text:
Giáo hoàng Piô VIII
Giáo hoàng Piô VIII (20 tháng 11 năm 1761 – 1 tháng 12 năm 1830), tên lúc sinh là Francesco Saverio Castiglioni, là giáo hoàng từ 1829 đến 1830.
Theo niên giám tòa thánh năm 1860 thì ông đắc cử Giáo hoàng vào ngày 31 tháng 3 năm 1829 và ở ngôi trong 1 năm 8 tháng[1]. Niên giám tòa thánh năm 2003 xác định ngày ngày đắc cử Giáo hoàng là ngày 31 tháng 3 năm 1829, ngày khai mạc chức cụ mục tử đoàn chiên chúa là ngày 5 tháng 4 và kết thúc triều đại của mình vào ngày 30 tháng 11 năm 1830.
Ông được sinh ra tại Cingoli, Ýngày 20 tháng 11 năm 1761 với tên thật là Francesco Saverio Castiglioni. Ông là một người thuộc hàng quý tộc Castiglioni. Ông bị người Pháp bắt vì đã từ chối tuyên thệ trung thành với Napoleon. Ông học giáo luật và năm 1800 đã trở thành giám mục của Montalto. Sau khi ông từ chối thề trung thành với Napoléon I của Pháp (1804–14, 1815) ông đã được đưa về Pháp nhưng sau khi Pháp thất bại, ông đã được phong Hồng y.
Ông đã đảm nhận nhiều chức vụ cao sau đó, bao gồm cả xá giải tông đồ (major penitentiary) và sau khi Giáo hoàng Lêô XII qua đời), ông được bầu làm Giáo hoàng ở Mật nghị Hồng ynăm 1829.
Giáo hoàng[sửa | sửa mã nguồn]
Với tư cách là thủ lĩnh của giáo hội, ông đã khởi xướng nhiều cuộc cải cách. Ngày 24 tháng 5 năm 1829, ông công bố chương trình của mình trong thông điệp Traditi humilitati nostrae.
Ông cho phép giải phóng những người công giáo của vương quốc thống nhất bằng cách ban cho phép họ tham gia vào đời sống chính trị. Khi diễn ra chế độ quân chủ tháng 7 ở Pháp, ông thừa nhận Louis Philippe là vua của người Pháp.
Ông có cách nhìn không thành kiến một cách dung hoà về vấn đề các phong trào cách mạng đầu tiên khi ông xác tín rằng một thái độ có sức thuyết phục và hoà giải là thích hợp hơn. Tuy nhiên, ông chống lại các hội kín, nhưng không thái quá. Ngày 25 tháng 3 năm 1830, ông lên án các hội Kinh thánh và các hội kín khác bằng sắc chỉ Litteris altero.
Thời gian này, ở Roma, các phong trào chính trị đòi thống nhất nước Ý đang chiếm ưu thế. Ông là người cởi mở, thông minh, đầy thiện chí và rất có ý thức trách nhiệm. Ông có liên hệ với Sultan trong việc ủng hộ Armenia. Ông khởi xướng dịch vụ bưu chính của giáo triều Vatican. Ông tăng cường hoạt động truyền giáo trên thế giới.
Pius VIII chấp nhận những cuộc hôn nhân hỗn hợp ở Đức, nhưng theo đuổi chính sách phản tự do của vị tiền nhiệm của ông. Tuy nhiên, triều đại của ông quá ngắn nên ông chưa làm được gì đáng kể. Việc cai quản nước Tòa thành ông trao hết cho hồng y quốc vụ khanh Tòa thánh.
Chú thích[sửa | sửa mã nguồn]
Tham khảo[sửa | sửa mã nguồn]
- 265 Đức Giáo hoàng, Thiên Hựu Nguyễn Thành Thống, NXB Văn Hóa Thông tin, xuất bản tháng 5 năm 2009.
- Các vị Giáo hoàng của giáo hội toàn cầu, hội đồng giám mục Việt Nam [1]
- Tóm lược tiểu sử các Đức Giáo hoàng, Đà Nẵng 2003,Jos. TVT chuyển ngữ từ Tiếng Anh.
- Lịch sử đạo Thiên Chúa, Jean – Baptiste Duroselle và Jean – Marie Mayeur. Bộ sách giới thiệu những kiến thức thời đại: Que sais-je? Tôi biết gì? Người dịch: Trần Chí Đạo, Nhà xuất bản Thế giới tháng 4/2004.
- Cuộc lữ hành đức tin, lịch sử Giáo hội Công giáo, Lm Phanxicô X. Ðào Trung Hiệu OP Hiệu đính tháng 9/2006, Đa Minh Việt Nam, Tỉnh dòng Nữ vương các thánh tử đạo.
- Lịch sử Giáo hội Công Giáo, Linh mục O.P Bùi Đức Sinh – giáo sư sử học, Tập I và II, Nhà xuất bản Chân Lý, Giấy phép số: 2386 BTT/PHNT Sài Gòn ngày 28 tháng 7 năm 1972.

markdown:
# Giáo hoàng Piô VIII
|Piô VIII|
|
|[20 tháng 11](/wiki/20_th%C3%A1ng_11), [1761](/wiki/1761) [Cingoli](/wiki/Cingoli), [Ý](/wiki/%C3%9D) [1 tháng 12](/wiki/1_th%C3%A1ng_12), [1830](/wiki/1830)(69 tuổi) [Quirinal Palace](/w/index.php?title=Quirinal_Palace&action=edit&redlink=1), [Roma](/wiki/Roma) [31 tháng 3](/wiki/31_th%C3%A1ng_3)năm [1829](/wiki/1829) [1 tháng 12](/wiki/1_th%C3%A1ng_12)năm [1830](/wiki/1830) [Lêô XII](/wiki/Gi%C3%A1o_ho%C3%A0ng_L%C3%AA%C3%B4_XII) [Gregory XVI](/wiki/Gi%C3%A1o_ho%C3%A0ng_Gr%C3%AAg%C3%B4ri%C3%B4_XVI) ![ ](//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/8/84/C_o_a_Pio_VIII.svg/100px-C_o_a_Pio_VIII.svg.png)
![ ](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/8/84/C_o_a_Pio_VIII.svg/100px-C_o_a_Pio_VIII.svg.png)
[Các giáo hoàng khác lấy tông hiệu Piô](/wiki/Gi%C3%A1o_ho%C3%A0ng_Pi%C3%B4) **Giáo hoàng Piô VIII** ( [20 tháng 11](/wiki/20_th%C3%A1ng_11) năm [1761](/wiki/1761) – [1 tháng 12](/wiki/1_th%C3%A1ng_12) năm [1830](/wiki/1830)), tên lúc sinh là **Francesco Saverio Castiglioni**, là [giáo hoàng](/wiki/Gi%C3%A1o_ho%C3%A0ng) từ [1829](/wiki/1829) đến [1830](/wiki/1830).
Theo niên giám tòa thánh năm 1860 thì ông đắc cử Giáo hoàng vào ngày 31 tháng 3 năm 1829 và ở ngôi trong 1 năm 8 tháng
. Niên giám tòa thánh năm 2003 xác định ngày ngày đắc cử Giáo hoàng là ngày 31 tháng 3 năm 1829, ngày khai mạc chức cụ mục tử đoàn chiên chúa là ngày 5 tháng 4 và kết thúc triều đại của mình vào ngày 30 tháng 11 năm 1830. [1]
Ông được sinh ra tại
[Cingoli](/wiki/Cingoli), [Ýngày](/wiki/%C3%9D) 20 tháng 11 năm 1761 với tên thật là Francesco Saverio Castiglioni. Ông là một người thuộc hàng quý tộc Castiglioni. Ông bị người Pháp bắt vì đã từ chối tuyên thệ trung thành với Napoleon. Ông học [giáo luật](/w/index.php?title=Gi%C3%A1o_lu%E1%BA%ADt&action=edit&redlink=1) và năm [1800](/wiki/1800) đã trở thành [giám mục](/wiki/Gi%C3%A1m_m%E1%BB%A5c) của [Montalto](/w/index.php?title=Montalto&action=edit&redlink=1). Sau khi ông từ chối thề trung thành với [Napoléon I của Pháp](/wiki/Napol%C3%A9on_Bonaparte) (1804–14, 1815) ông đã được đưa về [Pháp](/wiki/Ph%C3%A1p) nhưng sau khi Pháp thất bại, ông đã được phong [Hồng y](/wiki/H%E1%BB%93ng_y).
Ông đã đảm nhận nhiều chức vụ cao sau đó, bao gồm cả
[xá giải tông đồ](/w/index.php?title=X%C3%A1_gi%E1%BA%A3i_t%C3%B4ng_%C4%91%E1%BB%93&action=edit&redlink=1) ( *major penitentiary*) và sau khi Giáo hoàng [Lêô XII](/wiki/Gi%C3%A1o_ho%C3%A0ng_L%C3%AA%C3%B4_XII) qua đời), ông được bầu làm Giáo hoàng ở [Mật nghị Hồng yn](/wiki/M%E1%BA%ADt_ngh%E1%BB%8B_H%E1%BB%93ng_y)ăm 1829.
## Giáo hoàng[
[sửa](/w/index.php?title=Gi%C3%A1o_ho%C3%A0ng_Pi%C3%B4_VIII&veaction=edit&vesection=1) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Gi%C3%A1o_ho%C3%A0ng_Pi%C3%B4_VIII&action=edit§ion=1)]
Với tư cách là thủ lĩnh của giáo hội, ông đã khởi xướng nhiều cuộc cải cách. Ngày 24 tháng 5 năm 1829, ông công bố chương trình của mình trong thông điệp Traditi humilitati nostrae.
Ông cho phép giải phóng những người công giáo của vương quốc thống nhất bằng cách ban cho phép họ tham gia vào đời sống chính trị. Khi diễn ra chế độ quân chủ tháng 7 ở Pháp, ông thừa nhận Louis Philippe là vua của người Pháp.
Ông có cách nhìn không thành kiến một cách dung hoà về vấn đề các phong trào cách mạng đầu tiên khi ông xác tín rằng một thái độ có sức thuyết phục và hoà giải là thích hợp hơn. Tuy nhiên, ông chống lại các hội kín, nhưng không thái quá. Ngày 25 tháng 3 năm 1830, ông lên án các hội Kinh thánh và các hội kín khác bằng sắc chỉ Litteris altero.
Thời gian này, ở Roma, các phong trào chính trị đòi thống nhất nước Ý đang chiếm ưu thế. Ông là người cởi mở, thông minh, đầy thiện chí và rất có ý thức trách nhiệm. Ông có liên hệ với Sultan trong việc ủng hộ Armenia. Ông khởi xướng dịch vụ bưu chính của giáo triều Vatican. Ông tăng cường hoạt động truyền giáo trên thế giới.
Pius VIII chấp nhận những cuộc hôn nhân hỗn hợp ở Đức, nhưng theo đuổi chính sách phản tự do của vị tiền nhiệm của ông. Tuy nhiên, triều đại của ông quá ngắn nên ông chưa làm được gì đáng kể. Việc cai quản nước Tòa thành ông trao hết cho hồng y quốc vụ khanh Tòa thánh.
## Chú thích[
[sửa](/w/index.php?title=Gi%C3%A1o_ho%C3%A0ng_Pi%C3%B4_VIII&veaction=edit&vesection=2) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Gi%C3%A1o_ho%C3%A0ng_Pi%C3%B4_VIII&action=edit§ion=2)]
## Tham khảo[
[sửa](/w/index.php?title=Gi%C3%A1o_ho%C3%A0ng_Pi%C3%B4_VIII&veaction=edit&vesection=3) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Gi%C3%A1o_ho%C3%A0ng_Pi%C3%B4_VIII&action=edit§ion=3)]
|
|![]()
[Giáo hoàng Piô VIII](//commons.wikimedia.org/wiki/Category:Pius_VIII?uselang=vi)
- 265 Đức Giáo hoàng, Thiên Hựu Nguyễn Thành Thống, NXB Văn Hóa Thông tin, xuất bản tháng 5 năm 2009.
- Các vị Giáo hoàng của giáo hội toàn cầu, hội đồng giám mục Việt Nam
[[1]](http://v3.hdgmvietnam.org/Default.aspx?tabid=66&error=Object+reference+not+set+to+an+instance+of+an+object.)
- Tóm lược tiểu sử các Đức Giáo hoàng, Đà Nẵng 2003,Jos. TVT chuyển ngữ từ Tiếng Anh.
- Lịch sử đạo Thiên Chúa, Jean – Baptiste Duroselle và Jean – Marie Mayeur. Bộ sách giới thiệu những kiến thức thời đại: Que sais-je? Tôi biết gì? Người dịch: Trần Chí Đạo, Nhà xuất bản Thế giới tháng 4/2004.
- Cuộc lữ hành đức tin, lịch sử Giáo hội Công giáo, Lm Phanxicô X. Ðào Trung Hiệu OP Hiệu đính tháng 9/2006, Đa Minh Việt Nam, Tỉnh dòng Nữ vương các thánh tử đạo.
- Lịch sử Giáo hội Công Giáo, Linh mục O.P Bùi Đức Sinh – giáo sư sử học, Tập I và II, Nhà xuất bản Chân Lý, Giấy phép số: 2386 BTT/PHNT Sài Gòn ngày 28 tháng 7 năm 1972.

X-Cache: cp1052 miss (0), cp1065 frontend miss (0)


text:
Huy Fong Foods
Huy Fong Foods (âm Hán Việt: Công ty Thực phẩm Hối Phong) là một công ty sản xuất tương ớt của Hoa Kỳ. Thành lập vào năm 1980 ở Phố Tàu Los Angeles, California Huy Fong là một trong những hãng sản xuất tương ớt châu Á lớn nhất.[1]
Lịch sử và sản phẩm[sửa | sửa mã nguồn]
Hãng Huy Fong Foods lúc ban đầu sản xuất tương ớt sa tế (Pepper Saté Sauce) theo dạng thủ công. Người sáng lập là David Trần, vốn xưa làm ruộng ở Việt Nam chuyên trồng ớt và sản xuất tương ớt bán ở chợ. Họ Trần vượt biên năm 1978 trên chiếc tàu Huy Fong sang đến Hong Kong nên sau khi sang đến Mỹ, ông đã chọn danh hiệu của con tàu cũ cho công ty của mình. Hãng có Nhãn hiệu gà trống vì chủ nhân sinh năm con gà (Ất Dậu 1945) theo can chi.[1]
Hãng Huy Fong sau sản xuất thêm bốn loại tương ớt khác nhau:
- Tương Ớt Tỏi Việt-Nam (Chili Garlic Sauce),
- Sambal Oelek] (tương ớt băm tươi),
- Sambal Badjak (tương ớt hành tây), và
- tương ớt Sriracha (tương con gà).
Sriracha là sản phẩm nổi tiếng nhất của Huy Fong Foods. Chai tương dễ nhận diện với màu đỏ tươi của tương ớt, trên là vòi nắp màu xanh lục. Nhìn tổng thể thì lọ tương ớt giống nhưng trái ớt đỏ với cuống xanh. Ngoài nhãn hiệu con gà ở giữa, chai ớt ghi tên hiệu bằng sáu ngôn ngữ: tiếng Việt, Anh, Thái, Hoa Tây Ban Nha, và Pháp).
Năm 1986, Huy Fong Foods mua xưởng sản xuất rộng 6.300 mét vuông (68.000 foot vuông) ở Rosemead, California cùng khu đất gần San Diego, California để trồng ớt cung cấp vật liệu làm tương. Tương ớt của Huy Fong Foods làm bằng giống ớt jalapeño chín đỏ. Cả năm loại tương được sản xuất tại nhà máy này của hãng tại Rosemead.[1]
Năm 2010, hãng này xây thêm một xưởng mới tại Irwindale, California (thuộc Quận Los Angeles, California) với diện tích 93.078 mét vuông (23 mẫu Anh) gồm 2.415 m² (26.000 feet vuông) phòng ốc, 13.935 m² (150.000 feet vuông) xưởng máy cho công đoạn sản xuất và 44.593 m² (480.000 feet vuông) nhà kho.[2] Năng suất của hãng lên đến khoảng 20 triệu chai nước tương trong một năm. William Trần là người điều hành.[2]
Năm 2009, tạp chí chuyền đề ẩm thực Bon appetit của Mỹ đã chọn tương ớt Sriracha của Huy Fong là sản phẩm ẩm thực tốt nhất của năm 2010.[3]
Chú thích[sửa | sửa mã nguồn]
- ^ a ă â A Chili Sauce to Crow About , The New York Times, 20 tháng 5 năm 2009
- ^ a ă Huy Fong Foods is Moving to Irwindale
- ^ “Best Foods of the Year”. Truy cập ngày 3 tháng 12 năm 2011.
Tham khảo[sửa | sửa mã nguồn]
- Eric Nakamura<title=The Famous Hot Sauce Factory Tour! (1997). Giant Robot (9). tr. 32–33.
- Fire In The Bowl - David Tran: The Emperor of Hot Sauce, Los Angeles magazine, tháng 4 năm 2001 hay đăng lại
Liên kết ngoài[sửa | sửa mã nguồn]
- Huy Fong Foods' website
- "Vua" tương ớt tại Mỹ
- Patterson, Daniel. “Bon Appetit”. Sriracha: 4 Recipes for a $5 Ingredient. Truy cập ngày 13 tháng 11 năm 2011. Bon Appétit has featured it as one of their ingredients of the year in 2010.
- A Chili Sauce to Crow About , The New York Times, 20 tháng 5 năm 2009

markdown:
# Huy Fong Foods
**Huy Fong Foods** ( [âm Hán Việt](/wiki/Phi%C3%AAn_%C3%A2m_H%C3%A1n-Vi%E1%BB%87t): Công ty Thực phẩm **Hối Phong**) là một công ty sản xuất [tương ớt](/wiki/T%C6%B0%C6%A1ng_%E1%BB%9Bt) của [Hoa Kỳ](/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3). Thành lập vào năm 1980 ở [Phố Tàu](/wiki/Khu_ph%E1%BB%91_T%C3%A0u_(%C4%91%E1%BB%8Bnh_h%C6%B0%E1%BB%9Bng)) [Los Angeles, California](/wiki/Los_Angeles) Huy Fong là một trong những hãng sản xuất tương ớt [châu Á](/wiki/Ch%C3%A2u_%C3%81) lớn nhất. [[1]](#cite_note-nyt-1)
## Lịch sử và sản phẩm[
[sửa](/w/index.php?title=Huy_Fong_Foods&veaction=edit&vesection=1) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Huy_Fong_Foods&action=edit§ion=1)]
Hãng Huy Fong Foods lúc ban đầu sản xuất
[tương ớt sa tế](/w/index.php?title=T%C6%B0%C6%A1ng_%E1%BB%9Bt_sa_t%E1%BA%BF&action=edit&redlink=1) ( *Pepper Saté Sauce*) theo dạng [thủ công](/w/index.php?title=Th%E1%BB%A7_c%C3%B4ng&action=edit&redlink=1). Người sáng lập là David Trần, vốn xưa làm ruộng ở [Việt Nam](/wiki/Vi%E1%BB%87t_Nam) chuyên trồng [ớt](/wiki/%E1%BB%9At) và sản xuất tương ớt bán ở chợ. Họ Trần [vượt biên](/wiki/V%C6%B0%E1%BB%A3t_bi%C3%AAn) năm 1978 trên chiếc tàu *Huy Fong* sang đến [Hong Kong](/wiki/H%E1%BB%93ng_K%C3%B4ng) nên sau khi sang đến [Mỹ](/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3), ông đã chọn danh hiệu của con tàu cũ cho công ty của mình. Hãng có [Nhãn hiệu](/wiki/Nh%C3%A3n_hi%E1%BB%87u) [gà trống](/wiki/G%C3%A0_tr%E1%BB%91ng) vì chủ nhân sinh năm con gà ( [Ất Dậu](/wiki/%E1%BA%A4t_D%E1%BA%ADu) 1945) theo [can chi](/wiki/Can_chi). [[1]](#cite_note-nyt-1)
Hãng Huy Fong sau sản xuất thêm bốn loại tương ớt khác nhau:
[Tương Ớt Tỏi Việt-Nam](/w/index.php?title=T%C6%B0%C6%A1ng_%E1%BB%9Bt_t%E1%BB%8Fi&action=edit&redlink=1)( *Chili Garlic Sauce*), *Sambal Oelek]*(tương ớt băm tươi), *Sambal Badjak*(tương ớt [hành tây](/wiki/H%C3%A0nh_t%C3%A2y)), và
- tương ớt
[Sriracha](/wiki/T%C6%B0%C6%A1ng_%E1%BB%9Bt_Sriracha)( *tương con gà*).
Sriracha là sản phẩm nổi tiếng nhất của Huy Fong Foods. Chai tương dễ nhận diện với
[màu đỏ](/wiki/%C4%90%E1%BB%8F) tươi của tương ớt, trên là vòi nắp màu [xanh lục](/wiki/Xanh_l%C3%A1_c%C3%A2y). Nhìn tổng thể thì lọ tương ớt giống nhưng trái ớt đỏ với cuống xanh. Ngoài nhãn hiệu con gà ở giữa, chai ớt ghi tên hiệu bằng sáu [ngôn ngữ](/wiki/Ng%C3%B4n_ng%E1%BB%AF): [tiếng Việt](/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Vi%E1%BB%87t), [Anh](/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Anh), [Thái](/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Th%C3%A1i), [Hoa](/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Trung_Qu%E1%BB%91c) [Tây Ban Nha](/wiki/Ti%E1%BA%BFng_T%C3%A2y_Ban_Nha), và [Pháp](/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Ph%C3%A1p)).
Năm 1986, Huy Fong Foods mua xưởng sản xuất rộng 6.300
[mét vuông](/wiki/M%C3%A9t_vu%C3%B4ng) (68.000 [foot vuông](/w/index.php?title=Foot_vu%C3%B4ng&action=edit&redlink=1)) ở [Rosemead, California](/wiki/Rosemead,_California) cùng khu đất gần [San Diego, California](/wiki/San_Diego) để trồng ớt cung cấp vật liệu làm tương. Tương ớt của Huy Fong Foods làm bằng giống ớt [jalapeño](/w/index.php?title=Jalape%C3%B1o&action=edit&redlink=1) chín đỏ. Cả năm loại tương được sản xuất tại nhà máy này của hãng tại Rosemead. [[1]](#cite_note-nyt-1)
Năm 2010, hãng này xây thêm một xưởng mới tại
[Irwindale, California](/w/index.php?title=Irwindale,_California&action=edit&redlink=1) (thuộc [Quận Los Angeles, California](/wiki/Qu%E1%BA%ADn_Los_Angeles,_California)) với [diện tích](/wiki/Di%E1%BB%87n_t%C3%ADch) 93.078 [mét vuông](/wiki/M%C3%A9t_vu%C3%B4ng) (23 [mẫu Anh](/wiki/M%E1%BA%ABu_Anh)) gồm 2.415 [m²](/wiki/M%C3%A9t_vu%C3%B4ng) (26.000 [feet vuông](/w/index.php?title=Feet_vu%C3%B4ng&action=edit&redlink=1)) phòng ốc, 13.935 m² (150.000 feet vuông) xưởng máy cho công đoạn sản xuất và 44.593 m² (480.000 feet vuông) nhà kho. [[2]](#cite_note-Irw-2) [Năng suất](/w/index.php?title=N%C4%83ng_su%E1%BA%A5t&action=edit&redlink=1) của hãng lên đến khoảng 20 triệu chai nước tương trong một năm. William Trần là người điều hành. [[2]](#cite_note-Irw-2)
Năm 2009,
[tạp chí](/wiki/T%E1%BA%A1p_ch%C3%AD) chuyền đề ẩm thực *Bon appetit* của Mỹ đã chọn [tương ớt Sriracha](/wiki/T%C6%B0%C6%A1ng_%E1%BB%9Bt_Sriracha) của Huy Fong là sản phẩm ẩm thực tốt nhất của năm 2010. [[3]](#cite_note-3)
## Chú thích[
[sửa](/w/index.php?title=Huy_Fong_Foods&veaction=edit&vesection=2) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Huy_Fong_Foods&action=edit§ion=2)]
- ^
**a** **ă** **â** [A Chili Sauce to Crow About](http://www.nytimes.com/2009/05/20/dining/20united.html?pagewanted=1&_r=2), *, 20 tháng 5 năm 2009* [The New York Times](/wiki/The_New_York_Times)
- ^
**a** **ă** [Huy Fong Foods is Moving to Irwindale](http://www.nbclosangeles.com/the-scene/food-drink/105432218.html) [^](#cite_ref-3) [“Best Foods of the Year”](http://www.bonappetit.com/blogsandforums/blogs/consciouscook/2009/12/best-foods-of-the-year-from-bo.html). Truy cập ngày 3 tháng 12 năm 2011.
## Tham khảo[
[sửa](/w/index.php?title=Huy_Fong_Foods&veaction=edit&vesection=3) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Huy_Fong_Foods&action=edit§ion=3)]
- Eric Nakamura<title=The Famous Hot Sauce Factory Tour! (1997).
*(9). tr. 32–33.* [Giant Robot](/w/index.php?title=Giant_Robot_(t%E1%BA%A1p_ch%C3%AD)&action=edit&redlink=1) [Fire In The Bowl - David Tran: The Emperor of Hot Sauce, Los Angeles magazine, tháng 4 năm 2001](http://books.google.de/books?id=eV8EAAAAMBAJ&lpg=PA72&dq=%22David%20Tran%20came%20to%20L.A%22&hl=de&pg=PA72#v=onepage&q=%22David%20Tran%20came%20to%20L.A%22&f=false)hay [đăng lại](http://myphotai.blogspot.com/2005/09/fire-in-bowl.html)
## Liên kết ngoài[
[sửa](/w/index.php?title=Huy_Fong_Foods&veaction=edit&vesection=4) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Huy_Fong_Foods&action=edit§ion=4)] [Huy Fong Foods' website](http://www.huyfong.com/) ["Vua" tương ớt tại Mỹ](http://www.thanhnien.com.vn/News/Pages/200922/20090531104338.aspx)
- Patterson, Daniel.
[“Bon Appetit”](http://www.bonappetit.com/recipes/slideshows/2010/01/sriracha_hot_sauce_slideshow#intro). *Sriracha: 4 Recipes for a $5 Ingredient*. Truy cập ngày 13 tháng 11 năm 2011. *Bon Appétit*has featured it as one of their ingredients of the year in 2010. [A Chili Sauce to Crow About](http://www.nytimes.com/2009/05/20/dining/20united.html?pagewanted=1&_r=2), *, 20 tháng 5 năm 2009* [The New York Times](/wiki/The_New_York_Times)

WARC-Type: response

Content-Type: application/http; msgtype=response

Content-Type: text/html; charset=UTF-8

Connection: close

X-Content-Type-Options: nosniff

Content-language: vi

X-UA-Compatible: IE=Edge

Vary: Accept-Encoding,Cookie

Content-Encoding: gzip

Via: 1.1 varnish, 1.1 varnish

Accept-Ranges: bytes

X-Cache: cp1053 miss (0), cp1065 frontend miss (0)

Cache-Control: private, s-maxage=0, max-age=0, must-revalidate

Set-Cookie: WMF-Last-Access=30-Jun-2015;Path=/;HttpOnly;Expires=Sat, 01 Aug 2015 12:00:00 GMT


text:
Langen Brütz
Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
Langen Brütz là một đô thị tại Ludwigslust-Parchim (trước thuộc huyện Parchim), bang Mecklenburg-Vorpommern, miền bắc nước Đức.
Langen Brütz là một đô thị tại Ludwigslust-Parchim (trước thuộc huyện Parchim), bang Mecklenburg-Vorpommern, miền bắc nước Đức.

markdown:
# Langen Brütz
Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
|
|Langen Brütz
|
|Huy hiệu |
|Vị trí
|
|![]()
**Hành chính** [Quốc gia](/wiki/C%C3%A1c_qu%E1%BB%91c_gia_tr%C3%AAn_th%E1%BA%BF_gi%E1%BB%9Bi) [Đức](/wiki/%C4%90%E1%BB%A9c) [Bang](/wiki/Bang_c%E1%BB%A7a_%C4%90%E1%BB%A9c) [Mecklenburg-Vorpommern](/wiki/Mecklenburg-Vorpommern) [Huyện](/wiki/Huy%E1%BB%87n_c%E1%BB%A7a_%C4%90%E1%BB%A9c) [Ludwigslust-Parchim](/wiki/Ludwigslust-Parchim) [Amt](/w/index.php?title=Amt&action=edit&redlink=1) **Phân chia Địa phương** [Thị trưởng](/wiki/Burgomaster) **Số liệu thống kê cơ bản** [Diện tích](/wiki/Di%E1%BB%87n_t%C3%ADch) [Cao độ](/wiki/Cao_%C4%91%E1%BB%99) [Dân số](/wiki/D%C3%A2n_s%E1%BB%91) *(31/12/2006)* [Mật độ](/wiki/M%E1%BA%ADt_%C4%91%E1%BB%99_d%C3%A2n_s%E1%BB%91) **Các thông tin khác** [Múi giờ](/wiki/M%C3%BAi_gi%E1%BB%9D) [CET](/wiki/Gi%E1%BB%9D_Trung_%C3%82u)/ [CEST](/wiki/Gi%E1%BB%9D_m%C3%B9a_H%C3%A8_Trung_%C3%82u)( [UTC+1](/wiki/UTC%2B1)/ [+2](/wiki/UTC%2B2)) [Biển số xe](/wiki/Bi%E1%BB%83n_s%E1%BB%91_xe) [Mã bưu chính](/wiki/Danh_s%C3%A1ch_m%C3%A3_b%C6%B0u_ch%C3%ADnh_%E1%BB%9F_%C4%90%E1%BB%A9c) [Mã vùng](/w/index.php?title=M%C3%A3_v%C3%B9ng_%E1%BB%9F_%C4%90%E1%BB%A9c&action=edit&redlink=1) [Website](/wiki/Website) [www.langenbruetz.de](http://www.langenbruetz.de) **Langen Brütz** là một đô thị tại [Ludwigslust-Parchim](/wiki/Ludwigslust-Parchim) (trước thuộc huyện [Parchim](/wiki/Parchim_(huy%E1%BB%87n))), bang [Mecklenburg-Vorpommern](/wiki/Mecklenburg-Vorpommern), miền bắc nước [Đức](/wiki/%C4%90%E1%BB%A9c).
## Tham khảo[
[sửa](/w/index.php?title=Langen_Br%C3%BCtz&veaction=edit&vesection=1) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Langen_Br%C3%BCtz&action=edit§ion=1)]
|
|![]()

X-Cache: cp1054 miss (0), cp1065 frontend miss (0)


text:
Paul J. Crutzen
Paul Jozef Crutzen (sinh ngày 3.12.1933 tại Amsterdam) là nhà hóa học người Hà Lan đã đoạt giải Nobel Hóa học năm 1995.
Mục lục
Tiểu sử[sửa | sửa mã nguồn]
Crutzen sinh ngày 3.12.1933 tại Amsterdam, Hà Lan, là con của Anna Gurk và Jozef Crutzen. Ông tốt nghiệp trung học năm 1951, sau đó học 3 năm kỹ sư ở Amsterdam. Từ tháng 2 năm 1958 ông sang làm việc kết hợp với học tập và nghiên cứu ở Đại học Stockholm, Thụy Điển.
Năm 1963 ông đậu bằng "Filosofie Kandidat" (tương đương cử nhân). Năm 1968 đậu bằng "Filosofie Licentiat" về "Khí tượng học" (tương đương thạc sĩ), với luận văn "Determination of parameters appearing in the 'dry' and the 'wet' photochemical theories for ozone in the stratosphere". Năm 1973 ông đậu bằng tiến sĩ với bản luận án "On the photochemistry of ozone in the stratosphere and troposphere and pollution of the stratosphere by high-flying aircraft".
Hiện nay ông làm việc trong Phân ban Hóa học khí quyển tại Viện Hóa học Max Planck,[1] ở Mainz, Đức, trong Viện Hải dương học Scripps của Đại học California, và ở Đại học quốc gia Seoul,[2] Hàn Quốc. Ông cũng đã từng làm giáo sư trợ tá (adjunct professor) một thời gian dài ở Học viện Công nghệ Georgia và làm giáo sư nghiên cứu ở Phân khoa Khí tượng học của Đại học Stockholm, Thụy Điển.[3]
Sự nghiệp[sửa | sửa mã nguồn]
Crutzen nổi tiếng vì công trình nghiên cứu về Sự suy giảm ôzôn. Các nghiên cứu chủ yếu của ông là "Hóa học quyển bình lưu và quyển đối lưu, và vai trò của chúng trong các chu kỳ hóa-địa-sinh (biogeochemical) và khí hậu".[4]
Anthropocene[sửa | sửa mã nguồn]
Năm 2000, trong International Geosphere-Biosphere Programme (Chương trình Sinh quyển-Địa quyển quốc tế) Bản tin 41, Crutzen và Eugene F. Stoermer, để nhấn mạnh vai trò trung tâm của nhân loại về địa chất và sinh thái học, đã đề nghị sử dụng thuật ngữ anthropocene cho kỷ nguyên địa chất hiện hành. Về việc khởi đầu của nó, họ nói:
Để chỉ định một ngày tháng cụ thể hơn cho sự khởi đầu của "anthropocene" thì có vẻ hơi tùy tiện, nhưng chúng tôi đề nghị bắt đầu từ hậu bán thế kỷ 18, mặc dù chúng tôi ý thức rằng các đề xuất thay thế có thể được đưa ra (một số thậm chí có thể muốn bao gồm toàn bộ thế Holocene). Tuy nhiên, chúng tôi chọn thời điểm này bởi vì, trong suốt 2 thế kỷ qua, những ảnh hưởng toàn cầu của các hoạt động của con người đã được nhận thấy rõ ràng. Đây là thời kỳ mà các dữ liệu lấy từ các lõi băng cho thấy việc bắt đầu một sự tăng trưởng các nồng độ khí quyển của nhiều "khí nhà kính", đặc biệt là CO2 và CH4. Một thời điểm bắt đầu như vậy cũng trùng hợp với việc phát minh ra động cơ hơi nước năm 1784 của James Watt.[5]
Ấm lên toàn cầu[sửa | sửa mã nguồn]
Steve Connor, biên tập viên khoa học của tờ Independent, đã viết: Giáo sư Paul Crutzen - người đã đoạt giải Nobel năm 1995 cho công trình nghiên cứu của ông về lỗ hổng trong tầng ôzôn - tin rằng những nỗ lực chính trị để hạn chế hiệu ứng khí thải nhà kính do con người tạo ra là không đáng kể, nên một kế hoạch triệt để cho sự kiện có thể xảy ra trong tương lai là cần thiết. Trong một bài tiểu luận khoa học bút chiến đã được đăng trên báo "Sự biến đổi khí hậu" xuất bản trong tháng 8 năm 2006, ông nói rằng một "lối thoát" là cần thiết nếu sự ấm lên toàn cầu bắt đầu vượt khỏi tầm kiểm soát.[6]
Giáo sư Crutzen đã đề xuất một phương pháp làm mát khí hậu toàn cầu theo cách nhân tạo bằng việc giải phóng các hạt của lưu huỳnh trong thượng tầng không khí, việc này sẽ phản chiếu ánh sáng mặt trời và nhiệt trở lại vào không gian. Đề xuất gây tranh cãi này đang được các nhà khoa học xem xét nghiêm túc bởi vì giáo sư Crutzen có một thành tích về nghiên cứu khí quyển đã được chứng minh.[7]
Tháng giêng năm 2008, Crutzen công bố các phát hiện cho thấy sự giải thoát oxít nitrơ (N2O) thải ra trong sản xuất nhiên liệu sinh học được cho là đã góp phần vào việc làm ấm lên toàn cầu nhiều hơn so với nhiên liệu hóa thạch.[8]
Mùa đông hạt nhân[sửa | sửa mã nguồn]
Crutzen cũng là một trong những người khởi xướng thuyết mùa đông hạt nhân (nuclear winter). Ông đã cùng viết chung với John Birks tác phẩm dẫn nhập đầu tiên về chủ đề này: "The atmosphere after a nuclear war: Twilight at noon" (1982).[9]
Giải thưởng và Vinh dự[sửa | sửa mã nguồn]
- 1976: Outstanding Publication Award, Environmental Research Laboratories, National Oceanic and Atmospheric Administration (NOAA), Boulder, Colorado, U.S.A.
- 1984: Rolex-Discover Scientist of the Year.
- 1985: Giải Leo Szilard về "Physics in the Publics Interest" của "Hội Vật lý Hoa Kỳ".
- 1986: Hội viên Hội liên hiệp Địa vật lý Hoa Kỳ
- 1989: Tyler Prize for Environmental Achievement
- 1991: Viện sĩ Viện Hàn lâm Khoa học Hoàng gia Thụy Điển
- 1995: Giải Nobel Hóa học (chung với Mario J. Molina và Frank Sherwood Rowland)
- 1995: "Giải Ozone Toàn cầu" cho "Đóng góp xuất sắc vào việc bảo vệ tầng Ozone" của Chương trình Môi trường Liên Hiệp Quốc.
- 1996: Hội viên danh dự của "Ủy ban Ozone quốc tế"
- 1996: Viện sĩ Viện hàn lâm giáo hoàng về Khoa học
- 1999: Viện sĩ nước ngoài của Viện Hàn lâm Khoa học Nga
- 2002: Tác giả được trích dẫn nhiều nhất trên khắp thế giới trong Khoa Địa học (Geosciences) với 2.911 trích dẫn từ 110 ấn phẩm trong thập niên 1991-2001, Institute for Scientific Information (Viện Thông tin Khoa học)
Xem thêm danh sách đầy đủ[10]
Tác phẩm chọn lọc[sửa | sửa mã nguồn]
- Jan Zalasiewicz, Mark Williams, Will Steffen, Paul Crutzen (2010) The New World of the Anthropocene Environmental Science & Technology, 2010, 44 (7), pp 2228–2231.
- Ramanathan, V.; Crutzen, P.J.; Kiehl, J.T.; Rosenfeld, D. (2001). “Aerosols, Climate, and the Hydrological Cycle”. Science 294 (5549): 2119–2124. doi:10.1126/science.1064034. PMID 11739947. Đã định rõ hơn một tham số trong
|number=và
|issue=(trợ giúp)
- Ramanathan, V.; Crutzen, P.J.; Lelieveld, J.; Mitra, A.P.; Althausen, D.; et al. (2001). “Indian Ocean Experiment: An integrated analysis of the climate forcing and effects of the great Indo-Asian haze”. Journal of Geophysical Research 106 (D22): 28,371–28,398.
- Barrie, L.A.; Bottenheim, J.W.; Schnell, R.C.; Crutzen, P.J.; Rasmussen, R.A. (1998). “Ozone destruction and photochemical reactions at polar sunrise in the lower Arctic atmosphere”. Nature 334 (6178): 138–141. doi:10.1038/334138a0.
- Andreae, M.O.; Crutzen, P.J. (1997). “Atmospheric Aerosols: Biogeochemical Sources and Role in Atmospheric Chemistry”. Science 276 (5315): 1052–1058. doi:10.1126/science.276.5315.1052.
- Dentener, F.J.; Carmichael, G.R.; Zhang, Y.; Lelieveld, J.; Crutzen, P.J. (1996). “Role of mineral aerosol as a reactive surface in the global troposphere”. Journal of Geophysical Research 101 (D17): 22,869–22,889.
- Crutzen, P.J.; Andreae, M.O. (1990). “Biomass Burning in the Tropics: Impact on Atmospheric Chemistry and Biogeochemical Cycles”. Science 250 (4988): 1669–1678. doi:10.1126/science.250.4988.1669. PMID 17734705. Đã định rõ hơn một tham số trong
|number=và
|issue=(trợ giúp)
- Crutzen, P.J.; Birks, J.W. (1982). “The atmosphere after a nuclear war: Twilight at noon”. Ambio (Allen Press) 11 (2/3): 114–125.
Tham khảo[sửa | sửa mã nguồn]
- ^ “Atmospheric Chemistry: Start Page”. Atmosphere.mpg.de. Truy cập ngày 27 tháng 10 năm 2008.
- ^ Choi, Naeun (10 tháng 11 năm 2008). “Nobel Prize Winner Paul Crutzen Appointed as SNU Professor”. Useoul.edu. Truy cập ngày 26 tháng 12 năm 2008.
- ^ Keisel, Greg (17 tháng 11 năm 1995). “Nobel Prize winner at Tech”. The Technique. Truy cập ngày 22 tháng 5 năm 2007.
- ^ “Scientific Interest of Prof. Dr. Paul J. Crutzen”. Mpch-mainz.mpg.de. Truy cập ngày 27 tháng 10 năm 2008.
- ^ “c:/anthropocene/index.html”. Mpch-mainz.mpg.de. Truy cập ngày 27 tháng 10 năm 2008.
- ^ Crutzen, Paul J. “Albedo enhancement by stratospheric sulfur injections: a contribution to resolve a policy dilemma?” (PDF). Climatic Change (Springer) 77 (3-4): 211–219. doi:10.1007/s10584-006-9101-y. Truy cập ngày 26 tháng 12 năm 2008.
- ^ Steve Connor (31 tháng 7 năm 2006). “Scientist publishes 'escape route' from global warming”. The Independent (London). Truy cập ngày 27 tháng 10 năm 2008.
- ^ “N2O release from agro-biofuel production negates global warming reduction by replacing fossil fuels”.
- ^ Paul J. Crutzen and John W. Birks: The atmosphere after a nuclear war: Twilight at noon Ambio, 1982 (abstract)
- ^ “CV of Prof. Dr. Paul J. Crutzen”. Mpch-mainz.mpg.de. Truy cập ngày 27 tháng 10 năm 2008.

markdown:
# Paul J. Crutzen
|
|Paul Jozef Crutzen
|
|![]()
[3 tháng 12](/wiki/3_th%C3%A1ng_12), [1933](/wiki/1933) [Amsterdam](/wiki/Amsterdam), [Hà Lan](/wiki/H%C3%A0_Lan) [Hóa học](/wiki/H%C3%B3a_h%E1%BB%8Dc), [Vật lý học](/wiki/V%E1%BA%ADt_l%C3%BD_h%E1%BB%8Dc) [Giải Nobel Hóa học](/wiki/Danh_s%C3%A1ch_ng%C6%B0%E1%BB%9Di_%C4%91o%E1%BA%A1t_gi%E1%BA%A3i_Nobel_H%C3%B3a_h%E1%BB%8Dc)(1995) **Paul Jozef Crutzen** (sinh ngày 3.12.1933 tại [Amsterdam](/wiki/Amsterdam)) là nhà hóa học người [Hà Lan](/wiki/H%C3%A0_Lan) đã đoạt [giải Nobel Hóa học](/wiki/Danh_s%C3%A1ch_ng%C6%B0%E1%BB%9Di_%C4%91o%E1%BA%A1t_gi%E1%BA%A3i_Nobel_H%C3%B3a_h%E1%BB%8Dc) năm 1995.
## Mục lục
## Tiểu sử[
[sửa](/w/index.php?title=Paul_J._Crutzen&veaction=edit&vesection=1) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Paul_J._Crutzen&action=edit§ion=1)]
Crutzen sinh ngày 3.12.1933 tại
[Amsterdam](/wiki/Amsterdam), Hà Lan, là con của Anna Gurk và Jozef Crutzen. Ông tốt nghiệp trung học năm 1951, sau đó học 3 năm kỹ sư ở Amsterdam. Từ tháng 2 năm 1958 ông sang làm việc kết hợp với học tập và nghiên cứu ở [Đại học Stockholm](/wiki/%C4%90%E1%BA%A1i_h%E1%BB%8Dc_Stockholm), [Thụy Điển](/wiki/Th%E1%BB%A5y_%C4%90i%E1%BB%83n).
Năm 1963 ông đậu bằng "Filosofie Kandidat" (tương đương
[cử nhân](/wiki/C%E1%BB%AD_nh%C3%A2n_(%C4%91%E1%BB%8Bnh_h%C6%B0%E1%BB%9Bng))). Năm 1968 đậu bằng "Filosofie Licentiat" về "Khí tượng học" (tương đương [thạc sĩ](/wiki/Th%E1%BA%A1c_s%C4%A9)), với luận văn *"Determination of parameters appearing in the 'dry' and the 'wet' photochemical theories for ozone in the stratosphere"*. Năm 1973 ông đậu bằng [tiến sĩ](/wiki/Ti%E1%BA%BFn_s%C4%A9) với bản luận án *"On the photochemistry of ozone in the stratosphere and troposphere and pollution of the stratosphere by high-flying aircraft"*.
Hiện nay ông làm việc trong Phân ban Hóa học khí quyển tại
[Viện Hóa học Max Planck](/w/index.php?title=Vi%E1%BB%87n_H%C3%B3a_h%E1%BB%8Dc_Max_Planck&action=edit&redlink=1), ở [1] [Mainz](/wiki/Mainz), [Đức](/wiki/%C4%90%E1%BB%A9c), trong [Viện Hải dương học Scripps](/w/index.php?title=Vi%E1%BB%87n_H%E1%BA%A3i_d%C6%B0%C6%A1ng_h%E1%BB%8Dc_Scripps&action=edit&redlink=1)của [Đại học California](/wiki/%C4%90%E1%BA%A1i_h%E1%BB%8Dc_California), và ở [Đại học quốc gia Seoul](/w/index.php?title=%C4%90%E1%BA%A1i_h%E1%BB%8Dc_qu%E1%BB%91c_gia_Seoul&action=edit&redlink=1), [[2]](#cite_note-2) [Hàn Quốc](/wiki/H%C3%A0n_Qu%E1%BB%91c). Ông cũng đã từng làm giáo sư trợ tá ( *adjunct professor*) một thời gian dài ở [Học viện Công nghệ Georgia](/w/index.php?title=H%E1%BB%8Dc_vi%E1%BB%87n_C%C3%B4ng_ngh%E1%BB%87_Georgia&action=edit&redlink=1)và làm [giáo sư nghiên cứu](/w/index.php?title=Gi%C3%A1o_s%C6%B0_nghi%C3%AAn_c%E1%BB%A9u&action=edit&redlink=1)ở Phân khoa Khí tượng học của [Đại học Stockholm](/wiki/%C4%90%E1%BA%A1i_h%E1%BB%8Dc_Stockholm), [Thụy Điển](/wiki/Th%E1%BB%A5y_%C4%90i%E1%BB%83n). [[3]](#cite_note-3)
## Sự nghiệp[
[sửa](/w/index.php?title=Paul_J._Crutzen&veaction=edit&vesection=2) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Paul_J._Crutzen&action=edit§ion=2)]
Crutzen nổi tiếng vì công trình nghiên cứu về
[Sự suy giảm ôzôn](/wiki/S%E1%BB%B1_suy_gi%E1%BA%A3m_%C3%B4z%C3%B4n). Các nghiên cứu chủ yếu của ông là "Hóa học quyển bình lưu và quyển đối lưu, và vai trò của chúng trong các chu kỳ hóa-địa-sinh ( *biogeochemical*) và khí hậu". [[4]](#cite_note-4)
### Anthropocene[
[sửa](/w/index.php?title=Paul_J._Crutzen&veaction=edit&vesection=3) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Paul_J._Crutzen&action=edit§ion=3)]
Năm 2000, trong
[International Geosphere-Biosphere Programme](/w/index.php?title=International_Geosphere-Biosphere_Programme&action=edit&redlink=1) ( *Chương trình Sinh quyển-Địa quyển quốc tế*) Bản tin 41, Crutzen và [Eugene F. Stoermer](/w/index.php?title=Eugene_F._Stoermer&action=edit&redlink=1), để nhấn mạnh vai trò trung tâm của nhân loại về địa chất và sinh thái học, đã đề nghị sử dụng thuật ngữ [anthropocene](/wiki/Anthropocene) cho kỷ nguyên địa chất hiện hành. Về việc khởi đầu của nó, họ nói:
Để chỉ định một ngày tháng cụ thể hơn cho sự khởi đầu của "anthropocene" thì có vẻ hơi tùy tiện, nhưng chúng tôi đề nghị bắt đầu từ hậu bán thế kỷ 18, mặc dù chúng tôi ý thức rằng các đề xuất thay thế có thể được đưa ra (một số thậm chí có thể muốn bao gồm toàn bộ thế Holocene). Tuy nhiên, chúng tôi chọn thời điểm này bởi vì, trong suốt 2 thế kỷ qua, những ảnh hưởng toàn cầu của các hoạt động của con người đã được nhận thấy rõ ràng. Đây là thời kỳ mà các dữ liệu lấy từ các lõi băng cho thấy việc bắt đầu một sự tăng trưởng các nồng độ khí quyển của nhiều "khí nhà kính", đặc biệt là CO
2và CH 4. Một thời điểm bắt đầu như vậy cũng trùng hợp với việc phát minh ra động cơ hơi nước năm 1784 của James Watt. [[5]]
### Ấm lên toàn cầu[
[sửa](/w/index.php?title=Paul_J._Crutzen&veaction=edit&vesection=4) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Paul_J._Crutzen&action=edit§ion=4)]
Steve Connor, biên tập viên khoa học của tờ
*Independent*, đã viết: Giáo sư Paul Crutzen - người đã đoạt giải Nobel năm 1995 cho công trình nghiên cứu của ông về lỗ hổng trong [tầng ôzôn](/wiki/L%E1%BB%9Bp_%C3%B4z%C3%B4n) - tin rằng những nỗ lực chính trị để hạn chế hiệu ứng khí thải nhà kính do con người tạo ra là không đáng kể, nên một kế hoạch triệt để cho sự kiện có thể xảy ra trong tương lai là cần thiết. Trong một bài tiểu luận khoa học bút chiến đã được đăng trên báo "Sự biến đổi khí hậu" xuất bản trong tháng 8 năm 2006, ông nói rằng một "lối thoát" là cần thiết nếu sự [ấm lên toàn cầu](/wiki/%E1%BA%A4m_l%C3%AAn_to%C3%A0n_c%E1%BA%A7u) bắt đầu vượt khỏi tầm kiểm soát. [[6]](#cite_note-6)
Giáo sư Crutzen đã đề xuất một phương pháp làm mát khí hậu toàn cầu theo cách nhân tạo bằng việc giải phóng các hạt của
[lưu huỳnh](/wiki/L%C6%B0u_hu%E1%BB%B3nh) trong thượng tầng không khí, việc này sẽ phản chiếu ánh sáng mặt trời và nhiệt trở lại vào không gian. Đề xuất gây tranh cãi này đang được các nhà khoa học xem xét nghiêm túc bởi vì giáo sư Crutzen có một thành tích về nghiên cứu khí quyển đã được chứng minh. [[7]](#cite_note-7)
Tháng giêng năm 2008, Crutzen công bố các phát hiện cho thấy sự giải thoát
[oxít nitrơ](/w/index.php?title=Ox%C3%ADt_nitr%C6%A1&action=edit&redlink=1) (N 2O) thải ra trong sản xuất [nhiên liệu sinh học](/wiki/Nhi%C3%AAn_li%E1%BB%87u_sinh_h%E1%BB%8Dc) được cho là đã góp phần vào việc làm [ấm lên toàn cầu](/wiki/%E1%BA%A4m_l%C3%AAn_to%C3%A0n_c%E1%BA%A7u) nhiều hơn so với [nhiên liệu hóa thạch](/wiki/Nhi%C3%AAn_li%E1%BB%87u_h%C3%B3a_th%E1%BA%A1ch). [[8]](#cite_note-8)
## Mùa đông hạt nhân[
[sửa](/w/index.php?title=Paul_J._Crutzen&veaction=edit&vesection=5) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Paul_J._Crutzen&action=edit§ion=5)]
Crutzen cũng là một trong những người khởi xướng thuyết
[mùa đông hạt nhân](/w/index.php?title=M%C3%B9a_%C4%91%C3%B4ng_h%E1%BA%A1t_nh%C3%A2n&action=edit&redlink=1) ( *nuclear winter*). Ông đã cùng viết chung với John Birks tác phẩm dẫn nhập đầu tiên về chủ đề này: *"The atmosphere after a nuclear war: Twilight at noon"* (1982). [[9]](#cite_note-9)
## Giải thưởng và Vinh dự[
[sửa](/w/index.php?title=Paul_J._Crutzen&veaction=edit&vesection=6) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Paul_J._Crutzen&action=edit§ion=6)]
- 1976: Outstanding Publication Award, Environmental Research Laboratories,
[National Oceanic and Atmospheric Administration](/w/index.php?title=National_Oceanic_and_Atmospheric_Administration&action=edit&redlink=1)(NOAA), Boulder, Colorado, U.S.A.
- 1984: Rolex-Discover Scientist of the Year.
- 1985: Giải
[Leo Szilard](/wiki/Leo_Szilard)về "Physics in the Publics Interest" của "Hội Vật lý Hoa Kỳ".
- 1986: Hội viên
[Hội liên hiệp Địa vật lý Hoa Kỳ](/w/index.php?title=H%E1%BB%99i_li%C3%AAn_hi%E1%BB%87p_%C4%90%E1%BB%8Ba_v%E1%BA%ADt_l%C3%BD_Hoa_K%E1%BB%B3&action=edit&redlink=1)
- 1989:
[Tyler Prize for Environmental Achievement](/w/index.php?title=Tyler_Prize_for_Environmental_Achievement&action=edit&redlink=1)
- 1991: Viện sĩ
[Viện Hàn lâm Khoa học Hoàng gia Thụy Điển](/wiki/Vi%E1%BB%87n_H%C3%A0n_l%C3%A2m_Khoa_h%E1%BB%8Dc_Ho%C3%A0ng_gia_Th%E1%BB%A5y_%C4%90i%E1%BB%83n)
- 1995:
[Giải Nobel Hóa học](/wiki/Danh_s%C3%A1ch_ng%C6%B0%E1%BB%9Di_%C4%91o%E1%BA%A1t_gi%E1%BA%A3i_Nobel_H%C3%B3a_h%E1%BB%8Dc)(chung với [Mario J. Molina](/wiki/Mario_J._Molina)và [Frank Sherwood Rowland](/wiki/Frank_Sherwood_Rowland))
- 1995: "Giải Ozone Toàn cầu" cho "Đóng góp xuất sắc vào việc bảo vệ tầng Ozone" của
[Chương trình Môi trường Liên Hiệp Quốc](/wiki/Ch%C6%B0%C6%A1ng_tr%C3%ACnh_M%C3%B4i_tr%C6%B0%E1%BB%9Dng_Li%C3%AAn_Hi%E1%BB%87p_Qu%E1%BB%91c).
- 1996: Hội viên danh dự của "Ủy ban Ozone quốc tế"
- 1996: Viện sĩ
[Viện hàn lâm giáo hoàng về Khoa học](/wiki/Vi%E1%BB%87n_h%C3%A0n_l%C3%A2m_gi%C3%A1o_ho%C3%A0ng_v%E1%BB%81_Khoa_h%E1%BB%8Dc)
- 1999: Viện sĩ nước ngoài của
[Viện Hàn lâm Khoa học Nga](/wiki/Vi%E1%BB%87n_H%C3%A0n_l%C3%A2m_Khoa_h%E1%BB%8Dc_Nga)
- 2002: Tác giả được trích dẫn nhiều nhất trên khắp thế giới trong Khoa Địa học (Geosciences) với 2.911 trích dẫn từ 110 ấn phẩm trong thập niên 1991-2001,
[Institute for Scientific Information](/w/index.php?title=Institute_for_Scientific_Information&action=edit&redlink=1)(Viện Thông tin Khoa học)
Xem thêm danh sách đầy đủ
[[10]](#cite_note-10)
## Tác phẩm chọn lọc[
[sửa](/w/index.php?title=Paul_J._Crutzen&veaction=edit&vesection=7) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Paul_J._Crutzen&action=edit§ion=7)]
- Jan Zalasiewicz, Mark Williams, Will Steffen, Paul Crutzen (2010)
[The New World of the Anthropocene](http://pubs.acs.org/doi/full/10.1021/es903118j) *Environmental Science & Technology*, 2010, 44 (7), pp 2228–2231. [Ramanathan, V.](/w/index.php?title=Veerabhadran_Ramanathan&action=edit&redlink=1); Crutzen, P.J.; Kiehl, J.T.; Rosenfeld, D. (2001). “Aerosols, Climate, and the Hydrological Cycle”. *Science* **294**(5549): 2119–2124. [doi](/wiki/DOI): [10.1126/science.1064034](http://dx.doi.org/10.1126%2Fscience.1064034). [PMID](/wiki/%C4%90%E1%BB%8Bnh_danh_PubMed) [11739947](//www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/11739947). Đã định rõ hơn một tham số trong
|number=và
|issue=(
[trợ giúp](//en.wikipedia.org/wiki/Help:CS1_errors#redundant_parameters))
- Ramanathan, V.; Crutzen, P.J.; Lelieveld, J.; Mitra, A.P.; Althausen, D.;
*et al.*(2001). [“Indian Ocean Experiment: An integrated analysis of the climate forcing and effects of the great Indo-Asian haze”](http://www-abc-asia.ucsd.edu/APMEX/Ram%20et%20al-INDOEX-JGR-2001.pdf). *Journal of Geophysical Research* **106**(D22): 28,371–28,398.
- Barrie, L.A.; Bottenheim, J.W.; Schnell, R.C.; Crutzen, P.J.; Rasmussen, R.A. (1998). “Ozone destruction and photochemical reactions at polar sunrise in the lower Arctic atmosphere”.
*Nature* **334**(6178): 138–141. [doi](/wiki/DOI): [10.1038/334138a0](http://dx.doi.org/10.1038%2F334138a0).
- Andreae, M.O.; Crutzen, P.J. (1997). “Atmospheric Aerosols: Biogeochemical Sources and Role in Atmospheric Chemistry”.
*Science* **276**(5315): 1052–1058. [doi](/wiki/DOI): [10.1126/science.276.5315.1052](http://dx.doi.org/10.1126%2Fscience.276.5315.1052).
- Dentener, F.J.; Carmichael, G.R.; Zhang, Y.; Lelieveld, J.; Crutzen, P.J. (1996). “Role of mineral aerosol as a reactive surface in the global troposphere”.
*Journal of Geophysical Research* **101**(D17): 22,869–22,889.
- Crutzen, P.J.; Andreae, M.O. (1990). “Biomass Burning in the Tropics: Impact on Atmospheric Chemistry and Biogeochemical Cycles”.
*Science* **250**(4988): 1669–1678. [doi](/wiki/DOI): [10.1126/science.250.4988.1669](http://dx.doi.org/10.1126%2Fscience.250.4988.1669). [PMID](/wiki/%C4%90%E1%BB%8Bnh_danh_PubMed) [17734705](//www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/17734705). Đã định rõ hơn một tham số trong
|number=và
|issue=(
[trợ giúp](//en.wikipedia.org/wiki/Help:CS1_errors#redundant_parameters))
- Crutzen, P.J.; Birks, J.W. (1982).
[“The atmosphere after a nuclear war: Twilight at noon”](http://www.jstor.org/pss/4312777). *Ambio*(Allen Press) **11**(2/3): 114–125.
## Tham khảo[
[sửa](/w/index.php?title=Paul_J._Crutzen&veaction=edit&vesection=8) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Paul_J._Crutzen&action=edit§ion=8)] [^](#cite_ref-1) [“Atmospheric Chemistry: Start Page”](http://www.atmosphere.mpg.de/enid/2.html). Atmosphere.mpg.de. Truy cập ngày 27 tháng 10 năm 2008. **Choi, Naeun (10 tháng 11 năm 2008).** [^](#cite_ref-2) [“Nobel Prize Winner Paul Crutzen Appointed as SNU Professor”](http://www.useoul.edu/news/news0101_view.jsp?idx=128770). Useoul.edu. Truy cập ngày 26 tháng 12 năm 2008. **Keisel, Greg (17 tháng 11 năm 1995).** [^](#cite_ref-3) [“Nobel Prize winner at Tech”](http://technique.library.gatech.edu/issues/fall1995/nov17/campus3-s.html). *. Truy cập ngày 22 tháng 5 năm 2007.* [The Technique](/w/index.php?title=The_Technique&action=edit&redlink=1) [^](#cite_ref-4) [“Scientific Interest of Prof. Dr. Paul J. Crutzen”](http://www.mpch-mainz.mpg.de/%7Eair/crutzen/interest.html). Mpch-mainz.mpg.de. Truy cập ngày 27 tháng 10 năm 2008. [^](#cite_ref-5) [“c:/anthropocene/index.html”](http://www.mpch-mainz.mpg.de/~air/anthropocene/). Mpch-mainz.mpg.de. Truy cập ngày 27 tháng 10 năm 2008. **Crutzen, Paul J.** [^](#cite_ref-6) [“Albedo enhancement by stratospheric sulfur injections: a contribution to resolve a policy dilemma?”](http://www.springerlink.com/content/t1vn75m458373h63/fulltext.pdf)(PDF). *Climatic Change*(Springer) **77**(3-4): 211–219. [doi](/wiki/DOI): [10.1007/s10584-006-9101-y](http://dx.doi.org/10.1007%2Fs10584-006-9101-y). Truy cập ngày 26 tháng 12 năm 2008. **Steve Connor (31 tháng 7 năm 2006).** [^](#cite_ref-7) [“Scientist publishes 'escape route' from global warming”](http://news.independent.co.uk/environment/article1205975.ece). *The Independent*(London). Truy cập ngày 27 tháng 10 năm 2008. [^](#cite_ref-8) [“N](http://www.atmos-chem-phys.net/8/389). 2O release from agro-biofuel production negates global warming reduction by replacing fossil fuels” **Paul J. Crutzen and John W. Birks:** [^](#cite_ref-9) [The atmosphere after a nuclear war: Twilight at noon](http://www.jstor.org/pss/4312777) [Ambio](/w/index.php?title=Ambio&action=edit&redlink=1), 1982 (abstract) [^](#cite_ref-10) [“CV of Prof. Dr. Paul J. Crutzen”](http://www.mpch-mainz.mpg.de/~air/crutzen/vita.html). Mpch-mainz.mpg.de. Truy cập ngày 27 tháng 10 năm 2008.
## Liên kết ngoài[
[sửa](/w/index.php?title=Paul_J._Crutzen&veaction=edit&vesection=9) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Paul_J._Crutzen&action=edit§ion=9)] [Nobelprize.org, Giải Nobel Hóa học 1995](http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1995/index.html) [His home page](http://www.mpch-mainz.mpg.de/~air/crutzen/) [Autobiography from nobelprize.org](http://nobelprize.org/chemistry/laureates/1995/crutzen-autobio.html) [CV from nobelprize.org](http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1995/crutzen-cv.html) [Entry on the ISI "highly cited" database](http://hcr3.isiknowledge.com/author.cgi?&link1=Search&link2=Search%20Results&AuthLastName=crutzen&AuthFirstName=&AuthMiddleName=&AuthMailnstName=&CountryID=-1&DisciplineID=0&id=1113) [An Interview - Paul Crutzen talks to Harry Kroto](http://www.vega.org.uk/video/programme/111)Freeview video by the Vega Science Trust.

X-Cache: cp1066 miss (0), cp1065 frontend miss (0)


text:
Santo Stefano in Aspromonte
Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
Santo Stefano in Aspromonte là một đô thị ở tỉnh Reggio Calabria trong vùng Calabria, Ý, có cự ly khoảng 110 km về phía tây nam của Catanzaro và khoảng 12 km về phía đông bắc của Reggio Calabria. Tại thời điểm ngày 31 tháng 12 năm 2004, đô thị này có dân số 1.382 người và diện tích là 17,7 km²[1].
Đô thị Santo Stefano in Aspromonte có các frazioni (các đơn vị cấp dưới, chủ yếu là các làng) Gambarie and Mannoli.
Santo Stefano in Aspromonte giáp các đô thị: Laganadi, Reggio Calabria, Roccaforte del Greco, San Roberto, Sant'Alessio in Aspromonte, Scilla.
Biến động dân số[sửa | sửa mã nguồn]

markdown:
# Santo Stefano in Aspromonte
Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
|
|
Thị trưởng Độ cao |715 m
|Diện tích |17,7 km²
|Dân số | - Tổng số (Tháng 12 năm 2004)
||1382
|| - Mật độ
||78/km²
|Múi giờ Tọa độ |stefaniti
||0965
|Mã bưu điện |89057
|**Santo Stefano in Aspromonte** là một đô thị ở [tỉnh Reggio Calabria](/wiki/Reggio_Calabria_(t%E1%BB%89nh)) trong vùng [Calabria](/wiki/Calabria), [Ý](/wiki/%C3%9D), có cự ly khoảng 110 km về phía tây nam của [Catanzaro](/wiki/Catanzaro) và khoảng 12 km về phía đông bắc của [Reggio Calabria](/wiki/Reggio_Calabria). Tại thời điểm ngày [31 tháng 12](/wiki/31_th%C3%A1ng_12) năm [2004](/wiki/2004), đô thị này có dân số 1.382 người và diện tích là 17,7 km² . [1]
Đô thị Santo Stefano in Aspromonte có các
* (các đơn vị cấp dưới, chủ yếu là các làng) frazioni* [Gambarie](/w/index.php?title=Gambarie&action=edit&redlink=1)and Mannoli.
Santo Stefano in Aspromonte giáp các đô thị:
[Laganadi](/wiki/Laganadi), Reggio Calabria, [Roccaforte del Greco](/wiki/Roccaforte_del_Greco), [San Roberto](/w/index.php?title=San_Roberto&action=edit&redlink=1), [Sant'Alessio in Aspromonte](/wiki/Sant%27Alessio_in_Aspromonte), [Scilla](/w/index.php?title=Scilla,_Italia&action=edit&redlink=1).


text:
Schistophleps major
Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
Schistophleps major là một loài bướm đêm thuộc họ Arctiidae.[1]
Chú thích[sửa | sửa mã nguồn]
- ^ Bisby F.A., Roskov Y.R., Orrell T.M., Nicolson D., Paglinawan L.E., Bailly N., Kirk P.M., Bourgoin T., Baillargeon G., Ouvrard D. (red.) (2011). “Species 2000 & ITIS Catalogue of Life: 2011 Annual Checklist.”. Species 2000: Reading, UK. Truy cập ngày 24 tháng 9 năm 2012.
Liên kết ngoài[sửa | sửa mã nguồn]
- Phương tiện liên quan tới Schistophleps major tại Wikimedia Commons
- Dữ liệu liên quan tới Schistophleps major tại Wikispecies

markdown:
*Schistophleps major*
Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
|
|Schistophleps major
|
|[Giới](/wiki/Gi%E1%BB%9Bi_(sinh_h%E1%BB%8Dc))( *regnum*) [Animalia](/wiki/%C4%90%E1%BB%99ng_v%E1%BA%ADt) [Ngành](/wiki/Ng%C3%A0nh_(sinh_h%E1%BB%8Dc))( *phylum*) [Arthropoda](/wiki/%C4%90%E1%BB%99ng_v%E1%BA%ADt_Ch%C3%A2n_kh%E1%BB%9Bp) [Lớp](/wiki/L%E1%BB%9Bp_(sinh_h%E1%BB%8Dc))( *class*) [Insecta](/wiki/C%C3%B4n_tr%C3%B9ng) [Bộ](/wiki/B%E1%BB%99_(sinh_h%E1%BB%8Dc))( *ordo*) [Lepidoptera](/wiki/B%E1%BB%99_C%C3%A1nh_v%E1%BA%A9y) [Họ](/wiki/H%E1%BB%8D_(sinh_h%E1%BB%8Dc))( *familia*) [Arctiidae](/wiki/Arctiidae) [Chi](/wiki/Chi_(sinh_h%E1%BB%8Dc))( *genus*) [Schistophleps](/w/index.php?title=Schistophleps&action=edit&redlink=1) [Loài](/wiki/Lo%C3%A0i)( *species*) **S. major** [Danh pháp hai phần](/wiki/Danh_ph%C3%A1p_hai_ph%E1%BA%A7n) *Schistophleps major*
Roepke, 1946
* là một loài Schistophleps major* [bướm đêm](/wiki/B%C6%B0%E1%BB%9Bm_%C4%91%C3%AAm)thuộc họ [Arctiidae](/wiki/Arctiidae). [[1]](#cite_note-COL-1)
## Chú thích[
[sửa](/w/index.php?title=Schistophleps_major&veaction=edit&vesection=1) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Schistophleps_major&action=edit§ion=1)] **Bisby F.A., Roskov Y.R., Orrell T.M., Nicolson D., Paglinawan L.E., Bailly N., Kirk P.M., Bourgoin T., Baillargeon G., Ouvrard D. (red.) (2011).** [^](#cite_ref-COL_1-0) [“Species 2000 & ITIS Catalogue of Life: 2011 Annual Checklist.”](http://www.catalogueoflife.org/annual-checklist/2011/search/all/key/Schistophleps+major/match/1). Species 2000: Reading, UK. Truy cập ngày 24 tháng 9 năm 2012.
## Liên kết ngoài[
[sửa](/w/index.php?title=Schistophleps_major&veaction=edit&vesection=2) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Schistophleps_major&action=edit§ion=2)]
Phương tiện liên quan tới
[Schistophleps major](//commons.wikimedia.org/wiki/Category:Schistophleps_major)tại [Wikimedia Commons](/wiki/Wikimedia_Commons)
Dữ liệu liên quan tới
[Schistophleps major](//species.wikimedia.org/wiki/Special:Search/Schistophleps_major)tại [Wikispecies](/wiki/Wikispecies)


text:
Xibia
Tọa độ: 60°0′B 105°0′Đ / 60°B 105°Đ Xibia (tiếng Nga: Сиби́рь, chuyển tự tiếng Nga sang ký tự Latinh: Sibir) hay Siberi, Siberia (phiên âm Hán Việt: Tây Bá Lợi Á) là vùng đất rộng lớn gần như nằm trọn trong nước Nga, chiếm gần toàn bộ phần Bắc Á và bao gồm phần lớn thảo nguyên Á-Âu. Vùng đất này bắt đầu từ phía đông dãy núi Uran trải dài đến Thái Bình Dương; phía bắc là Bắc Băng Dương xuống phía nam là các ngọn đồi miền bắc Kazakhstan và có biên giới với Mông Cổ và Trung Quốc. Trừ phần tây-nam không nằm trong lãnh thổ Nga, các vùng khác nhau của Xibia chiếm tới 77% diện tích nước này, trong khi đó chỉ chiếm có 22% dân số toàn Nga.
Mục lục
Tên gọi[sửa | sửa mã nguồn]
Tồn tại vài phiên bản về nguồn gốc của từ "Xibia", và cho tới nay người ta vẫn chưa thể chắc chắn phiên bản nào là gần với sự thật nhất.
Các phiên bản, gắn với nguồn gốc của một ngôn ngữ nào đó trong nhóm ngôn ngữ Altai/tiếng Nga:
- "Siber/Chiber" — Một từ tiếng Turk cổ (tiếng Bashkir/Tatar), có nghĩa là “đẹp” hay “sặc sỡ”. Chẳng hạn, hồ Chebakul dịch từ tiếng Tatar có nghĩa là “hồ đẹp”. Trong ngôn ngữ Turk cổ đại từng phổ biến tên gọi Shibir, chẳng hạn trong tên gọi của vị khả hãn (khagan, khắc hàn, khả hàn) người Turk nổi tiếng trong thế kỷ 7 là Shibir Khan Turk-shad, người đã góp phần làm nhà Tùy sụp đổ nhanh chóng. Trong các ngôn ngữ Turk (cụ thể trong tiếng Tatar) có từ “Seber(ү)” có nghĩa là “gió cuốn tuyết” hay “bão tuyết (tuyết bị gió cuốn lên)”, như thế tên gọi Sibir rất có thể có nghĩa liên quan tới bão tuyết.
- “Shibir” — Từ trong tiếng Mông Cổ, có nghĩa là vùng đất đầm lầy, với những cây bạch dương mọc thành các khu rừng rậm. Người ta cho rằng, vào thời kỳ Thành Cát Tư Hãn thì người Mông Cổ dùng tên gọi này để chỉ khu vực rừng-thảo nguyên của đồng rừng taiga sát biên giới với lãnh thổ của họ.[1]
- Một diễn giải cho rằng tên gọi bắt nguồn một từ trong tiếng Nga để chỉ "phương bắc" (север, sever) được sử gia Ba Lan là Chycliczkowski đưa ra,[2] nhưng diễn giải này đã bị Anatole Baikaloff bác bỏ[3] trên nền tảng cho rằng các dân tộc cận kề như người Trung Quốc, Ả Rập hay Mông Cổ, với tên gọi của khu vực này là gần giống nhau, có thể đã không biết tiếng Nga. Ông cũng đưa ra gợi ý cho rằng tên gọi này là sự kết hợp của hai từ trong tiếng Turk cổ là "su" (nước) và "birr" (vùng đất hoang dã).
Các phiên bản gắn với một nhóm sắc tộc nào đó (người ta tin rằng chúng nói chung không ảnh hưởng tới từ nguyên, nhưng được liệt kê ở đây như là những phiên bản có thể nhất):
- Theo phiên bản của Z. Ya. Boyarshinova thì tên gọi Sibir xuất phát từ tên gọi của một nhóm sắc tộc là Sipyr, mà nguồn gốc ngôn ngữ của họ hiện vẫn còn đầy tranh cãi. Sau đó tên gọi này được áp dụng cho nhóm sắc tộc thuộc ngôn ngữ Turk, từng sinh sống dọc theo sông Irtysh trong khu vực ngày nay là Tobolsk.
- Theo phiên bản của V. Sophronov, thì tên gọi Sibir bắt nguồn từ nhóm sắc tộc gốc Turk, hiện nay được biết đến như là người Tatar Xibia, với tên họ tự gọi (Sabyr), theo ý kiến tác giả, thực tế có nghĩa là sự kiên nhẫn. Một ý kiến khác thì cho rằng nó có nghĩa là “địa phương/bản xứ” (y/ir — đàn ông, nhân dân, người; siber/y — sa khoáng, bỏ lại trên mặt đất; nguyên văn: “những người [sinh sống] tại đó phát tán”).[4]
- Một phiên bản khác cho rằng khu vực này được đặt tên theo người Tích Bá (Xibe).[5]
Sự phổ biến tên gọi “Sibir” trên những vùng lãnh thổ rộng lớn trực tiếp gắn liền với tên gọi của thủ đô của Hãn quốc Xibia của người Tatar, bị sáp nhập vào Sa quốc Moskva dưới thời Ivan Hung đế (1530-1584). Trích đoạn phỏng dịch từ biên niên sử Esipov (tiếng Nga cổ): “…tiến vào đất Sibir…người Tatar sợ hãi trước nhiều lần tiến đánh của các chiến binh Nga, chạy trốn khỏi thành lũy của mình, mà trước đó người Tatar gọi thành phố thủ đô của họ nơi cửa sông Tobol và Irtysh là Sibir, bỏ lại nó trống không. Những chiến binh Nga tới và đóng lại đó và khẳng định thành lũy này vững mạnh, hiện nay gọi là thành Tobolesk Chúa Cứu thế”.
Bắt đầu từ thế kỷ 13 tên gọi Sibir bắt đầu được sử dụng không những để chỉ sắc tộc mà còn để chỉ nơi mà sắc tộc đó sinh sống. Theo ý nghĩa này thì tên gọi của khu vực lần đầu tiên được các tác giả Iran nhắc tới trong thế kỷ 13, với tên gọi “Sebur” lần đầu tiên xuất hiện trên bản đồ trong tập bản đồ Catalan năm 1375. Trong các biên niên sử Nga thế kỷ 15 thì Sibir được dùng để chỉ khu vực ở hạ lưu sông Tobol và trung lưu sông Irtysh.
Nhưng việc sử dụng từ Sibir theo ý nghĩa địa chính trị thì lại gắn liền với toàn bộ vùng đất nằm ở phía đông sông Volga. Trong bức thư gửi nữ hoàng Elizabeth I (năm 1570) Ivan Hung đế tự gọi mình là: “Vua Pskov và đại công tước xứ Smolensk, Tver, các vùng đất Chernigov, Ryazan, Polotsk, Ros… (phần này của từ bị mất) và toàn bộ vùng đất Sibir”.
Lịch sử[sửa | sửa mã nguồn]
Nhiều nhóm dân du mục có mặt ở Xibia từ rất xa xưa ví dụ Yenet, Nenet, Hung Nô, Uyghur. Hãn (Khan) vùng Xibia ở gần Tobolsk ngày nay được biết đến là nhân vật quyền lực lớn, đã từng phong tước cho Kubrat (một vị vua người Bulgaria) là Khả hãn (Khagan) vùng Avaria năm 630. Người Mông Cổ xâm chiếm nơi này vào thế kỷ 13 và cho vùng đất này quyền tự trị, gọi là Hãn quốc Xibia.
Vào thế kỷ 16, thế lực lớn mạnh của nước Nga ở phía tây bắt đầu làm suy yếu Hãn quốc Xibia. Đầu tiên, những nhóm thương nhân và người Cô-dắc xâm nhập khu vực, rồi quân đội Nga xây dựng những tiền đồn tiến xa dần về phía đông. Những thị trấn như Mangazeya, Tara, Yeniseysk và Tobolsk (trung tâm vùng Siberi) bất đầu hình thành và phát triển. Cho đến giữa thế kỷ 17, vùng kiểm soát của nước Nga đã chạm đến bờ Thái Bình Dương. Các thế kỷ tiếp theo, Xibia vẫn là vùng đất không người ở và chưa được khám phá. Chỉ có rất ít chuyến thám hiểm và những người buôn bán sống ở đây. Một nhóm người khác bị đưa đến đây sinh sống là những tù nhân đến từ phía tây nước Nga hoặc những vùng đất bị Nga cai trị, ví dụ Ba Lan.
Tuyến đường sắt xuyên Xibia xây dựng từ 1891-1903 là thay đổi to lớn cho "vùng đất đang ngủ yên" này. Tuyến đường đã nối liền Siberi với những miền phía tây nước Nga đang công nghiệp hoá nhanh chóng. Xibia có nguồn tài nguyên phong phú và dồi dào. Trong suốt thế kỷ 20, chúng được khai thác và nhiều khu dân cư công nghiệp mọc lên trong vùng.
Năm 1908, tại đây đã có một vụ nổ lớn, thường được biết đến với tên vụ nổ Tunguska
Thổ nhưỡng[sửa | sửa mã nguồn]
Với diện tích 13,1 triệu km², Xibia chiếm khoảng 77% lãnh thổ Nga. Hai vùng địa lý chủ yếu là Bình nguyên Tây Xibia và Cao nguyên trung tâm Xibia.
Bình nguyên Tây Xibia bao gồm phần lớn đất trầm tích từ Đại Tân Sinh và rất thấp, nếu mực nước biển dâng 50 m sẽ làm toàn bộ dùng đất giữa Bắc Băng Dương và Novosibirsk (thành phố ở giữa nước Nga, chếch về phía nam) ngập trong nước và băng tuyết. Rất nhiều vùng đất thấp này hình thành bởi các mảng băng tuyết, duy trì dòng chảy của sông Ob và sông Yenisei ra biển Caspi và biển Aral. Vùng này chủ yếu là đầm lầy, những vùng có đất cứng là đất mùn và ở phía bắc là vùng đất lạnh quanh năm không có cây. Ở phía nam, nơi nhiệt độ cao hơn, đồng cỏ tươi tốt là phần mở rộng của Bình nguyên Kazakh.
Cao nguyên trung tâm Xibia là nền đất ổn định đã là lục địa từ kỷ Permi. Vùng đất này rất dồi dào khoáng sản, gồm vàng, kim cương, quặng măng-gan, chì, thiếc, nikel, coban và molipden. Phần khá lớn của vùng đất này chứa nhiều đá mắc-ma của vụ phun trào núi lửa cuối kỷ Permi, vụ phun trào lớn nhất của lịch sử Trái Đất
Khí hậu Xibia khác biệt rất lớn vào các thời điểm trong năm. Ở bờ biển phía bắc, giáp Bắc Băng Dương, trên vòng cực Bắc, mùa hè rất ngắn, chỉ một tháng. Khí hậu vùng này là khí hậu lục địa cận cực, mùa đông dài, nhiệt độ trung bình trong năm là 0 độ C, tháng 01 khoảng – 15 độ C, tháng 07 là +20 độ C. Với khí hậu ổn định, mùa hè nhiều nắng và đất đai khá màu mỡ, phía nam Xibia có thể được sử dụng với mục đích nông nghiệp.
Những cơn gió ấm từ Trung Á và Trung Đông thổi đến nam Xibia, làm vùng tây Xibia (như Omsk, Novosibirsk) ấm hơn vùng phía đông (Irkutsk, Chita) tới vài độ C. Tuy nhiên Xibia được xem là địa điểm có nhiệt độ thấp thứ nhì thế giới, chỉ kém châu Nam Cực. Với nhiệt độ kỷ lục ghi được -71 độ C, thị trấn Oymyakon là thị trấn lạnh nhất trên thế giới. Cả thành phố Yakutsk thuộc cộng hòa Sakha, là trung tâm kinh tế quan trọng ở Xibia, vào mùa đông nhiệt độ ở đây từng xuống kỉ lục tới - 64 độ C, sông Lena chảy qua thành phố này cũng bị đóng băng. Thành phố Novosibirsk vào mùa đông nhiệt độ cũng là - 51 độ C. Tuy vậy, nhiệt độ mùa hè ở một số nơi ở Xibia rất nóng và nắng nhiều, lên đến 36 - 38 độ C. Nhìn chung, các địa điểm ở Xibia đều có khí hậu thất thường, có lúc rất nóng và có lúc rất lạnh do nằm sâu trong nội địa hay trên cao nguyên, có thời điểm nhiệt độ mùa hè và mùa đông tại Xibia chênh lệch tới hơn 100 độ C. Xibia lạnh nhất vào tháng 1 và nóng nhất vào tháng 7. Sakha (đông-bắc Xibia) là vùng lạnh nhất ở đây và lưu vực sông Yana có nhiệt độ thấp nhất. Tuy vậy, nước Nga không có kế hoạch đưa người sống ở đây, do đó, khí hậu khắc nghiệt của vùng đất này chưa từng bị coi là một vấn đề nghiêm trọng. Phía nam Xibia ở gần khu vực không khí áp suất cao, nhờ đó mà vào mùa đông, gió không mạnh.
Mặc dù là khu vực lạnh, tuyết ở đây rất ít, đặc biệt là vùng phía đông. Lượng mưa ở Xibia nhìn chung là thấp, chỉ có vùng bán đảo Kamchatka có lượng mưa hơn 500 mm nhờ gió ẩm biển Okhotsk thổi vào gặp núi cao. Vùng cực nam của bán đảo chịu ảnh hưởng gió mùa nên có mưa lớn vào mùa hè.
Xibia là vùng rất giàu tài nguyên khoáng sản, bao gồm gần như tất cả các loại kim loại có giá trị. Một số mỏ ở đây có trữ lượng vào hàng lớn nhất thế giới như nikel, vàng, chì, molypden, kim cương, bạc, và thiếc. Bên cạnh đó là nguồn dầu mỏ và khí tự nhiên khổng lồ. Phần lớn những tài nguyên này phân bổ ở vùng xa xôi, lạnh lẽo, điều kiện sinh sống và đi lại khắc nghiệt.
Xibia là nơi cư ngụ của nhiều động vật quý hiếm như hổ Siberia, gấu nâu, tuần lộc, gấu Bắc Cực, hải tượng, cá voi xanh,... Ngoài ra, ở đây có hồ Baikan, là hồ nước ngọt lâu đời nhất thế giới.
Kinh tế[sửa | sửa mã nguồn]
Nông nghiệp bị hạn chế nhiều bởi mùa hè ngắn ngủi. Song, phía tây nam với khí hậu ôn hòa và đất đen màu mỡ, có các cây lương thực như lúa mì, lúa mạch, lúa mạch đen và khoai tây cùng đồng cỏ cho cừu và gia súc. Ở những nơi đất cằn cỗi và mùa hè ngắn ngủi, thức ăn có được từ chăn thả tuần lộc – một hình thức kiếm ăn được người dân ở đây duy trì từ hơn 10 nghìn năm trước. Xibia có những khu rừng rộng nhất trên thế giới, gỗ mang lại nguồn thu quan trọng. Biển Okhotsk là một trong những biển nhiều cá nhất thế giới nhờ luồng nước lạnh và thủy triều trải rộng. Xibia cung cấp khoảng 10% lượng cá đánh bắt toàn cầu, sản lượng có giảm sút từ khi Liên Xô sụp đổ.
Công nghiệp của vùng đã từng được chú trọng phát triển mạnh mẽ trong Thế chiến thứ hai. Những nhà máy quy mô lớn được xây dựng ở phía tây Xibia và một số ở quanh hồ Baikal, tuy vậy bước phát triển đã dừng lại kể từ khi không còn nhà nước Xô viết.
Dân cư[sửa | sửa mã nguồn]
Dù diện tích rộng lớn, dân số ở Xibia chỉ chừng 40 triệu người. Mật độ dân cư ở vùng đất này rất thấp 3 người/km², chủ yếu là người Nga và các sắc dân gốc Xlavơ, họ bắt đầu đến ở đây từ 400 năm trước. Phần lớn cư dân sống ở phía nam, dọc theo tuyến đường sắt xuyên Xibia. Các dân tộc có nguồn gốc Mông Cổ và Đột Quyết như Buryat, Tuva và Yakut đã sống ở đây từ rất lâu. Các nhóm người thiểu số khác là Ket, Evenk, Chukchi, Koryak và Yukaghir.
Khoảng 70% dân số là ở các thành phố. Phần lớn thị dân sống trong các căn hộ. Ở ngoài đô thị, người dân ở trong những nhà gỗ, lớn và giản dị. Novosibirsk là thành phố đông dân nhất của Xibia (thứ ba ở Nga sau Moskva và Sankt-Peterburg) với 1,5 triệu người. Tobolsk, Tomsk, Irkutsk, Yakutsk và Omsk là các trung tâm cổ kính hơn. Những khu vực nằm gần Bắc Cực như thị trấn Oymyakon do nằm ở vĩ độ cao, khí hậu rất lạnh nên dân số thưa thớt hơn.
Tuy nhiên, kể từ năm 2012, khi Tổng thống Nga Putin thành lập Bộ phát triển Viễn Đông Nga và khuyến khích sinh sản, tỉ lệ sinh ở Xibia đã tăng đáng kể. Theo nhiều chuyên gia, đến năm 2015, số dân ở Xibia sẽ tăng từ 30%-35%, và đến năm 2020 có thể chạm ngưỡng 45%.
Phân chia đơn vị hành chính[sửa | sửa mã nguồn]
- Altai Krai, trung tâm hành chính - Barnaul
- Cộng hòa Altai, thủ đô - Gorno-Altaysk
- Cộng hòa Buryat, thủ đô - Ulan-Ude
- Vùng Zabaykalsky, trung tâm hành chính - Chita
- Tỉnh Irkutsk, trung tâm hành chính - Irkutsk
- Cộng hòa Khakassia, thủ đô - Abakan
- Tỉnh Kemerovo, trung tâm hành chính - Kemerovo
- Vùng Kamchatka, trung tâm hành chính - Petropavlovsk-Kamchatsky
- Vùng Krasnoyarsk, trung tâm hành chính - Krasnoyarsk
- Tỉnh Novosibirsk, trung tâm hành chính - Novosibirsk
- Tỉnh Omsk, trung tâm hành chính - Omsk
- Cộng hòa Sakha, thủ đô - Yakutsk
- Tỉnh Tomsk, trung tâm hành chính - Tomsk
- Cộng hòa Tuva, thủ đô - Kyzyl
Các thành phố lớn bao gồm:
Xem thêm[sửa | sửa mã nguồn]
Tham khảo[sửa | sửa mã nguồn]
- ^ Сибирк — website về Xibia
- ^ Czaplicka, M.C. (1915). Aboriginal Siberia.
- ^ Baikaloff, Anatole (12-1950). “Notes on the origin of the name "Siberia"”. Slavonic and East European Review 29 (72): 288.
- ^ В.Софронов Тобольский хронограф, ч.1, Новосибирск, 1993
- ^ Crossley, Pamela Kyle (2002). The Manchus. Peoples of Asia 14 (ấn bản 3). Wiley-Blackwell. tr. 213. ISBN 0-631-23591-4. Truy cập ngày 28 tháng 12 năm 2013.

markdown:
# Xibia
[Siberia](/w/index.php?title=Siberia&redirect=no))
|Bài viết này cần thêm
|
|Xibia|
|
|![]()
[Nga](/wiki/Nga) 2(5,100,000 mi 2) [Tọa độ](/wiki/H%E1%BB%87_t%E1%BB%8Da_%C4%91%E1%BB%99_%C4%91%E1%BB%8Ba_l%C3%BD): [60°0′B 105°0′Đ / 60°B 105°Đ](//tools.wmflabs.org/geohack/geohack.php?language=vi&pagename=Xibia¶ms=60_0_N_105_0_E_) **Xibia** ( [tiếng Nga](/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Nga): Сиби́рь, [chuyển tự tiếng Nga sang ký tự Latinh](/wiki/Chuy%E1%BB%83n_t%E1%BB%B1_ti%E1%BA%BFng_Nga_sang_k%C3%BD_t%E1%BB%B1_Latinh): Sibir) hay *, Siberi* *(phiên âm Hán Việt:* **Siberia** **Tây Bá Lợi Á**) là vùng đất rộng lớn gần như nằm trọn trong nước [Nga](/wiki/Nga), chiếm gần toàn bộ phần Bắc Á và bao gồm phần lớn [thảo nguyên](/wiki/%C4%90%E1%BB%93ng_c%E1%BB%8F)Á-Âu. Vùng đất này bắt đầu từ phía đông [dãy núi Uran](/wiki/D%C3%A3y_n%C3%BAi_Ural)trải dài đến [Thái Bình Dương](/wiki/Th%C3%A1i_B%C3%ACnh_D%C6%B0%C6%A1ng); phía bắc là [Bắc Băng Dương](/wiki/B%E1%BA%AFc_B%C4%83ng_D%C6%B0%C6%A1ng)xuống phía nam là các ngọn đồi miền bắc [Kazakhstan](/wiki/Kazakhstan)và có biên giới với [Mông Cổ](/wiki/M%C3%B4ng_C%E1%BB%95)và [Trung Quốc](/wiki/Trung_Qu%E1%BB%91c). Trừ phần tây-nam không nằm trong lãnh thổ [Nga](/wiki/Nga), các vùng khác nhau của Xibia chiếm tới 77% diện tích nước này, trong khi đó chỉ chiếm có 22% dân số toàn Nga.
## Mục lục
## Tên gọi[
[sửa](/w/index.php?title=Xibia&veaction=edit&vesection=1) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Xibia&action=edit§ion=1)]
Tồn tại vài phiên bản về nguồn gốc của từ "Xibia", và cho tới nay người ta vẫn chưa thể chắc chắn phiên bản nào là gần với sự thật nhất.
Các phiên bản, gắn với nguồn gốc của một ngôn ngữ nào đó trong nhóm ngôn ngữ Altai/tiếng Nga:
- "Siber/Chiber" — Một từ tiếng Turk cổ (tiếng Bashkir/Tatar), có nghĩa là “đẹp” hay “sặc sỡ”. Chẳng hạn, hồ
[Chebakul](/w/index.php?title=Chebarkul_(h%E1%BB%93)&action=edit&redlink=1)dịch từ tiếng Tatar có nghĩa là “hồ đẹp”. Trong ngôn ngữ Turk cổ đại từng phổ biến tên gọi Shibir, chẳng hạn trong tên gọi của vị khả hãn (khagan, khắc hàn, khả hàn) người Turk nổi tiếng trong thế kỷ 7 là [Shibir Khan Turk-shad](/w/index.php?title=Shibir_Khan&action=edit&redlink=1), người đã góp phần làm [nhà Tùy](/wiki/Nh%C3%A0_T%C3%B9y)sụp đổ nhanh chóng. Trong các ngôn ngữ Turk (cụ thể trong tiếng Tatar) có từ “Seber(ү)” có nghĩa là “gió cuốn tuyết” hay “bão tuyết (tuyết bị gió cuốn lên)”, như thế tên gọi Sibir rất có thể có nghĩa liên quan tới [bão tuyết](/wiki/B%C3%A3o_tuy%E1%BA%BFt).
- “Shibir” — Từ trong tiếng Mông Cổ, có nghĩa là vùng đất đầm lầy, với những cây
[bạch dương](/wiki/Chi_B%E1%BA%A1ch_d%C6%B0%C6%A1ng)mọc thành các khu rừng rậm. Người ta cho rằng, vào thời kỳ [Thành Cát Tư Hãn](/wiki/Th%C3%A0nh_C%C3%A1t_T%C6%B0_H%C3%A3n)thì người Mông Cổ dùng tên gọi này để chỉ khu vực rừng-thảo nguyên của đồng rừng [taiga](/wiki/Taiga)sát biên giới với lãnh thổ của họ. [[1]](#cite_note-sibirk-1)
- Một diễn giải cho rằng tên gọi bắt nguồn một từ trong tiếng Nga để chỉ "phương bắc" (север, sever) được sử gia Ba Lan là Chycliczkowski đưa ra,
nhưng diễn giải này đã bị Anatole Baikaloff bác bỏ [[2]](#cite_note-2) trên nền tảng cho rằng các dân tộc cận kề như người Trung Quốc, Ả Rập hay Mông Cổ, với tên gọi của khu vực này là gần giống nhau, có thể đã không biết tiếng Nga. Ông cũng đưa ra gợi ý cho rằng tên gọi này là sự kết hợp của hai từ trong tiếng Turk cổ là "su" (nước) và "birr" (vùng đất hoang dã). [[3]](#cite_note-3)
Các phiên bản gắn với một nhóm sắc tộc nào đó (người ta tin rằng chúng nói chung không ảnh hưởng tới từ nguyên, nhưng được liệt kê ở đây như là những phiên bản có thể nhất):
- Theo phiên bản của
[Z. Ya. Boyarshinova](/w/index.php?title=Zoya_Yakovlevna_Boyarshinova&action=edit&redlink=1)thì tên gọi Sibir xuất phát từ tên gọi của một nhóm sắc tộc là [Sipyr](/w/index.php?title=Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Savir&action=edit&redlink=1), mà nguồn gốc ngôn ngữ của họ hiện vẫn còn đầy tranh cãi. Sau đó tên gọi này được áp dụng cho nhóm sắc tộc thuộc ngôn ngữ Turk, từng sinh sống dọc theo sông [Irtysh](/wiki/Irtysh)trong khu vực ngày nay là [Tobolsk](/wiki/Tobolsk).
- Theo phiên bản của
[V. Sophronov](/w/index.php?title=Vyacheslav_Yuryevich_Sophronov&action=edit&redlink=1), thì tên gọi Sibir bắt nguồn từ nhóm sắc tộc gốc Turk, hiện nay được biết đến như là [người Tatar Xibia](/w/index.php?title=Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Tatar_Xibia&action=edit&redlink=1), với tên họ tự gọi (Sabyr), theo ý kiến tác giả, thực tế có nghĩa là sự kiên nhẫn. Một ý kiến khác thì cho rằng nó có nghĩa là “địa phương/bản xứ” (y/ir — đàn ông, nhân dân, người; siber/y — sa khoáng, bỏ lại trên mặt đất; nguyên văn: “những người [sinh sống] tại đó phát tán”). [[4]](#cite_note-vsofronov.narod-4)
- Một phiên bản khác cho rằng khu vực này được đặt tên theo
[người Tích Bá](/wiki/Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_T%C3%ADch_B%C3%A1)(Xibe). [[5]](#cite_note-manchus213-5)
Sự phổ biến tên gọi “Sibir” trên những vùng lãnh thổ rộng lớn trực tiếp gắn liền với tên gọi của thủ đô của
[Hãn quốc Xibia](/wiki/H%C3%A3n_qu%E1%BB%91c_Xibia) của người Tatar, bị sáp nhập vào Sa quốc Moskva dưới thời [Ivan Hung đế](/wiki/Ivan_IV_c%E1%BB%A7a_Nga) (1530-1584). Trích đoạn phỏng dịch từ biên niên sử Esipov (tiếng Nga cổ): “…tiến vào đất Sibir…người Tatar sợ hãi trước nhiều lần tiến đánh của các chiến binh Nga, chạy trốn khỏi thành lũy của mình, mà trước đó người Tatar gọi thành phố thủ đô của họ nơi cửa sông Tobol và Irtysh là Sibir, bỏ lại nó trống không. Những chiến binh Nga tới và đóng lại đó và khẳng định thành lũy này vững mạnh, hiện nay gọi là thành [Tobolesk Chúa Cứu thế](/wiki/Tobolsk)”.
Bắt đầu từ
[thế kỷ 13](/wiki/Th%E1%BA%BF_k%E1%BB%B7_13) tên gọi Sibir bắt đầu được sử dụng không những để chỉ sắc tộc mà còn để chỉ nơi mà sắc tộc đó sinh sống. Theo ý nghĩa này thì tên gọi của khu vực lần đầu tiên được các tác giả Iran nhắc tới trong thế kỷ 13, với tên gọi “Sebur” lần đầu tiên xuất hiện trên bản đồ trong [tập bản đồ Catalan](/w/index.php?title=T%E1%BA%ADp_b%E1%BA%A3n_%C4%91%E1%BB%93_Catalan&action=edit&redlink=1) năm [1375](/wiki/1375). Trong các biên niên sử Nga [thế kỷ 15](/wiki/Th%E1%BA%BF_k%E1%BB%B7_15) thì Sibir được dùng để chỉ khu vực ở hạ lưu sông [Tobol](/wiki/Tobol) và trung lưu sông Irtysh.
Nhưng việc sử dụng từ Sibir theo ý nghĩa địa chính trị thì lại gắn liền với toàn bộ vùng đất nằm ở phía đông sông
[Volga](/wiki/Volga). Trong bức thư gửi nữ hoàng [Elizabeth I](/wiki/Elizabeth_I_c%E1%BB%A7a_Anh) (năm 1570) Ivan Hung đế tự gọi mình là: “Vua Pskov và đại công tước xứ Smolensk, Tver, các vùng đất Chernigov, Ryazan, Polotsk, Ros… (phần này của từ bị mất) và toàn bộ vùng đất Sibir”.
## Lịch sử[
[sửa](/w/index.php?title=Xibia&veaction=edit&vesection=2) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Xibia&action=edit§ion=2)]
Nhiều nhóm
[dân du mục](/w/index.php?title=D%C3%A2n_du_m%E1%BB%A5c&action=edit&redlink=1) có mặt ở Xibia từ rất xa xưa ví dụ [Yenet](/w/index.php?title=Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Yenet&action=edit&redlink=1), [Nenet](/w/index.php?title=Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Nenet&action=edit&redlink=1), [Hung Nô](/wiki/Hung_N%C3%B4), [Uyghur](/wiki/Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Uyghur). [Hãn](/wiki/H%C3%A3n) (Khan) vùng Xibia ở gần Tobolsk ngày nay được biết đến là nhân vật quyền lực lớn, đã từng phong tước cho Kubrat (một vị vua người Bulgaria) là Khả hãn (Khagan) vùng Avaria năm 630. Người [Mông Cổ](/wiki/M%C3%B4ng_C%E1%BB%95) xâm chiếm nơi này vào thế kỷ 13 và cho vùng đất này quyền tự trị, gọi là [Hãn quốc Xibia](/wiki/H%C3%A3n_qu%E1%BB%91c_Sibir).
Vào thế kỷ 16, thế lực lớn mạnh của nước
[Nga](/wiki/Nga) ở phía tây bắt đầu làm suy yếu Hãn quốc Xibia. Đầu tiên, những nhóm thương nhân và người [Cô-dắc](/wiki/Cozak) xâm nhập khu vực, rồi quân đội [Nga](/wiki/Nga) xây dựng những tiền đồn tiến xa dần về phía đông. Những thị trấn như Mangazeya, Tara, Yeniseysk và [Tobolsk](/wiki/Tobolsk) (trung tâm vùng Siberi) bất đầu hình thành và phát triển. Cho đến giữa thế kỷ 17, vùng kiểm soát của nước [Nga](/wiki/Nga) đã chạm đến bờ [Thái Bình Dương](/wiki/Th%C3%A1i_B%C3%ACnh_D%C6%B0%C6%A1ng). Các thế kỷ tiếp theo, Xibia vẫn là vùng đất không người ở và chưa được khám phá. Chỉ có rất ít chuyến [thám hiểm](/wiki/Th%C3%A1m_hi%E1%BB%83m) và những người buôn bán sống ở đây. Một nhóm người khác bị đưa đến đây sinh sống là những [tù nhân](/wiki/T%C3%B9_nh%C3%A2n) đến từ phía tây nước [Nga](/wiki/Nga) hoặc những vùng đất bị Nga cai trị, ví dụ [Ba Lan](/wiki/Ba_Lan).
Tuyến
[đường sắt xuyên Xibia](/wiki/%C4%90%C6%B0%E1%BB%9Dng_s%E1%BA%AFt_xuy%C3%AAn_Siberi) xây dựng từ 1891-1903 là thay đổi to lớn cho "vùng đất đang ngủ yên" này. Tuyến đường đã nối liền Siberi với những miền phía tây nước [Nga](/wiki/Nga) đang [công nghiệp hoá](/wiki/C%C3%B4ng_nghi%E1%BB%87p_h%C3%B3a) nhanh chóng. Xibia có nguồn [tài nguyên](/wiki/T%C3%A0i_nguy%C3%AAn) phong phú và dồi dào. Trong suốt thế kỷ 20, chúng được khai thác và nhiều khu dân cư [công nghiệp](/wiki/C%C3%B4ng_nghi%E1%BB%87p) mọc lên trong vùng.
Năm 1908, tại đây đã có một vụ nổ lớn, thường được biết đến với tên
[vụ nổ Tunguska](/wiki/S%E1%BB%B1_ki%E1%BB%87n_Tunguska)
## Thổ nhưỡng[
[sửa](/w/index.php?title=Xibia&veaction=edit&vesection=3) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Xibia&action=edit§ion=3)]
Với diện tích 13,1 triệu km², Xibia chiếm khoảng 77% lãnh thổ Nga. Hai vùng địa lý chủ yếu là
[Bình nguyên Tây Xibia](/w/index.php?title=B%C3%ACnh_nguy%C3%AAn_T%C3%A2y_Xibia&action=edit&redlink=1) và [Cao nguyên trung tâm Xibia](/w/index.php?title=Cao_nguy%C3%AAn_trung_t%C3%A2m_Xibia&action=edit&redlink=1).
Bình nguyên Tây Xibia bao gồm phần lớn đất trầm tích từ
[Đại Tân Sinh](/wiki/%C4%90%E1%BA%A1i_T%C3%A2n_sinh) và rất thấp, nếu mực nước biển dâng 50 m sẽ làm toàn bộ dùng đất giữa [Bắc Băng Dương](/wiki/B%E1%BA%AFc_B%C4%83ng_D%C6%B0%C6%A1ng) và [Novosibirsk](/wiki/Novosibirsk) (thành phố ở giữa nước Nga, chếch về phía nam) ngập trong nước và băng tuyết. Rất nhiều vùng đất thấp này hình thành bởi các mảng băng tuyết, duy trì dòng chảy của [sông Ob](/wiki/S%C3%B4ng_Obi) và [sông Yenisei](/wiki/Enisei) ra [biển Caspi](/wiki/Bi%E1%BB%83n_Caspi) và [biển Aral](/wiki/Bi%E1%BB%83n_Aral). Vùng này chủ yếu là đầm lầy, những vùng có đất cứng là đất mùn và ở phía bắc là vùng đất lạnh quanh năm không có cây. Ở phía nam, nơi nhiệt độ cao hơn, đồng cỏ tươi tốt là phần mở rộng của Bình nguyên Kazakh.
Cao nguyên trung tâm Xibia là nền đất ổn định đã là lục địa từ
[kỷ Permi](/wiki/K%E1%BB%B7_Permi). Vùng đất này rất dồi dào [khoáng sản](/wiki/Kho%C3%A1ng_s%E1%BA%A3n), gồm [vàng](/wiki/V%C3%A0ng), [kim cương](/wiki/Kim_c%C6%B0%C6%A1ng), quặng măng-gan, [chì](/wiki/Ch%C3%AC), [thiếc](/wiki/Thi%E1%BA%BFc), [nikel](/wiki/Niken), [coban](/wiki/Coban) và molipden. Phần khá lớn của vùng đất này chứa nhiều đá mắc-ma của vụ phun trào núi lửa cuối [kỷ Permi](/wiki/K%E1%BB%B7_Permi), vụ phun trào lớn nhất của lịch sử [Trái Đất](/wiki/Tr%C3%A1i_%C4%90%E1%BA%A5t)
Khí hậu Xibia khác biệt rất lớn vào các thời điểm trong năm. Ở bờ biển phía bắc, giáp
[Bắc Băng Dương](/wiki/B%E1%BA%AFc_B%C4%83ng_D%C6%B0%C6%A1ng), trên [vòng cực Bắc](/w/index.php?title=V%C3%B2ng_c%E1%BB%B1c_B%E1%BA%AFc&action=edit&redlink=1), mùa hè rất ngắn, chỉ một tháng. Khí hậu vùng này là [khí hậu lục địa cận cực](/w/index.php?title=Kh%C3%AD_h%E1%BA%ADu_l%E1%BB%A5c_%C4%91%E1%BB%8Ba_c%E1%BA%ADn_c%E1%BB%B1c&action=edit&redlink=1), mùa đông dài, nhiệt độ trung bình trong năm là 0 độ C, tháng 01 khoảng – 15 độ C, tháng 07 là +20 độ C. Với khí hậu ổn định, mùa hè nhiều nắng và đất đai khá màu mỡ, phía nam Xibia có thể được sử dụng với mục đích [nông nghiệp](/wiki/N%C3%B4ng_nghi%E1%BB%87p).
Những cơn gió ấm từ
[Trung Á](/wiki/Trung_%C3%81) và [Trung Đông](/wiki/Trung_%C4%90%C3%B4ng) thổi đến nam Xibia, làm vùng tây Xibia (như [Omsk](/wiki/Omsk), [Novosibirsk](/wiki/Novosibirsk)) ấm hơn vùng phía đông ( [Irkutsk](/wiki/Irkutsk), [Chita](/wiki/Chita)) tới vài độ C. Tuy nhiên Xibia được xem là địa điểm có nhiệt độ thấp thứ nhì thế giới, chỉ kém [châu Nam Cực](/wiki/Ch%C3%A2u_Nam_C%E1%BB%B1c). Với [nhiệt độ](/wiki/Nhi%E1%BB%87t_%C4%91%E1%BB%99) kỷ lục ghi được -71 [độ C](/wiki/%C4%90%E1%BB%99_Celsius), thị trấn [Oymyakon](/wiki/Oymyakon) là thị trấn lạnh nhất trên thế giới. Cả thành phố [Yakutsk](/wiki/Yakutsk) thuộc [cộng hòa Sakha](/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Sakha), là trung tâm kinh tế quan trọng ở Xibia, vào mùa đông nhiệt độ ở đây từng xuống kỉ lục tới - 64 độ C, [sông Lena](/wiki/S%C3%B4ng_Lena) chảy qua thành phố này cũng bị đóng băng. Thành phố [Novosibirsk](/wiki/Novosibirsk) vào mùa đông nhiệt độ cũng là - 51 độ C. Tuy vậy, nhiệt độ mùa hè ở một số nơi ở Xibia rất nóng và nắng nhiều, lên đến 36 - 38 độ C. Nhìn chung, các địa điểm ở Xibia đều có khí hậu thất thường, có lúc rất nóng và có lúc rất lạnh do nằm sâu trong nội địa hay trên cao nguyên, có thời điểm nhiệt độ mùa hè và mùa đông tại Xibia chênh lệch tới hơn 100 độ C. Xibia lạnh nhất vào tháng 1 và nóng nhất vào tháng 7. Sakha (đông-bắc Xibia) là vùng lạnh nhất ở đây và lưu vực [sông Yana](/w/index.php?title=S%C3%B4ng_Yana&action=edit&redlink=1) có nhiệt độ thấp nhất. Tuy vậy, nước [Nga](/wiki/Nga) không có kế hoạch đưa người sống ở đây, do đó, khí hậu khắc nghiệt của vùng đất này chưa từng bị coi là một vấn đề nghiêm trọng. Phía nam Xibia ở gần khu vực không khí áp suất cao, nhờ đó mà vào mùa đông, gió không mạnh.
Mặc dù là khu vực lạnh, tuyết ở đây rất ít, đặc biệt là vùng phía đông. Lượng mưa ở Xibia nhìn chung là thấp, chỉ có vùng bán đảo
[Kamchatka](/wiki/B%C3%A1n_%C4%91%E1%BA%A3o_Kamchatka) có lượng mưa hơn 500 mm nhờ gió ẩm [biển Okhotsk](/wiki/Bi%E1%BB%83n_Okhotsk) thổi vào gặp núi cao. Vùng cực nam của bán đảo chịu ảnh hưởng gió mùa nên có mưa lớn vào mùa hè.
Xibia là vùng rất giàu tài nguyên khoáng sản, bao gồm gần như tất cả các loại
[kim loại](/wiki/Kim_lo%E1%BA%A1i) có giá trị. Một số mỏ ở đây có trữ lượng vào hàng lớn nhất thế giới như [nikel](/wiki/Niken), [vàng](/wiki/V%C3%A0ng), [chì](/wiki/Ch%C3%AC), [molypden](/wiki/Molypden), [kim cương](/wiki/Kim_c%C6%B0%C6%A1ng), [bạc](/wiki/B%E1%BA%A1c), và [thiếc](/wiki/Thi%E1%BA%BFc). Bên cạnh đó là nguồn [dầu mỏ](/wiki/D%E1%BA%A7u_m%E1%BB%8F) và [khí tự nhiên](/wiki/Kh%C3%AD_thi%C3%AAn_nhi%C3%AAn) khổng lồ. Phần lớn những [tài nguyên](/wiki/T%C3%A0i_nguy%C3%AAn) này phân bổ ở vùng xa xôi, lạnh lẽo, điều kiện sinh sống và đi lại khắc nghiệt.
Xibia là nơi cư ngụ của nhiều động vật quý hiếm như
[hổ Siberia](/wiki/H%E1%BB%95_Siberia), [gấu nâu](/wiki/G%E1%BA%A5u_n%C3%A2u), [tuần lộc](/wiki/Tu%E1%BA%A7n_l%E1%BB%99c), [gấu Bắc Cực](/wiki/G%E1%BA%A5u_B%E1%BA%AFc_C%E1%BB%B1c), [hải tượng](/wiki/H%E1%BA%A3i_t%C6%B0%E1%BB%A3ng), [cá voi xanh](/wiki/C%C3%A1_voi_xanh),... Ngoài ra, ở đây có [hồ Baikan](/wiki/H%E1%BB%93_Baikan), là hồ nước ngọt lâu đời nhất thế giới.
## Kinh tế[
[sửa](/w/index.php?title=Xibia&veaction=edit&vesection=4) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Xibia&action=edit§ion=4)] [Nông nghiệp](/wiki/N%C3%B4ng_nghi%E1%BB%87p) bị hạn chế nhiều bởi [mùa hè](/wiki/M%C3%B9a_h%E1%BA%A1) ngắn ngủi. Song, phía tây nam với khí hậu ôn hòa và đất đen màu mỡ, có các cây lương thực như [lúa mì](/wiki/L%C3%BAa_m%C3%AC), [lúa mạch](/wiki/L%C3%BAa_m%E1%BA%A1ch), [lúa mạch đen](/wiki/L%C3%BAa_m%E1%BA%A1ch_%C4%91en) và [khoai tây](/wiki/Khoai_t%C3%A2y) cùng đồng cỏ cho [cừu](/wiki/C%E1%BB%ABu_nh%C3%A0) và [gia súc](/wiki/Gia_s%C3%BAc). Ở những nơi đất cằn cỗi và [mùa hè](/wiki/M%C3%B9a_h%E1%BA%A1) ngắn ngủi, thức ăn có được từ chăn thả [tuần lộc](/wiki/Tu%E1%BA%A7n_l%E1%BB%99c) – một hình thức kiếm ăn được người dân ở đây duy trì từ hơn 10 nghìn năm trước. Xibia có những khu [rừng](/wiki/R%E1%BB%ABng) rộng nhất trên thế giới, [gỗ](/wiki/G%E1%BB%97) mang lại nguồn thu quan trọng. [Biển Okhotsk](/wiki/Bi%E1%BB%83n_Okhotsk) là một trong những biển nhiều cá nhất thế giới nhờ luồng nước lạnh và thủy triều trải rộng. Xibia cung cấp khoảng 10% lượng cá đánh bắt toàn cầu, sản lượng có giảm sút từ khi [Liên Xô](/wiki/Li%C3%AAn_X%C3%B4) sụp đổ. [Công nghiệp](/wiki/C%C3%B4ng_nghi%E1%BB%87p) của vùng đã từng được chú trọng phát triển mạnh mẽ trong [Thế chiến thứ hai](/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_th%E1%BA%BF_gi%E1%BB%9Bi_th%E1%BB%A9_hai). Những nhà máy quy mô lớn được xây dựng ở phía tây Xibia và một số ở quanh [hồ Baikal](/wiki/H%E1%BB%93_Baikal), tuy vậy bước phát triển đã dừng lại kể từ khi không còn nhà nước [Xô viết](/wiki/X%C3%B4_vi%E1%BA%BFt).
## Dân cư[
[sửa](/w/index.php?title=Xibia&veaction=edit&vesection=5) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Xibia&action=edit§ion=5)]
Dù diện tích rộng lớn, dân số ở Xibia chỉ chừng 40 triệu người. Mật độ dân cư ở vùng đất này rất thấp 3 người/km², chủ yếu là
[người Nga](/wiki/Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Nga) và các sắc dân gốc Xlavơ, họ bắt đầu đến ở đây từ 400 năm trước. Phần lớn cư dân sống ở phía nam, dọc theo [tuyến đường sắt xuyên Xibia](/wiki/%C4%90%C6%B0%E1%BB%9Dng_s%E1%BA%AFt_xuy%C3%AAn_Siberi). Các dân tộc có nguồn gốc [Mông Cổ](/wiki/M%C3%B4ng_C%E1%BB%95) và [Đột Quyết](/wiki/H%C3%A3n_qu%E1%BB%91c_%C4%90%E1%BB%99t_Quy%E1%BA%BFt) như [Buryat](/wiki/Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Buryat), [Tuva](/wiki/Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Tuva) và [Yakut](/w/index.php?title=Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Yakut&action=edit&redlink=1) đã sống ở đây từ rất lâu. Các nhóm người thiểu số khác là [Ket](/w/index.php?title=Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Ket&action=edit&redlink=1), [Evenk](/wiki/Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Evenk), [Chukchi](/w/index.php?title=Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Chukchi&action=edit&redlink=1), [Koryak](/w/index.php?title=Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Koryak&action=edit&redlink=1) và [Yukaghir](/w/index.php?title=Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Yukaghir&action=edit&redlink=1).
Khoảng 70% dân số là ở các thành phố. Phần lớn thị dân sống trong các căn hộ. Ở ngoài đô thị, người dân ở trong những nhà gỗ, lớn và giản dị.
[Novosibirsk](/wiki/Novosibirsk) là thành phố đông dân nhất của Xibia (thứ ba ở Nga sau [Moskva](/wiki/Moskva) và [Sankt-Peterburg](/wiki/Sankt-Peterburg)) với 1,5 triệu người. Tobolsk, Tomsk, Irkutsk, Yakutsk và Omsk là các trung tâm cổ kính hơn. Những khu vực nằm gần Bắc Cực như thị trấn Oymyakon do nằm ở vĩ độ cao, khí hậu rất lạnh nên dân số thưa thớt hơn.
Tuy nhiên, kể từ năm
[2012](/wiki/2012), khi [Tổng thống Nga](/wiki/T%E1%BB%95ng_th%E1%BB%91ng_Nga) [Putin](/wiki/Vladimir_Vladimirovich_Putin) thành lập [Bộ phát triển Viễn Đông](/w/index.php?title=B%E1%BB%99_ph%C3%A1t_tri%E1%BB%83n_Vi%E1%BB%85n_%C4%90%C3%B4ng&action=edit&redlink=1) Nga và khuyến khích sinh sản, tỉ lệ sinh ở Xibia đã tăng đáng kể. Theo nhiều chuyên gia, đến năm [2015](/wiki/2015), số dân ở Xibia sẽ tăng từ 30%-35%, và đến năm [2020](/wiki/2020) có thể chạm ngưỡng 45%.
## Phân chia đơn vị hành chính[
[sửa](/w/index.php?title=Xibia&veaction=edit&vesection=6) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Xibia&action=edit§ion=6)] [Altai Krai](/wiki/Altai_(v%C3%B9ng)), trung tâm hành chính - [Barnaul](/wiki/Barnaul) [Cộng hòa Altai](/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Altai), thủ đô - [Gorno-Altaysk](/wiki/Gorno-Altaysk) [Cộng hòa Buryat](/wiki/Buryatia), thủ đô - [Ulan-Ude](/wiki/Ulan-Ude) [Vùng Zabaykalsky](/wiki/Zabaykalsky_(v%C3%B9ng)), trung tâm hành chính - [Chita](/wiki/Chita,_Zabaykalsky_Krai) [Tỉnh Irkutsk](/wiki/Irkutsk_(t%E1%BB%89nh)), trung tâm hành chính - [Irkutsk](/wiki/Irkutsk) [Cộng hòa Khakassia](/wiki/Khakassia), thủ đô - [Abakan](/wiki/Abakan) [Tỉnh Kemerovo](/wiki/Kemerovo_(t%E1%BB%89nh)), trung tâm hành chính - [Kemerovo](/wiki/Kemerovo) [Vùng Kamchatka](/wiki/Kamchatka_(v%C3%B9ng)), trung tâm hành chính - [Petropavlovsk-Kamchatsky](/wiki/Petropavlovsk-Kamchatsky) [Vùng Krasnoyarsk](/wiki/Krasnoyarsk_(v%C3%B9ng)), trung tâm hành chính - [Krasnoyarsk](/wiki/Krasnoyarsk) [Tỉnh Novosibirsk](/wiki/Novosibirsk_(t%E1%BB%89nh)), trung tâm hành chính - [Novosibirsk](/wiki/Novosibirsk) [Tỉnh Omsk](/wiki/Omsk_(t%E1%BB%89nh)), trung tâm hành chính - [Omsk](/wiki/Omsk) [Cộng hòa Sakha](/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Sakha), thủ đô - [Yakutsk](/wiki/Yakutsk) [Tỉnh Tomsk](/wiki/Tomsk_(t%E1%BB%89nh)), trung tâm hành chính - [Tomsk](/wiki/Tomsk) [Cộng hòa Tuva](/wiki/Tuva), thủ đô - [Kyzyl](/wiki/Kyzyl)
Các thành phố lớn bao gồm:
## Xem thêm[
[sửa](/w/index.php?title=Xibia&veaction=edit&vesection=7) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Xibia&action=edit§ion=7)]
## Tham khảo[
[sửa](/w/index.php?title=Xibia&veaction=edit&vesection=8) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Xibia&action=edit§ion=8)] [^](#cite_ref-sibirk_1-0) [Сибирк — website về Xibia](http://www.sibirk.ru/) **Czaplicka, M.C. (1915).** [^](#cite_ref-2) *Aboriginal Siberia*. **Baikaloff, Anatole (12-1950). “Notes on the origin of the name "Siberia"”.** [^](#cite_ref-3) *Slavonic and East European Review* **29**(72): 288. [^](#cite_ref-vsofronov.narod_4-0) [В.Софронов Тобольский хронограф, ч.1, Новосибирск, 1993](http://vsofronov.narod.ru/laboratory2.html) [^](#cite_ref-manchus213_5-0) [Crossley, Pamela Kyle](/w/index.php?title=Pamela_Kyle_Crossley&action=edit&redlink=1)(2002). [. Peoples of Asia](http://books.google.com/books?id=0KHLEvqvET8C) *The Manchus* **14**(ấn bản 3). Wiley-Blackwell. tr. 213. [ISBN](/wiki/ISBN) [0-631-23591-4](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0-631-23591-4). Truy cập ngày 28 tháng 12 năm 2013.
## Liên kết ngoài[
[sửa](/w/index.php?title=Xibia&veaction=edit&vesection=9) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Xibia&action=edit§ion=9)]
|
|![]()
[Siberi](//commons.wikimedia.org/wiki/Category:Siberia?uselang=vi)
|
|![]()
[Wikivoyage](/wiki/Wikivoyage)có chỉ dẫn du lịch về

X-Cache: cp1067 miss (0), cp1065 frontend miss (0)


text:
Stercorarius parasiticus
Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
Stercorarius parasiticus là một loài chim trong họ Stercorariidae.[2]
Chú thích[sửa | sửa mã nguồn]
- ^ BirdLife International (2012). “Stercorarius parasiticus”. Sách đỏ IUCN các loài bị đe dọa. Phiên bản 2012.1. Liên minh Bảo tồn Thiên nhiên Quốc tế. Truy cập ngày 16 tháng 7 năm 2012.
- ^ Clements, J. F., T. S. Schulenberg, M. J. Iliff, B.L. Sullivan, C. L. Wood, and D. Roberson (2012). “The eBird/Clements checklist of birds of the world: Version 6.7.”. Truy cập ngày 19 tháng 12 năm 2012.
Liên kết ngoài[sửa | sửa mã nguồn]
- (Parasitic Jaeger =) Arctic Skua - Species text in The Atlas of Southern African Birds
- More Arctic skua information and photos at the Handa Island Skua Project
- RSPB A to Z of UK Birds

markdown:
*Stercorarius parasiticus*
Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
|
|Stercorarius parasiticus
|
|![]()
[Tình trạng bảo tồn](/wiki/T%C3%ACnh_tr%E1%BA%A1ng_b%E1%BA%A3o_t%E1%BB%93n) [Phân loại khoa học](/wiki/Ph%C3%A2n_lo%E1%BA%A1i_sinh_h%E1%BB%8Dc) [Giới](/wiki/Gi%E1%BB%9Bi_(sinh_h%E1%BB%8Dc))( *regnum*) [Animalia](/wiki/%C4%90%E1%BB%99ng_v%E1%BA%ADt) [Ngành](/wiki/Ng%C3%A0nh_(sinh_h%E1%BB%8Dc))( *phylum*) [Chordata](/wiki/%C4%90%E1%BB%99ng_v%E1%BA%ADt_c%C3%B3_d%C3%A2y_s%E1%BB%91ng) [Lớp](/wiki/L%E1%BB%9Bp_(sinh_h%E1%BB%8Dc))( *class*) [Aves](/wiki/Chim) [Bộ](/wiki/B%E1%BB%99_(sinh_h%E1%BB%8Dc))( *ordo*) [Charadriiformes](/wiki/B%E1%BB%99_Choi_choi) [Họ](/wiki/H%E1%BB%8D_(sinh_h%E1%BB%8Dc))( *familia*) [Stercorariidae](/wiki/Stercorarius) [Chi](/wiki/Chi_(sinh_h%E1%BB%8Dc))( *genus*) [Stercorarius](/wiki/Stercorarius) [Loài](/wiki/Lo%C3%A0i)( *species*) **S. parasiticus** [Danh pháp hai phần](/wiki/Danh_ph%C3%A1p_hai_ph%E1%BA%A7n) *Stercorarius parasiticus* [Linnaeus](/wiki/Carl_von_Linn%C3%A9), 1758 * là một loài Stercorarius parasiticus* [chim](/wiki/Chim)trong họ [Stercorariidae](/wiki/Stercorarius). [[2]](#cite_note-2)
## Chú thích[
[sửa](/w/index.php?title=Stercorarius_parasiticus&veaction=edit&vesection=1) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Stercorarius_parasiticus&action=edit§ion=1)] [^](#cite_ref-1) [BirdLife International](/wiki/BirdLife_International)(2012). [“](http://www.iucnredlist.org/apps/redlist/details/106003201). *Stercorarius parasiticus*” *.* [Sách đỏ IUCN các loài bị đe dọa.](/wiki/S%C3%A1ch_%C4%91%E1%BB%8F_IUCN)Phiên bản 2012.1 [Liên minh Bảo tồn Thiên nhiên Quốc tế](/wiki/Li%C3%AAn_minh_B%E1%BA%A3o_t%E1%BB%93n_Thi%C3%AAn_nhi%C3%AAn_Qu%E1%BB%91c_t%E1%BA%BF). Truy cập ngày 16 tháng 7 năm 2012. **Clements, J. F., T. S. Schulenberg, M. J. Iliff, B.L. Sullivan, C. L. Wood, and D. Roberson (2012).** [^](#cite_ref-2) [“The eBird/Clements checklist of birds of the world: Version 6.7.”](http://www.birds.cornell.edu/clementschecklist/downloadable-clements-checklist). Truy cập ngày 19 tháng 12 năm 2012.
## Liên kết ngoài[
[sửa](/w/index.php?title=Stercorarius_parasiticus&veaction=edit&vesection=2) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Stercorarius_parasiticus&action=edit§ion=2)]
- (Parasitic Jaeger =) Arctic Skua -
[Species text in The Atlas of Southern African Birds](http://sabap2.adu.org.za/docs/sabap1/307.pdf) [More Arctic skua information and photos](http://www.handaskuas.org/)at the Handa Island Skua Project [RSPB A to Z of UK Birds](http://www.rspb.org.uk/birds/guide/a/arcticskua/index.asp)
|
|![]()
[Stercorarius parasiticus](//commons.wikimedia.org/wiki/Category:Stercorarius_parasiticus?uselang=vi)
|
|![]()
**có thông tin sinh học về** [Wikispecies](/wiki/Wikispecies)