text:
Khởi nghĩa Lam Sơn
Khởi nghĩa Lam Sơn (1418-1427) (chữ Hán: 起義藍山) là cuộc khởi nghĩa đánh đuổi quân Minh xâm lược về nước do Lê Lợi lãnh đạo và kết thúc bằng việc giành lại độc lập cho nước Đại Việt và sự thành lập nhà Hậu Lê.
Khởi nghĩa Lam Sơn gồm ba giai đoạn lớn: hoạt động ở vùng núi Thanh Hoá (1418-1423), tiến vào phía nam (1424-1425) và giải phóng Đông Quan (1426-1427). Trong giai đoạn đầu,cuộc khởi nghĩa Lam Sơn gặp rất nhiều khó khăn, thường phải hứng chịu các cuộc càn quét của quân Minh, mặc dù vẫn có những trận họ đánh thắng quân Minh và họ cũng từng đánh bại được quân Ai Lao cấu kết với quân Minh. Quân khởi nghĩa bắt đầu giành thế thắng khi Lê Lợi tiến quân ra đất Nghệ An vào năm 1424. Họ đạt được nhiều thắng lợi to lớn, đỉnh điểm là đại thắng ở Tân Bình, Thuận Hóa. Cuối cùng, vào năm 1426, giữa lúc quân khởi nghĩa đang trên đà thắng lợi và tiếng tăm của Lê Lợi lên cao, quân khởi nghĩa tiến đánh thành Đông Quan, và đánh tan nát quân Minh trong trận Tốt Động-Chúc Động. Bước sang năm 1427, nghĩa quân đập tan tác 10 vạn viện binh của đối phương trong trận Chi Lăng - Xương Giang, giết chết viên chỉ huy quân Minh là Liễu Thăng. Họ thu được nhiều chiến mã, lại còn bắt sống và tiêu diệt được nhiều tướng Minh. Cuối cùng, người Minh phải giảng hòa và thoái binh về nước, khiến cho nước Đại Việt không còn một mống quân xâm lăng.[1] Một văn thần trong quân khởi nghĩa là Nguyễn Trãi thừa lệnh của Lê Lợi đã viết bài Bình Ngô đại cáo để tuyên cáo cho toàn quốc biết về chiến thắng vẻ vang của nghĩa quân Lam Sơn.[1]
Sau chiến thắng, với một nước Đại Việt độc lập tự chủ như xưa, Lê Lợi lên ngôi Hoàng đế, tức là vua Lê Thái Tổ (1428).[1] Vì chiến công vang dội của mình, ông trở thành một vị anh hùng dân tộc trong lịch sử Việt Nam.
Mục lục
- 1 Bối cảnh lịch sử
- 2 Hoạt động ở vùng núi Thanh Hóa
- 3 Tiến vào Nam
- 4 Giải phóng Đông Quan
- 5 Vấn đề tù binh người Minh
- 6 Lê Lợi lên ngôi vua
- 7 Phong thưởng
- 8 Vai trò của hỏa lực trong khởi nghĩa Lam Sơn
- 9 Chú thích
- 10 Xem thêm
- 11 Tham khảo
Bối cảnh lịch sử[sửa | sửa mã nguồn]
Khởi nghĩa Lam Sơn nổ ra trong bối cảnh rất khó khăn. Nhiều cuộc nổi dậy chống Minh, điển hình là nhà Hậu Trần, đã bị dẹp một cách tàn khốc. Liên tiếp 2 vua nhà Hồ, một vua nhà Hậu Trần bị bắt về bắc, vua Trùng Quang và các tướng đều tử tiết. Trương Phụ tàn sát những người lính theo quân khởi nghĩa và cả dân thường rất tàn bạo (chặt đầu, đốt xác, cuốn ruột vào cây...) để khủng bố tinh thần người Việt. Mặt khác, các tướng nhà Minh như Hoàng Phúc, Trương Phụ đã thiết lập bộ máy cai trị và huy động được một lực lượng người Việt giúp việc khá đắc lực như Mạc Thúy, Lương Nhữ Hốt, Trần Phong... Tinh thần chống đối của người Việt lúc đó đã lắng xuống khá nhiều so với thời nhà Hồ mới mất. Một lớp nhân tài nổi lên chống đối trước đây đã bị tiêu diệt hoặc vô hiệu hoá. Một số cuộc khởi nghĩa chống Minh vẫn hoạt động nhưng lẻ tẻ và không có khả năng mở rộng.
Trong bối cảnh đó, Lê Lợi đã đứng lên khởi nghĩa ở Lam Sơn. Ông vốn là một người có chí lớn và khảng khái, đến mức chính quyền đô hộ nhà Minh từng kêu gọi ông ra làm quan chức. Tuy nhiên, ông quyết không nghe theo, và luôn cho rằng: "Làm trai sinh ở trên đời, nên giúp nạn lớn, lập công to, để tiếng thơm muôn đời, chứ sao lại chịu bo bo làm đầy tớ người!". Do đó, ông cư ngụ ở nơi núi rừng, và tập hợp hào kiệt về.[1] Cuộc khởi nghĩa mở đầu đúng như Nguyễn Trãi viết trong Bình Ngô đại cáo:
- Vừa khi cờ nghĩa dấy lên
- Chính lúc quân thù đang mạnh
- ... Tuấn kiệt như sao buổi sớm
- Nhân tài như lá mùa thu
Hoạt động ở vùng núi Thanh Hóa[sửa | sửa mã nguồn]
Mùa xuân năm Mậu Tuất 1418, Lê Lợi đã cùng những hào kiệt đồng chí hướng như Lê Văn An, Lê Sát, Lưu Nhân Chú, Nguyễn Trãi... tất cả 50 tướng văn và tướng võ chính thức phất cờ khởi nghĩa Lam Sơn[2] (trong đó 19 người đã từng tham gia hội thề Lũng Nhai, năm 1416), xưng là Bình Định Vương, kêu gọi dân Việt đồng lòng đứng lên đánh quân xâm lược nhà Minh cứu nước. Địa danh Lam Sơn nay thuộc huyện Thọ Xuân tỉnh Thanh Hóa.
Thời kỳ hoạt động ở vùng núi Thanh Hóa là giai đoạn khó khăn nhất của cuộc khởi nghĩa. Trong thời gian đầu, lực lượng của quân Lam Sơn chỉ có vài ngàn người, lương thực thiếu thốn, thường chỉ thắng được vài trận nhỏ và hay bị quân Minh đánh bại.
Bị quân Minh vây đánh nhiều trận, quân Lam Sơn khốn đốn ba lần phải rút chạy lên núi Chí Linh những năm 1418, 1419, 1422 và một lần cố thủ ở Sách Khôi năm 1422. Một lần bị quân Minh vây gắt ở núi Chí Linh (có sách ghi năm 1418, có sách ghi năm 1419), quân sĩ hết lương, một nghĩa sĩ của Lê Lợi là Lê Lai theo gương Kỷ Tín nhà Tây Hán phải đóng giả làm Lê Lợi, dẫn quân ra ngoài nhử quân Minh. Quân Minh tưởng là bắt được chúa Lam Sơn nên lơi lỏng phòng bị, Lê Lợi và các tướng lĩnh thừa cơ mở đường khác chạy thoát. Lê Lai bị quân Minh giải về Đông Quan và bị giết. (Xem thêm bài Lê Lai)
Ngoài quân Minh, Lê Lợi và quân Lam Sơn còn phải đối phó với một bộ phận các tù trưởng miền núi tại địa phương theo nhà Minh và quân nước Ai Lao (Lào) bị xúi giục hùa theo. Dù gặp nhiều khó khăn, quân Lam Sơn mấy lần đánh bại quân Ai Lao có lực lượng đông hơn. Tuy nhiên do lực lượng chưa đủ mạnh nên Lê Lợi thường cùng quân Lam Sơn phải ẩn náu trong rừng núi, nhiều lần phải ăn rau củ và măng tre lâu ngày; có lần ông phải giết cả voi và ngựa chiến của mình để cho tướng sĩ ăn.
Trước tình thế hiểm nghèo, Lê Lợi phải xin giảng hòa với quân Minh năm 1422. Đến năm 1423, khi thực lực được củng cố, lại thấy quân Minh bắt giữ sứ giả, Lê Lợi liền tuyệt giao cắt đứt giảng hoà.
Tiến vào Nam[sửa | sửa mã nguồn]
Theo kế của Nguyễn Chích, năm 1424 Lê Lợi quyết định đưa quân vào đồng bằng Nghệ An. Tiến vào Nghệ An là một bước ngoặt về chiến thuật trong cuộc khởi nghĩa Lam Sơn.
Trên đường đi, quân Lam Sơn hạ thành Đa Căng (Bất Căng, Thọ Xuân) do Lương Nhữ Hốt giữ, đánh lui quân cứu viện của viên tù trưởng địa phương theo quân Minh là Cầm Bành. Sau đó quân Lam Sơn đánh thành Trà Lân. Tướng Minh là Trần Trí mang quân từ Nghệ An tới cứu Cầm Bành, bị quân Lam Sơn đánh lui. Lê Lợi vây Cầm Bành, Trí đóng ngoài xa không dám cứu. Bị vây ngặt lâu ngày, Bành phải đầu hàng.
Lê Lợi sai Đinh Liệt mang quân vào đánh Nghệ An, lại mang quân chủ lực cùng tiến vào, Trần Trí bị thua liền mấy trận phải rút vào thành cố thủ.
Lý An, Phương Chính từ Đông Quan vào cứu Trần Trí ở Nghệ An, Trí cũng mang quân ra ngoài đánh. Lê Lợi dùng kế nhử địch đến sông Độ Gia phá tan. Trần Trí chạy về Đông Quan, còn An và Chính lại chạy vào thành Nghệ An.
Tháng 5 năm 1425, Lê Lợi lại sai Đinh Lễ đem quân ra đánh Diễn Châu, quân Minh thua chạy về Tây Đô (Thanh Hóa). Sau đó ông lại điều Lê Sát, Lưu Nhân Chú, Lê Triện tiếp ứng cho Đinh Lễ đánh ra Tây Đô, quân Minh ra đánh lại bị thua phải rút vào cố thủ trong thành.
Lê Lợi một mặt siết vòng vây quanh thành Nghệ An và Tây Đô, mặt khác sai Trần Nguyên Hãn, Doãn Nỗ, Lê Đa Bồ đem quân vào nam đánh Tân Bình, Thuận Hóa. Tướng Minh là Nhậm Năng ra đánh bị phá tan. Sau Lê Lợi lai sai Lê Ngân, Lê Văn An mang thủy quân tiếp ứng cho Trần Nguyên Hãn chiếm đất Tân Bình, Thuận Hoá. Quân Minh phải rút vào cố thủ nốt.
Như vậy đến cuối năm 1425, Lê Lợi làm chủ toàn bộ đất đai từ Thanh Hóa trở vào, các thành địch đều bị bao vây.
Giải phóng Đông Quan[sửa | sửa mã nguồn]
Chiến thắng Tốt Động, Chúc Động[sửa | sửa mã nguồn]
- Xem chi tiết: Trận Tốt Động-Chúc Động
Tháng 8 năm 1426, Lê Lợi chia quân cho các tướng làm 3 cánh bắc tiến. Phạm Văn Xảo, Đỗ Bí, Trịnh Khả, Lê Triện ra phía Tây bắc, Lưu Nhân Chú, Bùi Bị ra phía Đông bắc; Đinh Lễ, Nguyễn Xí ra đánh Đông Quan.
Lê Triện tiến đến gần Đông Quan gặp Trần Trí kéo ra, liền đánh bại Trí. Nghe tin viện binh nhà Minh ở Vân Nam sắp sang, Triện chia quân cho Phạm Văn Xảo, Trịnh Khả ra chặn quân Vân Nam, còn Triện và Đỗ Bí hợp với quân Đinh Lễ, Nguyễn Xí đánh Đông Quan.
Viện quân từ Vân Nam do Vương An Lão chỉ huy kéo sang, nhưng bị Phạm Văn Xảo phá tan. An Lão chạy về cố thủ ở thành Tam Giang. Trần Trí thấy mất viện binh bèn cầu viện Lý An ở Nghệ An. Lý An và Phương Chính để Thái Phúc ở lại giữ thành Nghệ An, mang quân vượt biển ra cứu Đông Quan. Quân Lam Sơn định đón đường ngăn chặn nhưng không được. Lê Lợi liền giao cho Lê Văn An, Lê Văn Linh vây thành, còn mình kéo đại quân ra bắc.
Để đối phó lại tình hình nguy cấp, năm 1426, nhà Minh cho huy động 20.000 quân từ nhiều tỉnh phía nam tiến vào tiếp viện. Các quan lại nhà Minh tại Việt Nam cũng được lệnh mộ thêm 30.000 thổ binh bản xứ hỗ trợ. Thêm vào đó, nhà Minh cho gửi thêm hỏa khí sang trợ chiến, và các tướng Minh tại Việt Nam cũng rút hết quân làm đồn điền (trồng lúa lấy lương - khoảng 8.000 thổ binh bản xứ) để đối phó với quân nổi dậy.[3] Trần Trí, Phương Chính bị cách chức, bị đặt dưới quyền Vương Thông sai khiến để lấy công chuộc tội. Tại Vân Nam, Mộc Thạnh cũng được lệnh tuyển mộ 15 ngàn bộ binh và 3 ngàn cung thủ chuẩn bị sẵn sàng.[4] Từ Quảng Tây, tướng Minh là Cố Hưng Tổ (Gu Xing-zu) được lệnh đưa 5.000 quân bản bộ sang tiếp ứng với Vương Thông.[5]
Vương Thông, Mã Anh mang quân sang tiếp viện, hợp với quân ở Đông Quan được 10 vạn, chia cho Phương Chính, Mã Kỳ ra chặn đánh quân Lam Sơn. Lê Triện, Đỗ Bí đánh bại Mã Kỳ ở Từ Liêm, lại đánh luôn cánh quân của Chính. Cả hai tướng thua chạy, về nhập với quân Vương Thông ở Cổ Sở. Lê Triện lại tiến đánh Vương Thông, nhưng Thông đã phòng bị, Triện bị thua phải rút về Cao Bộ, sai người cầu cứu Nguyễn Xí.
Đinh Lễ, Nguyễn Xí đem quân đến đặt phục binh ở Tốt Động, Chúc Động (các địa danh này ngày nay đều thuộc huyện Chương Mỹ, Hà Nội)[6]. Nhân biết Vương Thông định chia dường đánh úp Lê Triện, hai tướng bèn tương kế tựu kế dụ Thông vào ổ mai phục Tốt Động[7]. Quân Vương Thông thua to, Trần Hiệp, Lý Lượng và 5 vạn quân bị giết, 1 vạn quân bị bắt sống. Thông cùng các tướng chạy về cố thủ ở Đông Quan.
Sử chép ba đạo quân ra bắc của Lê Lợi chỉ có tổng số 9000 người. Các nhà nghiên cứu cho rằng con số đó chưa chính xác vì các trận đánh của ba đạo quân này đều có quy mô khá lớn và lực lượng quân Minh sang nhập vào khá đông, do đó để giành thắng lợi, 3 cánh quân (sau đó lại chia thành 4) chắc phải đông hơn. Với một vài ngàn người khó đương nổi lực lượng đông và mạnh của quân Minh như vậy. Căn cứ sách Đại Việt thông sử, khi quân Minh sắp rút về, Lê Lợi đã bàn với các tướng, đại ý rằng: quân Lam Sơn hiện có tổng số 35 vạn, ông dự định sẽ cho 25 vạn về làm ruộng và tuyển lấy 10 vạn làm quân thường trực của triều đình. Qua đó thì thấy những cánh quân ra bắc phải có một vài vạn mỗi cánh quân.
Ngoài ra, theo tác giả Karl Hack, sau khi nhà Hậu Trần thất bại, nhà Minh cho rằng sự bình định ở Giao Chỉ cơ bản đã hoàn thành, nên điều Trương Phụ cùng một phần lớn đạo quân viễn chinh về nước. Việc đánh dẹp và chiếm giữ được giao lại cho các đạo quân phần nhiều gồm binh lính mộ bản xứ và có các chỉ huy là người Việt. Đây có lẽ là lý do sự chiếm đóng của nhà Minh nhanh chóng sụp đổ khi các binh lính người Việt này nổi dậy hoặc hưởng ứng các cuộc nổi dậy sau này.[3]
Lê Lợi được tin thắng trận liền sai Trần Nguyên Hãn, Bùi Bị chia hai đường thủy bộ tiến ra gần Đông Quan.
Lập Trần Cảo[sửa | sửa mã nguồn]
- Xem chi tiết: Trần Cảo
Vương Thông thua chạy không dám ra đánh, viện cớ tìm lại tờ chiếu của vua Minh Thành Tổ năm 1407 khi đánh nhà Hồ, có nội dung muốn lập lại con cháu nhà Trần (vì nhà Hồ cướp ngôi nhà Trần nên Minh Thành Tổ lấy danh nghĩa lập lại nhà Trần để mang quân sang đánh nhà Hồ, nay Vương Thông muốn vin vào đó) ra điều kiện với Lê Lợi rằng Thông sẽ rút về nếu Lê Lợi lập con cháu nhà Trần làm vua.
Lê Lợi vì đại cuộc, muốn quân Minh nhanh chóng rút về nên đồng ý. Ông sai người tìm được Trần Cảo bèn lập làm vua, còn ông tự xưng là Vệ quốc công. Theo sử sách, Trần Cảo tên thật là Hồ Ông, tự xưng là cháu nội vua Trần Nghệ Tông, được tù trưởng châu Ngọc Ma tiến cử với Lê Lợi. Nhưng theo một số sử gia gần đây, việc Trần Cảo mạo xưng hay thật sự là con cháu nhà Trần rất khó xác định, có thể chữ "mạo xưng" mà sử sách ghi là do các sử gia nhà Lê chép vào để giảm uy tín của Cảo.
Vương Thông ngoài mặt giảng hòa nhưng lại sai quân đào hào cắm chông phòng thủ và mật sai người về xin cứu viện. Lê Lợi biết chuyện liền cắt đứt giảng hòa.
Vây thành Đông Quan[sửa | sửa mã nguồn]
Sau khi cắt đứt giảng hoà, Lê Lợi sai các tướng đi đánh chiếm các thành ở Bắc bộ như Điêu Diêu (Thị Cầu, Bắc Ninh), Tam Giang (Tam Đái, Phú Thọ), Xương Giang (phủ Lạng Thương), Kỳ Ôn, không lâu sau đều hạ được.
Đầu năm 1427, Lê Lợi chia quân tiến qua sông Nhị Hà, đóng dinh ở Bồ Đề, sai các tướng đánh thành Đông Quan. Ông đặt kỷ luật quân đội rất nghiêm để yên lòng nhân dân. Do đó quân Lam Sơn đi đến các nơi rất được lòng dân.
Tướng Minh là Thái Phúc nộp thành Nghệ An xin hàng. Lê Lợi sai Thượng thư bộ Lại là Nguyễn Trãi viết thư dụ địch ở các thành khác ra hàng.
Nhân lúc quân Lam Sơn vây thành có vẻ lơi lỏng, quân Minh ở Đông Quan ra đánh úp. Lê Triện tử trận ở Từ Liêm, Đinh Lễ và Nguyễn Xí bị bắt ở Thanh Trì. Đinh Lễ bị giặc giết hại, sau Nguyễn Xí lợi dụng một đêm mưa giông mà trốn thoát được.
Chiến thắng Chi Lăng-Xương Giang[sửa | sửa mã nguồn]
- Xem chi tiết: Trận Chi Lăng - Xương Giang
Cuối năm 1427, vua Minh Tuyên Tông điều viện binh cứu Vương Thông, sai Liễu Thăng mang 10 vạn quân tiến sang từ Quảng Tây; Mộc Thạnh mang 5 vạn quân từ Vân Nam kéo sang. Đây là hai tướng đã từng sang đánh Việt Nam thời nhà Hồ và nhà Hậu Trần. Theo các nhà nghiên cứu, con số 15 vạn của cả hai đạo quân có thể là nói thăng lên, trên thực tế nếu cộng số các đạo quân điều động từ các nơi thì tổng số chỉ có khoảng gần 12 vạn quân và cánh quân chủ lực là của Liễu Thăng.
Theo Minh sử thì tới cuối tháng 1 năm 1427, nhà Minh điều động từ Bắc Kinh, Nam Kinh và khắp các tỉnh miền nam Trung Quốc khoảng 70.000 quân[3]. Để cung ứng lương thảo, tại các tỉnh Quảng Đông, Quảng Tây hễ nơi nào có dư lương thực đều phải tức tốc vận chuyển về để cung ứng cho đạo quân viễn chinh. Tới cuối tháng 3, nhà Minh lại điều thêm 2.200 vệ binh từ Vũ Xương và Thành Đô, 10.000 quân tinh nhuệ từ Nam Kinh và 33.000 quân từ các tỉnh miền nam Trung Quốc đặt dưới quyền Liễu Thăng và Mộc Thạnh.
Nghe tin có viện binh, nhiều tướng muốn đánh để hạ gấp thành Đông Quan. Tuy nhiên, theo ý kiến của Nguyễn Trãi, Lê Lợi cho rằng đánh thành là hạ sách vì quân trong thành đông, chưa thể lấy ngay được, nếu bị viện binh đánh kẹp vào thì nguy; do đó ông quyết định điều quân lên chặn đánh viện binh trước để nản lòng địch ở Đông Quan.
Đầu tiên, ông ra lệnh dời người ở những vùng địch đi qua như Lạng Giang, Bắc Giang, Quy Hoá, Tuyên Quang, để đồng không để cô lập địch. Biết cánh Liễu Thăng là quân chủ lực, ông sai Lê Sát, Lưu Nhân Chú, Lê Văn Linh, Đinh Liệt mang quân phục ở Chi Lăng, lại sai Lê Văn An, Nguyễn Lý mang quân tiếp ứng. Đối với cánh quân Mộc Thạnh, ông biết Thạnh là viên tướng lão luyện, sẽ ngồi chờ thắng bại của Liễu Thăng mới hành động nên hạ lệnh cho Phạm Văn Xảo và Trịnh Khả cố thủ không đánh.
Tướng trấn giữ biên giới là Trần Lựu liên tục giả cách thua chạy từ Ải Nam Quan về Ải Lưu rồi lại lui về Chi Lăng. Ngày 18 tháng 9 âm lịch, Thăng đuổi đến Chi Lăng. Trần Lựu lại thua, Thăng đắc thắng mang 100 quân kị đi trước. Ngày 20, Thăng bị phục binh của Lê Sát, Trần Lựu đổ ra chém chết.
Các tướng thừa dịp xông lên đánh địch, giết hơn 1 vạn quân, chém được Lương Minh, Lý Khánh tự vẫn. Tướng Minh còn lại Hoàng Phúc, Thôi Tụ cố kéo về thành Xương Giang thế thủ nhưng đến nơi mới biết thành đã bị quân Lam Sơn hạ, phải đóng quân ngoài đồng không. Lê Lợi sai Trần Nguyên Hãn chặn đường vận lương, sai Phạm Vấn, Nguyễn Xí tiếp ứng cho Lê Sát cùng sáp đánh, giết 5 vạn quân Minh ở Xương Giang. Hoàng Phúc, Thôi Tụ và hơn 3 vạn quân bị bắt. Do quyết tâm không quy hàng, Thôi Tụ bị giết.[1]
Mộc Thạnh nghe tin Liễu Thăng thua to nên kinh hồn, bèn rút chạy. Phạm Văn Xảo, Trịnh Khả đuổi theo chém hơn 1 vạn quân, bắt sống 1000 người ngựa.[1]
Hội thề Đông Quan[sửa | sửa mã nguồn]
Vương Thông nghe tin hai đạo viện binh bị đánh tan, sợ hãi xin giảng hòa để rút quân. Lê Lợi đồng ý cho giảng hòa để quân Minh rút về nước. Ông cùng Vương Thông tiến hành làm lễ thề trong thành Đông Quan, hẹn đến tháng chạp âm lịch năm Đinh mùi (1427) rút quân về.
Lê Lợi đứng tên Trần Cảo là người đang làm vua trên danh nghĩa, sai sứ dâng biểu cho nhà Minh xin được phong. Vua Minh biết Lê Lợi không có ý tôn Cảo nhưng vì bị thua mãi nên đồng ý phong cho Trần Cảo làm An Nam quốc vương.
Tháng chạp, Vương Thông rút quân về nước. Các tướng muốn giết địch để trả thù tội ác khi cai trị Việt Nam, Lê Lợi không đồng tình vì muốn giữ hòa khí hai nước, cho nên ông phán:[1]
Thế rồi ông cấp thuyền và ngựa cho quân Minh về. Vương Thông dẫn đầu quân Bộ binh triệt thoái về chính quốc. Ông được Lê Lợi đưa tiễn nồng hậu.[1] Nước Đại Việt không còn một mống quân xâm lăng.
- Sách Minh sử thông giám kỷ sự chép:
- "[Vương] Thông đến kinh đô (Bắc Kinh) rồi, quần thần nhà Minh tới tấp dâng tấu sớ lên đàn hặc Thông và bọn Mã Anh, Mã Kỳ, Sơn Thọ. Hình quan trong triều làm việc xét hỏi, bọn Thông đều thú nhận cả. Định nghị cho rằng Thông thì phạm tội không giữ quân luật, làm thiệt quân và bỏ mất đất; Sơn Thọ thì phạm tội che chở bênh vực cho bọn phản nghịch, Mã Kỳ thì làm kích động gây biến ở nơi phiên thuộc. Tất cả đều đáng luận vào tội xử tử. Vua Minh xuống chiếu: tống giam Thông vào ngục và tịch thu gia sản; còn bọn Mã Anh cũng đều phạt tội có nặng nhẹ khác nhau. Sau đó Lê Lợi sai đưa trả 157 quan lại, 15170 lính thú, và 1200 ngựa; còn số người bị giữ không cho về nước không biết bao nhiêu mà kể".
Bình luận về việc Minh Tuyên Tông ra lệnh bãi binh ở Đại Việt, sử gia Trung Quốc là Cốc Vĩnh Thái viết trong Minh sử kỷ sự bản mạt:
- Vương Thông lực yếu mà phải xin hoà, Liễu Thăng lại sang rồi bị thua chết. Sau đó lại xuống chiếu sai sứ sang giao hảo và rút quân về, nhục nhã thực bằng Tân, Trịnh hội thề dưới chân thành, hổ thẹn ngang với Kính Đường cắt đất giảng hoà vậy[8]
Vấn đề tù binh người Minh[sửa | sửa mã nguồn]
Ngày 29 tháng 12 năm 1427, khi Vương Thông rút về nước, Lê Lợi trao trả nhà Minh vừa tù binh, vừa hàng binh. Theo Minh sử, số người trở về nước là 84.640; số người bị giữ lại không tính được[9].
Tháng giêng năm 1428, nhà Minh có thư sang yêu cầu Lê Lợi trả hết số người và vũ khí ở Đại Việt. Lê Lợi bèn ra lệnh cấm người Việt chứa giấu người Minh, chỉ giấu 1 người cũng xử tội chết, vì vậy người Minh lần lượt ra đầu thú để về nước[9].
Năm 1429, Lê Lợi sai Đào Công Soạn đi sứ, dâng thư và trao trả những người và vũ khí còn lại, bao gồm quân quan 580 người, dân quân và lại 157 người, kỳ quân 15.170 người, ngựa 1.200 con[10].
Lê Lợi lên ngôi vua[sửa | sửa mã nguồn]
Trong cuốn Việt Nam Sử Lược, nhà sử học Trần Trọng Kim có bình luận: "Giặc Minh lục-tục về bắc, bấy giờ mới thật là: Nam quốc sơn hà, nam đế cư; nước Nam lại được tự chủ như cũ."[1] Lê Lợi sai Nguyễn Trãi thảo bài Bình Ngô đại cáo để bá cáo cho thiên hạ biết về việc đánh giặc Minh, được coi là bản tuyên ngôn độc lập thứ hai sau bài thơ Nam quốc sơn hà.
Bài "Bình Ngô Đại cáo" trở thành một áng văn chương có giá trị to lớn dưới Vương triều nhà Lê Sơ.[1] Sau khi quân Minh rút về, trên danh nghĩa Trần Cảo là vua Việt Nam. Theo sử sách, đầu năm 1428, Trần Cảo tự biết mình không có công, lòng người không theo nên bỏ trốn vào châu Ngọc Ma (vùng núi phía Tây), nhưng không thoát, bị bắt mang về và bị ép uống thuốc độc chết. Một số nhà nghiên cứu nghi ngờ việc Cảo phải tự bỏ trốn mà cho rằng các tướng của Lê Lợi được lệnh sát hại Cảo, hoặc Cảo bị đe doạ phải bỏ trốn. Tuy nhiên, suy cho cùng Trần Cảo cũng chỉ là con bài chính trị để Lê Lợi đối phó với nhà Minh trong một giai đoạn cần thiết. Nhà Minh lấy lý do lập con cháu nhà Trần thực chất chỉ là cớ để đánh nhà Hồ.
Lê Lợi lên ngôi hoàng đế năm 1428, tức là vua Lê Thái Tổ, chính thức dựng lên nhà Hậu Lê. Do chiến công của ông đánh bại quân Minh trong cuộc khởi nghĩa Lam Sơn, ông trở thành một vị anh hùng dân tộc trong lịch sử Việt Nam.
Phong thưởng[sửa | sửa mã nguồn]
Theo sách Đại Việt sử kí toàn thư Bản kỉ, quyển X ghi: " Tháng 2, định các mức khen thưởng cho những hỏa thủ và quân nhân của quân Thiết đột có công lao siêng năng khó nhọc ở Lũng nhai bao gồm 121 người.
Công hạng nhất được ban quốc tính là bọn Lê Vấn, Lê Quy, Lê Dịch, 52 người làm Vinh lộc đại phu, tả Kim ngô vệ Đại tướng quân, tước Thượng trí tự.
Công hạng hai, được ban quốc tính là bọn Lê Bồ, Lê Liệt, Lê Khảo, 72 người, làm Trung lượng đại phu, tả Phụng thần vệ tướng quân, tước Đại trí tự.
Công hạng ba, được ban quốc tính là bọn Lê Lễ 94 người, làm Trung vũ đại phu, Câu kiềm vệ tướng quân, tước Trí tự." Theo "Chức quan chí" trong sách Lịch triều hiến chương loại chí của Phan Huy Chú, tháng 5 năm 1429 khi Lê Thái Tổ phong mọi tước hầu (liệt hầu) cho các công thần, gồm có 9 bậc:
- Thứ nhất: Huyện thượng hầu.
- Thứ hai: Á thượng hầu.
- Thứ ba: Hương thượng hầu.
- Thứ tư: Đình thượng hầu.
- Thứ năm: Huyện hầu.
- Thứ sáu: Á hầu.
- Thứ bảy: Quan nội hầu.
- Thứ tám: Quan phục hầu.
- Thứ chín: Trước phục hầu.
Bấy giờ có 93 người được phong tước và khắc biển công thần (Những người tên chữ nghiêng đều được cải sang họ Lê của vua, ở đây ghi nguyên họ những người đó)[11]:
- Huyện Thượng hầu, 3 người: Phạm Vấn, Lê Sát, Phạm Văn Xảo.
- Á Thượng hầu, 1 người: Lê Ngân.
- Hương Thượng hầu, 3 người: Nguyễn Lý, Lê Văn Linh, Bùi Quốc Hưng.
- Đình Thượng hầu, 14 người: Nguyễn Chích, Lê Văn An, Đinh Liệt, Lê Miễn, Đinh Lễ, Lê Chiến, Lê Khôi, Lê Đính, Lê Chuyết, Trịnh Lỗi, Nguyễn Nhữ Lãm, Lê Sao, Lê Kiệm, Lê Bật.
- Huyện hầu, 14 người: Bùi Bị, Lê Bì, Lê Phủ, Lê Náo, Lê Thụ, Trương Lôi, Trịnh Khả, Lê Bồi, Lê Lang, Nguyễn Xí, Đỗ Khuyển, Đỗ Bí, Lê Quốc Trinh, Lê Bật;
- Á hầu, 26 người: Lê Lạn, Lê Trãi, v.v...;
- Quan nội hầu, 16 người: Lê Thiệt, Lê Chương,...
- Quan phục hầu, 12 người: Phạm Cuống, Lê Dao, Nguyễn Trãi,...
- Thượng trí tự trước phục hầu, 4 người: Trịnh Khắc Phục, Lê Hài, v.v...
Các tướng tử trận khi khởi nghĩa chưa kết thúc như Lê Thạch, Lê Lai, Đinh Lễ, Lý Triện cũng đều được truy tặng.
Vai trò của hỏa lực trong khởi nghĩa Lam Sơn[sửa | sửa mã nguồn]
Trong một tiểu luận được viết vào sau năm 2000[12], một sử gia là Sun Laichen (Tôn Lai Thần) cho rằng, khi khởi nghĩa, Lê Lợi cũng học hỏi từ cách cầm quân của Trương Phụ, sử dụng hỏa khí rất hữu hiệu để đánh lại quân Minh và giành được những thắng lợi quan trọng, như trận đánh Vương Thông ngày 8/5/1426, quân Lam Sơn đánh bại 10 vạn quân Vương Thông, tiêu diệt trên 5 vạn, bắt sống 1 vạn, khiến "vô số" quân Minh chết đuối (Minh sử ghi từ 2 đến 3 vạn quân tử trận). Nếu như trước kia thành Đa Bang thất thủ là điểm khởi đầu cho thất bại của nhà Hồ, thì sau khi khi 8 vạn quân Lam Sơn vây hạ thành Xương Giang có 2000 quân cố thủ, quân Minh cũng không gượng dậy được. Trong số 15 vạn quân tiếp viện nhà Minh gửi sang, có tới 9 vạn quân bỏ mạng trong các trận đánh tiếp theo, dù rằng cả hai tướng chỉ huy, Liễu Thăng và Mộc Thạnh đều đã từng tham gia các chiến dịch chinh phạt An Nam, bản thân Liễu Thăng cũng tử trận.
Sun Laichen (Tôn Lai Thần) tỏ ra thiếu thuyết phục khi ông nêu ra luận điểm: Chiến thắng tại trận Tốt Động-Chúc Động khiến quân khởi nghĩa thu được rất nhiều khí cụ của quân Minh, trong đó có hỏa pháo và do đó biết cách sử dụng chiến cụ này, cũng như việc Thái Phúc- viên Đô đốc trấn thành Nghệ An đầu hàng quân Lam Sơn đã khiến người Việt học được từ chính viên tướng đầu hàng này cách chế súng máy để đánh lại kẻ thù đang chiếm đóng đất nước họ.
Trên thực tế, các chi tiết về Thái Phúc chỉ được đề cập rất giản lược trong sử Việt Nam. Trong bộ sử chính thức của Trung Quốc-tác phẩm Minh thực lục- cũng chỉ tường thuật là Thái Phúc bày cho Lam Sơn cách đánh thành, không kèm theo chi tiết "bày cách chế tạo súng". Và thuyết phục hơn cả, những tường thuật về diễn biến chiến trận tại thành Xương Giang trong Minh thực lục cũng nói quân Đại Việt hạ được thành sau khi họ tăng cường tấn công, thắng cả 3 trận chiến liên tiếp ngay dưới chân thành rồi sau đó dùng thang leo được vào thành. Vai trò của hỏa pháo chỉ được đề cập như 1 công cụ hỗ trợ bên cạnh máy bắn đá, tên có đầu tẩm dầu và câu liêm.
Ngoài ra, trong tiểu luận của mình, tác giả Sun Laichen cũng tỏ ra nhầm lẫn khi ông viết rằng "theo sách Đại Việt sử kí toàn thư thì trong trận đánh quyết định, thắng quân 10 vạn quân tiếp viện nhà Minh tại Xương Giang vào cuối năm 1427, quân Đại Việt đã thu được khối lượng chiến lợi phẩm gấp 2 lần so với những gì họ đã thu được sau trận Tốt Động-Chúc Động một năm trước đó (cuối năm 1426)." Trên thực tế, chi tiết này không có trong sách Toàn thư.
Bởi lẽ đó, sẽ là xác đáng khi cho rằng trong tiểu luận của mình, Sun Laichen đã đề ra những giả thiết có sức thuyết phục và hấp dẫn nhất định; tuy nhiên những giả thiết và luận điểm của ông không được hỗ trợ bởi những ghi chép chính xác và cụ thể được ghi lại trong chính sử.
Vì thế, vai trò của hỏa lực trong thắng lợi của khởi nghĩa Lam Sơn vẫn là vấn đề cần được nghiên cứu và tranh luận thêm.
Chú thích[sửa | sửa mã nguồn]
- ^ a ă â b c d đ e ê g h Việt Nam Sử Lược, Quyển I, Phần III, Chương XIV: Mười Năm Đánh Quân Tàu (1418 – 1427)
- ^ Theo Đại Việt thông sử của Lê Quý Đôn, viết: "..., tháng giêng năm Mậu Tuất (1418), nhằm niên hiệu Vĩnh Lạc triều Minh thứ 16, [tờ 11a] Hoàng đế dựng cờ khởi nghĩa ở Lam Sơn, xưng là Bình Định Vương, phong chức Đại Tướng và chức Thừa Tướng cho: Lê Khang, Lê Luân, Lê Sao, Lê Lễ, Lê Hiêu, Lê Nhữ Tri, Lê Cố, Trịnh Thác, Trịnh Hối, Lê Thỏ, Lê Lý, Lê Xa Lôi, Lê Khắc Phục, Lê Định, Lê Lãng, Lê Vấn, Lê Cuống, Lê Chiêm, Lê Đệ, Lê Khiêm, Lê Trinh, Lưu Đàm, Lê Lâm, Lê Nghiệm, Lê Văn Giáo, Trần Đạt, Trần Khai, Lê Cảnh Thọ, Phạm Lung, Phạm Quỳ, Lê Sát, Trương Lôi, Trịnh Khả, Bùi Quốc Hưng, Lê Nỗ, Lê Liễu, Lê Nhữ Lãm, Lê Khả Lãng, Vũ Oai, Trịnh Vô, Lưu Hoạn, Trần Hốt, Đỗ Bí, Nguyễn Trãi, Lê Văn Linh, Lê Thận và Lê Văn An, [tờ 11b] chia nhau đốc suất đội quân Thiết đột ra đối địch với quân Minh. " Đại Việt thông sử
- ^ a ă â Karl Hack, trang 88
- ^ Dreyer, trang 227
- ^ Ming Shi-lu, Vol 17, trang 556
- ^ Những chiến thắng nổi tiếng trong lịch sử dân tộc ta (phần 4), Trận Tốt Động - Chúc Động (5-7/11/1426)
- ^ Nguyễn Xí bắt được thám tử của Vương Thông, biết Thông đóng ở Ninh Kiều, định dùng một cánh quân cùng đánh tập hậu Lê Triện, Thông cầm đại quân tiến đằng trước, đêm đến nổ pháo hiệu thì hai cánh quân cùng đánh sáp vào. Nguyễn Xí bèn đặt phục binh rồi cho nổ pháo hiệu để lừa Thông
- ^ Viện Sử học, sách đã dẫn, tr 276.
- ^ a ă Viện Sử học, sách đã dẫn, tr 271
- ^ Viện Sử học, sách đã dẫn, tr 273
- ^ Theo Khâm định Việt sử Thông giám cương mục
- ^ Nguồn:Chinese military technology and Dai Viet
Xem thêm[sửa | sửa mã nguồn]
Tham khảo[sửa | sửa mã nguồn]
Tiếng Việt
- Việt Nam sử lược
- Đại Việt thông sử
- Đại Việt Sử ký Toàn thư
- Viện Sử học (2007), Lịch sử Việt Nam, tập 3, Nhà xuất bản Khoa học xã hội
Tiếng Anh
- Edward Dreyer (1982). Early Ming China: A political history 1355-1435. Stanford University Press. ISBN 9780804711050.
- Karl Hack (2006). Colonial Armies in Southeast Asia. New York: Routledge. ISBN 0-415-33413-6.
- John Whitmore (1985). Vietnam: Ho Qui Ly and the Ming. New Haven, CT.

markdown:
# Khởi nghĩa Lam Sơn
|
|
|Chỉ huy
|† |
|† [Vương Thông](/wiki/V%C6%B0%C6%A1ng_Th%C3%B4ng_(nh%C3%A0_Minh)) [Vương An Lão](/w/index.php?title=V%C6%B0%C6%A1ng_An_L%C3%A3o&action=edit&redlink=1) [Liễu Thăng](/wiki/Li%E1%BB%85u_Th%C4%83ng) **†** [Mộc Thạnh](/wiki/M%E1%BB%99c_Th%E1%BA%A1nh) [Lương Minh](/wiki/L%C6%B0%C6%A1ng_Minh) **†** [Lý Khánh](/wiki/L%C3%BD_Kh%C3%A1nh) **†** [Hoàng Phúc](/wiki/Ho%C3%A0ng_Ph%C3%BAc) ![ Đầu hàng](//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/5/5d/White_flag_icon.svg/15px-White_flag_icon.svg.png)
![ Đầu hàng](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/5/5d/White_flag_icon.svg/15px-White_flag_icon.svg.png)
[người](/wiki/Lo%C3%A0i_ng%C6%B0%E1%BB%9Di)(năm 1427) **Khởi nghĩa Lam Sơn** (1418-1427) ( [chữ Hán](/wiki/Ch%E1%BB%AF_H%C3%A1n): 起義藍山) là cuộc khởi nghĩa đánh đuổi quân Minh xâm lược về nước do [Lê Lợi](/wiki/L%C3%AA_Th%C3%A1i_T%E1%BB%95) lãnh đạo và kết thúc bằng việc giành lại độc lập cho nước [Đại Việt](/wiki/%C4%90%E1%BA%A1i_Vi%E1%BB%87t) và sự thành lập nhà [Hậu Lê](/wiki/Nh%C3%A0_L%C3%AA_s%C6%A1).
Khởi nghĩa Lam Sơn gồm ba giai đoạn lớn: hoạt động ở vùng núi
[Thanh Hoá](/wiki/Thanh_H%C3%B3a) (1418-1423), tiến vào phía nam (1424-1425) và giải phóng Đông Quan (1426-1427). Trong giai đoạn đầu,cuộc khởi nghĩa Lam Sơn gặp rất nhiều khó khăn, thường phải hứng chịu các cuộc càn quét của quân [Minh](/wiki/Nh%C3%A0_Minh), mặc dù vẫn có những trận họ đánh thắng quân Minh và họ cũng từng đánh bại được quân [Ai Lao](/wiki/L%C3%A0o) cấu kết với quân Minh. Quân khởi nghĩa bắt đầu giành thế thắng khi Lê Lợi tiến quân ra đất [Nghệ An](/wiki/Ngh%E1%BB%87_An) vào năm [1424](/wiki/1424). Họ đạt được nhiều thắng lợi to lớn, đỉnh điểm là đại thắng ở Tân Bình, [Thuận Hóa](/wiki/Thu%E1%BA%ADn_H%C3%B3a). Cuối cùng, vào năm [1426](/wiki/1426), giữa lúc quân khởi nghĩa đang trên đà thắng lợi và tiếng tăm của Lê Lợi lên cao, quân khởi nghĩa tiến đánh thành [Đông Quan](/wiki/H%C3%A0_N%E1%BB%99i#Th.C4.83ng_Long.2C_.C4.90.C3.B4ng_.C4.90.C3.B4.2C_.C4.90.C3.B4ng_Quan.2C_.C4.90.C3.B4ng_Kinh), và đánh tan nát quân Minh trong [trận Tốt Động-Chúc Động](/wiki/Tr%E1%BA%ADn_T%E1%BB%91t_%C4%90%E1%BB%99ng_%E2%80%93_Ch%C3%BAc_%C4%90%E1%BB%99ng). Bước sang năm [1427](/wiki/1427), nghĩa quân đập tan tác 10 vạn viện binh của đối phương trong [trận Chi Lăng - Xương Giang](/wiki/Tr%E1%BA%ADn_Chi_L%C4%83ng_%E2%80%93_X%C6%B0%C6%A1ng_Giang), giết [chết](/wiki/Ch%E1%BA%BFt) viên chỉ huy quân Minh là [Liễu Thăng](/wiki/Li%E1%BB%85u_Th%C4%83ng). Họ thu được nhiều chiến mã, lại còn bắt sống và tiêu diệt được nhiều tướng Minh. Cuối cùng, người Minh phải giảng hòa và thoái binh về nước, khiến cho nước Đại Việt không còn một mống quân xâm lăng. Một văn thần trong quân khởi nghĩa là [1] [Nguyễn Trãi](/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Tr%C3%A3i)thừa lệnh của Lê Lợi đã viết bài *để tuyên cáo cho toàn quốc biết về chiến thắng vẻ vang của nghĩa quân Lam Sơn.* [Bình Ngô đại cáo](/wiki/B%C3%ACnh_Ng%C3%B4_%C4%91%E1%BA%A1i_c%C3%A1o) [[1]](#cite_note-vietnamsuluocqua-1)
Sau chiến thắng, với một nước Đại Việt độc lập tự chủ như xưa, Lê Lợi lên ngôi
[Hoàng đế](/wiki/Ho%C3%A0ng_%C4%91%E1%BA%BF), tức là vua Lê Thái Tổ ( [1428](/wiki/1428)). Vì chiến công vang dội của mình, ông trở thành một vị [1] [anh hùng dân tộc](/wiki/Anh_h%C3%B9ng_d%C3%A2n_t%E1%BB%99c)trong [lịch sử Việt Nam](/wiki/L%E1%BB%8Bch_s%E1%BB%AD_Vi%E1%BB%87t_Nam).
## Mục lục
[1 Bối cảnh lịch sử](#B.E1.BB.91i_c.E1.BA.A3nh_l.E1.BB.8Bch_s.E1.BB.AD) [2 Hoạt động ở vùng núi Thanh Hóa](#Ho.E1.BA.A1t_.C4.91.E1.BB.99ng_.E1.BB.9F_v.C3.B9ng_n.C3.BAi_Thanh_H.C3.B3a) [3 Tiến vào Nam](#Ti.E1.BA.BFn_v.C3.A0o_Nam) [4 Giải phóng Đông Quan](#Gi.E1.BA.A3i_ph.C3.B3ng_.C4.90.C3.B4ng_Quan) [5 Vấn đề tù binh người Minh](#V.E1.BA.A5n_.C4.91.E1.BB.81_t.C3.B9_binh_ng.C6.B0.E1.BB.9Di_Minh) [6 Lê Lợi lên ngôi vua](#L.C3.AA_L.E1.BB.A3i_l.C3.AAn_ng.C3.B4i_vua) [7 Phong thưởng](#Phong_th.C6.B0.E1.BB.9Fng) [8 Vai trò của hỏa lực trong khởi nghĩa Lam Sơn](#Vai_tr.C3.B2_c.E1.BB.A7a_h.E1.BB.8Fa_l.E1.BB.B1c_trong_kh.E1.BB.9Fi_ngh.C4.A9a_Lam_S.C6.A1n) [9 Chú thích](#Ch.C3.BA_th.C3.ADch) [10 Xem thêm](#Xem_th.C3.AAm) [11 Tham khảo](#Tham_kh.E1.BA.A3o)
## Bối cảnh lịch sử[
[sửa](/w/index.php?title=Kh%E1%BB%9Fi_ngh%C4%A9a_Lam_S%C6%A1n&veaction=edit&vesection=1) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Kh%E1%BB%9Fi_ngh%C4%A9a_Lam_S%C6%A1n&action=edit§ion=1)]
Khởi nghĩa Lam Sơn nổ ra trong bối cảnh rất khó khăn. Nhiều cuộc nổi dậy chống Minh, điển hình là nhà
[Hậu Trần](/wiki/Nh%C3%A0_H%E1%BA%ADu_Tr%E1%BA%A7n), đã bị dẹp một cách tàn khốc. Liên tiếp 2 vua [nhà Hồ](/wiki/Nh%C3%A0_H%E1%BB%93), một vua nhà Hậu Trần bị bắt về bắc, vua Trùng Quang và các tướng đều tử tiết. [Trương Phụ](/wiki/Tr%C6%B0%C6%A1ng_Ph%E1%BB%A5) tàn sát những người lính theo quân khởi nghĩa và cả dân thường rất tàn bạo (chặt đầu, đốt xác, cuốn ruột vào cây...) để khủng bố tinh thần người Việt. Mặt khác, các tướng [nhà Minh](/wiki/Nh%C3%A0_Minh) như Hoàng Phúc, Trương Phụ đã thiết lập bộ máy cai trị và huy động được một lực lượng người Việt giúp việc khá đắc lực như [Mạc Thúy](/wiki/M%E1%BA%A1c_Th%C3%BAy), [Lương Nhữ Hốt](/wiki/L%C6%B0%C6%A1ng_Nh%E1%BB%AF_H%E1%BB%91t), [Trần Phong](/wiki/Tr%E1%BA%A7n_Phong_(thu%E1%BB%99c_Minh))... Tinh thần chống đối của người Việt lúc đó đã lắng xuống khá nhiều so với thời nhà Hồ mới mất. Một lớp nhân tài nổi lên chống đối trước đây đã bị tiêu diệt hoặc vô hiệu hoá. Một số cuộc khởi nghĩa chống Minh vẫn hoạt động nhưng lẻ tẻ và không có khả năng mở rộng.
Trong bối cảnh đó, Lê Lợi đã đứng lên khởi nghĩa ở Lam Sơn. Ông vốn là một người có chí lớn và khảng khái, đến mức chính quyền đô hộ nhà Minh từng kêu gọi ông ra làm quan chức. Tuy nhiên, ông quyết không nghe theo, và luôn cho rằng:
*"Làm trai sinh ở trên đời, nên giúp nạn lớn, lập công to, để tiếng thơm muôn đời, chứ sao lại chịu bo bo làm đầy tớ người!*". Do đó, ông cư ngụ ở nơi núi rừng, và tập hợp hào kiệt về. Cuộc khởi nghĩa mở đầu đúng như [1] [Nguyễn Trãi](/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Tr%C3%A3i)viết trong *:* [Bình Ngô đại cáo](/wiki/B%C3%ACnh_Ng%C3%B4_%C4%91%E1%BA%A1i_c%C3%A1o) *Vừa khi cờ nghĩa dấy lên* *Chính lúc quân thù đang mạnh* *... Tuấn kiệt như sao buổi sớm* *Nhân tài như lá mùa thu*
## Hoạt động ở vùng núi Thanh Hóa[
[sửa](/w/index.php?title=Kh%E1%BB%9Fi_ngh%C4%A9a_Lam_S%C6%A1n&veaction=edit&vesection=2) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Kh%E1%BB%9Fi_ngh%C4%A9a_Lam_S%C6%A1n&action=edit§ion=2)]
Mùa xuân năm Mậu Tuất
[1418](/wiki/1418), [Lê Lợi](/wiki/L%C3%AA_Th%C3%A1i_T%E1%BB%95) đã cùng những hào kiệt đồng chí hướng như [Lê Văn An](/wiki/L%C3%AA_V%C4%83n_An), [Lê Sát](/wiki/L%C3%AA_S%C3%A1t), [Lưu Nhân Chú](/wiki/L%C6%B0u_Nh%C3%A2n_Ch%C3%BA), [Nguyễn Trãi](/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Tr%C3%A3i)... tất cả 50 tướng văn và tướng võ chính thức phất cờ khởi nghĩa Lam Sơn (trong đó 19 người đã từng tham gia [2] [hội thề Lũng Nhai](/wiki/H%E1%BB%99i_th%E1%BB%81_L%C5%A9ng_Nhai), năm 1416), xưng là Bình Định Vương, kêu gọi dân Việt đồng lòng đứng lên đánh quân xâm lược [nhà Minh](/wiki/Nh%C3%A0_Minh)cứu nước. Địa danh Lam Sơn nay thuộc huyện [Thọ Xuân](/wiki/Th%E1%BB%8D_Xu%C3%A2n)tỉnh Thanh Hóa.
Thời kỳ hoạt động ở vùng núi
[Thanh Hóa](/wiki/Thanh_H%C3%B3a) là giai đoạn khó khăn nhất của cuộc khởi nghĩa. Trong thời gian đầu, lực lượng của quân Lam Sơn chỉ có vài ngàn người, lương thực thiếu thốn, thường chỉ thắng được vài trận nhỏ và hay bị quân Minh đánh bại.
Bị quân Minh vây đánh nhiều trận, quân Lam Sơn khốn đốn ba lần phải rút chạy lên núi
[Chí Linh](/wiki/Ch%C3%AD_Linh_(n%C3%BAi)) những năm 1418, 1419, 1422 và một lần cố thủ ở Sách Khôi năm 1422. Một lần bị quân Minh vây gắt ở núi Chí Linh (có sách ghi năm 1418, có sách ghi năm 1419), quân sĩ hết lương, một nghĩa sĩ của Lê Lợi là [Lê Lai](/wiki/L%C3%AA_Lai) theo gương [Kỷ Tín](/wiki/K%E1%BB%B7_T%C3%ADn) nhà [Tây Hán](/wiki/Nh%C3%A0_H%C3%A1n) phải đóng giả làm Lê Lợi, dẫn quân ra ngoài nhử quân Minh. Quân Minh tưởng là bắt được chúa Lam Sơn nên lơi lỏng phòng bị, Lê Lợi và các tướng lĩnh thừa cơ mở đường khác chạy thoát. Lê Lai bị quân Minh giải về Đông Quan và bị giết. (Xem thêm bài [Lê Lai](/wiki/L%C3%AA_Lai))
Ngoài quân Minh, Lê Lợi và quân Lam Sơn còn phải đối phó với một bộ phận các tù trưởng miền núi tại địa phương theo nhà Minh và quân nước Ai Lao (
[Lào](/wiki/L%C3%A0o)) bị xúi giục hùa theo. Dù gặp nhiều khó khăn, quân Lam Sơn mấy lần đánh bại quân Ai Lao có lực lượng đông hơn. Tuy nhiên do lực lượng chưa đủ mạnh nên Lê Lợi thường cùng quân Lam Sơn phải ẩn náu trong rừng núi, nhiều lần phải ăn rau củ và măng tre lâu ngày; có lần ông phải giết cả voi và ngựa chiến của mình để cho tướng sĩ ăn.
Trước tình thế hiểm nghèo, Lê Lợi phải xin giảng hòa với quân Minh năm 1422. Đến năm 1423, khi thực lực được củng cố, lại thấy quân Minh bắt giữ sứ giả, Lê Lợi liền tuyệt giao cắt đứt giảng hoà.
## Tiến vào Nam[
[sửa](/w/index.php?title=Kh%E1%BB%9Fi_ngh%C4%A9a_Lam_S%C6%A1n&veaction=edit&vesection=3) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Kh%E1%BB%9Fi_ngh%C4%A9a_Lam_S%C6%A1n&action=edit§ion=3)]
Theo kế của
[Nguyễn Chích](/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Ch%C3%ADch), năm 1424 Lê Lợi quyết định đưa quân vào đồng bằng [Nghệ An](/wiki/Ngh%E1%BB%87_An). Tiến vào Nghệ An là một bước ngoặt về chiến thuật trong cuộc khởi nghĩa Lam Sơn.
Trên đường đi, quân Lam Sơn hạ thành Đa Căng (Bất Căng,
[Thọ Xuân](/wiki/Th%E1%BB%8D_Xu%C3%A2n)) do [Lương Nhữ Hốt](/wiki/L%C6%B0%C6%A1ng_Nh%E1%BB%AF_H%E1%BB%91t) giữ, đánh lui quân cứu viện của viên tù trưởng địa phương theo quân Minh là Cầm Bành. Sau đó quân Lam Sơn đánh thành Trà Lân. Tướng Minh là Trần Trí mang quân từ Nghệ An tới cứu Cầm Bành, bị quân Lam Sơn đánh lui. Lê Lợi vây Cầm Bành, Trí đóng ngoài xa không dám cứu. Bị vây ngặt lâu ngày, Bành phải đầu hàng.
Lê Lợi sai
[Đinh Liệt](/wiki/%C4%90inh_Li%E1%BB%87t) mang quân vào đánh Nghệ An, lại mang quân chủ lực cùng tiến vào, Trần Trí bị thua liền mấy trận phải rút vào thành cố thủ.
Lý An, Phương Chính từ Đông Quan vào cứu Trần Trí ở Nghệ An, Trí cũng mang quân ra ngoài đánh. Lê Lợi dùng kế nhử địch đến sông Độ Gia phá tan. Trần Trí chạy về Đông Quan, còn An và Chính lại chạy vào thành Nghệ An.
Tháng 5 năm 1425, Lê Lợi lại sai
[Đinh Lễ](/wiki/%C4%90inh_L%E1%BB%85) đem quân ra đánh Diễn Châu, quân Minh thua chạy về Tây Đô (Thanh Hóa). Sau đó ông lại điều Lê Sát, [Lưu Nhân Chú](/wiki/L%C6%B0u_Nh%C3%A2n_Ch%C3%BA), [Lê Triện](/wiki/L%C3%BD_Tri%E1%BB%87n) tiếp ứng cho Đinh Lễ đánh ra Tây Đô, quân Minh ra đánh lại bị thua phải rút vào cố thủ trong thành.
Lê Lợi một mặt siết vòng vây quanh thành Nghệ An và Tây Đô, mặt khác sai
[Trần Nguyên Hãn](/wiki/Tr%E1%BA%A7n_Nguy%C3%AAn_H%C3%A3n), [Doãn Nỗ](/wiki/Do%C3%A3n_N%E1%BB%97), Lê Đa Bồ đem quân vào nam đánh Tân Bình, [Thuận Hóa](/wiki/Thu%E1%BA%ADn_H%C3%B3a). Tướng Minh là Nhậm Năng ra đánh bị phá tan. Sau Lê Lợi lai sai Lê Ngân, Lê Văn An mang thủy quân tiếp ứng cho Trần Nguyên Hãn chiếm đất Tân Bình, Thuận Hoá. Quân Minh phải rút vào cố thủ nốt.
Như vậy đến cuối năm 1425, Lê Lợi làm chủ toàn bộ đất đai từ Thanh Hóa trở vào, các thành địch đều bị bao vây.
## Giải phóng Đông Quan[
[sửa](/w/index.php?title=Kh%E1%BB%9Fi_ngh%C4%A9a_Lam_S%C6%A1n&veaction=edit&vesection=4) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Kh%E1%BB%9Fi_ngh%C4%A9a_Lam_S%C6%A1n&action=edit§ion=4)]
### Chiến thắng Tốt Động, Chúc Động[
[sửa](/w/index.php?title=Kh%E1%BB%9Fi_ngh%C4%A9a_Lam_S%C6%A1n&veaction=edit&vesection=5) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Kh%E1%BB%9Fi_ngh%C4%A9a_Lam_S%C6%A1n&action=edit§ion=5)] *Xem chi tiết:* [Trận Tốt Động-Chúc Động](/wiki/Tr%E1%BA%ADn_T%E1%BB%91t_%C4%90%E1%BB%99ng_%E2%80%93_Ch%C3%BAc_%C4%90%E1%BB%99ng)
Tháng 8 năm 1426, Lê Lợi chia quân cho các tướng làm 3 cánh bắc tiến.
[Phạm Văn Xảo](/wiki/Ph%E1%BA%A1m_V%C4%83n_X%E1%BA%A3o), [Đỗ Bí](/w/index.php?title=%C4%90%E1%BB%97_B%C3%AD&action=edit&redlink=1), [Trịnh Khả](/wiki/Tr%E1%BB%8Bnh_Kh%E1%BA%A3), [Lê Triện](/wiki/L%C3%BD_Tri%E1%BB%87n) ra phía Tây bắc, [Lưu Nhân Chú](/wiki/L%C6%B0u_Nh%C3%A2n_Ch%C3%BA), Bùi Bị ra phía Đông bắc; [Đinh Lễ](/wiki/%C4%90inh_L%E1%BB%85), [Nguyễn Xí](/wiki/Nguy%E1%BB%85n_X%C3%AD) ra đánh Đông Quan.
Lê Triện tiến đến gần Đông Quan gặp Trần Trí kéo ra, liền đánh bại Trí. Nghe tin viện binh nhà Minh ở Vân Nam sắp sang, Triện chia quân cho Phạm Văn Xảo, Trịnh Khả ra chặn quân Vân Nam, còn Triện và Đỗ Bí hợp với quân Đinh Lễ, Nguyễn Xí đánh Đông Quan.
Viện quân từ Vân Nam do Vương An Lão chỉ huy kéo sang, nhưng bị Phạm Văn Xảo phá tan. An Lão chạy về cố thủ ở thành Tam Giang. Trần Trí thấy mất viện binh bèn cầu viện Lý An ở Nghệ An. Lý An và Phương Chính để Thái Phúc ở lại giữ thành Nghệ An, mang quân vượt biển ra cứu Đông Quan. Quân Lam Sơn định đón đường ngăn chặn nhưng không được. Lê Lợi liền giao cho Lê Văn An,
[Lê Văn Linh](/wiki/L%C3%AA_V%C4%83n_Linh) vây thành, còn mình kéo đại quân ra bắc.
Để đối phó lại tình hình nguy cấp, năm 1426, nhà Minh cho huy động 20.000 quân từ nhiều tỉnh phía nam tiến vào tiếp viện. Các quan lại nhà Minh tại Việt Nam cũng được lệnh mộ thêm 30.000 thổ binh bản xứ hỗ trợ. Thêm vào đó, nhà Minh cho gửi thêm hỏa khí sang trợ chiến, và các tướng Minh tại Việt Nam cũng rút hết quân làm đồn điền (trồng lúa lấy lương - khoảng 8.000 thổ binh bản xứ) để đối phó với quân nổi dậy.
Trần Trí, Phương Chính bị cách chức, bị đặt dưới quyền Vương Thông sai khiến để lấy công chuộc tội. Tại Vân Nam, Mộc Thạnh cũng được lệnh tuyển mộ 15 ngàn bộ binh và 3 ngàn cung thủ chuẩn bị sẵn sàng. [3] Từ Quảng Tây, tướng Minh là Cố Hưng Tổ (Gu Xing-zu) được lệnh đưa 5.000 quân bản bộ sang tiếp ứng với Vương Thông. [[4]](#cite_note-4) [[5]](#cite_note-5)
Vương Thông, Mã Anh mang quân sang tiếp viện, hợp với quân ở Đông Quan được 10 vạn, chia cho Phương Chính, Mã Kỳ ra chặn đánh quân Lam Sơn. Lê Triện, Đỗ Bí đánh bại Mã Kỳ ở Từ Liêm, lại đánh luôn cánh quân của Chính. Cả hai tướng thua chạy, về nhập với quân Vương Thông ở Cổ Sở. Lê Triện lại tiến đánh Vương Thông, nhưng Thông đã phòng bị, Triện bị thua phải rút về Cao Bộ, sai người cầu cứu Nguyễn Xí.
Đinh Lễ, Nguyễn Xí đem quân đến đặt phục binh ở
[Tốt Động](/wiki/T%E1%BB%91t_%C4%90%E1%BB%99ng), [Chúc Động](/wiki/Ch%C3%BAc_S%C6%A1n) (các địa danh này ngày nay đều thuộc huyện [Chương Mỹ](/wiki/Ch%C6%B0%C6%A1ng_M%E1%BB%B9), [Hà Nội](/wiki/H%C3%A0_N%E1%BB%99i)) . Nhân biết Vương Thông định chia dường đánh úp Lê Triện, hai tướng bèn tương kế tựu kế dụ Thông vào ổ mai phục Tốt Động [6] . Quân Vương Thông thua to, Trần Hiệp, Lý Lượng và 5 vạn quân bị giết, 1 vạn quân bị bắt sống. Thông cùng các tướng chạy về cố thủ ở Đông Quan. [[7]](#cite_note-7)
Sử chép ba đạo quân ra bắc của Lê Lợi chỉ có tổng số 9000 người. Các nhà nghiên cứu cho rằng con số đó chưa chính xác vì các trận đánh của ba đạo quân này đều có quy mô khá lớn và lực lượng quân Minh sang nhập vào khá đông, do đó để giành thắng lợi, 3 cánh quân (sau đó lại chia thành 4) chắc phải đông hơn. Với một vài ngàn người khó đương nổi lực lượng đông và mạnh của quân Minh như vậy. Căn cứ sách Đại Việt thông sử, khi quân Minh sắp rút về, Lê Lợi đã bàn với các tướng, đại ý rằng: quân Lam Sơn hiện có tổng số 35 vạn, ông dự định sẽ cho 25 vạn về làm ruộng và tuyển lấy 10 vạn làm quân thường trực của triều đình. Qua đó thì thấy những cánh quân ra bắc phải có một vài vạn mỗi cánh quân.
Ngoài ra, theo tác giả Karl Hack, sau khi
[nhà Hậu Trần](/wiki/Nh%C3%A0_H%E1%BA%ADu_Tr%E1%BA%A7n) thất bại, nhà Minh cho rằng sự bình định ở Giao Chỉ cơ bản đã hoàn thành, nên điều Trương Phụ cùng một phần lớn đạo quân viễn chinh về nước. Việc đánh dẹp và chiếm giữ được giao lại cho các đạo quân phần nhiều gồm binh lính mộ bản xứ và có các chỉ huy là người Việt. Đây có lẽ là lý do sự chiếm đóng của nhà Minh nhanh chóng sụp đổ khi các binh lính người Việt này nổi dậy hoặc hưởng ứng các cuộc nổi dậy sau này. [[3]](#cite_note-Karl_Hack.2C_trang_88-3)
Lê Lợi được tin thắng trận liền sai Trần Nguyên Hãn, Bùi Bị chia hai đường thủy bộ tiến ra gần Đông Quan.
### Lập Trần Cảo[
[sửa](/w/index.php?title=Kh%E1%BB%9Fi_ngh%C4%A9a_Lam_S%C6%A1n&veaction=edit&vesection=6) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Kh%E1%BB%9Fi_ngh%C4%A9a_Lam_S%C6%A1n&action=edit§ion=6)] *Xem chi tiết:* [Trần Cảo](/wiki/Tr%E1%BA%A7n_C%E1%BA%A3o_(vua))
Vương Thông thua chạy không dám ra đánh, viện cớ tìm lại tờ chiếu của vua
[Minh Thành Tổ](/wiki/Minh_Th%C3%A0nh_T%E1%BB%95) năm 1407 khi đánh [nhà Hồ](/wiki/Nh%C3%A0_H%E1%BB%93), có nội dung muốn lập lại con cháu [nhà Trần](/wiki/Nh%C3%A0_Tr%E1%BA%A7n) (vì nhà Hồ cướp ngôi nhà Trần nên Minh Thành Tổ lấy danh nghĩa lập lại nhà Trần để mang quân sang đánh nhà Hồ, nay Vương Thông muốn vin vào đó) ra điều kiện với Lê Lợi rằng Thông sẽ rút về nếu Lê Lợi lập con cháu nhà Trần làm vua.
Lê Lợi vì đại cuộc, muốn quân Minh nhanh chóng rút về nên đồng ý. Ông sai người tìm được
[Trần Cảo](/wiki/Tr%E1%BA%A7n_C%E1%BA%A3o_(vua)) bèn lập làm vua, còn ông tự xưng là Vệ quốc công. Theo sử sách, Trần Cảo tên thật là Hồ Ông, tự xưng là cháu nội vua [Trần Nghệ Tông](/wiki/Tr%E1%BA%A7n_Ngh%E1%BB%87_T%C3%B4ng), được tù trưởng châu Ngọc Ma tiến cử với Lê Lợi. Nhưng theo một số sử gia gần đây, việc Trần Cảo mạo xưng hay thật sự là con cháu nhà Trần rất khó xác định, có thể chữ "mạo xưng" mà sử sách ghi là do các sử gia [nhà Lê](/wiki/Nh%C3%A0_L%C3%AA_s%C6%A1) chép vào để giảm uy tín của Cảo.
Vương Thông ngoài mặt giảng hòa nhưng lại sai quân đào hào cắm chông phòng thủ và mật sai người về xin cứu viện.
[Lê Lợi](/wiki/L%C3%AA_Th%C3%A1i_T%E1%BB%95) biết chuyện liền cắt đứt giảng hòa.
### Vây thành Đông Quan[
[sửa](/w/index.php?title=Kh%E1%BB%9Fi_ngh%C4%A9a_Lam_S%C6%A1n&veaction=edit&vesection=7) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Kh%E1%BB%9Fi_ngh%C4%A9a_Lam_S%C6%A1n&action=edit§ion=7)]
Sau khi cắt đứt giảng hoà, Lê Lợi sai các tướng đi đánh chiếm các thành ở Bắc bộ như Điêu Diêu (
[Thị Cầu](/wiki/Th%E1%BB%8B_C%E1%BA%A7u), [Bắc Ninh](/wiki/B%E1%BA%AFc_Ninh)), Tam Giang (Tam Đái, [Phú Thọ](/wiki/Ph%C3%BA_Th%E1%BB%8D)), Xương Giang (phủ Lạng Thương), Kỳ Ôn, không lâu sau đều hạ được.
Đầu năm 1427, Lê Lợi chia quân tiến qua sông Nhị Hà, đóng dinh ở Bồ Đề, sai các tướng đánh thành Đông Quan. Ông đặt kỷ luật quân đội rất nghiêm để yên lòng nhân dân. Do đó quân Lam Sơn đi đến các nơi rất được lòng dân.
Tướng Minh là Thái Phúc nộp thành Nghệ An xin hàng. Lê Lợi sai Thượng thư bộ Lại là
[Nguyễn Trãi](/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Tr%C3%A3i) viết thư dụ địch ở các thành khác ra hàng.
Nhân lúc quân Lam Sơn vây thành có vẻ lơi lỏng, quân Minh ở Đông Quan ra đánh úp.
[Lê Triện](/wiki/L%C3%BD_Tri%E1%BB%87n) tử trận ở [Từ Liêm](/wiki/T%E1%BB%AB_Li%C3%AAm), [Đinh Lễ](/wiki/%C4%90inh_L%E1%BB%85) và [Nguyễn Xí](/wiki/Nguy%E1%BB%85n_X%C3%AD) bị bắt ở [Thanh Trì](/wiki/Thanh_Tr%C3%AC). Đinh Lễ bị giặc giết hại, sau Nguyễn Xí lợi dụng một đêm mưa giông mà trốn thoát được.
### Chiến thắng Chi Lăng-Xương Giang[
[sửa](/w/index.php?title=Kh%E1%BB%9Fi_ngh%C4%A9a_Lam_S%C6%A1n&veaction=edit&vesection=8) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Kh%E1%BB%9Fi_ngh%C4%A9a_Lam_S%C6%A1n&action=edit§ion=8)] *Xem chi tiết:* [Trận Chi Lăng - Xương Giang](/wiki/Tr%E1%BA%ADn_Chi_L%C4%83ng_%E2%80%93_X%C6%B0%C6%A1ng_Giang)
Cuối năm 1427, vua Minh Tuyên Tông điều viện binh cứu Vương Thông, sai
[Liễu Thăng](/wiki/Li%E1%BB%85u_Th%C4%83ng) mang 10 vạn quân tiến sang từ [Quảng Tây](/wiki/Qu%E1%BA%A3ng_T%C3%A2y); [Mộc Thạnh](/wiki/M%E1%BB%99c_Th%E1%BA%A1nh) mang 5 vạn quân từ [Vân Nam](/wiki/V%C3%A2n_Nam) kéo sang. Đây là hai tướng đã từng sang đánh Việt Nam thời [nhà Hồ](/wiki/Nh%C3%A0_H%E1%BB%93) và [nhà Hậu Trần](/wiki/Nh%C3%A0_H%E1%BA%ADu_Tr%E1%BA%A7n). Theo các nhà nghiên cứu, con số 15 vạn của cả hai đạo quân có thể là nói thăng lên, trên thực tế nếu cộng số các đạo quân điều động từ các nơi thì tổng số chỉ có khoảng gần 12 vạn quân và cánh quân chủ lực là của Liễu Thăng.
Theo Minh sử thì tới cuối tháng 1 năm 1427, nhà Minh điều động từ Bắc Kinh, Nam Kinh và khắp các tỉnh miền nam Trung Quốc khoảng 70.000 quân
. Để cung ứng lương thảo, tại các tỉnh Quảng Đông, Quảng Tây hễ nơi nào có dư lương thực đều phải tức tốc vận chuyển về để cung ứng cho đạo quân viễn chinh. Tới cuối tháng 3, nhà Minh lại điều thêm 2.200 vệ binh từ [3] [Vũ Xương](/wiki/V%C5%A9_X%C6%B0%C6%A1ng)và [Thành Đô](/wiki/Th%C3%A0nh_%C4%90%C3%B4), 10.000 quân tinh nhuệ từ Nam Kinh và 33.000 quân từ các tỉnh miền nam Trung Quốc đặt dưới quyền Liễu Thăng và Mộc Thạnh.
Nghe tin có viện binh, nhiều tướng muốn đánh để hạ gấp thành Đông Quan. Tuy nhiên, theo ý kiến của Nguyễn Trãi, Lê Lợi cho rằng đánh thành là hạ sách vì quân trong thành đông, chưa thể lấy ngay được, nếu bị viện binh đánh kẹp vào thì nguy; do đó ông quyết định điều quân lên chặn đánh viện binh trước để nản lòng địch ở Đông Quan.
Đầu tiên, ông ra lệnh dời người ở những vùng địch đi qua như Lạng Giang,
[Bắc Giang](/wiki/B%E1%BA%AFc_Giang), Quy Hoá, [Tuyên Quang](/wiki/Tuy%C3%AAn_Quang), để đồng không để cô lập địch. Biết cánh Liễu Thăng là quân chủ lực, ông sai [Lê Sát](/wiki/L%C3%AA_S%C3%A1t), [Lưu Nhân Chú](/wiki/L%C6%B0u_Nh%C3%A2n_Ch%C3%BA), Lê Văn Linh, [Đinh Liệt](/wiki/%C4%90inh_Li%E1%BB%87t) mang quân phục ở Chi Lăng, lại sai [Lê Văn An](/wiki/L%C3%AA_V%C4%83n_An), [Nguyễn Lý](/wiki/Nguy%E1%BB%85n_L%C3%BD) mang quân tiếp ứng. Đối với cánh quân Mộc Thạnh, ông biết Thạnh là viên tướng lão luyện, sẽ ngồi chờ thắng bại của Liễu Thăng mới hành động nên hạ lệnh cho Phạm Văn Xảo và [Trịnh Khả](/wiki/Tr%E1%BB%8Bnh_Kh%E1%BA%A3) cố thủ không đánh.
Tướng trấn giữ biên giới là Trần Lựu liên tục giả cách thua chạy từ Ải Nam Quan về Ải Lưu rồi lại lui về Chi Lăng. Ngày 18 tháng 9 âm lịch, Thăng đuổi đến Chi Lăng. Trần Lựu lại thua, Thăng đắc thắng mang 100 quân kị đi trước. Ngày 20, Thăng bị phục binh của Lê Sát, Trần Lựu đổ ra chém chết.
Các tướng thừa dịp xông lên đánh địch, giết hơn 1 vạn quân, chém được Lương Minh, Lý Khánh tự vẫn. Tướng Minh còn lại Hoàng Phúc, Thôi Tụ cố kéo về thành Xương Giang thế thủ nhưng đến nơi mới biết thành đã bị quân Lam Sơn hạ, phải đóng quân ngoài đồng không. Lê Lợi sai
[Trần Nguyên Hãn](/wiki/Tr%E1%BA%A7n_Nguy%C3%AAn_H%C3%A3n) chặn đường vận lương, sai [Phạm Vấn](/wiki/Ph%E1%BA%A1m_V%E1%BA%A5n), [Nguyễn Xí](/wiki/Nguy%E1%BB%85n_X%C3%AD) tiếp ứng cho Lê Sát cùng sáp đánh, giết 5 vạn quân Minh ở Xương Giang. Hoàng Phúc, Thôi Tụ và hơn 3 vạn quân bị bắt. Do quyết tâm không quy hàng, Thôi Tụ bị giết. [[1]](#cite_note-vietnamsuluocqua-1)
Mộc Thạnh nghe tin Liễu Thăng thua to nên kinh hồn, bèn rút chạy.
[Phạm Văn Xảo](/wiki/Ph%E1%BA%A1m_V%C4%83n_X%E1%BA%A3o), [Trịnh Khả](/wiki/Tr%E1%BB%8Bnh_Kh%E1%BA%A3) đuổi theo chém hơn 1 vạn quân, bắt sống 1000 người ngựa. [[1]](#cite_note-vietnamsuluocqua-1)
### Hội thề Đông Quan[
[sửa](/w/index.php?title=Kh%E1%BB%9Fi_ngh%C4%A9a_Lam_S%C6%A1n&veaction=edit&vesection=9) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Kh%E1%BB%9Fi_ngh%C4%A9a_Lam_S%C6%A1n&action=edit§ion=9)]
Vương Thông nghe tin hai đạo viện binh bị đánh tan, sợ hãi xin giảng hòa để rút quân. Lê Lợi đồng ý cho giảng hòa để quân Minh rút về nước. Ông cùng Vương Thông tiến hành làm lễ thề trong thành Đông Quan, hẹn đến tháng chạp âm lịch năm Đinh mùi (1427) rút quân về.
Lê Lợi đứng tên Trần Cảo là người đang làm vua trên danh nghĩa, sai sứ dâng biểu cho
[nhà Minh](/wiki/Nh%C3%A0_Minh) xin được phong. Vua Minh biết Lê Lợi không có ý tôn Cảo nhưng vì bị thua mãi nên đồng ý phong cho Trần Cảo làm An Nam quốc vương.
Tháng chạp, Vương Thông rút quân về nước. Các tướng muốn giết địch để trả thù tội ác khi cai trị Việt Nam, Lê Lợi không đồng tình vì muốn giữ hòa khí hai nước, cho nên ông phán:
[[1]](#cite_note-vietnamsuluocqua-1)
|“||
|Phục thù báo oán là cái thường tình của mọi người, nhưng cái bản-tâm người có nhân không muốn giết người bao giờ. Vả người ta đã hàng mà lại còn giết thì không hay. Nếu mình muốn thỏa cơn giận một lúc, mà chịu cái tiếng muôn đời giết kẻ hàng, thì sao bằng để cho muôn vạn con người sống mà khỏi được cái mối tranh chiến về đời sau, lại để tiếng thơm lưu truyền thiên cổ trong sử xanh. |”|
|
|
—Lê Lợi
Thế rồi ông cấp thuyền và ngựa cho quân Minh về. Vương Thông dẫn đầu quân
[Bộ binh](/wiki/B%E1%BB%99_binh) triệt thoái về chính quốc. Ông được Lê Lợi đưa tiễn nồng hậu. Nước Đại Việt không còn một mống quân xâm lăng. [1]
- Sách
*chép:* [Minh sử thông giám kỷ sự](/w/index.php?title=Minh_s%E1%BB%AD_th%C3%B4ng_gi%C3%A1m_k%E1%BB%B7_s%E1%BB%B1&action=edit&redlink=1) *"[Vương] Thông đến kinh đô (Bắc Kinh) rồi, quần thần*. [nhà Minh](/wiki/Nh%C3%A0_Minh)tới tấp dâng tấu sớ lên đàn hặc Thông và bọn Mã Anh, Mã Kỳ, Sơn Thọ. Hình quan trong triều làm việc xét hỏi, bọn Thông đều thú nhận cả. Định nghị cho rằng Thông thì phạm tội không giữ quân luật, làm thiệt quân và bỏ mất đất; Sơn Thọ thì phạm tội che chở bênh vực cho bọn phản nghịch, Mã Kỳ thì làm kích động gây biến ở nơi phiên thuộc. Tất cả đều đáng luận vào tội xử tử. Vua Minh xuống chiếu: tống giam Thông vào ngục và tịch thu gia sản; còn bọn Mã Anh cũng đều phạt tội có nặng nhẹ khác nhau. Sau đó Lê Lợi sai đưa trả 157 quan lại, 15170 lính thú, và 1200 ngựa; còn số người bị giữ không cho về nước không biết bao nhiêu mà kể"
Bình luận về việc
[Minh Tuyên Tông](/wiki/Minh_Tuy%C3%AAn_T%C3%B4ng) ra lệnh bãi binh ở Đại Việt, sử gia Trung Quốc là Cốc Vĩnh Thái viết trong *: Minh sử kỷ sự bản mạt* *Vương Thông lực yếu mà phải xin hoà, Liễu Thăng lại sang rồi bị thua chết. Sau đó lại xuống chiếu sai sứ sang giao hảo và rút quân về, nhục nhã thực bằng Tân, Trịnh hội thề dưới chân thành, hổ thẹn ngang với* [Kính Đường](/wiki/H%E1%BA%ADu_T%E1%BA%A5n_Cao_T%E1%BB%95)cắt đất giảng hoà vậy [[8]](#cite_note-8)
## Vấn đề tù binh người Minh[
[sửa](/w/index.php?title=Kh%E1%BB%9Fi_ngh%C4%A9a_Lam_S%C6%A1n&veaction=edit&vesection=10) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Kh%E1%BB%9Fi_ngh%C4%A9a_Lam_S%C6%A1n&action=edit§ion=10)]
Ngày 29 tháng 12 năm 1427, khi Vương Thông rút về nước,
[Lê Lợi](/wiki/L%C3%AA_Th%C3%A1i_T%E1%BB%95) trao trả [nhà Minh](/wiki/Nh%C3%A0_Minh) vừa tù binh, vừa hàng binh. Theo *Minh sử*, số người trở về nước là 84.640; số người bị giữ lại không tính được . [9]
Tháng giêng năm 1428, nhà Minh có thư sang yêu cầu Lê Lợi trả hết số người và vũ khí ở
[Đại Việt](/wiki/%C4%90%E1%BA%A1i_Vi%E1%BB%87t). Lê Lợi bèn ra lệnh cấm [người Việt](/wiki/Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Vi%E1%BB%87t) chứa giấu người Minh, chỉ giấu 1 người cũng xử tội chết, vì vậy người Minh lần lượt ra đầu thú để về nước . [9]
Năm 1429, Lê Lợi sai
[Đào Công Soạn](/wiki/%C4%90%C3%A0o_C%C3%B4ng_So%E1%BA%A1n) đi sứ, dâng thư và trao trả những người và vũ khí còn lại, bao gồm quân quan 580 người, dân quân và lại 157 người, kỳ quân 15.170 người, ngựa 1.200 con . [10]
## Lê Lợi lên ngôi vua[
[sửa](/w/index.php?title=Kh%E1%BB%9Fi_ngh%C4%A9a_Lam_S%C6%A1n&veaction=edit&vesection=11) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Kh%E1%BB%9Fi_ngh%C4%A9a_Lam_S%C6%A1n&action=edit§ion=11)]
Trong cuốn
*, nhà Việt Nam Sử Lược* [sử học](/wiki/L%E1%BB%8Bch_s%E1%BB%AD) [Trần Trọng Kim](/wiki/Tr%E1%BA%A7n_Tr%E1%BB%8Dng_Kim)có bình luận: *"Giặc Minh lục-tục về bắc, bấy giờ mới thật là: Nam quốc sơn hà, nam đế cư; nước Nam lại được tự chủ như cũ.*" Lê Lợi sai Nguyễn Trãi thảo bài [[1]](#cite_note-vietnamsuluocqua-1) *để bá cáo cho thiên hạ biết về việc đánh giặc Minh, được coi là bản tuyên ngôn độc lập thứ hai sau bài thơ* [Bình Ngô đại cáo](/wiki/B%C3%ACnh_Ng%C3%B4_%C4%91%E1%BA%A1i_c%C3%A1o) *.* [Nam quốc sơn hà](/wiki/Nam_qu%E1%BB%91c_s%C6%A1n_h%C3%A0)
Bài "Bình Ngô Đại cáo" trở thành một áng văn chương có giá trị to lớn dưới Vương triều nhà Lê Sơ.
Sau khi quân Minh rút về, trên danh nghĩa Trần Cảo là [1] [vua Việt Nam](/wiki/Vua_Vi%E1%BB%87t_Nam). Theo sử sách, đầu năm 1428, Trần Cảo tự biết mình không có công, lòng người không theo nên bỏ trốn vào châu Ngọc Ma (vùng núi phía Tây), nhưng không thoát, bị bắt mang về và bị ép uống thuốc độc chết. Một số nhà nghiên cứu nghi ngờ việc Cảo phải tự bỏ trốn mà cho rằng các tướng của Lê Lợi được lệnh sát hại Cảo, hoặc Cảo bị đe doạ phải bỏ trốn. Tuy nhiên, suy cho cùng Trần Cảo cũng chỉ là con bài chính trị để Lê Lợi đối phó với nhà Minh trong một giai đoạn cần thiết. Nhà Minh lấy lý do lập con cháu nhà Trần thực chất chỉ là cớ để đánh nhà Hồ.
Lê Lợi lên ngôi
[hoàng đế](/wiki/Ho%C3%A0ng_%C4%91%E1%BA%BF) năm [1428](/wiki/1428), tức là vua Lê Thái Tổ, chính thức dựng lên nhà Hậu Lê. Do chiến công của ông đánh bại quân Minh trong cuộc khởi nghĩa Lam Sơn, ông trở thành một vị [anh hùng dân tộc](/wiki/Anh_h%C3%B9ng_d%C3%A2n_t%E1%BB%99c) trong [lịch sử Việt Nam](/wiki/L%E1%BB%8Bch_s%E1%BB%AD_Vi%E1%BB%87t_Nam).
## Phong thưởng[
[sửa](/w/index.php?title=Kh%E1%BB%9Fi_ngh%C4%A9a_Lam_S%C6%A1n&veaction=edit&vesection=12) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Kh%E1%BB%9Fi_ngh%C4%A9a_Lam_S%C6%A1n&action=edit§ion=12)]
Theo sách
[Đại Việt sử kí toàn thư](/wiki/%C4%90%E1%BA%A1i_Vi%E1%BB%87t_s%E1%BB%AD_k%C3%AD_to%C3%A0n_th%C6%B0) Bản kỉ, quyển X ghi: " Tháng 2, định các mức khen thưởng cho những hỏa thủ và quân nhân của quân Thiết đột có công lao siêng năng khó nhọc ở Lũng nhai bao gồm 121 người.
Công hạng nhất được ban quốc tính là bọn Lê Vấn, Lê Quy, Lê Dịch, 52 người làm Vinh lộc đại phu, tả Kim ngô vệ Đại tướng quân, tước Thượng trí tự.
Công hạng hai, được ban quốc tính là bọn Lê Bồ, Lê Liệt, Lê Khảo, 72 người, làm Trung lượng đại phu, tả Phụng thần vệ tướng quân, tước Đại trí tự.
Công hạng ba, được ban quốc tính là bọn Lê Lễ 94 người, làm Trung vũ đại phu, Câu kiềm vệ tướng quân, tước Trí tự." Theo "Chức quan chí" trong sách
*Lịch triều hiến chương loại chí* của [Phan Huy Chú](/wiki/Phan_Huy_Ch%C3%BA), tháng 5 năm 1429 khi [Lê Thái Tổ](/wiki/L%C3%AA_Th%C3%A1i_T%E1%BB%95) phong mọi tước hầu (liệt hầu) cho các công thần, gồm có 9 bậc:
- Thứ nhất: Huyện thượng hầu.
- Thứ hai: Á thượng hầu.
- Thứ ba: Hương thượng hầu.
- Thứ tư: Đình thượng hầu.
- Thứ năm: Huyện hầu.
- Thứ sáu: Á hầu.
- Thứ bảy: Quan nội hầu.
- Thứ tám: Quan phục hầu.
- Thứ chín: Trước phục hầu.
Bấy giờ có 93 người được phong tước và khắc biển công thần (Những người tên chữ
*nghiêng* đều được cải sang họ *Lê* của vua, ở đây ghi nguyên họ những người đó) : [11]
- Huyện Thượng hầu, 3 người:
*,* [Phạm Vấn](/wiki/Ph%E1%BA%A1m_V%E1%BA%A5n) [Lê Sát](/wiki/L%C3%AA_S%C3%A1t), *.* [Phạm Văn Xảo](/wiki/Ph%E1%BA%A1m_V%C4%83n_X%E1%BA%A3o)
- Á Thượng hầu, 1 người:
[Lê Ngân](/wiki/L%C3%AA_Ng%C3%A2n).
- Hương Thượng hầu, 3 người:
*,* [Nguyễn Lý](/wiki/Nguy%E1%BB%85n_L%C3%BD) [Lê Văn Linh](/wiki/L%C3%AA_V%C4%83n_Linh), *Bùi Quốc Hưng*.
- Đình Thượng hầu, 14 người:
*,* [Nguyễn Chích](/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Ch%C3%ADch) [Lê Văn An](/wiki/L%C3%AA_V%C4%83n_An), *, Lê Miễn,* [Đinh Liệt](/wiki/%C4%90inh_Li%E1%BB%87t) *, Lê Chiến,* [Đinh Lễ](/wiki/%C4%90inh_L%E1%BB%85) [Lê Khôi](/wiki/L%C3%AA_Kh%C3%B4i), Lê Đính, Lê Chuyết, *Trịnh Lỗi*, *, Lê Sao, Lê Kiệm, Lê Bật.* [Nguyễn Nhữ Lãm](/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Nh%E1%BB%AF_L%C3%A3m)
- Huyện hầu, 14 người:
*Bùi Bị*, Lê Bì, Lê Phủ, Lê Náo, Lê Thụ, *Trương Lôi*, *, Lê Bồi, Lê Lang,* [Trịnh Khả](/wiki/Tr%E1%BB%8Bnh_Kh%E1%BA%A3) *,* [Nguyễn Xí](/wiki/Nguy%E1%BB%85n_X%C3%AD), Đỗ Khuyển *Đỗ Bí*, Lê Quốc Trinh, Lê Bật;
- Á hầu, 26 người: Lê Lạn, Lê Trãi, v.v...;
- Quan nội hầu, 16 người: Lê Thiệt, Lê Chương,...
- Quan phục hầu, 12 người:
*Phạm Cuống*, Lê Dao, [Nguyễn Trãi](/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Tr%C3%A3i),...
- Thượng trí tự trước phục hầu, 4 người:
*Trịnh Khắc Phục*, Lê Hài, v.v...
Các tướng tử trận khi khởi nghĩa chưa kết thúc như
[Lê Thạch](/wiki/L%C3%AA_Th%E1%BA%A1ch), [Lê Lai](/wiki/L%C3%AA_Lai), [Đinh Lễ](/wiki/%C4%90inh_L%E1%BB%85), [Lý Triện](/wiki/L%C3%BD_Tri%E1%BB%87n) cũng đều được truy tặng.
## Vai trò của hỏa lực trong khởi nghĩa Lam Sơn[
[sửa](/w/index.php?title=Kh%E1%BB%9Fi_ngh%C4%A9a_Lam_S%C6%A1n&veaction=edit&vesection=13) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Kh%E1%BB%9Fi_ngh%C4%A9a_Lam_S%C6%A1n&action=edit§ion=13)]
Trong một tiểu luận được viết vào sau năm 2000
, một sử gia là Sun Laichen (Tôn Lai Thần) cho rằng, khi khởi nghĩa, [12] [Lê Lợi](/wiki/L%C3%AA_Th%C3%A1i_T%E1%BB%95)cũng học hỏi từ cách cầm quân của [Trương Phụ](/wiki/Tr%C6%B0%C6%A1ng_Ph%E1%BB%A5), sử dụng hỏa khí rất hữu hiệu để đánh lại quân Minh và giành được những thắng lợi quan trọng, như trận đánh Vương Thông ngày 8/5/1426, quân Lam Sơn đánh bại 10 vạn quân Vương Thông, tiêu diệt trên 5 vạn, bắt sống 1 vạn, khiến "vô số" quân Minh chết đuối (Minh sử ghi từ 2 đến 3 vạn quân tử trận). Nếu như trước kia [thành Đa Bang](/w/index.php?title=Th%C3%A0nh_%C4%90a_Bang&action=edit&redlink=1)thất thủ là điểm khởi đầu cho thất bại của nhà Hồ, thì sau khi khi 8 vạn quân Lam Sơn vây hạ thành Xương Giang có 2000 quân cố thủ, quân Minh cũng không gượng dậy được. Trong số 15 vạn quân tiếp viện nhà Minh gửi sang, có tới 9 vạn quân bỏ mạng trong các trận đánh tiếp theo, dù rằng cả hai tướng chỉ huy, [Liễu Thăng](/wiki/Li%E1%BB%85u_Th%C4%83ng)và [Mộc Thạnh](/wiki/M%E1%BB%99c_Th%E1%BA%A1nh)đều đã từng tham gia các chiến dịch chinh phạt An Nam, bản thân Liễu Thăng cũng tử trận.
Sun Laichen (Tôn Lai Thần) tỏ ra thiếu thuyết phục khi ông nêu ra luận điểm: Chiến thắng tại
[trận Tốt Động-Chúc Động](/wiki/Tr%E1%BA%ADn_T%E1%BB%91t_%C4%90%E1%BB%99ng_%E2%80%93_Ch%C3%BAc_%C4%90%E1%BB%99ng) khiến quân khởi nghĩa thu được rất nhiều khí cụ của quân Minh, trong đó có hỏa pháo và do đó biết cách sử dụng chiến cụ này, cũng như việc [Thái Phúc](/wiki/Th%C3%A1i_Ph%C3%BAc)- viên Đô đốc trấn thành [Nghệ An](/wiki/Ngh%E1%BB%87_An) đầu hàng quân Lam Sơn đã khiến người Việt học được từ chính viên tướng đầu hàng này cách chế súng máy để đánh lại kẻ thù đang chiếm đóng đất nước họ.
Trên thực tế, các chi tiết về Thái Phúc chỉ được đề cập rất giản lược trong sử Việt Nam. Trong bộ sử chính thức của Trung Quốc-tác phẩm
[Minh thực lục](/w/index.php?title=Minh_th%E1%BB%B1c_l%E1%BB%A5c&action=edit&redlink=1)- cũng chỉ tường thuật là Thái Phúc bày cho Lam Sơn cách đánh thành, không kèm theo chi tiết "bày cách chế tạo súng". Và thuyết phục hơn cả, những tường thuật về diễn biến chiến trận tại thành Xương Giang trong *Minh thực lục* cũng nói quân [Đại Việt](/wiki/%C4%90%E1%BA%A1i_Vi%E1%BB%87t) hạ được thành sau khi họ tăng cường tấn công, thắng cả 3 trận chiến liên tiếp ngay dưới chân thành rồi sau đó dùng thang leo được vào thành. Vai trò của hỏa pháo chỉ được đề cập như 1 công cụ hỗ trợ bên cạnh máy bắn đá, tên có đầu tẩm dầu và câu liêm.
Ngoài ra, trong tiểu luận của mình, tác giả Sun Laichen cũng tỏ ra nhầm lẫn khi ông viết rằng
*"theo sách Đại Việt sử kí toàn thư thì trong trận đánh quyết định, thắng quân 10 vạn quân tiếp viện nhà Minh tại Xương Giang vào cuối năm 1427, quân Đại Việt đã thu được khối lượng chiến lợi phẩm gấp 2 lần so với những gì họ đã thu được sau trận Tốt Động-Chúc Động một năm trước đó (cuối năm 1426)."* Trên thực tế, chi tiết này không có trong sách [Toàn thư](/wiki/%C4%90%E1%BA%A1i_Vi%E1%BB%87t_s%E1%BB%AD_k%C3%BD_to%C3%A0n_th%C6%B0).
Bởi lẽ đó, sẽ là xác đáng khi cho rằng trong tiểu luận của mình, Sun Laichen đã đề ra những
*giả thiết* có sức thuyết phục và hấp dẫn nhất định; tuy nhiên những *giả thiết* và *luận điểm* của ông không được hỗ trợ bởi những *ghi chép chính xác và cụ thể* được ghi lại trong chính sử.
Vì thế, vai trò của hỏa lực trong thắng lợi của khởi nghĩa Lam Sơn vẫn là vấn đề cần được nghiên cứu và tranh luận thêm.
## Chú thích[
[sửa](/w/index.php?title=Kh%E1%BB%9Fi_ngh%C4%A9a_Lam_S%C6%A1n&veaction=edit&vesection=14) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Kh%E1%BB%9Fi_ngh%C4%A9a_Lam_S%C6%A1n&action=edit§ion=14)]
- ^
**a** **ă** **â** **b** **c** **d** **đ** **e** **ê** **g** **h** [Việt Nam Sử Lược](http://vi.wikisource.org/wiki/Vi%E1%BB%87t_Nam_s%E1%BB%AD_l%C6%B0%E1%BB%A3c/Quy%E1%BB%83n_I/Ph%E1%BA%A7n_III/Ch%C6%B0%C6%A1ng_XIV), Quyển I, Phần III, Chương XIV: Mười Năm Đánh Quân Tàu (1418 – 1427) **Theo** [^](#cite_ref-2) *của* [Đại Việt thông sử](/w/index.php?title=%C4%90%E1%BA%A1i_Vi%E1%BB%87t_th%C3%B4ng_s%E1%BB%AD&action=edit&redlink=1) [Lê Quý Đôn](/wiki/L%C3%AA_Qu%C3%BD_%C4%90%C3%B4n), viết: " *..., tháng giêng năm Mậu Tuất (1418), nhằm niên hiệu Vĩnh Lạc triều Minh thứ 16, [tờ 11a] Hoàng đế dựng cờ khởi nghĩa ở Lam Sơn, xưng là* **Bình Định Vương**, phong chức Đại Tướng và chức Thừa Tướng cho: Lê Khang, Lê Luân, Lê Sao, Lê Lễ, Lê Hiêu, Lê Nhữ Tri, Lê Cố, Trịnh Thác, Trịnh Hối, Lê Thỏ, Lê Lý, Lê Xa Lôi, Lê Khắc Phục, Lê Định, Lê Lãng, Lê Vấn, Lê Cuống, Lê Chiêm, Lê Đệ, Lê Khiêm, Lê Trinh, Lưu Đàm, Lê Lâm, Lê Nghiệm, Lê Văn Giáo, Trần Đạt, Trần Khai, Lê Cảnh Thọ, Phạm Lung, Phạm Quỳ, Lê Sát, Trương Lôi, Trịnh Khả, Bùi Quốc Hưng, Lê Nỗ, Lê Liễu, Lê Nhữ Lãm, Lê Khả Lãng, Vũ Oai, Trịnh Vô, Lưu Hoạn, Trần Hốt, Đỗ Bí, Nguyễn Trãi, Lê Văn Linh, Lê Thận và Lê Văn An, [tờ 11b] chia nhau đốc suất đội quân Thiết đột ra đối địch với quân Minh. *"* [Đại Việt thông sử](http://www.agu.edu.vn/ebooks/history/dai%20viet%20thong%20su.pdf)
- ^
**a** **ă** [Karl Hack, trang 88](#cite_ref-Karl_Hack.2C_trang_88_3-2) **â** **Dreyer, trang 227** [^](#cite_ref-4) **Ming Shi-lu, Vol 17, trang 556** [^](#cite_ref-5) [^](#cite_ref-6) [Những chiến thắng nổi tiếng trong lịch sử dân tộc ta (phần 4), Trận Tốt Động - Chúc Động (5-7/11/1426)](http://www.quehuong.org.vn/vi/nr050307131435/nr050106094245/nr050221095119/ns050225164710) **Nguyễn Xí bắt được thám tử của Vương Thông, biết Thông đóng ở Ninh Kiều, định dùng một cánh quân cùng đánh tập hậu Lê Triện, Thông cầm đại quân tiến đằng trước, đêm đến nổ pháo hiệu thì hai cánh quân cùng đánh sáp vào. Nguyễn Xí bèn đặt phục binh rồi cho nổ pháo hiệu để lừa Thông** [^](#cite_ref-7) **Viện Sử học, sách đã dẫn, tr 276.** [^](#cite_ref-8)
- ^
**a** [Viện Sử học, sách đã dẫn, tr 271](#cite_ref-Vi.E1.BB.87n_S.E1.BB.AD_h.E1.BB.8Dc.2C_s.C3.A1ch_.C4.91.C3.A3_d.E1.BA.ABn.2C_tr_271_9-1) **ă** **Viện Sử học, sách đã dẫn, tr 273** [^](#cite_ref-10) **Theo** [^](#cite_ref-11) [Khâm định Việt sử Thông giám cương mục](/wiki/Kh%C3%A2m_%C4%91%E1%BB%8Bnh_Vi%E1%BB%87t_s%E1%BB%AD_Th%C3%B4ng_gi%C3%A1m_c%C6%B0%C6%A1ng_m%E1%BB%A5c) [^](#cite_ref-12) *Nguồn*: [Chinese military technology and Dai Viet](http://www.ari.nus.edu.sg/docs/wps/wps03_011.pdf)
## Xem thêm[
[sửa](/w/index.php?title=Kh%E1%BB%9Fi_ngh%C4%A9a_Lam_S%C6%A1n&veaction=edit&vesection=15) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Kh%E1%BB%9Fi_ngh%C4%A9a_Lam_S%C6%A1n&action=edit§ion=15)]
## Tham khảo[
[sửa](/w/index.php?title=Kh%E1%BB%9Fi_ngh%C4%A9a_Lam_S%C6%A1n&veaction=edit&vesection=16) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Kh%E1%BB%9Fi_ngh%C4%A9a_Lam_S%C6%A1n&action=edit§ion=16)] **Tiếng Việt**
- Việt Nam sử lược
- Đại Việt thông sử
- Đại Việt Sử ký Toàn thư
- Viện Sử học (2007),
*Lịch sử Việt Nam*, tập 3, Nhà xuất bản Khoa học xã hội **Tiếng Anh**
- Edward Dreyer (1982).
[. Stanford University Press.](http://books.google.com/books?id=yzWsAAAAIAAJ&source=gbs_navlinks_s) *Early Ming China: A political history 1355-1435* [ISBN](/wiki/ISBN) [9780804711050](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/9780804711050).
- Karl Hack (2006).
[. New York: Routledge.](http://books.google.com/books?id=IFNrC0lVLvAC&printsec=frontcover&dq=Colonial+armies+in+Southeast+Asia&ei=4fA_S6vIDJS4zQTGppj0CA&cd=1#v=onepage&q=&f=false) *Colonial Armies in Southeast Asia* [ISBN](/wiki/ISBN) [0-415-33413-6](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0-415-33413-6).
- John Whitmore (1985).
*Vietnam: Ho Qui Ly and the Ming* *. New Haven, CT.*
|
|
|Các tướng
|
cộng tác với nhà Minh
|Văn bản
|

X-Cache: cp1053 miss (0), cp1068 frontend miss (0)


text:
Quản trị
Quản trị là những cách thức, những thủ đoạn để đưa một tổ chức với những nguồn lực hữu hạn đạt đến một mục tiêu được đề ra của tổ chức đó.
Mục lục
- 1 Các định nghĩa
- 2 Quản trị là khoa học và nghệ thuật và là 1 nghề
- 3 Chức năng của quản trị
- 4 Cấp độ Quản trị
- 5 Nhà quản trị
- 6 Các kỹ năng của nhà quản trị
- 7 Tham khảo
Các định nghĩa[sửa | sửa mã nguồn]
Theo Mary Parker Follett: quản trị là nghệ thuật đạt được mục đích thông qua người khác.
- Koontz và O' Donnel: quản trị là thông qua nhiệm vụ của nó, cho rằng nhiệm vụ cơ bản của quản trị là "thiết kế và duy trì một môi trường mà trong đó các cá nhân làm việc với nhau trong các nhóm có thể hoàn thành các nhiệm vụ và các mục tiêu đã định".
- James Stoner và Stephen Robbín: Quản trị là tiến trình hoạch định, tổ chức, lãnh đạo và kiểm soát những hoạt động của các thành viên trong tổ chức và sử dụng tất cả các nguồn lực khác của tổ chức nhằm đạt được mục tiêu đã đề ra.
- Mary Parker Follett cho rằng "quản trị là nghệ thuật đạtđược mục đích thông qua người khác".
- Ý kiến khác: Quản trị là sự tác động có hướng đích của chủ thể quản trị lên đối tượng quản trị nhằm đạt được những kết quả cao nhất với mục tiêu đã định trước.
- Nếu xét riêng từng từ một thì ta có thể giải thích như sau:
- Quản: là đưa đối tượng vào khuôn mẫu quy định sẵn.
- Trị: là dùng quyền lực buộc đối tượng phải làm theo khuôn mẫu đã định. Nếu đối tượng không thực hiện đúng thì sẽ áp dụng một hình phạt nào đó đủ mạnh, đủ sức thuyết phục để buộc đối tượng phải thi hành nhằm đạt được mục tiêu.
Quản trị là khoa học và nghệ thuật và là 1 nghề[sửa | sửa mã nguồn]
- Tính khoa học của quản trị thể hiện:
- Khoa học quản trị xây dựng nền lý thuyết về quản trị, giúp nhà quản trị cách tư duy hệ thống, khả năng phân tích và nhận diện đúng bản chất vấn đề và các kỹ thuật để giải quyết vấn đề phát sinh.
- Tính khoa học đòi hỏi nhà quản trị phải suy luận khoa học để giải quyết vấn đề, không nên dựa vào suy nghĩ chủ quan, cá nhân.
- Tính nghệ thuật của quản trị thể hiện:
- Nghệ thuật là sự tinh lọc kiến thức để vận dụng phù hợp trong từng lĩnh vực, trong từng tình huống.
Ví dụ trong một số lĩnh vực sau:
+ Nghệ thuật sử dụng người.
+ Nghệ thuật quảng cáo.
+ Nghệ thuật giao tiếp, ứng xử.
+ Và trong bất cứ một lĩnh vực nào khác.
- Mối quan hệ giữa khoa học và nghệ thuật:
- Nắm được khoa học quản trị, sẽ giảm thiểu nguy cơ thất bại trong kinh doanh.
- Nắm được nghệ thuật quản trị, sẽ giúp nhũng nhà quản lý giữ được sự bền vững trong kinh doanh.
- quản trị là một nghề được thể hiên:
+ Quản trị là một nghề được đào tạo 1 cách hệ thống thông qua các chương trình hoàn chỉnh trong các hệ thống giáo dục trên thế giới.
+ Nghề quản trị mang tính chuyên nghiệp.
+ Thu nhập từ việc thực hiện nghề có khả năng đảm bảo cuộc sống cho người thực hiện nó
Chức năng của quản trị[sửa | sửa mã nguồn]
Các chức năng của quản trị[sửa | sửa mã nguồn]
Các nhà quản trị là người quản trị tốt thời gian và tiềm lực, biết nhìn nhận cơ hội và phải biết tận dụng cơ hội đó.
- Hoạch định:
- Đánh giá nguồn lực và thực trạng của tổ chức.
- Chức năng xác định mục tiêu cần đạt được.
- Đề ra chương trình hành động để đạt mục tiêu trong từng khoảng thời gian nhất định.
- Đưa ra các kế hoạch khai thác cơ hội và hạn chế bất trắc của môi trường.
- Tổ chức:
- Chức năng tạo dựng một môi trường nội bộ thuận lợi để hoàn thành mục tiêu.
- Xác lập một cơ cấu tổ chức và thiết lập thẩm quyền cho các bộ phận, cá nhân, tạo sự phối hợp ngang, dọc trong hoạt động của tổ chức.
- Lãnh đạo là chỉ huy nhân tố con người sao cho tổ chức đạt đến mục tiêu. Nó bao gồm việc chỉ định đúng tài nguyên và cung cấp một hệ thống hỗ trợ hiệu quả. Lãnh đạo yêu cầu kĩ năng giao tiếp cao và khả năng thúc đẩy mọi người. Một trong những vấn đề quyết định trong công tác lãnh đạo là tìm được sự cân bằng giữa yêu cầu của nhân sự và hiệu quả sản xuất.
- Kiểm tra là chức năng để đánh giá chất lượng trong tiến trình thực hiện và chỉ ra sự chệch hướng có khả năng diễn ra hoặc đã diễn ra từ kế hoạch của tổ chức. Mục đích của chức năng này là để đảm bảo hiệu quả trong khi giữ vững kỉ luật và môi trường không rắc rối. Kiểm tra bao gồm quản lý thông tin, xác định hiệu quả của thành tích và đưa ra những hành động tương ứng kịp thời.
Nguồn gốc các chức năng quản trị[sửa | sửa mã nguồn]
- Năm 1916, nhà quản trị nổi tiếng người Pháp Henry Fayol cho rằng quản trị có 5 chức năng: hoạch định, tổ chức, chỉ huy, kiểm tra, điều chỉnh.
- Sau đó 7 năm, vào năm 1923 Lyther Guilick và Lyndal Urwich chia thành 7 chức năng: hoạch định, tổ chức, nhân sự, thực hiện, phối hợp, kiểm tra, tài chính.
- Đến thập niên 60 của thể kỷ XX, Harold Koontz và Cyril O’donnell nêu lên 5 chức năng: kế hoạch, tổ chức, nhân sự, lãnh đạo, kiểm tra.
- Đến thập niên 80 của thế kỷ XX, James Stoner và Stephen P.Robbins chia thành 4 chức năng: hoạch định, tổ chức, lãnh đạo, kiểm tra.
Cấp độ Quản trị[sửa | sửa mã nguồn]
- Cấp Quốc gia: Quản trị Quốc gia;
- Cấp Doanh nghiệp: Quản trị Doanh nghiệp;
- Cấp Cá nhân: Quản trị Bản thân.
Nhà quản trị[sửa | sửa mã nguồn]
Thế nào là nhà kinh doanh[sửa | sửa mã nguồn]
- Khái niệm: nhà kinh doanh là người sáng lập ra doanh nghiệp, giữ quyền sở hữu và quản lý, điều hành các hoạt động kinh doanh
- Mục đích: tìm kiếm lợi nhuận, tự khẳng định bản thân mình, hay thỏa mãn nhu cầu sáng tạo……
- Đặc điểm:
- - Là người có chí tiến thủ, có cao vọng.
- - Chấp nhận rủi ro lớn.
- - Muốn khẳng định mình.
Thế nào là nhà quản trị[sửa | sửa mã nguồn]
- - Nhà quản trị là những người chịu trách nhiệm quản lý, điều hành một bộ phận hay cả tổ chức.
- - Những người không thực hiện công tác quản lý và điều hành được gọi là người thừa hành.
Các cấp quản trị trong tổ chức[sửa | sửa mã nguồn]
- Quản trị viên cấp cao (Top managers): Đưa ra các quyết định chiến lược.
- Quản trị viên cấp trung (Middle Managers): Đưa ra các quyết định chiến thuật.
- Quản trị viên cấp cơ sở (First - line Managers): Đưa ra các quyết định tác nghiệp.
- Những người thực hiện (Operators): Thực hiện những quyết định.
Vai trò của nhà quản trị[sửa | sửa mã nguồn]
-
- Loại vai trò quan hệ tương tác giữa người và người:
- Vai trò tượng trưng: Thể hiện như một biểu hiện về quyền lực pháp lý, thực hiện nhiệm vụ mang tính nghi lễ, hình thức.
- Vai trò người lãnh đạo: Động viên, đôn đốc, thúc đẩy cấp dưới hoàn thành nhiệm vụ.
- Vai trò liên kết: Là chiếc cầu nối, truyền thông, liên kết mọi người trong và ngoài tổ chức.
-
- Loại vai trò truyền thông:
- Trung tâm thu thập, xử lý thông tin: Điểm trọng tâm trung chuyển, lưu trữ, xử lý tất cả các loại thông tin.
- Phổ biến, truyền đạt thông tin: Chuyển giao những thông tin cho cấp dưới, báo cáo thông tin cho cấp trên.
- Người phát ngôn của tổ chức: Chuyển giao những thông tin chọn lọc cho những người bên ngoài công ty.
-
- Loại vai trò ra quyết định:
- Doanh nhân: Khởi xướng các thay đổi bên trong tổ chức.
- Người giải quyết xung đột: Tiến hành các hoạt động điều chỉnh cần thiết, hòa giải và xử lý những xung đột.
- Điều phối các nguồn lực: Quyết định phân chia các nguồn lực trong tổ chức cho từng bộ phận hay dự án.
- Nhà thương lượng: Tham gia thương lượng với các đối tác để đem lại ổn định và quyền lợi cho tổ chức
Các kỹ năng của nhà quản trị[sửa | sửa mã nguồn]
- Kỹ năng nhận thức (hay kỹ năng tư duy):
- Là khả năng, năng lực tư duy và hoạch định.
- Có khả năng phán đoán tốt.
- Óc sáng tạo, trí tượng tượng cao.
- Kỹ năng quan hệ (kỹ năng nhân sự):
- Là cách thức làm việc, lãnh đạo và động viên.
- Những mối quan hệ trong tổ chức.
- Kỹ năng kỹ thuật:
- Là khả năng cần thiết để thực hiện một công việc cụ thể, trình độ chuyên môn nghiệp vụ của nhà quản trị.
- Cần thiết trong các lĩnh vực kỹ thuật như: kiến trúc, xây dựng, nghiên cứu thị trường, kế toán, IT….

markdown:
# Quản trị
|
|![]()
|
|Bài hoặc đoạn này cần được
Xin hãy giúp
|
|![]()
|
|Thông tin trong bài này hoặc đoạn này không
Xin bạn hãy
**Quản trị** là những cách thức, những thủ đoạn để đưa một tổ chức với những nguồn lực hữu hạn đạt đến một mục tiêu được đề ra của tổ chức đó.
## Mục lục
[1 Các định nghĩa](#C.C3.A1c_.C4.91.E1.BB.8Bnh_ngh.C4.A9a) [2 Quản trị là khoa học và nghệ thuật và là 1 nghề](#Qu.E1.BA.A3n_tr.E1.BB.8B_l.C3.A0_khoa_h.E1.BB.8Dc_v.C3.A0_ngh.E1.BB.87_thu.E1.BA.ADt_v.C3.A0_l.C3.A0_1_ngh.E1.BB.81) [3 Chức năng của quản trị](#Ch.E1.BB.A9c_n.C4.83ng_c.E1.BB.A7a_qu.E1.BA.A3n_tr.E1.BB.8B) [4 Cấp độ Quản trị](#C.E1.BA.A5p_.C4.91.E1.BB.99_Qu.E1.BA.A3n_tr.E1.BB.8B) [5 Nhà quản trị](#Nh.C3.A0_qu.E1.BA.A3n_tr.E1.BB.8B) [6 Các kỹ năng của nhà quản trị](#C.C3.A1c_k.E1.BB.B9_n.C4.83ng_c.E1.BB.A7a_nh.C3.A0_qu.E1.BA.A3n_tr.E1.BB.8B) [7 Tham khảo](#Tham_kh.E1.BA.A3o)
## Các định nghĩa[
[sửa](/w/index.php?title=Qu%E1%BA%A3n_tr%E1%BB%8B&veaction=edit&vesection=1) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Qu%E1%BA%A3n_tr%E1%BB%8B&action=edit§ion=1)]
Theo Mary Parker Follett: quản trị là nghệ thuật đạt được mục đích thông qua người khác.
- Koontz và O' Donnel: quản trị là thông qua nhiệm vụ của nó, cho rằng nhiệm vụ cơ bản của quản trị là "thiết kế và duy trì một môi trường mà trong đó các cá nhân làm việc với nhau trong các nhóm có thể hoàn thành các nhiệm vụ và các mục tiêu đã định".
- James Stoner và Stephen Robbín: Quản trị là tiến trình
[hoạch định](/wiki/Ho%E1%BA%A1ch_%C4%91%E1%BB%8Bnh), [tổ chức](/wiki/T%E1%BB%95_ch%E1%BB%A9c), [lãnh đạo](/wiki/L%C3%A3nh_%C4%91%E1%BA%A1o)và kiểm soát những hoạt động của các thành viên trong tổ chức và sử dụng tất cả các nguồn lực khác của tổ chức nhằm đạt được mục tiêu đã đề ra.
- Mary Parker Follett cho rằng
*"quản trị là nghệ thuật đạtđược mục đích thông qua người khác".*
- Ý kiến khác: Quản trị là sự tác động có hướng đích của chủ thể quản trị lên đối tượng quản trị nhằm đạt được những kết quả cao nhất với mục tiêu đã định trước.
- Nếu xét riêng từng từ một thì ta có thể giải thích như sau:
**Quản**: là đưa đối tượng vào khuôn mẫu quy định sẵn. **Trị**: là dùng quyền lực buộc đối tượng phải làm theo khuôn mẫu đã định. Nếu đối tượng không thực hiện đúng thì sẽ áp dụng một hình phạt nào đó đủ mạnh, đủ sức thuyết phục để buộc đối tượng phải thi hành nhằm đạt được mục tiêu.
## Quản trị là khoa học và nghệ thuật và là 1 nghề[
[sửa](/w/index.php?title=Qu%E1%BA%A3n_tr%E1%BB%8B&veaction=edit&vesection=2) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Qu%E1%BA%A3n_tr%E1%BB%8B&action=edit§ion=2)] **Tính khoa học của quản trị thể hiện:**
-
[Khoa học](/wiki/Khoa_h%E1%BB%8Dc) quản trị xây dựng nền lý thuyết về quản trị, giúp nhà quản trị cách tư duy hệ thống, khả năng phân tích và nhận diện đúng bản chất vấn đề và các [kỹ thuật](/wiki/C%C3%B4ng_ngh%E1%BB%87) để giải quyết vấn đề phát sinh.
- Tính khoa học đòi hỏi nhà quản trị phải suy luận
[khoa học](/wiki/Khoa_h%E1%BB%8Dc) để giải quyết vấn đề, không nên dựa vào suy nghĩ chủ quan, cá nhân. **Tính nghệ thuật của quản trị thể hiện:**
-
[Nghệ thuật](/wiki/Ngh%E1%BB%87_thu%E1%BA%ADt) là sự tinh lọc kiến thức để vận dụng phù hợp trong từng lĩnh vực, trong từng tình huống.
Ví dụ trong một số lĩnh vực sau:
+ Nghệ thuật sử dụng người.
+ Nghệ thuật
[quảng cáo](/wiki/Qu%E1%BA%A3ng_c%C3%A1o).
+ Nghệ thuật
[giao tiếp](/wiki/Giao_ti%E1%BA%BFp), ứng xử.
+ Và trong bất cứ một lĩnh vực nào khác.
**Mối quan hệ giữa khoa học và nghệ thuật:**
- Nắm được khoa học quản trị, sẽ giảm thiểu nguy cơ thất bại trong kinh doanh.
- Nắm được nghệ thuật quản trị, sẽ giúp nhũng nhà
[quản lý](/wiki/Qu%E1%BA%A3n_l%C3%BD) giữ được sự bền vững trong [kinh doanh](/wiki/Kinh_doanh). **quản trị là một nghề được thể hiên:**
+ Quản trị là một nghề được đào tạo 1 cách hệ thống thông qua các chương trình hoàn chỉnh trong các hệ thống giáo dục trên thế giới.
+ Nghề quản trị mang tính chuyên nghiệp.
+ Thu nhập từ việc thực hiện nghề có khả năng đảm bảo cuộc sống cho người thực hiện nó
## Chức năng của quản trị[
[sửa](/w/index.php?title=Qu%E1%BA%A3n_tr%E1%BB%8B&veaction=edit&vesection=3) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Qu%E1%BA%A3n_tr%E1%BB%8B&action=edit§ion=3)]
### Các chức năng của quản trị[
[sửa](/w/index.php?title=Qu%E1%BA%A3n_tr%E1%BB%8B&veaction=edit&vesection=4) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Qu%E1%BA%A3n_tr%E1%BB%8B&action=edit§ion=4)]
Các
[nhà quản trị](/wiki/Nh%C3%A0_qu%E1%BA%A3n_tr%E1%BB%8B) là người quản trị tốt thời gian và tiềm lực, biết nhìn nhận cơ hội và phải biết tận dụng cơ hội đó. **Hoạch định:**
- Đánh giá nguồn lực và thực trạng của tổ chức.
- Chức năng xác định mục tiêu cần đạt được.
- Đề ra chương trình hành động để đạt mục tiêu trong từng khoảng thời gian nhất định.
- Đưa ra các kế hoạch khai thác cơ hội và hạn chế bất trắc của
[môi trường](/wiki/M%C3%B4i_tr%C6%B0%E1%BB%9Dng). **Tổ chức:**
- Chức năng tạo dựng một
[môi trường](/wiki/M%C3%B4i_tr%C6%B0%E1%BB%9Dng) nội bộ thuận lợi để hoàn thành mục tiêu.
- Xác lập một
[cơ cấu](/w/index.php?title=C%C6%A1_c%E1%BA%A5u&action=edit&redlink=1) tổ chức và thiết lập thẩm quyền cho các bộ phận, cá nhân, tạo sự phối hợp ngang, dọc trong hoạt động của [tổ chức](/wiki/T%E1%BB%95_ch%E1%BB%A9c). *là chỉ huy nhân tố con người sao cho tổ chức đạt đến mục tiêu. Nó bao gồm việc chỉ định đúng* **Lãnh đạo** [tài nguyên](/wiki/T%C3%A0i_nguy%C3%AAn)và cung cấp một hệ thống hỗ trợ hiệu quả. Lãnh đạo yêu cầu [kĩ năng](/w/index.php?title=K%C4%A9_n%C4%83ng&action=edit&redlink=1) [giao tiếp](/wiki/Giao_ti%E1%BA%BFp)cao và khả năng thúc đẩy mọi người. Một trong những vấn đề quyết định trong công tác lãnh đạo là tìm được sự cân bằng giữa yêu cầu của nhân sự và hiệu quả [sản xuất](/w/index.php?title=S%E1%BA%A3n_xu%E1%BA%A5&action=edit&redlink=1). *là chức năng để đánh giá* **Kiểm tra** [chất lượng](/wiki/Ch%E1%BA%A5t_l%C6%B0%E1%BB%A3ng)trong tiến trình thực hiện và chỉ ra sự chệch hướng có khả năng diễn ra hoặc đã diễn ra từ kế hoạch của tổ chức. Mục đích của chức năng này là để đảm bảo hiệu quả trong khi giữ vững [kỉ luật](/w/index.php?title=K%E1%BB%89_lu%E1%BA%ADt&action=edit&redlink=1)và môi trường không rắc rối. Kiểm tra bao gồm quản lý [thông tin](/wiki/Th%C3%B4ng_tin), xác định hiệu quả của thành tích và đưa ra những hành động tương ứng kịp thời.
### Nguồn gốc các chức năng quản trị[
[sửa](/w/index.php?title=Qu%E1%BA%A3n_tr%E1%BB%8B&veaction=edit&vesection=5) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Qu%E1%BA%A3n_tr%E1%BB%8B&action=edit§ion=5)]
- Năm 1916, nhà quản trị nổi tiếng người Pháp Henry Fayol cho rằng quản trị có 5 chức năng:
[hoạch định](/wiki/Ho%E1%BA%A1ch_%C4%91%E1%BB%8Bnh), tổ chức, [chỉ huy](/w/index.php?title=Ch%E1%BB%89_huy&action=edit&redlink=1), [kiểm tra](/w/index.php?title=Ki%E1%BB%83m_tra&action=edit&redlink=1), điều chỉnh.
- Sau đó 7 năm, vào năm 1923 Lyther Guilick và Lyndal Urwich chia thành 7 chức năng: hoạch định,
[tổ chức](/wiki/T%E1%BB%95_ch%E1%BB%A9c), nhân sự, thực hiện, phối hợp, kiểm tra, [tài chính](/wiki/T%C3%A0i_ch%C3%ADnh).
- Đến thập niên 60 của thể kỷ XX, Harold Koontz và Cyril O’donnell nêu lên 5 chức năng:
[kế hoạch](/wiki/K%E1%BA%BF_ho%E1%BA%A1ch), tổ chức, [nhân sự](/w/index.php?title=Nh%C3%A2n_s%E1%BB%B1&action=edit&redlink=1), lãnh đạo, kiểm tra.
- Đến thập niên 80 của thế kỷ XX, James Stoner và Stephen P.Robbins chia thành 4 chức năng: hoạch định, tổ chức, lãnh đạo, kiểm tra.
## Cấp độ Quản trị[
[sửa](/w/index.php?title=Qu%E1%BA%A3n_tr%E1%BB%8B&veaction=edit&vesection=6) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Qu%E1%BA%A3n_tr%E1%BB%8B&action=edit§ion=6)]
- Cấp Quốc gia: Quản trị Quốc gia;
- Cấp Doanh nghiệp: Quản trị Doanh nghiệp;
- Cấp Cá nhân: Quản trị Bản thân.
## Nhà quản trị[
[sửa](/w/index.php?title=Qu%E1%BA%A3n_tr%E1%BB%8B&veaction=edit&vesection=7) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Qu%E1%BA%A3n_tr%E1%BB%8B&action=edit§ion=7)]
### Thế nào là nhà kinh doanh[
[sửa](/w/index.php?title=Qu%E1%BA%A3n_tr%E1%BB%8B&veaction=edit&vesection=8) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Qu%E1%BA%A3n_tr%E1%BB%8B&action=edit§ion=8)] *Khái niệm:*nhà kinh doanh là người sáng lập ra [doanh nghiệp](/wiki/Doanh_nghi%E1%BB%87p), giữ quyền sở hữu và quản lý, điều hành các hoạt động kinh doanh *Mục đích:*tìm kiếm [lợi nhuận](/wiki/L%E1%BB%A3i_nhu%E1%BA%ADn), tự khẳng định bản thân mình, hay thỏa mãn nhu cầu sáng tạo…… *Đặc điểm:*
- - Là người có chí tiến thủ, có cao vọng.
- - Chấp nhận rủi ro lớn.
- - Muốn khẳng định mình.
### Thế nào là nhà quản trị[
[sửa](/w/index.php?title=Qu%E1%BA%A3n_tr%E1%BB%8B&veaction=edit&vesection=9) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Qu%E1%BA%A3n_tr%E1%BB%8B&action=edit§ion=9)]
- - Nhà quản trị là những người chịu trách nhiệm quản lý, điều hành một bộ phận hay cả tổ chức.
- - Những người không thực hiện công tác quản lý và điều hành được gọi là người thừa hành.
### Các cấp quản trị trong tổ chức[
[sửa](/w/index.php?title=Qu%E1%BA%A3n_tr%E1%BB%8B&veaction=edit&vesection=10) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Qu%E1%BA%A3n_tr%E1%BB%8B&action=edit§ion=10)]
- Quản trị viên cấp cao (Top managers): Đưa ra các
[quyết định](/w/index.php?title=Quy%E1%BA%BFt_%C4%91%E1%BB%8Bnh&action=edit&redlink=1) [chiến lược](/wiki/Chi%E1%BA%BFn_l%C6%B0%E1%BB%A3c).
- Quản trị viên cấp trung (Middle Managers): Đưa ra các quyết định
[chiến thuật](/wiki/Chi%E1%BA%BFn_thu%E1%BA%ADt).
- Quản trị viên cấp cơ sở (First - line Managers): Đưa ra các quyết định tác nghiệp.
- Những người thực hiện (Operators): Thực hiện những quyết định.
### Vai trò của nhà quản trị[
[sửa](/w/index.php?title=Qu%E1%BA%A3n_tr%E1%BB%8B&veaction=edit&vesection=11) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Qu%E1%BA%A3n_tr%E1%BB%8B&action=edit§ion=11)]
-
- Loại vai trò quan hệ tương tác giữa người và người:
- Vai trò tượng trưng: Thể hiện như một biểu hiện về
[quyền lực](/w/index.php?title=Quy%E1%BB%81n_l%E1%BB%B1c&action=edit&redlink=1) pháp lý, thực hiện nhiệm vụ mang tính nghi lễ, hình thức.
- Vai trò người lãnh đạo: Động viên, đôn đốc, thúc đẩy cấp dưới hoàn thành
[nhiệm vụ](/w/index.php?title=Nhi%E1%BB%87m_v%E1%BB%A5&action=edit&redlink=1).
- Vai trò liên kết: Là chiếc cầu nối,
[truyền thông](/wiki/Truy%E1%BB%81n_th%C3%B4ng), liên kết mọi người trong và ngoài tổ chức.
-
- Loại vai trò truyền thông:
- Trung tâm thu thập, xử lý
[thông tin](/wiki/Th%C3%B4ng_tin): Điểm trọng tâm trung chuyển, lưu trữ, xử lý tất cả các loại thông tin.
- Phổ biến, truyền đạt thông tin: Chuyển giao những thông tin cho cấp dưới, báo cáo thông tin cho cấp trên.
- Người phát ngôn của tổ chức: Chuyển giao những thông tin chọn lọc cho những người bên ngoài
[công ty](/wiki/C%C3%B4ng_ty).
-
- Loại vai trò ra quyết định:
-
[Doanh nhân](/wiki/Doanh_nh%C3%A2n): Khởi xướng các thay đổi bên trong tổ chức.
- Người giải quyết xung đột: Tiến hành các hoạt động điều chỉnh cần thiết, hòa giải và xử lý những
[xung đột](/wiki/Xung_%C4%91%E1%BB%99t).
- Điều phối các nguồn lực: Quyết định phân chia các nguồn lực trong tổ chức cho từng bộ phận hay
[dự án](/wiki/D%E1%BB%B1_%C3%A1n).
- Nhà thương lượng: Tham gia
[thương lượng](/w/index.php?title=Th%C6%B0%C6%A1ng_l%C6%B0%E1%BB%A3ng&action=edit&redlink=1) với các đối tác để đem lại ổn định và quyền lợi cho tổ chức
## Các kỹ năng của nhà quản trị[
[sửa](/w/index.php?title=Qu%E1%BA%A3n_tr%E1%BB%8B&veaction=edit&vesection=12) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Qu%E1%BA%A3n_tr%E1%BB%8B&action=edit§ion=12)]
- Kỹ năng nhận thức (hay kỹ năng tư duy):
- Là khả năng, năng lực tư duy và hoạch định.
- Có khả năng phán đoán tốt.
- Óc
[sáng tạo](/w/index.php?title=S%C3%A1ng_t%E1%BA%A1o&action=edit&redlink=1), trí tượng tượng cao.
- Kỹ năng quan hệ (kỹ năng nhân sự):
- Là cách thức làm việc,
[lãnh đạo](/wiki/L%C3%A3nh_%C4%91%E1%BA%A1o) và động viên.
- Những mối quan hệ trong tổ chức.
- Kỹ năng
[kỹ thuật](/wiki/C%C3%B4ng_ngh%E1%BB%87):
- Là khả năng cần thiết để thực hiện một công việc cụ thể, trình độ
[chuyên môn](/w/index.php?title=Chuy%C3%AAn_m%C3%B4n&action=edit&redlink=1) nghiệp vụ của nhà quản trị.
- Cần thiết trong các lĩnh vực kỹ thuật như:
[kiến trúc](/wiki/Ki%E1%BA%BFn_tr%C3%BAc), [xây dựng](/wiki/X%C3%A2y_d%E1%BB%B1ng), nghiên cứu [thị trường](/wiki/Th%E1%BB%8B_tr%C6%B0%E1%BB%9Dng), [kế toán](/wiki/K%E1%BA%BF_to%C3%A1n), [IT](/wiki/C%C3%B4ng_ngh%E1%BB%87_th%C3%B4ng_tin)….

WARC-Type: response

Content-Type: application/http; msgtype=response

Content-Type: text/html; charset=UTF-8

Connection: close

X-Content-Type-Options: nosniff

Content-language: vi

X-UA-Compatible: IE=Edge

Vary: Accept-Encoding,Cookie

Content-Encoding: gzip

Via: 1.1 varnish, 1.1 varnish

Accept-Ranges: bytes

X-Cache: cp1066 hit (3), cp1068 frontend miss (0)

Cache-Control: private, s-maxage=0, max-age=0, must-revalidate

Set-Cookie: WMF-Last-Access=30-Jun-2015;Path=/;HttpOnly;Expires=Sat, 01 Aug 2015 00:00:00 GMT


text:
Satsuma, Alabama
Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
Satsuma là một thành phố thuộc quận Mobile, tiểu bang Alabama, Hoa Kỳ. Dân số năm 2009 là 6032 người, mật độ đạt 310 người/km².[2]
Tham khảo[sửa | sửa mã nguồn]
- ^ [Satsuma, Alabama – Hệ thống Thông tin Địa danh (GNIS), Cục Khảo sát Địa chất Hoa Kỳ (USGS) “USGS detail on Satsuma”]. Truy cập ngày 27 tháng 4 năm 2012.
- ^ a ă “US Census July 1, 2009 est”.
- ^ “All Incorporated Places: 2000 to 2009”.

markdown:
# Satsuma, Alabama
Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
|Satsuma|
|
|![]()
Location in
[Quận Mobile](/wiki/Qu%E1%BA%ADn_Mobile,_Alabama), [Alabama](/wiki/Alabama) [30°51′12″B 08°80′32″T / 30,85333°B 9,34222°T](//tools.wmflabs.org/geohack/geohack.php?language=vi&pagename=Satsuma%2C_Alabama¶ms=30_51_12_N_08_80_32_W_type:city(6032)_region:US-AL) **Tọa độ: kinh phút >= 60** [Quốc gia](/wiki/Qu%E1%BB%91c_gia) ![Cờ Hoa Kỳ Cờ Hoa Kỳ](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/a4/Flag_of_the_United_States.svg/22px-Flag_of_the_United_States.svg.png)
[Hoa Kỳ](/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3) [Tiểu bang](/wiki/Ti%E1%BB%83u_bang_Hoa_K%E1%BB%B3) [Alabama](/wiki/Alabama) [Mobile](/w/index.php?title=Danh_d%C3%A1ch_c%C3%A1c_qu%E1%BA%ADn_%E1%BB%9F_Alabama&action=edit&redlink=1) [Quận Mobile](/wiki/Qu%E1%BA%ADn_Mobile,_Alabama) 2(7.52 mi 2) 2(7.6 mi 2) 2(0.05 mi 2) [Độ cao](/wiki/Cao_%C4%91%E1%BB%99) [[1]](#cite_note-elevation-1) [[2]](#cite_note-POP-2) [[3]](#cite_note-3) [Mật độ](/wiki/M%E1%BA%ADt_%C4%91%E1%BB%99_d%C3%A2n_s%E1%BB%91) 2(800/mi 2) [Múi giờ](/wiki/M%C3%BAi_gi%E1%BB%9D) [CST](/wiki/M%C3%BAi_gi%E1%BB%9D_mi%E1%BB%81n_Trung_(B%E1%BA%AFc_M%E1%BB%B9))( [UTC-6](/wiki/Gi%E1%BB%9D_Ph%E1%BB%91i_h%E1%BB%A3p_Qu%E1%BB%91c_t%E1%BA%BF)) [DST](/wiki/Quy_%C6%B0%E1%BB%9Bc_gi%E1%BB%9D_m%C3%B9a_h%C3%A8)) [CDT](/wiki/M%C3%BAi_gi%E1%BB%9D_mi%E1%BB%81n_%C4%90%C3%B4ng_(B%E1%BA%AFc_M%E1%BB%B9))( [UTC-5](/wiki/Gi%E1%BB%9D_Ph%E1%BB%91i_h%E1%BB%A3p_Qu%E1%BB%91c_t%E1%BA%BF)) **Satsuma** là một [thành phố](/wiki/Th%C3%A0nh_ph%E1%BB%91) thuộc [quận Mobile](/wiki/Qu%E1%BA%ADn_Mobile,_Alabama), tiểu bang [Alabama](/wiki/Alabama), [Hoa Kỳ](/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3). Dân số năm 2009 là 6032 người, mật độ đạt 310 người/km². [[2]](#cite_note-POP-2)
## Tham khảo[
[sửa](/w/index.php?title=Satsuma,_Alabama&veaction=edit&vesection=1) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Satsuma,_Alabama&action=edit§ion=1)] **[** [^](#cite_ref-elevation_1-0) [Satsuma, Alabama](http://geonames.usgs.gov/pls/gnispublic/f?p=gnispq:3:::NO::P3_FID:2405427)– [Hệ thống Thông tin Địa danh](/w/index.php?title=H%E1%BB%87_th%E1%BB%91ng_Th%C3%B4ng_tin_%C4%90%E1%BB%8Ba_danh&action=edit&redlink=1)(GNIS), [Cục Khảo sát Địa chất Hoa Kỳ](/wiki/C%E1%BB%A5c_Kh%E1%BA%A3o_s%C3%A1t_%C4%90%E1%BB%8Ba_ch%E1%BA%A5t_Hoa_K%E1%BB%B3)(USGS) “USGS detail on Satsuma”]. Truy cập ngày 27 tháng 4 năm 2012.
- ^
**a** **ă** [“US Census July 1, 2009 est”](http://www.census.gov/popest/data/cities/totals/2009/files/SUB-EST2009_ALL.csv). [^](#cite_ref-3) [“All Incorporated Places: 2000 to 2009”](http://www.census.gov/popest/data/cities/totals/2009/SUB-EST2009-4.html).

X-Cache: cp1066 miss (0), cp1068 frontend miss (0)


text:
Taizé, Saône-et-Loire
Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
Taizé là một xã trong tỉnh Saône-et-Loire, thuộc vùng hành chính Bourgogne của nước Pháp, có dân số là 161 người (thời điểm 1999).
Nhân khẩu học[sửa | sửa mã nguồn]
Tham khảo[sửa | sửa mã nguồn]
Bạn có thể tham khảo nội dung bài này trong Wikipedia tiếng Pháp để có thêm thông tin mở rộng cho bài này. Nếu bạn không biết tiếng Pháp, có thể dùng công cụ dịch, như Google Dịch.

markdown:
# Taizé, Saône-et-Loire
Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
|
|
|
|[Quốc gia](/wiki/Danh_s%C3%A1ch_qu%E1%BB%91c_gia) ![ Quốc kỳ Pháp](//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/c/c3/Flag_of_France.svg/18px-Flag_of_France.svg.png)
![ Quốc kỳ Pháp](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/c/c3/Flag_of_France.svg/18px-Flag_of_France.svg.png)
[Pháp](/wiki/Ph%C3%A1p) [Vùng](/wiki/V%C3%B9ng_c%E1%BB%A7a_Ph%C3%A1p) [Burgundy](/wiki/Burgundy) [Tỉnh](/wiki/T%E1%BB%89nh_c%E1%BB%A7a_Ph%C3%A1p) [Saône-et-Loire](/wiki/Sa%C3%B4ne-et-Loire) [Quận](/wiki/Qu%E1%BA%ADn_c%E1%BB%A7a_Ph%C3%A1p) [Mâcon](/wiki/M%C3%A2con_(qu%E1%BA%ADn)) [Tổng](/wiki/T%E1%BB%95ng_c%E1%BB%A7a_Ph%C3%A1p) [Saint-Gengoux-le-National](/w/index.php?title=Saint-Gengoux-le-National_(t%E1%BB%95ng)&action=edit&redlink=1) [Độ cao](/wiki/Cao_%C4%91%E1%BB%99)
(bình quân 215 m/705 ft)
[INSEE](/wiki/M%C3%A3_INSEE)/Mã bưu chính [71532](http://recensement.insee.fr/searchResults.action?zoneSearchField=&codeZone=71532-COM)/ [71250](/w/index.php?title=Danh_s%C3%A1ch_c%C3%A1c_m%C3%A3_b%C6%B0u_ch%C3%ADnh_%E1%BB%9F_Ph%C3%A1p&action=edit&redlink=1) **Taizé** là một [xã](/wiki/X%C3%A3_c%E1%BB%A7a_Ph%C3%A1p) trong tỉnh [Saône-et-Loire](/wiki/Sa%C3%B4ne-et-Loire), thuộc vùng hành chính [Bourgogne](/wiki/Bourgogne) của nước [Pháp](/wiki/Ph%C3%A1p), có dân số là 161 người (thời điểm 1999).
## Nhân khẩu học[
[sửa](/w/index.php?title=Taiz%C3%A9,_Sa%C3%B4ne-et-Loire&veaction=edit&vesection=1) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Taiz%C3%A9,_Sa%C3%B4ne-et-Loire&action=edit§ion=1)]
|
|[1968](/wiki/1968) [1975](/wiki/1975) [1982](/wiki/1982) [1990](/wiki/1990) [1999](/wiki/1999)
## Tham khảo[
[sửa](/w/index.php?title=Taiz%C3%A9,_Sa%C3%B4ne-et-Loire&veaction=edit&vesection=2) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Taiz%C3%A9,_Sa%C3%B4ne-et-Loire&action=edit§ion=2)] *Bạn có thể tham khảo nội dung bài này trong Wikipedia tiếng Pháp để có thêm thông tin mở rộng cho bài này. Nếu bạn không biết tiếng Pháp, có thể dùng công cụ dịch, như Google Dịch.*
|
|![]()

X-Cache: cp1067 miss (0), cp1068 frontend miss (0)


text:
Thể loại:Ngày lễ và Ngày Hành động trong tháng Ba
Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
Thể loại con
Thể loại này gồm 2 thể loại con sau, trên tổng số 2 thể loại con.
L
- ► Lễ Phục Sinh (1 t.l., 8 tr., 1 t.t.)
T
- ► Tuần Thánh (4 tr.)
Các trang trong thể loại “Ngày lễ và Ngày Hành động trong tháng Ba”
27 trang sau nằm trong thể loại này, trên tổng số 27 trang.

markdown:
# Thể loại:Ngày lễ và Ngày Hành động trong tháng Ba
Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
|
|![]()
[Ngày lễ và Ngày Hành động trong tháng Ba](//commons.wikimedia.org/wiki/Category:March_observances?uselang=vi)
## Thể loại con
Thể loại này gồm 2 thể loại con sau, trên tổng số 2 thể loại con.
### L
- ►
[Lễ Phục Sinh](/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:L%E1%BB%85_Ph%E1%BB%A5c_Sinh) (1 t.l., 8 tr., 1 t.t.)
### T
- ►
[Tuần Thánh](/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Tu%E1%BA%A7n_Th%C3%A1nh) (4 tr.)
## Các trang trong thể loại “Ngày lễ và Ngày Hành động trong tháng Ba”
27 trang sau nằm trong thể loại này, trên tổng số 27 trang.

X-Cache: cp1068 miss (0), cp1068 frontend miss (0)


text:
diagonale
Từ điển mở Wiktionary
Tiếng Pháp[sửa]
Cách phát âm[sửa]
Tính từ[sửa]
diagonale /dja.ɡɔ.nal/
- (Toán học) Chéo.
- Matrice diagonale — ma trận chéo
Tham khảo[sửa]
- Hồ Ngọc Đức, Dự án Từ điển tiếng Việt miễn phí (chi tiết)

markdown:
# diagonale
Từ điển mở Wiktionary
## Tiếng Pháp[
[sửa](/w/index.php?title=B%E1%BA%A3n_m%E1%BA%ABu:-fra-&action=edit§ion=T-1)]
### Cách phát âm[
[sửa](/w/index.php?title=B%E1%BA%A3n_m%E1%BA%ABu:-pron-&action=edit§ion=T-1)]
### Tính từ[
[sửa](/w/index.php?title=B%E1%BA%A3n_m%E1%BA%ABu:-adj-&action=edit§ion=T-1)]
|
|Số ít |
|Số nhiều
|
|Giống đực |
|diagonale |
|diagonale
|
|Giống cái |
|diagonale |
|diagonale **diagonale** [/dja.ɡɔ.nal/](/wiki/Wiktionary:IPA)
- (
*Toán học*) [Chéo](/wiki/ch%C3%A9o). *Matrice*— ma trận chéo **diagonale**
-
### Tham khảo[
[sửa](/w/index.php?title=B%E1%BA%A3n_m%E1%BA%ABu:-ref-&action=edit§ion=T-1)]
- Hồ Ngọc Đức,
[Dự án Từ điển tiếng Việt miễn phí](http://www.informatik.uni-leipzig.de/~duc/Dict/)( [chi tiết](/wiki/Wiktionary:Ngu%E1%BB%93n_g%E1%BB%91c/FVDP))

X-Cache: cp1066 miss (0), cp1054 frontend miss (0)


text:
ku
Từ điển mở Wiktionary
Bước tới:
dẫn lái
,
tìm
Tiếng Na Uy
[
sửa
]
Danh từ
[
sửa
]
Xác định
Bất định
Số ít
ku
kua
Số nhiều
kuer
,
kyr
kuene
,
kyrne
ku
gc
Con
bò
cái
.
Kua
gir oss melk.
en hellig
ku
— Việc không thể chỉ trích hay sửa đổi được.
Tham khảo
[
sửa
]
Hồ Ngọc Đức,
Dự án Từ điển tiếng Việt miễn phí
(
chi tiết
)
Lấy từ “
https://vi.wiktionary.org/w/index.php?title=ku&oldid=1503821
”
Thể loại
:
Mục từ tiếng Na Uy
Danh từ
Danh từ tiếng Na Uy
Trình đơn chuyển hướng
Công cụ cá nhân
Mở tài khoản
Đăng nhập
Không gian tên
Mục từ
Thảo luận
Biến thể
Các hiển thị
Tra
Sửa đổi
Xem lịch sử
Khác
Tìm kiếm
Chuyển hướng
Trang Chính
Cộng đồng
Thay đổi gần đây
Mục từ ngẫu nhiên
Trợ giúp
Thảo luận chung
Quyên góp
Chỉ mục
Ngôn ngữ
Chữ cái
Bộ thủ
Từ loại
Chuyên ngành
In/xuất ra
Tạo một quyển sách
Tải về dưới dạng PDF
Bản in được
Công cụ
Các liên kết đến đây
Thay đổi liên quan
Tải tập tin lên
Các trang đặc biệt
Liên kết thường trực
Thông tin trang
Trích dẫn trang này
Ngôn ngữ định nghĩa
العربية
ᏣᎳᎩ
Čeština
Deutsch
Ελληνικά
English
Español
Eesti
Suomi
Na Vosa Vakaviti
Français
Hrvatski
Magyar
Bahasa Indonesia
Ido
Italiano
日本語
Basa Jawa
ಕನ್ನಡ
한국어
Kurdî
ລາວ
Lietuvių
Malagasy
മലയാളം
Norsk bokmål
Polski
Português
Русский
Svenska
Tagalog
Türkçe
Wolof
中文
Trang này được sửa đổi lần cuối lúc 22:52 ngày 19 tháng 12 năm 2013.
Văn bản được phát hành theo
Giấy phép Creative Commons Ghi công–Chia sẻ tương tự
; có thể áp dụng điều khoản bổ sung. Xem
Điều khoản Sử dụng
để biết thêm chi tiết.
Quy định quyền riêng tư
Giới thiệu Wiktionary
Lời phủ nhận
Nhà phát triển
Phiên bản di động

markdown:
# ku
Từ điển mở Wiktionary
## Tiếng Na Uy[
[sửa](/w/index.php?title=B%E1%BA%A3n_m%E1%BA%ABu:-nor-&action=edit§ion=T-1)]
### Danh từ[
[sửa](/w/index.php?title=B%E1%BA%A3n_m%E1%BA%ABu:-noun-&action=edit§ion=T-1)]
|Xác định||Bất định|
|Số ít||
|ku |
|[kuer](/w/index.php?title=kuer&action=edit&redlink=1), [kyr](/wiki/kyr) [kuene](/w/index.php?title=kuene&action=edit&redlink=1), [kyrne](/w/index.php?title=kyrne&action=edit&redlink=1) **ku** gc
### Tham khảo[
[sửa](/w/index.php?title=B%E1%BA%A3n_m%E1%BA%ABu:-ref-&action=edit§ion=T-1)]
- Hồ Ngọc Đức,
[Dự án Từ điển tiếng Việt miễn phí](http://www.informatik.uni-leipzig.de/~duc/Dict/)( [chi tiết](/wiki/Wiktionary:Ngu%E1%BB%93n_g%E1%BB%91c/FVDP))
|Xác định||Bất định|
|Số ít||
|ku |
|**ku** gc

X-Cache: cp1067 hit (1), cp1054 frontend miss (0)