡi ngựa cho Akbar.
Bản thân Akbar cũng không phụ lòng tin của vua cha. Ông rèn luyện hết sức chăm chỉ và nhanh chóng trở thành một chiến binh xuất sắc, dũng cảm và mưu lược. [16] Đặc biệt, ông rất ham thích môn bắn cung và sau này đã trở thành một xạ thủ xuất sắc. Tuy nhiên, do phải sống cuộc sống nay đây mai đó với song thân, Akbar đã không có điều kiện để học chữ [[16]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Akbar_%C4%90%E1%BA%A1i_%C4%91%E1%BA%BF#cite_note-tdtt-16) . Thật vậy, Akbar là một vị vua mù chữ hoàn toàn và đó là điều khiến ông cảm thấy hối tiếc suốt cả đời. Bù lại, chính cuộc sống long đong vất vả đó đã dạy cho Akbar thuật làm vua chúa, và sau này nhờ nhiều phương pháp khác nhau, Akbar đã học thêm được rất nhiều tri thức, những thứ tưởng như một người thường không thể học nếu thiếu sách vở. [[16]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Akbar_%C4%90%E1%BA%A1i_%C4%91%E1%BA%BF#cite_note-tdtt-16) [[16]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Akbar_%C4%90%E1%BA%A1i_%C4%91%E1%BA%BF#cite_note-tdtt-16)
Năm 1555, với sự giúp đỡ của triều đình Ba Tư, Humayun cuối cùng đã đánh bại nhà Sur và khôi phục lại đất nước. Nhưng rồi, cảm thấy mình khó sống thêm được lâu nữa, ông quyết định lập Akbar làm
[Hoàng thái tử](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%C3%A1i_t%E1%BB%AD) và giao cho đại thần [Bairam Khan](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Bairam_Khan&action=edit&redlink=1) làm nhiệm vụ nhiếp chính . Quả nhiên, nửa năm sau Humayun lâm bệnh qua đời. Akbar trở thành [16] *(“Hoàng đế”) khi mới 13 tuổi.* [padshah](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Padshah&action=edit&redlink=1) [[4]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Akbar_%C4%90%E1%BA%A1i_%C4%91%E1%BA%BF#cite_note-wsu-4)
### Cái tên Akbar
Tên khi sinh của Akbar của
**Badruddin Mohammed Akbar**. Từ Badruddin nghĩa là trăng tròn, mà sở dĩ có cái tên này là do Akbar sinh vào một đêm có trăng tròn. [ Ông trùng tên với người ông ngoại Shaikh Ali [cần dẫn nguồn](http://vi.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Ch%C3%BA_th%C3%ADch_ngu%E1%BB%93n_g%E1%BB%91c)] **Akbar**Jami. Sau khi [Humayun](http://vi.wikipedia.org/wiki/Humayun)chiếm [Kabul](http://vi.wikipedia.org/wiki/Kabul)ngày sinh và tên của Akbar được thay đổi nhằm xua đuổi những phép thuật tà ác nhằm vào Akbar. Giai thoại kể rằng cái tên Akbar, nghĩa là “Đấng chí tôn” là do thần dân Ấn Độ đặt cho ông. Trên thực tế thì khi chào đời ông đã được đặt tên [[17]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Akbar_%C4%90%E1%BA%A1i_%C4%91%E1%BA%BF#cite_note-17) **Akbar**theo tên ông ngoại ông. [ *]* [cần dẫn nguồn](http://vi.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Ch%C3%BA_th%C3%ADch_ngu%E1%BB%93n_g%E1%BB%91c)
## Buổi đầu trị vì (1556 – 1562)
### Chống lại quân xâm lược Afghanistan
Akbar lên ngôi khi mới 14 tuổi, ông nắm trong tay một đất nước vừa mới được khôi phục, tình hình của các trấn ngoại biên vẫn chưa ổn định trong khi phía bên ngoài, ngoại bang đang dòm ngó.
[Adil Shah Suri](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Adil_Shah_Suri&action=edit&redlink=1) (1556-1557), một vị vua khác của [nhà Sur](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Nh%C3%A0_Sur&action=edit&redlink=1) ở [Afghanistan](http://vi.wikipedia.org/wiki/Afghanistan) âm mưu tước đoạt lãnh thổ của nhà Mogul một lần nữa. Thuộc hạ của Adil là đại tướng [Samrat Hemu Chandra Vikramaditya](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Samrat_Hemu_Chandra_Vikramaditya&action=edit&redlink=1) (theo [Ấn giáo](http://vi.wikipedia.org/wiki/%E1%BA%A4n_%C4%90%E1%BB%99_gi%C3%A1o)) đã dẫn hơn 5 vạn quân, 1000 voi chiến và 500 cỗ đại bác tiến vào lãnh thổ Mogul. [[16]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Akbar_%C4%90%E1%BA%A1i_%C4%91%E1%BA%BF#cite_note-tdtt-16)
Lúc đó, quan đại thần Bairam cùng với Akbar vẫn giữ vững tay chèo. Bairam đã tiến hành thanh trừng những viên tướng có tư tưởng dao động, đầu hàng, đồng thời chỉnh đốn quân ngũ, động viên tinh thần binh sĩ.
Và 1 vạn quân Mogul do Bairam và Akbar chỉ huy đã đánh tan 5 vạn quân Afghanistan tại [16] [trận Panipat lần thứ hai](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%ADn_Panipat_%281556%29)năm 1556, giết được đại tướng Hemu. Kể từ đó triều Sur không còn dám có hành động khiêu khích nữa, và thế lực của triều Mogul được củng cố. [[16]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Akbar_%C4%90%E1%BA%A1i_%C4%91%E1%BA%BF#cite_note-tdtt-16)
### Sự chuyên quyền của Bairam và những người ngoại thích
Tuy nhiên, những kẻ đe dọa ngai vàng của Akbar không chỉ là các thế lực ngoại bang mà còn là các quyền thần luôn nhăm nhe lật đổ vị vua trẻ tuổi.
Ví dụ như Bairam, sau trận chiến Panipat tể tướng này cũng đã bắt đầu thay đổi. Bairam cưới một người chị họ ngoại của Akbar và trở thành một thành viên trong hoàng tộc, có thế lực rất lớn. Vì vậy mà Bairam trở nên chuyên quyền, không xem Akbar ra gì. Những mệnh lệnh truyền đạt lên Akbar đều phải qua tay Bairam, còn việc có báo lại cho Akbar biết hay không lại là chuyện của Bairam. Thái độ này khiến cho Akbar càng lúc càng không hài lòng. Về phía mình, Bairam cũng biết rằng không chóng thì chầy vị ấu chúa cũng sẽ giành lại quyền lực của mình, nên Bairam quyết định tổ chức một âm mưu lật đổ Akbar và đưa một người anh/em của Akbar lên ngôi Hoàng đế.
Nhưng Akbar đã ra tay trước: năm 1560 ông yêu cầu người nhiếp chính của mình phải sắp xếp một chuyến hành hương đến
[Mecca](http://vi.wikipedia.org/wiki/Mecca) ngay lập tức, nhằm cắt rời Bairam khỏi triều đình. Không còn cách nào khác, Bairam phải phục tùng. Thậm chí lúc Bairam lên đường, Akbar còn sai đại tướng Peel Muhammad tới xua đuổi. Phẫn uất, Bairam quyết định nổi loạn nhưng nhanh chóng thất bại. Mặc dù vậy Akbar vẫn tha thứ cho Bairam và sắp xếp cho Bairam hành hương tới Mecca một cách tương xứng với địa vị đại quý tộc của Bairam. Tuy nhiên, trên đường hành hương Bairam bị một người Afghanistan đâm chết tại [Khambat](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Khambat&action=edit&redlink=1) vào ngày 31 tháng 1 năm 1561. Akbar nghe tin đã rơi lệ, sau đó nhà vua quyết định nhận nuôi một người con nhỏ của Bairam, về sau người này được thừa kế tước hiệu “Khan” của cha và trở thành một công thần của Akbar. Đó cũng là một cách Akbar đền đáp công ơn của Bairam. [[16]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Akbar_%C4%90%E1%BA%A1i_%C4%91%E1%BA%BF#cite_note-tdtt-16)
Khuất phục được Bairam không có nghĩa là mọi việc đã xong. Thật ra, Bairam là một đại thần tài năng trong khi đến lúc này Akbar vẫn còn là một vua trẻ thiếu kinh nghiệm. Vì vậy, sau khi Bairam qua đời, việc triều chính thiếu hẳn người lo toan. Mẹ, bà vú
[Mahama Agna](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Mahama_Agna&action=edit&redlink=1) cùng những người ngoại thích của Akbar nhân cơ hội đó đã chiếm giữ rất nhiều quyền lực trong triều đình. Akbar vẫn bị nạn quyền thần khống chế thêm một thời gian nữa. Giai đoạn hỗn loạn chính trị vào đầu của triều vua Akbar được các nhà sử học gọi là “thời kỳ gà mái gáy sáng” [16] . [[16]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Akbar_%C4%90%E1%BA%A1i_%C4%91%E1%BA%BF#cite_note-tdtt-16)
Nhưng thời gian ấy không kéo dài. Đến năm 1562, sau một thời gian “học hỏi”, Akbar đích thân trị nước.
[[16]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Akbar_%C4%90%E1%BA%A1i_%C4%91%E1%BA%BF#cite_note-tdtt-16)
## Thời kỳ đích thân chấp chính (1562-1605)
### Đối ngoại
#### Những cuộc chinh phạt
|“||
|Một bậc đế vương luôn phải dành thời gian chinh phạt các vùng đất xung quanh mình, nếu không các nước lân bang sẽ nhanh chóng lớn mạnh và tiêu diệt mình. |”|
|—Akbar Đại đế
|
Nói thì phải làm, ông đã thực hiện lời nói ấy bằng các cuộc chinh phạt khắp Đông Tây Nam Bắc. Bản thân Akbar cũng là một nhà quân sự mưu lược và tài ba, ông đã nhiều lần cầm quân đánh bại các kẻ thù cũng như đánh dẹp các cuộc bạo loạn. Đặc biệt có một trận đánh, nhà vua chỉ dùng 8000 quân nhưng đã đánh tan 2 vạn quân
[bạo loạn](http://vi.wikipedia.org/wiki/B%E1%BA%A1o_lo%E1%BA%A1n) của các [lãnh chúa](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=L%C3%A3nh_ch%C3%BAa&action=edit&redlink=1) Ấn Độ. [[16]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Akbar_%C4%90%E1%BA%A1i_%C4%91%E1%BA%BF#cite_note-tdtt-16)
Các cuộc chinh phạt đầu tiên là nhằm vào tộc người
[Raijput](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Raijput&action=edit&redlink=1) sống ở khu vực xung quanh Delhi. Họ là con cháu của tộc người [Hung Nô](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hung_N%C3%B4) định cư ở miền Bắc Ấn Độ, theo tín ngưỡng [Ấn giáo](http://vi.wikipedia.org/wiki/%E1%BA%A4n_%C4%90%E1%BB%99_gi%C3%A1o) và rất hung hăng, thiện chiến. Akbar lợi dụng tình trạng họ vẫn còn là các bộ lạc nhỏ lẻ rời rạc, đã tiến công xâm chiếm từng khu vực một và đã giành được nhiều thắng lợi. Nhưng trước sức mạnh của đế quốc Mogul, người Raijput không hề sợ hãi mà vẫn chiến đấu hết sức anh dũng và ngoan cường, họ thà bị giết chết chứ không chịu đầu hàng. Hơn nữa, Akbar thật sự rất ấn tượng khi chứng kiến sự dũng cảm, khỏe mạnh và thiện chiến của các chiến binh Raijput. Vì vậy ông quyết định chuyển sang biện pháp đàm phán, vừa đánh vừa xoa để thu phục và sử dụng các chiến binh Raijput. Kết quả đạt được rất to lớn: phần lớn các tù trưởng Raijput đều quy phục Akbar và trở thành các trưởng quan quân sự của nhà Mogul, đồng thời 1/3 số quân cận vệ của vua nhà Mogul chính là người Raijput. Tất nhiên, đổi lại Akbar cũng đã nhượng bộ khá nhiều, chủ yếu là cho người Raijput được hưởng các quyền tự trị về văn hóa và được bảo tồn các luật tục, tôn giáo lâu đời của mình. [16]
Sau đó, các năm 1570 – 1571 Akbar lại xâm chiếm bang
[Gurajat](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Gurajat&action=edit&redlink=1) ở duyên hải Tây Ấn Độ, nhờ đó mà ông giành được hai hải cảng rất tốt ở vùng này. Năm 1573-1574 ông lại xâm chiếm [Bengal](http://vi.wikipedia.org/wiki/Bengal), khiến chiếc vòi của đế quốc vươn tới tận [Miến Điện](http://vi.wikipedia.org/wiki/Myanmar). Năm 1581 Akbar thân chinh [Kabul](http://vi.wikipedia.org/wiki/Kabul) và đoạt lại nó từ tay hai anh em cùng mẹ khác cha đang cai trị ở đấy. Sau đó, Akbar tiến lên phía Bắc cướp lấy vùng [Kashmir](http://vi.wikipedia.org/wiki/Kashmir) (1586), rồi vươn về phía Tây uy hiếp cả [đế quốc Ba Tư](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_Ba_T%C6%B0). Cuối cùng, ông tiến về phía Nam xâm nhập [cao nguyên Dekan](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Cao_nguy%C3%AAn_Dekan&action=edit&redlink=1) và sau 10 năm vừa chinh phạt vừa dùng biện pháp thu phục bằng ngoại giao, năm 1601 Akbar đã sát nhập vùng [Kandesh](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Kandesh&action=edit&redlink=1) thuộc lưu vực sông [Krisna](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Krisna&action=edit&redlink=1) vào lãnh thổ đế quốc. Đây là một trong những cuộc chinh phạt cuối cùng của ông. [16]
Những thành công về quân sự đã khiến Akbar rất tự hào. Mỗi khi chinh phạt thành công một vùng đất nào đó, nhà vua thường buột miệng nói:
|“||
|Ta đã đến vùng đất này rồi thì nó nhất định phải thuộc về ta, nhất định phải như thế! |”|
|—Akbar Đại đế
|
#### Quan hệ với Thổ Nhĩ Kỳ
Akbar từng đưa một đoàn hành hương với sự tham gia của rất nhiều phi tần trong hậu cung của đế quốc tới thánh địa
[Mecca](http://vi.wikipedia.org/wiki/Mecca), lúc này đang nằm dưới ảnh hưởng của [đế quốc Thổ Nhĩ Kỳ](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_Ottoman). Đoàn hành hương xuất phát từ thành phố cảng [Surat](http://vi.wikipedia.org/wiki/Surat) năm 1576 và năm sau thì tới được Mecca. Từ năm 1577 tới năm 1580 có thêm 4 đoàn hành hương nữa tới Mecca cùng với rất nhiều quà tặng dành cho những quan chức địa phương cùng rất nhiều hoạt động từ thiện, chẩn tế được tổ chức ở đây. Tuy nhiên trong đoàn hành hương đa số là người nghèo khổ và việc họ lưu lại Mecca quá lâu đã làm hao tốn rất nhiều ngân khố của địa phương . Vì vậy chính quyền Thổ tại đây đã đề nghị đoàn hành hương quay về Mogul nhưng họ vấp phải sự phản đối của các phi tần trong hậu cung của Mogul, vì các cô mong muốn được lưu lại khu vực [18] [Hejaz](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Hejaz&action=edit&redlink=1)thêm một thời gian nữa. Phía Thổ kiên quyết không nhượng bộ và rốt cục đoàn người phải quay về Mogul. Tệ hại hơn, trên đường về các phi tần và những phụ nữ quý tộc trong đoàn còn chịu sự sỉ nhục nhà cầm quyền ở [Aden](http://vi.wikipedia.org/wiki/Aden). [ *]* [cần dẫn nguồn](http://vi.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Ch%C3%BA_th%C3%ADch_ngu%E1%BB%93n_g%E1%BB%91c)
Việc này dẫn đến kết quả là Akbar cắt tất cả các chuyến hành hương cũng như quà cáp tới Mecca
và quan hệ giữa đế quốc Thổ với đế quốc Mogul bắt đầu xấu đi. Tức giận với thái độ của nhà cầm quyền địa phương và của ông chủ hậu trường là Thổ Nhĩ Kỳ, Akbar bắt đầu tự xem mình là [19] [khalip](http://vi.wikipedia.org/wiki/Khalip)của thế giới Hồi giáo thuộc [hệ phái Sunni](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=H%E1%BB%87_ph%C3%A1i_Sunni&action=edit&redlink=1)và bắt đầu tranh giành ảnh hưởng với người Thổ Ottoman. Tháng 9 năm 1579, những học giả Hồi giáo ( *) của triều đình Akbar ký một* [ulema](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ulema&action=edit&redlink=1) *Mahzar*quy định:
- Akbar là một khalip của thế giới Hồi giáo.
- Danh hiệu khalip của Akbar cao hơn danh hiệu
*.* [Mujtahid](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Mujtahid&action=edit&redlink=1)
- Khi các mujtahid bất đồng ý kiến với nhau thì Akbar là người ra quyết định cuối cùng.
- Akbar có quyền ra các chiếu chỉ miễn là không trái với luật
*.* [nass](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Nass&action=edit&redlink=1)
Năm 1579, Akbar ra một quyết định gây sửng sốt giới Hồi giáo: thay người thuyết giáo hiện tại bằng một tăng lữ Hồi giáo thường đọc thơ của
[Faizi](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Faizi&action=edit&redlink=1) cho Akbar nghe. Đồng thời ông cũng tuyên bố rằng mình hoàn toàn mất lòng tin vào giới tăng lữ ở Mecca . Và sau đó, từ năm 1584 Akbar tấn công các cảng biển của Thổ Nhĩ Kỳ tại Yemen dưới sự giúp đỡ của [20] [Bồ Đào Nha](http://vi.wikipedia.org/wiki/B%E1%BB%93_%C4%90%C3%A0o_Nha). [Để minh chứng cho liên minh này, Akbar sai một sứ thần đến công tác ở *]* [cần dẫn nguồn](http://vi.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Ch%C3%BA_th%C3%ADch_ngu%E1%BB%93n_g%E1%BB%91c) [Goa](http://vi.wikipedia.org/wiki/Goa)vào tháng 10 năm 1584. Tuy nhiên năm 1587 người Thổ Ottoman đã đập tan một cuộc tấn công của hạm đội Bồ Đào Nha vào Yemen và [Habash](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Habash&action=edit&redlink=1), bắt sống chỉ huy hạm đội Dokondo Pirino. Thất bại này kéo theo sự tan rã của liên minh Mogul – Bồ Đào Nha . [[21]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Akbar_%C4%90%E1%BA%A1i_%C4%91%E1%BA%BF#cite_note-21)
### Đối nội
Để ngăn chặn việc quan
[tể tướng](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BB%83_t%C6%B0%E1%BB%9Bng) lộng quyền như thời Bairam Khan, Akbar đã gia giảm rất nhiều quyền hạn của chức vụ này, ngoài ra ông còn đặt thêm bốn chức quan khác phía dưới để chia bớt quyền lực của tể tướng . Akbar phân chia đất nước thành 18 [16] [tỉnh](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BB%89nh), mỗi tỉnh do một nhà quý tộc đứng đầu. Để hạn chế sự cát cứ phân quyền của các quý tộc địa phương, Akbar quy định sau khi một nhà quý tộc qua đời, nhà vua sẽ tịch thu toàn bộ gia sản của ông ta để chia cho những người con mà nhà quý tộc thương yêu. Tất nhiên việc này đạt được hiệu quả đáng kể, nhưng nó đã tạo ra thói quen tiêu pha phung phí của các nhà quý tộc, mục đích là để không tích lũy nhiều của cải. [[16]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Akbar_%C4%90%E1%BA%A1i_%C4%91%E1%BA%BF#cite_note-tdtt-16)
Về quân sự, Akbar không chủ trương duy trì một đạo quân thường trực đông đảo để tiết kiệm chi phí (quân đội thường trực của Akbar nhiều nhất chỉ có 4 vạn người). Thay vào đó đế quốc sẽ trưng tập thêm binh lính vào những lúc cần thiết, việc trưng tập này giao cho các quan lại và quý tộc địa phương. Nếu tính tông cộng số quân trưng tập được thì quân số của đế quốc có thể lên tới 30 vạn.
Akbar cũng giao cho ba người con của mình giữ chức sĩ quan chỉ huy ba đạo quân lớn nhất nước với quân số lần lượt là 1 vạn, 8000 và 7000 người. Nhìn chung thì các sĩ quan quân đội được hưởng lương bổng khá hậu: 1 sĩ quan chỉ huy 100 người đã nhận mức lương tháng hơn 1000 [16] [rouble](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Rouble&action=edit&redlink=1)trong khi thu nhập hàng năm của 1 người nông dân chỉ là 300 rouble. Hơn nữa, theo tập quán những người lập được các chiến công đặc biệt sẽ được vua ban phát lãnh địa; nhưng bản thân Akbar chỉ muốn các sĩ quan được hưởng lương cao chứ không muốn ban phát lãnh địa cho họ, dù ông vẫn làm theo tập tục của người Mogul. [[16]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Akbar_%C4%90%E1%BA%A1i_%C4%91%E1%BA%BF#cite_note-tdtt-16)
Akbar cũng khuyến khích
[nghệ thuật](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ngh%E1%BB%87_thu%E1%BA%ADt) phát triển và khôi phục kinh tế. Những cải cách về thuế và về ruộng đất của ông được đánh giá là thành công và khiến nền kinh tế của đế quốc Mogul nở rộ suốt một thời gian dài. Ông cho tiến hành đo đạc lại điền thổ trên toàn quốc và đặc biệt bãi bỏ lối đo đạc ruộng đất bằng sợi dây thắt nút mà dùng một cây thước làm bằng thân tre suôn thẳng vì sợi dây có thể co giãn và dẫn đến sự không chính xác cũng như tranh chấp kiện tụng . Ngoài việc đo lại ruộng đất, Akbar cũng yêu cầu phải điều tra kỹ lưỡng về độ màu mỡ, nguồn cung cấp nước tưới, xem xét giá cả của các nông sản thịnh hành trong vùng, … rồi từ đó mà định mức thuế. Đây là một cải cách lớn trong hệ thống thuế vì các mức thuế trong hệ thống thuế nông nghiệp cũ đều được quy định dựa vào sản phẩm làm ra chứ không phải dựa vào chất lượng ruộng đất. Điều này khiến cho việc đầu tư vào nông nghiệp cũng như năng suất gia tăng đáng kể. [16]
Theo
*Thập đại Tùng thư: 10 đại hoàng đế thế giới*, Akbar kế thừa một biện pháp của Sher Shah Suri – kẻ thù của vua cha Humayun, quy định người nông dân phải nộp 1/3 số nông sản thu hoạch được cho nhà nước. Thuế này có thể được nộp bằng tiền hay hiện vật, về sau Akbar quy định phải nộp bằng tiền nhằm kích thích buôn bán trong nước. Tuy nhiên chính vì vậy mà sau mùa thu hoạch, người dân lại đổ xô đem bán nông sản để có tiền nộp thuế, hậu quả là vào thời điểm đó giá nông sản sút thảm hại và người dân không thu được bao nhiêu tiền. Hơn nữa, bên cạnh thuế 1/3 người nông dân còn phải nộp một số thứ thuế khác và đóng phí cho những người đo đạc ruộng đất, cho nhân viên thu thuế,… và kết quả là hàng năm họ phải gánh một số thuế tương đối nặng. Vì vậy, Akbar đã nhiều lần miễn giảm thuế cho dân chúng, đời sống người dân cũng nhờ đó mà đỡ chật vật. [[16]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Akbar_%C4%90%E1%BA%A1i_%C4%91%E1%BA%BF#cite_note-tdtt-16) [[22]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Akbar_%C4%90%E1%BA%A1i_%C4%91%E1%BA%BF#cite_note-22)
#### Dời đô về Fatehpur Sikri
Akbar chê kinh đô Dehli nằm quá xa về phía bắc
nên ông đã dời cung đình xuống phía Nam, đầu tiên là [16] [Agra](http://vi.wikipedia.org/wiki/Agra); sau đó đến năm 1571 ông định đô ở [Fatehpur Sikri](http://vi.wikipedia.org/wiki/Fatehpur_Sikri)( *Fatehpur*có nghĩa là *thành phố chiến thắng*), một khu vực ngoại ô của Agra. Thế là từ một vùng đất hoang vu còn nhiều dã thú, Fatephur Sikri đã nhanh chóng biến thành một thành phố tráng lệ với nhũng cung điện, hồ nước nhân tạo, đài phun nước,… hết sức lộng lẫy. Tuy nhiên năm 1585 Akbar lại thiên đô đến [Lahore](http://vi.wikipedia.org/wiki/Lahore)ở vùng Tây Bắc. Có nhiều giả thuyết được đặt ra, có thể là nguồn nước cung cấp cho Fatehpur Sikri không đủ chất lượng, hoặc do lúc đó Akbar đang phải hướng sự chú ý của mình đến các khu vực Tây Bắc và ông dời đô lên Lahore. Cuối cùng vào năm 1599 cung đình Mogul lại quay về Agra và Akbar định cư ở đó cho đến khi qua đời.
#### Dung hòa tôn giáo và văn hóa
Một điểm đáng chú ý là những bạn bè, học giả thân cận với Akbar có nhiều đức tin và tôn giáo khác nhau. Việc này khiến Akbar có được một sự hiểu biết sâu sắc về các tôn giáo này, và sớm nhận ra rằng “các tôn giáo đều có phần xán lạn, trong trong phần xán lạn đó vẫn có ít nhiều bóng tối”. Vì vậy, Akbar nhanh chóng hiểu rõ sự kình địch giữa các tôn giáo, nhất là
[Hồi giáo](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%E1%BB%93i_gi%C3%A1o) và [Ấn Độ giáo](http://vi.wikipedia.org/wiki/%E1%BA%A4n_%C4%90%E1%BB%99_gi%C3%A1o) sẽ gây ra thảm họa, nên ông đã thực thi nhiều biện pháp để dung hòa mâu thuẫn giữa các tôn giáo này với nhau. Ví dụ ông đã kết hôn với [Jodhabai](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Jodhabai&action=edit&redlink=1), một công chúa thuộc bộ lạc Raijput theo Ấn Độ giáo. Trong việc cắt đặt quan chức ông luôn bổ nhiệm sao cho những người có tôn giáo khác nhau làm việc chung với nhau. Đặc biệt Akbar đã dũng cảm bãi bỏ các thứ thuế đánh lên những người không phải theo đạo Hồi và cho phép những người bị ép theo đạo Hồi được quay về với tôn giáo trước kia của họ, mặc dù biết rằng những hành động này sẽ khiến nhà nước thất thu một khoản tiền to (lên tới 180 vạn rouble hàng năm) và bản thân Akbar sẽ phải gánh chịu những hậu quả lớn về chính trị. Nhưng việc làm đó đã tạo dựng được một sự ủng hộ rộng rãi trong các tầng lớp nhân dân, nhất là những người theo [16] [Ấn Độ giáo](http://vi.wikipedia.org/wiki/%E1%BA%A4n_%C4%90%E1%BB%99_gi%C3%A1o). Tất nhiên, những việc làm của ông cũng khiến một bộ phận quý tộc Hồi giáo bất mãn, họ đã nhiều lần nổi dậy chống lại triều đình. Để đối phó, Akbar lại dựa vào sự giúp đỡ của các lãnh chúa [phong kiến](http://vi.wikipedia.org/wiki/Phong_ki%E1%BA%BFn)Ấn giáo.
Về sau Akbar xây dựng một trường học lớn và bố trí một hội trường để những học giả thuộc các tôn giáo khác nhau đến tranh luận. Thành phần tôn giáo của các học giả phải nói là rất đa dạng, có người Hồi giáo, Ấn giáo, có người theo
[Hỏa giáo](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%E1%BB%8Fa_gi%C3%A1o), [đạo Cơ Đốc](http://vi.wikipedia.org/wiki/Kit%C3%B4_gi%C3%A1o), thậm chí là [Tân giáo](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tin_L%C3%A0nh) và [Do Thái giáo](http://vi.wikipedia.org/wiki/Do_Th%C3%A1i_gi%C3%A1o). Thỉnh thoảng Akbar cũng đến nghe các cuộc tranh luận này và ông đã học được nhiều tri thức bổ ích ở đó. [[16]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Akbar_%C4%90%E1%BA%A1i_%C4%91%E1%BA%BF#cite_note-tdtt-16)
Tiến xa hơn, cố gắng tạo ra một
[tôn giáo](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%C3%B4n_gi%C3%A1o) kết hợp mọi đức tin, gọi là *Tôn giáo Thánh Thần*. Tôn giáo này lập Akbar là Giáo chủ và xem ông như bậc Tiên tri, các tín đồ khi gặp nhau phải nói to tên của Akbar để chào hỏi. Tôn giáo Thánh Thần không lập đền thờ, không có cầu phước, không có cúng tế mà chỉ khuyến khích các tín đồ chăm làm việc thiện, bố thí, chẩn tế,… Akbar không bắt ép người dân theo tôn giáo mới này nên số tín đồ Thánh Thần cũng không đông, với lại số lượng tín đồ các tôn giáo khác chống đối tôn giáo Thánh Thần cũng không phải ít. Có điều Akbar không lấy làm lo, vì ông chỉ đơn giản xem đạo Thánh Thần của mình như là một biện pháp nhằm dung hòa các mâu thuẫn tôn giáo ở Ấn Độ. Sau khi Akbar qua đời, tôn giáo này nhanh chóng tan rã. [16]
Ngoài ra nhà vua còn quyết tâm bãi bỏ các hủ tục lạc hậu trong xã hội Ấn Độ. Ví dụ, tin vào các truyền thống và luật tục Hồi giáo, ông đã cấm việc bắt quả phụ nhảy vào lửa chết theo chồng, và đã đích thân cứu vợ của
[Tổng đốc](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BB%95ng_%C4%91%E1%BB%91c) Bengal khỏi phải nhảy vào lửa . Về sau, Akbar còn cấm các tục [16] [tảo hôn](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BA%A3o_h%C3%B4n)và tục giết hài nhi nữ trong dân gian, nhưng do sức mạnh của tập quán lâu dài, trong nhất thời các hủ tục ấy chưa thể dẹp hẳn được.
Tuy nhiên có nhiều sử gia cho rằng, thật ra đóng góp của Akbar trong việc dung hòa văn hóa không đáng kể như vậy. Lý lẽ của họ cho rằng, các chi tiết trên được lấy từ sách
*Akbarnama* và *Ain-i-akbari* của [Abul Fazal](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Abu%27l-Fazl_ibn_Mubarak&action=edit&redlink=1), một sử thần trong triều Akbar. Chính vì thế mà các công trạng của Akbar nhiều khi được phóng đại quá mức. Trong khi đó các tác phẩm của các sử gia như Badayuni, Shaikhzada Rashidi va Shaikh Ahmed Sirhindi không bị ảnh hưởng bởi sức ép của triều đình, vì vậy họ ít ca tụng Akbar hơn và các thông tin của họ có khả năng gần với sự thực hơn. Sử gia [Vincent A. Smith](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Vincent_Arthur_Smith&action=edit&redlink=1) kết luận: . [23]
|“||
|Những lời tâng bốc Akbar một cách thiếu suy nghĩ đã đem lại nhiều điều sáo rỗng vô nghĩa về cái mà người ta gọi là ước nguyện đem lại những điều tốt đẹp cho người dân ở các xứ sở bị ông ta xâm lược và thôn tính. |”|
|—Vincent Arthur Smith|
Ngày
[17 tháng 10](http://vi.wikipedia.org/wiki/17_th%C3%A1ng_10) (có sách chép là [27 tháng 10](http://vi.wikipedia.org/wiki/27_th%C3%A1ng_10)) năm 1605, Akbar đột ngột qua đời, trong lúc sự nghiệp ông đang toàn thịnh. [[16]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Akbar_%C4%90%E1%BA%A1i_%C4%91%E1%BA%BF#cite_note-tdtt-16)
## Nhận định
Akbar còn là một
[nghệ nhân](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ngh%E1%BB%87_nh%C3%A2n), [thợ rèn](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Th%E1%BB%A3_r%C3%A8n&action=edit&redlink=1) áo giáp và vũ khí, [thợ thủ công](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Th%E1%BB%A3_th%E1%BB%A7_c%C3%B4ng&action=edit&redlink=1), [nhà phát minh](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Nh%C3%A0_ph%C3%A1t_minh&action=edit&redlink=1), người huấn luyện thú (Akbar từng nuôi hàng nghìn con báo săn và từng tự tay huấn luyện nhiều con trong số đó), người làm ren, nhà [thần học](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BA%A7n_h%E1%BB%8Dc) và một [triết gia](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tri%E1%BA%BFt_gia) [[12]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Akbar_%C4%90%E1%BA%A1i_%C4%91%E1%BA%BF#cite_note-Habib-12)
Các sử gia
[Hồi giáo](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%E1%BB%93i_gi%C3%A1o), [Ấn Độ](http://vi.wikipedia.org/wiki/%E1%BA%A4n_%C4%90%E1%BB%99) và [phương Tây](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ph%C6%B0%C6%A1ng_T%C3%A2y) đều xem Akbar là vị vua kiệt xuất trong lịch sử Ấn Độ. Trong hồi ký của mình, vua [4] [Jahangir](http://vi.wikipedia.org/wiki/Jahangir)(1605-1627), người con trai của Akkbar đồng thời là người kế vị ông đã dành nhiều mỹ từ ca ngợi tính cách của vua cha, và thêm hàng tá mẩu chuyện nhỏ để minh chứng và làm rõ thêm đức hạnh của cha mình. [[24]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Akbar_%C4%90%E1%BA%A1i_%C4%91%E1%BA%BF#cite_note-24)
Theo Jahangir, nước da của Akbar có màu vàng như màu của bông lúa mì. Nhưng
[Antoni de Montserrat](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Antoni_de_Montserrat&action=edit&redlink=1), một [thầy tu dòng tên](http://en.wiktionary.org/wiki/jesuit) Catalan từng diện kiến Hoàng đế lại nói ông có nước da trắng. Akbar có thân hình cao ráo, bờ vai rộng, chắc nịch với đôi tay và đôi chân dài. Akbar còn nổi tiếng với nhiều hành động thể hiện tính quả cảm. Một trong những ví dụ đó là sự kiện xảy ra khi Akbar đang trên đường từ Malwa tới Agra, lúc đó ông mới 19 tuổi.
## Trong tiểu thuyết và phim ảnh
- Năm 2008, đạo diễn
[Ashutosh Gowariker](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ashutosh_Gowariker&action=edit&redlink=1)sản xuất phim [Johaa Akbar](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Johaa_Akbar&action=edit&redlink=1)nói về Akbar và hoàng hậu Hira Kunwari (Johadbai). Trong phim này, [Hrithik Roshan](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hrithik_Roshan)thủ vai Akbar và [Aishwarya Rai](http://vi.wikipedia.org/wiki/Aishwarya_Rai)thủ vai Johadbai.
- Akbar cũng là một nhân vật trong bộ phim Hindi
*(Đại Mogul) đạt giải thưởng năm 1960. Trong bộ phim này nhân vật Akbar do* [Mughal-e-Azam](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Mughal-e-Azam&action=edit&redlink=1) [Prithviraj Kapoor](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Prithviraj_Kapoor&action=edit&redlink=1)thủ diễn.
- Akbar và Birbal là hai nhân vật trong xê-ri phim
*Akbar-Birbal*phát sóng trên [Zee TV](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Zee_TV&action=edit&redlink=1)vào cuối thập niên 1990. Vai Akbar do [Vikram Gokhale](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Vikram_Gokhale&action=edit&redlink=1)thủ diễn. Hiện nay, Akbar-Birbal phát sóng trên Zee Gujarati nhưng được lồng tiếng tại Gujarati.
- Một xê-ri phim truyền hình khác, tên là “Akbar the Great”, đạo diễn bởi
[Sanjay Khan](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Sanjay_Khan&action=edit&redlink=1)và được phát sóng trên đài [DD National](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=DD_National&action=edit&redlink=1)vào thập niên 1990s.
- Akbar cũng là một nhân vật phụ quan trọng trong tiểu thuyết
*phát hành năm 2002 của Kim Stanley Robinson 2002.* [The Years of Rice and Salt](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=The_Years_of_Rice_and_Salt&action=edit&redlink=1)
- Akbar cũng là một nhân vật chính trong tiểu thuyết
*ra mắt năm 2008 của* [Mụ phù thuỷ thành Florence](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=M%E1%BB%A5_ph%C3%B9_thu%E1%BB%B7_th%C3%A0nh_Florence&action=edit&redlink=1) [Salman Rushdie](http://vi.wikipedia.org/wiki/Salman_Rushdie). [Amartya Sen](http://vi.wikipedia.org/wiki/Amartya_Sen)dùng Akbar như một dẫn chứng chính yếu trong các tác phẩm *và* [The Argumentative Indian](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=The_Argumentative_Indian&action=edit&redlink=1) *Violence and Identity*. [Bertrice Small](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Bertrice_Small&action=edit&redlink=1)là một tiểu thuyết gia nổi tiếng về việc xây dựng các tiểu thuyết lãng mạn với các nhân vật chính là nhân vật có thật trong lịch sử. Akbar cũng không ngoại lệ, ông là nhân vật chính trong hai tiểu thuyết của nữ văn sĩ, và ông xuất hiện ba lần trong một tiểu thuyết khác. Trong tác phẩm *This Heart of Mine*, nhân vật nữ chính trở thành người vợ thứ 14 của Akbar, còn các tác phẩm *Wild Jasmine*và *Darling Jasmine*kể về cuộc sống của một người con gái của Akbar với một phụ nữ người Anh. Kết cục thường là không may đối với các người Ba Tư và người Ấn Độ.
- Akbar cũng là một nhân vật
[AI](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%C3%AD_tu%E1%BB%87_nh%C3%A2n_t%E1%BA%A1o)của phe Ấn Độ trong trò chơi [Age of Empires III: The Asian Dynasties](http://vi.wikipedia.org/wiki/Age_of_Empires_III:_The_Asian_Dynasties).
- Bản hòa tấu violin mang biệt danh “Il Grosso Mogul” sáng tác bởi Antonio Vivaldi trong thập niên 1720 và được xếp trong ca-ta-lô RV 208, được cho là lấy cảm hứng từ triều đại của Akbar.
- Tác phẩm
*The Miniaturist*của Kunal Basu có cốt truyện xoay xung quanh một họa sĩ trẻ sống trong thời đại của Akbar và cũng chính là người vẽ nên chân dung của ông trong *Akbarnama*.
## Xem thêm
## Chú thích
[^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Akbar_%C4%90%E1%BA%A1i_%C4%91%E1%BA%BF#cite_ref-1) [Lịch sử văn minh Ấn Độ](http://www.golbook.com/Showdata_Index.asp?s10=3&ma12=FHS_GB00041) [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Akbar_%C4%90%E1%BA%A1i_%C4%91%E1%BA%BF#cite_ref-2) [“Tiểu sử Jalal-ud-din Mohammed Akbar”](http://www.bookrags.com/biography/jalal-ud-din-mohammed-akbar/). BookRags. Truy cập ngày 23 tháng 5 năm 2008. [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Akbar_%C4%90%E1%BA%A1i_%C4%91%E1%BA%BF#cite_ref-3) [“Akbar”](http://www.the-south-asian.com/Dec2000/Akbar.htm). The South Asian. Truy cập ngày 23 tháng 5 năm 2008.
- ^
**a** **ă** **â** [The Mughals: Akbar](http://wsu.edu/%7Edee/MUGHAL/AKBAR.HTM) [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Akbar_%C4%90%E1%BA%A1i_%C4%91%E1%BA%BF#cite_ref-5) [“Timurid Dynasty”](http://www.newworldencyclopedia.org/entry/Timurid_Dynasty). New World Encyclopedia. Truy cập ngày 18 tháng 7 năm 2009. [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Akbar_%C4%90%E1%BA%A1i_%C4%91%E1%BA%BF#cite_ref-6) [“Extant of Empire”](http://www.writespirit.net/authors/akbar). [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Akbar_%C4%90%E1%BA%A1i_%C4%91%E1%BA%BF#cite_ref-BKTT_7-0) [Mục](http://dictionary.bachkhoatoanthu.gov.vn/default.aspx?param=146CaWQ9MjcwNjkmZ3JvdXBpZD05JmtpbmQ9JmtleXdvcmQ9&page=1) *Acba*trong Từ điển Bách khoa Toàn thư Việt Nam [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Akbar_%C4%90%E1%BA%A1i_%C4%91%E1%BA%BF#cite_ref-bolo_8-0) [“The Nine Gems of Akbar”](http://www.boloji.com/history/022.htm). Boloji. Truy cập ngày 23 tháng 5 năm 2008.
- ^
**a** **ă** [Fazl, Abul.](http://vi.wikipedia.org/wiki/Akbar_%C4%90%E1%BA%A1i_%C4%91%E1%BA%BF#cite_ref-AknamaVolII_9-2) **â** *Akbarnama Volume II*. **Prasad, Ishwari (1970).** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Akbar_%C4%90%E1%BA%A1i_%C4%91%E1%BA%BF#cite_ref-avasthy_10-0) [.](http://scholar.google.com/scholar?q=Ishwari%20Prasad%20life%20and%20times%20of%20humayun&hl=en&lr=&oi=scholart) *The life and times of Humayun* [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Akbar_%C4%90%E1%BA%A1i_%C4%91%E1%BA%BF#cite_ref-11) [“Akbar”](http://www.encyclopedia.com/doc/1E1-Akbar.html). [Columbia Encyclopedia](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Columbia_Encyclopedia&action=edit&redlink=1). 2008. Truy cập ngày 30 tháng 5 năm 2008.
- ^
**a** **ă** [Habib, Irfan](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Irfan_Habib&action=edit&redlink=1)(1992). “Akbar and Technology”. *Social Scientist* **20**(9–10): pp. 3–15. [doi](http://vi.wikipedia.org/wiki/DOI): [10.2307/3517712](http://dx.doi.org/10.2307%2F3517712). **Fazl, Abul.** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Akbar_%C4%90%E1%BA%A1i_%C4%91%E1%BA%BF#cite_ref-AknamaVolIII_13-0) *Akbarnama Volume III*. [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Akbar_%C4%90%E1%BA%A1i_%C4%91%E1%BA%BF#cite_ref-14) [Part 10:..the birth of Akbar](http://www.columbia.edu/itc/mealac/pritchett/00litlinks/gulbadan/part10.html) *Humayun nama*, [Columbia University](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%A1i_h%E1%BB%8Dc_Columbia). **Banjerji, S.K.** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Akbar_%C4%90%E1%BA%A1i_%C4%91%E1%BA%BF#cite_ref-Multiple5_15-0) *Humayun Badshah*.
- ^
**a** **ă** **â** **b** **c** **d** **đ** **e** **ê** **g** **h** **i** **k** **l** **m** **n** **o** **ô** **ơ** **p** **q** **r** **s** **t** **u** **ư** **v** **x** **y** [Thẩm Kiên (chủ biên),](http://vi.wikipedia.org/wiki/Akbar_%C4%90%E1%BA%A1i_%C4%91%E1%BA%BF#cite_ref-tdtt_16-29) **aa** *Thập đại Tùng thư – 10 đại hoàng đế thế giới. Phần 6: Đại đế Akbar*, NXB Văn hóa Thông tin 2003 (người dịch: Phong Đảo) **Hoyland, J.S.; Banerjee S.N. (1996).** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Akbar_%C4%90%E1%BA%A1i_%C4%91%E1%BA%BF#cite_ref-17) *Commentary of Father Monserrate, S.J: On his journey to the court of Akbar, Asean Education Services Published*. tr. 57. [ISBN](http://vi.wikipedia.org/wiki/ISBN) [812060870](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/812060870)Kiểm tra giá trị
|isbn=(
[trợ giúp](http://en.wikipedia.org/wiki/Help:CS1_errors#bad_isbn)). [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Akbar_%C4%90%E1%BA%A1i_%C4%91%E1%BA%BF#cite_ref-18) [Ottoman](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_Ottoman)court chroniclers (1578). *Muhimme Defterleri, Vol. 32 f 292 firman 740, Shaban 986*. [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Akbar_%C4%90%E1%BA%A1i_%C4%91%E1%BA%BF#cite_ref-19) [Ottoman](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_Ottoman)court chroniclers (1580). *Muhimme Defterleri, Vol. 32 f 292 firman 830, Shaban 988*. **Smith, Vincent.A.;.** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Akbar_%C4%90%E1%BA%A1i_%C4%91%E1%BA%BF#cite_ref-20) *The Oxford History of India (Paperback)*. [Oxford University Press](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Oxford_University_Press&action=edit&redlink=1). tr. 348. [ISBN](http://vi.wikipedia.org/wiki/ISBN) [9780195612974](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/9780195612974). [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Akbar_%C4%90%E1%BA%A1i_%C4%91%E1%BA%BF#cite_ref-21) [Ottoman](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_Ottoman)court chroniclers (1588). *Muhimme Defterleri, Vol. 62 f 205 firman 457, Avail Rabiulavval 996*. **Nguyễn Gia Phu, Nguyễn Văn Ánh, Trần Văn La, Đỗ Đình Hãng.** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Akbar_%C4%90%E1%BA%A1i_%C4%91%E1%BA%BF#cite_ref-22) *Lịch sử thế giới trung đại*, NXB Giáo dục, [Thành phố Hồ Chí Minh](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%C3%A0nh_ph%E1%BB%91_H%E1%BB%93_Ch%C3%AD_Minh)2006 **Smith, Vincent.A.;.** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Akbar_%C4%90%E1%BA%A1i_%C4%91%E1%BA%BF#cite_ref-23) *The Oxford History of India (Paperback)*. [Oxford University Press](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Oxford_University_Press&action=edit&redlink=1). tr. 341. [ISBN](http://vi.wikipedia.org/wiki/ISBN) [9780195612974](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/9780195612974). [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Akbar_%C4%90%E1%BA%A1i_%C4%91%E1%BA%BF#cite_ref-24) [Jahangir](http://vi.wikipedia.org/wiki/Jahangir)(Thập niên=1600). *Tuzk-e-Jahangiri (Hồi ký Jahangir)*.
## Tài liệu tham khảo
[Habib, Irfan](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Irfan_Habib&action=edit&redlink=1)(1997), *Akbar and His India*, [Oxford University Press](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Oxford_University_Press&action=edit&redlink=1), [ISBN](http://vi.wikipedia.org/wiki/ISBN) [0195637917](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0195637917).
- Nath, R (1982),
*History of Mughal Architecture*, Abhinav Publications, [ISBN](http://vi.wikipedia.org/wiki/ISBN) [9788170171591](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/9788170171591).
- Thẩm Kiên (chủ biên),
*Thập đại tùng thư – 10 đại hoàng đế thế giới. Phần 5: Đại đế Akbar*, NXB Văn hoá Thông tin 2003 (người dịch: Phong Đảo)
- Ngọc Lê,
*1001 nhân vật và sự kiện lịch sử thế giới. Phần: Hoàng đế Akhbar (1542-1605)*, tr. 204-205, NXB Hải Phòng 2007
- Abu al-Fazl ibn Mubarak
*Akbar-namah*Edited with commentary by Muhammad Sadig Ali (Kanpur-Lucknow: Nawal Kishore) 1881-83 Three Vols. ( [Tiếng Ba Tư](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Ba_T%C6%B0))
- Abu al-Fazl ibn Mubarak
*Akbar-namah*Edited by Maulavi Abd al-Rahim. Bibliotheca Indica Series (Calcutta: Asiatic Society of Bengal) 1877-87 Three Vols. ( [Tiếng Ba Tư](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Ba_T%C6%B0))
- Henry Beveridge (dịch)
*The Akbar-namah of A-bu-Fazl*Bibliotheca Indica Series (Calcutta: Asiatic Society of Bengal) 1897 Three Vols.
- Haji Muhammad ‘Arif Qandahari
*Tarikh-i-Akbari (được biết thông dụng như Tarikh-i-Qandahari)*edited & Annotated by Haji Mu’in’d-Din Nadwi, Dr. Azhar ‘Ali Dihlawi & Imtiyaz ‘Ali ‘Arshi ( [Thư viện Rampur Raza](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Th%C6%B0_vi%E1%BB%87n_Rampur_Raza&action=edit&redlink=1)) 1962 ( [Tiếng Ba Tư](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Ba_T%C6%B0))
- Sách giáo khoa lịch sử lớp 5 – 12, NXB Giáo dục.
## Liên kết ngoài
|
|![]()
[Akbar Đại đế](http://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Akbar?uselang=vi) [Akbar](http://www.i3pep.org/archives/2004/11/12/akbar/) [, tiếng Anh, miễn phí tại](http://www.gutenberg.org/etext/14134) *Akbar, Emperor of India,*by Richard von Garbe, translated by Lydia G. Robinson’ [Dự án Gutenberg](http://vi.wikipedia.org/wiki/D%E1%BB%B1_%C3%A1n_Gutenberg) [The Mughals: Akbar](http://www.wsu.edu:8080/%7Edee/MUGHAL/AKBAR.HTM) [The Mughal Emperor Akbar: World of Biography](http://www.worldofbiography.com/9001%2DAkbar/) [Photos of Akbar The Great’s final resting place](http://www.panoramio.com/user/116638/tags/Akbar)
|
|Akbar Đại đế
|Hiệu|
|Tiền vị:
||
|
1556-1605
|Kế vị
|
|
|
[Thể loại](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i): [Lịch sử Ấn Độ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:L%E1%BB%8Bch_s%E1%BB%AD_%E1%BA%A4n_%C4%90%E1%BB%99) [Vua nhà Mogul](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Vua_nh%C3%A0_Mogul&action=edit&redlink=1) [Người Agra](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Agra&action=edit&redlink=1) [Sinh 1542](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Sinh_1542) [Mất 1605](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:M%E1%BA%A5t_1605) [Vua thiếu nhi](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Vua_thi%E1%BA%BFu_nhi) [Nhà lãnh đạo tôn giáo](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Nh%C3%A0_l%C3%A3nh_%C4%91%E1%BA%A1o_t%C3%B4n_gi%C3%A1o) [Vua Ấn Độ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Vua_%E1%BA%A4n_%C4%90%E1%BB%99)
# Trận Mậu Thân tại Huế
|
|
|.
|
Địa điểm Kết quả |Hoa Kỳ và Việt Nam Cộng hòa thắng về chiến thuật.
|
Thắng lợi về chính trị cho
|Tham chiến
|![]()
|
|![]()
[Việt Nam Dân chủ Cộng hòa](http://vi.wikipedia.org/wiki/Vi%E1%BB%87t_Nam_D%C3%A2n_ch%E1%BB%A7_C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a) ![ FNL Flag.svg](https://i1.wp.com/upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/4a/FNL_Flag.svg/22px-FNL_Flag.svg.png)
![ FNL Flag.svg](https://i1.wp.com/upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/4a/FNL_Flag.svg/22px-FNL_Flag.svg.png)
[Mặt trận Dân tộc Giải phóng miền Nam Việt Nam](http://vi.wikipedia.org/wiki/M%E1%BA%B7t_tr%E1%BA%ADn_D%C3%A2n_t%E1%BB%99c_Gi%E1%BA%A3i_ph%C3%B3ng_mi%E1%BB%81n_Nam_Vi%E1%BB%87t_Nam) [Ngô Quang Trưởng](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ng%C3%B4_Quang_Tr%C6%B0%E1%BB%9Fng) [Foster LaHue](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Foster_LaHue&action=edit&redlink=1)
Không quân và Hải quân Mỹ yểm trợ hỏa lực
**Nguồn Hoa Kỳ (chỉ tính từ 30/1 tới 25/2):** *Hoa Kỳ:*216 chết, 1.584 bị thương *Việt Nam Cộng Hòa*: 452 chết, 2.123 bị thương [[1]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%ADn_M%E1%BA%ADu_Th%C3%A2n_t%E1%BA%A1i_Hu%E1%BA%BF#cite_note-1) **Tổng**: 668 chết, 3.707 bị thương **Theo QĐNDVN:**25.000 chết, bị thương, bị bắt hoặc tan rã. Phá hủy và làm hư hỏng hơn 200 máy bay, 41 tàu chiến và ca nô, 533 xe quân sự. **Tính từ 30/1 đến 25/2:**1.042 chết và mất tích [[2]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%ADn_M%E1%BA%ADu_Th%C3%A2n_t%E1%BA%A1i_Hu%E1%BA%BF#cite_note-2) **Tính từ 30/1 đến 28/3:**khoảng 2.400 chết và mất tích, 3.000 bị thương, 98 bị bắt [[3]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%ADn_M%E1%BA%ADu_Th%C3%A2n_t%E1%BA%A1i_Hu%E1%BA%BF#cite_note-3) [Thảm sát Huế](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BA%A3m_s%C3%A1t_Hu%E1%BA%BF_T%E1%BA%BFt_M%E1%BA%ADu_Th%C3%A2n)(tranh cãi về tính xác thực). Hoa Kỳ thống kê có 1.900 thiệt mạng trong trận chiến, 4.856 người khác mất tích được Hoa Kỳ cho là bị bắt giữ hoặc bị hành quyết [[4]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%ADn_M%E1%BA%ADu_Th%C3%A2n_t%E1%BA%A1i_Hu%E1%BA%BF#cite_note-4)
|
|
**Trận Mậu Thân tại Huế** là trận chiến kéo dài 26 ngày giữa [Mặt trận Dân tộc Giải phóng Miền Nam Việt Nam](http://vi.wikipedia.org/wiki/M%E1%BA%B7t_tr%E1%BA%ADn_D%C3%A2n_t%E1%BB%99c_Gi%E1%BA%A3i_ph%C3%B3ng_mi%E1%BB%81n_Nam_Vi%E1%BB%87t_Nam) với [Quân lực Việt Nam Cộng Hòa](http://vi.wikipedia.org/wiki/Qu%C3%A2n_l%E1%BB%B1c_Vi%E1%BB%87t_Nam_C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a) và đồng minh [Hoa Kỳ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3) trong [sự kiện Tết Mậu Thân](http://vi.wikipedia.org/wiki/S%E1%BB%B1_ki%E1%BB%87n_T%E1%BA%BFt_M%E1%BA%ADu_Th%C3%A2n). Trận chiến này cũng là một phần của [Chiến tranh Việt Nam](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_Vi%E1%BB%87t_Nam). Đây là một trận đánh ác liệt nhất trong đợt 1 Tổng tiến công Tết Mậu Thân. Dù quân Giải phóng bị đánh bật khỏi Huế song nó mang lại sự đổ vỡ tâm lý và chính trị lớn nhất cho Hoa Kỳ. Trong đó còn có sự kiện [Thảm sát Huế Tết Mậu Thân](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BA%A3m_s%C3%A1t_Hu%E1%BA%BF_T%E1%BA%BFt_M%E1%BA%ADu_Th%C3%A2n) vẫn còn nhiều tranh cãi về tính xác thực do các bên chưa công bố tài liệu hoặc công bố (tuyên truyền) sai lệch.
## Mục lục
## Chuẩn bị của Quân Giải phóng
Huế là một trong ba chiến trường chính và là một trong ba trọng điểm của cuộc Tổng tiến công và nổi dậy Tết Mậu Thân 1968. Chuẩn bị cho tổng tiến công và nổi dậy, từ tháng 5-1967, Trung ương Đảng Lao động quyết định tổ chức lại hệ thống lãnh đạo chỉ huy cho phù hợp với yêu cầu nhiệm vụ của chiến trường trọng điểm này. Theo chỉ đạo của Trung ương, các tỉnh uỷ và tỉnh đội giải thể. Các huyện uỷ chịu sự lãnh đạo trực tiếp của Khu uỷ. Về quân sự, trên từng hướng tiến công thành lập đoàn phụ trách: Đoàn 4 phụ trách khu vực
[Phú Lộc](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ph%C3%BA_L%E1%BB%99c) – bắc [đèo Hải Vân](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%C3%A8o_H%E1%BA%A3i_V%C3%A2n); Đoàn 5 phụ trách mặt trận thành phố Huế và ba huyện ngoại thành [Hương Trà](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%C6%B0%C6%A1ng_Tr%C3%A0), [Hương Thuỷ](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%C6%B0%C6%A1ng_Th%E1%BB%A7y), [Phú Vang](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ph%C3%BA_Vang); Đoàn 6 phụ trách hai huyện [Phong Điền](http://vi.wikipedia.org/wiki/Phong_%C4%90i%E1%BB%81n), [Quảng Điền](http://vi.wikipedia.org/wiki/Qu%E1%BA%A3ng_%C4%90i%E1%BB%81n_%28huy%E1%BB%87n%29) (tỉnh Thừa Thiên); Đoàn 7 phụ trách hai huyện [Triệu Phong](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tri%E1%BB%87u_Phong), [Hải Lăng](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%E1%BA%A3i_L%C4%83ng) (tỉnh Quảng Trị). Các đoàn chịu sự chỉ huy trực tiếp của Bộ Tư lệnh [Quân khu Trị – Thiên](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Qu%C3%A2n_khu_Tr%E1%BB%8B_-_Thi%C3%AAn&action=edit&redlink=1). Đoàn 31, chịu sự chỉ huy của Bộ Tư lệnh mặt trận B5 (Đường 9 – bắc Quảng Trị), phụ trách khu vực từ Đường 9 trở ra đến giới tuyến quân sự tạm thời.
Nhằm tăng cường sự chỉ đạo, mặt trận trọng điểm Huế được chia thành hai cánh:
– Cánh Bắc phụ trách phần thành phố ở tả ngạn sông Hương và huyện
[Hương Trà](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%C6%B0%C6%A1ng_Tr%C3%A0). Đây là hướng chính của cuộc tổng tiến công và nổi dậy ở thành phố Huế với lực lượng gồm: Trung đoàn 6 bộ binh, Tiểu đoàn 816, Trung đoàn 9, Tiểu đoàn đặc công 12, một đại đội trọng liên 12,7mm (6 khẩu), một đại đội ĐKZ-75 (4 khẩu), một đại đội [súng cối](http://vi.wikipedia.org/wiki/S%C3%BAng_c%E1%BB%91i) 82 mm (6 khẩu), một đại đội công binh, một đại đội trinh sát, một đại đội thông tin, một đại đội vận tải, hai đội biệt động thành phố cùng các lực lượng bảo đảm và lực lượng vũ trang huyện Hương Trà. Cánh này có nhiệm vụ tiêu diệt cơ quan đầu não Mỹ – Việt Nam Cộng Hòa, đánh chiếm khu thành nội, mục tiêu chủ yếu là [Mang Cá](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Mang_C%C3%A1&action=edit&redlink=1), [Tây Lộc](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%C3%A2y_L%E1%BB%99c), [Cột Cờ](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=C%E1%BB%99t_C%E1%BB%9D&action=edit&redlink=1), sau đó phát triển, chiếm lĩnh toàn bộ khu vực tả ngạn thành phố và huyện Hương Trà, tiến lên tiêu hao, tiêu diệt căn cứ Mỹ ở Đồng Lâm, thiết lập chính quyền cách mạng, đánh quân đối phương phản kích, giữ vững trật tự an ninh.
– Cánh Nam bao gồm phần thành phố ở hữu ngạn sông Hương và hai huyện
[Hương Thuỷ](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%C6%B0%C6%A1ng_Th%E1%BB%A7y), [Phú Vang](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ph%C3%BA_Vang). Lực lượng cánh này có hai tiểu đoàn bộ binh 840 và 810 thuộc Đoàn 5, hai tiểu đoàn bộ binh 815 và 818 của Trung đoàn 9, hai tiểu đoàn đặc công 1 và 2, một đại đội súng cối 82 mm (6 khẩu), một đại đội súng máy phòng không 12,7mm, một đại đội ĐKZ-75 mm (6 khẩu), một đại đội trinh sát, một đại đội công binh, một đại đội thông tin cùng các lực lượng biệt động, bộ đội địa phương, dân quân du kích, tự vệ. Mục tiêu chủ yếu của cánh Nam là các cơ quan hành chính của Việt Nam Cộng Hòa, cơ quan quân sự tỉnh Thừa Thiên, trung đoàn thiết giáp nhà lao, khu tam giác hữu ngạn. Sau khi tiêu diệt các mục tiêu này, cánh Nam từ kiềm chế, bao vây, ngăn chặn tiến lên đánh tê liệt căn cứ [Phú Bài](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ph%C3%BA_B%C3%A0i), trung đoàn thiết giáp Mỹ, giải phóng toàn bộ vùng nông thôn ngoại thành và hai huyện Hương Thuỷ, Phú Vang, đồng thời đánh phản kích từ ngoài vào thành phố.
Để chiếm được
[Huế](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hu%E1%BA%BF), [Mặt trận Dân tộc Giải phóng Miền Nam Việt Nam](http://vi.wikipedia.org/wiki/M%E1%BA%B7t_tr%E1%BA%ADn_D%C3%A2n_t%E1%BB%99c_Gi%E1%BA%A3i_ph%C3%B3ng_mi%E1%BB%81n_Nam_Vi%E1%BB%87t_Nam) đã đưa 200 khẩu súng ngắn và chất nổ C4 vào bên trong thành phố. Vũ khí được đưa vào bằng [xe lam](http://vi.wikipedia.org/wiki/Xe_lam), bằng các gánh hàng [trái cây](http://vi.wikipedia.org/wiki/Qu%E1%BA%A3); còn AK thì dấu dưới những chiếc thuyền hai đáy. Tiến vào Mậu Thân, những con thuyền chở [vũ khí](http://vi.wikipedia.org/wiki/V%C5%A9_kh%C3%AD) vào Huế từ nguồn sông Bồ qua ngã Ba Sình, từ Dương Xuân Hạ xuống, từ Phú Vang lên, hoặc từ chợ Tài Ba vào để kịp thời trang bị cho bên trong. [[5]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%ADn_M%E1%BA%ADu_Th%C3%A2n_t%E1%BA%A1i_Hu%E1%BA%BF#cite_note-Tienphong-5)
Ban chỉ huy mặt trận trọng điểm Huế gồm: Lê Minh – Phó Bí thư Khu uỷ, Bí thư Thành uỷ Huế làm Chỉ huy trưởng;
[Lê Chưởng](http://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_Ch%C6%B0%E1%BB%9Fng) – Phó Bí thư Khu uỷ, Chính uỷ quân khu làm Chính uỷ; Nam Long – Uỷ viên Thường vụ Khu uỷ, Phó Tư lệnh quân khu làm Chỉ huy phó; [Đặng Kinh](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7ng_Kinh) – Khu uỷ viên, Phó Tư lệnh quân khu làm Chỉ huy phó kiêm Tham mưu trưởng.
Các đơn vị tập dượt đánh các mục tiêu ở Huế đều không chọn người địa phương ra, chỉ lấy người ở quê xa tới để họ không biết mục tiêu gì, ở đâu. Mọi người đều phải tập dượt rất công phu, học tập kỹ lưỡng, và tuyệt nhiên không ai có thể biết được rằng sắp “đánh Huế”. Mặt khác, quân khu đề nghị Bộ tăng cường cho chiến trường 2 trung đoàn bộ binh, 3.000 quân bổ sung, 2 tiểu đoàn pháo, 1 tiểu đoàn cao xạ, 1 tiểu đoàn xe tăng và 1 tiểu đoàn thông tin và được Bộ chuẩn y. Nhờ vậy, đến trước ngày nổ ra tổng tiến công và nổi dậy, quân khu đã có 4 trung đoàn và 4 tiểu đoàn bộ binh, 4 tiểu đoàn đặc công, 15 đội biệt động thành và một số đơn vị binh chủng.
Tấn công Huế, họ đã đặt riêng ra một bộ tư lệnh chiến dịch chỉ huy. Họ dùng hai trung đoàn bộ binh là Đoàn 5 sát nhập chung với các cán bộ Thành đội Huế gọi là Bộ Chỉ huy 5 hay Bộ Chỉ huy Thành đội Huế do Nguyễn Vạn lãnh đạo và Đoàn 6 do trung tá Nguyễn Trọng Dần chỉ huy. Ngoài ra còn 2 trung đoàn bộ binh khác của
[Việt Nam Dân chủ Cộng hòa](http://vi.wikipedia.org/wiki/Vi%E1%BB%87t_Nam_D%C3%A2n_ch%E1%BB%A7_C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a) gởi sang làm chi viện là Đoàn 9 ( [Trung đoàn Cù Chính Lan](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Trung_%C4%91o%C3%A0n_C%C3%B9_Ch%C3%ADnh_Lan&action=edit&redlink=1)) và một thành phần của Ðoàn 8.
Do các hoạt động bảo mật của quân Giải phóng làm rất tốt nên cho đến phút chót không một toán quân nào bị đánh vào giữa đội hình, không ai thương vong, không ai bị bắt, trong một thời gian dài, chiến dịch đã đưa về cả ngàn con người, cách trung tâm chỉ huy cách Huế 5 km. Với nỗ lực của các cơ quan kinh tế của khu và hậu cần quân khu, cùng sự đóng góp tích cực của các tầng lớp nhân dân, đến cuối tháng Giêng năm 1968, mặt trận Thừa Thiên – Huế đã có gần 1.000 tấn gạo để rải rác ở vùng giáp ranh và căn cứ miền núi Thừa Thiên, Quảng Trị, hơn 1.100 tấn để trong dân vùng đồng bằng (Thừa Thiên 700 tấn, Quảng Trị 450 tấn). Riêng mặt trận trọng điểm Huế mới có 130 tấn. Ngoài ra còn có 79 tấn muối, 15 tấn đường, 1,2 tấn sữa, 1,5 tấn bột trứng, 590 kg mì chính, chưa tính 350 tấn gạo, 400 tấn vũ khí Bộ Quốc phòng đã chuẩn y cho Trị – Thiên – Huế (qua Bộ Tư lệnh 559). Số hàng này đến ngày 20-1-1968, Đoàn 559 mới giao tại trạm đầu tiên, cách Huế khoảng 10 ngày vận chuyển bộ.
Lịch chung cho toàn quân Giải phóng về Huế là ngày 30 ăn Tết (đúng kỷ niệm lần thứ 180 ngày Tết Quang Trung đi giải phóng Thăng Long, Mậu Thân 1789).
[[5]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%ADn_M%E1%BA%ADu_Th%C3%A2n_t%E1%BA%A1i_Hu%E1%BA%BF#cite_note-Tienphong-5)
## Trận chiến 26 ngày
“Xuân này hơn hẳn mấy xuân qua
Thắng trận tin vui khắp nước nhà
Nam – Bắc thi đua đánh giặc Mỹ
Tiến lên ! Toàn thắng ắt về ta!”.
Bài Thơ chúc Tết 1968 của Chủ tịch nước Việt Nam Dân chủ Cộng Hòa
[Hồ Chí Minh](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%E1%BB%93_Ch%C3%AD_Minh) phát đi trên sóng phát thanh quốc gia của Việt Nam Dân chủ Cộng Hòa chính là hiệu lệnh phát động cuộc tấn công. [[6]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%ADn_M%E1%BA%ADu_Th%C3%A2n_t%E1%BA%A1i_Hu%E1%BA%BF#cite_note-6)
Từ chiều 30 đến đêm giao thừa qua ngày mồng một, tiếng pháo nổ liên hồi, dân chúng lũ lượt đi lễ, đi chúc Tết lẫn nhau rất vui vẻ, không có chuyện gì xảy ra.
Sáng mồng một Tết,
[Chuẩn tướng](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chu%E1%BA%A9n_t%C6%B0%E1%BB%9Bng) [Ngô Quang Trưởng](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ng%C3%B4_Quang_Tr%C6%B0%E1%BB%9Fng), Tư lệnh [Sư đoàn 1 Bộ binh](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=S%C6%B0_%C4%91o%C3%A0n_1_B%E1%BB%99_binh&action=edit&redlink=1), cùng toàn thể nhân viên thuộc Bộ Tư lệnh Sư đoàn đến dự lễ chào cờ đầu năm ở Phú Văn Lâu. Ngay sau đó, chuẩn tướng được tin Quân đoàn cho biết quân giải phóng trong đêm 30 Tết đã đột nhập tấn công 2 thị xã [Nha Trang](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nha_Trang) và [Qui Nhơn](http://vi.wikipedia.org/wiki/Quy_Nh%C6%A1n). Lệnh cấm trại được ban hành tức khắc cho các đơn vị trực thuộc. Chính chuẩn tướng cũng ngủ tại Bộ Tư lệnh Sư đoàn không về nhà. Đang say sưa ăn Tết, binh sĩ đồn trú vẫn không tin quân giải phóng sẽ tấn công.
2 giờ 33 phút ngày 30-1-1968, pháo binh Quân giải phóng đồng loạt bắn phá các mục tiêu Việt Nam Cộng Hòa ở khu Tam giác, khu Phan Sào Nam, Phú Bài, Động Toàn, Đông Ba, mở đầu cho tổng tiến công vào Nội đô Huế. Sau loạt pháo mở màn, lực lượng vũ trang trên hai hướng cùng lúc đánh vào 40 mục tiêu trong và ngoại thành Huế.
Khởi đầu cuộc tấn công chủ yếu với 2 tiểu đoàn 800 và 802 cùng với lực lượng bí mật xâm nhập trước, đến sáng sớm ngày đầu tiên, quân Giải phóng đã kiểm soát toàn bộ thành phố ngoại trừ Bộ Tư lệnh Sư đoàn 1/BB (
[thành Mang Cá](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Th%C3%A0nh_Mang_C%C3%A1&action=edit&redlink=1)) và khu phái bộ Cố vấn Hoa Kỳ [MACV](http://vi.wikipedia.org/wiki/B%E1%BB%99_ch%E1%BB%89_huy_Vi%E1%BB%87n_tr%E1%BB%A3_Qu%C3%A2n_s%E1%BB%B1_M%E1%BB%B9_t%E1%BA%A1i_Vi%E1%BB%87t_Nam) (tức [Khách sạn Thuận Hóa](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Kh%C3%A1ch_s%E1%BA%A1n_Thu%E1%BA%ADn_H%C3%B3a&action=edit&redlink=1)). Đại đội 1 (Tiểu đoàn 12 [đặc công](http://vi.wikipedia.org/wiki/Bi%E1%BB%87t_k%C3%ADch)) và Đại đội 2 (Tiểu đoàn 1, Trung đoàn 6) đánh vào Mang Cá. Do không nắm chắc địa hình, các đơn vị phải dùng sức mạnh để đột phá vào cổng chính, quân Mỹ trên các nhà tầng bắn trả quyết liệt. [Xe tăng](http://vi.wikipedia.org/wiki/Xe_t%C4%83ng) Mỹ tiến ra bịt cổng bị quân Giải phóng dùng [B-40](http://vi.wikipedia.org/wiki/B40) bắn cháy 2 xe và đẩy lui. Sau đó 14 chiến sĩ đặc công và 12 chiến sĩ bộ binh xung phong vào căn cứ chiếm được khu nhà đại đội quân y, đại đội chiến tranh tâm lý. Xe tăng Mỹ phản kích cố bịt cho được cửa mở. Lực lượng quân Giải phóng từ phía sau lên tiếp viện không vượt qua được hoả lực rất mạnh. Đến 11 giờ trưa, toàn bộ lực lượng quân Giải phóng phải rút ra.
Ngay hôm đó quân Mỹ tiến vào Huế tăng cường và phòng thủ các nơi kể trên. Quân Giải phóng tăng cường tiểu đoàn 804 với ý đồ chặn đứng các lực lượng tăng phái Mỹ – Việt Nam Cộng Hòa nhưng họ không thực hiện được ý đồ này. Thành Mang Cá và khu Cố vấn Mỹ được củng cố mạnh mẽ và không còn bị đe dọa nghiêm trọng nữa.
[[7]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%ADn_M%E1%BA%ADu_Th%C3%A2n_t%E1%BA%A1i_Hu%E1%BA%BF#cite_note-7)
Vào đêm mồng một Tết, 2 giờ sáng quân Giải phóng đồng loạt pháo kích vào Bộ Tư lệnh Sư đoàn 1, Bộ Chỉ huy Tiểu khu, Trung tâm Huấn luyện Đống Đa và vị trí của Thiết đoàn 7 Kỵ binh ở An Cựu. Khoảng trên 100 đạn
[súng cối](http://vi.wikipedia.org/wiki/S%C3%BAng_c%E1%BB%91i) 82 ly của quân Giải phóng bắn vào khu Mang Cá Lớn. Cùng lúc đó, họ cũng tấn công khu Mang Cá sau khi lọt qua được cửa An Hòa. Một cánh quân [Quân Giải phóng](http://vi.wikipedia.org/wiki/M%E1%BA%B7t_tr%E1%BA%ADn_D%C3%A2n_t%E1%BB%99c_Gi%E1%BA%A3i_ph%C3%B3ng_mi%E1%BB%81n_Nam_Vi%E1%BB%87t_Nam) tiến đến [sân bay Tây Lộc](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=S%C3%A2n_bay_T%C3%A2y_L%E1%BB%99c&action=edit&redlink=1) tấn công khu quân cụ của Đại đội 1 Quân cụ, nhưng bị lực lượng [Việt Nam Cộng hòa](http://vi.wikipedia.org/wiki/Vi%E1%BB%87t_Nam_C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a) bắn dữ dội. Một cánh quân khác của họ tấn công của thành phía Tây, dùng bộc phá phá tan cổng và tràn vào nội thành. Trong khi đó, một tiểu đoàn khác tấn công vị trí Bắc cầu An Hòa tới 3 giờ 20 sáng thì chiếm được mục tiêu.
Lúc 1 giờ sáng thì quân Giải phóng thuộc trung đoàn 6 báo đầu tiên đã chiếm lĩnh trận địa; tiếp theo, cánh nam báo chiếm lĩnh hai mục tiêu ưu tiên; mỗi điện báo đều mật và chỉ 3 chữ. 6 giờ sáng, điện báo chiến thắng về từ khắp mọi nơi, coi như đã chiếm hết thành phố Huế, các huyện ngoại thành cũng chiếm được các xã địa bàn đã quy định. Như vậy, chỉ trong 3 tiếng đồng hồ, quân Giải phóng đã đánh chiếm hầu hết thành phố Huế. Đến 11 giờ sáng mùng 2, lá cờ Mặt trận treo trên đỉnh Kỳ Đài Huế; tất cả bộ đội đều nhảy nhót, vỗ tay hoan hô.
[[5]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%ADn_M%E1%BA%ADu_Th%C3%A2n_t%E1%BA%A1i_Hu%E1%BA%BF#cite_note-Tienphong-5)
Sau khi chiếm cửa An Hòa và cửa chánh Tây, quân Giải phóng miền Nam dồn nỗ lực tấn công khu Mang Cá. Lực lượng phòng thủ từ trên các tầng lầu bắn xuống dữ dội khiến họ tiến lên không nổi. Lực lượng đánh sân bay Tây Lộc bị
[rào kẽm gai](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=R%C3%A0o_k%E1%BA%BDm_gai&action=edit&redlink=1) ngăn cản nên chạy lạc sang đánh khu Quân Cụ.
Đến 3 giờ 15 sáng, họ dốc toàn lực tấn công khu
[sân bay](http://vi.wikipedia.org/wiki/S%C3%A2n_bay), đột nhập đốt kho đạn, kho xăng và khu nhân viên kỹ thuật, nhưng cả ngày hôm sau vẫn chưa chiếm được khu sân bay này. Đêm đến, lại tấn công nữa, cuối cùng chiếm được khu đậu phi cơ. Sáng hôm sau, quân Mỹ – Việt Nam Cộng Hòa phản kích chiếm lại sân bay. Tính chung cả hai đợt, quân Giải phóng phá hỏng được 40 máy bay, 100 xe các loại, đốt 1 kho đạn, 1 kho xăng.
Quanh khu Đại Nội quân giải phóng miền Nam tấn công Đại Ðội Thám Báo của Sư Ðoàn 1 Bộ Binh Việt Nam Cộng Hòa. Đại đội 4 đột phá cửa Hữu, dùng một mũi thọc sâu nhanh chóng chiếm khu Cột Cờ lúc 4 giờ 30 phút. Còn lại đại bộ phận của Đại đội 4 cùng Đại đội 3 theo đường Yết Kiêu, Lê Huân đánh vào khu Đại Nội. và vào lúc 5 giờ sáng, quân Giải phóng chiếm khu Đại Nội, diệt toàn bộ đại đội thám báo và 130 cảnh sát, bắt 26 lính khác. Tới 8 giờ sáng thì họ chiếm được cột cờ và treo lên đó lá cờ Giải phóng (trên đỏ, dưới xanh, có ngôi sao vàng ngay giữa) rất lớn. Tới sáng mồng 2 Tết tại phía tả ngạn sông Hương, họ trà trộn vào nhiều khu phố và kiểm soát được khu Đại nội,
[chợ Đông Ba](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ch%E1%BB%A3_%C4%90%C3%B4ng_Ba&action=edit&redlink=1), [cửa Thượng Tứ](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=C%E1%BB%ADa_Th%C6%B0%E1%BB%A3ng_T%E1%BB%A9&action=edit&redlink=1), của Chánh Tây và cửa An Hòa.
Tại hữu ngạn
[sông Hương](http://vi.wikipedia.org/wiki/S%C3%B4ng_H%C6%B0%C6%A1ng), một cánh quân khác phối hợp với thành đội Huế làm chủ tình hình khá dễ dàng. Họ tràn ngập vào các khu dân chúng và bao vây cô lập tất cả các cứ điểm quân sự của Việt Nam Cộng Hòa, đã thành công chiếm tất cả các cơ quan hành chánh, trong đó có Tòa Hành Chánh tỉnh Thừa Thiên, khu đại học, v.v. Riêng khu tứ giác gồm trung tâm MACV, Bộ Chỉ Huy Tiểu Khu Thừa Thiên, Đài Phát Thanh, Trường Kiểu Mẫu và cầu tàu Hải Quân vẫn nằm trong tay quân Việt Nam Cộng hòa.
Đến ngày 1-2, phần lớn Huế với 90% dân số đã nằm trong tay lực lượng quân giải phóng. Hãng tin Pháp
[AFP](http://vi.wikipedia.org/wiki/AFP) ngày 7-2-1968 đã bình luận: *“Sau một đêm đánh nhau, Việt cộng đã kiểm soát 90% dân chúng thành phố Huế. Ngay sáng hôm sau, bộ máy hoạt động và cổ động chính trị của Mặt trận Dân tộc Giải phóng đã bắt tay vào làm việc. Rõ ràng họ có một tổ chức mạnh mẽ trong thành phố này vì họ có thể huy động rất nhiều người ra làm việc cho họ”*.
Vào sáng mồng 2 Tết,
[Bộ Tư Lệnh Sư Ðoàn 1](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=B%E1%BB%99_T%C6%B0_L%E1%BB%87nh_S%C6%B0_%C3%90o%C3%A0n_1&action=edit&redlink=1) điều động [Tiểu Ðoàn 2 Nhảy Dù](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ti%E1%BB%83u_%C3%90o%C3%A0n_2_Nh%E1%BA%A3y_D%C3%B9&action=edit&redlink=1) ở Tứ Hạ kéo về giải tỏa thành phố. Trước hỏa lực rất mạnh của quân giải phóng từ trong các dãy nhà bắn ra, tiểu đoàn Nhảy Dù không sao di chuyển được nhất là trời xấu không có Không Quân yểm trợ. Tiểu Ðoàn 3/3 của Việt Nam Cộng Hòa đóng tại Nam Giao phản công cũng thất bại không giải tỏa được áp lực tại vùng này. Thiết đoàn 7 Kỵ Binh đóng tại An Cựu được lệnh tiến sang Thành nội giải tỏa.
Vào buổi trưa, quân Việt Nam Cộng Hòa mang 3 chiến xa mở đường vào thành phố, nhưng khi vào tới gần Ty Cảnh sát Quốc Gia (vẫn do quân đội Việt Nam Cộng Hòa giữ) thì bất thần bị
[B-40](http://vi.wikipedia.org/wiki/B40) của Quân Giải phóng miền Nam từ khu nhà phố bắn cháy xe và Trung Tá Phan Hữu Chí (thiết đoàn trưởng) bị chết ngay tại chỗ.
Tám giờ sáng ngày mồng 3 Tết,
[Chiến Ðoàn 1 Nhảy Dù](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Chi%E1%BA%BFn_%C3%90o%C3%A0n_1_Nh%E1%BA%A3y_D%C3%B9&action=edit&redlink=1) gồm các Tiểu Ðoàn 2 và 7 cùng với Chi Ðoàn thiết vận xa từ An Lỗ và Tứ Hạ về giải tỏa cùng lúc Bộ Chỉ Huy Chiến Ðoàn 1 và Tiểu Ðoàn 7 Nhảy Dù mới được tăng cường từ [Saigon](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%C3%A0nh_ph%E1%BB%91_H%E1%BB%93_Ch%C3%AD_Minh) tới [Huế](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hu%E1%BA%BF) vào buổi trưa ngày mồng 2 Tết. Bộ đội nghênh chiến nhưng sau đó họ rút lui vào nội thành cố thủ.
Khi Huế bị đánh, Hoa Kỳ không có một lực lượng nào ở trong thành phố ngoài Bộ Chỉ Huy MACV ở ngay sát Bộ Chỉ Huy Tiểu Khu Thừa Thiên. Mãi đến chiều mồng 3 Tết mới có 1 đại đội
[Thủy Quân Lục Chiến](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Th%E1%BB%A7y_Qu%C3%A2n_L%E1%BB%A5c_Chi%E1%BA%BFn&action=edit&redlink=1) (TQLC) Hoa Kỳ đầu tiên đến tăng cường cho Bộ Chỉ Huy [MACV](http://vi.wikipedia.org/wiki/B%E1%BB%99_ch%E1%BB%89_huy_Vi%E1%BB%87n_tr%E1%BB%A3_Qu%C3%A2n_s%E1%BB%B1_M%E1%BB%B9_t%E1%BA%A1i_Vi%E1%BB%87t_Nam) của họ.
Trong 3 ngày mồng 3, 4 và 5 Tết (1, 2 và 3 tháng 2/1968),
[quân đội Hoa Kỳ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Qu%C3%A2n_%C4%91%E1%BB%99i_Hoa_K%E1%BB%B3) gồm 3 đại đội TQLC và 1 [chi đoàn](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Chi_%C4%91o%C3%A0n&action=edit&redlink=1) thiết xa thuộc Sư Ðoàn 1 TQLC mới mở các cuộc hành quân giải tỏa. Ngày mồng 4 Tết, quân Giải phóng tấn công [Tiểu Ðoàn 1 Công Binh](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ti%E1%BB%83u_%C3%90o%C3%A0n_1_C%C3%B4ng_Binh&action=edit&redlink=1) tại 1 km phía Nam Huế và tiếp tục duy trì áp lực tại khu vực Tây Lộc, Thành Nội, khu vực cột cờ, khu vực hành chánh và trường Đồng Khánh. Cũng trong đêm này, họ chiếm lao xá giải thoát khoảng 2.000 can phạm đủ thành phần. Trong số này, gần một nửa (1.000 người) được vũ trang và tham gia vào các đơn vị quân Giải phóng. Sự giải thoát các tù nhân này gây thêm sự xáo trộn cho thành phố Huế.
## Cuộc phản công của Hoa Kỳ và Việt Nam Cộng Hòa
Mồng 5 Tết thì quân đội Hoa Kỳ và Việt Nam Cộng Hòa mới bắt đầu phản công với 16 tiểu đoàn, khoảng 15.000 quân thuộc các đơn vị:
- Lực lượng Hoa Kỳ gồm Tiểu Ðoàn 2/5 TQLC có 3 đại đội và 1 chi đoàn chiến xa xuất phát từ cứ điểm MACV Thừa Thiên cộng với Chiến Ðoàn RAY gồm 2 đại đội TQLC Hoa Kỳ xuất phát từ đầu cầu An Cựu. Các lực lượng này được phân công giải tỏa khu vực hữu ngạn sông Hương. Ngoài ra, cũng cần kể đến một lực lượng khác nằm án ngữ ở phía Tây Bắc và Tây Nam của thành phố Huế. Đó là
[Sư Ðoàn 1 Không Vận Hoa Kỳ](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=S%C6%B0_%C3%90o%C3%A0n_1_Kh%C3%B4ng_V%E1%BA%ADn_Hoa_K%E1%BB%B3&action=edit&redlink=1)mới được đưa từ [An Khê](http://vi.wikipedia.org/wiki/An_Kh%C3%AA)ra trước Tết ứng phó với tình hình chiến sự tại [Khe Sanh](http://vi.wikipedia.org/wiki/Khe_Sanh).
- Lực lượng Việt Nam Cộng Hòa gồm Chiến Ðoàn 1 Nhảy Dù với 3 tiểu đoàn và 1 chi đoàn thiết vận xa xuất phát từ phía Bắc Thành Nội tiến vào. Tiểu Ðoàn 9 Nhảy Dù được
[trực thăng](http://vi.wikipedia.org/wiki/M%C3%A1y_bay_tr%E1%BB%B1c_th%C4%83ng)vận từ Quảng Trị đến thành [Mang Cá](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Mang_C%C3%A1&action=edit&redlink=1)vào chiều ngày mồng 4 Tết và xuất phát từ đây tiến vào [Thành Nội](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Th%C3%A0nh_N%E1%BB%99i&action=edit&redlink=1). Chiến Ðoàn Nhảy Dù còn được tăng cường thêm các đơn vị của Sư Ðoàn 1 Bộ Binh để giải tỏa khu vực tả ngạn sông Hương.
Ngày mồng 5 Tết, quân Hoa Kỳ và Việt Nam Cộng hòa đã tái chiếm được một nửa sân bay Thành Nội và cửa An Hòa. Trong trận này quân Giải phóng thương vong 77 người, mất 27 súng đủ loại. Phía Hoa Kỳ và quân đội Việt Nam Cộng Hòa bị thiệt hại nhẹ. Trong ngày mồng 6 Tết, tức 4 tháng 2/1968 quân Giải phóng miền Nam nhờ các pháo đài cũ thiết lập thời Pháp cầm chân lực lượng Việt Nam Cộng Hòa trong khu vực Thượng Tứ và Kỳ đài khiến họ không tiến lên được.
Về phía tả ngạn, Tiểu Ðoàn 2/5 TQLC Hoa Kỳ tấn công giải tỏa tại khu Đại học Huế và Bộ Chỉ Huy MACV. Cứ tiến lên rồi lại bị đẩy lui về, do đó việc giải tỏa khu vực hữu ngạn sông Hương đã chậm trễ và kéo dài trong nhiều ngày. Các đơn vị của Tiểu Ðoàn 2/5 TQLC Hoa Kỳ đã giải tỏa được áp lực cho nhiều cơ sở quân sự và cho nhiều khu dân cư, nhưng sau ít giờ chiếm đóng các đơn vị này lại phải rút lui.
Vào 11 giờ 30 sáng mồng 9 Tết, được tăng cường thêm 2 tiểu đoàn từ phía An Hòa – Kim Long,
[quân Giải phóng miền Nam](http://vi.wikipedia.org/wiki/Qu%C3%A2n_Gi%E1%BA%A3i_ph%C3%B3ng_mi%E1%BB%81n_Nam_Vi%E1%BB%87t_Nam) mở một cuộc tấn công vào Tiểu Ðoàn 4/3 trú đóng tại Chánh Tây, gây cho quân đội Việt Nam Cộng Hòa nhiều thương vong, thất lạc một số [máy truyền tin](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=M%C3%A1y_truy%E1%BB%81n_tin&action=edit&redlink=1) cùng [vũ khí](http://vi.wikipedia.org/wiki/V%C5%A9_kh%C3%AD) khá quan trọng mà chỉ mất 7 người. Cũng trong đêm 9 Tết tức 7 tháng 2/1968, quân Giải phóng giật [mìn](http://vi.wikipedia.org/wiki/M%C3%ACn) sập [cầu Tràng Tiền](http://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BA%A7u_Tr%C6%B0%E1%BB%9Dng_Ti%E1%BB%81n).
Ngày 10 Tết, lực lượng Hoa Kỳ chiếm lại Tòa Đại Biểu còn lực lượng hành quân Việt Nam Cộng Hòa trong khu vực tả ngạn không tiến lên được. Đến ngày 9 tháng 2/1968, tức 11 âm lịch, quân Giải phóng miền Nam phân tán mỏng và rút lui về phía Nam Giao.
Để thanh toán
[Quân Giải phóng miền Nam](http://vi.wikipedia.org/wiki/Qu%C3%A2n_Gi%E1%BA%A3i_ph%C3%B3ng_mi%E1%BB%81n_Nam_Vi%E1%BB%87t_Nam) còn bám trong dân, Tiểu Khu Thừa Thiên đã điều động một số lính [Địa Phương Quân](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=%C4%90%E1%BB%8Ba_Ph%C6%B0%C6%A1ng_Qu%C3%A2n&action=edit&redlink=1) của Quận Hương Thủy và các khóa sinh của Trung Tâm Huấn luyện Đống Đa tại Phú Bài để mở các cuộc hành quân lục soát và kiểm soát các khu phố đã được giải tỏa.
16 giờ ngày 10 tháng 2/1968, một đơn vị TQLC Hoa Kỳ được
[trực thăng vận](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Tr%E1%BB%B1c_th%C4%83ng_v%E1%BA%ADn&action=edit&redlink=1) tới tăng viện cho Tiểu Ðoàn 2/5 bên khu vực hữu ngạn [sông Hương](http://vi.wikipedia.org/wiki/S%C3%B4ng_H%C6%B0%C6%A1ng) dù thời tiết rất xấu, trong khi đó, 1 tiểu đoàn TQLC khác được di chuyển bằng [xe](http://vi.wikipedia.org/wiki/Xe) từ [Phú Bài](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ph%C3%BA_B%C3%A0i) vào thành phố Huế. Cũng trong ngày này 1 chiếc LCU của [Hải Thuyền Việt Nam](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=H%E1%BA%A3i_Thuy%E1%BB%81n_Vi%E1%BB%87t_Nam&action=edit&redlink=1) đã cập bến trước Trường Ðại Học Sư Phạm chở các đồ tiếp tế từ Bộ Tư Lệnh Sư Ðoàn 1 bên tả ngạn sông Hương sang hữu ngạn cho các cơ quan quân sự của [Tiểu Khu Thừa Thiên](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ti%E1%BB%83u_Khu_Th%E1%BB%ABa_Thi%C3%AAn&action=edit&redlink=1). Lúc này Gia Hội vẫn hoàn toàn do [Quân Giải phóng miền Nam](http://vi.wikipedia.org/wiki/Qu%C3%A2n_Gi%E1%BA%A3i_ph%C3%B3ng_mi%E1%BB%81n_Nam_Vi%E1%BB%87t_Nam) kiểm soát. Hai phần ba đường Phan Bội Châu cũng vậy. Trong Thành Nội họ cũng chiếm được nhiều cao điểm và nhà dân.
Bộ Tư Lệnh Sư Ðoàn 1 đang đứng trước hai ngả. Một là thận trọng mà tiến, chiếm từng nhà bằng cận chiến vũ khí cá nhân, chấp nhận thương vong cao cho binh sĩ. Hai là quyết tâm đánh mau đánh mạnh, dùng hỏa lực mạnh như bom, pháo thanh toán nhanh chóng
[Quân Giải phóng miền Nam](http://vi.wikipedia.org/wiki/Qu%C3%A2n_Gi%E1%BA%A3i_ph%C3%B3ng_mi%E1%BB%81n_Nam_Vi%E1%BB%87t_Nam) và như vậy buộc dân chúng phải chấp nhận tổn thất rất lớn. Cuối cùng họ chọn cách thứ 2.
Vào sáng ngày 12 tháng 2/1968, quân Việt Nam Cộng hòa được tăng cường 1 đơn vị tiền thám của Chiến Ðoàn A TQLC, hồi 18 giờ một đơn vị TQLC Hoa Kỳ cũng đã băng qua sông Hương sang bên tả ngạn cập bến Bảo Vinh vào Thành Nội qua cổng hậu. Sáng ngày 13 tháng 2/1968, TQLC Hoa Kỳ tiếp tục đổ bộ lên bến Bảo Vinh.
Nhờ trời quang mây tạnh trong 3 ngày liền 14, rằm (15) và 16
[Âm lịch](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C3%82m_l%E1%BB%8Bch) Chiến Ðoàn A TQLC Việt Nam Cộng hòa từ Sài Gòn đến để thay thế cho [Chiến Ðoàn Nhảy Dù](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Chi%E1%BA%BFn_%C3%90o%C3%A0n_Nh%E1%BA%A3y_D%C3%B9&action=edit&redlink=1) đã thiệt hại quá nhiều được về lại Sài gòn nghỉ ngơi và bổ sung. Chiến Ðoàn A TQLC Việt Nam Cộng hòa được mang đến Phú Bài, dùng tàu vượt sông đổ bộ lên bến Bao Vinh. Hai trong 3 Tiểu đoàn TQLC đã đổ bộ an toàn vào Thành Nội ngày 12 tháng 2/1968.
Cuộc hành quân của Chiến Ðoàn A TQLC Việt Nam tại chiến trường Huế nay được đặt mật danh là “Cuộc Hành Quân Sóng Thần 739/68,” khởi diễn từ Thành Nội vào sáng ngày 14 tháng 2/1968, Tiểu Ðoàn 1 do Thiếu Tá
[Phan Văn Thắng](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Phan_V%C4%83n_Th%E1%BA%AFng&action=edit&redlink=1) chỉ huy và Tiểu Ðoàn 5 do Thiếu Tá [Phạm Văn Nhã](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ph%E1%BA%A1m_V%C4%83n_Nh%C3%A3&action=edit&redlink=1) làm [tiểu đoàn trưởng](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ti%E1%BB%83u_%C4%91o%C3%A0n_tr%C6%B0%E1%BB%9Fng&action=edit&redlink=1).
Chiến Ðoàn A TQLC Việt Nam chia làm 2 cánh quân. Cánh thứ nhất là Tiểu Ðoàn 1, cánh thứ hai là Tiểu Ðoàn 5. Mục tiêu đầu tiên là tiến tới trại Cao Thắng của Đại đội 1 Quân Cụ làm căn cứ tiền tuyến. Trại này đã do 80 lính Việt Nam Cộng Hòa cố thủ trong 15 ngày dưới quyền chỉ huy của Đại Úy Trần Kim Huê và Trung Úy Nguyễn Văn Cáp. Họ cho biết kho quân cụ này rất quan trọng vì tồn kho rất nhiều vũ khí, đạn dược, đủ loại kể cả 1.400 súng
[M-16](http://vi.wikipedia.org/wiki/M16) là súng tối tân nhất của Mỹ, nếu [Quân Giải phóng miền Nam](http://vi.wikipedia.org/wiki/Qu%C3%A2n_Gi%E1%BA%A3i_ph%C3%B3ng_mi%E1%BB%81n_Nam_Vi%E1%BB%87t_Nam) chiếm được kho súng đạn này thì thật là “một đại họa” cho Hoa Kỳ và Việt Nam Cộng Hòa.
Hôm 14 tháng 2, lần đầu tiên trong trận đánh 16 ngày tại Huế, phi cơ đã ném bom vào những bức tường kiên cố. Các loại bom được dùng là
[bom napalm](http://vi.wikipedia.org/wiki/Napan), hỏa tiễn 6.8 inch và bom hơi cay thả vào các vị trí [Quân Giải phóng miền Nam](http://vi.wikipedia.org/wiki/Qu%C3%A2n_Gi%E1%BA%A3i_ph%C3%B3ng_mi%E1%BB%81n_Nam_Vi%E1%BB%87t_Nam). Hôm 15 tháng 2/1968, các phi cơ Hoa Kỳ đã thả các loại bom 250, 500 và 750 cân Anh. Các chiến xa [M-50 Ontos](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=M-50_Ontos&action=edit&redlink=1) sử dụng súng không giật 107 ly bắn đạn tạo mưa mảnh đinh có sức sát thương và phá hủy công trình rất lớn cũng được sử dụng tối đa. [Quân Giải phóng](http://vi.wikipedia.org/wiki/Gi%E1%BA%A3i_ph%C3%B3ng_qu%C3%A2n) cố tìm cách giữ những yếu điểm ở dọc các bức tường về phía đông bắc và tây nam mặc dù bị tấn công nhiều đợt. Trận đánh ở Huế trở nên gay go vì thời tiết trở lạnh và vì cuộc chiến diễn ra trong từng căn nhà một, [bàn ghế](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=B%C3%A0n_gh%E1%BA%BF&action=edit&redlink=1) được mang ra chất ngổn ngang để làm [chướng ngại vật](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ch%C6%B0%E1%BB%9Bng_ng%E1%BA%A1i_v%E1%BA%ADt&action=edit&redlink=1) ngăn quân Mỹ. Ổ kháng cự chính của các chiến sĩ quân Giải phóng nằm dọc theo bức tường phía tây nam của pháo đài rộng 2 dậm vuông và chiếm giữ khu nội điện nằm trong Thành Nội.
Ngày 16 tháng 2/1968 tại khu Thành Nội Huế, phi cơ
[F-8 Crusader](http://vi.wikipedia.org/wiki/Vought_F-8_Crusader) thả bom thậm chí đã dùng cả [bom napalm](http://vi.wikipedia.org/wiki/Napan) [oanh kích](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Oanh_k%C3%ADch&action=edit&redlink=1) vào các vị trí của [quân Giải phóng](http://vi.wikipedia.org/wiki/Gi%E1%BA%A3i_ph%C3%B3ng_qu%C3%A2n).
Ngày 18 tháng 2/1968, việc tiến quân của Hoa Kỳ và Việt Nam Cộng Hòa gặp rất nhiều khó khăn, chậm chạp, thời tiết xấu,
[trực thăng](http://vi.wikipedia.org/wiki/M%C3%A1y_bay_tr%E1%BB%B1c_th%C4%83ng) không thể tiếp tế được. Một đoàn [xe](http://vi.wikipedia.org/wiki/Xe) Việt Nam Cộng Hòa đi từ [Phú Bài](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ph%C3%BA_B%C3%A0i) đã bị [pháo kích](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ph%C3%A1o_k%C3%ADch&action=edit&redlink=1). Hai bên giao tranh nhiều lần suốt ngày. Phi cơ chiến đấu không yểm trợ được vì thời tiết xấu, khí hậu [lạnh](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=L%E1%BA%A1nh&action=edit&redlink=1) và có [sương mù](http://vi.wikipedia.org/wiki/S%C6%B0%C6%A1ng_m%C3%B9) thấp cách mặt đất chừng 150 [mét](http://vi.wikipedia.org/wiki/M%C3%A9t).
Lúc 4 giờ 30 ngày 19 tháng 2/1968, 2 tiểu đoàn của
[Mặt trận Dân tộc Giải phóng miền Nam Việt Nam](http://vi.wikipedia.org/wiki/M%E1%BA%B7t_tr%E1%BA%ADn_D%C3%A2n_t%E1%BB%99c_Gi%E1%BA%A3i_ph%C3%B3ng_mi%E1%BB%81n_Nam_Vi%E1%BB%87t_Nam) tại khu vực phía tây nam Thành Nội Huế tấn công vào vị trí của Tiểu Ðoàn 1 TQLC Việt Nam cộng hòa, khoảng 300 trái [đạn](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%A1n) [súng cối](http://vi.wikipedia.org/wiki/S%C3%BAng_c%E1%BB%91i) 82 ly và [B-40](http://vi.wikipedia.org/wiki/B40) bắn vào vị trí của tiểu đoàn này gây thiệt hại. Ngày 20 tháng 2/1968, tại Thành Nội vẫn còn khoảng chừng 350 quân Giải phóng tiếp tục chiến đấu, cầm cự ở những vị trí kiên cố. Trước khi đánh vào Thành Nội, các đơn vị Hoa Kỳ và Việt Nam Cộng Hòa đã truyền loa kêu gọi ra hàng nhưng quân Giải phóng hầu hết bố trí trong hầm hố và địa đạo tại dãy tường thành kiên cố tây nam quyết cố thủ không đầu hàng nên quân đội Hoa Kỳ phải dùng hỏa lực mạnh tấn công vào.
Ngày 21-2, quân Mỹ và Việt Nam Cộng Hòa đã chiếm toàn bộ tuyến Bôn Trì, Bôn Phổ, An Lưu, La Chữ, Quế Chữ, Cổ Bưu. Trong thành nội, chúng chiếm thêm cầu Thượng Tứ, dồn lực lượng quân Giải phóng về phía tây. Trước tình hình đó, để bảo toàn lực lượng tránh bị bao vây, ngày 22-2-1968, Khu uỷ Trị – Thiên và chỉ huy mặt trận Huế quyết định rút toàn bộ lực lượng ra ngoài thành phố.
Mãi tới trưa ngày 23 tháng 2/1968, hai đại đội thuộc một đơn vị Thủy Quân Lục Chiến Việt Nam Cộng Hòa đã chiếm cửa Hữu phía tây Thành Nội Huế sau khi thanh toán xong một lực lượng đối phương gồm 31 người, tịch thu một trung liên Bar, 4 súng trường M1, 4 khẩu carbine, một súng trường
[AK-47](http://vi.wikipedia.org/wiki/AK-47). [ Đồng thời một đơn vị khác của Thủy Quân Lục Chiến Việt Nam Cộng Hòa chạm súng với một lực lượng đối phương không rõ quân số tại khu vực tây nam Thành Nội Huế. Còn lực lượng [cần dẫn nguồn](http://vi.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Ch%C3%BA_th%C3%ADch_ngu%E1%BB%93n_g%E1%BB%91c)] [Thủy Quân Lục Chiến Hoa Kỳ](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Th%E1%BB%A7y_Qu%C3%A2n_L%E1%BB%A5c_Chi%E1%BA%BFn_Hoa_K%E1%BB%B3&action=edit&redlink=1)đã chiếm được một vòng lầu ở phía đông nam. Nhờ tính chiến lược của địa điểm này, quân Mỹ và đồng minh đã hoàn toàn kiểm soát được cầu Nguyễn Hoàng (tức [cầu Tràng Tiền](http://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BA%A7u_Tr%C6%B0%E1%BB%9Dng_Ti%E1%BB%81n)).
Trong trận đánh chiếm giữ thành phố, quân Giải phóng cũng thành công trong việc thành lập
[Mặt Trận Liên Minh Dân Tộc Dân Chủ và Hoà Bình](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=M%E1%BA%B7t_Tr%E1%BA%ADn_Li%C3%AAn_Minh_D%C3%A2n_T%E1%BB%99c_D%C3%A2n_Ch%E1%BB%A7_v%C3%A0_Ho%C3%A0_B%C3%ACnh&action=edit&redlink=1) với Giáo Sư [Lê Văn Hảo](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=L%C3%AA_V%C4%83n_H%E1%BA%A3o&action=edit&redlink=1) làm chủ tịch, các ủy viên gồm có bà Thuần Chi, Thượng Tọa Thích Ðôn Hậu, và hai đảng viên Cộng Sản khác.
Quân Giải phóng rút khỏi Huế ngày 23 tháng 2/1968 và cuối ngày 24 tháng 2/1968 thì quân đội Hoa Kỳ tái kiểm soát hết các khu vực nội thành.
## Kết quả
Trong 25 ngày chiến đấu, cả 2 bên đều chịu thiệt hại lớn. Quân Mỹ và Việt Nam Cộng Hòa có hơn 4.400 thương vong, còn Quân Giải phóng mất khoảng 3.000 tới 4.000 người (trong đó có 1.042 người tử trận). Tính theo tỷ lệ, các đơn vị Mỹ – Việt Nam Cộng Hòa thương vong 1/4 quân số, trong khi quân Giải phóng thương vong 1/3.
Tài liệu của Quân Giải phóng ghi nhận:
*Sau 25 ngày đêm chiến đấu và làm chủ thành phố Huế, quân và dân ta đã diệt, bắt sống, bức hàng và làm tan rã 25.000 tên địch, bắn rơi và phá hỏng hơn 200 máy bay, bắn cháy 41 tàu chiến, phá huỷ 533 xe quân sự, giải phóng 210.000 dân, 20 xã, 271 thôn, thành lập chính quyền ở 200 thôn.*
Trong khi xét về chiến thuật, quân Mỹ – Việt Nam Cộng Hòa đã thành công khi tái chiếm được Huế, nhưng xét về toàn cục thì họ đã nếm đòn đau nhất trong các cuộc tấn công Tết Mậu Thân. Với việc giữ được thành phố 25 ngày, quân Giải phóng ở Huế đã giành thành công lớn nhất và giữ được thành phố lâu nhất so với các thành phố khác, góp phần quan trọng vào thắng lợi chính trị cũng như tạo ý nghĩa tuyên truyền của tổng tiến công và nổi dậy trên toàn Miền.
Mặt khác, chính chiến thuật của Mỹ – Việt Nam Cộng Hòa cũng đẩy tình cảnh của họ vào thế bất lợi, bởi việc sử dụng vũ khí hạng nặng trong chiến tranh đô thị, tuy giúp giảm thương vong, song lại gây tàn phá chết chóc cho dân thường. Những hình ảnh này được trình chiếu lên truyền hình vô hình trung đã khiến nhân dân Mỹ căm phẫn, làm quân đội Mỹ mất đi sự ủng hộ của công chúng, tác động tiêu cực tới chiến lược chiến tranh của họ. Trận đánh này cùng với Tết Mậu Thân vẫn thường được giới sử học Mỹ coi là
*“Begin the lost of the War”* [ – Khởi đầu của sự thất bại. [cần dẫn nguồn](http://vi.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Ch%C3%BA_th%C3%ADch_ngu%E1%BB%93n_g%E1%BB%91c)]
## Sự thiệt hại cho dân thường
*Xem thêm Thảm sát Huế Tết Mậu Thân.*
Tòa tỉnh trưởng, qua đài phát thanh Huế, đã ra thông cáo thiết quân luật 24 trên 24. Tuy nhiên nhiều thường dân đã liều chạy về nhà cũ thu thập chăn mền, chiếu, gạo, nồi niêu, bát đĩa. Tại hữu ngạn sông Hương có 2 trung tâm tỵ nạn, một tại Dòng Chúa Cứu Thế và một tại trường Kiểu Mẫu, một trại khác đã được tạo lập tại Phú Lương.
Những trại tỵ nạn này được lập ngay từ khi quân lực Hoa Kỳ mở cuộc phản công và họ giải tỏa đến đâu thì dân chúng đến tập trung tại các trung tâm tỵ nạn. Đến ngày 10 tháng 2, 1968, người ta mới bắt đầu thu lượm xác chết và dân chúng nằm rải rác rồi tạm chôn ngay bên đường, không thể dời ra
[nghĩa địa](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ngh%C4%A9a_trang) được.
Để tiêu diệt quân Giải phóng trong đô thị, quân Mỹ dùng pháo hạm và máy bay ném bom bắn phá suốt ngày đêm. Các loại vũ khí có sức sát thương hàng loạt như
[súng không giật](http://vi.wikipedia.org/wiki/S%C3%BAng_kh%C3%B4ng_gi%E1%BA%ADt) 107 mm bắn đạn tạo mưa đinh, [bom napan](http://vi.wikipedia.org/wiki/Bom_napan), đạn pháo tăng, [súng phun lửa](http://vi.wikipedia.org/wiki/S%C3%BAng_phun_l%E1%BB%ADa)… được sử dụng tối đa. Bên cạnh việc giúp tiêu diệt đối phương, những vũ khí này cũng gây tác hại rất lớn cho dân thường. Theo thống kê, sau 25 ngày chiến sự, 80% nhà cửa ở Huế đã bị bom đạn Mỹ phá hủy, hàng ngàn thường dân cũng chết trong các cuộc giao tranh. Theo tài liệu của Quân Giải phóng, họ đã phải chôn cất hàng ngàn dân thường trong các hố chôn tập thể cùng binh sĩ của họ. [8]
Một số tài liệu Mỹ và phương Tây cho rằng trong lúc chiếm giữ Huế, quân Giải phóng đã xử tử nhiều nhân viên quân sự và dân sự thuộc chính quyền Việt Nam Cộng hòa.
[[9]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%ADn_M%E1%BA%ADu_Th%C3%A2n_t%E1%BA%A1i_Hu%E1%BA%BF#cite_note-Pike-9) [[10]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%ADn_M%E1%BA%ADu_Th%C3%A2n_t%E1%BA%A1i_Hu%E1%BA%BF#cite_note-10) Theo ông Mark Woodruff, một báo cáo của Mặt trận Dân tộc Giải phóng bắt được ngày 25 tháng 4 năm 1968 ghi rằng họ đã [11] *“diệt 1.892 nhân viên hành chánh, 38 cảnh sát, 790 tên ác ôn, sáu đại úy, 1 trung úy, 20 thiếu úy và nhiều sĩ quan trừ bị…”*tại Huế. Ngược lại, phía quân Giải phóng và một số tài liệu Mỹ và phương Tây cho biết: Cái gọi là “cuộc thảm sát” chỉ là đòn [[12]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%ADn_M%E1%BA%ADu_Th%C3%A2n_t%E1%BA%A1i_Hu%E1%BA%BF#cite_note-12) [tâm lý chiến](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=T%C3%A2m_l%C3%BD_chi%E1%BA%BFn&action=edit&redlink=1)mà Mỹ dựng lên, thực tế bom Mỹ đã làm nhiều thường dân chết lẫn lộn cùng binh lính hai bên. Quân Giải phóng đã tự chôn cất thường dân chết do hỏa lực của Mỹ, do vậy Hoa Kỳ mới phát hiện xác thường dân trong các ngôi mộ tập thể. Vào thời điểm đó, một số hãng thông tấn nước ngoài và các nhà báo độc lập đã đến kiểm chứng các hố chôn tập thể, nhưng bị phía Mỹ và Việt Nam Cộng hòa ngăn cản. [[13]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%ADn_M%E1%BA%ADu_Th%C3%A2n_t%E1%BA%A1i_Hu%E1%BA%BF#cite_note-thanhnien-13) [[14]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%ADn_M%E1%BA%ADu_Th%C3%A2n_t%E1%BA%A1i_Hu%E1%BA%BF#cite_note-14) [[15]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%ADn_M%E1%BA%ADu_Th%C3%A2n_t%E1%BA%A1i_Hu%E1%BA%BF#cite_note-15) [[16]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%ADn_M%E1%BA%ADu_Th%C3%A2n_t%E1%BA%A1i_Hu%E1%BA%BF#cite_note-16) Điều này đặt nghi vấn: tại sao Mỹ và Việt Nam Cộng Hòa sau khi tái chiếm Huế đã không cho phóng viên quốc tế tới hiện trường để điều tra viết bài, trong khi nếu sự việc có thật thì lẽ ra Mỹ phải tận dụng vì đây sẽ là cơ hội tuyên truyền rất tốt cho họ. [[17]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%ADn_M%E1%BA%ADu_Th%C3%A2n_t%E1%BA%A1i_Hu%E1%BA%BF#cite_note-17)
## Thiệt hại gây ra cho Hoàng Thành
Sau khi trận tổng công kích của quân Giải phóng miền Nam thực hiện vào Huế kết thúc, Huế đã bị tàn phá tới 80% nhà cửa.
[Thành Nội](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Th%C3%A0nh_N%E1%BB%99i&action=edit&redlink=1) với chiều dài 2.5 km kể như hoàn toàn bị tàn phá.
Nhiều công trình bị thiệt hại trong Hoàng Thành. Cửa
[Ngọ Môn](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ng%E1%BB%8D_M%C3%B4n&action=edit&redlink=1) cùng các công trình khác bị hư hại nặng nề, làm biến dạng, mãi đến cuối thập niên 1970 mới được trùng tu, sửa chữa. [ [cần dẫn nguồn](http://vi.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Ch%C3%BA_th%C3%ADch_ngu%E1%BB%93n_g%E1%BB%91c)]
## Xem thêm
[Chiến dịch Huế-Đà Nẵng](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_d%E1%BB%8Bch_Hu%E1%BA%BF_-_%C4%90%C3%A0_N%E1%BA%B5ng)năm 1975.
## Chú thích
[^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%ADn_M%E1%BA%ADu_Th%C3%A2n_t%E1%BA%A1i_Hu%E1%BA%BF#cite_ref-1) [The History Place – Vietnam War 1965-1968](http://www.historyplace.com/unitedstates/vietnam/index-1965.html) **Schulimson, p. 213. A PAVN document allegedly captured by the ARVN stated that 1,042 troops had been killed in the city proper and that several times that number had been wounded. Hoang, p. 84.** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%ADn_M%E1%BA%ADu_Th%C3%A2n_t%E1%BA%A1i_Hu%E1%BA%BF#cite_ref-2) **Nguồn: Cục Tác chiến, số 124/Tgi, Hồ sơ 1103 (14-2-1969): Mặt trận Trị-Thiên: 4.862 chết, 883 mất tích, 6.628 bị thương, 98 bị bắt. Trong đó đợt 1 chiếm 50%** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%ADn_M%E1%BA%ADu_Th%C3%A2n_t%E1%BA%A1i_Hu%E1%BA%BF#cite_ref-3) [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%ADn_M%E1%BA%ADu_Th%C3%A2n_t%E1%BA%A1i_Hu%E1%BA%BF#cite_ref-4) [Hue Massacre, Tet 1968](http://ngothelinh.tripod.com/Hue.html)(An Excerpt from the Viet Cong Strategy of Terror, by Mr. Douglas Pike, p. 23-39)
- ^
**a** **ă** **â** [Tấn công Huế trong Tết Mậu thân 1968 diễn ra như thế nào](http://www.tienphong.vn/Tianyon/Index.aspx?ArticleID=109682&ChannelID=2)Tiền Phong Online [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%ADn_M%E1%BA%ADu_Th%C3%A2n_t%E1%BA%A1i_Hu%E1%BA%BF#cite_ref-6) [Đón xuân Mậu Tý, nhớ xuân Mậu Thân](http://www.bentre.gov.vn/index.php?option=com_content&task=view&id=2920&Itemid=36)Trang web của Ủy ban Nhân dân tỉnh Bến Tre [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%ADn_M%E1%BA%ADu_Th%C3%A2n_t%E1%BA%A1i_Hu%E1%BA%BF#cite_ref-7) *The Battle For Hué*của Keith W. Nolan-Phần bốn: Cuộc Tàn Sát Tết Mậu Thân ở Huế **Gabriel Kolko: Giải phẫu một cuộc chiến tranh, Nxb. Quân đội nhân dân, Hà Nội, 1989, t.1, tr. 287** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%ADn_M%E1%BA%ADu_Th%C3%A2n_t%E1%BA%A1i_Hu%E1%BA%BF#cite_ref-8) **Douglas Pike,** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%ADn_M%E1%BA%ADu_Th%C3%A2n_t%E1%BA%A1i_Hu%E1%BA%BF#cite_ref-Pike_9-0) [“Vietcong Strategy of Terror” (PDF)](http://www.vietnam.ttu.edu/star/images/231/2310402003a.pdf), page 27-29 [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%ADn_M%E1%BA%ADu_Th%C3%A2n_t%E1%BA%A1i_Hu%E1%BA%BF#cite_ref-10) [D.Gareth Porter. “The 1968 ‘Hue Massacre'”. Tạp chí Indochina Chronicle số 33, 24/6/1974](http://msuweb.montclair.edu/%7Efurrg/porterhue1.html) **The Tet Offensive: A Concise History. James H. Willbanks. Columbia University Press. page 101** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%ADn_M%E1%BA%ADu_Th%C3%A2n_t%E1%BA%A1i_Hu%E1%BA%BF#cite_ref-11) **Woodruff, Mark. Unheralded Victory. Arlington, VA: Vandamere Press, 1999. tr 209** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%ADn_M%E1%BA%ADu_Th%C3%A2n_t%E1%BA%A1i_Hu%E1%BA%BF#cite_ref-12) [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%ADn_M%E1%BA%ADu_Th%C3%A2n_t%E1%BA%A1i_Hu%E1%BA%BF#cite_ref-thanhnien_13-0) [[1]](http://www.thanhnien.com.vn/pages/20130126/giai-ma-mau-than-1968.aspx), [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%ADn_M%E1%BA%ADu_Th%C3%A2n_t%E1%BA%A1i_Hu%E1%BA%BF#cite_ref-14) [Lật lại những câu chuyện lịch sử “nhạy cảm” trong chiến dịch Mậu Thân 1968, Báo điện tử Dân trí](http://dantri.com.vn/van-hoa/lat-lai-nhung-cau-chuyen-lich-su-nhay-cam-trong-chien-dich-mau-than-1968-689127.htm) **Herman & Porter,** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%ADn_M%E1%BA%ADu_Th%C3%A2n_t%E1%BA%A1i_Hu%E1%BA%BF#cite_ref-15) [The Myth of the Hue Massacre](http://www.chss.montclair.edu/english/furr/Vietnam/huemyth/mythofhuemassacre.pdf), Ramparts, Tập 13, Chương 8, May-June 1975 [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%ADn_M%E1%BA%ADu_Th%C3%A2n_t%E1%BA%A1i_Hu%E1%BA%BF#cite_ref-16) [http://msuweb.montclair.edu/~furrg/porterhue1.html](http://msuweb.montclair.edu/%7Efurrg/porterhue1.html) [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%ADn_M%E1%BA%ADu_Th%C3%A2n_t%E1%BA%A1i_Hu%E1%BA%BF#cite_ref-17) [http://msuweb.montclair.edu/~furrg/porterhue2.html](http://msuweb.montclair.edu/%7Efurrg/porterhue2.html)
|
|![]()
[Trận Mậu Thân tại Huế](http://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Battle_of_Hu%E1%BA%BF?uselang=vi) [Thể loại](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i):