text:
Hóa học
Hóa học, một nhánh của khoa học tự nhiên, là ngành nghiên cứu về thành phần, cấu trúc, tính chất, và sự thay đổi của vật chất.[1][2] Hóa học nói về các nguyên tố, hợp chất, nguyên tử, phân tử, và các phản ứng hóa học xảy ra giữa những thành phần đó.
Hóa học đôi khi được gọi là "khoa học trung tâm" vì nó là cầu nối các ngành khoa học tự nhiên khác như vật lý học, địa chất học và sinh học.[3][4]
Mục lục
- 1 Lịch sử
- 2 Tầm quan trọng
- 3 Phân ngành
- 4 Khái niệm quan trọng
- 5 Xem thêm
- 6 Chú thích
- 7 Tham khảo
- 8 Liên kết ngoài
Lịch sử[sửa | sửa mã nguồn]
Hóa học phát triển từ giả kim thuật, đã được thực hành từ hàng ngàn năm trước như ở Trung Hoa, Châu Âu và Ấn Độ.
Khoa giả kim thuật nghiên cứu về vật chất, nhưng thế giới của những nhà giả kim thuật đều dựa trên kinh nghiệm thực tế và công thức bắt nguồn từ thực hành chứ không dựa vào những nghiên cứu khoa học. Mục đích của họ là một chất gọi là "Hòn đá phù thủy" dùng để biến đổi những chất như chì thành vàng. Các nhà giả kim thuật đã tiến hành rất nhiều thí nghiệm để tìm ra chất này và qua đó họ đã phát triển nhiều dụng cụ mà ngày nay vẫn còn được sử dụng trong kỹ thuật hóa học.
Tuy nhiên, không một nhà giả kim thuật nào tìm ra được hòn đá phù thủy và trong thế kỷ thứ 17, các phương pháp làm việc của khoa giả kim thuật được thay đổi bằng những phương pháp khoa học. Một phần kiến thức của các nhà giả kim thuật đang được sử dụng bởi các nhà hóa học, những người làm việc dựa vào kết luận hợp lý dựa trên những gì mà họ quan sát được chứ không dựa vào ý nghĩ biến hóa chì thành vàng.
Thuật ngữ 'Hóa học' có nguồn gốc từ tiếng Hy Lạp χημεία chimeía (nghệ thuật về kim loại). Phát âm của từ mang nghĩa Hóa học được sử dụng ngày nay có lẽ lần đầu tiên được sử dụng bởi Johann Joachim Lange khoảng năm 1750-1753[5].
Lịch sử của hóa học có thể được coi như bắt đầu từ lúc Robert Boyle tách hóa học từ khoa giả kim thuật trong tác phẩm The Skeptical Chemist (Nhà hóa học hoài nghi) vào năm 1661 nhưng thường được đánh dấu bằng ngày Antoine Lavoisier tìm ra khí ôxy vào năm 1783.
Hóa học có bước phát triển mạnh và phân hoá vào thế kỷ 19. Những nghiên cứu của Justus von Liebig về tác động của phân bón đã thành lập ra ngành Hóa nông nghiệp và cung cấp nhiều nhận thức cho ngành hóa vô cơ. Cuộc tìm kiếm một hóa chất tổng hợp thay thế cho chất màu indigo dùng để nhuộm vải là bước khởi đầu của những phát triển vượt bậc cho ngành hóa hữu cơ và dược. Một đỉnh cao trong sự phát triển của ngành hóa học chính là phát minh bảng tuần hoàn nguyên tố của Dmitri Ivanovich Mendeleev và Lothar Meyer. Mendelev đã sử dụng quy luật của bảng tuần hoàn để tiên đoán trước sự tồn tại và tính chất của các nguyên tố germanium, gallium và scandium vào năm 1870. Gallium được tìm thấy vào năm 1875 và có những tính chất như Mendeleev đã tiên đoán trước.
Nghiên cứu trong hóa học đã phát triển trong thời kỳ chuyển tiếp sang thế kỷ 20 đến mức các nghiên cứu sâu về cấu tạo nguyên tử đã không còn là lãnh vực của hóa học nữa mà thuộc về vật lý nguyên tử hay vật lý hạt nhân. Mặc dù vậy, các công trình nghiên cứu này đã mang lại nhiều nhận thức quan trọng về bản chất của sự biến đổi chất hóa học và của các liên kết hóa học. Các động lực quan trọng khác bắt nguồn từ những khám phá trong vật lý lượng tử thông qua mô hình quỹ đạo điện tử.
Tầm quan trọng[sửa | sửa mã nguồn]
Đời sống[sửa | sửa mã nguồn]
Phản ứng hóa học xảy ra trong cuộc sống hằng ngày thí dụ như trong lúc nấu ăn, làm bánh hay rán mà trong đó các biến đổi chất xảy ra một cách rất phức tạp đã góp phần tạo nên hương vị đặc trưng cho món ăn. Thêm vào đó thức ăn được phân tách ra thành các thành phần riêng biệt và cũng được biến đổi thành năng lượng
Liên hệ với khoa học khác[sửa | sửa mã nguồn]
Hóa học nghiên cứu về tính chất của các nguyên tố và hợp chất, về các biến đổi có thể có từ một chất này sang một chất khác, tiên đoán trước tính chất của những hợp chất chưa biết đến cho tới nay, cung cấp các phương pháp để tổng hợp những hợp chất mới và các phương pháp đo lường hay phân tích để tìm các thành phần hóa học trong những mẫu thử nghiệm.
Mặc dù tất cả các chất đều được cấu tạo từ một số loại "đá xây dựng" tương đối ít, tức là từ khoảng 80 đến 100 nguyên tố trong số 118 nguyên tố được biết đến nhưng sự kết hợp và sắp xếp khác nhau của các nguyên tố đã mang lại đến vài triệu hợp chất khác nhau, những hợp chất mà đã tạo nên các loại vật chất khác nhau như nước, cát (chất), mô sinh vật và mô thực vật. Thành phần của các nguyên tố quyết định các tính chất vật lý và hóa học của các chất và làm cho hóa học trở thành một bộ môn khoa học rộng lớn.
Cũng như trong các bộ môn khoa học tự nhiên khác, thí nghiệm trong hóa học là cột trụ chính. Thông qua thí nghiệm, các lý thuyết về cách biến đổi từ một chất này sang một chất khác được phác thảo, kiểm nghiệm, mở rộng và khi cần thiết thì cũng được phủ nhận.
Tiến bộ trong các chuyên ngành khác nhau của hóa học thường là các điều kiện tiên quyết không thể thiếu cho những nhận thức mới trong các bộ môn khoa học khác, đặc biệt là trong các lãnh vực của sinh học và y học, cũng như trong lãnh vực của vật lý (thí dụ như việc chế tạo các chất siêu dẫn mới). Hóa sinh, một chuyên ngành rộng lớn, đã được thành lập tại nơi giao tiếp giữa hóa học và sinh vật học và là một chuyên ngành không thể thiếu được khi muốn hiểu về các quá trình trong sự sống, các quá trình mà có liên hệ trực tiếp và không thể tách rời được với sự biến đổi chất.
Đối với y học thì hóa học không thể thiếu được trong cuộc tìm kiếm những thuốc trị bệnh mới và trong việc sản xuất các dược phẩm. Các kỹ sư thường tìm kiếm vật liệu chuyên dùng tùy theo ứng dụng (vật liệu nhẹ trong chế tạo máy bay, vật liệu xây dựng chịu lực và bền vững, các chất bán dẫn đặc biệt tinh khiết,...). Ở đây bộ môn khoa học vật liệu đã phát triển như là nơi giao tiếp giữa hóa học và kỹ thuật.
Trong công nghiệp[sửa | sửa mã nguồn]
Công nghiệp hóa học là một ngành kinh tế rất quan trọng. Công nghiệp hóa học sản xuất các hóa chất cơ bản như axít sunfuric hay amoniac, thường là nhiều triệu tấn hằng năm, cho sản xuất phân bón và chất dẻo và các mặt khác của đời sống và sản xuất công nghiệp. Mặt khác, ngành công nghiệp hóa học cũng sản xuất rất nhiều hợp chất phức tạp, đặc biệt là dược phẩm. Nếu không có các hóa chất được sản xuất trong công nghiệp thì cũng không thể nào sản xuất máy tính hay nhiên liệu và chất bôi trơn cho công nghiệp ô tô.
Phân ngành[sửa | sửa mã nguồn]
Hóa học được chia ra theo loại chất nghiên cứu mà quan trọng nhất là cách chia truyền thống ra làm Hóa hữu cơ (Hóa học nghiên cứu về những hợp chất của cacbon) và Hóa vô cơ (Hóa học của những nguyên tố và hợp chất không có chuỗi cacbon).
Một cách chia khác là chia Hóa học theo mục tiêu thành Hóa phân tích (phân chia những hợp chất) và Hóa tổng hợp (tạo thành những hợp chất mới).
Một số chuyên ngành quan trọng khác của Hóa học là: Hóa sinh, Hóa-Lý, Hóa lý thuyết bao gồm ngành Hóa lượng tử, Hóa thực phẩm, Hóa lập thể, và Hóa dầu.
Khái niệm quan trọng[sửa | sửa mã nguồn]
Mô hình hiện tại về cấu trúc nguyên tử là mô hình cơ học lượng tử.[6] Hóa học truyền thống bắt đầu với sự nghiên cứu về các hạt cơ bản, nguyên tử, phân tử,[7] hợp chất, kim loại, tinh thể và các tập hợp vật chất khác. Loại vật chất này có thể nghiên cứu ở dạng rắn, lỏng hoặc khí ở dạng riêng biệt hoặc kết hợp. Tương tác hóa học, phản ứng và biến đổi được nghiên cứu trong hóa học thường là kết quả của sự tương tác giữa các nguyên tử làm sắp xếp lại các liên kết hóa học giữ các nguyên tử đi cùng nhau.
Phản ứng hóa học là một dạng biến đổi của một số chất thành một hoặc nhiều chất khác.[8] Nền tảng của biến đổi hóa học là tái sắp xếp các electron trong các liên kết hóa học giữa các nguyên tử. Nó có thể được biểu diễn bằng phương trình hóa học. Số nguyên tử bên phải và trái của phương trình biến đổi hóa học là bằng nhau. Tùy loại phản ứng hóa học, một chất có thể diễn ra và năng lượng thay đổi kèm theo tuân thủ theo các nguyên tắc nhất định được gọi là các quy luận hóa học.
Năng lượng và entropy là yếu tố quan trọng không thay đổi trong hầy hết các nghiên cứu hóa học. Các chất hóa học được phân loại theo cấu trúc, pha cũng như thành phần hóa học. Các chất này được phân tích bằng các công cụ của hóa phân tích, như quang phổ và sắc ký. Các nhà khoa học nghiên cứu liên quan đến hóa học được gọi là nhà hóa học.[9] Hầu hết các nhà hóa học chuyên nghiên cứu về một hoặc nhiều lĩnh vực. Nhiều khái niệm quan trọng trong nghiên cứu hóa học như:[10]
Thuật ngữ[sửa | sửa mã nguồn]
Bài chính: Thuật ngữ hóa
Thuật ngữ là cách đặt tên rõ ràng cho các hợp chất. Các hợp chất hữu cơ có tên theo thuật ngữ hữu cơ, và các hợp chất vô cơ có tên theo thuật ngữ vô cơ.
Nguyên tử[sửa | sửa mã nguồn]
Bài chính: Nguyên tử
Nguyên tử là thành phần nhỏ nhất trong hóa học. Nó được xem là nhỏ nhất vì đối với hóa học, nguyên tử không thể bị chia nhỏ hơn được nữa. Nguyên tử bao gồm hơn 100 nguyên tử các loại.
Nguyên tố[sửa | sửa mã nguồn]
Bài chính: Nguyên tố.
Nguyên tố là tập hợp những nguyên tử đồng vị, có cùng số proton nhưng khác số nơtron. Có khoảng 110 nguyên tố hóa học, số thứ tự nguyên tố trong bảng tuần hoàn chính là số hạt proton trong hạt nhân nguyên tử. Ví dụ: nguyên tố Hydrô là tập hợp 3 loại đồng vị của nguyên tử hydrô gồm các nguyên tử có 1 proton trong hạt nhân và những nguyên tử có 92 proton trong hạt nhân thuộc nguyên tố urani.
Hợp chất[sửa | sửa mã nguồn]
Bài chính: Hợp chất hóa học.
Một hợp chất trong hóa học là một chất có tỷ lệ cố định của các nguyên tố cấu thành và có một cấu tạo nhất định quyết định các tính chất hóa học. Thí dụ như nước là một hợp chất có hiđrô và ôxy với tỷ lệ 2:1. Các hợp chất được tạo thành và biến đổi thông qua các phản ứng hóa học.
Phân tử[sửa | sửa mã nguồn]
Bài chính: Phân tử.
Phân tử là phần nhỏ nhất không thể chia cắt được nữa của một hợp chất tinh khiết mà vẫn giữ được các tính chất hóa học đồng nhất. Một phân tử chứa đựng 2 hay nhiều nguyên tử liên kết với nhau. Phân tử biểu hiện sự liên kết của nguyên tử.
Ion[sửa | sửa mã nguồn]
Bài chính: Ion.
Ion là một chất có tích điện hay một nguyên tử hay phân tử đã mất đi hay có thêm một điện tử. Cation tích điện dương (thí dụ như cation của natri Na+) và anion tích điện âm (thí dụ clorua Cl-) tạo thành muối trung tính (thí dụ như natri clorua). Hyđroxyt (OH-) hay phosphat (PO43-) là các thí dụ cho ion nhiều nguyên tử không bị chia cắt trong các phản ứng axít-bazơ.
Liên kết hóa học[sửa | sửa mã nguồn]
Bài chính: Liên kết hóa học.
Liên kết hóa học là liên kết giữa các nguyên tử trong phân tử hay trong tinh thể. Trong nhiều hợp chất đơn giản, thuyết liên kết hóa trị và khái niệm về số ôxi hóa có thể được ứng dụng để tiên đoán rất nhiều cấu trúc của ion. Tuy nhiên Thuyết liên kết hóa trị không giải thích được cấu tạo của các hợp chất phức tạp hơn như các hợp chất phức của kim loại và người ta phải cần đến các lý thuyết khác dựa trên cơ sở của hóa lượng tử như thuyết quỹ đạo phân tử.
Trạng thái vật chất[sửa | sửa mã nguồn]
Bài chính: Trạng thái vật chất.
Trong vật lý và hóa học, một trạng thái vật chất, hay một pha của vật chất, là một tập hợp các điều kiện vật lý và hóa học mà ở đó vật chất có các tính chất lý hóa đồng nhất.
Phản ứng hóa học[sửa | sửa mã nguồn]
Bài chính: Phản ứng hóa học.
Phản ứng hóa học là các biến đổi trong cấu trúc của các phân tử. Trong phản ứng hóa học các phân tử liên kết với nhau tạo thành các phân tử lớn hơn hay bị phá vỡ ra thành 2 hay nhiều phân tử nhỏ hơn. Các phản ứng hóa học thường bao hàm việc tạo thành hay phá vỡ các liên kết hóa học.
Hóa lượng tử[sửa | sửa mã nguồn]
Bài chính: Hóa lượng tử.
Hóa lượng tử miêu tả vật chất trong thế giới hóa học trên cơ sở của Cơ học lượng tử. Về nguyên tắc có thể dùng lý thuyết này để miêu tả tất cả các hệ thống hóa học. Tuy nhiên, do sự phức tạp của việc giải Phương trình Schrödinger của Cơ học lượng tử, chỉ một số ít các hệ phân tử, nguyên tử đơn giải được nghiên cứu chi tiết. Các hệ thống phức tạp hơn được nghiên cứu qua việc giải gần đúng với các giả thiết điều kiện biên tối giản của phương trình sóng Schrodinger.
Các định luật[sửa | sửa mã nguồn]
Khái niệm cơ bản nhất trong hóa học là định luật bảo toàn khối lượng (không có thay đổi về số lượng của vật chất trong một phản ứng hóa học). Vật lý hiện đại đã chỉ ra rằng chính năng lượng mới được bảo toàn và đồng thời năng lượng và khối lượng có liên hệ trực tiếp với nhau, một thuyết quan trọng trong ngành hóa hạt nhân. Định luật bảo toàn năng lượng cũng là định luật cơ sở của nhiều lý thuyết quan trọng khác của cân bằng hóa học, nhiệt động lực học và động lực học hóa học
Các định luật khác của hóa học phát sinh từ định luật bảo toàn khối lượng. Định luật tỷ lệ xác định của Joseph Proust cho rằng các hóa chất tinh khiết được cấu tạo từ nguyên tử của các nguyên tố với một công thức cố định. Định luật tỷ lệ bội số của John Dalton cho rằng các nguyên tử của một nguyên tố này hiện diện trong chất với một tỷ lệ nhất định là các số nguyên nhỏ nhất (thí dụ O và H tồn tại trong phân tử nước theo tỷ lệ 1:2).
Các định luật hiện đại của hóa học định nghĩa mối quan hệ giữa năng lượng và sự biến đổi.
- Sự biến đổi từ cấu trúc này sang cấu trúc khác cần dùng đến năng lượng để vượt qua rào cản năng lượng, Hóa học gọi là Hàng rào thế năng hay Năng lượng hoạt hóa. Năng lượng cần dùng này có thể là năng lượng nội tại bên trong của chính các phân tử hay từ một nguồn bên ngoài. Tốc độ của sự biến đổi phụ thuộc nhiều vào Năng lượng hoạt hóa. Năng lượng hoạt hóa càng cao thì sự biến đổi xảy ra càng chậm vào ngược lại.
- Định đề Hammond-Leffler cho rằng cấu trúc của các phân tử tại trạng thái chuyển tiếp trong các phản ứng hóa học sẽ tương tự với sản phẩm hay hóa chất khởi đầu có năng lượng bên trong gần giống nhất.
- Tất cả các quy trình hóa học đều có thể đảo ngược được mặc dù một vài quy trình cần nhiều năng lượng đến mức về cơ bản chúng không đảo ngược được.
- Sự cân bằng hóa học là một trạng thái mà ở đó vận tốc của quá trình biến đổi thuận bằng với vận tốc của quá trình đảo ngược, nghĩa là vận tốc sinh ra một chất cân bằng với vận tốc của quá trình làm tiêu hao chất đó thành các sản phẩm ban đầu. Nếu có một sự tác động làm phá vỡ cân bằng này, thì sự biến đổi sẽ được thực hiện theo hướng chống lại sự thay đổi này nhằm thiết lập một cân bằng hóa học mới.
Xem thêm[sửa | sửa mã nguồn]
Chú thích[sửa | sửa mã nguồn]
- ^ “What is Chemistry?”. Chemweb.ucc.ie. Truy cập ngày 12 tháng 6 năm 2011.
- ^ Chemistry. (n.d.). Merriam-Webster's Medical Dictionary. Truy cập ngày 19 tháng 8 năm 2007.
- ^ Theodore L. Brown, H. Eugene Lemay, Bruce Edward Bursten, H. Lemay. Chemistry: The Central Science. Prentice Hall; 8 edition (1999). ISBN 0-13-010310-1. Pages 3–4.
- ^ Chemistry is seen as occupying an intermediate position in a hierarchy of the sciences by "reductive level" between physics and biology. See Carsten Reinhardt. Chemical Sciences in the 20th Century: Bridging Boundaries. Wiley-VCH, 2001. ISBN 3-527-30271-9. Pages 1–2.
- ^ Hans Schimank: „Der Chemiker im Wandel der Zeiten", Verlag Chemie, Weinheim 1972, S. 214
- ^ “chemical bonding”. Britannica. Encyclopædia Britannica. Truy cập ngày 1 tháng 11 năm 2012.
- ^ Matter: Atoms from Democritus to Dalton by Anthony Carpi, Ph.D.
- ^ IUPAC Gold Book Definition
- ^ “California Occupational Guide Number 22: Chemists”. Calmis.ca.gov. 29 tháng 10 năm 1999. Truy cập ngày 12 tháng 6 năm 2011.
- ^ “General Chemistry Online - Companion Notes: Matter”. Antoine.frostburg.edu. Truy cập ngày 12 tháng 6 năm 2011.
Tham khảo[sửa | sửa mã nguồn]
(bằng tiếng Việt)
- Hóa học cho mọi người - mọi nhà: Trọn bộ 4 tập. B.Đ. Stêrin, L.IU Alikberôva; Người dịch: Nguyễn Thị Quyên. NXB Khoa học và Kỹ thuật, 2000
Liên kết ngoài[sửa | sửa mã nguồn]
- Hoá học tại Từ điển bách khoa Việt Nam
- Chemistry tại Encyclopædia Britannica (tiếng Anh)
- Hóa Học Ngày Nay (Website thông tin cập nhật về các lĩnh vực Hóa học)
- Hóa Học & Ứng Dụng (Website thông tin cập nhật về các lĩnh vực Hóa học - Hội ngộ trái tim người yêu hóa học)
- Tài liệu học tập và nghiên cứu hóa học

markdown:
# Hóa học
![ ](//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/e/e1/Chemicals_in_flasks.jpg/220px-Chemicals_in_flasks.jpg)
![ ](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/e/e1/Chemicals_in_flasks.jpg/220px-Chemicals_in_flasks.jpg)
[ammonium hydroxide](/w/index.php?title=Ammonium_hydroxide&action=edit&redlink=1)và [nitric acid](/w/index.php?title=Nitric_acid&action=edit&redlink=1)) phát sáng với những màu khác nhau. **Hóa học**, một nhánh của [khoa học tự nhiên](/wiki/Khoa_h%E1%BB%8Dc_t%E1%BB%B1_nhi%C3%AAn), là ngành nghiên cứu về thành phần, cấu trúc, tính chất, và sự thay đổi của [vật chất](/wiki/V%E1%BA%ADt_ch%E1%BA%A5t). [[1]](#cite_note-definition-1) Hóa học nói về các [2] [nguyên tố](/wiki/Nguy%C3%AAn_t%E1%BB%91), [hợp chất](/wiki/H%E1%BB%A3p_ch%E1%BA%A5t), [nguyên tử](/wiki/Nguy%C3%AAn_t%E1%BB%AD), [phân tử](/wiki/Ph%C3%A2n_t%E1%BB%AD), và các [phản ứng hóa học](/wiki/Ph%E1%BA%A3n_%E1%BB%A9ng_h%C3%B3a_h%E1%BB%8Dc)xảy ra giữa những thành phần đó.
Hóa học đôi khi được gọi là "khoa học trung tâm" vì nó là cầu nối các ngành khoa học tự nhiên khác như
[vật lý học](/wiki/V%E1%BA%ADt_l%C3%BD_h%E1%BB%8Dc), [địa chất học](/wiki/%C4%90%E1%BB%8Ba_ch%E1%BA%A5t_h%E1%BB%8Dc) và [sinh học](/wiki/Sinh_h%E1%BB%8Dc). [[3]](#cite_note-3) [[4]](#cite_note-4)
## Mục lục
[1 Lịch sử](#L.E1.BB.8Bch_s.E1.BB.AD) [2 Tầm quan trọng](#T.E1.BA.A7m_quan_tr.E1.BB.8Dng) [3 Phân ngành](#Ph.C3.A2n_ng.C3.A0nh) [4 Khái niệm quan trọng](#Kh.C3.A1i_ni.E1.BB.87m_quan_tr.E1.BB.8Dng) [5 Xem thêm](#Xem_th.C3.AAm) [6 Chú thích](#Ch.C3.BA_th.C3.ADch) [7 Tham khảo](#Tham_kh.E1.BA.A3o) [8 Liên kết ngoài](#Li.C3.AAn_k.E1.BA.BFt_ngo.C3.A0i)
## Lịch sử[
[sửa](/w/index.php?title=H%C3%B3a_h%E1%BB%8Dc&veaction=edit&vesection=1) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=H%C3%B3a_h%E1%BB%8Dc&action=edit§ion=1)]
Hóa học phát triển từ
[giả kim thuật](/wiki/Gi%E1%BA%A3_kim_thu%E1%BA%ADt), đã được thực hành từ hàng ngàn năm trước như ở [Trung Hoa](/wiki/T%C3%AAn_g%E1%BB%8Di_Trung_Qu%E1%BB%91c), [Châu Âu](/wiki/Ch%C3%A2u_%C3%82u) và [Ấn Độ](/wiki/%E1%BA%A4n_%C4%90%E1%BB%99).
Khoa giả kim thuật nghiên cứu về vật chất, nhưng thế giới của những nhà giả kim thuật đều dựa trên kinh nghiệm thực tế và công thức bắt nguồn từ thực hành chứ không dựa vào những nghiên cứu khoa học. Mục đích của họ là một chất gọi là "Hòn đá phù thủy" dùng để biến đổi những chất như
[chì](/wiki/Ch%C3%AC) thành [vàng](/wiki/V%C3%A0ng). Các nhà giả kim thuật đã tiến hành rất nhiều thí nghiệm để tìm ra chất này và qua đó họ đã phát triển nhiều dụng cụ mà ngày nay vẫn còn được sử dụng trong kỹ thuật hóa học.
Tuy nhiên, không một nhà giả kim thuật nào tìm ra được hòn đá phù thủy và trong
[thế kỷ thứ 17](/wiki/Th%E1%BA%BF_k%E1%BB%B7_th%E1%BB%A9_17), các phương pháp làm việc của khoa giả kim thuật được thay đổi bằng những phương pháp khoa học. Một phần kiến thức của các nhà giả kim thuật đang được sử dụng bởi các nhà hóa học, những người làm việc dựa vào kết luận hợp lý dựa trên những gì mà họ quan sát được chứ không dựa vào ý nghĩ biến hóa chì thành vàng.
Thuật ngữ 'Hóa học' có nguồn gốc từ tiếng Hy Lạp χημεία chimeía (nghệ thuật về kim loại). Phát âm của từ mang nghĩa Hóa học được sử dụng ngày nay có lẽ lần đầu tiên được sử dụng bởi Johann Joachim Lange khoảng năm 1750-1753
. [5]
Lịch sử của hóa học có thể được coi như bắt đầu từ lúc
[Robert Boyle](/wiki/Robert_Boyle) tách hóa học từ [khoa giả kim thuật](/w/index.php?title=Khoa_gi%E1%BA%A3_kim_thu%E1%BA%ADt&action=edit&redlink=1) trong tác phẩm *The Skeptical Chemist* (Nhà hóa học hoài nghi) vào năm [1661](/wiki/1661) nhưng thường được đánh dấu bằng ngày [Antoine Lavoisier](/wiki/Antoine_Lavoisier) tìm ra khí [ôxy](/wiki/%C3%94xy) vào năm [1783](/wiki/1783).
Hóa học có bước phát triển mạnh và phân hoá vào
[thế kỷ 19](/wiki/Th%E1%BA%BF_k%E1%BB%B7_19). Những nghiên cứu của [Justus von Liebig](/wiki/Justus_von_Liebig) về tác động của phân bón đã thành lập ra ngành [Hóa nông nghiệp](/w/index.php?title=H%C3%B3a_n%C3%B4ng_nghi%E1%BB%87p&action=edit&redlink=1) và cung cấp nhiều nhận thức cho ngành [hóa vô cơ](/wiki/H%C3%B3a_v%C3%B4_c%C6%A1). Cuộc tìm kiếm một hóa chất tổng hợp thay thế cho chất màu [indigo](/w/index.php?title=Indigo&action=edit&redlink=1) dùng để nhuộm vải là bước khởi đầu của những phát triển vượt bậc cho ngành [hóa hữu cơ](/wiki/H%C3%B3a_h%E1%BB%AFu_c%C6%A1) và [dược](/wiki/D%C6%B0%E1%BB%A3c). Một đỉnh cao trong sự phát triển của ngành hóa học chính là phát minh [bảng tuần hoàn nguyên tố](/wiki/B%E1%BA%A3ng_tu%E1%BA%A7n_ho%C3%A0n) của [Dmitri Ivanovich Mendeleev](/wiki/Dmitri_Ivanovich_Mendeleev) và [Lothar Meyer](/wiki/Lothar_Meyer). Mendelev đã sử dụng quy luật của bảng tuần hoàn để tiên đoán trước sự tồn tại và tính chất của các nguyên tố [germanium](/wiki/Gecmani), [gallium](/wiki/Gali) và [scandium](/w/index.php?title=Scandium&action=edit&redlink=1) vào năm [1870](/wiki/1870). [Gallium](/wiki/Gali) được tìm thấy vào năm [1875](/wiki/1875) và có những tính chất như Mendeleev đã tiên đoán trước.
Nghiên cứu trong hóa học đã phát triển trong thời kỳ chuyển tiếp sang
[thế kỷ 20](/wiki/Th%E1%BA%BF_k%E1%BB%B7_20) đến mức các nghiên cứu sâu về cấu tạo [nguyên tử](/wiki/Nguy%C3%AAn_t%E1%BB%AD) đã không còn là lãnh vực của hóa học nữa mà thuộc về [vật lý nguyên tử](/w/index.php?title=V%E1%BA%ADt_l%C3%BD_nguy%C3%AAn_t%E1%BB%AD&action=edit&redlink=1) hay [vật lý hạt nhân](/wiki/V%E1%BA%ADt_l%C3%BD_h%E1%BA%A1t_nh%C3%A2n). Mặc dù vậy, các công trình nghiên cứu này đã mang lại nhiều nhận thức quan trọng về bản chất của sự biến đổi chất hóa học và của các [liên kết hóa học](/wiki/Li%C3%AAn_k%E1%BA%BFt_h%C3%B3a_h%E1%BB%8Dc). Các động lực quan trọng khác bắt nguồn từ những khám phá trong [vật lý lượng tử](/wiki/V%E1%BA%ADt_l%C3%BD_l%C6%B0%E1%BB%A3ng_t%E1%BB%AD) thông qua mô hình [quỹ đạo điện tử](/w/index.php?title=Qu%E1%BB%B9_%C4%91%E1%BA%A1o_%C4%91i%E1%BB%87n_t%E1%BB%AD&action=edit&redlink=1).
## Tầm quan trọng[
[sửa](/w/index.php?title=H%C3%B3a_h%E1%BB%8Dc&veaction=edit&vesection=2) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=H%C3%B3a_h%E1%BB%8Dc&action=edit§ion=2)]
### Đời sống[
[sửa](/w/index.php?title=H%C3%B3a_h%E1%BB%8Dc&veaction=edit&vesection=3) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=H%C3%B3a_h%E1%BB%8Dc&action=edit§ion=3)]
Phản ứng hóa học xảy ra trong cuộc sống hằng ngày thí dụ như trong lúc nấu ăn, làm bánh hay rán mà trong đó các biến đổi chất xảy ra một cách rất phức tạp đã góp phần tạo nên hương vị đặc trưng cho món ăn. Thêm vào đó thức ăn được phân tách ra thành các thành phần riêng biệt và cũng được biến đổi thành năng lượng
### Liên hệ với khoa học khác[
[sửa](/w/index.php?title=H%C3%B3a_h%E1%BB%8Dc&veaction=edit&vesection=4) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=H%C3%B3a_h%E1%BB%8Dc&action=edit§ion=4)]
Hóa học nghiên cứu về tính chất của các
[nguyên tố](/wiki/Nguy%C3%AAn_t%E1%BB%91) và [hợp chất](/wiki/H%E1%BB%A3p_ch%E1%BA%A5t), về các biến đổi có thể có từ một chất này sang một chất khác, tiên đoán trước tính chất của những hợp chất chưa biết đến cho tới nay, cung cấp các phương pháp để tổng hợp những hợp chất mới và các phương pháp đo lường hay phân tích để tìm các thành phần hóa học trong những mẫu thử nghiệm.
Mặc dù tất cả các chất đều được cấu tạo từ một số loại "đá xây dựng" tương đối ít, tức là từ khoảng 80 đến 100 nguyên tố trong số 118 nguyên tố được biết đến nhưng sự kết hợp và sắp xếp khác nhau của các nguyên tố đã mang lại đến vài triệu hợp chất khác nhau, những hợp chất mà đã tạo nên các loại vật chất khác nhau như
[nước](/wiki/N%C6%B0%E1%BB%9Bc), [cát (chất)](/w/index.php?title=C%C3%A1t_(ch%E1%BA%A5t)&action=edit&redlink=1), [mô sinh vật](/w/index.php?title=M%C3%B4_sinh_v%E1%BA%ADt&action=edit&redlink=1) và [mô thực vật](/w/index.php?title=M%C3%B4_th%E1%BB%B1c_v%E1%BA%ADt&action=edit&redlink=1). Thành phần của các nguyên tố quyết định các tính chất vật lý và hóa học của các chất và làm cho hóa học trở thành một bộ môn khoa học rộng lớn.
Cũng như trong các bộ môn khoa học tự nhiên khác, thí nghiệm trong hóa học là cột trụ chính. Thông qua thí nghiệm, các lý thuyết về cách biến đổi từ một chất này sang một chất khác được phác thảo, kiểm nghiệm, mở rộng và khi cần thiết thì cũng được phủ nhận.
Tiến bộ trong các chuyên ngành khác nhau của hóa học thường là các điều kiện tiên quyết không thể thiếu cho những nhận thức mới trong các bộ môn khoa học khác, đặc biệt là trong các lãnh vực của
[sinh học](/wiki/Sinh_h%E1%BB%8Dc) và [y học](/wiki/Y_h%E1%BB%8Dc), cũng như trong lãnh vực của [vật lý](/wiki/V%E1%BA%ADt_l%C3%BD_h%E1%BB%8Dc) (thí dụ như việc chế tạo các [chất siêu dẫn](/wiki/Si%C3%AAu_d%E1%BA%ABn) mới). [Hóa sinh](/wiki/H%C3%B3a_sinh), một chuyên ngành rộng lớn, đã được thành lập tại nơi giao tiếp giữa hóa học và sinh vật học và là một chuyên ngành không thể thiếu được khi muốn hiểu về các quá trình trong sự sống, các quá trình mà có liên hệ trực tiếp và không thể tách rời được với sự biến đổi chất.
Đối với y học thì hóa học không thể thiếu được trong cuộc tìm kiếm những thuốc trị bệnh mới và trong việc sản xuất các dược phẩm. Các kỹ sư thường tìm kiếm vật liệu chuyên dùng tùy theo ứng dụng (vật liệu nhẹ trong chế tạo
[máy bay](/wiki/M%C3%A1y_bay), [vật liệu xây dựng](/w/index.php?title=V%E1%BA%ADt_li%E1%BB%87u_x%C3%A2y_d%E1%BB%B1ng&action=edit&redlink=1) chịu lực và bền vững, các [chất bán dẫn](/wiki/Ch%E1%BA%A5t_b%C3%A1n_d%E1%BA%ABn) đặc biệt tinh khiết,...). Ở đây bộ môn [khoa học vật liệu](/wiki/Khoa_h%E1%BB%8Dc_v%E1%BA%ADt_li%E1%BB%87u) đã phát triển như là nơi giao tiếp giữa hóa học và [kỹ thuật](/wiki/C%C3%B4ng_ngh%E1%BB%87).
### Trong công nghiệp[
[sửa](/w/index.php?title=H%C3%B3a_h%E1%BB%8Dc&veaction=edit&vesection=5) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=H%C3%B3a_h%E1%BB%8Dc&action=edit§ion=5)] [Công nghiệp hóa học](/w/index.php?title=C%C3%B4ng_nghi%E1%BB%87p_h%C3%B3a_h%E1%BB%8Dc&action=edit&redlink=1) là một ngành kinh tế rất quan trọng. Công nghiệp hóa học sản xuất các hóa chất cơ bản như [axít sunfuric](/wiki/Acid_sulfuric) hay [amoniac](/wiki/Amoniac), thường là nhiều triệu tấn hằng năm, cho sản xuất [phân bón](/wiki/Ph%C3%A2n_b%C3%B3n) và [chất dẻo](/wiki/Ch%E1%BA%A5t_d%E1%BA%BBo) và các mặt khác của đời sống và sản xuất công nghiệp. Mặt khác, ngành công nghiệp hóa học cũng sản xuất rất nhiều hợp chất phức tạp, đặc biệt là [dược phẩm](/wiki/D%C6%B0%E1%BB%A3c_ph%E1%BA%A9m). Nếu không có các hóa chất được sản xuất trong công nghiệp thì cũng không thể nào sản xuất [máy tính](/wiki/M%C3%A1y_t%C3%ADnh) hay [nhiên liệu](/wiki/Nhi%C3%AAn_li%E1%BB%87u) và [chất bôi trơn](/w/index.php?title=Ch%E1%BA%A5t_b%C3%B4i_tr%C6%A1n&action=edit&redlink=1) cho [công nghiệp ô tô](/wiki/C%C3%B4ng_nghi%E1%BB%87p_%C3%B4_t%C3%B4).
## Phân ngành[
[sửa](/w/index.php?title=H%C3%B3a_h%E1%BB%8Dc&veaction=edit&vesection=6) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=H%C3%B3a_h%E1%BB%8Dc&action=edit§ion=6)]
Hóa học được chia ra theo loại chất nghiên cứu mà quan trọng nhất là cách chia truyền thống ra làm
[Hóa hữu cơ](/wiki/H%C3%B3a_h%E1%BB%AFu_c%C6%A1) (Hóa học nghiên cứu về những hợp chất của cacbon) và [Hóa vô cơ](/wiki/H%C3%B3a_v%C3%B4_c%C6%A1) (Hóa học của những nguyên tố và hợp chất không có chuỗi cacbon).
Một cách chia khác là chia Hóa học theo mục tiêu thành
[Hóa phân tích](/wiki/H%C3%B3a_ph%C3%A2n_t%C3%ADch) (phân chia những hợp chất) và [Hóa tổng hợp](/wiki/H%C3%B3a_t%E1%BB%95ng_h%E1%BB%A3p) (tạo thành những hợp chất mới).
Một số chuyên ngành quan trọng khác của Hóa học là:
[Hóa sinh](/wiki/H%C3%B3a_sinh), [Hóa-Lý](/wiki/H%C3%B3a_l%C3%BD), [Hóa lý thuyết](/w/index.php?title=H%C3%B3a_l%C3%BD_thuy%E1%BA%BFt&action=edit&redlink=1) bao gồm ngành [Hóa lượng tử](/wiki/H%C3%B3a_h%E1%BB%8Dc_l%C6%B0%E1%BB%A3ng_t%E1%BB%AD), [Hóa thực phẩm](/wiki/H%C3%B3a_th%E1%BB%B1c_ph%E1%BA%A9m), [Hóa lập thể](/w/index.php?title=H%C3%B3a_l%E1%BA%ADp_th%E1%BB%83&action=edit&redlink=1), và [Hóa dầu](/wiki/H%C3%B3a_d%E1%BA%A7u).
## Khái niệm quan trọng[
[sửa](/w/index.php?title=H%C3%B3a_h%E1%BB%8Dc&veaction=edit&vesection=7) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=H%C3%B3a_h%E1%BB%8Dc&action=edit§ion=7)]
Mô hình hiện tại về cấu trúc nguyên tử là
[mô hình cơ học lượng tử](/w/index.php?title=M%C3%B4_h%C3%ACnh_c%C6%A1_h%E1%BB%8Dc_l%C6%B0%E1%BB%A3ng_t%E1%BB%AD&action=edit&redlink=1). Hóa học truyền thống bắt đầu với sự nghiên cứu về các [6] [hạt cơ bản](/wiki/H%E1%BA%A1t_c%C6%A1_b%E1%BA%A3n), [nguyên tử](/wiki/Nguy%C3%AAn_t%E1%BB%AD), [phân tử](/wiki/Ph%C3%A2n_t%E1%BB%AD), hợp chất, kim loại, [[7]](#cite_note-7) [tinh thể](/wiki/Tinh_th%E1%BB%83)và các tập hợp vật chất khác. Loại vật chất này có thể nghiên cứu ở dạng rắn, lỏng hoặc khí ở dạng riêng biệt hoặc kết hợp. Tương tác hóa học, phản ứng và biến đổi được nghiên cứu trong hóa học thường là kết quả của sự tương tác giữa các nguyên tử làm sắp xếp lại các liên kết hóa học giữ các nguyên tử đi cùng nhau.
Phản ứng hóa học là một dạng biến đổi của một số chất thành một hoặc nhiều chất khác.
Nền tảng của biến đổi hóa học là tái sắp xếp các electron trong các liên kết hóa học giữa các nguyên tử. Nó có thể được biểu diễn bằng [8] [phương trình hóa học](/wiki/Ph%C6%B0%C6%A1ng_tr%C3%ACnh_h%C3%B3a_h%E1%BB%8Dc). Số nguyên tử bên phải và trái của phương trình biến đổi hóa học là bằng nhau. Tùy loại phản ứng hóa học, một chất có thể diễn ra và năng lượng thay đổi kèm theo tuân thủ theo các nguyên tắc nhất định được gọi là các quy luận hóa học. [Năng lượng](/wiki/N%C4%83ng_l%C6%B0%E1%BB%A3ng) và [entropy](/wiki/Entropy) là yếu tố quan trọng không thay đổi trong hầy hết các nghiên cứu hóa học. Các chất hóa học được phân loại theo cấu trúc, pha cũng như thành phần hóa học. Các chất này được phân tích bằng các công cụ của [hóa phân tích](/wiki/H%C3%B3a_ph%C3%A2n_t%C3%ADch), như [quang phổ](/wiki/Quang_ph%E1%BB%95) và [sắc ký](/wiki/S%E1%BA%AFc_k%C3%BD). Các nhà khoa học nghiên cứu liên quan đến hóa học được gọi là nhà hóa học. Hầu hết các nhà hóa học chuyên nghiên cứu về một hoặc nhiều lĩnh vực. Nhiều khái niệm quan trọng trong nghiên cứu hóa học như: [9] [[10]](#cite_note-10)
### Thuật ngữ[
[sửa](/w/index.php?title=H%C3%B3a_h%E1%BB%8Dc&veaction=edit&vesection=8) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=H%C3%B3a_h%E1%BB%8Dc&action=edit§ion=8)] *Bài chính: Thuật ngữ hóa*
Thuật ngữ là cách đặt tên rõ ràng cho các
[hợp chất](/wiki/H%E1%BB%A3p_ch%E1%BA%A5t). Các [hợp chất hữu cơ](/wiki/H%E1%BB%A3p_ch%E1%BA%A5t_h%E1%BB%AFu_c%C6%A1) có tên theo [thuật ngữ hữu cơ](/w/index.php?title=Thu%E1%BA%ADt_ng%E1%BB%AF_h%E1%BB%AFu_c%C6%A1&action=edit&redlink=1), và các [hợp chất vô cơ](/wiki/H%E1%BB%A3p_ch%E1%BA%A5t_v%C3%B4_c%C6%A1) có tên theo [thuật ngữ vô cơ](/w/index.php?title=Thu%E1%BA%ADt_ng%E1%BB%AF_v%C3%B4_c%C6%A1&action=edit&redlink=1).
### Nguyên tử[
[sửa](/w/index.php?title=H%C3%B3a_h%E1%BB%8Dc&veaction=edit&vesection=9) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=H%C3%B3a_h%E1%BB%8Dc&action=edit§ion=9)] *Bài chính: Nguyên tử* *Nguyên tử* là thành phần nhỏ nhất trong hóa học. Nó được xem là nhỏ nhất vì đối với hóa học, nguyên tử không thể bị chia nhỏ hơn được nữa. Nguyên tử bao gồm hơn 100 nguyên tử các loại.
### Nguyên tố[
[sửa](/w/index.php?title=H%C3%B3a_h%E1%BB%8Dc&veaction=edit&vesection=10) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=H%C3%B3a_h%E1%BB%8Dc&action=edit§ion=10)] *Bài chính: Nguyên tố.* **Nguyên tố** là tập hợp những nguyên tử đồng vị, có cùng số proton nhưng khác số nơtron. Có khoảng 110 nguyên tố hóa học, số thứ tự nguyên tố trong bảng tuần hoàn chính là số hạt proton trong hạt nhân nguyên tử. Ví dụ: nguyên tố Hydrô là tập hợp 3 loại đồng vị của nguyên tử hydrô gồm các nguyên tử có 1 proton trong hạt nhân và những nguyên tử có 92 proton trong hạt nhân thuộc nguyên tố [urani](/wiki/Urani).
### Hợp chất[
[sửa](/w/index.php?title=H%C3%B3a_h%E1%BB%8Dc&veaction=edit&vesection=11) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=H%C3%B3a_h%E1%BB%8Dc&action=edit§ion=11)] *Bài chính: Hợp chất hóa học.*
Một hợp chất trong hóa học là một chất có tỷ lệ cố định của các
[nguyên tố](/wiki/Nguy%C3%AAn_t%E1%BB%91) cấu thành và có một cấu tạo nhất định quyết định các tính chất hóa học. Thí dụ như [nước](/wiki/N%C6%B0%E1%BB%9Bc) là một hợp chất có [hiđrô](/wiki/Hi%C4%91r%C3%B4) và [ôxy](/wiki/%C3%94xy) với tỷ lệ 2:1. Các hợp chất được tạo thành và biến đổi thông qua các [phản ứng hóa học](/wiki/Ph%E1%BA%A3n_%E1%BB%A9ng_h%C3%B3a_h%E1%BB%8Dc).
### Phân tử[
[sửa](/w/index.php?title=H%C3%B3a_h%E1%BB%8Dc&veaction=edit&vesection=12) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=H%C3%B3a_h%E1%BB%8Dc&action=edit§ion=12)] *Bài chính: Phân tử.*
Phân tử là phần nhỏ nhất không thể chia cắt được nữa của một hợp chất tinh khiết mà vẫn giữ được các tính chất hóa học đồng nhất. Một phân tử chứa đựng 2 hay nhiều
[nguyên tử](/wiki/Nguy%C3%AAn_t%E1%BB%AD) liên kết với nhau. Phân tử biểu hiện sự liên kết của nguyên tử.
### Ion[
[sửa](/w/index.php?title=H%C3%B3a_h%E1%BB%8Dc&veaction=edit&vesection=13) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=H%C3%B3a_h%E1%BB%8Dc&action=edit§ion=13)] *Bài chính: Ion.*
Ion là một chất có tích điện hay một nguyên tử hay phân tử đã mất đi hay có thêm một
[điện tử](/wiki/Electron). Cation tích điện dương (thí dụ như cation của natri Na +) và anion tích điện âm (thí dụ clorua Cl -) tạo thành [muối](/wiki/Mu%E1%BB%91i) trung tính (thí dụ như [natri clorua](/wiki/Natri_clorua)). [Hyđroxyt](/wiki/Hi%C4%91r%C3%B4x%C3%ADt) (OH -) hay [phosphat](/wiki/Phosphat) (PO 4 3-) là các thí dụ cho ion nhiều nguyên tử không bị chia cắt trong các [phản ứng axít-bazơ](/w/index.php?title=Ph%E1%BA%A3n_%E1%BB%A9ng_ax%C3%ADt-baz%C6%A1&action=edit&redlink=1).
### Liên kết hóa học[
[sửa](/w/index.php?title=H%C3%B3a_h%E1%BB%8Dc&veaction=edit&vesection=14) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=H%C3%B3a_h%E1%BB%8Dc&action=edit§ion=14)] *Bài chính: Liên kết hóa học.*
Liên kết hóa học là liên kết giữa các nguyên tử trong phân tử hay trong
[tinh thể](/wiki/Tinh_th%E1%BB%83). Trong nhiều hợp chất đơn giản, [thuyết liên kết hóa trị](/w/index.php?title=Thuy%E1%BA%BFt_li%C3%AAn_k%E1%BA%BFt_h%C3%B3a_tr%E1%BB%8B&action=edit&redlink=1) và khái niệm về [số ôxi hóa](/wiki/S%E1%BB%91_%C3%B4xi_h%C3%B3a) có thể được ứng dụng để tiên đoán rất nhiều cấu trúc của ion. Tuy nhiên Thuyết liên kết hóa trị không giải thích được cấu tạo của các hợp chất phức tạp hơn như các hợp chất phức của [kim loại](/wiki/Kim_lo%E1%BA%A1i) và người ta phải cần đến các lý thuyết khác dựa trên cơ sở của [hóa lượng tử](/wiki/H%C3%B3a_h%E1%BB%8Dc_l%C6%B0%E1%BB%A3ng_t%E1%BB%AD) như [thuyết quỹ đạo phân tử](/w/index.php?title=Thuy%E1%BA%BFt_qu%E1%BB%B9_%C4%91%E1%BA%A1o_ph%C3%A2n_t%E1%BB%AD&action=edit&redlink=1).
### Trạng thái vật chất[
[sửa](/w/index.php?title=H%C3%B3a_h%E1%BB%8Dc&veaction=edit&vesection=15) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=H%C3%B3a_h%E1%BB%8Dc&action=edit§ion=15)] *Bài chính: Trạng thái vật chất.*
Trong
[vật lý](/wiki/V%E1%BA%ADt_l%C3%BD_h%E1%BB%8Dc) và hóa học, một trạng thái vật chất, hay một pha của vật chất, là một tập hợp các điều kiện vật lý và hóa học mà ở đó vật chất có các tính chất lý hóa đồng nhất.
### Phản ứng hóa học[
[sửa](/w/index.php?title=H%C3%B3a_h%E1%BB%8Dc&veaction=edit&vesection=16) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=H%C3%B3a_h%E1%BB%8Dc&action=edit§ion=16)] *Bài chính: Phản ứng hóa học.*
Phản ứng hóa học là các biến đổi trong cấu trúc của các phân tử. Trong phản ứng hóa học các phân tử liên kết với nhau tạo thành các phân tử lớn hơn hay bị phá vỡ ra thành 2 hay nhiều phân tử nhỏ hơn. Các phản ứng hóa học thường bao hàm việc tạo thành hay phá vỡ các liên kết hóa học.
### Hóa lượng tử[
[sửa](/w/index.php?title=H%C3%B3a_h%E1%BB%8Dc&veaction=edit&vesection=17) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=H%C3%B3a_h%E1%BB%8Dc&action=edit§ion=17)] *Bài chính: Hóa lượng tử*.
Hóa lượng tử miêu tả vật chất trong thế giới hóa học trên cơ sở của
[Cơ học lượng tử](/wiki/C%C6%A1_h%E1%BB%8Dc_l%C6%B0%E1%BB%A3ng_t%E1%BB%AD). Về nguyên tắc có thể dùng lý thuyết này để miêu tả tất cả các hệ thống hóa học. Tuy nhiên, do sự phức tạp của việc giải [Phương trình Schrödinger](/wiki/Ph%C6%B0%C6%A1ng_tr%C3%ACnh_Schr%C3%B6dinger) của [Cơ học lượng tử](/wiki/C%C6%A1_h%E1%BB%8Dc_l%C6%B0%E1%BB%A3ng_t%E1%BB%AD), chỉ một số ít các hệ phân tử, nguyên tử đơn giải được nghiên cứu chi tiết. Các hệ thống phức tạp hơn được nghiên cứu qua việc giải gần đúng với các giả thiết điều kiện biên tối giản của phương trình sóng Schrodinger.
### Các định luật[
[sửa](/w/index.php?title=H%C3%B3a_h%E1%BB%8Dc&veaction=edit&vesection=18) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=H%C3%B3a_h%E1%BB%8Dc&action=edit§ion=18)]
Khái niệm cơ bản nhất trong hóa học là
[định luật bảo toàn khối lượng](/wiki/%C4%90%E1%BB%8Bnh_lu%E1%BA%ADt_b%E1%BA%A3o_to%C3%A0n_kh%E1%BB%91i_l%C6%B0%E1%BB%A3ng) (không có thay đổi về số lượng của vật chất trong một phản ứng hóa học). Vật lý hiện đại đã chỉ ra rằng chính [năng lượng](/wiki/N%C4%83ng_l%C6%B0%E1%BB%A3ng) mới được bảo toàn và đồng thời năng lượng và khối lượng có liên hệ trực tiếp với nhau, một thuyết quan trọng trong ngành [hóa hạt nhân](/w/index.php?title=H%C3%B3a_h%E1%BA%A1t_nh%C3%A2n&action=edit&redlink=1). Định luật bảo toàn năng lượng cũng là định luật cơ sở của nhiều lý thuyết quan trọng khác của [cân bằng hóa học](/w/index.php?title=C%C3%A2n_b%E1%BA%B1ng_h%C3%B3a_h%E1%BB%8Dc&action=edit&redlink=1), [nhiệt động lực học](/wiki/Nhi%E1%BB%87t_%C4%91%E1%BB%99ng_l%E1%BB%B1c_h%E1%BB%8Dc) và [động lực học hóa học](/w/index.php?title=%C4%90%E1%BB%99ng_l%E1%BB%B1c_h%E1%BB%8Dc_h%C3%B3a_h%E1%BB%8Dc&action=edit&redlink=1)
Các định luật khác của hóa học phát sinh từ định luật bảo toàn khối lượng.
[Định luật tỷ lệ xác định](/w/index.php?title=%C4%90%E1%BB%8Bnh_lu%E1%BA%ADt_t%E1%BB%B7_l%E1%BB%87_x%C3%A1c_%C4%91%E1%BB%8Bnh&action=edit&redlink=1) của [Joseph Proust](/w/index.php?title=Joseph_Proust&action=edit&redlink=1) cho rằng các hóa chất tinh khiết được cấu tạo từ nguyên tử của các nguyên tố với một công thức cố định. [Định luật tỷ lệ bội số](/w/index.php?title=%C4%90%E1%BB%8Bnh_lu%E1%BA%ADt_t%E1%BB%B7_l%E1%BB%87_b%E1%BB%99i_s%E1%BB%91&action=edit&redlink=1) của [John Dalton](/wiki/John_Dalton) cho rằng các nguyên tử của một nguyên tố này hiện diện trong chất với một tỷ lệ nhất định là các số nguyên nhỏ nhất (thí dụ O và H tồn tại trong phân tử nước theo tỷ lệ 1:2).
Các định luật hiện đại của hóa học định nghĩa mối quan hệ giữa năng lượng và sự biến đổi.
- Sự biến đổi từ cấu trúc này sang cấu trúc khác cần dùng đến năng lượng để vượt qua rào cản năng lượng, Hóa học gọi là Hàng rào thế năng hay
[Năng lượng hoạt hóa](/wiki/N%C4%83ng_l%C6%B0%E1%BB%A3ng_ho%E1%BA%A1t_h%C3%B3a). Năng lượng cần dùng này có thể là năng lượng nội tại bên trong của chính các phân tử hay từ một nguồn bên ngoài. Tốc độ của sự biến đổi phụ thuộc nhiều vào [Năng lượng hoạt hóa](/wiki/N%C4%83ng_l%C6%B0%E1%BB%A3ng_ho%E1%BA%A1t_h%C3%B3a). Năng lượng hoạt hóa càng cao thì sự biến đổi xảy ra càng chậm vào ngược lại. [Định đề Hammond-Leffler](/w/index.php?title=%C4%90%E1%BB%8Bnh_%C4%91%E1%BB%81_Hammond-Leffler&action=edit&redlink=1)cho rằng cấu trúc của các phân tử tại trạng thái chuyển tiếp trong các phản ứng hóa học sẽ tương tự với sản phẩm hay hóa chất khởi đầu có năng lượng bên trong gần giống nhất.
- Tất cả các quy trình hóa học đều có thể đảo ngược được mặc dù một vài quy trình cần nhiều năng lượng đến mức về cơ bản chúng không đảo ngược được.
- Sự cân bằng hóa học là một trạng thái mà ở đó vận tốc của quá trình biến đổi thuận bằng với vận tốc của quá trình đảo ngược, nghĩa là vận tốc sinh ra một chất cân bằng với vận tốc của quá trình làm tiêu hao chất đó thành các sản phẩm ban đầu. Nếu có một sự tác động làm phá vỡ cân bằng này, thì sự biến đổi sẽ được thực hiện theo hướng chống lại sự thay đổi này nhằm thiết lập một cân bằng hóa học mới.
## Xem thêm[
[sửa](/w/index.php?title=H%C3%B3a_h%E1%BB%8Dc&veaction=edit&vesection=19) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=H%C3%B3a_h%E1%BB%8Dc&action=edit§ion=19)]
## Chú thích[
[sửa](/w/index.php?title=H%C3%B3a_h%E1%BB%8Dc&veaction=edit&vesection=20) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=H%C3%B3a_h%E1%BB%8Dc&action=edit§ion=20)] [^](#cite_ref-definition_1-0) [“What is Chemistry?”](http://chemweb.ucc.ie/what_is_chemistry.htm). Chemweb.ucc.ie. Truy cập ngày 12 tháng 6 năm 2011. [^](#cite_ref-2) [Chemistry](http://dictionary.reference.com/browse/Chemistry). (n.d.). Merriam-Webster's Medical Dictionary. Truy cập ngày 19 tháng 8 năm 2007. **Theodore L. Brown, H. Eugene Lemay, Bruce Edward Bursten, H. Lemay.** [^](#cite_ref-3) *Chemistry: The Central Science*. Prentice Hall; 8 edition (1999). [ISBN 0-13-010310-1](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0130103101). Pages 3–4. **Chemistry is seen as occupying an intermediate position in a hierarchy of the sciences by "reductive level" between physics and biology. See Carsten Reinhardt.** [^](#cite_ref-4) *Chemical Sciences in the 20th Century: Bridging Boundaries*. Wiley-VCH, 2001. [ISBN 3-527-30271-9](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/3527302719). Pages 1–2. **Hans Schimank: „Der Chemiker im Wandel der Zeiten", Verlag Chemie, Weinheim 1972, S. 214** [^](#cite_ref-5) [^](#cite_ref-6) [“chemical bonding”](http://www.britannica.com/EBchecked/topic/684121/chemical-bonding/43383/The-quantum-mechanical-model). *Britannica*. Encyclopædia Britannica. Truy cập ngày 1 tháng 11 năm 2012. [^](#cite_ref-7) [Matter: Atoms from Democritus to Dalton](http://www.visionlearning.com/library/module_viewer.php?mid=49)by Anthony Carpi, Ph.D. **IUPAC** [^](#cite_ref-8) [Gold Book](/w/index.php?title=Gold_Book&action=edit&redlink=1) [Definition](http://www.iupac.org/goldbook/C01033.pdf) [^](#cite_ref-9) [“California Occupational Guide Number 22: Chemists”](http://www.calmis.ca.gov/file/occguide/CHEMIST.HTM). Calmis.ca.gov. 29 tháng 10 năm 1999. Truy cập ngày 12 tháng 6 năm 2011. [^](#cite_ref-10) [“General Chemistry Online - Companion Notes: Matter”](http://antoine.frostburg.edu/chem/senese/101/matter/). Antoine.frostburg.edu. Truy cập ngày 12 tháng 6 năm 2011.
## Tham khảo[
[sửa](/w/index.php?title=H%C3%B3a_h%E1%BB%8Dc&veaction=edit&vesection=21) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=H%C3%B3a_h%E1%BB%8Dc&action=edit§ion=21)]
(bằng
[tiếng Việt](/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Vi%E1%BB%87t))
- Hóa học cho mọi người - mọi nhà: Trọn bộ 4 tập. B.Đ. Stêrin, L.IU Alikberôva; Người dịch: Nguyễn Thị Quyên. NXB Khoa học và Kỹ thuật, 2000
## Liên kết ngoài[
[sửa](/w/index.php?title=H%C3%B3a_h%E1%BB%8Dc&veaction=edit&vesection=22) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=H%C3%B3a_h%E1%BB%8Dc&action=edit§ion=22)] [Hoá học](http://bachkhoatoanthu.vass.gov.vn/noidung/tudien/Lists/GiaiNghia/View_Detail.aspx?ItemID=10057)tại [Từ điển bách khoa Việt Nam](/wiki/T%E1%BB%AB_%C4%91i%E1%BB%83n_b%C3%A1ch_khoa_Vi%E1%BB%87t_Nam) [Chemistry](http://www.britannica.com/EBchecked/topic/108987)tại [Encyclopædia Britannica](/wiki/Encyclop%C3%A6dia_Britannica) **(tiếng Anh)** [Hóa Học Ngày Nay](http://hoahocngaynay.com/)(Website thông tin cập nhật về các lĩnh vực Hóa học) [Hóa Học & Ứng Dụng](http://hoahoc.org/)(Website thông tin cập nhật về các lĩnh vực Hóa học - Hội ngộ trái tim người yêu hóa học) [Tài liệu học tập và nghiên cứu hóa học](http://sachviet.edu.vn/threads/dvd-ebook-hoa-hoc-tuyen-tap-tai-lieu-chuyen-de-hoa-hoc-cong-nghe-hoa-hoc.3874/)
|
|[Toán học](/wiki/To%C3%A1n_h%E1%BB%8Dc)• [Vật lý học](/wiki/V%E1%BA%ADt_l%C3%BD_h%E1%BB%8Dc)• **Hóa học**•

X-Cache: cp1055 miss (0), cp1053 frontend miss (0)


text:
Hans Bethe
Hans Albrecht Bethe (Phát âm tiếng Đức: [ˈhans ˈalbʁɛçt ˈbeːtə]; 2 tháng 7, 1906 – 6 tháng 3, 2005) là nhà vật lý hạt nhân người Mỹ gốc Đức. Năm 1967 ông được trao giải Nobel Vật lý cho những nghiên cứu về lý thuyết tổng hợp hạt nhân sao. Là một nhà vật lý uyên bác, Bethe cũng có nhiều đóng góp quan trọng cho lý thuyết điện động lực học lượng tử, vật lý hạt nhân, vật lý trạng thái rắn và thiên văn vật lý. Trong thời gian xảy ra chiến tranh thế giới lần thứ hai, ông là lãnh đạo phân nhánh lý thuyết trong chương trình bí mật của phòng thí nghiệm Los Alamos nhằm phát triển bom nguyên tử. Tại đây ông đóng vai trò quan trọng trong việc tính toán khối lượng tới hạn cho bom nguyên tử, và nghiên cứu trên lý thuyết về phương pháp nổ định hướng vào trong, phương pháp này đều đã được sử dụng tại cuộc thử nghiệm Trinity và trong quả bom nguyên tử "Fat Man" thả xuống Nagasaki, Nhật Bản. Trong phần lớn sự nghiệp khoa học của mình, Bethe là giáo sư tại Đại học Cornell.
Trong những năm 1950, Bethe cũng đóng vai trò quan trọng trong chương trình phát triển bom hiđrô của Mỹ, mặc dù ban đầu ông tham gia vào chương trình nhằm mục đích chứng minh nó không thể chế tạo được. Sau đó, Bethe cùng với Albert Einstein tham gia vào Ủy ban khẩn cấp của các nhà khoa học nguyên tử nhằm chống lại các vụ thử nghiệm vũ khí hạt nhân và chạy đua vũ trang hạt nhân. Ông tác động đến Nhà Trắng để yêu cầu ký vào hiệp ước cấm thử vũ khí hạt nhân trong khí quyển năm 1963 và 1972 Hiệp ước chống tên lửa đạn đạo, SALT I. Những kết quả nghiên cứu khoa học của ông cũng không bị quên lãng ngay cả khi ông về hưu. Freeman Dyson gọi Bethe là "người giải quyết vấn đề cao cấp trong thế kỷ 20."[1]
Chú thích[sửa | sửa mã nguồn]
- ^ Wark, David (11 tháng 1 năm 2007). “The supreme problem solver”. Nature 445 (7124): 149. Bibcode:2007Natur.445..149W. doi:10.1038/445149a.
Đọc thêm[sửa | sửa mã nguồn]
- Bernstein, Jeremy. Hans Bethe, Prophet of Energy. New York: Basic Books, 1980. ISBN 978-0-465-02903-7.
- Bethe, Hans A. The Road from Los Alamos. New York: American Institute of Physics, 1991. ISBN 978-0-88318-707-4.
- Streeter, E.C. Solving the Solar Enigma: The Story of the Scientists Behind the Discovery of the Sun's Energy Source Dimension Engineering Press, 2005. ISBN 978-1-888381-12-2.
Các tác phẩm[sửa | sửa mã nguồn]
- Bethe, H. A. "Theory of High Frequency Rectification by Silicon Crystals", Phòng thí nghiệm bức xạ, Học viện công nghệ Massachusetts (MIT), Bộ năng lượng Hoa Kỳ (trước đây là Ủy ban năng lượng nguyên tử Hoa Kỳ), (29 tháng 10, 1942).
- Bethe, H. A. "Theoretical Estimate of Maximum Possible Nuclear Explosion", Knolls Atomic Power Laboratory-Schenectady, N.Y., Bộ năng lượng Hoa Kỳ (trước đây là Ủy ban năng lượng nguyên tử Hoa Kỳ), (31 tháng 1, 1950).
- Bethe, H. A.; Rajaraman, R. "Three-body Problem in Nuclear Matter", Đại học nam California-Los Angeles, Bộ năng lượng Hoa Kỳ (trước đây là Ủy ban năng lượng nguyên tử Hoa Kỳ), (1967).
- Bethe, H. A. "Note on Inverse Bremsstrahlung in a Strong Electromagnetic Field", Phòng thí nghiệm quốc gia Los Alamos (LANL), Bộ năng lượng Hoa Kỳ (trước đây là Ủy ban năng lượng nguyên tử Hoa Kỳ), (tháng 9, 1972).
- Bethe, H. A. "Pauli Principle and Pion Scattering", Phòng thí nghiệm quốc gia Los Alamos (LANL), Bộ năng lượng Hoa Kỳ (trước đây là Ủy ban năng lượng nguyên tử Hoa Kỳ), (tháng 10, 1972).
- Bethe, H. A. "Fusion Hybrid Reactor", Phòng thí nghiệm quốc gia Sandia, Bộ năng lượng Hoa Kỳ, (tháng 8, 1981).
Liên kết ngoài[sửa | sửa mã nguồn]
- Three Lectures by Hans Bethe, from the Cornell University
- Biography and Bibliographic Resources, from the Office of Scientific and Technical Information, United States Department of Energy
- Hans Bethe at Nobel lectures
- Hans Bethe at World of Science
- Hans Bethe at Britannica Nobel Prizes
- Text of the Eddington Medal award speech
- Bruce Medal page
- Three Lectures by Hans Bethe videos on Quantum Mechanics given at Cornell University in 1999.
- Cáo phó
- Hans Bethe And His Physics
- his contributions to the theory of nuclear reactions, especially his discoveries concerning the energy production in stars.
- Annotated bibliography for Hans Bethe from the Alsos Digital Library for Nuclear Issues
- Obituary by R. (Dougy) Rajaraman
- Oral History interview transcript with Hans Bethe ngày 17 tháng 1 năm 1967, American Institute of Physics, Niels Bohr Library and Archives
- Oral History interview transcript with Hans Bethe ngày 27 tháng 10 năm 1966, ngày 17 tháng 11 năm 1967, & ngày 8 tháng 5 năm 1972, American Institute of Physics, Niels Bohr Library and Archives
- Oral History interview transcript with Hans Bethe ngày 29 tháng 4 năm 1981, American Institute of Physics, Niels Bohr Library and Archives
- Video of a talk titled "Writing the Biography of a Living Scientist: Hans Bethe," delivered by S.S. Schweber
- Hans Bethe tells his life story at Web of Stories

markdown:
# Hans Bethe
|
|Hans Bethe
|
|![]()
[Strasbourg](/wiki/Strasbourg), [Đức](/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_%C4%90%E1%BB%A9c) [6 tháng 3](/wiki/6_th%C3%A1ng_3), [2005](/wiki/2005)(98 tuổi) [Ithaca, New York](/wiki/Ithaca,_New_York), US [Đức](/wiki/%C4%90%E1%BB%A9c) [Mỹ](/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3) [Vật lý hạt nhân](/wiki/V%E1%BA%ADt_l%C3%BD_h%E1%BA%A1t_nh%C3%A2n) [Alma mater](/wiki/Alma_mater) [Đại học Frankfurt](/w/index.php?title=%C4%90%E1%BA%A1i_h%E1%BB%8Dc_Johann_Wolfgang_Goethe_%E1%BB%9F_Frankfurt_am_Main&action=edit&redlink=1) [Đại học Munich](/wiki/%C4%90%E1%BA%A1i_h%E1%BB%8Dc_Ludwig_Maximilian_M%C3%BCnchen) [Người hướng dẫn luận án tiến sĩ](/wiki/Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_h%C6%B0%E1%BB%9Bng_d%E1%BA%ABn_lu%E1%BA%ADn_%C3%A1n_ti%E1%BA%BFn_s%C4%A9) [Arnold Sommerfeld](/wiki/Arnold_Sommerfeld) [M K Sundaresan](/w/index.php?title=M_K_Sundaresan&action=edit&redlink=1) [Jeffrey Goldstone](/w/index.php?title=Jeffrey_Goldstone&action=edit&redlink=1) [Roman Jackiw](/w/index.php?title=Roman_Jackiw&action=edit&redlink=1) [Freeman Dyson](/w/index.php?title=Freeman_Dyson&action=edit&redlink=1) [Robert Eugene Marshak](/w/index.php?title=Robert_Eugene_Marshak&action=edit&redlink=1) [John Irwin](/w/index.php?title=John_Irwin&action=edit&redlink=1) [David J. Thouless](/w/index.php?title=David_J._Thouless&action=edit&redlink=1) [P. S. Epstein](/w/index.php?title=P._S._Epstein&action=edit&redlink=1) [Gordon L. Shaw](/w/index.php?title=Gordon_L._Shaw&action=edit&redlink=1) [Vật lý hạt nhân](/wiki/V%E1%BA%ADt_l%C3%BD_h%E1%BA%A1t_nh%C3%A2n) [Tổng hợp hạt nhân sao](/w/index.php?title=T%E1%BB%95ng_h%E1%BB%A3p_h%E1%BA%A1t_nh%C3%A2n_sao&action=edit&redlink=1) [Điện động lực học lượng tử](/wiki/%C4%90i%E1%BB%87n_%C4%91%E1%BB%99ng_l%E1%BB%B1c_h%E1%BB%8Dc_l%C6%B0%E1%BB%A3ng_t%E1%BB%AD) [Giải Nobel Vật lý](/wiki/Gi%E1%BA%A3i_Nobel_V%E1%BA%ADt_l%C3%BD)(1967) , [Huy chương Eddington](/wiki/Huy_ch%C6%B0%C6%A1ng_Eddington)(1961), [Huy chương Oersted](/wiki/Huy_ch%C6%B0%C6%A1ng_Oersted)(1993) **Hans Albrecht Bethe** (Phát âm tiếng Đức: [[ˈhans ˈalbʁɛçt ˈbeːtə]](//en.wikipedia.org/wiki/WP:IPA_for_German); 2 tháng 7, 1906 – 6 tháng 3, 2005) là [nhà vật lý](/wiki/Nh%C3%A0_v%E1%BA%ADt_l%C3%BD) [hạt nhân](/wiki/V%E1%BA%ADt_l%C3%BD_h%E1%BA%A1t_nh%C3%A2n) [người Mỹ gốc Đức](/wiki/Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_M%E1%BB%B9_g%E1%BB%91c_%C4%90%E1%BB%A9c). Năm 1967 ông được trao [giải Nobel Vật lý](/wiki/Gi%E1%BA%A3i_Nobel_V%E1%BA%ADt_l%C3%BD) cho những nghiên cứu về lý thuyết [tổng hợp hạt nhân sao](/w/index.php?title=T%E1%BB%95ng_h%E1%BB%A3p_h%E1%BA%A1t_nh%C3%A2n_sao&action=edit&redlink=1). Là một nhà vật lý uyên bác, Bethe cũng có nhiều đóng góp quan trọng cho lý thuyết [điện động lực học lượng tử](/wiki/%C4%90i%E1%BB%87n_%C4%91%E1%BB%99ng_l%E1%BB%B1c_h%E1%BB%8Dc_l%C6%B0%E1%BB%A3ng_t%E1%BB%AD), [vật lý hạt nhân](/wiki/V%E1%BA%ADt_l%C3%BD_h%E1%BA%A1t_nh%C3%A2n), [vật lý trạng thái rắn](/wiki/V%E1%BA%ADt_l%C3%BD_tr%E1%BA%A1ng_th%C3%A1i_r%E1%BA%AFn) và [thiên văn vật lý](/wiki/V%E1%BA%ADt_l%C3%BD_thi%C3%AAn_v%C4%83n). Trong thời gian xảy ra [chiến tranh thế giới lần thứ hai](/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_th%E1%BA%BF_gi%E1%BB%9Bi_th%E1%BB%A9_hai), ông là lãnh đạo phân nhánh lý thuyết trong chương trình bí mật của [phòng thí nghiệm Los Alamos](/wiki/Ph%C3%B2ng_th%C3%AD_nghi%E1%BB%87m_Qu%E1%BB%91c_gia_Los_Alamos) nhằm phát triển [bom nguyên tử](/wiki/V%C5%A9_kh%C3%AD_h%E1%BA%A1t_nh%C3%A2n). Tại đây ông đóng vai trò quan trọng trong việc tính toán [khối lượng tới hạn](/w/index.php?title=Kh%E1%BB%91i_l%C6%B0%E1%BB%A3ng_t%E1%BB%9Bi_h%E1%BA%A1n_(h%E1%BA%A1t_nh%C3%A2n)&action=edit&redlink=1) cho bom nguyên tử, và nghiên cứu trên lý thuyết về [phương pháp nổ định hướng vào trong](/w/index.php?title=V%C5%A9_kh%C3%AD_h%E1%BA%A1t_nh%C3%A2n_ki%E1%BB%83u_n%E1%BB%95_%C4%91%E1%BB%8Bnh_h%C6%B0%E1%BB%9Bng_v%C3%A0o_trong&action=edit&redlink=1), phương pháp này đều đã được sử dụng tại [cuộc thử nghiệm Trinity](/w/index.php?title=Cu%E1%BB%99c_th%E1%BB%AD_nghi%E1%BB%87m_Trinity&action=edit&redlink=1) và trong quả bom nguyên tử " [Fat Man](/wiki/Fat_Man)" thả xuống [Nagasaki](/w/index.php?title=Nagasaki,_Nagasaki&action=edit&redlink=1), [Nhật Bản](/wiki/Nh%E1%BA%ADt_B%E1%BA%A3n). Trong phần lớn sự nghiệp khoa học của mình, Bethe là giáo sư tại [Đại học Cornell](/wiki/%C4%90%E1%BA%A1i_h%E1%BB%8Dc_Cornell).
Trong những năm 1950, Bethe cũng đóng vai trò quan trọng trong chương trình phát triển
[bom hiđrô](/w/index.php?title=Bom_hi%C4%91r%C3%B4&action=edit&redlink=1) của Mỹ, mặc dù ban đầu ông tham gia vào chương trình nhằm mục đích chứng minh nó không thể chế tạo được. Sau đó, Bethe cùng với [Albert Einstein](/wiki/Albert_Einstein) tham gia vào [Ủy ban khẩn cấp của các nhà khoa học nguyên tử](/w/index.php?title=%E1%BB%A6y_ban_kh%E1%BA%A9n_c%E1%BA%A5p_c%E1%BB%A7a_c%C3%A1c_nh%C3%A0_khoa_h%E1%BB%8Dc_nguy%C3%AAn_t%E1%BB%AD&action=edit&redlink=1) nhằm chống lại các vụ [thử nghiệm vũ khí hạt nhân](/w/index.php?title=Th%E1%BB%AD_nghi%E1%BB%87m_v%C5%A9_kh%C3%AD_h%E1%BA%A1t_nh%C3%A2n&action=edit&redlink=1) và [chạy đua vũ trang hạt nhân](/w/index.php?title=Ch%E1%BA%A1y_%C4%91ua_v%C5%A9_trang_h%E1%BA%A1t_nh%C3%A2n&action=edit&redlink=1). Ông tác động đến [Nhà Trắng](/wiki/Nh%C3%A0_Tr%E1%BA%AFng) để yêu cầu ký vào [hiệp ước cấm thử vũ khí hạt nhân trong khí quyển](/w/index.php?title=Hi%E1%BB%87p_%C6%B0%E1%BB%9Bc_c%E1%BA%A5m_th%E1%BB%AD_v%C5%A9_kh%C3%AD_h%E1%BA%A1t_nh%C3%A2n_t%E1%BB%ABng_ph%E1%BA%A7n&action=edit&redlink=1) năm 1963 và 1972 [Hiệp ước chống tên lửa đạn đạo](/wiki/Hi%E1%BB%87p_%C6%B0%E1%BB%9Bc_ABM), [SALT I](/w/index.php?title=SALT_I&action=edit&redlink=1). Những kết quả nghiên cứu khoa học của ông cũng không bị quên lãng ngay cả khi ông về hưu. [Freeman Dyson](/w/index.php?title=Freeman_Dyson&action=edit&redlink=1) gọi Bethe là "người giải quyết vấn đề cao cấp trong thế kỷ 20." [[1]](#cite_note-Wark2007-1)
## Chú thích[
[sửa](/w/index.php?title=Hans_Bethe&veaction=edit&vesection=1) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Hans_Bethe&action=edit§ion=1)] **Wark, David (11 tháng 1 năm 2007). “The supreme problem solver”.** [^](#cite_ref-Wark2007_1-0) *Nature* **445**(7124): 149. [Bibcode](/wiki/Bibcode): [2007Natur.445..149W](http://adsabs.harvard.edu/abs/2007Natur.445..149W). [doi](/wiki/DOI): [10.1038/445149a](http://dx.doi.org/10.1038%2F445149a).
## Đọc thêm[
[sửa](/w/index.php?title=Hans_Bethe&veaction=edit&vesection=2) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Hans_Bethe&action=edit§ion=2)]
- Bernstein, Jeremy.
*Hans Bethe, Prophet of Energy.*New York: Basic Books, 1980. [ISBN 978-0-465-02903-7](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/9780465029037).
- Bethe, Hans A.
*The Road from Los Alamos.*New York: American Institute of Physics, 1991. [ISBN 978-0-88318-707-4](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/9780883187074).
- Streeter, E.C.
*Solving the Solar Enigma: The Story of the Scientists Behind the Discovery of the Sun's Energy Source*Dimension Engineering Press, 2005. [ISBN 978-1-888381-12-2](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/9781888381122).
## Các tác phẩm[
[sửa](/w/index.php?title=Hans_Bethe&veaction=edit&vesection=3) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Hans_Bethe&action=edit§ion=3)]
- Bethe, H. A.
["Theory of High Frequency Rectification by Silicon Crystals"](http://www.osti.gov/cgi-bin/rd_accomplishments/display_biblio.cgi?id=ACC0099&numPages=17&fp=N), Phòng thí nghiệm bức xạ, [Học viện công nghệ Massachusetts](/wiki/H%E1%BB%8Dc_vi%E1%BB%87n_C%C3%B4ng_ngh%E1%BB%87_Massachusetts)(MIT), [Bộ năng lượng Hoa Kỳ](/wiki/B%E1%BB%99_N%C4%83ng_l%C6%B0%E1%BB%A3ng_Hoa_K%E1%BB%B3)(trước đây là [Ủy ban năng lượng nguyên tử Hoa Kỳ](/w/index.php?title=%E1%BB%A6y_ban_n%C4%83ng_l%C6%B0%E1%BB%A3ng_nguy%C3%AAn_t%E1%BB%AD_Hoa_K%E1%BB%B3&action=edit&redlink=1)), (29 tháng 10, 1942).
- Bethe, H. A.
["Theoretical Estimate of Maximum Possible Nuclear Explosion"](http://www.osti.gov/cgi-bin/rd_accomplishments/display_biblio.cgi?id=ACC0100&numPages=30&fp=N), Knolls Atomic Power Laboratory-Schenectady, N.Y., [Bộ năng lượng Hoa Kỳ](/wiki/B%E1%BB%99_N%C4%83ng_l%C6%B0%E1%BB%A3ng_Hoa_K%E1%BB%B3)(trước đây là [Ủy ban năng lượng nguyên tử Hoa Kỳ](/w/index.php?title=%E1%BB%A6y_ban_n%C4%83ng_l%C6%B0%E1%BB%A3ng_nguy%C3%AAn_t%E1%BB%AD_Hoa_K%E1%BB%B3&action=edit&redlink=1)), (31 tháng 1, 1950).
- Bethe, H. A.; Rajaraman, R.
["Three-body Problem in Nuclear Matter"](http://www.osti.gov/cgi-bin/rd_accomplishments/display_biblio.cgi?id=ACC0101&numPages=98&fp=N), [Đại học nam California-Los Angeles](/w/index.php?title=%C4%90%E1%BA%A1i_h%E1%BB%8Dc_nam_California-Los_Angeles&action=edit&redlink=1), [Bộ năng lượng Hoa Kỳ](/wiki/B%E1%BB%99_N%C4%83ng_l%C6%B0%E1%BB%A3ng_Hoa_K%E1%BB%B3)(trước đây là [Ủy ban năng lượng nguyên tử Hoa Kỳ](/w/index.php?title=%E1%BB%A6y_ban_n%C4%83ng_l%C6%B0%E1%BB%A3ng_nguy%C3%AAn_t%E1%BB%AD_Hoa_K%E1%BB%B3&action=edit&redlink=1)), (1967).
- Bethe, H. A.
["Note on Inverse Bremsstrahlung in a Strong Electromagnetic Field"](http://www.osti.gov/cgi-bin/rd_accomplishments/display_biblio.cgi?id=ACC0102&numPages=9&fp=N), [Phòng thí nghiệm quốc gia Los Alamos](/wiki/Ph%C3%B2ng_th%C3%AD_nghi%E1%BB%87m_Qu%E1%BB%91c_gia_Los_Alamos)(LANL), [Bộ năng lượng Hoa Kỳ](/wiki/B%E1%BB%99_N%C4%83ng_l%C6%B0%E1%BB%A3ng_Hoa_K%E1%BB%B3)(trước đây là [Ủy ban năng lượng nguyên tử Hoa Kỳ](/w/index.php?title=%E1%BB%A6y_ban_n%C4%83ng_l%C6%B0%E1%BB%A3ng_nguy%C3%AAn_t%E1%BB%AD_Hoa_K%E1%BB%B3&action=edit&redlink=1)), (tháng 9, 1972).
- Bethe, H. A.
["Pauli Principle and Pion Scattering"](http://www.osti.gov/cgi-bin/rd_accomplishments/display_biblio.cgi?id=ACC0103&numPages=11&fp=N), [Phòng thí nghiệm quốc gia Los Alamos](/wiki/Ph%C3%B2ng_th%C3%AD_nghi%E1%BB%87m_Qu%E1%BB%91c_gia_Los_Alamos)(LANL), [Bộ năng lượng Hoa Kỳ](/wiki/B%E1%BB%99_N%C4%83ng_l%C6%B0%E1%BB%A3ng_Hoa_K%E1%BB%B3)(trước đây là [Ủy ban năng lượng nguyên tử Hoa Kỳ](/w/index.php?title=%E1%BB%A6y_ban_n%C4%83ng_l%C6%B0%E1%BB%A3ng_nguy%C3%AAn_t%E1%BB%AD_Hoa_K%E1%BB%B3&action=edit&redlink=1)), (tháng 10, 1972).
- Bethe, H. A.
["Fusion Hybrid Reactor"](http://www.osti.gov/cgi-bin/rd_accomplishments/display_biblio.cgi?id=ACC0104&numPages=30&fp=N), [Phòng thí nghiệm quốc gia Sandia](/w/index.php?title=Ph%C3%B2ng_th%C3%AD_nghi%E1%BB%87m_qu%E1%BB%91c_gia_Sandia&action=edit&redlink=1), [Bộ năng lượng Hoa Kỳ](/wiki/B%E1%BB%99_N%C4%83ng_l%C6%B0%E1%BB%A3ng_Hoa_K%E1%BB%B3), (tháng 8, 1981).
## Liên kết ngoài[
[sửa](/w/index.php?title=Hans_Bethe&veaction=edit&vesection=4) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Hans_Bethe&action=edit§ion=4)] [Three Lectures by Hans Bethe](http://bethe.cornell.edu/index.html), from the Cornell University [Biography and Bibliographic Resources](http://www.osti.gov/accomplishments/bethe.html), from the [Office of Scientific and Technical Information](/w/index.php?title=Office_of_Scientific_and_Technical_Information&action=edit&redlink=1), [United States Department of Energy](/wiki/B%E1%BB%99_N%C4%83ng_l%C6%B0%E1%BB%A3ng_Hoa_K%E1%BB%B3) [Hans Bethe](http://www.nobel.se/physics/laureates/1967/bethe-bio.html)at *Nobel lectures* [Hans Bethe](http://scienceworld.wolfram.com/biography/BetheHans.html)at *World of Science* [Hans Bethe](http://www.britannica.com/nobel/micro/66_66.html)at *Britannica Nobel Prizes* [Text of the Eddington Medal award speech](http://adsabs.harvard.edu/cgi-bin/nph-bib_query?1961QJRAS...2..107.) [Bruce Medal page](http://www.phys-astro.sonoma.edu/BruceMedalists/Bethe/) [Three Lectures by Hans Bethe](http://bethe.cornell.edu/index.html)videos on Quantum Mechanics given at Cornell University in 1999. [Cáo phó](/w/index.php?title=C%C3%A1o_ph%C3%B3&action=edit&redlink=1) [Hans Bethe And His Physics](http://www.worldscibooks.com/physics/5989.html) [his contributions to the theory of nuclear reactions, especially his discoveries concerning the energy production in stars.](http://holiker.narod.ru/five/bethe-press.html) [Annotated bibliography for Hans Bethe from the Alsos Digital Library for Nuclear Issues](http://alsos.wlu.edu/qsearch.aspx?browse=people/Bethe,+Hans) [Obituary by R. (Dougy) Rajaraman](http://www.iisc.ernet.in/~academy/resonance/Oct2005/pdf/Oct2005AiB.pdf) [Oral History interview transcript with Hans Bethe ngày 17 tháng 1 năm 1967, American Institute of Physics, Niels Bohr Library and Archives](http://www.aip.org/history/ohilist/4503.html) [Oral History interview transcript with Hans Bethe ngày 27 tháng 10 năm 1966, ngày 17 tháng 11 năm 1967, & ngày 8 tháng 5 năm 1972, American Institute of Physics, Niels Bohr Library and Archives](http://www.aip.org/history/ohilist/4504_1.html) [Oral History interview transcript with Hans Bethe ngày 29 tháng 4 năm 1981, American Institute of Physics, Niels Bohr Library and Archives](http://www.aip.org/history/ohilist/4505.html) [Video of a talk titled "Writing the Biography of a Living Scientist: Hans Bethe," delivered by](http://osulibrary.orst.edu/specialcollections/events/1995paulingconference/video-s4-1-schweber.html) [S.S. Schweber](/w/index.php?title=S.S._Schweber&action=edit&redlink=1) [Hans Bethe tells his life story at Web of Stories](http://webofstories.com/gl/hans.bethe)
|
|

WARC-Type: response

Content-Type: application/http; msgtype=response

Content-Type: text/html; charset=UTF-8

Connection: close

X-Content-Type-Options: nosniff

Content-language: vi

X-UA-Compatible: IE=Edge

Vary: Accept-Encoding,Cookie

Content-Encoding: gzip

Via: 1.1 varnish, 1.1 varnish

Accept-Ranges: bytes

X-Cache: cp1052 miss (0), cp1053 frontend miss (0)

Cache-Control: private, s-maxage=0, max-age=0, must-revalidate

Set-Cookie: WMF-Last-Access=30-Jun-2015;Path=/;HttpOnly;Expires=Sat, 01 Aug 2015 00:00:00 GMT


text:
Jimmy Savile
Sir James Wilson Vincent "Jimmy" Savile (sinh 31/10/1926 - mất 29/10/ 2011) là một người dẫn chương trình truyền hình nổi tiếng trong thập niên 1970-1990, một người quyên góp quỹ từ thiện. Ông đã dẫn chương trình BBC Jim'll Fix It, là người giới thiệu chương trình đầu tiên và cuối cùng của sô music chart tồn tại lâu của BBC Top of the Pops, and raised an estimated £40 million for charities.[2]. Ông đã được phong tước hiệp sỹ. Năm 2012, người ta đã công bố cáo buộc cho rằng ông đã hiếp dâm 200 người cả nam lẫn nữ giai đoạn 1955-2009, nhiều trẻ vị thành niên, trong đó trẻ nhất là một bé trai 8 tuổi. Mức độ xâm hại tình dục của ông được xem là chưa từng có trong lịch sử Anh[3][4][5][6]. Một báo cáo chung bởi NSPCC và Metropolitan Police cho rằng 450 người đã khiếu nại chống lại Savile, với thời gian lạm dụng tình dục trải dài từ năm 1955 đến 2009, với tuổi nạn nhân từ 8-47.[7][8]
Jimmy Savile từng 57 lần thực hiện hành vi đồi bại tại bệnh viện - cả với những người đang hấp hối, 14 lần tại trường học và 33 lần ở các đài truyền hình, phát thanh. Trong số này có 34 lần Jimmy Savile đã hãm hiếp các nạn nhân. Cảnh sát Anh đã xin lỗi các nạn nhân vì đã không phát hiện ra hành vi đồi bại của Jimmy khi ông ta còn sống.
Tham khảo[sửa | sửa mã nguồn]
- ^ Savile, Jimmy (1979). God'll Fix it. Mowbray. ISBN 978-0264664576.
- ^ “Sir Jimmy Savile: Obituary”. The Daily Telegraph (London). Ngày 29 tháng 10 năm 2011. Truy cập ngày 11 tháng 11 năm 2011.
- ^ “Savile BBC scandal shocks UK”. NBC Nightly News. Ngày 25 tháng 10 năm 2012. Truy cập ngày 26 tháng 10 năm 2012. “Police believe former TV star Jimmy Savile, a national icon, may have been one of Britain's worst pedophile offenders. Some of Savile's alleged 300 victims had appeared on his TV shows.”
- ^ Gilbert, Dave (ngày 24 tháng 10 năm 2012). “Jimmy Savile: National treasure in life, reviled 'sex abuser' in death”. CNN. Truy cập ngày 26 tháng 10 năm 2012.
- ^ “Jimmy Savile Inquiry Now Criminal Investigaton”. Sky News. Ngày 19 tháng 10 năm 2012. Truy cập ngày 26 tháng 10 năm 2012. quoting the head of the NSPCC ("It's now looking possible that Jimmy Savile was one the most prolific sex offenders the NSPCC has ever come across") and police ("We are dealing with alleged abuse on an unprecedented scale. The profile of this operation has empowered a staggering number of victims to come forward... Police previously said Savile's alleged catalogue of sex abuse could have spanned six decades").
- ^ “Police to make arrests over BBC's 'tsunami of filth'”. Yahoo! News. Reuters. Ngày 25 tháng 10 năm 2012. Truy cập ngày 29 tháng 10 năm 2012.
- ^ “Giving Victims a Voice - Joint report into sexual allegations against Jimmy Savile”. NSPCC. Tháng 1 năm 2013. Truy cập ngày 11 tháng 1 năm 2013.
- ^ “Jimmy Savile scandal: Report reveals decades of abuse”. BBC News. Ngày 11 tháng 1 năm 2013. Truy cập ngày 11 tháng 1 năm 2013.

markdown:
# Jimmy Savile
|Sir Jimmy Savile|
|
|![]()
[31 tháng 10](/wiki/31_th%C3%A1ng_10), [1926](/wiki/1926) [Leeds](/wiki/Leeds), [West Riding of Yorkshire](/w/index.php?title=West_Riding_of_Yorkshire&action=edit&redlink=1), Anh [29 tháng 10](/wiki/29_th%C3%A1ng_10), [2011](/wiki/2011)(84 tuổi)
Leeds, West Yorkshire, Anh
[British](/w/index.php?title=British_people&action=edit&redlink=1) [Disc jockey](/wiki/DJ), television and radio personality, dance hall manager *,* [Top of the Pops](/w/index.php?title=Top_of_the_Pops&action=edit&redlink=1) [Jim'll Fix It](/w/index.php?title=Jim%27ll_Fix_It&action=edit&redlink=1) [Roman Catholic](/w/index.php?title=Roman_Catholicism&action=edit&redlink=1) [[1]](#cite_note-1) **Sir James Wilson Vincent "Jimmy" Savile** (sinh 31/10/1926 - mất 29/10/ 2011) là một người dẫn chương trình truyền hình nổi tiếng trong thập niên 1970-1990, một người quyên góp quỹ từ thiện. Ông đã dẫn chương trình [BBC](/wiki/BBC) *, là người giới thiệu chương trình đầu tiên và cuối cùng của sô Jim'll Fix It* [music chart](/w/index.php?title=Record_chart&action=edit&redlink=1)tồn tại lâu của BBC *, and raised an estimated £40 million for charities.* [Top of the Pops](/w/index.php?title=Top_of_the_Pops&action=edit&redlink=1) . Ông đã được phong tước hiệp sỹ. Năm 2012, người ta đã công bố cáo buộc cho rằng ông đã hiếp dâm 200 người cả nam lẫn nữ giai đoạn 1955-2009, nhiều trẻ vị thành niên, trong đó trẻ nhất là một bé trai 8 tuổi. Mức độ xâm hại tình dục của ông được xem là chưa từng có trong lịch sử Anh [[2]](#cite_note-Tel_o-2) [[3]](#cite_note-bbc_25_oct_2012-3) [[4]](#cite_note-CNN_24_oct_2012-4) [[5]](#cite_note-SkyNews_19_Oct-5) . Một báo cáo chung bởi [[6]](#cite_note-6) [NSPCC](/w/index.php?title=NSPCC&action=edit&redlink=1)và [Metropolitan Police](/w/index.php?title=Metropolitan_Police&action=edit&redlink=1)cho rằng 450 người đã khiếu nại chống lại Savile, với thời gian lạm dụng tình dục trải dài từ năm 1955 đến 2009, với tuổi nạn nhân từ 8-47. [[7]](#cite_note-NSPCCMetReport-7) [[8]](#cite_note-bbc20981611-8)
Jimmy Savile từng 57 lần thực hiện hành vi đồi bại tại bệnh viện - cả với những người đang hấp hối, 14 lần tại trường học và 33 lần ở các đài truyền hình, phát thanh. Trong số này có 34 lần Jimmy Savile đã hãm hiếp các nạn nhân. Cảnh sát Anh đã xin lỗi các nạn nhân vì đã không phát hiện ra hành vi đồi bại của Jimmy khi ông ta còn sống.
## Tham khảo[
[sửa](/w/index.php?title=Jimmy_Savile&veaction=edit&vesection=1) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Jimmy_Savile&action=edit§ion=1)] **Savile, Jimmy (1979).** [^](#cite_ref-1) *God'll Fix it*. Mowbray. [ISBN](/wiki/ISBN) [978-0264664576](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/978-0264664576). [^](#cite_ref-Tel_o_2-0) [“Sir Jimmy Savile: Obituary”](http://www.telegraph.co.uk/news/obituaries/8857428/Sir-Jimmy-Savile.html). *The Daily Telegraph*(London). Ngày 29 tháng 10 năm 2011. Truy cập ngày 11 tháng 11 năm 2011. [^](#cite_ref-bbc_25_oct_2012_3-0) [“Savile BBC scandal shocks UK”](http://video.msnbc.msn.com/nightly-news/49560632/). *NBC Nightly News*. Ngày 25 tháng 10 năm 2012. Truy cập ngày 26 tháng 10 năm 2012. “Police believe former TV star Jimmy Savile, a national icon, may have been one of Britain's worst pedophile offenders. Some of Savile's alleged 300 victims had appeared on his TV shows.” **Gilbert, Dave (ngày 24 tháng 10 năm 2012).** [^](#cite_ref-CNN_24_oct_2012_4-0) [“Jimmy Savile: National treasure in life, reviled 'sex abuser' in death”](http://edition.cnn.com/2012/10/23/world/europe/jimmy-savile-profile/index.html). *CNN*. Truy cập ngày 26 tháng 10 năm 2012. [^](#cite_ref-SkyNews_19_Oct_5-0) [“Jimmy Savile Inquiry Now Criminal Investigaton”](http://web.orange.co.uk/article/news/savile_inquiry_now_a_criminal_investigaton). *Sky News*. Ngày 19 tháng 10 năm 2012. Truy cập ngày 26 tháng 10 năm 2012. quoting the head of the [NSPCC](/w/index.php?title=NSPCC&action=edit&redlink=1)("It's now looking possible that Jimmy Savile was one the most prolific sex offenders the NSPCC has ever come across") and police ("We are dealing with alleged abuse on an unprecedented scale. The profile of this operation has empowered a staggering number of victims to come forward... Police previously said Savile's alleged catalogue of sex abuse could have spanned six decades"). [^](#cite_ref-6) [“Police to make arrests over BBC's 'tsunami of filth'”](http://uk.news.yahoo.com/savile-police-staggered-extent-inquiry-144317426.html). *Yahoo! News*. Reuters. Ngày 25 tháng 10 năm 2012. Truy cập ngày 29 tháng 10 năm 2012. [^](#cite_ref-NSPCCMetReport_7-0) [“Giving Victims a Voice - Joint report into sexual allegations against Jimmy Savile”](http://www.nspcc.org.uk/news-and-views/our-news/child-protection-news/13-01-11-yewtree-report/yewtree-report-pdf_wdf93652.pdf). NSPCC. Tháng 1 năm 2013. Truy cập ngày 11 tháng 1 năm 2013. [^](#cite_ref-bbc20981611_8-0) [“Jimmy Savile scandal: Report reveals decades of abuse”](http://www.bbc.co.uk/news/uk-20981611). *BBC News*. Ngày 11 tháng 1 năm 2013. Truy cập ngày 11 tháng 1 năm 2013.

X-Cache: cp1066 hit (1), cp1053 frontend miss (0)


text:
Pituophis catenifer
Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
Pituophis catenifer là một loài rắn trong họ Rắn nước. Loài này được Blainville mô tả khoa học đầu tiên năm 1835.[4]
Hình ảnh[sửa | sửa mã nguồn]
Chú thích[sửa | sửa mã nguồn]
- ^ Boulenger GA. 1894. Catalogue of the Snakes in the British Museum (Natural History). Volume II., Containing the Conclusion of the Colubridæ Aglyphæ. Trustees of the British Museum (Natural History). (Taylor and Francis, Printers.) London. xi + 382 pp. + Plates I.- XX. ("Coluber catenifer", pp. 67-68.)
- ^ Stejneger L, Barbour T. 1917. A Check List of North American Amphibians and Reptiles. Harvard University Press. Cambridge Massachusetts. 125 pp. (Pituophis catenifer, pp. 85-86.)
- ^ The Reptile Database. www.reptile-database.org.
- ^ “Pituophis catenifer”. The Reptile Database. Truy cập ngày 29 tháng 5 năm 2013.
Tham khảo[sửa | sửa mã nguồn]
Liên kết ngoài[sửa | sửa mã nguồn]
Phương tiện liên quan tới Pituophis catenifer tại Wikimedia Commons

markdown:
*Pituophis catenifer*
Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
|
|Pituophis catenifer
|
|![]()
[Tình trạng bảo tồn](/wiki/T%C3%ACnh_tr%E1%BA%A1ng_b%E1%BA%A3o_t%E1%BB%93n) [Phân loại khoa học](/wiki/Ph%C3%A2n_lo%E1%BA%A1i_sinh_h%E1%BB%8Dc) [Giới](/wiki/Gi%E1%BB%9Bi_(sinh_h%E1%BB%8Dc))( *regnum*) [Animalia](/wiki/Animalia) [Ngành](/wiki/Ng%C3%A0nh_(sinh_h%E1%BB%8Dc))( *phylum*) [Chordata](/wiki/Chordata) [Lớp](/wiki/L%E1%BB%9Bp_(sinh_h%E1%BB%8Dc))( *class*) [Reptilia](/wiki/Reptilia) [Bộ](/wiki/B%E1%BB%99_(sinh_h%E1%BB%8Dc))( *ordo*) [Squamata](/wiki/Squamata) [Phân bộ](/wiki/Ph%C3%A2n_b%E1%BB%99)( *subordo*) [Serpentes](/wiki/Serpentes) [Phân thứ bộ](/wiki/Ph%C3%A2n_th%E1%BB%A9_b%E1%BB%99)( *infraordo*) [Alethinophidia](/wiki/Alethinophidia) [Họ](/wiki/H%E1%BB%8D_(sinh_h%E1%BB%8Dc))( *familia*) [Colubridae](/wiki/Colubridae) [Chi](/wiki/Chi_(sinh_h%E1%BB%8Dc))( *genus*) [Pituophis](/w/index.php?title=Pituophis&action=edit&redlink=1) [Loài](/wiki/Lo%C3%A0i)( *species*) **P. catenifer** [Danh pháp hai phần](/wiki/Danh_ph%C3%A1p_hai_ph%E1%BA%A7n) *Pituophis catenifer*
(
[Blainville](/w/index.php?title=Henri_Marie_Ducrotay_de_Blainville&action=edit&redlink=1), 1835) [Danh pháp đồng nghĩa](/wiki/T%C3%AAn_%C4%91%E1%BB%93ng_ngh%C4%A9a_(sinh_v%E1%BA%ADt_h%E1%BB%8Dc)) * là một loài Pituophis catenifer* [rắn](/wiki/R%E1%BA%AFn)trong [họ Rắn nước](/wiki/H%E1%BB%8D_R%E1%BA%AFn_n%C6%B0%E1%BB%9Bc). Loài này được Blainville mô tả khoa học đầu tiên năm 1835. [[4]](#cite_note-4)
## Hình ảnh[
[sửa](/w/index.php?title=Pituophis_catenifer&veaction=edit&vesection=1) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Pituophis_catenifer&action=edit§ion=1)]
## Chú thích[
[sửa](/w/index.php?title=Pituophis_catenifer&veaction=edit&vesection=2) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Pituophis_catenifer&action=edit§ion=2)] [^](#cite_ref-Blgr1894_1-0) [Boulenger GA](/w/index.php?title=George_Albert_Boulenger&action=edit&redlink=1). 1894. *Catalogue of the Snakes in the British Museum (Natural History). Volume II., Containing the Conclusion of the Colubridæ Aglyphæ.*Trustees of the British Museum (Natural History). (Taylor and Francis, Printers.) London. xi + 382 pp. + Plates I.- XX. ( *"Coluber catenifer"*, pp. 67-68.) [^](#cite_ref-2) [Stejneger L](/w/index.php?title=Leonhard_Hess_Stejneger&action=edit&redlink=1), [Barbour T](/w/index.php?title=Thomas_Barbour&action=edit&redlink=1). 1917. *A Check List of North American Amphibians and Reptiles*. Harvard University Press. Cambridge Massachusetts. 125 pp. ( *Pituophis catenifer*, pp. 85-86.) **The Reptile Database. www.reptile-database.org.** [^](#cite_ref-3) [^](#cite_ref-4) [“](http://reptile-database.reptarium.cz/species?genus=Pituophis&species=catenifer&search_param=%28%28search%3D%27Pituophis+catenifer%27%29%29). The Reptile Database. Truy cập ngày 29 tháng 5 năm 2013. *Pituophis catenifer*”
## Tham khảo[
[sửa](/w/index.php?title=Pituophis_catenifer&veaction=edit&vesection=3) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Pituophis_catenifer&action=edit§ion=3)]
## Liên kết ngoài[
[sửa](/w/index.php?title=Pituophis_catenifer&veaction=edit&vesection=4) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Pituophis_catenifer&action=edit§ion=4)]
Phương tiện liên quan tới
[Pituophis catenifer](//commons.wikimedia.org/wiki/Category:Pituophis_catenifer) tại [Wikimedia Commons](/wiki/Wikimedia_Commons)

X-Cache: cp1067 miss (0), cp1053 frontend miss (0)


text:
Saint-Jean-du-Corail
Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
Tọa độ: 48°36′36″B 0°54′29″T / 48,61°B 0,908055555556°T
Saint-Jean-du-Corail là một xã thuộc tỉnh Manche trong vùng Normandie tây bắc nước Pháp. Xã này nằm ở khu vực có độ cao trung bình 127 mét trên mực nước biển.

markdown:
# Saint-Jean-du-Corail
Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
[Tọa độ](/wiki/H%E1%BB%87_t%E1%BB%8Da_%C4%91%E1%BB%99_%C4%91%E1%BB%8Ba_l%C3%BD): [48°36′36″B 0°54′29″T / 48,61°B 0,908055555556°T](//tools.wmflabs.org/geohack/geohack.php?language=vi&pagename=Saint-Jean-du-Corail¶ms=48.61_N_-0.908055555556_E_region:FR-50_type:city(283))
|
|
|Hành chính|
|
| ![ Quốc kỳ Pháp](//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/c/c3/Flag_of_France.svg/18px-Flag_of_France.svg.png)
![ Quốc kỳ Pháp](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/c/c3/Flag_of_France.svg/18px-Flag_of_France.svg.png)
[Pháp](/wiki/Ph%C3%A1p) [Vùng](/wiki/V%C3%B9ng_c%E1%BB%A7a_Ph%C3%A1p) [Lower Normandy](/wiki/Lower_Normandy) [Tỉnh](/wiki/T%E1%BB%89nh_c%E1%BB%A7a_Ph%C3%A1p) [Manche](/wiki/Manche) [Quận](/wiki/Qu%E1%BA%ADn_c%E1%BB%A7a_Ph%C3%A1p) [Avranches](/wiki/Avranches_(qu%E1%BA%ADn)) [Tổng](/wiki/T%E1%BB%95ng_c%E1%BB%A7a_Ph%C3%A1p) [Xã (thị) trưởng](/wiki/Th%E1%BB%8B_tr%C6%B0%E1%BB%9Fng)
(2008–2014)
[Độ cao](/wiki/Cao_%C4%91%E1%BB%99)
(bình quân 127 m/417 ft)
1 2(5,42 sq mi) [Nhân khẩu](/wiki/Nh%C3%A2n_kh%E1%BA%A9u_Ph%C3%A1p) 2 [Mật độ](/wiki/M%E1%BA%ADt_%C4%91%E1%BB%99_d%C3%A2n_s%E1%BB%91) 2(52 /sq mi) [INSEE](/wiki/M%C3%A3_INSEE)/Mã bưu chính [50494](http://recensement.insee.fr/searchResults.action?zoneSearchField=&codeZone=50494-COM)/ [50140](/w/index.php?title=Danh_s%C3%A1ch_c%C3%A1c_m%C3%A3_b%C6%B0u_ch%C3%ADnh_%E1%BB%9F_Ph%C3%A1p&action=edit&redlink=1) 1Dữ liệu địa chính Pháp loại trừ các hồ và ao lớn hơn 1 km² (0.386 dặm vuông hoặc 247 [acre](/wiki/Acre)) cũng như các cửa sông. 2 *Dân số không tính hai lần*: cư dân của nhiều xã (ví dụ, các sinh viên và quân nhân) chỉ tính một lần. **Saint-Jean-du-Corail** là một [xã](/wiki/X%C3%A3_c%E1%BB%A7a_Ph%C3%A1p) thuộc [tỉnh](/wiki/T%E1%BB%89nh_(Ph%C3%A1p)) [Manche](/wiki/Manche) trong [vùng](/wiki/V%C3%B9ng_c%E1%BB%A7a_Ph%C3%A1p) [Normandie](/wiki/Normandie) tây bắc nước [Pháp](/wiki/Ph%C3%A1p). Xã này nằm ở khu vực có độ cao trung bình 127 [mét](/wiki/M%C3%A9t) trên [mực nước biển](/wiki/M%E1%BB%B1c_n%C6%B0%E1%BB%9Bc_bi%E1%BB%83n).


text:
Thể loại:Mất thập kỷ 1070
Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
Thể loại này có những người qua đời trong thập kỷ 1070. Xem thêm những người sinh ra trong thập kỷ 1070.
Thể loại này có những người qua đời trong thập kỷ 1070. Xem thêm những người sinh ra trong thập kỷ 1070.

markdown:
# Thể loại:Mất thập kỷ 1070
Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
Thể loại này có những
**người qua đời trong thập kỷ 1070**. Xem thêm [những người sinh ra trong thập kỷ 1070](/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Sinh_th%E1%BA%ADp_k%E1%BB%B7_1070).
|
|[Thập kỷ 1000](/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:M%E1%BA%A5t_th%E1%BA%ADp_k%E1%BB%B7_1000)– [Thập kỷ 1010](/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:M%E1%BA%A5t_th%E1%BA%ADp_k%E1%BB%B7_1010)– [Thập kỷ 1020](/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:M%E1%BA%A5t_th%E1%BA%ADp_k%E1%BB%B7_1020)– [Thập kỷ 1030](/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:M%E1%BA%A5t_th%E1%BA%ADp_k%E1%BB%B7_1030)– [Thập kỷ 1040](/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:M%E1%BA%A5t_th%E1%BA%ADp_k%E1%BB%B7_1040) [Thập kỷ 1050](/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:M%E1%BA%A5t_th%E1%BA%ADp_k%E1%BB%B7_1050)– [Thập kỷ 1060](/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:M%E1%BA%A5t_th%E1%BA%ADp_k%E1%BB%B7_1060)– **Thập kỷ 1070**– [Thập kỷ 1080](/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:M%E1%BA%A5t_th%E1%BA%ADp_k%E1%BB%B7_1080)– [Thập kỷ 1090](/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:M%E1%BA%A5t_th%E1%BA%ADp_k%E1%BB%B7_1090)
|
|![]()

X-Cache: cp1054 miss (0), cp1053 frontend miss (0)


text:
Tạm thời từ chối mọi câu hỏi ở thời điểm hiện tại, phía “Bà Tưng” Lê Huyền Anh hẹn sẽ có câu trả lời trong buổi họp báo chính thức.
Sự xuất hiện của Bà Tưng khiến cư dân mạng dậy sóng, cả xã hội xem đó là một hiện tượng. Cô gái 20 tuổi bỗng trở thành tâm điểm ném đá của dư luận, số gạch đá ấy nhiều đến nỗi “Bà Tưng” Lê Huyền Anh đã có thể tự xây cho mình một căn biệt thự khang trang.
Lê Huyền Anh từng tâm sự, cô làm mọi việc theo hứng. Hôm nay thấy vui, mọi người mời đi hát, cô gật đầu nhưng mai có khi lại chối đây đẩy.
Với quan điểm sống hết mình cho hôm nay, biết đâu ngày mai sẽ chết, Bà Tưng làm tất cả những thứ cô muốn như không mặc áo ngực nhảy Gentlman, “chào mừng” Ngày thương binh liệt sĩ (27/7) bằng cách phản cảm…mặc dư luận lên án và chỉ trích.
Chuyến “công tác” của Bà Tưng ở Hà Nội với ý định biểu diễn ở một quán bar cũng nhanh chóng bị sụp đổ. Sức ép mạnh mẽ của dư luận khiến Sở Văn hóa Hà Nội phải vào cuộc, lệnh cấm biểu diễn dành cho bà Tưng được ban bố.
Buổi chiều còn luyện tập để chuẩn bị cho buổi giao lưu kéo dài 30 phút, thế nhưng tối đến khi quay trở lại điểm diễn, Bà Tưng nhanh chóng được bảo vệ mời về trong sự ngơ ngác. Sau lần này, Lê Huyền Anh định sẽ đền lại bằng những đêm diễn ở các quán bar khác nhưng mong muốn của cô cũng nhanh chóng bị dập tắt.
Chuyến đi Hà Nội thất bại, Bà Tưng trở lại Sài Gòn và ngay lập tức nhận được lời mời biểu diễn khác. Cô gái trẻ lên sân khấu trong và hát kèm theo các động tác vũ đạo nóng bỏng, quyến rũ.
Ngay khi thông tin này được công khai, Cục Nghệ thuật biểu diễn đã ra công văn yêu cầu tạm thời ngừng cấp phép biểu diễn cho “Bà Tưng” – Lê Thị Huyền Anh ở tất cả các buổi biểu diễn, thậm chí cả quán bar.
Có thể nói với lệnh cấm này, mọi cánh cửa để làm náo loạn giới giải trí của cô gái táo bạo tạm thời bị đóng kín.
Liên lạc với phía Bà Tưng để làm rõ hơn vấn đề, chúng tôi nhận được câu trả lời như sau từ phía người quản lý “Hiện tại, chúng tôi vẫn chưa nhận được công văn triệu tập nào từ Bộ Văn hóa để giải trình về vấn đề này cả. Mọi câu hỏi ở thời điểm nhạy cảm, chúng tôi xin phép được từ chối trả lời. Có thể sẽ sớm thôi, phía Bà Tưng sẽ tổ chức họp báo để nói hết một lần”.
THEO SOHA
Cái con Huyền Anh (Bà tưng) là con vô Văn hoá, Con điên ngông cuồng. Vậy mà có những kẻ khùng ủng hộ???
“phía người quản lý” – mấy đứa này cũng thuộc dạng ma cô .
Nhìn mặt cái con Huyền Anh này đã thấy sự Bỉ ổi, căn bã.
Con khùng Lê Huyền Anh Tổ chức họp báo???
Chắc chỉ có mấy thằng “nhà báo ma Cô” mới đến dự.

markdown:
**Tạm thời từ chối mọi câu hỏi ở thời điểm hiện tại, phía “Bà Tưng” Lê Huyền Anh hẹn sẽ có câu trả lời trong buổi họp báo chính thức.**
Sự xuất hiện của Bà Tưng khiến cư dân mạng dậy sóng, cả xã hội xem đó là một hiện tượng. Cô gái 20 tuổi bỗng trở thành tâm điểm ném đá của dư luận, số gạch đá ấy nhiều đến nỗi “Bà Tưng” Lê Huyền Anh đã có thể tự xây cho mình một căn biệt thự khang trang.
Lê Huyền Anh từng tâm sự, cô làm mọi việc theo hứng. Hôm nay thấy vui, mọi người mời đi hát, cô gật đầu nhưng mai có khi lại chối đây đẩy.
Với quan điểm sống hết mình cho hôm nay, biết đâu ngày mai sẽ chết, Bà Tưng làm tất cả những thứ cô muốn như không mặc áo ngực nhảy Gentlman, “chào mừng” Ngày thương binh liệt sĩ (27/7) bằng cách phản cảm…mặc dư luận lên án và chỉ trích.
Chuyến “công tác” của Bà Tưng ở Hà Nội với ý định biểu diễn ở một quán bar cũng nhanh chóng bị sụp đổ. Sức ép mạnh mẽ của dư luận khiến Sở Văn hóa Hà Nội phải vào cuộc, lệnh cấm biểu diễn dành cho bà Tưng được ban bố.
Buổi chiều còn luyện tập để chuẩn bị cho buổi giao lưu kéo dài 30 phút, thế nhưng tối đến khi quay trở lại điểm diễn, Bà Tưng nhanh chóng được bảo vệ mời về trong sự ngơ ngác. Sau lần này, Lê Huyền Anh định sẽ đền lại bằng những đêm diễn ở các quán bar khác nhưng mong muốn của cô cũng nhanh chóng bị dập tắt.
Chuyến đi Hà Nội thất bại, Bà Tưng trở lại Sài Gòn và ngay lập tức nhận được lời mời biểu diễn khác. Cô gái trẻ lên sân khấu trong và hát kèm theo các động tác vũ đạo nóng bỏng, quyến rũ.
Ngay khi thông tin này được công khai, Cục Nghệ thuật biểu diễn đã ra công văn yêu cầu tạm thời ngừng cấp phép biểu diễn cho “Bà Tưng” – Lê Thị Huyền Anh ở tất cả các buổi biểu diễn, thậm chí cả quán bar.
Có thể nói với lệnh cấm này, mọi cánh cửa để làm náo loạn giới giải trí của cô gái táo bạo tạm thời bị đóng kín.
Liên lạc với phía Bà Tưng để làm rõ hơn vấn đề, chúng tôi nhận được câu trả lời như sau từ phía người quản lý “Hiện tại, chúng tôi vẫn chưa nhận được công văn triệu tập nào từ Bộ Văn hóa để giải trình về vấn đề này cả. Mọi câu hỏi ở thời điểm nhạy cảm, chúng tôi xin phép được từ chối trả lời. Có thể sẽ sớm thôi, phía Bà Tưng sẽ tổ chức họp báo để nói hết một lần”.
THEO SOHA
Cái con Huyền Anh (Bà tưng) là con vô Văn hoá, Con điên ngông cuồng. Vậy mà có những kẻ khùng ủng hộ???
“phía người quản lý” – mấy đứa này cũng thuộc dạng ma cô .
Nhìn mặt cái con Huyền Anh này đã thấy sự Bỉ ổi, căn bã.
Con khùng Lê Huyền Anh Tổ chức họp báo???
Chắc chỉ có mấy thằng “nhà báo ma Cô” mới đến dự.

WARC-Truncated: length

Server: nginx

Cache-Control: max-age=0, no-cache

X-XSS-Protection: 1; mode=block

Vary: Accept-Encoding