text:
Greenland
Greenland (tiếng Greenland: Kalaallit Nunaat, nghĩa "vùng đất của con người"; tiếng Đan Mạch: Grønland, nghĩa "Vùng đất xanh") là một quốc gia tự trị thuộc Vương quốc Đan Mạch. Dù về địa lý và dân tộc đây là một đảo quốc Bắc cực liên kết với lục địa Bắc Mỹ, nhưng về lịch sử Greenland có quan hệ mật thiết với châu Âu. Đại Tây Dương bao quanh Greenland ở phía đông nam; Biển Greenland ở phía đông; Bắc Băng Dương ở phía bắc; và Vịnh Baffin ở phía tây. Nước nằm gần vùng này nhất là Iceland, ở phía đông Greenland trong Đại Tây Dương và Canada ở phía tây bên kia Vịnh Baffin. Greenland là hòn đảo lớn nhất thế giới. Đây cũng là nơi có vườn quốc gia lớn nhất thế giới.
Khoảng 81% diện tích bề mặt Greenland bị băng bao phủ, được gọi là mũi băng Greenland, trọng lượng của băng đã nén vùng đất trung tâm lục địa hình thành nên một lòng chảo nằm thấp hơn 300 m [1.000 ft] dưới mực nước biển. Hầu như tất cả người dân Greenland đều sống dọc theo các vịnh hẹp (fjords) ở phía tây nam đảo chính, nơi có khí hậu ôn hoà hơn. Đa phần người dân Greenland là hậu duệ của cả người Kalaallit (Inuit) và Scandinavia và sử dụng tiếng Greenland (hay Kalaallisut) làm ngôn ngữ chính. Tiếng Greenland được hơn 50.000 người sử dụng, lớn hơn toàn bộ nhóm ngôn ngữ Eskimo-Aleut cộng lại. Một cộng đồng thiểu số Đan Mạch di cư tới đây nói tiếng Đan Mạch. Cả hai đều là ngôn ngữ chính thức, trong khi đó phương ngữ Greenland phía tây là hình thức chính thức của tiếng Greenland.
Hiện đang có cuộc tranh cãi ngoại giao về chủ quyền giữa Canada và Greenland (được đại diện trên trường quốc tế bởi Đan Mạch) về hòn đảo nhỏ Hans.
Greenland trở thành thuộc địa của Vương quốc Na Uy (Norgesveldet) từ năm 1261. Tuy nhiên, từ sau năm 1397, khi có Liên minh Kalmar, thì quyền kiểm soát Greenland trên thực tế dần dần rơi vào tay Vương quốc Đan Mạch và tới năm 1814 khi có Hòa ước Kiel thì Greenland hoàn toàn trở thành thuộc địa của Đan Mạch.
Tới ngày 5 tháng 6 năm 1953, khi Đan Mạch tu chính Luật căn bản (cũng gọi là Luật hiến pháp) thì Greenland được sát nhập thành một amt (tương đương tỉnh hạt) của Đan Mạch. Sau cuộc trưng cầu ý dân năm 1978, Greenland được Quốc hội Đan Mạch (Folketing) biểu quyết Luật số 577 vào ngày 29 tháng 11 năm 1978 trao cho quyền tự trị. Luật bắt đầu có hiệu lực từ ngày 1 tháng 5 năm 1979. Nữ hoàng Đan Mạch, Margrethe II, vẫn là quốc trưởng của Greenland. Các cử tri Greenland đã lựa chọn tách khỏi Cộng đồng kinh tế Châu Âu ngay sau khi được trao quyền tự trị.
Sau gần 300 năm dưới sự cai trị của Đan Mạch,Greenland đã tiến 1 bước dài trong việc độc lập với Đan Mạch. Cuộc trưng cầu dân ý năm 2008 nhằm đề nghị nhiều quyền hạn hơn từ phía Copenhagen đã được công nhận và có hiệu lực từ ngày 21 tháng 6 năm 2009. Đan Mạch vẫn giữ lại quyền kiểm soát tài chính, đối ngoại, quốc phòng nhưng sẽ giảm dần trợ cấp hàng năm và từ bỏ quyền kiểm soát tài nguyên thiên nhiên trên đảo. Người Greenland - hầu hết là người bản địa Inuit - sẽ được đối xử như người riêng biệt theo luật quốc tế.[1]
Mục lục
Từ nguyên[sửa | sửa mã nguồn]
Cái tên "Greenland" do những người Scandinavia định cư đặt. Truyện dân gian Bắc Âu có kể rằng Erik Đỏ bị trục xuất khỏi Iceland vì tội giết người. Ông cùng với đại gia đình và những người nô lệ, lên tàu đi tìm vùng đất được đồn đại là ở hướng tây bắc. Sau khi đã tới nơi, ông đặt tên cho vùng đất này là Grønland ("Greenland"), có lẽ để thu hút thêm những người khác tới định cư ở đây. Greenland cũng được gọi là Gruntland ("Ground-land") trên những bản đồ thời trước. Việc "Green" có phải là sự phiên âm sai của "Grunt" ("Ground"), chỉ những vịnh cạn, hay ngược lại vẫn là điều chưa sáng tỏ. Tuy nhiên, cũng cần nhớ rằng phần phía nam của Greenland (nơi không bị băng bao phủ) thật sự rất xanh, ít nhất trong mùa hè.
Lịch sử[sửa | sửa mã nguồn]
Dân cư nguyên thủy của Greenland xuất xứ từ vùng Trung Á, nơi các bộ tộc Eskimo tức người Inuit di chuyển bằng đường bộ qua eo biển Bering, qua Alaska rồi đi tiếp tới các đảo ở phía bắc Canada. Từ đó họ đã đi bộ qua eo biển hẹp tới vùng Thule khoảng năm 2.500 trước Công nguyên (vùng mà nhà thám hiểm Hy lạp Pytheas đặt tên cho một hòn đảo mà ông ta đã đặt chân lên khoảng năm 330-320 TCN, không biết đích xác nơi nào, dường như là Iceland hay quần đảo Faroe hay Greenland hay Hålogaland (miền bắc Na Uy). Những người nhập cư đầu tiên này được xem là thuộc nền văn hóa Independence I, theo tên địa điểm mà các di tích khảo cổ đã được tìm thấy.
Tới khoảng năm 1.600 TCN, có một đợt dân nhập cư tới cư ngụ ở dọc theo bờ biển phía tây, thuộc nền văn hóa Saqqaq. Họ sống tại đây trong khoảng 1.000 năm, sau đó dường như họ không chịu nổi sự biến đổi khí hậu nữa.
Sau đó tới nhóm người thuộc nền văn hoá Dorset (văn hoá Paleo-Eskimo) ở thời tiền sử nhập cư vào khu bờ biển phía đông và phía tây, và nền văn hoá này đã biến mất vào khoảng năm 200. Ngày nay còn nhiều di tích khảo cổ tại các nhà bảo tàng địa phương ở Greenland. Từ đó về sau, dường như không hề có người sinh sống trên hòn đảo này trong 8 thế kỷ.
Những nông dân Iceland dưới sự lãnh đạo của Erik Đỏ (Eirik Raude) tới Greenland vào khoảng năm 982. Họ đã lập ra ba khu định cư ở Brattahlid gần mũi cực tây nam hòn đảo, và chính họ đã đặt tên cho đảo là Grønland (Greenland). những nơi này đã phát triển nhanh chóng trong vài thế kỷ sau đó, và đã biến mất sau hơn 450 năm có người sinh sống.
Đợt dân nhập cư cuối cùng xảy ra khoảng năm 1.200 và những di dân này là tổ tiên của dân cư Greenland hiện nay.
Thời ấy, các vịnh hẹp (fjords) ở phần phía nam hòn đảo có hệ động thực vật phát triển và khí hậu ấm hơn, có lẽ vì thế nó được gọi là Giai đoạn ấm Trung Cổ. Các cộng đồng xa xôi đó đã phát triển, và sinh sống bằng việc đồng áng, săn bắn cũng như buôn bán với mẫu quốc. Dường như những người tới định cư sống khá hoà thuận với người Inuit, họ đã di cư về phía nam từ các đảo Bắc Cực của Bắc Mỹ từ khoảng năm 1200. Năm 1261, Greenland trở thành thuộc địa của Vương quốc Na Uy. Tới lượt mình Na Uy lại tham gia vào Liên minh Kalmar năm 1397 và sau này là Liên minh Đan Mạch-Na Uy.
Sau gần năm trăm năm, những người định cư Scandinavia đã biến mất, có lẽ vì nạn đói trong thế kỷ 15 ở thời Băng hà nhỏ, khi các điều kiện khí hậu trở nên khắc nghiệt hơn, và tiếp xúc với Châu Âu bị gián đoạn. Xương cốt thời kỳ này được tìm thấy ngày nay cho thấy những bằng chứng ủng hộ điều đó. Mộ số người tin rằng những người định cư đã biến mất vì bệnh dịch hạch hay bị người Inuit tiêu diệt. Các nhà sử học đã chỉ ra rằng những tên cướp biển người Basque hay người Anh hay những kẻ buôn bán nô lệ từ Bờ biển Barbary đã góp phần vào sự biến mất của những cộng đồng tại Greenland.
Năm 1721, mục sư người Na Uy gốc Đan Mạch Hans Egede, được vua Frederik IV của Đan Mạch phái tới Greenland để tìm các cư dân Bắc Âu, nhưng không thấy, mà chỉ gặp dân Inuit, ông ta bắt đầu truyền giáo, khiến họ cải sang Kitô giáo. Hans Egede đặt nền móng cho thành phố Nuuk (nay là thủ phủ của Greenland), vừa truyền giáo vừa buôn bán nhân danh vua Đan Mạch.
Đan Mạch-Na Uy tái xác nhận tuyên bố chủ quyền của họ với thuộc địa này năm 1721. Các mối quan hệ của hòn đảo với Na Uy trở nên xấu đi sau Hòa ước Kiel năm 1814, theo đó Thuỵ Điển giành được quyền kiểm soát toàn bộ nước Na Uy trong khi Đan Mạch giữ lại toàn bộ quyền sở hữu những vùng bên ngoài (thời ấy gồm các lãnh thổ nhỏ tại Ấn Độ, Tây Phi và Tây Ấn, cũng như Quần đảo Faroe, Iceland và Greenland.
Na Uy chiếm và tuyên bố chủ quyền nhiều phần (khi ấy không có người ở) ở phía Đông Greenland còn gọi là Erik the Red's Land vào tháng 7, 1931, cho rằng đó là Vùng đất không thuộc chủ quyền của một bên nào (Terra nullius). Na Uy và Đan Mạch đã đồng ý giải quyết vấn đề tại Toà án luật pháp quốc tế năm 1933, toà xử Na Uy thua cuộc.
Trong Thế chiến thứ hai, Greenland là một trạm trung chuyển hàng không quan trọng của phe Đồng Minh, để chở hàng tiếp liệu từ Hoa Kỳ sang Anh. Các nguồn tiếp liệu từ Đan Mạch bị cắt đứt từ ngày 9 tháng 4, 1940 khi Đan Mạch bị Đức chiếm đóng, và Greenland tự quản lý các công việc của mình. Nhờ có cryolite khai thác ở mỏ Ivigtut, Greenland có khả năng chi trả cho những mặt hàng mua từ Hoa Kỳ và Canada. Trong chiến tranh hệ thống chính phủ đã thay đổi. Eske Brun là thủ hiến và người cai trị hòn đảo thông qua một điều luật năm 1925 liên quan tới việc quản lý hòn đảo khi, dưới những trường hợp đặc biệt, các vị thủ hiến không thể nắm quyền kiểm soát. Vị thủ hiến khác, Aksel Svane, được phái tới Hoa Kỳ với tư cách lãnh đạo uỷ ban cung cấp Greenland. Đơn vị tuần tra Sirius Patrol, canh gác các bờ biển phía đông bắc Greenland sử dụng các xe chó kéo, đã phát hiện và phá huỷ nhiều trạm dự báo thời tiết của Đức, khiến Đan Mạch có được một vị trí tốt hơn trong giai đoạn hỗn loạn thời hậu chiến.
Tới tận năm 1940, Greenland vẫn là một xã hội được bảo vệ và vì vậy cũng là một xã hội biệt lập. Chính phủ Đan Mạch, cai quản thuộc địa Greenland, tin rằng xã hội này sẽ phải đối mặt với sự khai thác từ thế giới bên ngoài, thậm chí là bị diệt chủng nếu được mở cửa. Dù trong Chiến tranh thế giới thứ hai, ở Greenland đã phát triển một tinh thần tự cường trong giai đoạn tự quản lý và thông tin độc lập với thế giới bên ngoài.
Tuy nhiên, năm 1946 một uỷ ban (với sự tham gia của hội đồng cấp cao nhất của Greenland) đề xuất sự kiên nhẫn và không đưa ra những sửa đổi quá triệt để với hệ thống này. Hai năm sau, bước đầu tiên nhằm tiến tới một chính phủ ở Greenland được khởi động khi một uỷ ban quan trọng được thành lập. Năm 1950 bản báo cáo (G-50) được đệ trình. Greenland muốn trở thành một xã hội hiện đại và thịnh vượng với Đan Mạch vừa là hình mẫu, vừa là nước đỡ đầu. Năm 1953 Greenland trở thành một lãnh thổ bình đẳng bên trong Cộng đồng Vương quốc Đan Mạch (Rigsfælleskab).
Năm 1979, Greenland được trao thể chế tự trị.
Sau ba thế kỷ là một phần lãnh thổ của Đan Mạch, ngày 21 tháng 6 năm 2009, Greenland chính thức tiếp quản quyền điều hành lực lượng cảnh sát và tòa án của hòn đảo cùng với việc tiếp quản này, chính quyền đảo Greenland sẽ được thu phần lớn hơn trong việc khai thác nguồn tài nguyên thiên nhiên tại đảo và được luật pháp quốc tế đối xử như một thực thể độc lập với ngôn ngữ chính thức là tiếng Kalaallisut chứ không còn là tiếng Đan Mạch.[2]
Khí hậu[sửa | sửa mã nguồn]
Greenland thuộc khu vực khí hậu Bắc cực. Nhiệt độ trung bình của tháng nóng nhất trong năm không vượt quá +10 °C. Có sự cách biệt về khí hậu giữa miền Bắc và miền Nam, và giữa các vùng bờ biển với vùng sâu trong nội địa. Biển khơi cũng tác động tới khí hậu, làm cho không khí mùa hè mát hơn, trong khi mùa đông lại ấm hơn. Bởi vậy, ở dọc bờ biển phía Nam thì mùa đông ấm hơn và mùa hè mát hơn, trong khi ở dọc bờ biển phía Bắc thì mùa hè mát và mùa đông lạnh.
Nếu so sánh nhiệt độ ở Sisimiut nằm ở bờ biển, với nhiệt độ ở Kangerlussuaq nằm trong đất liền cách bờ biển 150 km, ở cùng một vĩ độ, thì có sự chênh lệch khá lớn. Vào tháng 1 năm 2003, nhiệt độ trung bình ở Sisimiut là -7,2 °C, ở Kangerlussuaq là -12,4 °C. Vào tháng 7 năm 2003, nhiệt độ trung bình ở Sisimiut là +7,1 °C, ở Kangerlussuaq là +11,4 °C.
Lượng nước mưa và tuyết rơi cũng rất khác biệt. Ở miền Nam, lượng nước rơi hàng năm từ khoảng 800 mm tới 1.400 mm. Xa hơn về phía Bắc và sâu vào nội địa thì lượng nước rơi giảm đáng kể. Ở các vùng này, lượng nước rơi hàng năm dưới 200 mm, trong khi ở một vài nơi cá biệt như Peary Land thì lượng nước rơi không đáng kể, và khu vực đó có thể được gọi là sa mạc Bắc cực.
Độ dài của ngày cũng khác nhau trên nhiều địa phương, tùy theo mùa. Nanortalik ở miền Nam và Nuuk ở miền Trung, nằm ở phía nam của Vòng cực (polar circle), không có Ban ngày vùng cực (midnight sun) và Ban đêm vùng cực (polar night). Càng lên xa hơn về phía Bắc thì có 2 thời kỳ. Ở Ilulissat, phía bắc của Vòng Bắc Cực, có thời gian khoảng 2 tháng có Mặt trời nửa đêm, ở Upernavik có 3 tháng và ở Qaanaaq có Mặt Trời nửa đêm gần 4 tháng
Chính trị[sửa | sửa mã nguồn]
Lãnh đạo Nhà nước Greenland là Vua Đan Mạch, hiện là Nữ hoàng Margrethe II. Chính phủ của Nữ hoàng tại Đan Mạch chỉ định một Rigsombudsmand (Cao uỷ cao cấp) đại diện cho nhà vua Đan Mạch.
Greenland có nghị viện gồm 31 thành viên, được bầu với nhiệm kỳ 4 năm. Nghị viện họp mỗi năm từ 2 tới 4 kỳ. Các lãnh vực đối ngoại, quốc phòng, an ninh, tòa án, tiền tệ và nguyên liệu trong lòng đất do chính quyền Greenland giải quyết.
Ngoài ra Greenland 2 đại biểu trong Đoàn đại biểu Đan Mạch tại Hội đồng Bắc Âu.
Greenland không thuộc Liên minh Châu Âu (đã rời khỏi tổ chức tiền thân của Liên minh Châu Âu là Cộng đồng Châu Âu năm 1985), dù Đan Mạch là một thành viên của tổ chức này.
Địa lý[sửa | sửa mã nguồn]
Greenland nằm trải dài trên 24 vĩ độ, từ mũi Uummannarssuaq (tiếng Đan Mạch: Kap Farvel, tiếng Anh: Cap Farewell) cực nam ở 59°46' độ vĩ bắc (ngang Oslo) tới đảo Inuit Qeqertaat (tiếng Đan Mạch: Kaffeklubben) ở 83°40' độ vĩ bắc. Đảo có chiều dài 2.650 km và rộng khoảng 1.000 km, nằm cách Bắc cực 710 km, là lãnh thổ cực bắc của Trái Đất.
Greenland có biên giới phía nam là Đại Tây Dương, phía bắc là biển Lincoln và biển Wandels (cả 2 biển này đều nằm trong Bắc Băng Dương), phía tây là eo biển Davis và vịnh Baffin, phía tây bắc là eo biển Smith và eo biển Nares, phía đông là biển Greenland và eo biển Đan mạch, cách Iceland 240 km.
Tổng diện tích Greenland là 2.166.086 km² (836.109 dặm vuông), trong đó Phiến băng Greenland bao phủ 1.755.637 km² (677.676 dặm vuông) (81%), chỉ có 410.449 km² diện tích là không có băng bao phủ (19%). Điểm cao nhất là núi Gunnbjørn ở phía đông, cao 3.693 mét. Đường bờ biển Greenland dài 44.087 km, khoảng bằng chiều dài chu vi xích đạo Trái Đất.
Trọng lượng to lớn của phiến băng Greenland với chiều cao 3.000 mét đã nén vùng đất trung tâm, hình thành nên một lòng chảo nằm thấp hơn 300 m [1.000 feet] dưới mực nước biển,[3] đồng thời cũng ép các khối băng dư thừa ra biển thành những núi băng trôi lớn hay nhỏ. Năm 1912, tàu Titanic đã đụng phải một trong các núi băng này.
Toàn bộ thị trấn và khu định cư ở Greenland nằm dọc theo bờ biển không bị băng bao phủ, dân số tập trung ở bờ biển phía tây. Vùng phía đông bắc Greenland, gồm các khu vực Bắc Greenland và Đông Greenland, không phải là một phần của bất cứ khu vực tự trị nào, đây là nơi có vườn quốc gia lớn nhất thế giới, Vườn quốc gia đông bắc Greenland. Xem Các vùng của Greenland.
Ít nhất có bốn trạm và trại thám hiểm khoa học ở phần trung tâm bị băng bao phủ của Greenland (được thể hiện bằng màu xanh nhạt trên bản đồ bên phải) là: Eismitte, Băng Bắc, Trại Bắc GRIP, Raven Skiway. Hiện nay, có một trạm thường trú cả năm là Summit Camp, được thành lập năm 1989. Đài phát thanh Jørgen Brøndlund Fjord cho tới tận năm 1950, là trạm xa nhất về phía cực bắc trên thế giới.
Vùng xa nhất phía bắc Greenland là Peary Land, nơi đây không bị băng bao phủ bởi vì không khí quá khô để tuyết, yếu tố chủ chốt để hình thành và duy trì các phiến băng, xuất hiện. Nếu phiến băng Greenland tan chảy hoàn toàn, mực nước biển sẽ tăng thêm hơn 7 m (23 feet)[4] và Greenland có lẽ sẽ trở thành một quần đảo.
Trong khoảng 1989 và 1993, các nhà nghiên cứu khí hậu Hoa Kỳ và Châu Âu đã khoan vào đỉnh phiến băng Greenland, thu được hai lõi băng dài hai dặm (3.2 km). Phân tích các lớp và thành phần lõi băng cho thấy đã có một sự thay đổi khí hậu lớn ở Bắc Bán Cầu từ khoảng 100.000 năm trước chứng minh rằng thời tiết và khí hậu Trái Đất đã thay đổi nhanh chóng từ trạng thái có vẻ rất ổn định tới một trạng thái khác hẳn, gây ra những hậu quả trên khắp thế giới[cần dẫn nguồn]. Các băng hà Greenland cũng góp phần làm tăng mực nước biển nhanh chóng hơn so với điều chúng ta từng tin tưởng trước đây[5].
Tháng 2 năm 2006 các nhà nghiên cứu đã báo cáo rằng các băng hà ở Greenland đang tan ra với tốc độ nhanh gấp hai lần so với năm năm trước đây. Năm 2005, lượng băng tan hàng năm được ước tính khoảng 216 km³/năm (52 dặm khối mỗi năm), theo các tính toán hấp dẫn vệ tinh. Trong khoảng 1991 và 2006, việc kiểm tra thời tiết tại một địa điểm (Trại Thuỵ Sĩ) đã thấy rằng nhiệt độ trung bình mùa đông đã tăng gần 10 độ fahrenheit[cần dẫn nguồn].
Kinh tế[sửa | sửa mã nguồn]
Đầu thập niên 1990 kinh tế Greenland rơi vào cảnh nợ nần nhưng từ năm 1993 nền kinh tế đã có bước cải thiện. Chính phủ tự trị Greenland (GHRG) đã theo đuổi chính sách thuế chặt chẽ từ cuối thập niên 1980 giúp tạo ra thặng dư trong ngân sách công cộng và tỷ lệ lạm phát thấp. Từ năm 1990, Greenland đã bị thâm hụt thương mại nước ngoài sau khi đóng cửa những mỏ chì và kẽm còn hoạt động năm 1990. Greenland hiện nay phụ thuộc nhiều vào công nghiệp đánh bắt hải sản, chế biến và xuất khẩu cá, tôm các loại, chiếm tới 90% tổng giá trị xuất cảng, là ngành mang lại nguồn thu lớn nhất.
Dù đã tái khởi động các hoạt động khai thác hydrocarbon và khoáng chất nhưng cần có nhiều năm nữa hiệu quả của nó mới thật sự đạt được. Du lịch là lĩnh vực duy nhất đã phát triển gần mức tới hạn của tiềm năng và thậm chí còn bị hạn chế vì mùa ngắn và chi phí cao. Việc sản xuất và buôn bán phần lớn do các xí nghiệp quốc doanh nắm giữ như hãng Royal Greenland (chế biến hải sản), KNI (hãng mậu dịch bán sỉ và bán lẻ), hãng điện thoại Tele Greenland, Royal Artic Line, Artic Umiaq Line và 37,5% của Air Greenland. Các hãng này đóng vai trò chủ chốt trong nền kinh tế Greenland.
Khoảng một nửa số chi phí công cộng do Chính phủ Đan Mạch tài trợ mỗi năm, bằng một khoản trợ cấp cả mớ (block grant), trong đó có khoản trợ cấp của Liên minh châu Âu và khoản thu từ bán môn bài đánh bắt cá là 280 triệu krone Đan Mạch/năm. Khoản trợ cấp này của năm 2007 là 3 tỷ 202,1 triệu krone Đan Mạch. Các chi phí hàng năm của chính phủ tự trị khoảng 6 tỷ krone Đan Mạch. Đây là khoản đóng góp quan trọng vào tổng sản phẩm quốc nội. GDP trên đầu người tương đương với các nền kinh tế yếu kém ở Châu Âu.
Hành chính[sửa | sửa mã nguồn]
Greenland được chia thành 3 miền: miền Bắc, miền Đông và miền Tây. Về hành chính, Greenland chia thành 18 kommune (tương đương thị xã hay xã nông thôn). Các kommune này được tự trị ngay từ năm 1975, trước khi Greenland được tự trị, và hợp thành Hiệp hội kommune (tiếng Grenland: Kalaallit Nunaanni Kommuneqarfiit Katuffiat, viết tắt là KANUKOKA)
Các khu vực không chia thành kommune gồm có:
- Vườn quốc gia Greenland, rộng khoảng 972.000 km², bao gồm toàn bộ miền Đông Bắc
- Đảo Franklin, đảo ở giữa của 3 đảo nằm trong Kênh Kennedy, giữa Greenland và Đảo Ellesmere
- Đảo Crosier, đảo cực nam trong 3 đảo nằm trong Kênh Kennedy
- Đảo Inuit Qeqertaat (tiếng Đan Mạch: Kaffeklubben)
- Đất của Eirik Raude, nay là Đất của vua Christian X
- Căn cứ không quân Thule của Hoa kỳ ở Pituffik
- Peary Land
- Ikerasassuaq, phía đông Cap Farewell
Có khoảng 47.000 dân cư ngụ tại 18 thành phố và 9.648 người cư ngụ tại 60 thôn làng, phần lớn nằm ở bờ biển phía tây. Chỉ có khoảng 3.500 dân cư ngụ tại miền đông, trong 2 thành phố và 9 thôn làng. Việc tập trung dân số hiện nay đã khiến cho nhiều thôn nhỏ không còn người cư ngụ quanh năm (chỉ cư ngụ trong mùa hè và mùa thu v.v.)
Tiếng Anh, tiếng Đan Mạch và tiếng Greenland đều là các ngôn ngữ được người dân ở đây sử dụng.
Dân cư[sửa | sửa mã nguồn]
Phần lớn dân ở Greenland là người Inuit. Có một nhóm thiểu số là người châu Âu, khoảng 12%, phần lớn là người Đan Mạch, 90% các người này cư ngụ ở thủ phủ Nuuk và 10% ở các thành phố lớn phía tây khác. Cách đây 140 năm, có một đợt dân nhập cư từ Canada.
Trong năm 2004, tổng số dân Greenland là 56.854 người, mật độ 0,14/km² ở các vùng không bị băng bao phủ. 91% dân cư ngụ ở bờ biển phía Tây, 1,6% ở phía Bắc và 6,3% ở phía Đông. Khoảng 20% dân không sinh ra tại Greenland và 88% người có quốc tịch Greenland,họ thường ở trong các tòa nhà truyền thống đầy màu sắc sặc sỡ làm từ gỗ tiền chế chuyển từ Đan Mạch tới Nuuk và các thị trấn ở Greenland:Síimiut, Ilulisat, Nanortalk,...Qua các tuyến hàng không Air Greenland và các tàu thủy ở các bến tàu của Greenland là những phương tiện vận chuyển duy nhất giữa Greenland và Đan Mạch.
Nhiều tên họ Đức như Fleischer, Kleist, Kreutzmann v.v... xuất xứ từ các nhà truyền giáo thuộc giáo phái Moravia. Các người này thường kết hôn với các phụ nữ Inuit hoặc nhận các con nuôi là các trẻ em người Inuit mồ côi.
Giáo dục[sửa | sửa mã nguồn]
Hiện nay Greenland có 86 trường folkeskole (từ lớp 1 tới hết lớp 9) với khoảng 9.000 học sinh theo học. Có 3 trường gymnasium (từ lớp 10 tới hết lớp 12), 1 trường sư phạm và 1 đại học. Cũng có một số sinh viên theo học tại các đại học và cao đẳng ở Đan Mạch.
Ngôn ngữ chính dùng để giảng dạy là tiếng Greenland. Nội các tự trị lãnh trách nhiệm về giáo dục từ năm 1980.
Tôn giáo[sửa | sửa mã nguồn]
96,6% người Greenland theo đạo Tin Lành giáo hội Luther.[6] Từ năm 1993, Greenland có một giáo phận độc lập, do một Giám mục cai quản. Cũng có các cộng đoàn nhỏ các tôn giáo khác, như Công giáo, giáo phái Baptist, giáo phái Moravia, chứng nhân Jehova và đạo Bahai, chiếm khoảng 5% dân số.
Giao thông[sửa | sửa mã nguồn]
Hầu như không thành phố và thôn làng nào có hệ thống đường xá nối với nhau, nên phương tiện chuyên chở duy nhất là máy bay, nhất là máy bay trực thăng, và tàu thủy. Ở một số khu vực là xe do chó kéo và xe scooter đi trên tuyết (tiếng Anh: snowmobile). Các tàu thủy hiện đại nối các thành phố phía Bắc với các thành phố phía Nam. Việc giao thông ở miền Đông chỉ thực hiện bằng máy bay và trực thăng.
Greenland có hải cảng ở 16 thành phố, cầu cập bến cho tàu và tàu đánh cá ở 60 thôn làng. Có 12 phi trường, 5 sân bay trực thăng và 42 trạm trực thăng.
Văn hoá[sửa | sửa mã nguồn]
Thể thao[sửa | sửa mã nguồn]
Bóng đá là môn thể thao quốc gia ở Greenland, nhưng Greenland không phải là một thành viên của FIFA. Các quy định của FIFA bắt buộc rằng các nước thành viên tối thiểu phải có các sân bãi tiêu chuẩn cho các trận đấu quốc tế, sử dụng cỏ tự nhiên. Khí hậu của Greenland không thích hợp để có được mặt cỏ tự nhiên đạt yêu cầu của FIFA. Gần đây FIFA đã thông báo rằng họ sẽ cho phép các đội bóng chơi trên sân FieldTurf, đây có thể là một giải pháp giải quyết vấn đề sân đấu cho Greenland.
Tham khảo[sửa | sửa mã nguồn]
- CIA World Factbook 2000
- ^ http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/8111292.stm
- ^ Thanh Tuấn (22 tháng 6 năm 2009). “Dân Greenland tiếp quản quyền điều hành”. Tuổi Trẻ. Đã bỏ qua tham số không rõ
|acessdate=(gợi ý
|accessdate=) (trợ giúp)
- ^ DK Atlas, 2001.
- ^ Lovgren, Stefan (8 tháng 4 năm 2004). “Greenland Melt May Swamp LA, Other Cities, Study Says”. National Geographic News. Truy cập ngày 15 tháng 12 năm 2010.
- ^ Roach, John (16 tháng 2, 2006). “Greenland Glaciers Losing Ice Much Faster, Study Says”. National Geographic. Truy cập ngày 13 tháng 9 năm 2006.
- ^ Joshua Project. “Joshua Project”. Truy cập ngày 6 tháng 9 năm 2010.
Xem thêm[sửa | sửa mã nguồn]
- Ngôn ngữ Kalaallisut
- Thông tin ở Greenland
- Quá trình thuộc địa hoá của Đan Mạch ở Châu Mỹ
- Quan hệ ngoại giao của Greenland
- Lịch sử Đan Mạch
- Danh sách các thị trấn và khu định cư ở Greenland
- Danh sách các ngọn núi ở Greenland
- Quân đội Greenland
- Vận tải ở Greenland
- Đại học Greenland
- Đan Mạch
- Bắc Băng Dương
Liên kết ngoài[sửa | sửa mã nguồn]
- Official government site - Greenland Home Rule
- Greenland - CIA World Factbook
- Statistics Greenland
- Greenland Map - Hi-Res Map at the Nordic Ministerial Council
- Official Greenland tourism information
- Thông tin quốc gia và các mốc sự kiện trên BBC
- Tin tức liên quan đến Greenland tại Google và Yahoo!

markdown:
# Greenland
|
|![]()
|
|Thông tin ở đây có thể đã
Nếu biết thông tin mới cho trang này, xin bạn giúp
|Greenland|
|Kalaallit Nunaat
|(tiếng Greenland)
|
|
![]()
|Quốc kỳ||Huy hiệu|
|Khẩu hiệu|
|
|không có
|Quốc ca|
|
|
|Hành chính|
|Chính phủ||
|[Nữ hoàng](/wiki/N%E1%BB%AF_v%C6%B0%C6%A1ng) [Cao uỷ cao cấp](/w/index.php?title=Cao_u%E1%BB%B7_cao_c%E1%BA%A5p_Greenland&action=edit&redlink=1) [Thủ tướng](/w/index.php?title=Th%E1%BB%A7_t%C6%B0%E1%BB%9Bng_Greenland&action=edit&redlink=1) [Margrethe II](/wiki/Margrethe_II_c%E1%BB%A7a_%C4%90an_M%E1%BA%A1ch) [Søren Hald Møller](/w/index.php?title=S%C3%B8ren_Hald_M%C3%B8ller&action=edit&redlink=1) [Kim Kielsen](/w/index.php?title=Kim_Kielsen&action=edit&redlink=1) [Tiếng Greenland](/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Greenland)(còn gọi là Kalaallisut) [Nuuk](/wiki/Nuuk)(Godthåb) [64°10′B, 53°41′T](http://tools.wmflabs.org/geohack/geohack.php?language=vi&pagename=Greenland¶ms=64_10_N_53_41_W_type:country(2.166.086)) [Nuuk](/wiki/Nuuk)(Godthåb) [hạng 13](/wiki/Danh_s%C3%A1ch_qu%E1%BB%91c_gia_theo_di%E1%BB%87n_t%C3%ADch)) †% [UTC](/wiki/Gi%E1%BB%9D_ph%E1%BB%91i_h%E1%BB%A3p_qu%E1%BB%91c_t%E1%BA%BF)0 đến -4 [hạng 211](/wiki/Danh_s%C3%A1ch_qu%E1%BB%91c_gia_theo_s%E1%BB%91_d%C3%A2n)) [hạng 230](/wiki/Danh_s%C3%A1ch_qu%E1%BB%91c_gia_theo_m%E1%BA%ADt_%C4%91%E1%BB%99_d%C3%A2n_s%E1%BB%91)) [GDP](/wiki/T%E1%BB%95ng_s%E1%BA%A3n_ph%E1%BA%A9m_n%E1%BB%99i_%C4%91%E1%BB%8Ba)( [PPP](/wiki/S%E1%BB%A9c_mua_t%C6%B0%C6%A1ng_%C4%91%C6%B0%C6%A1ng)) (2001) [đô la Mỹ](/wiki/%C4%90%C3%B4_la_M%E1%BB%B9) [Đơn vị tiền tệ](/wiki/Ti%E1%BB%81n_t%E1%BB%87) [Krone Đan Mạch](/wiki/Krone_%C4%90an_M%E1%BA%A1ch)(
)
[DKK] [Tên miền Internet](/wiki/T%C3%AAn_mi%E1%BB%81n_qu%E1%BB%91c_gia_c%E1%BA%A5p_cao_nh%E1%BA%A5t) [.gl](/wiki/.gl) †Năm 2000: 158.433 dặm vuông (410.449 sq km) không tính băng, 677.676 dặm vuông (1.755.637 sq km) gộp cả vùng băng phủ **Greenland** ( [tiếng Greenland](/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Greenland): *Kalaallit Nunaat*, nghĩa "vùng đất của con người"; [tiếng Đan Mạch](/wiki/Ti%E1%BA%BFng_%C4%90an_M%E1%BA%A1ch): *Grønland*, nghĩa "Vùng đất xanh") là một quốc gia tự trị thuộc [Vương quốc Đan Mạch](/wiki/V%C6%B0%C6%A1ng_qu%E1%BB%91c_%C4%90an_M%E1%BA%A1ch). Dù về [địa lý](/wiki/%C4%90%E1%BB%8Ba_l%C3%BD) và [dân tộc](/wiki/D%C3%A2n_t%E1%BB%99c) đây là một [đảo quốc](/wiki/%C4%90%E1%BA%A3o_qu%E1%BB%91c) [Bắc cực](/wiki/B%E1%BA%AFc_C%E1%BB%B1c) liên kết với [lục địa](/wiki/L%E1%BB%A5c_%C4%91%E1%BB%8Ba) [Bắc Mỹ](/wiki/B%E1%BA%AFc_M%E1%BB%B9), nhưng về lịch sử Greenland có quan hệ mật thiết với [châu Âu](/wiki/Ch%C3%A2u_%C3%82u). [Đại Tây Dương](/wiki/%C4%90%E1%BA%A1i_T%C3%A2y_D%C6%B0%C6%A1ng) bao quanh Greenland ở phía đông nam; [Biển Greenland](/wiki/Bi%E1%BB%83n_Greenland) ở phía đông; [Bắc Băng Dương](/wiki/B%E1%BA%AFc_B%C4%83ng_D%C6%B0%C6%A1ng) ở phía bắc; và [Vịnh Baffin](/wiki/V%E1%BB%8Bnh_Baffin) ở phía tây. Nước nằm gần vùng này nhất là [Iceland](/wiki/Iceland), ở phía đông Greenland trong Đại Tây Dương và [Canada](/wiki/Canada) ở phía tây bên kia Vịnh Baffin. Greenland là [hòn đảo lớn nhất thế giới](/wiki/Danh_s%C3%A1ch_%C4%91%E1%BA%A3o_theo_di%E1%BB%87n_t%C3%ADch). Đây cũng là nơi có [vườn quốc gia](/wiki/V%C6%B0%E1%BB%9Dn_qu%E1%BB%91c_gia) lớn nhất thế giới.
Khoảng 81% diện tích bề mặt Greenland bị
[băng](/wiki/B%C4%83ng) bao phủ, được gọi là mũi băng Greenland, trọng lượng của băng đã nén vùng đất trung tâm lục địa hình thành nên một lòng chảo nằm thấp hơn 300 m [1.000 ft] dưới mực nước biển. Hầu như tất cả người dân Greenland đều sống dọc theo các vịnh hẹp ( *fjords*) ở phía tây nam đảo chính, nơi có khí hậu ôn hoà hơn. Đa phần người dân Greenland là hậu duệ của cả người [Kalaallit](/w/index.php?title=Kalaallit&action=edit&redlink=1) (Inuit) và [Scandinavia](/wiki/Scandinavia) và sử dụng [tiếng Greenland](/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Greenland) (hay Kalaallisut) làm ngôn ngữ chính. Tiếng Greenland được hơn 50.000 người sử dụng, lớn hơn toàn bộ [nhóm ngôn ngữ Eskimo-Aleut](/w/index.php?title=Nh%C3%B3m_ng%C3%B4n_ng%E1%BB%AF_Eskimo-Aleut&action=edit&redlink=1) cộng lại. Một cộng đồng thiểu số Đan Mạch di cư tới đây nói [tiếng Đan Mạch](/wiki/Ti%E1%BA%BFng_%C4%90an_M%E1%BA%A1ch). Cả hai đều là ngôn ngữ chính thức, trong khi đó phương ngữ Greenland phía tây là hình thức chính thức của tiếng Greenland.
Hiện đang có cuộc tranh cãi ngoại giao về
[chủ quyền](/wiki/Ch%E1%BB%A7_quy%E1%BB%81n) giữa [Canada](/wiki/Canada) và Greenland (được đại diện trên trường quốc tế bởi Đan Mạch) về hòn đảo nhỏ [Hans](/w/index.php?title=%C4%90%E1%BA%A3o_Hans&action=edit&redlink=1).
Greenland trở thành thuộc địa của Vương quốc
[Na Uy](/wiki/Na_Uy) ( *Norgesveldet*) từ năm 1261. Tuy nhiên, từ sau năm 1397, khi có [Liên minh Kalmar](/wiki/Li%C3%AAn_minh_Kalmar), thì quyền kiểm soát Greenland trên thực tế dần dần rơi vào tay Vương quốc Đan Mạch và tới năm [1814](/wiki/1814) khi có [Hòa ước Kiel](/wiki/H%C3%B2a_%C6%B0%E1%BB%9Bc_Kiel) thì Greenland hoàn toàn trở thành thuộc địa của Đan Mạch.
Tới ngày 5 tháng 6 năm
[1953](/wiki/1953), khi Đan Mạch tu chính [Luật căn bản](/w/index.php?title=Lu%E1%BA%ADt_c%C4%83n_b%E1%BA%A3n&action=edit&redlink=1) (cũng gọi là Luật hiến pháp) thì Greenland được sát nhập thành một [amt](/w/index.php?title=Amt&action=edit&redlink=1) (tương đương tỉnh hạt) của Đan Mạch. Sau cuộc [trưng cầu ý dân](/wiki/Tr%C6%B0ng_c%E1%BA%A7u_d%C3%A2n_%C3%BD) năm 1978, Greenland được [Quốc hội](/wiki/Qu%E1%BB%91c_h%E1%BB%99i) Đan Mạch ( *Folketing*) biểu quyết Luật số 577 vào ngày 29 tháng 11 năm 1978 trao cho quyền tự trị. Luật bắt đầu có hiệu lực từ ngày [1 tháng 5](/wiki/1_th%C3%A1ng_5) năm [1979](/wiki/1979). [Nữ hoàng Đan Mạch](/w/index.php?title=N%E1%BB%AF_ho%C3%A0ng_%C4%90an_M%E1%BA%A1ch&action=edit&redlink=1), [Margrethe II](/wiki/Margrethe_II_c%E1%BB%A7a_%C4%90an_M%E1%BA%A1ch), vẫn là [quốc trưởng](/wiki/Nguy%C3%AAn_th%E1%BB%A7_qu%E1%BB%91c_gia) của Greenland. Các cử tri Greenland đã lựa chọn tách khỏi [Cộng đồng kinh tế Châu Âu](/w/index.php?title=C%E1%BB%99ng_%C4%91%E1%BB%93ng_kinh_t%E1%BA%BF_Ch%C3%A2u_%C3%82u&action=edit&redlink=1) ngay sau khi được trao quyền tự trị.
Sau gần 300 năm dưới sự cai trị của Đan Mạch,Greenland đã tiến 1 bước dài trong việc độc lập với Đan Mạch. Cuộc trưng cầu dân ý năm 2008 nhằm đề nghị nhiều quyền hạn hơn từ phía Copenhagen đã được công nhận và có hiệu lực từ ngày 21 tháng 6 năm 2009. Đan Mạch vẫn giữ lại quyền kiểm soát tài chính, đối ngoại, quốc phòng nhưng sẽ giảm dần trợ cấp hàng năm và từ bỏ quyền kiểm soát tài nguyên thiên nhiên trên đảo. Người Greenland - hầu hết là người bản địa Inuit - sẽ được đối xử như người riêng biệt theo luật quốc tế.
[[1]](#cite_note-1)
## Mục lục
## Từ nguyên[
[sửa](/w/index.php?title=Greenland&veaction=edit&vesection=1) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Greenland&action=edit§ion=1)]
Cái tên "Greenland" do những người
[Scandinavia](/wiki/Scandinavia) định cư đặt. [Truyện dân gian Bắc Âu](/w/index.php?title=Truy%E1%BB%87n_d%C3%A2n_gian_B%E1%BA%AFc_%C3%82u&action=edit&redlink=1) có kể rằng [Erik Đỏ](/wiki/Erik_%C4%90%E1%BB%8F) bị trục xuất khỏi [Iceland](/wiki/Iceland) vì tội giết người. Ông cùng với đại gia đình và những người [nô lệ](/wiki/N%C3%B4_l%E1%BB%87), lên [tàu](/wiki/T%C3%A0u) đi tìm vùng đất được đồn đại là ở hướng tây bắc. Sau khi đã tới nơi, ông đặt tên cho vùng đất này là *Grønland* ("Greenland"), có lẽ để thu hút thêm những người khác tới định cư ở đây. Greenland cũng được gọi là Gruntland ("Ground-land") trên những bản đồ thời trước. Việc "Green" có phải là sự phiên âm sai của "Grunt" ("Ground"), chỉ những vịnh cạn, hay ngược lại vẫn là điều chưa sáng tỏ. Tuy nhiên, cũng cần nhớ rằng phần phía nam của Greenland (nơi không bị băng bao phủ) thật sự rất xanh, ít nhất trong mùa hè.
## Lịch sử[
[sửa](/w/index.php?title=Greenland&veaction=edit&vesection=2) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Greenland&action=edit§ion=2)]
Dân cư nguyên thủy của Greenland xuất xứ từ vùng
[Trung Á](/wiki/Trung_%C3%81), nơi các [bộ tộc](/wiki/B%E1%BB%99_t%E1%BB%99c) [Eskimo](/wiki/Eskimo) tức người [Inuit](/wiki/Inuit) di chuyển bằng đường bộ qua [eo biển Bering](/wiki/Eo_bi%E1%BB%83n_Bering), qua [Alaska](/wiki/Alaska) rồi đi tiếp tới các đảo ở phía bắc [Canada](/wiki/Canada). Từ đó họ đã đi bộ qua eo biển hẹp tới vùng [Thule](/w/index.php?title=Thule&action=edit&redlink=1) khoảng năm 2.500 trước [Công nguyên](/wiki/C%C3%B4ng_Nguy%C3%AAn) (vùng mà nhà thám hiểm [Hy lạp](/w/index.php?title=Hy_l%E1%BA%A1p&action=edit&redlink=1) [Pytheas](/w/index.php?title=Pytheas&action=edit&redlink=1) đặt tên cho một hòn đảo mà ông ta đã đặt chân lên khoảng năm 330-320 TCN, không biết đích xác nơi nào, dường như là [Iceland](/wiki/Iceland) hay [quần đảo Faroe](/wiki/Qu%E1%BA%A7n_%C4%91%E1%BA%A3o_Faroe) hay Greenland hay [Hålogaland](/w/index.php?title=H%C3%A5logaland&action=edit&redlink=1) (miền bắc [Na Uy](/wiki/Na_Uy)). Những người nhập cư đầu tiên này được xem là thuộc nền [văn hóa](/wiki/V%C4%83n_h%C3%B3a) [Independence I](/w/index.php?title=Independence_I&action=edit&redlink=1), theo tên địa điểm mà các [di tích](/wiki/Di_t%C3%ADch) [khảo cổ](/wiki/Kh%E1%BA%A3o_c%E1%BB%95_h%E1%BB%8Dc) đã được tìm thấy.
Tới khoảng năm 1.600 TCN, có một đợt dân nhập cư tới cư ngụ ở dọc theo bờ biển phía tây, thuộc nền văn hóa
[Saqqaq](/w/index.php?title=Saqqaq&action=edit&redlink=1). Họ sống tại đây trong khoảng 1.000 năm, sau đó dường như họ không chịu nổi sự biến đổi khí hậu nữa.
Sau đó tới nhóm người thuộc nền văn hoá
[Dorset](/wiki/Dorset) (văn hoá [Paleo-Eskimo](/w/index.php?title=Paleo-Eskimo&action=edit&redlink=1)) ở thời [tiền sử](/wiki/Th%E1%BB%9Di_ti%E1%BB%81n_s%E1%BB%AD) nhập cư vào khu bờ biển phía đông và phía tây, và nền văn hoá này đã biến mất vào khoảng năm [200](/wiki/200). Ngày nay còn nhiều di tích khảo cổ tại các [nhà bảo tàng](/wiki/Vi%E1%BB%87n_b%E1%BA%A3o_t%C3%A0ng) địa phương ở Greenland. Từ đó về sau, dường như không hề có người sinh sống trên hòn đảo này trong 8 thế kỷ.
Những nông dân
[Iceland](/wiki/Iceland) dưới sự lãnh đạo của [Erik Đỏ](/wiki/Erik_%C4%90%E1%BB%8F) ( *Eirik Raude*) tới Greenland vào khoảng năm [982](/wiki/982). Họ đã lập ra ba khu định cư ở [Brattahlid](/w/index.php?title=Brattahlid&action=edit&redlink=1) gần mũi cực tây nam hòn đảo, và chính họ đã đặt tên cho đảo là [Grønland](/w/index.php?title=Gr%C3%B8nland&action=edit&redlink=1) ( *Greenland*). những nơi này đã phát triển nhanh chóng trong vài thế kỷ sau đó, và đã biến mất sau hơn 450 năm có người sinh sống.
Đợt dân nhập cư cuối cùng xảy ra khoảng năm 1.200 và những
[di dân](/w/index.php?title=Di_d%C3%A2n&action=edit&redlink=1) này là tổ tiên của dân cư Greenland hiện nay.
Thời ấy, các vịnh hẹp (
*fjords*) ở phần phía nam hòn đảo có hệ động thực vật phát triển và khí hậu ấm hơn, có lẽ vì thế nó được gọi là [Giai đoạn ấm Trung Cổ](/w/index.php?title=Giai_%C4%91o%E1%BA%A1n_%E1%BA%A5m_Trung_C%E1%BB%95&action=edit&redlink=1). Các cộng đồng xa xôi đó đã phát triển, và sinh sống bằng việc đồng áng, săn bắn cũng như buôn bán với mẫu quốc. Dường như những người tới định cư sống khá hoà thuận với người [Inuit](/wiki/Inuit), họ đã di cư về phía nam từ các đảo [Bắc Cực](/wiki/B%E1%BA%AFc_C%E1%BB%B1c) của [Bắc Mỹ](/wiki/B%E1%BA%AFc_M%E1%BB%B9) từ khoảng năm [1200](/wiki/1200). Năm [1261](/wiki/1261), Greenland trở thành thuộc địa của Vương quốc Na Uy. Tới lượt mình [Na Uy](/wiki/Na_Uy) lại tham gia vào [Liên minh Kalmar](/wiki/Li%C3%AAn_minh_Kalmar) năm [1397](/wiki/1397) và sau này là [Liên minh Đan Mạch-Na Uy](/w/index.php?title=Li%C3%AAn_minh_%C4%90an_M%E1%BA%A1ch-Na_Uy&action=edit&redlink=1).
Sau gần năm trăm năm, những người định cư
[Scandinavia](/wiki/Scandinavia) đã biến mất, có lẽ vì nạn đói trong [thế kỷ 15](/wiki/Th%E1%BA%BF_k%E1%BB%B7_15) ở thời [Băng hà nhỏ](/w/index.php?title=B%C4%83ng_h%C3%A0_nh%E1%BB%8F&action=edit&redlink=1), khi các điều kiện khí hậu trở nên khắc nghiệt hơn, và tiếp xúc với [Châu Âu](/wiki/Ch%C3%A2u_%C3%82u) bị gián đoạn. Xương cốt thời kỳ này được tìm thấy ngày nay cho thấy những bằng chứng ủng hộ điều đó. Mộ số người tin rằng những người định cư đã biến mất vì [bệnh dịch hạch](/wiki/D%E1%BB%8Bch_h%E1%BA%A1ch) hay bị người Inuit tiêu diệt. Các nhà sử học đã chỉ ra rằng những tên [cướp biển](/wiki/C%C6%B0%E1%BB%9Bp_bi%E1%BB%83n) người [Basque](/wiki/Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Basque) hay [người Anh](/wiki/Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Anh) hay [những kẻ buôn bán nô lệ](/w/index.php?title=Bu%C3%B4n_b%C3%A1n_n%C3%B4_l%E1%BB%87&action=edit&redlink=1) từ [Bờ biển Barbary](/w/index.php?title=B%E1%BB%9D_bi%E1%BB%83n_Barbary&action=edit&redlink=1) đã góp phần vào sự biến mất của những cộng đồng tại Greenland.
Năm 1721,
[mục sư](/wiki/M%E1%BB%A5c_s%C6%B0) [người Na Uy](/wiki/Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Na_Uy) gốc [Đan Mạch](/wiki/%C4%90an_M%E1%BA%A1ch) [Hans Egede](/w/index.php?title=Hans_Egede&action=edit&redlink=1), được vua [Frederik IV của Đan Mạch](/w/index.php?title=Frederik_IV_c%E1%BB%A7a_%C4%90an_M%E1%BA%A1ch&action=edit&redlink=1) phái tới Greenland để tìm các cư dân [Bắc Âu](/wiki/B%E1%BA%AFc_%C3%82u), nhưng không thấy, mà chỉ gặp dân [Inuit](/wiki/Inuit), ông ta bắt đầu truyền giáo, khiến họ cải sang [Kitô giáo](/wiki/Kit%C3%B4_gi%C3%A1o). Hans Egede đặt nền móng cho thành phố [Nuuk](/wiki/Nuuk) (nay là thủ phủ của Greenland), vừa truyền giáo vừa buôn bán nhân danh vua Đan Mạch. [Đan Mạch](/wiki/%C4%90an_M%E1%BA%A1ch)- [Na Uy](/wiki/Na_Uy) tái xác nhận tuyên bố chủ quyền của họ với thuộc địa này năm [1721](/wiki/1721). Các mối quan hệ của hòn đảo với [Na Uy](/wiki/Na_Uy) trở nên xấu đi sau [Hòa ước Kiel](/wiki/H%C3%B2a_%C6%B0%E1%BB%9Bc_Kiel) năm [1814](/wiki/1814), theo đó [Thuỵ Điển](/wiki/Th%E1%BB%A5y_%C4%90i%E1%BB%83n) giành được quyền kiểm soát toàn bộ nước Na Uy trong khi Đan Mạch giữ lại toàn bộ quyền sở hữu những vùng bên ngoài (thời ấy gồm các lãnh thổ nhỏ tại [Ấn Độ](/wiki/%E1%BA%A4n_%C4%90%E1%BB%99), [Tây Phi](/wiki/T%C3%A2y_Phi) và [Tây Ấn](/wiki/V%C3%B9ng_Caribe), cũng như [Quần đảo Faroe](/wiki/Qu%E1%BA%A7n_%C4%91%E1%BA%A3o_Faroe), [Iceland](/wiki/Iceland) và Greenland.
Na Uy chiếm và tuyên bố chủ quyền nhiều phần (khi ấy không có người ở) ở phía
[Đông Greenland](/w/index.php?title=%C4%90%C3%B4ng_Greenland&action=edit&redlink=1) còn gọi là [Erik the Red's Land](/w/index.php?title=Erik_the_Red%27s_Land&action=edit&redlink=1) vào tháng 7, 1931, cho rằng đó là Vùng đất không thuộc chủ quyền của một bên nào ( [Terra nullius](/wiki/L%C3%A3nh_th%E1%BB%95_v%C3%B4_ch%E1%BB%A7)). Na Uy và Đan Mạch đã đồng ý giải quyết vấn đề tại [Toà án luật pháp quốc tế](/w/index.php?title=To%C3%A0_%C3%A1n_lu%E1%BA%ADt_ph%C3%A1p_qu%E1%BB%91c_t%E1%BA%BF&action=edit&redlink=1) năm [1933](/wiki/1933), toà xử Na Uy thua cuộc.
Trong
[Thế chiến thứ hai](/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_th%E1%BA%BF_gi%E1%BB%9Bi_th%E1%BB%A9_hai), Greenland là một [trạm trung chuyển](/w/index.php?title=Tr%E1%BA%A1m_trung_chuy%E1%BB%83n&action=edit&redlink=1) hàng không quan trọng của phe [Đồng Minh](/wiki/Kh%E1%BB%91i_%C4%90%E1%BB%93ng_Minh_th%E1%BB%9Di_Chi%E1%BA%BFn_tranh_th%E1%BA%BF_gi%E1%BB%9Bi_th%E1%BB%A9_hai), để chở hàng tiếp liệu từ [Hoa Kỳ](/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3) sang [Anh](/wiki/Anh). Các nguồn tiếp liệu từ Đan Mạch bị cắt đứt từ ngày [9 tháng 4](/wiki/9_th%C3%A1ng_4), [1940](/wiki/1940) khi Đan Mạch bị [Đức](/wiki/%C4%90%E1%BB%A9c) chiếm đóng, và Greenland tự quản lý các công việc của mình. Nhờ có [cryolite](/wiki/Cry%C3%B4lit) khai thác ở mỏ [Ivigtut](/w/index.php?title=Ivigtut&action=edit&redlink=1), Greenland có khả năng chi trả cho những mặt hàng mua từ [Hoa Kỳ](/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3) và Canada. Trong chiến tranh hệ thống chính phủ đã thay đổi. [Eske Brun](/w/index.php?title=Eske_Brun&action=edit&redlink=1) là thủ hiến và người cai trị hòn đảo thông qua một điều luật năm [1925](/wiki/1925) liên quan tới việc quản lý hòn đảo khi, dưới những trường hợp đặc biệt, các vị thủ hiến không thể nắm quyền kiểm soát. Vị thủ hiến khác, Aksel Svane, được phái tới Hoa Kỳ với tư cách lãnh đạo uỷ ban cung cấp Greenland. Đơn vị tuần tra [Sirius Patrol](/w/index.php?title=Sirius_Patrol&action=edit&redlink=1), canh gác các bờ biển phía đông bắc Greenland sử dụng các [xe chó kéo](/w/index.php?title=Xe_ch%C3%B3_k%C3%A9o&action=edit&redlink=1), đã phát hiện và phá huỷ nhiều trạm dự báo thời tiết của Đức, khiến Đan Mạch có được một vị trí tốt hơn trong giai đoạn hỗn loạn thời hậu chiến.
Tới tận năm 1940, Greenland vẫn là một xã hội được bảo vệ và vì vậy cũng là một xã hội biệt lập. Chính phủ Đan Mạch, cai quản thuộc địa Greenland, tin rằng xã hội này sẽ phải đối mặt với sự khai thác từ thế giới bên ngoài, thậm chí là bị diệt chủng nếu được mở cửa. Dù trong Chiến tranh thế giới thứ hai, ở Greenland đã phát triển một tinh thần tự cường trong giai đoạn tự quản lý và thông tin độc lập với thế giới bên ngoài.
Tuy nhiên, năm 1946 một uỷ ban (với sự tham gia của hội đồng cấp cao nhất của Greenland) đề xuất sự kiên nhẫn và không đưa ra những sửa đổi quá triệt để với hệ thống này. Hai năm sau, bước đầu tiên nhằm tiến tới một chính phủ ở Greenland được khởi động khi một uỷ ban quan trọng được thành lập. Năm 1950 bản báo cáo (G-50) được đệ trình. Greenland muốn trở thành một xã hội hiện đại và thịnh vượng với Đan Mạch vừa là hình mẫu, vừa là nước đỡ đầu. Năm 1953 Greenland trở thành một lãnh thổ bình đẳng bên trong
[Cộng đồng Vương quốc](/w/index.php?title=C%E1%BB%99ng_%C4%91%E1%BB%93ng_V%C6%B0%C6%A1ng_qu%E1%BB%91c&action=edit&redlink=1) Đan Mạch ( *Rigsfælleskab*).
Năm
[1979](/wiki/1979), Greenland được trao thể chế tự trị.
Sau ba thế kỷ là một phần lãnh thổ của
[Đan Mạch](/wiki/%C4%90an_M%E1%BA%A1ch), ngày [21 tháng 6](/wiki/21_th%C3%A1ng_6) năm [2009](/wiki/2009), Greenland chính thức tiếp quản quyền điều hành lực lượng [cảnh sát](/wiki/C%E1%BA%A3nh_s%C3%A1t) và tòa án của hòn đảo cùng với việc tiếp quản này, chính quyền đảo Greenland sẽ được thu phần lớn hơn trong việc khai thác nguồn tài nguyên thiên nhiên tại đảo và được luật pháp quốc tế đối xử như một thực thể độc lập với [ngôn ngữ](/wiki/Ng%C3%B4n_ng%E1%BB%AF) chính thức là [tiếng Kalaallisut](/w/index.php?title=Ti%E1%BA%BFng_Kalaallisut&action=edit&redlink=1) chứ không còn là [tiếng Đan Mạch](/wiki/Ti%E1%BA%BFng_%C4%90an_M%E1%BA%A1ch). [[2]](#cite_note-2)
## Khí hậu[
[sửa](/w/index.php?title=Greenland&veaction=edit&vesection=3) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Greenland&action=edit§ion=3)]
Greenland thuộc khu vực
[khí hậu](/wiki/Kh%C3%AD_h%E1%BA%ADu) [Bắc cực](/wiki/B%E1%BA%AFc_C%E1%BB%B1c). [Nhiệt độ](/wiki/Nhi%E1%BB%87t_%C4%91%E1%BB%99) trung bình của tháng nóng nhất trong năm không vượt quá +10 °C. Có sự cách biệt về khí hậu giữa miền Bắc và miền Nam, và giữa các vùng bờ biển với vùng sâu trong nội địa. Biển khơi cũng tác động tới khí hậu, làm cho không khí [mùa hè](/wiki/M%C3%B9a_h%E1%BA%A1) mát hơn, trong khi [mùa đông](/wiki/M%C3%B9a_%C4%91%C3%B4ng) lại ấm hơn. Bởi vậy, ở dọc bờ biển phía Nam thì mùa đông ấm hơn và mùa hè mát hơn, trong khi ở dọc bờ biển phía Bắc thì mùa hè mát và mùa đông lạnh.
Nếu so sánh nhiệt độ ở
[Sisimiut](/w/index.php?title=Sisimiut&action=edit&redlink=1) nằm ở bờ biển, với nhiệt độ ở [Kangerlussuaq](/w/index.php?title=Kangerlussuaq&action=edit&redlink=1) nằm trong đất liền cách bờ biển 150 km, ở cùng một vĩ độ, thì có sự chênh lệch khá lớn. Vào tháng 1 năm 2003, nhiệt độ trung bình ở Sisimiut là -7,2 °C, ở Kangerlussuaq là -12,4 °C. Vào tháng 7 năm 2003, nhiệt độ trung bình ở Sisimiut là +7,1 °C, ở Kangerlussuaq là +11,4 °C.
Lượng nước mưa và tuyết rơi cũng rất khác biệt. Ở miền Nam, lượng nước rơi hàng năm từ khoảng 800 mm tới 1.400 mm. Xa hơn về phía Bắc và sâu vào nội địa thì lượng nước rơi giảm đáng kể. Ở các vùng này, lượng nước rơi hàng năm dưới 200 mm, trong khi ở một vài nơi cá biệt như
[Peary Land](/w/index.php?title=Peary_Land&action=edit&redlink=1) thì lượng nước rơi không đáng kể, và khu vực đó có thể được gọi là [sa mạc Bắc cực](/w/index.php?title=Sa_m%E1%BA%A1c_B%E1%BA%AFc_c%E1%BB%B1c&action=edit&redlink=1).
Độ dài của ngày cũng khác nhau trên nhiều địa phương, tùy theo mùa.
[Nanortalik](/w/index.php?title=Nanortalik&action=edit&redlink=1) ở miền Nam và [Nuuk](/wiki/Nuuk) ở miền Trung, nằm ở phía nam của [Vòng cực](/wiki/V%C3%B2ng_c%E1%BB%B1c) ( *polar circle*), không có [Ban ngày vùng cực](/wiki/Ban_ng%C3%A0y_v%C3%B9ng_c%E1%BB%B1c) ( *midnight sun*) và [Ban đêm vùng cực](/wiki/Ban_%C4%91%C3%AAm_v%C3%B9ng_c%E1%BB%B1c) ( *polar night*). Càng lên xa hơn về phía Bắc thì có 2 thời kỳ. Ở [Ilulissat](/w/index.php?title=Ilulissat&action=edit&redlink=1), phía bắc của Vòng Bắc Cực, có thời gian khoảng 2 tháng có Mặt trời nửa đêm, ở [Upernavik](/w/index.php?title=Upernavik&action=edit&redlink=1) có 3 tháng và ở [Qaanaaq](/w/index.php?title=Qaanaaq&action=edit&redlink=1) có Mặt Trời nửa đêm gần 4 tháng
## Chính trị[
[sửa](/w/index.php?title=Greenland&veaction=edit&vesection=4) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Greenland&action=edit§ion=4)]
Lãnh đạo Nhà nước Greenland là
[Vua Đan Mạch](/w/index.php?title=Danh_s%C3%A1ch_c%C3%A1c_Vua_%C4%90an_M%E1%BA%A1ch&action=edit&redlink=1), hiện là [Nữ hoàng Margrethe II](/wiki/Margrethe_II_c%E1%BB%A7a_%C4%90an_M%E1%BA%A1ch). Chính phủ của Nữ hoàng tại Đan Mạch chỉ định một *Rigsombudsmand* ( [Cao uỷ cao cấp](/w/index.php?title=Cao_u%E1%BB%B7_cao_c%E1%BA%A5p&action=edit&redlink=1)) đại diện cho nhà vua Đan Mạch.
Greenland có
[nghị viện](/wiki/Ngh%E1%BB%8B_vi%E1%BB%87n) gồm 31 thành viên, được bầu với nhiệm kỳ 4 năm. Nghị viện họp mỗi năm từ 2 tới 4 kỳ. Các lãnh vực [đối ngoại](/w/index.php?title=%C4%90%E1%BB%91i_ngo%E1%BA%A1i&action=edit&redlink=1), [quốc phòng](/w/index.php?title=Qu%E1%BB%91c_ph%C3%B2ng&action=edit&redlink=1), [an ninh](/w/index.php?title=An_ninh&action=edit&redlink=1), [tòa án](/wiki/T%C3%B2a_%C3%A1n), [tiền tệ](/wiki/Ti%E1%BB%81n_t%E1%BB%87) và [nguyên liệu](/wiki/Nguy%C3%AAn_v%E1%BA%ADt_li%E1%BB%87u) trong lòng đất do chính quyền Greenland giải quyết.
Ngoài ra Greenland 2 đại biểu trong Đoàn đại biểu Đan Mạch tại
[Hội đồng Bắc Âu](/wiki/H%E1%BB%99i_%C4%91%E1%BB%93ng_B%E1%BA%AFc_%C3%82u).
Greenland không thuộc
[Liên minh Châu Âu](/wiki/Li%C3%AAn_minh_ch%C3%A2u_%C3%82u) (đã rời khỏi tổ chức tiền thân của Liên minh Châu Âu là [Cộng đồng Châu Âu](/wiki/C%E1%BB%99ng_%C4%91%E1%BB%93ng_ch%C3%A2u_%C3%82u) năm 1985), dù Đan Mạch là một thành viên của tổ chức này.
## Địa lý[
[sửa](/w/index.php?title=Greenland&veaction=edit&vesection=5) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Greenland&action=edit§ion=5)]
Greenland nằm trải dài trên 24
[vĩ độ](/wiki/V%C4%A9_%C4%91%E1%BB%99), từ mũi [Uummannarssuaq](/w/index.php?title=Uummannarssuaq&action=edit&redlink=1) (tiếng Đan Mạch: *Kap Farvel*, [tiếng Anh](/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Anh): *Cap Farewell*) cực nam ở 59°46' độ vĩ bắc (ngang [Oslo](/wiki/Oslo)) tới đảo [Inuit Qeqertaat](/w/index.php?title=Inuit_Qeqertaat&action=edit&redlink=1) (tiếng Đan Mạch: *Kaffeklubben*) ở 83°40' độ vĩ bắc. Đảo có chiều dài 2.650 km và rộng khoảng 1.000 km, nằm cách [Bắc cực](/wiki/B%E1%BA%AFc_C%E1%BB%B1c) 710 km, là lãnh thổ cực bắc của [Trái Đất](/wiki/Tr%C3%A1i_%C4%90%E1%BA%A5t).
Greenland có biên giới phía nam là
[Đại Tây Dương](/wiki/%C4%90%E1%BA%A1i_T%C3%A2y_D%C6%B0%C6%A1ng), phía bắc là [biển Lincoln](/wiki/Bi%E1%BB%83n_Lincoln) và [biển Wandels](/w/index.php?title=Bi%E1%BB%83n_Wandels&action=edit&redlink=1) (cả 2 biển này đều nằm trong [Bắc Băng Dương](/wiki/B%E1%BA%AFc_B%C4%83ng_D%C6%B0%C6%A1ng)), phía tây là [eo biển Davis](/wiki/Eo_bi%E1%BB%83n_Davis) và [vịnh Baffin](/wiki/V%E1%BB%8Bnh_Baffin), phía tây bắc là [eo biển Smith](/w/index.php?title=Eo_bi%E1%BB%83n_Smith&action=edit&redlink=1) và [eo biển Nares](/wiki/Eo_bi%E1%BB%83n_Nares), phía đông là [biển Greenland](/wiki/Bi%E1%BB%83n_Greenland) và [eo biển Đan mạch](/w/index.php?title=Eo_bi%E1%BB%83n_%C4%90an_m%E1%BA%A1ch&action=edit&redlink=1), cách [Iceland](/wiki/Iceland) 240 km.
Tổng diện tích Greenland là 2.166.086
[km²](/wiki/Kil%C3%B4m%C3%A9t_vu%C3%B4ng) (836.109 [dặm vuông](/wiki/D%E1%BA%B7m_vu%C3%B4ng_Anh)), trong đó [Phiến băng Greenland](/w/index.php?title=Phi%E1%BA%BFn_b%C4%83ng_Greenland&action=edit&redlink=1) bao phủ 1.755.637 km² (677.676 dặm vuông) (81%), chỉ có 410.449 km² diện tích là không có băng bao phủ (19%). Điểm cao nhất là núi [Gunnbjørn](/w/index.php?title=Gunnbj%C3%B8rn&action=edit&redlink=1) ở phía đông, cao 3.693 mét. Đường bờ biển Greenland dài 44.087 km, khoảng bằng chiều dài chu vi [xích đạo](/wiki/X%C3%ADch_%C4%91%E1%BA%A1o) Trái Đất.
Trọng lượng to lớn của phiến băng Greenland với chiều cao 3.000 mét đã nén vùng đất trung tâm, hình thành nên một lòng chảo nằm thấp hơn 300 m [1.000 feet] dưới mực nước biển,
đồng thời cũng ép các khối băng dư thừa ra biển thành những [3] [núi băng](/w/index.php?title=N%C3%BAi_b%C4%83ng&action=edit&redlink=1)trôi lớn hay nhỏ. Năm 1912, tàu [Titanic](/wiki/RMS_Titanic)đã đụng phải một trong các núi băng này.
Toàn bộ
[thị trấn và khu định cư ở Greenland](/w/index.php?title=Danh_s%C3%A1ch_c%C3%A1c_th%E1%BB%8B_tr%E1%BA%A5n_%E1%BB%9F_Greenland&action=edit&redlink=1) nằm dọc theo bờ biển không bị băng bao phủ, dân số tập trung ở bờ biển phía tây. Vùng phía đông bắc Greenland, gồm các khu vực [Bắc Greenland](/w/index.php?title=Avannaa&action=edit&redlink=1) và [Đông Greenland](/w/index.php?title=Tunu&action=edit&redlink=1), không phải là một phần của bất cứ khu vực tự trị nào, đây là nơi có vườn quốc gia lớn nhất thế giới, [Vườn quốc gia đông bắc Greenland](/w/index.php?title=V%C6%B0%E1%BB%9Dn_qu%E1%BB%91c_gia_%C4%91%C3%B4ng_b%E1%BA%AFc_Greenland&action=edit&redlink=1). *Xem Các vùng của Greenland.*
Ít nhất có bốn trạm và trại thám hiểm khoa học ở phần trung tâm bị băng bao phủ của Greenland (được thể hiện bằng màu xanh nhạt trên bản đồ bên phải) là:
[Eismitte](/w/index.php?title=Eismitte&action=edit&redlink=1), [Băng Bắc](/w/index.php?title=B%C4%83ng_B%E1%BA%AFc&action=edit&redlink=1), Trại Bắc GRIP, Raven Skiway. Hiện nay, có một trạm thường trú cả năm là [Summit Camp](/w/index.php?title=Summit_Camp&action=edit&redlink=1), được thành lập năm 1989. Đài phát thanh [Jørgen Brøndlund Fjord](/w/index.php?title=J%C3%B8rgen_Br%C3%B8ndlund_Fjord&action=edit&redlink=1) cho tới tận năm 1950, là trạm xa nhất về phía cực bắc trên thế giới. ![ ](//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/46/Greenland_scenery.jpg/220px-Greenland_scenery.jpg)
![ ](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/46/Greenland_scenery.jpg/220px-Greenland_scenery.jpg)
[Nanortalik](/w/index.php?title=Nanortalik&action=edit&redlink=1), nơi có nhiều fjord và núi non. Chú ý núi băng trôi nhỏ cận cảnh
Vùng xa nhất phía bắc Greenland là
[Peary Land](/w/index.php?title=Peary_Land&action=edit&redlink=1), nơi đây không bị băng bao phủ bởi vì không khí quá khô để [tuyết](/wiki/Tuy%E1%BA%BFt), yếu tố chủ chốt để hình thành và duy trì các phiến băng, xuất hiện. Nếu [phiến băng Greenland](/w/index.php?title=Phi%E1%BA%BFn_b%C4%83ng_Greenland&action=edit&redlink=1) tan chảy hoàn toàn, mực nước biển sẽ tăng thêm hơn 7 m (23 [feet](/wiki/Foot)) và Greenland có lẽ sẽ trở thành một [4] [quần đảo](/wiki/Qu%E1%BA%A7n_%C4%91%E1%BA%A3o).
Trong khoảng
[1989](/wiki/1989) và [1993](/wiki/1993), các nhà nghiên cứu khí hậu Hoa Kỳ và Châu Âu đã khoan vào đỉnh phiến băng Greenland, thu được hai [lõi băng](/w/index.php?title=L%C3%B5i_b%C4%83ng&action=edit&redlink=1) dài hai dặm (3.2 km). Phân tích các lớp và thành phần lõi băng cho thấy đã có một sự thay đổi khí hậu lớn ở [Bắc Bán Cầu](/wiki/B%E1%BA%AFc_b%C3%A1n_c%E1%BA%A7u) từ khoảng 100.000 năm trước chứng minh rằng [thời tiết](/wiki/Th%E1%BB%9Di_ti%E1%BA%BFt) và [khí hậu Trái Đất](/w/index.php?title=Kh%C3%AD_h%E1%BA%ADu_Tr%C3%A1i_%C4%90%E1%BA%A5t&action=edit&redlink=1) đã thay đổi nhanh chóng từ trạng thái có vẻ rất ổn định tới một trạng thái khác hẳn, gây ra những [hậu quả](/wiki/Thay_%C4%91%E1%BB%95i_kh%C3%AD_h%E1%BA%ADu) trên khắp thế giới [. Các [cần dẫn nguồn](/wiki/Wikipedia:Ch%C3%BA_th%C3%ADch_ngu%E1%BB%93n_g%E1%BB%91c)] [băng hà](/wiki/B%C4%83ng_h%C3%A0)Greenland cũng góp phần làm tăng mực nước biển nhanh chóng hơn so với điều chúng ta từng tin tưởng trước đây . [[5]](#cite_note-National-5)
Tháng 2 năm 2006 các nhà nghiên cứu đã báo cáo rằng các băng hà ở Greenland đang tan ra với tốc độ nhanh gấp hai lần so với năm năm trước đây. Năm 2005, lượng băng tan hàng năm được ước tính khoảng 216 km³/năm (52 dặm khối mỗi năm), theo các tính toán hấp dẫn vệ tinh. Trong khoảng 1991 và 2006, việc kiểm tra thời tiết tại một địa điểm (Trại Thuỵ Sĩ) đã thấy rằng nhiệt độ trung bình mùa đông đã tăng gần 10 độ fahrenheit
[. [cần dẫn nguồn](/wiki/Wikipedia:Ch%C3%BA_th%C3%ADch_ngu%E1%BB%93n_g%E1%BB%91c)]
## Kinh tế[
[sửa](/w/index.php?title=Greenland&veaction=edit&vesection=6) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Greenland&action=edit§ion=6)]
Đầu
[thập niên 1990](/wiki/Th%E1%BA%ADp_ni%C3%AAn_1990) kinh tế Greenland rơi vào cảnh nợ nần nhưng từ năm [1993](/wiki/1993) nền kinh tế đã có bước cải thiện. Chính phủ tự trị Greenland (GHRG) đã theo đuổi chính sách thuế chặt chẽ từ cuối [thập niên 1980](/wiki/Th%E1%BA%ADp_ni%C3%AAn_1980) giúp tạo ra thặng dư trong ngân sách công cộng và tỷ lệ lạm phát thấp. Từ năm [1990](/wiki/1990), Greenland đã bị thâm hụt thương mại nước ngoài sau khi đóng cửa những mỏ [chì](/wiki/Ch%C3%AC) và [kẽm](/wiki/K%E1%BA%BDm) còn hoạt động năm 1990. Greenland hiện nay phụ thuộc nhiều vào công nghiệp [đánh bắt hải sản](/w/index.php?title=%C4%90%C3%A1nh_b%E1%BA%AFt_h%E1%BA%A3i_s%E1%BA%A3n&action=edit&redlink=1), chế biến và xuất khẩu [cá](/wiki/C%C3%A1), [tôm](/wiki/T%C3%B4m) các loại, chiếm tới 90% tổng giá trị xuất cảng, là ngành mang lại nguồn thu lớn nhất.
Dù đã tái khởi động các hoạt động khai thác
[hydrocarbon](/wiki/Hi%C4%91r%C3%B4cacbon) và [khoáng chất](/w/index.php?title=Kho%C3%A1ng_ch%E1%BA%A5t&action=edit&redlink=1) nhưng cần có nhiều năm nữa hiệu quả của nó mới thật sự đạt được. [Du lịch](/wiki/Du_l%E1%BB%8Bch) là lĩnh vực duy nhất đã phát triển gần mức tới hạn của tiềm năng và thậm chí còn bị hạn chế vì mùa ngắn và chi phí cao. Việc sản xuất và buôn bán phần lớn do các xí nghiệp quốc doanh nắm giữ như hãng [Royal Greenland](/w/index.php?title=Royal_Greenland&action=edit&redlink=1) (chế biến hải sản), [KNI](/w/index.php?title=KNI&action=edit&redlink=1) (hãng mậu dịch bán sỉ và bán lẻ), hãng điện thoại [Tele Greenland](/w/index.php?title=Tele_Greenland&action=edit&redlink=1), [Royal Artic Line](/w/index.php?title=Royal_Artic_Line&action=edit&redlink=1), [Artic Umiaq Line](/w/index.php?title=Artic_Umiaq_Line&action=edit&redlink=1) và 37,5% của [Air Greenland](/wiki/Air_Greenland). Các hãng này đóng vai trò chủ chốt trong nền kinh tế Greenland.
Khoảng một nửa số chi phí công cộng do Chính phủ Đan Mạch tài trợ mỗi năm, bằng một khoản trợ cấp cả mớ (
*block grant*), trong đó có khoản trợ cấp của [Liên minh châu Âu](/wiki/Li%C3%AAn_minh_ch%C3%A2u_%C3%82u) và khoản thu từ bán [môn bài](/w/index.php?title=M%C3%B4n_b%C3%A0i&action=edit&redlink=1) đánh bắt cá là 280 triệu [krone Đan Mạch](/wiki/Krone_%C4%90an_M%E1%BA%A1ch)/năm. Khoản trợ cấp này của năm 2007 là 3 tỷ 202,1 triệu krone Đan Mạch. Các chi phí hàng năm của chính phủ tự trị khoảng 6 tỷ krone Đan Mạch. Đây là khoản đóng góp quan trọng vào [tổng sản phẩm quốc nội](/wiki/T%E1%BB%95ng_s%E1%BA%A3n_ph%E1%BA%A9m_n%E1%BB%99i_%C4%91%E1%BB%8Ba). [GDP trên đầu người](/wiki/T%E1%BB%95ng_s%E1%BA%A3n_ph%E1%BA%A9m_n%E1%BB%99i_%C4%91%E1%BB%8Ba) tương đương với các nền kinh tế yếu kém ở Châu Âu.
## Hành chính[
[sửa](/w/index.php?title=Greenland&veaction=edit&vesection=7) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Greenland&action=edit§ion=7)]
Greenland được chia thành 3 miền: miền Bắc, miền Đông và miền Tây. Về
[hành chính](/w/index.php?title=H%C3%A0nh_ch%C3%ADnh&action=edit&redlink=1), Greenland chia thành 18 *kommune* (tương đương thị xã hay xã nông thôn). Các kommune này được tự trị ngay từ năm 1975, trước khi Greenland được tự trị, và hợp thành [Hiệp hội kommune](/w/index.php?title=Hi%E1%BB%87p_h%E1%BB%99i_kommune&action=edit&redlink=1) (tiếng Grenland: *Kalaallit Nunaanni Kommuneqarfiit Katuffiat*, viết tắt là KANUKOKA)
Các khu vực không chia thành kommune gồm có:
[Vườn quốc gia Greenland](/w/index.php?title=V%C6%B0%E1%BB%9Dn_qu%E1%BB%91c_gia_Greenland&action=edit&redlink=1), rộng khoảng 972.000 km², bao gồm toàn bộ miền Đông Bắc [Đảo Franklin](/w/index.php?title=%C4%90%E1%BA%A3o_Franklin&action=edit&redlink=1), đảo ở giữa của 3 đảo nằm trong [Kênh Kennedy](/w/index.php?title=K%C3%AAnh_Kennedy&action=edit&redlink=1), giữa Greenland và [Đảo Ellesmere](/wiki/%C4%90%E1%BA%A3o_Ellesmere) [Đảo Crosier](/w/index.php?title=%C4%90%E1%BA%A3o_Crosier&action=edit&redlink=1), đảo cực nam trong 3 đảo nằm trong Kênh Kennedy [Đảo Inuit Qeqertaat](/w/index.php?title=%C4%90%E1%BA%A3o_Inuit_Qeqertaat&action=edit&redlink=1)(tiếng Đan Mạch: *Kaffeklubben*) [Đất của Eirik Raude](/w/index.php?title=%C4%90%E1%BA%A5t_c%E1%BB%A7a_Eirik_Raude&action=edit&redlink=1), nay là [Đất của vua Christian X](/w/index.php?title=%C4%90%E1%BA%A5t_c%E1%BB%A7a_vua_Christian_X&action=edit&redlink=1) [Căn cứ không quân Thule](/w/index.php?title=C%C4%83n_c%E1%BB%A9_kh%C3%B4ng_qu%C3%A2n_Thule&action=edit&redlink=1)của [Hoa kỳ](/w/index.php?title=Hoa_k%E1%BB%B3&action=edit&redlink=1)ở [Pituffik](/w/index.php?title=Pituffik&action=edit&redlink=1) [Peary Land](/w/index.php?title=Peary_Land&action=edit&redlink=1) [Ikerasassuaq](/w/index.php?title=Ikerasassuaq&action=edit&redlink=1), phía đông Cap Farewell
Có khoảng 47.000 dân cư ngụ tại 18 thành phố và 9.648 người cư ngụ tại 60 thôn làng, phần lớn nằm ở bờ biển phía tây. Chỉ có khoảng 3.500 dân cư ngụ tại miền đông, trong 2 thành phố và 9 thôn làng. Việc tập trung dân số hiện nay đã khiến cho nhiều thôn nhỏ không còn người cư ngụ quanh năm (chỉ cư ngụ trong mùa hè và mùa thu v.v.)
[Tiếng Anh](/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Anh), [tiếng Đan Mạch](/wiki/Ti%E1%BA%BFng_%C4%90an_M%E1%BA%A1ch) và [tiếng Greenland](/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Greenland) đều là các ngôn ngữ được người dân ở đây sử dụng.
## Dân cư[
[sửa](/w/index.php?title=Greenland&veaction=edit&vesection=8) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Greenland&action=edit§ion=8)]
Phần lớn dân ở Greenland là người
[Inuit](/wiki/Inuit). Có một nhóm thiểu số là người châu Âu, khoảng 12%, phần lớn là người Đan Mạch, 90% các người này cư ngụ ở thủ phủ Nuuk và 10% ở các thành phố lớn phía tây khác. Cách đây 140 năm, có một đợt dân nhập cư từ [Canada](/wiki/Canada).
Trong năm 2004, tổng số dân Greenland là 56.854 người, mật độ 0,14/km² ở các vùng không bị băng bao phủ. 91% dân cư ngụ ở bờ biển phía Tây, 1,6% ở phía Bắc và 6,3% ở phía Đông. Khoảng 20% dân không sinh ra tại Greenland và 88% người có quốc tịch Greenland,họ thường ở trong các tòa nhà truyền thống đầy màu sắc sặc sỡ làm từ gỗ tiền chế chuyển từ Đan Mạch tới Nuuk và các thị trấn ở Greenland:Síimiut, Ilulisat, Nanortalk,...Qua các tuyến hàng không Air Greenland và các tàu thủy ở các bến tàu của Greenland là những phương tiện vận chuyển duy nhất giữa Greenland và Đan Mạch.
Nhiều tên họ Đức như Fleischer, Kleist, Kreutzmann v.v... xuất xứ từ các nhà truyền giáo thuộc giáo phái
[Moravia](/wiki/Morava). Các người này thường kết hôn với các phụ nữ Inuit hoặc nhận các con nuôi là các trẻ em người Inuit mồ côi.
## Giáo dục[
[sửa](/w/index.php?title=Greenland&veaction=edit&vesection=9) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Greenland&action=edit§ion=9)]
Hiện nay Greenland có 86 trường
[folkeskole](/w/index.php?title=Folkeskole&action=edit&redlink=1) (từ lớp 1 tới hết lớp 9) với khoảng 9.000 học sinh theo học. Có 3 trường [gymnasium](/w/index.php?title=Gymnasium&action=edit&redlink=1) (từ lớp 10 tới hết lớp 12), 1 trường [sư phạm](/wiki/S%C6%B0_ph%E1%BA%A1m) và 1 [đại học](/wiki/%C4%90%E1%BA%A1i_h%E1%BB%8Dc). Cũng có một số sinh viên theo học tại các đại học và [cao đẳng](/wiki/Cao_%C4%91%E1%BA%B3ng) ở Đan Mạch.
Ngôn ngữ chính dùng để giảng dạy là tiếng Greenland. Nội các tự trị lãnh trách nhiệm về giáo dục từ năm 1980.
## Tôn giáo[
[sửa](/w/index.php?title=Greenland&veaction=edit&vesection=10) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Greenland&action=edit§ion=10)]
96,6% người Greenland theo đạo
[Tin Lành](/wiki/Tin_L%C3%A0nh) [giáo hội Luther](/wiki/Gi%C3%A1o_h%E1%BB%99i_Luther). Từ năm 1993, Greenland có một [6] [giáo phận](/wiki/Gi%C3%A1o_ph%E1%BA%ADn)độc lập, do một [Giám mục](/wiki/Gi%C3%A1m_m%E1%BB%A5c)cai quản. Cũng có các cộng đoàn nhỏ các tôn giáo khác, như [Công giáo](/wiki/C%C3%B4ng_gi%C3%A1o), giáo phái [Baptist](/wiki/B%C3%A1p-t%C3%ADt), giáo phái Moravia, [chứng nhân Jehova](/wiki/Nh%C3%A2n_Ch%E1%BB%A9ng_Gi%C3%AA-h%C3%B4-va)và đạo [Bahai](/w/index.php?title=Bahai&action=edit&redlink=1), chiếm khoảng 5% dân số.
## Giao thông[
[sửa](/w/index.php?title=Greenland&veaction=edit&vesection=11) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Greenland&action=edit§ion=11)]
Hầu như không thành phố và thôn làng nào có hệ thống đường xá nối với nhau, nên phương tiện chuyên chở duy nhất là máy bay, nhất là máy bay
[trực thăng](/wiki/M%C3%A1y_bay_tr%E1%BB%B1c_th%C4%83ng), và tàu thủy. Ở một số khu vực là [xe do chó kéo](/w/index.php?title=Xe_do_ch%C3%B3_k%C3%A9o&action=edit&redlink=1) và xe [scooter đi trên tuyết](/w/index.php?title=Scooter_%C4%91i_tr%C3%AAn_tuy%E1%BA%BFt&action=edit&redlink=1) (tiếng Anh: *snowmobile*). Các tàu thủy hiện đại nối các thành phố phía Bắc với các thành phố phía Nam. Việc giao thông ở miền Đông chỉ thực hiện bằng máy bay và trực thăng.
Greenland có
[hải cảng](/wiki/C%E1%BA%A3ng) ở 16 thành phố, cầu cập bến cho tàu và tàu đánh cá ở 60 thôn làng. Có 12 [phi trường](/wiki/S%C3%A2n_bay), 5 [sân bay trực thăng](/w/index.php?title=S%C3%A2n_bay_tr%E1%BB%B1c_th%C4%83ng&action=edit&redlink=1) và 42 [trạm trực thăng](/w/index.php?title=Tr%E1%BA%A1m_tr%E1%BB%B1c_th%C4%83ng&action=edit&redlink=1).
## Văn hoá[
[sửa](/w/index.php?title=Greenland&veaction=edit&vesection=12) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Greenland&action=edit§ion=12)]
## Thể thao[
[sửa](/w/index.php?title=Greenland&veaction=edit&vesection=13) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Greenland&action=edit§ion=13)] [Bóng đá](/wiki/B%C3%B3ng_%C4%91%C3%A1) là môn thể thao quốc gia ở Greenland, nhưng Greenland không phải là một thành viên của [FIFA](/wiki/FIFA). Các quy định của FIFA bắt buộc rằng các nước thành viên tối thiểu phải có các sân bãi tiêu chuẩn cho các trận đấu quốc tế, sử dụng cỏ tự nhiên. Khí hậu của Greenland không thích hợp để có được mặt cỏ tự nhiên đạt yêu cầu của FIFA. Gần đây FIFA đã thông báo rằng họ sẽ cho phép các đội bóng chơi trên sân [FieldTurf](/w/index.php?title=FieldTurf&action=edit&redlink=1), đây có thể là một giải pháp giải quyết vấn đề sân đấu cho Greenland.
## Tham khảo[
[sửa](/w/index.php?title=Greenland&veaction=edit&vesection=14) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Greenland&action=edit§ion=14)] [CIA World Factbook](/wiki/The_World_Factbook)2000 [^](#cite_ref-1) [http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/8111292.stm](http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/8111292.stm) **Thanh Tuấn (22 tháng 6 năm 2009).** [^](#cite_ref-2) [“Dân Greenland tiếp quản quyền điều hành”](http://tuoitre.vn/The-gioi/322759/Dan-Greenland-tiep-quan-quyen-dieu-hanh.html). *Tuổi Trẻ*. Đã bỏ qua tham số không rõ
|acessdate=(gợi ý
|accessdate=) (
[trợ giúp](//en.wikipedia.org/wiki/Help:CS1_errors#parameter_ignored_suggest)) **DK Atlas, 2001.** [^](#cite_ref-3) **Lovgren, Stefan (8 tháng 4 năm 2004).** [^](#cite_ref-4) [“Greenland Melt May Swamp LA, Other Cities, Study Says”](http://news.nationalgeographic.com/news/2004/04/0408_040408_greenlandicemelt.html). *National Geographic News*. Truy cập ngày 15 tháng 12 năm 2010. **Roach, John (16 tháng 2, 2006).** [^](#cite_ref-National_5-0) [“Greenland Glaciers Losing Ice Much Faster, Study Says”](http://news.nationalgeographic.com/news/2006/02/0216_060216_warming.html). National Geographic. Truy cập ngày 13 tháng 9 năm 2006. **Joshua Project.** [^](#cite_ref-6) [“Joshua Project”](http://www.joshuaproject.net/countries.php?rog3=GL). Truy cập ngày 6 tháng 9 năm 2010.
## Xem thêm[
[sửa](/w/index.php?title=Greenland&veaction=edit&vesection=15) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Greenland&action=edit§ion=15)] [Ngôn ngữ Kalaallisut](/w/index.php?title=Ng%C3%B4n_ng%E1%BB%AF_Kalaallisut&action=edit&redlink=1) [Thông tin ở Greenland](/w/index.php?title=Th%C3%B4ng_tin_%E1%BB%9F_Greenland&action=edit&redlink=1) [Quá trình thuộc địa hoá của Đan Mạch ở Châu Mỹ](/w/index.php?title=Qu%C3%A1_tr%C3%ACnh_thu%E1%BB%99c_%C4%91%E1%BB%8Ba_ho%C3%A1_c%E1%BB%A7a_%C4%90an_M%E1%BA%A1ch_%E1%BB%9F_Ch%C3%A2u_M%E1%BB%B9&action=edit&redlink=1) [Quan hệ ngoại giao của Greenland](/w/index.php?title=Quan_h%E1%BB%87_ngo%E1%BA%A1i_giao_c%E1%BB%A7a_Greenland&action=edit&redlink=1) [Lịch sử Đan Mạch](/w/index.php?title=L%E1%BB%8Bch_s%E1%BB%AD_%C4%90an_M%E1%BA%A1ch&action=edit&redlink=1) [Danh sách các thị trấn và khu định cư ở Greenland](/w/index.php?title=Danh_s%C3%A1ch_c%C3%A1c_th%E1%BB%8B_tr%E1%BA%A5n_%E1%BB%9F_Greenland&action=edit&redlink=1) [Danh sách các ngọn núi ở Greenland](/w/index.php?title=Danh_s%C3%A1ch_c%C3%A1c_ng%E1%BB%8Dn_n%C3%BAi_%E1%BB%9F_Greenland&action=edit&redlink=1) [Quân đội Greenland](/w/index.php?title=Qu%C3%A2n_%C4%91%E1%BB%99i_Greenland&action=edit&redlink=1) [Vận tải ở Greenland](/w/index.php?title=V%E1%BA%ADn_t%E1%BA%A3i_%E1%BB%9F_Greenland&action=edit&redlink=1) [Đại học Greenland](/w/index.php?title=%C4%90%E1%BA%A1i_h%E1%BB%8Dc_Greenland&action=edit&redlink=1) [Đan Mạch](/wiki/%C4%90an_M%E1%BA%A1ch) [Bắc Băng Dương](/wiki/B%E1%BA%AFc_B%C4%83ng_D%C6%B0%C6%A1ng)
## Liên kết ngoài[
[sửa](/w/index.php?title=Greenland&veaction=edit&vesection=16) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Greenland&action=edit§ion=16)]
|Tìm thêm về
|Greenland tại
|
|![]()
[Từ điển](//vi.wiktionary.org/wiki/Special:Search/Greenland)ở Wiktionary ![ ](//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/fa/Wikibooks-logo.svg/25px-Wikibooks-logo.svg.png)
![ ](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/fa/Wikibooks-logo.svg/25px-Wikibooks-logo.svg.png)
[Sách](//vi.wikibooks.org/wiki/Special:Search/Greenland)ở Wikibooks ![ ](//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/d/dd/Wikivoyage-Logo-v3-icon.svg/25px-Wikivoyage-Logo-v3-icon.svg.png)
![ ](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/d/dd/Wikivoyage-Logo-v3-icon.svg/25px-Wikivoyage-Logo-v3-icon.svg.png)
[Cẩm nang du lịch](//vi.wikivoyage.org/wiki/Greenland)ở Wikivoyage ![ ](//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/fa/Wikiquote-logo.svg/21px-Wikiquote-logo.svg.png)
![ ](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/fa/Wikiquote-logo.svg/21px-Wikiquote-logo.svg.png)
[Hồ sơ](//vi.wikiquote.org/wiki/Special:Search/Greenland)ở Wikiquote ![ ](//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/4c/Wikisource-logo.svg/24px-Wikisource-logo.svg.png)
![ ](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/4c/Wikisource-logo.svg/24px-Wikisource-logo.svg.png)
[Văn kiện](//vi.wikisource.org/wiki/Special:Search/Greenland)ở Wikisource ![ ](//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/4a/Commons-logo.svg/18px-Commons-logo.svg.png)
![ ](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/4a/Commons-logo.svg/18px-Commons-logo.svg.png)
[Hình ảnh và phương tiện](//commons.wikimedia.org/wiki/Special:Search/Greenland)ở Commons ![ ](//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/2/24/Wikinews-logo.svg/25px-Wikinews-logo.svg.png)
![ ](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/2/24/Wikinews-logo.svg/25px-Wikinews-logo.svg.png)
[Tin tức](http://en.wikinews.org/wiki/Special:Search/Greenland)ở Wikinews ![ ](//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/1b/Wikiversity-logo-en.svg/25px-Wikiversity-logo-en.svg.png)
![ ](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/1b/Wikiversity-logo-en.svg/25px-Wikiversity-logo-en.svg.png)
[Tài liệu giáo dục](http://en.wikiversity.org/wiki/Special:Search/Greenland)ở Wikiversity [Official government site](http://www.nanoq.gl/english.aspx)- Greenland Home Rule [Greenland](https://www.cia.gov/cia/publications/factbook/geos/gl.html)- CIA World Factbook [Statistics Greenland](http://www.statgreen.gl/) [Greenland Map](http://www.norden.org/web/1-1-fakta/gr_kort.htm)- Hi-Res Map at the Nordic Ministerial Council [Official Greenland tourism information](http://www.greenland.com/) [Thông tin quốc gia](http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/europe/country_profiles/1023393.stm)và [các mốc sự kiện](http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/europe/1023448.stm)trên BBC
- Tin tức liên quan đến Greenland tại
[Yahoo!](http://news.search.yahoo.com/search/news?ei=UTF-8&fr=&va=Greenland&va_vt=any&vp=&vp_vt=any&vo=&vo_vt=any&ve=&ve_vt=any&datesort=&pub=&timeago=&smonth=4&sday=24&emonth=5&eday=24&source=&location=&fl=0&n=10)
|
|
|Bộ phận của
|
|
|

X-Cache: cp1068 hit (1), cp1054 frontend miss (0)


text:
Kádár János
- Đây là một tên người Hungary; họ tên được viết theo thứ tự giống như thứ tự tên họ người Á Đông (họ trước tên sau): họ là Kádár. Tuy nhiên, tên người Hungary trong các tài liệu Tây phương thường được viết theo kiểu tên trước họ sau.
Kádár János (1912 – 1989) là một nhà chính trị người Hungary. Ông tham gia trong phong trào Cộng sản Hungary, cũng như phong trào Quốc tế Cộng sản. Từ điển Bách khoa Toàn thư Việt Nam có ghi tên ông theo tiếng Việt là Kađa I..[1] Sau khi cuộc nổi dậy năm 1956 bị dập tắt, ông trở thành Thủ tướng của Hungary.[2] Sau khi trở thành thủ tướng, ông là người đề xướng và thực thi những cải cách về kinh tế và cải thiện nhân quyền tại Hungary; những cải cách này được gọi là Chủ nghĩa Kádár hay Chủ nghĩa cộng sản Gulyás.
Sự nghiệp chính trị[sửa | sửa mã nguồn]
- Năm 1931, ông trở thành một đảng viên của Đảng Cộng sản Hungary.
- Năm 1942, ông trở thành uỷ viên của Uỷ ban Trung ương Đảng Cộng sản Hungary.
- Đầu năm sau, tức năm 1943, ông trở thành bí thư của Uỷ ban Trung ương Đảng Cộng sản Hungary.
- Khi Quân đội Đức Quốc Xã tấn công Hungary, ông tham gia vào việc lãnh đạo cuộc đấu tranh chống Đức Quốc Xã của nhân dân Hungary[1] trong Chiến tranh thế giới thứ hai (1939 - 1945).
- Đến năm 1945, ông trở thành uỷ viên Bộ Chính trị Uỷ ban Trung ương. Năm sau (1946), ông lại trở thành phó tổng bí thư Uỷ ban Trung ương và giữ chức này cho đến năm 1948. Cũng trong năm 1948, ông lên làm phó tổng bí thư của Đảng Lao động Hungary và giữ chức vụ này cho đến năm 1951.
- Năm 1956, một cuộc nổi dậy bùng nổ ở Hungary. Theo sách Lịch sử Quan hệ Quốc tế hiện đại 1945-2000 thì "chính phủ Kadar kêu gọi Liên Xô giúp đỡ bảo vệ những người dân vô tội, khôi phục lại trật tự đã bị những phần tử bạo động phá hoại, bảo vệ chính quyền của nhân dân lao động" nên "Hồng quân Liên Xô lập tức tiến vào thủ đô Budapest" và "Các lực lượng đối lập bị đập tan", "Imre Nagy bị bắt và giải về Liên Xô". Sau cuộc nổi dậy này, một số nước Xã hội Chủ nghĩa công khai chỉ trích "mô hình Xã hội Chủ nghĩa" do Liên Xô áp đặt.[3] János trở thành Thủ tướng, tình hình trở nên ổn định không lâu sau.[2]
- Tháng 7 năm 1956, ông trở thành uỷ viên Bộ Chính trị, đồng thời là bí thư Trung ương Đảng Lao động Hungary. Đến năm 1961, ông trở thành Chủ tịch Hội đồng Bộ trưởng Cộng hoà Nhân dân Hungary và giữ chức vụ này cho đến năm 1965. Tháng 3 năm 1985, ông trở thành Tổng bí thư Đảng Công nhân Xã hội Chủ nghĩa Hungary. Sau khi ông từ chức thì người ta bắt đầu phục hồi danh dự và chính trị cho những người bị ông trấn áp năm 1956, chẳng hạn như Nagy Imre hay Maleter Pal. Tuy cho Kadar và những người của ông là những "lực lượng chân chính" trong Đảng Lao động Hungary nhưng sách Lịch sử Quan hệ Quốc tế hiện đại 1945-2000 vẫn ghi nhận rằng, dù những tên tuổi của Nagy Imre và Maleter Pal biến mất khỏi chính sử, tên tuổi họ vẫn tồn tại trong tâm trí dân tộc.[4] Ít lâu sau khi chính phủ Cộng sản Hungary tan rã, năm 1989 cựu lãnh đạo Kádár János qua đời.[5]
Năm 1984, cuốn sách "Chủ nghĩa Xã hội và nền Dân chủ ở Hungary" được xuất bản. Nội dung cuốn sách này bao gồm những bài phát biểu được János đọc trước Quốc hội và tại Đại hội Đảng từ năm 1975 cho đến năm 1982.[1]
Vụ phá hoại mộ của J. Kádár[sửa | sửa mã nguồn]
Ngày 2 tháng 5 năm 2007, tại nghĩa trang Kerepesi, thủ đô Budapest, xảy ra một vụ phá hoại mộ cựu lãnh đạo Kádár János. Những người xâm phạm đã cướp lấy xương trong chiếc quan tài của Kádár János, cũng như bình tro của vợ ông. Những người xâm phạm đã đục mất một phần có chiều dài 40 cm trên chiếc quan tài, theo lời của nhà phát ngôn của cảnh sát tại thủ đô Budapest.[5]
Sau khi vụ việc xảy ra, các chuyên gia đã mở nắp quan tài Kádár nhằm tìm hiểu xem "những kẻ phá hoại" đã cưới lấy những phần xương nào trong hài cốt Kádár. Người ta đã phát hiện ra rằng "những kẻ phá hoại" đã cướp lấy hết phần xương cốt ở phần bị đục.[5] Vụ phá hoại nêu trên đã bị Thủ tướng Hungary Gyurcsány Ferenc phê phán là một hành động "ghê tởm, phi nhân tính và hèn nhát". Trước đây, Ferenc vốn là một lãnh đạo thanh niên khi chính phủ cộng sản vẫn còn tồn tại ở Hungary.[5]
Chú thích[sửa | sửa mã nguồn]
- ^ a ă â Từ điển Bách khoa Toàn thư Việt Nam
- ^ a ă Mục từ Sự kiện năm 1956 ở Hungari trong Từ điển Bách khoa Toàn thư Việt Nam
- ^ Trần Nam Tiến chủ biên, Lịch sử Quan hệ Quốc tế hiện đại 1945-2000 NXB GD trang 154
- ^ Trần Nam Tiến chủ biên, Lịch sử Quan hệ Quốc tế hiện đại 1945-2000 NXB Giáo Dục trang 418
- ^ a ă â b Mộ nhà lãnh đạo Hungary bị phá hoại. Bài viết có ghi nguồn từ Interfax, BBC, AP.

markdown:
# Kádár János
*Đây là một* [tên người Hungary](/wiki/T%C3%AAn_ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Hungary); họ tên được viết theo [thứ tự giống như thứ tự tên họ người Á Đông](/wiki/H%E1%BB%8D#Trung_Qu.E1.BB.91c.2C_Nh.E1.BA.ADt_B.E1.BA.A3n.2C_Tri.E1.BB.81u_Ti.C3.AAn.2C_Vi.E1.BB.87t_Nam)(họ trước tên sau): họ là **Kádár**. Tuy nhiên, tên người Hungary trong các tài liệu Tây phương thường được viết theo kiểu tên trước họ sau. **Kádár János** ( [1912](/wiki/1912) – [1989](/wiki/1989)) là một nhà [chính trị](/wiki/Ch%C3%ADnh_tr%E1%BB%8B) người [Hungary](/wiki/Hungary). Ông tham gia trong phong trào [Cộng sản](/wiki/Ch%E1%BB%A7_ngh%C4%A9a_c%E1%BB%99ng_s%E1%BA%A3n) Hungary, cũng như phong trào [Quốc tế Cộng sản](/wiki/Qu%E1%BB%91c_t%E1%BA%BF_C%E1%BB%99ng_s%E1%BA%A3n). [Từ điển Bách khoa Toàn thư Việt Nam](/wiki/T%E1%BB%AB_%C4%91i%E1%BB%83n_b%C3%A1ch_khoa_Vi%E1%BB%87t_Nam) có ghi tên ông theo [tiếng Việt](/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Vi%E1%BB%87t) là **Kađa I.**. Sau khi cuộc nổi dậy năm 1956 bị dập tắt, ông trở thành Thủ tướng của Hungary. [1] Sau khi trở thành thủ tướng, ông là người đề xướng và thực thi những cải cách về kinh tế và cải thiện [[2]](#cite_note-bktt2-2) [nhân quyền](/wiki/Nh%C3%A2n_quy%E1%BB%81n)tại Hungary; những cải cách này được gọi là **Chủ nghĩa Kádár**hay **.** [Chủ nghĩa cộng sản Gulyás](/wiki/Ch%E1%BB%A7_ngh%C4%A9a_c%E1%BB%99ng_s%E1%BA%A3n_Guly%C3%A1s)
## Sự nghiệp chính trị[
[sửa](/w/index.php?title=K%C3%A1d%C3%A1r_J%C3%A1nos&veaction=edit&vesection=1) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=K%C3%A1d%C3%A1r_J%C3%A1nos&action=edit§ion=1)]
- Năm
[1931](/wiki/1931), ông trở thành một đảng viên của [Đảng Cộng sản Hungary](/w/index.php?title=%C4%90%E1%BA%A3ng_C%E1%BB%99ng_s%E1%BA%A3n_Hungary&action=edit&redlink=1).
- Năm
[1942](/wiki/1942), ông trở thành uỷ viên của Uỷ ban Trung ương Đảng Cộng sản Hungary.
- Đầu năm sau, tức năm
[1943](/wiki/1943), ông trở thành bí thư của Uỷ ban Trung ương Đảng Cộng sản Hungary.
- Khi Quân đội
[Đức Quốc Xã](/wiki/%C4%90%E1%BB%A9c_Qu%E1%BB%91c_X%C3%A3)tấn công Hungary, ông tham gia vào việc lãnh đạo cuộc đấu tranh chống Đức Quốc Xã của nhân dân Hungary trong [[1]](#cite_note-bktt-1) [Chiến tranh thế giới thứ hai](/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_th%E1%BA%BF_gi%E1%BB%9Bi_th%E1%BB%A9_hai)(1939 - 1945).
- Đến năm
[1945](/wiki/1945), ông trở thành uỷ viên Bộ Chính trị Uỷ ban Trung ương. Năm sau (1946), ông lại trở thành phó tổng bí thư Uỷ ban Trung ương và giữ chức này cho đến năm [1948](/wiki/1948). Cũng trong năm 1948, ông lên làm phó tổng bí thư của [Đảng Lao động Hungary](/w/index.php?title=%C4%90%E1%BA%A3ng_Lao_%C4%91%E1%BB%99ng_Hungary&action=edit&redlink=1)và giữ chức vụ này cho đến năm 1951.
- Năm 1956,
[một cuộc nổi dậy](/wiki/S%E1%BB%B1_ki%E1%BB%87n_n%C4%83m_1956_%E1%BB%9F_Hungary)bùng nổ ở Hungary. Theo sách *Lịch sử Quan hệ Quốc tế hiện đại 1945-2000*thì "chính phủ Kadar kêu gọi Liên Xô giúp đỡ bảo vệ những người dân vô tội, khôi phục lại trật tự đã bị những phần tử bạo động phá hoại, bảo vệ chính quyền của nhân dân lao động" nên "Hồng quân Liên Xô lập tức tiến vào thủ đô Budapest" và "Các lực lượng đối lập bị đập tan", "Imre Nagy bị bắt và giải về Liên Xô". Sau cuộc nổi dậy này, một số nước Xã hội Chủ nghĩa công khai chỉ trích "mô hình Xã hội Chủ nghĩa" do Liên Xô áp đặt. János trở thành Thủ tướng, tình hình trở nên ổn định không lâu sau. [[3]](#cite_note-3) [[2]](#cite_note-bktt2-2) [Tháng 7](/wiki/Th%C3%A1ng_b%E1%BA%A3y)năm [1956](/wiki/1956), ông trở thành uỷ viên Bộ Chính trị, đồng thời là bí thư Trung ương Đảng Lao động Hungary. Đến năm [1961](/wiki/1961), ông trở thành Chủ tịch Hội đồng Bộ trưởng Cộng hoà Nhân dân Hungary và giữ chức vụ này cho đến năm [1965](/wiki/1965). [Tháng 3](/wiki/Th%C3%A1ng_ba)năm [1985](/wiki/1985), ông trở thành Tổng bí thư [Đảng Công nhân Xã hội Chủ nghĩa Hungary](/w/index.php?title=%C4%90%E1%BA%A3ng_C%C3%B4ng_nh%C3%A2n_X%C3%A3_h%E1%BB%99i_Ch%E1%BB%A7_ngh%C4%A9a_Hungary&action=edit&redlink=1). Sau khi ông từ chức thì người ta bắt đầu phục hồi danh dự và chính trị cho những người bị ông trấn áp năm 1956, chẳng hạn như Nagy Imre hay Maleter Pal. Tuy cho Kadar và những người của ông là những "lực lượng chân chính" trong Đảng Lao động Hungary nhưng sách *Lịch sử Quan hệ Quốc tế hiện đại 1945-2000*vẫn ghi nhận rằng, dù những tên tuổi của [Nagy Imre](/w/index.php?title=Nagy_Imre&action=edit&redlink=1)và [Maleter Pal](/w/index.php?title=Maleter_Pal&action=edit&redlink=1)biến mất khỏi chính sử, tên tuổi họ vẫn tồn tại trong tâm trí dân tộc. Ít lâu sau khi [[4]](#cite_note-4) [chính phủ](/wiki/Ch%C3%ADnh_ph%E1%BB%A7)Cộng sản Hungary tan rã, năm [1989](/wiki/1989)cựu lãnh đạo Kádár János [qua đời](/wiki/Ch%E1%BA%BFt). [[5]](#cite_note-vietbao-5)
Năm
[1984](/wiki/1984), cuốn sách " [Chủ nghĩa Xã hội](/wiki/H%E1%BB%87_th%E1%BB%91ng_x%C3%A3_h%E1%BB%99i_ch%E1%BB%A7_ngh%C4%A9a) và nền [Dân chủ](/wiki/D%C3%A2n_ch%E1%BB%A7) ở Hungary" được xuất bản. Nội dung cuốn sách này bao gồm những bài phát biểu được János đọc trước Quốc hội và tại Đại hội Đảng từ năm 1975 cho đến năm 1982. [[1]](#cite_note-bktt-1)
## Vụ phá hoại mộ của J. Kádár[
[sửa](/w/index.php?title=K%C3%A1d%C3%A1r_J%C3%A1nos&veaction=edit&vesection=2) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=K%C3%A1d%C3%A1r_J%C3%A1nos&action=edit§ion=2)]
Ngày
[2 tháng 5](/wiki/2_th%C3%A1ng_5) năm [2007](/wiki/2007), tại nghĩa trang Kerepesi, [thủ đô](/wiki/Th%E1%BB%A7_%C4%91%C3%B4) [Budapest](/wiki/Budapest), xảy ra một vụ phá hoại mộ cựu lãnh đạo Kádár János. Những người xâm phạm đã cướp lấy xương trong chiếc quan tài của Kádár János, cũng như bình tro của vợ ông. Những người xâm phạm đã đục mất một phần có chiều dài 40 cm trên chiếc quan tài, theo lời của nhà phát ngôn của cảnh sát tại thủ đô Budapest. [[5]](#cite_note-vietbao-5)
Sau khi vụ việc xảy ra, các chuyên gia đã mở nắp quan tài Kádár nhằm tìm hiểu xem "những kẻ phá hoại" đã cưới lấy những phần xương nào trong hài cốt Kádár. Người ta đã phát hiện ra rằng "những kẻ phá hoại" đã cướp lấy hết phần xương cốt ở phần bị đục.
Vụ phá hoại nêu trên đã bị Thủ tướng Hungary [5] [Gyurcsány Ferenc](/w/index.php?title=Gyurcs%C3%A1ny_Ferenc&action=edit&redlink=1)phê phán là một hành động "ghê tởm, phi nhân tính và hèn nhát". Trước đây, Ferenc vốn là một lãnh đạo thanh niên khi chính phủ cộng sản vẫn còn tồn tại ở Hungary. [[5]](#cite_note-vietbao-5)
## Chú thích[
[sửa](/w/index.php?title=K%C3%A1d%C3%A1r_J%C3%A1nos&veaction=edit&vesection=3) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=K%C3%A1d%C3%A1r_J%C3%A1nos&action=edit§ion=3)]
- ^
**a** **ă** **â** [Từ điển Bách khoa Toàn thư Việt Nam](/wiki/T%E1%BB%AB_%C4%91i%E1%BB%83n_b%C3%A1ch_khoa_Vi%E1%BB%87t_Nam)
- ^
**a** **ă** [Mục từ](http://webcache.googleusercontent.com/search?q=cache:hoaruyCyPzsJ:dictionary.bachkhoatoanthu.gov.vn/default.aspx%3Fparam%3D15F3aWQ9MjQxNDQmZ3JvdXBpZD0ma2luZD0ma2V5d29yZD1odW5nYXJp%26page%3D1+%22Hungari%22+%2B+%221956%22+site:gov.vn&cd=1&hl=vi&ct=clnk&gl=vn) *Sự kiện năm 1956 ở Hungari*trong Từ điển Bách khoa Toàn thư Việt Nam **Trần Nam Tiến chủ biên, Lịch sử Quan hệ Quốc tế hiện đại 1945-2000 NXB GD trang 154** [^](#cite_ref-3) **Trần Nam Tiến chủ biên, Lịch sử Quan hệ Quốc tế hiện đại 1945-2000 NXB Giáo Dục trang 418** [^](#cite_ref-4)
- ^
**a** **ă** **â** **b** [Mộ nhà lãnh đạo Hungary bị phá hoại](http://vietbao.vn/The-gioi/Mo-nha-lanh-dao-Hungary-bi-pha-hoai/40199598/159/). Bài viết có ghi nguồn từ Interfax, [BBC](/wiki/BBC), AP.
## Tài liệu tham khảo[
[sửa](/w/index.php?title=K%C3%A1d%C3%A1r_J%C3%A1nos&veaction=edit&vesection=4) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=K%C3%A1d%C3%A1r_J%C3%A1nos&action=edit§ion=4)]
|
|![]()

WARC-Type: response

Content-Type: application/http; msgtype=response

Content-Type: text/html; charset=UTF-8

Connection: close

X-Content-Type-Options: nosniff

Content-language: vi

X-UA-Compatible: IE=Edge

Vary: Accept-Encoding,Cookie

Content-Encoding: gzip

Via: 1.1 varnish, 1.1 varnish

Accept-Ranges: bytes

X-Cache: cp1055 miss (0), cp1054 frontend miss (0)

Cache-Control: private, s-maxage=0, max-age=0, must-revalidate

Set-Cookie: WMF-Last-Access=02-Jul-2015;Path=/;HttpOnly;Expires=Mon, 03 Aug 2015 12:00:00 GMT


text:
Piketon, Ohio
Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
Piketon là một làng thuộc quận Pike, tiểu bang Ohio, Hoa Kỳ. Năm 2010, dân số của làng này là 2181 người.[1]
Dân số[sửa | sửa mã nguồn]
- Dân số năm 2000: 1907 người.
- Dân số năm 2010: 2181 người.
Chú thích[sửa | sửa mã nguồn]
- ^ “2010 Census Gazetteer Files”. Cục Thống kê Dân số Hoa Kỳ. Truy cập ngày 16 tháng 10 năm 2012.

markdown:
# Piketon, Ohio
Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
|Piketon, Ohio|
|—
|![ Vị trí trong Quận Pike, Ohio](//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/8/8e/OHMap-doton-Piketon.png/250px-OHMap-doton-Piketon.png)
![ Vị trí trong Quận Pike, Ohio](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/8/8e/OHMap-doton-Piketon.png/250px-OHMap-doton-Piketon.png)
Vị trí trong
[Quận Pike](/wiki/Qu%E1%BA%ADn_Pike,_Ohio), [Ohio](/wiki/Ohio) ![ Vị trí tiểu bang Ohio ở Hoa Kỷ](//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/5/58/Ohio_in_United_States.svg/250px-Ohio_in_United_States.svg.png)
![ Vị trí tiểu bang Ohio ở Hoa Kỷ](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/5/58/Ohio_in_United_States.svg/250px-Ohio_in_United_States.svg.png)
Vị trí tiểu bang Ohio ở Hoa Kỷ
[Quốc gia](/wiki/Qu%E1%BB%91c_gia) [Hoa Kỳ](/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3) [Tiểu bang](/wiki/Ti%E1%BB%83u_bang_Hoa_K%E1%BB%B3) [Ohio](/wiki/Ohio) [Quận](/w/index.php?title=Danh_s%C3%A1ch_c%C3%A1c_qu%E1%BA%ADn_%E1%BB%9F_Ohio&action=edit&redlink=1) [Quận Pike](/wiki/Qu%E1%BA%ADn_Pike,_Ohio) [Múi giờ](/wiki/M%C3%BAi_gi%E1%BB%9D) [CST](/wiki/M%C3%BAi_gi%E1%BB%9D_mi%E1%BB%81n_Trung_(B%E1%BA%AFc_M%E1%BB%B9))( [UTC-5](/wiki/Gi%E1%BB%9D_Ph%E1%BB%91i_h%E1%BB%A3p_Qu%E1%BB%91c_t%E1%BA%BF)) [DST](/wiki/Quy_%C6%B0%E1%BB%9Bc_gi%E1%BB%9D_m%C3%B9a_h%C3%A8)) **CDT**( [UTC-4](/wiki/Gi%E1%BB%9D_Ph%E1%BB%91i_h%E1%BB%A3p_Qu%E1%BB%91c_t%E1%BA%BF)) **Piketon** là một [làng](/wiki/L%C3%A0ng) thuộc [quận Pike](/wiki/Qu%E1%BA%ADn_Pike,_Ohio), tiểu bang [Ohio](/wiki/Ohio), [Hoa Kỳ](/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3). Năm 2010, dân số của làng này là 2181 người. [[1]](#cite_note-1)
## Dân số[
[sửa](/w/index.php?title=Piketon,_Ohio&veaction=edit&vesection=1) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Piketon,_Ohio&action=edit§ion=1)]
- Dân số năm 2000: 1907 người.
- Dân số năm 2010: 2181 người.
## Chú thích[
[sửa](/w/index.php?title=Piketon,_Ohio&veaction=edit&vesection=2) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Piketon,_Ohio&action=edit§ion=2)] [^](#cite_ref-1) [“2010 Census Gazetteer Files”](http://www.census.gov/geo/www/gazetteer/gazetteer2010.html). [Cục Thống kê Dân số Hoa Kỳ](/wiki/C%E1%BB%A5c_Th%E1%BB%91ng_k%C3%AA_D%C3%A2n_s%E1%BB%91_Hoa_K%E1%BB%B3). Truy cập ngày 16 tháng 10 năm 2012.

X-Cache: cp1067 miss (0), cp1054 frontend miss (0)


text:
Rushville, Ohio
Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
Rushville là một làng thuộc quận Fairfield, tiểu bang Ohio, Hoa Kỳ. Năm 2010, dân số của làng này là 302 người.[1]
Dân số[sửa | sửa mã nguồn]
- Dân số năm 2000: 268 người.
- Dân số năm 2010: 302 người.
Chú thích[sửa | sửa mã nguồn]
- ^ “2010 Census Gazetteer Files”. Cục Thống kê Dân số Hoa Kỳ. Truy cập ngày 16 tháng 10 năm 2012.

markdown:
# Rushville, Ohio
Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
|Rushville, Ohio|
|—
|![ Vị trí trong Quận Fairfield, Ohio](//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/5/5b/OHMap-doton-Rushville.png/250px-OHMap-doton-Rushville.png)
![ Vị trí trong Quận Fairfield, Ohio](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/5/5b/OHMap-doton-Rushville.png/250px-OHMap-doton-Rushville.png)
Vị trí trong
[Quận Fairfield](/wiki/Qu%E1%BA%ADn_Fairfield,_Ohio), [Ohio](/wiki/Ohio) ![ Vị trí tiểu bang Ohio ở Hoa Kỷ](//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/5/58/Ohio_in_United_States.svg/250px-Ohio_in_United_States.svg.png)
![ Vị trí tiểu bang Ohio ở Hoa Kỷ](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/5/58/Ohio_in_United_States.svg/250px-Ohio_in_United_States.svg.png)
Vị trí tiểu bang Ohio ở Hoa Kỷ
[Quốc gia](/wiki/Qu%E1%BB%91c_gia) [Hoa Kỳ](/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3) [Tiểu bang](/wiki/Ti%E1%BB%83u_bang_Hoa_K%E1%BB%B3) [Ohio](/wiki/Ohio) [Quận](/w/index.php?title=Danh_s%C3%A1ch_c%C3%A1c_qu%E1%BA%ADn_%E1%BB%9F_Ohio&action=edit&redlink=1) [Quận Fairfield](/wiki/Qu%E1%BA%ADn_Fairfield,_Ohio) [Múi giờ](/wiki/M%C3%BAi_gi%E1%BB%9D) [CST](/wiki/M%C3%BAi_gi%E1%BB%9D_mi%E1%BB%81n_Trung_(B%E1%BA%AFc_M%E1%BB%B9))( [UTC-5](/wiki/Gi%E1%BB%9D_Ph%E1%BB%91i_h%E1%BB%A3p_Qu%E1%BB%91c_t%E1%BA%BF)) [DST](/wiki/Quy_%C6%B0%E1%BB%9Bc_gi%E1%BB%9D_m%C3%B9a_h%C3%A8)) **CDT**( [UTC-4](/wiki/Gi%E1%BB%9D_Ph%E1%BB%91i_h%E1%BB%A3p_Qu%E1%BB%91c_t%E1%BA%BF)) **Rushville** là một [làng](/wiki/L%C3%A0ng) thuộc [quận Fairfield](/wiki/Qu%E1%BA%ADn_Fairfield,_Ohio), tiểu bang [Ohio](/wiki/Ohio), [Hoa Kỳ](/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3). Năm 2010, dân số của làng này là 302 người. [[1]](#cite_note-1)
## Dân số[
[sửa](/w/index.php?title=Rushville,_Ohio&veaction=edit&vesection=1) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Rushville,_Ohio&action=edit§ion=1)]
- Dân số năm 2000: 268 người.
- Dân số năm 2010: 302 người.
## Chú thích[
[sửa](/w/index.php?title=Rushville,_Ohio&veaction=edit&vesection=2) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Rushville,_Ohio&action=edit§ion=2)] [^](#cite_ref-1) [“2010 Census Gazetteer Files”](http://www.census.gov/geo/www/gazetteer/gazetteer2010.html). [Cục Thống kê Dân số Hoa Kỳ](/wiki/C%E1%BB%A5c_Th%E1%BB%91ng_k%C3%AA_D%C3%A2n_s%E1%BB%91_Hoa_K%E1%BB%B3). Truy cập ngày 16 tháng 10 năm 2012.


text:
Trợ giúp
Thể loại:Viêm gan
Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
Bước tới:
menu
,
tìm kiếm
Bài chính thể loại:
Viêm gan
Wikimedia Commons có thêm thể loại hình ảnh và phương tiện truyền tải về
Viêm gan
Các trang trong thể loại “Viêm gan”
4 trang sau nằm trong thể loại này, trên tổng số 4 trang.
Viêm gan
A
Viêm gan A
B
Virus viêm gan siêu vi B
V
Viêm gan siêu vi B
Lấy từ “
https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Thể_loại:Viêm_gan&oldid=21005028
”
Thể loại
:
Khoa tiêu hóa
Viêm
Gan
Trình đơn chuyển hướng
Công cụ cá nhân
Mở tài khoản
Đăng nhập
Không gian tên
Thể loại
Thảo luận
Biến thể
Các hiển thị
Đọc
Sửa đổi
Sửa mã nguồn
Xem lịch sử
Khác
Tìm kiếm
Xem nhanh
Trang Chính
Nội dung chọn lọc
Tin tức
Bài viết ngẫu nhiên
Thay đổi gần đây
Quyên góp
Tương tác
Hướng dẫn
Giới thiệu Wikipedia
Cộng đồng
Thảo luận chung
Giúp sử dụng
Công cụ
Các liên kết đến đây
Thay đổi liên quan
Các trang đặc biệt
Liên kết thường trực
Thông tin trang
Khoản mục Wikidata
In/xuất ra
Tạo một quyển sách
Tải về dưới dạng PDF
Bản để in ra
Ngôn ngữ khác
العربية
Bahasa Indonesia
Català
Čeština
English
Español
فارسی
Français
Gaeilge
한국어
Nederlands
日本語
Polski
Português
Română
Русский
Српски / srpski
Srpskohrvatski / српскохрватски
Suomi
Tagalog
ไทย
Türkçe
Українська
粵語
中文
Sửa liên kết
Trang này được sửa đổi lần cuối lúc 03:01 ngày 5 tháng 5 năm 2015.
Văn bản được phát hành theo
Giấy phép Creative Commons Ghi công/Chia sẻ tương tự
; có thể áp dụng điều khoản bổ sung. Xem
Điều khoản Sử dụng
để biết thêm chi tiết.
Wikipedia® là thương hiệu đã đăng ký của
Wikimedia Foundation, Inc.
, một tổ chức phi lợi nhuận.
Quy định quyền riêng tư
Giới thiệu Wikipedia
Lời phủ nhận
Nhà phát triển
Phiên bản di động

X-Cache: cp1067 hit (1), cp1054 frontend miss (0)


text:
Tritonoturris poppei
Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
Tritonoturris poppei là một loài ốc biển, là động vật thân mềm chân bụng sống ở biển trong họ Conidae.[1]
Mục lục
Miêu tả[sửa | sửa mã nguồn]
Phân bố[sửa | sửa mã nguồn]
Chú thích[sửa | sửa mã nguồn]
- ^ Tritonoturris poppei Vera-Pelaez & Vega-Luz, 1999. World Register of Marine Species, truy cập 5 tháng 4 2010.

markdown:
*Tritonoturris poppei*
Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
|
|Tritonoturris poppei
|
|[Giới](/wiki/Gi%E1%BB%9Bi_(sinh_h%E1%BB%8Dc))( *regnum*) [Animalia](/wiki/%C4%90%E1%BB%99ng_v%E1%BA%ADt) [Ngành](/wiki/Ng%C3%A0nh_(sinh_h%E1%BB%8Dc))( *phylum*) [Mollusca](/wiki/%C4%90%E1%BB%99ng_v%E1%BA%ADt_th%C3%A2n_m%E1%BB%81m) [Lớp](/wiki/L%E1%BB%9Bp_(sinh_h%E1%BB%8Dc))( *class*) [Gastropoda](/wiki/L%E1%BB%9Bp_Ch%C3%A2n_b%E1%BB%A5ng) [Liên họ](/wiki/Li%C3%AAn_h%E1%BB%8D)( *superfamilia*) [Conoidea](/wiki/Conoidea) [Caenogastropoda](/wiki/Caenogastropoda)
nhánh
[Hypsogastropoda](/wiki/Hypsogastropoda)
nhánh
[Neogastropoda](/wiki/Neogastropoda) [Họ](/wiki/H%E1%BB%8D_(sinh_h%E1%BB%8Dc))( *familia*) [Conidae](/w/index.php?title=Conidae&action=edit&redlink=1) [Phân họ](/wiki/Ph%C3%A2n_h%E1%BB%8D)( *subfamilia*) [Raphitominae](/w/index.php?title=Raphitominae&action=edit&redlink=1) [Chi](/wiki/Chi_(sinh_h%E1%BB%8Dc))( *genus*) [Tritonoturris](/wiki/Tritonoturris) [Loài](/wiki/Lo%C3%A0i)( *species*) **T. poppei** [Danh pháp hai phần](/wiki/Danh_ph%C3%A1p_hai_ph%E1%BA%A7n) *Tritonoturris poppei*
Vera-Pelaez & Vega-Luz, 1999
* là một loài Tritonoturris poppei* [ốc biển](/wiki/%E1%BB%90c_bi%E1%BB%83n), là [động vật thân mềm](/wiki/%C4%90%E1%BB%99ng_v%E1%BA%ADt_th%C3%A2n_m%E1%BB%81m) [chân bụng](/wiki/%C4%90%E1%BB%99ng_v%E1%BA%ADt_ch%C3%A2n_b%E1%BB%A5ng)sống ở biển trong họ [Conidae](/w/index.php?title=Conidae&action=edit&redlink=1). [[1]](#cite_note-WoRMS-1)
## Mục lục
## Miêu tả[
[sửa](/w/index.php?title=Tritonoturris_poppei&veaction=edit&vesection=1) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Tritonoturris_poppei&action=edit§ion=1)]
|
|![]()
|
|Xin hãy cùng
Nếu bài viết đã được phát triển, hãy gỡ bản mẫu này.
## Phân bố[
[sửa](/w/index.php?title=Tritonoturris_poppei&veaction=edit&vesection=2) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Tritonoturris_poppei&action=edit§ion=2)]
|
|![]()
|
|Xin hãy cùng
Nếu bài viết đã được phát triển, hãy gỡ bản mẫu này.
## Chú thích[
[sửa](/w/index.php?title=Tritonoturris_poppei&veaction=edit&vesection=3) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Tritonoturris_poppei&action=edit§ion=3)] [^](#cite_ref-WoRMS_1-0) [.](http://www.marinespecies.org/aphia.php?p=taxdetails&id=435084) *Tritonoturris poppei*Vera-Pelaez & Vega-Luz, 1999 [World Register of Marine Species](http://www.marinespecies.org), truy cập 5 tháng 4 2010.

X-Cache: cp1053 miss (0), cp1054 frontend miss (0)


text:
Xiamen Airlines
Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
Xiamen Airlines (tiếng Trung giản thể: 航空 厦门; pinyin: Xiamén Hángkōng; Peh-OE-ji E-MNG Hang-khong) là công ty hàng không đầu tiên ở Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa được điều hành bởi các cá nhân, được thành lập vào ngày 25 tháng 7 năm 1984, và trụ sở ở sân bay quốc tế Hạ Môn Cao Khi. Cổ phần công ty này gồm China Southern Airlines 60% và Xiamen Construction and Development Group 40%. Hãng có trụ sở ở Hạ Môn.[1]
Căn cứ chính của nó là ở Hạ Môn, nhưng nó cũng có căn cứ khác ở Phúc Châu và Vũ Di Sơn trong tỉnh Phúc Kiến và tại Hàng Châu ở tỉnh Chiết Giang. Bên cạnh đó hoạt động trong nước, nó cũng có tuyến bay đến Seoul, Osaka, Hong Kong, Macau, Singapore, Kuala Lumpur, Penang, Manila và Bangkok.

markdown:
# Xiamen Airlines
Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
|Xiamen Airlines|
|
|
CXA XIAMEN AIR
|Thành lập||1984|
|Trạm trung chuyển chính||
|[Egret Card](/w/index.php?title=Egret_Card&action=edit&redlink=1) [China Southern Airlines](/wiki/China_Southern_Airlines)(60%) [Xiamen](/w/index.php?title=Xiamen&action=edit&redlink=1), [Fujian](/w/index.php?title=Fujian&action=edit&redlink=1), [Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa](/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa) [www.xiamenair.com.cn](http://www.xiamenair.com.cn/) **Xiamen Airlines** ( [tiếng Trung giản thể](/w/index.php?title=Ti%E1%BA%BFng_Trung_gi%E1%BA%A3n_th%E1%BB%83&action=edit&redlink=1): 航空 厦门; [pinyin](/wiki/B%C3%ADnh_%C3%A2m_H%C3%A1n_ng%E1%BB%AF): Xiamén Hángkōng; Peh-OE-ji E-MNG Hang-khong) là công ty hàng không đầu tiên ở Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa được điều hành bởi các cá nhân, được thành lập vào ngày 25 tháng 7 năm 1984, và trụ sở ở [sân bay quốc tế Hạ Môn Cao Khi](/w/index.php?title=S%C3%A2n_bay_qu%E1%BB%91c_t%E1%BA%BF_H%E1%BA%A1_M%C3%B4n_Cao_Khi&action=edit&redlink=1). Cổ phần công ty này gồm [China Southern Airlines](/wiki/China_Southern_Airlines) 60% và Xiamen Construction and Development Group 40%. Hãng có trụ sở ở [Hạ Môn](/wiki/H%E1%BA%A1_M%C3%B4n). [[1]](#cite_note-1)
Căn cứ chính của nó là ở
[Hạ Môn](/wiki/H%E1%BA%A1_M%C3%B4n), nhưng nó cũng có căn cứ khác ở Phúc Châu và Vũ Di Sơn trong tỉnh Phúc Kiến và tại Hàng Châu ở tỉnh Chiết Giang. Bên cạnh đó hoạt động trong nước, nó cũng có tuyến bay đến Seoul, Osaka, Hong Kong, Macau, Singapore, Kuala Lumpur, Penang, Manila và Bangkok.
## Tham khảo[
[sửa](/w/index.php?title=Xiamen_Airlines&veaction=edit&vesection=1) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Xiamen_Airlines&action=edit§ion=1)]
|
|![]()


text:
replicant
Từ điển mở Wiktionary
Tiếng Anh[sửa]
Danh từ[sửa]
replicant
- Người ứng đáp, người cãi lại.
- (Phim ảnh) Người nhân tạo, có bề ngoài như con người hoặc người được nhân bản vô tính.
Tham khảo[sửa]
- Hồ Ngọc Đức, Dự án Từ điển tiếng Việt miễn phí (chi tiết)

markdown:
# replicant
Từ điển mở Wiktionary
## Tiếng Anh[
[sửa](/w/index.php?title=B%E1%BA%A3n_m%E1%BA%ABu:-eng-&action=edit§ion=T-1)]
### Danh từ[
[sửa](/w/index.php?title=B%E1%BA%A3n_m%E1%BA%ABu:-noun-&action=edit§ion=T-1)] **replicant** [Người](/wiki/ng%C6%B0%E1%BB%9Di)ứng đáp, [người](/wiki/ng%C6%B0%E1%BB%9Di) [cãi](/wiki/c%C3%A3i)lại.
- (
*Phim ảnh*) Người nhân tạo, có bề ngoài như con người hoặc người được nhân bản vô tính.
### Tham khảo[
[sửa](/w/index.php?title=B%E1%BA%A3n_m%E1%BA%ABu:-ref-&action=edit§ion=T-1)]
- Hồ Ngọc Đức,
[Dự án Từ điển tiếng Việt miễn phí](http://www.informatik.uni-leipzig.de/~duc/Dict/)( [chi tiết](/wiki/Wiktionary:Ngu%E1%BB%93n_g%E1%BB%91c/FVDP))

X-Cache: cp1066 miss (0), cp1055 frontend miss (0)


text:
Thanh toán trực tuyến với Bảo Kim đảm bảo
Đăng nhập tài khoản Bảo Kim
Thanh toán trực tuyến bằng thẻ Ngân Hàng
Email / Số điện thoại
*
Mật khẩu
*
Đăng nhập
Hủy thanh toán
Chưa có tài khoản?
Đăng ký miễn phí
Quên mật khẩu?
Các hình thức thanh toán khác:
NGƯỜI NHẬN TIỀN
Người đại diện
( Chưa xác thực )
Phan Văn Định
Email
noithatbepmoi@gmail.com
Điện thoại
84919581019
THÔNG TIN THANH TOÁN
Sửa
Sản phẩm
Bếp ga dương Rinnai siêu mỏng RV-2KEGSV (hết hàng)
Hình thức thanh toán
Đảm bảo
(tạm giữ 3 ngày )
Giá trị
2.000.000 VNĐ
THÔNG TIN NGƯỜI THANH TOÁN
Sửa
Vui lòng xác nhận chính xác! Các thông tin trên sẽ được sử dụng để giao nhận sản phẩm
PHƯƠNG THỨC THANH TOÁN

Content-Type: text/html

Cache-Control: no-store, no-cache, must-revalidate, post-check=0, pre-check=0

Pragma: no-cache

Vary: Accept-Encoding