text:
Phan Thanh Giản
Phan Thanh Giản (chữ Hán: 潘清簡; 1796 - 1867), tự Tĩnh Bá, Đạm Như (淡如), hiệu Ước Phu, Lương Khê; là một danh sĩ, một đại thần triều Nguyễn trong lịch sử Việt Nam.
Mục lục
Thân thế và sự nghiệp[sửa | sửa mã nguồn]
Phan Thanh Giản xuất thân trong một gia đình nghèo khổ. Tương truyền tổ phụ Phan Thanh Giản là Phan Thanh Tập, hiệu Ngẫu Cừ, sống thời nhà Minh[1]. Sau khi nhà Minh bị nhà Mãn Thanh tiêu diệt, Phan Thanh Tập di cư sang phủ Hoài Nhơn, tỉnh Bình Định (Việt Nam). Nơi đây ông cưới vợ tên Huỳnh Thị Học, sinh được một trai tên là Phan Thanh Ngạn tục gọi là Xán.
Năm 1771, gia đình ông Ngạn vào Nam tạm cư ở Thang Trông, thuộc tỉnh Định Tường Sau dó lại dời về Mân Thít, trấn Vĩnh Thanh (thuộc Vĩnh Long ngày nay), rồi lại dời về ở huyện Bảo An, phủ Hoằng Trị, cũng thuộc tỉnh Vĩnh Long. Cuối cùng ông Ngạn đến lập nghiệp tại thôn An Hòa, làng Tân Thạnh, huyện Vĩnh Bình, phủ Định Viễn, trấn Vĩnh Thạnh (nay là xã Bảo Thạnh, huyện Ba Tri, tỉnh Bến Tre).
Ở đây, ông cưới người vợ tên Lâm Thị Bút. Ngày 11 tháng 11 năm 1796, bà hạ sinh được một trai tên Phan Thanh Giản. Năm Phan Thanh Giản lên 7 (1802), thì mẹ qua đời, cha cưới người vợ nữa tên Trần Thị Dưỡng để có người chăm sóc con. Bà mẹ kế này rất thương yêu con chồng Đến tuổi đi học, ông theo học với nhà sư Nguyễn Văn Noa ở chùa làng Phú Ngãi.
Năm 1815, vì sự cáo gian của kẻ có thù riêng với gia đình [2], cha Phan Thanh Giản lúc ấy đang làm Thủ hạp (một viên chức nhỏ), phải ngồi tù.
Nóng lòng vì cha bị hàm oan, ông đệ đơn lên Hiệp trấn Lương (không rõ họ) ở Vĩnh Long xin được thay cha vào tù. Cảm động trước tấm lòng hiếu thảo, viên quan này đã cho ông ở gần nơi cha bị giam cầm, để vừa trau dồi kinh sử, vừa có cơ hội thăm cha mỗi ngày [1]. Sau khi cha được mãn tù, nghe lời Hiệp trấn Lương, Phan Thanh Giản ở lại Vĩnh Long để tiếp tục học và chờ đợi khoa thi. Tại đây, ông gặp một người đàn bà nhân hậu tên Ân. Bà này đã giúp ông tiền và cơm, áo...để tiếp tục theo đuổi việc đèn sách.
Ra làm quan[sửa | sửa mã nguồn]
Năm 1825, ông đậu Cử nhân khoa Ất Dậu. Sau đó một năm, ông đậu đỗ Đệ tam giáp đồng Tiến sĩ khoa Bính Tuất niên hiệu Minh Mạng thứ 7 (1826), vào năm 30 tuổi. Ông là người đậu Tiến sĩ khai khoa ở Nam bộ.
Từ đấy, ông làm quan trải ba triều, là Minh Mạng, Thiệu Trị và Tự Đức.
- Dưới triều Minh Mạng, ông lần lượt giữ các chức vụ: Hàn lâm viện biên tu, Lang trung bộ Hình (1827), Tham hiệp tỉnh Quảng Bình (1828), Hiệp trấn tỉnh Quảng Nam (1828), Quyền nhiếp Tham hiệp tỉnh Nghệ An (1829), Lễ bộ tả thị lang và tham gia nội các (1830), Hàn lâm viện kiểm thảo sung Nội các hành tẩu và Hộ bộ viên ngoại lang (1832), Đại lý tự khanh sung Cơ mật viện đại thần (1834), Kinh lược trấn Tây (1835), Tuần phủ Quảng Nam (1836), Thống chánh sứ và Phó sứ rồi Hộ bộ thị lang (1839). Dưới triều Minh Mạng, ông đã ba lần bị giáng chức, trong đó có lần ông phải làm "Lục phẩm thuộc viên", tức giữ việc quét dọn, sắp đặt bàn ghế ở chốn công đường (1836).
- Dưới triều Thiệu Trị, ông làm Phó chủ khảo trường thi Thừa Thiên (1840), Phó đô ngự sử Đô sát viện (1847).
- Dưới triều Tự Đức, ông phụ trách giảng dạy và điều khiển trường Kinh Diên, Thượng thư bộ Lại, sung Cơ mật viện đại thần (1849). Năm 1850, ông được cử vào trấn nhậm miền Tây Nam Kỳ cùng với tướng Nguyễn Tri Phương. Sau đó, được phong làm Kinh lược sứ Nam Kỳ.
- Ông được vua Tự Đức giao làm Tổng tài Quốc sử quán coi việc biên soạn bộ Khâm định Việt sử Thông giám cương mục phụ tá có một Phó Tổng tài, 6 Toản tu góp tài liệu, viết lên, 6 Khảo hiệu xét lại và 6 Đằng tả viết chữ ngay ngắn. Sách soạn trong 3 năm 1856-1859, dâng lên Tự Đức coi lại các lần 1871, 1872, 1876, 1878 và có lời phê bên trên.
Thương nghị với người Pháp[sửa | sửa mã nguồn]
Năm 1858, liên quân Pháp-Tây Ban Nha đổ bộ và tấn công tại cửa biển Đà Nẵng rồi lần lượt đánh chiếm các tỉnh miền Đông Nam Kỳ. Ông Phan Thanh Giản với vai trò là Chánh sứ và Lâm Duy Hiệp là Phó sứ được cử đi điều đình với Pháp, sau đó đại diện cho triều đình Tự Đức ký kết hiệp ước hòa bình và hữu nghị Hòa ước Nhâm Tuất ngày 5 tháng 6 năm 1862 tại Sài Gòn.
Hiệp ước gồm 12 khoản, theo đó, ba tỉnh Biên Hòa Gia Định, Định Tường và đảo Côn Lôn (Côn Đảo) được nhượng cho Pháp (Khoản 3 Hiệp ước); triều đình phải trả cho Pháp và Tây Ban Nha một khoản bồi thường chiến phí là 4 triệu piastre trong 10 năm, mỗi năm 400.000 đồng (quy ra bạc là 288 nghìn lạng-Khoản 8 hiệp ước); đổi lại, người Pháp sẽ trả lại tỉnh Vĩnh Long cho triều đình Huế, nhưng kèm theo điều kiện là triều đình phải có biện pháp chấm dứt các cuộc khởi nghĩa chống lại người Pháp ở các tỉnh (Khoản 11 hiệp ước). Do hành động này mà dân gian có câu truyền "Phan Lâm mãi quốc, triều đình thí dân" (Phan Thanh Giản và Lâm Duy Hiệp bán nước; triều đình bỏ dân chúng). Theo nhà sử học Phan Huy Lê, nguồn gốc và xuất xứ của câu này chưa được làm rõ, theo ông câu này không thấy ghi chép lại trong những tác phẩm viết về Trương Định của những tác giả đương thời, như Nguyễn Thông.
Tuy việc thương nghị với phía Pháp, vua Tự Đức có cho ông tùy nghi tình thế mà định đoạt nhưng về việc cắt đất, nhà vua có căn dặn Phan Thanh Giản và Lâm Duy Hiệp ráng sức chuộc lại ba tỉnh với giá 1.300 vạn lạng, còn nếu phía Pháp đòi cắt đất luôn thì kiên quyết không nghe, nhưng Phan Thanh Giản đã phải cắt đất lại còn bồi thường chiến phí. Do đó mà hai ông khi trở về đã bị quở trách nặng nề [3].
Việc chuộc ba tỉnh không thành, Phan Thanh Giản bị cách lưu làm Tổng đốc Vĩnh Long, nhưng rồi lại được cử làm Chánh sứ (Phó sứ là Phạm Phú Thứ và Ngụy Khắc Đản) sang nước Pháp để điều đình một lần nữa về việc chuộc lại ba tỉnh miền Đông (1863), nhưng cũng không đạt được kết quả. Năm 1865, ông được phục chức Hiệp biện đại học sĩ, Hộ bộ thượng thư, sung Kinh lược sứ ba tỉnh miền Tây (Vĩnh Long, An Giang, Hà Tiên) và được tha tội cách lưu.
Ngày 20 tháng 6 năm 1867, Pháp đánh chiếm Vĩnh Long (vốn đã được trao trả triều đình Huế ngày 25 tháng 5 năm 1863), yêu cầu ông gửi mật thư cho thủ thành An Giang và Hà Tiên buông súng đầu hàng. Trước sức mạnh áp đảo của Pháp về mặt quân sự, biết thế không thể giữ nổi, nên để tránh đổ máu vô ích, Phan Thanh Giản đã quyết định trao thành, không kháng cự, với yêu cầu người Pháp phải bảo đảm an toàn cho dân chúng. Thế là chỉ trong 5 ngày (20-24 tháng 6 năm 1867), Pháp chiếm gọn ba tỉnh miền Tây không tốn một viên đạn. Sau khi thành mất ông tuyệt thực suốt 17 ngày, rồi uống thuốc độc tự tử vào ngày 4 tháng 8 năm 1867, hưởng thọ 72 tuổi.
Đền thờ Phan Thanh Giản hiện ở ấp Thạnh Nghĩa, xã Bảo Thạnh, huyện Ba Tri, Bến Tre. Và từ rất lâu, nhân dân ở vùng núi Ba Thê, thuộc huyện Thoại Sơn tỉnh An Giang vẫn coi ông là một vị thần Thành Hoàng. Ngoài ra ông còn được thờ tại Văn Thánh Miếu Vĩnh Long
Nhận định[sửa | sửa mã nguồn]
Phan Thanh Giản được nhiều người kính trọng vì tính cương trực, khẳng khái, hiếu nghĩa, thanh liêm[4]. Tuy nhiên, trong cơn nước biến, thái độ ôn hòa của ông khiến không ít người đã phàn nàn. Tháng 11 năm 1868, vì làm mất Nam Kỳ, triều đình Huế đã xử ông án "trảm quyết" (nhưng vì chết nên được miễn), lột hết chức tước và cho đục bỏ tên ông ở bia tiến sĩ. Mãi đến 19 năm sau (1886) ông mới được vua Đồng Khánh khôi phục nguyên hàm Hiệp tá đại học sĩ và cho khắc lại tên ở bia tiến sĩ.[5].
Ngược lại, cũng có nhiều trí thức đương thời đã tỏ lòng thông cảm cho ông. Như Nguyễn Thông đã từng dâng sớ lên vua Tự Đức để giãi bày nỗi oan cho ông. Và nhà thơ đương thời Nguyễn Đình Chiểu cũng đã tỏ thái độ thương tiếc, trân trọng ông qua bài thơ điếu:
- Minh tinh chín chữ lòng son tạc,
- Trời đất từ rày mặc gió thu.
Trong bài "Văn tế lục tỉnh sĩ dân trận vong", một lần nữa Nguyễn Đình Chiểu lại nêu cao tinh thần của Phan Thanh Giản:
- Ý người đặng xem tấm bản phong trần, Phan học sĩ hết lòng cứu nước.
Hai con trai của ông, Phan Tôn (1837 - 1893), Phan Liêm (1833 - 1896), nổi lên chống Pháp tại tỉnh Vĩnh Long.
Một sĩ quan Pháp là Reunier, người đã từng tham gia chiến tranh ở Trung Quốc và Nam Kỳ, đã nhận xét về ông như sau:
- Sống trong 4 tháng gần vị lão thành cao thượng ấy, chúng tôi có thể đánh giá các đức tính của ông ta...trong thời gian vượt biển này (chuyến đi sứ sang Pháp) ông không ngớt được khuyến khích bởi lòng nhiệt thành ái quốc của ông, và thúc đẩy bởi nguyện vọng thực hiện được công chuyện hữu ích cho nước nhà...[6]
Năm 1963, hành động giao nộp ba tỉnh miền Tây, được Trần Huy Liệu đem ra bàn luận, và đã kết tội ông là kẻ "bán nước" [7].
Sau 1975, nhiều đường phố ở miền Nam Việt Nam mang tên Phan Thanh Giản đã bị đổi thành tên khác[8][9].
Cho tới những ngày đầu năm 2008, Viện Sử học Việt Nam mới thống nhất kết luận rằng "Phan Thanh Giản là người nổi tiếng về đạo đức, có nhiều đóng góp trong lịch sử dân tộc; nên đề nghị tôn vinh ông, cho khôi phục, tôn tạo những di tích và những gì gắn liền với ông"; và đã được giới có thẩm quyền chấp thuận...[10]
Trong sách Đi & ghi nhớ của Sơn Nam (xuất bản năm 2008), một lần nữa, nhân vật lịch sử Phan Thanh Giản lại được đề cập trong một đoạn viết như sau:
- Hồi xưa, lúc còn nhỏ, tôi (lời thuật của một giáo viên lớn tuổi đi cùng với Sơn Nam) được dạy cẩn thận, khi đi ngang qua miếu Văn Thánh, học trò phải giở nón, cúi đầu để chào ông Phan. Chào ông Phan, (được xem như) là lời thề rửa hận cho ông, cho chớ không phải để bắt chước ông...Người có công nghiên cứu về Phan Thanh Giản là Lê Thọ Xuân, đăng báo Đồng Nai đâu từ năm 1931...với những chi tiết thú vị. Tuy làm quan to nhưng ông tự xem mình như người dân thường ở nông thôn, đối xử như người bình dân, không bao giờ phô trương quyền lực. Xin đề nghị: Trong chương trình Sử học cho học sinh, nên có một bài nói về ông, đủ lý đủ tình...Ông đã để lại cho đời sau chút gì khó quên, khó xóa nhòa, gọi là tâm linh, phóng khoáng, thơ mộng. [11]
Tác phẩm[sửa | sửa mã nguồn]
Phan Thanh Giản là một nhà văn lớn với nhiều tác phẩm giá trị.
- Lương Khê thi thảo
- Lương Khê văn thảo
- Sứ Thanh thi tập
- Tây phù nhật kí
- Ước Phu thi tập
- Tích Ung canh ca hội tập
- Sứ trình thi tập
- Việt sử thông giám cương mục (Chủ biên)
- Minh Mạng chính yếu (Chủ biên).
Vinh danh[sửa | sửa mã nguồn]
Trong giai đoạn 1948-1954, thời chính quyền Quốc gia Việt Nam dưới quyền lực của người Pháp, tại khu phố cổ ở thành phố Hà Nội cũng có một con đường mang tên Phan Thanh Giản. Sau năm 1954, chính quyền Việt Nam Dân chủ Cộng hòa nắm chính quyền và đổi tên thành đường Nguyễn Hữu Huân cho đến ngày nay.
Từ sau năm 1939, tại Sài Gòn đã có một con đường nhỏ mang tên đường Phan Thanh Giản. Đến ngày 22 tháng 3 năm 1955, chính quyền Sài Gòn cho đổi tên thành đường Ngô Tùng Châu. Ngày 4 tháng 4 năm 1985, Uỷ ban nhân dân Thành phố Hồ Chí Minh lại lần nữa quyết định đổi tên thành đường Lê Thị Riêng cho đến ngày nay.
Ở Thành phố Hồ Chí Minh trước năm 1975 (lúc đó bao gồm Đô thành Sài Gòn và tỉnh Gia Định) có tới 2 con đường mang tên Phan Thanh Giản:
- Tại Đô thành Sài Gòn cũ, từ ngày 22 tháng 3 năm 1955 đường Phan Thanh Giản chính thức được đặt tên cho một trong những tuyến đường lớn và dài nhất. Ngày 14 tháng 8 năm 1975, đường này bị thay đổi tên thành đường Điện Biên Phủ (đoạn từ vòng xoay cầu Điện Biên Phủ đến vòng xoay Ngã 7) theo Quyết định của Ủy ban Quân quản thành phố Sài Gòn - Gia Định.
- Tại quận Gò Vấp thuộc tỉnh Gia Định cũ, từ sau năm 1955 đã có một con đường quan trọng mang tên là đường Phan Thanh Giản đi ngang qua khu vực trung tâm quận lỵ Gò Vấp. Mãi cho đến ngày 4 tháng 4 năm 1985, đường Phan Thanh Giản này mới bị thay đổi tên là đường Nguyễn Thái Sơn cho đến ngày nay theo Quyết định của Uỷ ban nhân dân Thành phố Hồ Chí Minh.
Còn ở thành phố Cần Thơ trước năm 1975 có ngôi trường trung học Phan Thanh Giản (dành cho nam sinh) tọa lạc ngay trên đường Phan Thanh Giản. Sau năm 1975, trường này bị đổi tên thành trường cấp 3 An Cư và đến năm 1985 lại đổi tên thành trường Trung học phổ thông Châu Văn Liêm; còn tên đường Phan Thanh Giản bị đổi tên thành đường Phan Đăng Lưu và không lâu sau lại đổi thành tên đường Xô Viết Nghệ Tĩnh, giữ nguyên cho đến ngày nay.
Tên đường Phan Thanh Giản vốn có từ trước năm 1975 ở nhiều thị xã, đô thị tỉnh lỵ và quận lỵ (hiện nay gọi là thị trấn, thị xã và thành phố) trên toàn miền Nam, tính từ Quảng Trị cho tới Cà Mau hầu hết đều đã bị thay đổi bằng tên đường khác sau năm 1975, cụ thể như sau:
- Bạc Liêu: nay là đường Phan Ngọc Hiển
- Sóc Trăng: nay là đường Lê Hồng Phong
- Vị Thanh: nay là đường Hải Thượng Lãn Ông
- Rạch Giá: nay là đường Trần Quang Diệu
- Long Xuyên: nay là đường
- Sa Đéc: nay là đường Nguyễn Huệ
- Vĩnh Long: nay là đường 3 tháng 2
- Bến Tre: nay là đường Đồng Khởi
- Trà Vinh: nay là đường Nam Kỳ Khởi Nghĩa
- Gò Công: nay là đường Lê Thị Hồng Gấm
- Tân An: nay là đường Phan Văn Đạt
- Tây Ninh: nay là đường Cách mạng Tháng 8
- Bà Rịa: nay là đường Nguyễn Đình Chiểu
- Vũng Tàu: nay là đường Lý Tự Trọng
- Đà Lạt: nay là đường Lê Thị Hồng Gấm
- Phan Thiết: nay là một đoạn của đường Chu Văn An
- Nha Trang: nay là đường Pasteur
- Pleiku: nay là đường Lê Hồng Phong
- Kontum: nay là đường Trần Phú
- Đà Nẵng: nay là đường Hoàng Văn Thụ
- Huế: nay là đường Lê Quý Đôn
- Quảng Trị: nay là đường
Gia thế[sửa | sửa mã nguồn]
- Phan Thanh Tập (nội tổ phụ), Huỳnh Thị Học (nội tổ mẫu).
- Phan Thanh Ngạn (thân phụ), Lâm Thị Bút (thân mẫu), Trần Thị Dưỡng (kế mẫu), Phan Thanh Diệu (bào đệ).
- Trần Thị Hoạch (phu nhân), Phan Thanh Liêm (trưởng nam), Phan Thanh Tôn (thứ nam).
Ảnh[sửa | sửa mã nguồn]
-
-
-
-
Đình Thần Phan Thanh Giản tại chân núi Ba Thê.
Chú thích[sửa | sửa mã nguồn]
- ^ a ă Phan Thanh Giản (1796 – 1867). Trang chủ chính thức tỉnh Vĩnh Long. Truy cập ngày 6 tháng 3, năm 2008.
- ^ Theo GS. Trịnh Vân Thanh, sách dẫn bên dưới. Còn website tỉnh Vĩnh Long thì cho biết: "Phan Thanh Ngạn, đang làm thủ hiệu Phòng Công chánh Vĩnh Long bị lỗi vì chuyện thuế má phải chịu một năm tù" [1].
- ^ Tập san Sử Địa, số chuyên khảo về Phan Thanh Giản, tr 91
- ^ Năm 1852, Phan Thanh Giản được vua Tự Đức ban thưởng một tấm kim khánh trên khắc 4 chữ: "Liêm, Bình, Cần, Cán"
- ^ Theo Đại Nam thực lục, t.37, Hà Nội 1997, tr.223, 225.
- ^ Tập san Sử Địa số 7-8 Đặc khảo về Phan Thanh Giản tr26.
- ^ Trần Huy Liệu: Chúng ta đã nhất trí về việc nhận định Phan Thanh Giản. Tạp chí Nghiên cứu Lịch sử số 55, tháng 10 năm 1963, tr. 18-19.
- ^ Tường Chân (ngày 1 tháng 5 năm 2005). “Xuân thanh bình đầu tiên và mãi mãi”. Báo Tuổi Trẻ. Truy cập ngày 2 tháng 9 năm 2009.
- ^ “Con Đường Cổ Thụ”. Việt Báo. Ngày 27 tháng 1 năm 2003. Truy cập ngày 2 tháng 9 năm 2009.
- ^ Xem thêm
- ^ Sơn Nam, Đi & ghi nhớ, Tạp chí Xưa & Nay – Nhà xuất bản Văn hóa Sài Gòn, 2008, tr. 152-153.
Sách tham khảo[sửa | sửa mã nguồn]
- GS. Trịnh Vân Thanh, Thành ngữ điển tích danh nhân từ điển(tập 2). Nhà xuất bản Hồn thiêng, Sài Gòn, 1966.
- Nguyễn Huệ Chi, trong Từ điển văn học (bộ mới). Nhà xuất bản Thế giới, 2004.

markdown:
# Phan Thanh Giản
|Phan Thanh Giản|
|
|![]()
[1796](/wiki/1796) [Bến Tre](/wiki/B%E1%BA%BFn_Tre) [1867](/wiki/1867) [Vĩnh Long](/wiki/V%C4%A9nh_Long) [nhà Nguyễn](/wiki/Nh%C3%A0_Nguy%E1%BB%85n) [Thanh Giản (định hướng)](/wiki/Thanh_Gi%E1%BA%A3n_(%C4%91%E1%BB%8Bnh_h%C6%B0%E1%BB%9Bng)). **Phan Thanh Giản** ( [chữ Hán](/wiki/Ch%E1%BB%AF_H%C3%A1n): 潘清簡; [1796](/wiki/1796) - [1867](/wiki/1867)), tự **Tĩnh Bá, Đạm Như** (淡如), hiệu **Ước Phu, Lương Khê**; là một danh sĩ, một đại thần [triều Nguyễn](/wiki/Nh%C3%A0_Nguy%E1%BB%85n) trong [lịch sử](/wiki/L%E1%BB%8Bch_s%E1%BB%AD) [Việt Nam](/wiki/Vi%E1%BB%87t_Nam).
## Mục lục
## Thân thế và sự nghiệp[
[sửa](/w/index.php?title=Phan_Thanh_Gi%E1%BA%A3n&veaction=edit&vesection=1) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Phan_Thanh_Gi%E1%BA%A3n&action=edit§ion=1)] **Phan Thanh Giản** xuất thân trong một gia đình nghèo khổ. Tương truyền tổ phụ Phan Thanh Giản là Phan Thanh Tập, hiệu Ngẫu Cừ, sống thời [nhà Minh](/wiki/Nh%C3%A0_Minh) . Sau khi [1] [nhà Minh](/wiki/Nh%C3%A0_Minh)bị nhà [Mãn Thanh](/wiki/Nh%C3%A0_Thanh)tiêu diệt, Phan Thanh Tập di cư sang phủ Hoài Nhơn, tỉnh [Bình Định](/wiki/B%C3%ACnh_%C4%90%E1%BB%8Bnh)( [Việt Nam](/wiki/Vi%E1%BB%87t_Nam)). Nơi đây ông cưới vợ tên Huỳnh Thị Học, sinh được một trai tên là Phan Thanh Ngạn tục gọi là *Xán*.
Năm
[1771](/wiki/1771), gia đình ông Ngạn vào Nam tạm cư ở Thang Trông, thuộc tỉnh [Định Tường](/wiki/%C4%90%E1%BB%8Bnh_T%C6%B0%E1%BB%9Dng) Sau dó lại dời về Mân Thít, trấn Vĩnh Thanh (thuộc [Vĩnh Long](/wiki/V%C4%A9nh_Long) ngày nay), rồi lại dời về ở huyện Bảo An, phủ Hoằng Trị, cũng thuộc tỉnh [Vĩnh Long](/wiki/V%C4%A9nh_Long). Cuối cùng ông Ngạn đến lập nghiệp tại thôn An Hòa, làng Tân Thạnh, huyện [Vĩnh Bình](/wiki/V%C4%A9nh_B%C3%ACnh), phủ Định Viễn, trấn [Vĩnh Thạnh](/wiki/V%C4%A9nh_Th%E1%BA%A1nh) (nay là xã Bảo Thạnh, huyện [Ba Tri](/wiki/Ba_Tri), tỉnh [Bến Tre](/wiki/B%E1%BA%BFn_Tre)).
Ở đây, ông cưới người vợ tên Lâm Thị Bút. Ngày
[11 tháng 11](/wiki/11_th%C3%A1ng_11) năm [1796](/wiki/1796), bà hạ sinh được một trai tên Phan Thanh Giản. Năm Phan Thanh Giản lên 7 ( [1802](/wiki/1802)), thì mẹ qua đời, cha cưới người vợ nữa tên Trần Thị Dưỡng để có người chăm sóc con. Bà mẹ kế này rất thương yêu con chồng Đến tuổi đi học, ông theo học với nhà sư Nguyễn Văn Noa ở chùa làng Phú Ngãi.
Năm
[1815](/wiki/1815), vì sự cáo gian của kẻ có thù riêng với gia đình , cha Phan Thanh Giản lúc ấy đang làm Thủ hạp (một viên chức nhỏ), phải ngồi tù. [2]
Nóng lòng vì cha bị hàm oan, ông đệ đơn lên Hiệp trấn Lương (không rõ họ) ở
[Vĩnh Long](/wiki/V%C4%A9nh_Long) xin được thay cha vào tù. Cảm động trước tấm lòng hiếu thảo, viên quan này đã cho ông ở gần nơi cha bị giam cầm, để vừa trau dồi kinh sử, vừa có cơ hội thăm cha mỗi ngày . Sau khi cha được mãn tù, nghe lời Hiệp trấn Lương, Phan Thanh Giản ở lại [1] [Vĩnh Long](/wiki/V%C4%A9nh_Long)để tiếp tục học và chờ đợi khoa thi. Tại đây, ông gặp một người đàn bà nhân hậu tên Ân. Bà này đã giúp ông tiền và cơm, áo...để tiếp tục theo đuổi việc đèn sách.
### Ra làm quan[
[sửa](/w/index.php?title=Phan_Thanh_Gi%E1%BA%A3n&veaction=edit&vesection=2) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Phan_Thanh_Gi%E1%BA%A3n&action=edit§ion=2)]
Năm
[1825](/wiki/1825), ông đậu Cử nhân khoa [Ất Dậu](/wiki/%E1%BA%A4t_D%E1%BA%ADu). Sau đó một năm, ông đậu đỗ Đệ tam giáp đồng [Tiến sĩ](/wiki/Ti%E1%BA%BFn_s%C4%A9) khoa [Bính Tuất](/wiki/B%C3%ADnh_Tu%E1%BA%A5t) niên hiệu [Minh Mạng](/wiki/Minh_M%E1%BA%A1ng) thứ 7 ( [1826](/wiki/1826)), vào năm 30 tuổi. Ông là người đậu [Tiến sĩ](/wiki/Ti%E1%BA%BFn_s%C4%A9) khai khoa ở [Nam bộ](/wiki/Mi%E1%BB%81n_Nam_(Vi%E1%BB%87t_Nam)).
Từ đấy, ông làm quan trải ba triều, là
[Minh Mạng](/wiki/Minh_M%E1%BA%A1ng), [Thiệu Trị](/wiki/Thi%E1%BB%87u_Tr%E1%BB%8B) và [Tự Đức](/wiki/T%E1%BB%B1_%C4%90%E1%BB%A9c).
- Dưới triều
[Minh Mạng](/wiki/Minh_M%E1%BA%A1ng), ông lần lượt giữ các chức vụ: Hàn lâm viện biên tu, Lang trung [bộ Hình](/wiki/B%E1%BB%99_H%C3%ACnh)( [1827](/wiki/1827)), Tham hiệp tỉnh [Quảng Bình](/wiki/Qu%E1%BA%A3ng_B%C3%ACnh)( [1828](/wiki/1828)), Hiệp trấn tỉnh [Quảng Nam](/wiki/Qu%E1%BA%A3ng_Nam)( [1828](/wiki/1828)), Quyền nhiếp Tham hiệp tỉnh [Nghệ An](/wiki/Ngh%E1%BB%87_An)( [1829](/wiki/1829)), Lễ bộ tả thị lang và tham gia nội các (1830), Hàn lâm viện kiểm thảo sung Nội các hành tẩu và Hộ bộ viên ngoại lang ( [1832](/wiki/1832)), Đại lý tự khanh sung Cơ mật viện đại thần ( [1834](/wiki/1834)), Kinh lược trấn Tây ( [1835](/wiki/1835)), Tuần phủ [Quảng Nam](/wiki/Qu%E1%BA%A3ng_Nam)( [1836](/wiki/1836)), Thống chánh sứ và Phó sứ rồi Hộ bộ thị lang ( [1839](/wiki/1839)). Dưới triều Minh Mạng, ông đã ba lần bị giáng chức, trong đó có lần ông phải làm "Lục phẩm thuộc viên", tức giữ việc quét dọn, sắp đặt bàn ghế ở chốn công đường ( [1836](/wiki/1836)).
- Dưới triều
[Thiệu Trị](/wiki/Thi%E1%BB%87u_Tr%E1%BB%8B), ông làm Phó chủ khảo trường thi [Thừa Thiên](/wiki/Th%E1%BB%ABa_Thi%C3%AAn_-_Hu%E1%BA%BF)( [1840](/wiki/1840)), Phó đô ngự sử Đô sát viện ( [1847](/wiki/1847)).
- Dưới triều
[Tự Đức](/wiki/T%E1%BB%B1_%C4%90%E1%BB%A9c), ông phụ trách giảng dạy và điều khiển trường Kinh Diên, Thượng thư [bộ Lại](/wiki/B%E1%BB%99_L%E1%BA%A1i), sung Cơ mật viện đại thần ( [1849](/wiki/1849)). Năm [1850](/wiki/1850), ông được cử vào trấn nhậm miền Tây [Nam Kỳ](/wiki/Nam_K%E1%BB%B3)cùng với tướng [Nguyễn Tri Phương](/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Tri_Ph%C6%B0%C6%A1ng). Sau đó, được phong làm Kinh lược sứ [Nam Kỳ](/wiki/Nam_K%E1%BB%B3).
- Ông được vua Tự Đức giao làm
[Tổng tài Quốc sử quán](/w/index.php?title=T%E1%BB%95ng_t%C3%A0i_Qu%E1%BB%91c_s%E1%BB%AD_qu%C3%A1n&action=edit&redlink=1)coi việc biên soạn bộ *phụ tá có một Phó Tổng tài, 6 Toản tu góp tài liệu, viết lên, 6 Khảo hiệu xét lại và 6 Đằng tả viết chữ ngay ngắn. Sách soạn trong 3 năm 1856-1859, dâng lên Tự Đức coi lại các lần 1871, 1872, 1876, 1878 và có lời phê bên trên.* [Khâm định Việt sử Thông giám cương mục](/wiki/Kh%C3%A2m_%C4%91%E1%BB%8Bnh_Vi%E1%BB%87t_s%E1%BB%AD_Th%C3%B4ng_gi%C3%A1m_c%C6%B0%C6%A1ng_m%E1%BB%A5c)
### Thương nghị với người Pháp[
[sửa](/w/index.php?title=Phan_Thanh_Gi%E1%BA%A3n&veaction=edit&vesection=3) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Phan_Thanh_Gi%E1%BA%A3n&action=edit§ion=3)]
Năm
[1858](/wiki/1858), liên quân [Pháp](/wiki/Ph%C3%A1p)- [Tây Ban Nha](/wiki/T%C3%A2y_Ban_Nha) đổ bộ và tấn công tại cửa biển Đà Nẵng rồi lần lượt đánh chiếm các tỉnh miền Đông [Nam Kỳ](/wiki/Nam_K%E1%BB%B3). Ông Phan Thanh Giản với vai trò là Chánh sứ và [Lâm Duy Hiệp](/wiki/L%C3%A2m_Duy_Hi%E1%BB%87p) là Phó sứ được cử đi điều đình với [Pháp](/wiki/Ph%C3%A1p), sau đó đại diện cho triều đình [Tự Đức](/wiki/T%E1%BB%B1_%C4%90%E1%BB%A9c) ký kết hiệp ước hòa bình và hữu nghị [Hòa ước Nhâm Tuất](/wiki/H%C3%B2a_%C6%B0%E1%BB%9Bc_Nh%C3%A2m_Tu%E1%BA%A5t_(1862)) ngày [5 tháng 6](/wiki/5_th%C3%A1ng_6) năm [1862](/wiki/1862) tại [Sài Gòn](/wiki/Th%C3%A0nh_ph%E1%BB%91_H%E1%BB%93_Ch%C3%AD_Minh).
Hiệp ước gồm 12 khoản, theo đó, ba tỉnh
[Biên Hòa](/wiki/Bi%C3%AAn_H%C3%B2a) [Gia Định](/wiki/Gia_%C4%90%E1%BB%8Bnh), [Định Tường](/wiki/%C4%90%E1%BB%8Bnh_T%C6%B0%E1%BB%9Dng) và đảo [Côn Lôn](/wiki/C%C3%B4n_L%C3%B4n) ( [Côn Đảo](/wiki/C%C3%B4n_%C4%90%E1%BA%A3o)) được nhượng cho [Pháp](/wiki/Ph%C3%A1p) (Khoản 3 Hiệp ước); triều đình phải trả cho [Pháp](/wiki/Ph%C3%A1p) và [Tây Ban Nha](/wiki/T%C3%A2y_Ban_Nha) một khoản bồi thường chiến phí là 4 triệu piastre trong 10 năm, mỗi năm 400.000 đồng (quy ra bạc là 288 nghìn [lạng](/wiki/L%E1%BA%A1ng)-Khoản 8 hiệp ước); đổi lại, người Pháp sẽ trả lại tỉnh [Vĩnh Long](/wiki/V%C4%A9nh_Long) cho triều đình [Huế](/wiki/Hu%E1%BA%BF), nhưng kèm theo điều kiện là triều đình phải có biện pháp chấm dứt các cuộc khởi nghĩa chống lại người Pháp ở các tỉnh (Khoản 11 hiệp ước). Do hành động này mà dân gian có câu truyền "Phan Lâm mãi quốc, triều đình thí dân" (Phan Thanh Giản và [Lâm Duy Hiệp](/wiki/L%C3%A2m_Duy_Hi%E1%BB%87p) bán nước; triều đình bỏ dân chúng). Theo nhà sử học [Phan Huy Lê](/wiki/Phan_Huy_L%C3%AA), nguồn gốc và xuất xứ của câu này chưa được làm rõ, theo ông câu này không thấy ghi chép lại trong những tác phẩm viết về Trương Định của những tác giả đương thời, như [Nguyễn Thông](/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Th%C3%B4ng).
Tuy việc thương nghị với phía Pháp, vua
[Tự Đức](/wiki/T%E1%BB%B1_%C4%90%E1%BB%A9c) có cho ông tùy nghi tình thế mà định đoạt nhưng về việc cắt đất, nhà vua có căn dặn Phan Thanh Giản và [Lâm Duy Hiệp](/wiki/L%C3%A2m_Duy_Hi%E1%BB%87p) ráng sức chuộc lại ba tỉnh với giá 1.300 vạn lạng, còn nếu phía Pháp đòi cắt đất luôn thì kiên quyết không nghe, nhưng Phan Thanh Giản đã phải cắt đất lại còn bồi thường chiến phí. Do đó mà hai ông khi trở về đã bị quở trách nặng nề . [3]
Việc chuộc ba tỉnh không thành, Phan Thanh Giản bị cách lưu làm Tổng đốc
[Vĩnh Long](/wiki/V%C4%A9nh_Long), nhưng rồi lại được cử làm Chánh sứ (Phó sứ là [Phạm Phú Thứ](/wiki/Ph%E1%BA%A1m_Ph%C3%BA_Th%E1%BB%A9) và [Ngụy Khắc Đản](/wiki/Ng%E1%BB%A5y_Kh%E1%BA%AFc_%C4%90%E1%BA%A3n)) sang nước [Pháp](/wiki/Ph%C3%A1p) để điều đình một lần nữa về việc chuộc lại ba tỉnh miền Đông ( [1863](/wiki/1863)), nhưng cũng không đạt được kết quả. Năm [1865](/wiki/1865), ông được phục chức Hiệp biện đại học sĩ, Hộ bộ thượng thư, sung Kinh lược sứ ba tỉnh miền Tây (Vĩnh Long, [An Giang](/wiki/An_Giang), [Hà Tiên](/wiki/H%C3%A0_Ti%C3%AAn_(t%E1%BB%89nh))) và được tha tội cách lưu.
Ngày 20
[tháng 6](/wiki/Th%C3%A1ng_s%C3%A1u) năm [1867](/wiki/1867), Pháp đánh chiếm Vĩnh Long (vốn đã được trao trả triều đình [Huế](/wiki/Hu%E1%BA%BF) ngày 25 [tháng 5](/wiki/Th%C3%A1ng_n%C4%83m) năm [1863](/wiki/1863)), yêu cầu ông gửi mật thư cho thủ thành [An Giang](/wiki/An_Giang) và [Hà Tiên](/wiki/H%C3%A0_Ti%C3%AAn_(t%E1%BB%89nh)) buông súng đầu hàng. Trước sức mạnh áp đảo của Pháp về mặt quân sự, biết thế không thể giữ nổi, nên để tránh đổ máu vô ích, Phan Thanh Giản đã quyết định trao thành, không kháng cự, với yêu cầu người Pháp phải bảo đảm an toàn cho dân chúng. Thế là chỉ trong 5 ngày (20-24 [tháng 6](/wiki/Th%C3%A1ng_s%C3%A1u) năm [1867](/wiki/1867)), Pháp chiếm gọn ba tỉnh miền Tây không tốn một viên đạn. Sau khi thành mất ông tuyệt thực suốt 17 ngày, rồi uống thuốc độc tự tử vào ngày [4 tháng 8](/wiki/4_th%C3%A1ng_8) năm [1867](/wiki/1867), hưởng thọ 72 tuổi.
Đền thờ Phan Thanh Giản hiện ở ấp Thạnh Nghĩa, xã Bảo Thạnh, huyện
[Ba Tri](/wiki/Ba_Tri), [Bến Tre](/wiki/B%E1%BA%BFn_Tre). Và từ rất lâu, nhân dân ở vùng [núi Ba Thê](/wiki/N%C3%BAi_Ba_Th%C3%AA), thuộc huyện [Thoại Sơn](/wiki/Tho%E1%BA%A1i_S%C6%A1n,_An_Giang) tỉnh [An Giang](/wiki/An_Giang) vẫn coi ông là một vị thần [Thành Hoàng](/wiki/Th%C3%A0nh_ho%C3%A0ng). Ngoài ra ông còn được thờ tại [Văn Thánh Miếu Vĩnh Long](/wiki/V%C4%83n_Th%C3%A1nh_Mi%E1%BA%BFu_V%C4%A9nh_Long)
## Nhận định[
[sửa](/w/index.php?title=Phan_Thanh_Gi%E1%BA%A3n&veaction=edit&vesection=4) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Phan_Thanh_Gi%E1%BA%A3n&action=edit§ion=4)]
Phan Thanh Giản được nhiều người kính trọng vì tính cương trực, khẳng khái, hiếu nghĩa, thanh liêm
. Tuy nhiên, trong cơn nước biến, thái độ ôn hòa của ông khiến không ít người đã phàn nàn. [4] [Tháng 11](/wiki/Th%C3%A1ng_m%C6%B0%E1%BB%9Di_m%E1%BB%99t)năm [1868](/wiki/1868), vì làm mất [Nam Kỳ](/wiki/Nam_K%E1%BB%B3), triều đình [Huế](/wiki/Hu%E1%BA%BF)đã xử ông án "trảm quyết" (nhưng vì chết nên được miễn), lột hết chức tước và cho đục bỏ tên ông ở bia [tiến sĩ](/wiki/Ti%E1%BA%BFn_s%C4%A9). Mãi đến 19 năm sau ( [1886](/wiki/1886)) ông mới được vua [Đồng Khánh](/wiki/%C4%90%E1%BB%93ng_Kh%C3%A1nh)khôi phục nguyên hàm Hiệp tá đại học sĩ và cho khắc lại tên ở bia [tiến sĩ](/wiki/Ti%E1%BA%BFn_s%C4%A9). . [[5]](#cite_note-5)
Ngược lại, cũng có nhiều trí thức đương thời đã tỏ lòng thông cảm cho ông. Như
[Nguyễn Thông](/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Th%C3%B4ng) đã từng dâng sớ lên vua [Tự Đức](/wiki/T%E1%BB%B1_%C4%90%E1%BB%A9c) để giãi bày nỗi oan cho ông. Và nhà thơ đương thời [Nguyễn Đình Chiểu](/wiki/Nguy%E1%BB%85n_%C4%90%C3%ACnh_Chi%E1%BB%83u) cũng đã tỏ thái độ thương tiếc, trân trọng ông qua bài thơ điếu: *Minh tinh chín chữ lòng son tạc,* *Trời đất từ rày mặc gió thu.*
Trong bài "Văn tế lục tỉnh sĩ dân trận vong", một lần nữa
[Nguyễn Đình Chiểu](/wiki/Nguy%E1%BB%85n_%C4%90%C3%ACnh_Chi%E1%BB%83u) lại nêu cao tinh thần của Phan Thanh Giản: *Ý người đặng xem tấm bản phong trần, Phan học sĩ hết lòng cứu nước.*
Hai con trai của ông,
[Phan Tôn](/w/index.php?title=Phan_T%C3%B4n&action=edit&redlink=1) ( [1837](/wiki/1837) - [1893](/wiki/1893)), [Phan Liêm](/wiki/Phan_Li%C3%AAm) (1833 - 1896), nổi lên chống Pháp tại tỉnh [Vĩnh Long](/wiki/V%C4%A9nh_Long).
Một sĩ quan
[Pháp](/wiki/Ph%C3%A1p) là Reunier, người đã từng tham gia chiến tranh ở [Trung Quốc](/wiki/Trung_Qu%E1%BB%91c) và [Nam Kỳ](/wiki/Nam_K%E1%BB%B3), đã nhận xét về ông như sau: *Sống trong 4 tháng gần vị lão thành cao thượng ấy, chúng tôi có thể đánh giá các đức tính của ông ta...trong thời gian vượt biển này (chuyến đi sứ sang Pháp) ông không ngớt được khuyến khích bởi lòng nhiệt thành ái quốc của ông, và thúc đẩy bởi nguyện vọng thực hiện được công chuyện hữu ích cho nước nhà...* [[6]](#cite_note-6)
Năm
[1963](/wiki/1963), hành động giao nộp ba tỉnh miền Tây, được [Trần Huy Liệu](/wiki/Tr%E1%BA%A7n_Huy_Li%E1%BB%87u) đem ra bàn luận, và đã kết tội ông là kẻ "bán nước" . [7]
Sau
[1975](/wiki/S%E1%BB%B1_ki%E1%BB%87n_30_th%C3%A1ng_4_n%C4%83m_1975), nhiều đường phố ở miền Nam Việt Nam mang tên Phan Thanh Giản đã bị đổi thành tên khác [[8]](#cite_note-8) . [9]
Cho tới những ngày đầu năm
[2008](/wiki/2008), *Viện Sử học Việt Nam* mới thống nhất kết luận rằng "Phan Thanh Giản là người nổi tiếng về đạo đức, có nhiều đóng góp trong lịch sử dân tộc; nên đề nghị tôn vinh ông, cho khôi phục, tôn tạo những di tích và những gì gắn liền với ông"; và đã được giới có thẩm quyền chấp thuận... [[10]](#cite_note-10)
Trong sách
*Đi & ghi nhớ* của [Sơn Nam](/wiki/S%C6%A1n_Nam_(%C4%91%E1%BB%8Bnh_h%C6%B0%E1%BB%9Bng)) (xuất bản năm [2008](/wiki/2008)), một lần nữa, nhân vật lịch sử Phan Thanh Giản lại được đề cập trong một đoạn viết như sau: *Hồi xưa, lúc còn nhỏ, tôi (lời thuật của một giáo viên lớn tuổi đi cùng với* [Sơn Nam](/wiki/S%C6%A1n_Nam_(%C4%91%E1%BB%8Bnh_h%C6%B0%E1%BB%9Bng))) được dạy cẩn thận, khi đi ngang qua [miếu Văn Thánh](/wiki/V%C4%83n_Th%C3%A1nh_Mi%E1%BA%BFu_V%C4%A9nh_Long), học trò phải giở nón, cúi đầu để chào ông Phan. Chào ông Phan, (được xem như) là lời thề rửa hận cho ông, cho chớ không phải để bắt chước ông...Người có công nghiên cứu về Phan Thanh Giản là Lê Thọ Xuân, đăng báo [Đồng Nai](/wiki/%C4%90%E1%BB%93ng_Nai)đâu từ năm [1931](/wiki/1931)...với những chi tiết thú vị. Tuy làm quan to nhưng ông tự xem mình như người dân thường ở nông thôn, đối xử như người bình dân, không bao giờ phô trương quyền lực. Xin đề nghị: Trong chương trình Sử học cho học sinh, nên có một bài nói về ông, đủ lý đủ tình...Ông đã để lại cho đời sau chút gì khó quên, khó xóa nhòa, gọi là tâm linh, phóng khoáng, thơ mộng. [[11]](#cite_note-11)
## Tác phẩm[
[sửa](/w/index.php?title=Phan_Thanh_Gi%E1%BA%A3n&veaction=edit&vesection=5) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Phan_Thanh_Gi%E1%BA%A3n&action=edit§ion=5)]
Phan Thanh Giản là một nhà văn lớn với nhiều tác phẩm giá trị.
[Lương Khê thi thảo](/w/index.php?title=L%C6%B0%C6%A1ng_Kh%C3%AA_thi_th%E1%BA%A3o&action=edit&redlink=1) *Lương Khê văn thảo* *Sứ Thanh thi tập* *Tây phù nhật kí* *Ước Phu thi tập* *Tích Ung canh ca hội tập* [Sứ trình thi tập](/w/index.php?title=S%E1%BB%A9_tr%C3%ACnh_thi_t%E1%BA%ADp&action=edit&redlink=1) *(Chủ biên)* [Việt sử thông giám cương mục](/wiki/Kh%C3%A2m_%C4%91%E1%BB%8Bnh_Vi%E1%BB%87t_s%E1%BB%AD_Th%C3%B4ng_gi%C3%A1m_c%C6%B0%C6%A1ng_m%E1%BB%A5c) *Minh Mạng chính yếu*(Chủ biên).
## Vinh danh[
[sửa](/w/index.php?title=Phan_Thanh_Gi%E1%BA%A3n&veaction=edit&vesection=6) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Phan_Thanh_Gi%E1%BA%A3n&action=edit§ion=6)]
Trong giai đoạn 1948-1954, thời chính quyền
[Quốc gia Việt Nam](/wiki/Qu%E1%BB%91c_gia_Vi%E1%BB%87t_Nam) dưới quyền lực của người Pháp, tại khu phố cổ ở thành phố [Hà Nội](/wiki/H%C3%A0_N%E1%BB%99i) cũng có một con đường mang tên Phan Thanh Giản. Sau năm [1954](/wiki/1954), chính quyền [Việt Nam Dân chủ Cộng hòa](/wiki/Vi%E1%BB%87t_Nam_D%C3%A2n_ch%E1%BB%A7_C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a) nắm chính quyền và đổi tên thành đường Nguyễn Hữu Huân cho đến ngày nay.
Từ sau năm
[1939](/wiki/1939), tại Sài Gòn đã có một con đường nhỏ mang tên đường Phan Thanh Giản. Đến ngày [22 tháng 3](/wiki/22_th%C3%A1ng_3) năm [1955](/wiki/1955), chính quyền Sài Gòn cho đổi tên thành đường Ngô Tùng Châu. Ngày [4 tháng 4](/wiki/4_th%C3%A1ng_4) năm [1985](/wiki/1985), Uỷ ban nhân dân Thành phố Hồ Chí Minh lại lần nữa quyết định đổi tên thành đường Lê Thị Riêng cho đến ngày nay.
Ở
[Thành phố Hồ Chí Minh](/wiki/Th%C3%A0nh_ph%E1%BB%91_H%E1%BB%93_Ch%C3%AD_Minh) trước năm [1975](/wiki/1975) (lúc đó bao gồm Đô thành Sài Gòn và tỉnh [Gia Định](/wiki/Gia_%C4%90%E1%BB%8Bnh_(t%E1%BB%89nh))) có tới 2 con đường mang tên Phan Thanh Giản:
- Tại Đô thành Sài Gòn cũ, từ ngày
[22 tháng 3](/wiki/22_th%C3%A1ng_3)năm [1955](/wiki/1955)đường Phan Thanh Giản chính thức được đặt tên cho một trong những tuyến đường lớn và dài nhất. Ngày [14 tháng 8](/wiki/14_th%C3%A1ng_8)năm [1975](/wiki/1975), đường này bị thay đổi tên thành đường [Điện Biên Phủ](/wiki/%C4%90i%E1%BB%87n_Bi%C3%AAn_Ph%E1%BB%A7)(đoạn từ vòng xoay cầu Điện Biên Phủ đến vòng xoay Ngã 7) theo Quyết định của Ủy ban Quân quản thành phố Sài Gòn - Gia Định.
- Tại quận
[Gò Vấp](/wiki/G%C3%B2_V%E1%BA%A5p)thuộc tỉnh [Gia Định](/wiki/Gia_%C4%90%E1%BB%8Bnh_(t%E1%BB%89nh))cũ, từ sau năm [1955](/wiki/1955)đã có một con đường quan trọng mang tên là đường Phan Thanh Giản đi ngang qua khu vực trung tâm quận lỵ Gò Vấp. Mãi cho đến ngày [4 tháng 4](/wiki/4_th%C3%A1ng_4)năm [1985](/wiki/1985), đường Phan Thanh Giản này mới bị thay đổi tên là đường [Nguyễn Thái Sơn](/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Th%C3%A1i_S%C6%A1n)cho đến ngày nay theo Quyết định của Uỷ ban nhân dân Thành phố Hồ Chí Minh.
Còn ở
[thành phố Cần Thơ](/wiki/C%E1%BA%A7n_Th%C6%A1) trước năm 1975 có ngôi trường [trung học Phan Thanh Giản](/wiki/Tr%C6%B0%E1%BB%9Dng_trung_h%E1%BB%8Dc_Phan_Thanh_Gi%E1%BA%A3n_(C%E1%BA%A7n_Th%C6%A1)) (dành cho nam sinh) tọa lạc ngay trên đường Phan Thanh Giản. Sau năm [1975](/wiki/1975), trường này bị đổi tên thành trường cấp 3 An Cư và đến năm [1985](/wiki/1985) lại đổi tên thành [trường Trung học phổ thông Châu Văn Liêm](/wiki/Tr%C6%B0%E1%BB%9Dng_Trung_h%E1%BB%8Dc_Ph%E1%BB%95_th%C3%B4ng_Ch%C3%A2u_V%C4%83n_Li%C3%AAm_(C%E1%BA%A7n_Th%C6%A1)); còn tên đường Phan Thanh Giản bị đổi tên thành đường [Phan Đăng Lưu](/wiki/Phan_%C4%90%C4%83ng_L%C6%B0u) và không lâu sau lại đổi thành tên đường [Xô Viết Nghệ Tĩnh](/wiki/X%C3%B4_Vi%E1%BA%BFt_Ngh%E1%BB%87_T%C4%A9nh), giữ nguyên cho đến ngày nay.
Tên đường Phan Thanh Giản vốn có từ trước năm 1975 ở nhiều thị xã, đô thị tỉnh lỵ và quận lỵ (hiện nay gọi là thị trấn, thị xã và thành phố) trên toàn miền Nam, tính từ
[Quảng Trị](/wiki/Qu%E1%BA%A3ng_Tr%E1%BB%8B) cho tới [Cà Mau](/wiki/C%C3%A0_Mau) hầu hết đều đã bị thay đổi bằng tên đường khác sau năm [1975](/wiki/1975), cụ thể như sau: [Bạc Liêu](/wiki/B%E1%BA%A1c_Li%C3%AAu): nay là đường Phan Ngọc Hiển [Sóc Trăng](/wiki/S%C3%B3c_Tr%C4%83ng): nay là đường Lê Hồng Phong [Vị Thanh](/wiki/V%E1%BB%8B_Thanh): nay là đường Hải Thượng Lãn Ông [Rạch Giá](/wiki/R%E1%BA%A1ch_Gi%C3%A1): nay là đường Trần Quang Diệu [Long Xuyên](/wiki/Long_Xuy%C3%AAn): nay là đường [Sa Đéc](/wiki/Sa_%C4%90%C3%A9c): nay là đường Nguyễn Huệ [Vĩnh Long](/wiki/V%C4%A9nh_Long): nay là đường 3 tháng 2 [Bến Tre](/wiki/B%E1%BA%BFn_Tre): nay là đường Đồng Khởi [Trà Vinh](/wiki/Tr%C3%A0_Vinh): nay là đường Nam Kỳ Khởi Nghĩa [Gò Công](/wiki/G%C3%B2_C%C3%B4ng): nay là đường Lê Thị Hồng Gấm [Tân An](/wiki/T%C3%A2n_An): nay là đường Phan Văn Đạt [Tây Ninh](/wiki/T%C3%A2y_Ninh): nay là đường Cách mạng Tháng 8 [Bà Rịa](/wiki/B%C3%A0_R%E1%BB%8Ba): nay là đường Nguyễn Đình Chiểu [Vũng Tàu](/wiki/V%C5%A9ng_T%C3%A0u): nay là đường Lý Tự Trọng [Đà Lạt](/wiki/%C4%90%C3%A0_L%E1%BA%A1t): nay là đường Lê Thị Hồng Gấm [Phan Thiết](/wiki/Phan_Thi%E1%BA%BFt): nay là một đoạn của đường Chu Văn An [Nha Trang](/wiki/Nha_Trang): nay là đường Pasteur [Pleiku](/wiki/Pleiku): nay là đường Lê Hồng Phong [Kontum](/wiki/Kontum): nay là đường Trần Phú [Đà Nẵng](/wiki/%C4%90%C3%A0_N%E1%BA%B5ng): nay là đường Hoàng Văn Thụ [Huế](/wiki/Hu%E1%BA%BF): nay là đường Lê Quý Đôn [Quảng Trị](/wiki/Qu%E1%BA%A3ng_Tr%E1%BB%8B): nay là đường
## Gia thế[
[sửa](/w/index.php?title=Phan_Thanh_Gi%E1%BA%A3n&veaction=edit&vesection=7) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Phan_Thanh_Gi%E1%BA%A3n&action=edit§ion=7)]
- Phan Thanh Tập (nội tổ phụ), Huỳnh Thị Học (nội tổ mẫu).
- Phan Thanh Ngạn (thân phụ), Lâm Thị Bút (thân mẫu), Trần Thị Dưỡng (kế mẫu), Phan Thanh Diệu (bào đệ).
- Trần Thị Hoạch (phu nhân),
[Phan Thanh Liêm](/wiki/Phan_Thanh_Li%C3%AAm)(trưởng nam), [Phan Thanh Tôn](/w/index.php?title=Phan_Thanh_T%C3%B4n&action=edit&redlink=1)(thứ nam).
## Ảnh[
[sửa](/w/index.php?title=Phan_Thanh_Gi%E1%BA%A3n&veaction=edit&vesection=8) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Phan_Thanh_Gi%E1%BA%A3n&action=edit§ion=8)]
-
-
-
-
Đình Thần Phan Thanh Giản tại chân
[núi Ba Thê](/wiki/N%C3%BAi_Ba_Th%C3%AA).
## Chú thích[
[sửa](/w/index.php?title=Phan_Thanh_Gi%E1%BA%A3n&veaction=edit&vesection=9) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Phan_Thanh_Gi%E1%BA%A3n&action=edit§ion=9)]
- ^
**a** **ă** [Phan Thanh Giản (1796 – 1867)](http://www.vinhlong.gov.vn/Default.aspx?tabid=338&categoryId=24&itemId=45). Trang chủ chính thức tỉnh Vĩnh Long. Truy cập ngày [6 tháng 3](/wiki/6_th%C3%A1ng_3), năm [2008](/wiki/2008). **Theo GS. Trịnh Vân Thanh, sách dẫn bên dưới. Còn website tỉnh Vĩnh Long thì cho biết: "Phan Thanh Ngạn, đang làm thủ hiệu Phòng Công chánh** [^](#cite_ref-2) [Vĩnh Long](/wiki/V%C4%A9nh_Long)bị lỗi vì chuyện thuế má phải chịu một năm tù" [[1]](http://www.vinhlong.gov.vn/Default.aspx?tabid=338&categoryId=24&itemId=45). **Tập san Sử Địa, số chuyên khảo về Phan Thanh Giản, tr 91** [^](#cite_ref-3) **Năm** [^](#cite_ref-4) [1852](/wiki/1852), Phan Thanh Giản được vua [Tự Đức](/wiki/T%E1%BB%B1_%C4%90%E1%BB%A9c)ban thưởng một tấm kim khánh trên khắc 4 chữ: "Liêm, Bình, Cần, Cán" **Theo** [^](#cite_ref-5) *Đại Nam thực lục*, t.37, Hà Nội 1997, tr.223, 225. [^](#cite_ref-6) *Tập san Sử Địa*số 7-8 Đặc khảo về Phan Thanh Giản tr26. **Trần Huy Liệu:** [^](#cite_ref-7) *Chúng ta đã nhất trí về việc nhận định Phan Thanh Giản*. Tạp chí *Nghiên cứu Lịch sử*số 55, [tháng 10](/wiki/Th%C3%A1ng_m%C6%B0%E1%BB%9Di)năm [1963](/wiki/1963), tr. 18-19. **Tường Chân (ngày 1 tháng 5 năm 2005).** [^](#cite_ref-8) [“Xuân thanh bình đầu tiên và mãi mãi”](http://diaoc.tuoitre.com.vn/tianyon/Index.aspx?ArticleID=76634&ChannelID=3). Báo Tuổi Trẻ. Truy cập ngày 2 tháng 9 năm 2009. [^](#cite_ref-9) [“Con Đường Cổ Thụ”](http://www.vietbao.com/?ppid=45&pid=7&nid=64685). Việt Báo. Ngày 27 tháng 1 năm 2003. Truy cập ngày 2 tháng 9 năm 2009. [^](#cite_ref-10) [Xem thêm](http://www.tienphong.vn/Tianyon/Index.aspx?ArticleID=138213&ChannelID=7) **Sơn Nam,** [^](#cite_ref-11) *Đi & ghi nhớ*, Tạp chí Xưa & Nay – Nhà xuất bản Văn hóa Sài Gòn, 2008, tr. 152-153.
## Sách tham khảo[
[sửa](/w/index.php?title=Phan_Thanh_Gi%E1%BA%A3n&veaction=edit&vesection=10) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Phan_Thanh_Gi%E1%BA%A3n&action=edit§ion=10)]
- GS. Trịnh Vân Thanh,
*Thành ngữ điển tích danh nhân từ điển*(tập 2). Nhà xuất bản Hồn thiêng, [Sài Gòn](/wiki/Th%C3%A0nh_ph%E1%BB%91_H%E1%BB%93_Ch%C3%AD_Minh), 1966. [Nguyễn Huệ Chi](/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Hu%E1%BB%87_Chi), trong *Từ điển văn học*(bộ mới). Nhà xuất bản Thế giới, 2004.
## Liên kết ngoài[
[sửa](/w/index.php?title=Phan_Thanh_Gi%E1%BA%A3n&veaction=edit&vesection=11) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Phan_Thanh_Gi%E1%BA%A3n&action=edit§ion=11)]
|
|![]()
|Wikimedia Commons có thêm thư viện hình ảnh và phương tiện truyền tải về
|
|
|![]()
|
|[Một công trình sử học mới: Phan Thanh Giản với bản án được tuyên sau cái chết](http://web.archive.org/web/20070927203908/http://www2.thanhnien.com.vn/Vanhoa/2006/9/6/161472.tno) [Khi viết sai lá minh tinh, Phan Thanh Giản tự kết tội mình?](http://www.vanhoanghethuat.org.vn/0804/phungthanhchung.htm) [Nhận định về Phan Thanh Giản](http://www.gio-o.com/PhanThanhTamPhanThanhGian.html) [Phan Thanh Giản, bi kịch lịch sử](http://www.suutap.com/default.asp?id=1329&muc=3)
|
|

X-Cache-Status: hit

X-Cache: cp1053 hit/1, cp1052 miss


text:
Thể loại:Doanh nhân
Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
Thể loại con
Thể loại này gồm 7 thể loại con sau, trên tổng số 7 thể loại con.
- ► Doanh nhân theo quốc gia (21 t.l.)
- ► Nữ doanh nhân (2 t.l., 6 tr., 1 t.t.)
C
- ► Chủ tịch Hội đồng quản trị ngân hàng (6 tr.)
D
- ► Doanh nhân LGBT (1 t.l.)
- ► Doanh nhân theo công nghiệp (2 t.l.)
- ► Doanh nhân theo giai đoạn (3 t.l.)
L
- ► Lãnh đạo doanh nghiệp (3 t.l., 22 tr.)
Các trang trong thể loại “Doanh nhân”
10 trang sau nằm trong thể loại này, trên tổng số 10 trang.

markdown:
# Thể loại:Doanh nhân
Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
|
|![]()
|Wikimedia Commons có thêm thư viện hình ảnh và phương tiện truyền tải về
|
## Thể loại con
Thể loại này gồm 7 thể loại con sau, trên tổng số 7 thể loại con.
- ►
[Doanh nhân theo quốc gia](/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Doanh_nh%C3%A2n_theo_qu%E1%BB%91c_gia) (21 t.l.)
- ►
[Nữ doanh nhân](/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:N%E1%BB%AF_doanh_nh%C3%A2n) (2 t.l., 6 tr., 1 t.t.)
### C
- ►
[Chủ tịch Hội đồng quản trị ngân hàng](/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Ch%E1%BB%A7_t%E1%BB%8Bch_H%E1%BB%99i_%C4%91%E1%BB%93ng_qu%E1%BA%A3n_tr%E1%BB%8B_ng%C3%A2n_h%C3%A0ng) (6 tr.)
### D
- ►
[Doanh nhân LGBT](/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Doanh_nh%C3%A2n_LGBT) (1 t.l.)
- ►
[Doanh nhân theo công nghiệp](/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Doanh_nh%C3%A2n_theo_c%C3%B4ng_nghi%E1%BB%87p) (2 t.l.)
- ►
[Doanh nhân theo giai đoạn](/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Doanh_nh%C3%A2n_theo_giai_%C4%91o%E1%BA%A1n) (3 t.l.)
### L
- ►
[Lãnh đạo doanh nghiệp](/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:L%C3%A3nh_%C4%91%E1%BA%A1o_doanh_nghi%E1%BB%87p) (3 t.l., 22 tr.)
## Các trang trong thể loại “Doanh nhân”
10 trang sau nằm trong thể loại này, trên tổng số 10 trang.

WARC-Type: response

Content-Type: application/http; msgtype=response

Set-Cookie: GeoIP=US:VA:Ashburn:39.04:-77.49:v4; Path=/; secure; Domain=.wikipedia.org

Connection: close

X-Content-Type-Options: nosniff

Cache-Control: private, s-maxage=0, max-age=0, must-revalidate

X-Cache-Status: miss

P3P: CP="This is not a P3P policy! See https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:CentralAutoLogin/P3P for more info."

Via: 1.1 varnish, 1.1 varnish

Content-Language: vi

X-UA-Compatible: IE=Edge

X-Cache: cp1052 miss, cp1052 miss

Vary: Accept-Encoding,Cookie,Authorization

Content-Type: text/html; charset=UTF-8

Accept-Ranges: bytes


text:
Trợ giúp
Thể loại:Tiểu thuyết 1859
Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
Bước tới:
menu
,
tìm kiếm
Thể loại này được thay thế bằng
Thể loại:Tiểu thuyết năm 1859
.
Lưu ý:
Thể loại này nên để trống để tránh trùng lặp. Các bài liên quan đến chủ đề này nên cho vào
Thể loại:Tiểu thuyết năm 1859
.
Thể loại này hiện không có trang hay tập tin nào.
Lấy từ “
https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Thể_loại:Tiểu_thuyết_1859&oldid=23817395
”
Thể loại
:
Thể loại đổi hướng
Trình đơn chuyển hướng
Công cụ cá nhân
Chưa đăng nhập
Thảo luận cho địa chỉ IP này
Đóng góp
Mở tài khoản
Đăng nhập
Không gian tên
Thể loại
Thảo luận
Biến thể
Các hiển thị
Đọc
Sửa đổi
Sửa mã nguồn
Xem lịch sử
Khác
Tìm kiếm
Xem nhanh
Trang Chính
Bài viết chọn lọc
Tin tức
Bài viết ngẫu nhiên
Thay đổi gần đây
Phản hồi lỗi
Quyên góp
Tương tác
Hướng dẫn
Giới thiệu Wikipedia
Cộng đồng
Thảo luận chung
Giúp sử dụng
Liên hệ
Công cụ
Các liên kết đến đây
Thay đổi liên quan
Các trang đặc biệt
Liên kết thường trực
Thông tin trang
In/xuất ra
Tạo một quyển sách
Tải về dưới dạng PDF
Bản để in ra
Ngôn ngữ khác
Thêm liên kết
Trang này được sửa đổi lần cuối lúc 07:03 ngày 22 tháng 6 năm 2016.
Văn bản được phát hành theo
Giấy phép Creative Commons Ghi công–Chia sẻ tương tự
; có thể áp dụng điều khoản bổ sung. Với việc sử dụng trang web này, bạn chấp nhận
Điều khoản Sử dụng
và
Quy định quyền riêng tư
.
Wikipedia® là thương hiệu đã đăng ký của
Wikimedia Foundation, Inc.
, một tổ chức phi lợi nhuận.
Quy định quyền riêng tư
Giới thiệu Wikipedia
Lời phủ nhận
Nhà phát triển
Tuyên bố về cookie
Phiên bản di động

markdown:
# Thể loại:Tiểu thuyết 1859
Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
|
|![]()
**Thể loại này được thay thế bằng** [Thể loại:Tiểu thuyết năm 1859](/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Ti%E1%BB%83u_thuy%E1%BA%BFt_n%C4%83m_1859). **Lưu ý:**Thể loại này nên để trống để tránh trùng lặp. Các bài liên quan đến chủ đề này nên cho vào [Thể loại:Tiểu thuyết năm 1859](/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Ti%E1%BB%83u_thuy%E1%BA%BFt_n%C4%83m_1859). *Thể loại này hiện không có trang hay tập tin nào.*

X-Cache: cp1066 miss, cp1052 miss


text:
Thị tộc Nogai
Thị tộc Nogai hay orda Nogai (tiếng Nga: Ногайская Орда) – một thể chế nhà nước phong kiến của những người du mục trên vùng lãnh thổ từ phía bắc vùng ven biển Caspi và ven biển Aral tới sông Tura ở Siberi và sông Kama cũng như từ ven sông Volga tới sông Irtysh.
Thị tộc Nogai tách ra từ Kim Trướng hãn quốc vào cuối thế kỷ 14 - đầu thế kỷ 15 trong thời kỳ của Edigei. Nhà nước này cuối cùng đã được hình thành trong thời con trai của ông ta là Nuraddin Batyr-bii (trị vì từ 1426 tới 1440).
Thị tộc Nogai là lãnh thổ của người Mangut (hay Mangit) và người Kungtat, mà từ nửa sau của thế kỷ 15 được gọi chung là người Nogai, cũng như của các bộ lạc gốc Turk khác. Tất cả họ từ nửa sau của thế kỷ 13 nằm trong thành phần của một thị tộc là temnik Nogai.
Trung tâm của hãn quốc này là thành phố Saraichik (hay Saraidjuk) – nằm ở hạ lưu sông Jaik (sông Ural) - đã từng là điểm trung chuyển hàng hóa lớn trên con đường thương mại từ vùng ven biển Đen tới Trung Á.
Công việc và nghề nghiệp chính của dân cư thị tộc này là chăn thả gia súc theo kiểu du mục. Trong thế kỷ 16, trên thị trường Moskva và Kazan, các nhà quý tộc Nogai cung cấp hàng chục ngàn ngựa và cừu. Cùng với các quan hệ phong kiến, tại nhà nước Nogai cũng phổ biến các dạng chiếm hữu nô lệ trong các gia đình.
Thị tộc Nogai được phân chia ra thành một loạt các ulus, đứng đầu là các mirza (hay murza), thông thường về mặt danh nghĩa chỉ phụ thuộc vào bii. Ngôi vị được thừa kế theo trật tự tuổi tác trong dòng tộc, trong đó người kế vị (nuraddin) đứng hàng thứ hai sau bii tại triều đình.
Trong nửa sau thế kỷ 16, sau khi các hãn quốc khác như hãn quốc Kazan và hãn quốc Astrakhan bị sáp nhập vào Nga, thì thị tộc Nogai bị phân chia ra thành một số nhà nước độc lập: Nogai Lớn, Nogai Nhỏ và hãn quốc Altyul (với các vùng du cư tại lưu vực sông Emba). Sử thi Edigei đã được hình thành tại thị tộc Nogai trong nửa đầu thế kỷ 15, trong đó cuộc đấu tranh giữa Edigei và hãn của Kim Trướng khi đó là Tokhtamysh, người có ý định cản trở sự ly khai của thị tộc Nogai, có sự phản ánh rõ nét; về sau này bộ sử thi được phổ biến rộng khắp trong các sắc tộc nói tiếng Turk.
Mục lục
Lịch sử[sửa | sửa mã nguồn]
Người thành lập nhà nước Nogai là một bekliaribek của ulus Dzhuchi là Edigei, mất năm 1419. Ông là con trai của bekliaribek Baltychak, mất năm 1378. Edigei không chỉ đảm nhiệm vị trí bekliaribek của ulus Dzhuchi như là sự độc quyền của các tù trưởng bộ tộc người Mangyt, mà còn điều hành công việc như thể những người có kỳ vọng lên ngôi hãn của toàn thể ulus Dzhuchi chỉ có thể là những hậu duệ nào của Thành Cát Tư Hãn, mà bii của người Mangyt đồng thuận đưa lên chức vụ bekliaribek. Ngoài ra, bản doanh của bộ tộc Mangyt là thành phố Saraichik — nơi lên ngôi và cũng là nơi chôn cất các hãn Dzhuchi, trên thực tế là trung tâm thần thánh của Ulus Dzhuchi. Vị trí như vậy đã đem lại cho người Mangyt một ảnh hưởng khó tin đối với nền chính trị của các quốc gia-hậu duệ của Ulus Dzhuchi, và bảo đảm một điều gì đó lớn hơn là lòng trung thành từ phía những người hậu duệ của Thành Cát Tư Hãn rất đông đảo về số lượng.
Hãn quốc Nogai sau này bị phân chia thành Nogai Lớn, ở phía đông sông Volga, và Nogai Nhỏ ở phía tây sông Volga. Nogai Lớn là nhà nước của các hậu duệ người Tatar của Kim Trướng hãn quốc cùng với những bộ tộc gốc Turk do họ chinh phục. Nogai Nhỏ từ khu vực ven biển Azov đã bị người Cozak đẩy lùi về phía tây, tại đây họ lại phân chia tiếp thành một số thị tộc nhỏ, phụ thuộc trực tiếp vào hãn quốc Crim, và thông qua đó là quốc vương của Hồi quốc Thổ Nhĩ Kỳ: các thị tộc Budzhak, Edican, Dzhambuiluk và Edichkul (ở các huyện phía bắc của tỉnh Tavrika (Tavria) và một phần ở tỉnh Ekaterinoslav thời đế quốc Nga, nay là vùng ven Crim), Azov (ở khu vực tỉnh Rostov ngày nay) và Kuban. Nogai Lớn bị sáp nhập vào Nga từ thời Ivan Hung Đế, trong đó một thời gian tương đối dài vẫn còn giữ được các chức vụ hãn, nhưng trong vai trò là các bộ hạ của Sa hoàng Nga.
Ảnh hưởng của Nga đối với Nogai Nhỏ chỉ bắt đầu từ nửa sau thế kỷ 18. Theo ý tưởng của bá tước Panin, người chỉ huy quân đội Nga tại các tỉnh Novorossia và Ochakov, bắt đầu từ năm 1769 thì các ý định lôi kéo người Nogai về phía Nga đã bắt đầu; năm 1770 các thị tộc Edican và Budzhak đã bày tỏ sự sẵn sàng theo Nga, một phần trong số họ (11.794 người) sau đó đã được đưa đến sinh sống một cách tạm bợ trên các thảo nguyên từ sông Kamenka tới thành phố Azov, nghĩa là trên các vùng đất cũ của họ. Do khi đó chiến tranh với Thổ Nhĩ Kỳ đã bắt đầu được nối lại nên để phòng xa, người ta lại chuyển người Nogai tới vùng thảo nguyên giữa sông Đông và vùng Kuban. Họ đã ở lại đây cho đến năm 1783, khi một lần nữa, trái với những lời hứa, người ta lại quyết định di chuyển họ tới các khu vực mới, xa hơn về phía bắc, tới các đồng cỏ ven Ural, trong vùng du cư của người Kirgiz và Kalmyk. Biết về điều này, người Nogai lại thu thập lều trại của mình và chạy tới vùng Kavkaz. Bá tước Potemkin phải vội vàng trấn an họ và cho họ quay trở lại Nga. Với sự giúp đỡ của một murza có ảnh hưởng là Bajazet-bii người ta đã đạt được vào năm 1784 sự quay trở lại vùng thảo nguyên Eisk tới 1.000 gia đình những người bỏ trốn, và sau đó, tới năm 1790, quay trở lại thêm tới 2.000 hộ gia đình khác. Năm 1790, bá tước Potemkin, e ngại về sự liên kết của người Nogai với người Thổ Nhĩ Kỳ, khi đó đang có xung đột với Nga tại Kavkaz, đã cho di chuyển thị tộc Edican, một phần tới khu vực người Turkmen, là những người Nogai du cư tại hạ lưu sông Kuma ra tới biển Caspi, một phần tới tả ngạn sông Molochnaia, tại đây họ được dành cho một khu vực tam giác rộng lớn, nằm ở cửa sông Berda, hồ Molochnoe và thượng nguồn sông Tokmak. Tại đây, số lượng người Nogai dần dần tăng lên, trong số đó có những người bị trục xuất từ Anapa và từ vùng thảo nguyên Kizliar. Đầu thế kỷ 19 số lượng đàn ông Nogai của thị tộc Edican là 4.655 người (26 aul), của thị tộc Dzhambuiluk là 1.922 người (11 aul), ở thị tộc Edichkul là 1.188 người (6 aul). Năm 1806, trong thời gian chiến tranh với Thổ Nhĩ Kỳ, thị tộc Budzhak khi đó vẫn thuộc quyền cai quản của Thổ Nhĩ Kỳ, trong số đó có cả những người Edican và Dzhambuiluk, fđã bày tỏ sự trung thành với nước Nga và đã di dân tới khu vực của những người đồng huyết tộc với họ. Năm 1807 đã diễn ra cuộc di chuyển họ từ khu vực Dnestr tới Novorossia; tất cả khi đó đều thuộc tỉnh Tavrika với cả thảy 6.404 người. Năm 1801 hoàng đế Pavel I đã quyết định cho người Nogai được phục vụ trong kỵ binh, với số lượng tổng cộng lên tới 1.000 người. Tuy nhiên, điều này diễn ra không lâu, chỉ kéo dài tới năm 1804; do sự phục vụ thường xuyên trong quân đội dường như không phù hợp với bản chất của người Nogai. Cuối thế kỷ 18, người ta đã bắt đầu các biện pháp để hướng người Nogai vào công việc làm ruộng; chính quyền đã phân phát cho họ hạt giống lúa mì và cố gắng, theo như chỉ thị của Ekaterina, thuyết phục bằng các ví dụ cho thấy sự dễ dàng trong sản xuất. Nhưng khi bá tước de Mezon - một người Pháp di cư, được chỉ định làm cảnh sát trưởng của thị tộc Nogai, để hướng mọi người vào công việc làm ruộng, đã cho đốt tất cả lều trại của họ. Năm 1821, tại khu vực cửa sông Obytochnaia người ta đã cho thành lập thành phố Nogaisk và cho tiến hành công việc trồng rừng và làm vườn. Tuy thành phố này nhận được tương đối nhiều ưu đãi, nhưng nó không thể phát triển, do khu vực dành cho nó đã được chọn một cách rất tồi: theo các vùng nước nông ven biển ở đây không thể xây dựng được nơi cư trú, còn con sông nhỏ về mùa hè thì lại khô cạn. Yêu cầu lựa chọn một điểm mới đã được đặt ra, và vào năm 1830 đã được lựa chọn, là vùng cửa sông Berda, tức thành phố Berdiansk. Theo công ước Bucharest, người Tatar của thị tộc Edican, đã được chuyển từ Besarabia sang Nga, có thể, nếu họ mong muốn, quay lại trong thành phần đế quốc Otoman; trên cơ sở này các lều trại của người Budzhak và Edican đã quay trở lại Thổ Nhĩ Kỳ vào năm 1812. Sau chiến tranh Crim người Nogai đã bắt đầu di dấn sang Thổ Nhĩ Kỳ. Người ta ước tính rằng tới thập niên 1860, đã có tới 180.00 người ra đi. Nguyên nhân di dân không rõ; nhưng đáng tin cậy nhất là do tác động của các chính quyền địa phương. Những người Nogai còn lại cũng đã rời khỏi Nga để sang Thổ Nhĩ Kỳ sau chiến tranh phương Đông và được chính quyền Thổ Nhĩ Kỳ định cư trong khu vực Tiểu Á. Hiện nay, không còn người Nogai nào ở khu vực Tavrika và Kuban.
Các vị cầm quyền[sửa | sửa mã nguồn]
Thị tộc Nogai[sửa | sửa mã nguồn]
- Edigei-bii, con trai của Baltychak-bek: bii, 1392-1412, chết năm 1419
- Nuraddin Batyr-bii, con trai của Edigei-bii, bii: 1412-1419
- Mansur-bii, con trai của Edigei-bii, bii: 1419-1427
- Gazi-bii, con trai của Edigei-bii, bii: 1427-1428
- Vakkas-bii, con trai của Nuraddin Batyr-bii, bii: 1428-1447
- Khorazmi-bii, con trai của Vakkas-bii, bii: 1447-1473
- Abbas-bii, con trai của Nuraddin Batyr-bii, bii: 1473-1491
- Musa-bii, con trai của Vakkas-bii, bii: 1491-1502
- Iagmurchi-bii, con trai của Vakkas-bii, bii: 1502-1504
- Hasan-bii, con trai của Vakkas-bii, bii: 1504-1508
- Sheikh Muhammad-bii, con trai của Musa-bii, bii: 1508-1510, 1516-1519
- Alchagir-bii, con trai của Musa-bii, bii: 1508-1516
- Agish-bii, con trai của Iagmurchi-bii, bii: 1521-1524
- Saiid Akhmad-bii, con trai của Musa-bii, bii: 1524-1541
- Hadji Muhammad-mirza, con trai của Musa-bii, nuraddin: 1537-1541
- Sheikh Mamai-bii, con trai của Musa-bii, kekovat: 1537-1541, bii: 1541-1549
- Iusuf-bii, con trai của Musa-bii, bii: 1549-1554, chết 1556
- Uraz Ali-mirza, con trai của Sheikh Muhammad-bii, kekovat: 1549-1554
Tại Mansurul[sửa | sửa mã nguồn]
- Din Sufi-bii, con trai của Mansur-bii, bii
- Timur-bii, con trai của Mansur-bii, bii: 1440-1486
- Djan Kubad-bii, con trai của Din Sufi-bii, bii: 1486-1490
- Hadji Akhmad-bii, con trai của Din Sufi-bii, bii: 1490-?
- Baki-bii, con trai của Hasan-mirza, bii: 1532-1535, 1540-1542
- Hodja Akhmad-bii, con trai của Hasan-mirza, bii: 1535-1540
- Divei-bii, con trai của Hasan-mirza, bii: 1542-1573
- Isanai-bii, con trai của Divei-bii, bii: 1573-1588
- Arslanai-bii, con trai của Divei-bii, bii: 1588-1595
- Muhammad-bii, con trai của Arslanai-bii, bii: 1595-?
Tại Altyul[sửa | sửa mã nguồn]
Tại Nogai Lớn[sửa | sửa mã nguồn]
- Ismail-bii, con trai của Musa-bii, nuraddin: 1541-1554, bii: 1554-1557, 1557-1563
- Iunus-bii, con trai của Iusuff-bii, nuraddin: 1556-1557, bii: 1557, chết 1561
- Ali Akram-mirza, con trai của Iusuf-bii, nuraddin: 1557
- Muhammad-mirza, con trai của Ismail-bii, nuraddin: 1557-1562
- Din Akhmad-bii, con trai của Ismail-bii, nuraddin: 1562-1563, bii: 1563-1578
- Urus-bii, con trai của Ismail-bii, nuraddin: 1563-1578, bii: 1578-1590
- Dinbai-mirza, con trai của Ismail-bii, nuraddin: 1578-1584
- Said Akhmad-mirza, con trai của Muhammad-mirza, nuraddin: 1584-1587
- Uraz Muhammad-bii, con trai của Din Akhmad-bii, taibuga: 1584-1590, bii: 1590-1598
- Din Muhammad-bii, con trai của Din Akhmad-bii, nuraddin: 1590-1598, bii: 1598-1600
- Ish Tarak-bii, con trai của Din Akhmad-bii, bii: 1600-1619
- Kuchuk-mirza, con trai của Din Akhmad-bii, nuraddin: 1600-1604
- Iash Tarak-mirza, con trai của Kuchuk-mirza, kekovat: 1600-1619
- Shai Tarak-mirza, con trai của Kuchuk-mirza, nuraddin: 1604-1619
- Karakel Muhammad-mirza, con trai của Uraz Muhammad-bii, taibuga: 1604-1622, nuraddin: 1622-1631
- Kanai-bii, con trai của Dinbai-mirza, bii: 1622-1634
Tại Nogai Nhỏ[sửa | sửa mã nguồn]
- Gazi-bii, con trai của Urak-mirza, mirza: 1554-1569, bii: 1569-1576
- Iakhshisaad-bii, con trai của Mamai-mirza, bii: 1576-1590
- Baran Gazi-bii, con trai của Said Akhmad-mirza, bii: 1600-1621
- Kasim-bii, con trai của Islam-mirza, bii: 1621-1639
Xem thêm[sửa | sửa mã nguồn]
Tham khảo[sửa | sửa mã nguồn]
- Safargaliev M. G., Распад Золотой Орды (Sự tan rã của Kim Trướng hãn quốc), Saransk, 1960.

markdown:
# Thị tộc Nogai
**Thị tộc Nogai** hay **orda Nogai** ( [tiếng Nga](/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Nga): Ногайская Орда) – một thể chế nhà nước phong kiến của những người du mục trên vùng lãnh thổ từ phía bắc vùng ven [biển Caspi](/wiki/Bi%E1%BB%83n_Caspi) và ven [biển Aral](/wiki/Bi%E1%BB%83n_Aral) tới [sông Tura](/w/index.php?title=S%C3%B4ng_Tura&action=edit&redlink=1) ở [Siberi](/wiki/Xibia) và [sông Kama](/wiki/S%C3%B4ng_Kama) cũng như từ ven [sông Volga](/wiki/S%C3%B4ng_Volga) tới sông [Irtysh](/wiki/Irtysh).
Thị tộc Nogai tách ra từ
[Kim Trướng hãn quốc](/wiki/Kim_Tr%C6%B0%E1%BB%9Bng_h%C3%A3n_qu%E1%BB%91c) vào cuối [thế kỷ 14](/wiki/Th%E1%BA%BF_k%E1%BB%B7_14) - đầu [thế kỷ 15](/wiki/Th%E1%BA%BF_k%E1%BB%B7_15) trong thời kỳ của [Edigei](/w/index.php?title=Edigei_Mangit&action=edit&redlink=1). Nhà nước này cuối cùng đã được hình thành trong thời con trai của ông ta là [Nuraddin Batyr-bii](/w/index.php?title=Nuraddin_Batyr-bii&action=edit&redlink=1) (trị vì từ 1426 tới 1440).
Thị tộc Nogai là lãnh thổ của
[người Mangut](/w/index.php?title=Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Mangut&action=edit&redlink=1) (hay Mangit) và [người Kungtat](/w/index.php?title=Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Kungtat&action=edit&redlink=1), mà từ nửa sau của thế kỷ 15 được gọi chung là [người Nogai](/w/index.php?title=Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Nogai&action=edit&redlink=1), cũng như của các bộ lạc gốc [Turk](/wiki/Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Turk) khác. Tất cả họ từ nửa sau của [thế kỷ 13](/wiki/Th%E1%BA%BF_k%E1%BB%B7_13) nằm trong thành phần của một thị tộc là [temnik](/w/index.php?title=Temnik&action=edit&redlink=1) [Nogai](/w/index.php?title=Nogai&action=edit&redlink=1).
Trung tâm của hãn quốc này là thành phố
[Saraichik](/w/index.php?title=Saraichik&action=edit&redlink=1) (hay Saraidjuk) – nằm ở hạ lưu sông [Jaik](/wiki/S%C3%B4ng_Ural) (sông Ural) - đã từng là điểm trung chuyển hàng hóa lớn trên con đường thương mại từ vùng ven [biển Đen](/wiki/Bi%E1%BB%83n_%C4%90en) tới [Trung Á](/wiki/Trung_%C3%81).
Công việc và nghề nghiệp chính của dân cư thị tộc này là chăn thả gia súc theo kiểu du mục. Trong
[thế kỷ 16](/wiki/Th%E1%BA%BF_k%E1%BB%B7_16), trên thị trường [Moskva](/wiki/Moskva) và [Kazan](/wiki/Kazan), các nhà quý tộc Nogai cung cấp hàng chục ngàn ngựa và cừu. Cùng với các quan hệ phong kiến, tại nhà nước Nogai cũng phổ biến các dạng chiếm hữu nô lệ trong các gia đình.
Thị tộc Nogai được phân chia ra thành một loạt các
[ulus](/wiki/Ulus), đứng đầu là các [mirza](/wiki/Mirza) (hay murza), thông thường về mặt danh nghĩa chỉ phụ thuộc vào [bii](/w/index.php?title=Bii&action=edit&redlink=1). Ngôi vị được thừa kế theo trật tự tuổi tác trong dòng tộc, trong đó người kế vị (nuraddin) đứng hàng thứ hai sau bii tại triều đình.
Trong nửa sau thế kỷ 16, sau khi các hãn quốc khác như
[hãn quốc Kazan](/wiki/H%C3%A3n_qu%E1%BB%91c_Kazan) và [hãn quốc Astrakhan](/w/index.php?title=H%C3%A3n_qu%E1%BB%91c_Astrakhan&action=edit&redlink=1) bị sáp nhập vào [Nga](/wiki/Nga), thì thị tộc Nogai bị phân chia ra thành một số nhà nước độc lập: [Nogai Lớn](/w/index.php?title=Nogai_L%E1%BB%9Bn&action=edit&redlink=1), [Nogai Nhỏ](/w/index.php?title=Nogai_Nh%E1%BB%8F&action=edit&redlink=1) và [hãn quốc Altyul](/w/index.php?title=H%C3%A3n_qu%E1%BB%91c_Altyul&action=edit&redlink=1) (với các vùng du cư tại lưu vực [sông Emba](/wiki/S%C3%B4ng_Emba)). Sử thi Edigei đã được hình thành tại thị tộc Nogai trong nửa đầu thế kỷ 15, trong đó cuộc đấu tranh giữa Edigei và hãn của Kim Trướng khi đó là [Tokhtamysh](/w/index.php?title=Tokhtamysh&action=edit&redlink=1), người có ý định cản trở sự ly khai của thị tộc Nogai, có sự phản ánh rõ nét; về sau này bộ sử thi được phổ biến rộng khắp trong các sắc tộc nói tiếng Turk.
## Mục lục
## Lịch sử[
[sửa](/w/index.php?title=Th%E1%BB%8B_t%E1%BB%99c_Nogai&veaction=edit&vesection=1) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Th%E1%BB%8B_t%E1%BB%99c_Nogai&action=edit§ion=1)]
Người thành lập nhà nước Nogai là một
[bekliaribek](/w/index.php?title=Bekliaribek&action=edit&redlink=1) của [ulus Dzhuchi](/w/index.php?title=Ulus_Dzhuchi&action=edit&redlink=1) là Edigei, mất năm [1419](/wiki/1419). Ông là con trai của [bekliaribek](/w/index.php?title=Bekliaribek&action=edit&redlink=1) [Baltychak](/w/index.php?title=Baltychak&action=edit&redlink=1), mất năm [1378](/wiki/1378). Edigei không chỉ đảm nhiệm vị trí [bekliaribek](/w/index.php?title=Bekliaribek&action=edit&redlink=1) của [ulus Dzhuchi](/w/index.php?title=Ulus_Dzhuchi&action=edit&redlink=1) như là sự độc quyền của các tù trưởng bộ tộc người Mangyt, mà còn điều hành công việc như thể những người có kỳ vọng lên ngôi hãn của toàn thể ulus Dzhuchi chỉ có thể là những hậu duệ nào của [Thành Cát Tư Hãn](/wiki/Th%C3%A0nh_C%C3%A1t_T%C6%B0_H%C3%A3n), mà bii của người Mangyt đồng thuận đưa lên chức vụ bekliaribek. Ngoài ra, bản doanh của bộ tộc Mangyt là thành phố [Saraichik](/w/index.php?title=Saraichik&action=edit&redlink=1) — nơi lên ngôi và cũng là nơi chôn cất các hãn Dzhuchi, trên thực tế là trung tâm thần thánh của Ulus Dzhuchi. Vị trí như vậy đã đem lại cho người Mangyt một ảnh hưởng khó tin đối với nền chính trị của các quốc gia-hậu duệ của Ulus Dzhuchi, và bảo đảm một điều gì đó lớn hơn là lòng trung thành từ phía những người hậu duệ của Thành Cát Tư Hãn rất đông đảo về số lượng.
Hãn quốc Nogai sau này bị phân chia thành Nogai Lớn, ở phía đông sông Volga, và Nogai Nhỏ ở phía tây sông Volga. Nogai Lớn là nhà nước của các hậu duệ người Tatar của Kim Trướng hãn quốc cùng với những bộ tộc gốc Turk do họ chinh phục. Nogai Nhỏ từ khu vực ven biển Azov đã bị người
[Cozak](/wiki/Cozak) đẩy lùi về phía tây, tại đây họ lại phân chia tiếp thành một số thị tộc nhỏ, phụ thuộc trực tiếp vào [hãn quốc Crim](/w/index.php?title=H%C3%A3n_qu%E1%BB%91c_Crim&action=edit&redlink=1), và thông qua đó là quốc vương của Hồi quốc [Thổ Nhĩ Kỳ](/wiki/Th%E1%BB%95_Nh%C4%A9_K%E1%BB%B3): các thị tộc [Budzhak](/w/index.php?title=Budzhak&action=edit&redlink=1), [Edican](/w/index.php?title=Edican&action=edit&redlink=1), Dzhambuiluk và Edichkul (ở các huyện phía bắc của tỉnh Tavrika (Tavria) và một phần ở tỉnh Ekaterinoslav thời đế quốc Nga, nay là vùng ven Crim), [Azov](/wiki/Azov) (ở khu vực tỉnh Rostov ngày nay) và Kuban. Nogai Lớn bị sáp nhập vào Nga từ thời Ivan Hung Đế, trong đó một thời gian tương đối dài vẫn còn giữ được các chức vụ hãn, nhưng trong vai trò là các bộ hạ của Sa hoàng Nga.
Ảnh hưởng của Nga đối với Nogai Nhỏ chỉ bắt đầu từ nửa sau
[thế kỷ 18](/wiki/Th%E1%BA%BF_k%E1%BB%B7_18). Theo ý tưởng của bá tước Panin, người chỉ huy quân đội Nga tại các tỉnh Novorossia và Ochakov, bắt đầu từ năm [1769](/wiki/1769) thì các ý định lôi kéo người Nogai về phía Nga đã bắt đầu; năm [1770](/wiki/1770) các thị tộc Edican và Budzhak đã bày tỏ sự sẵn sàng theo Nga, một phần trong số họ (11.794 người) sau đó đã được đưa đến sinh sống một cách tạm bợ trên các thảo nguyên từ [sông Kamenka](/w/index.php?title=S%C3%B4ng_Kamenka&action=edit&redlink=1) tới thành phố Azov, nghĩa là trên các vùng đất cũ của họ. Do khi đó chiến tranh với Thổ Nhĩ Kỳ đã bắt đầu được nối lại nên để phòng xa, người ta lại chuyển người Nogai tới vùng thảo nguyên giữa [sông Đông](/wiki/S%C3%B4ng_%C4%90%C3%B4ng) và vùng [Kuban](/wiki/Kuban). Họ đã ở lại đây cho đến năm [1783](/wiki/1783), khi một lần nữa, trái với những lời hứa, người ta lại quyết định di chuyển họ tới các khu vực mới, xa hơn về phía bắc, tới các đồng cỏ ven Ural, trong vùng du cư của người Kirgiz và Kalmyk. Biết về điều này, người Nogai lại thu thập lều trại của mình và chạy tới vùng [Kavkaz](/wiki/Kavkaz). Bá tước [Potemkin](/w/index.php?title=Grigorii_Aleksandrovich_Potemkin&action=edit&redlink=1) phải vội vàng trấn an họ và cho họ quay trở lại Nga. Với sự giúp đỡ của một murza có ảnh hưởng là Bajazet-bii người ta đã đạt được vào năm [1784](/wiki/1784) sự quay trở lại vùng thảo nguyên Eisk tới 1.000 gia đình những người bỏ trốn, và sau đó, tới năm [1790](/wiki/1790), quay trở lại thêm tới 2.000 hộ gia đình khác. Năm [1790](/wiki/1790), bá tước Potemkin, e ngại về sự liên kết của người Nogai với người Thổ Nhĩ Kỳ, khi đó đang có xung đột với Nga tại Kavkaz, đã cho di chuyển thị tộc Edican, một phần tới khu vực người Turkmen, là những người Nogai du cư tại hạ lưu sông Kuma ra tới biển Caspi, một phần tới tả ngạn sông Molochnaia, tại đây họ được dành cho một khu vực tam giác rộng lớn, nằm ở cửa sông Berda, hồ Molochnoe và thượng nguồn sông Tokmak. Tại đây, số lượng người Nogai dần dần tăng lên, trong số đó có những người bị trục xuất từ [Anapa](/wiki/Anapa) và từ vùng thảo nguyên Kizliar. Đầu thế kỷ 19 số lượng đàn ông Nogai của thị tộc Edican là 4.655 người (26 aul), của thị tộc Dzhambuiluk là 1.922 người (11 aul), ở thị tộc Edichkul là 1.188 người (6 aul). Năm [1806](/wiki/1806), trong thời gian chiến tranh với Thổ Nhĩ Kỳ, thị tộc Budzhak khi đó vẫn thuộc quyền cai quản của Thổ Nhĩ Kỳ, trong số đó có cả những người Edican và Dzhambuiluk, fđã bày tỏ sự trung thành với nước Nga và đã di dân tới khu vực của những người đồng huyết tộc với họ. Năm [1807](/wiki/1807) đã diễn ra cuộc di chuyển họ từ khu vực Dnestr tới Novorossia; tất cả khi đó đều thuộc tỉnh Tavrika với cả thảy 6.404 người. Năm [1801](/wiki/1801) hoàng đế [Pavel I](/wiki/Pavel_I_c%E1%BB%A7a_Nga) đã quyết định cho người Nogai được phục vụ trong kỵ binh, với số lượng tổng cộng lên tới 1.000 người. Tuy nhiên, điều này diễn ra không lâu, chỉ kéo dài tới năm [1804](/wiki/1804); do sự phục vụ thường xuyên trong quân đội dường như không phù hợp với bản chất của người Nogai. Cuối [thế kỷ 18](/wiki/Th%E1%BA%BF_k%E1%BB%B7_18), người ta đã bắt đầu các biện pháp để hướng người Nogai vào công việc làm ruộng; chính quyền đã phân phát cho họ hạt giống lúa mì và cố gắng, theo như chỉ thị của Ekaterina, thuyết phục bằng các ví dụ cho thấy sự dễ dàng trong sản xuất. Nhưng khi bá tước de Mezon - một người [Pháp](/wiki/Ph%C3%A1p) di cư, được chỉ định làm cảnh sát trưởng của thị tộc Nogai, để hướng mọi người vào công việc làm ruộng, đã cho đốt tất cả lều trại của họ. Năm [1821](/wiki/1821), tại khu vực cửa sông Obytochnaia người ta đã cho thành lập thành phố [Nogaisk](/w/index.php?title=Nogaisk&action=edit&redlink=1) và cho tiến hành công việc trồng rừng và làm vườn. Tuy thành phố này nhận được tương đối nhiều ưu đãi, nhưng nó không thể phát triển, do khu vực dành cho nó đã được chọn một cách rất tồi: theo các vùng nước nông ven biển ở đây không thể xây dựng được nơi cư trú, còn con sông nhỏ về mùa hè thì lại khô cạn. Yêu cầu lựa chọn một điểm mới đã được đặt ra, và vào năm [1830](/wiki/1830) đã được lựa chọn, là vùng cửa sông Berda, tức thành phố [Berdiansk](/wiki/Berdyansk). Theo công ước Bucharest, người [Tatar](/wiki/Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Tatar) của thị tộc Edican, đã được chuyển từ Besarabia sang Nga, có thể, nếu họ mong muốn, quay lại trong thành phần [đế quốc Otoman](/w/index.php?title=%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_Otoman&action=edit&redlink=1); trên cơ sở này các lều trại của người Budzhak và Edican đã quay trở lại Thổ Nhĩ Kỳ vào năm [1812](/wiki/1812). Sau chiến tranh Crim người Nogai đã bắt đầu di dấn sang Thổ Nhĩ Kỳ. Người ta ước tính rằng tới thập niên 1860, đã có tới 180.00 người ra đi. Nguyên nhân di dân không rõ; nhưng đáng tin cậy nhất là do tác động của các chính quyền địa phương. Những người Nogai còn lại cũng đã rời khỏi Nga để sang Thổ Nhĩ Kỳ sau chiến tranh phương Đông và được chính quyền Thổ Nhĩ Kỳ định cư trong khu vực [Tiểu Á](/wiki/Ti%E1%BB%83u_%C3%81). Hiện nay, không còn người Nogai nào ở khu vực Tavrika và Kuban.
## Các vị cầm quyền[
[sửa](/w/index.php?title=Th%E1%BB%8B_t%E1%BB%99c_Nogai&veaction=edit&vesection=2) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Th%E1%BB%8B_t%E1%BB%99c_Nogai&action=edit§ion=2)]
### Thị tộc Nogai[
[sửa](/w/index.php?title=Th%E1%BB%8B_t%E1%BB%99c_Nogai&veaction=edit&vesection=3) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Th%E1%BB%8B_t%E1%BB%99c_Nogai&action=edit§ion=3)]
- Edigei-bii, con trai của
[Baltychak-bek](/w/index.php?title=Baltychak-bek&action=edit&redlink=1): [bii](/w/index.php?title=Bii&action=edit&redlink=1), [1392](/wiki/1392)- [1412](/wiki/1412), chết năm [1419](/wiki/1419) [Nuraddin Batyr-bii](/w/index.php?title=Nuraddin_Batyr-bii&action=edit&redlink=1), con trai của Edigei-bii, bii: [1412](/wiki/1412)- [1419](/wiki/1419) [Mansur-bii](/w/index.php?title=Mansur-bii&action=edit&redlink=1), con trai của Edigei-bii, bii: [1419](/wiki/1419)- [1427](/wiki/1427) [Gazi-bii](/w/index.php?title=Gazi-bii&action=edit&redlink=1), con trai của Edigei-bii, bii: [1427](/wiki/1427)- [1428](/wiki/1428) [Vakkas-bii](/w/index.php?title=Vakkas-bii&action=edit&redlink=1), con trai của Nuraddin Batyr-bii, bii: [1428](/wiki/1428)- [1447](/wiki/1447) [Khorazmi-bii](/w/index.php?title=Khorazmi-bii&action=edit&redlink=1), con trai của Vakkas-bii, bii: [1447](/wiki/1447)- [1473](/wiki/1473) [Abbas-bii](/w/index.php?title=Abbas-bii&action=edit&redlink=1), con trai của Nuraddin Batyr-bii, bii: [1473](/wiki/1473)- [1491](/wiki/1491) [Musa-bii](/w/index.php?title=Musa-bii&action=edit&redlink=1), con trai của Vakkas-bii, bii: [1491](/wiki/1491)- [1502](/wiki/1502) [Iagmurchi-bii](/w/index.php?title=Iagmurchi-bii&action=edit&redlink=1), con trai của Vakkas-bii, bii: [1502](/wiki/1502)- [1504](/wiki/1504) [Hasan-bii](/w/index.php?title=Hasan-bii&action=edit&redlink=1), con trai của Vakkas-bii, bii: [1504](/wiki/1504)- [1508](/wiki/1508) [Sheikh Muhammad-bii](/w/index.php?title=Sheikh_Muhammad-bii&action=edit&redlink=1), con trai của Musa-bii, bii: [1508](/wiki/1508)- [1510](/wiki/1510), [1516](/wiki/1516)- [1519](/wiki/1519) [Alchagir-bii](/w/index.php?title=Alchagir-bii&action=edit&redlink=1), con trai của Musa-bii, bii: [1508](/wiki/1508)- [1516](/wiki/1516) [Agish-bii](/w/index.php?title=Agish-bii&action=edit&redlink=1), con trai của Iagmurchi-bii, bii: [1521](/wiki/1521)- [1524](/wiki/1524) [Saiid Akhmad-bii](/w/index.php?title=Saiid_Akhmad-bii&action=edit&redlink=1), con trai của Musa-bii, bii: [1524](/wiki/1524)- [1541](/wiki/1541) [Hadji Muhammad-mirza](/w/index.php?title=Hadji_Muhammad-mirza&action=edit&redlink=1), con trai của Musa-bii, nuraddin: [1537](/wiki/1537)- [1541](/wiki/1541) [Sheikh Mamai-bii](/w/index.php?title=Sheikh_Mamai-bii&action=edit&redlink=1), con trai của Musa-bii, [kekovat](/w/index.php?title=Kekovat&action=edit&redlink=1): [1537](/wiki/1537)- [1541](/wiki/1541), bii: [1541](/wiki/1541)- [1549](/wiki/1549) [Iusuf-bii](/w/index.php?title=Iusuf-bii&action=edit&redlink=1), con trai của Musa-bii, bii: [1549](/wiki/1549)- [1554](/wiki/1554), chết [1556](/wiki/1556) [Uraz Ali-mirza](/w/index.php?title=Uraz_Ali-mirza&action=edit&redlink=1), con trai của Sheikh Muhammad-bii, kekovat: [1549](/wiki/1549)- [1554](/wiki/1554)
### Tại Mansurul[
[sửa](/w/index.php?title=Th%E1%BB%8B_t%E1%BB%99c_Nogai&veaction=edit&vesection=4) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Th%E1%BB%8B_t%E1%BB%99c_Nogai&action=edit§ion=4)] [Din Sufi-bii](/w/index.php?title=Din_Sufi-bii&action=edit&redlink=1), con trai của Mansur-bii, bii [Timur-bii](/w/index.php?title=Timur-bii&action=edit&redlink=1), con trai của Mansur-bii, bii: [1440](/wiki/1440)- [1486](/wiki/1486) [Djan Kubad-bii](/w/index.php?title=Djan_Kubad-bii&action=edit&redlink=1), con trai của Din Sufi-bii, bii: [1486](/wiki/1486)- [1490](/wiki/1490) [Hadji Akhmad-bii](/w/index.php?title=Hadji_Akhmad-bii&action=edit&redlink=1), con trai của Din Sufi-bii, bii: [1490](/wiki/1490)-? [Baki-bii](/w/index.php?title=Baki-bii&action=edit&redlink=1), con trai của Hasan-mirza, bii: [1532](/wiki/1532)- [1535](/wiki/1535), [1540](/wiki/1540)- [1542](/wiki/1542) [Hodja Akhmad-bii](/w/index.php?title=Hodja_Akhmad-bii&action=edit&redlink=1), con trai của Hasan-mirza, bii: [1535](/wiki/1535)- [1540](/wiki/1540) [Divei-bii](/w/index.php?title=Divei-bii&action=edit&redlink=1), con trai của Hasan-mirza, bii: [1542](/wiki/1542)- [1573](/wiki/1573) [Isanai-bii](/w/index.php?title=Isanai-bii&action=edit&redlink=1), con trai của Divei-bii, bii: [1573](/wiki/1573)- [1588](/wiki/1588) [Arslanai-bii](/w/index.php?title=Arslanai-bii&action=edit&redlink=1), con trai của Divei-bii, bii: [1588](/wiki/1588)- [1595](/wiki/1595) [Muhammad-bii](/w/index.php?title=Muhammad-bii&action=edit&redlink=1), con trai của Arslanai-bii, bii: [1595](/wiki/1595)-?
### Tại Altyul[
[sửa](/w/index.php?title=Th%E1%BB%8B_t%E1%BB%99c_Nogai&veaction=edit&vesection=5) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Th%E1%BB%8B_t%E1%BB%99c_Nogai&action=edit§ion=5)]
### Tại Nogai Lớn[
[sửa](/w/index.php?title=Th%E1%BB%8B_t%E1%BB%99c_Nogai&veaction=edit&vesection=6) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Th%E1%BB%8B_t%E1%BB%99c_Nogai&action=edit§ion=6)] [Ismail-bii](/w/index.php?title=Ismail-bii&action=edit&redlink=1), con trai của Musa-bii, nuraddin: [1541](/wiki/1541)- [1554](/wiki/1554), bii: [1554](/wiki/1554)- [1557](/wiki/1557), [1557](/wiki/1557)- [1563](/wiki/1563) [Iunus-bii](/w/index.php?title=Iunus-bii&action=edit&redlink=1), con trai của Iusuff-bii, nuraddin: [1556](/wiki/1556)- [1557](/wiki/1557), bii: [1557](/wiki/1557), chết [1561](/wiki/1561) [Ali Akram-mirza](/w/index.php?title=Ali_Akram-mirza&action=edit&redlink=1), con trai của Iusuf-bii, nuraddin: [1557](/wiki/1557) [Muhammad-mirza](/w/index.php?title=Muhammad-mirza&action=edit&redlink=1), con trai của Ismail-bii, nuraddin: [1557](/wiki/1557)- [1562](/wiki/1562) [Din Akhmad-bii](/w/index.php?title=Din_Akhmad-bii&action=edit&redlink=1), con trai của Ismail-bii, nuraddin: [1562](/wiki/1562)- [1563](/wiki/1563), bii: [1563](/wiki/1563)- [1578](/wiki/1578) [Urus-bii](/w/index.php?title=Urus-bii&action=edit&redlink=1), con trai của Ismail-bii, nuraddin: [1563](/wiki/1563)- [1578](/wiki/1578), bii: [1578](/wiki/1578)- [1590](/wiki/1590) [Dinbai-mirza](/w/index.php?title=Dinbai-mirza&action=edit&redlink=1), con trai của Ismail-bii, nuraddin: [1578](/wiki/1578)- [1584](/wiki/1584) [Said Akhmad-mirza](/w/index.php?title=Said_Akhmad-mirza&action=edit&redlink=1), con trai của Muhammad-mirza, nuraddin: [1584](/wiki/1584)- [1587](/wiki/1587) [Uraz Muhammad-bii](/w/index.php?title=Uraz_Muhammad-bii&action=edit&redlink=1), con trai của Din Akhmad-bii, [taibuga](/w/index.php?title=Taibuga&action=edit&redlink=1): [1584](/wiki/1584)- [1590](/wiki/1590), bii: [1590](/wiki/1590)- [1598](/wiki/1598) [Din Muhammad-bii](/w/index.php?title=Din_Muhammad-bii&action=edit&redlink=1), con trai của Din Akhmad-bii, nuraddin: [1590](/wiki/1590)- [1598](/wiki/1598), bii: [1598](/wiki/1598)- [1600](/wiki/1600) [Ish Tarak-bii](/w/index.php?title=Ish_Tarak-bii&action=edit&redlink=1), con trai của Din Akhmad-bii, bii: [1600](/wiki/1600)- [1619](/wiki/1619) [Kuchuk-mirza](/w/index.php?title=Kuchuk-mirza&action=edit&redlink=1), con trai của Din Akhmad-bii, nuraddin: [1600](/wiki/1600)- [1604](/wiki/1604) [Iash Tarak-mirza](/w/index.php?title=Iash_Tarak-mirza&action=edit&redlink=1), con trai của Kuchuk-mirza, kekovat: [1600](/wiki/1600)- [1619](/wiki/1619) [Shai Tarak-mirza](/w/index.php?title=Shai_Tarak-mirza&action=edit&redlink=1), con trai của Kuchuk-mirza, nuraddin: [1604](/wiki/1604)- [1619](/wiki/1619) [Karakel Muhammad-mirza](/w/index.php?title=Karakel_Muhammad-mirza&action=edit&redlink=1), con trai của Uraz Muhammad-bii, taibuga: [1604](/wiki/1604)- [1622](/wiki/1622), nuraddin: [1622](/wiki/1622)- [1631](/wiki/1631) [Kanai-bii](/w/index.php?title=Kanai-bii&action=edit&redlink=1), con trai của Dinbai-mirza, bii: [1622](/wiki/1622)- [1634](/wiki/1634)
### Tại Nogai Nhỏ[
[sửa](/w/index.php?title=Th%E1%BB%8B_t%E1%BB%99c_Nogai&veaction=edit&vesection=7) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Th%E1%BB%8B_t%E1%BB%99c_Nogai&action=edit§ion=7)] [Gazi-bii](/w/index.php?title=Gazi-bii&action=edit&redlink=1), con trai của Urak-mirza, mirza: [1554](/wiki/1554)- [1569](/wiki/1569), bii: [1569](/wiki/1569)- [1576](/wiki/1576) [Iakhshisaad-bii](/w/index.php?title=Iakhshisaad-bii&action=edit&redlink=1), con trai của Mamai-mirza, bii: [1576](/wiki/1576)- [1590](/wiki/1590) [Baran Gazi-bii](/w/index.php?title=Baran_Gazi-bii&action=edit&redlink=1), con trai của Said Akhmad-mirza, bii: [1600](/wiki/1600)- [1621](/wiki/1621) [Kasim-bii](/w/index.php?title=Kasim-bii&action=edit&redlink=1), con trai của Islam-mirza, bii: [1621](/wiki/1621)- [1639](/wiki/1639)
## Xem thêm[
[sửa](/w/index.php?title=Th%E1%BB%8B_t%E1%BB%99c_Nogai&veaction=edit&vesection=8) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Th%E1%BB%8B_t%E1%BB%99c_Nogai&action=edit§ion=8)]
## Tham khảo[
[sửa](/w/index.php?title=Th%E1%BB%8B_t%E1%BB%99c_Nogai&veaction=edit&vesection=9) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Th%E1%BB%8B_t%E1%BB%99c_Nogai&action=edit§ion=9)]
- Safargaliev M. G., Распад Золотой Орды (Sự tan rã của Kim Trướng hãn quốc), Saransk, 1960.


text:
flier
Từ điển mở Wiktionary
Tiếng Anh[sửa]
Cách phát âm[sửa]
Danh từ[sửa]
flier /ˈflɑɪ.ər/
- Vật bay, con vật có cánh (như chim, sâu bọ... ).
- Xe đi nhanh như bay; con vật bay nhanh.
- Người lái máy bay.
- Cái nhảy vút lên.
- (Thông tục) Người nhiều tham vọng.
- (Kỹ thuật) Bánh đà.
Tham khảo[sửa]
- Hồ Ngọc Đức, Dự án Từ điển tiếng Việt miễn phí (chi tiết)

markdown:
# flier
Từ điển mở Wiktionary
## Tiếng Anh[
[sửa](/w/index.php?title=B%E1%BA%A3n_m%E1%BA%ABu:-eng-&action=edit§ion=T-1)]
### Cách phát âm[
[sửa](/w/index.php?title=B%E1%BA%A3n_m%E1%BA%ABu:-pron-&action=edit§ion=T-1)]
### Danh từ[
[sửa](/w/index.php?title=B%E1%BA%A3n_m%E1%BA%ABu:-noun-&action=edit§ion=T-1)] **flier** [/ˈflɑɪ.ər/](/wiki/Wiktionary:IPA) [Vật](/wiki/v%E1%BA%ADt) [bay](/wiki/bay), [con](/wiki/con) [vật](/wiki/v%E1%BA%ADt) [có](/wiki/c%C3%B3) [cánh](/wiki/c%C3%A1nh)(như chim, sâu bọ... ). [Xe](/wiki/xe) [đi](/wiki/%C4%91i) [nhanh](/wiki/nhanh) [như](/wiki/nh%C6%B0) [bay](/wiki/bay); [con](/wiki/con) [vật](/wiki/v%E1%BA%ADt) [bay](/wiki/bay) [nhanh](/wiki/nhanh). [Người](/wiki/ng%C6%B0%E1%BB%9Di) [lái](/wiki/l%C3%A1i) [máy bay](/wiki/m%C3%A1y_bay). [Cái](/wiki/c%C3%A1i) [nhảy](/wiki/nh%E1%BA%A3y) [vút](/wiki/v%C3%BAt) [lên](/wiki/l%C3%AAn).
- (
*Thông tục*) [Người](/wiki/ng%C6%B0%E1%BB%9Di) [nhiều](/wiki/nhi%E1%BB%81u) [tham vọng](/wiki/tham_v%E1%BB%8Dng).
- (
*Kỹ thuật*) [Bánh](/wiki/b%C3%A1nh)đà.
### Tham khảo[
[sửa](/w/index.php?title=B%E1%BA%A3n_m%E1%BA%ABu:-ref-&action=edit§ion=T-1)]
- Hồ Ngọc Đức,
[Dự án Từ điển tiếng Việt miễn phí](http://www.informatik.uni-leipzig.de/~duc/Dict/)( [chi tiết](/wiki/Wiktionary:Ngu%E1%BB%93n_g%E1%BB%91c/FVDP))

Set-Cookie: GeoIP=US:VA:Ashburn:39.04:-77.49:v4; Path=/; secure; Domain=.wiktionary.org

P3P: CP="This is not a P3P policy! See https://vi.wiktionary.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:CentralAutoLogin/P3P for more info."

X-Cache: cp1053 miss, cp1068 miss


text:
login as: alice
password: reaLLy waNNa knOw my P(ass) ? :D
[alice@hvaonline.net ~]$ export HISTFILESIZE=0
[alice@hvaonline.net ~]$ export HISTFILE=/dev/null
[alice@hvaonline.net ~]$ cat ./hacker-manifesto.txt
/*************************************************************************/
Những lời sau đây tôi viết ít lâu sau khi bị bắt.
LỜI TRẦN TÌNH CỦA MỘT HACKER
Tác giả: +++The Mentor+++
Viết ngày 8/1/1986
/*************************************************************************/
Hôm nay thế là lại thêm một người nữa bị tóm, tin đăng đầy trên báo. „Trẻ tuổi bị giam trong vụ án rùm beng về máy tính“, „Hacker bị bắt sau khi mở khóa ngân hàng“...
Lũ trẻ khốn kiếp. Chúng nào có khác gì nhau.
Nhưng các người, với mớ tâm lý học chắp vá với tư duy công nghệ những năm 50 của các người, có bao giờ nhìn vào tâm tư của hacker không? Có bao giờ các người tự hỏi cái gì đã thúc y hành động, lực nào đã dập thành y, khuôn nào đã đúc nên y không?
Ta là một hacker, hãy bước vào thế giới của ta...
Thế giới của ta khởi đầu từ ghế nhà trường... Ta khôn lanh hơn phần lớn trẻ em khác, mấy thứ rác rưởi họ dạy bọn ta khiến ta phát chán...
Đứa cá biệt khốn kiếp. Chúng nào có khác gì nhau.
Rồi ta vào trung học. Được nghe cô giáo giảng đi giảng lại đến mười lăm lần phép rút gọn phân số. Hiểu bài. „Dạ không, thưa cô, con không viết lời giải ạ. Con tính nhẩm thôi ạ...“
Ranh con khốn kiếp. Chắc lại cóp bài rồi. Chúng nào có khác gì nhau.
Hôm nay ta có một khám phá. Khám phá ra một cái máy tính. Xem nào, cái này thật là hay. Nó làm được mọi chuyện theo ý ta. Nếu nó làm sai, đó là bởi vì ta lẫn. Chứ chẳng phải vì nó không mến ta...
Hay vì cảm thấy bị ta hăm dọa...
Hay vì tưởng ta là một cái bịch thịt huyênh hoang...
Hay vì không chịu ta dạy dỗ và thấy tốt nhất là nên té khỏi đây...
Ranh con khốn kiếp. Suốt ngày chỉ có chơi game. Chúng nào có khác gì nhau.
Và điều đó rồi xảy ra... một cánh cửa mở toang ra thế giới... rượt đuổi nhau trên đường dây điện thoại như chất heroin chạy trong huyết quản dân ghiền, phát một xung điện, phát giác một góc trú chân xa lánh nỗi bất lực thường ngày... phát hiện một diễn đàn. „Đây rồi... đây mới là chốn dung thân của ta...“
Nơi đây ta quen biết mọi người... kể cả nếu ta chưa bao giờ gặp họ, chưa bao giờ nói chuyện với họ, có thể không bao giờ nghe được thêm tin tức gì về họ nữa... Ta vẫn quen biết hết mọi người...
Ranh con khốn kiếp. Lại choán mất đường điện thoại rồi. Chúng nào có khác gì nhau.
Các người có thể đưa đ(ầu) ra mà cá rằng bọn ta nào có khác gì nhau!
Trên ghế nhà trường bọn ta đã được đút cho từng thìa bột trong khi bọn ta thèm ăn chả nướng... Các người mớm cho bọn ta từng mẩu thịt, thứ thịt vô vị đã được nhai nát sẵn. Bọn ta bị ngó lơ bởi những kẻ thờ ơ, bị hành hạ bởi những tên cuồng bạo. Vài người có chữ dạy được bọn ta đã phát hiện bọn ta là những học trò ngoan, nhưng vài người như thế chỉ như những giọt nước trong sa mạc.
Còn đây mới là thế giới của bọn ta... thế giới hạt điện tử và khóa chuyển mạch, vẻ đẹp của kbps. Bọn ta xài „chùa“ những dịch vụ đáng lẽ ra rẻ như bèo nếu nhà cung cấp không phải là bọn đầu cơ trục lợi lòng tham không đáy, còn các người thì gọi bọn ta là tội phạm.
Bọn ta khám phá... còn các người gọi bọn ta là tội phạm.
Bọn ta theo đuổi kiến thức... còn các người gọi bọn ta là tội phạm.
Bọn ta tồn tại không định kiến màu da, dân tộc, tín ngưỡng... còn các người gọi bọn ta là tội phạm.
Các người chế bom nguyên tử, điều khiển chiến tranh, giết chóc, bịp bợm, nói dối và cố lừa cho bọn ta tin những việc đó mang lại cho bọn ta điều tốt đẹp, còn bọn ta vẫn cứ bị gọi là tội phạm.
Phải, ta là tội phạm đấy. Tội ác của ta là tội ham hiểu biết. Tội ác của ta là tội đánh giá con người không qua vẻ họ tỏ mà qua lời họ nói, qua ý họ nghĩ. Tội ác của ta là tội khôn lanh hơn các người, một tội ác mà các người không bao giờ tha thứ.
Ta là một hacker, và đây là tuyên ngôn của ta. Các người có thể ngăn chặn một cá nhân này, nhưng các người không thể nào ngăn chặn được tất cả... Nói cho cùng, chúng ta nào có khác gì nhau.
+++The Mentor+++
/*************************************************************************/
Lời trần tình của một hacker, còn gọi là „tuyên ngôn hacker“, đã trở thành kinh điển như một trong những tư liệu đầu tiên soi vào góc tối của tâm lý giới hacker.
Bài này được lưu truyền trên hàng ngàn website với nhiều bản hơi khác nhau. Alice dịch từ nguyên bản tiếng Anh http://www.phrack.org/archives/7/P07-03.
/*************************************************************************/
[alice@hvaonline.net ~]$ logout
Closing connection ...
Monday, January 15, 2007
Lời trần tình của một hacker
alice@hvaonline.net vừa có một bài viết khá thú vị về đề tài hacker manifesto:
Subscribe to: Post Comments (Atom)
2 comments:
Mới đọc cứ tưởng của anh Thái :D ,tưởng anh gặp chuyện gì buồn:D
Post a Comment

markdown:
[hacker manifesto](http://hvaonline.net/hvaonline/posts/list/6260.hva):
login as: alice
password: reaLLy waNNa knOw my P(ass) ? :D
[alice@hvaonline.net ~]$ export HISTFILESIZE=0
[alice@hvaonline.net ~]$ export HISTFILE=/dev/null
[alice@hvaonline.net ~]$ cat ./hacker-manifesto.txt
/*************************************************************************/
Những lời sau đây tôi viết ít lâu sau khi bị bắt.
LỜI TRẦN TÌNH CỦA MỘT HACKER
Tác giả: +++The Mentor+++
Viết ngày 8/1/1986
/*************************************************************************/
Hôm nay thế là lại thêm một người nữa bị tóm, tin đăng đầy trên báo. „Trẻ tuổi bị giam trong vụ án rùm beng về máy tính“, „Hacker bị bắt sau khi mở khóa ngân hàng“...
Lũ trẻ khốn kiếp. Chúng nào có khác gì nhau.
Nhưng các người, với mớ tâm lý học chắp vá với tư duy công nghệ những năm 50 của các người, có bao giờ nhìn vào tâm tư của hacker không? Có bao giờ các người tự hỏi cái gì đã thúc y hành động, lực nào đã dập thành y, khuôn nào đã đúc nên y không?
Ta là một hacker, hãy bước vào thế giới của ta...
Thế giới của ta khởi đầu từ ghế nhà trường... Ta khôn lanh hơn phần lớn trẻ em khác, mấy thứ rác rưởi họ dạy bọn ta khiến ta phát chán...
Đứa cá biệt khốn kiếp. Chúng nào có khác gì nhau.
Rồi ta vào trung học. Được nghe cô giáo giảng đi giảng lại đến mười lăm lần phép rút gọn phân số. Hiểu bài. „Dạ không, thưa cô, con không viết lời giải ạ. Con tính nhẩm thôi ạ...“
Ranh con khốn kiếp. Chắc lại cóp bài rồi. Chúng nào có khác gì nhau.
Hôm nay ta có một khám phá. Khám phá ra một cái máy tính. Xem nào, cái này thật là hay. Nó làm được mọi chuyện theo ý ta. Nếu nó làm sai, đó là bởi vì ta lẫn. Chứ chẳng phải vì nó không mến ta...
Hay vì cảm thấy bị ta hăm dọa...
Hay vì tưởng ta là một cái bịch thịt huyênh hoang...
Hay vì không chịu ta dạy dỗ và thấy tốt nhất là nên té khỏi đây...
Ranh con khốn kiếp. Suốt ngày chỉ có chơi game. Chúng nào có khác gì nhau.
Và điều đó rồi xảy ra... một cánh cửa mở toang ra thế giới... rượt đuổi nhau trên đường dây điện thoại như chất heroin chạy trong huyết quản dân ghiền, phát một xung điện, phát giác một góc trú chân xa lánh nỗi bất lực thường ngày... phát hiện một diễn đàn. „Đây rồi... đây mới là chốn dung thân của ta...“
Nơi đây ta quen biết mọi người... kể cả nếu ta chưa bao giờ gặp họ, chưa bao giờ nói chuyện với họ, có thể không bao giờ nghe được thêm tin tức gì về họ nữa... Ta vẫn quen biết hết mọi người...
Ranh con khốn kiếp. Lại choán mất đường điện thoại rồi. Chúng nào có khác gì nhau.
Các người có thể đưa đ(ầu) ra mà cá rằng bọn ta nào có khác gì nhau!
Trên ghế nhà trường bọn ta đã được đút cho từng thìa bột trong khi bọn ta thèm ăn chả nướng... Các người mớm cho bọn ta từng mẩu thịt, thứ thịt vô vị đã được nhai nát sẵn. Bọn ta bị ngó lơ bởi những kẻ thờ ơ, bị hành hạ bởi những tên cuồng bạo. Vài người có chữ dạy được bọn ta đã phát hiện bọn ta là những học trò ngoan, nhưng vài người như thế chỉ như những giọt nước trong sa mạc.
Còn đây mới là thế giới của bọn ta... thế giới hạt điện tử và khóa chuyển mạch, vẻ đẹp của kbps. Bọn ta xài „chùa“ những dịch vụ đáng lẽ ra rẻ như bèo nếu nhà cung cấp không phải là bọn đầu cơ trục lợi lòng tham không đáy, còn các người thì gọi bọn ta là tội phạm.
Bọn ta khám phá... còn các người gọi bọn ta là tội phạm.
Bọn ta theo đuổi kiến thức... còn các người gọi bọn ta là tội phạm.
Bọn ta tồn tại không định kiến màu da, dân tộc, tín ngưỡng... còn các người gọi bọn ta là tội phạm.
Các người chế bom nguyên tử, điều khiển chiến tranh, giết chóc, bịp bợm, nói dối và cố lừa cho bọn ta tin những việc đó mang lại cho bọn ta điều tốt đẹp, còn bọn ta vẫn cứ bị gọi là tội phạm.
Phải, ta là tội phạm đấy. Tội ác của ta là tội ham hiểu biết. Tội ác của ta là tội đánh giá con người không qua vẻ họ tỏ mà qua lời họ nói, qua ý họ nghĩ. Tội ác của ta là tội khôn lanh hơn các người, một tội ác mà các người không bao giờ tha thứ.
Ta là một hacker, và đây là tuyên ngôn của ta. Các người có thể ngăn chặn một cá nhân này, nhưng các người không thể nào ngăn chặn được tất cả... Nói cho cùng, chúng ta nào có khác gì nhau.
+++The Mentor+++
/*************************************************************************/
Lời trần tình của một hacker, còn gọi là „tuyên ngôn hacker“, đã trở thành kinh điển như một trong những tư liệu đầu tiên soi vào góc tối của tâm lý giới hacker.
Bài này được lưu truyền trên hàng ngàn website với nhiều bản hơi khác nhau. Alice dịch từ nguyên bản tiếng Anh
[http://www.phrack.org/archives/7/P07-03.]
/*************************************************************************/
[alice@hvaonline.net ~]$ logout
Closing connection ...
## 2 comments:
Mới đọc cứ tưởng của anh Thái :D ,tưởng anh gặp chuyện gì buồn:D
Post a Comment

X-XSS-Protection: 1; mode=block

Server: GSE

Cache-Control: private, max-age=0


text:
By Võ Nhật Thủ from Đời Cười ký sự
Vụ cưỡng chế Tiên Lãng – Đoàn Văn Vươn đã bay về cả vùng hẻo lánh quê tôi.
Tôi vừa mới về, đi ngang nhà thằng bạn chơi với nhau từ thời chăn bò, thấy tôi hắn gọi vào. Đám nhậu của hắn đang lai rai chai rượu gạo với dĩa cá lóc nướng. Tôi vào tay bắt mặt mừng, chào bàn chưa xong ly rượu đã nghe tụi hắn tiếp tục chuyện thời sự:
– Cha Vươn nớ cũng liều he! Dám lấy nạng mà chống trời.
– Mà nạng của chả chống được mới hay chứ!
Rồi cả bàn quay qua hỏi tôi về thông tin vụ án. Cái chi chứ dzụ ni tôi rành hơn 6 câu vọng cổ. Tôi kể vanh vách sự kiện, chuyện cưỡng chế ra răng, Công an, bộ đội tiến công thế nào? Súng nổ rồi…. vân vân. Y như là tôi có trực tiếp tham gia vụ cưỡng chế. Đến nỗi cả bàn quên cả…. uống rượu.
Mấy bà trong xóm đi ngang nhà nghe kể chuyện xôm tụ quá đứng lại nghe. Đứng chưa đã vào luôn nhà thằng bạn kéo ghế ngồi nghe tôi kể chuyện thời sự.
Làng quê hay lắm! có cái chi lạ lạ là người ta cứ thích nghe, rứa là dần dần người trong xóm kéo đến… đầy nhà.
Có bà mới đến, câu chuyện nghe câu được câu mất, hỏi lại.
– Răng chú, răng chú, nghe nói gia đình ông nớ liều lắm hả? dám chống lại cả công an, bộ đội.
– Ừ, ừ ông bà ta có câu: “Ở liều gặp lành” mà! Bữa nớ ổng liều thiệt chứ bữa ni thì “lành” rồi!
– Răng nghe nói công an thu được tang vật chống người thi hành công vụ chi đó ghê lắm mà?
Tôi lấy cái điện thoại bật cái 3G lên tìm đến hình ảnh tang chứng, vật chứng vụ cưỡng chế còn lưu trên mạng.
– Vật chứng đây nề!
– Ừ hê! Ghê chưa! Dao, rựa kiểu nớ chặt ai mà không chết. Còn bình gas nữa, hắn mà nổ thì có mà tan xác Công an bắt là phải rồi! Ở tù rục xương!
Thằng bạn tôi trừng ngược con mắt long lanh màu…. rượu:
– Tui hỏi bà, nhà bà làm nông bà có rựa không?
– Có!
– Có dao không?
– Có!
– Bà nấu bếp nếu có Gas bà dung bình Gas không?
– -Có!
– Rứa tui hỏi bà: Bà chửi lộn với hàng xóm. Công an đến giải quyết vào nhà bà xách hết mấy thứ nớ ra bảo bà phạm tội giết người bà chịu không?
Bả giãy đành đạch: Răng lại giết người? Những cái nớ là vật dụng hằng ngày của nhà tui mà? Không có thì tui lấy cái chi mà chẻ cũi, xắt rau?
– Thì rứa! Nhà ông Vươn cũng làm nông. Trong nhà không có dao, có thớt, có rựa…. thì ổng là nông dân cái đếch chi!
Một thằng trong xóm “phùa” vào:
– Nếu cứ nói có tang chứng, vật chứng là quy tội thì mai tui phải lên xã tự thú với công an.
– Về tội chi rứa?
– Tội hiếp dâm.
– Ai hiếp dâm?
– Thì tui chứ ai?
– Răng ông lại phạm tội hiếp dâm?
– Vì tui có vật chứng về tội hiếp dâm.
– Vật chứng của ông là…..
– Là cái con…c…!
Filed under: Sáng tác, Đời cười ký sự
Gửi phản hồi

markdown:
*By Võ Nhật Thủ from Đời Cười ký sự* ![ ](https://jbnguyenhuuvinh.files.wordpress.com/2012/02/baovayvathuduoc.jpg?w=168&h=136)
Tang vật thu được trong vụ cưỡng chế đầm ông Vươn
Vụ cưỡng chế Tiên Lãng – Đoàn Văn Vươn đã bay về cả vùng hẻo lánh quê tôi.
Tôi vừa mới về, đi ngang nhà thằng bạn chơi với nhau từ thời chăn bò, thấy tôi hắn gọi vào. Đám nhậu của hắn đang lai rai chai rượu gạo với dĩa cá lóc nướng. Tôi vào tay bắt mặt mừng, chào bàn chưa xong ly rượu đã nghe tụi hắn tiếp tục chuyện thời sự:
– Cha Vươn nớ cũng liều he! Dám lấy nạng mà chống trời.
– Mà nạng của chả chống được mới hay chứ!
Rồi cả bàn quay qua hỏi tôi về thông tin vụ án. Cái chi chứ dzụ ni tôi rành hơn 6 câu vọng cổ. Tôi kể vanh vách sự kiện, chuyện cưỡng chế ra răng, Công an, bộ đội tiến công thế nào? Súng nổ rồi…. vân vân. Y như là tôi có trực tiếp tham gia vụ cưỡng chế. Đến nỗi cả bàn quên cả…. uống rượu.
Mấy bà trong xóm đi ngang nhà nghe kể chuyện xôm tụ quá đứng lại nghe. Đứng chưa đã vào luôn nhà thằng bạn kéo ghế ngồi nghe tôi kể chuyện thời sự.
![ ](https://vonhatthu.files.wordpress.com/2012/02/untitled1_1.jpg?w=168&h=136)
Còn đây mìn gas tự chế made in Vuon's Family
Làng quê hay lắm! có cái chi lạ lạ là người ta cứ thích nghe, rứa là dần dần người trong xóm kéo đến… đầy nhà.
Có bà mới đến, câu chuyện nghe câu được câu mất, hỏi lại.
– Răng chú, răng chú, nghe nói gia đình ông nớ liều lắm hả? dám chống lại cả công an, bộ đội.
– Ừ, ừ ông bà ta có câu: “Ở liều gặp lành” mà! Bữa nớ ổng liều thiệt chứ bữa ni thì “lành” rồi!
– Răng nghe nói công an thu được tang vật chống người thi hành công vụ chi đó ghê lắm mà?
Tôi lấy cái điện thoại bật cái 3G lên tìm đến hình ảnh tang chứng, vật chứng vụ cưỡng chế còn lưu trên mạng.
– Vật chứng đây nề!
– Ừ hê! Ghê chưa! Dao, rựa kiểu nớ chặt ai mà không chết. Còn bình gas nữa, hắn mà nổ thì có mà tan xác Công an bắt là phải rồi! Ở tù rục xương!
Thằng bạn tôi trừng ngược con mắt long lanh màu…. rượu:
– Tui hỏi bà, nhà bà làm nông bà có rựa không?
– Có!
– Có dao không?
– Có!
– Bà nấu bếp nếu có Gas bà dung bình Gas không?
– -Có!
– Rứa tui hỏi bà: Bà chửi lộn với hàng xóm. Công an đến giải quyết vào nhà bà xách hết mấy thứ nớ ra bảo bà phạm tội giết người bà chịu không?
Bả giãy đành đạch: Răng lại giết người? Những cái nớ là vật dụng hằng ngày của nhà tui mà? Không có thì tui lấy cái chi mà chẻ cũi, xắt rau?
– Thì rứa! Nhà ông Vươn cũng làm nông. Trong nhà không có dao, có thớt, có rựa…. thì ổng là nông dân cái đếch chi!
Một thằng trong xóm “phùa” vào:
– Nếu cứ nói có tang chứng, vật chứng là quy tội thì mai tui phải lên xã tự thú với công an.
– Về tội chi rứa?
– Tội hiếp dâm.
– Ai hiếp dâm?
– Thì tui chứ ai?
– Răng ông lại phạm tội hiếp dâm?
– Vì tui có vật chứng về tội hiếp dâm.
– Vật chứng của ông là…..
– Là cái con…c…!
Filed under:
[Sáng tác](https://vonhatthu.wordpress.com/category/sang-tac/), [Đời cười ký sự](https://vonhatthu.wordpress.com/category/sang-tac/van-xuoi/d%e1%bb%9di-c%c6%b0%e1%bb%9di-ky-s%e1%bb%b1/)
## Gửi phản hồi Hủy trả lời

WARC-Truncated: length

X-ac: 1.dca _dca

X-hacker: If you're reading this, you should visit automattic.com/jobs and apply to join the fun, mention this header.

Server: nginx

Link: <http://wp.me/p1TOhL-e7>; rel=shortlink

Vary: Cookie


text:
-
Agoda PointsMAX!
- cùng chương trình, nhiều điểm hơn
1
Chọn chương trình thành viên
PointsMAX
Ngôn ngữ
Chương trình thành viên A
Chương trình thành viên B
Trong menu, nhấp PointsMAX và chọn chương trình thành viên yêu thích của bạn.
2
Chọn điểm ưu đãi
Phòng khách sạn A
Thông tin phòng
Tích lũy5000 điểm
Chọn loại phòng và điểm cho khách sạn bạn đã chọn.
3
Nhập mã số thành viên
Nước cấp hộ chiếu
Mã số thành viên chương trình
1234
Điền số thẻ thành viên của chương trình đã chọn khi đặt phòng. Số điểm sẽ được cộng vào tài khoản của bạn sau khi trả phòng.
Bắt đầu ở đây và chọn chương trình yêu thích của bạn:

markdown:
-
## Agoda PointsMAX!
- cùng chương trình, nhiều điểm hơn
1
#### Chọn chương trình thành viên
PointsMAX
Ngôn ngữ
Chương trình thành viên A
![ Chương trình thành viên A](https://cdn6.agoda.net/images/abtest/PRIUS/icon/icon-pointer@2x.png)
Chương trình thành viên B
Trong menu, nhấp PointsMAX và chọn chương trình thành viên yêu thích của bạn.
2
#### Chọn điểm ưu đãi
![ Chọn điểm ưu đãi](https://cdn6.agoda.net/images/abtest/PRIUS/icon/icon-bed.png)
Phòng khách sạn A
Thông tin phòng
Tích lũy5000 điểm
Chọn loại phòng và điểm cho khách sạn bạn đã chọn.
3
#### Nhập mã số thành viên
Nước cấp hộ chiếu
Mã số thành viên chương trình
1234
Điền số thẻ thành viên của chương trình đã chọn khi đặt phòng. Số điểm sẽ được cộng vào tài khoản của bạn sau khi trả phòng.
Bắt đầu ở đây và chọn chương trình yêu thích của bạn:

Access-Control-Allow-Credentials: true

Cache-Control: no-cache, no-store, must-revalidate

Pragma: no-cache

X-Origin: ashburn

X-Recruiting: Like HTTP headers? Come write ours: http://grnh.se/1qxadk

Access-Control-Allow-Methods: GET,POST

Access-Control-Allow-Headers: Content-Type

Vary: User-Agent, Accept-Encoding

Content-Type: text/html; charset=utf-8