text:
Ngôn ngữ học
Ngôn ngữ học là khoa học nghiên cứu về ngôn ngữ và cách nói của con người. Người nghiên cứu bộ môn này được gọi là nhà ngôn ngữ học.
Mục lục
- 1 Phân ngành
- 2 Sự đa dạng
- 3 Đặc tính của ngôn ngữ
- 4 Miêu tả hay quy định
- 5 So sánh viết và nói
- 6 Lịch sử ngôn ngữ học
- 7 Các môn học liên ngành
- 8 Xem thêm
- 9 Tham khảo
- 10 Liên kết ngoài
Phân ngành[sửa | sửa mã nguồn]
Các nghiên cứu chuyên ngành của ngôn ngữ học được rất nhiều nhà chuyên ngành theo đuổi; và những nhà nghiên cứu này ít khi đồng ý với nhau, như Russ Rymer đã diễn tả một cách trào phúng như sau:
Linguistics is arguably the most hotly contested property in the academic realm. It is soaked with the blood of poets, theologians, philosophers, philologists, psychologists, biologists, anthropologists, and neurologists, along with whatever blood can be got out of grammarians.
(Ngôn ngữ học có thể nói là một đấu trường nóng bỏng nhất trong giới trí thức. Đấu trường đó đẫm đầy máu của các nhà thơ, nhà thần học, nhà triết học, nhà tâm lý học, nhà sinh vật học, nhà nhân chủng học và nhà thần kinh học, cùng với tất cả lượng máu có thể lấy ra được của những nhà văn phạm học.) 1
Quan tâm hàng đầu của ngôn ngữ học lý thuyết là mô tả bản chất của khả năng ngôn ngữ của loài người, hay "sự tinh thông"; giải thích cho được khi nói một người "biết" một ngôn ngữ thì người đó thật sự "biết" được gì; và giải thích cho được bằng cách nào con người đã "biết" được ngôn ngữ đó.
Tất cả con người (trừ những trường hợp bị bệnh đặc biệt) đều đạt tới sự tinh thông ở bất kỳ ngôn ngữ nào được nói (hoặc ra dấu, trong trường hợp ngôn ngữ dấu) xung quanh họ trong quá trình trưởng thành, với rất ít sự hướng dẫn có ý thức. Động vật khác không làm được như vậy. Do đó, có một tính chất bẩm sinh nào đó khiến cho con người có thể biết cách sử dụng ngôn ngữ. Không có một quá trình "di truyền học" rõ rệt nào gắn với sự khác biệt giữa các ngôn ngữ: một cá nhân có thể lĩnh hội được bất kỳ ngôn ngữ nào mà họ đã được tiếp xúc lâu dài trong môi trường sống khi còn bé, không phân biệt xuất xứ cha mẹ hay dân tộc của họ.
Các cấu trúc ngôn ngữ là các cặp song hành giữa ý nghĩa và âm thanh (hoặc hình thức ngoại hiện khác). Các nhà ngôn ngữ học có thể chỉ tập trung vào một số lĩnh vực nhất định của ngôn ngữ, có thể sắp xếp như sau:
- Ngữ âm học (Phonetics), nghiên cứu quy luật của các thể (aspect) của âm
- Âm vị học (Phonology), nghiên cứu những khuôn mẫu (pattern) của âm
- Hình thái học (Morphology), nghiên cứu bản chất cấu trúc của từ vựng
- Cú pháp học (Syntax), nghiên cứu thủ thuật xây dựng câu trong ngữ pháp
- Ngữ nghĩa học (Semantics), nghiên cứu ý nghĩa từ vựng (từ vựng học) và thành ngữ (ngữ cú học)
- Ngữ dụng học (Pragmatics), nghiên cứu phát biểu trong ngữ cảnh giao tiếp (nghĩa đen và nghĩa bóng)
- Phân tích diễn ngôn (Discourse Analysis), phân tích ngôn ngữ trong văn bản (văn bản nói, viết hoặc ký hiệu)
Nhiều nhà ngôn ngữ học đồng ý rằng các phân ngành trùng lắp nhau đáng kể trong nghiên cứu. Tuy nhiên, bất kể quan điểm của họ ra sao, mỗi lĩnh vực đều có những quan niệm cốt lõi của nó, đòi hỏi sự tìm tòi, nghiên cứu khoa học kỹ lưỡng.
Những lĩnh vực được cho là trùng lắp được phân ra dựa theo các yếu tố ngoại tại được xem xét. Thí dụ như:
- Phong cách học, môn nghiên cứu những yếu tố ngôn ngữ giúp cho ngôn từ phù hợp ngữ cảnh.
- Ngôn ngữ học phát triển, môn nghiên cứu sự phát triển khả năng ngôn ngữ của một cá nhân, cụ thể là sự tiếp thu ngôn ngữ trong giai đoạn ấu thơ.
- Ngôn ngữ học lịch sử hay Ngôn ngữ học lịch đại, môn nghiên cứu sự thay đổi trong ngôn ngữ.
- Ngôn ngữ học tiến hoá, môn nghiên cứu nguồn gốc và sự phát triển nối tiếp của ngôn ngữ.
- Ngôn ngữ học tâm lý, môn nghiên cứu các quá trình nhận thức và trình bày gắn liền với việc sử dụng ngôn ngữ.
- Ngôn ngữ học xã hội, môn nghiên cứu các khuôn mẫu xã hội của sự đa dạng ngôn ngữ.
- Ngôn ngữ học điều trị, việc ứng dụng lý thuyết ngôn ngữ học vào lĩnh vực nói-sửa các tật nói
- Ngôn ngữ học thần kinh, môn nghiên cứu các mạng lưới dây thần kinh gắn liền với văn phạm và giao tiếp.
- Ngôn ngữ học vạn vật, môn nghiên cứu các hệ thống giao tiếp tự nhiên cũng như do con người truyền dạy cho ở động vật khác so với ngôn ngữ loài người.
- Ngôn ngữ học máy tính, môn nghiên cứu những bổ sung cấu trúc ngôn ngữ bằng khoa học máy tính.
- Ngôn ngữ học ứng dụng, môn nghiên cứu những vấn đề liên quan đến ngôn ngữ trong cuộc sống hàng ngày, đáng chú ý là chính sách ngôn ngữ và giáo dục ngôn ngữ.
Sự đa dạng[sửa | sửa mã nguồn]
Một phần lớn công sức của các nhà ngôn ngữ học được bỏ ra để đi sâu vào tìm hiểu bản chất của sự khác nhau giữa các ngôn ngữ trên thế giới. Bản chất của sự đa dạng ngôn ngữ này rất quan trọng để chúng ta hiểu được khả năng ngôn ngữ của loài người nói chung: nếu khả năng ngôn ngữ của con người bị bó buộc hạn hẹp bởi những đặc điểm sinh học của loài, thì các ngôn ngữ phải rất giống nhau. Nếu khả năng ngôn ngữ của con người không bị hạn chế, thì các ngôn ngữ có thể cực kỳ khác nhau.
Tuy nhiên, có nhiều cách hiểu khác nhau đối với sự giống nhau giữa các ngôn ngữ. Thí dụ như, tiếng Latin được người La Mã sử dụng đã phát triển thành tiếng Tây Ban Nha và tiếng Ý. Sự giống nhau giữa tiếng Tây Ban Nha và tiếng Ý, trong nhiều tình huống, là do cả hai đã kế thừa từ tiếng Latin. Vậy, về nguyên tắc, nếu hai ngôn ngữ có cùng tính chất nào đó thì tính chất này có thể hoặc do có cùng nguồn gốc hoặc do tính chất nào đó thuộc bộ phận ngôn ngữ của con người (human language faculty). Dĩ nhiên, luôn luôn có thể xảy ra một sự ngẫu nhiên dẫn đến sự giống nhau nào đó, như là trường hợp từ 'mucho' trong tiếng Tây Ban Nha và từ 'much' tiếng Anh. Cả hai từ không liên quan nhau chút nào về mặt lịch sử, mặc dù chúng có nghĩa và cách phát âm giống nhau.
Thường thì khả năng có cùng nguồn gốc có thể được loại bỏ. Ai cũng biết, việc học một ngôn ngữ là rất dễ dàng đối với con người, do đó, ta có thể suy đoán rằng các ngôn ngữ đã được nói ít nhất là từ khi có con người hiện đại về mặt sinh học, có thể là tổi thiểu năm chục nghìn năm nay. Những phương pháp khách quan quan sát sự thay đổi của ngôn ngữ (ví dụ như, so sánh ngôn ngữ trong các văn bản cổ với ngôn ngữ hậu sinh của chúng được nói ngày nay) cho thấy sự thay đổi là nhanh chóng đến độ chúng ta không thể nào tái dựng lại một ngôn ngữ đã được nói cách đây thật lâu. Từ đây suy ra được rằng, những điểm tương đồng trong các ngôn ngữ được nói ở những nơi khác nhau trên thế giới thông thường không thể được dùng làm bằng chứng chứng minh chúng có cùng tổ tiên.
Bất ngờ hơn nữa, người ta đã ghi nhận được những trường hợp ngôn ngữ dấu được phát triển trong các cộng đồng người khiếm thính bẩm sinh đã sớm không có cơ hội được tiếp xúc với ngôn ngữ nói. Người ta đã chỉ ra được rằng các tính chất của những ngôn ngữ dấu này nói chung là trùng khớp với nhiều tính chất của các ngôn ngữ nói. Điều này củng cố giả thuyết rằng những tính chất giống nhau đó không phải do một nguồn gốc chung mà là do những đặc điểm tổng quát của phương thức học ngôn ngữ.
Nói một cách tự do, tổng hợp các tính chất chung của tất cả các ngôn ngữ có thể được gọi là "ngữ pháp toàn cầu" (viết tắt NPTC), một đề tài có các đặc điểm được bàn cãi rất nhiều. Các chuyên gia ngôn ngữ học và phi-ngôn ngữ học cũng sử dụng thuật ngữ này theo nhiều cách khác nhau.
Các đặc tính chung toàn cầu của ngôn ngữ có thể một phần xuất phát từ các phương diện chung toàn cầu của những trải nghiệm của con người; thí dụ như, tất cả mọi người đều trải nghiệm qua nước, và tất cả ngôn ngữ của loài người đều có một từ để chỉ nước. Tuy nhiên, trải nghiệm chung không đủ để lý giải những câu hỏi khó hơn về NPTC. Hãy xét một thí dụ thú vị sau: giả sử tất cả ngôn ngữ loài người đều phân biệt được danh từ và động từ. Nếu đúng như vậy thì hiện tượng này cần được giải thích thấu đáo hơn, vì danh từ và động từ không phải là thứ trải nghiệm được trong thế giới vật chất bên ngoài các ngôn ngữ sử dụng chúng.
Nói chung, một đặc điểm của NPTC có thể là xuất phát từ những đặc tính chung của nhận thức con người hoặc từ đặc tính nhận thức chung cụ thể nào đó của con người gắn liền với ngôn ngữ. Nhân loại còn hiểu biết quá ít về nhận thức của con người nói chung, không đủ để đưa ra phân biệt có giá trị. Do đó, những điều tổng hợp thường được đưa ra trong ngôn ngữ học lý thuyết mà không khẳng định rõ chúng có mối liên hệ nào đến các khía cạnh khác của nhận thức hay không.1234
Đặc tính của ngôn ngữ[sửa | sửa mã nguồn]
Từ thời Hy Lạp cổ đại, người ta đã hiểu rằng ngôn ngữ có khuynh hướng được tổ chức theo các thể loại ngữ pháp như danh từ và động từ, danh cách và đối cách, hay hiện tại và quá khứ. Từ vựng và ngữ pháp của một ngôn ngữ được tổ chức theo những thể loại cơ bản này.
Ngoài cách dùng nhiều thể loại cụ thể, ngôn ngữ có một đặc điểm quan trọng là nó tổ chức các yếu tố thành những cấu trúc đệ quy; cho phép một ngữ danh từ hàm chứa ngữ danh từ khác (thí dụ như the chimpanzee's lips) hoặc một mệnh đề hàm chứa một mệnh đề khác (thí dụ như I think that it's raining). Mặc dù phép đệ quy trong ngữ pháp được ngầm công nhận từ rất sớm (bởi nhiều người như Jespersen), tầm quan trọng của phương diện ngôn ngữ này chỉ được nhận thức trọn vẹn sau khi quyển sách [1] của Noam Chomsky được xuất bản năm 1957, trình bày ngữ pháp chính quy của một phần Anh ngữ. Trước đó, những mô tả chỉ tiết nhất về hệ thống ngôn ngữ chỉ bàn về hệ thống ngữ âm vị học và hình thái học, có khuynh hướng khép kín và thiếu sáng tạo.
Chomsky đã sử dụng ngữ pháp phi ngữ cảnh được bổ sung thêm nhiều biến đổi. Từ đó về sau, ngữ pháp phi ngữ cảnh đã được viết ra cho rất nhiều bộ phận ngôn ngữ khác nhau (thí dụ như, generalised phrase structure grammar, cho tiếng Anh), nhưng người ta đã chứng minh rằng ngôn ngữ loài người bao gồm các yếu tố phụ thuộc lẫn nhau, không thể được giải quyết đầy đủ bằng ngữ pháp phi ngữ cảnh. Việc này đòi hỏi phải có giải pháp hiệu quả hơn, thí dụ như các biến đổi chẳng hạn.
Miêu tả hay quy định[sửa | sửa mã nguồn]
Những nghiên cứu trong phạm vi ngôn ngữ học hiện nay đều nằm trong lãnh vực "miêu tả" (descriptive); các nhà nghiên cứu tìm cách làm sáng tỏ các bản tính của ngôn ngữ mà không đưa ra các phán xét hay tiên đoán hướng đi của nó trong tương lai. Tuy vậy, có nhiều nhà ngôn ngữ học và các người nghiên cứu nghiệp dư đã cố gắng đưa ra các luật lệ cho ngôn ngữ theo kiểu "quy định" (prescriptive), họ cố gắng đưa ra các "chuẩn" để mọi người theo.
Những người theo lối đi "quy định" thường là những người trong lãnh vực giáo dục và báo chí, họ thường ít khi nằm trong lãnh vực ngôn ngữ học hàn lâm. Những người này có một khái niệm khá rõ về những điều mà họ cho là "đúng" hay "sai", họ có thể tự cho họ nhiệm vụ làm cho các thế hệ tương lai dùng một loại ngôn ngữ có thể dẫn đến "thành công" hơn "thất bại", thường là một lối nói, một cách phát âm mà họ cho là "chuẩn". Các lý do làm cho họ không chấp nhận được các "cách dùng sai" có thể bao gồm sự ngờ vực cho các từ mới (neologism), các lý do liên quan đến các phương ngôn (dialect) bị xã hội chê bai, hay đơn giản là vì các mâu thuẫn với các lý thuyết họ ưa chuộng. Một hình thức cực đoan của hình thái "quy định" là hình thức kiểm duyệt; những nhà kiểm duyệt thường cho họ một nghĩa vụ diệt trừ các từ, các cách dùng, các lối phát âm... mà theo các giá trị xã hội, đạo đức, chính trị... của họ có thể dẫn đến một xã hội xấu.
Trong khi đó, những người theo lối "miêu tả" không chấp nhận khái niệm "cách dùng sai" của những người đi theo lối "quy định". Họ có thể gọi cách dùng đó như một "cách dùng riêng" (idiosyncratic) hay họ có thể tìm cách khám phá ra một "luật" mới cho cách dùng đó để mang nó trở vào trong hệ thống (thay vì tự động cho các lối dùng "sai" là nằm ngoài hệ thống như các người theo lối "điển chế" làm). Trong phạm vi điều tra điền dã (fieldwork), các nhà ngôn ngữ học miêu tả nghiên cứu ngôn ngữ bằng cách dùng một đường lối diễn tả. Phương pháp của họ gần với phương pháp khoa học được dùng trong các ngành khác.
So sánh viết và nói[sửa | sửa mã nguồn]
Hầu hết các nhà ngôn ngữ học đều có chung lập trường rằng ngôn ngữ nói mang tính chủ đạo hơn, do đó, quan trọng hơn, cần nghiên cứu hơn là ngôn ngữ viết. Quan điểm này có một số lý do như sau:
- Việc nói năng là đặc tính chung của loài người trên toàn cầu, trong khi nhiều nền văn hoá và cộng đồng có tiếng nói không có chữ viết;
- Người ta học nói và xử lý ngôn ngữ nói dễ dàng hơn và sớm hơn ngôn ngữ viết.
- Một số nhà khoa học nhận thức tranh luận rằng bộ não có một "đặc khu ngôn ngữ" bẩm sinh. Kiến thức của đặc khu này được cho là có được từ việc học tiếng nói chứ không phải chữ viết, cụ thể là vì ngôn ngữ nói được tin là sự thích nghi theo luật tiến hoá, trong khi chữ viết lại là một phát minh tương đối gần đây.
Dĩ nhiên. các nhà ngôn ngữ học đồng ý rằng việc nghiên cứu ngôn ngữ viết là có giá trị và rất nên làm. Đối với việc nghiên cứu ngôn ngữ học sử dụng các phương thức ngôn ngữ học tập hợp và ngôn ngữ học máy tính, ngôn ngữ viết thường dễ dàng hơn khi xử lý số lượng lớn dữ liệu ngôn ngữ. Một tập hợp lớn dữ liệu ngôn ngữ nói vừa khó tạo được, vừa khó tìm và thường là được ký âm và được viết ra. Hơn nữa, các nhà ngôn ngữ học đã tìm đến dữ liệu ngôn từ dựa trên chữ viết, dưới nhiều định dạng giao tiếp qua máy tính để làm nguồn nghiên cứu.
Việc nghiên cứu hệ thống chữ viết ở bất kỳ trường hợp nào cũng được xem là một nhánh của ngôn ngữ học.
Lịch sử ngôn ngữ học[sửa | sửa mã nguồn]
Ngôn ngữ học, một môn nghiên cứu ngôn ngữ một cách hệ thống, khởi nguồn từ Ấn Độ thời đồ sắt bằng việc phân tích tiếng Phạn. Những cuốn sách Pratishakhya (thế kỷ thứ 8 trước công nguyên) có thể xem là một bộ sưu tập những quan sát về những biến đổi, phân thành những tổng hợp khác nhau cho từng trường phái Vệ Đà khác nhau. Việc nghiên cứu các văn bản này một cách có hệ thống đã làm nền tảng để từ đó hình thành môn văn phạm Vyakarana, với chứng tích sớm nhất còn lại ngày nay là tác phẩm của Pāṇini (520 – 460 BC). Pāṇini đã tổng hợp ra gần 4000 những quy luật cho ra đời một thứ ngữ pháp sản sinh hoàn chỉnh và cực kỳ cô đọng của tiếng Phạn. Phương pháp tiếp cận mang tính phân tích của ông đã nhắc đến những khái niệm như âm vị, hình vị và gốc từ. Do chú trọng đến tính ngắn gọn nên ngữ pháp của ông đã cho ra một cấu trúc có tính phi trực giác cao, tượng như "ngôn ngữ máy tính" ngày nay (khác với các ngôn ngữ lập trình mà con người có thể đọc được). Những quy tắc logic và kỹ thuật bậc thầy của ông đã có tầm ảnh hưởng rộng lớn trong ngôn ngữ học cổ đại lẫn hiện đại.
Ngôn ngữ học Ấn Độ đã giữ vững tầm cao trong nhiều thế kỷ; Patanjali ở thể kỷ thứ hai trước CN vẫn hăng say chỉ trích Panini. Tuy nhiên, trong những thế trước CN, ngữ pháp của Panini đã được xem là ngữ pháp quy định, và sau đó các nhà bình luận đã trở nên hoàn toàn phục thuộc vào đó. Bhartrihari (450 – 510) cho ra lý thuyết rằng hành vi nói năng được tạo ra do bốn giai đoạn: thứ nhất, hình thành ý tưởng; thứ hai, chuyển ý thành lời và sắp xếp thứ tự; thứ ba, thực hiện truyền tín hiệu lời nói vào không khí; cả ba giai đoạn này do người nói thực hiện và giai đoạn cuối cùng là nghe hiểu lời nói, do người nghe hoặc người thông dịch chịu trách nhiệm.
Ở Trung Á, nhà ngôn ngữ học Ba Tư Sibawayh đã mô tả tiếng Ả Rập một cách chuyên nghiệp và chi tiết vào năm 760, trong quyển sách bất hủ của ông, Al-kitab fi al-nahw (الكتاب في النحو, Quyển sách viết về ngữ pháp), làm sáng tỏ nhiều khía cạnh của ngôn ngữ. Trong sách của mình, ông đã phân biệt rõ ngữ âm học với âm vị học.
Ngôn ngữ học Tây phương bắt nguồn từ thời văn minh Hy Lạp và La Mã cổ đại với việc tự biện ngữ pháp như trong đoạn Cratylus của Plato, nhưng nhìn chung vẫn kém xa những thành quả đạt được của các nhà ngữ pháp Ấn Độ cổ đại cho đến tận thế kỷ 19, khi các tài liệu học thuật của Ấn Độ bắt đầu có mặt ở châu Âu.
Một nhà ngôn ngữ học đầu thế kỷ 19 tên Jakob Grimm, đã hệ thống ra quy luật biến đổi cách phát âm của phụ âm, được biết đến với tên Luật Grimm vào năm 1822. Karl Verner đã khám phá ra Luật Verner. August Schleicher đã tạo ra thuyết "Stammbaum" và Johannes Schmidt đã phát triển thuyết "Wellen" ("mô hình sóng") vào năm 1872.
Ferdinand de Saussure là người sáng lập ra ngôn ngữ học cấu trúc hiện đại. Edward Sapir, một người dẫn đầu trong ngành ngôn ngữ học cấu trúc ở Mỹ, là một trong những người đầu tiên khám phá quan hệ giữa nghiên cứu ngôn ngữ và nhân chủng học. Phương pháp luận của ông có sức ảnh hưởng lớn đối với những người hậu bối của ông. Mô hình ngôn ngữ chính thức của Noam Chomsky, ngữ pháp sản sinh-chuyển hoá, đã phát triển dưới sự ảnh hưởng của thầy mình, Zellig Harris, người lại chịu ảnh hưởng lớn từ Leonard Bloomfield. Mô hình này đã giữ vị trí chủ chốt từ những thập niên 1960.
Chomsky vẫn là nhà ngôn ngữ học có sức ảnh hưởng lớn nhất ngày nay. Những nhà ngôn ngữ học làm việc theo những khuôn khổ như Head-Driven Phrase Structure Grammar hoặc Ngữ Pháp Chức Năng Từ Vựng nhấn mạnh tầm quan trọng của việc chính thức hoá và tính chính xác chính thức trong việc mô tả ngôn ngữ học, và có thể phần nào xa rời công trình gần đây hơn của Chomsky (chương trình "đơn giản tối thiểu" cho Ngữ pháp chuyển hoá) có liên hệ gần gũi hơn với những công trình trước đây của Chomsky. Những nhà ngôn ngữ học theo đuổi Lý Thuyết Tối Ưu trình bày những điều tổng hợp được theo các quy luật có thể có ngoại lệ, một hướng đi khác xa với ngôn ngữ học chính quy, và những nhà ngôn ngữ học theo đuổi các loại ngữ pháp chức năng và ngôn ngữ học nhận thức có khuynh hướng nhấn mạnh tính phi độc lập của kiến thức ngôn ngữ học và tính phi toàn cầu của các cấu trúc ngôn ngữ học, do đó, xa lìa kiểu mẫu Chomsky một cách đáng kể.
Các môn học liên ngành[sửa | sửa mã nguồn]
Ngôn ngữ học ngữ cảnh[sửa | sửa mã nguồn]
Ngôn ngữ học ngữ cảnh bao gồm những môn nghiên cứu sự tác động qua lại giữa ngôn ngữ học và các ngành học khác. Ở môn ngôn ngữ học lý thuyết, ngôn ngữ được xem xét độc lập trong khi những lĩnh vực đa ngành trong ngôn ngữ học nghiên cứu việc ngôn ngữ tương tác với thế giới bên ngoài ra sao.
Ngôn ngữ học xã hội, ngôn ngữ nhân chủng học, và nhân chủng học ngôn ngữ là những môn khoa học xã hội chuyên xem xét sự tương tác giữa ngôn ngữ học và toàn xã hội.
Ngôn ngữ học tâm lý và ngôn ngữ học thần kinh liên kết y học với ngôn ngữ học.
Những lĩnh vực đa ngành của ngôn ngữ học gồm có lĩnh hội ngôn ngữ, ngôn ngữ học tiến hoá, ngôn ngữ học máy tính và khoa học nhận thức.
Ngôn ngữ học ứng dụng[sửa | sửa mã nguồn]
Ngôn ngữ học lý thuyết quan tâm đến việc tìm ra và miêu tả những điều khái quát được về một ngôn ngữ nhất định cũng như về tất cả các ngôn ngữ. Ngôn ngữ học ứng dụng đem những thành quả đó đi "ứng dụng" vào những lĩnh vực khác. Thường thì ngôn ngữ học ứng dụng được chỉ đến việc sử dụng nghiên cứu ngôn ngữ học trong việc dạy ngôn ngữ, nhưng kết quả nghiên cứu ngôn ngữ học còn được dùng trong các lĩnh vực khác.
Nhiều lĩnh vực ngôn ngữ học ứng dụng ngày nay liên quan mật thiết đến việc sử dụng máy vi tính. Máy nói và thiết bị nhận dạng giọng nói sử dụng kiến thức ngữ âm học và âm vị học để cung cấp các giao diện giọng nói cho máy tính. Các ứng dụng của ngôn ngữ học máy tính trong việc dịch bằng máy, dịch thuật có sự hỗ trợ của máy tính, và việc xử lý ngôn ngữ tự nhiên là những lĩnh vực ngôn ngữ học ứng dụng gặt hái được nhiều thành quả và đã tiến lên vị trí dẫn đầu trong những năm gần đây khi khả năng của máy tính ngày càng nâng cao. Ảnh hưởng của các ứng dụng này đã đem lại sự tác động tích cực đến các lý thuyết về cú pháp học cũng như ngữ nghĩa học, vì việc mô phỏng các lý thuyết này trên máy tính giới hạn chúng trong phạm vi các thao tác tính toán được và nhờ vậy, đem lại cơ sở toán học vững chắc hơn.
Ngôn ngữ học lịch đại[sửa | sửa mã nguồn]
Trong khi cốt lõi của ngôn ngữ học lý thuyết là chú trọng nghiên cứu ngôn ngữ vào một thời điểm nhất định (thông thường là ở hiện tại), ngôn ngữ học lịch đại tìm hiểu xem ngôn ngữ thay đổi như thế nào theo thời gian, có khi xem xét đến cả hàng thế kỷ. Ngôn ngữ lịch đại vừa đem đến một lịch sử ngôn ngữ phong phú (môn ngôn ngữ học đã phát triển từ ngôn ngữ học lịch đại), vừa tạo ra một nền móng lý thuyết vững chắc cho việc nghiên cứu sự thay đổi của ngôn ngữ.
Ở các trường Đại học Mỹ (Hợp chủng quốc Hoa Kỳ), khuynh hướng phi lịch đại chiếm ưu thế trong môn ngôn ngữ học. Nhiều khoá ngôn ngữ học nhập môn chỉ đề cập ngôn ngữ học lịch đại một cách qua loa. Việc chuyển trọng tâm sang hướng phi lịch đại đã bắt đầu với Saussure và trở nên phổ biến với Noam Chomsky.
Các nhánh ngôn ngữ học có tính lịch đại gồm có ngôn ngữ học lịch đại so sánh và từ nguyên học.
Xem thêm[sửa | sửa mã nguồn]
Danh sách[sửa | sửa mã nguồn]
- Danh sách các chủ đề ngôn ngữ học cơ bản
- Danh sách các chủ đề khoa học tri giác
- Danh sách các chủ đề ngôn ngữ học
- Danh sách các chuyên ngành ngôn ngữ học
- Danh sách các trường dạy ngôn ngữ học khoá hè
Các chủ đề liên quan[sửa | sửa mã nguồn]
- Anthropological linguistics
- Articulatory phonology
- Biosemiotics
- Ngôn ngữ học tri nhận
- Khoa học tri nhận
- Ngôn ngữ học so sánh
- Ngôn ngữ học máy tính
- Ngôn ngữ học lịch sử
- Concept Mining
- Ngôn ngữ học khối liêu
- Critical discourse analysis
- Cryptanalysis
- Phân tích hội thoại
- Ngôn ngữ học miên tả
- Ecolinguistics
- Embodied cognitive science
- Endangered languages
- Evolutionary linguistics
- Forensic linguistics
- Glottometrics
- Lịch sử ngôn ngữ học
- Ngôn ngữ học lịch sử
- Integrational linguistics
- Ngữ năng liên văn hoá
- Thủ đắc ngôn ngữ
- Language attrition
- Máy ngôn ngữ
- Lexicography/Lexicology
- Điển dạng ngôn ngữ
- Metacommunicative competence
- Quá trình ngôn ngữ học tự nhiên
- Ngôn ngữ học thần kinh
- Chính tả học
- Hoạt động đọc
- Thủ đắc ngôn ngữ thứ hai
- Triệu chứng học
- Ngôn ngữ học xã hội
- Ngôn ngữ học cơ tầng
- Cấu trúc luận
- Ngôn ngữ học văn bản
- Hệ thống viếts
Tham khảo[sửa | sửa mã nguồn]
- ^ Chomsky, Noam. 1957. "Syntactic Structures". Mouton, the Hague.
Các sách giáo khoa[sửa | sửa mã nguồn]
- Aitchison, Jean (1999) [1995]. Linguistics: An Introduction (ấn bản 2). London: Hodder & Stoughton.
- Akmajian, Adrian (2001). Linguistics. et al. MIT Press. ISBN 0-262-51123-1.
- Griniewicz, Sergiusz; Elwira M. Dubieniec (2004). Introduction To Linguistics (ấn bản 2). Białystok, WSFiZ. tr. 91.
- Hudson, G. (2000) Essential Introductory Linguistics. Oxford: Blackwell.
- Lyons, John (1995), Linguistic Semantics, Cambridge University Press. (ISBN 0-521-43877-2)
- Napoli, Donna J. (2003) Language Matters. A Guide to Everyday Questions about Language. Oxford University Press.
- O'Grady, William D., Michael Dobrovolsky & Francis Katamba [eds.] (2001), Contemporary Linguistics, Longman. (ISBN 0-582-24691-1) - Lower Level
- Taylor, John R. (2003), Cognitive Grammar, Oxford University Press. (ISBN 0-19-870033-4)
- Trask, R. L. (1995) Language: The Basics. London: Routledge.
- Ungerer, Friedrich & Hans-Jorg Schmid (1996), An Introduction to Cognitive Linguistics, Longman. (ISBN 0-582-23966-4)
Các tác phẩm học thuật[sửa | sửa mã nguồn]
- Chomsky, Noam, (1969), Aspects of the Theory of Syntax.
- Fauconnier, Gilles
- (1995), Mental Spaces, 2nd ed., Cambridge University Press. (ISBN 0-521-44949-9)
- (1997), Mappings in Thought and Language, Cambridge University Press. (ISBN 0-521-59953-9)
- & Mark Turner (2003), The Way We Think, Basic Books. (ISBN 0-465-08786-8)
- Rymer, p. 48, quoted in Fauconnier and Turner, p. 353
- Sampson, Geoffrey (1982), Schools of Linguistics, Stanford University Press. (ISBN 0-8047-1125-9)
- Sweetser, Eve (1992), From Etymology to Pragmatics, repr ed., Cambridge University Press. (ISBN 0-521-42442-9)
- Van Orman Quine, Willard (1960), Word and Object, MIT Press. (ISBN 0-262-67001-1)
Các tác phẩm đại chúng[sửa | sửa mã nguồn]
- Bloomfield, Leonard. Language.
- Burgess, Anthony
- (1964), Language Made Plain
- (1992), A Mouthful of Air
- Deacon, Terrence (1998), The Symbolic Species, WW Norton & Co. (ISBN 0-393-31754-4)
- Deutscher, Guy, Dr. (2005), The Unfolding of Language, Metropolitan Books (ISBN 0-8050-7907-6) (ISBN 978-0-8050-7907-4
- Harrison, K. David. (2007) When Languages Die: The Extinction of the World's Languages and the Erosion of Human Knowledge. New York and London: Oxford University Press.
- Hayakawa, Alan R & S. I. (1990), Language in Thought and Action, Harvest. (ISBN 0-15-648240-1)
- Pinker, Steven
- (2000), The Language Instinct, repr ed., Perennial. (ISBN 0-06-095833-2)
- (2000), Words and Rules, Perennial. (ISBN 0-06-095840-5)
- Rymer, Russ (1992), Annals of Science in "The New Yorker", 13th April
- Sapir, Edward. Language.
- Saussure, Ferdinand de. Cours de linguistique générale.jhipouhoup
- White, Lydia (1992), Universal Grammar and Second Language Acquisition.
Sách tham khảo[sửa | sửa mã nguồn]
- Aronoff, Mark & Janie Rees-Miller (Eds.) (2003) The Handbook of Linguistics. Blackwell Publishers. (ISBN 1-4051-0252-7)
- Asher, R. (Ed.) (1993) Encyclopedia of Language and Linguistics. Oxford: Pergamon Press. 10 vols.
- Bright, William (Ed) (1992) International Encyclopedia of Linguistics. Oxford University Press. 4 Vols.
- Brown, Keith R. (Ed.) (2005) Encyclopedia of Language and Linguistics (2nd ed.). Elsevier. 14 vols.
- Bussmann, H. (1996) Routledge Dictionary of Language and Linguistics. Routledge (translated from German).
- Crystal, David
- (1987) The Cambridge Encyclopaedia of Language. Cambridge University Press.
- (1991) A Dictionary of Linguistics and Phonetics. Blackwell. (ISBN 0-631-17871-6)
- (1992) An Encyclopaedic Dictionary of Language and Languages. Oxford: Blackwell.
- Graffi, G. 2001 200 Years of Syntax. A Critical Survey, Amsterdam, Benjamins, 2001.
- Frawley, William (Ed.) (2003) International Encyclopedia of Linguistics (2nd ed.). Oxford University Press.
- Malmkjaer, Kirsten (1991) The Linguistics Encyclopaedia. Routledge (ISBN 0-415-22210-9)
- Trask, R. L.
- (1993) A Dictionary of Grammatical Terms in Linguistics. Routledge. (ISBN 0-415-08628-0)
- (1996) Dictionary of Phonetics and Phonology. Routledge.
- (1997) A student's dictionary of language and linguistics.
- (1999) Key Concepts in Language and Linguistics. London: Routledge.
Liên kết ngoài[sửa | sửa mã nguồn]
- Subfields according to the Linguistic Society of America
- Glossary of linguistic terms and French<->English glossary at SIL International
- "Linguistics" section of A Bibliography of Literary Theory, Criticism and Philology, ed. J. A. García Landa (University of Zaragoza, Spain)
- Linguistics and language-related wiki articles on Scholarpedia and Citizendium

markdown:
# Ngôn ngữ học
**Ngôn ngữ học** là khoa học nghiên cứu về [ngôn ngữ](/wiki/Ng%C3%B4n_ng%E1%BB%AF) và cách nói của con người. Người nghiên cứu bộ môn này được gọi là [nhà ngôn ngữ học](/wiki/Nh%C3%A0_ng%C3%B4n_ng%E1%BB%AF_h%E1%BB%8Dc).
## Mục lục
[1 Phân ngành](#Ph.C3.A2n_ng.C3.A0nh) [2 Sự đa dạng](#S.E1.BB.B1_.C4.91a_d.E1.BA.A1ng) [3 Đặc tính của ngôn ngữ](#.C4.90.E1.BA.B7c_t.C3.ADnh_c.E1.BB.A7a_ng.C3.B4n_ng.E1.BB.AF) [4 Miêu tả hay quy định](#Mi.C3.AAu_t.E1.BA.A3_hay_quy_.C4.91.E1.BB.8Bnh) [5 So sánh viết và nói](#So_s.C3.A1nh_vi.E1.BA.BFt_v.C3.A0_n.C3.B3i) [6 Lịch sử ngôn ngữ học](#L.E1.BB.8Bch_s.E1.BB.AD_ng.C3.B4n_ng.E1.BB.AF_h.E1.BB.8Dc) [7 Các môn học liên ngành](#C.C3.A1c_m.C3.B4n_h.E1.BB.8Dc_li.C3.AAn_ng.C3.A0nh) [8 Xem thêm](#Xem_th.C3.AAm) [9 Tham khảo](#Tham_kh.E1.BA.A3o) [10 Liên kết ngoài](#Li.C3.AAn_k.E1.BA.BFt_ngo.C3.A0i)
## Phân ngành[
[sửa](/w/index.php?title=Ng%C3%B4n_ng%E1%BB%AF_h%E1%BB%8Dc&veaction=edit&vesection=1) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Ng%C3%B4n_ng%E1%BB%AF_h%E1%BB%8Dc&action=edit§ion=1)]
Các nghiên cứu chuyên ngành của ngôn ngữ học được rất nhiều nhà chuyên ngành theo đuổi; và những nhà nghiên cứu này ít khi đồng ý với nhau, như
[Russ Rymer](/wiki/Russ_Rymer) đã diễn tả một cách trào phúng như sau:
Linguistics is arguably the most hotly contested property in the academic realm. It is soaked with the blood of poets, theologians, philosophers, philologists, psychologists, biologists, anthropologists, and neurologists, along with whatever blood can be got out of grammarians.
(Ngôn ngữ học có thể nói là một đấu trường nóng bỏng nhất trong giới trí thức. Đấu trường đó đẫm đầy máu của các nhà thơ, nhà thần học, nhà triết học, nhà tâm lý học, nhà sinh vật học, nhà nhân chủng học và nhà thần kinh học, cùng với tất cả lượng máu có thể lấy ra được của những nhà văn phạm học.)
[1]
Quan tâm hàng đầu của ngôn ngữ học lý thuyết là mô tả bản chất của khả năng ngôn ngữ của loài người, hay "sự tinh thông"; giải thích cho được khi nói một người "biết" một ngôn ngữ thì người đó thật sự "biết" được gì; và giải thích cho được bằng cách nào con người đã "biết" được ngôn ngữ đó.
Tất cả con người (trừ những trường hợp bị bệnh đặc biệt) đều đạt tới sự tinh thông ở bất kỳ ngôn ngữ nào được nói (hoặc ra dấu, trong trường hợp
[ngôn ngữ dấu](/w/index.php?title=Ng%C3%B4n_ng%E1%BB%AF_d%E1%BA%A5u&action=edit&redlink=1)) xung quanh họ trong quá trình trưởng thành, với rất ít sự hướng dẫn có ý thức. Động vật khác không làm được như vậy. Do đó, có một tính chất bẩm sinh nào đó khiến cho con người có thể biết cách sử dụng ngôn ngữ. Không có một quá trình "di truyền học" rõ rệt nào gắn với sự khác biệt giữa các ngôn ngữ: một cá nhân có thể lĩnh hội được bất kỳ ngôn ngữ nào mà họ đã được tiếp xúc lâu dài trong môi trường sống khi còn bé, không phân biệt xuất xứ cha mẹ hay dân tộc của họ.
Các cấu trúc ngôn ngữ là các cặp song hành giữa ý nghĩa và âm thanh (hoặc hình thức ngoại hiện khác). Các nhà ngôn ngữ học có thể chỉ tập trung vào một số lĩnh vực nhất định của
[ngôn ngữ](/wiki/Ng%C3%B4n_ng%E1%BB%AF), có thể sắp xếp như sau: **(** [Ngữ âm học](/wiki/Ng%E1%BB%AF_%C3%A2m_h%E1%BB%8Dc) *Phonetics*), nghiên cứu quy luật của các thể ( *aspect*) của âm **(** [Âm vị học](/wiki/%C3%82m_v%E1%BB%8B_h%E1%BB%8Dc) *Phonology*), nghiên cứu những khuôn mẫu ( *pattern*) của âm **(** [Hình thái học](/wiki/H%C3%ACnh_th%C3%A1i_h%E1%BB%8Dc) *Morphology*), nghiên cứu bản chất cấu trúc của từ vựng **(** [Cú pháp học](/wiki/C%C3%BA_ph%C3%A1p_h%E1%BB%8Dc) *Syntax*), nghiên cứu thủ thuật xây dựng câu trong ngữ pháp **(** [Ngữ nghĩa học](/wiki/Ng%E1%BB%AF_ngh%C4%A9a_h%E1%BB%8Dc) *Semantics*), nghiên cứu ý nghĩa từ vựng (từ vựng học) và thành ngữ (ngữ cú học) **(** [Ngữ dụng học](/wiki/Ng%E1%BB%AF_d%E1%BB%A5ng_h%E1%BB%8Dc) *Pragmatics*), nghiên cứu phát biểu trong ngữ cảnh giao tiếp (nghĩa đen và nghĩa bóng) **(** [Phân tích diễn ngôn](/w/index.php?title=Ph%C3%A2n_t%C3%ADch_di%E1%BB%85n_ng%C3%B4n&action=edit&redlink=1) *Discourse Analysis*), phân tích ngôn ngữ trong văn bản (văn bản nói, viết hoặc ký hiệu)
Nhiều nhà ngôn ngữ học đồng ý rằng các phân ngành trùng lắp nhau đáng kể trong nghiên cứu. Tuy nhiên, bất kể quan điểm của họ ra sao, mỗi lĩnh vực đều có những quan niệm cốt lõi của nó, đòi hỏi sự tìm tòi, nghiên cứu khoa học kỹ lưỡng.
Những lĩnh vực được cho là trùng lắp được phân ra dựa theo các yếu tố ngoại tại được xem xét. Thí dụ như:
[Phong cách học](/w/index.php?title=Phong_c%C3%A1ch_h%E1%BB%8Dc&action=edit&redlink=1), môn nghiên cứu những yếu tố ngôn ngữ giúp cho ngôn từ phù hợp ngữ cảnh. [Ngôn ngữ học phát triển](/w/index.php?title=Ng%C3%B4n_ng%E1%BB%AF_h%E1%BB%8Dc_ph%C3%A1t_tri%E1%BB%83n&action=edit&redlink=1), môn nghiên cứu sự phát triển khả năng ngôn ngữ của một cá nhân, cụ thể là sự [tiếp thu ngôn ngữ](/w/index.php?title=L%C4%A9nh_h%E1%BB%99i_ng%C3%B4n_ng%E1%BB%AF&action=edit&redlink=1)trong giai đoạn ấu thơ. [Ngôn ngữ học lịch sử](/w/index.php?title=Ng%C3%B4n_ng%E1%BB%AF_h%E1%BB%8Dc_l%E1%BB%8Bch_s%E1%BB%AD&action=edit&redlink=1)hay Ngôn ngữ học lịch đại, môn nghiên cứu sự thay đổi trong ngôn ngữ. [Ngôn ngữ học tiến hoá](/w/index.php?title=Ng%C3%B4n_ng%E1%BB%AF_h%E1%BB%8Dc_ti%E1%BA%BFn_ho%C3%A1&action=edit&redlink=1), môn nghiên cứu nguồn gốc và sự phát triển nối tiếp của ngôn ngữ. [Ngôn ngữ học tâm lý](/w/index.php?title=Ng%C3%B4n_ng%E1%BB%AF_h%E1%BB%8Dc_t%C3%A2m_l%C3%BD&action=edit&redlink=1), môn nghiên cứu các quá trình nhận thức và trình bày gắn liền với việc sử dụng ngôn ngữ. [Ngôn ngữ học xã hội](/w/index.php?title=Ng%C3%B4n_ng%E1%BB%AF_h%E1%BB%8Dc_x%C3%A3_h%E1%BB%99i&action=edit&redlink=1), môn nghiên cứu các khuôn mẫu xã hội của sự đa dạng ngôn ngữ. [Ngôn ngữ học điều trị](/w/index.php?title=Ng%C3%B4n_ng%E1%BB%AF_h%E1%BB%8Dc_%C4%91i%E1%BB%81u_tr%E1%BB%8B&action=edit&redlink=1), việc ứng dụng lý thuyết ngôn ngữ học vào lĩnh vực [nói-sửa các tật nói](/w/index.php?title=N%C3%B3i-s%E1%BB%ADa_c%C3%A1c_t%E1%BA%ADt_n%C3%B3i&action=edit&redlink=1) [Ngôn ngữ học thần kinh](/w/index.php?title=Ng%C3%B4n_ng%E1%BB%AF_h%E1%BB%8Dc_th%E1%BA%A7n_kinh&action=edit&redlink=1), môn nghiên cứu các mạng lưới dây thần kinh gắn liền với văn phạm và giao tiếp. [Ngôn ngữ học vạn vật](/w/index.php?title=Ng%C3%B4n_ng%E1%BB%AF_h%E1%BB%8Dc_v%E1%BA%A1n_v%E1%BA%ADt&action=edit&redlink=1), môn nghiên cứu các hệ thống giao tiếp tự nhiên cũng như do con người truyền dạy cho ở động vật khác so với ngôn ngữ loài người. [Ngôn ngữ học máy tính](/w/index.php?title=Ng%C3%B4n_ng%E1%BB%AF_h%E1%BB%8Dc_m%C3%A1y_t%C3%ADnh&action=edit&redlink=1), môn nghiên cứu những bổ sung cấu trúc ngôn ngữ bằng khoa học máy tính. [Ngôn ngữ học ứng dụng](/wiki/Ng%C3%B4n_ng%E1%BB%AF_h%E1%BB%8Dc_%E1%BB%A9ng_d%E1%BB%A5ng), môn nghiên cứu những vấn đề liên quan đến ngôn ngữ trong cuộc sống hàng ngày, đáng chú ý là chính sách ngôn ngữ và giáo dục ngôn ngữ.
## Sự đa dạng[
[sửa](/w/index.php?title=Ng%C3%B4n_ng%E1%BB%AF_h%E1%BB%8Dc&veaction=edit&vesection=2) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Ng%C3%B4n_ng%E1%BB%AF_h%E1%BB%8Dc&action=edit§ion=2)]
Một phần lớn công sức của các nhà ngôn ngữ học được bỏ ra để đi sâu vào tìm hiểu bản chất của sự khác nhau giữa các ngôn ngữ trên thế giới. Bản chất của sự đa dạng ngôn ngữ này rất quan trọng để chúng ta hiểu được khả năng ngôn ngữ của loài người nói chung: nếu khả năng ngôn ngữ của con người bị bó buộc hạn hẹp bởi những đặc điểm sinh học của loài, thì các ngôn ngữ phải rất giống nhau. Nếu khả năng ngôn ngữ của con người không bị hạn chế, thì các ngôn ngữ có thể cực kỳ khác nhau.
Tuy nhiên, có nhiều cách hiểu khác nhau đối với sự giống nhau giữa các ngôn ngữ. Thí dụ như, tiếng Latin được người La Mã sử dụng đã phát triển thành tiếng Tây Ban Nha và tiếng Ý. Sự giống nhau giữa tiếng Tây Ban Nha và tiếng Ý, trong nhiều tình huống, là do cả hai đã kế thừa từ tiếng Latin. Vậy, về nguyên tắc, nếu hai ngôn ngữ có cùng tính chất nào đó thì tính chất này có thể hoặc do có cùng nguồn gốc hoặc do tính chất nào đó thuộc bộ phận ngôn ngữ của con người (human language faculty). Dĩ nhiên, luôn luôn có thể xảy ra một sự ngẫu nhiên dẫn đến sự giống nhau nào đó, như là trường hợp từ 'mucho' trong tiếng Tây Ban Nha và từ 'much' tiếng Anh. Cả hai từ không liên quan nhau chút nào về mặt lịch sử, mặc dù chúng có nghĩa và cách phát âm giống nhau.
Thường thì khả năng có cùng nguồn gốc có thể được loại bỏ. Ai cũng biết, việc học một ngôn ngữ là rất dễ dàng đối với con người, do đó, ta có thể suy đoán rằng các ngôn ngữ đã được nói ít nhất là từ khi có con người hiện đại về mặt sinh học, có thể là tổi thiểu năm chục nghìn năm nay. Những phương pháp khách quan quan sát sự thay đổi của ngôn ngữ (ví dụ như, so sánh ngôn ngữ trong các văn bản cổ với ngôn ngữ hậu sinh của chúng được nói ngày nay) cho thấy sự thay đổi là nhanh chóng đến độ chúng ta không thể nào tái dựng lại một ngôn ngữ đã được nói cách đây thật lâu. Từ đây suy ra được rằng, những điểm tương đồng trong các ngôn ngữ được nói ở những nơi khác nhau trên thế giới thông thường không thể được dùng làm bằng chứng chứng minh chúng có cùng tổ tiên.
Bất ngờ hơn nữa, người ta đã ghi nhận được những trường hợp
[ngôn ngữ dấu](/w/index.php?title=Ng%C3%B4n_ng%E1%BB%AF_d%E1%BA%A5u&action=edit&redlink=1) được phát triển trong các cộng đồng người khiếm thính bẩm sinh đã sớm không có cơ hội được tiếp xúc với ngôn ngữ nói. Người ta đã chỉ ra được rằng các tính chất của những ngôn ngữ dấu này nói chung là trùng khớp với nhiều tính chất của các ngôn ngữ nói. Điều này củng cố giả thuyết rằng những tính chất giống nhau đó không phải do một nguồn gốc chung mà là do những đặc điểm tổng quát của phương thức học ngôn ngữ.
Nói một cách tự do, tổng hợp các tính chất chung của tất cả các ngôn ngữ có thể được gọi là "
[ngữ pháp toàn cầu](/w/index.php?title=Ng%E1%BB%AF_ph%C3%A1p_to%C3%A0n_c%E1%BA%A7u&action=edit&redlink=1)" (viết tắt NPTC), một đề tài có các đặc điểm được bàn cãi rất nhiều. Các chuyên gia ngôn ngữ học và phi-ngôn ngữ học cũng sử dụng thuật ngữ này theo nhiều cách khác nhau.
Các đặc tính chung toàn cầu của ngôn ngữ có thể một phần xuất phát từ các phương diện chung toàn cầu của những trải nghiệm của con người; thí dụ như, tất cả mọi người đều trải nghiệm qua nước, và tất cả ngôn ngữ của loài người đều có một từ để chỉ nước. Tuy nhiên, trải nghiệm chung không đủ để lý giải những câu hỏi khó hơn về NPTC. Hãy xét một thí dụ thú vị sau: giả sử tất cả ngôn ngữ loài người đều phân biệt được danh từ và động từ. Nếu đúng như vậy thì hiện tượng này cần được giải thích thấu đáo hơn, vì danh từ và động từ không phải là thứ trải nghiệm được trong thế giới vật chất bên ngoài các ngôn ngữ sử dụng chúng.
Nói chung, một đặc điểm của NPTC có thể là xuất phát từ những đặc tính chung của nhận thức con người hoặc từ đặc tính nhận thức chung cụ thể nào đó của con người gắn liền với ngôn ngữ. Nhân loại còn hiểu biết quá ít về nhận thức của con người nói chung, không đủ để đưa ra phân biệt có giá trị. Do đó, những điều tổng hợp thường được đưa ra trong ngôn ngữ học lý thuyết mà không khẳng định rõ chúng có mối liên hệ nào đến các khía cạnh khác của nhận thức hay không.1234
## Đặc tính của ngôn ngữ[
[sửa](/w/index.php?title=Ng%C3%B4n_ng%E1%BB%AF_h%E1%BB%8Dc&veaction=edit&vesection=3) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Ng%C3%B4n_ng%E1%BB%AF_h%E1%BB%8Dc&action=edit§ion=3)]
Từ thời
[Hy Lạp](/wiki/Hy_L%E1%BA%A1p) cổ đại, người ta đã hiểu rằng ngôn ngữ có khuynh hướng được tổ chức theo các thể loại ngữ pháp như danh từ và động từ, [danh cách](/w/index.php?title=Danh_c%C3%A1ch&action=edit&redlink=1) và [đối cách](/w/index.php?title=%C4%90%E1%BB%91i_c%C3%A1ch&action=edit&redlink=1), hay hiện tại và quá khứ. Từ vựng và ngữ pháp của một ngôn ngữ được tổ chức theo những thể loại cơ bản này.
Ngoài cách dùng nhiều thể loại cụ thể, ngôn ngữ có một đặc điểm quan trọng là nó tổ chức các yếu tố thành những cấu trúc
[đệ quy](/wiki/%C4%90%E1%BB%87_quy); cho phép một ngữ danh từ hàm chứa ngữ danh từ khác (thí dụ như *the chimpanzee's lips*) hoặc một mệnh đề hàm chứa một mệnh đề khác (thí dụ như *I think that it's raining*). Mặc dù phép đệ quy trong ngữ pháp được ngầm công nhận từ rất sớm (bởi nhiều người như [Jespersen](/w/index.php?title=Otto_Jespersen&action=edit&redlink=1)), tầm quan trọng của phương diện ngôn ngữ này chỉ được nhận thức trọn vẹn sau khi quyển sách của [1] [Noam Chomsky](/wiki/Noam_Chomsky)được xuất bản năm 1957, trình bày ngữ pháp chính quy của một phần Anh ngữ. Trước đó, những mô tả chỉ tiết nhất về hệ thống ngôn ngữ chỉ bàn về hệ thống ngữ âm vị học và hình thái học, có khuynh hướng khép kín và thiếu sáng tạo.
Chomsky đã sử dụng
[ngữ pháp phi ngữ cảnh](/w/index.php?title=Ng%E1%BB%AF_ph%C3%A1p_phi_ng%E1%BB%AF_c%E1%BA%A3nh&action=edit&redlink=1) được bổ sung thêm nhiều biến đổi. Từ đó về sau, ngữ pháp phi ngữ cảnh đã được viết ra cho rất nhiều bộ phận ngôn ngữ khác nhau (thí dụ như, [generalised phrase structure grammar](/w/index.php?title=Generalised_phrase_structure_grammar&action=edit&redlink=1), cho tiếng Anh), nhưng người ta đã chứng minh rằng ngôn ngữ loài người bao gồm các yếu tố phụ thuộc lẫn nhau, không thể được giải quyết đầy đủ bằng **ngữ pháp phi ngữ cảnh**. Việc này đòi hỏi phải có giải pháp hiệu quả hơn, thí dụ như các biến đổi chẳng hạn.
## Miêu tả hay quy định[
[sửa](/w/index.php?title=Ng%C3%B4n_ng%E1%BB%AF_h%E1%BB%8Dc&veaction=edit&vesection=4) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Ng%C3%B4n_ng%E1%BB%AF_h%E1%BB%8Dc&action=edit§ion=4)]
Những nghiên cứu trong phạm vi ngôn ngữ học hiện nay đều nằm trong lãnh vực "miêu tả" (
*descriptive*); các nhà nghiên cứu tìm cách làm sáng tỏ các bản tính của ngôn ngữ mà không đưa ra các phán xét hay tiên đoán hướng đi của nó trong tương lai. Tuy vậy, có nhiều nhà ngôn ngữ học và các người nghiên cứu nghiệp dư đã cố gắng đưa ra các luật lệ cho ngôn ngữ theo kiểu "quy định" ( *prescriptive*), họ cố gắng đưa ra các "chuẩn" để mọi người theo.
Những người theo lối đi "quy định" thường là những người trong lãnh vực
[giáo dục](/wiki/Gi%C3%A1o_d%E1%BB%A5c) và [báo chí](/wiki/B%C3%A1o_ch%C3%AD), họ thường ít khi nằm trong lãnh vực ngôn ngữ học hàn lâm. Những người này có một khái niệm khá rõ về những điều mà họ cho là "đúng" hay "sai", họ có thể tự cho họ nhiệm vụ làm cho các thế hệ tương lai dùng một loại ngôn ngữ có thể dẫn đến "thành công" hơn "thất bại", thường là một lối nói, một cách phát âm mà họ cho là "chuẩn". Các lý do làm cho họ không chấp nhận được các "cách dùng sai" có thể bao gồm sự ngờ vực cho các [từ mới](/w/index.php?title=T%E1%BB%AB_m%E1%BB%9Bi&action=edit&redlink=1) ( *neologism*), các lý do liên quan đến các phương ngôn ( *dialect*) bị xã hội chê bai, hay đơn giản là vì các mâu thuẫn với các lý thuyết họ ưa chuộng. Một hình thức cực đoan của hình thái "quy định" là hình thức [kiểm duyệt](/wiki/Ki%E1%BB%83m_duy%E1%BB%87t); những nhà kiểm duyệt thường cho họ một nghĩa vụ diệt trừ các từ, các cách dùng, các lối phát âm... mà theo các giá trị xã hội, đạo đức, chính trị... của họ có thể dẫn đến một xã hội xấu.
Trong khi đó, những người theo lối "miêu tả" không chấp nhận khái niệm "cách dùng sai" của những người đi theo lối "quy định". Họ có thể gọi cách dùng đó như một "cách dùng riêng" (
*idiosyncratic*) hay họ có thể tìm cách khám phá ra một "luật" mới cho cách dùng đó để mang nó trở vào trong hệ thống (thay vì tự động cho các lối dùng "sai" là nằm ngoài hệ thống như các người theo lối "điển chế" làm). Trong phạm vi điều tra điền dã ( *fieldwork*), các [nhà ngôn ngữ học miêu tả](/w/index.php?title=Nh%C3%A0_ng%C3%B4n_ng%E1%BB%AF_h%E1%BB%8Dc_mi%C3%AAu_t%E1%BA%A3&action=edit&redlink=1) nghiên cứu ngôn ngữ bằng cách dùng một đường lối diễn tả. Phương pháp của họ gần với phương pháp khoa học được dùng trong các ngành khác.
## So sánh viết và nói[
[sửa](/w/index.php?title=Ng%C3%B4n_ng%E1%BB%AF_h%E1%BB%8Dc&veaction=edit&vesection=5) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Ng%C3%B4n_ng%E1%BB%AF_h%E1%BB%8Dc&action=edit§ion=5)]
Hầu hết các nhà ngôn ngữ học đều có chung lập trường rằng
[ngôn ngữ nói](/w/index.php?title=Ng%C3%B4n_ng%E1%BB%AF_n%C3%B3i&action=edit&redlink=1) mang tính chủ đạo hơn, do đó, quan trọng hơn, cần nghiên cứu hơn là [ngôn ngữ viết](/w/index.php?title=Ng%C3%B4n_ng%E1%BB%AF_vi%E1%BA%BFt&action=edit&redlink=1). Quan điểm này có một số lý do như sau:
- Việc nói năng là đặc tính chung của loài người trên toàn cầu, trong khi nhiều
[nền văn hoá](/w/index.php?title=N%E1%BB%81n_v%C4%83n_ho%C3%A1&action=edit&redlink=1)và cộng đồng có tiếng nói không có chữ viết;
- Người ta học nói và xử lý ngôn ngữ nói dễ dàng hơn và sớm hơn ngôn ngữ viết.
- Một số
[nhà khoa học nhận thức](/wiki/Khoa_h%E1%BB%8Dc_nh%E1%BA%ADn_th%E1%BB%A9c)tranh luận rằng [bộ não](/wiki/N%C3%A3o)có một " [đặc khu ngôn ngữ](/w/index.php?title=%C4%90%E1%BA%B7c_khu_ng%C3%B4n_ng%E1%BB%AF&action=edit&redlink=1)" bẩm sinh. [Kiến thức](/wiki/Tri_th%E1%BB%A9c)của đặc khu này được cho là có được từ việc học tiếng nói chứ không phải chữ viết, cụ thể là vì ngôn ngữ nói được tin là sự thích nghi theo luật tiến hoá, trong khi chữ viết lại là một phát minh tương đối gần đây.
Dĩ nhiên. các nhà ngôn ngữ học đồng ý rằng việc nghiên cứu ngôn ngữ viết là có giá trị và rất nên làm. Đối với việc nghiên cứu ngôn ngữ học sử dụng các phương thức
[ngôn ngữ học tập hợp](/w/index.php?title=Ng%C3%B4n_ng%E1%BB%AF_h%E1%BB%8Dc_t%E1%BA%ADp_h%E1%BB%A3p&action=edit&redlink=1) và [ngôn ngữ học máy tính](/w/index.php?title=Ng%C3%B4n_ng%E1%BB%AF_h%E1%BB%8Dc_m%C3%A1y_t%C3%ADnh&action=edit&redlink=1), ngôn ngữ viết thường dễ dàng hơn khi xử lý số lượng lớn dữ liệu ngôn ngữ. Một tập hợp lớn dữ liệu ngôn ngữ nói vừa khó tạo được, vừa khó tìm và thường là được [ký âm](/w/index.php?title=K%C3%BD_%C3%A2m_(ng%C3%B4n_ng%E1%BB%AF_h%E1%BB%8Dc)&action=edit&redlink=1) và được viết ra. Hơn nữa, các nhà ngôn ngữ học đã tìm đến dữ liệu ngôn từ dựa trên chữ viết, dưới nhiều định dạng [giao tiếp qua máy tính](/w/index.php?title=Giao_ti%E1%BA%BFp_qua_m%C3%A1y_t%C3%ADnh&action=edit&redlink=1) để làm nguồn nghiên cứu.
Việc nghiên cứu
[hệ thống chữ viết](/wiki/H%E1%BB%87_ch%E1%BB%AF_vi%E1%BA%BFt) ở bất kỳ trường hợp nào cũng được xem là một nhánh của ngôn ngữ học.
## Lịch sử ngôn ngữ học[
[sửa](/w/index.php?title=Ng%C3%B4n_ng%E1%BB%AF_h%E1%BB%8Dc&veaction=edit&vesection=6) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Ng%C3%B4n_ng%E1%BB%AF_h%E1%BB%8Dc&action=edit§ion=6)]
Ngôn ngữ học, một môn nghiên cứu ngôn ngữ một cách hệ thống, khởi nguồn từ
[Ấn Độ](/wiki/%E1%BA%A4n_%C4%90%E1%BB%99) [thời đồ sắt](/wiki/Th%E1%BB%9Di_%C4%91%E1%BA%A1i_%C4%91%E1%BB%93_s%E1%BA%AFt) bằng việc phân tích [tiếng Phạn](/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Ph%E1%BA%A1n). Những cuốn sách [Pratishakhya](//en.wikipedia.org/wiki/Pratishakhya) (thế kỷ thứ 8 trước công nguyên) có thể xem là một bộ sưu tập những quan sát về những biến đổi, phân thành những tổng hợp khác nhau cho từng [trường phái Vệ Đà](/w/index.php?title=Tr%C6%B0%E1%BB%9Dng_ph%C3%A1i_V%E1%BB%87_%C4%90%C3%A0&action=edit&redlink=1) khác nhau. Việc nghiên cứu các văn bản này một cách có hệ thống đã làm nền tảng để từ đó hình thành môn văn phạm [Vyakarana](/w/index.php?title=Vyakarana&action=edit&redlink=1), với chứng tích sớm nhất còn lại ngày nay là tác phẩm của [Pāṇini](/w/index.php?title=P%C4%81%E1%B9%87ini&action=edit&redlink=1) ( [520](/w/index.php?title=520_tr%C6%B0%E1%BB%9Bc_CN&action=edit&redlink=1) – [460 BC](/w/index.php?title=460_BC&action=edit&redlink=1)). Pāṇini đã tổng hợp ra gần 4000 những quy luật cho ra đời một thứ [ngữ pháp sản sinh](/w/index.php?title=Ng%E1%BB%AF_ph%C3%A1p_s%E1%BA%A3n_sinh&action=edit&redlink=1) hoàn chỉnh và cực kỳ cô đọng của [tiếng Phạn](/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Ph%E1%BA%A1n). Phương pháp tiếp cận mang tính phân tích của ông đã nhắc đến những khái niệm như [âm vị](/wiki/%C3%82m_v%E1%BB%8B), [hình vị](/wiki/H%C3%ACnh_v%E1%BB%8B) và [gốc từ](/w/index.php?title=G%E1%BB%91c_t%E1%BB%AB&action=edit&redlink=1). Do chú trọng đến tính ngắn gọn nên ngữ pháp của ông đã cho ra một cấu trúc có tính phi trực giác cao, tượng như "ngôn ngữ máy tính" ngày nay (khác với các ngôn ngữ lập trình mà con người có thể đọc được). Những quy tắc logic và kỹ thuật bậc thầy của ông đã có tầm ảnh hưởng rộng lớn trong ngôn ngữ học cổ đại lẫn hiện đại.
Ngôn ngữ học
[Ấn Độ](/wiki/%E1%BA%A4n_%C4%90%E1%BB%99) đã giữ vững tầm cao trong nhiều thế kỷ; [Patanjali](/w/index.php?title=Mah%C4%81bh%C4%81%E1%B9%A3ya&action=edit&redlink=1) ở thể kỷ thứ hai trước CN vẫn hăng say chỉ trích Panini. Tuy nhiên, trong những thế trước CN, ngữ pháp của Panini đã được xem là [ngữ pháp quy định](/w/index.php?title=Ng%E1%BB%AF_ph%C3%A1p_quy_%C4%91%E1%BB%8Bnh&action=edit&redlink=1), và sau đó các nhà bình luận đã trở nên hoàn toàn phục thuộc vào đó. [Bhartrihari](/w/index.php?title=Bhartrihari&action=edit&redlink=1) ( [450](/wiki/450) – [510](/wiki/510)) cho ra lý thuyết rằng hành vi nói năng được tạo ra do bốn giai đoạn: thứ nhất, hình thành ý tưởng; thứ hai, chuyển ý thành lời và sắp xếp thứ tự; thứ ba, thực hiện truyền tín hiệu lời nói vào không khí; cả ba giai đoạn này do người nói thực hiện và giai đoạn cuối cùng là nghe hiểu lời nói, do người nghe hoặc người thông dịch chịu trách nhiệm.
Ở
[Trung Á](/wiki/Trung_%C3%81), nhà ngôn ngữ học [Ba Tư](/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Ba_T%C6%B0) [Sibawayh](/w/index.php?title=Sibawayh&action=edit&redlink=1) đã mô tả [tiếng Ả Rập](/wiki/Ti%E1%BA%BFng_%E1%BA%A2_R%E1%BA%ADp) một cách chuyên nghiệp và chi tiết vào năm 760, trong quyển sách bất hủ của ông, *Al-kitab fi al-nahw* (الكتاب في النحو, *Quyển sách viết về ngữ pháp*), làm sáng tỏ nhiều khía cạnh của ngôn ngữ. Trong sách của mình, ông đã phân biệt rõ [ngữ âm học](/wiki/Ng%E1%BB%AF_%C3%A2m_h%E1%BB%8Dc) với [âm vị học](/wiki/%C3%82m_v%E1%BB%8B_h%E1%BB%8Dc).
Ngôn ngữ học Tây phương bắt nguồn từ thời văn minh Hy Lạp và La Mã cổ đại với việc tự biện ngữ pháp như trong đoạn
* của Cratylus* [Plato](/wiki/Platon), nhưng nhìn chung vẫn kém xa những thành quả đạt được của các nhà ngữ pháp Ấn Độ cổ đại cho đến tận thế kỷ 19, khi các tài liệu học thuật của Ấn Độ bắt đầu có mặt ở châu Âu.
Một nhà ngôn ngữ học đầu thế kỷ 19 tên
[Jakob Grimm](/w/index.php?title=Jakob_Grimm&action=edit&redlink=1), đã hệ thống ra quy luật biến đổi cách phát âm của phụ âm, được biết đến với tên [Luật Grimm](/w/index.php?title=Lu%E1%BA%ADt_Grimm&action=edit&redlink=1) vào năm 1822. [Karl Verner](/w/index.php?title=Karl_Verner&action=edit&redlink=1) đã khám phá ra [Luật Verner](/w/index.php?title=Lu%E1%BA%ADt_Verner&action=edit&redlink=1). [August Schleicher](/w/index.php?title=August_Schleicher&action=edit&redlink=1) đã tạo ra [thuyết "Stammbaum"](/w/index.php?title=Thuy%E1%BA%BFt_Stammbaum&action=edit&redlink=1) và [Johannes Schmidt](/w/index.php?title=Nh%C3%A0_ng%C3%B4n_ng%E1%BB%AF_h%E1%BB%8Dc_Johannes_Schmidt&action=edit&redlink=1) đã phát triển [thuyết "Wellen"](/w/index.php?title=Thuy%E1%BA%BFt_%22Wellen%22&action=edit&redlink=1) ("mô hình sóng") vào năm 1872. [Ferdinand de Saussure](/wiki/Ferdinand_de_Saussure) là người sáng lập ra [ngôn ngữ học cấu trúc](/w/index.php?title=Ng%C3%B4n_ng%E1%BB%AF_h%E1%BB%8Dc_c%E1%BA%A5u_tr%C3%BAc&action=edit&redlink=1) hiện đại. [Edward Sapir](/w/index.php?title=Edward_Sapir&action=edit&redlink=1), một người dẫn đầu trong ngành ngôn ngữ học cấu trúc ở Mỹ, là một trong những người đầu tiên khám phá quan hệ giữa nghiên cứu ngôn ngữ và nhân chủng học. Phương pháp luận của ông có sức ảnh hưởng lớn đối với những người hậu bối của ông. Mô hình ngôn ngữ chính thức của [Noam Chomsky](/wiki/Noam_Chomsky), [ngữ pháp sản sinh-chuyển hoá](/w/index.php?title=Ng%E1%BB%AF_ph%C3%A1p_s%E1%BA%A3n_sinh-chuy%E1%BB%83n_ho%C3%A1&action=edit&redlink=1), đã phát triển dưới sự ảnh hưởng của thầy mình, [Zellig Harris](/wiki/Zellig_Harris), người lại chịu ảnh hưởng lớn từ [Leonard Bloomfield](/w/index.php?title=Leonard_Bloomfield&action=edit&redlink=1). Mô hình này đã giữ vị trí chủ chốt từ những thập niên [1960](/wiki/1960).
Chomsky vẫn là nhà ngôn ngữ học có sức ảnh hưởng lớn nhất ngày nay. Những nhà ngôn ngữ học làm việc theo những khuôn khổ như
[Head-Driven Phrase Structure Grammar](//en.wikipedia.org/wiki/Head-Driven_Phrase_Structure_Grammar) hoặc [Ngữ Pháp Chức Năng Từ Vựng](/w/index.php?title=Ng%E1%BB%AF_Ph%C3%A1p_Ch%E1%BB%A9c_N%C4%83ng_T%E1%BB%AB_V%E1%BB%B1ng&action=edit&redlink=1) nhấn mạnh tầm quan trọng của việc chính thức hoá và tính chính xác chính thức trong việc mô tả ngôn ngữ học, và có thể phần nào xa rời công trình gần đây hơn của Chomsky (chương trình "đơn giản tối thiểu" cho [Ngữ pháp chuyển hoá](/w/index.php?title=Ng%E1%BB%AF_ph%C3%A1p_chuy%E1%BB%83n_ho%C3%A1&action=edit&redlink=1)) có liên hệ gần gũi hơn với những công trình trước đây của Chomsky. Những nhà ngôn ngữ học theo đuổi [Lý Thuyết Tối Ưu](/w/index.php?title=L%C3%BD_Thuy%E1%BA%BFt_T%E1%BB%91i_%C6%AFu&action=edit&redlink=1) trình bày những điều tổng hợp được theo các quy luật có thể có ngoại lệ, một hướng đi khác xa với ngôn ngữ học chính quy, và những nhà ngôn ngữ học theo đuổi các loại [ngữ pháp chức năng](/w/index.php?title=Ng%E1%BB%AF_ph%C3%A1p_ch%E1%BB%A9c_n%C4%83ng&action=edit&redlink=1) và [ngôn ngữ học nhận thức](/w/index.php?title=Ng%C3%B4n_ng%E1%BB%AF_h%E1%BB%8Dc_nh%E1%BA%ADn_th%E1%BB%A9c&action=edit&redlink=1) có khuynh hướng nhấn mạnh tính phi độc lập của kiến thức ngôn ngữ học và tính phi toàn cầu của các cấu trúc ngôn ngữ học, do đó, xa lìa kiểu mẫu Chomsky một cách đáng kể.
## Các môn học liên ngành[
[sửa](/w/index.php?title=Ng%C3%B4n_ng%E1%BB%AF_h%E1%BB%8Dc&veaction=edit&vesection=7) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Ng%C3%B4n_ng%E1%BB%AF_h%E1%BB%8Dc&action=edit§ion=7)]
### Ngôn ngữ học ngữ cảnh[
[sửa](/w/index.php?title=Ng%C3%B4n_ng%E1%BB%AF_h%E1%BB%8Dc&veaction=edit&vesection=8) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Ng%C3%B4n_ng%E1%BB%AF_h%E1%BB%8Dc&action=edit§ion=8)]
Ngôn ngữ học ngữ cảnh bao gồm những môn nghiên cứu sự tác động qua lại giữa ngôn ngữ học và các ngành học khác. Ở môn ngôn ngữ học lý thuyết, ngôn ngữ được xem xét độc lập trong khi những lĩnh vực đa ngành trong ngôn ngữ học nghiên cứu việc ngôn ngữ tương tác với thế giới bên ngoài ra sao.
[Ngôn ngữ học xã hội](/w/index.php?title=Ng%C3%B4n_ng%E1%BB%AF_h%E1%BB%8Dc_x%C3%A3_h%E1%BB%99i&action=edit&redlink=1), [ngôn ngữ nhân chủng học](/w/index.php?title=Ng%C3%B4n_ng%E1%BB%AF_nh%C3%A2n_ch%E1%BB%A7ng_h%E1%BB%8Dc&action=edit&redlink=1), và [nhân chủng học ngôn ngữ](/w/index.php?title=Nh%C3%A2n_ch%E1%BB%A7ng_h%E1%BB%8Dc_ng%C3%B4n_ng%E1%BB%AF&action=edit&redlink=1) là những môn khoa học xã hội chuyên xem xét sự tương tác giữa ngôn ngữ học và toàn xã hội. [Ngôn ngữ học tâm lý](/w/index.php?title=Ng%C3%B4n_ng%E1%BB%AF_h%E1%BB%8Dc_t%C3%A2m_l%C3%BD&action=edit&redlink=1) và [ngôn ngữ học thần kinh](/w/index.php?title=Ng%C3%B4n_ng%E1%BB%AF_h%E1%BB%8Dc_th%E1%BA%A7n_kinh&action=edit&redlink=1) liên kết [y học](/wiki/Y_h%E1%BB%8Dc) với ngôn ngữ học.
Những lĩnh vực đa ngành của ngôn ngữ học gồm có
[lĩnh hội ngôn ngữ](/w/index.php?title=L%C4%A9nh_h%E1%BB%99i_ng%C3%B4n_ng%E1%BB%AF&action=edit&redlink=1), [ngôn ngữ học tiến hoá](/w/index.php?title=Ng%C3%B4n_ng%E1%BB%AF_h%E1%BB%8Dc_ti%E1%BA%BFn_ho%C3%A1&action=edit&redlink=1), [ngôn ngữ học máy tính](/w/index.php?title=Ng%C3%B4n_ng%E1%BB%AF_h%E1%BB%8Dc_m%C3%A1y_t%C3%ADnh&action=edit&redlink=1) và [khoa học nhận thức](/wiki/Khoa_h%E1%BB%8Dc_nh%E1%BA%ADn_th%E1%BB%A9c).
### Ngôn ngữ học ứng dụng[
[sửa](/w/index.php?title=Ng%C3%B4n_ng%E1%BB%AF_h%E1%BB%8Dc&veaction=edit&vesection=9) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Ng%C3%B4n_ng%E1%BB%AF_h%E1%BB%8Dc&action=edit§ion=9)]
Ngôn ngữ học lý thuyết quan tâm đến việc tìm ra và
[miêu tả](/w/index.php?title=Ng%C3%B4n_ng%E1%BB%AF_h%E1%BB%8Dc_mi%C3%AAu_t%E1%BA%A3&action=edit&redlink=1) những điều khái quát được về một ngôn ngữ nhất định cũng như về tất cả các ngôn ngữ. [Ngôn ngữ học ứng dụng](/wiki/Ng%C3%B4n_ng%E1%BB%AF_h%E1%BB%8Dc_%E1%BB%A9ng_d%E1%BB%A5ng) đem những thành quả đó đi "ứng dụng" vào những lĩnh vực khác. Thường thì *ngôn ngữ học ứng dụng* được chỉ đến việc sử dụng nghiên cứu ngôn ngữ học trong việc dạy ngôn ngữ, nhưng kết quả nghiên cứu ngôn ngữ học còn được dùng trong các lĩnh vực khác.
Nhiều lĩnh vực ngôn ngữ học ứng dụng ngày nay liên quan mật thiết đến việc sử dụng
[máy vi tính](/wiki/M%C3%A1y_t%C3%ADnh). [Máy nói](/w/index.php?title=M%C3%A1y_n%C3%B3i&action=edit&redlink=1) và [thiết bị nhận dạng giọng nói](/w/index.php?title=Thi%E1%BA%BFt_b%E1%BB%8B_nh%E1%BA%ADn_d%E1%BA%A1ng_gi%E1%BB%8Dng_n%C3%B3i&action=edit&redlink=1) sử dụng kiến thức [ngữ âm học](/wiki/Ng%E1%BB%AF_%C3%A2m_h%E1%BB%8Dc) và [âm vị học](/wiki/%C3%82m_v%E1%BB%8B_h%E1%BB%8Dc) để cung cấp các giao diện giọng nói cho máy tính. Các ứng dụng của [ngôn ngữ học máy tính](/w/index.php?title=Ng%C3%B4n_ng%E1%BB%AF_h%E1%BB%8Dc_m%C3%A1y_t%C3%ADnh&action=edit&redlink=1) trong việc [dịch bằng máy](/w/index.php?title=D%E1%BB%8Bch_b%E1%BA%B1ng_m%C3%A1y&action=edit&redlink=1), [dịch thuật có sự hỗ trợ của máy tính](/w/index.php?title=D%E1%BB%8Bch_thu%E1%BA%ADt_c%C3%B3_h%E1%BB%97_tr%E1%BB%A3_c%E1%BB%A7a_m%C3%A1y_t%C3%ADnh&action=edit&redlink=1), và việc [xử lý ngôn ngữ tự nhiên](/wiki/X%E1%BB%AD_l%C3%BD_ng%C3%B4n_ng%E1%BB%AF_t%E1%BB%B1_nhi%C3%AAn) là những lĩnh vực ngôn ngữ học ứng dụng gặt hái được nhiều thành quả và đã tiến lên vị trí dẫn đầu trong những năm gần đây khi khả năng của máy tính ngày càng nâng cao. Ảnh hưởng của các ứng dụng này đã đem lại sự tác động tích cực đến các lý thuyết về cú pháp học cũng như ngữ nghĩa học, vì việc mô phỏng các lý thuyết này trên máy tính giới hạn chúng trong phạm vi các thao tác [tính toán được](/w/index.php?title=L%C3%BD_thuy%E1%BA%BFt_t%C3%ADnh_to%C3%A1n&action=edit&redlink=1) và nhờ vậy, đem lại cơ sở toán học vững chắc hơn.
### Ngôn ngữ học lịch đại[
[sửa](/w/index.php?title=Ng%C3%B4n_ng%E1%BB%AF_h%E1%BB%8Dc&veaction=edit&vesection=10) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Ng%C3%B4n_ng%E1%BB%AF_h%E1%BB%8Dc&action=edit§ion=10)]
Trong khi cốt lõi của ngôn ngữ học lý thuyết là chú trọng nghiên cứu ngôn ngữ vào một thời điểm nhất định (thông thường là ở hiện tại),
[ngôn ngữ học lịch đại](/w/index.php?title=Ng%C3%B4n_ng%E1%BB%AF_h%E1%BB%8Dc_l%E1%BB%8Bch_%C4%91%E1%BA%A1i&action=edit&redlink=1) tìm hiểu xem ngôn ngữ thay đổi như thế nào theo thời gian, có khi xem xét đến cả hàng thế kỷ. Ngôn ngữ lịch đại vừa đem đến một lịch sử ngôn ngữ phong phú (môn ngôn ngữ học đã phát triển từ ngôn ngữ học lịch đại), vừa tạo ra một nền móng lý thuyết vững chắc cho việc nghiên cứu [sự thay đổi của ngôn ngữ](/w/index.php?title=S%E1%BB%B1_thay_%C4%91%E1%BB%95i_c%E1%BB%A7a_ng%C3%B4n_ng%E1%BB%AF&action=edit&redlink=1).
Ở các trường Đại học Mỹ (
[Hợp chủng quốc Hoa Kỳ](/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3)), khuynh hướng phi lịch đại chiếm ưu thế trong môn ngôn ngữ học. Nhiều khoá ngôn ngữ học nhập môn chỉ đề cập ngôn ngữ học lịch đại một cách qua loa. Việc chuyển trọng tâm sang hướng phi lịch đại đã bắt đầu với [Saussure](/wiki/Ferdinand_de_Saussure) và trở nên phổ biến với [Noam Chomsky](/wiki/Noam_Chomsky).
Các nhánh ngôn ngữ học có tính lịch đại gồm có
[ngôn ngữ học lịch đại so sánh](/w/index.php?title=Ng%C3%B4n_ng%E1%BB%AF_h%E1%BB%8Dc_l%E1%BB%8Bch_%C4%91%E1%BA%A1i_so_s%C3%A1nh&action=edit&redlink=1) và [từ nguyên học](/wiki/T%E1%BB%AB_nguy%C3%AAn_h%E1%BB%8Dc).
## Xem thêm[
[sửa](/w/index.php?title=Ng%C3%B4n_ng%E1%BB%AF_h%E1%BB%8Dc&veaction=edit&vesection=11) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Ng%C3%B4n_ng%E1%BB%AF_h%E1%BB%8Dc&action=edit§ion=11)]
|
|![]()
*trong từ điển mở tiếng Việt* [ngôn ngữ học](//vi.wiktionary.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Search/ng%C3%B4n_ng%E1%BB%AF_h%E1%BB%8Dc) [Wiktionary](/wiki/Wiktionary)
### Danh sách[
[sửa](/w/index.php?title=Ng%C3%B4n_ng%E1%BB%AF_h%E1%BB%8Dc&veaction=edit&vesection=12) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Ng%C3%B4n_ng%E1%BB%AF_h%E1%BB%8Dc&action=edit§ion=12)] [Danh sách các chủ đề ngôn ngữ học cơ bản](/w/index.php?title=Danh_s%C3%A1ch_c%C3%A1c_ch%E1%BB%A7_%C4%91%E1%BB%81_ng%C3%B4n_ng%E1%BB%AF_h%E1%BB%8Dc_c%C6%A1_b%E1%BA%A3n&action=edit&redlink=1) [Danh sách các chủ đề khoa học tri giác](/w/index.php?title=Danh_s%C3%A1ch_c%C3%A1c_ch%E1%BB%A7_%C4%91%E1%BB%81_khoa_h%E1%BB%8Dc_tri_gi%C3%A1c&action=edit&redlink=1) [Danh sách các chủ đề ngôn ngữ học](/w/index.php?title=Danh_s%C3%A1ch_c%C3%A1c_ch%E1%BB%A7_%C4%91%E1%BB%81_ng%C3%B4n_ng%E1%BB%AF_h%E1%BB%8Dc&action=edit&redlink=1) [Danh sách các chuyên ngành ngôn ngữ học](/w/index.php?title=Danh_s%C3%A1ch_c%C3%A1c_chuy%C3%AAn_ng%C3%A0nh_ng%C3%B4n_ng%E1%BB%AF_h%E1%BB%8Dc&action=edit&redlink=1) [Danh sách các trường dạy ngôn ngữ học khoá hè](/w/index.php?title=Danh_s%C3%A1ch_c%C3%A1c_tr%C6%B0%E1%BB%9Dng_d%E1%BA%A1y_ng%C3%B4n_ng%E1%BB%AF_h%E1%BB%8Dc_kho%C3%A1_h%C3%A8&action=edit&redlink=1)
|
|![]()
[Ngôn ngữ học](//commons.wikimedia.org/wiki/Category:Linguistics?uselang=vi)
### Các chủ đề liên quan[
[sửa](/w/index.php?title=Ng%C3%B4n_ng%E1%BB%AF_h%E1%BB%8Dc&veaction=edit&vesection=13) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Ng%C3%B4n_ng%E1%BB%AF_h%E1%BB%8Dc&action=edit§ion=13)] [Anthropological linguistics](/w/index.php?title=Anthropological_linguistics&action=edit&redlink=1) [Articulatory phonology](/w/index.php?title=Articulatory_phonology&action=edit&redlink=1) [Biosemiotics](/w/index.php?title=Biosemiotics&action=edit&redlink=1) [Ngôn ngữ học tri nhận](/w/index.php?title=Ng%C3%B4n_ng%E1%BB%AF_h%E1%BB%8Dc_tri_nh%E1%BA%ADn&action=edit&redlink=1) [Khoa học tri nhận](/w/index.php?title=Khoa_h%E1%BB%8Dc_tri_nh%E1%BA%ADn&action=edit&redlink=1) [Ngôn ngữ học so sánh](/w/index.php?title=Ng%C3%B4n_ng%E1%BB%AF_h%E1%BB%8Dc_so_s%C3%A1nh&action=edit&redlink=1) [Ngôn ngữ học máy tính](/w/index.php?title=Ng%C3%B4n_ng%E1%BB%AF_h%E1%BB%8Dc_m%C3%A1y_t%C3%ADnh&action=edit&redlink=1) [Ngôn ngữ học lịch sử](/w/index.php?title=Ng%C3%B4n_ng%E1%BB%AF_h%E1%BB%8Dc_l%E1%BB%8Bch_s%E1%BB%AD&action=edit&redlink=1) [Concept Mining](/w/index.php?title=Concept_Mining&action=edit&redlink=1) [Ngôn ngữ học khối liêu](/w/index.php?title=Ng%C3%B4n_ng%E1%BB%AF_h%E1%BB%8Dc_kh%E1%BB%91i_li%C3%AAu&action=edit&redlink=1) [Critical discourse analysis](/w/index.php?title=Critical_discourse_analysis&action=edit&redlink=1) [Cryptanalysis](/wiki/Ph%C3%A2n_t%C3%ADch_m%E1%BA%ADt_m%C3%A3) [Phân tích hội thoại](/wiki/Ph%C3%A2n_t%C3%ADch_h%E1%BB%99i_tho%E1%BA%A1i) [Ngôn ngữ học miên tả](/w/index.php?title=Ng%C3%B4n_ng%E1%BB%AF_h%E1%BB%8Dc_mi%C3%AAn_t%E1%BA%A3&action=edit&redlink=1) [Ecolinguistics](/w/index.php?title=Ecolinguistics&action=edit&redlink=1) [Embodied cognitive science](/w/index.php?title=Embodied_cognitive_science&action=edit&redlink=1) [Endangered languages](/w/index.php?title=Endangered_languages&action=edit&redlink=1) [Evolutionary linguistics](/w/index.php?title=Evolutionary_linguistics&action=edit&redlink=1) [Forensic linguistics](/w/index.php?title=Forensic_linguistics&action=edit&redlink=1) [Glottometrics](/w/index.php?title=Glottometrics&action=edit&redlink=1) [Lịch sử ngôn ngữ học](/w/index.php?title=L%E1%BB%8Bch_s%E1%BB%AD_ng%C3%B4n_ng%E1%BB%AF_h%E1%BB%8Dc&action=edit&redlink=1) [Ngôn ngữ học lịch sử](/w/index.php?title=Ng%C3%B4n_ng%E1%BB%AF_h%E1%BB%8Dc_l%E1%BB%8Bch_s%E1%BB%AD&action=edit&redlink=1) [Integrational linguistics](/w/index.php?title=Integrational_linguistics&action=edit&redlink=1) [Ngữ năng liên văn hoá](/w/index.php?title=Ng%E1%BB%AF_n%C4%83ng_li%C3%AAn_v%C4%83n_ho%C3%A1&action=edit&redlink=1) [Thủ đắc ngôn ngữ](/w/index.php?title=Th%E1%BB%A7_%C4%91%E1%BA%AFc_ng%C3%B4n_ng%E1%BB%AF&action=edit&redlink=1) [Language attrition](/w/index.php?title=Language_attrition&action=edit&redlink=1) [Máy ngôn ngữ](/w/index.php?title=M%C3%A1y_ng%C3%B4n_ng%E1%BB%AF&action=edit&redlink=1) [Lexicography](/w/index.php?title=Lexicography&action=edit&redlink=1)/ [Lexicology](/w/index.php?title=Lexicology&action=edit&redlink=1) [Điển dạng ngôn ngữ](/w/index.php?title=%C4%90i%E1%BB%83n_d%E1%BA%A1ng_ng%C3%B4n_ng%E1%BB%AF&action=edit&redlink=1) [Metacommunicative competence](/w/index.php?title=Metacommunicative_competence&action=edit&redlink=1) [Quá trình ngôn ngữ học tự nhiên](/w/index.php?title=Qu%C3%A1_tr%C3%ACnh_ng%C3%B4n_ng%E1%BB%AF_h%E1%BB%8Dc_t%E1%BB%B1_nhi%C3%AAn&action=edit&redlink=1) [Ngôn ngữ học thần kinh](/w/index.php?title=Ng%C3%B4n_ng%E1%BB%AF_h%E1%BB%8Dc_th%E1%BA%A7n_kinh&action=edit&redlink=1) [Chính tả học](/w/index.php?title=Ch%C3%ADnh_t%E1%BA%A3_h%E1%BB%8Dc&action=edit&redlink=1) [Hoạt động đọc](/w/index.php?title=Ho%E1%BA%A1t_%C4%91%E1%BB%99ng_%C4%91%E1%BB%8Dc&action=edit&redlink=1) [Thủ đắc ngôn ngữ thứ hai](/w/index.php?title=Th%E1%BB%A7_%C4%91%E1%BA%AFc_ng%C3%B4n_ng%E1%BB%AF_th%E1%BB%A9_hai&action=edit&redlink=1) [Triệu chứng học](/w/index.php?title=Tri%E1%BB%87u_ch%E1%BB%A9ng_h%E1%BB%8Dc&action=edit&redlink=1) [Ngôn ngữ học xã hội](/w/index.php?title=Ng%C3%B4n_ng%E1%BB%AF_h%E1%BB%8Dc_x%C3%A3_h%E1%BB%99i&action=edit&redlink=1) [Ngôn ngữ học cơ tầng](/w/index.php?title=Ng%C3%B4n_ng%E1%BB%AF_h%E1%BB%8Dc_c%C6%A1_t%E1%BA%A7ng&action=edit&redlink=1) [Cấu trúc luận](/w/index.php?title=C%E1%BA%A5u_tr%C3%BAc_lu%E1%BA%ADn&action=edit&redlink=1) [Ngôn ngữ học văn bản](/w/index.php?title=Ng%C3%B4n_ng%E1%BB%AF_h%E1%BB%8Dc_v%C4%83n_b%E1%BA%A3n&action=edit&redlink=1) [Hệ thống viếts](/w/index.php?title=H%E1%BB%87_th%E1%BB%91ng_vi%E1%BA%BFt&action=edit&redlink=1)
## Tham khảo[
[sửa](/w/index.php?title=Ng%C3%B4n_ng%E1%BB%AF_h%E1%BB%8Dc&veaction=edit&vesection=14) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Ng%C3%B4n_ng%E1%BB%AF_h%E1%BB%8Dc&action=edit§ion=14)] **Chomsky, Noam. 1957. "Syntactic Structures". Mouton, the Hague.** [^](#cite_ref-1)
### Các sách giáo khoa[
[sửa](/w/index.php?title=Ng%C3%B4n_ng%E1%BB%AF_h%E1%BB%8Dc&veaction=edit&vesection=15) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Ng%C3%B4n_ng%E1%BB%AF_h%E1%BB%8Dc&action=edit§ion=15)]
- Aitchison, Jean (1999) [1995].
*Linguistics: An Introduction*(ấn bản 2). London: Hodder & Stoughton.
- Akmajian, Adrian (2001).
*Linguistics*. et al. MIT Press. [ISBN 0-262-51123-1](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0262511231).
- Griniewicz, Sergiusz; Elwira M. Dubieniec (2004).
*Introduction To Linguistics*(ấn bản 2). Białystok, WSFiZ. tr. 91.
- Hudson, G. (2000)
*Essential Introductory Linguistics*. Oxford: Blackwell.
- Lyons, John (1995),
*Linguistic Semantics*, Cambridge University Press. ( [ISBN 0-521-43877-2](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0521438772))
- Napoli, Donna J. (2003)
*Language Matters. A Guide to Everyday Questions about Language*. Oxford University Press.
- O'Grady, William D., Michael Dobrovolsky & Francis Katamba [eds.] (2001),
*Contemporary Linguistics*, Longman. ( [ISBN 0-582-24691-1](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0582246911)) - Lower Level
- Taylor, John R. (2003),
*Cognitive Grammar*, Oxford University Press. ( [ISBN 0-19-870033-4](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0198700334))
- Trask, R. L. (1995)
*Language: The Basics*. London: Routledge.
- Ungerer, Friedrich & Hans-Jorg Schmid (1996),
*An Introduction to Cognitive Linguistics*, Longman. ( [ISBN 0-582-23966-4](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0582239664))
### Các tác phẩm học thuật[
[sửa](/w/index.php?title=Ng%C3%B4n_ng%E1%BB%AF_h%E1%BB%8Dc&veaction=edit&vesection=16) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Ng%C3%B4n_ng%E1%BB%AF_h%E1%BB%8Dc&action=edit§ion=16)] [Chomsky, Noam](/wiki/Noam_Chomsky), (1969), *Aspects of the Theory of Syntax*. [Fauconnier, Gilles](/w/index.php?title=Gilles_Fauconnier&action=edit&redlink=1)
- (1995),
*Mental Spaces*, 2nd ed., Cambridge University Press. ( [ISBN 0-521-44949-9](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0521449499))
- (1997),
*Mappings in Thought and Language*, Cambridge University Press. ( [ISBN 0-521-59953-9](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0521599539))
- &
[Mark Turner](/w/index.php?title=Mark_Turner_(cognitive_scientist)&action=edit&redlink=1)(2003), *The Way We Think*, Basic Books. ( [ISBN 0-465-08786-8](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0465087868))
- Rymer, p. 48, quoted in Fauconnier and Turner, p. 353
- (1995),
[Sampson, Geoffrey](/w/index.php?title=Geoffrey_Sampson&action=edit&redlink=1)(1982), *Schools of Linguistics*, Stanford University Press. ( [ISBN 0-8047-1125-9](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0804711259))
- Sweetser, Eve (1992),
*From Etymology to Pragmatics*, repr ed., Cambridge University Press. ( [ISBN 0-521-42442-9](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0521424429))
- Van Orman Quine, Willard (1960),
[, MIT Press. (](http://mitpress.mit.edu/0262670011) *Word and Object* [ISBN 0-262-67001-1](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0262670011))
### Các tác phẩm đại chúng[
[sửa](/w/index.php?title=Ng%C3%B4n_ng%E1%BB%AF_h%E1%BB%8Dc&veaction=edit&vesection=17) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Ng%C3%B4n_ng%E1%BB%AF_h%E1%BB%8Dc&action=edit§ion=17)]
- Bloomfield, Leonard.
*Language*. [Burgess, Anthony](/w/index.php?title=Anthony_Burgess&action=edit&redlink=1)
- (1964),
[Language Made Plain](/w/index.php?title=Language_Made_Plain&action=edit&redlink=1)
- (1992),
[A Mouthful of Air](/w/index.php?title=A_Mouthful_of_Air&action=edit&redlink=1)
- (1964),
- Deacon, Terrence (1998),
*The Symbolic Species*, WW Norton & Co. ( [ISBN 0-393-31754-4](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0393317544))
- Deutscher, Guy, Dr. (2005),
*The Unfolding of Language*, Metropolitan Books ( [ISBN 0-8050-7907-6](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0805079076)) ( [ISBN 978-0-8050-7907-4](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/9780805079074)
- Harrison, K. David. (2007) When Languages Die: The Extinction of the World's Languages and the Erosion of Human Knowledge. New York and London: Oxford University Press.
- Hayakawa, Alan R & S. I. (1990),
*Language in Thought and Action*, Harvest. ( [ISBN 0-15-648240-1](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0156482401)) [Pinker, Steven](/w/index.php?title=Steven_Pinker&action=edit&redlink=1)
- (2000),
*, repr ed., Perennial. (* [The Language Instinct](/w/index.php?title=The_Language_Instinct&action=edit&redlink=1) [ISBN 0-06-095833-2](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0060958332))
- (2000),
*Words and Rules*, Perennial. ( [ISBN 0-06-095840-5](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0060958405))
- (2000),
- Rymer, Russ (1992),
*Annals of Science*in " [The New Yorker](http://newyorker.com/)", 13th April
- Sapir, Edward.
*Language*. [Saussure, Ferdinand de](/w/index.php?title=Saussure,_Ferdinand_de&action=edit&redlink=1). *.jhipouhoup* [Cours de linguistique générale](/w/index.php?title=Course_in_general_linguistics&action=edit&redlink=1)
- White, Lydia (1992),
*Universal Grammar and Second Language Acquisition*.
### Sách tham khảo[
[sửa](/w/index.php?title=Ng%C3%B4n_ng%E1%BB%AF_h%E1%BB%8Dc&veaction=edit&vesection=18) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Ng%C3%B4n_ng%E1%BB%AF_h%E1%BB%8Dc&action=edit§ion=18)]
- Aronoff, Mark & Janie Rees-Miller (Eds.) (2003)
*The Handbook of Linguistics*. Blackwell Publishers. ( [ISBN 1-4051-0252-7](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/1405102527))
- Asher, R. (Ed.) (1993)
*Encyclopedia of Language and Linguistics*. Oxford: Pergamon Press. 10 vols.
- Bright, William (Ed) (1992)
*International Encyclopedia of Linguistics*. Oxford University Press. 4 Vols.
- Brown, Keith R. (Ed.) (2005)
*Encyclopedia of Language and Linguistics*(2nd ed.). Elsevier. 14 vols.
- Bussmann, H. (1996)
*Routledge Dictionary of Language and Linguistics*. Routledge (translated from German). [Crystal, David](/w/index.php?title=David_Crystal&action=edit&redlink=1)
- (1987)
*The Cambridge Encyclopaedia of Language*. Cambridge University Press.
- (1991)
*A Dictionary of Linguistics and Phonetics*. Blackwell. ( [ISBN 0-631-17871-6](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0631178716))
- (1992)
*An Encyclopaedic Dictionary of Language and Languages*. Oxford: Blackwell.
- (1987)
- Graffi, G. 2001 200 Years of Syntax. A Critical Survey, Amsterdam, Benjamins, 2001.
- Frawley, William (Ed.) (2003)
*International Encyclopedia of Linguistics*(2nd ed.). Oxford University Press.
- Malmkjaer, Kirsten (1991)
*The Linguistics Encyclopaedia*. Routledge ( [ISBN 0-415-22210-9](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0415222109)) [Trask, R. L.](/w/index.php?title=Larry_Trask&action=edit&redlink=1)
- (1993)
*A Dictionary of Grammatical Terms in Linguistics*. Routledge. ( [ISBN 0-415-08628-0](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0415086280))
- (1996)
*Dictionary of Phonetics and Phonology*. Routledge.
- (1997)
*A student's dictionary of language and linguistics*.
- (1999)
*Key Concepts in Language and Linguistics*. London: Routledge.
- (1993)
## Liên kết ngoài[
[sửa](/w/index.php?title=Ng%C3%B4n_ng%E1%BB%AF_h%E1%BB%8Dc&veaction=edit&vesection=19) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Ng%C3%B4n_ng%E1%BB%AF_h%E1%BB%8Dc&action=edit§ion=19)] [Subfields according to the Linguistic Society of America](http://www.lsadc.org/info/ling-fields.cfm) [Glossary of linguistic terms](http://www.sil.org/linguistics/GlossaryOfLinguisticTerms/index.htm)and [French<->English glossary](http://www.sil.org/linguistics/glossary_fe/)at [SIL International](/w/index.php?title=SIL_International&action=edit&redlink=1) ["Linguistics" section](http://www.unizar.es/departamentos/filologia_inglesa/garciala/bibliography.html)of A Bibliography of Literary Theory, Criticism and Philology, ed. J. A. García Landa (University of Zaragoza, Spain)
- Linguistics and language-related
[wiki](/wiki/Wiki)articles on [Scholarpedia](http://www.scholarpedia.org/article/Language)and [Citizendium](http://en.citizendium.org/wiki/Linguistics)
|
|

X-Cache: cp1066 hit (1), cp1067 frontend miss (0)


text:
Pana, Illinois
Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
Pana là một thành phố thuộc quận Christian, tiểu bang Illinois, Hoa Kỳ. Năm 2010, dân số của thành phố này là 5847 người.[1]
Dân số[sửa | sửa mã nguồn]
Dân số qua các năm:
- Năm 2000: 5614 người.
- Năm 2010: 5847 người.
Tham khảo[sửa | sửa mã nguồn]
- ^ “2010 Census Gazetteer Files”. Cục Thống kê Dân số Hoa Kỳ. Truy cập ngày 7 tháng 10 năm 2012.

markdown:
# Pana, Illinois
Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
|
|Pana
|—
|Thành phố —
|
|Pana, Illinois
|Tọa độ:
|[Quốc gia](/wiki/Qu%E1%BB%91c_gia) [Hoa Kỳ](/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3) [Tiểu bang](/wiki/Ti%E1%BB%83u_bang_Hoa_K%E1%BB%B3) [Illinois](/wiki/Illinois) [Quận](/w/index.php?title=Danh_d%C3%A1ch_c%C3%A1c_qu%E1%BA%ADn_%E1%BB%9F_Illinois&action=edit&redlink=1) [Quận Christian](/wiki/Qu%E1%BA%ADn_Christian,_Illinois) **Dân số**(2010) [Múi giờ](/wiki/M%C3%BAi_gi%E1%BB%9D) [CST](/wiki/M%C3%BAi_gi%E1%BB%9D_mi%E1%BB%81n_Trung_(B%E1%BA%AFc_M%E1%BB%B9))( [UTC-6](/wiki/UTC-6)) [DST](/wiki/Quy_%C6%B0%E1%BB%9Bc_gi%E1%BB%9D_m%C3%B9a_h%C3%A8)) **CDT**( [UTC-5](/wiki/UTC-5)) **Pana** là một [thành phố](/wiki/Th%C3%A0nh_ph%E1%BB%91) thuộc [quận Christian](/wiki/Qu%E1%BA%ADn_Christian,_Illinois), tiểu bang [Illinois](/wiki/Illinois), [Hoa Kỳ](/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3). Năm 2010, dân số của thành phố này là 5847 người. [[1]](#cite_note-1)
## Dân số[
[sửa](/w/index.php?title=Pana,_Illinois&veaction=edit&vesection=1) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Pana,_Illinois&action=edit§ion=1)]
Dân số qua các năm:
- Năm 2000: 5614 người.
- Năm 2010: 5847 người.
## Tham khảo[
[sửa](/w/index.php?title=Pana,_Illinois&veaction=edit&vesection=2) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Pana,_Illinois&action=edit§ion=2)] [^](#cite_ref-1) [“2010 Census Gazetteer Files”](http://www.census.gov/geo/www/gazetteer/gazetteer2010.html). [Cục Thống kê Dân số Hoa Kỳ](/wiki/C%E1%BB%A5c_Th%E1%BB%91ng_k%C3%AA_D%C3%A2n_s%E1%BB%91_Hoa_K%E1%BB%B3). Truy cập ngày 7 tháng 10 năm 2012.

WARC-Type: response

Content-Type: application/http; msgtype=response

Server: Apache

X-Content-Type-Options: nosniff

Content-language: vi

X-UA-Compatible: IE=Edge

Vary: Accept-Encoding,Cookie

Content-Encoding: gzip

Content-Type: text/html; charset=UTF-8

Via: 1.1 varnish, 1.1 varnish

Accept-Ranges: bytes

Connection: close

X-Cache: cp1067 miss (0), cp1053 frontend miss (0)

Cache-Control: private, s-maxage=0, max-age=0, must-revalidate

X-Analytics: php=zend


text:
Scuderia Ferrari
Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
Scuderia Ferrari là một đội đua ô tô Công thức 1 thuộc công ty sản xuất ô tô Ferrari.
Đội được thành lập năm 1929 và thi đấu cho Alfa Romeo đến năm 1939. Ferrari tham dự Công thức 1 lần đầu tiên năm 1948 với chiếc xe Tipo 125 F1. Tính đến nay, Ferrari là đội đua lâu đời và thành công nhất lịch sử Công thức 1 với 14 lần vô địch cá nhân và 14 lần vô địch đội đua.
Đội đua tham dự giải Công thức 1 năm 2007 gồm Felipe Massa và Kimi Räikkönen.
Ngày 12 tháng 1 năm 2009, Ferrari ra mắt chiếc xe F60.[1]
Các tay đua từng tham gia đội[sửa | sửa mã nguồn]
- Alberto Ascari (1950-1953)
- Juan Manuel Fangio (1956)
- Luigi Villoresi (1950-1953)
- José Froilán González (1951, 1954-1955, 1957, 1960)
- Giuseppe Farina (1952-1955)
- Peter Collins (1956-1958)
- Luigi Musso (1956-1958)
- Mike Hawthorn (1953-1954, 1957-1958)
- Alfonso de Portago (1956-1957)
- Phil Hill (1958-1962)
- Dan Gurney (1959)
- Wolfgang von Trips (1957-1958, 1960-1961)
- Richie Ginther (1960-1961)
- Ricardo Rodriguez (1961-1962)
- Lorenzo Bandini (1962, 1964-1967)
- Pedro Rodríguez (1961-1962)
- Chris Amon (1967-1969)
- Derek Bell (1968-1969)
- Jonathan Williams (1967)
- Ignazio Giunti (1970-1971)
- Clay Regazzoni (1970-1972, 1974-1976)
- Jacky Ickx (1968, 1970-1973)
- Niki Lauda (1974-1977)
- Carlos Reutemann (1977-1978)
- Gilles Villeneuve (1977-1982)
- Jody Scheckter (1979-1980)
- Didier Pironi (1981-1982)
- Mario Andretti (1971-1972, 1982)
- René Arnoux (1983-1985)
- Michele Alboreto (1984-1988)
- Stefan Johansson (1985-1986)
- Nigel Mansell (1989-1990)
- Alain Prost (1990-1991)
- Jean Alesi (1991-1995)
- Ivan Capelli (1992)
- Nicola Larini (1992, 1994)
- Gerhard Berger (1987-1989 và 1993-1995)
- Eddie Irvine (1996-1999)
- Mika Salo (1999)
- Rubens Barrichello (2000-2005)
- Michael Schumacher (1996-2006)
- Felipe Massa (2006-)
- Kimi Räikkönen (2007-2009)
- Fernando Alonso (2010-)
Chú thích[sửa | sửa mã nguồn]
Liên kết ngoài[sửa | sửa mã nguồn]

markdown:
# Scuderia Ferrari
Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
|
|![]()
![ ểu trưng truyền thống của Scuderia Ferrari năm 2007](//upload.wikimedia.org/wikipedia/vi/thumb/2/25/Scuderia_Ferrari_Logo_2007.jpg/150px-Scuderia_Ferrari_Logo_2007.jpg)
![ ểu trưng truyền thống của Scuderia Ferrari năm 2007](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/vi/thumb/2/25/Scuderia_Ferrari_Logo_2007.jpg/150px-Scuderia_Ferrari_Logo_2007.jpg)
[Marlboro](/w/index.php?title=Marlboro_(thu%E1%BB%91c_l%C3%A1)&action=edit&redlink=1) [Maranello](/wiki/Maranello), [Ý](/wiki/%C3%9D) ![ Flag of Italy.svg](//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/0/03/Flag_of_Italy.svg/22px-Flag_of_Italy.svg.png)
![ Flag of Italy.svg](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/0/03/Flag_of_Italy.svg/22px-Flag_of_Italy.svg.png)
[Stefano Domenicali](/w/index.php?title=Stefano_Domenicali&action=edit&redlink=1) ![ Flag of Italy.svg](//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/0/03/Flag_of_Italy.svg/22px-Flag_of_Italy.svg.png)
![ Flag of Italy.svg](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/0/03/Flag_of_Italy.svg/22px-Flag_of_Italy.svg.png)
[Aldo Costa](/w/index.php?title=Aldo_Costa&action=edit&redlink=1) ![ Flag of Brazil.svg](//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/0/05/Flag_of_Brazil.svg/22px-Flag_of_Brazil.svg.png)
![ Flag of Brazil.svg](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/0/05/Flag_of_Brazil.svg/22px-Flag_of_Brazil.svg.png)
[Felipe Massa](/wiki/Felipe_Massa)
4.
![ Flag of Spain.svg](//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/9/9a/Flag_of_Spain.svg/22px-Flag_of_Spain.svg.png)
![ Flag of Spain.svg](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/9/9a/Flag_of_Spain.svg/22px-Flag_of_Spain.svg.png)
[Fernando Alonso](/wiki/Fernando_Alonso) ![ Flag of France.svg](//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/c/c3/Flag_of_France.svg/22px-Flag_of_France.svg.png)
![ Flag of France.svg](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/c/c3/Flag_of_France.svg/22px-Flag_of_France.svg.png)
[Jules Bianchi](/w/index.php?title=Jules_Bianchi&action=edit&redlink=1) ![ Flag of Spain.svg](//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/9/9a/Flag_of_Spain.svg/22px-Flag_of_Spain.svg.png)
![ Flag of Spain.svg](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/9/9a/Flag_of_Spain.svg/22px-Flag_of_Spain.svg.png)
[Marc Gené](/w/index.php?title=Marc_Gen%C3%A9&action=edit&redlink=1) [150th Italia](/w/index.php?title=Ferrari_150th_Italia&action=edit&redlink=1) [Ferrari](/wiki/Ferrari)056 2.4 V8 [Pirelli](/w/index.php?title=Pirelli&action=edit&redlink=1) **Thành tích tại** [Công thức 1](/wiki/C%C3%B4ng_th%E1%BB%A9c_1) [Monaco 1950](/w/index.php?title=Gi%E1%BA%A3i_%C4%91ua_%C3%B4_t%C3%B4_C%C3%B4ng_th%E1%BB%A9c_1_Monaco_1950&action=edit&redlink=1) [Abu Dhabi 2010](/w/index.php?title=Gi%E1%BA%A3i_%C4%91ua_%C3%B4_t%C3%B4_C%C3%B4ng_th%E1%BB%A9c_1_Abu_Dhabi_2010&action=edit&redlink=1) [Vô địch đội đua](/w/index.php?title=Danh_s%C3%A1ch_c%C3%A1c_nh%C3%A0_s%E1%BA%A3n_xu%E1%BA%A5t_v%C3%B4_%C4%91%E1%BB%8Bch_C%C3%B4ng_th%E1%BB%A9c_1_th%E1%BA%BF_gi%E1%BB%9Bi&action=edit&redlink=1) [Vô địch cá nhân](/w/index.php?title=Danh_s%C3%A1ch_c%C3%A1c_tay_%C4%91ua_v%C3%B4_%C4%91%E1%BB%8Bch_C%C3%B4ng_th%E1%BB%A9c_1_th%E1%BA%BF_gi%E1%BB%9Bi&action=edit&redlink=1) [Chạy 1 vòng nhanh nhất](/w/index.php?title=Ch%E1%BA%A1y_1_v%C3%B2ng_nhanh_nh%E1%BA%A5t&action=edit&redlink=1) [Công thức 1 2008](/wiki/C%C3%B4ng_th%E1%BB%A9c_1_2008) **Scuderia Ferrari** là một đội đua ô tô [Công thức 1](/wiki/C%C3%B4ng_th%E1%BB%A9c_1) thuộc công ty sản xuất [ô tô](/wiki/%C3%94_t%C3%B4) [Ferrari](/wiki/Ferrari).
Đội được thành lập năm
[1929](/wiki/1929) và thi đấu cho [Alfa Romeo](/wiki/Alfa_Romeo) đến năm [1939](/wiki/1939). Ferrari tham dự [Công thức 1](/wiki/C%C3%B4ng_th%E1%BB%A9c_1) lần đầu tiên năm [1948](/wiki/1948) với chiếc xe Tipo 125 F1. Tính đến nay, Ferrari là đội đua lâu đời và thành công nhất lịch sử [Công thức 1](/wiki/C%C3%B4ng_th%E1%BB%A9c_1) với 14 lần vô địch cá nhân và 14 lần vô địch đội đua.
Đội đua tham dự giải
[Công thức 1 năm 2007](/wiki/C%C3%B4ng_th%E1%BB%A9c_1_n%C4%83m_2007) gồm [Felipe Massa](/wiki/Felipe_Massa) và [Kimi Räikkönen](/wiki/Kimi_R%C3%A4ikk%C3%B6nen).
Ngày
[12 tháng 1](/wiki/12_th%C3%A1ng_1) năm 2009, Ferrari ra mắt chiếc xe [F60](/w/index.php?title=Ferrari_F60&action=edit&redlink=1). [[1]](#cite_note-F60-1)
## Các tay đua từng tham gia đội[
[sửa](/w/index.php?title=Scuderia_Ferrari&veaction=edit&vesection=1) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Scuderia_Ferrari&action=edit§ion=1)] [Alberto Ascari](/w/index.php?title=Alberto_Ascari&action=edit&redlink=1)(1950-1953) [Juan Manuel Fangio](/w/index.php?title=Juan_Manuel_Fangio&action=edit&redlink=1)(1956) [Luigi Villoresi](/w/index.php?title=Luigi_Villoresi&action=edit&redlink=1)(1950-1953) [José Froilán González](/w/index.php?title=Jos%C3%A9_Froil%C3%A1n_Gonz%C3%A1lez&action=edit&redlink=1)(1951, 1954-1955, 1957, 1960) [Giuseppe Farina](/w/index.php?title=Giuseppe_Farina&action=edit&redlink=1)(1952-1955) [Peter Collins](/w/index.php?title=Peter_Collins_(v%E1%BA%ADn_%C4%91%E1%BB%99ng_vi%C3%AAn_%C4%91ua_%C3%B4_t%C3%B4)&action=edit&redlink=1)(1956-1958) [Luigi Musso](/w/index.php?title=Luigi_Musso&action=edit&redlink=1)(1956-1958) [Mike Hawthorn](/w/index.php?title=Mike_Hawthorn&action=edit&redlink=1)(1953-1954, 1957-1958) [Alfonso de Portago](/w/index.php?title=Alfonso_de_Portago&action=edit&redlink=1)(1956-1957) [Phil Hill](/w/index.php?title=Phil_Hill&action=edit&redlink=1)(1958-1962) [Dan Gurney](/w/index.php?title=Dan_Gurney&action=edit&redlink=1)(1959) [Wolfgang von Trips](/w/index.php?title=Wolfgang_von_Trips&action=edit&redlink=1)(1957-1958, 1960-1961) [Richie Ginther](/w/index.php?title=Richie_Ginther&action=edit&redlink=1)(1960-1961) [Ricardo Rodriguez](/w/index.php?title=Ricardo_Rodr%C3%ADguez_(C%C3%B4ng_th%E1%BB%A9c_1)&action=edit&redlink=1)(1961-1962) [Lorenzo Bandini](/w/index.php?title=Lorenzo_Bandini&action=edit&redlink=1)(1962, 1964-1967) [Pedro Rodríguez](/w/index.php?title=Pedro_Rodr%C3%ADguez_(v%E1%BA%ADn_%C4%91%E1%BB%99ng_vi%C3%AAn_%C4%91ua_%C3%B4_t%C3%B4)&action=edit&redlink=1)(1961-1962) [Chris Amon](/w/index.php?title=Chris_Amon&action=edit&redlink=1)(1967-1969) [Derek Bell](/w/index.php?title=Derek_Bell_(v%E1%BA%ADn_%C4%91%E1%BB%99ng_vi%C3%AAn_%C4%91ua_%C3%B4_t%C3%B4)&action=edit&redlink=1)(1968-1969) [Jonathan Williams](/w/index.php?title=Jonathan_Williams_(v%E1%BA%ADn_%C4%91%E1%BB%99ng_vi%C3%AAn_%C4%91ua_%C3%B4_t%C3%B4)&action=edit&redlink=1)(1967) [Ignazio Giunti](/w/index.php?title=Ignazio_Giunti&action=edit&redlink=1)(1970-1971) [Clay Regazzoni](/w/index.php?title=Clay_Regazzoni&action=edit&redlink=1)(1970-1972, 1974-1976) [Jacky Ickx](/w/index.php?title=Jacky_Ickx&action=edit&redlink=1)(1968, 1970-1973) [Niki Lauda](/w/index.php?title=Niki_Lauda&action=edit&redlink=1)(1974-1977) [Carlos Reutemann](/w/index.php?title=Carlos_Reutemann&action=edit&redlink=1)(1977-1978) [Gilles Villeneuve](/w/index.php?title=Gilles_Villeneuve&action=edit&redlink=1)(1977-1982) [Jody Scheckter](/w/index.php?title=Jody_Scheckter&action=edit&redlink=1)(1979-1980) [Didier Pironi](/w/index.php?title=Didier_Pironi&action=edit&redlink=1)(1981-1982) [Mario Andretti](/w/index.php?title=Mario_Andretti&action=edit&redlink=1)(1971-1972, 1982) [René Arnoux](/w/index.php?title=Ren%C3%A9_Arnoux&action=edit&redlink=1)(1983-1985) [Michele Alboreto](/w/index.php?title=Michele_Alboreto&action=edit&redlink=1)(1984-1988) [Stefan Johansson](/w/index.php?title=Stefan_Johansson&action=edit&redlink=1)(1985-1986) [Nigel Mansell](/w/index.php?title=Nigel_Mansell&action=edit&redlink=1)(1989-1990) [Alain Prost](/w/index.php?title=Alain_Prost&action=edit&redlink=1)(1990-1991) [Jean Alesi](/w/index.php?title=Jean_Alesi&action=edit&redlink=1)(1991-1995) [Ivan Capelli](/w/index.php?title=Ivan_Capelli&action=edit&redlink=1)(1992) [Nicola Larini](/w/index.php?title=Nicola_Larini&action=edit&redlink=1)(1992, 1994) [Gerhard Berger](/w/index.php?title=Gerhard_Berger&action=edit&redlink=1)(1987-1989 và 1993-1995) [Eddie Irvine](/w/index.php?title=Eddie_Irvine&action=edit&redlink=1)(1996-1999) [Mika Salo](/w/index.php?title=Mika_Salo&action=edit&redlink=1)(1999) [Rubens Barrichello](/w/index.php?title=Rubens_Barrichello&action=edit&redlink=1)(2000-2005) [Michael Schumacher](/wiki/Michael_Schumacher)(1996-2006) [Felipe Massa](/wiki/Felipe_Massa)(2006-) [Kimi Räikkönen](/wiki/Kimi_R%C3%A4ikk%C3%B6nen)(2007-2009) [Fernando Alonso](/wiki/Fernando_Alonso)(2010-)
## Chú thích[
[sửa](/w/index.php?title=Scuderia_Ferrari&veaction=edit&vesection=2) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Scuderia_Ferrari&action=edit§ion=2)]
## Liên kết ngoài[
[sửa](/w/index.php?title=Scuderia_Ferrari&veaction=edit&vesection=3) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Scuderia_Ferrari&action=edit§ion=3)]
|
|![]()
[Scuderia Ferrari](//commons.wikimedia.org/wiki/Scuderia_Ferrari?uselang=vi)
|
|
|
|![]()
[Scuderia Ferrari](//commons.wikimedia.org/wiki/Category:Scuderia_Ferrari?uselang=vi)

X-Cache: cp1065 miss (0), cp1052 frontend miss (0)


text:
Soplaviento
Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
Soplaviento là một khu tự quản thuộc tỉnh Bolívar, Colombia. Thủ phủ của khu tự quản Soplaviento đóng tại Soplaviento Khu tự quản Soplaviento có diện tích 131 ki lô mét vuông. Đến thời điểm ngày 28 tháng 5 năm 2005, khu tự quản Soplaviento có dân số 12327 người.[1]
Tham khảo[sửa | sửa mã nguồn]
- ^ “Municipalities of Colombia”. Statoids. Bản gốc lưu trữ 5 tháng 5 năm 2009. Truy cập ngày 26 tháng 6 năm 2012.

markdown:
# Soplaviento
Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
|
|Soplaviento
|—
| —
|
|
Con dấu
|
|[10°23′27″B 75°08′12″T / 10,390833333333°B 75,136666666667°T](//tools.wmflabs.org/geohack/geohack.php?language=vi&pagename=Soplaviento¶ms=10.390833333333_N_-75.136666666667_E_type:city(12327)_region:CO_globe:earth) ![ ](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/2/21/Flag_of_Colombia.svg/22px-Flag_of_Colombia.svg.png)
[Colombia](/wiki/Colombia) [Tỉnh (Departmento)](/wiki/Ph%C3%A2n_c%E1%BA%A5p_h%C3%A0nh_ch%C3%ADnh_Colombia#C.E1.BA.A5p_th.E1.BB.A9_nh.E1.BA.A5t) [Bolívar](/wiki/Bol%C3%ADvar_(t%E1%BB%89nh)) [Diện tích](/wiki/Di%E1%BB%87n_t%C3%ADch) [km²](/wiki/Ki-l%C3%B4-m%C3%A9t_vu%C3%B4ng)(50,6 [mi²](/wiki/D%E1%BA%B7m_vu%C3%B4ng)) **Dân số**(28 tháng 5 năm 2005) [Mật độ](/wiki/M%E1%BA%ADt_%C4%91%E1%BB%99_d%C3%A2n_s%E1%BB%91) **Soplaviento** là một [khu tự quản](/w/index.php?title=Khu_t%E1%BB%B1_qu%E1%BA%A3n_c%E1%BB%A7a_Colombia&action=edit&redlink=1) thuộc [tỉnh](/wiki/Ph%C3%A2n_c%E1%BA%A5p_h%C3%A0nh_ch%C3%ADnh_Colombia#C.E1.BA.A5p_th.E1.BB.A9_nh.E1.BA.A5t) [Bolívar](/wiki/Sim%C3%B3n_Bol%C3%ADvar), [Colombia](/wiki/Colombia). Thủ phủ của khu tự quản Soplaviento đóng tại Soplaviento Khu tự quản Soplaviento có diện tích 131 [ki lô mét vuông](/wiki/Kil%C3%B4m%C3%A9t_vu%C3%B4ng). Đến thời điểm ngày 28 tháng 5 năm 2005, khu tự quản Soplaviento có dân số 12327 người. [[1]](#cite_note-1)
## Tham khảo[
[sửa](/w/index.php?title=Soplaviento&veaction=edit&vesection=1) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Soplaviento&action=edit§ion=1)] [^](#cite_ref-1) [“Municipalities of Colombia”](http://statoids.com/yco.html). Statoids. Bản gốc [lưu trữ](http://web.archive.org/web/20101129051202/http://statoids.com/yco.html)5 tháng 5 năm 2009. Truy cập ngày 26 tháng 6 năm 2012.
|
|

X-Cache: cp1054 miss (0), cp1053 frontend miss (0)


text:
Thể loại:1091
Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
Thể loại con
Thể loại này gồm 8 thể loại con sau, trên tổng số 8 thể loại con.
Các trang trong thể loại “1091”
Thể loại này gồm trang sau.
Thể loại này gồm 8 thể loại con sau, trên tổng số 8 thể loại con.
Thể loại này gồm trang sau.

markdown:
# Thể loại:1091
Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
|
|![]()
[1091](//commons.wikimedia.org/wiki/Category:1091?uselang=vi)
## Thể loại con
Thể loại này gồm 8 thể loại con sau, trên tổng số 8 thể loại con.
|
|
## 1
## C
|
|
## K
## L
## M
|
|
## S
## X
## Các trang trong thể loại “1091”
Thể loại này gồm trang sau.
|
|![]()
Thể loại này gồm 8 thể loại con sau, trên tổng số 8 thể loại con.
|
|
## 1
## C
|
|
## K
## L
## M
|
|
## S
## X
Thể loại này gồm trang sau.

X-Cache: cp1053 miss (0), cp1065 frontend miss (0)


text:
Thể loại:Hình học
Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
Hình học là ngành toán học lo về liên hệ không gian. Dùng kinh nghiệm, hay có lẽ bằng trực giác, người ta nhận ra không gian theo những đặc điểm cơ bản, thuộc hình học gọi là tiên đề. Tiên đề này không thể chứng minh được, và được dùng với những định nghĩa toán cho những điểm, đường thẳng, đường cong, mặt, và lập thể để rút ra những kết luận hợp lý.
Bài chính thể loại: Hình học
Thể loại con
Thể loại này gồm 23 thể loại con sau, trên tổng số 23 thể loại con.
Các trang trong thể loại “Hình học”
49 trang sau nằm trong thể loại này, trên tổng số 49 trang.

markdown:
# Thể loại:Hình học
Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
** là ngành Hình học** [toán học](/wiki/To%C3%A1n_h%E1%BB%8Dc)lo về liên hệ không gian. Dùng kinh nghiệm, hay có lẽ bằng trực giác, người ta nhận ra không gian theo những đặc điểm cơ bản, thuộc hình học gọi là [tiên đề](/wiki/Ti%C3%AAn_%C4%91%E1%BB%81). Tiên đề này không thể chứng minh được, và được dùng với những định nghĩa toán cho những [điểm](/wiki/%C4%90i%E1%BB%83m), [đường thẳng](/wiki/%C4%90%C6%B0%E1%BB%9Dng_th%E1%BA%B3ng), [đường cong](/w/index.php?title=%C4%90%C6%B0%E1%BB%9Dng_cong&action=edit&redlink=1), [mặt](/wiki/M%E1%BA%B7t_(to%C3%A1n_h%E1%BB%8Dc)), và [lập thể](/wiki/L%E1%BA%ADp_th%E1%BB%83)để rút ra những kết luận hợp lý. *Bài chính thể loại:* [Hình học](/wiki/H%C3%ACnh_h%E1%BB%8Dc)
|
|![]()
[Hình học](//commons.wikimedia.org/wiki/Category:Geometry?uselang=vi)
## Thể loại con
Thể loại này gồm 23 thể loại con sau, trên tổng số 23 thể loại con.
|
|
## A
## Đ
## E
## G
## H
|
|
## H tiếp
|
|
## H tiếp
## L
## M
## T
## V
## Các trang trong thể loại “Hình học”
49 trang sau nằm trong thể loại này, trên tổng số 49 trang.
|
|
## B
## C
## Đ
|
|
## Đ tiếp
## H
## K
## L
## M
|
|
## N
## P
## Q
## S
## T
## V

X-Cache: cp1066 miss (0), cp1055 frontend miss (0)


text:
Tripillia
Tripillia hay Trypillia hoặc Tripolye (tiếng Ukraina: Трипiлля, tiếng Nga: Триполье, Tripolye) là một làng thuộc huyện Obukhivskyi, tỉnh Kiev, Ukraina với khoảng 3.001 cư dân (tính đến ngày 1 tháng 1 năm 2006). Nó nằm cách thành phố Kiev khoảng 40 km về phía nam, trên hữu ngạn sông Dnepr, trên độ cao khoảng 144 mét so với mực nước biển.
Được thiết lập bởi các cuộc khai quật của nhà khảo cổ học Vicentiy Khvoika kể từ năm 1896 trở đi, Tripillia là một di chỉ của nền văn minh đồ đá mới, đã tồn tại trên lãnh thổ Ukraina ngày nay trong khoảng từ khoảng 5400 tới 2700 TCN, được biết đến tại Liên Xô trước đây và Nga cùng Ukraina ngày nay như là văn hóa Tripillia hay văn hóa Tripolye.
Tên gọi Tripillia có nghĩa là "ba cánh đồng" trong ngôn ngữ của người Slav, do nó nằm tại nơi hợp lưu của ba con sông là sông Stugna, sông Krasna và sông Bobritsya, cũng là nơi gặp nhau của ba thung lũng triền sông, tức ba cánh đồng. Theo một phiên bản khác, Tripillia bắt nguồn từ "tripolis" trong tiếng Hy Lạp, nghĩa là ba thành phố, theo tên gọi của các khu kiều dân Hy Lạp cổ đại, mà người ta cho là đã từng tồn tại ở đây.
Được thành lập năm 1032 dưới thời đại công tước Kiev Yaroslav I Mudryi (khoảng 978-1054) nhưng nó chỉ được nhắc tới lần đầu tiên trong biên niên sử Kiev trong mối liên hệ với trận chiến sông Stugna năm 1093 của đại công tước Kiev Svyatopolk II Izyaslavich (1050-1113) với người Cuman. Trong thế kỷ 12, Tripillia là một pháo đài ngăn chặn đường tiến về Kiev từ vùng thảo nguyên để chống lại các cuộc đột kích từ người Cuman và các bộ lạc du mục khác. Một trong số những người cai trị nổi tiếng của vùng đất này giai đoạn đó là công tước Mstislav Mstislavich Udaloy (khoảng 1180-1228). Trong các thế kỷ sau, vùng đất này rơi dần vào quên lãng. Năm 1667, theo hòa ước Andrusovo giữa Vương quốc Nga và Liên bang Ba Lan-Litva thì Tripillia thuộc về Nga.
Tham khảo[sửa | sửa mã nguồn]
- Videiko M. Yu. Trypillia Civilization in Prehistory of Europe. Kyiv Domain Archeological Museum, Kyiv, 2005.

markdown:
# Tripillia
**Tripillia** hay **Trypillia** hoặc **Tripolye** ( [tiếng Ukraina](/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Ukraina): Трипiлля, [tiếng Nga](/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Nga): *Триполье*, *Tripolye*) là một làng thuộc huyện [Obukhivskyi](/w/index.php?title=Obukhivskyi&action=edit&redlink=1), tỉnh [Kiev](/wiki/Kiev_(t%E1%BB%89nh)), [Ukraina](/wiki/Ukraina) với khoảng 3.001 cư dân (tính đến ngày [1 tháng 1](/wiki/1_th%C3%A1ng_1) năm [2006](/wiki/2006)). Nó nằm cách thành phố [Kiev](/wiki/Kiev) khoảng 40 km về phía nam, trên hữu ngạn [sông Dnepr](/wiki/S%C3%B4ng_Dnepr), trên độ cao khoảng 144 mét so với [mực nước biển](/wiki/M%E1%BB%B1c_n%C6%B0%E1%BB%9Bc_bi%E1%BB%83n).
Được thiết lập bởi các cuộc khai quật của nhà khảo cổ học Vicentiy Khvoika kể từ năm 1896 trở đi, Tripillia là một di chỉ của nền văn minh đồ đá mới, đã tồn tại trên lãnh thổ Ukraina ngày nay trong khoảng từ khoảng 5400 tới 2700 TCN, được biết đến tại
[Liên Xô](/wiki/Li%C3%AAn_X%C3%B4) trước đây và [Nga](/wiki/Nga) cùng Ukraina ngày nay như là [văn hóa Tripillia](/wiki/V%C4%83n_h%C3%B3a_Cucuteni-Tripillia) hay văn hóa Tripolye.
Tên gọi Tripillia có nghĩa là "ba cánh đồng" trong ngôn ngữ của người Slav, do nó nằm tại nơi hợp lưu của ba con sông là
[sông Stugna](/wiki/S%C3%B4ng_Stugna), [sông Krasna](/w/index.php?title=S%C3%B4ng_Krasna&action=edit&redlink=1) và [sông Bobritsya](/w/index.php?title=S%C3%B4ng_Bobritsya&action=edit&redlink=1), cũng là nơi gặp nhau của ba thung lũng triền sông, tức ba cánh đồng. Theo một phiên bản khác, Tripillia bắt nguồn từ "tripolis" trong [tiếng Hy Lạp](/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Hy_L%E1%BA%A1p), nghĩa là ba thành phố, theo tên gọi của các khu kiều dân Hy Lạp cổ đại, mà người ta cho là đã từng tồn tại ở đây.
Được thành lập năm
[1032](/wiki/1032) dưới thời đại công tước Kiev [Yaroslav I Mudryi](/w/index.php?title=Yaroslav_I_Mudryi&action=edit&redlink=1) (khoảng 978-1054) nhưng nó chỉ được nhắc tới lần đầu tiên trong biên niên sử Kiev trong mối liên hệ với [trận chiến sông Stugna](/wiki/Tr%E1%BA%ADn_chi%E1%BA%BFn_s%C3%B4ng_Stugna) năm 1093 của đại công tước Kiev [Svyatopolk II Izyaslavich](/w/index.php?title=Svyatopolk_II_Izyaslavich&action=edit&redlink=1) (1050-1113) với [người Cuman](/wiki/Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Cuman). Trong thế kỷ 12, Tripillia là một pháo đài ngăn chặn đường tiến về Kiev từ vùng [thảo nguyên](/wiki/%C4%90%E1%BB%93ng_c%E1%BB%8F) để chống lại các cuộc đột kích từ người Cuman và các bộ lạc du mục khác. Một trong số những người cai trị nổi tiếng của vùng đất này giai đoạn đó là công tước [Mstislav Mstislavich Udaloy](/w/index.php?title=Mstislav_Mstislavich_Udaloy&action=edit&redlink=1) (khoảng 1180-1228). Trong các thế kỷ sau, vùng đất này rơi dần vào quên lãng. Năm 1667, theo [hòa ước Andrusovo](/w/index.php?title=H%C3%B2a_%C6%B0%E1%BB%9Bc_Andrusovo&action=edit&redlink=1) giữa [Vương quốc Nga](/w/index.php?title=V%C6%B0%C6%A1ng_qu%E1%BB%91c_Nga&action=edit&redlink=1) và [Liên bang Ba Lan-Litva](/wiki/V%C6%B0%C6%A1ng_qu%E1%BB%91c_Ba_Lan_v%C3%A0_%C4%90%E1%BA%A1i_C%C3%B4ng_qu%E1%BB%91c_Litva) thì Tripillia thuộc về Nga.
## Tham khảo[
[sửa](/w/index.php?title=Tripillia&veaction=edit&vesection=1) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Tripillia&action=edit§ion=1)]
- Videiko M. Yu.
[Trypillia Civilization in Prehistory of Europe](http://www.iananu.kiev.ua/privatl/pages/Widejko/index.html). Kyiv Domain Archeological Museum, Kyiv, 2005.

X-Cache: cp1054 miss (0), cp1068 frontend miss (0)