text:
1. Tأ¬nh hأ¬nh giل»›i thiل»‡u vأ nghiأھn cل»©u chل»§ nghؤ©a hiل»‡n ؤ‘ل؛،i ل»ں Viل»‡t Nam
Vل»پ khأ،i niل»‡m â€œhiل»‡n ؤ‘ل؛،iâ€ vأ â€œchل»§ nghؤ©a hiل»‡n ؤ‘ل؛،iâ€, chأ؛ng tأ´i ؤ‘أ£ cأ³ mل»™t bأ i viل؛؟t ؤ‘ؤƒng trأھn Vؤƒn nghل»‡ trل؛» sل»‘ 51-2011 vأ trأھn Vanvn.net ngأ y 19-12-2011. ل» ؤ‘أ¢y chأ؛ng tأ´i xin nأ³i rأµ thأھm vل»پ tأ¬nh hأ¬nh giل»›i thiل»‡u vأ nghiأھn cل»©u chل»§ nghؤ©a hiل»‡n ؤ‘ل؛،i ل»ں Viل»‡t Nam vأ sau ؤ‘أ³ trأ¬nh bأ y bل؛£n chل؛¥t vأ ؤ‘ل؛·c trئ°ng cل»§a nأ³.
Nhأ¬n chung, trong lل»‹ch sل» vؤƒn hل»چc nghل»‡ thuل؛t, cأ،c trأ o lئ°u hiل»‡n ؤ‘ل؛،i chل»§ nghؤ©a xuل؛¥t hiل»‡n tل»« ؤ‘ل؛§u thل؛؟ kل»· XX ؤ‘أ£ ؤ‘ئ°ل»£c coi lأ mل»™t cuل»™c cأ،ch mل؛،ng trong vؤƒn hل»چc nghل»‡ thuل؛t vأ thئ°ل»ng ؤ‘ئ°ل»£c gل»چi lأ â€œphong trأ o nghل»‡ thuل؛t tiأھn phong cل»§a thل؛؟ kل»· XXâ€. Phong trأ o ؤ‘أ³ bao gل»“m cأ،c trأ o lئ°u diل»…n ra gل؛§n nhئ° ؤ‘ل»“ng thل»i: chل»§ nghؤ©a dأ£ thأ؛, chل»§ nghؤ©a biل»ƒu hiل»‡n, chل»§ nghؤ©a vل»‹ lai, chل»§ nghؤ©a ؤگaؤ‘a, chل»§ nghؤ©a siأھu thل»±c, chل»§ nghؤ©a lل؛p thل»ƒ, chل»§ nghؤ©a trل»«u tئ°ل»£ng, â€œphong cأ،ch quل»‘c tل؛؟â€ trong kiل؛؟n trأ؛c... Giai ؤ‘oل؛،n tل»« ؤ‘أ³ cho ؤ‘ل؛؟n nay ؤ‘ئ°ل»£c gل»چi lأ giai ؤ‘oل؛،n cل»§a nghل»‡ thuل؛t hiل»‡n ؤ‘ل؛،i. Vأ cإ©ng tل»« ؤ‘أ³, bل»™ mل؛·t vؤƒn hل»چc nghل»‡ thuل؛t thل؛؟ giل»›i ؤ‘أ£ trل»ں nأھn vأ´ cأ¹ng phong phأ؛ vأ ؤ‘a dل؛،ng. Gأ³p phل؛§n lأ m nأھn bل»™ mل؛·t phong phأ؛ vأ ؤ‘a dل؛،ng ؤ‘أ³ cأ³ sل»± tأ،c ؤ‘ل»™ng tأch cل»±c cل»§a cأ،c trأ o lئ°u nghل»‡ thuل؛t hiل»‡n ؤ‘ل؛،i chل»§ nghؤ©a. Tuy nhiأھn, trong sل»‘ cأ،c trأ o lئ°u hiل»‡n ؤ‘ل؛،i ؤ‘أ³ cإ©ng cأ³ nhل»¯ng biل»ƒu hiل»‡n cل»±c ؤ‘oan gأ¢y tأ،c ؤ‘ل»™ng tiأھu cل»±c ؤ‘ل؛؟n vؤƒn hل»چc nghل»‡ thuل؛t thل؛؟ giل»›i sau nأ y.
Trأھn thل؛؟ giل»›i ؤ‘أ£ cأ³ nhiل»پu cأ´ng trأ¬nh nghiأھn cل»©u vل»پ cأ،c trأ o lئ°u vؤƒn hل»چc nghل»‡ thuل؛t hiل»‡n ؤ‘ل؛،i chل»§ nghؤ©a, ؤ‘أ£ chل»‰ ra ؤ‘ئ°ل»£c nhل»¯ng ؤ‘ل؛·c trئ°ng vأ ؤ‘أ³ng gأ³p cل»§a chأ؛ng cho vؤƒn hل»چc nghل»‡ thuل؛t thل؛؟ giل»›i trong giai ؤ‘oل؛،n tل»« ؤ‘ل؛§u thل؛؟ kل»· XX ؤ‘ل؛؟n nhل»¯ng nؤƒm ؤ‘ل؛§u thل؛؟ kل»· XXI nأ y. Cأ³ nhل»¯ng cأ´ng trأ¬nh phأھ bأ¬nh ؤ‘أ£ xuل؛¥t hiل»‡n ؤ‘ل»“ng thل»i vل»›i sل»± ra ؤ‘ل»i cل»§a cأ،c trأ o lئ°u. Nhل»¯ng cأ´ng trأ¬nh ؤ‘أ³ cأ³ vai trأ² lأ cأ،c bل؛£n tuyأھn ngأ´n cل»§a cأ،c trأ o lئ°u, vأ thل»±c tل؛؟ lأ nhiل»پu cأ´ng trأ¬nh ؤ‘أ£ cأ´ng khai lل؛¥y tأھn lأ â€œbل؛£n tuyأھn ngأ´nâ€, nhiل»پu trأ o lئ°u cأ³ tل»›i 4-5 bل؛£n tuyأھn ngأ´n. Cأ³ thل»ƒ nأ³i, trong lل»‹ch sل» nghل»‡ thuل؛t, chئ°a bao giل» cأ³ nhiل»پu tuyأھn ngأ´n dأ nh cho cأ،c trأ o lئ°u nhئ° thل؛؟. ؤگiل»پu ؤ‘أ³ chل»©ng tل»ڈ mل»™t quyل؛؟t tأ¢m ؤ‘ل»•i mل»›i cل»§a phong trأ o nghل»‡ thuل؛t tiأھn phong.
ل» Viل»‡t Nam, tل»« trئ°ل»›c ؤ‘ل؛؟n nay, cأ،c thأ nh tل»±u vؤƒn hل»چc nghل»‡ thuل؛t hiل»‡n ؤ‘ل؛،i cل»§a thل؛؟ giل»›i cإ©ng ؤ‘أ£ ؤ‘ئ°ل»£c giل»›i thiل»‡u. Nhئ°ng nhأ¬n chung ل»ں nئ°ل»›c ta, viل»‡c ؤ‘أ،nh giأ، cأ،c trأ o lئ°u hiل»‡n ؤ‘ل؛،i chل»§ nghؤ©a vل؛«n chئ°a cأ³ sل»± nhل؛¥t quأ،n vأ thoل؛£ ؤ‘أ،ng. Trئ°ل»›c thل»i ؤگل»•i Mل»›i, cأ،c trأ o lئ°u hiل»‡n ؤ‘ل؛،i chل»§ nghؤ©a thئ°ل»ng bل»‹ coi lأ nhل»¯ng hiل»‡n tئ°ل»£ng vؤƒn nghل»‡ â€œtئ° sل؛£n suy ؤ‘ل»“iâ€, thل؛m chأ â€œphل؛£n ؤ‘ل»™ngâ€. ؤگiل»پu nأ y mل»™t phل؛§n lأ do ل؛£nh hئ°ل»ںng cل»§a chل»§ nghؤ©a giأ،o ؤ‘iل»پu Liأھn Xأ´. Trong nhل»¯ng nؤƒm ؤ‘ل؛§u hoأ bأ¬nh, chأ؛ng ta ؤ‘أ£ dل»‹ch mل»™t sل»‘ cuل»‘n sأ،ch vل»پ nghل»‡ thuل؛t hiل»‡n ؤ‘ل؛،i phئ°ئ،ng Tأ¢y cل»§a Liأھn Xأ´, vل»›i quan ؤ‘iل»ƒm phأھ phأ،n vأ phل»§ ؤ‘ل»‹nh lأ chأnh. Vأ dل»¥ nhئ° cuل»‘n sأ،ch cل»§a P. S. Tئ،-rأ´-phi-mل»‘p, Phأھ phأ،n nhل»¯ng khuynh hئ°ل»›ng chل»§ yل؛؟u trong nghل»‡ thuل؛t vأ mل»¹ hل»چc phل؛£n ؤ‘ل»™ng tئ° sل؛£n hiل»‡n ؤ‘ل؛،i, Nxb. Sل»± thل؛t, Hأ Nل»™i, 1960, 62 tr. ؤگأ¢y lأ bأ i viل؛؟t ؤ‘ئ°ل»£c dل»‹ch tل»« tل؛p Nhل»¯ng vل؛¥n ؤ‘ل»پ mل»¹ hل»چc Mأ،c-Lأھnin do Viل»‡n Hأ n lأ¢m Khoa hل»چc Liأھn Xأ´ xuل؛¥t bل؛£n nؤƒm 1956, (theo thأ´ng lل»‡, Nxb. Sل»± thل؛t khأ´ng ghi tأھn ngئ°ل»i dل»‹ch). Trong cuل»‘n sأ،ch nأ y, tأ،c giل؛£ ؤ‘أ£ phأھ phأ،n triل»‡t ؤ‘ل»ƒ cأ،c khuynh hئ°ل»›ng vأ trأ o lئ°u trong mل»¹ hل»چc vأ sأ،ng tأ،c vؤƒn hل»چc nghل»‡ thuل؛t phئ°ئ،ng Tأ¢y thل؛؟ kل»· XX, coi chأ؛ng lأ nhل»¯ng khuynh hئ°ل»›ng nghل»‡ thuل؛t â€œphل؛£n ؤ‘ل»™ng tئ° sل؛£nâ€!
ؤگل؛؟n nhل»¯ng nؤƒm sau giل؛£i phأ³ng miل»پn Nam, tأ¬nh hأ¬nh giل»›i thiل»‡u vؤƒn hل»چc nghل»‡ thuل؛t hiل»‡n ؤ‘ل؛،i phئ°ئ،ng Tأ¢y bل؛¯t ؤ‘ل؛§u cأ³ dل؛¥u hiل»‡u ؤ‘ل»•i mل»›i. Chأ؛ng ta bل؛¯t ؤ‘ل؛§u giل»›i thiل»‡u nhل»¯ng quan ؤ‘iل»ƒm nhل؛n ؤ‘ل»‹nh mang tأnh khأ،ch quan hئ،n, mل؛·c dأ¹ bئ°ل»›c ؤ‘ل؛§u vل؛«n lأ giل»›i thiل»‡u quan ؤ‘iل»ƒm cل»§a cأ،c nhأ nghiأھn cل»©u cل»§a Liأھn Xأ´. Vأ dل»¥ nhئ° trong cuل»‘n sأ،ch Nghل»‡ thuل؛t phئ°ئ،ng Tأ¢y hiل»‡n ؤ‘ل؛،i (Phأھ phأ،n nghل»‡ thuل؛t tئ° sل؛£n phئ°ئ،ng Tأ¢y), Tل؛p I, Viل»‡n Nghل»‡ thuل؛t, Hأ Nل»™i, 1975 (Tuyل»ƒn tل؛p dل»‹ch cأ،c bأ i viل؛؟t do Viل»‡n Lل»‹ch sل» Nghل»‡ thuل؛t cل»§a Bل»™ Vؤƒn hoأ، Liأھn Xأ´ biأھn soل؛،n bأ n vل»پ nghل»‡ thuل؛t phئ°ئ،ng Tأ¢y sau chiل؛؟n tranh), cأ³ bأ i viل؛؟t cل»§a V. V. Tu-rأ´-va, â€œBأ n vل»پ mل»™t vأ i xu hئ°ل»›ng cل»§a hل»™i hoل؛، hiل»‡n ؤ‘ل؛،iâ€, trong ؤ‘أ³ tأ،c giل؛£ ؤ‘أ£ cأ´ng nhل؛n phل؛§n nأ o nhل»¯ng ؤ‘أ³ng gأ³p cل»§a nghل»‡ thuل؛t hiل»‡n ؤ‘ل؛،i phئ°ئ،ng Tأ¢y, kل»ƒ cل؛£ ؤ‘أ³ng gأ³p cل»§a mل»™t hoل؛، sؤ© vأ o loل؛،i trل»«u tئ°ل»£ng nhل؛¥t cل»§a nghل»‡ thuل؛t hiل»‡n ؤ‘ل؛،i lأ Piet Mondrian.
Tuy nhiأھn, ل»ں giai ؤ‘oل؛،n nأ y, sل»± cأ´ng nhل؛n dأ nh cho nghل»‡ thuل؛t hiل»‡n ؤ‘ل؛،i vل؛«n chئ°a ؤ‘ئ°ل»£c thل»±c hiل»‡n mل»™t cأ،ch triل»‡t ؤ‘ل»ƒ ل»ں nئ°ل»›c ta. Bل؛±ng chل»©ng lأ ؤ‘ل؛؟n nؤƒm 1978, tأ،c giل؛£ Nguyل»…n Phأ؛c trong bأ i viل؛؟t Nhل»¯ng khuynh hئ°ل»›ng chل»§ yل؛؟u cل»§a hل»™i hoل؛، tئ° sل؛£n hiل»‡n ؤ‘ل؛،i (Nxb. Vؤƒn hoأ،, Hأ Nل»™i, 1978, 64 tr.), trong khi giل»›i thiل»‡u cأ،c trأ o lئ°u hل»™i hoل؛، hiل»‡n ؤ‘ل؛،i tل»« chل»§ nghؤ©a ل؛¥n tئ°ل»£ng ؤ‘ل؛؟n chل»§ nghؤ©a trل»«u tئ°ل»£ng, tأ،c giل؛£ vل؛«n giل»¯ lل؛p trئ°ل»ng bل؛£o thل»§ cho rل؛±ng ؤ‘ل؛·c ؤ‘iل»ƒm cل»§a cأ،c trأ o lئ°u ؤ‘أ³ lأ nghل»‡ thuل؛t suy ؤ‘ل»“i. أ”ng cأ²n khل؛³ng ؤ‘ل»‹nh rأµ thأھm rل؛±ng â€œnghل»‡ thuل؛t suy ؤ‘ل»“i cأ³ nghؤ©a lأ cأ،c khuynh hئ°ل»›ng hل»™i hoل؛، tئ° sل؛£n ؤ‘أ£ kل»ƒâ€ (chأ؛ thأch ل»ں trang 57 trong bأ i viل؛؟t cل»§a Nguyل»…n Phأ؛c).
***
ل» ؤ‘أ¢y, chأ؛ng tأ´i thل؛¥y cل؛§n phل؛£i lأ m rأµ mل»™t cأ¢u hل»ڈi: â€œNghل»‡ thuل؛t suy ؤ‘ل»“iâ€ lأ gأ¬? Nأ³ lأ mل»™t khأ،i niل»‡m dأ¹ng ؤ‘ل»ƒ chل»‰ mل»™t trأ o lئ°u, mل»™t chل»§ nghؤ©a hay lأ mل»™t khأ،i niل»‡m giأ، trل»‹ hل»چc ؤ‘ئ°ل»£c dأ¹ng ؤ‘ل»ƒ ؤ‘أ،nh giأ، cأ،c hiل»‡n tئ°ل»£ng vؤƒn hل»چc nghل»‡ thuل؛t?
Quل؛£ thل»±c, tل»« â€œsuy ؤ‘ل»“iâ€ thئ°ل»ng gل»£i cho chأ؛ng ta nghؤ© tل»›i mل»™t sل»± sa sأ؛t vل»پ ؤ‘ل؛،o ؤ‘ل»©c, vل»پ tinh thل؛§n. Trأھn thل»±c tل؛؟, nghل»‡ thuل؛t suy ؤ‘ل»“i cإ©ng cأ³ mل»™t sل؛¯c thأ،i أ½ nghؤ©a nhئ° vل؛y. Tuy nhiأھn, cأ،c hiل»‡n tئ°ل»£ng cل»¥ thل»ƒ lل؛،i cho thل؛¥y cأ،i gل»چi lأ â€œchل»§ nghؤ©a suy ؤ‘ل»“iâ€ trong vؤƒn hل»چc nghل»‡ thuل؛t hiل»‡n ؤ‘ل؛،i thل»±c chل؛¥t lأ mل»™t quan niل»‡m vأ thأ،i ؤ‘ل»™ nghل»‡ thuل؛t mang tأnh lل»‹ch sل», cأ³ vل»‹ trأ vأ أ½ nghؤ©a ؤ‘ل»‘i vل»›i sل»± phأ،t triل»ƒn cل»§a vؤƒn hل»چc nghل»‡ thuل؛t chل»© khأ´ng phل؛£i nأ³ chل»‰ cأ³ أ½ nghؤ©a hoأ n toأ n tiأھu cل»±c theo nghؤ©a thuل»™c cل؛¥p ؤ‘ل»™ ngأ´n ngل»¯ thأ´ng thئ°ل»ng.
Trأھn thل»±c tل؛؟, mل»™t sل»‘ nhأ vؤƒn, nhأ thئ، hiل»‡n ؤ‘ل؛،i tل»± cho mأ¬nh lأ â€œsuy ؤ‘ل»“iâ€, vل»›i nghؤ©a lأ hل»چ phل؛£n ؤ‘ل»‘i chل»§ nghؤ©a thل»±c chل»©ng lل؛،c quan. Gautier lأ nhأ vؤƒn lأ£ng mل؛،n muل»™n, Baudelaire lأ nhأ vؤƒn chuyل»ƒn tل»« lأ£ng mل؛،n sang tئ°ل»£ng trئ°ng. Cل؛£ hai ؤ‘ل»پu tل»± hأ o tل»± coi mأ¬nh lأ â€œnghل»‡ sؤ© suy ؤ‘ل»“iâ€, vأ¬ hل»چ phل»§ nhل؛n nhل»¯ng gأ¬ hل»چ cho lأ sل»± â€œtiل؛؟n bل»™â€ tل؛§m thئ°ل»ng cل»§a xأ£ hل»™i tئ° sل؛£n. (Xem â€œDecadent Movementâ€, en.wikipedia.org). (Tل»©c lأ , hل»چ thأ lأ m mل»™t â€œnghل»‡ sؤ© suy ؤ‘ل»“iâ€ cأ²n hئ،n lأ mل»™t â€œngئ°ل»i tiل؛؟n bل»™ dل»‘i trأ،â€! Tinh thل؛§n cل»§a khأ،i niل»‡m â€œnghل»‡ thuل؛t suy ؤ‘ل»“iâ€ cل؛§n phل؛£i ؤ‘ئ°ل»£c hiل»ƒu nhئ° vل؛y.
Nhأ¬n chung, nghل»‡ thuل؛t suy ؤ‘ل»“i vل؛«n nل؛±m trong xu hئ°ل»›ng phل؛£n ل»©ng chل»‘ng lل؛،i xأ£ hل»™i vأ vؤƒn hoأ، tئ° sل؛£n ؤ‘ang lأ¢m vأ o cuل»™c khل»§ng hoل؛£ng cuل»‘i thل؛؟ kل»· XIX. Vأ , nhئ° chأ؛ng tأ´i ؤ‘أ£ nأ³i, trong khi nhiل»پu ngئ°ل»i vل؛«n coi nghل»‡ thuل؛t suy ؤ‘ل»“i lأ mل»™t phong cأ،ch hay xu hئ°ل»›ng cل»§a nghل»‡ thuل؛t hiل»‡n ؤ‘ل؛،i, thأ¬ cأ³ ngئ°ل»i lل؛،i xأ،c ؤ‘ل»‹nh rل؛±ng nأ³ lأ bئ°ل»›c chuyل»ƒn tiل؛؟p tل»« chل»§ nghؤ©a lأ£ng mل؛،n sang chل»§ nghؤ©a hiل»‡n ؤ‘ل؛،i. Vل»پ phل؛§n chأ؛ng tأ´i, chأ؛ng tأ´i cho rل؛±ng nghل»‡ thuل؛t suy ؤ‘ل»“i, nhئ° lأ mل»™t â€œniل»پm tل»± hأ oâ€ cل»§a mل»™t sل»‘ nghل»‡ sؤ© hiل»‡n ؤ‘ل؛،i, khأ´ng phل؛£i lأ mل»™t bئ°ل»›c chuyل»ƒn tiل؛؟p mأ nأ³ ؤ‘أ£ thل»±c sل»± lأ mل»™t biل»ƒu hiل»‡n cل»§a chل»§ nghؤ©a hiل»‡n ؤ‘ل؛،i rل»“i. Mل؛·c dأ¹ sل»± biل»ƒu hiل»‡n cل»§a nأ³ cأ³ thل»ƒ cأ³ bأ³ng dأ،ng tiأھu cل»±c, nhئ°ng viل»‡c nأ³ phل»§ nhل؛n cأ،i hiل»‡n thل»±c dل»‘i trأ، cل»§a xأ£ hل»™i ؤ‘ئ°ئ،ng thل»i vل؛«n cأ³ mل»™t أ½ nghؤ©a phل؛£n khأ،ng.
Mل؛·t khأ،c, nghل»‡ thuل؛t suy ؤ‘ل»“i chل»‰ lأ mل»™t phل؛£n ل»©ng nل»•i loل؛،n cل»§a cأ،c nghل»‡ sؤ©, nأ³ khأ³ cأ³ thل»ƒ ؤ‘ئ°ل»£c gل»چi lأ mل»™t trئ°ل»ng phأ،i. Cأ،c nhأ vؤƒn, nghل»‡ sؤ© ؤ‘ئ°ل»£c gل»چi lأ suy ؤ‘ل»“i thئ°ل»ng vل؛«n ؤ‘ل»©ng trong mل»™t trئ°ل»ng phأ،i nأ o ؤ‘أ³, nhئ° Moreau vأ Baudelaire vل؛«n lأ nhأ hoل؛، sؤ© vأ nhأ thئ، tئ°ل»£ng trئ°ng, Marinetti vل؛«n lأ mل»™t nhأ thئ، vل»‹ lai... Vأ¬ thل؛؟, theo chأ؛ng tأ´i, nghل»‡ thuل؛t suy ؤ‘ل»“i chل»‰ lأ mل»™t sل؛¯c thأ،i hay mل»™t thأ،i ؤ‘ل»™ cل»§a cأ،c trأ o lئ°u nghل»‡ thuل؛t hiل»‡n ؤ‘ل؛،i vأ vل؛«n nل؛±m trong phong trأ o nghل»‡ thuل؛t tiأھn phong thل؛؟ kل»· XX. â€œNghل»‡ thuل؛t suy ؤ‘ل»“iâ€ ل»ں ؤ‘أ¢y chل»‰ lأ mل»™t khأ،i niل»‡m ؤ‘ل»‹nh danh quy ئ°ل»›c mang tأnh lل»‹ch sل», hoأ n toأ n khأ´ng ؤ‘ل»“ng nghؤ©a vل»›i thuل؛t ngل»¯ â€œsuy ؤ‘ل»“iâ€ trong ngأ´n ngل»¯ phأھ bأ¬nh vؤƒn hل»چc nghل»‡ thuل؛t ؤ‘ئ°ل»£c أ،p dل»¥ng khi ؤ‘أ،nh giأ، mل»™t hiل»‡n tئ°ل»£ng nghل»‡ thuل؛t cل»¥ thل»ƒ, bل؛¥t kل»ƒ lأ nghل»‡ thuل؛t cل»• ؤ‘iل»ƒn hay hiل»‡n ؤ‘ل؛،i.
***
Hل؛،n chل؛؟ vل»پ nhل؛n thل»©c ؤ‘ل»‘i vل»›i chل»§ nghؤ©a hiل»‡n ؤ‘ل؛،i ل»ں Viل»‡t Nam chل»‰ ؤ‘ئ°ل»£c khل؛¯c phل»¥c mل»™t cأ،ch cئ، bل؛£n sau ؤگل»•i Mل»›i. Nhل»¯ng cأ´ng trأ¬nh sau 1986 ؤ‘أ£ ghi nhل؛n thأ nh tل»±u cل»§a nghل»‡ thuل؛t hiل»‡n ؤ‘ل؛،i. Tuy nhiأھn, ؤ‘أ³ vل؛«n lأ mل»™t sل»± ghi nhل؛n cأ³ ؤ‘iل»پu kiل»‡n. Song ؤ‘ل؛؟n ؤ‘أ¢y lل؛،i xuل؛¥t hiل»‡n mل»™t hل؛،n chل؛؟ khأ،c: ؤگأ³ lأ viل»‡c giل»›i thiل»‡u thئ°ل»ng thiأھn vل»پ sao chأ©p sئ، lئ°ل»£c cأ،c cuل»‘n sأ،ch cل»§a cأ،c tأ،c giل؛£ phئ°ئ،ng Tأ¢y. Chأ؛ng ta cأ³ thل»ƒ thل؛¥y ؤ‘iل»پu hل؛،n chل؛؟ nأ y qua cأ،c cuل»‘n sأ،ch sau ؤ‘أ¢y:
+ Nghل»‡ thuل؛t mأ´ؤ‘أ©c vأ hل؛u mأ´ؤ‘أ©c cل»§a Lأھ Thanh ؤگل»©c (Nxb. Mل»¹ thuل؛t, H., 1996, 154 trang khل»• sأ،ch bل»ڈ tأ؛i). ؤگأ¢y lأ cuل»‘n sأ،ch giل»›i thiل»‡u sئ، lئ°ل»£c cأ،c trأ o lئ°u trئ°ل»ng phأ،i nghل»‡ thuل؛t hiل»‡n ؤ‘ل؛،i tل»« cuل»‘i thل؛؟ kل»· XIX ؤ‘ل؛؟n nay, ؤ‘ئ°ل»£c tأ،c giل؛£ gل»چi lأ mأ´ؤ‘أ©c vأ hل؛u mأ´ؤ‘أ©c, mل»—i trأ o lئ°u chل»‰ ؤ‘ئ°ل»£c dأ nh vأ i trang, thل؛m chأ mل»™t trang, nhئ° â€œNhأ³m hoل؛، Nabiâ€ hئ،n mل»™t trang, â€œXu hئ°ل»›ng vل»‹ laiâ€ mل»™t trang, â€œHل»™i hoل؛، siأھu hأ¬nhâ€ mل»™t trang, â€œMأ´ؤ‘أ©c hiل»‡n thل»±c ل»ں vأ i nئ°ل»›c khأ،câ€ mل»™t trang... Vل»›i mل»©c ؤ‘ل»™ sئ، sأ i nhئ° thل؛؟, tأ،c giل؛£ ؤ‘أ£ khأ´ng thل»ƒ giل»›i thiل»‡u ؤ‘ئ°ل»£c bل»‘i cل؛£nh lل»‹ch sل» cل»§a cأ،c trأ o lئ°u vأ khأ´ng ؤ‘ل؛·t chأ؛ng vأ o khung cل؛£nh bao quأ،t cل»§a phong trأ o tiأھn phong. Trong mل»¥c mل»ں ؤ‘ل؛§u â€œNhل»¯ng tiل»پn ؤ‘ل»پ cل»§a nghل»‡ thuل؛t mأ´ؤ‘أ©câ€, tأ،c giل؛£ Lأھ Thanh ؤگل»©c chل»‰ giل»›i thiل»‡u nhل»¯ng tiل»پn ؤ‘ل»پ vل»پ mل»¹ hل»چc cل»§a â€œnghل»‡ thuل؛t mأ´ؤ‘أ©câ€. أ”ng cho rل؛±ng cأ،c hoل؛، sؤ© ل؛¥n tئ°ل»£ng chأnh lأ nhل»¯ng ngئ°ل»i ؤ‘ل؛§u tiأھn phل؛£n ل»©ng chل»‘ng lل؛،i nghل»‡ thuل؛t hأ n lأ¢m, mل»ں ؤ‘ل؛§u cho trأ o lئ°u ؤ‘ل»•i mل»›i. Tأ،c giل؛£ khأ´ng hل»پ giل»›i thiل»‡u bل»‘i cل؛£nh lل»‹ch sل» - xأ£ hل»™i cل»§a phong trأ o ؤ‘ل»•i mل»›i, cإ©ng khأ´ng nhل؛¯c ؤ‘ل؛؟n nghل»‡ thuل؛t tiأھn phong vل»›i tئ° cأ،ch lأ mل»™t phong trأ o, mأ chل»‰ nhل؛¯c thoل؛£ng qua mل»™t lل؛§n duy nhل؛¥t ؤ‘ل؛؟n â€œnhأ³m hoل؛، sؤ© tiل»پn phongâ€ khi nأ³i ؤ‘ل؛؟n hل»™i hoل؛، ل؛¥n tئ°ل»£ng (trang 15). Trong â€œLل»i nأ³i ؤ‘ل؛§uâ€, tأ،c giل؛£ nأھu chل»§ trئ°ئ،ng sل؛½ khأ´ng giل»›i thiل»‡u nghل»‡ thuل؛t trل»«u tئ°ل»£ng, vأ¬ cho rل؛±ng nأ³ lأ â€œvؤƒn hoأ، thل»‹ giأ،câ€ chل»© khأ´ng phل؛£i lأ trئ°ل»ng phأ،i (ؤ‘أ¢y lأ mل»™t lأ½ do khأ³ hiل»ƒu?!); vأ tأ،c giل؛£ cإ©ng tuyأھn bل»‘ lأ â€œxin ؤ‘ئ°ل»£c bل»ڈ qua mل»™t vأ i xu hئ°ل»›ng cأ³ ل؛£nh hئ°ل»ںng khأ´ng rل»™ng lل؛¯m (chل؛³ng hل؛،n xu hئ°ل»›ng â€کtoل؛£ tuyل؛؟nâ€™ (Rayonnism) cل»§a Larionov, â€کTuyل»‡t ؤ‘ل»‰nhâ€™ (Suprematism) cل»§a Malevich hay â€کؤگل»™ng thأ،i hل»™i hoل؛،â€™ (Action Painting) cل»§a Hartung)...â€ (tr. 7). ل» ؤ‘أ¢y, viل»‡c viل؛؟t vأ dل»‹ch tأھn cأ،c trئ°ل»ng phأ،i trأھn ؤ‘أ¢y cأ²n cأ³ vل؛¥n ؤ‘ل»پ phل؛£i bأ n, vأ¬ thuل؛t ngل»¯ tiل؛؟ng Anh â€œrayonismâ€ [hay â€œrayonnismâ€] phل؛£i ؤ‘ئ°ل»£c dل»‹ch lأ â€œchل»§ nghؤ©a tia sأ،ngâ€, vأ¬ ؤ‘أ³ lأ thuل؛t ngل»¯ ؤ‘ئ°ل»£c dل»‹ch lل؛،i tل»« thuل؛t ngل»¯ tiل؛؟ng Ngaآ "/luchizm/; cل؛£ thuل؛t ngل»¯ tiل؛؟ng Anh â€œsuprematismâ€ cإ©ng ؤ‘ئ°ل»£c chuyل»ƒn ngل»¯ tل»« thuل؛t ngل»¯ tiل؛؟ng Nga: â€œCرƒذ؟ر€ذµذ¼ذ°ر‚ذ¸ذ·ذ¼â€ /suprematizm/ vأ nأھn ؤ‘ئ°ل»£c dل»‹ch lأ â€œchل»§ nghؤ©a tل»‘i thئ°ل»£ngâ€. Thل»±c tل؛؟, khi nأ³i ؤ‘ل؛؟n Larionov vأ Malevich thأ¬ phل؛£i chua tiل؛؟ng Nga chل»© khأ´ng nأھn chua tiل؛؟ng Anh, vأ¬ ؤ‘أ³ lأ cأ،c hoل؛، sؤ© ngئ°ل»i Nga. Riأھng ؤ‘ل»‘i vل»›i Hans Hartung, mل»™t hoل؛، sؤ© hiل»‡n ؤ‘ل؛،i ؤ‘a phong cأ،ch ngئ°ل»i Phأ،p gل»‘c ؤگل»©c, nل؛؟u muل»‘n dأ¹ng tiل؛؟ng Anh ؤ‘ل»ƒ xأ،c ؤ‘ل»‹nh mل»™t trong nhل»¯ng phong cأ،ch cل»§a أ´ng lأ â€œaction paintingâ€ thأ¬ phل؛£i dل»‹ch lأ â€œhل»™i hoل؛، hأ nh ؤ‘ل»™ngâ€ chل»© khأ´ng phل؛£i lأ â€œؤ‘ل»™ng thأ،i hل»™i hoل؛،â€. Ngoأ i ra, viل»‡c tuyأھn bل»‘ rل؛±ng chأ؛ng cأ³ ل؛£nh hئ°ل»ںng khأ´ng rل»™ng lل؛¯m cإ©ng cل؛§n phل؛£i ؤ‘ئ°ل»£c xem lل؛،i. Nhأ¬n chung, cuل»‘n sأ،ch â€œnghل»‡ thuل؛t thئ°ل»ng thل»©câ€ cل»§a Lأھ Thanh ؤگل»©c mل»›i chل»‰ giل»›i thiل»‡u nghل»‡ thuل؛t hiل»‡n ؤ‘ل؛،i tل»« gأ³c ؤ‘ل»™ thuل؛§n tuأ½ mل»¹ hل»چc mأ khأ´ng ؤ‘ل؛·t chأ؛ng vأ o bل»‘i cل؛£nh xأ£ hل»™i ؤ‘ل»ƒ cho thل؛¥y cئ، sل»ں vأ ؤ‘iل»پu kiل»‡n lل»‹ch sل» cل»§a vل؛¥n ؤ‘ل»پ.
+ Vؤƒn hoأ، Nghل»‡ thuل؛t thل؛؟ kل»· XX: Nhل»¯ng hiل»‡n tئ°ل»£ng, trأ o lئ°u, nhأ¢n vل؛t tiأھu biل»ƒu trong 100 nؤƒm qua (Nguyل»…n Nam, Lئ°u Huy Khأ،nh biأھn soل؛،n La Culture du 20e siأ¨cle, Ed. Bordas, Paris, 1997>, Nxb. Vؤƒn hل»چc, Hأ Nل»™i, 1999). Cuل»‘n sأ،ch nأ y cأ³ khأ، nhiل»پu lل»—i vل»پ nhل؛n ؤ‘ل»‹nh chuyأھn mأ´n, khأ´ng biل؛؟t do bل؛£n gل»‘c hay do ngئ°ل»i biأھn soل؛،n. Vأ dل»¥ ل»ں mل»¥c â€œApollinaire (Nhأ thئ،)â€, cأ،c tأ،c giل؛£ viل؛؟t: â€œCأ،i chل؛؟t cل»§a أ´ng thأ،ng 11/1918 trل»ں thأ nh mang tأnh biل»ƒu tئ°ل»£ng: nأ³ cإ©ng ؤ‘أ،nh dل؛¥u cأ،i chل؛؟t cل»§a phong trأ o tiل»پn phong quل»‘c tل؛؟ hoأ،, mأ niل»پm lل؛،c quan sأ،ng tل؛،o cل»§a nأ³ ؤ‘أ£ vل»، tan khi vل؛¥p phل؛£i cئ،n ؤ‘iأھn rل»“ huل»· diل»‡t cل»§a cuل»™c Thل؛؟ chiل؛؟n Iâ€ (tr. 12). Nؤƒm 1918 mأ nأ³i lأ nؤƒm kل؛؟t thأ؛c cل»§a phong trأ o nghل»‡ thuل؛t tiأھn phong thأ¬ khأ´ng phل؛£i lأ nhل؛n ؤ‘ل»‹nh cل»§a ngئ°ل»i cأ³ chuyأھn mأ´n. Vأ viل»‡c kل؛؟t thأ؛c ؤ‘أ³ lل؛،i cأ ng khأ´ng thل»ƒ ؤ‘ئ°ل»£c gل؛¯n vل»›i cأ،i chل؛؟t cل»§a nhأ thئ، Apollinaire. ل» mل»¥c tل»« â€œKiل؛؟n trأ؛c (Nghل»‡ thuل؛t)â€ cإ©ng cأ³ nhل؛n ؤ‘ل»‹nh khأ´ng xأ،c ؤ‘أ،ng khi cأ،c tأ،c giل؛£ cho rل؛±ng: â€œNhئ°ng cأ³ lل؛½ â€کphong trأ o hiل»‡n ؤ‘ل؛،iâ€™ thل؛¯ng thل؛؟ chل»‰ bل»پ ngoأ i. (...) ngoأ i mل»™t sل»‘ thأ nh cأ´ng rأµ rل»‡t (chل»§ yل؛؟u lأ ل»ں chأ¢u Mل»¹, tل»« New York ؤ‘ل؛؟n Braxin) cل»§a nhل»¯ng cأ´ng trأ¬nh ؤ‘ل؛·t hأ ng cل»‘t ؤ‘ل»ƒ lل؛¥y uy thل؛؟, cأ،c khu nhأ ل»ں xأ¢y dل»±ng trong giai ؤ‘oل؛،n 1945-1970, nأ³i chung ؤ‘ل»پu ل»ں mل»©c tل؛§m thئ°ل»ng vل»پ phong cأ،ch vأ vل»پ chل؛¥t lئ°ل»£ng, lأ lأ½ do ؤ‘ل»ƒ ؤ‘ل؛·t lل؛،i vل؛¥n ؤ‘ل»پ vل»پ kiل»ƒu kiل؛؟n trأ؛c chل»©c nؤƒng tل»« thل؛p niأھn 1970â€ (tr. 240-241). Nhل؛n ؤ‘ل»‹nh nhئ° thل؛؟ lأ chئ°a hiل»ƒu rأµ vل»پ â€œphong cأ،ch quل»‘c tل؛؟â€ trong kiل؛؟n trأ؛c.
Nhأ¬n chung, cأ،c mل»¥c trong cuل»‘n sأ،ch Vؤƒn hoأ، nghل»‡ thuل؛t thل؛؟ kل»· XX ؤ‘ئ°ل»£c biأھn soل؛،n nhئ° cأ،c mل»¥c tل»« cل»§a mل»™t cuل»‘n tل»« ؤ‘iل»ƒn bأ،ch khoa ؤ‘ل؛،i cئ°ئ،ng. Mل»¥c tل»« â€œTiل»پn phong (Chل»§ nghؤ©a)â€ chل»‰ dأ i ba trang; cأ،c mل»¥c tل»« â€œBiل»ƒu hiل»‡n (Trئ°ل»ng phأ،i)â€ 7 trang; â€œؤگa ؤ‘a (Trئ°ل»ng phأ،i nghل»‡ thuل؛t)â€ 4 trang; â€œLل؛p thل»ƒ (Hل»™i hoل؛،)â€ 5 trang; â€œSiأھu thل»±c (chل»§ nghؤ©a)â€ 4 trang rئ°ل»،i; â€œTrل»«u tئ°ل»£ng (Hل»™i hoل؛،)â€ hئ،n 7 trang; â€œVل»‹ lai (Chل»§ nghؤ©a)â€ 3 trang. Cأ،c thuل؛t ngل»¯ vأ tأھn tأ،c phل؛©m nhiل»پu khi khأ´ng ؤ‘ئ°ل»£c dل»‹ch mل»™t cأ،ch chأnh xأ،c, vأ dل»¥ nhئ° â€œtranh bأch hoل؛،â€ thأ¬ ؤ‘ئ°ل»£c dل»‹ch lأ â€œvل؛½ tranh trأھn tئ°ل»ngâ€; â€œtrئ°ل»ng phأ،i dأ£ thأ؛â€ thأ¬ ؤ‘ئ°ل»£c dل»‹ch lأ â€œtrئ°ل»ng phأ،i hoang dأ£â€ (tr. 199); tranh tئ°ل»£ng â€œkhoل؛£ thأ¢nâ€ thأ¬ dل»‹ch lأ tranh tئ°ل»£ng â€œloأ£ thل»ƒâ€ (tr. 251, 503); tأھn bل»©c tئ°ل»£ng Nل»¯ thل؛§n chiل؛؟n thل؛¯ng ل»ں Samothrace ؤ‘ئ°ل»£c dل»‹ch lأ Chiل؛؟n thل؛¯ng Samothrace (tr. 501); cuل»‘n tiل»ƒu thuyل؛؟t Nhل»¯ng cل»¥c tل؛©y cل»§a Robbe-Grillet ؤ‘ئ°ل»£c dل»‹ch lأ Nhل»±a cأ¢y (tr. 393)... Ngئ°ل»i ؤ‘ل»چc cأ³ thل»ƒ thل؛¥y rأµ ؤ‘أ¢y lأ mل»™t cأ´ng trأ¬nh lئ°ل»£c dل»‹ch tل»« tأ i liل»‡u nئ°ل»›c ngoأ i cل»§a nhل»¯ng ngئ°ل»i thiل؛؟u chuyأھn mأ´n nghل»‡ thuل؛t. Nل؛؟u lأ ngئ°ل»i cأ³ chuyأھn mأ´n thأ¬ khأ´ng ai dل»‹ch tل»« â€œnuâ€ cل»§a tiل؛؟ng Phأ،p vأ â€œnudeâ€ cل»§a tiل؛؟ng Anh trong nghل»‡ thuل؛t tل؛،o hأ¬nh lأ â€œloأ£ thل»ƒâ€ mأ sل؛½ dل»‹ch lأ â€œkhoل؛£ thأ¢nâ€; vأ nل؛؟u lأ ngئ°ل»i chuyأھn mأ´n thأ¬ hiل؛؟m ai khأ´ng biل؛؟t ؤ‘ل؛؟n bل»©c tئ°ل»£ng Nل»¯ thل؛§n chiل؛؟n thل؛¯ng ل»ں Samothrace cل»§a Hy Lل؛،p cل»• ؤ‘ل؛،i.
+ Lل»‹ch sل» nghل»‡ thuل؛t phئ°ئ،ng Tأ¢y cل»§a Michael Levey (Huل»³nh Vؤƒn Thanh dل»‹ch), Nxb. Mل»¹ thuل؛t, Hأ Nل»™i, 2008, 432 tr. Cuل»‘n sأ،ch giل»›i thiل»‡u cل؛£ mل»™t lل»‹ch sل» nghل»‡ thuل؛t chل»‰ trong hئ،n 400 trang nأھn khأ´ng trأ،nh khل»ڈi sئ، lئ°ل»£c. Chل»‰ ؤ‘أ،ng tiل؛؟c lأ ngئ°ل»i dل»‹ch ؤ‘أ£ cأ³ nhiل»پu chل»— chئ°a chuل؛©n xأ،c. Cأ¢u vؤƒn nhiل»پu chل»— cإ©ng tل»ڈ ra khأ´ng rأµ rأ ng, khأ³ hiل»ƒu. Tأ،c ؤ‘ل»™ng xأ£ hل»™i cل»§a cuل»‘n sأ،ch vأ¬ thل؛؟ cإ©ng bل»‹ hل؛،n chل؛؟.
Trong khi cأ،c cuل»‘n sأ،ch trأھn ؤ‘أ¢y ؤ‘أ£ cأ³ sل»± ghi nhل؛n ؤ‘أ³ng gأ³p cل»§a nghل»‡ thuل؛t hiل»‡n ؤ‘ل؛،i, thأ¬ ؤ‘ل؛؟n cuل»‘i thل؛؟ kل»· XX, ؤ‘أ¢u ؤ‘أ³ chأ؛ng ta vل؛«n thل؛¥y cأ²n cأ³ nhل»¯ng quan ؤ‘iل»ƒm dأ¨ dل؛·t vأ cأ³ phل؛§n giأ،o ؤ‘iل»پu khi ؤ‘أ،nh giأ، mل»™t sل»‘ trأ o lئ°u vؤƒn hل»چc nghل»‡ thuل؛t hiل»‡n ؤ‘ل؛،i. Chل؛³ng hل؛،n khi bأ n ؤ‘ل؛؟n cأ،c xu hئ°ل»›ng mل»›i cل»§a vؤƒn hل»چc nل»a cuل»‘i thل؛؟ kل»· XX nhئ° â€œkل»‹ch phi lأ½â€, â€œphل؛£n tiل»ƒu thuyل؛؟tâ€, cأ³ ngئ°ل»i vل؛«n cho rل؛±ng ؤ‘أ³ lأ nhل»¯ng xu hئ°ل»›ng â€œcل»±c ؤ‘oan, quأ، khأchâ€ cل»§a â€œchل»§ nghؤ©a hiل»‡n ؤ‘ل؛،iâ€.
Vincent Willem Van Gogh.
2. Cuل»™c khل»§ng hoل؛£ng xأ£ hل»™i vأ tinh thل؛§n cل»§a phئ°ئ،ng Tأ¢y cuل»‘i thل؛؟ kل»· XIX vأ sل»± ra ؤ‘ل»i cل»§a phong trأ o nghل»‡ thuل؛t tiأھn phong thل؛؟ kل»· XX
Sل»± xuل؛¥t hiل»‡n cل»§a cأ،c trأ o lئ°u, chل»§ nghؤ©a trong vؤƒn hل»چc nghل»‡ thuل؛t lأ sل»± thل»ƒ hiل»‡n nhل»¯ng diل»…n biل؛؟n sأ´i ؤ‘ل»™ng cل»§a ؤ‘ل»i sل»‘ng tinh thل؛§n xأ£ hل»™i. Mل»—i mل»™t trأ o lئ°u, chل»§ nghؤ©a khi ra ؤ‘ل»i ؤ‘ل»پu lأ kل؛؟t quل؛£ tأ،c ؤ‘ل»™ng cل»§a xأ£ hل»™i, ؤ‘ل»“ng thل»i cإ©ng lأ kل؛؟t quل؛£ cل»§a quأ، trأ¬nh tiل؛؟n triل»ƒn cل»§a chأnh bل؛£n thأ¢n vؤƒn hل»چc nghل»‡ thuل؛t. Xأ©t vل»پ kل؛؟t quل؛£ thل»© hai nأ y, mل»—i mل»™t trأ o lئ°u, chل»§ nghؤ©a ؤ‘ل»پu ؤ‘ل؛،i diل»‡n cho mل»™t quan niل»‡m nghل»‡ thuل؛t khأ،c nhau. Sل»± xuل؛¥t hiل»‡n cل»§a mل»™t trأ o lئ°u, chل»§ nghؤ©a diل»…n ra khi thأ¬ nhئ° lأ mل»™t bئ°ل»›c phأ،t triل»ƒn cao hئ،n cل»§a mل»™t quan niل»‡m nghل»‡ thuل؛t, khi thأ¬ nhئ° lأ mل»™t sل»± phل»§ ؤ‘ل»‹nh vأ thay thل؛؟ cل»§a quan niل»‡m sau ؤ‘ل»‘i vل»›i quan niل»‡m trئ°ل»›c. Sل»± xuل؛¥t hiل»‡n cل»§a cأ،c trأ o lئ°u vؤƒn hل»چc nghل»‡ thuل؛t hiل»‡n ؤ‘ل؛،i chل»§ nghؤ©a chأnh lأ thuل»™c trئ°ل»ng hل»£p thل»© hai.
Nhل»¯ng dل؛¥u hiل»‡u khل»§ng hoل؛£ng xأ£ hل»™i vأ tinh thل؛§n cل»§a chأ¢u أ‚u ؤ‘أ£ bل؛¯t ؤ‘ل؛§u xuل؛¥t hiل»‡n vأ o khoل؛£ng giل»¯a thل؛؟ kل»· XIX, sau khi cأ،c cuل»™c cأ،ch mل؛،ng tئ° sل؛£n ل»ں chأ¢u أ‚u kل؛؟t thأ؛c. Giai cل؛¥p tئ° sل؛£n lأھn nل؛¯m quyل»پn ؤ‘أ£ nhanh chأ³ng bل»™c lل»™ tأnh chل؛¥t phل؛£n cأ،ch mل؛،ng cل»§a nأ³ vأ quay sأ؛ng chل»‘ng lل؛،i giai cل؛¥p vأ´ sل؛£n vل»«a hل»£p tأ،c vل»›i nأ³ giأ nh chأnh quyل»پn. Nhأ¢n dأ¢n lao ؤ‘ل»™ng lل؛،i tiل؛؟p tل»¥c ؤ‘ل؛¥u tranh ؤ‘ل»ƒ thل»±c hiل»‡n cأ،i khل؛©u hiل»‡u cل»§a nل»پn cل»™ng hoأ tئ° sل؛£n ؤ‘ل؛§u tiأھn trأھn thل؛؟ giل»›i: â€œTل»± do â€“ bأ¬nh ؤ‘ل؛³ng â€“ bأ،c أ،iâ€, dل؛«n ؤ‘ل؛؟n ؤ‘ل»‰nh cao lأ cuل»™c khل»ںi nghؤ©a Cأ´ng xأ£ Paris 1871.
Tuy nhiأھn, kinh nghiل»‡m vأ trأ¬nh ؤ‘ل»™ lأ£nh ؤ‘ل؛،o cل»§a giai cل؛¥p vأ´ sل؛£n lأ؛c bل؛¥y giل» vل؛«n chئ°a ؤ‘ل»§ ؤ‘أ،p ل»©ng, cho nأھn cuل»™c khل»ںi nghؤ©a ؤ‘أ£ dل»… dأ ng bل»‹ chأnh quyل»پn tئ° sل؛£n bل؛£o hoأ ng ل»ں Versailles ؤ‘أ n أ،p. Kل؛؟t cل»¥c bi thل؛£m cل»§a Cأ´ng xأ£ Paris ؤ‘أ£ mل»ں ؤ‘ل؛§u cho cuل»™c khل»§ng hoل؛£ng xأ£ hل»™i vأ tinh thل؛§n cل»§a cأ،c nئ°ل»›c chأ¢u أ‚u. Nhل»¯ng rل؛،n vل»، ngل؛¥m ngل؛§m hأ¬nh thأ nh tل»« sau 1848 nay ؤ‘أ£ hiل»‡n ra rأµ rأ ng. Vل»›i thل؛¥t bل؛،i cل»§a Cأ´ng xأ£ Paris, nhل»¯ng vل؛؟t rل؛،n ؤ‘أ³ nhanh chأ³ng phأ، vل»، khل»‘i thل»‘ng nhل؛¥t cأ،ch mل؛،ng cل»§a thل؛؟ kل»· XIX mأ nhل»¯ng hل»‡ luل»µ cل»§a nأ³ cأ²n cأ³ tأ،c ؤ‘ل»™ng cho ؤ‘ل؛؟n tل؛n ngأ y nay. Tأ¬nh hأ¬nh xأ£ hل»™i nhئ° vل؛y lأ؛c bل؛¥y giل» ؤ‘أ£ tأ،c ؤ‘ل»™ng mل؛،nh ؤ‘ل؛؟n tئ° tئ°ل»ںng cل»§a cأ،c trأ thل»©c nأ³i chung vأ vؤƒn nghل»‡ sؤ© nأ³i riأھng, gأ¢y ra mل»™t cuل»™c khل»§ng hoل؛£ng ؤ‘ل»ƒ dل؛«n ؤ‘ل؛؟n sل»± thay ؤ‘ل»•i hoأ n toأ n bل»™ mل؛·t cل»§a nghل»‡ thuل؛t vأ o ؤ‘ل؛§u thل؛؟ kل»· XX, mل»™t sل»± thay ؤ‘ل»•i mang tأnh bi kل»‹ch cل»§a lل»‹ch sل» nhأ¢n loل؛،i. ؤگiل»ƒn hأ¬nh cho bi kل»‹ch nأ y lأ trئ°ل»ng hل»£p cل»§a nhأ danh hل»چa ngئ°ل»i Hأ Lan Vincent Van Gogh.
Tأ¬nh hأ¬nh nأ³i trأھn chأnh lأ cأ،i khung cل؛£nh mأ Van Gogh ؤ‘أ£ gل؛·p phل؛£i khi أ´ng ؤ‘ل؛؟n Paris. Sل»± thل؛¥t bل؛،i cل»§a Cأ´ng xأ£ Paris ؤ‘أ£ mل»ں ra mل»™t vل»±c sأ¢u ngؤƒn cأ،ch nhأ nghل»‡ sؤ© nأ y vل»›i cأ،i hiل»‡n thل»±c quأ، khل»© hأ o hأ¹ng mأ أ´ng ؤ‘ang tأ¬m kiل؛؟m ل»ں trung tأ¢m chأ¢u أ‚u. Giل» ؤ‘أ¢y, cأ،i hiل»‡n thل»±c nghiل»‡t ngأ£ trئ°ل»›c mل؛¯t ؤ‘ang gأ¢y cho أ´ng mل»™t cأ؛ sل»‘c ؤ‘ل؛§y ؤ‘au ؤ‘ل»›n. ؤگأ³ cإ©ng chأnh lأ sل»± khل»ںi ؤ‘ل؛§u bi kل»‹ch cل»§a Van Gogh, mل»™t cuل»™c khل»§ng hoل؛£ng tinh thل؛§n bل؛¯t ؤ‘ل؛§u vأ² xأ© tأ¢m hل»“n ngئ°ل»i nghل»‡ sؤ©. Cأ،i hiل»‡n thل»±c trئ°ل»›c mل؛¯t ؤ‘ang ؤ‘ل؛©y cأ،c nghل»‡ sؤ© sang phأa ؤ‘ل»‘i lل؛p vل»›i xأ£ hل»™i, bل»‹ xأ£ hل»™i ruل»“ng bل»ڈ. Nhئ°ng Van Gogh khأ´ng dل»… gأ¬ tل»« bل»ڈ nhل»¯ng chأ¢n lأ½ cل»§a thل»i kل»³ cأ،ch mل؛،ng 1848 vأ cل»§a Cأ´ng xأ£ Paris 1871. أ”ng vل؛«n tuyل»‡t vل»چng ؤ‘i tأ¬m cأ،i mأ أ´ng sل؛½ chل؛³ng bao giل» cأ³ thل»ƒ tأ¬m thل؛¥y. ؤگiل»پu ؤ‘أ³ cأ ng lأ m tؤƒng thأھm tل؛¥n bi kل»‹ch cل»§a أ´ng.
Thل»±c tل؛؟ lأ Van Gogh ؤ‘أ£ nhل؛n thل»©c thل؛¥y rل؛±ng nghل»‡ thuل؛t sau Cأ´ng xأ£ Paris khأ´ng cأ²n cأ³ thل»ƒ ؤ‘i theo con ؤ‘ئ°ل»ng hiل»‡n thل»±c chل»§ nghؤ©a cل»§a Courbet ل»ں thل؛؟ kل»· XIX, cإ©ng nhئ° khأ´ng thل»ƒ lل؛·p lل؛،i phong cأ،ch phل؛£n أ،nh أ´n hoأ cل»§a chل»§ nghؤ©a ل؛¥n tئ°ل»£ng. Nhئ°ng Van Gogh vل؛«n giل»¯ vل»¯ng quan ؤ‘iل»ƒm cho rل؛±ng nghل»‡ thuل؛t vل؛«n phل؛£i phل؛£n أ،nh hiل»‡n thل»±c, nأ³ khأ´ng thل»ƒ xa rل»i hiل»‡n thل»±c, ؤ‘ل؛·c biل»‡t lأ hiل»‡n thل»±c cل»§a ngئ°ل»i dأ¢n lao ؤ‘ل»™ng. Vل؛y ngئ°ل»i nghل»‡ sؤ© sل؛½ phل؛£i giل؛£i quyل؛؟t mأ¢u thuل؛«n nأ y nhئ° thل؛؟ nأ o? Van Gogh ؤ‘أ£ ؤ‘ل»پ ra mل»™t giل؛£i phأ،p ؤ‘ل»™c ؤ‘أ،o vأ rل؛¥t hiل»‡n ؤ‘ل؛،i mأ ngay sau ؤ‘أ³ nأ³ ؤ‘أ£ trل»ں thأ nh mل»™t trong nhل»¯ng phئ°ئ،ng chأ¢m cل»§a chل»§ nghؤ©a hiل»‡n ؤ‘ل؛،i: thل»ƒ hiل»ƒn cأ،i hiل»‡n thل»±c bل؛±ng con ؤ‘ئ°ل»ng biل؛؟n dل؛،ng. Bل؛±ng cأ،ch ؤ‘أ³, nghل»‡ thuل؛t sل؛½ mang nل؛·ng chل؛¥t suy tئ°ل»ںng. أ”ng ؤ‘أ£ tuyأھn bل»‘: â€œئ¯ل»›c muل»‘n lل»›n cل»§a tأ´i lأ hل»چc cأ،ch lأ m biل؛؟n dل؛،ng, lأ m sai lل»‡ch hay lأ lأ m xأھ dل»‹ch hiل»‡n thل»±c; tأ´i muل»‘n lأ nل؛؟u cل؛§n thأ¬ ؤ‘ل»ƒ cho cل؛£ nhل»¯ng sل»± dل»‘i trأ، ؤ‘ئ°ل»£c phئ،i bأ y, nhئ°ng ؤ‘أ³ lأ nhل»¯ng sل»± dل»‘i trأ، chأ¢n thل»±c hئ،n sل»± chأ¢n thل»±c theo nghؤ©a ؤ‘en cل»§a tل»« nأ yâ€. أ”ng cho rل؛±ng nghل»‡ thuل؛t khأ´ng cأ²n cأ³ nhiل»‡m vل»¥ gأ¢y ل؛¥n tئ°ل»£ng nhئ° chل»§ nghؤ©a ل؛¥n tئ°ل»£ng nل»¯a, mأ ؤ‘أ³ lأ mل»™t loل؛،i nghل»‡ thuل؛t biل»ƒu hiل»‡n, mل»™t loل؛،i nghل»‡ thuل؛t cأ³ nhiل»‡m vل»¥ biل»ƒu thل»‹ khأ´ng phل؛£i lأ cأ،i sل»± thل؛t vل؛» ngoأ i cل»§a sل»± viل»‡c, mأ nأ³ phل؛£i diل»…n ؤ‘ل؛،t ؤ‘ئ°ل»£c bل؛£n chل؛¥t sأ¢u xa cل»§a chأ؛ng. ؤگأ³ lأ cأ،i sل»± thل؛t vل»پ con ngئ°ل»i mأ Van Gogh luأ´n ؤ‘i tأ¬m trong thل؛؟ giل»›i cل»§a nhل»¯ng ngئ°ل»i cأ´ng nhأ¢n vأ nأ´ng dأ¢n.
Vل»›i quan niل»‡m nghل»‡ thuل؛t nhئ° thل؛؟, nhل»¯ng bل»©c tranh cل»§a Van Gogh thئ°ل»ng cأ³ nhل»¯ng ؤ‘ئ°ل»ng nأ©t vأ gam mأ u ؤ‘ئ°ل»£c khuyل؛؟ch ؤ‘ل؛،i nhئ° muل»‘n bل»™c bل؛،ch mل»™t أ½ tئ°ل»ںng ؤ‘ل؛±ng sau nhل»¯ng ل؛¥n tئ°ل»£ng thأ´ng thئ°ل»ng. Ngئ°ل»i ta vل؛«n thل؛¥y cأ³ bأ³ng dأ،ng cل»§a ل؛¥n tئ°ل»£ng, nhئ°ng lأ nhل»¯ng ل؛¥n tئ°ل»£ng ؤ‘أ£ ؤ‘ئ°ل»£c khأ؛c xل؛، qua mل»™t lؤƒng kأnh biل؛؟n dل؛،ng ؤ‘ل»ƒ tل؛p trung nhل؛±m nhل؛¥n mل؛،nh mل»™t أ½ tئ°ل»ںng. Dأ¹ lأ tranh phong cل؛£nh, tranh tؤ©nh vل؛t hay tranh chأ¢n dung, nhل»¯ng ل؛¥n tئ°ل»£ng do tranh cل»§a Van Gogh tل؛،o ra khأ´ng cأ²n thuل؛§n khiل؛؟t mأ luأ´n bل»‹ biل؛؟n dل؛،ng. Mأ u sل؛¯c khأ´ng cأ²n lأ vل؛t chuyل»ƒn tل؛£i nhل»¯ng ل؛¥n tئ°ل»£ng nhل؛¹ nhأ ng liأھn quan trل»±c tiل؛؟p ؤ‘ل؛؟n cأ،c giأ،c quan cل»§a con ngئ°ل»i nhئ° trong trئ°ل»ng hل»£p cل»§a chل»§ nghؤ©a ل؛¥n tئ°ل»£ng trئ°ل»›c ؤ‘أ¢y, mأ nأ³ ؤ‘أ£ ؤ‘ئ°ل»£c Van Gogh thل»•i vأ o mل»™t sل»©c mل؛،nh biل»ƒu hiل»‡n ؤ‘ل»ƒ gأ¢y ل؛¥n tئ°ل»£ng quyل؛؟t liل»‡t tأ،c ؤ‘ل»™ng ؤ‘ل؛؟n chiل»پu sأ¢u tئ° tئ°ل»ںng cل»§a ngئ°ل»i xem. Vأ¬ thل؛؟ ngئ°ل»i ta thئ°ل»ng gل»چi أ´ng lأ nhأ hoل؛، sؤ© cأ³ phong cأ،ch hل؛u ل؛¥n tئ°ل»£ng chل»§ nghؤ©a. Cأ³ thل»ƒ hiل»ƒu, ؤ‘ل»ƒ phأ¹ hل»£p vل»›i tأ¢m thل؛؟ cل»§a thل»i ؤ‘ل؛،i, ngئ°ل»i nghل»‡ sؤ© phل؛£i phل؛£n أ،nh sل»± thل؛t bل؛±ng nhل»¯ng hأ¬nh tئ°ل»£ng sai lل»‡ch, mأ©o mأ³. ؤگأ¢y chأnh lأ quan niل»‡m nghل»‡ thuل؛t khل»ںi ؤ‘ل؛§u cho mل»™t loل؛،t trأ o lئ°u hiل»‡n ؤ‘ل؛،i chل»§ nghؤ©a sau nأ y.
Vل»پ mل؛·t tinh thل؛§n vأ ؤ‘ل؛،o ؤ‘ل»©c, cأ،c vؤƒn nghل»‡ sؤ© trل»ں thأ nh nhل»¯ng ngئ°ل»i ؤ‘ل؛،i diل»‡n cho sل»‘ phل؛n ngang trأ،i cل»§a nhل»¯ng con ngئ°ل»i gل؛¯n bأ³ vل»›i xأ£ hل»™i, nhل»¯ng con ngئ°ل»i mang ؤ‘ل؛§y tinh thل؛§n trأ،ch nhiل»‡m vل»›i lل»‹ch sل», vل»›i loأ i ngئ°ل»i. Hل»چ ؤ‘أ£ thل»ƒ hiل»‡n tل؛¥t cل؛£ nhل»¯ng trؤƒn trل»ں vأ nل»—i ؤ‘au tinh thل؛§n cل»§a mأ¬nh vأ o tأ،c phل؛©m nghل»‡ thuل؛t. Sل»± vل»، mل»™ng trئ°ل»›c thل»±c tiل»…n tئ° sل؛£n sau thل»i kل»³ cأ،ch mل؛،ng chأnh lأ cأ،i ؤ‘أ£ dل؛«n ؤ‘ل؛؟n bi kل»‹ch cل»§a giل»›i trأ thل»©c. Nhئ°ng bi kل»‹ch cل»§a hل»چ cإ©ng lأ bi kل»‹ch cل»§a xأ£ hل»™i vأ cل»§a loأ i ngئ°ل»i, ؤ‘ئ°ل»£c ؤ‘أ؛c kل؛؟t tل؛p trung lل؛،i xung quanh mل؛£nh ؤ‘ل؛¥t trung tأ¢m cل»§a chأ¢u أ‚u, gأ¢y ra mل»™t cuل»™c khل»§ng hoل؛£ng tinh thل؛§n vأ vؤƒn hoأ، toأ n diل»‡n vأ o thل»i ؤ‘iل»ƒm bئ°ل»›c ngoل؛·t cل»§a thل؛؟ kل»·, dل؛«n ؤ‘ل؛؟n sل»± ra ؤ‘ل»i cل»§a cأ،c trأ o lئ°u vؤƒn hل»چc nghل»‡ thuل؛t hiل»‡n ؤ‘ل؛،i, nhل»¯ng trأ o lئ°u cأ¹ng ؤ‘ل»©ng dئ°ل»›i mل»™t cأ،i tأھn chung lأ â€œPhong trأ o nghل»‡ thuل؛t tiأھn phong thل؛؟ kل»· XXâ€.
3. Bل؛£n chل؛¥t cل»§a nghل»‡ thuل؛t tiأھn phong thل؛؟ kل»· XX
â€œNghل»‡ thuل؛t tiأھn phongâ€ lأ mل»™t thuل؛t ngل»¯ ؤ‘ئ°ل»£c dل»‹ch tل»« thuل؛t ngل»¯ â€œavant-garde artistiqueâ€ trong tiل؛؟ng Phأ،p. Theo cأ،c nhأ nghiأھn cل»©u, thuل؛t ngل»¯ nأ y lأ do nhأ toأ،n hل»چc ؤ‘ل»“ng thل»i lأ nhأ cل؛£i cأ،ch xأ£ hل»™i ngئ°ل»i Phأ،p theo tئ° tئ°ل»ںng Saint-Simon tأھn lأ Olinde Rodrigues ؤ‘ئ°a ra. Trong bأ i tiل»ƒu luل؛n viل؛؟t nؤƒm 1825 nhan ؤ‘ل»پ: â€œNgئ°ل»i nghل»‡ sؤ©, nhأ bأ،c hل»چc vأ nhأ cأ´ng nghiل»‡pâ€, Rodrigues ؤ‘أ£ kأھu gل»چi cأ،c nghل»‡ sؤ© hأ£y â€œphل»¥ng sل»± nhئ° lأ ؤ‘ل»™i quأ¢n tiأھn phong [cل»§a nhأ¢n dأ¢n]â€, vل»›i lأ½ lل؛½ cho rل؛±ng â€œsل»©c mل؛،nh cل»§a nghل»‡ thuل؛t thل»±c sل»± lأ con ؤ‘ئ°ل»ng trل»±c tiل؛؟p nhل؛¥t vأ nhanh nhل؛¥tâ€ ؤ‘ل»ƒ dل؛«n ؤ‘ل؛؟n cل؛£i cأ،ch xأ£ hل»™i, chأnh trل»‹ vأ kinh tل؛؟. (Xem â€œAvant-gardeâ€, en.wikipedia.org).
Nhئ° vل؛y, vل»›i quan ؤ‘iل»ƒm ؤ‘ل»پ cao vai trأ² cل»§a nghل»‡ thuل؛t trong ؤ‘ل»i sل»‘ng xأ£ hل»™i, Rodrigues ؤ‘أ£ gأ،n cho nghل»‡ thuل؛t sل»©c mل؛،nh cل»§a mل»™t lل»±c lئ°ل»£ng cل؛£i tل؛،o xأ£ hل»™i. Quan ؤ‘iل»ƒm nأ y cho thل؛¥y lأ nأ³ thuل»™c chل»§ trئ°ئ،ng â€œnghل»‡ thuل؛t nhل؛p cuل»™câ€ vأ lأ mل»™t quan ؤ‘iل»ƒm â€œnghل»‡ thuل؛t vل»‹ nhأ¢n sinhâ€ rل؛¥t rأµ rأ ng, phأ¹ hل»£p vل»›i xu hئ°ل»›ng cأ،ch mل؛،ng chung cل»§a thل؛؟ kل»· XIX. Thل؛؟ lأ , khi cأ،c trأ o lئ°u hiل»‡n ؤ‘ل؛،i chل»§ nghؤ©a xuل؛¥t hiل»‡n vأ o ؤ‘ل؛§u thل؛؟ kل»· XX, cأ،i truyل»پn thل»‘ng ؤ‘i ؤ‘ل؛§u cل»§a vؤƒn nghل»‡ sؤ© thل؛؟ kل»· XIX ؤ‘أ£ lأ m cho cأ،c trأ o lئ°u ؤ‘أ³ tiل؛؟p tل»¥c ؤ‘ئ°ل»£c mang mل»™t cأ،i danh xئ°ng chung lأ â€œnghل»‡ thuل؛t tiأھn phongâ€, trل»ں thأ nh mل»™t phong trأ o vأ sau ؤ‘أ³ ؤ‘ئ°ل»£c gل»چi lأ â€œphong trأ o nghل»‡ thuل؛t tiأھn phong thل؛؟ kل»· XXâ€.
Vل»›i tinh thل؛§n nhل؛p cuل»™c nhئ° thل؛؟, bل؛£n chل؛¥t chung cل»§a phong trأ o nghل»‡ thuل؛t tiأھn phong thل»ƒ hiل»‡n ل»ں sل»± khئ°ل»›c tل»« chل»§ nghؤ©a hiل»‡n thل»±c, chل»§ nghؤ©a tل»± nhiأھn, khئ°ل»›c tل»« chل»§ nghؤ©a lأ£ng mل؛،n, chل»§ nghؤ©a ل؛¥n tئ°ل»£ng, vأ nأ³i chung lأ khئ°ل»›c tل»« mل»چi quy tل؛¯c, mل»چi quy phل؛،m cل»§a nghل»‡ thuل؛t truyل»پn thل»‘ng vأ nghل»‡ thuل؛t chأnh thل»‘ng. Nأ³ hئ°ل»›ng tل»›i cأ،i mل»›i, ؤ‘ل»پ xuل؛¥t sل»± phأ، cأ،ch nhل؛±m lأ m thay ؤ‘ل»•i triل»‡t ؤ‘ل»ƒ bل»™ mل؛·t cل»§a nghل»‡ thuل؛t ؤ‘ل»ƒ cأ³ thل»ƒ gل»چi nأ³ lأ nghل»‡ thuل؛t hiل»‡n ؤ‘ل؛،i. Tuy nhiأھn, nghل»‡ thuل؛t tiأھn phong vل؛«n khأ´ng chل»‘i bل»ڈ hiل»‡n thل»±c, nhئ°ng tل»« ؤ‘أ¢y nأ³ thل»ƒ hiل»‡n hiل»‡n thل»±c theo mل»™t nhأ£n quan nghل»‡ thuل؛t hoأ n toأ n khأ،c: ؤ‘أ³ lأ nhأ£n quan khأ؛c xل؛، vأ bأ³p mأ©o hiل»‡n thل»±c. Nأ³ khئ°ل»›c tل»« cأ،i hiل»‡n thل»±c khل»§ng hoل؛£ng cل»§a xأ£ hل»™i tئ° sل؛£n chل»© khأ´ng chل»‘i bل»ڈ hiل»‡n thل»±c bل؛£n thل»ƒ cل»§a con ngئ°ل»i. ؤگأ¢y lأ nguyأھn tل؛¯c sل؛½ cأ²n ؤ‘eo ؤ‘ل؛³ng lأ¢u dأ i nل»پn nghل»‡ thuل؛t thل؛؟ giل»›i trong suل»‘t thل؛؟ kل»· XX vأ cho ؤ‘ل؛؟n cل؛£ ؤ‘ل؛§u thل؛؟ kل»· XXI nأ y. Cأ،i bل؛£n chل؛¥t chung vأ nhأ£n quan ؤ‘أ³ cل»§a phong trأ o tiأھn phong ؤ‘أ£ ؤ‘ئ°ل»£c thل»ƒ hiل»‡n thأ nh cأ،c ؤ‘ل؛·c trئ°ng cل»¥ thل»ƒ nhئ° sau.
4. ؤگل؛·c trئ°ng cل»§a nghل»‡ thuل؛t tiأھn phong thل؛؟ kل»· XX
4.1. Vل»پ vل»›i nئ،i hoang dأ£
Sau cuل»™c Cأ،ch mل؛،ng tئ° sل؛£n thأ،ng 2-1848, trong tأ،c phل؛©m Ngأ y 18 thأ،ng Sئ°ئ،ng mأ¹ cل»§a Lu-i Bأ´-na-pأ،c-tئ، viل؛؟t cuل»‘i nؤƒm 1851 ؤ‘ل؛§u 1852, ngay sau cuل»™c ؤ‘ل؛£o chأnh mأ¹ng 2 thأ،ng Chل؛،p 1851 cل»§a Louis Bonaparte, Cأ،c Mأ،c ؤ‘أ£ cأ³ mل»™t nhل؛n ؤ‘ل»‹nh rل؛¥t xأ،c ؤ‘أ،ng: Sau khi giأ nh ؤ‘ئ°ل»£c chأnh quyل»پn, giai cل؛¥p tئ° sل؛£n nhanh chأ³ng nhل؛n ra rل؛±ng â€œtل؛¥t cل؛£ nhل»¯ng vإ© khأ mأ nأ³ ؤ‘أ£ tل؛،o ra ؤ‘ل»ƒ chل»‘ng lل؛،i chل؛؟ ؤ‘ل»™ phong kiل؛؟n, bأ¢y giل» ؤ‘ang quay lل؛،i chل»‘ng bل؛£n thأ¢n nأ³, tل؛¥t cل؛£ nhل»¯ng phئ°ئ،ng tiل»‡n giأ،o dل»¥c mأ nأ³ ؤ‘أ£ tل؛،o nأھn, bأ¢y giل» ؤ‘ang nل»•i dل؛y chل»‘ng ngay nل»پn vؤƒn minh cل»§a nأ³, tل؛¥t cل؛£ nhل»¯ng vل»‹ thل؛§n mأ nأ³ ؤ‘أ£ tل؛،o ra bأ¢y giل» lل؛،i bل»ڈ rئ،i nأ³â€. (Cأ،c Mأ،c, Ngأ y 18 thأ،ng Sئ°ئ،ng mأ¹ cل»§a Lu-i Bأ´-na-pأ،c-tئ،, trong: C. Mأ،c vأ Ph. ؤ‚ng-ghen, Toأ n tل؛p, T. 8, Nxb. Chأnh trل»‹ Quل»‘c gia (Sل»± thل؛t), Hأ Nل»™i, 1993, tr. 200). Vأ¬ thل؛؟, â€œgiai cل؛¥p tئ° sل؛£n ؤ‘أ£ buل»™c phل؛£i tل»± tay mأ¬nh phأ، hoل؛،i tل؛¥t cل؛£ nhل»¯ng phئ°ئ،ng tiل»‡n bل؛£o vل»‡ cل»§a mأ¬nh chل»‘ng lل؛،i chل؛؟ ؤ‘ل»™ chuyأھn chل؛؟, mل»™t khi nأ³ ؤ‘أ£ trل»ں thأ nh chuyأھn chل؛؟â€. (Cأ،c Mأ،c, sؤ‘d, tr. 192). Trong tأ،c phل؛©m nأ y, Mأ،c ؤ‘أ£ phأ¢n tأch rل؛¥t sأ¢u sل؛¯c tأnh chل؛¥t phل؛£n ؤ‘ل»™ng vأ thأ،i ؤ‘ل»™ cأ¹ng nhل»¯ng hأ nh ؤ‘ل»™ng phل؛£n bل»™i cل»§a giai cل؛¥p tئ° sل؛£n Phأ،p trong nhل»¯ng nؤƒm sau cuل»™c Cأ،ch mل؛،ng thأ،ng 2-1848.
ؤگأ؛ng nhئ° thل؛؟, sau khi giأ nh ؤ‘ئ°ل»£c chأnh quyل»پn tل»« tay giai cل؛¥p quأ½ tل»™c phong kiل؛؟n, giai cل؛¥p tئ° sل؛£n ؤ‘أ£ quay ra phل؛£n bل»™i lل؛،i cأ،c tئ° tئ°ل»ںng cأ،ch mل؛،ng vأ tل»« ؤ‘أ³ nأ³ cإ©ng أ½ thل»©c ngay ؤ‘ئ°ل»£c mل»چi nguy hiل»ƒm mأ nأ³ ؤ‘ang gل؛·p phل؛£i. Nأ³ ؤ‘ang chuل؛©n bل»‹ ؤ‘ل»ƒ chل»‘ng lل؛،i mل»چi cuل»™c tل؛¥n cأ´ng cأ³ thل»ƒ nل»• ra. Trong cأ´ng cuل»™c chuل؛©n bل»‹ ؤ‘أ³, nghل»‡ thuل؛t cإ©ng ؤ‘ئ°ل»£c huy ؤ‘ل»™ng ؤ‘ل»ƒ bل؛£o vل»‡ chل؛؟ ؤ‘ل»™ tئ° sل؛£n mل»›i hأ¬nh thأ nh. Tل»« ؤ‘أ³, nghل»‡ thuل؛t tئ° sل؛£n chأnh thل»©c ra ؤ‘ل»i vل»›i chل»§ trئ°ئ،ng ؤ‘ئ°ل»ng lل»‘i vل؛«n ؤ‘ئ°ل»£c giل»¯ nguyأھn nhئ° trong thل»i kل»³ cأ،ch mل؛،ng. Tuy nhiأھn, ؤ‘أ³ chل»‰ lأ mل»™t ؤ‘ئ°ل»ng lل»‘i giل؛£ tل؛،o dأ¹ng ؤ‘ل»ƒ nguل»µ trang cho bل؛£n chل؛¥t phل؛£n ؤ‘ل»™ng cل»§a giai cل؛¥p nأ y.
Vل»›i أ³c nhل؛،y cل؛£m sأ¢u sل؛¯c, cأ،c vؤƒn nghل»‡ sؤ© ؤ‘ئ°ئ،ng thل»i hiل»ƒn nhiأھn khأ´ng thل»ƒ chل؛¥p nhل؛n mل»™t nل»پn nghل»‡ thuل؛t nأ´ lل»‡ nhئ° thل؛؟ vأ hل»چ ؤ‘أ£ lل؛p tل»©c phل؛£n khأ،ng bل؛±ng nhiل»پu cأ،ch. Vأ cأ،ch trئ°ل»›c tiأھn lأ sل»± chل؛،y trل»‘n vل»پ nئ،i hoang dأ£.
Nhئ° vل؛y lأ cأ،c vؤƒn nghل»‡ sؤ© ؤ‘أ£ tل»« bل»ڈ lل؛p trئ°ل»ng chأnh trل»‹ cل»§a giai cل؛¥p mأ¬nh. Cأ³ thل»ƒ nأ³i, cuل»™c trل»‘n chل؛،y ؤ‘ل؛§u tiأھn cل»§a hل»چ lأ trل»‘n chل؛،y chأnh mأ¬nh. ؤگأ¢y lأ mل»™t sل»± tل»« bل»ڈ khأ³ khؤƒn nhئ°ng tل؛¥t yل؛؟u. Trong cuل»™c chل؛،y trل»‘n nأ y, giل»›i trأ thل»©c vأ vؤƒn nghل»‡ sؤ© ؤ‘أ£ thل»ƒ hiل»‡n triل»‡t ؤ‘ل»ƒ bل؛±ng hأ nh ؤ‘ل»™ng: ؤ‘أ³ lأ nhل»¯ng hأ nh ؤ‘ل»™ng chأnh trل»‹ vأ vؤƒn hoأ،, trong ؤ‘أ³ hأ nh ؤ‘ل»™ng khئ°ل»›c tل»« quyل»پn bل؛§u cل» cل»§a Baudelaire lأ mل»™t trئ°ل»ng hل»£p ؤ‘iل»ƒn hأ¬nh!
Cأ¹ng vل»›i sل»± phل؛£n khأ،ng bل؛±ng con ؤ‘ئ°ل»ng chأnh trل»‹, cأ،c vؤƒn nghل»‡ sؤ© cأ²n phل؛£n khأ،ng bل؛±ng con ؤ‘ئ°ل»ng nghل»‡ thuل؛t. Hay nأ³i mل»™t cأ،ch khأ،c, phل؛£n khأ،ng bل؛±ng con ؤ‘ئ°ل»ng nghل»‡ thuل؛t lأ thل؛؟ mل؛،nh ؤ‘ل؛·c thأ¹ cل»§a cأ،c vؤƒn nghل»‡ sؤ©. Nؤƒm 1857, Baudelaire cho xuل؛¥t bل؛£n tل؛p thئ، Hoa أ،c. Qua tل؛p thئ، nأ y, vل»›i tأ¢m trل؛،ng chأ،n chئ°ل»ng, nhأ thئ، chل»‘i bل»ڈ nل»پn vؤƒn minh phئ°ئ،ng Tأ¢y. Hai nؤƒm sau, Baudelaire viل؛؟t bأ i thئ، Du hأ nh (Le Voyage) ؤ‘ل»ƒ tuyأھn bل»‘ sل»± chia ly dل»©t khoأ،t vل»›i xأ£ hل»™i tئ° sل؛£n. ؤگل»ƒ chل؛،y trل»‘n khل»ڈi xأ£ hل»™i nأ y, nhأ thئ، ؤ‘أ£ phل؛£i viل»‡n dل؛«n ؤ‘ل؛؟n cأ،i chل؛؟t trong ؤ‘oل؛،n cuل»‘i cل»§a bأ i thئ، vل»›i nhل»¯ng cأ¢u thئ، nل»•i tiل؛؟ng: â€œؤگل؛¥t nئ°ل»›c nأ y lأ m ta chأ،n ngأ،n, (...)/ (...) ta nhل»¯ng muل»‘n (...)/ Chأ¬m sأ¢u vأ o cأµi Xa lل؛، ؤ‘ل»ƒ tأ¬m ra cأ،i mل»›i!â€
â€œؤگل؛¥t nئ°ل»›c nأ y lأ m ta chأ،n ngأ،n! Hأ£y ؤ‘ل؛؟n cأµi xa lل؛، ؤ‘ل»ƒ tأ¬m ra cأ،i mل»›i!â€ â€“ ؤگأ³ lأ thأ´ng ؤ‘iل»‡p khأ´ng chل»‰ cل»§a Baudelaire. Hئ°ل»ںng ل»©ng lل»i kأھu gل»چi cل»§a Baudelaire, hoل؛، sؤ© ngئ°ل»i Phأ،p Paul Gauguin â€“ ngئ°ل»i ؤ‘ئ°ل»£c coi lأ hoل؛، sؤ© hل؛u ل؛¥n tئ°ل»£ng vأ tئ°ل»£ng trئ°ng â€“ chأnh lأ ngئ°ل»i sل؛½ ؤ‘أch thأ¢n ؤ‘i tأ¬m cأ،i mل»›i trong cأµi xa lل؛،. Cأ،i thل؛؟ giل»›i phئ°ئ،ng Tأ¢y cuل»‘i thل؛؟ kل»· XIX ؤ‘أ£ thل»±c sل»± khأ´ng thل»ƒ cل»©u vأ£n. Giل»›i trأ thل»©c vأ vؤƒn nghل»‡ sؤ© khأ´ng cأ²n cأ³ thل»ƒ chل»‹u ؤ‘ل»±ng ؤ‘ئ°ل»£c nأ³ nل»¯a. Mأ ngئ°ل»i phل؛£n ل»©ng mل؛،nh nhل؛¥t cأ³ lل؛½ lأ Gauguin.
Paul Gauguin nguyل»پn rل»§a cأ،i xأ£ hل»™i Phأ،p lأ؛c bل؛¥y giل» lأ mل»™t xأ£ hل»™i â€œtل»™i phل؛،m vأ ؤ‘ئ°ل»£c tل»• chل»©c tل»“iâ€, mل»™t xأ£ hل»™i â€œbل»‹ ؤ‘iل»پu khiل»ƒn bل؛±ng ؤ‘ل»“ng vأ ngâ€. Tل»« ؤ‘أ³ أ´ng cل؛£m thل؛¥y nhئ° mأ¬nh bل»‹ thل؛£i loل؛،i, ؤ‘ل؛؟n mل»©c أ´ng ؤ‘أ£ ؤ‘ل»‹nh uل»‘ng chل؛¥t ؤ‘ل»™c asen ؤ‘ل»ƒ tل»± tل». Sau ؤ‘ل؛¥y, أ´ng ؤ‘أ£ chل»چn giل؛£i phأ،p trل»ں vل»پ vل»›i cل»™i nguل»“n dأ¢n gian. أ”ng ؤ‘ل؛؟n ؤ‘ل؛£o Tahiti thuل»™c quل؛§n ؤ‘ل؛£o Polynأ©sie thuل»™c Phأ،p ل»ں Nam Thأ،i Bأ¬nh Dئ°ئ،ng, vأ cuل»‘i cأ¹ng أ´ng ؤ‘ل»‹nh cئ° tل؛،i ؤ‘ل؛£o Dominique trong quل؛§n ؤ‘ل؛£o nأ y vأ mل؛¥t tل؛،i ؤ‘أ³ nؤƒm 1903.
Noi gئ°ئ،ng Gauguin, mل»™t loل؛،t vؤƒn nghل»‡ sؤ© chأ¢u أ‚u ؤ‘ئ°ئ،ng thل»i vأ sau ؤ‘أ³ cإ©ng tiل؛؟n hأ nh nhل»¯ng cuل»™c â€œxأھ dل»‹châ€ hأ²ng trل»‘n trأ،nh xأ£ hل»™i tئ° sل؛£n phئ°ئ،ng Tأ¢y. Hoل؛، sؤ© ngئ°ل»i ؤگل»©c-Phأ،p gل»‘c Nga Vasily Kandinsky sau nأ y sل؛½ lأ m chuyل؛؟n ؤ‘i ؤ‘ل؛؟n Bل؛¯c Phi; hoل؛، sؤ© ngئ°ل»i ؤگل»©c Nolde ؤ‘i tل»›i vأ¹ng biل»ƒn Nam Thأ،i Bأ¬nh Dئ°ئ،ng rل»“i sang Nhل؛t; hoل؛، sؤ© ngئ°ل»i ؤگل»©c Max Pechstein (thuل»™c nhأ³m Nhل»‹p cل؛§u) tل»›i quل؛§n ؤ‘ل؛£o Palau (nay lأ mل»™t ؤ‘ل؛£o quل»‘c ل»ں Nam Thأ،i Bأ¬nh Dئ°ئ،ng), tل»›i Trung Quل»‘c rل»“i tل»›i ل؛¤n ؤگل»™; hoل؛، sؤ© vأ lأ nhأ ؤ‘iأھu khل؛¯c ngئ°ل»i Litva gل»‘c Do Thأ،i Segall sang ؤ‘ل»‹nh cئ° tل؛،i Brasil; hoل؛، sؤ© ngئ°ل»i Thuل»µ Sؤ© Paul Klee vأ hoل؛، sؤ© ngئ°ل»i ؤگل»©c August Macke sang Tunisia; nhأ ؤ‘iأھu khل؛¯c ngئ°ل»i ؤگل»©c Ernst Barlach vل»پ sل»‘ng trong khu dأ¢n nghأ¨o tل؛،i miل»پn Nam nئ°ل»›c Nga; nhأ thئ، Phأ،p Paul أ‰luard bل؛¯t chئ°ل»›c Gauguin ؤ‘i Tahiti... Cأ³ thل»ƒ nأ³i, hأ nh ؤ‘ل»™ng chل»‘i bل»ڈ xأ£ hل»™i cل»§a cأ،c vؤƒn nghل»‡ sؤ© ؤ‘أ£ trل»ں thأ nh mل»™t phong trأ o, ؤ‘أ؛ng nhئ° nhأ thئ، Phأ،p Rimbaud ؤ‘أ£ nأ³i: â€œCuل»™c sل»‘ng thل»±c sل»± ؤ‘ang vل؛¯ng bأ³ng. Chأ؛ng ta khأ´ng cأ²n tل»“n tل؛،i trأھn thل؛؟ gian nأ yâ€. (Trأch theo Mario De Micheli, Avangarda artisticآ¨ a secolului XX, Editura Meridiane, Bucuresti, 1968, tr. 51 [bل؛£n t. Rumani]).
4.2. Huyل»پn thoل؛،i vل»پ cuل»™c sل»‘ng nguyأھn thuل»·
Cأ،c vؤƒn nghل»‡ sؤ© lأ؛c bل؛¥y giل» say mأھ sئ°u tل؛§m cأ،c ؤ‘ل»“ tل؛،o tأ،c nghل»‡ thuل؛t nguyأھn thuل»· da ؤ‘en ؤ‘ل»ƒ lأ m â€œthل؛§n bل؛£o hل»™â€ cho nghل»‡ thuل؛t cل»§a hل»چ... Xu hئ°ل»›ng ؤ‘أ³ cأ²n ؤ‘ئ°ل»£c gل»چi lأ xu hئ°ل»›ng ؤ‘i tأ¬m cأ،i ngoل؛،i lai.
ؤگأ¢y lأ xu hئ°ل»›ng nل؛±m trong trأ o lئ°u chung nhل؛±m chل»‘i bل»ڈ xأ£ hل»™i ؤ‘ئ°ئ،ng thل»i. Cأ،i ngoل؛،i lai cل»§a chل»§ nghؤ©a hiل»‡n ؤ‘ل؛،i thئ°ل»ng lأ mل»™t sل»± ؤ‘ل»‘i cل»±c triل»‡t ؤ‘ل»ƒ vل»›i cأ،i thل»±c tiل»…n xأ£ hل»™i trئ°ل»›c mل؛¯t. Chأnh vأ¬ thل؛؟ mأ chل»§ nghؤ©a hiل»‡n ؤ‘ل؛،i ؤ‘أ£ tأ¬m vل»پ tل؛n cأ¹ng cل»§a cأ،i nguyأھn thuل»· ؤ‘ل»ƒ thل؛¥y ؤ‘ئ°ل»£c cأ،i ngoل؛،i lai. Cأ،i ngoل؛،i lai cل»§a chل»§ nghؤ©a hiل»‡n ؤ‘ل؛،i khأ´ng mang tل؛§m vأ³c siأھu nhiأھn vأ siأھu nhأ¢n nhئ° trong chل»§ nghؤ©a lأ£ng mل؛،n, mأ nأ³ thل»ƒ hiل»‡n cأ،i gل»‘c khل»ںi thuل»· cل»§a loأ i ngئ°ل»i, nhئ° thل»ƒ ؤ‘ل»ƒ gل»i gل؛¯m أ½ tئ°ل»ںng cل»§a ngئ°ل»i nghل»‡ sؤ© muل»‘n thay ؤ‘ل»•i tل؛n gل»‘c cأ،i xأ£ hل»™i tئ° sل؛£n ؤ‘ئ°ئ،ng thل»i. Cأ،c nghل»‡ sؤ© hiل»‡n ؤ‘ل؛،i ؤ‘أ£ tأ¬m thل؛¥y trong nghل»‡ thuل؛t nguyأھn thل»§y nhل»¯ng sل»©c mل؛،nh huyل»پn bأ cل»§a cل؛£ vإ© trل»¥, phأ¹ hل»£p vل»›i tأ¢m trل؛،ng bi kل»‹ch hiل»‡n sinh cل»§a trأ thل»©c thل»i hiل»‡n ؤ‘ل؛،i. Cأ³ thل»ƒ nأ³i, qua bأ n tay cل»§a ngئ°ل»i nghل»‡ sؤ© hiل»‡n ؤ‘ل؛،i, huyل»پn thoل؛،i nguyأھn thuل»· ؤ‘أ£ trل»ں thأ nh mل»™t nguل»“n lل»±c sأ،ng tل؛،o ؤ‘ل؛§y sل»©c sل»‘ng, giأ؛p cأ،c nghل»‡ sؤ© gل»i gل؛¯m nhل»¯ng vل؛¥n ؤ‘ل»پ cل»§a thل»i ؤ‘ل؛،i mأ hل»چ ؤ‘ang trؤƒn trل»ں.
Vل؛y lأ , ؤ‘ل»‘i vل»›i cأ،c nghل»‡ sؤ© hiل»‡n ؤ‘ل؛،i, viل»‡c ؤ‘i tأ¬m cأ،i nguyأھn thuل»· trل»ں thأ nh mل»™t niل»پm say mأھ. Trong tinh thل؛§n ؤ‘أ³, cأ³ nghل»‡ sؤ© nhئ° Constantin Brأ¢ncuإںi (1876-1957), nhأ ؤ‘iأھu khل؛¯c ngئ°ل»i Rumani ؤ‘ل»‹nh cل»± tل؛،i Phأ،p, mل»™t nghل»‡ sؤ© ؤ‘a phong cأ،ch, (kل؛؟t hل»£p phong cأ،ch trل»«u tئ°ل»£ng vل»›i tئ°ل»£ng trئ°ng), ؤ‘أ£ biل؛؟n cأ،i huyل»پn thoل؛،i nguyأھn thuل»· thأ nh bل؛£n chل؛¥t tئ°ل»£ng trئ°ng cho nghل»‡ thuل؛t cل»§a mأ¬nh. Bل؛±ng cأ،c tأ،c phل؛©m ؤ‘iأھu khل؛¯c ؤ‘ئ°ل»£c quy giل؛£n vأ trau chuل»‘t ؤ‘ل؛؟n mل»©c tل»‘i ؤ‘a, Brأ¢ncuإںi muل»‘n tأ¬m vل»پ cأ،i gل»‘c rل»… cل»‘t lأµi cل»§a bل؛£n thل»ƒ giل»‘ng loأ i. Nhل»¯ng tأ،c phل؛©m ؤ‘iأھu khل؛¯c cل»§a أ´ng nhئ° Nأ ng thئ، ngل»§, Khل»ںi ؤ‘ل؛§u thل؛؟ gian, Con chim vإ© trل»¥ (1919, thuل»™c chل»§ ؤ‘ل»پ Con chim hأ¹ng vؤ©)... ؤ‘أ£ ؤ‘ئ°a nghل»‡ thuل؛t ؤ‘ل؛،t tل»›i chأ¢n lأ½ thuyل»‡t ؤ‘ل»‘i cل»§a bل؛£n chل؛¥t sinh tل»“n, tل؛،o ra mل»™t cuل»™c cأ،ch mل؛،ng cho nghل»‡ thuل؛t hiل»‡n ؤ‘ل؛،i. Vأ cأ³ mل»™t ؤ‘iل»پu ؤ‘ل؛·c biل»‡t lأ , khأ،c vل»›i nhل»¯ng tأ¬m tأ²i ؤ‘ل»›n ؤ‘au yل؛؟m thل؛؟ cل»§a cأ،c nghل»‡ sؤ© hoأ i cل»• khأ،c, nhئ° Gauguin chل؛³ng hل؛،n, Brأ¢ncuإںi ؤ‘أ£ tأ¬m thل؛¥y niل»پm vui trong triل؛؟t lأ½ vل»پ cل»™i nguل»“n vإ© trل»¥ cل»§a mأ¬nh. أ”ng ؤ‘أ£ tuyأھn bل»‘ vل»پ bل»©c tئ°ل»£ng Con chim hأ¹ng vؤ©: â€œSuل»‘t ؤ‘ل»i, tأ´i chل»‰ ؤ‘i tأ¬m cأ،i bل؛£n chل؛¥t cل»§a sل»± bay cao. Bay cao, thل؛t hل؛،nh phأ؛c biل؛؟t bao!â€
Cأ³ thل»ƒ coi Brأ¢ncuإںi lأ mل»™t nghل»‡ sؤ© lل؛،c quan vأ hل؛،nh phأ؛c. Ta cإ©ng sل؛½ thل؛¥y cأ،i chل؛¥t lل؛،c quan nأ y cأ³ mل؛·t trong sأ،ng tأ،c cل»§a cأ،c hل»چa sؤ© theo xu hئ°ل»›ng trل»ں vل»پ vل»›i nguyأھn thuل»·, vل»›i thiأھn nhiأھn vأ vل»›i vإ© trل»¥ nhئ° Henri Rousseau (biل»‡t hiل»‡u â€œNhأ¢n viأھn hل؛£i quanâ€, hoل؛، sؤ© hل؛u ل؛¥n tئ°ل»£ng ngئ°ل»i Phأ،p), Marc Chagall (hoل؛، sؤ© biل»ƒu hiل»‡n pha siأھu thل»±c ngئ°ل»i Nga gل»‘c Do Thأ،i sل»‘ng ل»ں Paris), Joan Miro (hoل؛، sؤ© siأھu thل»±c ngئ°ل»i Tأ¢y Ban Nga)... Nhئ°ng ؤ‘أ³ khأ´ng phل؛£i lأ cأ،i lل؛،c quan ؤ‘i tأ¬m cأ،i mل»›i xa lل؛، cل»§a chل»§ nghؤ©a lأ£ng mل؛،n, mأ lأ cأ،i lل؛،c quan trong viل»‡c tأ¬m lل؛،i chأnh mأ¬nh, tأ¬m lل؛،i cأ،i bل؛£n thل»ƒ ؤ‘ل»ƒ thay thل؛؟ cho xأ£ hل»™i ؤ‘أ£ bل»‘c mأ¹i xل؛¥u xa cل»§a chل؛؟ ؤ‘ل»™ tئ° sل؛£n ؤ‘ئ°ئ،ng thل»i. ؤگiل»پu nأ y cho thل؛¥y tأnh ؤ‘a dل؛،ng cل»§a cأ،c trأ o lئ°u nghل»‡ thuل؛t hiل»‡n ؤ‘ل؛،i.
Nhئ° vل؛y, xu hئ°ل»›ng ngoل؛،i lai, hoang dأ£, xu hئ°ل»›ng hoأ i niل»‡m nguyأھn thuل»· vأ vئ°ئ،n tل»›i cل»™i nguل»“n vإ© trل»¥ ؤ‘أ£ lأ m thأ nh nhل»¯ng ؤ‘ل؛·c trئ°ng chung chi phل»‘i mل»™t loل؛،t trأ o lئ°u hiل»‡n ؤ‘ل؛،i chل»§ nghؤ©a nhئ° chل»§ nghؤ©a biل»ƒu hiل»‡n, chل»§ nghؤ©a ؤگaؤ‘a, chل»§ nghؤ©a siأھu thل»±c, chل»§ nghؤ©a lل؛p thل»ƒ, chل»§ nghؤ©a vل»‹ lai, chل»§ nghؤ©a trل»«u tئ°ل»£ng ل»ں giai ؤ‘oل؛،n ؤ‘ل؛§u thل؛؟ kل»· XX..., cإ©ng nhئ° chi phل»‘i cل؛£ nhل»¯ng trأ o lئ°u vؤƒn hل»چc hiل»‡n ؤ‘ل؛،i ل»ں nhل»¯ng thل؛p kل»· tiل؛؟p theo trong khoل؛£ng giل»¯a thل؛؟ kل»· nأ y. Trong viل»‡c thل»ƒ hiل»‡n nhل»¯ng ؤ‘ل؛·c ؤ‘iل»ƒm ؤ‘أ³, cأ،c nghل»‡ sؤ© cأ³ cل؛£ nhل»¯ng ؤ‘ل»›n ؤ‘au yل؛؟m thل؛؟ lل؛«n nhل»¯ng khأ،t vل»چng lل؛،c quan. Nhل»¯ng thل»ƒ nghiل»‡m vأ ؤ‘أ³ng gأ³p cل»§a hل»چ ؤ‘أ£ lأ m cho nghل»‡ thuل؛t hiل»‡n ؤ‘ل؛،i trل»ں thأ nh mل»™t giai ؤ‘oل؛،n nghل»‡ thuل؛t ؤ‘a dل؛،ng nhل؛¥t vأ phong phأ؛ nhل؛¥t trong lل»‹ch sل» nghل»‡ thuل؛t cل»§a nhأ¢n loل؛،i, vأ ؤ‘أ³ cإ©ng lأ nhل»¯ng ؤ‘ل؛·c ؤ‘iل»ƒm cل»§a phong trأ o nghل»‡ thuل؛t tiأھn phong thل؛؟ kل»· XX.
Nguyل»…n Vؤƒn Dأ¢n
Nguل»“n: Phongdiep.net.
أ kiل؛؟n bل؛،n ؤ‘ل»چc (0)
أ‚ج‰n/hiأھج£n أ½ kiل؛؟n
- Chأ؛ng ta cأ³ gأ¬ ؤ‘ل»ƒ nأ³i vأ sأ،m hل»‘i tل»™i أ،c?
- Quan niل»‡m vل»پ Thئ، trong lأ½ luل؛n phأھ bأ¬nh vؤƒn hل»چc ؤ‘أ´ thل»‹ miل»پn Nam 1954 - 1975
- Cأ،ch tأ¢n thئ، lأ trأ،ch nhiل»‡m xأ£ hل»™i cل»§a Nhأ Thئ،
- Tأ´ Ngل»چc Thل؛،ch bأ¬nh thئ، Nguyل»…n Duy
- Vل؛» ؤ‘ل؛¹p vأ quyل»پn nؤƒng cل»§a thئ، ca
- Phuج£ nئ°جƒ tئ°ج£ saجپt - Lأ´جƒi taج£i tiأھج‰u thuyأھجپt?
- ؤگل»چc lل؛،i ؤ‘oل؛،n ؤ‘ل؛§u truyل»‡n thئ،: "Mل؛¹ con ؤ‘ل»“ng chأ Chanh" (1954) cل»§a Nguyل»…n ؤگأ¬nh Thi
- Mأ¹a xuأ¢n trong thئ، Xuأ¢n Diل»‡u vأ Hأ n Mل؛·c Tل»
- Mل»™t cuل»™c chل؛،y tiل؛؟p sل»©c
- Tiل»ƒu thuyل؛؟t lل»‹ch sل» Viل»‡t Nam ؤ‘ئ°ئ،ng ؤ‘ل؛،i - phأ،c hل»چa mل»™t sل»‘ xu hئ°ل»›ng chل»§ yل؛؟u

markdown:
**1. Tأ¬nh hأ¬nh giل»›i thiل»‡u vأ nghiأھn cل»©u chل»§ nghؤ©a hiل»‡n ؤ‘ل؛،i ل»ں Viل»‡t Nam**
Vل»پ khأ،i niل»‡m â€œhiل»‡n ؤ‘ل؛،iâ€ vأ â€œchل»§ nghؤ©a hiل»‡n ؤ‘ل؛،iâ€, chأ؛ng tأ´i ؤ‘أ£ cأ³ mل»™t bأ i viل؛؟t ؤ‘ؤƒng trأھn
*Vؤƒn nghل»‡ trل؛»*sل»‘ 51-2011 vأ trأھn *Vanvn.net*ngأ y 19-12-2011. ل» ؤ‘أ¢y chأ؛ng tأ´i xin nأ³i rأµ thأھm vل»پ tأ¬nh hأ¬nh giل»›i thiل»‡u vأ nghiأھn cل»©u chل»§ nghؤ©a hiل»‡n ؤ‘ل؛،i ل»ں Viل»‡t Nam vأ sau ؤ‘أ³ trأ¬nh bأ y bل؛£n chل؛¥t vأ ؤ‘ل؛·c trئ°ng cل»§a nأ³.
Nhأ¬n chung, trong lل»‹ch sل» vؤƒn hل»چc nghل»‡ thuل؛t, cأ،c trأ o lئ°u hiل»‡n ؤ‘ل؛،i chل»§ nghؤ©a xuل؛¥t hiل»‡n tل»« ؤ‘ل؛§u thل؛؟ kل»· XX ؤ‘أ£ ؤ‘ئ°ل»£c coi lأ mل»™t cuل»™c cأ،ch mل؛،ng trong vؤƒn hل»چc nghل»‡ thuل؛t vأ thئ°ل»ng ؤ‘ئ°ل»£c gل»چi lأ â€œphong trأ o nghل»‡ thuل؛t tiأھn phong cل»§a thل؛؟ kل»· XXâ€. Phong trأ o ؤ‘أ³ bao gل»“m cأ،c trأ o lئ°u
*diل»…n ra gل؛§n nhئ° ؤ‘ل»“ng thل»i*: chل»§ nghؤ©a dأ£ thأ؛, chل»§ nghؤ©a biل»ƒu hiل»‡n, chل»§ nghؤ©a vل»‹ lai, chل»§ nghؤ©a ؤگaؤ‘a, chل»§ nghؤ©a siأھu thل»±c, chل»§ nghؤ©a lل؛p thل»ƒ, chل»§ nghؤ©a trل»«u tئ°ل»£ng, â€œphong cأ،ch quل»‘c tل؛؟â€ trong kiل؛؟n trأ؛c... Giai ؤ‘oل؛،n tل»« ؤ‘أ³ cho ؤ‘ل؛؟n nay ؤ‘ئ°ل»£c gل»چi lأ giai ؤ‘oل؛،n cل»§a nghل»‡ thuل؛t hiل»‡n ؤ‘ل؛،i. Vأ cإ©ng tل»« ؤ‘أ³, bل»™ mل؛·t vؤƒn hل»چc nghل»‡ thuل؛t thل؛؟ giل»›i ؤ‘أ£ trل»ں nأھn vأ´ cأ¹ng phong phأ؛ vأ ؤ‘a dل؛،ng. Gأ³p phل؛§n lأ m nأھn bل»™ mل؛·t phong phأ؛ vأ ؤ‘a dل؛،ng ؤ‘أ³ cأ³ sل»± tأ،c ؤ‘ل»™ng tأch cل»±c cل»§a cأ،c trأ o lئ°u nghل»‡ thuل؛t hiل»‡n ؤ‘ل؛،i chل»§ nghؤ©a. Tuy nhiأھn, trong sل»‘ cأ،c trأ o lئ°u hiل»‡n ؤ‘ل؛،i ؤ‘أ³ cإ©ng cأ³ nhل»¯ng biل»ƒu hiل»‡n cل»±c ؤ‘oan gأ¢y tأ،c ؤ‘ل»™ng tiأھu cل»±c ؤ‘ل؛؟n vؤƒn hل»چc nghل»‡ thuل؛t thل؛؟ giل»›i sau nأ y.
Trأھn thل؛؟ giل»›i ؤ‘أ£ cأ³ nhiل»پu cأ´ng trأ¬nh nghiأھn cل»©u vل»پ cأ،c trأ o lئ°u vؤƒn hل»چc nghل»‡ thuل؛t hiل»‡n ؤ‘ل؛،i chل»§ nghؤ©a, ؤ‘أ£ chل»‰ ra ؤ‘ئ°ل»£c nhل»¯ng ؤ‘ل؛·c trئ°ng vأ ؤ‘أ³ng gأ³p cل»§a chأ؛ng cho vؤƒn hل»چc nghل»‡ thuل؛t thل؛؟ giل»›i trong giai ؤ‘oل؛،n tل»« ؤ‘ل؛§u thل؛؟ kل»· XX ؤ‘ل؛؟n nhل»¯ng nؤƒm ؤ‘ل؛§u thل؛؟ kل»· XXI nأ y. Cأ³ nhل»¯ng cأ´ng trأ¬nh phأھ bأ¬nh ؤ‘أ£ xuل؛¥t hiل»‡n ؤ‘ل»“ng thل»i vل»›i sل»± ra ؤ‘ل»i cل»§a cأ،c trأ o lئ°u. Nhل»¯ng cأ´ng trأ¬nh ؤ‘أ³ cأ³ vai trأ² lأ cأ،c bل؛£n tuyأھn ngأ´n cل»§a cأ،c trأ o lئ°u, vأ thل»±c tل؛؟ lأ nhiل»پu cأ´ng trأ¬nh ؤ‘أ£ cأ´ng khai lل؛¥y tأھn lأ â€œbل؛£n tuyأھn ngأ´nâ€, nhiل»پu trأ o lئ°u cأ³ tل»›i 4-5 bل؛£n tuyأھn ngأ´n. Cأ³ thل»ƒ nأ³i, trong lل»‹ch sل» nghل»‡ thuل؛t, chئ°a bao giل» cأ³ nhiل»پu tuyأھn ngأ´n dأ nh cho cأ،c trأ o lئ°u nhئ° thل؛؟. ؤگiل»پu ؤ‘أ³ chل»©ng tل»ڈ mل»™t quyل؛؟t tأ¢m ؤ‘ل»•i mل»›i cل»§a phong trأ o nghل»‡ thuل؛t tiأھn phong.
ل» Viل»‡t Nam, tل»« trئ°ل»›c ؤ‘ل؛؟n nay, cأ،c thأ nh tل»±u vؤƒn hل»چc nghل»‡ thuل؛t hiل»‡n ؤ‘ل؛،i cل»§a thل؛؟ giل»›i cإ©ng ؤ‘أ£ ؤ‘ئ°ل»£c giل»›i thiل»‡u. Nhئ°ng nhأ¬n chung ل»ں nئ°ل»›c ta, viل»‡c ؤ‘أ،nh giأ، cأ،c trأ o lئ°u hiل»‡n ؤ‘ل؛،i chل»§ nghؤ©a vل؛«n chئ°a cأ³ sل»± nhل؛¥t quأ،n vأ thoل؛£ ؤ‘أ،ng. Trئ°ل»›c thل»i ؤگل»•i Mل»›i, cأ،c trأ o lئ°u hiل»‡n ؤ‘ل؛،i chل»§ nghؤ©a thئ°ل»ng bل»‹ coi lأ nhل»¯ng hiل»‡n tئ°ل»£ng vؤƒn nghل»‡ â€œtئ° sل؛£n suy ؤ‘ل»“iâ€, thل؛m chأ â€œphل؛£n ؤ‘ل»™ngâ€. ؤگiل»پu nأ y mل»™t phل؛§n lأ do ل؛£nh hئ°ل»ںng cل»§a chل»§ nghؤ©a giأ،o ؤ‘iل»پu Liأھn Xأ´. Trong nhل»¯ng nؤƒm ؤ‘ل؛§u hoأ bأ¬nh, chأ؛ng ta ؤ‘أ£ dل»‹ch mل»™t sل»‘ cuل»‘n sأ،ch vل»پ nghل»‡ thuل؛t hiل»‡n ؤ‘ل؛،i phئ°ئ،ng Tأ¢y cل»§a Liأھn Xأ´, vل»›i quan ؤ‘iل»ƒm phأھ phأ،n vأ phل»§ ؤ‘ل»‹nh lأ chأnh. Vأ dل»¥ nhئ° cuل»‘n sأ،ch cل»§a P. S. Tئ،-rأ´-phi-mل»‘p,
*Phأھ phأ،n nhل»¯ng khuynh hئ°ل»›ng chل»§ yل؛؟u trong nghل»‡ thuل؛t vأ mل»¹ hل»چc phل؛£n ؤ‘ل»™ng tئ° sل؛£n hiل»‡n ؤ‘ل؛،i, *Nxb. Sل»± thل؛t, Hأ Nل»™i, 1960, 62 tr. ؤگأ¢y lأ bأ i viل؛؟t ؤ‘ئ°ل»£c dل»‹ch tل»« tل؛p *Nhل»¯ng vل؛¥n ؤ‘ل»پ mل»¹ hل»چc Mأ،c-Lأھnin *do Viل»‡n Hأ n lأ¢m Khoa hل»چc Liأھn Xأ´ xuل؛¥t bل؛£n nؤƒm 1956, (theo thأ´ng lل»‡, Nxb. Sل»± thل؛t khأ´ng ghi tأھn ngئ°ل»i dل»‹ch). Trong cuل»‘n sأ،ch nأ y, tأ،c giل؛£ ؤ‘أ£ phأھ phأ،n triل»‡t ؤ‘ل»ƒ cأ،c khuynh hئ°ل»›ng vأ trأ o lئ°u trong mل»¹ hل»چc vأ sأ،ng tأ،c vؤƒn hل»چc nghل»‡ thuل؛t phئ°ئ،ng Tأ¢y thل؛؟ kل»· XX, coi chأ؛ng lأ nhل»¯ng khuynh hئ°ل»›ng nghل»‡ thuل؛t â€œphل؛£n ؤ‘ل»™ng tئ° sل؛£nâ€!
ؤگل؛؟n nhل»¯ng nؤƒm sau giل؛£i phأ³ng miل»پn Nam, tأ¬nh hأ¬nh giل»›i thiل»‡u vؤƒn hل»چc nghل»‡ thuل؛t hiل»‡n ؤ‘ل؛،i phئ°ئ،ng Tأ¢y bل؛¯t ؤ‘ل؛§u cأ³ dل؛¥u hiل»‡u ؤ‘ل»•i mل»›i. Chأ؛ng ta bل؛¯t ؤ‘ل؛§u giل»›i thiل»‡u nhل»¯ng quan ؤ‘iل»ƒm nhل؛n ؤ‘ل»‹nh mang tأnh khأ،ch quan hئ،n, mل؛·c dأ¹ bئ°ل»›c ؤ‘ل؛§u vل؛«n lأ giل»›i thiل»‡u quan ؤ‘iل»ƒm cل»§a cأ،c nhأ nghiأھn cل»©u cل»§a Liأھn Xأ´. Vأ dل»¥ nhئ° trong cuل»‘n sأ،ch
*Nghل»‡ thuل؛t phئ°ئ،ng Tأ¢y hiل»‡n ؤ‘ل؛،i (Phأھ phأ،n nghل»‡ thuل؛t tئ° sل؛£n phئ°ئ،ng Tأ¢y)*, Tل؛p I, Viل»‡n Nghل»‡ thuل؛t, Hأ Nل»™i, 1975 (Tuyل»ƒn tل؛p dل»‹ch cأ،c bأ i viل؛؟t do Viل»‡n Lل»‹ch sل» Nghل»‡ thuل؛t cل»§a Bل»™ Vؤƒn hoأ، Liأھn Xأ´ biأھn soل؛،n bأ n vل»پ nghل»‡ thuل؛t phئ°ئ،ng Tأ¢y sau chiل؛؟n tranh), cأ³ bأ i viل؛؟t cل»§a V. V. Tu-rأ´-va, â€œBأ n vل»پ mل»™t vأ i xu hئ°ل»›ng cل»§a hل»™i hoل؛، hiل»‡n ؤ‘ل؛،iâ€, trong ؤ‘أ³ tأ،c giل؛£ ؤ‘أ£ cأ´ng nhل؛n phل؛§n nأ o nhل»¯ng ؤ‘أ³ng gأ³p cل»§a nghل»‡ thuل؛t hiل»‡n ؤ‘ل؛،i phئ°ئ،ng Tأ¢y, kل»ƒ cل؛£ ؤ‘أ³ng gأ³p cل»§a mل»™t hoل؛، sؤ© vأ o loل؛،i trل»«u tئ°ل»£ng nhل؛¥t cل»§a nghل»‡ thuل؛t hiل»‡n ؤ‘ل؛،i lأ Piet Mondrian.
Tuy nhiأھn, ل»ں giai ؤ‘oل؛،n nأ y, sل»± cأ´ng nhل؛n dأ nh cho nghل»‡ thuل؛t hiل»‡n ؤ‘ل؛،i vل؛«n chئ°a ؤ‘ئ°ل»£c thل»±c hiل»‡n mل»™t cأ،ch triل»‡t ؤ‘ل»ƒ ل»ں nئ°ل»›c ta. Bل؛±ng chل»©ng lأ ؤ‘ل؛؟n nؤƒm 1978, tأ،c giل؛£ Nguyل»…n Phأ؛c trong bأ i viل؛؟t
*Nhل»¯ng khuynh hئ°ل»›ng chل»§ yل؛؟u cل»§a hل»™i hoل؛، tئ° sل؛£n hiل»‡n ؤ‘ل؛،i *(Nxb. Vؤƒn hoأ،, Hأ Nل»™i, 1978, 64 tr.), trong khi giل»›i thiل»‡u cأ،c trأ o lئ°u hل»™i hoل؛، hiل»‡n ؤ‘ل؛،i tل»« chل»§ nghؤ©a ل؛¥n tئ°ل»£ng ؤ‘ل؛؟n chل»§ nghؤ©a trل»«u tئ°ل»£ng, tأ،c giل؛£ vل؛«n giل»¯ lل؛p trئ°ل»ng bل؛£o thل»§ cho rل؛±ng ؤ‘ل؛·c ؤ‘iل»ƒm cل»§a cأ،c trأ o lئ°u ؤ‘أ³ lأ nghل»‡ thuل؛t suy ؤ‘ل»“i. أ”ng cأ²n khل؛³ng ؤ‘ل»‹nh rأµ thأھm rل؛±ng â€œ *nghل»‡ thuل؛t suy ؤ‘ل»“i* cأ³ nghؤ©a lأ cأ،c khuynh hئ°ل»›ng hل»™i hoل؛، tئ° sل؛£n ؤ‘أ£ kل»ƒâ€ (chأ؛ thأch ل»ں trang 57 trong bأ i viل؛؟t cل»§a Nguyل»…n Phأ؛c).
***
ل» ؤ‘أ¢y, chأ؛ng tأ´i thل؛¥y cل؛§n phل؛£i lأ m rأµ mل»™t cأ¢u hل»ڈi: â€œNghل»‡ thuل؛t suy ؤ‘ل»“iâ€ lأ gأ¬? Nأ³ lأ mل»™t khأ،i niل»‡m dأ¹ng ؤ‘ل»ƒ chل»‰ mل»™t trأ o lئ°u, mل»™t chل»§ nghؤ©a hay lأ mل»™t khأ،i niل»‡m giأ، trل»‹ hل»چc ؤ‘ئ°ل»£c dأ¹ng ؤ‘ل»ƒ ؤ‘أ،nh giأ، cأ،c hiل»‡n tئ°ل»£ng vؤƒn hل»چc nghل»‡ thuل؛t?
Quل؛£ thل»±c, tل»« â€œsuy ؤ‘ل»“iâ€ thئ°ل»ng gل»£i cho chأ؛ng ta nghؤ© tل»›i mل»™t sل»± sa sأ؛t vل»پ ؤ‘ل؛،o ؤ‘ل»©c, vل»پ tinh thل؛§n. Trأھn thل»±c tل؛؟, nghل»‡ thuل؛t suy ؤ‘ل»“i cإ©ng cأ³ mل»™t sل؛¯c thأ،i أ½ nghؤ©a nhئ° vل؛y. Tuy nhiأھn, cأ،c hiل»‡n tئ°ل»£ng cل»¥ thل»ƒ lل؛،i cho thل؛¥y cأ،i gل»چi lأ â€œchل»§ nghؤ©a suy ؤ‘ل»“iâ€
*trong vؤƒn hل»چc nghل»‡ thuل؛t hiل»‡n ؤ‘ل؛،i* thل»±c chل؛¥t lأ mل»™t quan niل»‡m vأ thأ،i ؤ‘ل»™ nghل»‡ thuل؛t mang tأnh lل»‹ch sل», cأ³ vل»‹ trأ vأ أ½ nghؤ©a ؤ‘ل»‘i vل»›i sل»± phأ،t triل»ƒn cل»§a vؤƒn hل»چc nghل»‡ thuل؛t chل»© khأ´ng phل؛£i nأ³ chل»‰ cأ³ أ½ nghؤ©a hoأ n toأ n tiأھu cل»±c theo nghؤ©a thuل»™c cل؛¥p ؤ‘ل»™ ngأ´n ngل»¯ thأ´ng thئ°ل»ng.
Trأھn thل»±c tل؛؟, mل»™t sل»‘ nhأ vؤƒn, nhأ thئ، hiل»‡n ؤ‘ل؛،i tل»± cho mأ¬nh lأ â€œsuy ؤ‘ل»“iâ€, vل»›i nghؤ©a lأ hل»چ phل؛£n ؤ‘ل»‘i chل»§ nghؤ©a thل»±c chل»©ng lل؛،c quan. Gautier lأ nhأ vؤƒn lأ£ng mل؛،n muل»™n, Baudelaire lأ nhأ vؤƒn chuyل»ƒn tل»« lأ£ng mل؛،n sang tئ°ل»£ng trئ°ng. Cل؛£ hai ؤ‘ل»پu tل»± hأ o tل»± coi mأ¬nh lأ â€œnghل»‡ sؤ© suy ؤ‘ل»“iâ€, vأ¬ hل»چ phل»§ nhل؛n nhل»¯ng gأ¬ hل»چ cho lأ sل»± â€œtiل؛؟n bل»™â€ tل؛§m thئ°ل»ng cل»§a xأ£ hل»™i tئ° sل؛£n. (Xem â€œDecadent Movementâ€,
*en.wikipedia.org*). (Tل»©c lأ , hل»چ thأ lأ m mل»™t â€œnghل»‡ sؤ© suy ؤ‘ل»“iâ€ cأ²n hئ،n lأ mل»™t â€œngئ°ل»i tiل؛؟n bل»™ dل»‘i trأ،â€! Tinh thل؛§n cل»§a khأ،i niل»‡m â€œnghل»‡ thuل؛t suy ؤ‘ل»“iâ€ cل؛§n phل؛£i ؤ‘ئ°ل»£c hiل»ƒu nhئ° vل؛y.
Nhأ¬n chung, nghل»‡ thuل؛t suy ؤ‘ل»“i vل؛«n nل؛±m trong xu hئ°ل»›ng phل؛£n ل»©ng chل»‘ng lل؛،i xأ£ hل»™i vأ vؤƒn hoأ، tئ° sل؛£n ؤ‘ang lأ¢m vأ o cuل»™c khل»§ng hoل؛£ng cuل»‘i thل؛؟ kل»· XIX. Vأ , nhئ° chأ؛ng tأ´i ؤ‘أ£ nأ³i, trong khi nhiل»پu ngئ°ل»i vل؛«n coi nghل»‡ thuل؛t suy ؤ‘ل»“i lأ mل»™t phong cأ،ch hay xu hئ°ل»›ng cل»§a nghل»‡ thuل؛t hiل»‡n ؤ‘ل؛،i, thأ¬ cأ³ ngئ°ل»i lل؛،i xأ،c ؤ‘ل»‹nh rل؛±ng nأ³ lأ bئ°ل»›c chuyل»ƒn tiل؛؟p tل»« chل»§ nghؤ©a lأ£ng mل؛،n sang chل»§ nghؤ©a hiل»‡n ؤ‘ل؛،i. Vل»پ phل؛§n chأ؛ng tأ´i, chأ؛ng tأ´i cho rل؛±ng nghل»‡ thuل؛t suy ؤ‘ل»“i, nhئ° lأ mل»™t â€œniل»پm tل»± hأ oâ€ cل»§a mل»™t sل»‘ nghل»‡ sؤ© hiل»‡n ؤ‘ل؛،i, khأ´ng phل؛£i lأ mل»™t bئ°ل»›c chuyل»ƒn tiل؛؟p mأ nأ³ ؤ‘أ£ thل»±c sل»± lأ mل»™t biل»ƒu hiل»‡n cل»§a chل»§ nghؤ©a hiل»‡n ؤ‘ل؛،i rل»“i. Mل؛·c dأ¹ sل»± biل»ƒu hiل»‡n cل»§a nأ³ cأ³ thل»ƒ cأ³ bأ³ng dأ،ng tiأھu cل»±c, nhئ°ng viل»‡c nأ³ phل»§ nhل؛n cأ،i hiل»‡n thل»±c dل»‘i trأ، cل»§a xأ£ hل»™i ؤ‘ئ°ئ،ng thل»i vل؛«n cأ³ mل»™t أ½ nghؤ©a phل؛£n khأ،ng.
Mل؛·t khأ،c, nghل»‡ thuل؛t suy ؤ‘ل»“i chل»‰ lأ mل»™t phل؛£n ل»©ng nل»•i loل؛،n cل»§a cأ،c nghل»‡ sؤ©, nأ³ khأ³ cأ³ thل»ƒ ؤ‘ئ°ل»£c gل»چi lأ mل»™t trئ°ل»ng phأ،i. Cأ،c nhأ vؤƒn, nghل»‡ sؤ© ؤ‘ئ°ل»£c gل»چi lأ suy ؤ‘ل»“i thئ°ل»ng vل؛«n ؤ‘ل»©ng trong mل»™t trئ°ل»ng phأ،i nأ o ؤ‘أ³, nhئ° Moreau vأ Baudelaire vل؛«n lأ nhأ hoل؛، sؤ© vأ nhأ thئ، tئ°ل»£ng trئ°ng, Marinetti vل؛«n lأ mل»™t nhأ thئ، vل»‹ lai... Vأ¬ thل؛؟, theo chأ؛ng tأ´i, nghل»‡ thuل؛t suy ؤ‘ل»“i chل»‰ lأ
*mل»™t sل؛¯c thأ،i hay mل»™t thأ،i ؤ‘ل»™* cل»§a cأ،c trأ o lئ°u nghل»‡ thuل؛t hiل»‡n ؤ‘ل؛،i vأ vل؛«n nل؛±m trong phong trأ o nghل»‡ thuل؛t tiأھn phong thل؛؟ kل»· XX. â€œNghل»‡ thuل؛t suy ؤ‘ل»“iâ€ ل»ں ؤ‘أ¢y chل»‰ lأ mل»™t khأ،i niل»‡m ؤ‘ل»‹nh danh quy ئ°ل»›c mang tأnh lل»‹ch sل», hoأ n toأ n khأ´ng ؤ‘ل»“ng nghؤ©a vل»›i thuل؛t ngل»¯ â€œsuy ؤ‘ل»“iâ€ trong ngأ´n ngل»¯ phأھ bأ¬nh vؤƒn hل»چc nghل»‡ thuل؛t ؤ‘ئ°ل»£c أ،p dل»¥ng khi ؤ‘أ،nh giأ، mل»™t hiل»‡n tئ°ل»£ng nghل»‡ thuل؛t cل»¥ thل»ƒ, bل؛¥t kل»ƒ lأ nghل»‡ thuل؛t cل»• ؤ‘iل»ƒn hay hiل»‡n ؤ‘ل؛،i.
***
Hل؛،n chل؛؟ vل»پ nhل؛n thل»©c ؤ‘ل»‘i vل»›i chل»§ nghؤ©a hiل»‡n ؤ‘ل؛،i ل»ں Viل»‡t Nam chل»‰ ؤ‘ئ°ل»£c khل؛¯c phل»¥c mل»™t cأ،ch cئ، bل؛£n sau ؤگل»•i Mل»›i. Nhل»¯ng cأ´ng trأ¬nh sau 1986 ؤ‘أ£ ghi nhل؛n thأ nh tل»±u cل»§a nghل»‡ thuل؛t hiل»‡n ؤ‘ل؛،i. Tuy nhiأھn, ؤ‘أ³ vل؛«n lأ mل»™t sل»± ghi nhل؛n cأ³ ؤ‘iل»پu kiل»‡n. Song ؤ‘ل؛؟n ؤ‘أ¢y lل؛،i xuل؛¥t hiل»‡n mل»™t hل؛،n chل؛؟ khأ،c: ؤگأ³ lأ viل»‡c giل»›i thiل»‡u thئ°ل»ng thiأھn vل»پ sao chأ©p sئ، lئ°ل»£c cأ،c cuل»‘n sأ،ch cل»§a cأ،c tأ،c giل؛£ phئ°ئ،ng Tأ¢y. Chأ؛ng ta cأ³ thل»ƒ thل؛¥y ؤ‘iل»پu hل؛،n chل؛؟ nأ y qua cأ،c cuل»‘n sأ،ch sau ؤ‘أ¢y:
+
*Nghل»‡ thuل؛t mأ´ؤ‘أ©c vأ hل؛u mأ´ؤ‘أ©c* cل»§a Lأھ Thanh ؤگل»©c *mأ´ؤ‘أ©c* vأ *hل؛u mأ´ؤ‘أ©c*, mل»—i trأ o lئ°u chل»‰ ؤ‘ئ°ل»£c dأ nh vأ i trang, thل؛m chأ mل»™t trang, nhئ° â€œNhأ³m hoل؛، Nabiâ€ hئ،n mل»™t trang, â€œXu hئ°ل»›ng vل»‹ laiâ€ mل»™t trang, â€œHل»™i hoل؛، siأھu hأ¬nhâ€ mل»™t trang, â€œMأ´ؤ‘أ©c hiل»‡n thل»±c ل»ں vأ i nئ°ل»›c khأ،câ€ mل»™t trang... Vل»›i mل»©c ؤ‘ل»™ sئ، sأ i nhئ° thل؛؟, tأ،c giل؛£ ؤ‘أ£ khأ´ng thل»ƒ giل»›i thiل»‡u ؤ‘ئ°ل»£c bل»‘i cل؛£nh lل»‹ch sل» cل»§a cأ،c trأ o lئ°u vأ khأ´ng ؤ‘ل؛·t chأ؛ng vأ o khung cل؛£nh bao quأ،t cل»§a phong trأ o tiأھn phong. Trong mل»¥c mل»ں ؤ‘ل؛§u â€œNhل»¯ng tiل»پn ؤ‘ل»پ cل»§a nghل»‡ thuل؛t mأ´ؤ‘أ©câ€, tأ،c giل؛£ Lأھ Thanh ؤگل»©c chل»‰ giل»›i thiل»‡u nhل»¯ng tiل»پn ؤ‘ل»پ vل»پ mل»¹ hل»چc cل»§a â€œnghل»‡ thuل؛t mأ´ؤ‘أ©câ€. أ”ng cho rل؛±ng cأ،c hoل؛، sؤ© ل؛¥n tئ°ل»£ng chأnh lأ nhل»¯ng ngئ°ل»i ؤ‘ل؛§u tiأھn phل؛£n ل»©ng chل»‘ng lل؛،i nghل»‡ thuل؛t hأ n lأ¢m, mل»ں ؤ‘ل؛§u cho *trأ o lئ°u ؤ‘ل»•i mل»›i*. Tأ،c giل؛£ khأ´ng hل»پ giل»›i thiل»‡u bل»‘i cل؛£nh lل»‹ch sل» - xأ£ hل»™i cل»§a phong trأ o ؤ‘ل»•i mل»›i, cإ©ng khأ´ng nhل؛¯c ؤ‘ل؛؟n nghل»‡ thuل؛t tiأھn phong *vل»›i tئ° cأ،ch lأ mل»™t phong trأ o*, mأ chل»‰ nhل؛¯c thoل؛£ng qua mل»™t lل؛§n duy nhل؛¥t ؤ‘ل؛؟n â€œnhأ³m hoل؛، sؤ© tiل»پn phongâ€ khi nأ³i ؤ‘ل؛؟n hل»™i hoل؛، ل؛¥n tئ°ل»£ng (trang 15). Trong â€œLل»i nأ³i ؤ‘ل؛§uâ€, tأ،c giل؛£ nأھu chل»§ trئ°ئ،ng sل؛½ khأ´ng giل»›i thiل»‡u nghل»‡ thuل؛t trل»«u tئ°ل»£ng, vأ¬ cho rل؛±ng nأ³ lأ â€œvؤƒn hoأ، thل»‹ giأ،câ€ chل»© khأ´ng phل؛£i lأ trئ°ل»ng phأ،i (ؤ‘أ¢y lأ mل»™t lأ½ do khأ³ hiل»ƒu?!); vأ tأ،c giل؛£ cإ©ng tuyأھn bل»‘ lأ â€œxin ؤ‘ئ°ل»£c bل»ڈ qua mل»™t vأ i xu hئ°ل»›ng cأ³ ل؛£nh hئ°ل»ںng khأ´ng rل»™ng lل؛¯m (chل؛³ng hل؛،n xu hئ°ل»›ng â€کtoل؛£ tuyل؛؟nâ€™ (Rayonnism) cل»§a Larionov, â€کTuyل»‡t ؤ‘ل»‰nhâ€™ (Suprematism) cل»§a Malevich hay â€کؤگل»™ng thأ،i hل»™i hoل؛،â€™ (Action Painting) cل»§a Hartung)...â€ (tr. 7). ل» ؤ‘أ¢y, viل»‡c viل؛؟t vأ dل»‹ch tأھn cأ،c trئ°ل»ng phأ،i trأھn ؤ‘أ¢y cأ²n cأ³ vل؛¥n ؤ‘ل»پ phل؛£i bأ n, vأ¬ thuل؛t ngل»¯ tiل؛؟ng Anh â€œrayonismâ€ [hay â€œrayonnismâ€] phل؛£i ؤ‘ئ°ل»£c dل»‹ch lأ â€œchل»§ nghؤ©a tia sأ،ngâ€, vأ¬ ؤ‘أ³ lأ thuل؛t ngل»¯ ؤ‘ئ°ل»£c dل»‹ch lل؛،i tل»« thuل؛t ngل»¯ tiل؛؟ng Ngaآ "/luchizm/; cل؛£ thuل؛t ngل»¯ tiل؛؟ng Anh â€œsuprematismâ€ cإ©ng ؤ‘ئ°ل»£c chuyل»ƒn ngل»¯ tل»« thuل؛t ngل»¯ tiل؛؟ng Nga: â€œCرƒذ؟ر€ذµذ¼ذ°ر‚ذ¸ذ·ذ¼â€ /suprematizm/ vأ nأھn ؤ‘ئ°ل»£c dل»‹ch lأ â€œchل»§ nghؤ©a tل»‘i thئ°ل»£ngâ€. Thل»±c tل؛؟, khi nأ³i ؤ‘ل؛؟n Larionov vأ Malevich thأ¬ phل؛£i chua tiل؛؟ng Nga chل»© khأ´ng nأھn chua tiل؛؟ng Anh, vأ¬ ؤ‘أ³ lأ cأ،c hoل؛، sؤ© ngئ°ل»i Nga. Riأھng ؤ‘ل»‘i vل»›i Hans Hartung, mل»™t hoل؛، sؤ© hiل»‡n ؤ‘ل؛،i ؤ‘a phong cأ،ch ngئ°ل»i Phأ،p gل»‘c ؤگل»©c, nل؛؟u muل»‘n dأ¹ng tiل؛؟ng Anh ؤ‘ل»ƒ xأ،c ؤ‘ل»‹nh mل»™t trong nhل»¯ng phong cأ،ch cل»§a أ´ng lأ â€œaction paintingâ€ thأ¬ phل؛£i dل»‹ch lأ â€œhل»™i hoل؛، hأ nh ؤ‘ل»™ngâ€ chل»© khأ´ng phل؛£i lأ â€œؤ‘ل»™ng thأ،i hل»™i hoل؛،â€. Ngoأ i ra, viل»‡c tuyأھn bل»‘ rل؛±ng chأ؛ng cأ³ ل؛£nh hئ°ل»ںng khأ´ng rل»™ng lل؛¯m cإ©ng cل؛§n phل؛£i ؤ‘ئ°ل»£c xem lل؛،i. Nhأ¬n chung, cuل»‘n sأ،ch â€œnghل»‡ thuل؛t thئ°ل»ng thل»©câ€ cل»§a Lأھ Thanh ؤگل»©c mل»›i chل»‰ giل»›i thiل»‡u nghل»‡ thuل؛t hiل»‡n ؤ‘ل؛،i tل»« gأ³c ؤ‘ل»™ thuل؛§n tuأ½ mل»¹ hل»چc mأ khأ´ng ؤ‘ل؛·t chأ؛ng vأ o bل»‘i cل؛£nh xأ£ hل»™i ؤ‘ل»ƒ cho thل؛¥y cئ، sل»ں vأ ؤ‘iل»پu kiل»‡n lل»‹ch sل» cل»§a vل؛¥n ؤ‘ل»پ.
+
*Vؤƒn hoأ، Nghل»‡ thuل؛t thل؛؟ kل»· XX: Nhل»¯ng hiل»‡n tئ°ل»£ng, trأ o lئ°u, nhأ¢n vل؛t tiأھu biل»ƒu trong 100 nؤƒm qua* *La Culture du 20 e siأ¨cle, *Ed. Bordas, Paris, 1997>, Nxb. Vؤƒn hل»چc, Hأ Nل»™i, 1999). Cuل»‘n sأ،ch nأ y cأ³ khأ، nhiل»پu lل»—i vل»پ nhل؛n ؤ‘ل»‹nh chuyأھn mأ´n, khأ´ng biل؛؟t do bل؛£n gل»‘c hay do ngئ°ل»i biأھn soل؛،n. Vأ dل»¥ ل»ں mل»¥c â€œApollinaire (Nhأ thئ،)â€, cأ،c tأ،c giل؛£ viل؛؟t: â€œCأ،i chل؛؟t cل»§a أ´ng thأ،ng 11/1918 trل»ں thأ nh mang tأnh biل»ƒu tئ°ل»£ng: nأ³ cإ©ng ؤ‘أ،nh dل؛¥u cأ،i chل؛؟t cل»§a phong trأ o tiل»پn phong quل»‘c tل؛؟ hoأ،, mأ niل»پm lل؛،c quan sأ،ng tل؛،o cل»§a nأ³ ؤ‘أ£ vل»، tan khi vل؛¥p phل؛£i cئ،n ؤ‘iأھn rل»“ huل»· diل»‡t cل»§a cuل»™c Thل؛؟ chiل؛؟n Iâ€ (tr. 12). Nؤƒm 1918 mأ nأ³i lأ nؤƒm kل؛؟t thأ؛c cل»§a phong trأ o nghل»‡ thuل؛t tiأھn phong thأ¬ khأ´ng phل؛£i lأ nhل؛n ؤ‘ل»‹nh cل»§a ngئ°ل»i cأ³ chuyأھn mأ´n. Vأ viل»‡c kل؛؟t thأ؛c ؤ‘أ³ lل؛،i cأ ng khأ´ng thل»ƒ ؤ‘ئ°ل»£c gل؛¯n vل»›i cأ،i chل؛؟t cل»§a nhأ thئ، Apollinaire. ل» mل»¥c tل»« â€œKiل؛؟n trأ؛c (Nghل»‡ thuل؛t)â€ cإ©ng cأ³ nhل؛n ؤ‘ل»‹nh khأ´ng xأ،c ؤ‘أ،ng khi cأ،c tأ،c giل؛£ cho rل؛±ng: â€œNhئ°ng cأ³ lل؛½ â€کphong trأ o hiل»‡n ؤ‘ل؛،iâ€™ thل؛¯ng thل؛؟ chل»‰ bل»پ ngoأ i. (...) ngoأ i mل»™t sل»‘ thأ nh cأ´ng rأµ rل»‡t (chل»§ yل؛؟u lأ ل»ں chأ¢u Mل»¹, tل»« New York ؤ‘ل؛؟n Braxin) cل»§a nhل»¯ng cأ´ng trأ¬nh ؤ‘ل؛·t hأ ng cل»‘t ؤ‘ل»ƒ lل؛¥y uy thل؛؟, cأ،c khu nhأ ل»ں xأ¢y dل»±ng trong giai ؤ‘oل؛،n 1945-1970, nأ³i chung ؤ‘ل»پu ل»ں mل»©c tل؛§m thئ°ل»ng vل»پ phong cأ،ch vأ vل»پ chل؛¥t lئ°ل»£ng, lأ lأ½ do ؤ‘ل»ƒ ؤ‘ل؛·t lل؛،i vل؛¥n ؤ‘ل»پ vل»پ kiل»ƒu kiل؛؟n trأ؛c chل»©c nؤƒng tل»« thل؛p niأھn 1970â€ (tr. 240-241). Nhل؛n ؤ‘ل»‹nh nhئ° thل؛؟ lأ chئ°a hiل»ƒu rأµ vل»پ â€œphong cأ،ch quل»‘c tل؛؟â€ trong kiل؛؟n trأ؛c.
Nhأ¬n chung, cأ،c mل»¥c trong cuل»‘n sأ،ch
*Vؤƒn hoأ، nghل»‡ thuل؛t thل؛؟ kل»· XX *ؤ‘ئ°ل»£c biأھn soل؛،n nhئ° cأ،c mل»¥c tل»« cل»§a mل»™t cuل»‘n tل»« ؤ‘iل»ƒn bأ،ch khoa ؤ‘ل؛،i cئ°ئ،ng. Mل»¥c tل»« â€œTiل»پn phong (Chل»§ nghؤ©a)â€ chل»‰ dأ i ba trang; cأ،c mل»¥c tل»« â€œBiل»ƒu hiل»‡n (Trئ°ل»ng phأ،i)â€ 7 trang; â€œؤگa ؤ‘a (Trئ°ل»ng phأ،i nghل»‡ thuل؛t)â€ 4 trang; â€œLل؛p thل»ƒ (Hل»™i hoل؛،)â€ 5 trang; â€œSiأھu thل»±c (chل»§ nghؤ©a)â€ 4 trang rئ°ل»،i; â€œTrل»«u tئ°ل»£ng (Hل»™i hoل؛،)â€ hئ،n 7 trang; â€œVل»‹ lai (Chل»§ nghؤ©a)â€ 3 trang. Cأ،c thuل؛t ngل»¯ vأ tأھn tأ،c phل؛©m nhiل»پu khi khأ´ng ؤ‘ئ°ل»£c dل»‹ch mل»™t cأ،ch chأnh xأ،c, vأ dل»¥ nhئ° â€œtranh bأch hoل؛،â€ thأ¬ ؤ‘ئ°ل»£c dل»‹ch lأ â€œvل؛½ tranh trأھn tئ°ل»ngâ€; â€œtrئ°ل»ng phأ،i dأ£ thأ؛â€ thأ¬ ؤ‘ئ°ل»£c dل»‹ch lأ â€œtrئ°ل»ng phأ،i hoang dأ£â€ (tr. 199); tranh tئ°ل»£ng â€œkhoل؛£ thأ¢nâ€ thأ¬ dل»‹ch lأ tranh tئ°ل»£ng â€œloأ£ thل»ƒâ€ (tr. 251, 503); tأھn bل»©c tئ°ل»£ng *Nل»¯ thل؛§n chiل؛؟n thل؛¯ng ل»ں Samothrace *ؤ‘ئ°ل»£c dل»‹ch lأ *Chiل؛؟n thل؛¯ng Samothrace* (tr. 501); cuل»‘n tiل»ƒu thuyل؛؟t *Nhل»¯ng cل»¥c tل؛©y *cل»§a Robbe-Grillet ؤ‘ئ°ل»£c dل»‹ch lأ *Nhل»±a cأ¢y* (tr. 393)... Ngئ°ل»i ؤ‘ل»چc cأ³ thل»ƒ thل؛¥y rأµ ؤ‘أ¢y lأ mل»™t cأ´ng trأ¬nh lئ°ل»£c dل»‹ch tل»« tأ i liل»‡u nئ°ل»›c ngoأ i cل»§a nhل»¯ng ngئ°ل»i thiل؛؟u chuyأھn mأ´n nghل»‡ thuل؛t. Nل؛؟u lأ ngئ°ل»i cأ³ chuyأھn mأ´n thأ¬ khأ´ng ai dل»‹ch tل»« â€œnuâ€ cل»§a tiل؛؟ng Phأ،p vأ â€œnudeâ€ cل»§a tiل؛؟ng Anh trong nghل»‡ thuل؛t tل؛،o hأ¬nh lأ â€œloأ£ thل»ƒâ€ mأ sل؛½ dل»‹ch lأ â€œkhoل؛£ thأ¢nâ€; vأ nل؛؟u lأ ngئ°ل»i chuyأھn mأ´n thأ¬ hiل؛؟m ai khأ´ng biل؛؟t ؤ‘ل؛؟n bل»©c tئ°ل»£ng *Nل»¯ thل؛§n chiل؛؟n thل؛¯ng ل»ں Samothrace *cل»§a Hy Lل؛،p cل»• ؤ‘ل؛،i.
+
*Lل»‹ch sل» nghل»‡ thuل؛t phئ°ئ،ng Tأ¢y* cل»§a Michael Levey (Huل»³nh Vؤƒn Thanh dل»‹ch), Nxb. Mل»¹ thuل؛t, Hأ Nل»™i, 2008, 432 tr. Cuل»‘n sأ،ch giل»›i thiل»‡u cل؛£ mل»™t lل»‹ch sل» nghل»‡ thuل؛t chل»‰ trong hئ،n 400 trang nأھn khأ´ng trأ،nh khل»ڈi sئ، lئ°ل»£c. Chل»‰ ؤ‘أ،ng tiل؛؟c lأ ngئ°ل»i dل»‹ch ؤ‘أ£ cأ³ nhiل»پu chل»— chئ°a chuل؛©n xأ،c. Cأ¢u vؤƒn nhiل»پu chل»— cإ©ng tل»ڈ ra khأ´ng rأµ rأ ng, khأ³ hiل»ƒu. Tأ،c ؤ‘ل»™ng xأ£ hل»™i cل»§a cuل»‘n sأ،ch vأ¬ thل؛؟ cإ©ng bل»‹ hل؛،n chل؛؟.
Trong khi cأ،c cuل»‘n sأ،ch trأھn ؤ‘أ¢y ؤ‘أ£ cأ³ sل»± ghi nhل؛n ؤ‘أ³ng gأ³p cل»§a nghل»‡ thuل؛t hiل»‡n ؤ‘ل؛،i, thأ¬ ؤ‘ل؛؟n cuل»‘i thل؛؟ kل»· XX, ؤ‘أ¢u ؤ‘أ³ chأ؛ng ta vل؛«n thل؛¥y cأ²n cأ³ nhل»¯ng quan ؤ‘iل»ƒm dأ¨ dل؛·t vأ cأ³ phل؛§n giأ،o ؤ‘iل»پu khi ؤ‘أ،nh giأ، mل»™t sل»‘ trأ o lئ°u vؤƒn hل»چc nghل»‡ thuل؛t hiل»‡n ؤ‘ل؛،i. Chل؛³ng hل؛،n khi bأ n ؤ‘ل؛؟n cأ،c xu hئ°ل»›ng mل»›i cل»§a vؤƒn hل»چc nل»a cuل»‘i thل؛؟ kل»· XX nhئ° â€œkل»‹ch phi lأ½â€, â€œphل؛£n tiل»ƒu thuyل؛؟tâ€, cأ³ ngئ°ل»i vل؛«n cho rل؛±ng ؤ‘أ³ lأ nhل»¯ng xu hئ°ل»›ng â€œcل»±c ؤ‘oan, quأ، khأchâ€ cل»§a â€œchل»§ nghؤ©a hiل»‡n ؤ‘ل؛،iâ€.
Vincent Willem Van Gogh.
**2. Cuل»™c khل»§ng hoل؛£ng xأ£ hل»™i vأ tinh thل؛§n cل»§a phئ°ئ،ng Tأ¢y cuل»‘i thل؛؟ kل»· XIX vأ sل»± ra ؤ‘ل»i cل»§a phong trأ o nghل»‡ thuل؛t tiأھn phong thل؛؟ kل»· XX**
Sل»± xuل؛¥t hiل»‡n cل»§a cأ،c trأ o lئ°u, chل»§ nghؤ©a trong vؤƒn hل»چc nghل»‡ thuل؛t lأ sل»± thل»ƒ hiل»‡n nhل»¯ng diل»…n biل؛؟n sأ´i ؤ‘ل»™ng cل»§a ؤ‘ل»i sل»‘ng tinh thل؛§n xأ£ hل»™i. Mل»—i mل»™t trأ o lئ°u, chل»§ nghؤ©a khi ra ؤ‘ل»i ؤ‘ل»پu lأ kل؛؟t quل؛£ tأ،c ؤ‘ل»™ng cل»§a xأ£ hل»™i, ؤ‘ل»“ng thل»i cإ©ng lأ kل؛؟t quل؛£ cل»§a quأ، trأ¬nh tiل؛؟n triل»ƒn cل»§a chأnh bل؛£n thأ¢n vؤƒn hل»چc nghل»‡ thuل؛t. Xأ©t vل»پ kل؛؟t quل؛£ thل»© hai nأ y, mل»—i mل»™t trأ o lئ°u, chل»§ nghؤ©a ؤ‘ل»پu ؤ‘ل؛،i diل»‡n cho mل»™t quan niل»‡m nghل»‡ thuل؛t khأ،c nhau. Sل»± xuل؛¥t hiل»‡n cل»§a mل»™t trأ o lئ°u, chل»§ nghؤ©a diل»…n ra khi thأ¬ nhئ° lأ mل»™t bئ°ل»›c phأ،t triل»ƒn cao hئ،n cل»§a mل»™t quan niل»‡m nghل»‡ thuل؛t, khi thأ¬ nhئ° lأ mل»™t sل»± phل»§ ؤ‘ل»‹nh vأ thay thل؛؟ cل»§a quan niل»‡m sau ؤ‘ل»‘i vل»›i quan niل»‡m trئ°ل»›c. Sل»± xuل؛¥t hiل»‡n cل»§a cأ،c trأ o lئ°u vؤƒn hل»چc nghل»‡ thuل؛t hiل»‡n ؤ‘ل؛،i chل»§ nghؤ©a chأnh lأ thuل»™c trئ°ل»ng hل»£p thل»© hai.
Nhل»¯ng dل؛¥u hiل»‡u khل»§ng hoل؛£ng xأ£ hل»™i vأ tinh thل؛§n cل»§a chأ¢u أ‚u ؤ‘أ£ bل؛¯t ؤ‘ل؛§u xuل؛¥t hiل»‡n vأ o khoل؛£ng giل»¯a thل؛؟ kل»· XIX, sau khi cأ،c cuل»™c cأ،ch mل؛،ng tئ° sل؛£n ل»ں chأ¢u أ‚u kل؛؟t thأ؛c. Giai cل؛¥p tئ° sل؛£n lأھn nل؛¯m quyل»پn ؤ‘أ£ nhanh chأ³ng bل»™c lل»™ tأnh chل؛¥t phل؛£n cأ،ch mل؛،ng cل»§a nأ³ vأ quay sأ؛ng chل»‘ng lل؛،i giai cل؛¥p vأ´ sل؛£n vل»«a hل»£p tأ،c vل»›i nأ³ giأ nh chأnh quyل»پn. Nhأ¢n dأ¢n lao ؤ‘ل»™ng lل؛،i tiل؛؟p tل»¥c ؤ‘ل؛¥u tranh ؤ‘ل»ƒ thل»±c hiل»‡n cأ،i khل؛©u hiل»‡u cل»§a nل»پn cل»™ng hoأ tئ° sل؛£n ؤ‘ل؛§u tiأھn trأھn thل؛؟ giل»›i: â€œTل»± do â€“ bأ¬nh ؤ‘ل؛³ng â€“ bأ،c أ،iâ€, dل؛«n ؤ‘ل؛؟n ؤ‘ل»‰nh cao lأ cuل»™c khل»ںi nghؤ©a Cأ´ng xأ£ Paris 1871.
Tuy nhiأھn, kinh nghiل»‡m vأ trأ¬nh ؤ‘ل»™ lأ£nh ؤ‘ل؛،o cل»§a giai cل؛¥p vأ´ sل؛£n lأ؛c bل؛¥y giل» vل؛«n chئ°a ؤ‘ل»§ ؤ‘أ،p ل»©ng, cho nأھn cuل»™c khل»ںi nghؤ©a ؤ‘أ£ dل»… dأ ng bل»‹ chأnh quyل»پn tئ° sل؛£n bل؛£o hoأ ng ل»ں Versailles ؤ‘أ n أ،p. Kل؛؟t cل»¥c bi thل؛£m cل»§a Cأ´ng xأ£ Paris ؤ‘أ£ mل»ں ؤ‘ل؛§u cho cuل»™c khل»§ng hoل؛£ng xأ£ hل»™i vأ tinh thل؛§n cل»§a cأ،c nئ°ل»›c chأ¢u أ‚u. Nhل»¯ng rل؛،n vل»، ngل؛¥m ngل؛§m hأ¬nh thأ nh tل»« sau 1848 nay ؤ‘أ£ hiل»‡n ra rأµ rأ ng. Vل»›i thل؛¥t bل؛،i cل»§a Cأ´ng xأ£ Paris, nhل»¯ng vل؛؟t rل؛،n ؤ‘أ³ nhanh chأ³ng phأ، vل»، khل»‘i thل»‘ng nhل؛¥t cأ،ch mل؛،ng cل»§a thل؛؟ kل»· XIX mأ nhل»¯ng hل»‡ luل»µ cل»§a nأ³ cأ²n cأ³ tأ،c ؤ‘ل»™ng cho ؤ‘ل؛؟n tل؛n ngأ y nay. Tأ¬nh hأ¬nh xأ£ hل»™i nhئ° vل؛y lأ؛c bل؛¥y giل» ؤ‘أ£ tأ،c ؤ‘ل»™ng mل؛،nh ؤ‘ل؛؟n tئ° tئ°ل»ںng cل»§a cأ،c trأ thل»©c nأ³i chung vأ vؤƒn nghل»‡ sؤ© nأ³i riأھng, gأ¢y ra mل»™t cuل»™c khل»§ng hoل؛£ng ؤ‘ل»ƒ dل؛«n ؤ‘ل؛؟n sل»± thay ؤ‘ل»•i hoأ n toأ n bل»™ mل؛·t cل»§a nghل»‡ thuل؛t vأ o ؤ‘ل؛§u thل؛؟ kل»· XX, mل»™t sل»± thay ؤ‘ل»•i mang tأnh bi kل»‹ch cل»§a lل»‹ch sل» nhأ¢n loل؛،i. ؤگiل»ƒn hأ¬nh cho bi kل»‹ch nأ y lأ trئ°ل»ng hل»£p cل»§a nhأ danh hل»چa ngئ°ل»i Hأ Lan Vincent Van Gogh.
Tأ¬nh hأ¬nh nأ³i trأھn chأnh lأ cأ،i khung cل؛£nh mأ Van Gogh ؤ‘أ£ gل؛·p phل؛£i khi أ´ng ؤ‘ل؛؟n Paris. Sل»± thل؛¥t bل؛،i cل»§a Cأ´ng xأ£ Paris ؤ‘أ£ mل»ں ra mل»™t vل»±c sأ¢u ngؤƒn cأ،ch nhأ nghل»‡ sؤ© nأ y vل»›i cأ،i hiل»‡n thل»±c quأ، khل»© hأ o hأ¹ng mأ أ´ng ؤ‘ang tأ¬m kiل؛؟m ل»ں trung tأ¢m chأ¢u أ‚u. Giل» ؤ‘أ¢y, cأ،i hiل»‡n thل»±c nghiل»‡t ngأ£ trئ°ل»›c mل؛¯t ؤ‘ang gأ¢y cho أ´ng mل»™t cأ؛ sل»‘c ؤ‘ل؛§y ؤ‘au ؤ‘ل»›n. ؤگأ³ cإ©ng chأnh lأ sل»± khل»ںi ؤ‘ل؛§u bi kل»‹ch cل»§a Van Gogh, mل»™t cuل»™c khل»§ng hoل؛£ng tinh thل؛§n bل؛¯t ؤ‘ل؛§u vأ² xأ© tأ¢m hل»“n ngئ°ل»i nghل»‡ sؤ©. Cأ،i hiل»‡n thل»±c trئ°ل»›c mل؛¯t ؤ‘ang ؤ‘ل؛©y cأ،c nghل»‡ sؤ© sang phأa ؤ‘ل»‘i lل؛p vل»›i xأ£ hل»™i, bل»‹ xأ£ hل»™i ruل»“ng bل»ڈ. Nhئ°ng Van Gogh khأ´ng dل»… gأ¬ tل»« bل»ڈ nhل»¯ng chأ¢n lأ½ cل»§a thل»i kل»³ cأ،ch mل؛،ng 1848 vأ cل»§a Cأ´ng xأ£ Paris 1871. أ”ng vل؛«n tuyل»‡t vل»چng ؤ‘i tأ¬m cأ،i mأ أ´ng sل؛½ chل؛³ng bao giل» cأ³ thل»ƒ tأ¬m thل؛¥y. ؤگiل»پu ؤ‘أ³ cأ ng lأ m tؤƒng thأھm tل؛¥n bi kل»‹ch cل»§a أ´ng.
Thل»±c tل؛؟ lأ Van Gogh ؤ‘أ£ nhل؛n thل»©c thل؛¥y rل؛±ng nghل»‡ thuل؛t sau Cأ´ng xأ£ Paris khأ´ng cأ²n cأ³ thل»ƒ ؤ‘i theo con ؤ‘ئ°ل»ng hiل»‡n thل»±c chل»§ nghؤ©a cل»§a Courbet ل»ں thل؛؟ kل»· XIX, cإ©ng nhئ° khأ´ng thل»ƒ lل؛·p lل؛،i phong cأ،ch phل؛£n أ،nh أ´n hoأ cل»§a chل»§ nghؤ©a ل؛¥n tئ°ل»£ng. Nhئ°ng Van Gogh vل؛«n giل»¯ vل»¯ng quan ؤ‘iل»ƒm cho rل؛±ng nghل»‡ thuل؛t vل؛«n phل؛£i phل؛£n أ،nh hiل»‡n thل»±c, nأ³ khأ´ng thل»ƒ xa rل»i hiل»‡n thل»±c, ؤ‘ل؛·c biل»‡t lأ hiل»‡n thل»±c cل»§a ngئ°ل»i dأ¢n lao ؤ‘ل»™ng. Vل؛y ngئ°ل»i nghل»‡ sؤ© sل؛½ phل؛£i giل؛£i quyل؛؟t mأ¢u thuل؛«n nأ y nhئ° thل؛؟ nأ o? Van Gogh ؤ‘أ£ ؤ‘ل»پ ra mل»™t giل؛£i phأ،p ؤ‘ل»™c ؤ‘أ،o vأ rل؛¥t hiل»‡n ؤ‘ل؛،i mأ ngay sau ؤ‘أ³ nأ³ ؤ‘أ£ trل»ں thأ nh mل»™t trong nhل»¯ng phئ°ئ،ng chأ¢m cل»§a chل»§ nghؤ©a hiل»‡n ؤ‘ل؛،i:
*thل»ƒ hiل»ƒn cأ،i hiل»‡n thل»±c bل؛±ng con ؤ‘ئ°ل»ng biل؛؟n dل؛،ng*. Bل؛±ng cأ،ch ؤ‘أ³, nghل»‡ thuل؛t sل؛½ mang nل؛·ng chل؛¥t suy tئ°ل»ںng. أ”ng ؤ‘أ£ tuyأھn bل»‘: â€œئ¯ل»›c muل»‘n lل»›n cل»§a tأ´i lأ hل»چc cأ،ch lأ m biل؛؟n dل؛،ng, lأ m sai lل»‡ch hay lأ lأ m xأھ dل»‹ch hiل»‡n thل»±c; tأ´i muل»‘n lأ nل؛؟u cل؛§n thأ¬ ؤ‘ل»ƒ cho cل؛£ nhل»¯ng sل»± dل»‘i trأ، ؤ‘ئ°ل»£c phئ،i bأ y, nhئ°ng ؤ‘أ³ lأ nhل»¯ng sل»± dل»‘i trأ، chأ¢n thل»±c hئ،n sل»± chأ¢n thل»±c theo nghؤ©a ؤ‘en cل»§a tل»« nأ yâ€. أ”ng cho rل؛±ng nghل»‡ thuل؛t khأ´ng cأ²n cأ³ nhiل»‡m vل»¥ gأ¢y ل؛¥n tئ°ل»£ng nhئ° chل»§ nghؤ©a ل؛¥n tئ°ل»£ng nل»¯a, mأ ؤ‘أ³ lأ mل»™t loل؛،i nghل»‡ thuل؛t biل»ƒu hiل»‡n, mل»™t loل؛،i nghل»‡ thuل؛t cأ³ nhiل»‡m vل»¥ biل»ƒu thل»‹ khأ´ng phل؛£i lأ cأ،i sل»± thل؛t vل؛» ngoأ i cل»§a sل»± viل»‡c, mأ nأ³ phل؛£i diل»…n ؤ‘ل؛،t ؤ‘ئ°ل»£c bل؛£n chل؛¥t sأ¢u xa cل»§a chأ؛ng. ؤگأ³ lأ cأ،i sل»± thل؛t vل»پ con ngئ°ل»i mأ Van Gogh luأ´n ؤ‘i tأ¬m trong thل؛؟ giل»›i cل»§a nhل»¯ng ngئ°ل»i cأ´ng nhأ¢n vأ nأ´ng dأ¢n.
Vل»›i quan niل»‡m nghل»‡ thuل؛t nhئ° thل؛؟, nhل»¯ng bل»©c tranh cل»§a Van Gogh thئ°ل»ng cأ³ nhل»¯ng ؤ‘ئ°ل»ng nأ©t vأ gam mأ u ؤ‘ئ°ل»£c khuyل؛؟ch ؤ‘ل؛،i nhئ° muل»‘n bل»™c bل؛،ch mل»™t أ½ tئ°ل»ںng ؤ‘ل؛±ng sau nhل»¯ng ل؛¥n tئ°ل»£ng thأ´ng thئ°ل»ng. Ngئ°ل»i ta vل؛«n thل؛¥y cأ³ bأ³ng dأ،ng cل»§a ل؛¥n tئ°ل»£ng, nhئ°ng lأ nhل»¯ng ل؛¥n tئ°ل»£ng ؤ‘أ£ ؤ‘ئ°ل»£c khأ؛c xل؛، qua mل»™t lؤƒng kأnh biل؛؟n dل؛،ng ؤ‘ل»ƒ tل؛p trung nhل؛±m nhل؛¥n mل؛،nh mل»™t أ½ tئ°ل»ںng. Dأ¹ lأ tranh phong cل؛£nh, tranh tؤ©nh vل؛t hay tranh chأ¢n dung, nhل»¯ng ل؛¥n tئ°ل»£ng do tranh cل»§a Van Gogh tل؛،o ra khأ´ng cأ²n thuل؛§n khiل؛؟t mأ luأ´n bل»‹ biل؛؟n dل؛،ng. Mأ u sل؛¯c khأ´ng cأ²n lأ vل؛t chuyل»ƒn tل؛£i nhل»¯ng ل؛¥n tئ°ل»£ng nhل؛¹ nhأ ng liأھn quan trل»±c tiل؛؟p ؤ‘ل؛؟n cأ،c giأ،c quan cل»§a con ngئ°ل»i nhئ° trong trئ°ل»ng hل»£p cل»§a chل»§ nghؤ©a ل؛¥n tئ°ل»£ng trئ°ل»›c ؤ‘أ¢y, mأ nأ³ ؤ‘أ£ ؤ‘ئ°ل»£c Van Gogh thل»•i vأ o mل»™t sل»©c mل؛،nh biل»ƒu hiل»‡n ؤ‘ل»ƒ gأ¢y ل؛¥n tئ°ل»£ng quyل؛؟t liل»‡t tأ،c ؤ‘ل»™ng ؤ‘ل؛؟n chiل»پu sأ¢u tئ° tئ°ل»ںng cل»§a ngئ°ل»i xem. Vأ¬ thل؛؟ ngئ°ل»i ta thئ°ل»ng gل»چi أ´ng lأ nhأ hoل؛، sؤ© cأ³ phong cأ،ch hل؛u ل؛¥n tئ°ل»£ng chل»§ nghؤ©a. Cأ³ thل»ƒ hiل»ƒu, ؤ‘ل»ƒ phأ¹ hل»£p vل»›i tأ¢m thل؛؟ cل»§a thل»i ؤ‘ل؛،i, ngئ°ل»i nghل»‡ sؤ© phل؛£i phل؛£n أ،nh sل»± thل؛t bل؛±ng nhل»¯ng hأ¬nh tئ°ل»£ng sai lل»‡ch, mأ©o mأ³. ؤگأ¢y chأnh lأ quan niل»‡m nghل»‡ thuل؛t khل»ںi ؤ‘ل؛§u cho mل»™t loل؛،t trأ o lئ°u hiل»‡n ؤ‘ل؛،i chل»§ nghؤ©a sau nأ y.
Vل»پ mل؛·t tinh thل؛§n vأ ؤ‘ل؛،o ؤ‘ل»©c, cأ،c vؤƒn nghل»‡ sؤ© trل»ں thأ nh nhل»¯ng ngئ°ل»i ؤ‘ل؛،i diل»‡n cho sل»‘ phل؛n ngang trأ،i cل»§a nhل»¯ng con ngئ°ل»i gل؛¯n bأ³ vل»›i xأ£ hل»™i, nhل»¯ng con ngئ°ل»i mang ؤ‘ل؛§y tinh thل؛§n trأ،ch nhiل»‡m vل»›i lل»‹ch sل», vل»›i loأ i ngئ°ل»i. Hل»چ ؤ‘أ£ thل»ƒ hiل»‡n tل؛¥t cل؛£ nhل»¯ng trؤƒn trل»ں vأ nل»—i ؤ‘au tinh thل؛§n cل»§a mأ¬nh vأ o tأ،c phل؛©m nghل»‡ thuل؛t. Sل»± vل»، mل»™ng trئ°ل»›c thل»±c tiل»…n tئ° sل؛£n sau thل»i kل»³ cأ،ch mل؛،ng chأnh lأ cأ،i ؤ‘أ£ dل؛«n ؤ‘ل؛؟n bi kل»‹ch cل»§a giل»›i trأ thل»©c. Nhئ°ng bi kل»‹ch cل»§a hل»چ cإ©ng lأ bi kل»‹ch cل»§a xأ£ hل»™i vأ cل»§a loأ i ngئ°ل»i, ؤ‘ئ°ل»£c ؤ‘أ؛c kل؛؟t tل؛p trung lل؛،i xung quanh mل؛£nh ؤ‘ل؛¥t trung tأ¢m cل»§a chأ¢u أ‚u, gأ¢y ra mل»™t cuل»™c khل»§ng hoل؛£ng tinh thل؛§n vأ vؤƒn hoأ، toأ n diل»‡n vأ o thل»i ؤ‘iل»ƒm bئ°ل»›c ngoل؛·t cل»§a thل؛؟ kل»·, dل؛«n ؤ‘ل؛؟n sل»± ra ؤ‘ل»i cل»§a cأ،c trأ o lئ°u vؤƒn hل»چc nghل»‡ thuل؛t hiل»‡n ؤ‘ل؛،i, nhل»¯ng trأ o lئ°u cأ¹ng ؤ‘ل»©ng dئ°ل»›i mل»™t cأ،i tأھn chung lأ â€œ
*Phong trأ o nghل»‡ thuل؛t tiأھn phong thل؛؟ kل»· XX*â€.
**3. Bل؛£n chل؛¥t cل»§a nghل»‡ thuل؛t tiأھn phong thل؛؟ kل»· XX**
â€œNghل»‡ thuل؛t tiأھn phongâ€ lأ mل»™t thuل؛t ngل»¯ ؤ‘ئ°ل»£c dل»‹ch tل»« thuل؛t ngل»¯ â€œavant-garde artistiqueâ€ trong tiل؛؟ng Phأ،p. Theo cأ،c nhأ nghiأھn cل»©u, thuل؛t ngل»¯ nأ y lأ do nhأ toأ،n hل»چc ؤ‘ل»“ng thل»i lأ nhأ cل؛£i cأ،ch xأ£ hل»™i ngئ°ل»i Phأ،p theo tئ° tئ°ل»ںng Saint-Simon tأھn lأ Olinde Rodrigues ؤ‘ئ°a ra. Trong bأ i tiل»ƒu luل؛n viل؛؟t nؤƒm 1825 nhan ؤ‘ل»پ: â€œNgئ°ل»i nghل»‡ sؤ©, nhأ bأ،c hل»چc vأ nhأ cأ´ng nghiل»‡pâ€, Rodrigues ؤ‘أ£ kأھu gل»چi cأ،c nghل»‡ sؤ© hأ£y â€œphل»¥ng sل»± nhئ° lأ ؤ‘ل»™i quأ¢n tiأھn phong [cل»§a nhأ¢n dأ¢n]â€, vل»›i lأ½ lل؛½ cho rل؛±ng â€œsل»©c mل؛،nh cل»§a nghل»‡ thuل؛t thل»±c sل»± lأ con ؤ‘ئ°ل»ng trل»±c tiل؛؟p nhل؛¥t vأ nhanh nhل؛¥tâ€ ؤ‘ل»ƒ dل؛«n ؤ‘ل؛؟n cل؛£i cأ،ch xأ£ hل»™i, chأnh trل»‹ vأ kinh tل؛؟. (Xem â€œAvant-gardeâ€,
*en.wikipedia.org*).
Nhئ° vل؛y, vل»›i quan ؤ‘iل»ƒm ؤ‘ل»پ cao vai trأ² cل»§a nghل»‡ thuل؛t trong ؤ‘ل»i sل»‘ng xأ£ hل»™i, Rodrigues ؤ‘أ£ gأ،n cho nghل»‡ thuل؛t sل»©c mل؛،nh cل»§a mل»™t lل»±c lئ°ل»£ng cل؛£i tل؛،o xأ£ hل»™i. Quan ؤ‘iل»ƒm nأ y cho thل؛¥y lأ nأ³ thuل»™c chل»§ trئ°ئ،ng â€œnghل»‡ thuل؛t nhل؛p cuل»™câ€ vأ lأ mل»™t quan ؤ‘iل»ƒm â€œnghل»‡ thuل؛t vل»‹ nhأ¢n sinhâ€ rل؛¥t rأµ rأ ng, phأ¹ hل»£p vل»›i xu hئ°ل»›ng cأ،ch mل؛،ng chung cل»§a thل؛؟ kل»· XIX. Thل؛؟ lأ , khi cأ،c trأ o lئ°u hiل»‡n ؤ‘ل؛،i chل»§ nghؤ©a xuل؛¥t hiل»‡n vأ o ؤ‘ل؛§u thل؛؟ kل»· XX, cأ،i truyل»پn thل»‘ng ؤ‘i ؤ‘ل؛§u cل»§a vؤƒn nghل»‡ sؤ© thل؛؟ kل»· XIX ؤ‘أ£ lأ m cho cأ،c trأ o lئ°u ؤ‘أ³ tiل؛؟p tل»¥c ؤ‘ئ°ل»£c mang mل»™t cأ،i danh xئ°ng chung lأ â€œnghل»‡ thuل؛t tiأھn phongâ€, trل»ں thأ nh mل»™t phong trأ o vأ sau ؤ‘أ³ ؤ‘ئ°ل»£c gل»چi lأ â€œphong trأ o nghل»‡ thuل؛t tiأھn phong thل؛؟ kل»· XXâ€.
Vل»›i tinh thل؛§n nhل؛p cuل»™c nhئ° thل؛؟,
*bل؛£n chل؛¥t chung cل»§a phong trأ o nghل»‡ thuل؛t tiأھn phong *thل»ƒ hiل»‡n ل»ں sل»± khئ°ل»›c tل»« chل»§ nghؤ©a hiل»‡n thل»±c, chل»§ nghؤ©a tل»± nhiأھn, khئ°ل»›c tل»« chل»§ nghؤ©a lأ£ng mل؛،n, chل»§ nghؤ©a ل؛¥n tئ°ل»£ng, vأ nأ³i chung lأ khئ°ل»›c tل»« mل»چi quy tل؛¯c, mل»چi quy phل؛،m cل»§a nghل»‡ thuل؛t truyل»پn thل»‘ng vأ nghل»‡ thuل؛t chأnh thل»‘ng. Nأ³ hئ°ل»›ng tل»›i cأ،i mل»›i, ؤ‘ل»پ xuل؛¥t sل»± phأ، cأ،ch nhل؛±m lأ m thay ؤ‘ل»•i triل»‡t ؤ‘ل»ƒ bل»™ mل؛·t cل»§a nghل»‡ thuل؛t ؤ‘ل»ƒ cأ³ thل»ƒ gل»چi nأ³ lأ nghل»‡ thuل؛t hiل»‡n ؤ‘ل؛،i. Tuy nhiأھn, nghل»‡ thuل؛t tiأھn phong vل؛«n khأ´ng chل»‘i bل»ڈ hiل»‡n thل»±c, nhئ°ng tل»« ؤ‘أ¢y nأ³ thل»ƒ hiل»‡n hiل»‡n thل»±c theo mل»™t nhأ£n quan nghل»‡ thuل؛t hoأ n toأ n khأ،c: ؤ‘أ³ lأ nhأ£n quan khأ؛c xل؛، vأ bأ³p mأ©o hiل»‡n thل»±c. Nأ³ khئ°ل»›c tل»« cأ،i hiل»‡n thل»±c khل»§ng hoل؛£ng cل»§a xأ£ hل»™i tئ° sل؛£n chل»© khأ´ng chل»‘i bل»ڈ hiل»‡n thل»±c bل؛£n thل»ƒ cل»§a con ngئ°ل»i. ؤگأ¢y lأ nguyأھn tل؛¯c sل؛½ cأ²n ؤ‘eo ؤ‘ل؛³ng lأ¢u dأ i nل»پn nghل»‡ thuل؛t thل؛؟ giل»›i trong suل»‘t thل؛؟ kل»· XX vأ cho ؤ‘ل؛؟n cل؛£ ؤ‘ل؛§u thل؛؟ kل»· XXI nأ y. Cأ،i bل؛£n chل؛¥t chung vأ nhأ£n quan ؤ‘أ³ cل»§a phong trأ o tiأھn phong ؤ‘أ£ ؤ‘ئ°ل»£c thل»ƒ hiل»‡n thأ nh cأ،c ؤ‘ل؛·c trئ°ng cل»¥ thل»ƒ nhئ° sau.
**4. ؤگل؛·c trئ°ng cل»§a nghل»‡ thuل؛t tiأھn phong thل؛؟ kل»· XX** *4.1. Vل»پ vل»›i nئ،i hoang dأ£*
Sau cuل»™c Cأ،ch mل؛،ng tئ° sل؛£n thأ،ng 2-1848, trong tأ،c phل؛©m
* Ngأ y 18 thأ،ng Sئ°ئ،ng mأ¹ cل»§a Lu-i Bأ´-na-pأ،c-tئ، *viل؛؟t cuل»‘i nؤƒm 1851 ؤ‘ل؛§u 1852, ngay sau cuل»™c ؤ‘ل؛£o chأnh mأ¹ng 2 thأ،ng Chل؛،p 1851 cل»§a Louis Bonaparte *, *Cأ،c Mأ،c ؤ‘أ£ cأ³ mل»™t nhل؛n ؤ‘ل»‹nh rل؛¥t xأ،c ؤ‘أ،ng: Sau khi giأ nh ؤ‘ئ°ل»£c chأnh quyل»پn, giai cل؛¥p tئ° sل؛£n nhanh chأ³ng nhل؛n ra rل؛±ng â€œtل؛¥t cل؛£ nhل»¯ng vإ© khأ mأ nأ³ ؤ‘أ£ tل؛،o ra ؤ‘ل»ƒ chل»‘ng lل؛،i chل؛؟ ؤ‘ل»™ phong kiل؛؟n, bأ¢y giل» ؤ‘ang quay lل؛،i chل»‘ng bل؛£n thأ¢n nأ³, tل؛¥t cل؛£ nhل»¯ng phئ°ئ،ng tiل»‡n giأ،o dل»¥c mأ nأ³ ؤ‘أ£ tل؛،o nأھn, bأ¢y giل» ؤ‘ang nل»•i dل؛y chل»‘ng ngay nل»پn vؤƒn minh cل»§a nأ³, tل؛¥t cل؛£ nhل»¯ng vل»‹ thل؛§n mأ nأ³ ؤ‘أ£ tل؛،o ra bأ¢y giل» lل؛،i bل»ڈ rئ،i nأ³â€. (Cأ،c Mأ،c, *Ngأ y 18 thأ،ng Sئ°ئ،ng mأ¹ cل»§a Lu-i Bأ´-na-pأ،c-tئ،, *trong: C. Mأ،c vأ Ph. ؤ‚ng-ghen, *Toأ n tل؛p, *T. 8, Nxb. Chأnh trل»‹ Quل»‘c gia (Sل»± thل؛t), Hأ Nل»™i, 1993, tr. 200). Vأ¬ thل؛؟, â€œgiai cل؛¥p tئ° sل؛£n ؤ‘أ£ buل»™c phل؛£i tل»± tay mأ¬nh phأ، hoل؛،i tل؛¥t cل؛£ nhل»¯ng phئ°ئ،ng tiل»‡n bل؛£o vل»‡ cل»§a mأ¬nh chل»‘ng lل؛،i chل؛؟ ؤ‘ل»™ chuyأھn chل؛؟, mل»™t khi nأ³ ؤ‘أ£ trل»ں thأ nh chuyأھn chل؛؟â€. (Cأ،c Mأ،c, sؤ‘d, tr. 192). Trong tأ،c phل؛©m nأ y, Mأ،c ؤ‘أ£ phأ¢n tأch rل؛¥t sأ¢u sل؛¯c tأnh chل؛¥t phل؛£n ؤ‘ل»™ng vأ thأ،i ؤ‘ل»™ cأ¹ng nhل»¯ng hأ nh ؤ‘ل»™ng phل؛£n bل»™i cل»§a giai cل؛¥p tئ° sل؛£n Phأ،p trong nhل»¯ng nؤƒm sau cuل»™c Cأ،ch mل؛،ng thأ،ng 2-1848.
ؤگأ؛ng nhئ° thل؛؟, sau khi giأ nh ؤ‘ئ°ل»£c chأnh quyل»پn tل»« tay giai cل؛¥p quأ½ tل»™c phong kiل؛؟n, giai cل؛¥p tئ° sل؛£n ؤ‘أ£ quay ra phل؛£n bل»™i lل؛،i cأ،c tئ° tئ°ل»ںng cأ،ch mل؛،ng vأ tل»« ؤ‘أ³ nأ³ cإ©ng أ½ thل»©c ngay ؤ‘ئ°ل»£c mل»چi nguy hiل»ƒm mأ nأ³ ؤ‘ang gل؛·p phل؛£i. Nأ³ ؤ‘ang chuل؛©n bل»‹ ؤ‘ل»ƒ chل»‘ng lل؛،i mل»چi cuل»™c tل؛¥n cأ´ng cأ³ thل»ƒ nل»• ra. Trong cأ´ng cuل»™c chuل؛©n bل»‹ ؤ‘أ³, nghل»‡ thuل؛t cإ©ng ؤ‘ئ°ل»£c huy ؤ‘ل»™ng ؤ‘ل»ƒ bل؛£o vل»‡ chل؛؟ ؤ‘ل»™ tئ° sل؛£n mل»›i hأ¬nh thأ nh. Tل»« ؤ‘أ³, nghل»‡ thuل؛t tئ° sل؛£n chأnh thل»©c ra ؤ‘ل»i vل»›i chل»§ trئ°ئ،ng ؤ‘ئ°ل»ng lل»‘i vل؛«n ؤ‘ئ°ل»£c giل»¯ nguyأھn nhئ° trong thل»i kل»³ cأ،ch mل؛،ng. Tuy nhiأھn, ؤ‘أ³ chل»‰ lأ mل»™t ؤ‘ئ°ل»ng lل»‘i giل؛£ tل؛،o dأ¹ng ؤ‘ل»ƒ nguل»µ trang cho bل؛£n chل؛¥t phل؛£n ؤ‘ل»™ng cل»§a giai cل؛¥p nأ y.
Vل»›i أ³c nhل؛،y cل؛£m sأ¢u sل؛¯c, cأ،c vؤƒn nghل»‡ sؤ© ؤ‘ئ°ئ،ng thل»i hiل»ƒn nhiأھn khأ´ng thل»ƒ chل؛¥p nhل؛n mل»™t nل»پn nghل»‡ thuل؛t nأ´ lل»‡ nhئ° thل؛؟ vأ hل»چ ؤ‘أ£ lل؛p tل»©c phل؛£n khأ،ng bل؛±ng nhiل»پu cأ،ch. Vأ cأ،ch trئ°ل»›c tiأھn lأ sل»± chل؛،y trل»‘n vل»پ nئ،i hoang dأ£.
Nhئ° vل؛y lأ cأ،c vؤƒn nghل»‡ sؤ© ؤ‘أ£ tل»« bل»ڈ lل؛p trئ°ل»ng chأnh trل»‹ cل»§a giai cل؛¥p mأ¬nh. Cأ³ thل»ƒ nأ³i, cuل»™c trل»‘n chل؛،y ؤ‘ل؛§u tiأھn cل»§a hل»چ lأ trل»‘n chل؛،y chأnh mأ¬nh. ؤگأ¢y lأ mل»™t sل»± tل»« bل»ڈ khأ³ khؤƒn nhئ°ng tل؛¥t yل؛؟u. Trong cuل»™c chل؛،y trل»‘n nأ y, giل»›i trأ thل»©c vأ vؤƒn nghل»‡ sؤ© ؤ‘أ£ thل»ƒ hiل»‡n triل»‡t ؤ‘ل»ƒ bل؛±ng hأ nh ؤ‘ل»™ng: ؤ‘أ³ lأ nhل»¯ng hأ nh ؤ‘ل»™ng chأnh trل»‹ vأ vؤƒn hoأ،, trong ؤ‘أ³ hأ nh ؤ‘ل»™ng khئ°ل»›c tل»« quyل»پn bل؛§u cل» cل»§a Baudelaire lأ mل»™t trئ°ل»ng hل»£p ؤ‘iل»ƒn hأ¬nh!
Cأ¹ng vل»›i sل»± phل؛£n khأ،ng bل؛±ng con ؤ‘ئ°ل»ng chأnh trل»‹, cأ،c vؤƒn nghل»‡ sؤ© cأ²n phل؛£n khأ،ng bل؛±ng con ؤ‘ئ°ل»ng nghل»‡ thuل؛t. Hay nأ³i mل»™t cأ،ch khأ،c, phل؛£n khأ،ng bل؛±ng con ؤ‘ئ°ل»ng nghل»‡ thuل؛t lأ thل؛؟ mل؛،nh ؤ‘ل؛·c thأ¹ cل»§a cأ،c vؤƒn nghل»‡ sؤ©. Nؤƒm 1857, Baudelaire cho xuل؛¥t bل؛£n tل؛p thئ،
*Hoa أ،c*. Qua tل؛p thئ، nأ y, vل»›i tأ¢m trل؛،ng chأ،n chئ°ل»ng, nhأ thئ، chل»‘i bل»ڈ nل»پn vؤƒn minh phئ°ئ،ng Tأ¢y. Hai nؤƒm sau, Baudelaire viل؛؟t bأ i thئ، *Du hأ nh* ( *Le Voyage*) ؤ‘ل»ƒ tuyأھn bل»‘ sل»± chia ly dل»©t khoأ،t vل»›i xأ£ hل»™i tئ° sل؛£n. ؤگل»ƒ chل؛،y trل»‘n khل»ڈi xأ£ hل»™i nأ y, nhأ thئ، ؤ‘أ£ phل؛£i viل»‡n dل؛«n ؤ‘ل؛؟n cأ،i chل؛؟t trong ؤ‘oل؛،n cuل»‘i cل»§a bأ i thئ، vل»›i nhل»¯ng cأ¢u thئ، nل»•i tiل؛؟ng: â€œؤگل؛¥t nئ°ل»›c nأ y lأ m ta chأ،n ngأ،n, (...)/ (...) ta nhل»¯ng muل»‘n (...)/ Chأ¬m sأ¢u vأ o cأµi Xa lل؛، ؤ‘ل»ƒ tأ¬m ra *cأ،i mل»›i*!â€
â€œؤگل؛¥t nئ°ل»›c nأ y lأ m ta chأ،n ngأ،n! Hأ£y ؤ‘ل؛؟n cأµi xa lل؛، ؤ‘ل»ƒ tأ¬m ra
*cأ،i mل»›i*!â€ â€“ ؤگأ³ lأ thأ´ng ؤ‘iل»‡p khأ´ng chل»‰ cل»§a Baudelaire. Hئ°ل»ںng ل»©ng lل»i kأھu gل»چi cل»§a Baudelaire, hoل؛، sؤ© ngئ°ل»i Phأ،p Paul Gauguin â€“ ngئ°ل»i ؤ‘ئ°ل»£c coi lأ hoل؛، sؤ© hل؛u ل؛¥n tئ°ل»£ng vأ tئ°ل»£ng trئ°ng â€“ chأnh lأ ngئ°ل»i sل؛½ ؤ‘أch thأ¢n ؤ‘i tأ¬m cأ،i mل»›i trong cأµi xa lل؛،. Cأ،i thل؛؟ giل»›i phئ°ئ،ng Tأ¢y cuل»‘i thل؛؟ kل»· XIX ؤ‘أ£ thل»±c sل»± khأ´ng thل»ƒ cل»©u vأ£n. Giل»›i trأ thل»©c vأ vؤƒn nghل»‡ sؤ© khأ´ng cأ²n cأ³ thل»ƒ chل»‹u ؤ‘ل»±ng ؤ‘ئ°ل»£c nأ³ nل»¯a. Mأ ngئ°ل»i phل؛£n ل»©ng mل؛،nh nhل؛¥t cأ³ lل؛½ lأ Gauguin.
Paul Gauguin nguyل»پn rل»§a cأ،i xأ£ hل»™i Phأ،p lأ؛c bل؛¥y giل» lأ mل»™t xأ£ hل»™i â€œtل»™i phل؛،m vأ ؤ‘ئ°ل»£c tل»• chل»©c tل»“iâ€, mل»™t xأ£ hل»™i â€œbل»‹ ؤ‘iل»پu khiل»ƒn bل؛±ng ؤ‘ل»“ng vأ ngâ€. Tل»« ؤ‘أ³ أ´ng cل؛£m thل؛¥y nhئ° mأ¬nh bل»‹ thل؛£i loل؛،i, ؤ‘ل؛؟n mل»©c أ´ng ؤ‘أ£ ؤ‘ل»‹nh uل»‘ng chل؛¥t ؤ‘ل»™c asen ؤ‘ل»ƒ tل»± tل». Sau ؤ‘ل؛¥y, أ´ng ؤ‘أ£ chل»چn giل؛£i phأ،p trل»ں vل»پ vل»›i cل»™i nguل»“n dأ¢n gian. أ”ng ؤ‘ل؛؟n ؤ‘ل؛£o Tahiti thuل»™c quل؛§n ؤ‘ل؛£o Polynأ©sie thuل»™c Phأ،p ل»ں Nam Thأ،i Bأ¬nh Dئ°ئ،ng, vأ cuل»‘i cأ¹ng أ´ng ؤ‘ل»‹nh cئ° tل؛،i ؤ‘ل؛£o Dominique trong quل؛§n ؤ‘ل؛£o nأ y vأ mل؛¥t tل؛،i ؤ‘أ³ nؤƒm 1903.
Noi gئ°ئ،ng Gauguin, mل»™t loل؛،t vؤƒn nghل»‡ sؤ© chأ¢u أ‚u ؤ‘ئ°ئ،ng thل»i vأ sau ؤ‘أ³ cإ©ng tiل؛؟n hأ nh nhل»¯ng cuل»™c â€œxأھ dل»‹châ€ hأ²ng trل»‘n trأ،nh xأ£ hل»™i tئ° sل؛£n phئ°ئ،ng Tأ¢y. Hoل؛، sؤ© ngئ°ل»i ؤگل»©c-Phأ،p gل»‘c Nga Vasily Kandinsky sau nأ y sل؛½ lأ m chuyل؛؟n ؤ‘i ؤ‘ل؛؟n Bل؛¯c Phi; hoل؛، sؤ© ngئ°ل»i ؤگل»©c Nolde ؤ‘i tل»›i vأ¹ng biل»ƒn Nam Thأ،i Bأ¬nh Dئ°ئ،ng rل»“i sang Nhل؛t; hoل؛، sؤ© ngئ°ل»i ؤگل»©c Max Pechstein (thuل»™c nhأ³m
*Nhل»‹p cل؛§u*) tل»›i quل؛§n ؤ‘ل؛£o Palau (nay lأ mل»™t ؤ‘ل؛£o quل»‘c ل»ں Nam Thأ،i Bأ¬nh Dئ°ئ،ng), tل»›i Trung Quل»‘c rل»“i tل»›i ل؛¤n ؤگل»™; hoل؛، sؤ© vأ lأ nhأ ؤ‘iأھu khل؛¯c ngئ°ل»i Litva gل»‘c Do Thأ،i Segall sang ؤ‘ل»‹nh cئ° tل؛،i Brasil; hoل؛، sؤ© ngئ°ل»i Thuل»µ Sؤ© Paul Klee vأ hoل؛، sؤ© ngئ°ل»i ؤگل»©c August Macke sang Tunisia; nhأ ؤ‘iأھu khل؛¯c ngئ°ل»i ؤگل»©c Ernst Barlach vل»پ sل»‘ng trong khu dأ¢n nghأ¨o tل؛،i miل»پn Nam nئ°ل»›c Nga; nhأ thئ، Phأ،p Paul أ‰luard bل؛¯t chئ°ل»›c Gauguin ؤ‘i Tahiti... Cأ³ thل»ƒ nأ³i, hأ nh ؤ‘ل»™ng chل»‘i bل»ڈ xأ£ hل»™i cل»§a cأ،c vؤƒn nghل»‡ sؤ© ؤ‘أ£ trل»ں thأ nh mل»™t phong trأ o, ؤ‘أ؛ng nhئ° nhأ thئ، Phأ،p Rimbaud ؤ‘أ£ nأ³i: â€œCuل»™c sل»‘ng thل»±c sل»± ؤ‘ang vل؛¯ng bأ³ng. Chأ؛ng ta khأ´ng cأ²n tل»“n tل؛،i trأھn thل؛؟ gian nأ yâ€. (Trأch theo Mario De Micheli, *Avangarda artisticآ¨ a secolului XX, *Editura Meridiane, Bucuresti, 1968, tr. 51 [bل؛£n t. Rumani]).
*4.2. Huyل»پn thoل؛،i vل»پ cuل»™c sل»‘ng nguyأھn thuل»·*
Cأ،c vؤƒn nghل»‡ sؤ© lأ؛c bل؛¥y giل» say mأھ sئ°u tل؛§m cأ،c ؤ‘ل»“ tل؛،o tأ،c nghل»‡ thuل؛t nguyأھn thuل»· da ؤ‘en ؤ‘ل»ƒ lأ m â€œthل؛§n bل؛£o hل»™â€ cho nghل»‡ thuل؛t cل»§a hل»چ... Xu hئ°ل»›ng ؤ‘أ³ cأ²n ؤ‘ئ°ل»£c gل»چi lأ xu hئ°ل»›ng ؤ‘i tأ¬m cأ،i ngoل؛،i lai.
ؤگأ¢y lأ xu hئ°ل»›ng nل؛±m trong trأ o lئ°u chung nhل؛±m chل»‘i bل»ڈ xأ£ hل»™i ؤ‘ئ°ئ،ng thل»i. Cأ،i ngoل؛،i lai cل»§a chل»§ nghؤ©a hiل»‡n ؤ‘ل؛،i thئ°ل»ng lأ mل»™t sل»± ؤ‘ل»‘i cل»±c triل»‡t ؤ‘ل»ƒ vل»›i cأ،i thل»±c tiل»…n xأ£ hل»™i trئ°ل»›c mل؛¯t. Chأnh vأ¬ thل؛؟ mأ chل»§ nghؤ©a hiل»‡n ؤ‘ل؛،i ؤ‘أ£ tأ¬m vل»پ tل؛n cأ¹ng cل»§a cأ،i nguyأھn thuل»· ؤ‘ل»ƒ thل؛¥y ؤ‘ئ°ل»£c cأ،i ngoل؛،i lai. Cأ،i ngoل؛،i lai cل»§a chل»§ nghؤ©a hiل»‡n ؤ‘ل؛،i khأ´ng mang tل؛§m vأ³c siأھu nhiأھn vأ siأھu nhأ¢n nhئ° trong chل»§ nghؤ©a lأ£ng mل؛،n, mأ nأ³ thل»ƒ hiل»‡n cأ،i gل»‘c khل»ںi thuل»· cل»§a loأ i ngئ°ل»i, nhئ° thل»ƒ ؤ‘ل»ƒ gل»i gل؛¯m أ½ tئ°ل»ںng cل»§a ngئ°ل»i nghل»‡ sؤ© muل»‘n thay ؤ‘ل»•i tل؛n gل»‘c cأ،i xأ£ hل»™i tئ° sل؛£n ؤ‘ئ°ئ،ng thل»i. Cأ،c nghل»‡ sؤ© hiل»‡n ؤ‘ل؛،i ؤ‘أ£ tأ¬m thل؛¥y trong nghل»‡ thuل؛t nguyأھn thل»§y nhل»¯ng sل»©c mل؛،nh huyل»پn bأ cل»§a cل؛£ vإ© trل»¥, phأ¹ hل»£p vل»›i tأ¢m trل؛،ng bi kل»‹ch hiل»‡n sinh cل»§a trأ thل»©c thل»i hiل»‡n ؤ‘ل؛،i. Cأ³ thل»ƒ nأ³i, qua bأ n tay cل»§a ngئ°ل»i nghل»‡ sؤ© hiل»‡n ؤ‘ل؛،i, huyل»پn thoل؛،i nguyأھn thuل»· ؤ‘أ£ trل»ں thأ nh mل»™t nguل»“n lل»±c sأ،ng tل؛،o ؤ‘ل؛§y sل»©c sل»‘ng, giأ؛p cأ،c nghل»‡ sؤ© gل»i gل؛¯m nhل»¯ng vل؛¥n ؤ‘ل»پ cل»§a thل»i ؤ‘ل؛،i mأ hل»چ ؤ‘ang trؤƒn trل»ں.
Vل؛y lأ , ؤ‘ل»‘i vل»›i cأ،c nghل»‡ sؤ© hiل»‡n ؤ‘ل؛،i, viل»‡c ؤ‘i tأ¬m cأ،i nguyأھn thuل»· trل»ں thأ nh mل»™t niل»پm say mأھ. Trong tinh thل؛§n ؤ‘أ³, cأ³ nghل»‡ sؤ© nhئ° Constantin Brأ¢ncuإںi (1876-1957), nhأ ؤ‘iأھu khل؛¯c ngئ°ل»i Rumani ؤ‘ل»‹nh cل»± tل؛،i Phأ،p, mل»™t nghل»‡ sؤ© ؤ‘a phong cأ،ch, (kل؛؟t hل»£p phong cأ،ch trل»«u tئ°ل»£ng vل»›i tئ°ل»£ng trئ°ng), ؤ‘أ£ biل؛؟n cأ،i huyل»پn thoل؛،i nguyأھn thuل»· thأ nh bل؛£n chل؛¥t tئ°ل»£ng trئ°ng cho nghل»‡ thuل؛t cل»§a mأ¬nh. Bل؛±ng cأ،c tأ،c phل؛©m ؤ‘iأھu khل؛¯c ؤ‘ئ°ل»£c quy giل؛£n vأ trau chuل»‘t ؤ‘ل؛؟n mل»©c tل»‘i ؤ‘a, Brأ¢ncuإںi muل»‘n tأ¬m vل»پ cأ،i gل»‘c rل»… cل»‘t lأµi cل»§a bل؛£n thل»ƒ giل»‘ng loأ i. Nhل»¯ng tأ،c phل؛©m ؤ‘iأھu khل؛¯c cل»§a أ´ng nhئ°
*Nأ ng thئ، ngل»§, Khل»ںi ؤ‘ل؛§u thل؛؟ gian, Con chim vإ© trل»¥ *(1919, thuل»™c chل»§ ؤ‘ل»پ *Con chim hأ¹ng vؤ©*) *... *ؤ‘أ£ ؤ‘ئ°a nghل»‡ thuل؛t ؤ‘ل؛،t tل»›i chأ¢n lأ½ thuyل»‡t ؤ‘ل»‘i cل»§a bل؛£n chل؛¥t sinh tل»“n, tل؛،o ra mل»™t cuل»™c cأ،ch mل؛،ng cho nghل»‡ thuل؛t hiل»‡n ؤ‘ل؛،i. Vأ cأ³ mل»™t ؤ‘iل»پu ؤ‘ل؛·c biل»‡t lأ , khأ،c vل»›i nhل»¯ng tأ¬m tأ²i ؤ‘ل»›n ؤ‘au yل؛؟m thل؛؟ cل»§a cأ،c nghل»‡ sؤ© hoأ i cل»• khأ،c, nhئ° Gauguin chل؛³ng hل؛،n, Brأ¢ncuإںi ؤ‘أ£ tأ¬m thل؛¥y niل»پm vui trong triل؛؟t lأ½ vل»پ cل»™i nguل»“n vإ© trل»¥ cل»§a mأ¬nh. أ”ng ؤ‘أ£ tuyأھn bل»‘ vل»پ bل»©c tئ°ل»£ng *Con chim hأ¹ng vؤ©*: â€œSuل»‘t ؤ‘ل»i, tأ´i chل»‰ ؤ‘i tأ¬m cأ،i bل؛£n chل؛¥t cل»§a sل»± bay cao. Bay cao, thل؛t hل؛،nh phأ؛c biل؛؟t bao!â€
Cأ³ thل»ƒ coi Brأ¢ncuإںi lأ mل»™t nghل»‡ sؤ© lل؛،c quan vأ hل؛،nh phأ؛c. Ta cإ©ng sل؛½ thل؛¥y cأ،i chل؛¥t lل؛،c quan nأ y cأ³ mل؛·t trong sأ،ng tأ،c cل»§a cأ،c hل»چa sؤ© theo xu hئ°ل»›ng trل»ں vل»پ vل»›i nguyأھn thuل»·, vل»›i thiأھn nhiأھn vأ vل»›i vإ© trل»¥ nhئ° Henri Rousseau (biل»‡t hiل»‡u â€œNhأ¢n viأھn hل؛£i quanâ€, hoل؛، sؤ© hل؛u ل؛¥n tئ°ل»£ng ngئ°ل»i Phأ،p), Marc Chagall (hoل؛، sؤ© biل»ƒu hiل»‡n pha siأھu thل»±c ngئ°ل»i Nga gل»‘c Do Thأ،i sل»‘ng ل»ں Paris), Joan Miro (hoل؛، sؤ© siأھu thل»±c ngئ°ل»i Tأ¢y Ban Nga)... Nhئ°ng ؤ‘أ³ khأ´ng phل؛£i lأ cأ،i lل؛،c quan ؤ‘i tأ¬m cأ،i mل»›i xa lل؛، cل»§a chل»§ nghؤ©a lأ£ng mل؛،n, mأ lأ cأ،i lل؛،c quan trong viل»‡c tأ¬m lل؛،i chأnh mأ¬nh, tأ¬m lل؛،i cأ،i bل؛£n thل»ƒ ؤ‘ل»ƒ thay thل؛؟ cho xأ£ hل»™i ؤ‘أ£ bل»‘c mأ¹i xل؛¥u xa cل»§a chل؛؟ ؤ‘ل»™ tئ° sل؛£n ؤ‘ئ°ئ،ng thل»i. ؤگiل»پu nأ y cho thل؛¥y tأnh ؤ‘a dل؛،ng cل»§a cأ،c trأ o lئ°u nghل»‡ thuل؛t hiل»‡n ؤ‘ل؛،i.
Nhئ° vل؛y, xu hئ°ل»›ng ngoل؛،i lai, hoang dأ£, xu hئ°ل»›ng hoأ i niل»‡m nguyأھn thuل»· vأ vئ°ئ،n tل»›i cل»™i nguل»“n vإ© trل»¥ ؤ‘أ£ lأ m thأ nh nhل»¯ng ؤ‘ل؛·c trئ°ng chung chi phل»‘i mل»™t loل؛،t trأ o lئ°u hiل»‡n ؤ‘ل؛،i chل»§ nghؤ©a nhئ° chل»§ nghؤ©a biل»ƒu hiل»‡n, chل»§ nghؤ©a ؤگaؤ‘a, chل»§ nghؤ©a siأھu thل»±c, chل»§ nghؤ©a lل؛p thل»ƒ, chل»§ nghؤ©a vل»‹ lai, chل»§ nghؤ©a trل»«u tئ°ل»£ng ل»ں giai ؤ‘oل؛،n ؤ‘ل؛§u thل؛؟ kل»· XX..., cإ©ng nhئ° chi phل»‘i cل؛£ nhل»¯ng trأ o lئ°u vؤƒn hل»چc hiل»‡n ؤ‘ل؛،i ل»ں nhل»¯ng thل؛p kل»· tiل؛؟p theo trong khoل؛£ng giل»¯a thل؛؟ kل»· nأ y. Trong viل»‡c thل»ƒ hiل»‡n nhل»¯ng ؤ‘ل؛·c ؤ‘iل»ƒm ؤ‘أ³, cأ،c nghل»‡ sؤ© cأ³ cل؛£ nhل»¯ng ؤ‘ل»›n ؤ‘au yل؛؟m thل؛؟ lل؛«n nhل»¯ng khأ،t vل»چng lل؛،c quan. Nhل»¯ng thل»ƒ nghiل»‡m vأ ؤ‘أ³ng gأ³p cل»§a hل»چ ؤ‘أ£ lأ m cho nghل»‡ thuل؛t hiل»‡n ؤ‘ل؛،i trل»ں thأ nh mل»™t giai ؤ‘oل؛،n nghل»‡ thuل؛t ؤ‘a dل؛،ng nhل؛¥t vأ phong phأ؛ nhل؛¥t trong lل»‹ch sل» nghل»‡ thuل؛t cل»§a nhأ¢n loل؛،i, vأ ؤ‘أ³ cإ©ng lأ nhل»¯ng ؤ‘ل؛·c ؤ‘iل»ƒm cل»§a phong trأ o nghل»‡ thuل؛t tiأھn phong thل؛؟ kل»· XX.
**Nguyل»…n Vؤƒn Dأ¢n** **Nguل»“n: Phongdiep.net.**
#### أ kiل؛؟n bل؛،n ؤ‘ل»چc (0)
[أ‚ج‰n/hiأھج£n أ½ kiل؛؟n] [Chأ؛ng ta cأ³ gأ¬ ؤ‘ل»ƒ nأ³i vأ sأ،m hل»‘i tل»™i أ،c?](/van-hoc-viet-nam/phe-binh/4010-chung-ta-co-gi-de-noi-va-sam-hoi-toi-ac.html) [Quan niل»‡m vل»پ Thئ، trong lأ½ luل؛n phأھ bأ¬nh vؤƒn hل»چc ؤ‘أ´ thل»‹ miل»پn Nam 1954 - 1975](/van-hoc-viet-nam/phe-binh/3995-quan-niem-ve-tho-trong-ly-luan-phe-binh-van-hoc-do-thi-mien-nam-1954-1975.html) [Cأ،ch tأ¢n thئ، lأ trأ،ch nhiل»‡m xأ£ hل»™i cل»§a Nhأ Thئ،](/van-hoc-viet-nam/phe-binh/3981-cach-tan-tho-la-trach-nhiem-xa-hoi-cua-nha-tho.html) [Tأ´ Ngل»چc Thل؛،ch bأ¬nh thئ، Nguyل»…n Duy](/van-hoc-viet-nam/phe-binh/3978-to-ngoc-thach-binh-tho-nguyen-duy-.html) [Vل؛» ؤ‘ل؛¹p vأ quyل»پn nؤƒng cل»§a thئ، ca](/van-hoc-viet-nam/phe-binh/3934-ve-dep-va-quyen-nang-cua-tho-ca.html) [Phuج£ nئ°جƒ tئ°ج£ saجپt - Lأ´جƒi taج£i tiأھج‰u thuyأھجپt?](/van-hoc-viet-nam/phe-binh/3849-phu-nu-tu-sat-loi-tai-tieu-thuyet-.html) [ؤگل»چc lل؛،i ؤ‘oل؛،n ؤ‘ل؛§u truyل»‡n thئ،: "Mل؛¹ con ؤ‘ل»“ng chأ Chanh" (1954) cل»§a Nguyل»…n ؤگأ¬nh Thi](/van-hoc-viet-nam/phe-binh/3836-doc-lai-doan-dau-truyen-tho-qme-con-dong-chi-thanhq-1954-cua-nguyen-dinh-thi.html) [Mأ¹a xuأ¢n trong thئ، Xuأ¢n Diل»‡u vأ Hأ n Mل؛·c Tل»](/van-hoc-viet-nam/phe-binh/3830-mua-xuan-trong-tho-xuan-dieu-va-han-mac-tu-.html) [Mل»™t cuل»™c chل؛،y tiل؛؟p sل»©c](/van-hoc-viet-nam/phe-binh/3820-mot-cuoc-chay-tiep-suc.html) [Tiل»ƒu thuyل؛؟t lل»‹ch sل» Viل»‡t Nam ؤ‘ئ°ئ،ng ؤ‘ل؛،i - phأ،c hل»چa mل»™t sل»‘ xu hئ°ل»›ng chل»§ yل؛؟u](/van-hoc-viet-nam/phe-binh/3817-tieu-thuyet-lich-su-viet-nam-duong-dai-phac-hoa-mot-so-xu-huong-chu-yeu.html)

Set-Cookie: ja_teline_ii_tpl=ja_teline_ii; expires=Fri, 21-Apr-2017 02:21:16 GMT; Max-Age=30672000; path=/

Server: Apache

Cache-Control: post-check=0, pre-check=0

P3P: CP="NOI ADM DEV PSAi COM NAV OUR OTRo STP IND DEM"


text: Cơ quan chủ quản: Công ty Cổ phần Quảng cáo Trực tuyến 24H Trụ sở: Tầng 12, Tòa nhà Geleximco, 36 Hoàng Cầu, Phường Ô Chợ Dừa, Quận Đống Đa, TP Hà Nội Tel: (84-4) 73 00 24 24 hoặc (84-4) 3512 1806 - Fax: (84-4) 3512 1804 VPĐD: Tầng 5 – Toà nhà Hải Âu - 39B Trường Sơn, P2, Q.Tân Bình, TP.Hồ Chí Minh Tel: (84-8) 73 00 24 24 hoặc (84-8) 3848 9845 - Fax: (84-8) 3848 6519 / Giấy phép số 2517/GP- TT ĐT ngày cấp 27/08/2013 SỞ THÔNG TIN VÀ TRUYỀN THÔNG HÀ NỘI. Chịu trách nhiệm xuất bản: Phan Minh Tâm.

markdown:
|
|![]()
## Tin tức, hình ảnh, video về chủ đề thuc an nhanh
Thứ Sáu, ngày 08/01/2016 14:27 PM (GMT+7)24H cập nhật thông tin mới nhất, nhanh nhất và đầy đủ nhất về chủ đề
thuc an nhanh. Mời các bạn đón đọc các bài viết về thuc an nhanh và chia sẻ thông tin thuc an nhanh trên 24H.
## Tin tức mới nhất về thuc an nhanh
## Tin tức khác về thuc an nhanh
|
|
Thông tin cần biết
Sự kiện tiêu điểm

WARC-Type: response

Content-Type: application/http; msgtype=response

Connection: close

X-Cache: QuickCache vv2.1.1rc1 - file

Cache-Control: public

Vary: Accept-Encoding,User-Agent

Content-Type: text/html; charset=Utf-8


text:
Liên hệ người đăng: ThueSach ( 4 năm 03 tháng 06 ngày )
ThueSach.vn - Thuê sách mướn sách Thảm Họa Tình - dịch vụ cho thuê sách, mướn sách chuyên nghiệp đầu tiên xuất hiện tại Việt Nam, được thành lập chỉ với một mục tiêu duy nhất là cho thuê sách. ThueSach.vn tự hào là nhà sách Việt online duy nhất không bán sách!
Thuê sách, mướn sách Thảm Họa Tình
Cuốn tiểu thuyết mới của nữ tác giả Rachel Gibson với tựa đề Thảm họa tình (tên tiếng Anh True Love and Other Disasters) sẽ chính thức lên kệ vào ngày 7/11 tới đây do Chibooks phát hành.
Link Nguồn : http://www.thuesach.vn/Sach-Tham-Hoa-Tinh-c4sc34b3172.html
Link Trang Chủ : http://www.thuesach.vn/
Giới Thiệu ThueSach.vn
Chúng tôi cũng từng là sinh viên, vì thế chúng tôi biết giá một quyển sách đối với sinh viên thì cao như thế nào và để mua được tất cả những quyển sách mà mình thích thì đó có thể là một số tiền không tưởng tượng nổi đối với một số bạn. Chúng tôi nghĩ rằng phải có cách nào đó tốt hơn cho vấn đề này, vì thế chúng tôi tạo ra ThueSach.VN để giúp bạn thỏa mãn đam mê đọc sách của mình.
ThueSach.VN là dịch vụ cho thuê sách, mướn sách chuyên nghiệp đầu tiên xuất hiện tại Việt Nam, được thành lập chỉ với một mục tiêu duy nhất là cho thuê sách. ThueSach.VN tự hào là nhà sách Việt online duy nhất không bán sách!
Khách hàng của ThueSach.VN sẽ không bao giờ phải trả phí cho việc vận chuyển giao và nhận sách. Chúng tôi sẽ chịu tất cả mọi chi phí vận chuyển để đưa sách đến tận ngay trước cửa nhà bạn và đương nhiên bạn cũng không phải trả phí vận chuyển khi chúng tôi đến nhận lại sách.
Với ThueSach.VN bạn có thể thoải mái tận hưởng quyển sách, thậm chí đọc lại nhiều lần mà không cần phải lo lắng gì về thời hạn trả sách. Không có bất cứ giới hạn thời gian nào, bạn có thể giữ sách trong bao lâu tùy thích.
ThueSach.VN sẽ giúp bạn tiết kiệm 70-80% số tiền bạn phải bỏ ra để mua một quyển sách. Thử tưởng tượng, nếu mỗi tháng bạn phải mua 5 quyển sách với giá khoảng 400.000đ (80 ngàn / cuốn) thì với ThueSach.VN bạn sẽ chỉ phải tốn 100.000đ và có thể tiết kiệm được 300.000đ. Vậy với 1 năm thì bạn sẽ tiết kiệm được bao nhiêu cho túi tiền của mình?
Cùng một số tiền bạn có thể đọc được nhiều sách hơn khi thuê, và khi sách được giao tới tận ngay trước cửa nhà bạn thì thậm chí bạn còn có nhiều thời gian hơn để đọc chúng mà không phải vất vả đi ra nhà sách. Trừ khi bạn là người thích sưu tầm sách, bạn không cần phải chất đầy trong nhà những quyển sách mà phần lớn chỉ đọc một đến hai lần rồi sau đó đặt chúng lên kệ và quên bẵng đi, điều đó thật là lãng phí!
•Giới hạn thời gian trả sách (Không bao giờ xảy ra với ThueSach.VN)
•Hết giờ làm việc! (Bạn đương nhiên không thể đến thư viện trong bộ đồ ngủ vào lúc 2 giờ sáng để chọn sách, nhưng với ThueSach.VN thì bạn chỉ cần mở máy tính)
•Vị trí, vị trí và vị trí (Ở đâu có thể gần hơn nhà của bạn nhỉ?)
•Hết sách, vui lòng chờ! (Chúng tôi mua rất nhiều quyển với mỗi tựa sách để hạn chế tối đa thời gian chờ đợi của bạn)
ThueSach.VN sẽ tuyển chọn những quyển sách hay nhất, hot nhất, được nhiều người quan tâm nhất và tổng hợp lại để bạn có thể dễ dàng tìm đọc mà không phải tốn nhiều thời gian sục sạo trên internet.
Xem Thêm :
Bảng Giá Thuê Sách : http://www.thuesach.vn/index.php?module=banggia
Hướng Dẫn Thuê Sách : http://www.thuesach.vn/index.php?module=huongdan
Những Câu HỏiThường Gặp : http://www.thuesach.vn/index.php?module=trogiup
Thuê Sách Chọn Lọc :
Danh Mục Sách :
Hạt Giống Tâm Hồn : http://www.thuesach.vn/Tu-Sach-Viet-Hat-Giong-Tam-Hon-c1.html
Hoàn Thiện Bản Thân : http://www.thuesach.vn/Tu-Sach-Viet-Hoan-Thien-Ban-Than-c2.html
Kinh Tế Kinh Doanh : http://www.thuesach.vn/Tu-Sach-Viet-Kinh-Te-Kinh-Doanh-c3.html
Văn Học Việt Nam : http://www.thuesach.vn/Tu-Sach-Viet-Van-Hoc-Viet-Nam-c5.html
Văn Học Nước Ngoài : http://www.thuesach.vn/Tu-Sach-Viet-Van-Hoc-Nuoc-Ngoai-c4.html
---------------------------------------------------------------------------------------------------------------
Công ty TNHH VieStar Inc
Địa chỉ: tòa nhà SaiGon trade Center - 37 Tôn Đức Thắng, Phường Bến Nghé, Quận 1, tpHCM
Website: www.ThueSach.vn - Điện thoại: (08) 3510.1000
---------------------------------------------------------------------------------------------------------------
65.000 VNĐ
70.000 VNĐ
95.000 VNĐ
125.000 VNĐ
70.000 VNĐ
25.000 đ
20.000 đ
15.000 đ
15.000 đ
25.000 đ
65.000 đ
70.000 đ
95.000 đ
125.000 đ
70.000 đ
Thỏa thuận...
119.000 đ
395.000 đ
450.000 đ
350.009 đ
325.000 đ
335.000 đ
220.000 đ
85.000 đ
70.000 đ
335.000 đ
150.000 đ
495.000 đ
295.000 đ
Thỏa thuận...

markdown:
####
Sản phẩm có thể bạn thích
[ Xem thêm tại mục ](/701/sach.html) **Sách** **Sách**
|
|Giá sản phẩm : |
|
15.000 đ
/tháng
Nếu tin rao có nhiều sản phẩm,giá sẽ tùy thuộc vào SP cụ thể
Liên hệ người đăng:
**ThueSach** ( 4 năm 03 tháng 06 ngày )
ThueSach.vn - Thuê sách mướn sách Thảm Họa Tình - dịch vụ cho thuê sách, mướn sách
**chuyên nghiệp đầu tiên** xuất hiện **tại Việt Nam**, được thành lập chỉ với **một mục tiêu duy nhất** là cho **thuê sách**. ThueSach.vn tự hào là nhà sách Việt online duy nhất **không bán sách!** **Thuê sách, mướn sách Thảm Họa Tình**
Cuốn tiểu thuyết mới của nữ tác giả Rachel Gibson với tựa đề Thảm họa tình (tên tiếng Anh True Love and Other Disasters) sẽ chính thức lên kệ vào ngày 7/11 tới đây do Chibooks phát hành.
** : Link Nguồn** ** : Link Trang Chủ** **Giới Thiệu ThueSach.vn**
Chúng tôi cũng từng là sinh viên, vì thế chúng tôi biết
**giá một quyển sách** đối với sinh viên thì **cao như thế nào** và để mua được tất cả những quyển sách mà mình thích thì đó có thể là **một số tiền không tưởng tượng nổi** đối với một số bạn. Chúng tôi nghĩ rằng phải có cách nào đó tốt hơn cho vấn đề này, vì thế chúng tôi tạo ra **ThueSach.VN** để giúp bạn **thỏa mãn đam mê** đọc sách của mình. **ThueSach.VN** là dịch vụ cho thuê sách, mướn sách **chuyên nghiệp đầu tiên** xuất hiện **tại Việt Nam**, được thành lập chỉ với **một mục tiêu duy nhất** là cho **thuê sách**. **ThueSach.VN** tự hào là nhà sách Việt online duy nhất **không bán sách!**
Khách hàng của
**ThueSach.VN** sẽ **không bao giờ** phải **trả phí** cho việc **vận chuyển** giao và nhận sách. Chúng tôi sẽ chịu **tất cả mọi chi phí vận chuyển** để đưa sách đến tận **ngay trước cửa** nhà bạn và đương nhiên bạn cũng không phải trả phí vận chuyển khi chúng tôi đến nhận lại sách.
Với
**ThueSach.VN** bạn có thể **thoải mái tận hưởng** quyển sách, thậm chí **đọc lại nhiều lần** mà không cần phải lo lắng gì về thời hạn trả sách. **Không có bất cứ giới hạn thời gian** nào, bạn có thể giữ sách trong **bao lâu tùy thích**. **ThueSach.VN** sẽ giúp bạn **tiết kiệm 70-80%** số tiền bạn phải bỏ ra để mua một quyển sách. Thử tưởng tượng, nếu mỗi tháng bạn phải mua 5 quyển sách với giá khoảng 400.000đ (80 ngàn / cuốn) thì với **ThueSach.VN** bạn sẽ **chỉ phải tốn 100.000đ** và có thể **tiết kiệm được 300.000đ**. Vậy với 1 năm thì bạn sẽ tiết kiệm được bao nhiêu cho túi tiền của mình?
Cùng một số tiền bạn có thể
**đọc được nhiều sách hơn** khi thuê, và khi sách được giao tới tận ngay trước cửa nhà bạn thì thậm chí bạn còn có nhiều thời gian hơn để đọc chúng mà **không phải vất vả** đi ra nhà sách. Trừ khi bạn là người thích sưu tầm sách, bạn không cần phải **chất đầy trong nhà** những quyển sách mà phần lớn **chỉ đọc một đến hai lần** rồi sau đó đặt chúng lên kệ và quên bẵng đi, điều đó thật là **lãng phí!**
•Giới hạn thời gian trả sách (
**Không bao giờ** xảy ra với **ThueSach.VN**)
•Hết giờ làm việc! (Bạn đương nhiên không thể đến thư viện trong
**bộ đồ ngủ** vào **lúc 2 giờ sáng** để chọn sách, nhưng với **ThueSach.VN** thì bạn chỉ cần mở máy tính)
•Vị trí, vị trí và vị trí (
**Ở đâu có thể gần hơn nhà** của bạn nhỉ?)
•Hết sách, vui lòng chờ! (Chúng tôi mua
**rất nhiều quyển** với **mỗi tựa sách** để hạn chế tối đa thời gian chờ đợi của bạn) **ThueSach.VN** sẽ **tuyển chọn** những quyển sách hay nhất, hot nhất, được nhiều người quan tâm nhất và **tổng hợp lại** để bạn có thể **dễ dàng tìm đọc** mà không phải tốn nhiều thời gian sục sạo trên internet. **Xem Thêm** : **Bảng Giá Thuê Sách :** [http://www.thuesach.vn/index.php?module=banggia](http://www.thuesach.vn/index.php?module=banggia) **Hướng Dẫn Thuê Sách :** [http://www.thuesach.vn/index.php?module=huongdan](http://www.thuesach.vn/index.php?module=huongdan) **Những Câu HỏiThường Gặp :** [http://www.thuesach.vn/index.php?module=trogiup](http://www.thuesach.vn/index.php?module=trogiup) **Thuê Sách Chọn Lọc :** **Danh Mục Sách** : **Hạt Giống Tâm Hồn** : [http://www.thuesach.vn/Tu-Sach-Viet-Hat-Giong-Tam-Hon-c1.html](http://www.thuesach.vn/Tu-Sach-Viet-Hat-Giong-Tam-Hon-c1.html) **Hoàn Thiện Bản Thân :** [http://www.thuesach.vn/Tu-Sach-Viet-Hoan-Thien-Ban-Than-c2.html](http://www.thuesach.vn/Tu-Sach-Viet-Hoan-Thien-Ban-Than-c2.html) **Kinh Tế Kinh Doanh :** [http://www.thuesach.vn/Tu-Sach-Viet-Kinh-Te-Kinh-Doanh-c3.html](http://www.thuesach.vn/Tu-Sach-Viet-Kinh-Te-Kinh-Doanh-c3.html) **Văn Học Việt Nam :** [http://www.thuesach.vn/Tu-Sach-Viet-Van-Hoc-Viet-Nam-c5.html](http://www.thuesach.vn/Tu-Sach-Viet-Van-Hoc-Viet-Nam-c5.html) **Văn Học Nước Ngoài :** [http://www.thuesach.vn/Tu-Sach-Viet-Van-Hoc-Nuoc-Ngoai-c4.html](http://www.thuesach.vn/Tu-Sach-Viet-Van-Hoc-Nuoc-Ngoai-c4.html)
---------------------------------------------------------------------------------------------------------------
**Công ty TNHH VieStar Inc** **Địa chỉ:** tòa nhà SaiGon trade Center - 37 Tôn Đức Thắng, Phường Bến Nghé, Quận 1, tpHCM **Website:** [www.ThueSach.vn](http://www.thuesach.vn/) - **Điện thoại:** **(08) 3510.1000**
---------------------------------------------------------------------------------------------------------------
65.000 VNĐ
70.000 VNĐ
95.000 VNĐ
125.000 VNĐ
70.000 VNĐ
25.000 đ
20.000 đ
15.000 đ
15.000 đ
25.000 đ
65.000 đ
70.000 đ
95.000 đ
125.000 đ
70.000 đ
Thỏa thuận...
119.000 đ
395.000 đ
450.000 đ
350.009 đ
325.000 đ
335.000 đ
220.000 đ
85.000 đ
70.000 đ
335.000 đ
150.000 đ
495.000 đ
295.000 đ
Thỏa thuận...

Set-Cookie: u_nologin_id=2669508669; expires=Tue, 09-Aug-2016 02:25:37 GMT; path=/; httponly

Pragma: no-cache

Cache-Control: no-store, no-cache, must-revalidate, post-check=0, pre-check=0

Vary: Accept-Encoding

Content-Type: text/html; charset=UTF-8


text:
- phát âm compact disc Phát âm của incazzata (Nữ từ Hoa Kỳ)
- phát âm compact disc Phát âm của x_WoofyWoo_x (Nữ từ Vương quốc Liên hiệp Anh và Bắc Ireland)
- phát âm compact disc Phát âm của quentindevintino (Nam từ Canada)
- phát âm compact disc Phát âm của TomCatMD (Nam từ Hoa Kỳ)
Bạn có thể làm tốt hơn? bằng giọng khác? Phát âm compact disc trong Tiếng Anh

markdown:
*compact disc phát âm trong* [Tiếng Anh](http://vi.forvo.com/languages/en/)[en]
-
[phát âm compact disc](http://vi.forvo.com/word/compact_disc/)Phát âm của [incazzata](javascript:;)(Nữ từ Hoa Kỳ)
-
[phát âm compact disc](http://vi.forvo.com/word/compact_disc/)Phát âm của [x_WoofyWoo_x](javascript:;)(Nữ từ Vương quốc Liên hiệp Anh và Bắc Ireland)
-
[phát âm compact disc](http://vi.forvo.com/word/compact_disc/)Phát âm của [quentindevintino](javascript:;)(Nam từ Canada)
-
[phát âm compact disc](http://vi.forvo.com/word/compact_disc/)Phát âm của [TomCatMD](javascript:;)(Nam từ Hoa Kỳ)
Bạn có thể làm tốt hơn? bằng giọng khác?
[Phát âm compact disc trong Tiếng Anh](javascript:;)

WARC-Truncated: length

Set-Cookie: forvo_cookies=1; expires=Mon, 01-May-2017 02:23:17 GMT; Max-Age=31536000; path=/; domain=.forvo.com


text:
Vui lòng cho biết email của bạn để nhận Từ vựng của Urban mỗi sáng nhé!
Địa chỉ daily@urbandictionary.com sẽ gửi thư cho bạn. Chúng tôi cam kết sẽ không để xảy ra tình trạng gửi thư rác vào hộp mail của bạn.

X-Content-Type-Options: nosniff

Cache-Control: max-age=3600, public

Via: 1.1 varnish

X-Cache: MISS

Server: Cowboy

X-Frame-Options: SAMEORIGIN

X-Xss-Protection: 1; mode=block

Accept-Ranges: bytes

Content-Type: text/html; charset=utf-8


text:
¯\_(ツ)_/¯
There aren't any definitions for why can't arthur blank own da damn team yet.
Can you define it?
There aren't any definitions for why can't arthur blank own da damn team yet.
Can you define it?
Vui lòng cho biết email của bạn để nhận Từ vựng của Urban mỗi sáng nhé!
Địa chỉ daily@urbandictionary.com sẽ gửi thư cho bạn. Chúng tôi cam kết sẽ không để xảy ra tình trạng gửi thư rác vào hộp mail của bạn.×

markdown:
¯\_(ツ)_/¯
There aren't any definitions for
*why can't arthur blank own da damn team* yet.
Can you define it?
There aren't any definitions for
*why can't arthur blank own da damn team* yet.
Can you define it?
Vui lòng cho biết email của bạn để nhận
**Từ vựng của Urban** mỗi sáng nhé!
Địa chỉ daily@urbandictionary.com sẽ gửi thư cho bạn. Chúng tôi cam kết sẽ không để xảy ra tình trạng gửi thư rác vào hộp mail của bạn.


text:
Sign in to post new definitions, images, and sounds and create lists of favorites.
Sign in to post new definitions, images, and sounds and create lists of favorites.
Vui lòng cho biết email của bạn để nhận Từ vựng của Urban mỗi sáng nhé!
Địa chỉ daily@urbandictionary.com sẽ gửi thư cho bạn. Chúng tôi cam kết sẽ không để xảy ra tình trạng gửi thư rác vào hộp mail của bạn.×

markdown:
Sign in to
**post new definitions, images, and sounds** and create lists of favorites.
Sign in to
**post new definitions, images, and sounds** and create lists of favorites.
Vui lòng cho biết email của bạn để nhận
**Từ vựng của Urban** mỗi sáng nhé!
Địa chỉ daily@urbandictionary.com sẽ gửi thư cho bạn. Chúng tôi cam kết sẽ không để xảy ra tình trạng gửi thư rác vào hộp mail của bạn.

Cache-Control: max-age=0, private, must-revalidate