text:
PHẠM XUÂN NGUYÊN
« L’histoire est une galerie de tableaux
où il y a peu d’originaux et beaucoup de copies »
(Lịch sử là một phòng tranh,
nơi nguyên bản thì ít mà phiên bản thì nhiều)
Alexis de Tocqueville
(1805 – 1859)
Nhà chính khách và nhà sử học Pháp
Ảnh: Bìa sách Người Chăn Kiến (thiết kế bởi Đặng Xuân Hòa)
Bạn đọc, những người đang cầm trên tay tập truyện ngắn chọn lọc này của nhà văn Bùi Ngọc Tấn, tôi muốn bạn đọc nó từ một đại từ nhân xưng.
HẮN.
Cái đại từ “hắn” làm danh xưng cho nhân vật khá là phổ biến trong các tác phẩm văn học trước 1945, ở dòng văn học được/bị gọi là “chủ nghĩa hiện thực phê phán”. “Hắn” (có khi còn là “y”, là “gã”) cho nam, và “thị” cho nữ. Những đại từ chỉ những con người ở số đông, chỉ những phận người ở tầng thấp, chỉ những kiếp người ở đáy dưới. Văn Nam Cao đầy “hắn” và “thị”, cả ở thôn quê và thành phố, cả truyện người quê và người phố. Điển hình “hắn” là Chí Phèo, một thằng tứ cố vô thân, một thanh niên nông dân bị tha hóa, lưu manh hóa, một bản tính người bị làm méo mó, hư hỏng. Điển hình “thị” là Thị Nở, xấu xí, dị mọ, sống hoang dại, ngẩn ngơ. Có lẽ, Nam Cao đã chịu ơn những “hắn” những “thị” này cho sức sống văn chương của mình.
Sau 1945, trong văn học hầu như tuyệt hẳn “hắn”. Mà trong ngôn ngữ đời thường, “hắn” như cũng bị loại trừ, ngỡ như không còn loại người, loại nhân vật có thể bị/được gọi là “hắn” nữa. Nghĩa là “hắn” không còn tồn tại, vì không còn đất sống. Người ta tin vậy. Người ta nghĩ vậy. Người ta muốn vậy.
Nhưng tưởng dzậy mà không phải dzậy.
“Hắn” không chết, với tư cách một loại người, một loại nhân vật, và một đại từ nhân xưng. Chỉ là vì hoàn cảnh không được phép xuất hiện, nên “hắn” phải nằm im, phải náu mình, phải giả vờ quên thân phận. Chỉ chờ có dịp, khi cuộc sống vận hành theo đúng quy luật cuộc sống, “hắn” xuất hiện, và lên tiếng cho mọi người biết có “hắn”. “Hắn” tồn tại trong văn chương, như giữa cuộc đời.
Bùi Ngọc Tấn đã là một trong những người trước nhất khai sinh lại cho “hắn”, cấp lại cho “hắn” một lý lịch, và thả “hắn” văn học vào đời. Có lẽ, chính xác hơn phải nói, Bùi Ngọc Tấn là người đầu tiên cho HẮN xuất hiện trở lại trong nền văn học xã hội chủ nghĩa vào thập niên cuối thế kỷ XX. Trong truyện “Người ở cực bên kia” của ông viết năm 1990 đại từ “hắn” đã tự nhiên có mặt như không thể khác. Một đại từ giành lại chỗ đứng dưới mặt trời trong kho từ vựng tiếng Việt hiện đại. Một con người, và một lớp người, ẩn sau đại từ ấy đòi được quyền hiện hình và lên tiếng. Hắn không vô danh. Hắn không hèn mọn. Hắn là người, có quyền làm người và nói lên tiếng nói người. Con người “hắn” bị gánh chịu lịch sử nhưng không cam chịu lịch sử. Nên lịch sử phải biện minh cho hắn, từ tất cả những gì đã xảy đến với hắn. HẮN đây là của Bùi Ngọc Tấn – con người, Bùi Ngọc Tấn – nhà văn. Ông đã khai triển đầy đủ, trọn vẹn, đa nghĩa, đa chiều “hắn” này trong bộ tiểu thuyết Chuyện kể năm 2000 khởi bút cũng vào đầu thập niên cuối của thế kỷ hai mươi. Sau Bùi Ngọc Tấn chục năm, “hắn” mới lại hiện diện trên trang viết của Tạ Duy Anh, Nguyễn Khải.
(Xin nói thêm, cùng với HẮN, THỊ cũng đã sóng đôi trở lại văn học, nếu tôi nhớ không nhầm, hình như trong một truyện của Nguyễn Minh Dậu, một nhà văn cũng quê Hải Phòng như Bùi Ngọc Tấn. Ngẫu nhiên chăng, sự tái sinh hai đại từ nhân xưng này ở hai nhà văn cùng một miền quê?).
Đọc Bùi Ngọc Tấn, truyện ngắn và tiểu thuyết, vì vậy, hãy đọc theo HẮN. Cũng như theo HẮN để đọc Nguyễn Khải, Tạ Duy Anh.
Hắn trong tiểu thuyết Chuyện kể năm 2000 (CKN2000) của Bùi Ngọc Tấn là một tù nhân chính trị. Tên hắn là Nguyễn Văn Tuấn, làm nghề viết báo viết văn. Hắn bị tập trung cải tạo vì tội “tuyên truyền phản cách mạng”, vào tù mang số hiệu CR 880. Hắn đến với văn học bằng tình cảm thiêng liêng và trách nhiệm cao, với đôi mắt nhìn đời thơ ngây và trong trẻo. Chính tình cảm và trách nhiệm ấy đã khiến hắn, và những người cầm bút như hắn, thấy trước được và báo động những hiện tượng tiêu cực (như về sau này quen nói) ngay từ khi chúng mới manh nha và có cơ làm hỏng lý tưởng tốt đẹp mà hắn cùng bao người đã chiến đấu dựng xây. Chỉ thế thôi hắn đã bị quy là phản động, là bôi đen hiện thực, nói xấu chế độ. Hắn vào tù năm năm, cứ nghĩ mãi vì sao mình bị tù thế này. “Cũng tại mày thôi. Tại mày có cái đầu cứ biết tổng hợp, suy nghĩ, không chịu để người khác suy nghĩ hộ. Nhưng cái đầu suy nghĩ cũng chẳng việc gì, nếu cái mồm mày không nói ra. Chỉ tại cái mồm… Chút lòng trung thực từ sau xin chừa. Đến bao giờ được ra. Ôi! Quãng đời trước thật là hạnh phúc, thật là tươi đẹp. Chẳng bao giờ còn quay lại nữa” (tập 2, tr. 57-58). Khi ra tù hắn bị một cảm giác kỳ lạ xâm chiếm là luôn gặp những khuôn mặt tù quen quen, ngờ ngợ, như mới được ra trại như hắn, để rồi giật mình chẳng lẽ đất nước nhiều người đi tù đến thế, và cuối cùng thì hoảng: “Mình hỏng mất rồi! Đầu óc mình hỏng mất rồi!” (tập 1, tr. 499).
Hắn trong tiểu thuyết Đi tìm nhân vật (ĐTNV) của Tạ Duy Anh là kẻ đang bị anh nhà báo Chu Quý truy tìm, bắt đầu từ cái gọi là vụ giết đứa bé đánh giày ở phố G. Chu Quý suốt đời đi điều tra những cái chết để tìm hắn. Hắn là ai? “Có lúc tưởng như tôi đã vẽ được chân dung hắn. Có lúc hắn đã ở trong tầm tay của tôi. Có lúc hắn bị tôi phù phép cho thất điên bát đảo để lộ nguyên hình. Nhưng cũng có lúc hắn biến hóa khôn lường, trở lại ngồi ghế phán xét hoặc bảnh bao dưới một chân dung khả ái.” (tr. 19) Hắn không chỉ là nỗi ám ảnh của Chu Quý, mà còn cả của anh thợ gác rừng bắn nhầm người, của ông nhà văn Trần Bân đang đi tìm nhân vật cho cuốn tiểu thuyết định viết nhưng khi gần tìm được thì ông lại không chịu nổi phải tìm đến cái chết, của ông tiến sĩ N. đã giết vợ và tự giết mình vì không thể suốt đời sống đội lốt giả. Nhưng rốt cuộc, hắn vẫn là kẻ giấu mặt. Hắn, do đó, đã trở thành nỗi sợ. Nguyên nhân của những cái chết hình như đều do hắn. Và trong cuộc truy đuổi này, Chu Quý lại bị truy đuổi, trở thành “hắn” trong mắt người khác. “Những người có đời sống đơn giản sẽ không hiểu nổi hành động của hắn ở phố G. Nhưng hắn thì cảm thấy bị thôi thúc đến đó. Hắn không đơn thuần tìm kiếm cái chết của một thằng bé đánh giầy nào đó, không cần thiết biết hung thủ hành động ra sao? Cái chết mà hắn tìm kiếm là cái chết sau sự giải thiêng triệt để các cấp giá trị, cái chết như là hậu quả tất yếu, mang theo dấu ấn của thời đại hắn, thời đại của những thể nghiệm tăm tối và những kiếm tìm ngạo ngược nhưng vô vọng.” (tr. 156).
Hắn trong tiểu thuyết Thượng đế thì cười (TĐTC) của Nguyễn Khải là một nhà văn, nhà văn quân đội, với tính cách “muốn điều hòa mọi trách nhiệm mà hắn đang gánh vác”, nhưng “các trách nhiệm ấy không phải luôn luôn hòa hợp được với nhau, có khi được là một đảng viên tốt, một quân nhân tốt thì lại là một nhà văn tồi”. Khi các trách nhiệm này va chạm nhau thì hắn giải quyết theo cách: “Thông thường là hắn nhân nhượng và né tránh vì một cái lý rất đơn giản: hắn vẫn còn là đảng viên thì phải chấp hành những nghị quyết của Đảng. Thành thử các nhân vật của hắn không đi đến tận cùng tính cách của họ, họ thường dừng lại ở khoảng giữa, rồi làm lành, rồi nhân nhượng, trở nên giống nhau ở những số phận mờ nhạt, thiếu tính quyết liệt, tính bi kịch để trở thành những gương mặt lớn có sức ám ảnh lâu dài trong lòng bạn đọc. Hắn chỉ có thể là nhà văn bình thường, một nhà văn loại 2, loại 3 gì đó, biết vậy nhưng hắn vẫn chấp nhận, không có cách mạng thì đến làm người tầm thường cũng khó nói gì làm một nhà văn.” (tr. 112) Thái độ văn chương này hắn tự nhận là do “tính cách bẩm sinh”, nhưng cũng lại phù hợp với “phương pháp sáng tác hiện thực xã hội chủ nghĩa, yêu cầu câu chuyện bao giờ cũng được kết thúc có hậu”. Và như thế, “đã có nhiều trường hợp tự hắn cũng phải nói ngược lại niềm tin của mình, tự kết tội mình, dẫu hắn chả có tội gì cả để cứu lấy cái nghề mà hắn không thể rời bỏ.” Hắn đã từng lấy làm tiếc và buồn cho những nhà văn công chức, trong đó “nhiều bậc đàn anh trong nghề, tài năng lớn hơn hắn nhiều, học vấn cũng sâu rộng hơn hắn nhiều, nhưng làm nghề cứ như nhà văn nghiệp dư” vì cứ thích làm cái anh viên chức nhà nước lên ngựa xuống xe. Nói vậy nhưng hắn cũng mất mấy năm lao vào một cái chức vụ hữu danh vô thực ở Hội Nhà văn để “rút cuộc là hắn thua, vừa mất thì giờ vừa thân bại danh liệt”. Kết luận hắn rút ra qua chuyện này là: “Trong mọi thất bại của con người ta chỉ có cái thất bại về hoạn lộ là không nên biết và cũng không nên viết vì nó nhơ bẩn và buồn cười.” (tr. 146) Vậy hắn thuộc loại người nào? hắn tự hỏi và trả lời: “là một viên chức đang muốn biến hóa thành một nghệ sĩ tự do, nhưng lắc lư mãi cũng chỉ biến được từng bộ phận, cái đuôi viên chức thỉnh thoảng lại lấp ló lòi ra nếu như bạn bè luận bàn về chính trị tự do quá, luận bàn về đàn bà lỗ mãng quá, cười hét to quá, nói năng tục tĩu quá…”
Trong hai tiểu thuyết của Bùi Ngọc Tấn, Nguyễn Khải, hắn là nhân vật chính, mang tính chất tự thuật. Hắn là người viết văn. Tác phẩm là một dạng hồi ức, tự truyện, kiểu như cuốn sách cuối đời của nhà văn Nga Anatoly Rybakov (tác giả “Những đứa trẻ phố Arbat”) nhan đề là Hồi ức-tiểu thuyết. Rất dễ nhận ra điều này vì các tác giả không hề dấu giếm mối liên hệ giữa hắn và mình. Bảng kê những tài liệu công an thu giữ của Nguyễn Văn Tuấn (tập 1, tr. 175) là những bản thảo của Bùi Ngọc Tấn. Còn Nguyễn Khải thì để hắn kể về quá trình viết từng tác phẩm của mình, những Xung đột, Cha và con và…, Điều tra về một cái chết, Gặp gỡ cuối năm, v.v. Và toàn bộ cuộc đời tiểu sử của hai nhà văn được phơi bày tường tận, tỉ mỉ trong cuộc đời hắn.
Nhưng hai tác giả đã chọn cách kể ở ngôi thứ ba để chuyện của một người thành chuyện của nhiều người, để chuyện cụ thể mang ý nghĩa khái quát, nghĩa là khách quan hóa cái chủ quan. Mở đầu tập 2 CKN2000, Bùi Ngọc Tấn viết:
“Đã mấy chục năm trôi qua kể từ ngày hắn được ra tù. Người kể chuyện này lấy làm khó xử trong cách gọi hắn, trong cách đặt nhân xưng ngôi thứ ba cho hắn. Chả lẽ gọi hắn là ông, là ông ấy. Gọi một thằng tù như vậy sợ hơi khó nghe. Hơn nữa chắc bạn đọc đã quen với từ “hắn” trong suốt phần một. Còn một lý do nữa: cũng rất khó xác định tuổi của hắn. Người đoán hắn năm mươi. Người bảo sáu mươi. Người nhìn mái tóc bạc và nét mặt nhăn nheo của hắn, cả quyết: hắn không thể dưới sáu mươi nhăm tuổi. Vậy là hắn không có tuổi…Cứ gọi hắn là hắn, chẳng sao. Hắn không tự ái đâu.” (tr. 5)
Đấy chính là lý do mang lại ý nghĩa văn chương cho danh xưng hắn.
(Có sự gặp nhau giữa Bùi Ngọc Tấn và Nam Cao, cha đẻ của một nhân vật hắn bất hủ: Chí Phèo: “Bây giờ thì hắn đã thành người không tuổi rồi. Ba mươi tám hay ba mươi chín? Bốn mươi hay là ngoài bốn mươi? Cái mặt hắn không trẻ cũng không già.” Hắn như vậy ở đây là có một phổ hệ chung trong văn học. Già Đô trong CKN2000 cũng một dòng tộc nhà Chí: ra tù không có cơm ăn, không nơi nương tựa, lại muốn vào tù.)
Giá trị văn chương của một thời hắn-nhà văn thấy phải phán xét. Hắn của Bùi Ngọc Tấn tự nhận: “Chính bọn hắn phải chịu trách nhiệm về những gì đang xảy ra trái với những mục tiêu của cách mạng. Hắn cùng bao người đã thành thật ca ngợi cách mạng. đẩy lên thành sự tô hồng. Rồi đẩy quá nhanh tốc độ của sự tô hồng mà thành thật tin rằng mình chỉ nói sự thật hoặc báo trước sự thật. Để sau này nhìn ra thì không hãm được nữa. Tốc độ ấy cuốn theo cả những người đã tạo ra nó. Bọn hắn vừa là thủ phạm vừa là nạn nhân. Và hắn lại thấy đổ vỡ, trống rỗng. Một lỗ sâu hoác, không đáy. Cảm giác trống rỗng của thất vọng, của niềm tin sụp đổ. Thà cứ được là con chiên lóa mắt trước Chúa, trước nước thiên đàng, còn hơn bỗng nhiên chẳng thấy ảo ảnh đâu mà chỉ có thực tế trần trụi” (tập 2, tr. 318 – 19). Đó là sau khi ra tù hắn đọc lại lần một cái bản thảo truyện ngắn cuối cùng may mắn sót lại, cái truyện ca ngợi cuộc sống mới. Đọc lại lần hai hắn đem đốt cái truyện đó đi, khi mọi ngả đường tìm việc làm trở lại như một người bình thường của hắn bị chặn đứng. Hắn của Nguyễn Khải thì đã từng Mất toi một cuốn sách vì kiểu viết kết thúc có hậu, vì muốn nhân nhượng, hòa giải giữa thực tế và văn chương cho yên bề trên ổn bề dưới, nhưng để cho nhân vật “chết trong văn chương thì sẽ được sống mãi trong lòng bạn đọc, còn lại sống một cách gắng gượng, vô lý vì mong muốn của tác giả thì phải chết trong văn chương”.
Hắn trong vai trò này là nhân vật tự thú, một loại nhân vật tiêu biểu của văn học Việt Nam trong vòng mười lăm năm trở lại đây. Trước TĐTC, đã có hai cuốn hồi ký của Tô Hoài (Cát bụi chân ai, Chiều chiều), ba tập Di cảo thơ của Chế Lan Viên, và sau đây chắc sẽ còn có những cuốn khác của nhiều người khác. Hiện tượng này rất đáng suy ngẫm. Có thể chắc rằng những tác phẩm vừa nhắc của Tô Hoài, Chế Lan Viên, Nguyễn Khải là những tác phẩm hay nhất, được nhất và sẽ còn được đọc nhất của cả một đời văn của họ. Trong đó họ tự thú, họ thanh minh, họ tường trình, họ giãi bày, họ bộc lộ, họ vén màn, họ đào bới những mặt khuất, tầng chìm, góc tối của nghề viết, nghiệp văn, thân phận người cầm bút, giới văn chương, và đời sống văn học trên hành trình cuộc đời họ và thời gian lịch sử của xã hội. Nhu cầu tự thú đang rất lớn trong văn học Việt Nam. Tại sao lại có hiện tượng này? Có lẽ Nguyễn Khải đã gọi ra đúng tên nguyên nhân của hiện tượng: đó là “mặc cảm tội lỗi” của người viết trước bản thân, trước đồng nghiệp và trước người đọc. Hay có thể nói như Nguyễn Đình Thi trong những lời thơ ông viết năm 1982:
Người tôi còn nhiều bùn tanh
Mặt tôi nhuốm xanh nhuốm đỏ
Tay tôi vướng nhiều đồ bỏ
Nhiều dây nhợ tự buộc mình
Thôi xin tha cho mọi lỗi lầm
Quên cho những dối lừa khoác lác
Tôi biết tôi đã nhiều lần ác
Và ngu dại còn nhiều lần hơn
(Gió bay)
Trong tiểu thuyết của Tạ Duy Anh, nhân vật xưng “tôi” là người kể chuyện, còn nhân vật chính là hắn. Hắn vô hình mà hiện hữu, hắn biến hóa dưới nhiều gương mặt khác nhau, hắn là kẻ chi phối và gây nên những cái chết, những sự đảo lộn khủng khiếp trong số phận một con người, một gia đình, một lịch sử. Hành trình “đi tìm nhân vật” của nhà văn, nhân vật, và bạn đọc, chính là đi tìm hắn. Hắn là ai?
Có sự đồng vọng giữa Tạ Duy Anh và Bùi Ngọc Tấn ở điểm này. Kết thúc bộ tiểu thuyết CKN2000, ông Thưởng trưởng phòng lao động tiểu khu quyết định cấp giấy phép lao động cho hắn (Nguyễn Văn Tuấn) bất chấp có lệnh cản từ trên. Ông ta đến nhà đưa tờ giấy quyết định cho hắn và nói giữa hai người với nhau mà như “còn nói với một người vô hình nào nữa cũng đang có mặt ở đây”. Người vô hình. Quan sát động thái của ông Thưởng, hắn của Bùi Ngọc Tấn hiểu ra tất cả:
“Rõ ràng đây không phải lần đầu tiên ông nói điều này với người vô hình. Ông đã rất nhiều lần lẩm nhẩm một mình, tranh cãi với người vô hình toàn năng đang im lặng buộc tội ông trước khi ông ký giấy cho hắn. Và dù đưa giấy cho hắn rồi, sự việc đã xong rồi, ông lại càng phải nói, phải trình bày rằng mình vô tội vì người vô hình càng lừng lững trước mặt ông, mím môi nghiêm khắc, giận dữ nhìn ông. Hắn hiểu rằng ai cũng có một người vô hình để mà trình bày, để mà sợ sệt và thấm cãi lại sau lưng. Người vô hình luôn bên cạnh mỗi người như hình với bóng, cả trong giấc ngủ. Nhưng thật ít người dám như ông vùng lên chống lại vì cái giá phải trả thường là cuộc đời, là sinh mạng.” (tập 2, tr. 358) (1)
Cả ba cuốn tiểu thuyết đưa ra nhân vật hắn nói trên đều là những tác phẩm quan trọng của văn học Việt Nam. Hắn của Bùi Ngọc Tấn, Nguyễn Khải kể chuyện bằng một giọng điệu có pha chất hài, giễu và tự giễu. Tác phẩm là bản tổng kết cuộc đời, là sự chiêm nghiệm nhân sinh. Chính vì thế hai tác giả mới tách mình ra thành hắn để soi ngắm, nhìn nhận, và luận bàn. Những cay đắng, đọa đày, nổi chìm, vinh nhục giờ đã thành quá khứ, thành ký ức được đem ra lật giở lại dưới luồng sáng của lẽ đời lẽ người, của những giá trị nhân bản. Đau khổ, bực tức, xót xa, tiếc nuối, cái cười có thể khóc, và cái khóc có thể cười. Giọng hài ở đây là vừa cả humour và irony. Hắn, cuối cùng, là ngậm ngùi, nỗi ngậm ngùi thân phận kiếp người trong một không gian và thời gian nhỏ nhoi, hạn hẹp mà khi đã trôi qua đều được gọi là lịch sử, history.
Tập truyện ngắn chọn lọc Người chăn kiến được viết từ/dưới nhãn quan của một con người, một nhân vật có danh xưng là « hắn » như vậy. Bất luận đó là truyện kể về đời tù, thân phận người tù, hay kể về một kỷ niệm Trường Sơn, một trò chơi thi hoa hậu của bọn trẻ phố phường. Ngay Vũ trụ không cùng ngẫm từ đời người thì đó cũng là đời của một kiếp người như « hắn ». Dù cho « hắn » chỉ hiện diện ở một truyện trong tập Người ở cực bên kia . Nhưng dấu ấn « hắn » đã đóng vào nhà văn, như ông giám đốc ra tù vẫn bị ám ảnh bởi trò chăn kiến, đã « điều kiện hóa » cái nhìn của người viết. Không ai muốn cuộc đời mình bất hạnh để thành nhà văn sử dụng nỗi bất hạnh đó làm chất liệu, làm bệ phóng. Nhưng một khi số phận đã đặt định thì con người phải chấp nhận và thách thức. Càng là nhà văn thì càng phải chấp nhận và thách thức. Bùi Ngọc Tấn đã không chọn số phận, nhưng chọn nghiệp văn. Và ông đã biết chấp nhận để biết vượt qua thách thức. Từ Hắn ông đã thành nhà văn. Nhà văn Bùi Ngọc Tấn. Ông đã trả lại Hắn cho đời trên những trang văn nhiều chua xót nhưng không cay độc, nhiều buồn bã nhưng không uất hận. Vì thế, đọc ông, ở cả tiểu thuyết và truyện ngắn, ta biết khóc cho những điều đẹp đẽ đã mất. Và khóc cho hắn, với những người cùng cảnh ngộ như hắn. Hắn, một đại từ nhân xưng chỉ một loại người, chỉ một kiếp người. Cuộc đời có HẮN.
Văn học Việt Nam đã lại xuất hiện nhân vật HẮN.
Một hắn hình hài xương thịt cụ thể.
Một hắn vô ảnh vô hình nhưng không vô thực.
Từ HẮN, truyện của Bùi Ngọc Tấn gọi NGƯỜI ! Một tiếng gọi khát khao tự do và hạnh phúc cho mọi người. Nhà văn đã thoát khỏi giam cầm và vượt lên mặc cảm. Văn là Người, trường hợp này thật đúng cho Bùi Ngọc Tấn. Ở tiểu thuyết Chuyện kể năm 2000. Và ở tập truyện chọn Người chăn kiến. Tôi tin, bạn đọc đi theo từng con chữ của Bùi Ngọc Tấn, thấy HẮN sẽ gặp NGƯỜI.
Từ những năm 2000
Filed under: Người Chăn Kiến, Phạm Xuân Nguyên, Điểm sách | Comments Off on Bùi Ngọc Tấn, Nhà văn, và Hắn

markdown:
**PHẠM XUÂN NGUYÊN** *« L’histoire est une galerie de tableaux * *où il y a peu d’originaux et beaucoup de copies »*
(Lịch sử là một phòng tranh,
nơi nguyên bản thì ít mà phiên bản thì nhiều)
**Alexis de Tocqueville** **(1805 – 1859)** **Nhà chính khách và nhà sử học Pháp**
Ảnh: Bìa sách Người Chăn Kiến (thiết kế bởi Đặng Xuân Hòa)
Bạn đọc, những người đang cầm trên tay tập truyện ngắn chọn lọc này của nhà văn Bùi Ngọc Tấn, tôi muốn bạn đọc nó từ một đại từ nhân xưng.
HẮN.
Cái đại từ “hắn” làm danh xưng cho nhân vật khá là phổ biến trong các tác phẩm văn học trước 1945, ở dòng văn học được/bị gọi là “chủ nghĩa hiện thực phê phán”. “Hắn” (có khi còn là “y”, là “gã”) cho nam, và “thị” cho nữ. Những đại từ chỉ những con người ở số đông, chỉ những phận người ở tầng thấp, chỉ những kiếp người ở đáy dưới. Văn Nam Cao đầy “hắn” và “thị”, cả ở thôn quê và thành phố, cả truyện người quê và người phố. Điển hình “hắn” là Chí Phèo, một thằng tứ cố vô thân, một thanh niên nông dân bị tha hóa, lưu manh hóa, một bản tính người bị làm méo mó, hư hỏng. Điển hình “thị” là Thị Nở, xấu xí, dị mọ, sống hoang dại, ngẩn ngơ. Có lẽ, Nam Cao đã chịu ơn những “hắn” những “thị” này cho sức sống văn chương của mình.
Sau 1945, trong văn học hầu như tuyệt hẳn “hắn”. Mà trong ngôn ngữ đời thường, “hắn” như cũng bị loại trừ, ngỡ như không còn loại người, loại nhân vật có thể bị/được gọi là “hắn” nữa. Nghĩa là “hắn” không còn tồn tại, vì không còn đất sống. Người ta tin vậy. Người ta nghĩ vậy. Người ta muốn vậy.
Nhưng tưởng dzậy mà không phải dzậy.
“Hắn” không chết, với tư cách một loại người, một loại nhân vật, và một đại từ nhân xưng. Chỉ là vì hoàn cảnh không được phép xuất hiện, nên “hắn” phải nằm im, phải náu mình, phải giả vờ quên thân phận. Chỉ chờ có dịp, khi cuộc sống vận hành theo đúng quy luật cuộc sống, “hắn” xuất hiện, và lên tiếng cho mọi người biết có “hắn”. “Hắn” tồn tại trong văn chương, như giữa cuộc đời.
Bùi Ngọc Tấn đã là một trong những người trước nhất khai sinh lại cho “hắn”, cấp lại cho “hắn” một lý lịch, và thả “hắn” văn học vào đời. Có lẽ, chính xác hơn phải nói, Bùi Ngọc Tấn là người đầu tiên cho HẮN xuất hiện trở lại trong nền văn học xã hội chủ nghĩa vào thập niên cuối thế kỷ XX. Trong truyện “Người ở cực bên kia” của ông viết năm 1990 đại từ “hắn” đã tự nhiên có mặt như không thể khác. Một đại từ giành lại chỗ đứng dưới mặt trời trong kho từ vựng tiếng Việt hiện đại. Một con người, và một lớp người, ẩn sau đại từ ấy đòi được quyền hiện hình và lên tiếng. Hắn không vô danh. Hắn không hèn mọn. Hắn là người, có quyền làm người và nói lên tiếng nói người. Con người “hắn” bị gánh chịu lịch sử nhưng không cam chịu lịch sử. Nên lịch sử phải biện minh cho hắn, từ tất cả những gì đã xảy đến với hắn. HẮN đây là của Bùi Ngọc Tấn – con người, Bùi Ngọc Tấn – nhà văn. Ông đã khai triển đầy đủ, trọn vẹn, đa nghĩa, đa chiều “hắn” này trong bộ tiểu thuyết
*Chuyện kể năm 2000 *khởi bút cũng vào đầu thập niên cuối của thế kỷ hai mươi. Sau Bùi Ngọc Tấn chục năm, “hắn” mới lại hiện diện trên trang viết của Tạ Duy Anh, Nguyễn Khải.
(Xin nói thêm, cùng với HẮN, THỊ cũng đã sóng đôi trở lại văn học, nếu tôi nhớ không nhầm, hình như trong một truyện của Nguyễn Minh Dậu, một nhà văn cũng quê Hải Phòng như Bùi Ngọc Tấn. Ngẫu nhiên chăng, sự tái sinh hai đại từ nhân xưng này ở hai nhà văn cùng một miền quê?).
Đọc Bùi Ngọc Tấn, truyện ngắn và tiểu thuyết, vì vậy, hãy đọc theo HẮN. Cũng như theo HẮN để đọc Nguyễn Khải, Tạ Duy Anh.
Hắn trong tiểu thuyết
*Chuyện kể năm 2000* (CKN2000) của Bùi Ngọc Tấn là một tù nhân chính trị. Tên hắn là Nguyễn Văn Tuấn, làm nghề viết báo viết văn. Hắn bị tập trung cải tạo vì tội “tuyên truyền phản cách mạng”, vào tù mang số hiệu CR 880. Hắn đến với văn học bằng tình cảm thiêng liêng và trách nhiệm cao, với đôi mắt nhìn đời thơ ngây và trong trẻo. Chính tình cảm và trách nhiệm ấy đã khiến hắn, và những người cầm bút như hắn, thấy trước được và báo động những hiện tượng tiêu cực (như về sau này quen nói) ngay từ khi chúng mới manh nha và có cơ làm hỏng lý tưởng tốt đẹp mà hắn cùng bao người đã chiến đấu dựng xây. Chỉ thế thôi hắn đã bị quy là phản động, là bôi đen hiện thực, nói xấu chế độ. Hắn vào tù năm năm, cứ nghĩ mãi vì sao mình bị tù thế này. “ *Cũng tại mày thôi. Tại mày có cái đầu cứ biết tổng hợp, suy nghĩ, không chịu để người khác suy nghĩ hộ. Nhưng cái đầu suy nghĩ cũng chẳng việc gì, nếu cái mồm mày không nói ra. Chỉ tại cái mồm… Chút lòng trung thực từ sau xin chừa. Đến bao giờ được ra. Ôi! Quãng đời trước thật là hạnh phúc, thật là tươi đẹp. Chẳng bao giờ còn quay lại nữa*” (tập 2, tr. 57-58). Khi ra tù hắn bị một cảm giác kỳ lạ xâm chiếm là luôn gặp những khuôn mặt tù quen quen, ngờ ngợ, như mới được ra trại như hắn, để rồi giật mình chẳng lẽ đất nước nhiều người đi tù đến thế, và cuối cùng thì hoảng: “ *Mình hỏng mất rồi! Đầu óc mình hỏng mất rồi!*” (tập 1, tr. 499).
Hắn trong tiểu thuyết
*Đi tìm nhân vật* (ĐTNV) của Tạ Duy Anh là kẻ đang bị anh nhà báo Chu Quý truy tìm, bắt đầu từ cái gọi là vụ giết đứa bé đánh giày ở phố G. Chu Quý suốt đời đi điều tra những cái chết để tìm hắn. Hắn là ai? “ *Có lúc tưởng như tôi đã vẽ được chân dung hắn. Có lúc hắn đã ở trong tầm tay của tôi. Có lúc hắn bị tôi phù phép cho thất điên bát đảo để lộ nguyên hình. Nhưng cũng có lúc hắn biến hóa khôn lường, trở lại ngồi ghế phán xét hoặc bảnh bao dưới một chân dung khả ái.*” (tr. 19) Hắn không chỉ là nỗi ám ảnh của Chu Quý, mà còn cả của anh thợ gác rừng bắn nhầm người, của ông nhà văn Trần Bân đang đi tìm nhân vật cho cuốn tiểu thuyết định viết nhưng khi gần tìm được thì ông lại không chịu nổi phải tìm đến cái chết, của ông tiến sĩ N. đã giết vợ và tự giết mình vì không thể suốt đời sống đội lốt giả. Nhưng rốt cuộc, hắn vẫn là kẻ giấu mặt. Hắn, do đó, đã trở thành nỗi sợ. Nguyên nhân của những cái chết hình như đều do hắn. Và trong cuộc truy đuổi này, Chu Quý lại bị truy đuổi, trở thành “hắn” trong mắt người khác. “ *Những người có đời sống đơn giản sẽ không hiểu nổi hành động của hắn ở phố G. Nhưng hắn thì cảm thấy bị thôi thúc đến đó. Hắn không đơn thuần tìm kiếm cái chết của một thằng bé đánh giầy nào đó, không cần thiết biết hung thủ hành động ra sao? Cái chết mà hắn tìm kiếm là cái chết sau sự giải thiêng triệt để các cấp giá trị, cái chết như là hậu quả tất yếu, mang theo dấu ấn của thời đại hắn, thời đại của những thể nghiệm tăm tối và những kiếm tìm ngạo ngược nhưng vô vọng.*” (tr. 156).
Hắn trong tiểu thuyết
*Thượng đế thì cười* (TĐTC) của Nguyễn Khải là một nhà văn, nhà văn quân đội, với tính cách “muốn điều hòa mọi trách nhiệm mà hắn đang gánh vác”, nhưng “các trách nhiệm ấy không phải luôn luôn hòa hợp được với nhau, có khi được là một đảng viên tốt, một quân nhân tốt thì lại là một nhà văn tồi”. Khi các trách nhiệm này va chạm nhau thì hắn giải quyết theo cách: “ *Thông thường là hắn nhân nhượng và né tránh vì một cái lý rất đơn giản: hắn vẫn còn là đảng viên thì phải chấp hành những nghị quyết của Đảng. Thành thử các nhân vật của hắn không đi đến tận cùng tính cách của họ, họ thường dừng lại ở khoảng giữa, rồi làm lành, rồi nhân nhượng, trở nên giống nhau ở những số phận mờ nhạt, thiếu tính quyết liệt, tính bi kịch để trở thành những gương mặt lớn có sức ám ảnh lâu dài trong lòng bạn đọc. Hắn chỉ có thể là nhà văn bình thường, một nhà văn loại 2, loại 3 gì đó, biết vậy nhưng hắn vẫn chấp nhận, không có cách mạng thì đến làm người tầm thường cũng khó nói gì làm một nhà văn*.” (tr. 112) Thái độ văn chương này hắn tự nhận là do “tính cách bẩm sinh”, nhưng cũng lại phù hợp với “phương pháp sáng tác hiện thực xã hội chủ nghĩa, yêu cầu câu chuyện bao giờ cũng được kết thúc có hậu”. Và như thế, “đ *ã có nhiều trường hợp tự hắn cũng phải nói ngược lại niềm tin của mình, tự kết tội mình, dẫu hắn chả có tội gì cả để cứu lấy cái nghề mà hắn không thể rời bỏ.*” Hắn đã từng lấy làm tiếc và buồn cho những nhà văn công chức, trong đó “nhiều bậc đàn anh trong nghề, tài năng lớn hơn hắn nhiều, học vấn cũng sâu rộng hơn hắn nhiều, nhưng làm nghề cứ như nhà văn nghiệp dư” vì cứ thích làm cái anh viên chức nhà nước lên ngựa xuống xe. Nói vậy nhưng hắn cũng mất mấy năm lao vào một cái chức vụ hữu danh vô thực ở Hội Nhà văn để “rút cuộc là hắn thua, vừa mất thì giờ vừa thân bại danh liệt”. Kết luận hắn rút ra qua chuyện này là: “Trong mọi thất bại của con người ta chỉ có cái thất bại về hoạn lộ là không nên biết và cũng không nên viết vì nó nhơ bẩn và buồn cười.” (tr. 146) Vậy hắn thuộc loại người nào? hắn tự hỏi và trả lời: “ *là một viên chức đang muốn biến hóa thành một nghệ sĩ tự do, nhưng lắc lư mãi cũng chỉ biến được từng bộ phận, cái đuôi viên chức thỉnh thoảng lại lấp ló lòi ra nếu như bạn bè luận bàn về chính trị tự do quá, luận bàn về đàn bà lỗ mãng quá, cười hét to quá, nói năng tục tĩu quá…*”
Trong hai tiểu thuyết của Bùi Ngọc Tấn, Nguyễn Khải,
*hắn* là nhân vật chính, mang tính chất tự thuật. Hắn là người viết văn. Tác phẩm là một dạng hồi ức, tự truyện, kiểu như cuốn sách cuối đời của nhà văn Nga Anatoly Rybakov (tác giả “Những đứa trẻ phố Arbat”) nhan đề là *Hồi ức-tiểu thuyết*. Rất dễ nhận ra điều này vì các tác giả không hề dấu giếm mối liên hệ giữa *hắn *và mình. Bảng kê những tài liệu công an thu giữ của Nguyễn Văn Tuấn (tập 1, tr. 175) là những bản thảo của Bùi Ngọc Tấn. Còn Nguyễn Khải thì để hắn kể về quá trình viết từng tác phẩm của mình, những *Xung đột, Cha và con và…, Điều tra về một cái chết, Gặp gỡ cuối năm*, v.v. Và toàn bộ cuộc đời tiểu sử của hai nhà văn được phơi bày tường tận, tỉ mỉ trong cuộc đời *hắn*.
Nhưng hai tác giả đã chọn cách kể ở ngôi thứ ba để chuyện của một người thành chuyện của nhiều người, để chuyện cụ thể mang ý nghĩa khái quát, nghĩa là khách quan hóa cái chủ quan. Mở đầu tập 2
*CKN2000*, Bùi Ngọc Tấn viết:
“
*Đã mấy chục năm trôi qua kể từ ngày hắn được ra tù. Người kể chuyện này lấy làm khó xử trong cách gọi hắn, trong cách đặt nhân xưng ngôi thứ ba cho hắn. Chả lẽ gọi hắn là ông, là ông ấy. Gọi một thằng tù như vậy sợ hơi khó nghe. Hơn nữa chắc bạn đọc đã quen với từ “hắn” trong suốt phần một. Còn một lý do nữa: cũng rất khó xác định tuổi của hắn. Người đoán hắn năm mươi. Người bảo sáu mươi. Người nhìn mái tóc bạc và nét mặt nhăn nheo của hắn, cả quyết: hắn không thể dưới sáu mươi nhăm tuổi. Vậy là hắn không có tuổi…Cứ gọi hắn là hắn, chẳng sao. Hắn không tự ái đâu.*” (tr. 5)
Đấy chính là lý do mang lại ý nghĩa văn chương cho danh xưng
*hắn*.
(Có sự gặp nhau giữa Bùi Ngọc Tấn và Nam Cao, cha đẻ của một nhân vật
*hắn* bất hủ: Chí Phèo: “ *Bây giờ thì hắn đã thành người không tuổi rồi. Ba mươi tám hay ba mươi chín? Bốn mươi hay là ngoài bốn mươi? Cái mặt hắn không trẻ cũng không già*.” Hắn như vậy ở đây là có một phổ hệ chung trong văn học. Già Đô trong *CKN2000* cũng một dòng tộc nhà Chí: ra tù không có cơm ăn, không nơi nương tựa, lại muốn vào tù.)
Giá trị văn chương của một thời
*hắn-*nhà văn thấy phải phán xét. Hắn của Bùi Ngọc Tấn tự nhận: “ *Chính bọn hắn phải chịu trách nhiệm về những gì đang xảy ra trái với những mục tiêu của cách mạng. Hắn cùng bao người đã thành thật ca ngợi cách mạng. đẩy lên thành sự tô hồng. Rồi đẩy quá nhanh tốc độ của sự tô hồng mà thành thật tin rằng mình chỉ nói sự thật hoặc báo trước sự thật. Để sau này nhìn ra thì không hãm được nữa. Tốc độ ấy cuốn theo cả những người đã tạo ra nó. Bọn hắn vừa là thủ phạm vừa là nạn nhân. Và hắn lại thấy đổ vỡ, trống rỗng. Một lỗ sâu hoác, không đáy. Cảm giác trống rỗng của thất vọng, của niềm tin sụp đổ. Thà cứ được là con chiên lóa mắt trước Chúa, trước nước thiên đàng, còn hơn bỗng nhiên chẳng thấy ảo ảnh đâu mà chỉ có thực tế trần trụi*” (tập 2, tr. 318 – 19). Đó là sau khi ra tù hắn đọc lại lần một cái bản thảo truyện ngắn cuối cùng may mắn sót lại, cái truyện ca ngợi cuộc sống mới. Đọc lại lần hai hắn đem đốt cái truyện đó đi, khi mọi ngả đường tìm việc làm trở lại như một người bình thường của hắn bị chặn đứng. Hắn của Nguyễn Khải thì đã từng *Mất toi một cuốn sách* vì kiểu viết kết thúc có hậu, vì muốn nhân nhượng, hòa giải giữa thực tế và văn chương cho yên bề trên ổn bề dưới, nhưng để cho nhân vật “chết trong văn chương thì sẽ được sống mãi trong lòng bạn đọc, còn lại sống một cách gắng gượng, vô lý vì mong muốn của tác giả thì phải chết trong văn chương”.
Hắn trong vai trò này là nhân vật tự thú, một loại nhân vật tiêu biểu của văn học Việt Nam trong vòng mười lăm năm trở lại đây. Trước TĐTC, đã có hai cuốn hồi ký của Tô Hoài (
*Cát bụi chân ai, Chiều chiều*), ba tập *Di cảo thơ* của Chế Lan Viên, và sau đây chắc sẽ còn có những cuốn khác của nhiều người khác. Hiện tượng này rất đáng suy ngẫm. Có thể chắc rằng những tác phẩm vừa nhắc của Tô Hoài, Chế Lan Viên, Nguyễn Khải là những tác phẩm hay nhất, được nhất và sẽ còn được đọc nhất của cả một đời văn của họ. Trong đó họ tự thú, họ thanh minh, họ tường trình, họ giãi bày, họ bộc lộ, họ vén màn, họ đào bới những mặt khuất, tầng chìm, góc tối của nghề viết, nghiệp văn, thân phận người cầm bút, giới văn chương, và đời sống văn học trên hành trình cuộc đời họ và thời gian lịch sử của xã hội. Nhu cầu tự thú đang rất lớn trong văn học Việt Nam. Tại sao lại có hiện tượng này? Có lẽ Nguyễn Khải đã gọi ra đúng tên nguyên nhân của hiện tượng: đó là “mặc cảm tội lỗi” của người viết trước bản thân, trước đồng nghiệp và trước người đọc. Hay có thể nói như Nguyễn Đình Thi trong những lời thơ ông viết năm 1982: *Người tôi còn nhiều bùn tanh* *Mặt tôi nhuốm xanh nhuốm đỏ* *Tay* * tôi vướng nhiều đồ bỏ* *Nhiều dây nhợ tự buộc mình* *Thôi xin tha cho mọi lỗi lầm* *Quên cho những dối lừa khoác lác* *Tôi biết tôi đã nhiều lần ác* *Và ngu dại còn nhiều lần hơn*
(Gió bay)
Trong tiểu thuyết của Tạ Duy Anh, nhân vật xưng “tôi” là người kể chuyện, còn nhân vật chính là hắn. Hắn vô hình mà hiện hữu, hắn biến hóa dưới nhiều gương mặt khác nhau, hắn là kẻ chi phối và gây nên những cái chết, những sự đảo lộn khủng khiếp trong số phận một con người, một gia đình, một lịch sử. Hành trình “đi tìm nhân vật” của nhà văn, nhân vật, và bạn đọc, chính là đi tìm hắn. Hắn là ai?
Có sự đồng vọng giữa Tạ Duy Anh và Bùi Ngọc Tấn ở điểm này. Kết thúc bộ tiểu thuyết
*CKN2000*, ông Thưởng trưởng phòng lao động tiểu khu quyết định cấp giấy phép lao động cho hắn (Nguyễn Văn Tuấn) bất chấp có lệnh cản từ trên. Ông ta đến nhà đưa tờ giấy quyết định cho hắn và nói giữa hai người với nhau mà như “còn nói với một người vô hình nào nữa cũng đang có mặt ở đây”. Người vô hình. Quan sát động thái của ông Thưởng, hắn của Bùi Ngọc Tấn hiểu ra tất cả:
“
*Rõ ràng đây không phải lần đầu tiên ông nói điều này với người vô hình. Ông đã rất nhiều lần lẩm nhẩm một mình, tranh cãi với người vô hình toàn năng đang im lặng buộc tội ông trước khi ông ký giấy cho hắn. Và dù đưa giấy cho hắn rồi, sự việc đã xong rồi, ông lại càng phải nói, phải trình bày rằng mình vô tội vì người vô hình càng lừng lững trước mặt ông, mím môi nghiêm khắc, giận dữ nhìn ông. Hắn hiểu rằng ai cũng có một người vô hình để mà trình bày, để mà sợ sệt và thấm cãi lại sau lưng. Người vô hình luôn bên cạnh mỗi người như hình với bóng, cả trong giấc ngủ. Nhưng thật ít người dám như ông vùng lên chống lại vì cái giá phải trả thường là cuộc đời, là sinh mạng.*” (tập 2, tr. 358) (1)
Cả ba cuốn tiểu thuyết đưa ra nhân vật hắn nói trên đều là những tác phẩm quan trọng của văn học Việt Nam. Hắn của Bùi Ngọc Tấn, Nguyễn Khải kể chuyện bằng một giọng điệu có pha chất hài, giễu và tự giễu. Tác phẩm là bản tổng kết cuộc đời, là sự chiêm nghiệm nhân sinh. Chính vì thế hai tác giả mới tách mình ra thành hắn để soi ngắm, nhìn nhận, và luận bàn. Những cay đắng, đọa đày, nổi chìm, vinh nhục giờ đã thành quá khứ, thành ký ức được đem ra lật giở lại dưới luồng sáng của lẽ đời lẽ người, của những giá trị nhân bản. Đau khổ, bực tức, xót xa, tiếc nuối, cái cười có thể khóc, và cái khóc có thể cười. Giọng hài ở đây là vừa cả
*humour *và *irony*. Hắn, cuối cùng, là ngậm ngùi, nỗi ngậm ngùi thân phận kiếp người trong một không gian và thời gian nhỏ nhoi, hạn hẹp mà khi đã trôi qua đều được gọi là lịch sử, *history*.
Tập truyện ngắn chọn lọc
*Người chăn kiến* được viết từ/dưới nhãn quan của một con người, một nhân vật có danh xưng là « hắn » như vậy. Bất luận đó là truyện kể về đời tù, thân phận người tù, hay kể về một kỷ niệm Trường Sơn, một trò chơi thi hoa hậu của bọn trẻ phố phường. Ngay *Vũ trụ không cùng * ngẫm từ đời người thì đó cũng là đời của một kiếp người như « hắn ». Dù cho « hắn » chỉ hiện diện ở một truyện trong tập *Người ở cực bên kia *. Nhưng dấu ấn « hắn » đã đóng vào nhà văn, như ông giám đốc ra tù vẫn bị ám ảnh bởi trò chăn kiến, đã « điều kiện hóa » cái nhìn của người viết. Không ai muốn cuộc đời mình bất hạnh để thành nhà văn sử dụng nỗi bất hạnh đó làm chất liệu, làm bệ phóng. Nhưng một khi số phận đã đặt định thì con người phải chấp nhận và thách thức. Càng là nhà văn thì càng phải chấp nhận và thách thức. Bùi Ngọc Tấn đã không chọn số phận, nhưng chọn nghiệp văn. Và ông đã biết chấp nhận để biết vượt qua thách thức. Từ *Hắn* ông đã thành nhà văn. Nhà văn Bùi Ngọc Tấn. Ông đã trả lại *Hắn* cho đời trên những trang văn nhiều chua xót nhưng không cay độc, nhiều buồn bã nhưng không uất hận. Vì thế, đọc ông, ở cả tiểu thuyết và truyện ngắn, ta biết khóc cho những điều đẹp đẽ đã mất. Và khóc cho hắn, với những người cùng cảnh ngộ như hắn. Hắn, một đại từ nhân xưng chỉ một loại người, chỉ một kiếp người. Cuộc đời có HẮN.
Văn học Việt Nam đã lại xuất hiện nhân vật HẮN.
Một hắn hình hài xương thịt cụ thể.
Một hắn vô ảnh vô hình nhưng không vô thực.
Từ HẮN, truyện của Bùi Ngọc Tấn gọi NGƯỜI ! Một tiếng gọi khát khao tự do và hạnh phúc cho mọi người. Nhà văn đã thoát khỏi giam cầm và vượt lên mặc cảm. Văn là Người, trường hợp này thật đúng cho Bùi Ngọc Tấn. Ở tiểu thuyết
*Chuyện kể năm 2000*. Và ở tập truyện chọn *Người chăn kiến*. Tôi tin, bạn đọc đi theo từng con chữ của Bùi Ngọc Tấn, thấy HẮN sẽ gặp NGƯỜI. **Từ những năm 2000**
Filed under:
[Người Chăn Kiến](https://buingoctan.wordpress.com/category/di%e1%bb%83m-sach/ng%c6%b0%e1%bb%9di-chan-ki%e1%ba%bfn/), [Phạm Xuân Nguyên](https://buingoctan.wordpress.com/category/di%e1%bb%83m-sach/ng%c6%b0%e1%bb%9di-chan-ki%e1%ba%bfn/ph%e1%ba%a1m-xuan-nguyen-ng%c6%b0%e1%bb%9di-chan-ki%e1%ba%bfn/), [Điểm sách](https://buingoctan.wordpress.com/category/di%e1%bb%83m-sach/) | Comments Off on Bùi Ngọc Tấn, Nhà văn, và Hắn

Vary: Cookie

X-hacker: If you're reading this, you should visit automattic.com/jobs and apply to join the fun, mention this header.

X-ac: 1.dca _dca


text:
Search web
HOMEPAGE
CONTENTS
OTHER ACTIVITIES
LỆ THỦY FORUM
FACEBOOK
CONTACT
Giới thiệu - Introduction
Tiểu sử NSƯT Lệ Thủy
Contents
Bài bản cải lương
Download audio cải lương, tân cổ xưa
Karaoke tân cổ
Live Shows
News
Nghe tân cổ online
Photo albums
Phóng sự - Giao lưu
Trích đoạn cải lương
Tâm tình khán giả
Tân cổ giao duyên
Tân cổ Phật giáo
Vui cười - hài hước
Xem cải lương online
Other activities
Charity activities
Liveshows-Performances
Records
Sân khấu vàng
Video clips lưu diễn
Other links
Vui buồn - Đời sống
Chinese songs
Greetings
Tình yêu - lối sống
MOVE TO
Hội những người ghiền cải lương Lệ Thủy
VISITS
DVD MỚI PHÁT HÀNH
Bước chân hai thế hệ 9
Nửa thế kỷ
Tiếng hát Lệ Thủy
Tối thứ bảy,
31/3/2012
Tại: Nhà hát Bến Thành
06 Mạc Đĩnh Chi, P.Bến Nghé
Q.1, Tp.HCM
ĐT:
0934 353 888
Contents
>
Trích đoạn cải lương
Minh Vương, Lệ Thủy
Đêm giao thừa
- Làn điệu phương nam
Đêm lạnh chùa hoang
Định mệnh
Đời cô Lựu
Gió kiếm lưng đèo (
Gió kiếm lưng đèo 1
,
Gió kiếm lưng đèo 2
,
Gió kiếm lưng đèo 3
)
G
ió ki
ếm lưng
đ
èo - B
ư
ớc ch
ân hai th
ế h
ệ 8
New
Hoa Mộc Lan (
Hoa Mộc Lan 1
,
Hoa Mộc Lan 2 )
Huyền thoại một chuyện tình
Khi bình minh trở lại - Vũ Bảo 10
Kiếp nào có yêu nhau
Lá sầu riêng
Lá sầu riêng -
Bước chân hai thế hệ 7
New
Lôi vũ
Mạnh Lệ Quân
Máu nhuộm sân chùa
Một chuyện tình buồn
Một ngày làm vua - Những dấu ấn không phai
Nghiệp cầm ca
Nghiệp cầm ca - VTCN 123
Nửa đời hương phấn - Liveshow Mộng Tuyền
Ngọc đế xuống Sài Gòn
Ngọn nến lung linh - chương trình ca nhạc tưởng niệm Phùng Há
Niềm thương nổi nhớ
Nửa đời hương phấn
Nuôi chuột huyệt đề
Sông dài - SKV
Thúy Kiều - Từ Hải live
Tiêu Anh Phụng
Tô Ánh Nguyệt
Tô Ánh Nguyệt - Tam Thập Tinh Hoa
Tô Ánh Nguyệt - Vũ Bảo 10
Trăng nước Lạc Dương Thành
Minh Phụng, Lệ Thủy
Cú hồi mã thương
Đám cưới tréo ngoe
Đêm lạnh chùa hoang - Đêm Lệ Thủy
Đêm lạnh chùa hoang - Đêm soạn giả Yên Lang
Đêm lạnh chùa hoang - In USA
New
Đêm lạnh chùa hoang - VTCN
Hòn đảo Thần Vệ nữ
Kiếp chồng chung
Mùa xuân ngủ trong đêm
Người tình trên chiến trận
Quán khuya sầu viễn khách
Tây Thi
Xin một lần yêu nhau
Xin một lần yêu nhau - Những dấu ấn không phai
Với các nghệ sĩ khác
23 Tết - Hoa Mộc Lan
- BCHTH 6
New
Áo cưới trước cổng chùa
Chiêu Quân - liveshow BCHTH3
Chung vô diệm -
Lệ Thủy, Vũ Linh
Chung Vô Diệm -
Lệ Thủy, Tấn Tài, Văn Chung
Đắc Kỷ -
Trụ Vương
- Lệ Thủy, Vũ Linh
Đêm lạnh chùa hoang -
Minh Cảnh, Lệ Thủy, Phượng Mai
Giữa chốn bụi hồng -
Lệ thủy, Minh Cảnh, Mỹ Châu
Hàn Mạc Tử -
Lệ Thủy, Trọng Hữu, Bảo Quốc
Hoa độc trong vườn-
Lệ Thủy, Thanh Tòng, Phương Quang
Hoa Mộc Lan
- Mộng Tuyền, Lệ Thủy, Tấn Tài
Hoa Mộc Lan -
Liveshow Kiều Phượng Loan
Khi rừng thu thay lá
- Lệ Thủy, Châu Thanh
Lá sầu riêng - SKV -
Lệ Thủy, Vũ Linh, Phú Quý
Lan và Điệp -
Lệ Thủy - Trọng Hữu
Liveshow Phượng Liên 50 năm
Liveshow Hoài Thanh - Đỗ Quyên
New
Lỡ bước sang ngang -
Thanh Tuấn, Lệ Thủy
Mạnh Lệ Quân
- Bước chân hai thế hệ 4
Máu nhuộm sân chùa -
Lệ Thủy, Tuấn Thanh, Châu Thanh
Nghiệp cầm ca - liveshow BCHTH 3
Nhữ Minh Minh công chúa -
Lệ Thủy, Vũ Linh
Nửa đời hương phấn
- Lệ Thủy, Thành Được, Phượng Liên
Quán âm nhạc -
Lệ Thủy, Trọng Hữu
Sông dài -
Lệ Thủy - Trọng Hữu
Tấm lòng của biển -
Lệ Thủy, Phi Nhung
Tấm lòng của biển - Đêm Bảo Quốc
Tây Thi
- Đêm Yên Lang
Thần nữ dâng Ngũ Linh Kỳ -
Lệ Thủy, Thanh Tòng
Thoại Khanh - Châu Tuấn -
Lệ Thủy, Diệu Hiền
Tiếng hò sông hậu -
Lệ Thủy - Tuấn Thanh
Tiếng trống Mê Linh
Lệ Thủy-Phượng Liên
Tô Ánh Nguyệt - VTCN -
Lệ Thủy, Trọng Hữu
Tô Ánh Nguyệt - Giỗ Tổ Sân khấu 2010
Trảm Trịnh Ân -
Lệ Thủy, Thanh Tòng
Trắng hoa mai -
Bước chân hai thế hệ 4
Tương cướp Bạch Hải Đường -
Lệ Thủy, Thành Được
Vợ tạm chồng hờ
- Bước chân hai thế hệ 5
VTCN 116 : Áo cưới trước cổng chùa
VTCN 120: Lá sầu riêng -
Lệ Thủy, Bảo Quốc, Tấn Giao
VTCN 129: Mưa nguồn -
Lệ Thủy, Kim Tiểu Long
VTCN 134 - Mạnh Lệ Quân
- Lệ Thủy, Tuấn Thanh
VTCN 138 - Nửa đời hương phấn -
Lệ Thủy, Thoại Miêu
New
Thanh Sang, Lệ Thủy
Bên cầu dệt lụa
Hạng Võ biệt Ngưu Cơ
Tây Lương nữ quốc -
Lệ Thủy, Thanh Sang, Thành Lộc
Thái hậu Dương Vân Nga
Tình sử Dương Quý Phi
Trái sầu riêng
Trọng Thủy, Mỹ Châu
Comments
If you wanna talk more Le Thuy cai luong, we're glad to invite you to join
our forum
Sign in
|
Recent Site Activity
|
Report Abuse
|
Print Page
|
Powered By
Google Sites

WARC-Type: response

Content-Type: application/http; msgtype=response

WARC-Truncated: length

Content-Type: text/html; charset=utf-8

X-Frame-Options: SAMEORIGIN

X-Robots-Tag: noarchive

Cache-Control: public, max-age=5

X-Content-Type-Options: nosniff

X-XSS-Protection: 1; mode=block

Server: GSE

Vary: Accept-Encoding


text:
Baldwyn, Mississippi
Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
Baldwyn là một thành phố thuộc quận Prentiss, tiểu bang Mississippi, Hoa Kỳ. Năm 2010, dân số của thành phố này là 3 297 người.[1]
Mục lục
Dân số[sửa | sửa mã nguồn]
- Dân số năm 2000: 3 321 người.
- Dân số năm 2010: 3 297 người.
Chú thích[sửa | sửa mã nguồn]
- ^ “Mississippi: largest cities and towns and statistics of their population”. World Gazetteer. Bản gốc lưu trữ ngày 23 tháng 4 năm 2013. Truy cập ngày 27 tháng 1 năm 2013.

markdown:
# Baldwyn, Mississippi
Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
|Baldwyn, Mississippi|
|—
|![ Vị trí trong Quận Prentiss, Mississippi](//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/6/63/Prentiss_County_Mississippi_Incorporated_and_Unincorporated_areas_Baldwyn_Highlighted.svg/250px-Prentiss_County_Mississippi_Incorporated_and_Unincorporated_areas_Baldwyn_Highlighted.svg.png)
![ Vị trí trong Quận Prentiss, Mississippi](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/6/63/Prentiss_County_Mississippi_Incorporated_and_Unincorporated_areas_Baldwyn_Highlighted.svg/250px-Prentiss_County_Mississippi_Incorporated_and_Unincorporated_areas_Baldwyn_Highlighted.svg.png)
Vị trí trong
[Quận Prentiss](/wiki/Qu%E1%BA%ADn_Prentiss,_Mississippi), [Mississippi](/wiki/Mississippi) ![ Vị trí bang Mississippi ở Hoa Kỳ](//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/2/22/Mississippi_in_United_States.svg/250px-Mississippi_in_United_States.svg.png)
![ Vị trí bang Mississippi ở Hoa Kỳ](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/2/22/Mississippi_in_United_States.svg/250px-Mississippi_in_United_States.svg.png)
Vị trí bang Mississippi ở Hoa Kỳ
[34°30′36″B 88°38′24″T / 34,51°B 88,64°T](//tools.wmflabs.org/geohack/geohack.php?language=vi&pagename=Baldwyn%2C_Mississippi¶ms=34_30_36_N_88_38_24_W_type:city_region:US-MS) [Quốc gia](/wiki/Qu%E1%BB%91c_gia) [Hoa Kỳ](/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3) [Tiểu bang](/wiki/Ti%E1%BB%83u_bang_Hoa_K%E1%BB%B3) [Mississippi](/wiki/Mississippi) [Quận](/w/index.php?title=Danh_s%C3%A1ch_c%C3%A1c_qu%E1%BA%ADn_%E1%BB%9F_Mississippi&action=edit&redlink=1) [Quận Prentiss](/wiki/Qu%E1%BA%ADn_Prentiss,_Mississippi) [Múi giờ](/wiki/M%C3%BAi_gi%E1%BB%9D) [CST](/wiki/M%C3%BAi_gi%E1%BB%9D_mi%E1%BB%81n_Trung_(B%E1%BA%AFc_M%E1%BB%B9))( [UTC-6](/wiki/Gi%E1%BB%9D_Ph%E1%BB%91i_h%E1%BB%A3p_Qu%E1%BB%91c_t%E1%BA%BF)) [DST](/wiki/Quy_%C6%B0%E1%BB%9Bc_gi%E1%BB%9D_m%C3%B9a_h%C3%A8)) **CDT**( [UTC-5](/wiki/Gi%E1%BB%9D_Ph%E1%BB%91i_h%E1%BB%A3p_Qu%E1%BB%91c_t%E1%BA%BF)) **Baldwyn** là một [thành phố](/wiki/Th%C3%A0nh_ph%E1%BB%91_t%E1%BA%A1i_Hoa_K%E1%BB%B3) thuộc [quận Prentiss](/wiki/Qu%E1%BA%ADn_Prentiss,_Mississippi), tiểu bang [Mississippi](/wiki/Mississippi), [Hoa Kỳ](/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3). Năm 2010, dân số của thành phố này là 3 297 người. [[1]](#cite_note-1)
## Mục lục
## Dân số[
[sửa](/w/index.php?title=Baldwyn,_Mississippi&veaction=edit&vesection=1) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Baldwyn,_Mississippi&action=edit§ion=1)]
- Dân số năm 2000: 3 321 người.
- Dân số năm 2010: 3 297 người.
## Chú thích[
[sửa](/w/index.php?title=Baldwyn,_Mississippi&veaction=edit&vesection=2) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Baldwyn,_Mississippi&action=edit§ion=2)] [^](#cite_ref-1) [“Mississippi: largest cities and towns and statistics of their population”](http://archive.is/eYtJE). World Gazetteer. [Bản gốc](http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=&men=gcis&lng=en&des=gamelan&geo=-3780&srt=pnan&col=abcdefghinoq&msz=1500&pt=c&va=x)lưu trữ ngày 23 tháng 4 năm 2013. Truy cập ngày 27 tháng 1 năm 2013.

Content-Type: text/html; charset=UTF-8

Connection: close

Content-language: vi

X-UA-Compatible: IE=Edge

Vary: Accept-Encoding,Cookie

Content-Encoding: gzip

Via: 1.1 varnish, 1.1 varnish

Accept-Ranges: bytes

X-Cache: cp1067 miss (0), cp1068 frontend miss (0)

Cache-Control: private, s-maxage=0, max-age=0, must-revalidate

Set-Cookie: WMF-Last-Access=31-Jul-2015;Path=/;HttpOnly;Expires=Tue, 01 Sep 2015 12:00:00 GMT


text:
Dawn (tàu vũ trụ)
Dawn là một tàu vũ trụ robot được NASA phóng đi thăm dò không gian đến hai thành viên lớn nhất của vành đai tiểu hành tinh — Vesta và hành tinh lùn Ceres. Chuyến đi của tàu Dawn được quản lý bởi Jet Propulsion Laboratory của NASA, đây là một dơn vị của Viện Công nghệ California ở Pasadena, cho Science Mission Directorate của NASA ở Washington, D.C., tàu được phóng ngày 27 tháng 9 năm 2007 và đã đến Vesta vào ngày 16 tháng 7 năm 2011 và sẽ thăm dò Vesta cho đến năm 2012. Theo kế hoạch tàu sẽ đến Ceres vào năm 2015. Nhiệm vụ đầu tiên trong 3 nhiệm vụ chính của Dawn là tìm hiểu về những khoảnh khắc đầu tiên trong sự ra đời của Thái Dương hệ cách đây 4,6 tỉ năm, bằng cách thu thập những thông tin về Ceres và Vesta. Tiếp đó, Dawn sẽ phát hiện những yếu tố tạo thành những hành tinh như Trái Đất, Sao Hỏa, Sao Thủy, Sao Kim và Ceres. Và nhiệm vụ thứ 3 của Dawn sẽ là giải thích vì sao Vesta và Ceres có cấu tạo khác nhau và cách tiến hóa khác nhau, đặc biệt là vai trò của nước trong sự phát triển của 2 thiên thể này.
Tàu thăm dò dài 1,64 m và rộng 1,27 m này được hy vọng sẽ cung cấp những hiểu biết sâu rộng hơn về các khối đá tạo nên những hành tinh quanh Trái Đất và quá trình tiến hóa khác nhau của Sao Hỏa và Sao Mộc.
Đây sẽ là tàu vũ trụ đầu tiên đến Vesta và Ceres. Dawn là tàu vũ trụ đầu tiên vào quỹ đạo xung quanh một vật thể ngoài Trái Đất trước khi tiếp tục theo powered flight cho một vật thể thứ hai. Tàu thăm dò Dawn được trang bị các động cơ đẩy ion cải tiến, tiêu thụ tương đối ít năng lượng và chỉ tăng tốc dần dần trong quá trình bay. Dawn cũng có một camera có độ phân giải cao, 2 máy đo quang phổ và các trang thiết bị hiện đại khác.
Tham khảo[sửa | sửa mã nguồn]
- ^ “NASA Spacecraft to Enter Asteroid's Orbit on July 15”. NASA. 14 tháng 7 năm 2011. Truy cập ngày 15 tháng 7 năm 2011.
- ^ Dawn Spacecraft Successfully Launched September 27, 2007

markdown:
*Dawn* (tàu vũ trụ)
|
|![]()
*Dawn*với Vesta (trái) & Ceres (phải) (khoảng cách Vesta đối với Ceres không vẽ theo tỷ lệ.) [NASA](/wiki/NASA) [Orbital Sciences](/w/index.php?title=Orbital_Sciences&action=edit&redlink=1), [JPL](/wiki/Ph%C3%B2ng_th%C3%AD_nghi%E1%BB%87m_s%E1%BB%A9c_%C4%91%E1%BA%A9y_ph%E1%BA%A3n_l%E1%BB%B1c), [UCLA](/wiki/%C4%90%E1%BA%A1i_h%E1%BB%8Dc_California_t%E1%BA%A1i_Los_Angeles) [Orbiter](/w/index.php?title=Orbiter&action=edit&redlink=1) [Sao Hỏa](/wiki/Sao_H%E1%BB%8Fa) [Vesta](/wiki/4_Vesta), [Ceres](/wiki/Ceres_(h%C3%A0nh_tinh_l%C3%B9n)) [UTC](/wiki/Gi%E1%BB%9D_ph%E1%BB%91i_h%E1%BB%A3p_qu%E1%BB%91c_t%E1%BA%BF)(ước tính) [[1]](#cite_note-1)
Ceres: tháng 2 năm 2015 (theo lịch trình)
[UTC](/wiki/Gi%E1%BB%9D_ph%E1%BB%91i_h%E1%BB%A3p_qu%E1%BB%91c_t%E1%BA%BF) [[2]](#cite_note-2)
( 7 năm, 338 ngày ago)
[Delta II 7925H](/wiki/Delta_II) [Space Launch Complex 17B](/w/index.php?title=Cape_Canaveral_Air_Force_Station_Space_Launch_Complex_17&action=edit&redlink=1) [Cape Canaveral Air Force Station](/w/index.php?title=Cape_Canaveral_Air_Force_Station&action=edit&redlink=1)
Mars flyby
*(completed 2009-02-04)* [NSSDC ID](/w/index.php?title=T%C3%AAn_g%E1%BB%8Di_qu%E1%BB%91c_t%E1%BA%BF&action=edit&redlink=1) [2007-043A](http://nssdc.gsfc.nasa.gov/nmc/masterCatalog.do?sc=2007-043A) [Trang chủ](/wiki/Trang_ch%E1%BB%A7) [dawn.jpl.nasa.gov](http://dawn.jpl.nasa.gov/) [Quang điện](/wiki/Hi%E1%BB%87u_%E1%BB%A9ng_quang_%C4%91i%E1%BB%87n)) * là một tàu vũ trụ robot được Dawn* [NASA](/wiki/NASA)phóng đi [thăm dò không gian](/wiki/Th%C4%83m_d%C3%B2_kh%C3%B4ng_gian)đến hai thành viên lớn nhất của [vành đai tiểu hành tinh](/wiki/V%C3%A0nh_%C4%91ai_ti%E1%BB%83u_h%C3%A0nh_tinh)— [Vesta](/wiki/4_Vesta)và [hành tinh lùn](/wiki/H%C3%A0nh_tinh_l%C3%B9n) [Ceres](/wiki/Ceres_(h%C3%A0nh_tinh_l%C3%B9n)). Chuyến đi của tàu *Dawn*được quản lý bởi [Jet Propulsion Laboratory](/wiki/Ph%C3%B2ng_th%C3%AD_nghi%E1%BB%87m_s%E1%BB%A9c_%C4%91%E1%BA%A9y_ph%E1%BA%A3n_l%E1%BB%B1c)của NASA, đây là một dơn vị của [Viện Công nghệ California](/wiki/Vi%E1%BB%87n_C%C3%B4ng_ngh%E1%BB%87_California)ở [Pasadena](/wiki/Pasadena,_California), cho Science Mission Directorate của NASA ở [Washington, D.C.](/wiki/Washington,_D.C.), tàu được phóng ngày 27 tháng 9 năm 2007 và đã đến Vesta vào ngày 16 tháng 7 năm 2011 và sẽ thăm dò Vesta cho đến năm 2012. Theo kế hoạch tàu sẽ đến Ceres vào năm 2015. Nhiệm vụ đầu tiên trong 3 nhiệm vụ chính của Dawn là tìm hiểu về những khoảnh khắc đầu tiên trong sự ra đời của Thái Dương hệ cách đây 4,6 tỉ năm, bằng cách thu thập những thông tin về Ceres và Vesta. Tiếp đó, Dawn sẽ phát hiện những yếu tố tạo thành những hành tinh như Trái Đất, Sao Hỏa, Sao Thủy, Sao Kim và Ceres. Và nhiệm vụ thứ 3 của Dawn sẽ là giải thích vì sao Vesta và Ceres có cấu tạo khác nhau và cách tiến hóa khác nhau, đặc biệt là vai trò của nước trong sự phát triển của 2 thiên thể này.
Tàu thăm dò dài 1,64 m và rộng 1,27 m này được hy vọng sẽ cung cấp những hiểu biết sâu rộng hơn về các khối đá tạo nên những hành tinh quanh Trái Đất và quá trình tiến hóa khác nhau của Sao Hỏa và Sao Mộc.
Đây sẽ là tàu vũ trụ đầu tiên đến Vesta và Ceres. Dawn là tàu vũ trụ đầu tiên vào quỹ đạo xung quanh một vật thể ngoài Trái Đất trước khi tiếp tục theo
[powered flight](/w/index.php?title=Powered_flight&action=edit&redlink=1) cho một vật thể thứ hai. Tàu thăm dò Dawn được trang bị các động cơ đẩy ion cải tiến, tiêu thụ tương đối ít năng lượng và chỉ tăng tốc dần dần trong quá trình bay. Dawn cũng có một camera có độ phân giải cao, 2 máy đo quang phổ và các trang thiết bị hiện đại khác.
## Tham khảo[
[sửa](/w/index.php?title=Dawn_(t%C3%A0u_v%C5%A9_tr%E1%BB%A5)&veaction=edit&vesection=1) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Dawn_(t%C3%A0u_v%C5%A9_tr%E1%BB%A5)&action=edit§ion=1)] [^](#cite_ref-1) [“NASA Spacecraft to Enter Asteroid's Orbit on July 15”](http://www.nasa.gov/mission_pages/dawn/news/dawn20110714.html). [NASA](/wiki/NASA). 14 tháng 7 năm 2011. Truy cập ngày 15 tháng 7 năm 2011. [^](#cite_ref-2) [Dawn Spacecraft Successfully Launched](http://www.nasa.gov/mission_pages/dawn/news/dawn-20070927.html)September 27, 2007

X-Cache: cp1054 miss (0), cp1068 frontend miss (0)


text:
Giới Khởi sinh
Giới Khởi sinh (Monera) là một giới đã lỗi thời trong hệ thống năm giới của phân loại sinh học. Nó là những sinh vật nhỏ bé có kích thước hiển vi (từ 1-3μm) cấu tạo bởi các tế bào nhân sơ, là những sinh vật cổ sơ nhất xuất hiện khoảng 3,5 tỷ năm trước đây. Chúng sống khắp nơi, trong đất, nước, không khí; phương thức dinh dưỡng rất đa dạng: hoá tự dưỡng, hoá dị dưỡng, quang tự dưỡng và quang dị dưỡng. Nhiều vi khuẩn sống kí sinh trong các cơ thể khác. Vi khuẩn có chứa nhiều sắc tố quang hợp trong đó có diệp lục như vi khuẩn lam có khả năng tự dưỡng quang hợp như thực vật.
Giới Khởi sinh bao gồm phần lớn các sinh vật với cấu trúc tế bào nhân sơ. Vì lý do này nên giới Monera đôi khi cũng được gọi là Prokaryota hay Prokaryotae. Trước khi có sự tạo ra giới này thì nhóm sinh vật trong giới đã được coi như là thuộc về hai ngành tách rời của thực vật: Schizomycetes (vi khuẩn) đã được coi là nấm, và Cyanophyta được coi là tảo lục-lam. Nhóm cuối cùng này hiện nay được coi là một nhóm trong vi khuẩn, thông thường gọi là vi khuẩn lam và hiện tại đã biết là không có quan hệ họ hàng gần với thực vật, nấm hay động vật.
Các phân tích chuỗi gen ADN và ARN gần đây đã chứng minh rằng có hai nhóm chính của sinh vật nhân sơ là vi khuẩn (Bacteria) và vi khuẩn cổ (Archaea), chúng dường như không có mối quan hệ gần gũi hơn với nhau khi so với mối quan hệ của từng nhóm đối với sinh vật nhân chuẩn (Eukaryota/Eukarya). Vì thế, Monera kể từ đó đã bị chia ra thành Archaea và Bacteria, tạo thành hệ thống sáu giới và hệ thống ba vực gần đây. Tất cả các sơ đồ mới đều loại bỏ Monera và hiện nay coi Bacteria, Archaea, Eukarya như là ba vực (hay giới) tách rời.
Mục lục
Lịch sử[sửa | sửa mã nguồn]
Theo truyền thống, sinh vật được phân loại như là động vật, thực vật, khoáng vật như trong Systema Naturae. Sau khi phát hiện ra kính hiển vi, các cố gắng được thực hiện nhằm xếp đặt vi sinh vật vào hoặc là giới thực vật hoặc là giới động vật. Năm 1866, Ernst Haeckel đề xuất hệ thống ba giới với sự bổ sung Protista như là giới mới và chứa phần lớn các vi sinh vật.[1] Sau đó, Haeckel đề xuất giới thứ tư mà ông gọi là Monera (từ tiếng Hy Lạp: μονήρης, moneres, nghĩa là đơn giản). Một trong tám ngành chính trong Protista của ông được gọi là Moneres. Tiểu thể loại Moneres của Haeckel bao gồm các nhóm vi khuẩn đã biết như Vibrio. Giới Protista của Haeckel cũng bao gồm các sinh vật với nhân chuẩn mà hiện nay người ta gọi là Protista (sinh vật nguyên sinh). Sau này người ta thấy rằng giới Protista của Haeckel là quá đa dạng để có thể coi một cách nghiêm túc như là một giới thật sự.
Năm 1969, Robert Whittaker công bố hệ thống năm giới do ông đề xuất để phân loại các sinh vật.[2] Hệ thống của Whittaker đặt phần lớn các sinh vật đơn bào vào trong hoặc là Monera với nhân sơ hay Protista với nhân chuẩn. Ba giới còn lại trong hệ thống của ông là Fungi, Animalia, và Plantae với nhân chuẩn.
Phân chia Monera[sửa | sửa mã nguồn]
Dựa trên các nghiên cứu phát sinh loài ở mức phân tử, Carl Woese đã đề xuất rằng các sinh vật nhân sơ (Monera) được chia thành 2 nhóm tách rời là Bacteria và Archaea. Trong phát sinh loài do Carl Woese đề xuất năm 1990[3], cả ba giới này đều có nguồn gốc từ một tổ tiên chung toàn thế giới và điều này là phát sinh loài thể loại được chấp nhận phổ biến nhất ngày nay. Tuy nhiên, diễn giải hiện đại nhất cho ba giới này là "Universal and Eukaryote Phylogenetic Tree" (Cây phát sinh loài chung và sinh vật nhân chuẩn) dựa trên rADN 16s, như được thể hiện trong Tree of Life Web Project (Dự án sơ đồ của các sinh vật sống).[4]
Vi khuẩn và vi khuẩn cổ[sửa | sửa mã nguồn]
Điểm khác nhau đáng chú ý nhất giữa vi khuẩn thật sự (Eubacteria) và vi khuẩn cổ (Archaebacteria) là các môi trường mà chúng có thể sinh sống. Vi khuẩn thật sự chiếm phần lớn trong vi khuẩn mà con người có thể tiếp xúc. Những vi khuẩn sống trong hay xung quanh con người, như Escherichia coli và các loài từ chi Salmonella, là vi khuẩn thật sự. Vi khuẩn cổ sinh sống trong các môi trường khắc nghiệt hơn, chẳng hạn trong các suối nước nóng có độ axít cao hay tại các độ sâu hàng dặm dưới lớp băng Bắc cực. Các nhóm này sau đó đã được đổi tên thành Bacteria và Archaea.
Tổng quan[sửa | sửa mã nguồn]
Xem thêm[sửa | sửa mã nguồn]
Liên kết ngoài[sửa | sửa mã nguồn]
- Tiến hóa vi khuẩn của Carl Woese (1987). Woese xem xét lại các bước lịch sử dẫn tới việc sử dụng thuật ngữ "Monera" và sự hủy bỏ nó sau này (toàn văn tiếng Anh trực tuyến). Entrez Pubmed 2439888
Tham khảo[sửa | sửa mã nguồn]
- ^ a ă E. Haeckel (1866). Generelle Morphologie der Organismen. Reimer, Berlin.
- ^ a ă Robert Whittaker (1969) "New concepts of kingdoms or organisms. Evolutionary relations are better represented by new classifications than by the traditional two kingdoms" trong tạp chí Science Tập 163, trang 150-160. Entrez Pubmed 5762760
- ^ a ă "Towards a natural system of organisms: proposal for the domains Archaea, Bacteria, and Eucarya" của C. R. Woese, O. Kandler, M. L. Wheelis trong tạp chí “Proceedings of the National Academy of Sciences” (PNAS) của Viện Hàn lâm Khoa học Hoa Kỳ (1990) Tập 87, trang 4576-4579. Toàn văn trực tuyến.
- ^ "Universal and Eukaryote trees Based on 16s rDNA." của Mitchell L. Sogin (2006) Tree of Life Web Project.
- ^ Lỗi chú thích: Thẻ
<ref>sai; không có nội dung trong thẻ ref có tên
Chatton
- ^ Lỗi chú thích: Thẻ
<ref>sai; không có nội dung trong thẻ ref có tên
Copeland1956
- ^ Lỗi chú thích: Thẻ
<ref>sai; không có nội dung trong thẻ ref có tên
Woese1977

markdown:
# Giới Khởi sinh
**Giới Khởi sinh** ( *) là một Monera* [giới](/wiki/Gi%E1%BB%9Bi_(sinh_h%E1%BB%8Dc))đã lỗi thời trong [hệ thống năm giới](/w/index.php?title=H%E1%BB%87_th%E1%BB%91ng_n%C4%83m_gi%E1%BB%9Bi&action=edit&redlink=1)của [phân loại sinh học](/wiki/Ph%C3%A2n_lo%E1%BA%A1i_sinh_h%E1%BB%8Dc). Nó là những sinh vật nhỏ bé có kích thước hiển vi (từ 1-3μm) cấu tạo bởi các [tế bào](/wiki/T%E1%BA%BF_b%C3%A0o) [nhân sơ](/wiki/Sinh_v%E1%BA%ADt_nh%C3%A2n_s%C6%A1), là những sinh vật cổ sơ nhất xuất hiện khoảng 3,5 tỷ năm trước đây. Chúng sống khắp nơi, trong đất, nước, không khí; phương thức dinh dưỡng rất đa dạng: hoá tự dưỡng, hoá dị dưỡng, quang tự dưỡng và quang dị dưỡng. Nhiều vi khuẩn sống kí sinh trong các cơ thể khác. Vi khuẩn có chứa nhiều sắc tố quang hợp trong đó có [diệp lục](/wiki/Di%E1%BB%87p_l%E1%BB%A5c)như [vi khuẩn lam](/wiki/Vi_khu%E1%BA%A9n_lam)có khả năng tự dưỡng [quang hợp](/wiki/Quang_h%E1%BB%A3p)như [thực vật](/wiki/Th%E1%BB%B1c_v%E1%BA%ADt).
Giới Khởi sinh bao gồm phần lớn các sinh vật với cấu trúc
[tế bào](/wiki/T%E1%BA%BF_b%C3%A0o) [nhân sơ](/wiki/Sinh_v%E1%BA%ADt_nh%C3%A2n_s%C6%A1). Vì lý do này nên giới Monera đôi khi cũng được gọi là ** hay Prokaryota** **. Trước khi có sự tạo ra giới này thì nhóm sinh vật trong giới đã được coi như là thuộc về hai ngành tách rời của** [Prokaryotae](/w/index.php?title=Prokaryotae&action=edit&redlink=1) [thực vật](/wiki/Th%E1%BB%B1c_v%E1%BA%ADt): Schizomycetes ( [vi khuẩn](/wiki/Vi_khu%E1%BA%A9n)) đã được coi là [nấm](/wiki/N%E1%BA%A5m), và Cyanophyta được coi là [tảo](/wiki/T%E1%BA%A3o)lục-lam. Nhóm cuối cùng này hiện nay được coi là một nhóm trong [vi khuẩn](/wiki/Vi_khu%E1%BA%A9n), thông thường gọi là [vi khuẩn lam](/wiki/Vi_khu%E1%BA%A9n_lam)và hiện tại đã biết là không có quan hệ họ hàng gần với [thực vật](/wiki/Th%E1%BB%B1c_v%E1%BA%ADt), [nấm](/wiki/N%E1%BA%A5m)hay [động vật](/wiki/%C4%90%E1%BB%99ng_v%E1%BA%ADt).
Các phân tích chuỗi gen
[ADN](/wiki/Tr%C3%ACnh_t%E1%BB%B1_ADN) và [ARN](/w/index.php?title=Chu%E1%BB%97i_ARN&action=edit&redlink=1) gần đây đã chứng minh rằng có hai nhóm chính của sinh vật nhân sơ là [vi khuẩn](/wiki/Vi_khu%E1%BA%A9n) (Bacteria) và [vi khuẩn cổ](/wiki/Vi_khu%E1%BA%A9n_c%E1%BB%95) (Archaea), chúng dường như không có mối quan hệ gần gũi hơn với nhau khi so với mối quan hệ của từng nhóm đối với [sinh vật nhân chuẩn](/wiki/Sinh_v%E1%BA%ADt_nh%C3%A2n_chu%E1%BA%A9n) (Eukaryota/Eukarya). Vì thế, Monera kể từ đó đã bị chia ra thành Archaea và Bacteria, tạo thành [hệ thống sáu giới](/w/index.php?title=H%E1%BB%87_th%E1%BB%91ng_s%C3%A1u_gi%E1%BB%9Bi&action=edit&redlink=1) và [hệ thống ba vực](/w/index.php?title=H%E1%BB%87_th%E1%BB%91ng_ba_v%E1%BB%B1c&action=edit&redlink=1) gần đây. Tất cả các sơ đồ mới đều loại bỏ Monera và hiện nay coi Bacteria, Archaea, Eukarya như là ba vực (hay giới) tách rời.
## Mục lục
## Lịch sử[
[sửa](/w/index.php?title=Gi%E1%BB%9Bi_Kh%E1%BB%9Fi_sinh&veaction=edit&vesection=1) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Gi%E1%BB%9Bi_Kh%E1%BB%9Fi_sinh&action=edit§ion=1)]
Theo truyền thống, sinh vật được phân loại như là động vật, thực vật, khoáng vật như trong
[Systema Naturae](/wiki/Systema_Naturae). Sau khi phát hiện ra [kính hiển vi](/wiki/K%C3%ADnh_hi%E1%BB%83n_vi), các cố gắng được thực hiện nhằm xếp đặt vi sinh vật vào hoặc là giới thực vật hoặc là giới động vật. Năm 1866, [Ernst Haeckel](/wiki/Ernst_Haeckel) đề xuất hệ thống ba giới với sự bổ sung [Protista](/wiki/Sinh_v%E1%BA%ADt_nguy%C3%AAn_sinh) như là giới mới và chứa phần lớn các vi sinh vật. Sau đó, Haeckel đề xuất giới thứ tư mà ông gọi là Monera (từ [1] [tiếng Hy Lạp](/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Hy_L%E1%BA%A1p): μονήρης, moneres, nghĩa là đơn giản). Một trong tám ngành chính trong Protista của ông được gọi là Moneres. Tiểu thể loại Moneres của Haeckel bao gồm các nhóm vi khuẩn đã biết như [Vibrio](/w/index.php?title=Vibrio&action=edit&redlink=1). Giới Protista của Haeckel cũng bao gồm các sinh vật với nhân chuẩn mà hiện nay người ta gọi là Protista (sinh vật nguyên sinh). Sau này người ta thấy rằng giới Protista của Haeckel là quá đa dạng để có thể coi một cách nghiêm túc như là một giới thật sự.
Năm 1969,
[Robert Whittaker](/wiki/Robert_Whittaker) công bố hệ thống năm giới do ông đề xuất để phân loại các sinh vật. Hệ thống của Whittaker đặt phần lớn các sinh vật đơn bào vào trong hoặc là Monera với nhân sơ hay Protista với nhân chuẩn. Ba giới còn lại trong hệ thống của ông là [2] [Fungi](/wiki/N%E1%BA%A5m), [Animalia](/wiki/%C4%90%E1%BB%99ng_v%E1%BA%ADt), và [Plantae](/wiki/Th%E1%BB%B1c_v%E1%BA%ADt)với nhân chuẩn.
## Phân chia Monera[
[sửa](/w/index.php?title=Gi%E1%BB%9Bi_Kh%E1%BB%9Fi_sinh&veaction=edit&vesection=2) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Gi%E1%BB%9Bi_Kh%E1%BB%9Fi_sinh&action=edit§ion=2)] ![ ](//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/7/70/Phylogenetic_tree.svg/290px-Phylogenetic_tree.svg.png)
![ ](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/7/70/Phylogenetic_tree.svg/290px-Phylogenetic_tree.svg.png)
[Cây phát sinh loài](/w/index.php?title=C%C3%A2y_ph%C3%A1t_sinh_lo%C3%A0i&action=edit&redlink=1), dựa trên các dữ liệu chuỗi [rARN](/wiki/ARN#Ph.C3.A2n_lo.E1.BA.A1i), chỉ ra sự tách rời của [vi khuẩn](/wiki/Vi_khu%E1%BA%A9n), [vi khuẩn cổ](/wiki/Vi_khu%E1%BA%A9n_c%E1%BB%95)và [sinh vật nhân chuẩn](/wiki/Sinh_v%E1%BA%ADt_nh%C3%A2n_chu%E1%BA%A9n).
Dựa trên các nghiên cứu phát sinh loài ở mức phân tử,
[Carl Woese](/w/index.php?title=Carl_Woese&action=edit&redlink=1) đã đề xuất rằng các sinh vật nhân sơ (Monera) được chia thành 2 nhóm tách rời là Bacteria và Archaea. Trong phát sinh loài do Carl Woese đề xuất năm 1990 , cả ba giới này đều có nguồn gốc từ một tổ tiên chung toàn thế giới và điều này là phát sinh loài thể loại được chấp nhận phổ biến nhất ngày nay. Tuy nhiên, diễn giải hiện đại nhất cho ba giới này là "Universal and Eukaryote Phylogenetic Tree" (Cây phát sinh loài chung và sinh vật nhân chuẩn) dựa trên [3] [rADN](/w/index.php?title=RADN&action=edit&redlink=1)16s, như được thể hiện trong Tree of Life Web Project (Dự án sơ đồ của các sinh vật sống). [[4]](#cite_note-Sogin2006-4)
## Vi khuẩn và vi khuẩn cổ[
[sửa](/w/index.php?title=Gi%E1%BB%9Bi_Kh%E1%BB%9Fi_sinh&veaction=edit&vesection=3) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Gi%E1%BB%9Bi_Kh%E1%BB%9Fi_sinh&action=edit§ion=3)]
Điểm khác nhau đáng chú ý nhất giữa vi khuẩn thật sự (Eubacteria) và vi khuẩn cổ (Archaebacteria) là các môi trường mà chúng có thể sinh sống. Vi khuẩn thật sự chiếm phần lớn trong vi khuẩn mà con người có thể tiếp xúc. Những vi khuẩn sống trong hay xung quanh con người, như
* và các loài từ chi Escherichia coli* *, là vi khuẩn thật sự. Vi khuẩn cổ sinh sống trong các môi trường khắc nghiệt hơn, chẳng hạn trong các* [Salmonella](/wiki/Salmonella) [suối nước nóng](/wiki/Su%E1%BB%91i_n%C6%B0%E1%BB%9Bc_n%C3%B3ng)có độ [axít](/wiki/Ax%C3%ADt)cao hay tại các độ sâu hàng dặm dưới lớp băng Bắc cực. Các nhóm này sau đó đã được đổi tên thành Bacteria và Archaea.
## Tổng quan[
[sửa](/w/index.php?title=Gi%E1%BB%9Bi_Kh%E1%BB%9Fi_sinh&veaction=edit&vesection=4) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Gi%E1%BB%9Bi_Kh%E1%BB%9Fi_sinh&action=edit§ion=4)]
|
|
1735
2 giới
[Haeckel](/wiki/Ernst_Haeckel)
1866
[[1]](#cite_note-Haeckel-1)
3 giới
1937
[[5]](#cite_note-Chatton-5) [2 vực](/w/index.php?title=H%E1%BB%87_th%E1%BB%91ng_hai_v%E1%BB%B1c&action=edit&redlink=1) [Copeland](/w/index.php?title=Herbert_Copeland&action=edit&redlink=1)
1956
[[6]](#cite_note-Copeland1956-6)
2 siêu giới 4 giới
[Whittaker](/wiki/Robert_Whittaker)
1969
[[2]](#cite_note-Whittaker1969-2)
5 giới
[Woese](/w/index.php?title=Carl_Woese&action=edit&redlink=1)và ctv.
1977
[[7]](#cite_note-Woese1977-7)
6 giới
1990
[[3]](#cite_note-Woese1990-3) [3 vực](/w/index.php?title=H%E1%BB%87_th%E1%BB%91ng_ba_v%E1%BB%B1c&action=edit&redlink=1) *(không xử lý)* [Protista](/wiki/Sinh_v%E1%BA%ADt_nguy%C3%AAn_sinh) [Prokaryota](/wiki/Sinh_v%E1%BA%ADt_nh%C3%A2n_s%C6%A1) **Monera** **Monera** [Eubacteria](/wiki/Vi_khu%E1%BA%A9n) [Bacteria](/wiki/Vi_khu%E1%BA%A9n) [Archaebacteria](/wiki/Vi_khu%E1%BA%A9n_c%E1%BB%95) [Archaea](/wiki/Vi_khu%E1%BA%A9n_c%E1%BB%95) [Eukaryota](/wiki/Sinh_v%E1%BA%ADt_nh%C3%A2n_chu%E1%BA%A9n) [Protista](/wiki/Sinh_v%E1%BA%ADt_nguy%C3%AAn_sinh) [Protista](/wiki/Sinh_v%E1%BA%ADt_nguy%C3%AAn_sinh) [Protista](/wiki/Sinh_v%E1%BA%ADt_nguy%C3%AAn_sinh) [Eukarya](/wiki/Sinh_v%E1%BA%ADt_nh%C3%A2n_chu%E1%BA%A9n) [Vegetabilia](/wiki/Vegetabilia) [Plantae](/wiki/Th%E1%BB%B1c_v%E1%BA%ADt) [Fungi](/wiki/N%E1%BA%A5m) [Fungi](/wiki/N%E1%BA%A5m) [Plantae](/wiki/Th%E1%BB%B1c_v%E1%BA%ADt) [Plantae](/wiki/Th%E1%BB%B1c_v%E1%BA%ADt) [Plantae](/wiki/Th%E1%BB%B1c_v%E1%BA%ADt) [Animalia](/wiki/%C4%90%E1%BB%99ng_v%E1%BA%ADt) [Animalia](/wiki/%C4%90%E1%BB%99ng_v%E1%BA%ADt) [Animalia](/wiki/%C4%90%E1%BB%99ng_v%E1%BA%ADt) [Animalia](/wiki/%C4%90%E1%BB%99ng_v%E1%BA%ADt) [Animalia](/wiki/%C4%90%E1%BB%99ng_v%E1%BA%ADt)
## Xem thêm[
[sửa](/w/index.php?title=Gi%E1%BB%9Bi_Kh%E1%BB%9Fi_sinh&veaction=edit&vesection=5) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Gi%E1%BB%9Bi_Kh%E1%BB%9Fi_sinh&action=edit§ion=5)]
## Liên kết ngoài[
[sửa](/w/index.php?title=Gi%E1%BB%9Bi_Kh%E1%BB%9Fi_sinh&veaction=edit&vesection=6) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Gi%E1%BB%9Bi_Kh%E1%BB%9Fi_sinh&action=edit§ion=6)] [Tiến hóa vi khuẩn](http://www.pubmedcentral.gov/articlerender.fcgi?tool=pubmed&pubmedid=2439888)của [Carl Woese](/w/index.php?title=Carl_Woese&action=edit&redlink=1)(1987). Woese xem xét lại các bước lịch sử dẫn tới việc sử dụng thuật ngữ "Monera" và sự hủy bỏ nó sau này (toàn văn tiếng Anh trực tuyến). [Entrez Pubmed](/w/index.php?title=Entrez_Pubmed&action=edit&redlink=1) [2439888](http://www.ncbi.nlm.nih.gov/entrez/query.fcgi?cmd=Retrieve&db=pubmed&dopt=Abstract&list_uids=2439888)
## Tham khảo[
[sửa](/w/index.php?title=Gi%E1%BB%9Bi_Kh%E1%BB%9Fi_sinh&veaction=edit&vesection=7) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Gi%E1%BB%9Bi_Kh%E1%BB%9Fi_sinh&action=edit§ion=7)]
- ^
**a** [E. Haeckel (1866).](#cite_ref-Haeckel_1-1) **ă** *Generelle Morphologie der Organismen*. Reimer, Berlin.
- ^
**a** [Robert Whittaker (1969) "New concepts of kingdoms or organisms. Evolutionary relations are better represented by new classifications than by the traditional two kingdoms" trong tạp chí](#cite_ref-Whittaker1969_2-1) **ă** *Tập 163, trang 150-160.* [Science](/wiki/Science) [Entrez Pubmed](/w/index.php?title=Entrez_Pubmed&action=edit&redlink=1) [5762760](http://www.ncbi.nlm.nih.gov/entrez/query.fcgi?cmd=Retrieve&db=pubmed&dopt=Abstract&list_uids=5762760)
- ^
**a** ["Towards a natural system of organisms: proposal for the domains Archaea, Bacteria, and Eucarya" của C. R. Woese, O. Kandler, M. L. Wheelis trong tạp chí “Proceedings of the National Academy of Sciences” (PNAS) của Viện Hàn lâm Khoa học Hoa Kỳ (1990) Tập 87, trang 4576-4579.](#cite_ref-Woese1990_3-1) **ă** [Toàn văn trực tuyến](http://www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?tool=pubmed&pubmedid=2112744). **"Universal and Eukaryote trees Based on 16s rDNA." của Mitchell L. Sogin (2006)** [^](#cite_ref-Sogin2006_4-0) [Tree of Life Web Project](http://tolweb.org/notes/?note_id=54). [^](#cite_ref-Chatton_0) **Lỗi chú thích: Thẻ**
<ref>sai; không có nội dung trong thẻ ref có tên
Chatton
[^](#cite_ref-Copeland1956_0) **Lỗi chú thích: Thẻ**
<ref>sai; không có nội dung trong thẻ ref có tên
Copeland1956
[^](#cite_ref-Woese1977_0) **Lỗi chú thích: Thẻ**
<ref>sai; không có nội dung trong thẻ ref có tên
Woese1977

X-Cache: cp1066 miss (0), cp1068 frontend miss (0)


text:
Myomimus personatus
Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
Myomimus personatus là một loài động vật có vú trong họ Gliridae, bộ Gặm nhấm. Loài này được Ognev mô tả năm 1924.[1]
Chú thích[sửa | sửa mã nguồn]
- ^ a ă Wilson, D. E.; Reeder, D. M. biên tập (2005). “Myomimus personatus”. Mammal Species of the World . Baltimore: Nhà in Đại học Johns Hopkins, 2 tập (2.142 trang). ISBN 978-0-8018-8221-0. OCLC 62265494.

markdown:
*Myomimus personatus*
Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
|
|Myomimus personatus
|
|[Phân loại khoa học](/wiki/Ph%C3%A2n_lo%E1%BA%A1i_sinh_h%E1%BB%8Dc) [Giới](/wiki/Gi%E1%BB%9Bi_(sinh_h%E1%BB%8Dc))( *regnum*) [Animalia](/wiki/%C4%90%E1%BB%99ng_v%E1%BA%ADt) [Ngành](/wiki/Ng%C3%A0nh_(sinh_h%E1%BB%8Dc))( *phylum*) [Chordata](/wiki/%C4%90%E1%BB%99ng_v%E1%BA%ADt_c%C3%B3_d%C3%A2y_s%E1%BB%91ng) [Lớp](/wiki/L%E1%BB%9Bp_(sinh_h%E1%BB%8Dc))( *class*) [Mammalia](/wiki/L%E1%BB%9Bp_Th%C3%BA) [Bộ](/wiki/B%E1%BB%99_(sinh_h%E1%BB%8Dc))( *ordo*) [Rodentia](/wiki/B%E1%BB%99_G%E1%BA%B7m_nh%E1%BA%A5m) [Họ](/wiki/H%E1%BB%8D_(sinh_h%E1%BB%8Dc))( *familia*) [Gliridae](/wiki/H%E1%BB%8D_Chu%E1%BB%99t_s%C3%B3c) [Chi](/wiki/Chi_(sinh_h%E1%BB%8Dc))( *genus*) [Myomimus](/wiki/Myomimus) [Loài](/wiki/Lo%C3%A0i)( *species*) **M. personatus** [Danh pháp hai phần](/wiki/Danh_ph%C3%A1p_hai_ph%E1%BA%A7n) *Myomimus personatus* [Ognev](/w/index.php?title=Sergej_Ognew&action=edit&redlink=1), [1924](/wiki/1924) [[1]](#cite_note-msw3-1) * là một loài Myomimus personatus* [động vật có vú](/wiki/L%E1%BB%9Bp_Th%C3%BA)trong họ [Gliridae](/wiki/H%E1%BB%8D_Chu%E1%BB%99t_s%C3%B3c), [bộ Gặm nhấm](/wiki/B%E1%BB%99_G%E1%BA%B7m_nh%E1%BA%A5m). Loài này được Ognev mô tả năm 1924. [[1]](#cite_note-msw3-1)
## Chú thích[
[sửa](/w/index.php?title=Myomimus_personatus&veaction=edit&vesection=1) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Myomimus_personatus&action=edit§ion=1)]
- ^
**a** [Wilson, D. E.; Reeder, D. M. biên tập (2005).](#cite_ref-msw3_1-1) **ă** [“](http://www.bucknell.edu/msw3/browse.asp?id=12500035). *Myomimus personatus*” *Mammal Species of the World*. Baltimore: Nhà in Đại học Johns Hopkins, 2 tập (2.142 trang). [ISBN](/wiki/ISBN) [978-0-8018-8221-0](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/978-0-8018-8221-0). [OCLC](/wiki/OCLC) [62265494](//www.worldcat.org/oclc/62265494).

X-Cache: cp1065 miss (0), cp1068 frontend miss (0)


text:
Perm'
- Đây là bài về thành phố Perm', về kỷ địa chất - xem bài Kỷ Permi, về tỉnh Perm' - xem bài Tỉnh Perm.
Perm' (tiếng Nga: Пермь, dân số 1.000.100 thống kê dân số năm 2003) là một thành phố của nước Nga, nằm trên bờ sông Kama, dưới chân dãy núi Ural - ranh giới giữa châu Âu và châu Á. Vị trí địa lý 58°00′vĩ bắc, 56°14′độ kinh đông. Pecmi được thành lập vào ngày 17 tháng 5 năm 1723, và được gọi là thành phố từ năm 1781. Thành phố này là thủ phủ của tỉnh Pecmi (Пермская область), tỉnh này thuộc về Liên vùng cận Volga (Приволжский федеральный округ). Thành phố này là trung tâm hành chính, công nghiệp, khoa học và văn hóa của tỉnh. Các ngành công nghiệp chủ đạo bao gồm chế tạo máy, quốc phòng, dầu khí (khoảng 3% sản lượng dầu khí toàn Nga), chưng cất dầu, hóa chất và hóa dầu, đồ gỗ và chế biến gỗ cũng như công nghiệp thực phẩm. Pecmi cũng có một vài trường đại học lớn.
Từ năm 1940 đến năm 1957 thành phố có tên là Molotov (Мо́лотов), lấy theo tên gọi của Vyacheslav Molotov.
Các thành phố kết nghĩa[sửa | sửa mã nguồn]
Perm' kết nghĩa với các thành phố sau:
Xem thêm[sửa | sửa mã nguồn]
- FC Amkar Perm, câu lạc bộ bóng đá của thành phố.
- Ural Great, câu lạc bộ bóng rổ của thành phố.
Liên kết ngoài[sửa | sửa mã nguồn]
- Trang chủ (bằng tiếng Nga)
- Di sản của khu vực Perm' (bằng tiếng Anh và Nga)
- Phòng thương mại và công nghiệp Perm' (bằng tiếng Anh và Nga)
- Viện bảo tàng dòng họ Romanov ở Perm'
- - Thông tin về Perm' và khu vực Perm' trên trang Web của Kommersant Publishing
Định nghĩa[sửa | sửa mã nguồn]
Từ thế kỷ 13 – 17, Perm' là tên gọi của một khu vực rộng lớn bằng tỉnh Perm' và nước cộng hòa tự trị Kômi ngày nay.

markdown:
# Perm'
|Bài viết này cần thêm
|*Đây là bài về thành phố Perm', về kỷ* [địa chất](/wiki/%C4%90%E1%BB%8Ba_ch%E1%BA%A5t_h%E1%BB%8Dc)- xem bài [Kỷ Permi](/wiki/K%E1%BB%B7_Permi), về tỉnh Perm' - xem bài [Tỉnh Perm](/w/index.php?title=T%E1%BB%89nh_Perm&action=edit&redlink=1). **Perm'** ( [tiếng Nga](/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Nga): Пермь, dân số 1.000.100 thống kê dân số năm [2003](/wiki/2003)) là một thành phố của nước [Nga](/wiki/Nga), nằm trên bờ [sông Kama](/wiki/S%C3%B4ng_Kama), dưới chân [dãy núi Ural](/wiki/D%C3%A3y_n%C3%BAi_Ural) - ranh giới giữa [châu Âu](/wiki/Ch%C3%A2u_%C3%82u) và [châu Á](/wiki/Ch%C3%A2u_%C3%81). Vị trí địa lý 58°00′vĩ bắc, 56°14′độ kinh đông. Pecmi được thành lập vào ngày [17 tháng 5](/wiki/17_th%C3%A1ng_5) năm [1723](/wiki/1723), và được gọi là thành phố từ năm [1781](/wiki/1781). Thành phố này là thủ phủ của [tỉnh Pecmi](/w/index.php?title=T%E1%BB%89nh_Pecmi&action=edit&redlink=1) (Пермская область), tỉnh này thuộc về [Liên vùng cận Volga](/w/index.php?title=Li%C3%AAn_v%C3%B9ng_c%E1%BA%ADn_Volga&action=edit&redlink=1) (Приволжский федеральный округ). Thành phố này là trung tâm hành chính, công nghiệp, khoa học và văn hóa của tỉnh. Các ngành công nghiệp chủ đạo bao gồm chế tạo máy, [quốc phòng](/w/index.php?title=Qu%E1%BB%91c_ph%C3%B2ng&action=edit&redlink=1), [dầu khí](/wiki/D%E1%BA%A7u_m%E1%BB%8F) (khoảng 3% sản lượng dầu khí toàn Nga), [chưng cất dầu](/w/index.php?title=Ch%C6%B0ng_c%E1%BA%A5t_d%E1%BA%A7u&action=edit&redlink=1), [hóa chất](/wiki/H%C3%B3a_ch%E1%BA%A5t) và hóa dầu, [đồ gỗ](/w/index.php?title=%C4%90%E1%BB%93_g%E1%BB%97&action=edit&redlink=1) và chế biến [gỗ](/wiki/G%E1%BB%97) cũng như công nghiệp [thực phẩm](/wiki/Th%E1%BB%B1c_ph%E1%BA%A9m). Pecmi cũng có một vài trường [đại học](/wiki/%C4%90%E1%BA%A1i_h%E1%BB%8Dc) lớn.
Từ năm
[1940](/wiki/1940) đến năm [1957](/wiki/1957) thành phố có tên là **Molotov** (Мо́лотов), lấy theo tên gọi của [Vyacheslav Molotov](/wiki/Vyacheslav_Mikhailovich_Molotov).
## Các thành phố kết nghĩa[
[sửa](/w/index.php?title=Perm%27&veaction=edit&vesection=1) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Perm%27&action=edit§ion=1)]
Perm'
[kết nghĩa](/w/index.php?title=Th%C3%A0nh_ph%E1%BB%91_k%E1%BA%BFt_ngh%C4%A9a&action=edit&redlink=1) với các thành phố sau:
## Xem thêm[
[sửa](/w/index.php?title=Perm%27&veaction=edit&vesection=2) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Perm%27&action=edit§ion=2)] [FC Amkar Perm](/w/index.php?title=FC_Amkar_Perm&action=edit&redlink=1), câu lạc bộ [bóng đá](/wiki/B%C3%B3ng_%C4%91%C3%A1)của thành phố. [Ural Great](/w/index.php?title=Ural_Great&action=edit&redlink=1), câu lạc bộ [bóng rổ](/wiki/B%C3%B3ng_r%E1%BB%95)của thành phố.
## Liên kết ngoài[
[sửa](/w/index.php?title=Perm%27&veaction=edit&vesection=3) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Perm%27&action=edit§ion=3)]
|
|![]()
[Perm'](//commons.wikimedia.org/wiki/Category:Perm?uselang=vi) [Trang chủ](http://www.perm.ru/)(bằng tiếng Nga) [Di sản của khu vực Perm'](http://www.heritage.perm.ru/index_e.htm)(bằng tiếng Anh và Nga) [Phòng thương mại và công nghiệp Perm'](http://invest.permtpp.ru/en/main/)(bằng tiếng Anh và Nga) [Viện bảo tàng dòng họ Romanov ở Perm'](http://www.permonline.ru/~museum/romanov/) [- Thông tin về Perm' và khu vực Perm' trên trang Web của Kommersant Publishing](http://www.kommersant.com/tree.asp?rubric=5&node=406&doc_id=-62)
## Định nghĩa[
[sửa](/w/index.php?title=Perm%27&veaction=edit&vesection=4) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Perm%27&action=edit§ion=4)]
Từ thế kỷ 13 – 17,
**Perm'** là tên gọi của một khu vực rộng lớn bằng [tỉnh Perm'](/w/index.php?title=T%E1%BB%89nh_Perm%27&action=edit&redlink=1) và [nước cộng hòa tự trị Kômi](/w/index.php?title=K%C3%B4mi&action=edit&redlink=1) ngày nay.


text:
Quận Highlands, Florida
Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
Quận Highlands là một quận thuộc tiểu bang Florida, Hoa Kỳ. Quận lỵ đóng ở , Florida6. Dân số theo điều tra năm 2000 của Cục điều tra dân số Hoa Kỳ là người.
Địa lý[sửa | sửa mã nguồn]
Theo Cục điều tra dân số Hoa Kỳ, quận này có diện tích km2, trong đó có km2 là diện tích mặt nước.

markdown:
# Quận Highlands, Florida
Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
**Quận Highlands** là một [quận](/wiki/Qu%E1%BA%ADn_c%E1%BB%A7a_Hoa_K%E1%BB%B3) thuộc [tiểu bang](/wiki/Ti%E1%BB%83u_bang_Hoa_K%E1%BB%B3) [Florida](/wiki/Florida), [Hoa Kỳ](/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3). Quận lỵ đóng ở [, Florida](/w/index.php?title=,_Florida&action=edit&redlink=1) . Dân số theo điều tra năm 2000 của 6 [Cục điều tra dân số Hoa Kỳ](/wiki/C%E1%BB%A5c_Th%E1%BB%91ng_k%C3%AA_D%C3%A2n_s%E1%BB%91_Hoa_K%E1%BB%B3)là người.
## Địa lý[
[sửa](/w/index.php?title=Qu%E1%BA%ADn_Highlands,_Florida&veaction=edit&vesection=1) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Qu%E1%BA%ADn_Highlands,_Florida&action=edit§ion=1)]
Theo
[Cục điều tra dân số Hoa Kỳ](/wiki/C%E1%BB%A5c_Th%E1%BB%91ng_k%C3%AA_D%C3%A2n_s%E1%BB%91_Hoa_K%E1%BB%B3), quận này có diện tích [km2](/wiki/Kil%C3%B4m%C3%A9t_vu%C3%B4ng), trong đó có km2 là diện tích mặt nước.

X-Cache: cp1055 hit (1), cp1068 frontend miss (0)


text:
Văn Thành, Ôn Châu
Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
Các nghĩa khác, xem Văn Thành (định hướng).
Văn Thành (chữ Hán giản thể: 文成县, bính âm: Wénchéng Xiàn, âm Hán Việt: Văn Thành huyện) là một huyện thuộc địa cấp thị Ôn Châu, tỉnh Chiết Giang, Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa. Huyện này có diện tích 1294 km², trong đó vùng núi chiếm 82,5%, tỷ lệ bao phủ rừng chiếm 71%, điểm cao nhất có cao độ 1362 m. Huyện Văn Thành có dân số theo điều tra năm 2003 là 370.000 người. Mã số bưu chính là của huyện Văn Thành là. Huyện lỵ huyện này đóng ở. Huyện Văn Thành có các đơn vị hành chính trực thuộc gồm 9 trấn và 24 hương.

markdown:
# Văn Thành, Ôn Châu
Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
Các nghĩa khác, xem
[Văn Thành (định hướng)](/wiki/V%C4%83n_Th%C3%A0nh_(%C4%91%E1%BB%8Bnh_h%C6%B0%E1%BB%9Bng)). **Văn Thành** ( [chữ Hán giản thể](/wiki/Ch%E1%BB%AF_H%C3%A1n_gi%E1%BA%A3n_th%E1%BB%83): 文成县, [bính âm](/wiki/B%C3%ADnh_%C3%A2m_H%C3%A1n_ng%E1%BB%AF): Wénchéng Xiàn, âm [Hán Việt](/wiki/T%E1%BB%AB_H%C3%A1n-Vi%E1%BB%87t): *Văn Thành huyện*) là một [huyện](/wiki/Huy%E1%BB%87n_(Trung_Qu%E1%BB%91c)) thuộc [địa cấp thị](/wiki/%C4%90%E1%BB%8Ba_c%E1%BA%A5p_th%E1%BB%8B) [Ôn Châu](/wiki/%C3%94n_Ch%C3%A2u), [tỉnh](/wiki/T%E1%BB%89nh_(Trung_Qu%E1%BB%91c)) [Chiết Giang](/wiki/Chi%E1%BA%BFt_Giang), [Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa](/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa). Huyện này có diện tích 1294 km², trong đó vùng núi chiếm 82,5%, tỷ lệ bao phủ rừng chiếm 71%, điểm cao nhất có cao độ 1362 m. Huyện Văn Thành có dân số theo điều tra năm 2003 là 370.000 người. Mã số bưu chính là của huyện Văn Thành là. Huyện lỵ huyện này đóng ở. Huyện Văn Thành có các đơn vị hành chính trực thuộc gồm 9 [trấn](/wiki/Tr%E1%BA%A5n_(Trung_Qu%E1%BB%91c)) và 24 [hương](/wiki/H%C6%B0%C6%A1ng_(Trung_Qu%E1%BB%91c)).
|
|
Văn Thành ·
Xem thêm:

X-Cache: cp1053 miss (0), cp1068 frontend miss (0)


text:
chromatic
Từ điển mở Wiktionary
Bước tới:
dẫn lái
,
tìm
Mục lục
1
Tiếng Anh
1.1
Cách phát âm
1.2
Tính từ
1.3
Tham khảo
Tiếng Anh
[
sửa
]
Cách phát âm
[
sửa
]
IPA
:
/kroʊ.ˈmæ.tɪk/
Tính từ
[
sửa
]
chromatic
/kroʊ.ˈmæ.tɪk/
(
Thuộc
)
Màu
.
chromatic
printing
— in màu
(
Âm nhạc
)
Nửa cung
.
chromatic
scale
— gam nửa cung
Tham khảo
[
sửa
]
Hồ Ngọc Đức,
Dự án Từ điển tiếng Việt miễn phí
(
chi tiết
)
Lấy từ “
https://vi.wiktionary.org/w/index.php?title=chromatic&oldid=1583576
”
Thể loại
:
Mục từ tiếng Anh
Tính từ
Tính từ tiếng Anh
Trình đơn chuyển hướng
Công cụ cá nhân
Mở tài khoản
Đăng nhập
Không gian tên
Mục từ
Thảo luận
Biến thể
Các hiển thị
Tra
Sửa đổi
Xem lịch sử
Khác
Tìm kiếm
Chuyển hướng
Trang Chính
Cộng đồng
Thay đổi gần đây
Mục từ ngẫu nhiên
Trợ giúp
Thảo luận chung
Quyên góp
Chỉ mục
Ngôn ngữ
Chữ cái
Bộ thủ
Từ loại
Chuyên ngành
In/xuất ra
Tạo một quyển sách
Tải về dưới dạng PDF
Bản in được
Công cụ
Các liên kết đến đây
Thay đổi liên quan
Tải tập tin lên
Các trang đặc biệt
Liên kết thường trực
Thông tin trang
Trích dẫn trang này
Ngôn ngữ định nghĩa
العربية
Ελληνικά
English
Eesti
Euskara
فارسی
Suomi
Galego
Հայերեն
Ido
ಕನ್ನಡ
한국어
Kurdî
മലയാളം
Polski
Русский
தமிழ்
తెలుగు
中文
Trang này được sửa đổi lần cuối lúc 15:10 ngày 14 tháng 7 năm 2015.
Văn bản được phát hành theo
Giấy phép Creative Commons Ghi công–Chia sẻ tương tự
; có thể áp dụng điều khoản bổ sung. Xem
Điều khoản Sử dụng
để biết thêm chi tiết.
Quy định quyền riêng tư
Giới thiệu Wiktionary
Lời phủ nhận
Nhà phát triển
Phiên bản di động

X-Cache: cp1055 miss (0), cp1068 frontend miss (0)


text:
indexless
Từ điển mở Wiktionary
Bước tới:
dẫn lái
,
tìm
Tiếng Anh
[
sửa
]
Tính từ
[
sửa
]
indexless
Không có
mục lục
.
Tham khảo
[
sửa
]
Hồ Ngọc Đức,
Dự án Từ điển tiếng Việt miễn phí
(
chi tiết
)
Lấy từ “
https://vi.wiktionary.org/w/index.php?title=indexless&oldid=917215
”
Thể loại
:
Mục từ tiếng Anh
Tính từ
Tính từ tiếng Anh
Trình đơn chuyển hướng
Công cụ cá nhân
Mở tài khoản
Đăng nhập
Không gian tên
Mục từ
Thảo luận
Biến thể
Các hiển thị
Tra
Sửa đổi
Xem lịch sử
Khác
Tìm kiếm
Chuyển hướng
Trang Chính
Cộng đồng
Thay đổi gần đây
Mục từ ngẫu nhiên
Trợ giúp
Thảo luận chung
Quyên góp
Chỉ mục
Ngôn ngữ
Chữ cái
Bộ thủ
Từ loại
Chuyên ngành
In/xuất ra
Tạo một quyển sách
Tải về dưới dạng PDF
Bản in được
Công cụ
Các liên kết đến đây
Thay đổi liên quan
Tải tập tin lên
Các trang đặc biệt
Liên kết thường trực
Thông tin trang
Trích dẫn trang này
Ngôn ngữ định nghĩa
English
中文
Trang này được sửa đổi lần cuối lúc 22:34 ngày 20 tháng 3 năm 2009.
Văn bản được phát hành theo
Giấy phép Creative Commons Ghi công–Chia sẻ tương tự
; có thể áp dụng điều khoản bổ sung. Xem
Điều khoản Sử dụng
để biết thêm chi tiết.
Quy định quyền riêng tư
Giới thiệu Wiktionary
Lời phủ nhận
Nhà phát triển
Phiên bản di động


text:
philharmonic
Từ điển mở Wiktionary
Tiếng Anh[sửa]
Cách phát âm[sửa]
Tính từ[sửa]
philharmonic /ˌfɪ.lɜː.ˈmɑː.nɪk/
Danh từ[sửa]
philharmonic /ˌfɪ.lɜː.ˈmɑː.nɪk/
Tham khảo[sửa]
- Hồ Ngọc Đức, Dự án Từ điển tiếng Việt miễn phí (chi tiết)
philharmonic /ˌfɪ.lɜː.ˈmɑː.nɪk/
philharmonic /ˌfɪ.lɜː.ˈmɑː.nɪk/

markdown:
# philharmonic
Từ điển mở Wiktionary
## Tiếng Anh[
[sửa](/w/index.php?title=B%E1%BA%A3n_m%E1%BA%ABu:-eng-&action=edit§ion=T-1)]
### Cách phát âm[
[sửa](/w/index.php?title=B%E1%BA%A3n_m%E1%BA%ABu:-pron-&action=edit§ion=T-1)]
### Tính từ[
[sửa](/w/index.php?title=B%E1%BA%A3n_m%E1%BA%ABu:-adj-&action=edit§ion=T-1)] **philharmonic** [/ˌfɪ.lɜː.ˈmɑː.nɪk/](/wiki/Wiktionary:IPA)
### Danh từ[
[sửa](/w/index.php?title=B%E1%BA%A3n_m%E1%BA%ABu:-noun-&action=edit§ion=T-1)] **philharmonic** [/ˌfɪ.lɜː.ˈmɑː.nɪk/](/wiki/Wiktionary:IPA)
### Tham khảo[
[sửa](/w/index.php?title=B%E1%BA%A3n_m%E1%BA%ABu:-ref-&action=edit§ion=T-1)]
- Hồ Ngọc Đức,
[Dự án Từ điển tiếng Việt miễn phí](http://www.informatik.uni-leipzig.de/~duc/Dict/)( [chi tiết](/wiki/Wiktionary:Ngu%E1%BB%93n_g%E1%BB%91c/FVDP))