markdown:
# Hà Nội
[Cộng hòa Xã hội Chủ nghĩa Việt Nam](/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_X%C3%A3_h%E1%BB%99i_Ch%E1%BB%A7_ngh%C4%A9a_Vi%E1%BB%87t_Nam). Đối với bài về các nội dung khác lấy tên Hà Nội, xem [Hà Nội (định hướng)](/wiki/H%C3%A0_N%E1%BB%99i_(%C4%91%E1%BB%8Bnh_h%C6%B0%E1%BB%9Bng)). Đối với bài về các nội dung khác lấy tên Đông Đô, xem [Thăng Long](/wiki/Th%C4%83ng_Long).
|Hà Nội|
|
|![]()
![ Hanoi Montage.jpg](//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/17/Hanoi_Montage.jpg/280px-Hanoi_Montage.jpg)
![ Hanoi Montage.jpg](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/17/Hanoi_Montage.jpg/280px-Hanoi_Montage.jpg)
**Tọa độ**: [21°01′42″B 105°51′12″Đ / 21,028333°B 105,853333°Đ](//tools.wmflabs.org/geohack/geohack.php?language=vi&pagename=H%C3%A0_N%E1%BB%99i¶ms=21.028333_N_105.853333_E_region:VN) [Tọa độ](/wiki/H%E1%BB%87_t%E1%BB%8Da_%C4%91%E1%BB%99_%C4%91%E1%BB%8Ba_l%C3%BD): [21°01′42″B 105°51′12″Đ / 21,028333°B 105,853333°Đ](//tools.wmflabs.org/geohack/geohack.php?language=vi&pagename=H%C3%A0_N%E1%BB%99i¶ms=21.028333_N_105.853333_E_region:VN) [[1]](#cite_note-Di.E1.BB.87n_t.C3.ADch.2C_d.C3.A2n_s.E1.BB.91-1) [[2]](#cite_note-2) [[3]](#cite_note-3) [Người Kinh](/wiki/Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Vi%E1%BB%87t)(99,1%) [UTC+7](/wiki/UTC%2B07:00)
|Vị trí Hà Nội trên bản đồ Việt Nam|
|
|![]()
![ ](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/2/21/Flag_of_Vietnam.svg/23px-Flag_of_Vietnam.svg.png)
[Việt Nam](/wiki/Vi%E1%BB%87t_Nam) [Đồng bằng sông Hồng](/wiki/%C4%90%E1%BB%93ng_b%E1%BA%B1ng_s%C3%B4ng_H%E1%BB%93ng) [Hoàn Kiếm](/wiki/Ho%C3%A0n_Ki%E1%BA%BFm)
Quận
[Ba Đình](/wiki/Ba_%C4%90%C3%ACnh)
Quận
[Đống Đa](/wiki/%C4%90%E1%BB%91ng_%C4%90a)
Quận
[Hai Bà Trưng](/wiki/Hai_B%C3%A0_Tr%C6%B0ng_(qu%E1%BA%ADn)) [Lý Thái Tổ](/wiki/L%C3%BD_Th%C3%A1i_T%E1%BB%95) [dời đô](/wiki/Chi%E1%BA%BFu_d%E1%BB%9Di_%C4%91%C3%B4)ra Thăng Long [Tống Bình](/wiki/T%E1%BB%91ng_B%C3%ACnh), [Đại La](/wiki/%C4%90%E1%BA%A1i_La), [Long Đỗ](/wiki/Long_%C4%90%E1%BB%97), [Đông Đô](/wiki/Th%C4%83ng_Long), [Đông Quan](#Th.C4.83ng_Long.2C_.C4.90.C3.B4ng_.C4.90.C3.B4.2C_.C4.90.C3.B4ng_Quan.2C_.C4.90.C3.B4ng_Kinh), [Đông Kinh](#Th.C4.83ng_Long.2C_.C4.90.C3.B4ng_.C4.90.C3.B4.2C_.C4.90.C3.B4ng_Quan.2C_.C4.90.C3.B4ng_Kinh), [Thăng Long](/wiki/Th%C4%83ng_Long) [Nguyễn Đức Chung](/wiki/Nguy%E1%BB%85n_%C4%90%E1%BB%A9c_Chung) [Nguyễn Thị Bích Ngọc](/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Th%E1%BB%8B_B%C3%ADch_Ng%E1%BB%8Dc) [Hoàng Trung Hải](/wiki/Ho%C3%A0ng_Trung_H%E1%BA%A3i) [Đinh Tiên Hoàng](/wiki/%C4%90inh_Ti%C3%AAn_Ho%C3%A0ng_(ph%E1%BB%91_H%C3%A0_N%E1%BB%99i)),
phường
[Lý Thái Tổ](/wiki/L%C3%BD_Th%C3%A1i_T%E1%BB%95,_Ho%C3%A0n_Ki%E1%BA%BFm),
quận
[Hoàn Kiếm](/wiki/Ho%C3%A0n_Ki%E1%BA%BFm) [30](/wiki/Danh_s%C3%A1ch_%C4%91%E1%BA%A1i_bi%E1%BB%83u_Qu%E1%BB%91c_h%E1%BB%99i_Vi%E1%BB%87t_Nam_kh%C3%B3a_XIII#Th.C3.A0nh_ph.E1.BB.91_H.C3.A0_N.E1.BB.99i)
|
|[Chi tiết](#H.C3.A0nh_ch.C3.ADnh) [VN-64](/wiki/ISO_3166-2:VN) [10](/wiki/M%C3%A3_b%C6%B0u_ch%C3%ADnh_Vi%E1%BB%87t_Nam) [4](/wiki/M%C3%A3_%C4%91i%E1%BB%87n_tho%E1%BA%A1i_Vi%E1%BB%87t_Nam) [29, 30, 31, 32, 33, (40)](/wiki/Bi%E1%BB%83n_xe_c%C6%A1_gi%E1%BB%9Bi_Vi%E1%BB%87t_Nam) [hanoi.gov.vn](http://www.hanoi.gov.vn/) **Hà Nội** là [thủ đô](/wiki/Th%E1%BB%A7_%C4%91%C3%B4) của nước [Cộng hoà Xã hội chủ nghĩa Việt Nam](/wiki/C%E1%BB%99ng_ho%C3%A0_X%C3%A3_h%E1%BB%99i_ch%E1%BB%A7_ngh%C4%A9a_Vi%E1%BB%87t_Nam) và cũng là [kinh đô](/wiki/Kinh_%C4%91%C3%B4) của rất nhiều vương triều Việt cổ. Do đó, lịch sử Hà Nội gắn liền với sự thăng trầm của [lịch sử Việt Nam](/wiki/L%E1%BB%8Bch_s%E1%BB%AD_Vi%E1%BB%87t_Nam) qua các thời kỳ. Hà Nội là [4] [thành phố](/wiki/Th%C3%A0nh_ph%E1%BB%91)lớn nhất [Việt Nam](/wiki/Vi%E1%BB%87t_Nam)về [diện tích](/wiki/Di%E1%BB%87n_t%C3%ADch)với 3328,9 km 2sau đợt mở rộng hành chính năm 2008, đồng thời cũng là địa phương đứng thứ nhì về dân số với 7.500.000 người (năm 2015). [[5]](#cite_note-5) Hiện nay, thủ đô Hà Nội và [[1]](#cite_note-Di.E1.BB.87n_t.C3.ADch.2C_d.C3.A2n_s.E1.BB.91-1) [thành phố Hồ Chí Minh](/wiki/Th%C3%A0nh_ph%E1%BB%91_H%E1%BB%93_Ch%C3%AD_Minh)là [đô thị loại đặc biệt](/wiki/%C4%90%C3%B4_th%E1%BB%8B_Vi%E1%BB%87t_Nam)của [Việt Nam](/wiki/Vi%E1%BB%87t_Nam).
Hà Nội nằm giữa
[[6]](#cite_note-6) [đồng bằng sông Hồng](/wiki/%C4%90%E1%BB%93ng_b%E1%BA%B1ng_s%C3%B4ng_H%E1%BB%93ng) trù phú, nơi đây đã sớm trở thành 1 trung tâm [chính trị](/wiki/Ch%C3%ADnh_tr%E1%BB%8B), [kinh tế](/wiki/Kinh_t%E1%BA%BF) và [văn hóa](/wiki/V%C4%83n_h%C3%B3a) ngay từ những buổi đầu của [lịch sử Việt Nam](/wiki/L%E1%BB%8Bch_s%E1%BB%AD_Vi%E1%BB%87t_Nam). Năm [1010](/wiki/1010), [Lý Công Uẩn](/wiki/L%C3%BD_Th%C3%A1i_T%E1%BB%95), vị vua đầu tiên của [nhà Lý](/wiki/Nh%C3%A0_L%C3%BD), quyết định xây dựng [kinh đô](/wiki/Kinh_%C4%91%C3%B4) mới ở vùng đất này với cái tên **Thăng Long**. Trong suốt thời kỳ của các triều đại [Lý](/wiki/Nh%C3%A0_L%C3%BD), [Trần](/wiki/Nh%C3%A0_Tr%E1%BA%A7n), [Lê](/wiki/Nh%C3%A0_H%E1%BA%ADu_L%C3%AA), [Mạc](/wiki/Nh%C3%A0_M%E1%BA%A1c), kinh thành [Thăng Long](/wiki/Th%C4%83ng_Long) là trung tâm [văn hóa](/wiki/V%C4%83n_h%C3%B3a), [giáo dục](/wiki/Gi%C3%A1o_d%E1%BB%A5c) và buôn bán của cả nước. Khi [Tây Sơn](/wiki/Nh%C3%A0_T%C3%A2y_S%C6%A1n) rồi [nhà Nguyễn](/wiki/Nh%C3%A0_Nguy%E1%BB%85n) lên nắm quyền trị vì, kinh đô được chuyển về [Huế](/wiki/Hu%E1%BA%BF) và Thăng Long bắt đầu mang tên Hà Nội từ năm [1831](/wiki/1831), dưới thời vua [Minh Mạng](/wiki/Minh_M%E1%BA%A1ng). Năm [1902](/wiki/1902), Hà Nội trở thành thủ đô của [Liên bang Đông Dương](/wiki/Li%C3%AAn_bang_%C4%90%C3%B4ng_D%C6%B0%C6%A1ng) và được người [Pháp](/wiki/Ph%C3%A1p) [xây dựng](/wiki/X%C3%A2y_d%E1%BB%B1ng), [quy hoạch](/wiki/Quy_ho%E1%BA%A1ch_%C4%91%C3%B4_th%E1%BB%8B) lại, được coi là tiểu Paris của Phương Đông thời bấy giờ. Trải qua hai cuộc chiến tranh, Hà Nội là thủ đô của nước CHXHCN Việt Nam thống nhất và giữ vai trò này cho tới ngày nay.
Sau đợt mở rộng địa giới hành chính vào
[tháng 8](/wiki/Th%C3%A1ng_t%C3%A1m) năm [2008](/wiki/2008), Hà Nội hiện nay gồm [12 quận, 1 thị xã và 17 huyện](/wiki/T%E1%BB%95_ch%E1%BB%A9c_h%C3%A0nh_ch%C3%ADnh_t%E1%BA%A1i_H%C3%A0_N%E1%BB%99i) ngoại thành. Hiện nay, Hà Nội và [Thành phố Hồ Chí Minh](/wiki/Th%C3%A0nh_ph%E1%BB%91_H%E1%BB%93_Ch%C3%AD_Minh) là hai trung tâm kinh tế - xã hội đặc biệt quan trọng của [Việt Nam](/wiki/Vi%E1%BB%87t_Nam).
## Mục lục
[1 Địa lý](#.C4.90.E1.BB.8Ba_l.C3.BD) [2 Dân cư](#D.C3.A2n_c.C6.B0) [3 Lịch sử](#L.E1.BB.8Bch_s.E1.BB.AD) [4 Kiến trúc và quy hoạch đô thị](#Ki.E1.BA.BFn_tr.C3.BAc_v.C3.A0_quy_ho.E1.BA.A1ch_.C4.91.C3.B4_th.E1.BB.8B) [5 Hành chính](#H.C3.A0nh_ch.C3.ADnh) [6 Kinh tế](#Kinh_t.E1.BA.BF) [7 Du lịch](#Du_l.E1.BB.8Bch) [8 Giao thông](#Giao_th.C3.B4ng) [9 Văn hóa](#V.C4.83n_h.C3.B3a) [10 Hà Nội trong văn hóa, nghệ thuật](#H.C3.A0_N.E1.BB.99i_trong_v.C4.83n_h.C3.B3a.2C_ngh.E1.BB.87_thu.E1.BA.ADt) [11 Thành phố kết nghĩa](#Th.C3.A0nh_ph.E1.BB.91_k.E1.BA.BFt_ngh.C4.A9a) [12 Đọc thêm](#.C4.90.E1.BB.8Dc_th.C3.AAm) [13 Chú thích](#Ch.C3.BA_th.C3.ADch) [14 Liên kết ngoài](#Li.C3.AAn_k.E1.BA.BFt_ngo.C3.A0i)
## Địa lý
### Vị trí, địa hình
|
|![]()
|Wikimedia Commons có thêm thư viện hình ảnh và phương tiện truyền tải về
|
Nằm chếch về phía tây bắc của trung tâm vùng
[đồng bằng châu thổ sông Hồng](/wiki/%C4%90%E1%BB%93ng_b%E1%BA%B1ng_s%C3%B4ng_H%E1%BB%93ng), Hà Nội có vị trí từ 20°53' đến 21°23' vĩ độ Bắc và 105°44' đến 106°02' kinh độ Đông, tiếp giáp với các tỉnh [Thái Nguyên](/wiki/Th%C3%A1i_Nguy%C3%AAn), [Vĩnh Phúc](/wiki/V%C4%A9nh_Ph%C3%BAc) ở phía Bắc, [Hà Nam](/wiki/H%C3%A0_Nam), [Hòa Bình](/wiki/H%C3%B2a_B%C3%ACnh) phía Nam, [Bắc Giang](/wiki/B%E1%BA%AFc_Giang), [Bắc Ninh](/wiki/B%E1%BA%AFc_Ninh) và [Hưng Yên](/wiki/H%C6%B0ng_Y%C3%AAn) phía Đông, [Hòa Bình](/wiki/H%C3%B2a_B%C3%ACnh) cùng [Phú Thọ](/wiki/Ph%C3%BA_Th%E1%BB%8D) phía Tây. Hà Nội cách thành phố cảng [Hải Phòng](/wiki/H%E1%BA%A3i_Ph%C3%B2ng) 120 km. [[7]](#cite_note-khaiquat-7) Sau đợt mở rộng địa giới hành chính vào tháng 8 năm 2008, thành phố có diện tích 3.324,92 km [8] 2, nằm ở cả hai bên bờ [sông Hồng](/wiki/S%C3%B4ng_H%E1%BB%93ng), nhưng tập trung chủ yếu bên hữu ngạn. [[8]](#cite_note-dulich1-8)
Địa hình Hà Nội thấp dần theo hướng từ Bắc xuống Nam và từ Tây sang Đông với độ cao trung bình từ 5 đến 20
[mét](/wiki/M%C3%A9t) so với [mực nước biển](/wiki/M%E1%BB%B1c_n%C6%B0%E1%BB%9Bc_bi%E1%BB%83n). Nhờ [phù sa](/wiki/Ph%C3%B9_sa) bồi đắp, ba phần tư diện tích tự nhiên của Hà Nội là [đồng bằng](/wiki/%C4%90%E1%BB%93ng_b%E1%BA%B1ng), nằm ở hữu ngạn [sông Đà](/wiki/S%C3%B4ng_%C4%90%C3%A0), hai bên [sông Hồng](/wiki/S%C3%B4ng_H%E1%BB%93ng) và chi lưu các con sông khác. Phần diện tích đồi núi phần lớn thuộc các huyện [Sóc Sơn](/wiki/S%C3%B3c_S%C6%A1n), [Ba Vì](/wiki/Ba_V%C3%AC_(huy%E1%BB%87n)), [Quốc Oai](/wiki/Qu%E1%BB%91c_Oai), [Mỹ Đức](/wiki/M%E1%BB%B9_%C4%90%E1%BB%A9c), với các đỉnh núi cao như Ba Vì (1.281 m), Gia Dê (707 m), Chân Chim (462 m), Thanh Lanh (427 m), Thiên Trù (378 m)... Khu vực nội thành có một số gò đồi thấp, như [gò Đống Đa](/wiki/G%C3%B2_%C4%90%E1%BB%91ng_%C4%90a), núi Nùng. [[8]](#cite_note-dulich1-8)
Thủ đô Hà Nội có bốn điểm cực là:
- Cực Bắc là xã
[Bắc Sơn](/wiki/B%E1%BA%AFc_S%C6%A1n,_S%C3%B3c_S%C6%A1n), huyện [Sóc Sơn](/wiki/S%C3%B3c_S%C6%A1n).
- Cực Tây là xã
[Thuần Mỹ](/wiki/Thu%E1%BA%A7n_M%E1%BB%B9), huyện [Ba Vì](/wiki/Ba_V%C3%AC_(huy%E1%BB%87n)).
- Cực Nam là xã
[Hương Sơn](/wiki/H%C6%B0%C6%A1ng_S%C6%A1n,_M%E1%BB%B9_%C4%90%E1%BB%A9c), huyện [Mỹ Đức](/wiki/M%E1%BB%B9_%C4%90%E1%BB%A9c).
- Cực Đông là xã
[Lệ Chi](/wiki/L%E1%BB%87_Chi), huyện [Gia Lâm](/wiki/Gia_L%C3%A2m).
### Thủy văn
[Sông Hồng](/wiki/S%C3%B4ng_H%E1%BB%93ng) là con sông chính của thành phố, bắt đầu chảy vào Hà Nội ở huyện [Ba Vì](/wiki/Ba_V%C3%AC_(huy%E1%BB%87n)) và ra khỏi thành phố ở khu vực huyện [Phú Xuyên](/wiki/Ph%C3%BA_Xuy%C3%AAn) tiếp giáp [Hưng Yên](/wiki/H%C6%B0ng_Y%C3%AAn). Sông Hồng chảy qua Hà Nội dài 163 km, chiếm khoảng một phần ba chiều dài của con sông này trên đất Việt Nam. Hà Nội còn có [sông Đà](/wiki/S%C3%B4ng_%C4%90%C3%A0) là ranh giới giữa Hà Nội với [Phú Thọ](/wiki/Ph%C3%BA_Th%E1%BB%8D), hợp lưu với dòng sông Hồng ở phía Bắc thành phố tại huyện [Ba Vì](/wiki/Ba_V%C3%AC_(huy%E1%BB%87n)). Ngoài ra, trên địa phận Hà Nội còn nhiều sông khác như [sông Đáy](/wiki/S%C3%B4ng_%C4%90%C3%A1y), [sông Đuống](/wiki/S%C3%B4ng_%C4%90u%E1%BB%91ng), [sông Cầu](/wiki/S%C3%B4ng_C%E1%BA%A7u), [sông Cà Lồ](/wiki/S%C3%B4ng_C%C3%A0_L%E1%BB%93),... Các sông nhỏ chảy trong khu vực nội thành như [sông Tô Lịch](/wiki/S%C3%B4ng_T%C3%B4_L%E1%BB%8Bch), [sông Kim Ngưu](/wiki/S%C3%B4ng_Kim_Ng%C6%B0u),... là những đường tiêu thoát nước thải của Hà Nội. [[8]](#cite_note-dulich1-8)
Hà Nội cũng là một thành phố đặc biệt nhiều đầm hồ, dấu vết còn lại của các dòng sông cổ. Trong khu vực nội thành,
[hồ Tây](/wiki/H%E1%BB%93_T%C3%A2y) có diện tích lớn nhất, khoảng 500 [ha](/wiki/Hecta), đóng vai trò quan trọng trong khung cảnh đô thị, ngày nay được bao quanh bởi nhiều khách sạn, biệt thự ( [xem ảnh](/wiki/T%E1%BA%ADp_tin:H%E1%BB%93_T%C3%A2y.jpg)). [Hồ Gươm](/wiki/H%E1%BB%93_Ho%C3%A0n_Ki%E1%BA%BFm) nằm ở trung tâm lịch sử của thành phố, khu vực sầm uất nhất, luôn giữ một vị trí đặc biệt đối với Hà Nội. Trong khu vực nội ô có thể kể tới những hồ nổi tiếng khác như [Trúc Bạch](/wiki/H%E1%BB%93_Tr%C3%BAc_B%E1%BA%A1ch), [Thiền Quang](/wiki/H%E1%BB%93_Thi%E1%BB%81n_Quang), [Thủ Lệ](/wiki/H%E1%BB%93_Th%E1%BB%A7_L%E1%BB%87)... Ngoài ra, còn nhiều đầm hồ lớn nằm trên địa phận Hà Nội như Kim Liên, Liên Đàm, Ngải Sơn - Đồng Mô, Suối Hai, Mèo Gù, Xuân Khanh, Tuy Lai, Quan Sơn. [[8]](#cite_note-dulich1-8)
Do quá trình đô thị hóa mạnh mẽ từ năm 1990 đến nay, phần lớn các sông hồ Hà Nội đều rơi vào tình trạng
[ô nhiễm](/wiki/%C3%94_nhi%E1%BB%85m_m%C3%B4i_tr%C6%B0%E1%BB%9Dng) nghiêm trọng. Theo PGS-TS Trần Đức Hạ - Phó viện trưởng Viện Nghiên cứu cấp thoát nước và môi trường thuộc Hội Cấp thoát nước VN, lượng nước thải chưa qua xử lý xả thẳng ra môi trường quá lớn. Chỉ tính riêng trong khu vực nội đô, mỗi ngày lượng nước thải xả thẳng ra hệ thống sông hồ vào khoảng 650.000 m3/ngày (2015). [Sông Tô Lịch](/wiki/S%C3%B4ng_T%C3%B4_L%E1%BB%8Bch), trục tiêu thoát nước thải chính của thành phố, hàng ngày phải tiếp nhận khoảng 250.000 m³ nước thải xả thẳng xuống dòng sông mà không hề qua xử lý. Nó bị ô nhiễm nặng nề: nước sông càng lúc càng cạn, màu nước càng ngày càng đen và bốc mùi hôi thối nặng. Với chiều dài gần 20 km chảy qua địa bàn thủ đô, nhiều khúc của [sông Nhuệ](/wiki/S%C3%B4ng_Nhu%E1%BB%87) nước đen kịt, đặc quánh, mùi hôi thối bốc lên nồng nặc và gần như không còn xuất hiện sự sống dưới lòng sông. Tương tự, [9] [sông Kim Ngưu](/wiki/S%C3%B4ng_Kim_Ng%C6%B0u)nhận khoảng 125.000 m³ nước thải sinh hoạt mỗi ngày. [Sông Lừ](/wiki/S%C3%B4ng_L%E1%BB%AB)và [sông Sét](/wiki/S%C3%B4ng_S%C3%A9t)trung bình mỗi ngày cũng đổ vào sông Kim Ngưu khoảng 110.000 m³. Lượng nước thải sinh hoạt và công nghiệp này đều có hàm lượng hóa chất độc hại cao. Các sông mương nội và ngoại thành, ngoài vai trò tiêu thoát nước còn phải nhận thêm một phần rác thải của người dân và [chất thải công nghiệp](/w/index.php?title=Ch%E1%BA%A5t_th%E1%BA%A3i_c%C3%B4ng_nghi%E1%BB%87p&action=edit&redlink=1). Những làng nghề thủ công cũng góp phần vào gây nên tình trạng ô nhiễm này. [[10]](#cite_note-10)
### Khí hậu
Khí hậu Hà Nội tiêu biểu cho vùng Bắc Bộ với đặc điểm của
[khí hậu nhiệt đới gió mùa](/wiki/Nhi%E1%BB%87t_%C4%91%E1%BB%9Bi_gi%C3%B3_m%C3%B9a), với sự khác biệt rõ ràng giữa mùa nóng và mùa lạnh và có thể phân ra thành 4 mùa: [xuân](/wiki/Xu%C3%A2n), [hạ](/wiki/H%E1%BA%A1), [thu](/wiki/Thu), [đông](/wiki/%C4%90%C3%B4ng).
Mùa nóng bắt đầu từ giữa
[tháng 4](/wiki/Th%C3%A1ng_t%C6%B0) đến hết [tháng 9](/wiki/Th%C3%A1ng_ch%C3%ADn), khí hậu nóng ẩm và mưa nhiều rồi khô hạn vào [tháng 10](/wiki/Th%C3%A1ng_m%C6%B0%E1%BB%9Di). Mùa lạnh bắt đầu từ [tháng 11](/wiki/Th%C3%A1ng_m%C6%B0%E1%BB%9Di_m%E1%BB%99t) đến hết [tháng 3](/wiki/Th%C3%A1ng_ba).
Từ cuối tháng 11 đến tháng 1 rét và hanh khô, từ tháng 2 đến hết tháng 3 lạnh và mưa phùn kéo dài từng đợt. Trong khoảng tháng 8 đến tháng 11 Hà Nội có những ngày thu với tiết trời mát mẻ vào chiều tối và sẽ đón từ hai đến ba đợt không khí lạnh yếu tràn về.
Tuy nhiên, do chịu
**sự tác động mạnh mẽ của gió mùa** nên thời gian bắt đầu và kết thúc của mỗi mùa thường không đồng đều nhau giữa các năm, nên sự phân chia các tháng chỉ mang tính tương đối.
Nhiệt độ trung bình mùa đông: 17,2 °C (lúc thấp xuống tới 2,7 °C). Trung bình mùa hạ: 29,2 °C (lúc cao nhất lên tới 43,7 °C). Nhiệt độ trung bình cả năm: 23,2 °C, lượng mưa trung bình hàng năm: 1.800mm
Vào
[tháng 5](/wiki/Th%C3%A1ng_n%C4%83m) năm [1926](/wiki/1926), nhiệt độ tại thành phố được ghi lại ở mức kỷ lục 42,8 °C. [Tháng 1](/wiki/Th%C3%A1ng_m%E1%BB%99t) năm [1955](/wiki/1955), nhiệt độ xuống mức thấp nhất, 2,7 °C do chịu ảnh hưởng của [La Nina](/wiki/La_Nina). Vào tháng 6 năm 2015 với việc bị ảnh hưởng bởi [7] [El Niño](/wiki/El_Ni%C3%B1o)trên toàn thế giới, Hà Nội phải hứng chịu đợt nóng kỉ lục trong 1 tuần (từ 1-6 đến 7-6) với nhiệt độ lên tới 43,7 °C, là nhiệt độ kỷ lục ghi nhận trong lịch sử. Do có hiệu ứng đô thị, nên nếu đợt nắng nóng, cảm nhận thực tế ngoài trời có thể khoảng 42 độ.
|Dữ liệu khí hậu của Hanoi (1898–1990)|
|Tháng||1||2||3||4||5||6||7||8||9||10||11||12||Năm|
|Cao kỉ lục °C (°F)||32.0||34.7||37.2||39.0||42.8||40.4||40.1||38.2||39.0||35.5||34.7||31.5||42,8|
|Trung bình cao °C (°F)||19.3||19.9||22.8||27.0||31.5||32.6||32.9||31.9||30.9||28.6||25.2||21.8||27,0|
|Trung bình ngày, °C (°F)||16.5||17.5||20.5||24.2||27.9||29.2||29.5||28.8||27.8||25.3||21.9||18.6||24,0|
|Trung bình thấp, °C (°F)||13.7||15.0||18.1||21.4||24.3||25.8||26.1||25.7||24.7||21.9||18.5||15.3||20,9|
|Thấp kỉ lục, °C (°F)||2.7||6.0||7.4||13.0||17.2||20.0||22.2||22.2||17.4||14.0||10.0||5.0||2,7|
|Lượng mưa, mm (inch)||18.6
|
(0.732)
|26.2
|
(1.031)
|43.8
|
(1.724)
|90.1
|
(3.547)
|188.5
|
(7.421)
|239.9
|
(9.445)
|288.2
|
(11.346)
|318.0
|
(12.52)
|265.4
|
(10.449)
|130.7
|
(5.146)
|43.4
|
(1.709)
|23.4
|
(0.921)
|1.676,2
|
(65,992)
|%
|*Nguồn #1:* [Tổ chức Khí tượng Thế giới](/wiki/T%E1%BB%95_ch%E1%BB%A9c_Kh%C3%AD_t%C6%B0%E1%BB%A3ng_Th%E1%BA%BF_gi%E1%BB%9Bi), BBC Weather (độ ẩm) [[11]](#cite_note-WMO-11) [[12]](#cite_note-12) *Nguồn #2: Pogoda.ru.net (cực độ),* (Kỷ lục nhiệt độ cao nhất tháng 5 nắm 1926, thấp nhất tháng 1 năm 1955), [[13]](#cite_note-pogoda-13) (nắng) [[14]](#cite_note-climate-14) [[15]](#cite_note-15)
## Dân cư
### Nguồn gốc dân cư sinh sống
Vào thập niên 1940, khi Hà Nội là thủ phủ của
[Liên bang Đông Dương](/wiki/Li%C3%AAn_bang_%C4%90%C3%B4ng_D%C6%B0%C6%A1ng), dân số thành phố được thống kê là 132.145 người. Nhưng đến năm [16] [1954](/wiki/1954), dân số Hà Nội giảm xuống chỉ còn 53 nghìn dân trên một diện tích 152 [km²](/wiki/Kil%C3%B4m%C3%A9t_vu%C3%B4ng). [Lịch sử Hà Nội](/w/index.php?title=L%E1%BB%8Bch_s%E1%BB%AD_H%C3%A0_N%E1%BB%99i&action=edit&redlink=1) cũng đã ghi nhận dân cư của thành phố có những thay đổi, xáo trộn liên tục qua thời gian. Ở những làng ngoại thành, ven đô cũ, nơi người dân sống chủ yếu nhờ [nông nghiệp](/wiki/N%C3%B4ng_nghi%E1%BB%87p), thường không có sự thay đổi lớn. Nhiều gia đình nơi đây vẫn giữ được [gia phả](/wiki/Gia_ph%E1%BA%A3) từ những [thế kỷ 15](/wiki/Th%E1%BA%BF_k%E1%BB%B7_15), [16](/wiki/Th%E1%BA%BF_k%E1%BB%B7_16). Trong nội thành, chỉ còn lại vài dòng họ đã định cư liên tục tại Thăng Long từ thế kỉ XV như [dòng họ Nguyễn ở phường Đông Tác](/wiki/D%C3%B2ng_h%E1%BB%8D_Nguy%E1%BB%85n_%C4%90%C3%B4ng_T%C3%A1c) (Trung Tự - Hà Nội).
Do tính chất của công việc, nhiều thương nhân và thợ thủ công ít khi trụ nhiều đời tại một điểm. Gặp khó khăn trong kinh doanh, những thời điểm sa sút, họ tìm tới vùng đất khác. Cũng có những trường hợp, một gia đình có người đỗ đạt được bổ nhiệm làm quan tỉnh khác và đem theo gia quyến, đôi khi cả họ hàng.
[[17]](#cite_note-khaiquat2-17)
Từ rất lâu, Thăng Long đã trở thành điểm đến của những người dân tứ xứ. Vào
[thế kỷ 15](/wiki/Th%E1%BA%BF_k%E1%BB%B7_15), dân các trấn về Thăng Long quá đông khiến [vua](/wiki/Vua_Vi%E1%BB%87t_Nam) [Lê Thánh Tông](/wiki/L%C3%AA_Th%C3%A1nh_T%C3%B4ng) có ý định buộc tất cả phải về nguyên quán. Nhưng khi nhận thấy họ chính là [lực lượng lao động](/wiki/L%E1%BB%B1c_l%C6%B0%E1%BB%A3ng_lao_%C4%91%E1%BB%99ng) và nguồn [thuế](/wiki/Thu%E1%BA%BF) quan trọng, triều đình đã cho phép họ ở lại. Tìm đến kinh đô Thăng Long còn có cả những cư dân ngoại quốc, phần lớn là [người Hoa](/wiki/Hoa_ki%E1%BB%81u). Trong hơn một ngàn năm [Bắc thuộc](/wiki/B%E1%BA%AFc_thu%E1%BB%99c), rất nhiều những người Hoa đã ở lại sinh sống thành phố này. Trải qua các triều đại [Lý](/wiki/Nh%C3%A0_L%C3%BD), [Trần](/wiki/Nh%C3%A0_Tr%E1%BA%A7n), [Lê](/wiki/Nh%C3%A0_H%E1%BA%ADu_L%C3%AA), vẫn có những người Hoa tới xin phép cư ngụ lại Thăng Long. Theo * của Dư địa chí* [Nguyễn Trãi](/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Tr%C3%A3i), trong số 36 phường họp thành kinh đô Thăng Long có hẳn một phường người Hoa, là phường Đường Nhân. Những thay đổi về dân cư vẫn diễn ra liên tục và kéo dài cho tới ngày nay. [[17]](#cite_note-khaiquat2-17)
### Dân số
Các thống kê trong lịch sử cho thấy dân số Hà Nội tăng nhanh trong nửa thế kỷ gần đây. Vào thời điểm năm
[1954](/wiki/1954), khi quân đội [Việt Minh](/wiki/Vi%E1%BB%87t_Minh) tiếp quản Hà Nội, thành phố có 53 nghìn dân, trên một diện tích 152 [km²](/wiki/Kil%C3%B4m%C3%A9t_vu%C3%B4ng). Đến năm [1961](/wiki/1961), thành phố được mở rộng, diện tích lên tới 584 km², dân số 91.000 người. Năm [1978](/wiki/1978), [Quốc hội](/wiki/Qu%E1%BB%91c_h%E1%BB%99i_Vi%E1%BB%87t_Nam) quyết định mở rộng thủ đô lần thứ hai với diện tích đất tự nhiên 2.136 km², dân số 2,5 triệu người. Tới năm [18] [1991](/wiki/1991), địa giới Hà Nội tiếp tục thay đổi, chỉ còn 924 km², nhưng dân số vẫn ở mức hơn 2 triệu người. Trong suốt thập niên 1990, cùng việc các khu vực ngoại ô dần được đô thị hóa, dân số Hà Nội tăng đều đặn, đạt con số 2.672.122 người vào năm 1999. [[19]](#cite_note-19) [[20]](#cite_note-20) Sau đợt mở rộng địa giới gần đây nhất vào tháng 8 năm 2008, thành phố Hà Nội có 6,233 triệu dân và nằm trong 17 [[21]](#cite_note-TCTK-21) [thủ đô](/wiki/Th%E1%BB%A7_%C4%91%C3%B4)có diện tích lớn nhất thế giới. Theo kết quả cuộc điều tra dân số ngày 1 tháng 4 năm 2009, dân số Hà Nội là 6.451.909 người, [[22]](#cite_note-morong-22) dân số trung bình năm 2010 là 6.561.900 người. [[23]](#cite_note-TK2009-23) [[24]](#cite_note-danso2009-24) [Mật độ dân số](/wiki/M%E1%BA%ADt_%C4%91%E1%BB%99_d%C3%A2n_s%E1%BB%91) trung bình của Hà Nội là 1.979 người/km². Mật độ dân số cao nhất là ở [quận Đống Đa](/wiki/%C4%90%E1%BB%91ng_%C4%90a) lên tới 35.341 người/km², trong khi đó, ở những huyện ngoại thành như [Sóc Sơn](/wiki/S%C3%B3c_S%C6%A1n), [Ba Vì](/wiki/Ba_V%C3%AC_(huy%E1%BB%87n)), [Mỹ Đức](/wiki/M%E1%BB%B9_%C4%90%E1%BB%A9c), [Ứng Hòa](/wiki/%E1%BB%A8ng_H%C3%B2a) mật độ dưới 1.000 người/km².
Về cơ cấu dân số, theo số liệu
[1 tháng 4](/wiki/1_th%C3%A1ng_4) năm [1999](/wiki/1999), cư dân Hà Nội và Hà Tây chủ yếu là [người Kinh](/wiki/Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Vi%E1%BB%87t), chiếm tỷ lệ 99,1%. Các dân tộc khác như [Dao](/wiki/Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Dao), [Mường](/wiki/Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_M%C6%B0%E1%BB%9Dng), [Tày](/wiki/Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_T%C3%A0y) chiếm 0,9%. Năm 2009, người Kinh chiếm 98,73% dân số, người Mường 0,76% và người Tày chiếm 0,23 %. [8] [[23]](#cite_note-TK2009-23)
Năm 2009, dân số thành thị là 2.632.087 chiếm 41,1%, và 3.816.750 cư dân nông thôn chiếm 58,1%.
[[24]](#cite_note-danso2009-24)
## Lịch sử
### Thời kỳ tiền Thăng Long
Những di chỉ khảo cổ tại
[Cổ Loa](/wiki/C%E1%BB%95_Loa) cho thấy con người đã xuất hiện ở khu vực Hà Nội từ cách đây 2 vạn năm, giai đoạn của nền [văn hóa Sơn Vi](/wiki/V%C4%83n_h%C3%B3a_S%C6%A1n_Vi). Nhưng đến thời kỳ băng tan, [biển](/wiki/Bi%E1%BB%83n) tiến sâu vào đất liền, các cư dân của thời đại [đồ đá mới](/wiki/%C4%90%E1%BB%93_%C4%91%C3%A1_m%E1%BB%9Bi) bị đẩy lùi lên vùng núi. Phải tới khoảng 4 hoặc 5 ngàn năm trước [Công Nguyên](/wiki/C%C3%B4ng_Nguy%C3%AAn), con người mới quay lại sinh sống ở nơi đây. Các hiện vật khảo cổ giai đoạn tiếp theo, từ đầu [thời đại đồ đồng](/wiki/Th%E1%BB%9Di_%C4%91%E1%BA%A1i_%C4%91%E1%BB%93_%C4%91%E1%BB%93ng) đến đầu [thời đại đồ sắt](/wiki/Th%E1%BB%9Di_%C4%91%E1%BA%A1i_%C4%91%E1%BB%93_s%E1%BA%AFt), minh chứng cho sự hiện diện của Hà Nội ở cả bốn thời đại văn hóa: [Phùng Nguyên](/wiki/V%C4%83n_h%C3%B3a_Ph%C3%B9ng_Nguy%C3%AAn), [Đồng Đậu](/wiki/V%C4%83n_h%C3%B3a_%C4%90%E1%BB%93ng_%C4%90%E1%BA%ADu), [Gò Mun](/wiki/V%C4%83n_h%C3%B3a_G%C3%B2_Mun) và [Đông Sơn](/wiki/V%C4%83n_h%C3%B3a_%C4%90%C3%B4ng_S%C6%A1n). Những cư dân Hà Nội thời kỳ đó sinh sống nhờ trồng trọt, chăn nuôi và chài lưới. Giai đoạn tiền sử này tương ứng với thời kỳ của các [25] [Vua Hùng](/wiki/H%C3%B9ng_V%C6%B0%C6%A1ng)trong truyền thuyết. Thế kỷ 3 trước Công Nguyên, trong cuộc chiến với [quân Tần](/wiki/Nh%C3%A0_T%E1%BA%A7n)từ phương Bắc, [Thục Phán](/wiki/An_D%C6%B0%C6%A1ng_V%C6%B0%C6%A1ng)quyết định đóng đô ở Cổ Loa, nay là huyện [Đông Anh](/wiki/%C4%90%C3%B4ng_Anh), cách trung tâm Hà Nội khoảng 15 km. Sự xuất hiện của thành Cổ Loa ghi dấu Hà Nội lần đầu tiên trở thành một đô thị trung tâm về chính trị và xã hội. [[25]](#cite_note-tienthanglong-25)
Thất bại của Thục Phán đầu thế kỷ 2 trước Công Nguyên đã kết thúc giai đoạn độc lập của
[Âu Lạc](/wiki/%C3%82u_L%E1%BA%A1c), bắt đầu giai đoạn một ngàn năm do các triều đại phong kiến [Trung Hoa](/wiki/T%C3%AAn_g%E1%BB%8Di_Trung_Qu%E1%BB%91c) thống trị. Thời kỳ [nhà Hán](/wiki/Nh%C3%A0_H%C3%A1n), Âu Lạc cũ được chia thành ba quận [Giao Chỉ](/wiki/Giao_Ch%E1%BB%89), [Cửu Chân](/wiki/C%E1%BB%ADu_Ch%C3%A2n) và [Nhật Nam](/wiki/Nh%E1%BA%ADt_Nam), Hà Nội khi đó thuộc quận Giao Chỉ. Vắng bóng trong sử sách suốt năm thế kỷ đầu, đến khoảng năm 454–456 thời [Lưu Tống](/wiki/L%C6%B0u_T%E1%BB%91ng), Hà Nội mới được ghi lại là trung tâm của huyện Tống Bình. Năm 544, [26] [Lý Bí](/wiki/L%C3%BD_Nam_%C4%90%E1%BA%BF)nổi dậy chống lại [nhà Lương](/wiki/Nh%C3%A0_L%C6%B0%C6%A1ng), tự xưng [hoàng đế](/wiki/Ho%C3%A0ng_%C4%91%E1%BA%BF), đặt
quốc hiệu là
[Vạn Xuân](/wiki/V%E1%BA%A1n_Xu%C3%A2n). Người cháu của Lý Bí là [Lý Phật Tử](/wiki/H%E1%BA%ADu_L%C3%BD_Nam_%C4%90%E1%BA%BF) tới đóng đô ở Cổ Loa, nhưng nền độc lập này chỉ kéo dài tới năm 602. Thời kỳ [Nhà Đường](/wiki/Nh%C3%A0_%C4%90%C6%B0%E1%BB%9Dng), [An Nam](/wiki/An_Nam) được chia thành 12 châu với 50 huyện, Tống Bình là trung tâm của [An Nam đô hộ phủ](/wiki/An_Nam_%C4%91%C3%B4_h%E1%BB%99_ph%E1%BB%A7). Năm 866, viên tướng nhà Đường [Cao Biền](/wiki/Cao_Bi%E1%BB%81n) xây dựng một thành trì mới, Tống Bình được đổi tên thành Đại La – thủ phủ của Tĩnh Hải quân. Theo truyền thuyết, khi đắp thành, Cao Biền thấy một vị thần hiện lên tự xưng là thần [Long Đỗ](/wiki/Long_%C4%90%E1%BB%97). Vì vậy, sử sách còn gọi Thăng Long là đất Long Đỗ. [[27]](#cite_note-27) [Thế kỷ 10](/wiki/Th%E1%BA%BF_k%E1%BB%B7_10), sau chiến thắng của [Ngô Quyền](/wiki/Ng%C3%B4_Quy%E1%BB%81n) trước quân [Nam Hán](/wiki/Nam_H%C3%A1n), Cổ Loa một lần nữa trở thành kinh đô của nước Việt. [[25]](#cite_note-tienthanglong-25)
### Thăng Long, Đông Đô, Đông Quan, Đông Kinh
Sau khi lên ngôi năm 1009 tại
[Hoa Lư](/wiki/Hoa_L%C6%B0), năm 1010, [Lý Thái Tổ](/wiki/L%C3%BD_Th%C3%A1i_T%E1%BB%95) quyết định dời đô về Đại La. Theo một truyền thuyết phổ biến, khi tới Đại La, Lý Thái Tổ nhìn thấy một con [rồng](/wiki/R%E1%BB%93ng) bay lên, vì vậy đặt tên kinh thành mới là *Thăng Long*. Kinh thành [Thăng Long](/wiki/Th%C4%83ng_Long) khi đó giới hạn bởi ba con sông: [sông Hồng](/wiki/S%C3%B4ng_H%E1%BB%93ng) ở phía Đông, [sông Tô](/wiki/S%C3%B4ng_T%C3%B4_L%E1%BB%8Bch) phía Bắc và [sông Kim Ngưu](/wiki/S%C3%B4ng_Kim_Ng%C6%B0u) phía Nam. Khu [hoàng thành](/wiki/Ho%C3%A0ng_th%C3%A0nh_Th%C4%83ng_Long) được xây dựng gần [hồ Tây](/wiki/H%E1%BB%93_T%C3%A2y) với cung điện hoàng gia cùng các công trình chính trị. Phần còn lại của đô thị là những khu dân cư, bao gồm các phường cả nông nghiệp, công nghiệp và thương nghiệp. Ngay trong thế kỷ 10, nhiều công trình tôn giáo nhanh chóng được xây dựng, [chùa Diên Hựu](/wiki/Ch%C3%B9a_M%E1%BB%99t_C%E1%BB%99t) phía Tây hoàng thành xây năm 1049, [chùa Báo Thiên](/wiki/Ch%C3%B9a_B%C3%A1o_Thi%C3%AAn) xây năm 1057, [Văn Miếu](/wiki/V%C4%83n_Mi%E1%BA%BFu_-_Qu%E1%BB%91c_T%E1%BB%AD_Gi%C3%A1m) xây năm 1070, [Quốc Tử Giám](/wiki/V%C4%83n_Mi%E1%BA%BFu_-_Qu%E1%BB%91c_T%E1%BB%AD_Gi%C3%A1m) dựng năm 1076... Chỉ sau một thế kỷ, Thăng Long trở thành trung tâm văn hóa, chính trị và kinh tế của cả quốc gia. [[28]](#cite_note-28) [Nhà Trần](/wiki/Nh%C3%A0_Tr%E1%BA%A7n) nối bước [nhà Lý](/wiki/Nh%C3%A0_L%C3%BD) cai trị [Đại Việt](/wiki/%C4%90%E1%BA%A1i_Vi%E1%BB%87t), kinh thành Thăng Long tiếp tục được xây dựng. Hoàng thành được củng cố và xuất hiện thêm những cung điện. Năm 1230, Thăng Long được chia thành 61 phường, kinh thành đông đúc hơn dù địa giới không thay đổi. Giai đoạn này cũng ghi nhận sự xuất hiện của những cư dân ngoại quốc, như [người Hoa](/wiki/Hoa_ki%E1%BB%81u), người [Java](/wiki/Java) và người [Ấn Độ](/wiki/%E1%BA%A4n_%C4%90%E1%BB%99). Nền kinh tế công thương nghiệp cũng sản sinh tầng lớp thị dân và Thăng Long còn là nơi quy tụ của nhiều học giả, trí thức như [Hàn Thuyên](/wiki/H%C3%A0n_Thuy%C3%AAn), [Lê Văn Hưu](/wiki/L%C3%AA_V%C4%83n_H%C6%B0u), [Chu Văn An](/wiki/Chu_V%C4%83n_An)... Trong cuộc [chiến tranh với nhà Nguyên](/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_Nguy%C3%AAn_M%C3%B4ng-%C4%90%E1%BA%A1i_Vi%E1%BB%87t), kinh thành Thăng Long ba lần bị chiếm giữ nhưng đều kết thúc trong chiến thắng của Đại Việt. Cuối [29] [thế kỷ 14](/wiki/Th%E1%BA%BF_k%E1%BB%B7_14), thời kỳ nhà Trần suy vi, một quý tộc ngoại thích là [Hồ Quý Ly](/wiki/H%E1%BB%93_Qu%C3%BD_Ly)thâu tóm quyền lực, ép vua Trần dời kinh đô về [Thanh Hóa](/wiki/Thanh_H%C3%B3a). Khi Hồ Quý Ly chính thức lên ngôi, lập nên nước [Đại Ngu](/wiki/%C4%90%E1%BA%A1i_Ngu)năm 1400, kinh đô mới mang tên *, Thăng Long được đổi thành* [Tây Đô](/wiki/Th%C3%A0nh_nh%C3%A0_H%E1%BB%93) **Đông Đô**. Nhưng vương triều của [nhà Hồ](/wiki/Nh%C3%A0_H%E1%BB%93)chỉ tồn tại trong thời gian ngắn ngủi. Năm 1406, [nhà Minh](/wiki/Nh%C3%A0_Minh)đưa quân xâm lược Đại Ngu, Thăng Long bị chiếm đóng và đổi tên thành **Đông Quan**. Thời kỳ [Bắc thuộc thứ tư](/wiki/B%E1%BA%AFc_thu%E1%BB%99c_l%E1%BA%A7n_4)bắt đầu từ năm 1407 và kéo dài tới năm 1428. [[30]](#cite_note-30)
Sau chiến thắng của
[khởi nghĩa Lam Sơn](/wiki/Kh%E1%BB%9Fi_ngh%C4%A9a_Lam_S%C6%A1n), [Lê Lợi](/wiki/L%C3%AA_Th%C3%A1i_T%E1%BB%95) thành lập [nhà Lê](/wiki/Nh%C3%A0_H%E1%BA%ADu_L%C3%AA) và Đông Đô cũng lấy lại vị thế kinh thành. Năm 1430, thành phố được đổi tên thành **Đông Kinh**, đến 1466 được gọi là phủ Trung Đô. Hoàng thành Thăng Long dưới thời nhà Lê tiếp tục được mở rộng. Bên cạnh, khu vực dân cư được chia thành 2 huyện Vĩnh Xương và Quảng Đức, mỗi huyện 18 phường. Thời kỳ này, đứng đầu bộ máy hành chính là chức Phủ doãn. Thành phố tiếp tục một thời kỳ của những phường hội buôn bán, tuy bị hạn chế bởi tư tưởng ức thương của nhà Lê. Trong giai đoạn tranh giành quyền lực giữa [31] [nhà Lê](/wiki/Nh%C3%A0_H%E1%BA%ADu_L%C3%AA), [nhà Mạc](/wiki/Nh%C3%A0_M%E1%BA%A1c)và [chúa Trịnh](/wiki/Ch%C3%BAa_Tr%E1%BB%8Bnh), Thăng Long vẫn duy trì vị trí kinh đô. Sự phức tạp của chính trị thời kỳ này cũng đem lại cho thành phố một điểm đặc biệt: Bên cạnh hoàng thành của vua Lê, phủ Chúa Trịnh được xây dựng và là trung tâm quyền lực thực sự. Nhờ nền kinh tế hàng hóa và sự phát triển của ngoại thương, đô thị Thăng Long bước vào thời kỳ phồn vinh, thu hút thêm nhiều cư dân tới sinh sống. Câu ca *Thứ nhất Kinh kỳ, thứ nhì Phố Hiến*nói lên sự sầm uất giàu có của thành phố, giai đoạn này còn có tên gọi khác là Kẻ Chợ. Nhà truyền giáo người Pháp [Alexandre de Rhodes](/wiki/Alexandre_de_Rhodes)ước tính dân số Thăng Long khi đó khoảng 1 triệu người. [William Dampier](/wiki/William_Dampier), nhà phiêu lưu người Anh, đưa ra con số thường được xem hợp lý hơn, khoảng 2 vạn nóc nhà. [[32]](#cite_note-32)
Mùa hè năm 1786,
[quân Tây Sơn](/wiki/Nh%C3%A0_T%C3%A2y_S%C6%A1n) tiến ra miền Bắc lật đổ chính quyền [chúa Trịnh](/wiki/Ch%C3%BAa_Tr%E1%BB%8Bnh), chấm dứt hai thế kỷ chia cắt [Đàng Trong](/wiki/%C4%90%C3%A0ng_Trong) – [Đàng Ngoài](/wiki/%C4%90%C3%A0ng_Ngo%C3%A0i). Sau khi [Nguyễn Huệ](/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Hu%E1%BB%87) cùng quân Tây Sơn quay về miền Nam, năm 1788, [nhà Thanh](/wiki/Nh%C3%A0_Thanh) đưa quân xâm lược Đại Việt. Tại [Phú Xuân](/wiki/C%E1%BB%91_%C4%91%C3%B4_Hu%E1%BA%BF), Nguyễn Huệ lên ngôi ngày 22 tháng 12 năm 1788 rồi đưa quân ra Bắc. Sau chiến thắng ở [trận Ngọc Hồi - Đống Đa](/wiki/Tr%E1%BA%ADn_Ng%E1%BB%8Dc_H%E1%BB%93i_-_%C4%90%E1%BB%91ng_%C4%90a), nhà Tây Sơn trị vì Đại Việt với kinh đô mới ở [Phú Xuân](/wiki/Ph%C3%BA_Xu%C3%A2n), Thăng Long trở thành thủ phủ của Bắc Thành, tức [Bắc Bộ](/wiki/B%E1%BA%AFc_B%E1%BB%99_Vi%E1%BB%87t_Nam) ngày nay. [[33]](#cite_note-33)
### Thời nhà Nguyễn và Pháp thuộc
Triều đại Tây Sơn sụp đổ sau một thời gian ngắn ngủi,
[Gia Long](/wiki/Gia_Long) lên ngôi năm 1802 lấy kinh đô ở Phú Xuân, bắt đầu nhà Nguyễn. Năm 1805, Gia Long cho phá tòa thành cũ của Thăng Long, xây dựng thành mới mà dấu vết còn lại tới ngày nay, bao bọc bởi các con đường Phan Đình Phùng, Hùng Vương, Trần Phú và Phùng Hưng. Năm 1831, trong cuộc cải cách hành chính của [Minh Mạng](/wiki/Minh_M%E1%BA%A1ng), toàn quốc được chia thành 29 tỉnh, Thăng Long thuộc tỉnh Hà Nội. Với hàm nghĩa [34] *nằm trong sông*( [Hán tự](/wiki/H%C3%A1n_T%E1%BB%B1) [河](https://vi.wiktionary.org/wiki/%E6%B2%B3) [內](https://vi.wiktionary.org/wiki/%E5%85%A7)), [tỉnh Hà Nội](/wiki/H%C3%A0_N%E1%BB%99i_(t%E1%BB%89nh))khi đó gồm 4 phủ, 15 huyện, nằm giữa [sông Hồng](/wiki/S%C3%B4ng_H%E1%BB%93ng)và [Sông Đáy](/wiki/S%C3%B4ng_%C4%90%C3%A1y). [[35]](#cite_note-35) Tỉnh Hà Nội gồm thành Thăng Long, phủ Hoài Đức của trấn Sơn Tây, và ba phủ Ứng Hoà, Thường Tín, Lý Nhân của trấn Sơn Nam. Phủ Hoài Đức gồm 3 huyện: Thọ Xương, Vĩnh Thuận, Từ Liêm. Phủ Thường Tín gồm 3 huyện: Thượng Phúc, Thanh Trì, Phú Xuyên. Phủ Ứng Hoà gồm 4 huyện: Sơn Minh (nay là [[36]](#cite_note-36) [Ứng Hòa](/wiki/%E1%BB%A8ng_H%C3%B2a)), Hoài An (nay là phía nam Ứng Hòa và một phần Mỹ Đức), Chương Đức (Nay là Chương Mỹ - Thanh Oai). Phủ Lý Nhân gồm 5 huyện: Nam Xang (nay là Lý Nhân), Kim Bảng, Duy Tiên, Thanh Liêm, Bình Lục. Hà Nội có tên gọi bắt đầu từ đây.
Nền kinh tế Hà Nội nửa đầu thế kỷ 19 cũng khác biệt so với Thăng Long trước đó. Các phường, thôn phía Tây và Nam chuyên về
[nông nghiệp](/wiki/N%C3%B4ng_nghi%E1%BB%87p), còn phía Đông, những khu dân cư sinh sống nhờ [thương mại](/wiki/Th%C6%B0%C6%A1ng_m%E1%BA%A1i), [thủ công](/w/index.php?title=Th%E1%BB%A7_c%C3%B4ng&action=edit&redlink=1) làm nên bộ mặt của đô thị Hà Nội. Bên cạnh một số [cửa ô](/wiki/C%E1%BB%ADa_%C3%B4_H%C3%A0_N%E1%BB%99i) được xây dựng lại, Hà Nội thời kỳ này còn xuất hiện thêm những công trình tín ngưỡng, tôn giáo như [đền Ngọc Sơn](/wiki/%C4%90%E1%BB%81n_Ng%E1%BB%8Dc_S%C6%A1n), [chùa Báo Ân](/wiki/Ch%C3%B9a_B%C3%A1o_%C3%82n)... [[34]](#cite_note-thoikyhanoi-34)
Năm 1858,
[Pháp](/wiki/Ph%C3%A1p) bắt đầu nổ súng xâm chiếm [Đông Dương](/wiki/B%C3%A1n_%C4%91%E1%BA%A3o_%C4%90%C3%B4ng_D%C6%B0%C6%A1ng). Sau khi chiếm ba tỉnh Đông Nam Kỳ, quân đội Pháp dưới sự chỉ đạo của [Francis Garnier](/wiki/Francis_Garnier) tiến đến Hà Nội đầu tháng 11 năm 1873. Mặc dù triều đình [nhà Nguyễn](/wiki/Nh%C3%A0_Nguy%E1%BB%85n) chủ hòa, nhưng dân chúng Hà Nội vẫn tiếp tục chống lại người Pháp dưới sự chỉ huy của [Nguyễn Tri Phương](/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Tri_Ph%C6%B0%C6%A1ng) và [Hoàng Diệu](/wiki/Ho%C3%A0ng_Di%E1%BB%87u). Năm 1884, [Tự Đức](/wiki/T%E1%BB%B1_%C4%90%E1%BB%A9c) ký hòa ước công nhận sự bảo hộ của Pháp trên toàn bộ lãnh thổ Việt Nam, Hà Nội cũng bước vào [thời kỳ thuộc địa](/wiki/Ph%C3%A1p_thu%E1%BB%99c). [[37]](#cite_note-thuocdia-37)
Ngày
[19 tháng 7](/wiki/19_th%C3%A1ng_7) năm [1888](/wiki/1888), [Tổng thống Pháp](/wiki/T%E1%BB%95ng_th%E1%BB%91ng_Ph%C3%A1p) [Sadi Carnot](/wiki/Marie_Fran%C3%A7ois_Sadi_Carnot) ký sắc lệnh thành lập thành phố Hà Nội. Thành phố Hà Nội lúc này có diện tích nhỏ bao gồm 2 huyện Thọ Xương và huyện Vĩnh Thuận thuộc phủ [Hoài Đức](/wiki/Ho%C3%A0i_%C4%90%E1%BB%A9c). Phạm vi thành phố bó hẹp nằm trong khu vực Phố Huế, Đại Cồ Việt, Khâm Thiên, Giảng Võ, Đường Thụy Khuê, Hồ Tây đến [cầu Long Biên](/wiki/C%E1%BA%A7u_Long_Bi%C3%AAn). 3 phủ Hoài Đức, Thường Tín, Ứng Hòa thuộc về tỉnh Hà Đông. Phủ [Lý Nhân](/wiki/L%C3%BD_Nh%C3%A2n) tách ra tạo thành tỉnh [Hà Nam](/wiki/H%C3%A0_Nam).
Đến năm 1902, Hà Nội trở thành thủ đô của toàn
[Liên bang Đông Dương](/wiki/Li%C3%AAn_bang_%C4%90%C3%B4ng_D%C6%B0%C6%A1ng). Nhờ sự quy hoạch của người Pháp, thành phố dần có được bộ mặt mới. Lũy thành thời Nguyễn dần bị triệt hạ, đến năm 1897 hầu như bị phá hủy hoàn toàn, [18] chỉ còn lại [[38]](#cite_note-38) [Cột Cờ](/wiki/C%E1%BB%99t_c%E1%BB%9D_H%C3%A0_N%E1%BB%99i), Cửa Bắc với vết đạn năm 1873, Đoan Môn và lan can rồng đá ở trong hoàng thành cũ. Năm 1901, các công trình phủ Thống sứ, Nhà bưu điện, Kho bạc, Nhà đốc lý, Nhà hát lớn, Cầu Long Biên, Ga Hà Nội, những quảng trường, bệnh viện... được xây dựng. Hà Nội cũng có thêm trường đua ngựa, các [nhà thờ](/wiki/Nh%C3%A0_th%E1%BB%9D) [Cơ Đốc giáo](/wiki/Kit%C3%B4_gi%C3%A1o), trường Đại học Y khoa, Đại học Đông dương, Đại học Mỹ thuật, các trường Cao đẳng Pháp lý, Nông lâm cùng những nhà máy sản xuất [rượu bia](/wiki/Th%E1%BB%A9c_u%E1%BB%91ng_c%C3%B3_c%E1%BB%93n), [diêm](/wiki/Di%C3%AAm), hàng dệt, điện, nước... Khi những nhà tư bản người Pháp tới Hà Nội ngày một nhiều hơn, các rạp chiếu phim, nhà hát, khách sạn... dần xuất hiện, những con phố cũng thay đổi để phù hợp với tầng lớp dân cư mới. Vào năm 1921, toàn thành phố có khoảng 4.000 dân châu Âu và 100.000 dân bản địa. [[37]](#cite_note-thuocdia-37) [[18]](#cite_note-papin-18)
Sự xuất hiện của tầng lớp tư sản Việt Nam khiến văn hóa Hà Nội cũng thay đổi. Nền văn hóa phương Tây theo chân người Pháp du nhập vào Việt Nam kéo theo những xáo trộn trong xã hội. Không còn là một kinh thành thời phong kiến, Hà Nội ít nhiều mang dáng dấp của một đô thị châu Âu. Thành phố vẫn tiếp tục giữ vai trò trung tâm tri thức, nghệ thuật của cả quốc gia, nơi tập trung các nhà
[thơ mới](/wiki/Th%C6%A1_m%E1%BB%9Bi), những nhạc sĩ [tân nhạc](/wiki/T%C3%A2n_nh%E1%BA%A1c_Vi%E1%BB%87t_Nam) cùng những trí thức, học giả nổi tiếng.
### Trong hai cuộc chiến tranh
Giữa thế kỷ 20, Hà Nội chịu những biến cố phức tạp của lịch sử. Sự kiện
[Nhật Bản](/wiki/Nh%E1%BA%ADt_B%E1%BA%A3n) tấn công [Đông Dương](/wiki/B%C3%A1n_%C4%91%E1%BA%A3o_%C4%90%C3%B4ng_D%C6%B0%C6%A1ng) năm 1940 khiến Việt Nam phải nằm dưới sự cai trị của cả đế quốc [Pháp](/wiki/Ph%C3%A1p) và Nhật. Ngày [9 tháng 3](/wiki/9_th%C3%A1ng_3) năm [1945](/wiki/1945), tại Hà Nội, quân đội Nhật đảo chính Pháp. Nhưng chỉ năm tháng sau, quốc gia này phải đầu hàng quân Đồng Minh, kết thúc cuộc [Thế chiến thứ hai](/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_th%E1%BA%BF_gi%E1%BB%9Bi_th%E1%BB%A9_hai). Vào thời điểm thuận lợi đó, lực lượng [Việt Minh](/wiki/Vi%E1%BB%87t_Minh) tổ chức cuộc [Cách mạng tháng Tám](/wiki/C%C3%A1ch_m%E1%BA%A1ng_th%C3%A1ng_T%C3%A1m) thành công, lật đổ nhà nước [Đế quốc Việt Nam](/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_Vi%E1%BB%87t_Nam), buộc vua [Bảo Đại](/wiki/B%E1%BA%A3o_%C4%90%E1%BA%A1i) thoái vị, giành lấy quyền lực ở Việt Nam. Ngày [2 tháng 9](/wiki/2_th%C3%A1ng_9) năm 1945, [Hồ Chí Minh](/wiki/H%E1%BB%93_Ch%C3%AD_Minh) đọc tuyên ngôn độc lập tại [quảng trường Ba Đình](/wiki/Qu%E1%BA%A3ng_tr%C6%B0%E1%BB%9Dng_Ba_%C4%90%C3%ACnh), khai sinh nước [Việt Nam Dân chủ Cộng hòa](/wiki/Vi%E1%BB%87t_Nam_D%C3%A2n_ch%E1%BB%A7_C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a) với thủ đô Hà Nội. Sau độc lập, thành phố chia thành các khu phố, đổi tên nhiều vườn hoa, đường phố, như đại lộ (Avenue) Paul Doumer đổi tên là Nhân quyền, đường (Rue de la) République đổi tên là Dân Quyền, đại lộ Puginier đổi tên là Dân Chủ Cộng Hòa, đường Ollivier đổi là Hạnh Phúc, đường Dr Morel đổi là Tự Do,...
Cuối năm
[1945](/wiki/1945), [quân đội Pháp](/wiki/Qu%C3%A2n_%C4%91%E1%BB%99i_Ph%C3%A1p) quay lại Đông Dương. Sau những thương lượng không thành, [Chiến tranh Đông Dương](/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_%C4%90%C3%B4ng_D%C6%B0%C6%A1ng) bùng nổ vào tháng 12 năm 1946 và thành phố Hà Nội nằm trong vùng kiểm soát của người Pháp. Năm [1954](/wiki/1954), [chiến thắng Điện Biên Phủ](/wiki/Chi%E1%BA%BFn_d%E1%BB%8Bch_%C4%90i%E1%BB%87n_Bi%C3%AAn_Ph%E1%BB%A7) giúp những người Việt Minh lấy lại [miền Bắc Việt Nam](/wiki/Mi%E1%BB%81n_B%E1%BA%AFc_(Vi%E1%BB%87t_Nam)), Hà Nội tiếp tục giữ vị trí thủ đô của Việt Nam Dân chủ Cộng hòa. Vào thời điểm được tiếp quản, thành phố gồm 4 quận nội thành với 34 khu phố, 37.000 dân và 4 quận ngoại thành với 45 xã, 16.000 dân. Cuối thập niên 1950 và đầu thập niên 1960, Hà Nội nhiều lần thay đổi về hành chính và địa giới. Năm 1958, bốn quận nội thành bị xóa bỏ và thay bằng 12 khu phố. Năm 1959, khu vực nội thành được chia lại thành 8 khu phố, Hà Nội cũng có thêm 4 huyện ngoại thành. Tháng 4 năm 1961, [Quốc hội](/wiki/Qu%E1%BB%91c_h%E1%BB%99i_Vi%E1%BB%87t_Nam) quyết định mở rộng địa giới Hà Nội, sát nhập thêm một số xã của [Hà Đông](/wiki/H%C3%A0_%C4%90%C3%B4ng), [Bắc Ninh](/wiki/B%E1%BA%AFc_Ninh), [Vĩnh Phúc](/wiki/V%C4%A9nh_Ph%C3%BAc) và [Hưng Yên](/wiki/H%C6%B0ng_Y%C3%AAn). [[39]](#cite_note-NQKS-39) Toàn thành phố có diện tích 584 [40] [km²](/wiki/Kil%C3%B4m%C3%A9t_vu%C3%B4ng), dân số 91.000 người. Ngày [31 tháng 5](/wiki/31_th%C3%A1ng_5)năm [1961](/wiki/1961), bốn khu phố nội thành [Hoàn Kiếm](/wiki/Ho%C3%A0n_Ki%E1%BA%BFm), [Hai Bà Trưng](/wiki/Hai_B%C3%A0_Tr%C6%B0ng_(qu%E1%BA%ADn)), [Ba Đình](/wiki/Ba_%C4%90%C3%ACnh), [Đống Đa](/wiki/%C4%90%E1%BB%91ng_%C4%90a)và 4 huyện ngoại thành [Đông Anh](/wiki/%C4%90%C3%B4ng_Anh), [Gia Lâm](/wiki/Gia_L%C3%A2m), [Thanh Trì](/wiki/Thanh_Tr%C3%AC), [Từ Liêm](/wiki/T%E1%BB%AB_Li%C3%AAm)được thành lập. [[18]](#cite_note-papin-18)
Khi cuộc
[Chiến tranh Việt Nam](/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_Vi%E1%BB%87t_Nam) leo thang, Hà Nội phải hứng chịu những cuộc tấn công trực tiếp từ Hoa Kỳ. Riêng trong [chiến dịch Linebacker II](/wiki/Chi%E1%BA%BFn_d%E1%BB%8Bch_Linebacker_II) năm 1972, trong khoảng 2.200 người dân bị thiệt mạng ở miền Bắc, [[41]](#cite_note-41) số nạn nhân ở Hà Nội được thống kê là 1.318 người. [42] Nhiều cơ quan, trường học phải sơ tán tới các tỉnh lân cận. [[43]](#cite_note-43)
### Hà Nội đương đại
Sau
[chiến tranh](/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_Vi%E1%BB%87t_Nam), Hà Nội tiếp tục giữ vai trò thủ đô của quốc gia [Việt Nam](/wiki/Vi%E1%BB%87t_Nam) thống nhất.
Ngày
[21 tháng 12](/wiki/21_th%C3%A1ng_12) năm [1978](/wiki/1978), [Quốc hội Việt Nam](/wiki/Qu%E1%BB%91c_h%E1%BB%99i_Vi%E1%BB%87t_Nam) phê chuẩn mở rộng địa giới Hà Nội, sáp nhập thêm 5 huyện [Ba Vì](/wiki/Ba_V%C3%AC_(huy%E1%BB%87n)), [Thạch Thất](/wiki/Th%E1%BA%A1ch_Th%E1%BA%A5t), [Phúc Thọ](/wiki/Ph%C3%BAc_Th%E1%BB%8D), [Đan Phượng](/wiki/%C4%90an_Ph%C6%B0%E1%BB%A3ng), [Hoài Đức](/wiki/Ho%C3%A0i_%C4%90%E1%BB%A9c) và [thị xã Sơn Tây](/wiki/S%C6%A1n_T%C3%A2y_(th%E1%BB%8B_x%C3%A3)) của tỉnh [Hà Sơn Bình](/wiki/H%C3%A0_S%C6%A1n_B%C3%ACnh) cùng hai huyện của tỉnh [Vĩnh Phú](/wiki/V%C4%A9nh_Ph%C3%BA) là [Mê Linh](/wiki/M%C3%AA_Linh), [Sóc Sơn](/wiki/S%C3%B3c_S%C6%A1n). Dân số Hà Nội lên tới con số 2,5 triệu người. Bên cạnh lượng dân cư các tỉnh tới định cư ở thành phố, trong khoảng thời gian từ 1977 tới 1984, Hà Nội cũng đưa 12.861 hộ, 21.587 nhân khẩu tới [44] [Lâm Đồng](/wiki/L%C3%A2m_%C4%90%E1%BB%93ng)theo chính sách xây dựng [kinh tế mới](/wiki/X%C3%A2y_d%E1%BB%B1ng_c%C3%A1c_v%C3%B9ng_kinh_t%E1%BA%BF_m%E1%BB%9Bi). Ngày [[45]](#cite_note-45) [12 tháng 8](/wiki/12_th%C3%A1ng_8)năm [1991](/wiki/1991), ranh giới Hà Nội lại được điều chỉnh, chuyển lại 5 huyện và 1 thị xã đã lấy của Hà Sơn Bình năm 1978 cho [Hà Tây](/wiki/H%C3%A0_T%C3%A2y)và Mê Linh được nhập vào tỉnh [Vĩnh Phú](/wiki/V%C4%A9nh_Ph%C3%BA). Hà Nội còn lại 4 quận nội thành và 5 huyện ngoại thành, với diện tích đất tự nhiên 924 km². [[46]](#cite_note-QH8-46)
Ngày
[28 tháng 10](/wiki/28_th%C3%A1ng_10) năm [1995](/wiki/1995), Chính phủ ra Nghị định 69/CP thành lập quận [Tây Hồ](/wiki/T%C3%A2y_H%E1%BB%93_(qu%E1%BA%ADn)) trên cơ sở toàn bộ diện tích tự nhiên và dân số của 3 phường: Bưởi, Thụy Khuê, Yên Phụ thuộc quận [Ba Đình](/wiki/Ba_%C4%90%C3%ACnh) và 5 xã: Tứ Liên, Nhật Tân, Quảng An, Xuân La, Phú Thượng thuộc huyện [Từ Liêm](/wiki/T%E1%BB%AB_Li%C3%AAm). [[47]](#cite_note-47)
Ngày
[26 tháng 11](/wiki/26_th%C3%A1ng_11) năm [1996](/wiki/1996), Chính phủ ra Nghị định 74/CP thành lập quận [Thanh Xuân](/wiki/Thanh_Xu%C3%A2n) trên cơ sở toàn bộ diện tích tự nhiên và dân số của 5 phường: Thanh Xuân Bắc, Thanh Xuân, Thượng Đình, Kim Giang, Phương Liệt, 78,1ha diện tích tự nhiên và 20.862 nhân khẩu của phường Nguyễn Trãi, 98,4ha diện tích tự nhiên và 5.506 nhân khẩu của phường Khương Thượng thuộc quận [Đống Đa](/wiki/%C4%90%E1%BB%91ng_%C4%90a), toàn bộ diện tích tự nhiên và dân số của xã Nhân Chính thuộc huyện [Từ Liêm](/wiki/T%E1%BB%AB_Li%C3%AAm) và xã Khương Đình thuộc huyện [Thanh Trì](/wiki/Thanh_Tr%C3%AC); cũng trong Nghị định này quyết định thành lập quận [Cầu Giấy](/wiki/C%E1%BA%A7u_Gi%E1%BA%A5y_(qu%E1%BA%ADn)) trên cơ sở toàn bộ diện tích tự nhiên và dân số của 4 thị trấn: Cầu Giấy, Nghĩa Đô, Nghĩa Tân, Mai Dịch và 3 xã: Dịch Vọng, Yên Hòa, Trung Hòa thuộc huyện [Từ Liêm](/wiki/T%E1%BB%AB_Li%C3%AAm). [[48]](#cite_note-48)
Ngày
[6 tháng 11](/wiki/6_th%C3%A1ng_11) năm [2003](/wiki/2003), Chính phủ ra Nghị định 132/2003/NĐ-CP thành lập quận [Long Biên](/wiki/Long_Bi%C3%AAn) trên cơ sở toàn bộ diện tích tự nhiên và dân số của 10 xã: Thượng Thanh, Giang Biên, Ngọc Thụy, Việt Hưng, Hội Xá, Gia Thụy, Bồ Đề, Long Biên, Thạch Bàn, Cự Khối và 3 thị trấn: Gia Lâm, Đức Giang, Sài Đồng thuộc huyện [Gia Lâm](/wiki/Gia_L%C3%A2m), cũng trong Nghị định này quyết định thành lập quận [Hoàng Mai](/wiki/Ho%C3%A0ng_Mai,_H%C3%A0_N%E1%BB%99i) trên cơ sở toàn bộ diện tích tự nhiên và dân số của 9 xã: Định Công, Đại Kim, Hoàng Liệt, Thịnh Liệt, Thanh Trì, Vĩnh Tuy, Lĩnh Nam, Trần Phú, Yên Sở và 55ha diện tích tự nhiên của xã Tứ Hiệp thuộc huyện [Thanh Trì](/wiki/Thanh_Tr%C3%AC), toàn bộ diện tích tự nhiên và dân số của 5 phường: Mai Động, Tương Mai, Tân Mai, Giáp Bát, Hoàng Văn Thụ thuộc quận [Hai Bà Trưng](/wiki/Hai_B%C3%A0_Tr%C6%B0ng_(qu%E1%BA%ADn)). [[49]](#cite_note-49)
Sau
[thời kỳ bao cấp](/wiki/Th%E1%BB%9Di_bao_c%E1%BA%A5p), từ cuối thập niên [1990](/wiki/1990), sự phát triển về [kinh tế](/wiki/Kinh_t%E1%BA%BF) dẫn đến các khu vực ngoại ô Hà Nội nhanh chóng được [đô thị hóa](/wiki/%C4%90%C3%B4_th%E1%BB%8B_h%C3%B3a). Những cao ốc mọc lên ở khu vực nội ô và các trung tâm công nghiệp cũng được xây dựng ở những huyện ngoại thành. Sự phát triển cũng kéo theo những hệ lụy. Do không được quy hoạch tốt, giao thông thành phố thường xuyên ùn tắc khi số lượng xe máy tăng cao. Nhiều khu phố phải chịu tình trạng ngập úng mỗi khi mưa lớn. Mật độ dân số quá cao khiến những dân cư nội ô phải sống trong tình trạng chật chội và thiếu tiện nghi. Vào năm 2003, 30% dân số Hà Nội sống dưới mức 3 m² một người. Mật độ cây xanh của thành phố chỉ khoảng 1–2 m²/người, thuộc hàng rất thấp so với các thành phố trên thế giới (Stockholm trên 70 m²/người). [50]
Song việc tăng dân số quá nhanh cùng quá trình
[đô thị hóa](/wiki/%C4%90%C3%B4_th%E1%BB%8B_h%C3%B3a) thiếu quy hoạch tốt đã khiến Hà Nội trở nên chật chội, [ô nhiễm](/wiki/%C3%94_nhi%E1%BB%85m_m%C3%B4i_tr%C6%B0%E1%BB%9Dng) và [giao thông nội ô](/wiki/Giao_th%C3%B4ng_H%C3%A0_N%E1%BB%99i) thường xuyên ùn tắc. Nhiều di sản kiến trúc đang dần biến mất, thay vào đó là những ngôi nhà ống nằm lộn xộn trên các con phố. Hà Nội còn là một thành phố phát triển không đồng đều với giữa các khu vực như giữa các quận nội thành và huyện ngoại thành, nhiều nơi người dân vẫn chưa có được những điều kiện sinh hoạt thiết yếu. Ngoài ra, hiện Hà Nội là một trong những thành phố ô nhiễm nhất khu vực [51] [Đông Nam Á](/wiki/%C4%90%C3%B4ng_Nam_%C3%81), hàm lượng bụi ở đây cao gấp nhiều lần mức cho phép [[52]](#cite_note-52)
Ngày
[29 tháng 5](/wiki/29_th%C3%A1ng_5) năm [2008](/wiki/2008), với gần 93% đại biểu tán thành, Quốc hội Việt Nam đã thông qua nghị quyết điều chỉnh địa giới hành chính thủ đô Hà Nội và các tỉnh, có hiệu lực từ [1 tháng 8](/wiki/1_th%C3%A1ng_8) cùng năm. Theo nghị quyết, toàn bộ tỉnh [Hà Tây](/wiki/H%C3%A0_T%C3%A2y), huyện [Mê Linh](/wiki/M%C3%AA_Linh) của tỉnh [Vĩnh Phúc](/wiki/V%C4%A9nh_Ph%C3%BAc) và 4 xã thuộc huyện [Lương Sơn](/wiki/L%C6%B0%C6%A1ng_S%C6%A1n,_H%C3%B2a_B%C3%ACnh), tỉnh [Hòa Bình](/wiki/H%C3%B2a_B%C3%ACnh) được sáp nhập về Hà Nội. Từ diện tích gần 1.000 km² và dân số khoảng 3,4 triệu người, Hà Nội sau khi mở rộng có diện tích 3.324,92 km² và dân số 6.232.940 người, nằm trong 17 [thủ đô](/wiki/Th%E1%BB%A7_%C4%91%C3%B4) lớn nhất thế giới. Ngày [22] [8 tháng 5](/wiki/8_th%C3%A1ng_5)năm [2009](/wiki/2009), quận [Hà Đông](/wiki/H%C3%A0_%C4%90%C3%B4ng)được thành lập từ thành phố Hà Đông trước đây và thành phố Sơn Tây được chuyển thành [thị xã Sơn Tây](/wiki/S%C6%A1n_T%C3%A2y_(th%E1%BB%8B_x%C3%A3)). Năm [2010](/wiki/2010), Hà Nội đã tổ chức thành công [Đại lễ 1000 năm Thăng Long - Hà Nội](/wiki/%C4%90%E1%BA%A1i_l%E1%BB%85_1000_n%C4%83m_Th%C4%83ng_Long_%E2%80%93_H%C3%A0_N%E1%BB%99i)để lại dấu ấn trong lòng người dân và bạn bè quốc tế. [Hoàng thành Thăng Long](/wiki/Ho%C3%A0ng_th%C3%A0nh_Th%C4%83ng_Long), văn bia tại [Văn Miếu - Quốc Tử Giám](/wiki/V%C4%83n_Mi%E1%BA%BFu_-_Qu%E1%BB%91c_T%E1%BB%AD_Gi%C3%A1m)và [Lễ hội Thánh Gióng](/wiki/H%E1%BB%99i_Gi%C3%B3ng)đã được [UNESCO](/wiki/T%E1%BB%95_ch%E1%BB%A9c_Gi%C3%A1o_d%E1%BB%A5c,_Khoa_h%E1%BB%8Dc_v%C3%A0_V%C4%83n_h%C3%B3a_Li%C3%AAn_Hi%E1%BB%87p_Qu%E1%BB%91c)công nhận là [di sản văn hóa thế giới](/wiki/Di_s%E1%BA%A3n_th%E1%BA%BF_gi%E1%BB%9Bi). Nhiều công trình quan trọng như [cầu Vĩnh Tuy](/wiki/C%E1%BA%A7u_V%C4%A9nh_Tuy), [bảo tàng Hà Nội](/wiki/B%E1%BA%A3o_t%C3%A0ng_H%C3%A0_N%E1%BB%99i), [công viên Hòa Bình](/wiki/C%C3%B4ng_vi%C3%AAn_H%C3%B2a_B%C3%ACnh)... đã được khánh thành. Năm [2010](/wiki/2010)Hà Nội cũng đạt được những kết quả khả quan trọng trong phát triển kinh tế. [GDP](/wiki/T%E1%BB%95ng_s%E1%BA%A3n_ph%E1%BA%A9m_n%E1%BB%99i_%C4%91%E1%BB%8Ba)tăng 11%, thu nhập bình quân đầu người xấp xỉ đạt 2.000 [Đô la Mỹ](/wiki/%C4%90%C3%B4_la_M%E1%BB%B9). Tổng thu ngân sách trên địa bàn vượt 100.000 tỷ đồng. Hà Nội đã tổ chức thành công đại hội [Đảng](/wiki/%C4%90%E1%BA%A3ng_C%E1%BB%99ng_s%E1%BA%A3n_Vi%E1%BB%87t_Nam)bộ lần thứ 15 với mục tiêu tới năm [2015](/wiki/2015)phát triển thành thành phố [công nghiệp](/wiki/C%C3%B4ng_nghi%E1%BB%87p)theo hướng hiện đại, trung tâm hành chính chính trị quốc gia, trung tâm lớn về kinh tế và giao lưu quốc tế, trung tâm văn hóa giáo dục y tế của cả Việt Nam. Thành phố phấn đấu [GDP](/wiki/T%E1%BB%95ng_s%E1%BA%A3n_ph%E1%BA%A9m_n%E1%BB%99i_%C4%91%E1%BB%8Ba)bình quân đầu người đạt 4.300 Đô la Mỹ vào năm 2015. Tính tới ngày [30 tháng 10](/wiki/30_th%C3%A1ng_10)năm [2010](/wiki/2010), dân số toàn thành phố là 6,913 triệu người (tổng kiểm tra hộ khẩu trên địa bàn). Ngày [[53]](#cite_note-53) [27 tháng 12](/wiki/27_th%C3%A1ng_12)năm [2013](/wiki/2013), Chính phủ ra Nghị quyết 132/NQ-CP chia huyện [Từ Liêm](/wiki/T%E1%BB%AB_Li%C3%AAm)thành 2 quận là [Bắc Từ Liêm](/wiki/B%E1%BA%AFc_T%E1%BB%AB_Li%C3%AAm)và [Nam Từ Liêm](/wiki/Nam_T%E1%BB%AB_Li%C3%AAm). [[54]](#cite_note-54)
Hà Nội đã được
[UNESCO](/wiki/T%E1%BB%95_ch%E1%BB%A9c_Gi%C3%A1o_d%E1%BB%A5c,_Khoa_h%E1%BB%8Dc_v%C3%A0_V%C4%83n_h%C3%B3a_Li%C3%AAn_Hi%E1%BB%87p_Qu%E1%BB%91c) trao danh hiệu "Thành phố vì hòa bình" vào ngày [17 tháng 6](/wiki/17_th%C3%A1ng_6) năm [1999](/wiki/1999). Năm 2000, Chủ tịch nước [55] [Trần Đức Lương](/wiki/Tr%E1%BA%A7n_%C4%90%E1%BB%A9c_L%C6%B0%C6%A1ng)đã tặng thưởng thành phố Hà Nội danh hiệu "Thủ đô anh hùng" vào ngày 4 tháng 10. Với tuổi đời hơn 1000 năm, Hà Nội chính là thủ đô lâu đời nhất trong 11 thủ đô của các quốc gia thuộc khu vực Đông Nam Á [[56]](#cite_note-56)
## Kiến trúc và quy hoạch đô thị
Lịch sử lâu đời cùng nền văn hóa phong phú đã giúp Hà Nội có được kiến trúc đa dạng và mang dấu ấn riêng. Nhưng sau một thời gian phát triển thiếu quy hoạch, thành phố hiện nay tràn ngập những ngôi
[nhà ống](/w/index.php?title=Nh%C3%A0_%E1%BB%91ng&action=edit&redlink=1) trên các con phố lắt léo, những công trình tôn giáo nằm sâu trong các khu dân cư, những cao ốc bên các khu phố cũ, những cột điện chăng kín dây... nhưng thiếu vắng không gian công cộng. Năm 2010, Hà Nội lập *Đồ án Quy hoạch chung xây dựng Thủ đô Hà Nội đến năm 2030 và tầm nhìn đến năm 2050* cho một thành phố 9,1 triệu dân vào năm 2030 và trên 10 triệu người vào năm 2050. Về mặt kiến trúc, có thể chia Hà Nội ngày nay thành bốn khu vực: khu phố cổ, khu thành cổ, khu phố Pháp và các khu mới quy hoạch. [57]
### Khu phố cổ
[Khu phố cổ Hà Nội](/wiki/Khu_ph%E1%BB%91_c%E1%BB%95_H%C3%A0_N%E1%BB%99i), trung tâm lịch sử của thành phố, hiện nay vẫn là khu vực đông đúc nhất. Địa giới không gian khu phố cổ có thể coi là một hình [tam giác cân](/wiki/Tam_gi%C3%A1c#Tam_gi.C3.A1c_c.C3.A2n) với đỉnh là phố [Hàng Than](/w/index.php?title=H%C3%A0ng_Than&action=edit&redlink=1), cạnh phía Đông là [đê sông Hồng](/wiki/%C4%90%C3%AA_s%C3%B4ng_H%E1%BB%93ng), cạnh phía Tây là Hàng Cót, Hàng Điếu, Hàng Da, còn đáy là trục [Hàng Bông](/wiki/H%C3%A0ng_B%C3%B4ng)– [Hàng Gai](/wiki/H%C3%A0ng_Gai)– [Cầu Gỗ](/wiki/C%E1%BA%A7u_G%E1%BB%97). Qua nhiều năm, những cư dân sinh sống nhờ các nghề thủ công, buôn bán tiểu thương đã hình thành những con phố nghề đặc trưng mang những cái tên như [Hàng Bạc](/wiki/H%C3%A0ng_B%E1%BA%A1c), [Hàng Bồ](/wiki/H%C3%A0ng_B%E1%BB%93), Hàng Đường, Hàng Thùng...
Tất cả các ngôi nhà hai bên đường khu phố cổ đều theo kiểu
[nhà ống](/w/index.php?title=Nh%C3%A0_%E1%BB%91ng&action=edit&redlink=1), mang nét đặc trưng: bề ngang hẹp, chiều dài sâu, đôi khi thông sang phố khác. Bên trong các ngôi nhà này cũng có cách bố trí gần như nhau: gian ngoài là nơi bán hoặc làm hàng, tiếp đó là khoảng sân lộ thiên để lấy [ánh sáng](/wiki/%C3%81nh_s%C3%A1ng), trên sân có bể cạn trang trí, quanh sân là cây cảnh, giàn hoa, gian nhà trong mới là nơi ăn ở và nối tiếp là khu phụ. Những năm gần đây, [58] [mật độ dân số](/wiki/M%E1%BA%ADt_%C4%91%E1%BB%99_d%C3%A2n_s%E1%BB%91)cao khiến phố cổ Hà Nội xuống cấp khá nghiêm trọng. Một phần cư dân ở đây phải sống trong điều kiện thiếu tiện nghi, thậm chí bất tiện, nguy hiểm. Một vài trường hợp đặc biệt được ghi nhận như ba người sống trong một diện tích 1,5 m² hay bốn người sống trong một căn phòng 10 m² nhưng trên nóc một [nhà vệ sinh](/wiki/Nh%C3%A0_v%E1%BB%87_sinh)chung. Trong khu 36 phố phường thuộc dự án bảo tồn, hiện chỉ còn một vài nhà cổ có giá trị, còn lại hầu hết đã được xây mới hoặc cải tạo tùy tiện. [[59]](#cite_note-59) [[60]](#cite_note-tiasang-60)
### Khu thành cổ
Khu thành cổ, tức
[hoàng thành Thăng Long](/wiki/Ho%C3%A0ng_th%C3%A0nh_Th%C4%83ng_Long), nằm ở khoảng giữa [hồ Tây](/wiki/H%E1%BB%93_T%C3%A2y) và [hồ Hoàn Kiếm](/wiki/H%E1%BB%93_Ho%C3%A0n_Ki%E1%BA%BFm), xuất hiện cùng với kinh đô Thăng Long. Trải qua nhiều lần phá hủy, xây dựng lại rồi tiếp tục bị tàn phá, hoàng thành Thăng Long hiện chỉ lưu lại ở một vài dấu vết. Trên phố Phan Ðình Phùng hiện nay còn cửa Bắc của thành được xây bằng [đá](/wiki/%C4%90%C3%A1) và [gạch](/wiki/G%E1%BA%A1ch_nung) rất kiên cố. [Cột cờ Hà Nội](/wiki/C%E1%BB%99t_c%E1%BB%9D_H%C3%A0_N%E1%BB%99i) xây năm 1812 hiện nằm trên đường Ðiện Biên Phủ. Công trình cao 40 mét này gồm ba nền thềm rộng và tháp cổ hình lăng trụ, bên trong có cầu thang xoắn ốc dẫn lên kỳ đài. Phía Nam thành cổ còn lưu lại được một quần thể di tích đa dạng là [61] [Văn Miếu-Quốc Tử Giám](/wiki/V%C4%83n_Mi%E1%BA%BFu_-_Qu%E1%BB%91c_T%E1%BB%AD_Gi%C3%A1m), được xây từ đầu thế kỷ 11. Gồm hai di tích chính, Văn Miếu – nơi thờ [Khổng Tử](/wiki/Kh%E1%BB%95ng_T%E1%BB%AD), các bậc hiền triết của [Nho giáo](/wiki/Nho_gi%C3%A1o)và [Chu Văn An](/wiki/Chu_V%C4%83n_An)– và Quốc Tử Giám – trường quốc học cao cấp đầu tiên của Việt Nam – công trình không chỉ là điểm du lịch hấp dẫn mà còn là nơi tổ chức nhiều hoạt động văn hóa.
Ngày 31 tháng 7 năm 2010, tại kỳ họp lần thứ 34 tại
[Brasilia](/wiki/Brasilia), thủ đô của [Brasil](/wiki/Brasil), Ủy ban di sản thế giới của [UNESCO](/wiki/T%E1%BB%95_ch%E1%BB%A9c_Gi%C3%A1o_d%E1%BB%A5c,_Khoa_h%E1%BB%8Dc_v%C3%A0_V%C4%83n_h%C3%B3a_Li%C3%AAn_Hi%E1%BB%87p_Qu%E1%BB%91c) đã công nhận khu Trung tâm Hoàng thành Thăng Long - Hà Nội là di sản văn hóa thế giới dựa trên 3 tiêu chí: Chiều dài lịch sử văn hóa, Tính liên tục của tài sản với tư cách là một trung tâm quyền lực, và Các tầng di tích di vật đa dạng, phong phú. Sáng 1 tháng 10 năm 2010, trong buổi khai mạc [62] [Đại lễ 1000 năm Thăng Long – Hà Nội](/wiki/%C4%90%E1%BA%A1i_l%E1%BB%85_1000_n%C4%83m_Th%C4%83ng_Long_%E2%80%93_H%C3%A0_N%E1%BB%99i), Tổng Giám đốc UNESCO [Irina Bokova](/wiki/Irina_Bokova)đã trao bằng Di sản văn hóa thế giới khu Trung tâm Hoàng thành Thăng Long cho lãnh đạo Thành phố Hà Nội. [[63]](#cite_note-63)
### Khu phố Pháp
Năm
[1883](/wiki/1883), người Pháp bắt đầu lên kế hoạch xây dựng lại thành phố. Dựa trên các khu phố Hà Nội vốn có, những kiến trúc sư người Pháp vạch thêm các con đường mới, xây dựng các công trình theo hướng thích nghi với môi trường sở tại, tạo nên một phong cách ngày nay được gọi là [kiến trúc thuộc địa](/w/index.php?title=Ki%E1%BA%BFn_tr%C3%BAc_thu%E1%BB%99c_%C4%91%E1%BB%8Ba&action=edit&redlink=1). Khu vực đô thị do người Pháp quy hoạch và xây dựng gồm ba khu: nhượng địa, thành cũ và nam hồ Hoàn Kiếm, ngày nay mang tên chung là khu phố cũ, hay khu phố Pháp. [60]
Khu nhượng địa mang
[hình chữ nhật](/wiki/H%C3%ACnh_ch%E1%BB%AF_nh%E1%BA%ADt) được giới hạn bởi các con phố Bạch Đằng, Tràng Tiền, Lê Thánh Tông, Trần Nhân Tông và Nguyễn Huy Tự hiện nay. Vốn là đồn thủy quân của Hà Nội cổ, đến năm [1875](/wiki/1875), khu vực này được nhượng lại cho [quân đội Pháp](/wiki/Qu%C3%A2n_%C4%91%E1%BB%99i_Ph%C3%A1p) xây doanh trại, dinh thự và bệnh viện. Những công trình kiến trúc ở đây có mái lợp [ngói](/wiki/Ng%C3%B3i) đá đen, hành lang xung quanh, nhà cuốn hình cung. Dinh thự Tổng tham mưu trưởng quân Pháp, ngày nay là Nhà khách [Bộ Quốc phòng](/wiki/B%E1%BB%99_Qu%E1%BB%91c_ph%C3%B2ng_(Vi%E1%BB%87t_Nam)) xây dựng trong khoảng thời gian [1874](/wiki/1874) đến [1877](/wiki/1877). Bệnh viện Lanessan, hiện là [Quân y viện 108](/wiki/B%E1%BB%87nh_vi%E1%BB%87n_Trung_%C6%B0%C6%A1ng_Qu%C3%A2n_%C4%91%E1%BB%99i_108) và [Bệnh viện Hữu Nghị](/w/index.php?title=B%E1%BB%87nh_vi%E1%BB%87n_H%E1%BB%AFu_Ngh%E1%BB%8B&action=edit&redlink=1), khánh thành năm [1893](/wiki/1893). Khu thành cũ gồm các phố Phan Đình Phùng, Hùng Vương, Hoàng Diệu, Điện Biên Phủ, Lê Hồng Phong, Chu Văn An, Trần Phú. Những con đường ở đây rộng, dài và được trồng nhiều cây xanh. Các biệt thự mang kiến trúc miền Bắc nước Pháp với trang trí cầu kỳ, tỷ mỉ. Một công trình kiến trúc tiêu biểu và quan trọng của khu thành cũ là Phủ Toàn quyền, ngày nay là [64] [Phủ Chủ tịch](/wiki/Ph%E1%BB%A7_Ch%E1%BB%A7_t%E1%BB%8Bch), được xây dựng trong khoảng 1900 đến 1902. Khu nam hồ Hoàn Kiếm cũng là một hình chữ nhật với hai cạnh dài là phố Tràng Thi – [Tràng Tiền](/wiki/Ph%E1%BB%91_Tr%C3%A0ng_Ti%E1%BB%81n)và phố Trần Hưng Đạo, hai cạnh ngang là phố Phan Bội Châu và phố Phan Chu Trinh. Khu vực này được xây dựng đồng thời với khu thành cũ song quy trình quy hoạch có chậm hơn do phải giải tỏa nhiều làng xóm. Một công trình quan trọng của thành phố là [Nhà hát Lớn](/wiki/Nh%C3%A0_h%C3%A1t_L%E1%BB%9Bn_H%C3%A0_N%E1%BB%99i)nằm ở đầu phố Tràng Tiền, được xây từ [1902](/wiki/1902)tới [1911](/wiki/1911), theo mẫu [Opéra Garnier](/wiki/Nh%C3%A0_h%C3%A1t_Op%C3%A9ra_Garnier)của [Paris](/wiki/Paris). [[65]](#cite_note-65)
Kiến trúc Pháp thường được xem như một di sản của Hà Nội, nhưng ngày nay đã phải chịu nhiều biến đổi. Những công trình cao tầng và các ngôi nhà giả phong cách Pháp làm khu phố cũ trở nên khó nhận diện. Bên cạnh đó, nhiều thửa đất được sát nhập để xây dựng các cao ốc khiến cảnh quan bị phá vỡ. Những hàng rào thấp dọc các con phố, những màu sắc tiêu biểu – tường vàng và cửa gỗ màu xanh – cũng bị thay đổi và che lấp bởi các biểu hiệu quảng cáo. Hiện Sở Quy hoạch Kiến trúc Hà Nội với sự giúp đỡ của vùng
[Île-de-France](/wiki/%C3%8Ele-de-France) đang triển khai dự án bảo tồn và phát triển khu phố này. [[66]](#cite_note-66)
### Kiến trúc hiện đại
Vào những năm 1960 và 1970, hàng loạt các khu nhà tập thể theo kiểu lắp ghép xuất hiện ở những khu phố
[Kim Liên](/w/index.php?title=Ph%C6%B0%E1%BB%9Dng_Kim_Li%C3%AAn&action=edit&redlink=1), [Trung Tự](/wiki/Trung_T%E1%BB%B1), [Giảng Võ](/wiki/Gi%E1%BA%A3ng_V%C3%B5), [Thành Công](/wiki/Th%C3%A0nh_C%C3%B4ng,_Ba_%C4%90%C3%ACnh), [Thanh Xuân Bắc](/wiki/Thanh_Xu%C3%A2n_B%E1%BA%AFc)... Do sử dụng các cấu kiện [bê tông cốt thép](/wiki/B%C3%AA_t%C3%B4ng_c%E1%BB%91t_th%C3%A9p) sản xuất theo quy trình thủ công, những công trình này hiện rơi vào tình trạng xuống cấp nghiệm trọng. Không chỉ vậy, do thiếu diện tích sinh hoạt, các cư dân những khu nhà tập thế lắp ghép còn xây dựng thêm những lồng sắt gắn ngoài trời xung quanh các căn hộ – thường được gọi là [60] [chuồng cọp](/wiki/Chu%E1%BB%93ng_c%E1%BB%8Dp_nh%C3%A0_cao_t%E1%BA%A7ng)– gây mất mỹ quan đô thị. Hiện những nhà tập thể lắp ghép đang dần được thay thể bởi các chung cư mới.
Cuối thập niên 1990 và thập niên 2000, nhiều con đường giao thông chính của Hà Nội, như
[Giải Phóng](/wiki/Gi%E1%BA%A3i_Ph%C3%B3ng_(%C4%91%C6%B0%E1%BB%9Dng_H%C3%A0_N%E1%BB%99i)), [Nguyễn Văn Cừ](/wiki/Nguy%E1%BB%85n_V%C4%83n_C%E1%BB%AB), [Láng Hạ](/wiki/L%C3%A1ng_H%E1%BA%A1), [Ngọc Khánh](/wiki/Ng%E1%BB%8Dc_Kh%C3%A1nh_(ph%C6%B0%E1%BB%9Dng)), [Thái Hà](/w/index.php?title=Th%C3%A1i_H%C3%A0_(ph%E1%BB%91)&action=edit&redlink=1)... được mở rộng. Các khách sạn, cao ốc văn phòng mọc lên, những khu đô thị mới như [Khu đô thị mới Nam Thăng Long](/wiki/Khu_%C4%91%C3%B4_th%E1%BB%8B_m%E1%BB%9Bi_Nam_Th%C4%83ng_Long), bắc Thăng Long, Du lịch Hồ Tây, [Định Công](/wiki/%C4%90%E1%BB%8Bnh_C%C3%B4ng,_Ho%C3%A0ng_Mai), [Bắc Linh Đàm](/w/index.php?title=B%E1%BA%AFc_Linh_%C4%90%C3%A0m&action=edit&redlink=1)... cũng dần xuất hiện. Khoảng thời gian gần đây, khu vực [67] [Mỹ Đình](/wiki/M%E1%BB%B9_%C4%90%C3%ACnh)được đô thị hóa nhanh chóng với hàng loạt những ngôi nhà cao tầng mọc lên. Tuy vậy, các khu đô thị mới này cũng gặp nhiều vấn đề, như công năng không hợp lý, thiếu quy hoạch đồng bộ, không đủ không gian công cộng. Trong [[60]](#cite_note-tiasang-60) [trận mưa kỷ lục cuối năm 2008](/wiki/L%C5%A9_l%E1%BB%A5t_Vi%E1%BB%87t_Nam_2008), Mỹ Đình là một trong những khu vực chịu thiệt hại nặng nề vì nước ngập.
Cùng với dự phát triển, đo thị hóa các khu vực Hà Nội mở rộng, nhiều đường phố mới đã được đặt tên: Năm 2010 là 43
và năm 2012 là 34 đường, phố mới. [68] Khoảng thời gian 2010 - 2012 chứng kiến sự bùng nổ các dự án đầu tư xây dựng các khu đô thị, tòa cao ốc, chung cư bình dân và cao cấp, trung tâm thương mại với giá bán cao hơn giá thành tương đối nhiều. [[69]](#cite_note-69) [[70]](#cite_note-70)
### Các công trình nổi bật
Trước khi trở thành một trung tâm chính trị – vào
[thế kỷ 5](/wiki/Th%E1%BA%BF_k%E1%BB%B7_5) với triều đại [nhà Tiền Lý](/wiki/Nh%C3%A0_Ti%E1%BB%81n_L%C3%BD) – Hà Nội đã là một trung tâm của [Phật giáo](/wiki/Ph%E1%BA%ADt_gi%C3%A1o) với các thiền phái danh tiếng. Theo văn bia, từ giữa [71] [thế kỷ 6](/wiki/Th%E1%BA%BF_k%E1%BB%B7_6), [chùa Trấn Quốc](/wiki/Ch%C3%B9a_Tr%E1%BA%A5n_Qu%E1%BB%91c)được xây dựng trên bãi Yên Hoa ngoài [sông Hồng](/wiki/S%C3%B4ng_H%E1%BB%93ng), tới 1615 do bãi sông bị lở, chùa mới dời về địa điểm hiện nay. Đến [[72]](#cite_note-72) [thế kỷ 11](/wiki/Th%E1%BA%BF_k%E1%BB%B7_11), với sự xuất hiện của kinh đô Thăng Long, khi Phật giáo trở thành quốc giáo, các chùa chiền, thiền viện, sư tăng mới phát triển thực sự mạnh mẽ. Trong nhiều thế kỷ, Hà Nội tiếp tục xây dựng các ngôi chùa, trong đó một số vẫn tồn tại tới ngày nay. Có thể kể tới các ngôi chùa nổi tiếng như [chùa Một Cột](/wiki/Ch%C3%B9a_M%E1%BB%99t_C%E1%BB%99t)xây lần đầu năm 1049, [chùa Láng](/wiki/Ch%C3%B9a_L%C3%A1ng)từ thế kỷ 12, [chùa Quán Sứ](/wiki/Ch%C3%B9a_Qu%C3%A1n_S%E1%BB%A9), [chùa Kim Liên](/wiki/Ch%C3%B9a_Kim_Li%C3%AAn)xuất hiện vào thế kỷ 17. Tuy vậy, hầu hết các ngôi chùa trong nội ô ngày nay đều được xây dựng lại vào thế kỷ 19. Những triều đại [[73]](#cite_note-73) [Lý](/wiki/Nh%C3%A0_L%C3%BD), [Trần](/wiki/Nh%C3%A0_Tr%E1%BA%A7n), [Lê](/wiki/Nh%C3%A0_H%E1%BA%ADu_L%C3%AA)để lại rất ít dấu tích.
Vùng ngoại thành Hà Nội cũng có nhiều ngôi chùa nổi tiếng. Thuộc xã
[Hương Sơn](/wiki/H%C6%B0%C6%A1ng_S%C6%A1n), huyện [Mỹ Đức](/wiki/M%E1%BB%B9_%C4%90%E1%BB%A9c), một quần thể văn hóa–tôn giáo gồm hàng chục ngôi chùa thờ [Phật](/wiki/Ph%E1%BA%ADt), các ngôi đền thờ thần, các ngôi [đình](/wiki/%C4%90%C3%ACnh) thờ [tín ngưỡng](/wiki/T%C3%ADn_ng%C6%B0%E1%BB%A1ng) nông nghiệp... thường được gọi chung là [Chùa Hương](/wiki/Ch%C3%B9a_H%C6%B0%C6%A1ng). Từ lâu, di tích này đã trở thành một địa điểm du lịch quan trọng, đặc biệt với lễ hội Chùa Hương được tổ chức vào mỗi [mùa xuân](/wiki/M%C3%B9a_xu%C3%A2n). Cách trung tâm Hà Nội khoảng 20 km về phía Tây Nam, [Chùa Thầy](/wiki/Ch%C3%B9a_Th%E1%BA%A7y) nằm trên địa phận của xã [Sài Sơn](/wiki/S%C3%A0i_S%C6%A1n), huyện [Quốc Oai](/wiki/Qu%E1%BB%91c_Oai). Ngôi chùa, thường gắn liền với tên tuổi vị thiền sư [Từ Đạo Hạnh](/wiki/T%E1%BB%AB_%C4%90%E1%BA%A1o_H%E1%BA%A1nh), là một di sản kiến trúc, văn hóa, lịch sử giá trị. Giống như Chùa Hương, lễ hội Chùa Thầy cũng được tổ chức vào mùa xuân, đầu [tháng 3](/wiki/Th%C3%A1ng_ba) hàng năm. [[74]](#cite_note-74)
Cùng với các ngôi chùa, Hà Nội còn có không ít đền thờ
[Đạo Lão](/wiki/%C4%90%E1%BA%A1o_gi%C3%A1o), [Đạo Khổng](/wiki/Nho_gi%C3%A1o) hay các thần bảo hộ như [Thăng Long tứ trấn](/wiki/Th%C4%83ng_Long_t%E1%BB%A9_tr%E1%BA%A5n), [Văn Miếu-Quốc Tử Giám](/wiki/V%C4%83n_Mi%E1%BA%BFu_-_Qu%E1%BB%91c_T%E1%BB%AD_Gi%C3%A1m), [Đền Ngọc Sơn](/wiki/%C4%90%E1%BB%81n_Ng%E1%BB%8Dc_S%C6%A1n).. Trong khu phố cổ còn nhiều ngôi đình vẫn được những người dân thường xuyên tới lui tới bày tỏ lòng thành kính. [Kitô giáo](/wiki/Kit%C3%B4_gi%C3%A1o) theo chân những người châu Âu vào Việt Nam, giúp Hà Nội có được [Nhà thờ Lớn](/wiki/Nh%C3%A0_th%E1%BB%9D_L%E1%BB%9Bn_H%C3%A0_N%E1%BB%99i), [Nhà thờ Cửa Bắc](/wiki/Nh%C3%A0_th%E1%BB%9D_C%E1%BB%ADa_B%E1%BA%AFc), [Nhà thờ Hàm Long](/wiki/Nh%C3%A0_th%E1%BB%9D_H%C3%A0m_Long)... Ngoài ra có thánh đường Hồi Giáo Jamia Al Noor (thánh đường Ánh Sáng) tại 12 Hàng Lược, Thánh thất Cao Đài thủ đô. Các công trình tôn giáo ngày nay là một phần quan trọng của kiến trúc thành phố, nhưng không ít hiện phải nằm trong những khu dân cư đông đúc, thiếu không gian. [75] [[76]](#cite_note-76) [Thời kỳ thuộc địa](/wiki/Ph%C3%A1p_thu%E1%BB%99c) đã để lại Hà Nội rất nhiều các công trình kiến trúc lớn, hiện vẫn đóng vai trò quan trọng về công năng, như [Nhà hát Lớn](/wiki/Nh%C3%A0_h%C3%A1t_L%E1%BB%9Bn_H%C3%A0_N%E1%BB%99i), [Phủ Chủ tịch](/wiki/Ph%E1%BB%A7_Ch%E1%BB%A7_t%E1%BB%8Bch), [Bắc Bộ phủ](/wiki/B%E1%BA%AFc_B%E1%BB%99_ph%E1%BB%A7), trụ sở [Bộ Ngoại giao](/wiki/B%E1%BB%99_Ngo%E1%BA%A1i_giao_(Vi%E1%BB%87t_Nam)), [Bảo tàng Lịch sử](/wiki/B%E1%BA%A3o_t%C3%A0ng_L%E1%BB%8Bch_s%E1%BB%AD_Vi%E1%BB%87t_Nam), [Khách sạn Sofitel Metropole](/wiki/Kh%C3%A1ch_s%E1%BA%A1n_Sofitel_Metropole)... Một số công trình bị phá bỏ để xây mới – như Tòa thị chính được thay thế bằng trụ sở Ủy ban nhân dân thành phố – hoặc tu sửa nhưng không giữ được kiến trúc cũ – như [ga Hàng Cỏ](/wiki/Ga_H%C3%A0_N%E1%BB%99i). Thời kỳ tiếp theo, Hà Nội cũng có thêm các công trình mới. [Lăng Hồ Chí Minh](/wiki/L%C4%83ng_Ch%E1%BB%A7_t%E1%BB%8Bch_H%E1%BB%93_Ch%C3%AD_Minh), [Bảo tàng Hồ Chí Minh](/wiki/B%E1%BA%A3o_t%C3%A0ng_H%E1%BB%93_Ch%C3%AD_Minh), [Hội trường Ba Đình](/wiki/H%E1%BB%99i_tr%C6%B0%E1%BB%9Dng_Ba_%C4%90%C3%ACnh), ghi đậm dấu ấn của giai đoạn này.
Hai thập niên gần đây, cùng với sự phát triển về kinh tế, rất nhiều cao ốc và khách sạn như Daewoo, Sofitel Plaza, Melia, tòa nhà Tháp Hà Nội... mọc lên mang lại cho thành phố dáng vẻ hiện đại. Hà Nội cũng chứng kiến sự ra đời của những công trình quan trọng như
[Trung tâm Hội nghị Quốc gia](/wiki/Trung_t%C3%A2m_H%E1%BB%99i_ngh%E1%BB%8B_Qu%E1%BB%91c_gia_Vi%E1%BB%87t_Nam), [Sân vận động Quốc gia Mỹ Đình](/wiki/S%C3%A2n_v%E1%BA%ADn_%C4%91%E1%BB%99ng_qu%E1%BB%91c_gia_M%E1%BB%B9_%C4%90%C3%ACnh)... Để kỷ niệm lễ 1.000 năm Thăng Long – Hà Nội, hiện nay rất nhiều công trình được xây dựng, có thể kể đến [Keangnam Hanoi Landmark Tower](/wiki/Keangnam_Hanoi_Landmark_Tower), [Hà Nội City Complex](/wiki/H%C3%A0_N%E1%BB%99i_City_Complex), [Bảo tàng Hà Nội](/wiki/B%E1%BA%A3o_t%C3%A0ng_H%C3%A0_N%E1%BB%99i) và Tòa nhà Quốc hội.
## Hành chính
Hà Nội là một trong năm
[thành phố trực thuộc Trung ương](/wiki/Th%C3%A0nh_ph%E1%BB%91_tr%E1%BB%B1c_thu%E1%BB%99c_trung_%C6%B0%C6%A1ng_(Vi%E1%BB%87t_Nam)) của Việt Nam, cùng với [Thành phố Hồ Chí Minh](/wiki/Th%C3%A0nh_ph%E1%BB%91_H%E1%BB%93_Ch%C3%AD_Minh), [Hải Phòng](/wiki/H%E1%BA%A3i_Ph%C3%B2ng), [Đà Nẵng](/wiki/%C4%90%C3%A0_N%E1%BA%B5ng) và [Cần Thơ](/wiki/C%E1%BA%A7n_Th%C6%A1). Riêng Hà Nội và Thành phố Hồ Chí Minh còn được xếp vào đô thị loại đặc biệt, thỏa mãn các tiêu chuẩn như tỷ lệ lao động phi [nông nghiệp](/wiki/N%C3%B4ng_nghi%E1%BB%87p) trong tổng số lao động trên 90%, quy mô dân số trên 5 triệu, mật độ dân số bình quân từ 15.000 người/km² trở lên, cơ sở hạ tầng hoàn chỉnh... [[77]](#cite_note-77)
Cũng như các tỉnh và thành phố khác của Việt Nam,
[Hội đồng nhân dân](/wiki/H%E1%BB%99i_%C4%91%E1%BB%93ng_nh%C3%A2n_d%C3%A2n) Thành phố Hà Nội do người dân thành phố trực tiếp bầu lên, là cơ quan quyền lực nhà nước ở thành phố. Hội đồng nhân dân Hà Nội hiện nay, nhiệm kỳ [2011](/wiki/2011)– [2016](/wiki/2016), gồm 95 đại biểu. [[78]](#cite_note-78) [Ủy ban nhân dân](/wiki/%E1%BB%A6y_ban_nh%C3%A2n_d%C3%A2n) thành phố là cơ quan chấp hành của hội đồng nhân dân và là cơ quan hành chính nhà nước ở thành phố, chịu trách nhiệm chấp hành [hiến pháp](/wiki/Hi%E1%BA%BFn_ph%C3%A1p), [pháp luật](/wiki/Lu%E1%BA%ADt_ph%C3%A1p), các văn bản của [Chính phủ](/wiki/Ch%C3%ADnh_ph%E1%BB%A7_Vi%E1%BB%87t_Nam) và các nghị quyết của hội đồng nhân dân thành phố. Ngoài các sở, ban như những tỉnh khác, thuộc Ủy ban nhân dân thành phố Hà Nội còn có thêm báo *, báo Hà Nội mới* [,](/w/index.php?title=%27%27Kinh_t%E1%BA%BF_v%C3%A0_%C4%90%C3%B4_th%E1%BB%8B%27%27&action=edit&redlink=1) *Kinh tế và Đô thị* [Đài Phát thanh - Truyền hình Hà Nội](/wiki/%C4%90%C3%A0i_Ph%C3%A1t_thanh_-_Truy%E1%BB%81n_h%C3%ACnh_H%C3%A0_N%E1%BB%99i), Ban Chỉ đạo 1000 năm Thăng Long, Ban quản lý khu phố cổ... và một số tổng công ty trên địa bàn thành phố. Hội đồng nhân đân và Ủy ban nhân dân Hà Nội có trụ sở nằm ở số 12 phố Lê Lai, bên cạnh hồ Hoàn Kiếm. [[79]](#cite_note-79)
Sau những thay đổi về địa giới và hành chính năm
[2008](/wiki/2008), Hà Nội hiện có 30 [đơn vị hành chính cấp huyện](/wiki/Huy%E1%BB%87n_(Vi%E1%BB%87t_Nam)) – gồm 12 quận, 17 huyện, 1 thị xã – và 584 [đơn vị hành chính cấp xã](/wiki/X%C3%A3_(Vi%E1%BB%87t_Nam)) – gồm 386 xã, 177 phường và 21 thị trấn. Ngày 27/12/2013, Chính phủ ban hành nghị quyết 132/NQ-CP điều chỉnh địa giới hành chính huyện Từ Liêm để thành lập 2 quận và 23 phường.
|Danh sách các đơn vị hành chính Hà Nội|
|Mã hành chính||Tên Thị xã/Quận/Huyện||Đơn vị trực thuộc||Diện tích (km²)||Dân số
|
(Điều tra dân số
ngày 1/4/2009)
|Mật độ|
|
|12 Quận
|1||
|[Quận Hoàn Kiếm](/wiki/Ho%C3%A0n_Ki%E1%BA%BFm) [Quận Tây Hồ](/wiki/T%C3%A2y_H%E1%BB%93_(qu%E1%BA%ADn)) [Quận Long Biên](/wiki/Long_Bi%C3%AAn) [Quận Cầu Giấy](/wiki/C%E1%BA%A7u_Gi%E1%BA%A5y_(qu%E1%BA%ADn)) [Quận Đống Đa](/wiki/%C4%90%E1%BB%91ng_%C4%90a) [Quận Hai Bà Trưng](/wiki/Hai_B%C3%A0_Tr%C6%B0ng_(qu%E1%BA%ADn)) [Quận Hoàng Mai](/wiki/Ho%C3%A0ng_Mai,_H%C3%A0_N%E1%BB%99i) [Quận Thanh Xuân](/wiki/Thanh_Xu%C3%A2n) [Quận Hà Đông](/wiki/H%C3%A0_%C4%90%C3%B4ng) [Quận Bắc Từ Liêm](/wiki/B%E1%BA%AFc_T%E1%BB%AB_Li%C3%AAm) [Quận Nam Từ Liêm](/wiki/Nam_T%E1%BB%AB_Li%C3%AAm) **Cộng các Quận** **168 phường** **304,17** **3.234.929** *1 Thị xã* [Thị xã Sơn Tây](/wiki/S%C6%A1n_T%C3%A2y_(th%E1%BB%8B_x%C3%A3)) *17 Huyện* [Huyện Ba Vì](/wiki/Ba_V%C3%AC_(huy%E1%BB%87n)) [Huyện Chương Mỹ](/wiki/Ch%C6%B0%C6%A1ng_M%E1%BB%B9) [Huyện Đan Phượng](/wiki/%C4%90an_Ph%C6%B0%E1%BB%A3ng) [Huyện Đông Anh](/wiki/%C4%90%C3%B4ng_Anh) [Huyện Gia Lâm](/wiki/Gia_L%C3%A2m) [Huyện Hoài Đức](/wiki/Ho%C3%A0i_%C4%90%E1%BB%A9c) [Huyện Mê Linh](/wiki/M%C3%AA_Linh) [Huyện Mỹ Đức](/wiki/M%E1%BB%B9_%C4%90%E1%BB%A9c) [Huyện Phú Xuyên](/wiki/Ph%C3%BA_Xuy%C3%AAn) [Huyện Phúc Thọ](/wiki/Ph%C3%BAc_Th%E1%BB%8D) [Huyện Quốc Oai](/wiki/Qu%E1%BB%91c_Oai) [Huyện Sóc Sơn](/wiki/S%C3%B3c_S%C6%A1n) [Huyện Thạch Thất](/wiki/Th%E1%BA%A1ch_Th%E1%BA%A5t) [Huyện Thanh Oai](/wiki/Thanh_Oai) [Huyện Thanh Trì](/wiki/Thanh_Tr%C3%AC) [Huyện Thường Tín](/wiki/Th%C6%B0%E1%BB%9Dng_T%C3%ADn) [Huyện Ứng Hòa](/wiki/%E1%BB%A8ng_H%C3%B2a) **Cộng các huyện** **380 xã và**
21 thị trấn
21 thị trấn
**2.997,68** **3.933.439** **Toàn thành phố** **177 phường,**
386 xã và
21 thị trấn
386 xã và
21 thị trấn
**3.344,7** **7.168.368**
Nguồn:
[Tổng cục Thống kê](http://www.gso.gov.vn/)
## Kinh tế
Năm 2014, kinh tế Thủ đô tiếp tục duy trì mức tăng trưởng khá, ước cả năm 2014 tăng 8,8%. Đáng chú ý, tất cả các ngành, lĩnh vực chủ yếu đều lấy lại đà tăng trưởng: giá trị gia tăng công nghiệp - xây dựng tăng 8,4%, trong đó, riêng xây dựng tăng 9,9%, là mức tăng cao nhất trong 3 năm gần đây; thị trường bất động sản đã có sự chuyển biến, lượng hàng tồn kho giảm.
Giá trị gia tăng ngành nông nghiệp ước tăng 2%; giá trị sản xuất nông, lâm, thủy sản trên diện tích đất nông nghiệp ước đạt 231 triệu đồng/ha (cao hơn năm trước 4 triệu đồng); đã hoàn thành kế hoạch dồn điền đổi thửa và lũy kế hết 2014 có 100 xã đạt nông thôn mới (bằng 20% số xã nông thôn mới của cả nước). Hà Nội còn là thủ đô có nhiều trâu bò nhất cả nước, là địa phương có đàn gia súc, gia cầm gồm gần 200.000 con trâu, bò; 1,53 triệu con lợn và khoảng 18,2 triệu con gia cầm, sản lượng thịt hơi hằng năm đạt 225.566 tấn, với diện tích mặt nước 30 nghìn hécta, đã đưa vào sử dụng 20 nghìn hécta nuôi trồng
[thủy sản](/wiki/Th%E1%BB%A7y_s%E1%BA%A3n), tập trung ở các huyện Ba Vì, Ứng Hòa, Phú Xuyên, Thanh Trì . [80] [[80]](#cite_note-source0-80)
Đặc biệt, với các giải pháp thu ngân sách nhà nước được thực hiện đồng bộ, kết quả năm 2014 của Thủ đô ước đạt 130,1 nghìn tỷ đồng, bằng 103,1% dự toán; chi ngân sách địa phương ước đạt 52,5 nghìn tỷ đồng (bao gồm 3 nghìn tỷ đồng phát hành trái phiếu xây dựng Thủ đô). Quản lý thị trường, giá cả được tăng cường, lạm phát được kiểm soát; chỉ số giá tiêu dùng ước tăng 5,34%.
**Một số chỉ tiêu kinh tế - xã hội của Thành phố Hà Nội năm 2015.** Tốc độ tăng tổng sản phẩm trên địa bàn: 9,0 - 9,5%; trong đó, dịch vụ 9,8 - 10,5%, công nghiệp - xây dựng tăng 8,7- 9,0%, nông nghiệp tăng 2,0 - 2,5%; GRDP bình quân đầu người: 75 - 77 triệu đồng; Tốc độ tăng vốn đầu tư xã hội trên địa bàn: 11 - 12%; Giảm tỷ suất sinh thô so với năm trước: 0,7‰;Giám tỷ lệ sinh con thứ 3 trở lên so với năm trước: 0,3%; Số xã/phường/thị trấn đạt chuẩn quốc gia về y tế tăng thêm: 8 đơn vị; Giảm tỷ lệ hộ nghèo so với năm trước: 0,2%; Tỷ lệ hộ dân cư được công nhận danh hiệu "Gia đình văn hóa": 85%; Số trường công lập đạt chuẩn quốc gia tăng thêm: 100; Số xã được công nhận cơ bản đạt tiêu chí nông thôn mới tăng thêm: 55 xã (lũy kế đến hết năm 2015 có 155 xã);Tỷ lệ rác thải thu gom và vận chuyển trong ngày: Khu vực đô thị: 98%; Khu vực nông thôn: 87%.
Hàng loạt các trung tâm thương mại lớn được xây dựng như:
[Royal City](/w/index.php?title=Royal_City&action=edit&redlink=1), [Time City](/wiki/Times_City), [AEON Mall](/w/index.php?title=AEON_Mall&action=edit&redlink=1),... là nơi tập trung mua sắm của đông đảo người dân.
## Du lịch
|
|![]()
|
|
So với các tỉnh, thành phố khác của Việt Nam, Hà Nội là một thành phố có tiềm năng để phát triển
[du lịch](/wiki/Du_l%E1%BB%8Bch). Trong nội ô, cùng với các công trình kiến trúc, Hà Nội còn sở hữu một hệ thống [bảo tàng](/wiki/Vi%E1%BB%87n_b%E1%BA%A3o_t%C3%A0ng) đa dạng bậc nhất Việt Nam. Thành phố cũng có nhiều lợi thế trong việc giới thiệu [văn hóa Việt Nam](/wiki/V%C4%83n_h%C3%B3a_Vi%E1%BB%87t_Nam) với du khách nước ngoài thông qua các nhà hát sân khấu dân gian, các làng nghề truyền thống...
Mặc dù vậy, các thống kê cho thấy du lịch Hà Nội không phải là một thành phố du lịch hấp dẫn. Với nhiều du khách quốc tế, thành phố chỉ là điểm chuyển tiếp trên hành trình khám phá Việt Nam của họ. Năm
[2007](/wiki/2007), Hà Nội đón 1,1 triệu lượt khách du lịch ngoại quốc, gần bằng một nửa lượng khách của Thành phố Hồ Chí Minh. [81] Năm [[82]](#cite_note-82) [2008](/wiki/2008), trong 9 triệu lượt khách của thành phố, có 1,3 triệu lượt khách nước ngoài. Tỷ lệ du khách tới thăm các bảo tàng Hà Nội cũng không cao. Hàng năm, [[83]](#cite_note-83) [bảo tàng Dân tộc học](/wiki/B%E1%BA%A3o_t%C3%A0ng_D%C3%A2n_t%E1%BB%99c_h%E1%BB%8Dc_Vi%E1%BB%87t_Nam)ở Hà Nội, một bảo tàng có tiếng trong khu vực, điểm đến được yêu thích trong các sách hướng dẫn du lịch nổi tiếng, có 180.000 khách tới thăm, trong đó một nửa là người nước ngoài. [[84]](#cite_note-baotang-84)
Theo thống kê năm
[2007](/wiki/2007), Hà Nội có 511 cơ sở lưu trú với hơn 12.700 phòng đang hoạt động. Trong số này chỉ có 178 [khách sạn](/wiki/Kh%C3%A1ch_s%E1%BA%A1n) được xếp hạng với 8.424 phòng. Tình trạng thiếu phòng cao cấp là một trong những nguyên nhân khiến lượng khách nước ngoài tới Hà Nội không cao. Với mức giá được coi là khá đắt ở Việt Nam, khoảng 126,26 [USD](/wiki/%C4%90%C3%B4_la_M%E1%BB%B9) một đêm cho phòng khách sạn 5 sao, hiệu suất thuê phòng các khách sạn 3–5 sao ở Hà Nội hiện dao động từ 80% đến 90%. Ngoài 11 khách sạn 5 sao là Daewoo, Horison, Hilton Hanoi Opera, Melia, Nikko, [Sofitel Metropole](/wiki/Kh%C3%A1ch_s%E1%BA%A1n_Sofitel_Metropole), Sheraton, Sofitel Plaza, và InterContinental, Crown Plaza, Marriot, thành phố còn 6 khách sạn 4 sao và 19 khách sạn 3 sao. [[85]](#cite_note-85)
Du lịch ở Hà Nội cũng còn không ít những tệ nạn, tiêu cực. Trang
[Lonely Planet](/w/index.php?title=Lonely_Planet&action=edit&redlink=1) cảnh báo tình trạng du khách nước ngoài bị taxi và xe buýt lừa đến một số khách sạn giả danh nổi tiếng và bị đòi giá cao; ở quanh khu vực [hồ Hoàn Kiếm](/wiki/H%E1%BB%93_Ho%C3%A0n_Ki%E1%BA%BFm) du khách [đồng tính](/wiki/%C4%90%E1%BB%93ng_t%C3%ADnh_luy%E1%BA%BFn_%C3%A1i) nam có thể bị mời mọc vào những quán [karaoke](/wiki/Karaoke), nơi hóa đơn thanh toán cho một vài đồ uống có thể tới 100 [USD](/wiki/%C4%90%C3%B4_la_M%E1%BB%B9) hoặc hơn. [[86]](#cite_note-86)
## Giao thông
Là thành phố thủ đô và có vị trí ở khu vực trung tâm của miền Bắc, bên cạnh con
[sông Hồng](/wiki/S%C3%B4ng_H%E1%BB%93ng), giao thông từ Hà Nội đến các tỉnh khác của Việt Nam tương đối thuận tiện, bao gồm cả [đường không](/wiki/H%C3%A0ng_kh%C3%B4ng), [đường bộ](/wiki/%C4%90%C6%B0%E1%BB%9Dng_giao_th%C3%B4ng), [đường thủy](/wiki/%C4%90%C6%B0%E1%BB%9Dng_th%E1%BB%A7y) và [đường sắt](/wiki/%C4%90%C6%B0%E1%BB%9Dng_ray). Giao thông đường không, ngoài [sân bay quốc tế Nội Bài](/wiki/S%C3%A2n_bay_qu%E1%BB%91c_t%E1%BA%BF_N%E1%BB%99i_B%C3%A0i) cách trung tâm khoảng 35 km, thành phố còn có [sân bay Gia Lâm](/wiki/S%C3%A2n_bay_Gia_L%C3%A2m) ở phía Đông, thuộc quận Long Biên, từng là sân bay chính của Hà Nội những năm 1970, hiện sân bay Gia Lâm chỉ phục vụ cho các chuyến bay dịch vụ của trực thăng, gồm cả dịch vụ [du lịch](/wiki/Du_l%E1%BB%8Bch). Bên cạnh đó là [sân bay Bạch Mai](/wiki/S%C3%A2n_bay_B%E1%BA%A1ch_Mai) thuộc quận [Thanh Xuân](/wiki/Thanh_Xu%C3%A2n) được xây dựng từ năm [1919](/wiki/1919) và có thời gian đóng vai trò như một sân bay quân sự. Ngoài ra, Hà Nội còn có [87] [sân bay quân sự Hòa Lạc](/wiki/S%C3%A2n_bay_H%C3%B2a_L%E1%BA%A1c)tại huyện [Thạch Thất](/wiki/Th%E1%BA%A1ch_Th%E1%BA%A5t), sân bay quân sự Miếu Môn tại huyện [Chương Mỹ](/wiki/Ch%C6%B0%C6%A1ng_M%E1%BB%B9). Hà Nội là đầu mối giao thông của năm tuyến đường sắt trong nước và một tuyến liên vận sang [Bắc Kinh](/wiki/B%E1%BA%AFc_Kinh), [Trung Quốc](/wiki/Trung_Qu%E1%BB%91c), đi nhiều nước [châu Âu](/wiki/Ch%C3%A2u_%C3%82u), một tuyến quốc tế sang [Côn Minh](/wiki/C%C3%B4n_Minh), [Trung Quốc](/wiki/Trung_Qu%E1%BB%91c). Các [bến xe Phía Nam](/w/index.php?title=B%E1%BA%BFn_xe_Ph%C3%ADa_Nam&action=edit&redlink=1), [Gia Lâm](/w/index.php?title=B%E1%BA%BFn_xe_Gia_L%C3%A2m&action=edit&redlink=1), Nước Ngầm, Giáp Bát, Yên Nghĩa, [Mỹ Đình](/w/index.php?title=B%E1%BA%BFn_xe_M%E1%BB%B9_%C4%90%C3%ACnh&action=edit&redlink=1)là nơi các xe chở khách liên tỉnh tỏa đi khắp đất nước theo các [quốc lộ 1A](/wiki/Qu%E1%BB%91c_l%E1%BB%99_1A)xuyên Bắc – Nam, [quốc lộ 2](/wiki/Qu%E1%BB%91c_l%E1%BB%99_2)đến [Hà Giang](/wiki/H%C3%A0_Giang), [quốc lộ 3](/wiki/Qu%E1%BB%91c_l%E1%BB%99_3)đến [Bắc Kạn](/wiki/B%E1%BA%AFc_K%E1%BA%A1n), [Cao Bằng](/wiki/Cao_B%E1%BA%B1ng), Thái Nguyên; [quốc lộ 5](/wiki/Qu%E1%BB%91c_l%E1%BB%99_5A)đi [Hải Phòng](/wiki/H%E1%BA%A3i_Ph%C3%B2ng), [quốc lộ 18](/wiki/Qu%E1%BB%91c_l%E1%BB%99_18)đi [Quảng Ninh](/wiki/Qu%E1%BA%A3ng_Ninh), [quốc lộ 6](/wiki/Qu%E1%BB%91c_l%E1%BB%99_6)và [quốc lộ 32](/wiki/Qu%E1%BB%91c_l%E1%BB%99_32)đi các tỉnh [Tây Bắc](/wiki/V%C3%B9ng_T%C3%A2y_B%E1%BA%AFc_(Vi%E1%BB%87t_Nam)).
Ngoài ra, Hà Nội còn có các nhiều tuyến
[đường cao tốc](/wiki/%C4%90%C6%B0%E1%BB%9Dng_cao_t%E1%BB%91c) trên địa bàn như [đại lộ Thăng Long](/wiki/%C4%90%E1%BA%A1i_l%E1%BB%99_Th%C4%83ng_Long), Pháp Vân-Cầu Giẽ, ngoài ra các tuyến cao tốc [Hà Nội-Lạng Sơn](/w/index.php?title=%C4%90%C6%B0%E1%BB%9Dng_cao_t%E1%BB%91c_H%C3%A0_N%E1%BB%99i-L%E1%BA%A1ng_S%C6%A1n&action=edit&redlink=1), [Hà Nội-Hải Phòng](/wiki/%C4%90%C6%B0%E1%BB%9Dng_cao_t%E1%BB%91c_H%C3%A0_N%E1%BB%99i_-_H%E1%BA%A3i_Ph%C3%B2ng), [Nội Bài-Lào Cai](/wiki/%C4%90%C6%B0%E1%BB%9Dng_cao_t%E1%BB%91c_N%E1%BB%99i_B%C3%A0i_-_L%C3%A0o_Cai), [Hà Nội-Thái Nguyên](/wiki/%C4%90%C6%B0%E1%BB%9Dng_cao_t%E1%BB%91c_H%C3%A0_N%E1%BB%99i_-_Th%C3%A1i_Nguy%C3%AAn) cũng đang trong quá trình xây dựng. Về giao thông đường thủy, Hà Nội cũng là đầu mối giao thông quan trọng với [bến Phà Đen](/w/index.php?title=B%E1%BA%BFn_Ph%C3%A0_%C4%90en&action=edit&redlink=1) đi [Hưng Yên](/wiki/H%C6%B0ng_Y%C3%AAn), [Nam Định](/wiki/Nam_%C4%90%E1%BB%8Bnh), [Thái Bình](/wiki/Th%C3%A1i_B%C3%ACnh), [Việt Trì](/wiki/Vi%E1%BB%87t_Tr%C3%AC) và [bến Hàm Tử Quan](/w/index.php?title=B%E1%BA%BFn_H%C3%A0m_T%E1%BB%AD_Quan&action=edit&redlink=1) đi [Phả Lại](/wiki/Ph%E1%BA%A3_L%E1%BA%A1i,_Ch%C3%AD_Linh).Trong nội ô, các con phố của Hà Nội thường xuyên ùn tắc do cơ sở hạ tầng đô thị còn thấp kém, lượng phương tiện tham gia giao thông quá lớn – đặc biệt là [xe máy](/wiki/M%C3%B4_t%C3%B4) –, và ý thức chưa tốt của các cư dân thành phố. Lại thêm khâu xử lý vi phạm giao thông của cảnh sát giao thông hiện nay chưa nghiêm, việc quản lý nhà nước và tổ chức giao thông còn nhiều bất cập, luôn thay đổi tùy tiện. [88] [[88]](#cite_note-tuytien-88) Giáo sư [[89]](#cite_note-89) [Seymour Papert](/wiki/Seymour_Papert)– nhà khoa học máy tính từ [Viện Công nghệ Massachusetts](/wiki/Vi%E1%BB%87n_C%C3%B4ng_ngh%E1%BB%87_Massachusetts)bị tai nạn ở Hà Nội vào cuối năm 2006 – đã miêu tả giao thông của thành phố như một ví dụ minh họa cho giả thuyết về "hành vi hợp trội", phương thức mà các đám đông, tuân theo các nguyên tắc đơn giản và không cần sự lãnh đạo, tạo ra các vận động và hệ thống phức tạp. Trên những đường phố Hà Nội, vỉa hè thường bị chiếm dụng khiến người đi bộ phải đi xuống lòng đường. Trong những năm gần đây, Hà Nội chỉ phát triển thêm 5 tới 10 km đường mỗi năm. [[90]](#cite_note-90) Nhiều trục đường của thành phố thiết kế chưa khoa học, không đồng bộ và hệ thống đèn giao thông ở một vài điểm cũng thiếu hợp lý. Thêm nữa, hiện tượng ngập úng mỗi khi mưa lớn cũng gây khó khăn cho người tham gia giao thông. Trong [[91]](#cite_note-quyhoachgiaothong-91) [thập niên 2000](/wiki/Th%E1%BA%ADp_ni%C3%AAn_2000), hệ thống [xe buýt](/wiki/Xe_bu%C3%BDt)– loại hình phương tiện giao thông công cộng duy nhất – của thành phố có phát triển mạnh, nhưng phần đông người dân vẫn sử dụng các phương tiện cá nhân, chủ yếu là xe máy.
Theo quy hoạch giao thông Hà Nội được
[Thủ tướng chính phủ](/wiki/Th%E1%BB%A7_t%C6%B0%E1%BB%9Bng_Vi%E1%BB%87t_Nam) [Nguyễn Tấn Dũng](/wiki/Nguy%E1%BB%85n_T%E1%BA%A5n_D%C5%A9ng) phê duyệt năm 2008, chi phí cho phần phát triển đường bộ lên tới 100.000 tỷ [đồng](/wiki/%C4%90%E1%BB%93ng_(ti%E1%BB%81n)). Ba tuyến đường vành đai, 30 tuyến đường trục chính cùng nhiều tuyến phố sẽ được xây dựng mới hoặc cải tạo lại. Bộ trưởng [91] [Bộ Giao thông Vận tải](/wiki/B%E1%BB%99_Giao_th%C3%B4ng_V%E1%BA%ADn_t%E1%BA%A3i_(Vi%E1%BB%87t_Nam)) [Hồ Nghĩa Dũng](/wiki/H%E1%BB%93_Ngh%C4%A9a_D%C5%A9ng)dự báo tới năm 2015, thành phố Hà Nội sẽ hết tình trạng ùn tắc giao thông. Cho đến cuối năm 2011, Hà Nội hiện có 7.365 km đường giao thông, trong đó 20% là trục đường chính, 7 trục hướng tâm và 3 tuyến vành đai, cũng như đang quản lý hơn 4,3 triệu phương tiện giao thông các loại, trong đó riêng xe máy chiếm gần 4 triệu. [[92]](#cite_note-92) Trong 11 tháng đầu năm 2011, trên địa bàn Hà Nội đã xảy ra 533 vụ [[93]](#cite_note-quakho-93) [tai nạn giao thông](/wiki/Tai_n%E1%BA%A1n_giao_th%C3%B4ng)đường bộ, đường sắt làm 531 người chết và 144 người bị thương. **Xã hội** **Nhà ở**
Mặc dù là thủ đô của một quốc gia nghèo,
[thu nhập bình quân đầu người](/wiki/Thu_nh%E1%BA%ADp_b%C3%ACnh_qu%C3%A2n_%C4%91%E1%BA%A7u_ng%C6%B0%E1%BB%9Di) thấp, nhưng Hà Nội lại là một trong những thành phố đắt đỏ nhất thế giới và giá [bất động sản](/wiki/B%E1%BA%A5t_%C4%91%E1%BB%99ng_s%E1%BA%A3n) không thua kém các quốc gia giàu có. Điều này đã khiến người dân Hà Nội, đặc biệt tầng lớp có thu nhập thấp, phải sống trong điều kiện chật chội, thiếu tiện nghi. Theo số liệu năm [94] [2003](/wiki/2003), 30% dân số Hà Nội sống dưới mức 3 [mét vuông](/wiki/M%C3%A9t_vu%C3%B4ng)một người. Ở những khu phố trung tâm, tình trạng còn bi đát hơn rất nhiều. [[50]](#cite_note-3mvuong-50) [Nhà nước](/wiki/Nh%C3%A0_n%C6%B0%E1%BB%9Bc)cũng không đủ khả năng để hỗ trợ cho người dân. Chỉ khoảng 30% cán bộ, công nhân, viên chức được phân phối nhà ở. [[95]](#cite_note-gdtre-95)
Do
[truyền thống văn hóa](/wiki/V%C4%83n_h%C3%B3a_Vi%E1%BB%87t_Nam) và những khó khăn về chỗ ở, hiện tượng 3, 4 thế hệ cùng sống chung trong một ngôi nhà rất phổ biến ở Hà Nội. [ [cần dẫn nguồn](/wiki/Wikipedia:Ch%C3%BA_th%C3%ADch_ngu%E1%BB%93n_g%E1%BB%91c)]
Mỗi năm, thành phố xây dựng mới hàng triệu mét vuông nhà, nhưng giá vẫn ở mức quá cao so với phần lớn người dân. Gần như 100% các gia đình trẻ ở Hà Nội chưa có nhà ở, phải sống ghép chung hoặc thuê nhà ở tạm
[. Với giá từ 500 triệu tới 1,5 tỷ [cần dẫn nguồn](/wiki/Wikipedia:Ch%C3%BA_th%C3%ADch_ngu%E1%BB%93n_g%E1%BB%91c)] [đồng](/wiki/%C4%90%E1%BB%93ng_(ti%E1%BB%81n))một căn hộ chung cư, một người dân có thu nhập trung bình chỉ có thể mua được sau nhiều năm tích lũy tài chính. Bên cạnh những khu chung cư mới mọc thêm ngày càng nhiều, vẫn còn những bộ phận dân cư phải sống trong những điều kiện hết sức lạc hậu. Tại [[95]](#cite_note-gdtre-95) [bãi An Dương](/w/index.php?title=B%C3%A3i_An_D%C6%B0%C6%A1ng&action=edit&redlink=1), dải đất giữa [sông Hồng](/wiki/S%C3%B4ng_H%E1%BB%93ng)thuộc địa phận Yên Phụ, Từ Liên, Phúc Xá, hàng trăm gia đình sống trong những ngôi nhà lợp mái tre xây từ nhiều năm trước, không có điện, không có trường học và không được chăm sóc về y tế. [[96]](#cite_note-96)
Việc chia các đất công cũng gây bức xúc dư luận. Như năm 2006, báo chí đặt vấn đề về "Nhà nước thiệt hại 3.000 tỷ đồng do quyết định duyệt giá đất của ủy ban nhân dân TP Hà Nội"
[[97]](#cite_note-97)
### Y tế
Theo con số của
[Tổng cục Thống kê Việt Nam](/wiki/T%E1%BB%95ng_c%E1%BB%A5c_Th%E1%BB%91ng_k%C3%AA_(Vi%E1%BB%87t_Nam)) năm [2011](/wiki/2011) thì năm [2010](/wiki/2010), thành phố Hà Nội có 650 cơ sở khám chữa bệnh trực thuộc sở Y tế thành phố, trong đó có 40 bệnh viện, 29 [phòng khám](/wiki/Ph%C3%B2ng_kh%C3%A1m) khu vực và 575 trạm y tế. Số giường bệnh trực thuộc sở Y tế Hà Nội là 11.536 giường, chiếm khoảng một phần hai mươi số giường bệnh toàn quốc; tính trung bình ở Hà Nội 569 người/giường bệnh so với 310 người/giường bệnh ở [98] [Thành phố Hồ Chí Minh](/wiki/Th%C3%A0nh_ph%E1%BB%91_H%E1%BB%93_Ch%C3%AD_Minh). Điều này dẫn đến tình trạng nhiều bệnh viện 1 giường bệnh có đến 2-3 bệnh nhân nằm điều trị là thường xuyên gặp. [[99]](#cite_note-99) Cũng theo thống kê năm 2010, thành phố Hà Nội có 2.974 bác sĩ, 2.584 y sĩ và 3.970 y tá, so với Thành phố Hồ Chí Minh 6.073 bác sĩ, 1.875 y sĩ và 10.474 y tá. [[100]](#cite_note-100) Do sự phát triển không đồng đều, những bệnh viện lớn của Hà Nội, cũng là của cả [[101]](#cite_note-101) [miền Bắc](/wiki/Mi%E1%BB%81n_B%E1%BA%AFc_(Vi%E1%BB%87t_Nam)), chỉ tập trung trong khu vực nội ô thành phố. Các bệnh viện [Việt Đức](/wiki/B%E1%BB%87nh_vi%E1%BB%87n_Vi%E1%BB%87t_%C4%90%E1%BB%A9c), [Bạch Mai](/wiki/B%E1%BB%87nh_vi%E1%BB%87n_B%E1%BA%A1ch_Mai), [Nhi Thụy Điển](/wiki/B%E1%BB%87nh_vi%E1%BB%87n_Nhi_Trung_%C6%B0%C6%A1ng)và [Bệnh viện Phụ sản Hà Nội](/w/index.php?title=B%E1%BB%87nh_vi%E1%BB%87n_Ph%E1%BB%A5_s%E1%BA%A3n_H%C3%A0_N%E1%BB%99i&action=edit&redlink=1)đều trong tình trạng quá tải. [[102]](#cite_note-102) Cùng với hệ thống y tế của nhà nước, Hà Nội cũng có một hệ thống bệnh viện, phòng khám tư nhân đang dần phát triển. Năm 2007, toàn thành phố có 8 bệnh viện tư nhân với khoảng 300 giường bệnh. Theo đề án đang được triển khai, đến năm 2010, Hà Nội sẽ có thêm 8 đến 10 bệnh viện tư nhân. Khi đó, tổng số giường bệnh tư nhân sẽ lên tới khoảng 2.500 giường. [[103]](#cite_note-103) [[104]](#cite_note-104)
Cũng giống như
[Thành phố Hồ Chí Minh](/wiki/Th%C3%A0nh_ph%E1%BB%91_H%E1%BB%93_Ch%C3%AD_Minh), điều kiện chăm sóc y tế giữa nội ô và các huyện ngoại thành Hà Nội có sự chênh lệch lớn. Sau đợt mở rộng địa giới hành chính năm 2008, mức chênh lệch này càng tăng, thể hiện qua các chỉ số y tế cơ bản. Nếu như tại địa phận Hà Nội cũ, tỷ lệ trẻ em [suy dinh dưỡng](/wiki/Suy_dinh_d%C6%B0%E1%BB%A1ng) là 9,7%, thì ở Hà Tây, con số lên tới 17%. Tương tự, tuổi thọ trung bình tại khu vực Hà Nội cũ khá cao, 79 tuổi, nhưng sau khi mở rộng, con số này bị giảm xuống còn 75,6 tuổi. Tại không ít khu vực thuộc các huyện ngoại thành, cư dân vẫn phải sống trong điều kiện vệ sinh yếu kém, thiếu nước sạch để sinh hoạt, phải sử dụng nước ao, nước giếng. [[105]](#cite_note-105)
### Giáo dục
Từ nhiều thế kỷ, vị thế kinh đô đã giúp Thăng Long – Hà Nội trở thành trung tâm giáo dục của Việt Nam. Từ giữa
[thế kỷ 15](/wiki/Th%E1%BA%BF_k%E1%BB%B7_15) cho tới cuối [thế kỷ 19](/wiki/Th%E1%BA%BF_k%E1%BB%B7_19), Hà Nội luôn là một trong những địa điểm chính để tổ chức các cuộc thi thuộc hệ thống [khoa bảng](/wiki/Khoa_b%E1%BA%A3ng_Vi%E1%BB%87t_Nam), nhằm chọn những nhân vật tài năng bổ sung vào bộ máy quan lại. Tuy vậy, về số lượng [trạng nguyên](/wiki/Tr%E1%BA%A1ng_nguy%C3%AAn_Vi%E1%BB%87t_Nam), Hà Nội lại thấp hơn những vùng đất truyền thống khác như [Bắc Ninh](/wiki/B%E1%BA%AFc_Ninh), [Hải Dương](/wiki/H%E1%BA%A3i_D%C6%B0%C6%A1ng). Tới thời [106] [Pháp thuộc](/wiki/Ph%C3%A1p_thu%E1%BB%99c), với vị trí là thủ đô của [Liên bang Đông Dương](/wiki/Li%C3%AAn_bang_%C4%90%C3%B4ng_D%C6%B0%C6%A1ng), Hà Nội là một trung tâm giáo dục của khu vực, nơi người Pháp đặt các trường dạy nghề và giáo dục bậc đại học, trong đó có [Viện Đại học Đông Dương](/wiki/Vi%E1%BB%87n_%C4%90%E1%BA%A1i_h%E1%BB%8Dc_%C4%90%C3%B4ng_D%C6%B0%C6%A1ng), [Trường Y khoa Đông Dương](/wiki/Tr%C6%B0%E1%BB%9Dng_%C4%90%E1%BA%A1i_h%E1%BB%8Dc_Y_H%C3%A0_N%E1%BB%99i)là các trường mà sau này trở thành nền móng của giáo dục đại học ở Việt Nam. [[107]](#cite_note-107)
Hà Nội ngày nay vẫn là trung tâm giáo dục lớn nhất Việt Nam. Năm 2009, Hà Nội có 677 trường tiểu học, 581 trường trung học cơ sở và 186 trường trung học phổ thông với 27.552 lớp học, 982.579 học sinh.
[[108]](#cite_note-108) [[109]](#cite_note-109) Hệ thống trường trung học phổ thông, Hà Nội có 40 trường công lập, một vài trong số đó nổi tiếng vì chất lượng giảng dạy và truyền thống lâu đời, như [110] [Trung học Chuyên Hà Nội - Amsterdam](/wiki/Tr%C6%B0%E1%BB%9Dng_Trung_h%E1%BB%8Dc_ph%E1%BB%95_th%C3%B4ng_chuy%C3%AAn_H%C3%A0_N%E1%BB%99i_-_Amsterdam), Trung học phổ thông chuyên Nguyễn Huệ, [Trung học Chu Văn An](/wiki/Tr%C6%B0%E1%BB%9Dng_Trung_h%E1%BB%8Dc_ph%E1%BB%95_th%C3%B4ng_Chu_V%C4%83n_An,_H%C3%A0_N%E1%BB%99i), [Trung học Trần Phú](/wiki/Tr%C6%B0%E1%BB%9Dng_Trung_h%E1%BB%8Dc_ph%E1%BB%95_th%C3%B4ng_Tr%E1%BA%A7n_Ph%C3%BA_-_Ho%C3%A0n_Ki%E1%BA%BFm). Bên cạnh các trường công lập, thành phố còn có 65 trường dân lập và 5 trường bán công. Hà Nội cũng là địa điểm của ba trường trung học đặc biệt, trực thuộc các trường đại học, là [[111]](#cite_note-111) [Trường Trung học phổ thông Chuyên Ngoại ngữ](/wiki/Tr%C6%B0%E1%BB%9Dng_Trung_h%E1%BB%8Dc_ph%E1%BB%95_th%C3%B4ng_chuy%C3%AAn_ngo%E1%BA%A1i_ng%E1%BB%AF,_%C4%90%E1%BA%A1i_h%E1%BB%8Dc_Qu%E1%BB%91c_gia_H%C3%A0_N%E1%BB%99i)thuộc [Trường Đại học Ngoại ngữ, Đại học Quốc gia Hà Nội](/wiki/Tr%C6%B0%E1%BB%9Dng_%C4%90%E1%BA%A1i_h%E1%BB%8Dc_Ngo%E1%BA%A1i_ng%E1%BB%AF,_%C4%90%E1%BA%A1i_h%E1%BB%8Dc_Qu%E1%BB%91c_gia_H%C3%A0_N%E1%BB%99i), [Trường Trung học phổ thông chuyên Khoa học Tự nhiên](/wiki/Tr%C6%B0%E1%BB%9Dng_Trung_h%E1%BB%8Dc_ph%E1%BB%95_th%C3%B4ng_chuy%C3%AAn_Khoa_h%E1%BB%8Dc_T%E1%BB%B1_nhi%C3%AAn,_%C4%90%E1%BA%A1i_h%E1%BB%8Dc_Qu%E1%BB%91c_gia_H%C3%A0_N%E1%BB%99i)thuộc [Trường Đại học Khoa học Tự nhiên, Đại học Quốc gia Hà Nội](/wiki/Tr%C6%B0%E1%BB%9Dng_%C4%90%E1%BA%A1i_h%E1%BB%8Dc_Khoa_h%E1%BB%8Dc_T%E1%BB%B1_nhi%C3%AAn,_%C4%90%E1%BA%A1i_h%E1%BB%8Dc_Qu%E1%BB%91c_gia_H%C3%A0_N%E1%BB%99i)và [Trường Trung học phổ thông Chuyên](/wiki/Tr%C6%B0%E1%BB%9Dng_Trung_h%E1%BB%8Dc_ph%E1%BB%95_th%C3%B4ng_Chuy%C3%AAn_%C4%90%E1%BA%A1i_h%E1%BB%8Dc_S%C6%B0_ph%E1%BA%A1m_H%C3%A0_N%E1%BB%99i)thuộc [Trường Đại học Sư phạm Hà Nội](/wiki/Tr%C6%B0%E1%BB%9Dng_%C4%90%E1%BA%A1i_h%E1%BB%8Dc_S%C6%B0_ph%E1%BA%A1m_H%C3%A0_N%E1%BB%99i). Các trường trung học chuyên này là nơi tập trung nhiều học sinh phổ thông ưu tú không chỉ của Hà Nội mà còn của toàn [Việt Nam](/wiki/Vi%E1%BB%87t_Nam). Cùng với các trung học danh tiếng, hệ thống giáo dục của thành phố vẫn duy trì những trường bổ túc và cả các lớp học xóa [mù chữ](/wiki/Bi%E1%BA%BFt_ch%E1%BB%AF). Sau khi Hà Tây được sát nhập vào thành phố, Hà Nội hiện đứng đầu Việt Nam về số lượng người không biết chữ. Theo thống kê của [Bộ Giáo dục và Đạo tạo Việt Nam](/wiki/B%E1%BB%99_Gi%C3%A1o_d%E1%BB%A5c_v%C3%A0_%C4%90%C3%A0o_t%E1%BA%A1o_(Vi%E1%BB%87t_Nam))năm 2008, toàn thành phố có gần 235.000 người mù chữ trên tổng số 1,7 triệu người của cả quốc gia. [[112]](#cite_note-112)
Là một trong hai trung tâm giáo dục đại học lớn nhất quốc gia, trên địa bàn Hà Nội có trên
[50 trường đại học cùng nhiều cao đẳng](/wiki/Danh_s%C3%A1ch_tr%C6%B0%E1%BB%9Dng_%C4%91%E1%BA%A1i_h%E1%BB%8Dc_v%C3%A0_cao_%C4%91%E1%BA%B3ng_t%E1%BA%A1i_H%C3%A0_N%E1%BB%99i), đạo tạo hầu hết các ngành nghề quan trọng. Năm 2007, tại thành phố có 606.207 sinh viên, Hà Tây cũng tập trung 29.435 sinh viên. Nhiều trường đại học ở đây như [113] [Đại học Quốc gia Hà Nội](/wiki/%C4%90%E1%BA%A1i_h%E1%BB%8Dc_Qu%E1%BB%91c_gia_H%C3%A0_N%E1%BB%99i), [Đại học Y](/wiki/Tr%C6%B0%E1%BB%9Dng_%C4%90%E1%BA%A1i_h%E1%BB%8Dc_Y_H%C3%A0_N%E1%BB%99i), [Trường Đại học Bách khoa Hà Nội](/wiki/Tr%C6%B0%E1%BB%9Dng_%C4%90%E1%BA%A1i_h%E1%BB%8Dc_B%C3%A1ch_khoa_H%C3%A0_N%E1%BB%99i), [Học viện Kỹ thuật Quân sự](/wiki/H%E1%BB%8Dc_vi%E1%BB%87n_K%E1%BB%B9_thu%E1%BA%ADt_Qu%C3%A2n_s%E1%BB%B1), [Trường Đại học Kinh tế Quốc dân](/wiki/Tr%C6%B0%E1%BB%9Dng_%C4%90%E1%BA%A1i_h%E1%BB%8Dc_Kinh_t%E1%BA%BF_Qu%E1%BB%91c_d%C3%A2n), [Trường Đại học Sư phạm Hà Nội](/wiki/Tr%C6%B0%E1%BB%9Dng_%C4%90%E1%BA%A1i_h%E1%BB%8Dc_S%C6%B0_ph%E1%BA%A1m_H%C3%A0_N%E1%BB%99i), [Trường Đại học Nông nghiệp Hà Nội](/wiki/Tr%C6%B0%E1%BB%9Dng_%C4%90%E1%BA%A1i_h%E1%BB%8Dc_N%C3%B4ng_nghi%E1%BB%87p_H%C3%A0_N%E1%BB%99i)là những trường đào tạo đa ngành và chuyên ngành hàng đầu của Việt Nam.
## Văn hóa
### Thể thao
Với vai trò thủ đô, Hà Nội là nơi tập trung nhiều câu lạc bộ thể thao lớn cùng các công trình thể thao quan trọng của Việt Nam. Hiện nay thành phố có hai câu lạc bộ bóng đá:
[Hà Nội T&T](/wiki/C%C3%A2u_l%E1%BA%A1c_b%E1%BB%99_b%C3%B3ng_%C4%91%C3%A1_H%C3%A0_N%E1%BB%99i_T%26T) thi đấu tại [V.League 1](/wiki/Gi%E1%BA%A3i_b%C3%B3ng_%C4%91%C3%A1_v%C3%B4_%C4%91%E1%BB%8Bch_qu%E1%BB%91c_gia), [Câu lạc bộ Hà Nội](/wiki/C%C3%A2u_l%E1%BA%A1c_b%E1%BB%99_H%C3%A0_N%E1%BB%99i_(b%C3%B3ng_%C4%91%C3%A1)) thi đấu tại [giải hạng nhất](/wiki/Gi%E1%BA%A3i_b%C3%B3ng_%C4%91%C3%A1_h%E1%BA%A1ng_nh%E1%BA%A5t_qu%E1%BB%91c_gia_Vi%E1%BB%87t_Nam). Ngoài ra, trong quá khứ, Hà Nội từng có nhiều đội bóng mạnh như [Thể Công](/wiki/%C4%90%E1%BB%99i_b%C3%B3ng_%C4%91%C3%A1_Th%E1%BB%83_C%C3%B4ng), [Công an Hà Nội](/wiki/%C4%90%E1%BB%99i_b%C3%B3ng_%C4%91%C3%A1_C%C3%B4ng_an_H%C3%A0_N%E1%BB%99i), [Tổng cục Đường sắt (thành lập năm 1956)](/wiki/%C4%90%E1%BB%99i_b%C3%B3ng_%C4%91%C3%A1_T%E1%BB%95ng_c%E1%BB%A5c_%C4%90%C6%B0%E1%BB%9Dng_s%E1%BA%AFt), Tổng cục Bưu điện (thành lập năm 1957), Phòng không Không quân, Thanh niên Hà Nội, Quân khu Thủ đô, Công nhân Xây dựng Hà Nội. Những vận động viên của Hà Nội luôn đóng vai trò quan trọng trong đoàn thể thao Việt Nam tham dự các kỳ thi đấu quốc tế. Từ năm [114] [2001](/wiki/2001)đến [2003](/wiki/2003), các vận động viên của thành phố đã đạt được tổng cộng 3.414 huy chương, gồm: 54 huy chương thế giới, 95 huy chương châu Á, 647 huy chương Đông Nam Á và quốc tế, cùng 2.591 huy chương tại các giải đấu quốc gia. [[115]](#cite_note-115)
Hà Nội dẫn đầu Việt Nam về tỷ lệ người thường xuyên tập luyện thể thao với 28,5%.
Nhưng dân số quá đông, không gian đô thị ngày càng chật chội khiến những địa điểm thể thao trở nên khan hiếm và không đáp ứng đủ nhu cầu của người dân. Hầu hết các trường đại học và cao đẳng tại Hà Nội đều trong tình trạng thiếu sân chơi. Một vài trường có diện tích rộng, nhưng lại sử dụng một phần để xây dựng sân [116] [quần vợt](/wiki/Qu%E1%BA%A7n_v%E1%BB%A3t)với hiệu suất sử dụng không cao. Các sinh viên của thành phố thường phải chơi bóng trong những khoảng sân có diện tích nhỏ hẹp. [[117]](#cite_note-117)
Sau nhiều năm sử dụng
[Sân vận động Hàng Đẫy](/wiki/S%C3%A2n_v%E1%BA%ADn_%C4%91%E1%BB%99ng_H%C3%A0ng_%C4%90%E1%BA%ABy), được xây dựng năm 1958, nằm trong trung tâm thành phố làm nơi thi đấu chính, từ năm 2003, Hà Nội có thêm [114] [Sân vận động Mỹ Đình](/wiki/S%C3%A2n_v%E1%BA%ADn_%C4%91%E1%BB%99ng_qu%E1%BB%91c_gia_M%E1%BB%B9_%C4%90%C3%ACnh)nằm tại phía Nam thành phố, sức chứa 40.192 chỗ ngồi. [[118]](#cite_note-118)
Sân vận động Quốc gia Mỹ Đình, nằm trong Liên hợp thể thao quốc gia, từng là địa điểm chính của
[Đại hội Thể thao Đông Nam Á năm 2003](/wiki/SEA_Games_2003), nơi tổ chức lễ khai mạc, lễ bế mạc, các trận thi đấu [bóng đá](/wiki/B%C3%B3ng_%C4%91%C3%A1) nam & các cuộc tranh tài trong môn [điền kinh](/wiki/%C4%90i%E1%BB%81n_kinh). Tại [Giải vô địch bóng đá Đông Nam Á 2008](/wiki/AFF_cup_2008), trước bốn vạn khán giả, Mỹ Đình là nơi chứng kiến [Đội tuyển quốc gia Việt Nam](/wiki/%C4%90%E1%BB%99i_tuy%E1%BB%83n_b%C3%B3ng_%C4%91%C3%A1_qu%E1%BB%91c_gia_Vi%E1%BB%87t_Nam) bước lên ngôi cao nhất của bóng đá [Đông Nam Á](/wiki/%C4%90%C3%B4ng_Nam_%C3%81). Một số trung tâm thể thao lớn khác của thành phố có thể kể tới như [Nhà thi đấu Quần Ngựa](/wiki/Nh%C3%A0_thi_%C4%91%E1%BA%A5u_Qu%E1%BA%A7n_Ng%E1%BB%B1a), [Trung tâm Huấn luyện thể thao Quốc gia I](/w/index.php?title=Trung_t%C3%A2m_Hu%E1%BA%A5n_luy%E1%BB%87n_th%E1%BB%83_thao_Qu%E1%BB%91c_gia_I&action=edit&redlink=1)... cùng hơn 20 điểm sân bãi, nhà tập khác.
Ngày 8 tháng 11 năm 2012, Hà Nội được
[Hội đồng Thể thao châu Á](/wiki/H%E1%BB%99i_%C4%91%E1%BB%93ng_Th%E1%BB%83_thao_ch%C3%A2u_%C3%81) trao quyền đăng cai [ASIAD 18](/wiki/ASIAD_18), [[119]](#cite_note-119) nhưng đến ngày [120] [17 tháng 4](/wiki/17_th%C3%A1ng_4)năm [2014](/wiki/2014), Việt Nam đã xin rút quyền đăng cai giải do vấn đề về kinh phí tổ chức. [[121]](#cite_note-121) [[122]](#cite_note-122)
### Các địa điểm văn hóa, giải trí
Theo con số giữa năm 2008, toàn thành phố Hà Nội có 17 rạp hát, trong đó 12 rạp thuộc hai quận Hoàn Kiếm và Hai Bà Trưng.
[[123]](#cite_note-123) [Nhà hát Lớn](/wiki/Nh%C3%A0_h%C3%A1t_L%E1%BB%9Bn_H%C3%A0_N%E1%BB%99i) của thành phố, nằm tại số 1 phố Tràng Tiền, quận Hoàn kiếm do người Pháp xây dựng và hoàn thành vào năm 1911. Ngày nay, đây là nơi biểu diễn các loại hình nghệ thuật cổ điển như [opera](/wiki/Opera), [nhạc thính phòng](/wiki/Nh%E1%BA%A1c_th%C3%ADnh_ph%C3%B2ng), [kịch nói](/wiki/K%E1%BB%8Bch_n%C3%B3i), cũng là trung tâm của các hội nghị, gặp gỡ. Nằm tại số 91 phố Trần Hưng Đạo, [Cung Văn hóa Hữu nghị Hà Nội](/wiki/Cung_V%C4%83n_h%C3%B3a_H%E1%BB%AFu_ngh%E1%BB%8B_H%C3%A0_N%E1%BB%99i) cũng là một địa điểm biểu diễn quan trọng, nơi diễn ra các hoạt động văn hóa, nghệ thuật, [thời trang](/wiki/Th%E1%BB%9Di_trang), các cuộc thi [hoa hậu](/wiki/Cu%E1%BB%99c_thi_s%E1%BA%AFc_%C4%91%E1%BA%B9p)... cùng các hoạt động khoa học, hội thảo, hội nghị, triển lãm.
Dành cho sân khấu kịch, thành phố có
[Nhà hát Tuổi trẻ](/wiki/Nh%C3%A0_h%C3%A1t_Tu%E1%BB%95i_tr%E1%BA%BB) tại số 11 phố Ngô Thì Nhậm quận Hai Bà Trưng với 650 chỗ ngồi, [Nhà hát Chuông Vàng](/wiki/Nh%C3%A0_h%C3%A1t_Chu%C3%B4ng_V%C3%A0ng) tại 72 [Hàng Bạc](/wiki/H%C3%A0ng_B%E1%BA%A1c) quận Hoàn kiếm với 250 ghế ngồi, [Nhà hát Kịch Việt Nam](/w/index.php?title=Nh%C3%A0_h%C3%A1t_K%E1%BB%8Bch_Vi%E1%BB%87t_Nam&action=edit&redlink=1) nằm trên con đường nhỏ sau lưng Nhà hát Lớn với 170 ghế. Các môn nghệ thuật truyền thống của Việt Nam cũng có sân khấu riêng. [Nhà hát Hồng Hà](/wiki/Nh%C3%A0_h%C3%A1t_H%E1%BB%93ng_H%C3%A0) tại 51 Đường Thành dành cho sân khấu [tuồng](/wiki/Tu%E1%BB%93ng). [Nhà hát Cải lương Trung ương](/wiki/Nh%C3%A0_h%C3%A1t_C%E1%BA%A3i_l%C6%B0%C6%A1ng_Trung_%C6%B0%C6%A1ng) nằm tại 164 Hồng Mai, quận Hai Bà Trưng. Môn nghệ thuật [chèo](/wiki/Ch%C3%A8o) cũng có riêng [Nhà hát Chèo Việt Nam](/wiki/Nh%C3%A0_h%C3%A1t_Ch%C3%A8o_Vi%E1%BB%87t_Nam) ở khu Văn công Mai Dịch, huyện Từ Liêm, và từ năm 2007 thêm một điểm biểu diễn ở Kim Mã, Giang Văn Minh. Rạp múa rối nước Thăng Long ở phố Đinh Tiên Hoàng, bờ hồ Hoàn Kiếm, thường được nhiều khách du lịch tìm đến. [124] [[125]](#cite_note-125)
Hà Nội là thành phố có hệ thống bảo tàng đa dạng bậc nhất Việt Nam. Một phần lớn trong số đó là các bảo tàng lịch sử, như
[Bảo tàng Lịch sử Quân sự](/wiki/B%E1%BA%A3o_t%C3%A0ng_L%E1%BB%8Bch_s%E1%BB%AD_Qu%C3%A2n_s%E1%BB%B1_Vi%E1%BB%87t_Nam), [Bảo tàng Lịch sử Việt Nam](/wiki/B%E1%BA%A3o_t%C3%A0ng_L%E1%BB%8Bch_s%E1%BB%AD_Vi%E1%BB%87t_Nam), [Bảo tàng Chiến thắng B52](/wiki/B%E1%BA%A3o_t%C3%A0ng_Chi%E1%BA%BFn_th%E1%BA%AFng_B52), [Bảo tàng Cách mạng](/wiki/B%E1%BA%A3o_t%C3%A0ng_C%C3%A1ch_m%E1%BA%A1ng_Vi%E1%BB%87t_Nam)... Các lĩnh vực khác có thể kể tới [Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam](/wiki/B%E1%BA%A3o_t%C3%A0ng_M%E1%BB%B9_thu%E1%BA%ADt_Vi%E1%BB%87t_Nam), [Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam](/wiki/B%E1%BA%A3o_t%C3%A0ng_D%C3%A2n_t%E1%BB%99c_h%E1%BB%8Dc_Vi%E1%BB%87t_Nam), [Bảo tàng Phụ nữ Việt Nam](/wiki/B%E1%BA%A3o_t%C3%A0ng_Ph%E1%BB%A5_n%E1%BB%AF_Vi%E1%BB%87t_Nam). Tổng cộng, Hà Nội có hơn 10 bảo tàng, so với hệ thống gần 120 bảo tàng của Việt Nam. Năm 2009, tại Hà Nội có 32 thư viện do địa phương quản lý với lượng sách 565 nghìn bản. Như vậy, số thư viện địa phương của Hà Nội hiện nay lớn hơn Thành phố Hồ Chí Minh – 26 thư viện với 2.420 ngàn cuốn – nhưng lượng sách chỉ bằng khoảng một phần tư. [125] Ngoài hệ thống thư viện địa phương, tại Hà Nội còn phải kể tới các thư viện trong trường đại học. [[126]](#cite_note-126) [Thư viện Quốc gia](/wiki/Th%C6%B0_vi%E1%BB%87n_Qu%E1%BB%91c_gia_Vi%E1%BB%87t_Nam)tọa lạc tại 31 phố Tràng Thi, với 800.752 đầu sách, 8.677 tựa báo, tạp chí, có thể xem như thư viện quan trọng nhất của Việt Nam. [[127]](#cite_note-127)
Trong hơn 10 rạp chiếu phim của Hà Nội, chỉ một vài rạp được trang bị hiện đại và thu hút khán giả, như hệ thống rạp
[CGV](/w/index.php?title=CGV_cinema&action=edit&redlink=1), [Lotte Cinema](/w/index.php?title=Lotte_Cinema&action=edit&redlink=1), [Platinum Cineplex](/w/index.php?title=Platinum_Cineplex&action=edit&redlink=1) hay [Trung tâm chiếu phim quốc gia](/w/index.php?title=R%E1%BA%A1p_chi%E1%BA%BFu_phim_qu%E1%BB%91c_gia&action=edit&redlink=1) số 2 Láng Hạ quận Đống Đa. Những rạp khác như Đặng Dung, Tháng 8 rất vắng người xem vì chất lượng âm thanh và hình ảnh kém. Fansland, rạp chiếu phim từng một thời nổi tiếng với các tác phẩm [điện ảnh](/wiki/%C4%90i%E1%BB%87n_%E1%BA%A3nh) kinh điển, đã phải đóng cửa vào giữa năm 2008 bởi không có khán giả. Các [128] [quán bar](/wiki/Qu%C3%A1n_bar), [vũ trường](/wiki/V%C5%A9_tr%C6%B0%E1%BB%9Dng)cũng là điểm đến của một bộ phận thanh niên Hà Nội. Nhiều vũ trường từng nổi tiếng nhưng chỉ tồn tại một thời gian rồi đóng cửa vì nhiều lý do. [Vũ trường New Century](/wiki/V%C5%A9_tr%C6%B0%E1%BB%9Dng_New_Century)trên phố Tràng Thi mở cửa từ năm 1999, từng là tụ điểm ăn chơi bậc nhất của Hà Nội, đã phải đóng cửa vào năm 2007 bởi dính líu tới [mại dâm](/wiki/M%E1%BA%A1i_d%C3%A2m)và [ma túy](/wiki/Ma_t%C3%BAy). Trước đó, vũ trường Đêm Màu Hồng ở 78 Hàng Chiếu cũng kết thúc trong một vụ cháy lớn vào năm 1999. [[129]](#cite_note-129)
Nằm ở quận Tây Hồ,
[Công viên nước Hồ Tây](/wiki/C%C3%B4ng_vi%C3%AAn_H%E1%BB%93_T%C3%A2y) là một địa điểm giải trí hấp dẫn của Hà Nội. Công viên có diện tích 35.560 m², chia thành 5 khu vui chơi được trang bị hiện đại với các đường trượt cao tốc, bể tạo sóng, bể massage... Trong nội ô thành phố cũng có một vài công viên lớn như [130] [Công viên Thống Nhất](/wiki/C%C3%B4ng_vi%C3%AAn_Th%E1%BB%91ng_Nh%E1%BA%A5t), [Công viên Thủ Lệ](/wiki/C%C3%B4ng_vi%C3%AAn_Th%E1%BB%A7_L%E1%BB%87), [Công viên Tuổi Trẻ](/wiki/C%C3%B4ng_vi%C3%AAn_Tu%E1%BB%95i_Tr%E1%BA%BB). Hà Nội còn là thành phố có nhiều làng nghề truyền thống nổi tiếng. Làng [gốm Bát Tràng](/wiki/G%E1%BB%91m_B%C3%A1t_Tr%C3%A0ng), làng [Lụa Vạn Phúc](/wiki/L%C3%A0ng_l%E1%BB%A5a_H%C3%A0_%C4%90%C3%B4ng), [Đúc đồng Ngũ Xã](/wiki/Ng%C5%A9_X%C3%A3)... không chỉ đóng vai trò về kinh tế mà còn là những địa điểm văn hóa, du lịch.
### Làng nghề truyền thống
Thành phố Hà Nội trước kia đã nổi tiếng với những làng nghề phong phú, thể hiện qua câu thành ngữ quen thuộc
*"Hà Nội 36 phố phường"*. Theo thời gian, bộ mặt đô thị của khu phố cổ đã có nhiều thay đổi, nhưng những con phố nơi đây vẫn giữ nguyên những cái tên thuở trước và không ít trong số đó vẫn là nơi buôn bán, kinh doanh những mặt hàng truyền thống cũ. Sau khi [Hà Tây](/wiki/H%C3%A0_T%C3%A2y) được sát nhập vào Hà Nội, Hà Nội còn có thêm nhiều làng nghề danh tiếng khác. Theo số liệu cuối năm 2008, toàn Hà Nội có 1.264 làng nghề, là nơi tập trung làng nghề đông đúc bậc nhất Việt Nam. [[131]](#cite_note-131)
Nằm trong trung tâm khu phố cổ,
[Hàng Bạc](/wiki/H%C3%A0ng_B%E1%BA%A1c) trước đây là nơi tập trung những người sinh sống bằng các nghề đúc bạc nén, kim hoàn và đổi [tiền](/wiki/Ti%E1%BB%81n). Những thợ kim hoàn của Hàng Bạc có kỹ thuật tinh xảo, xuất thân từ ba làng nghề làm đồ vàng bạc nổi tiếng của [miền Bắc Việt Nam](/wiki/Mi%E1%BB%81n_B%E1%BA%AFc_(Vi%E1%BB%87t_Nam)): làng Châu Khê ở tỉnh [Hải Dương](/wiki/H%E1%BA%A3i_D%C6%B0%C6%A1ng), làng Định Công ở quận Hoàng Mai và làng Đồng Sâm thuộc tỉnh [Thái Bình](/wiki/Th%C3%A1i_B%C3%ACnh). [Thế kỷ 15](/wiki/Th%E1%BA%BF_k%E1%BB%B7_15), Lưu Xuân Tín, vị quan thượng thư [bộ Lại](/wiki/B%E1%BB%99_L%E1%BA%A1i) vốn người làng Châu Khê, được triều đình [nhà Lê](/wiki/Nh%C3%A0_H%E1%BA%ADu_L%C3%AA) giao cho việc lập xưởng đúc bạc nén tại kinh thành Thǎng Long. Nhờ vậy, những người thợ Châu Khê tới Hà Nội và không chỉ làm bạc nén, họ làm cả nghề trang trí vàng bạc. Khi [nhà Nguyễn](/wiki/Nh%C3%A0_Nguy%E1%BB%85n) lấy [Huế](/wiki/Hu%E1%BA%BF) làm kinh đô, xưởng đúc bạc nén cũng chuyển tới kinh thành mới, nhưng những người thợ Châu Khê vẫn ở lại Thăng Long và lập nên con phố Hàng Bạc ngày nay. Vào thời kỳ thuộc địa, con phố Hàng Bạc còn được mang tên *Rue changeurs*, có nghĩa *phố Đổi Bạc*. Dân cư ở đây không chỉ sản xuất đồ kim hoàn mà còn buôn bán, đổi bạc nén lấy bạc vụn. Ngày nay, nghề buôn bán vàng bạc xuất hiện ở nhiều con phố khác, nhưng Hàng Bạc vẫn là nơi đông đúc bậc nhất. [[132]](#cite_note-langnghe-132) [Làng Bát Tràng](/wiki/G%E1%BB%91m_B%C3%A1t_Tr%C3%A0ng) nằm ở huyện Gia Lâm, phía Nam thành phố từ lâu đã nổi tiếng với sản phẩm [gốm](/wiki/G%E1%BB%91m) mang tên chính ngôi làng này. Làng xuất hiện vào [thế kỷ 14](/wiki/Th%E1%BA%BF_k%E1%BB%B7_14) khi những người dân làm gốm từ làng Bồ Bát, [Ninh Bình](/wiki/Ninh_B%C3%ACnh) và làng Ninh Tràng, [Thanh Hóa](/wiki/Thanh_H%C3%B3a) tụ họp về đây lập nên ngôi làng mới mang tên Bát Tràng. Những người dân Bát Tràng trước kia ít sống với nghề gốm và [nông nghiệp](/wiki/N%C3%B4ng_nghi%E1%BB%87p), chủ yếu buôn bán [cau](/wiki/Cau) khô, [nước mắm](/wiki/N%C6%B0%E1%BB%9Bc_m%E1%BA%AFm). Nghề gốm ở đây chỉ thực sự phát triển sau năm [1954](/wiki/1954), khi miền Bắc Việt Nam bước vào thời kỳ hòa bình. Nhiều mẫu mã, các loại [men](/wiki/Men_g%E1%BB%91m) truyền thống được những nghệ nhân của làng phục hồi, sản phẩm gốm Bát Tràng nhanh chóng đạt được danh tiếng. Bát Tràng hiện nay không chỉ là một làng nghề sản xuất thuần túy. Với nhiều công trình tín ngưỡng, văn hóa cùng sản phẩm gốm nổi tiếng, ngôi làng trở thành một địa điểm du lịch thu hút của thành phố Hà Nội. [[132]](#cite_note-langnghe-132)
Một làng nghề nổi tiếng khác của Hà Nội ngày nay là
[làng lụa Vạn Phúc](/wiki/L%C3%A0ng_l%E1%BB%A5a_H%C3%A0_%C4%90%C3%B4ng), vốn thuộc thành phố [Hà Đông](/wiki/H%C3%A0_%C4%90%C3%B4ng) tỉnh Hà Tây trước đây, nay là quận Hà Đông. Sản phẩm lụa của làng từ rất lâu đã nổi tiếng với tên gọi *lụa Hà Đông*, từng được ca ngợi trong [âm nhạc](/wiki/%C3%82m_nh%E1%BA%A1c), [thi ca](/wiki/Th%C6%A1) và [điện ảnh](/wiki/%C4%90i%E1%BB%87n_%E1%BA%A3nh). Tương truyền, bà tổ làng lụa Vạn Phúc vốn người [Hàng Châu](/wiki/H%C3%A0ng_Ch%C3%A2u), [Trung Quốc](/wiki/Trung_Qu%E1%BB%91c), theo chồng chinh chiến rồi tới ở lại và truyền nghề dệt cho làng. Theo một truyền thuyết khác, cách đây hơn 1200 năm, một cô gái người [133] [Cao Bằng](/wiki/Cao_B%E1%BA%B1ng)tên là A Lã Thị Nương đã đến [làm dâu](/wiki/L%E1%BB%85_c%C6%B0%E1%BB%9Bi)và mang nghề dệt lụa tới làng. Trải qua thời gian, nghề lụa trở thành nghề truyền thống của Vạn Phúc. Ngày nay, phần lớn các gia đình ở đây vẫn sống bằng nghệ dệt. Bên cạnh các khung dệt cổ, nhiều gia đình sử dụng những khung dệt cơ khí hiện đại. Các con phố Hàng Gai, Hàng Đào của Hà Nội là nơi tập trung nhiều cửa hàng bán sản phẩm lụa Vạn Phúc. [[134]](#cite_note-134)
### Lễ hội truyền thống
Thăng Long – Hà Nội là một trong ba vùng tập trung nhiều hội lễ của
[miền Bắc Việt Nam](/wiki/Mi%E1%BB%81n_B%E1%BA%AFc_(Vi%E1%BB%87t_Nam)), cùng với vùng đất tổ [Phú Thọ](/wiki/Ph%C3%BA_Th%E1%BB%8D) và xứ [Kinh Bắc](/wiki/B%E1%BA%AFc_Ninh). Cũng như các vùng đất khác, những lễ hội truyền thống ở khu vực Hà Nội được tổ chức nhiều nhất vào [mùa xuân](/wiki/M%C3%B9a_xu%C3%A2n). Phần nhiều các lễ hội tưởng nhớ những nhân vật lịch sử, truyền thuyết như [Thánh Gióng](/wiki/Th%C3%A1nh_Gi%C3%B3ng), [Hai Bà Trưng](/wiki/Hai_B%C3%A0_Tr%C6%B0ng), [Quang Trung](/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Hu%E1%BB%87), [An Dương Vương](/wiki/An_D%C6%B0%C6%A1ng_V%C6%B0%C6%A1ng)... Một vài lễ hội có tổ chức những trò chơi dân gian độc đáo như hội thổi cơm thi làng Thị Cấm, hội bơi cạn và bắt chạch làng Hồ, hội chạy cờ làng Đơ Thao, [lễ hội thả diều truyền thống Bá Giang](/w/index.php?title=L%E1%BB%85_h%E1%BB%99i_th%E1%BA%A3_di%E1%BB%81u_truy%E1%BB%81n_th%E1%BB%91ng_B%C3%A1_Giang&action=edit&redlink=1).
Từ ngày 9 dến 12 tháng 1
[âm lịch](/wiki/%C3%82m_l%E1%BB%8Bch), [lễ hội Triều Khúc](/w/index.php?title=L%E1%BB%85_h%E1%BB%99i_Tri%E1%BB%81u_Kh%C3%BAc&action=edit&redlink=1) được tổ chức tại ngôi làng cùng tên, thuộc xã [Tân Triều](/wiki/T%C3%A2n_Tri%E1%BB%81u), huyện [Thanh Trì](/wiki/Thanh_Tr%C3%AC), nơi nổi tiếng với nghề làm [nón quai thao](/wiki/N%C3%B3n_quai_thao) và may các đồ thờ như lọng, tàn, trướng, y môn, tán tía. Lễ hội được mở đầu bằng lễ rước long bào từ đình Sắc về đình Lớn. Khi cuộc tế lễ trong đình bắt đầu thì ngoài sân đình các trò vui cũng được tổ chức. Một trong những trò vui được nhiều người ưa thích nhất là trò *đĩ đánh bồng*. Đĩ đánh bồng do hai nam thanh niên mặc trang phục nữ giới biểu diễn, nhún nhảy và đánh chiếc trống Bồng đeo trước bụng. Nhiều trò vui khác như múa lân hí cầu, đấu vật, hát Chèo Tàu sẽ được tổ chức cho tới ngày 12, hội kết thúc bằng lễ rã đám. [[135]](#cite_note-135)
Một trong những hội lễ lớn nhất ở
[đồng bằng Bắc Bộ](/wiki/%C4%90%E1%BB%93ng_b%E1%BA%B1ng_s%C3%B4ng_H%E1%BB%93ng) là [lễ hội Thánh Gióng](/wiki/H%E1%BB%99i_Gi%C3%B3ng) hay còn gọi là hội làng Phù Đổng (xã Phù đổng huyện Gia Lâm), xuất phát từ m
ột câu truyện truyền thuyết về
[Thánh Gióng](/wiki/Th%C3%A1nh_Gi%C3%B3ng), một trong [tứ bất tử](/wiki/T%E1%BB%A9_b%E1%BA%A5t_t%E1%BB%AD) của [tín ngưỡng dân gian Việt Nam](/wiki/T%C3%ADn_ng%C6%B0%E1%BB%A1ng_Vi%E1%BB%87t_Nam). Vào 9 tháng 4 âm lịch hàng năm, những người dân ở khắp nơi tụ hội về đây tham dự, xem lễ hội làng. Lễ hội làng Gióng được cử hành trên một diễn trường rộng lớn dài khoảng 3 km gồm đền Thượng, đền Mẫu và chùa Kiến Sơ. Bắt đầu từ ngày 6, người dân làng tổ chức rước lễ rước cờ tới đền Mẫu, rước cơm chay lên đền Thượng và ngày chính hội tổ chức hội trận, tái hiện lại cảnh *Thánh Gióng phá giặc Ân*. Các ngày từ 10 đến 12 được tiếp nối bằng các lễ rửa khí giới, rước cờ báo tin thắng trận với trời đất và cuối cùng là lễ khao quân, đến đêm có hát chèo. Ngoài lễ hội chính tại làng Phù Đổng, một vài nơi khác cũng tổ chức hội Gióng như hội đền Sóc ở xã [Xuân Đỉnh](/wiki/Xu%C3%A2n_%C4%90%E1%BB%89nh)huyện [Từ Liêm](/wiki/T%E1%BB%AB_Li%C3%AAm), hội Sóc Sơn ở huyện [Sóc Sơn](/wiki/S%C3%B3c_S%C6%A1n), hội Phù Thánh Gióng ở làng Chi Nam, xã [Lệ Chi](/wiki/L%E1%BB%87_Chi)huyện [Gia Lâm](/wiki/Gia_L%C3%A2m). [[136]](#cite_note-136)
Trong nội ô thành phố, vào ngày 5
[Tết Nguyên Đán](/wiki/T%E1%BA%BFt_Nguy%C3%AAn_%C4%90%C3%A1n), lễ hội Đống Đa được tổ chức ở [gò Đống Đa](/wiki/G%C3%B2_%C4%90%E1%BB%91ng_%C4%90a), thuộc quận [Đống Đa](/wiki/%C4%90%E1%BB%91ng_%C4%90a). Địa điểm này từng là nơi diễn ra trận đánh giữa [nhà Tây Sơn](/wiki/Nh%C3%A0_T%C3%A2y_S%C6%A1n) và [quân Thanh](/wiki/Nh%C3%A0_Thanh) vào đêm 4 rạng ngày 5 tháng giêng năm [Kỷ Dậu](/wiki/K%E1%BB%B7_D%E1%BA%ADu), tức [1789](/wiki/1789). Lễ hội Đống Đa được tổ chức với nhiều trò vui, trong đó tiết mục rước rồng lửa do thanh niên mặc quần áo võ sinh thời cổ rước đi quanh sân lớn, cùng một đám võ sinh múa côn quyền tái hiện lại hình ảnh của quá khứ. [[137]](#cite_note-137)
Ở xã
[Hương Sơn](/wiki/H%C6%B0%C6%A1ng_S%C6%A1n), huyện [Mỹ Đức](/wiki/M%E1%BB%B9_%C4%90%E1%BB%A9c), [lễ hội chùa Hương](/wiki/L%E1%BB%85_h%E1%BB%99i_ch%C3%B9a_H%C6%B0%C6%A1ng) tấp nập du khách từ giữa tháng 1 tới tận tháng 3 [âm lịch](/wiki/%C3%82m_l%E1%BB%8Bch), nhưng đông nhất vào khoảng từ ngày rằm [tháng giêng](/wiki/Th%C3%A1ng_gi%C3%AAng) đến 18 tháng 2. Với cảnh núi non, sông nước cùng quần thể di tích [chùa Hương](/wiki/Ch%C3%B9a_H%C6%B0%C6%A1ng), lễ hội là điểm đến của các tăng ni, phật tử, những người hành hương và khách du lịch. Theo hành trình phổ biến, khách trẩy hội thường bắt đầu từ bến Đục, ngồi đò theo dòng [suối Yến](/w/index.php?title=Su%E1%BB%91i_Y%E1%BA%BFn&action=edit&redlink=1) ghé lễ đền Trình. Từ đó, du khách tiếp tục đi qua cầu Hội, hang Sơn thủy hữu tình, núi Đồi Chèo, núi Con Voi, núi Mâm Xôi, núi Con Gà... rồi cập bến vào chùa Thiên Trù. Từ đây, du khách bắt đầu hành trình đi bộ thăm chùa Tiên, chùa Giải Oan, đền Cửa Võng và đến đệ nhất [động Hương Tích](/wiki/%C4%90%E1%BB%99ng_H%C6%B0%C6%A1ng_T%C3%ADch). Đây là một trong những lễ hội lớn và kéo dài nhất Việt Nam. [[138]](#cite_note-138)
### Ẩm thực
Là trung tâm văn hóa của cả
[miền Bắc](/wiki/Mi%E1%BB%81n_B%E1%BA%AFc_(Vi%E1%BB%87t_Nam)) từ nhiều thế kỷ, tại Hà Nội có thể tìm thấy và thưởng thức những món ăn của nhiều vùng đất khác, nhưng [ẩm thực](/wiki/%E1%BA%A8m_th%E1%BB%B1c) Hà Nội cũng có những nét riêng biệt. [Cốm làng Vòng](/wiki/C%E1%BB%91m_l%C3%A0ng_V%C3%B2ng) được những người dân của ngôi làng cùng tên thuộc [quận Cầu Giấy](/wiki/C%E1%BA%A7u_Gi%E1%BA%A5y_(qu%E1%BA%ADn)) làm đặc trưng bởi mùi thơm và màu sắc. [Cốm](/wiki/C%E1%BB%91m) làm từ giống nếp vàng gặt khi còn non, gói trong những tàu lá [sen](/wiki/Sen_h%E1%BB%93ng) màu ngọc thạch và được những người bán hàng rao bán ngay từ sáng sớm. Tuy phổ biến nhất là cốm tươi, nhưng món ăn này còn được chế biến thành món [chả cốm](/wiki/Ch%E1%BA%A3_c%E1%BB%91m). Đây cũng là một món quà được dùng trong các dịp vui. [[139]](#cite_note-139) [Thanh Trì](/wiki/Thanh_Tr%C3%AC), làng vùng ngoại ô khác thuộc phường Thanh trì, quận Hoàng Mai, nổi tiếng với món [bánh cuốn Thanh Trì](/wiki/B%C3%A1nh_cu%E1%BB%91n_Thanh_Tr%C3%AC). Bánh được làm từ gạo gié cánh, tám thơm, tráng mỏng như tờ giấy. Những phụ nữ vùng Thanh Trì cho bánh vào thúng, đội trên đầu và đi rao khắp các ngõ phố của Hà Nội. Bánh xếp trong thúng, từng lớp gối nhau trên những tàu lá chuối. Khi ăn, bánh được bóc từng lớp rồi cuộn lại, bày trên những chiếc đĩa. Món bánh cuốn Thanh Trì được ăn cùng với loại [nước mắm](/wiki/N%C6%B0%E1%BB%9Bc_m%E1%BA%AFm) pha theo công thức đặc biệt của người Thanh Trì, [đậu phụ](/wiki/%C4%90%E1%BA%ADu_ph%E1%BB%A5) rán nóng, [chả quế](/w/index.php?title=Ch%E1%BA%A3_qu%E1%BA%BF&action=edit&redlink=1). Ngày nay, bánh còn được ăn với thịt ba chỉ quay giòn. [[140]](#cite_note-140)
Một món ăn khác của Hà Nội, tuy xuất hiện chưa lâu nhưng đã nổi tiếng, là
[chả cá Lã Vọng](/wiki/Ch%E1%BA%A3_c%C3%A1_L%C3%A3_V%E1%BB%8Dng). Vào thời [Pháp thuộc](/wiki/Ph%C3%A1p_thu%E1%BB%99c), gia đình họ Đoàn phố Hàng Sơn, ngày nay là 14 phố Chả Cá, đã tạo nên một món ăn mà danh tiếng của nó làm thay đổi cả tên con phố. Chả được làm từ thịt [cá lăng](/wiki/C%C3%A1_l%C4%83ng_ch%E1%BA%A5m) – hoặc [cá quả](/wiki/H%E1%BB%8D_C%C3%A1_qu%E1%BA%A3), [cá nheo](/w/index.php?title=C%C3%A1_nheo&action=edit&redlink=1) nhưng sẽ kém ngon hơn – thái mỏng ướp với nước [riềng](/wiki/Chi_Ri%E1%BB%81ng), [nghệ](/wiki/Chi_Ngh%E1%BB%87), [mẻ](/wiki/M%E1%BA%BB), [hạt tiêu](/wiki/H%E1%BB%93_ti%C3%AAu), nước mắm rồi kẹp vào cặp tre nướng trên lò [than](/wiki/Than_g%E1%BB%97) ngay trên bàn ăn của thực khách. Chả cá Lã Vọng phải ăn nóng, kèm với [bánh đa nướng](/wiki/B%C3%A1nh_tr%C3%A1ng) hay [bún](/wiki/B%C3%BAn) rối, [lạc](/wiki/L%E1%BA%A1c) rang, [rau mùi](/wiki/Rau_m%C3%B9i), [húng láng](/wiki/H%C3%BAng_L%C3%A1ng), [thì là](/wiki/Th%C3%AC_l%C3%A0), [hành](/wiki/H%C3%A0nh) củ tươi chẻ nhỏ, chấm với [mắm tôm](/wiki/M%E1%BA%AFm_t%C3%B4m). [[141]](#cite_note-141) [Phở](/wiki/Ph%E1%BB%9F) là món ăn rất phổ biến ở Việt Nam, nhưng [phở Hà Nội](/wiki/Ph%E1%BB%9F_H%C3%A0_N%E1%BB%99i) có những cách chế biến đặc trưng riêng. Phở Hà Nội mang vị ngọt của xương [bò](/wiki/B%C3%B2), thịt vừa chín đến độ để vẫn dẻo mà không dai, màu nước phở trong, bánh phở mỏng và mềm. Sau khi được trần qua nước nóng, bánh phở được dàn đều trong bát, bên trên là những lát thịt mỏng cùng [hành hoa](/wiki/H%C3%A0nh_hoa), rau thơm. Cùng với thời gian, nhiều món phở mới xuất hiện với những cách chế biến khác nhau, như phở xào, phở rán... [142]
Ở Hà Nội còn có nhiều món ăn đặc trưng khác như
[phở cuốn](/wiki/Ph%E1%BB%9F#Ph.C3.A1_c.C3.A1ch), [bún thang](/wiki/B%C3%BAn_thang), [bún chả](/wiki/B%C3%BAn_ch%E1%BA%A3), [bún nem](/wiki/B%C3%BAn_nem), [bún bung](/wiki/B%C3%BAn_bung), [bún mọc](/wiki/B%C3%BAn_m%E1%BB%8Dc), [đậu phụ Mơ](/wiki/%C4%90%E1%BA%ADu_ph%E1%BB%A5_M%C6%A1), [bánh tôm Hồ Tây](/wiki/B%C3%A1nh_t%C3%B4m_H%E1%BB%93_T%C3%A2y), bún ốc, tào phớ An Phú, nem chua làng Vẽ, nem Phùng, giò chả Ước Lễ.
### Văn hóa Thăng Long – Hà Nội
Hà Nội thường được xem như nơi tập trung những tinh hoa
[văn hóa](/wiki/V%C4%83n_h%C3%B3a) của [miền Bắc](/wiki/Mi%E1%BB%81n_B%E1%BA%AFc_(Vi%E1%BB%87t_Nam)) và cả [Việt Nam](/wiki/Vi%E1%BB%87t_Nam). Trong hàng ngàn năm, vị trí [kinh đô](/wiki/Th%E1%BB%A7_%C4%91%C3%B4_Vi%E1%BB%87t_Nam) khiến thành phố này trở thành nơi quy tụ của những nhân vật ưu tú, những thương nhân, những nghệ nhân, những thợ thủ công lành nghề. Họ tới đây lập nghiệp, mang theo những phong tục, tập quán địa phương và Hà Nội trở thành mảnh đất tiêu biểu cho [nền văn hóa của cả Việt Nam](/wiki/V%C4%83n_h%C3%B3a_Vi%E1%BB%87t_Nam). Những danh nhân, nhân vật nổi tiếng của Việt Nam phần đông xuất thân từ những vùng đất khác, nhưng kinh đô Thăng Long thường là nơi họ xây dựng nên sự nghiệp. Môi trường cạnh tranh của đất kinh thành khiến những thương nhân, thợ thủ công trụ vững lại Hà Nội phải là những người xuất sắc, tài năng. Khi những người dân tứ xứ về định cư tại Thăng Long, các phong tục tập quán mà họ mang theo cũng dần thay đổi, tạo nên nét văn hóa của Hà Nội. [[143]](#cite_note-143)
Thăng Long – Hà Nội,
[kinh đô của Việt Nam](/wiki/Th%E1%BB%A7_%C4%91%C3%B4_Vi%E1%BB%87t_Nam), còn là nơi giao thoa của những nền văn hóa lớn. Hơn một nghìn năm Bắc thuộc đã để lại trên vùng đất Hà Nội ít nhiều những dấu ấn của nền [văn minh Trung Hoa](/wiki/V%C4%83n_h%C3%B3a_Trung_Qu%E1%BB%91c). Khi những người [Pháp](/wiki/Ph%C3%A1p) vào Việt Nam, nhiều người trong số họ chỉ coi Hà Nội như một tỉnh của Trung Quốc, hoặc đơn thuần là một vùng chuyển tiếp giữa [Ấn Độ](/wiki/%E1%BA%A4n_%C4%90%E1%BB%99) và [Trung Hoa](/wiki/T%C3%AAn_g%E1%BB%8Di_Trung_Qu%E1%BB%91c). Qua những người Pháp, Hà Nội – trung tâm văn hóa của quốc gia – biết tới nền văn minh phương Tây để rồi xây dựng nên những cơ sở đầu tiên của nền nghệ thuật Việt Nam hiện đại với [144] [tân nhạc](/wiki/T%C3%A2n_nh%E1%BA%A1c_Vi%E1%BB%87t_Nam), [thơ mới](/wiki/Th%C6%A1_m%E1%BB%9Bi), [hội họa](/w/index.php?title=H%E1%BB%99i_h%E1%BB%8Da_Vi%E1%BB%87t_Nam&action=edit&redlink=1), [văn học hiện đại](/w/index.php?title=V%C4%83n_h%E1%BB%8Dc_Vi%E1%BB%87t_Nam_hi%E1%BB%87n_%C4%91%E1%BA%A1i&action=edit&redlink=1), [điện ảnh](/wiki/%C4%90i%E1%BB%87n_%E1%BA%A3nh_Vi%E1%BB%87t_Nam), [nhiếp ảnh](/w/index.php?title=Nhi%E1%BA%BFp_%E1%BA%A3nh_Vi%E1%BB%87t_Nam&action=edit&redlink=1). Nhưng Hà Nội đầu [thế kỷ 20](/wiki/Th%E1%BA%BF_k%E1%BB%B7_20)cũng là nơi những giá trị Pháp thống trị, cửa sổ mở ra thế giới mới của giới thượng lưu Việt Nam. Như lời của sử gia về [Đông Nam Á](/wiki/%C4%90%C3%B4ng_Nam_%C3%81)Pierre-Richard Féray: *"Ngay khi một người Việt Nam đạt được giàu sang và sống tại thành phố, anh ta bắt đầu trở nên đặc trưng Pháp. Anh ta cố gắng nói đúng giọng Pháp. Anh ta ăn, sống và thở theo cách Pháp"*. Những thập niên gần đây, Hà Nội cùng Việt Nam lại tiếp nhận những làn sóng văn hóa từ [[145]](#cite_note-145) [châu Âu](/wiki/Ch%C3%A2u_%C3%82u)và [Mỹ](/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3).
Tuy là thủ đô, trung tâm văn hóa của Việt Nam, nhưng một số sự kiện văn hóa tổ chức ở Hà Nội gần đây đã xảy ra nhiều sự việc đáng chú ý, điển hình là vụ tàn phá hoa của người Hà Nội tại Lễ hội
[hoa anh đào](/wiki/Hoa_anh_%C4%91%C3%A0o) diễn ra giữa thủ đô năm [2008](/wiki/2008), hay những hành động thiếu ý thức, kém văn minh và đáng xấu hổ tại [146] [Lễ hội phố hoa Hà Nội](/wiki/L%E1%BB%85_h%E1%BB%99i_ph%E1%BB%91_hoa_H%C3%A0_N%E1%BB%99i)vào [Tết Dương lịch](/wiki/T%E1%BA%BFt_D%C6%B0%C6%A1ng_l%E1%BB%8Bch) [2009](/wiki/2009)tổ chức tại hồ Hoàn Kiếm. Nhà văn [[147]](#cite_note-147) [Băng Sơn](/wiki/B%C4%83ng_S%C6%A1n)phát biểu: " *Tôi cảm thấy buồn và xấu hổ. Người Hà Nội làm xấu Hà Nội đi. Bao nhiêu năm hội hoa ở*". Những vụ việc trên đã dấy lên làn sóng phản đối mạnh mẽ từ dư luận cả nước trên các phương tiện thông tin đại chúng, đặt câu hỏi lớn về "văn hóa người Tràng An" trong thời đại ngày nay. [Đà Lạt](/wiki/Festival_Hoa_%C4%90%C3%A0_L%E1%BA%A1t), ở [TP HCM](/wiki/%C4%90%C6%B0%E1%BB%9Dng_hoa_Nguy%E1%BB%85n_Hu%E1%BB%87)mà không phải làm hàng rào vẫn giữ được cho đến ngày cuối cùng Có nhiều ý kiến nhận xét lối cư xử nhã nhặn, thanh lịch của người Hà Nội đang mất dần, thay vào đó là cách cư xử thiếu văn hóa nhất là ở giới trẻ Hà Nội. [[148]](#cite_note-VE-148) [[149]](#cite_note-149) [[150]](#cite_note-150) Hà Nội còn nổi tiếng với " [[151]](#cite_note-151) *bún mắng, cháo chửi*" ngày càng trở nên phổ biến đã bị nhiều báo phản ánh và phê phán tuy nhiên các quán ăn có phong cách phục vụ vô văn hóa, thô lỗ, xem thường, xúc phạm khách hàng này vẫn thu hút được nhiều người đến ăn. [[152]](#cite_note-152) [[153]](#cite_note-153) [[154]](#cite_note-154) [[155]](#cite_note-155) [[156]](#cite_note-156) [[157]](#cite_note-157) [[158]](#cite_note-158)
## Hà Nội trong văn hóa, nghệ thuật
### Âm nhạc
Hà Nội luôn là một niềm cảm hứng sáng tác của nhiều nhạc sĩ. Đã có hàng nghìn bài hát viết về Hà Nội trong nhiều đề tài. Trước hết đó là hình ảnh của một Hà Nội với khí thế hào hùng và mạnh mẽ trong vị thế thủ đô trong cuộc đấu tranh vệ quốc. Trong những năm tháng này,
[Văn Cao](/wiki/V%C4%83n_Cao) đã viết cho Hà Nội một số hành khúc như *Thăng Long hành khúc ca*, *Gò Đống Đa*, *Tiến về Hà Nội*. Khi những người lính thuộc [Trung đoàn Thủ Đô](/wiki/Trung_%C4%91o%C3%A0n_Th%E1%BB%A7_%C4%90%C3%B4) phải rời xa Hà Nội, một trong số đó, nhạc sĩ [Nguyễn Đình Thi](/wiki/Nguy%E1%BB%85n_%C4%90%C3%ACnh_Thi) đã viết ca khúc *, ngày nay đã trở nên quen thuộc. Người Hà Nội* Hình ảnh Hà Nội trong cuộc chiến với thực dân Pháp cũng là đề tài của các tác phẩm như: " [[159]](#cite_note-159) *Sẽ về Thủ đô*" của [Huy Du](/wiki/Huy_Du), " *Cảm xúc tháng Mười*" của Nguyễn Thành, " *Ba Đình nắng*" của [Bùi Công Kỳ](/wiki/B%C3%B9i_C%C3%B4ng_K%E1%BB%B3). Trong những tháng năm chống Mỹ, Thủ đô anh hùng trong chiến đấu và kiến thiết được khắc họa đâm nét trong các tác phẩm như " *Bài ca Hà Nội*" của [Vũ Thanh](/wiki/V%C5%A9_Thanh), " *Hà Nội - Điện Biên Phủ*" của [Phạm Tuyên](/wiki/Ph%E1%BA%A1m_Tuy%C3%AAn), " *Khi thành phố lên đèn*" của Thái Cơ, " *Tiếng nói Hà Nội*" của [Văn An](/wiki/V%C4%83n_An_(nh%E1%BA%A1c_s%C4%A9))v.v... Bên cạnh đó, Hà Nội hiện lên với dáng vẻ cổ xưa, kiêu kỳ và lãng mạn, với "ánh đèn giăng mắc", "có bóng trăng thơ in trên mặt hồ", với hình ảnh người con gái "khăn san bay lả lơi trên vai ai""áo trắng Trưng Vương, Tây Sơn em tan trường về" trong những nhạc phẩm mang nhiều tính chất hoài niệm như *Hướng về Hà Nội*của [Hoàng Dương](/wiki/Ho%C3%A0ng_D%C6%B0%C6%A1ng), *Nỗi lòng người đi*của [Anh Bằng](/wiki/Anh_B%E1%BA%B1ng), *Hà Nội ngày tháng cũ*của [Song Ngọc](/wiki/Song_Ng%E1%BB%8Dc)hay *Gửi người em gái miền Nam*của [Đoàn Chuẩn](/wiki/%C4%90o%C3%A0n_Chu%E1%BA%A9n). Vẻ đẹp của thiên nhiên, cảnh vật, con người, truyền thống lịch sử và nét thanh lịch độc đáo của Hà Nội được khắc họa đậm nét qua giai điệu của nhiều nhạc sĩ Việt Nam thuộc nhiều thế hệ khác nhau, như [Hoàng Hiệp](/wiki/Ho%C3%A0ng_Hi%E1%BB%87p)với " *Nhớ về Hà Nội*", [Phan Nhân](/wiki/Phan_Nh%C3%A2n)với " *Hà Nội niềm tin và hy vọng*", [Hoàng Vân](/wiki/Ho%C3%A0ng_V%C3%A2n)với " *Tình yêu Hà Nội*", [Văn Ký](/wiki/V%C4%83n_K%C3%BD)với " *Trời Hà Nội xanh*" và " *Hà Nội mùa xuân*", [Nguyễn Đức Toàn](/wiki/Nguy%E1%BB%85n_%C4%90%E1%BB%A9c_To%C3%A0n)với " *Hà Nội trái tim hồng*", Trần Hoàn với " *Khúc hát người Hà Nội*", [Trịnh Công Sơn](/wiki/Tr%E1%BB%8Bnh_C%C3%B4ng_S%C6%A1n)với " *Nhớ mùa thu Hà Nội*", [Nguyễn Cường](/wiki/Nguy%E1%BB%85n_C%C6%B0%E1%BB%9Dng)với " *Mãi vẫn là tuổi thơ tôi Hà Nội*", [Dương Thụ](/wiki/D%C6%B0%C6%A1ng_Th%E1%BB%A5)với " *Mong về Hà Nội*", [Phú Quang](/wiki/Ph%C3%BA_Quang)với " *Em ơi, Hà Nội phố*", " *Hà Nội ngày trở về*", " *Im lặng đêm Hà Nội*", Phạm Minh Tuấn với " *Hà Nội ơi thầm hát trong tôi*", Nguyễn Tiến với " *Chiều mưa Hà Nội*", [Trần Quang Lộc](/wiki/Tr%E1%BA%A7n_Quang_L%E1%BB%99c)với " *Có phải em mùa thu Hà Nội*", [Trương Quý Hải](/wiki/Tr%C6%B0%C6%A1ng_Qu%C3%BD_H%E1%BA%A3i)với " *Hà Nội mùa vắng những con mưa*", Lê Vinh với " *Hà Nội và tôi*", Vũ Quang Trung với " *Chiều Hà Nội*" v.v... Một số địa danh của Hà Nội cũng đi trở thành chủ đề sáng tác trong âm nhạc như " *Một thoáng Tây Hồ*" của [Phó Đức Phương](/wiki/Ph%C3%B3_%C4%90%E1%BB%A9c_Ph%C6%B0%C6%A1ng), " *Ngẫu hứng sông Hồng*" của [Trần Tiến](/wiki/Tr%E1%BA%A7n_Ti%E1%BA%BFn), " *Chiều Hồ Gươm*" của Đặng An Nguyên, " *Truyền thuyết Hồ Gươm*" của Hoàng Phúc Thắng, " *Bên lăng Bác Hồ*" của Dân Huyền v.v... Có một số tác phẩm tuy không nhắc đến địa danh Hà Nội trong tựa đề hoặc trong ca từ nhưng được lấy cảm hứng hoặc viết về chính mảnh đất này như: " *Những ánh sao đêm*" của [Phan Huỳnh Điểu](/wiki/Phan_Hu%E1%BB%B3nh_%C4%90i%E1%BB%83u), " *Thu quyến rũ*" của Đoàn Chuẩn, " *Từ một ngã tư đường phố*" của [Phạm Tuyên](/wiki/Ph%E1%BA%A1m_Tuy%C3%AAn), " *Mùa xuân làng lúa làng hoa*" của Ngọc Khuê, " *Hoa sữa*" của [Hồng Đăng](/wiki/H%E1%BB%93ng_%C4%90%C4%83ng), " *Thu quyến rũ*" của Đoàn Chuẩn, " *Phố nghèo*", " *Ngẫu hứng phố*" của Trần Tiến,...
### Văn học
Trong
[văn học Việt Nam](/wiki/V%C4%83n_h%E1%BB%8Dc_Vi%E1%BB%87t_Nam), Hà Nội hiện ra như một đô thị có lịch sử lâu đời, giàu truyền thống và bản sắc văn hóa. Thời phong kiến, thành Thăng Long từng là đề tài của nhiều bài thơ nổi tiếng như [160] *của* [Long thành cầm giả ca](/wiki/Long_th%C3%A0nh_c%E1%BA%A7m_gi%E1%BA%A3_ca) [Nguyễn Du](/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Du)hay *của* [Thăng Long thành hoài cổ](/wiki/Th%C4%83ng_Long_th%C3%A0nh_ho%C3%A0i_c%E1%BB%95) [Bà Huyện Thanh Quan](/wiki/B%C3%A0_Huy%E1%BB%87n_Thanh_Quan). Ba nhà văn thường được nhắc đến khi nói về đề tài Hà Nội trong văn học là [Nguyễn Tuân](/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Tu%C3%A2n), [Vũ Bằng](/wiki/V%C5%A9_B%E1%BA%B1ng)và [Thạch Lam](/wiki/Th%E1%BA%A1ch_Lam). Nguyễn Tuân, người sinh ra và lớn lên trong môi trường [[160]](#cite_note-van_hoc-160) [nho giáo](/wiki/Nho_gi%C3%A1o), thất vọng bởi cuộc sống trong xã hội "kim khí" xô bồ, thường tìm về những giá trị cũ. Bóng dáng Hà Nội trong tác phẩm của Nguyễn Tuân là những thú chơi của các bậc tao nhân mặc khách trong *Vang bóng một thời*như thưởng trà, thả thơ, đánh thơ, hát [ca trù](/wiki/Ca_tr%C3%B9)... Vũ Bằng lại qua những trang viết, như *Miếng ngon Hà Nội*và *Thương nhớ mười hai*, thể hiện nỗi nhớ và tình yêu Hà Nội, ca ngợi sự tinh tế của các món ăn, khung cảnh thiên nhiên, đất trời, cảnh vật, con người, văn hóa của thành phố. Thạch Lam được biết đến qua tập bút ký nổi tiếng *Hà Nội 36 phố phường*. Tác phẩm của Thạch Lam thể hiện sự thương xót trước những người nghèo khó, miêu tả hương vị của những món quà quê, những tiếng rao... tất cả những thứ tạo nên văn hóa Hà Nội. Nhiều nhà văn khác cũng có các tác phẩm nổi tiếng về thành phố này như [[160]](#cite_note-van_hoc-160) *của* [Phố](/wiki/Ph%E1%BB%91_(ti%E1%BB%83u_thuy%E1%BA%BFt)) [Chu Lai](/wiki/Chu_Lai_(nh%C3%A0_v%C4%83n)), *Sống mãi với thủ đô*của [Nguyễn Huy Tưởng](/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Huy_T%C6%B0%E1%BB%9Fng). [Bảo Ninh](/wiki/B%E1%BA%A3o_Ninh)trong *cũng dành nhiều trang viết về Hà Nội.* [Nỗi buồn chiến tranh](/wiki/N%E1%BB%97i_bu%E1%BB%93n_chi%E1%BA%BFn_tranh)
### Điện ảnh
Hình ảnh Hà Nội xuất hiện rất nhiều trên cả
[màn ảnh lớn](/wiki/%C4%90i%E1%BB%87n_%E1%BA%A3nh) và [màn ảnh nhỏ](/wiki/Truy%E1%BB%81n_h%C3%ACnh). Sau khi được giải phóng vào năm 1954, không ít những bộ phim của điện ảnh cách mạng đã nói về Hà Nội, trong đó có thể đến đến *Giông tố*, *Sao tháng Tám*, *Hà Nội mùa đông năm 1946*, *Em bé Hà Nội*, *Phía bắc Thủ đô*, *Tiền tuyến gọi*. [[161]](#cite_note-cin.C3.A9-161) *, tác phẩm của đạo diễn Hải Ninh, khắc họa cuộc sống của Hà Nội trong thời gian quân đội Hoa Kỳ Em bé Hà Nội* [ném bom miền Bắc](/wiki/Chi%E1%BA%BFn_d%E1%BB%8Bch_Linebacker_II)đã giành Bông sen vàng tại [Liên hoan phim Việt Nam](/wiki/Li%C3%AAn_hoan_phim_Vi%E1%BB%87t_Nam)năm 1975 và giải đặc biệt của ban giám khảo LHP Liên hoan phim Moskva cùng năm đó. Sau khi Việt Nam thống nhất, một số bộ phim khác khai thác đề tài về lớp thanh niên sống ở Hà Nội thời kỳ sau chiến tranh, như [[162]](#cite_note-162) *Tuổi mười bảy*, *Những người đã gặp*, *Hãy tha thứ cho em*, *Cách sống của tôi*, *Hà Nội mùa chim làm tổ*. Nhưng kể từ năm 1990, trong suốt một thập niên, phim về Hà Nội dường như vắng bóng trên màn ảnh của [[161]](#cite_note-cin.C3.A9-161) [điện ảnh Việt Nam](/wiki/%C4%90i%E1%BB%87n_%E1%BA%A3nh_Vi%E1%BB%87t_Nam). Năm 2000, đạo diễn [Việt kiều](/wiki/Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Ph%C3%A1p_g%E1%BB%91c_Vi%E1%BB%87t) [Trần Anh Hùng](/wiki/Tr%E1%BA%A7n_Anh_H%C3%B9ng)về Việt Nam sản xuất *, một bộ phim chính kịch, xoay quanh cuộc sống của ba chị em gái với bối cảnh Hà Nội. Để chuẩn bị cho lễ kỷ niệm 1000 năm Thăng Long – Hà Nội, nhiều nhà làm phim Việt Nam đã sản xuất một vài bộ phim về đề tài này.* [Mùa hè chiều thẳng đứng](/wiki/M%C3%B9a_h%C3%A8_chi%E1%BB%81u_th%E1%BA%B3ng_%C4%91%E1%BB%A9ng)
### Hội họa
Trong
[hội họa](/wiki/H%E1%BB%99i_h%E1%BB%8Da), có lẽ người thành công và gắn bó nhất với Hà Nội là họa sĩ [Bùi Xuân Phái](/wiki/B%C3%B9i_Xu%C3%A2n_Ph%C3%A1i). Quê ở xã [Vân Canh](/wiki/V%C3%A2n_Canh), [Hà Đông](/wiki/H%C3%A0_%C4%90%C3%B4ng_(t%E1%BB%89nh)), Bùi Xuân Phái theo học tại [Cao đẳng Mỹ thuật Đông Dương](/wiki/Tr%C6%B0%E1%BB%9Dng_%C4%90%E1%BA%A1i_h%E1%BB%8Dc_M%E1%BB%B9_thu%E1%BA%ADt_Vi%E1%BB%87t_Nam) và hầu như cả cuộc đời sống tại Hà Nội. Trong tranh của Bùi Xuân Phái, Hà Nội mang đầy vẻ xưa cũ với những ngôi nhà mái nâu, những con phố nhỏ. Những bức vẽ về phố cổ Hà Nội của Bùi Xuân Phái ngày nay đã trở nên nổi tiếng, thường được biết đến với tên gọi *Phố Phái*. Ngoài ra, còn có một số họa phẩm của các họa sĩ khác vẽ về người Hà Nội đã đi vào lịch sử: * của Thiếu nữ bên hoa huệ* [Tô Ngọc Vân](/wiki/T%C3%B4_Ng%E1%BB%8Dc_V%C3%A2n), *của* [Em Thúy](/wiki/Em_Th%C3%BAy) [Trần Văn Cẩn](/wiki/Tr%E1%BA%A7n_V%C4%83n_C%E1%BA%A9n), *của* [Tan ca mời chị em ra họp thi thợ giỏi](/wiki/Tan_ca_m%E1%BB%9Di_ch%E1%BB%8B_em_ra_h%E1%BB%8Dp_thi_th%E1%BB%A3_gi%E1%BB%8Fi) [Nguyễn Đỗ Cung](/wiki/Nguy%E1%BB%85n_%C4%90%E1%BB%97_Cung)
### Vinh danh
Tên gọi của thành phố cũng được sử dụng cho nhiều loài sinh vật:
[Aderus hanoiensis](/wiki/Aderus_hanoiensis) [Adoretus hanoiensis](https://sv.wikipedia.org/wiki/Adoretus_hanoiensis) [[163]](#cite_note-163) [Anosia hanoiensis](https://sv.wikipedia.org/wiki/Anosia_hanoiensis) [[164]](#cite_note-164) [Camptothlipsis hanoiensis](/w/index.php?title=Camptothlipsis_hanoiensis&action=edit&redlink=1) [[165]](#cite_note-165) [Coccophagus hanoiensis](/w/index.php?title=Coccophagus_hanoiensis&action=edit&redlink=1) [[166]](#cite_note-166) [Coniophora hanoiensis](https://ceb.wikipedia.org/wiki/Coniophora_hanoiensis) [Dasyhelea hanoiensis](/w/index.php?title=Dasyhelea_hanoiensis&action=edit&redlink=1) [[167]](#cite_note-167) [Draconarius hanoiensis](/wiki/Draconarius_hanoiensis) [[168]](#cite_note-168) [Drusilla hanoiensis](/w/index.php?title=Drusilla_hanoiensis&action=edit&redlink=1) [[169]](#cite_note-169) [Emmelostiba hanoiensis](/w/index.php?title=Emmelostiba_hanoiensis&action=edit&redlink=1): một loài [bọ cánh cứng](/wiki/B%E1%BB%8D_c%C3%A1nh_c%E1%BB%A9ng)thuộc [Họ Cánh cộc](/wiki/H%E1%BB%8D_C%C3%A1nh_c%E1%BB%99c)tìm thấy ở Hà Nội, Việt Nam năm 2001. [Floresorchestia hanoiensis](/w/index.php?title=Floresorchestia_hanoiensis&action=edit&redlink=1) [[170]](#cite_note-170) [Heterapoderus hanoiensis](/wiki/Heterapoderus_hanoiensis) [Icerya hanoiensis](/w/index.php?title=Icerya_hanoiensis&action=edit&redlink=1) [[171]](#cite_note-171) [Issatchenkia hanoiensis](/w/index.php?title=Issatchenkia_hanoiensis&action=edit&redlink=1): loài [nấm](/wiki/N%E1%BA%A5m)tìm thấy và công bố 1 tháng 10 năm 2003. [[172]](#cite_note-172) [Miridiba hanoiensis](https://war.wikipedia.org/wiki/Miridiba_hanoiensis) [[173]](#cite_note-173) [Oberea hanoiensis](/wiki/Oberea_hanoiensis) [Silesis hanoiensis](/wiki/Silesis_hanoiensis) [Stenomastax hanoiensis](/w/index.php?title=Stenomastax_hanoiensis&action=edit&redlink=1) [[174]](#cite_note-174) [Stethorus hanoiensis](/w/index.php?title=Stethorus_hanoiensis&action=edit&redlink=1) [[175]](#cite_note-175)
## Thành phố kết nghĩa
|
|
(
## Đọc thêm
[Nguyễn Vinh Phúc](/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Vinh_Ph%C3%BAc)(2004). *Hà Nội - Con đường, dòng sông và lịch sử*. Hà Nội: Nhà xuất bản Trẻ. [Tô Hoài](/wiki/T%C3%B4_Ho%C3%A0i)(2007). *Chuyện cũ Hà Nội*. Hà Nội: Nhà xuất bản Hội Nhà Văn.
- Nguyễn Vinh Phúc (2004).
*Hà Nội qua những năm tháng*. Hà Nội: Nhà xuất bản Trẻ.
- Clément, Pierre; Nathalie Lancret (2003).
*Hà Nội chu kỳ của những đổi thay hình thái kiến trúc và đô thị*. Nhà xuất bản Khoa học và Kỹ thuật.
- Nguyễn Vinh Phúc (2004).
*Phố và đường Hà Nội*. Hà Nội: Nhà xuất bản Giao thông Vận tải. [Logan, William Stewart](/wiki/William_Stewart_Logan)(2000). [.](http://books.google.com/books?id=QiYG5lXd4XsC&printsec=frontcover&dq=Hanoi) *Hanoi: Biography of a City* [UNSW](/wiki/%C4%90%E1%BA%A1i_h%E1%BB%8Dc_New_South_Wales)Press. [ISBN](/wiki/ISBN) [9780868404431](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/9780868404431). Truy cập ngày 9 tháng 11 năm 2010. [Papin, Philippe](/wiki/Philippe_Papin)(2001). [. Fayard.](http://books.google.com/books?id=GMX0GgAACAAJ&dq=isbn:2213606714&hl=vi) *Histoire de Hanoi* [ISBN](/wiki/ISBN) [2213606714](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/2213606714). Truy cập ngày 9 tháng 11 năm 2010. [Boudarel, Georges](/wiki/Georges_Boudarel); Nguyễn Văn Ký (2002). [. Rowman & Littlefield.](http://books.google.com/books?id=noDel6BsmcYC&printsec=frontcover&dq=Hanoi) *Hanoi: City of the Rising Dragon* [ISBN](/wiki/ISBN) [0742516555](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0742516555). Truy cập ngày 9 tháng 11 năm 2010. [Boudarel, Georges](/wiki/Georges_Boudarel); Nguyễn Văn Ký (1997). [. Autrement.](http://books.google.com/books?id=3p9uAAAAMAAJ&dq=isbn:9782862607191&hl=vi&pgis=1) *Hanoi 1936-1996: du drapeau rouge au billet vert* [ISBN](/wiki/ISBN) [9782862607191](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/9782862607191). Truy cập ngày 9 tháng 11 năm 2010.
## Chú thích
- ^
**a** **ă** [“Niên giám thống kê 2014”](http://gso.gov.vn/?tabid=628&ItemID=14277). Tổng cục Thống kê Việt Nam. Truy cập 1 tháng 12 năm 2015. [^](#cite_ref-2) [“Dân số thành thị trung bình phân theo địa phương”](http://www.gso.gov.vn/default.aspx?tabid=387&idmid=3&ItemID=14627). Tổng cục Thống kê Việt Nam. Truy cập 1 tháng 12 năm 2015. [^](#cite_ref-3) [“Dân số nông thôn trung bình phân theo địa phương”](http://www.gso.gov.vn/default.aspx?tabid=387&idmid=3&ItemID=14626). Tổng cục Thống kê Việt Nam. Truy cập 1 tháng 12 năm 2015. [^](#cite_ref-4) [Hiến pháp số 01 của Quốc hội: Hiến pháp năm 1946](http://vanban.chinhphu.vn/portal/page/portal/chinhphu/hethongvanban?class_id=1&_page=1&mode=detail&org_group_id=0&org_id=0&type_group_id=1&category_id=0&type_id=0&filters=&document_id=5803) [Quốc hội Việt Nam](/wiki/Qu%E1%BB%91c_h%E1%BB%99i_Vi%E1%BB%87t_Nam), 9/11/1946 [^](#cite_ref-5) [Tổng cục Thống kê Việt Nam - Diện tích, dân số và mật độ dân số năm 2011 phân theo địa phương](http://www.gso.gov.vn/default.aspx?tabid=387&idmid=3&ItemID=12875) **Hơi chếch về mạn tây bắc. Xem** [^](#cite_ref-6) [bản đồ đồng bằng sông Hồng](/wiki/T%E1%BA%ADp_tin:Mienbac11.jpg)
- ^
**a** **ă** [“Điểm đến - Thành phố Hà Nội”](http://www.vietnamtourism.com/index.php/tourism/items/2678). [Tổng cục Du lịch](/wiki/T%E1%BB%95ng_c%E1%BB%A5c_Du_l%E1%BB%8Bch_(Vi%E1%BB%87t_Nam)). Truy cập ngày 1 tháng 10 năm 2010.
- ^
**a** **ă** **â** **b** **c** **d** [“Thành phố Hà Nội”](http://www.vietnamtourism.com/v_pages/country/province.asp?mt=844&uid=71). Tổng cục Du lịch Việt Nam. Truy cập ngày 1 tháng 10 năm 2010. [^](#cite_ref-tn1_9-0) [Sông ‘chết’ bao vây Hà Nội](http://www.thanhnien.com.vn/chinh-tri-xa-hoi/song-chet-bao-vay-ha-noi-576476.html), thanhnien, 22.6.2015 **Khánh Lan (12 tháng 4 năm 2007).** [^](#cite_ref-10) [“Sông ngòi Hà Nội đang kêu cứu”](http://cpv.org.vn/cpv/Modules/News/NewsDetail.aspx?co_id=30087&cn_id=161870). Báo điện tử Đảng Cộng sản Việt Nam. Truy cập ngày 1 tháng 10 năm 2010. [^](#cite_ref-WMO_11-0) [“World Weather Information Service - Hanoi”](http://worldweather.wmo.int/082/c00308.htm)(bằng tiếng Anh). World Meteorological Organization. Truy cập ngày 11 tháng 8 năm 2012. [^](#cite_ref-12) [“BBC Weather - Hanoi”](http://news.bbc.co.uk/weather/forecast/1355). *BBC News*(bằng tiếng Anh) (BBC). Truy cập ngày 28 tháng 7 năm 2011. [^](#cite_ref-pogoda_13-0) [“ПОГОДА в Ханое” [Weather in Hanoi]](http://www.pogodaiklimat.ru/climate2/48831.htm)(bằng tiếng Nga). Weather and Climate (Погода и климат). Truy cập ngày 17 tháng 10 năm 2015. [^](#cite_ref-climate_14-0) [Giới thiệu tổng quan và khái quát về địa lí thành phố Hà Nội](http://hanoi.gov.vn/diachihanoi/-/hn/Qnq55IvLejjp/1001/124742/gioi-thieu-tong-quan-va-khai-quat-ve-ia-li-thanh-pho-ha-noi.html)Phương Anh, Cổng Giao tiếp điện tử Hà Nội cập nhật 07:13 25/12/2014 [^](#cite_ref-15) [“Solar Energy and Solar Photovoltaics in Vietnam”](https://www.berlin.de/imperia/md/content/asienpazifikforum/apw/apw2009/praesentationen/prof._le_vietnam.10.2009.ppt)(bằng tiếng Anh). Truy cập ngày 15 tháng 5 năm 2013. **Baron & La Salle.** [^](#cite_ref-16) *Dictionnaire des Communes administratif et militaire, France métropolitaine et France d'outre-mer*. Paris: Charles-Lavauzelle & Cie, 1949.
- ^
**a** **ă** [“Nguồn gốc dân cư”](http://vietbao.vn/Kham-pha-Viet-Nam/Khai-quat-ve-Ha-Noi/80102415/151/). *Khái quát về Hà Nội*. ủy ban nhân dân Thành phố Hà Nội. [Bản gốc](http://www.hanoi.gov.vn/hanoiwebs1/vn/gioithieuchunghanoi/group1/index.htm)lưu trữ ngày 26 tháng 3 năm 2011. Truy cập ngày 1 tháng 10 năm 2010.
- ^
**a** **ă** **â** [Papin, Philippe (2001).](#cite_ref-papin_18-3) **b** *Histoire de Hanoi*. Fayard. tr. 381–386. [ISBN](/wiki/ISBN) [2213606714](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/2213606714). [^](#cite_ref-19) [“Đánh giá chung tình hình dân số... Phụ lục 2”](http://hanoi.gov.vn/c/portal/render_portlet?p_l_id=28128&p_p_id=vcmsviewcontent_INSTANCE_ET18&p_p_lifecycle=0&p_p_state=normal&p_p_mode=view&p_p_col_id=column-2&p_p_col_pos=0&p_p_col_count=1%C2%A4tURL=/web/guest/ktxh/-/vcmsviewcontent/ET18/2525/2525/30231&_vcmsviewcontent_INSTANCE_ET18_articleId=30231&_vcmsviewcontent_INSTANCE_ET18_categoryId=2525&_vcmsviewcontent_INSTANCE_ET18_cat_parent=2525&_vcmsviewcontent_INSTANCE_ET18_struts_action=/vcmsviewcontent/view). ủy ban nhân dân Thành phố Hà Nội. [Bản gốc](http://www.hanoi.gov.vn/web/guest/ct_trangchu?p_p_id=vcmsviewcontent_INSTANCE_GbkG&p_p_lifecycle=0&_vcmsviewcontent_INSTANCE_GbkG_struts_action=&articleId=30231&categoryId=2525)lưu trữ ngày 26 tháng 6 năm 2011. Truy cập ngày 1 tháng 10 năm 2010. [^](#cite_ref-20) [“Dân số Hà Nội đứng thứ 2 cả nước”](http://hanoimoi.com.vn/Tin-tuc/Xa-hoi/225311/dan-s7889%3B-ha-n7897%3Bi-273%3B7913%3Bng-th7913%3B-2-c7843%3B-n432%3B7899%3Bc)(Thông cáo báo chí). báo [Hànộimới](/wiki/H%C3%A0n%E1%BB%99im%E1%BB%9Bi). 12 tháng 11 năm 2009. Truy cập ngày 10 tháng 10 năm 2011. [^](#cite_ref-TCTK_21-0) [Tổng cục Thống kê (Việt Nam)](/wiki/T%E1%BB%95ng_c%E1%BB%A5c_Th%E1%BB%91ng_k%C3%AA_(Vi%E1%BB%87t_Nam))(1 tháng 4 năm 1999). [“Dân số và mật độ dân số tại thời điểm 1/4/1999 phân theo địa phương”](http://www.gso.gov.vn/Modules/Doc_Download.aspx?DocID=918)(xls). [Tổng cục Thống kê (Việt Nam)](/wiki/T%E1%BB%95ng_c%E1%BB%A5c_Th%E1%BB%91ng_k%C3%AA_(Vi%E1%BB%87t_Nam)). Truy cập ngày 25 tháng 11 năm 2011.
Hà Nội diện tích 921,0 km², dân số 2675166, mật độ dân số 2904,6
- ^
**a** [Hồng Khánh (ngày 29 tháng 5 năm 2008).](#cite_ref-morong_22-1) **ă** [“Địa giới Hà Nội chính thức mở rộng từ 1 tháng 8”](http://vnexpress.net/tin-tuc/thoi-su/dia-gioi-ha-noi-chinh-thuc-mo-rong-tu-18-2105260.html). [VnExpress](/wiki/VnExpress). Truy cập ngày 1 tháng 10 năm 2010.
- ^
**a** **ă** [“Tổng điều tra dân số và nhà ở Việt Nam năm 2009: Kết quả toàn bộ. Trang 149-150”](http://www.gso.gov.vn/default.aspx?tabid=512&idmid=5&ItemID=10798). Ban chỉ đạo Tổng điều tra dân số và nhà ở trung ương. Tháng 6 năm 2010. Truy cập ngày 26 tháng 12 năm 2010.
- ^
**a** **ă** [“Dân số và mật độ dân số năm 2009 phân theo địa phương”](http://www.gso.gov.vn/default.aspx?tabid=387&idmid=3&ItemID=9865). [Tổng cục Thống kê Việt Nam](/wiki/T%E1%BB%95ng_c%E1%BB%A5c_Th%E1%BB%91ng_k%C3%AA_(Vi%E1%BB%87t_Nam)). Truy cập ngày 1 tháng 10 năm 2010.
- ^
**a** **ă** **â** [“Thời kỳ tiền Thăng Long”](http://vietbao.vn/Kham-pha-Viet-Nam/Thoi-ky-tien-Thang-Long/80101947/151/). *Hà Nội theo năm tháng*. ủy ban nhân dân Thành phố Hà Nội. [Bản gốc](http://www.hanoi.gov.vn/hnportal/tag.idempotent.render.userLayoutRootNode.target.n571.uP?uP_root=me&cw_xml=http://www.hanoi.gov.vn/staticwebs/fullmode/hanoitheonamthang/group1/index.htm)lưu trữ ngày 26 tháng 3 năm 2011. Truy cập ngày 1 tháng 10 năm 2010. [^](#cite_ref-26) [“Hà Nội trong nghìn năm Bắc thuộc và chống Bắc thuộc”](http://vov.vn/ha-noi-ngan-nam/ha-noi-trong-nghin-nam-bac-thuoc-va-chong-bac-thuoc-111324.vov). Báo điện tử Đài Tiếng nói Việt Nam. Truy cập ngày 15 tháng 12 năm 2012. [^](#cite_ref-27) [“Hà Nội đã có bao nhiêu tên gọi?”](http://hanoi.vietnamplus.vn/Home/Nghin-nam-Thang-LongHa-Noi-qua-nhung-cai-ten/20105/1360.vnplus). VDC. [Bản gốc](http://vov.vn/Home/HA-NOI-DA-CO-BAO-NHIEU-TEN-GOI/20062/25672.vov)lưu trữ ngày 4 tháng 5 năm 2010. Truy cập ngày 22 tháng 2 năm 2006. [^](#cite_ref-28) [“Thăng Long thời Lý”](http://www.hanoi.gov.vn/hnportal/tag.idempotent.render.userLayoutRootNode.target.n571.uP?uP_root=me&cw_xml=http://www.hanoi.gov.vn/staticwebs/fullmode/hanoitheonamthang/group2/page2_1.htm). *Hà Nội theo năm tháng*. ủy ban nhân dân Thành phố Hà Nội. Truy cập ngày 1 tháng 10 năm 2010. [^](#cite_ref-29) [“Thăng Long thời Trần”](http://www.hanoi.gov.vn/hnportal/tag.idempotent.render.userLayoutRootNode.target.n571.uP?uP_root=me&cw_xml=http://www.hanoi.gov.vn/staticwebs/fullmode/hanoitheonamthang/group2/page2_2.htm). *Hà Nội theo năm tháng*. ủy ban nhân dân Thành phố Hà Nội. Truy cập ngày 1 tháng 10 năm 2010. [^](#cite_ref-30) [“Thăng Long - Đông Đô - Đông Quan”](http://www.hanoi.gov.vn/hnportal/tag.idempotent.render.userLayoutRootNode.target.n571.uP?uP_root=me&cw_xml=http://www.hanoi.gov.vn/staticwebs/fullmode/hanoitheonamthang/group2/page2_3.htm). *Hà Nội theo năm tháng*. ủy ban nhân dân Thành phố Hà Nội. Truy cập ngày 1 tháng 10 năm 2010. [^](#cite_ref-31) [“Thăng Long thời Hậu Lê”](http://www.hanoi.gov.vn/hnportal/tag.idempotent.render.userLayoutRootNode.target.n571.uP?uP_root=me&cw_xml=http://www.hanoi.gov.vn/staticwebs/fullmode/hanoitheonamthang/group2/page2_4.htm). *Hà Nội theo năm tháng*. ủy ban nhân dân Thành phố Hà Nội. Truy cập ngày 1 tháng 10 năm 2010. [^](#cite_ref-32) [“Đông Kinh Kẻ Chợ thời Mạc và Lê Mạt”](http://www.hanoi.gov.vn/hnportal/tag.idempotent.render.userLayoutRootNode.target.n571.uP?uP_root=me&cw_xml=http://www.hanoi.gov.vn/staticwebs/fullmode/hanoitheonamthang/group2/page2_5.htm). *Hà Nội theo năm tháng*. ủy ban nhân dân Thành phố Hà Nội. Truy cập ngày 1 tháng 10 năm 2010. [^](#cite_ref-33) [“Thăng Long thời Tây Sơn”](http://www.hanoi.gov.vn/hnportal/tag.idempotent.render.userLayoutRootNode.target.n571.uP?uP_root=me&cw_xml=http://www.hanoi.gov.vn/staticwebs/fullmode/hanoitheonamthang/group2/page2_6.htm). *Hà Nội theo năm tháng*. ủy ban nhân dân Thành phố Hà Nội. Truy cập ngày 1 tháng 10 năm 2010.
- ^
**a** **ă** [“Thời kỳ Hà Nội”](http://www.hanoi.gov.vn/hnportal/tag.idempotent.render.userLayoutRootNode.target.n571.uP?uP_root=me&cw_xml=http://www.hanoi.gov.vn/staticwebs/fullmode/hanoitheonamthang/group3/index.htm). *Hà Nội theo năm tháng*. ủy ban nhân dân Thành phố Hà Nội. Truy cập ngày 1 tháng 10 năm 2010. [^](#cite_ref-35) [Nguyễn Vinh Phúc](/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Vinh_Ph%C3%BAc). [“Hà Nội nghĩa là gì?”](http://web.archive.org/web/20030908085114/http://hanoi.vnn.vn/chuyen_de/0010/ban_co_biet/bai_1.htm). [VDC](/wiki/VDC). Truy cập ngày 1 tháng 10 năm 2010. **An Chi (26 tháng 9 năm 2010).** [^](#cite_ref-36) [“Nghĩa của hai địa danh Thăng Long và Hà Nội”](http://cand.com.vn/vi-VN/vanhoa/2010/9/137565.cand). *Chuyên đề An ninh thế giới số 996*(996) (An ninh thế giới). Truy cập ngày 8 tháng 10 năm 2011. *"trước khi nước Đại Nam bị thực dân Pháp xâm lược và cai trị thì Hà Nội chưa bao giờ là tên của một kinh thành hay một thành phố cả"*
- ^
**a** **ă** [“Hà Nội thời Pháp thuộc”](http://www.hanoi.gov.vn/hanoiwebs1/vn/gioithieuchunghanoi/group2/group2_1/page2_1_8.htm). *Hà Nội theo năm tháng*. ủy ban nhân dân Thành phố Hà Nội. Truy cập ngày 1 tháng 10 năm 2010. **Logan, William Stewart (2000).** [^](#cite_ref-38) [.](http://books.google.com/books?id=QiYG5lXd4XsC&printsec=frontcover&dq=Hanoi) *Hanoi: Biography of a City* [UNSW](/wiki/%C4%90%E1%BA%A1i_h%E1%BB%8Dc_New_South_Wales)Press. tr. 86. [ISBN](/wiki/ISBN) [9780868404431](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/9780868404431). Truy cập ngày 9 tháng 11 năm 2010. [^](#cite_ref-NQKS_39-0) [“Nghị quyết không số của Quốc hội nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa về việc mở rộng thành phố Hà Nội”](http://vbqppl.moj.gov.vn/vbpq/Lists/Vn%20bn%20php%20lut/View_Detail.aspx?ItemID=1374)(Thông cáo báo chí). [Phó Chủ tịch](/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Xi%E1%BB%83n) [Ủy ban Thường vụ Quốc hội](/wiki/%E1%BB%A6y_ban_Th%C6%B0%E1%BB%9Dng_v%E1%BB%A5_Qu%E1%BB%91c_h%E1%BB%99i) [khóa II](/wiki/Qu%E1%BB%91c_h%E1%BB%99i_Vi%E1%BB%87t_Nam_kh%C3%B3a_II). 20 tháng 4 năm 1961. Truy cập ngày 11 tháng 11 năm 2012. [^](#cite_ref-78CP_40-0) [“Quyết định 78-CP chia các khu vực nội thành và ngoại thành của Thành phố Hà Nội”](http://thuvienphapluat.vn/archive/Quyet-dinh/Quyet-dinh-78-CP-chia-khu-vuc-noi-ngoai-thanh-thanh-pho-Ha-Noi-vb20286t17.aspx)(Thông cáo báo chí). [Thủ tướng](/wiki/Ph%E1%BA%A1m_V%C4%83n_%C4%90%E1%BB%93ng) [Hội đồng Chính phủ](/wiki/Ch%C3%ADnh_ph%E1%BB%A7_Vi%E1%BB%87t_Nam). 31 tháng 5 năm 1961. Truy cập ngày 11 tháng 11 năm 2012. **Herring, George (1979).** [^](#cite_ref-41) *America's Longest War*. John Wikey & Sons. tr. 248. **Morocco, John (1985).** [^](#cite_ref-42) *Rain of Fire: Air War, 1969–1973*. Boston: Boston Publishing Company. tr. 150. **“North Vietnam Says 1,318 Dead in the Raids on Hanoi”.** [^](#cite_ref-43) [New York Times](/wiki/The_New_York_Times). 4 tháng 1 năm 1973. tr. 3. [^](#cite_ref-44) [“Hà Nội ngày nay”](http://www.hanoi.gov.vn/hnportal/tag.idempotent.render.userLayoutRootNode.target.n571.uP?uP_root=me&cw_xml=http://www.hanoi.gov.vn/staticwebs/fullmode/hanoitheonamthang/group6/index.htm). *Hà Nội theo năm tháng*. ủy ban nhân dân Thành phố Hà Nội. Truy cập ngày 1 tháng 10 năm 2010. [^](#cite_ref-45) [Nguyễn Phú Trọng](/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Ph%C3%BA_Tr%E1%BB%8Dng). [“Hà Nội - 50 năm chiến đấu, xây dưng và phát triển”](http://www.hanoi.gov.vn/hnportal/tag.idempotent.render.userLayoutRootNode.target.n571.uP?uP_root=me&cw_xml=http://www.hanoi.gov.vn/staticwebs/fullmode/50nam/group2/index.htm). ủy ban nhân dân Thành phố Hà Nội. Truy cập ngày 1 tháng 10 năm 2010. [^](#cite_ref-QH8_46-0) [“NGHỊ QUYẾT CỦA KỲ HỌP THỨ 9, QUỐC HỘI KHÓA VIII, NGÀY 12-8-1991 VỀ VIỆC ĐIỀU CHỈNH ĐỊA GIỚI HÀNH CHÍNH MỘT SỐ TỈNH, THÀNH PHỐ TRỰC THUỘC TRUNG ƯƠNG”](http://quochoi.vn/Sach_QH/VKQHtoantapVII3/1991/QH1991_40.htm)(Thông cáo báo chí). [Chủ tịch](/wiki/L%C3%AA_Quang_%C4%90%E1%BA%A1o) [Quốc hội Việt Nam](/wiki/Qu%E1%BB%91c_h%E1%BB%99i_Vi%E1%BB%87t_Nam) [khóa VIII](/w/index.php?title=Qu%E1%BB%91c_h%E1%BB%99i_Vi%E1%BB%87t_Nam_kh%C3%B3a_VIII&action=edit&redlink=1). 8 tháng 12 năm 1991. Truy cập ngày 21 tháng 12 năm 2011. [^](#cite_ref-47) [Nghị định 69-CP năm 1995 về việc thành lập quận Tây Hồ](http://thuvienphapluat.vn/archive/Nghi-dinh/Nghi-dinh-69-CP-thanh-lap-quan-Tay-Ho-thuoc-thanh-pho-Ha-Noi-vb39593t11.aspx) [^](#cite_ref-48) [Nghị định 74-CP năm 1996 về việc thành lập quận Thanh Xuân và quận Cầu Giấy](http://thuvienphapluat.vn/archive/Nghi-dinh/Nghi-dinh-74-CP-thanh-lap-quan-Thanh-Xuan-quan-Cau-Giay-thanh-lap-va-doi-ten-mot-so-phuong-thuoc-thanh-pho-Ha-Noi-vb40215t11.aspx) [^](#cite_ref-49) [Nghị định 132/2003/NĐ-CP năm 2003 về việc thành lập quận Long Biên và quận Hoàng Mai](http://thuvienphapluat.vn/archive/Nghi-dinh/Nghi-dinh-132-2003-ND-CP-dieu-chinh-dia-gioi-hanh-chinh-de-thanh-lap-quan-Long-Bien-Hoang-Mai-phuong-thuoc-quan-Hoang-Mai-Ha-Noi-vb51571t11.aspx)
- ^
**a** **ă** [“30% dân số nội thành ở Hà Nội sống dưới mức 3m²/người”](http://www1.laodong.com.vn/pls/bld/folder$.view_item_detail(71213)). [báo Lao động](/w/index.php?title=Lao_%C4%91%E1%BB%99ng_(b%C3%A1o)&action=edit&redlink=1). [1/7/](/wiki/1_th%C3%A1ng_7)2003 9:59:49. Truy cập ngày 1 tháng 10 năm 2010. Kiểm tra giá trị ngày tháng trong:
|date=(
[trợ giúp](https://en.wikipedia.org/wiki/Help:CS1_errors#bad_date)) **Nguyễn Hiền.** [^](#cite_ref-51) [“Hà Nội phát triển và đầu tư”](http://dantri.com.vn/xem-an-choi/ha-noi-phat-trien-va-dau-tu-145771.htm). Dân trí. Truy cập ngày 1 tháng 10 năm 2010. **Hương Thu.** [^](#cite_ref-52) [“Không khí Hà Nội 'bẩn hạng nhất châu Á'”](http://vnexpress.net/tin-tuc/khoa-hoc/khong-khi-ha-noi-ban-hang-nhat-chau-a-2226380.html). VnExpress. Truy cập ngày 22 tháng 3 năm 2012. [^](#cite_ref-53) [“Hà Nội: Thành lập quận Hà Đông, chuyển TP Sơn Tây thành thị xã”](http://www.tienphong.vn/xa-hoi/146364/Ha-Noi-Thanh-lap-quan-Ha-Dong-chuyen-TP-Son-Tay-thanh-thi-xa.html). Tiền Phong. 11 tháng 12 năm 2008. Truy cập ngày 1 tháng 10 năm 2010. [^](#cite_ref-54) [Nghị quyết 132/NQ-CP năm 2013 chia huyện Từ Liêm thành 2 quận Bắc Từ Liêm và Nam Từ Liêm](http://thuvienphapluat.vn/archive/Nghi-quyet-132-NQ-CP-nam-2013-dieu-chinh-dia-gioi-hanh-chinh-Tu-Liem-Ha-Noi-vb217666.aspx) **unesco.** [^](#cite_ref-55) [“DELFT, HANOI, ZUK MIKAEL, QUITO AND TIMBUCTU TO RECEIVE 1998-1999 UNESCO CITIES FOR PEACE PRIZE”](http://www.unesco.org/bpi/eng/unescopress/1999/99-160e.shtml). Truy cập ngày 21 tháng 7 năm 2013. [^](#cite_ref-56) [“Hà Nội xây dựng chủ nghĩa xã hội những năm cuối thế kỷ 20”](http://web.archive.org/web/20100914081756/http://thanglonghanoi.gov.vn/channel/102/2010/06/5794/#ph1DbCsMBBJA). Văn phòng Ban chỉ đạo Quốc gia Kỷ niệm 1.000 năm Thăng Long. [Bản gốc](http://www.thanglonghanoi.gov.vn/channel/102/2010/06/5794/#ZCRsaJHg4yqh)lưu trữ ngày 14 tháng 9 năm 2010. Truy cập ngày 1 tháng 10 năm 2010. **An Trân (ngày 30 tháng 3 năm 2010).** [^](#cite_ref-57) [“Quy hoạch chung xây dựng Thủ đô Hà Nội đến năm 2030 và tầm nhìn 2050”](http://hanoimoi.com.vn/Tin-tuc/Quy-hoach/318186/qh-chung-xd-thu-do-ha-noi-den-nam-2030-va-tam-nhin-2050). Hà Nội mới. Truy cập ngày 1 tháng 10 năm 2010. [^](#cite_ref-58) [“Khu phố cổ”](http://web.archive.org/web/20040612113824/http://www.hanoi.gov.vn/hanoiwebs/administration/departments/sodulich/kientruchanoi1.htm). *Kiến trúc Hà Nội*. Sở Du lịch Hà Nội. [Bản gốc](http://www.hanoi.gov.vn/hanoiwebs/administration/departments/sodulich/kientruchanoi1.htm)lưu trữ ngày 12 tháng 6 năm 2004. Truy cập ngày 1 tháng 10 năm 2010. **Văn Phúc Hậu (ngày 5 tháng 2 năm 2006).** [^](#cite_ref-59) [“Những căn "nhà khổ"”](http://www.sggp.org.vn/phongsudieutra/nam2006/thang2/94929/). *Đến với khu phố cổ Hà Nội*(Sài Gòn giải phóng). Truy cập ngày 1 tháng 10 năm 2010.
- ^
**a** **ă** **â** [Lý Trực Dũng (ngày 21 tháng 2 năm 2008).](#cite_ref-tiasang_60-3) **b** [“Kiến trúc Thăng Long-Hà nội trước ngưỡng cửa 1000 năm”](http://www.tiasang.com.vn/Default.aspx?tabid=70&CategoryID=11&News=1957). Tia Sáng. Truy cập ngày 1 tháng 10 năm 2010. [^](#cite_ref-61) [“Khu thành cổ”](http://www.hanoi.gov.vn/hanoiwebs/administration/departments/sodulich/kientruchanoi2.htm). *Kiến trúc Hà Nội*. Sở Du lịch Hà Nội. Truy cập ngày 1 tháng 10 năm 2010. **Kim Tân (ngày 1 tháng 8 năm 2010).** [^](#cite_ref-62) [“Hoàng thành Thăng Long được công nhận di sản văn hoá thế giới”](http://dantri.com.vn/xa-hoi/hoang-thanh-thang-long-duoc-cong-nhan-di-san-van-hoa-the-gioi-412558.htm). [Dân trí](/wiki/D%C3%A2n_tr%C3%AD_(b%C3%A1o)). Truy cập ngày 1 tháng 10 năm 2010. **Kim Tân (ngày 1 tháng 10 năm 2010).** [^](#cite_ref-63) [“Khai lễ kỷ niệm 1.000 năm Thăng Long”](http://dantri.com.vn/xa-hoi/khai-le-ky-niem-1000-nam-thang-long-426054.htm). Dân trí. Truy cập ngày 1 tháng 10 năm 2010. [^](#cite_ref-64) [Nguyễn Vinh Phúc](/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Vinh_Ph%C3%BAc)(ngày 31 tháng 12 năm 2008). [“Những khu phố cũ ở Hà Nội”](http://www.nguoihanoi.com.vn/modules.php?name=News&op=viewst&sid=1521). Báo Người Hà Nội. Truy cập ngày 1 tháng 10 năm 2010. [^](#cite_ref-65) [“Kiến trúc thời Pháp thuộc”](http://www.hanoi.gov.vn/hanoiwebs/administration/departments/sodulich/kientruchanoi3.htm). *Kiến trúc Hà Nội*. Sở Du lịch Hà Nội. Truy cập ngày 1 tháng 10 năm 2010. **Tâm Anh (ngày 14 tháng 11 năm 2008).** [^](#cite_ref-66) [“Khu phố Pháp Hà Nội đang biến dạng”](http://dothi.net/chinh-sach-quy-hoach/khu-pho-phap-ha-noi-dang-bien-dang-ar7645.htm). [VnExpress](/wiki/VnExpress). Truy cập ngày 1 tháng 10 năm 2010. [^](#cite_ref-67) [“Kiến trúc hiện đại”](http://www.hanoi.gov.vn/hanoiwebs/administration/departments/sodulich/kientruchanoi4.htm). *Kiến trúc Hà Nội*. Sở Du lịch Hà Nội. Truy cập ngày 1 tháng 10 năm 2010. [^](#cite_ref-68) [“Hà Nội có thêm 43 tuyến đường, phố mới”](http://enternews.vn/ha-noi-co-them-43-tuyen-duong-pho-moi.html)(Thông cáo báo chí). Lưu Vân, báo Diễn đàn Doanh nghiệp. 25 tháng 8 năm 2010. Truy cập ngày 23 tháng 10 năm 2012. [^](#cite_ref-69) [“Hà Nội đặt tên cho 34 đường phố mới”](http://thanglong.chinhphu.vn/Home/Ha-Noi-dat-ten-cho-34-duong-pho-moi/20127/6196.vgp)(Thông cáo báo chí). Liên Phương, Cổng Thông tin điện tử Chính phủ. 13 tháng 7 năm 2012. Truy cập ngày 23 tháng 10 năm 2012. [“Bế mạc kỳ họp thứ 5 HĐND thành phố Hà Nội khóa XIV”](http://hanoimoi.com.vn/Tin-tuc/Chinh-tri/553174/be-mac-ky-hop-thu-5-hdnd-thanh-pho-ha-noi-khoa-xiv)(Thông cáo báo chí). Báo Hànộimới. 13 tháng 7 năm 2012. Truy cập ngày 23 tháng 10 năm 2012. [^](#cite_ref-70) [“"Nghĩa địa chôn" 140.000 tỷ đồng ở Hà Nội, TP HCM?”](http://enternews.vn/nghia-dia-chon-140-000-ty-dong-o-ha-noi-tp-hcm.html)(Thông cáo báo chí). Ngọc Sơn, báo Diễn đàn Doanh nghiệp. 22 tháng 10 năm 2012. Truy cập ngày 23 tháng 10 năm 2012. [^](#cite_ref-71) [“Công trình tôn giáo - tín ngưỡng”](http://web.archive.org/web/20040606170001/http://www.hanoi.gov.vn/hanoiwebs/administration/departments/sodulich/congtrinhtongiao_tinnguong.htm). *Kiến trúc Hà Nội*. Sở Du lịch Hà Nội. Truy cập ngày 1 tháng 10 năm 2010. [^](#cite_ref-72) [“Chùa Trấn Quốc”](http://www.hanoi.gov.vn/hnportal/tag.idempotent.render.userLayoutRootNode.target.n638.uP?uP_root=me&cw_xml=http://www.hanoi.gov.vn/staticwebs/fullmode/gioithieuchunghanoi/group2/group2_4/group2_4_1/page2_4_1_7.htm). ủy ban nhân dân Thành phố Hà Nội. Truy cập ngày 1 tháng 10 năm 2010. [ *sai nguồn*] [^](#cite_ref-73) **(tiếng Anh)**Logan, William Stewart (2000). [.](http://books.google.com/books?id=QiYG5lXd4XsC&printsec=frontcover#PPA90,M2) *Hanoi: Biography of a City* [Kensington](/w/index.php?title=Kensington,_New_South_Wales&action=edit&redlink=1): [UNSW](/wiki/%C4%90%E1%BA%A1i_h%E1%BB%8Dc_New_South_Wales)Press. tr. 90. [ISBN](/wiki/ISBN) [9780868404431](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/9780868404431). Truy cập ngày 9 tháng 11 năm 2010. [^](#cite_ref-74) [“Chùa Thầy - Thiên Phúc Tự - Nét đẹp cổ kính”](http://dulichvn.org.vn/index.php?category=2500&itemid=19). [Đài Truyền hình Việt Nam](/wiki/%C4%90%C3%A0i_Truy%E1%BB%81n_h%C3%ACnh_Vi%E1%BB%87t_Nam). Ngày 8 tháng 4 năm 2008. [Bản gốc](http://old.vtv.vn/Article/Get/Chua-Thay---Thien-Phuc-Tu-5d7f86be14.html)lưu trữ ngày 9 tháng 4 năm 2008. Truy cập ngày 1 tháng 10 năm 2010. [^](#cite_ref-75) [Thánh đường Hồi giáo giữa lòng thủ đô](http://diadiem.chodientu.vn/dinh-den-chua-nha-tho/thanh-duong-hoi-giao-al-nour-60675.html)Mai Uyên, VnExpress 28/4/2014 **Trần Hùng.** [^](#cite_ref-76) [“Bảo tồn di sản kiến trúc trong quy hoạch phát triển thủ đô”](http://www.lichsuvietnam.vn/1000namthanglong/baotondisanthudo.html). *Từ Thăng Long tới Hà Nội*. VDC. [Bản gốc](http://hanoi.vnn.vn/chuyen_de/9907/phan3/hanoi_homnay/kinhte_xahoi/bao_ton_ds.html)lưu trữ ngày 3 tháng 6 năm 2009. Truy cập ngày 1 tháng 10 năm 2010. [^](#cite_ref-77) [Thủ tướng chính phủ](/wiki/Nguy%E1%BB%85n_T%E1%BA%A5n_D%C5%A9ng). [“Nghị định số 42/2009/NĐ-CP của Chính phủ: Về việc phân loại đô thị ở Việt Nam”](http://vanban.chinhphu.vn/portal/page/portal/chinhphu/hethongvanban?class_id=1&_page=1&mode=detail&document_id=86490). [Chính phủ Việt Nam](/wiki/Ch%C3%ADnh_ph%E1%BB%A7_Vi%E1%BB%87t_Nam). Truy cập ngày 7 tháng 1 năm 2009. [^](#cite_ref-78) [ban nhân dân-thanh-pho-Ha-Noi-tai-dac-cu/20116/94443.vnplus “Chủ tịch HĐND, ủy ban nhân dân thành phố Hà Nội tái đắc cử”](http://www.vietnamplus.vn/Home/Chu-tich-HDND-ủy). Thông tấn xã Việt Nam. Truy cập ngày 30 tháng 8 năm 2011. **Anhthu (24 tháng 7 năm 2008).** [^](#cite_ref-79) [“Công bố trụ sở chính thức của các cơ quan TP Hà Nội (mới)”](http://hanoimoi.com.vn/Ban-in/Van-ban-moi/174817/cong-b7889;-tr7909;-s7903;-chinh-th7913;c-c7911;a-cac-c417;-quan-tp-ha-n7897;i-m7899;i). Báo [Hànộimới](/wiki/H%C3%A0n%E1%BB%99im%E1%BB%9Bi). Truy cập ngày 24 tháng 6 năm 2015.
- ^
**a** **ă** [“Gỡ khó, phát triển chăn nuôi tập trung, quy mô lớn”](http://hanoimoi.com.vn/Tin-tuc/Chinh-tri/543591/go-kho-phat-trien-chan-nuoi-tap-trung-quy-mo-lon). [Báo Hànộimới](/wiki/H%C3%A0n%E1%BB%99im%E1%BB%9Bi). Truy cập 29 tháng 10 năm 2015. [^](#cite_ref-81) [“Hà Nội: Đón trên 1,1 triệu lượt khách du lịch quốc tế”](http://dulich.tuoitre.vn/tin/20071128/ha-noi-don-tren-11-trieu-luot-khach-du-lich-quoc-te/231494.html). Tổng cục Du lịch. Ngày 28 tháng 11 năm 2007. Truy cập ngày 1 tháng 10 năm 2010. **Đổng Thị Kim Vui (ngày 13 tháng 12 năm 2007).** [^](#cite_ref-82) [“Du lịch thành phố Hồ Chí Minh: Chuyển biến rõ rệt sau 1 năm gia nhập WTO”](http://www.vietnamtourism.gov.vn/index.php?option=com_content&task=view&id=4587&Itemid=147). Tổng cục Du lịch Việt Nam. Truy cập ngày 1 tháng 10 năm 2010. **Lê Nam (ngày 18 tháng 12 năm 2008).** [^](#cite_ref-83) [“Ngành du lịch Hà Nội Phấn đấu đón 10,5 triệu lượt khách du lịch”](http://tourdulich.net/webplus/viewer.asp?pgid=5&aid=2478). Kinh tế & Đô thị. [Bản gốc](http://vietnamtourism.com.vn/news/en/detail/92/14263/)lưu trữ ngày 18 tháng 12 năm 2008. Truy cập ngày 1 tháng 10 năm 2010. **Khánh Linh (ngày 2 tháng 10 năm 2006).** [^](#cite_ref-baotang_84-0) [“Du lịch Hà Nội: Nỗi buồn của người tâm huyết...”](http://vnn.vietnamnet.vn/vanhoa/tintuc/2006/10/617848/). [Vietnam Net](/wiki/VietNamNet). Truy cập ngày 1 tháng 10 năm 2010. **Nguyên Minh (ngày 12 tháng 10 năm 2007).** [^](#cite_ref-85) [“Hà Nội: Chạy đua đầu tư khách sạn cao cấp”](http://www.sggp.org.vn/daututaichinh/2007/10/125157/). SGGP. Truy cập ngày 25 tháng 3 năm 2011. [^](#cite_ref-86) [“Health & safety”](http://www.lonelyplanet.com/vietnam/hanoi/practical-information/health). Lonely Planet. Truy cập ngày 1 tháng 10 năm 2010. **T.Mai (ngày 17 tháng 8 năm 2010).** [^](#cite_ref-87) [“Hà nội qua bưu ảnh cổ: Sân bay Bạch Mai”](https://web.archive.org/web/20150402171658/http://phapluatxahoi.vn/thang-long-ha-noi/san-bay-bach-mai-69786). Pháp Luật & Xã hội. Truy cập ngày 30 tháng 1 năm 2012.
- ^
**a** **ă** [“Giao thông Hà Nội: Tùy tiện, hỗn loạn”](http://baotintuc.vn/van-de-quan-tam/giao-thong-ha-noi-tuy-tien-hon-loan-20120815014419898.htm). Báo Tin tức VN. Ngày 15 tháng 8 năm 2012. [^](#cite_ref-89) [“'Hết bịt lại thông' ngã ba - tư: Dấu hiệu phá sản?”](http://web.archive.org/web/20100607023559/http://www.baodatviet.vn/Home/chinhtrixahoi/Het-bit-lai-thong-nga-ba--tu-Dau-hieu-pha-san/20106/96062.datviet). Đất Việt. Ngày 4 tháng 6 năm 2010. [Bản gốc](http://baodatviet.vn/chinh-tri-xa-hoi/201006/Het-bit-lai-thong-nga-ba-tu-dau-hieu-pha-san-2198940/)lưu trữ ngày 7 tháng 6 năm 2010. **Đặng Lê (ngày 8 tháng 12 năm 2006).** [^](#cite_ref-90) [“Giao thông Hà Nội qua cái nhìn của GS Seymour Papert”](http://dantri.com.vn/xa-hoi/giao-thong-ha-noi-qua-cai-nhin-cua-gs-seymour-papert-158279.htm). [Dân Trí (báo)](/wiki/D%C3%A2n_tr%C3%AD_(b%C3%A1o)). Truy cập ngày 1 tháng 10 năm 2010.
- ^
**a** [Hà Lan (ngày 29 tháng 7 năm 2008).](#cite_ref-quyhoachgiaothong_91-1) **ă** [“Quy hoạch giao thông Hà Nội mở rộng: Cần 100.000 tỷ đồng”](http://www.sggp.org.vn/doisonghanoi/2008/7/160205/). Sài Gòn giải phóng. Truy cập ngày 1 tháng 10 năm 2010. **Thanh Xuân (ngày 29 tháng 4 năm 2008).** [^](#cite_ref-92) [“Mở rộng Hà Nội, quy hoạch giao thông sẽ như thế nào?”](http://vtc.vn/mo-rong-ha-noi-quy-hoach-giao-thong-se-nhu-the-nao.2.177509.htm). [VTC](/wiki/T%E1%BB%95ng_C%C3%B4ng_ty_Truy%E1%BB%81n_th%C3%B4ng_%C4%90a_ph%C6%B0%C6%A1ng_ti%E1%BB%87n_Vi%E1%BB%87t_Nam). Truy cập ngày 1 tháng 10 năm 2010. [^](#cite_ref-quakho_93-0) [“Giảm ùn tắc và giảm tai nạn ở Hà Nội: Quá khó”](http://www.tinmoi.vn/giam-un-tac-va-giam-tai-nan-o-ha-noi-qua-kho-01686171.html). Tin Mới VN. Ngày 20 tháng 12 năm 2011. **T.Trúc (ngày 27 tháng 6 năm 2006).** [^](#cite_ref-94) [“Hà Nội và TP.HCM trong nhóm 50 thành phố đắt đỏ nhất thế giới”](http://tuoitre.vn/tin/kinh-te/20060627/ha-noi-va-tphcm-trong-nhom-50-thanh-pho-dat-do-nhat-the-gioi/146903.html). Tuổi Trẻ. Truy cập ngày 1 tháng 10 năm 2010.
- ^
**a** **ă** [“Gia đình trẻ mua nhà ở Hà Nội: Khó hơn lên trời! (Kỳ II)”](http://www.anninhthudo.vn/xa-hoi/gia-dinh-tre-mua-nha-o-ha-noi-kho-hon-len-troi/312268.antd). An ninh Thủ đô. Ngày 15 tháng 10 năm 2007. Truy cập ngày 1 tháng 10 năm 2010.
Sở Tài nguyên Môi trường và Nhà đất Hà Nội vừa cho biết, qua điều tra sơ bộ, trên địa bàn thành phố, chỉ có khoảng 30% cán bộ, công nhân, viên chức được phân phối nhà ở
**Đức Văn (ngày 5 tháng 8 năm 2009).** [^](#cite_ref-96) [“Xóm nhà tranh trong lòng Hà Nội”](http://web.archive.org/web/20100107061301/http://www.laodong.com.vn/Home/Xom-nha-tranh-trong-long-Ha-Noi/20098/149928.laodong). [Lao động](/w/index.php?title=Lao_%C4%91%E1%BB%99ng_(b%C3%A1o)&action=edit&redlink=1). Truy cập ngày 1 tháng 10 năm 2010. [^](#cite_ref-97) [Nhà nước thiệt hại 3.000 tỉ đồng do quyết định duyệt giá đất của UBND TP Hà Nội](http://tuoitre.vn/tin/chinh-tri-xa-hoi/20060928/nha-nuoc-thiet-hai-3000-ti-dong-do-quyet-dinh-duyet-gia-dat-cua-ubnd-tp-ha-noi/164277.html)Theo [Thanh Niên](/wiki/Thanh_Ni%C3%AAn_(b%C3%A1o)) [Tuổi Trẻ](/wiki/Tu%E1%BB%95i_Tr%E1%BA%BB_(b%C3%A1o))cập nhật 28/09/2006 [^](#cite_ref-98) [“Số cơ sở khám, chữa bệnh trực thuộc sở Y tế phân theo địa phương”](http://www.gso.gov.vn/default.aspx?tabid=395&idmid=3&ItemID=11309). Tổng cục Thống kê Việt Nam. Truy cập ngày 10 tháng 1 năm 2012. [^](#cite_ref-99) [“Số giường bệnh trực thuộc sở Y tế phân theo địa phương”](http://www.gso.gov.vn/default.aspx?tabid=395&idmid=3&ItemID=11306). Tổng cục Thống kê Việt Nam. Truy cập ngày 10 tháng 1 năm 2012. **Cá biệt có khi lên đến 8-9 người bệnh/giường** [^](#cite_ref-100) [^](#cite_ref-101) [“Số cán bộ ngành Y trực thuộc sở Y tế phân theo địa phương”](http://www.gso.gov.vn/default.aspx?tabid=395&idmid=3&ItemID=11303). Tổng cục Thống kê Việt Nam. Truy cập ngày 10 tháng 1 năm 2012. [^](#cite_ref-102) [“Bệnh viện quá tải, Thủ tướng yêu cầu đầu tư cho tuyến dưới”](http://doisong.vnexpress.net/tin-tuc/gia-dinh/benh-vien-qua-tai-thu-tuong-yeu-cau-dau-tu-cho-tuyen-duoi-2271534.html)(Thông cáo báo chí). Nam Phương, VnExpress. 24 tháng 11 năm 2009. [^](#cite_ref-103) [“Hà Nội: quá tải ở các bệnh viện chuyên khoa đầu ngành”](http://tuoitre.vn/tin/chinh-tri-xa-hoi/20040902/ha-noi-qua-tai-o-cac-benh-vien-chuyen-khoa-dau-nganh/46781.html)(Thông cáo báo chí). Lan Anh, [Tuổi Trẻ (báo)](/wiki/Tu%E1%BB%95i_Tr%E1%BA%BB_(b%C3%A1o)). 2 tháng 9 năm 2004. **Hạnh Ngân (ngày 12 tháng 7 năm 2007).** [^](#cite_ref-104) [“Năm 2010, Hà Nội sẽ có 2.500 giường bệnh tư nhân”](http://www.tienphong.vn/Suc-Khoe/89603/Nam-2010-Ha-Noi-se-co-2500-giuong-benh-tu-nhan.html). Tiền Phong. Truy cập ngày 1 tháng 10 năm 2010. **P. Thanh (ngày 15 tháng 8 năm 2008).** [^](#cite_ref-105) [“Y tế Hà Nội ngổn ngang khó khăn”](http://dantri.com.vn/suc-khoe/y-te-ha-noi-ngon-ngang-kho-khan-246569.htm). Dân Trí. Truy cập ngày 1 tháng 10 năm 2010. [^](#cite_ref-106) [Trạng nguyên Việt Nam#Thống kê](/wiki/Tr%E1%BA%A1ng_nguy%C3%AAn_Vi%E1%BB%87t_Nam#Th.E1.BB.91ng_k.C3.AA) [^](#cite_ref-107) [“Đại học Đông Dương: Nền móng của giáo dục đại học hiện đại ở Việt Nam”](http://web.archive.org/web/20070325232737/http://www.tchdkh.org.vn/tchitiet.asp?code=2157). Tạp chí Hoạt động Khoa học. Truy cập ngày 1 tháng 10 năm 2010. [^](#cite_ref-108) [“Số lớp học phổ thông tại thời điểm 30/9 phân theo địa phương”](http://www.gso.gov.vn/default.aspx?tabid=395&idmid=3&ItemID=10125). Tổng cục Thống kê Việt Nam. Truy cập ngày 1 tháng 10 năm 2010. [^](#cite_ref-109) [“Số trường phổ thông tại thời điểm 30/9 phân theo địa phương”](http://www.gso.gov.vn/default.aspx?tabid=395&idmid=3&ItemID=10127). Tổng cục Thống kê Việt Nam. Truy cập ngày 1 tháng 10 năm 2010. [^](#cite_ref-110) [“Số học sinh phổ thông tại thời điểm 31/12 phân theo địa phương”](http://www.gso.gov.vn/default.aspx?tabid=395&idmid=3&ItemID=10106). Tổng cục Thống kê Việt Nam. Truy cập ngày 1 tháng 10 năm 2010. [^](#cite_ref-111) [“Danh sách các trường THPT công lập, dân lập và bán công”](http://www.hanoi.gov.vn/hanoiwebs/administration/departments/sogiaoducdaotao/donvitructhuoc/thpt/conglap/DVtructhuoc_THPT_Conglap.htm). Sở Giáo dục và Đào tại Hà Nội. Truy cập ngày 1 tháng 10 năm 2010. **Tiến Dũng (ngày 29 tháng 10 năm 2008).** [^](#cite_ref-112) [“Hà Nội dẫn đầu cả nước về số người mù chữ”](http://vnexpress.net/tin-tuc/giao-duc/ha-noi-dan-dau-ca-nuoc-ve-so-nguoi-mu-chu-2111058.html). VnExpress. Truy cập ngày 1 tháng 10 năm 2010. [^](#cite_ref-113) [“Số giáo viên, số sinh viên đại học và cao đẳng phân theo địa phương”](http://www.gso.gov.vn/default.aspx?tabid=395&idmid=3&ItemID=7699). Tổng cục Thống kê Việt Nam. Truy cập ngày 1 tháng 10 năm 2010.
- ^
**a** [Phạm Tấn (ngày 1 tháng 2 năm 2009).](#cite_ref-BDHN_114-1) **ă** [“Chuyện bóng đá Thủ đô”](http://thethaovanhoa.vn/v-league/chuyen-bong-da-thu-do-n2009020109503315.htm). Thể thao & Văn hóa Online. Truy cập ngày 1 tháng 10 năm 2010. [^](#cite_ref-115) [“Thể thao Hà Nội đón nhận Huân chương Độc lập hạng Nhất”](http://nld.com.vn/the-thao/the-thao-ha-noi-don-nhan-huan-chuong-doc-lap-hang-nhat-103340.htm). Người lao động. Ngày 28 tháng 10 năm 2004. Truy cập ngày 1 tháng 10 năm 2010. **Minh Giang (ngày 10 tháng 3 năm 2008).** [^](#cite_ref-116) [“Thể thao Hà Nội vươn ra sân chơi lớn”](http://www.nhandan.com.vn/mobile/_mobile_thethao/_mobile_binhluan/item/8551502.html). [Nhân dân](/wiki/Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_(b%C3%A1o)). Truy cập ngày 1 tháng 10 năm 2010. **Huệ Anh (ngày 31 tháng 10 năm 2008).** [^](#cite_ref-117) [“Sinh viên thiếu sân chơi trầm trọng”](http://www.anninhthudo.vn/Xa-hoi/Sinh-vien-thieu-san-choi-tram-trong/335776.antd). An ninh Thủ đô. Truy cập ngày 1 tháng 10 năm 2010. **X.T. (ngày 2 tháng 9 năm 2003).** [^](#cite_ref-118) [“Khánh thành sân vận động quốc gia Mỹ Đình”](http://thethao.vnexpress.net/tin-tuc/bong-da-quoc-te-giai-ngoai-hang-anh/khanh-thanh-san-van-dong-quoc-gia-my-dinh-1081251.html). VnExpress. Truy cập ngày 1 tháng 10 năm 2010. [^](#cite_ref-119) [“Việt Nam giành quyền đăng cai ASIAD 18”](http://laodong.com.vn/the-thao/viet-nam-gianh-quyen-dang-cai-asiad-18-90890.bld). 8 tháng 11 năm 2012. Truy cập ngày 25 tháng 4 năm 2014. [^](#cite_ref-120) [“Việt Nam giành quyền đăng cai ASIAD 2019”](http://thethao.vnexpress.net/tin-tuc/cac-mon-khac/viet-nam-gianh-quyen-dang-cai-asiad-2019-2381153.html). 8 tháng 11 năm 2012. Truy cập ngày 25 tháng 4 năm 2014. [^](#cite_ref-121) [“Việt Nam rút đăng cai ASIAD 18”](http://vnexpress.net/tin-tuc/thoi-su/viet-nam-rut-dang-cai-asiad-18-2979360.html). 17 tháng 4 năm 2014. Truy cập ngày 25 tháng 4 năm 2014. **Tiểu Hàn (17 tháng 4 năm 2014).** [^](#cite_ref-122) [“Việt Nam rút đăng cai ASIAD 18”](http://vtc.vn/viet-nam-rut-dang-cai-asiad-18.200.484250.htm). Truy cập ngày 25 tháng 4 năm 2014. **Đoàn Hoàng Đang (ngày 29 tháng 4 năm 2008).** [^](#cite_ref-123) [“Sân khấu Hà Nội: Những chuyện... lạ đời!”](http://tintuc.timnhanh.com.vn/print/20080429/167632). Truy cập ngày 1 tháng 10 năm 2010. [^](#cite_ref-124) [“Điểm biểu diễn Văn hóa nghệ thuật”](http://www.hanoi.gov.vn/hnportal/tag.idempotent.render.userLayoutRootNode.target.n653.uP?icc-req=true&c=news&a=catview&d=50&childId=50). ủy ban nhân dân Thành phố Hà Nội. Truy cập ngày 1 tháng 10 năm 2010. **D. Diễm (ngày 18 tháng 5 năm 2005).** [^](#cite_ref-125) [“Các bảo tàng loay hoay tìm cách hút khách”](http://vietbao.vn/Van-hoa/Cac-bao-tang-loay-hoay-tim-cach-hut-khach/20433089/181/). VietNamNet. [Bản gốc](http://www.vietnamnet.vn/vanhoa/vandekhac/2005/05/433089/)lưu trữ 18 tháng 5 năm 2005. Truy cập ngày 1 tháng 10 năm 2010. [^](#cite_ref-126) [“Số thư viện do địa phương quản lý phân theo địa phương”](http://www.gso.gov.vn/default.aspx?tabid=395&idmid=3&ItemID=9991). Tổng cục Thống kê Việt Nam. Truy cập ngày 1 tháng 10 năm 2010. [^](#cite_ref-127) [“Nguồn lực thông tin”](http://web.archive.org/web/20080618015134/http://www.nlv.gov.vn/nlv/index.php/2008060332/Nguon-luc-thong-tin/Nguon-luc-thong-tin.html). [Thư viện Quốc gia Việt Nam](/wiki/Th%C6%B0_vi%E1%BB%87n_Qu%E1%BB%91c_gia_Vi%E1%BB%87t_Nam). Truy cập ngày 1 tháng 10 năm 2010. **Bích Hạnh (ngày 19 tháng 12 năm 2008).** [^](#cite_ref-128) [“Rạp phim Hà Nội: "Kẻ ăn không hết, người lần chẳng ra"”](http://vnn.vietnamnet.vn/vanhoa/2008/12/819419/). VietNamNet. Truy cập ngày 1 tháng 10 năm 2010. *"Trong khi có rạp chiếu hoặc là đóng cửa, hoặc hoạt động thoi thóp thì rạp chiếu khác lại phải tận dụng không gian chật hẹp xây thêm phòng chiếu để giải quyết tạm thời tình trạng quá tải"* [^](#cite_ref-129) [“Hà Nội: Nguy cơ cháy ở vũ trường rất cao”](http://vnexpress.net/tin-tuc/thoi-su/ha-noi-nguy-co-chay-o-vu-truong-rat-cao-1990598.html). VnExpress. Ngày 9 tháng 10 năm 2001. Truy cập ngày 1 tháng 10 năm 2010. [^](#cite_ref-130) [“Công viên nước Hồ Tây”](http://www.vietnamtourism.com.vn/news/en/detail/79/233/). Hiệp hội Du lịch Việt Nam. Truy cập ngày 1 tháng 10 năm 2010. **Ngân Tuyền (ngày 11 tháng 9 năm 2008).** [^](#cite_ref-131) [“Ô nhiễm - Câu chuyện cũ”](http://www.anninhthudo.vn/Phong-su/Ha-Noi-dat-tram-nghe-va-nguy-co-mat-nghiep/332372.antd). *Hà Nội đất trăm nghề và nguy cơ mất nghiệp*(An ninh Thủ đô). Truy cập ngày 1 tháng 10 năm 2010.
- ^
**a** [Phạm Huy Thi.](#cite_ref-langnghe_132-1) **ă** [“Hà Nội - những làng nghề”](http://vietbao.vn/Kham-pha-Viet-Nam/Ha-Noi-nhung-lang-nghe/327249965/147/). *Hà Nội xưa và nay*. VDC. Truy cập ngày 1 tháng 10 năm 2010. **Hoàng Thắng (ngày 10 tháng 11 năm 2008).** [^](#cite_ref-133) [“Làng nghề cũng khóc vì ô nhiễm”](http://antg.cand.com.vn/News/PrintView.aspx?ID=67819). Báo Công an Nhân dân. Truy cập ngày 1 tháng 10 năm 2010. [^](#cite_ref-134) [“Thăm làng dệt lụa Vạn Phúc”](http://luavanphuc.com/Bai-viet-ve-lua/Tham-lang-det-lua-Van-Phuc). Thông tấn xã Việt Nam. Ngày 23 tháng 11 năm 2005. Truy cập ngày 1 tháng 10 năm 2010. [^](#cite_ref-135) [“Lễ hội Triều Khúc”](http://www.hanoi.gov.vn/hnportal/tag.idempotent.render.userLayoutRootNode.target.n638.uP?uP_root=me&cw_xml=http://www.hanoi.gov.vn/staticwebs/fullmode/gioithieuchunghanoi/group2/group2_2/page2_2_6.htm). *Lễ hội truyền thống*. ủy ban nhân dân Thành phố Hà Nội. Truy cập ngày 1 tháng 10 năm 2010. [^](#cite_ref-136) [“Lễ hội Thánh Gióng”](http://www.hanoi.gov.vn/hnportal/tag.idempotent.render.userLayoutRootNode.target.n638.uP?uP_root=me&cw_xml=http://www.hanoi.gov.vn/staticwebs/fullmode/gioithieuchunghanoi/group2/group2_2/page2_2_3.htm). *Lễ hội truyền thống*. ủy ban nhân dân Thành phố Hà Nội. Truy cập ngày 1 tháng 10 năm 2010. [^](#cite_ref-137) [“Lễ hội Quang Trung”](http://www.hanoi.gov.vn/hnportal/tag.idempotent.render.userLayoutRootNode.target.n638.uP?uP_root=me&cw_xml=http://www.hanoi.gov.vn/staticwebs/fullmode/gioithieuchunghanoi/group2/group2_2/page2_2_8.htm). *Lễ hội truyền thống*. ủy ban nhân dân Thành phố Hà Nội. Truy cập ngày 1 tháng 10 năm 2010. **Trần Thùy Linh (ngày 22 tháng 2 năm 2010).** [^](#cite_ref-138) [“Lãng phí tài nguyên du lịch: Nghịch lý du lịch lễ hội”](http://tintuconline.com.vn/kinh-doanh/nghich-ly-du-lich-le-hoi-p0c1034n432446.vnn). [báo Thanh Niên](/wiki/Thanh_Ni%C3%AAn_(b%C3%A1o)). [Bản gốc](http://www.thanhnien.com.vn/Pages/20100222/lang-phi-tai-nguyen-du-lich-nghich-ly-du-lich-le-hoi.aspx)lưu trữ ngày 23 tháng 2 năm 2010. Truy cập ngày 21 tháng 6 năm 2011. [^](#cite_ref-139) [“Cốm Vòng”](http://www.caugiay.hanoi.gov.vn/index.php?option=com_content&view=article&id=442:gia-tr-vn-hoa-ngh-th-cong-truyn-thng&catid=132:danh-sach-lang-ngh&Itemid=552). ủy ban nhân dân Thành phố Hà Nội. [Bản gốc](http://www.hanoi.gov.vn/hnportal/tag.idempotent.render.userLayoutRootNode.target.n628.uP?uP_root=me&cw_xml=http://www.hanoi.gov.vn/staticwebs/fullmode/gioithieuchunghanoi/group2/group2_3/page2_3_3.htm)lưu trữ ngày 19 tháng 5 năm 2010. Truy cập ngày 1 tháng 10 năm 2010. [^](#cite_ref-140) [“Bánh cuốn Thanh Trì”](http://www.hanoi.gov.vn/hnportal/tag.idempotent.render.userLayoutRootNode.target.n628.uP?uP_root=me&cw_xml=http://www.hanoi.gov.vn/staticwebs/fullmode/gioithieuchunghanoi/group2/group2_3/page2_3_4.htm). ủy ban nhân dân Thành phố Hà Nội. Truy cập ngày 1 tháng 10 năm 2010. [^](#cite_ref-141) [“Chả cá Lã Vọng”](http://www.hanoi.gov.vn/hnportal/tag.idempotent.render.userLayoutRootNode.target.n628.uP?uP_root=me&cw_xml=http://www.hanoi.gov.vn/staticwebs/fullmode/gioithieuchunghanoi/group2/group2_3/page2_3_5.htm). ủy ban nhân dân Thành phố Hà Nội. Truy cập ngày 1 tháng 10 năm 2010. [^](#cite_ref-142) [“Phở, bún chả, bún thang Hà Nội được công nhận món ăn đạt giá trị chuẩn châu Á”](http://www.hanoi.gov.vn/web/guest/mobile/-/vcmsviewcontent/CJle/701/701/110855). ủy ban nhân dân Thành phố Hà Nội. Truy cập ngày 4 tháng 10 năm 2013. [^](#cite_ref-143) [“Tinh hoa văn hóa Hà Nội”](http://www.vietnamtourism.com/v_pages/country/province.asp). *Thành phố Hà Nội*. Tổng cục Du lịch Việt Nam. Truy cập ngày 1 tháng 10 năm 2010. [^](#cite_ref-144) **(tiếng Anh)**Logan, William Stewart (2000). [.](http://books.google.com/books?id=QiYG5lXd4XsC&printsec=frontcover#PPA80,M2) *Hanoi: Biography of a City* [Kensington](/w/index.php?title=Kensington,_New_South_Wales&action=edit&redlink=1): [UNSW](/wiki/%C4%90%E1%BA%A1i_h%E1%BB%8Dc_New_South_Wales)Press. tr. 80–81. [ISBN](/wiki/ISBN) [9780868404431](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/9780868404431). Truy cập ngày 9 tháng 11 năm 2010. [^](#cite_ref-145) **(tiếng Anh)**Logan, William Stewart (2000). [. Kensington: UNSW Press. tr. 111.](http://books.google.com/books?id=QiYG5lXd4XsC&printsec=frontcover#PPA110,M2) *Hanoi: Biography of a City* [ISBN](/wiki/ISBN) [9780868404431](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/9780868404431). Truy cập ngày 9 tháng 11 năm 2010. **Tuyết Anh (ngày 5 tháng 1 năm 2009).** [^](#cite_ref-TTVH_146-0) [“Văn hóa thưởng thức cũng cần được tập dượt”](http://thethaovanhoa.vn/van-hoa-giai-tri/Van-hoa-thuong-thuc-cung-can-duoc-tap-duot-n2009010512294343.htm). Báo Thể thao Văn hóa. Truy cập ngày 1 tháng 10 năm 2010. **Đình Hiếu (ngày 5 tháng 1 năm 2009).** [^](#cite_ref-147) [“Viết cho lễ hội phố hoa Hà Nội năm 2010”](http://thethaovanhoa.vn/luu-tru/viet-cho-le-hoi-pho-hoa-ha-noi-nam-2010-n20090105114223541.htm). Báo Thể thao Văn hóa. Truy cập ngày 1 tháng 10 năm 2010. **Anh Thư (ngày 4 tháng 1 năm 2009).** [^](#cite_ref-VE_148-0) [“Nhà văn Băng Sơn: 'Xấu hổ cho người Hà Nội'”](http://vnexpress.net/tin-tuc/thoi-su/nha-van-bang-son-xau-ho-cho-nguoi-ha-noi-2126514.html). VnExpress. Truy cập ngày 1 tháng 10 năm 2010. [^](#cite_ref-149) [1001 thói xấu của người Hà Nội hiện đại](http://giaoduc.net.vn/Xa-hoi/1001-thoi-xau-cua-nguoi-Ha-Noi-hien-dai-post101979.gd), Báo Điện tử Giáo dục Việt Nam, 10/12/2012 [^](#cite_ref-150) [Quan chức văn hóa đau lòng vì Hà Nội](http://giaoduc.net.vn/Xa-hoi/Quan-chuc-van-hoa-dau-long-vi-Ha-Noi-post105166.gd), 04/01/2013, Báo Điện tử Giáo dục Việt Nam [^](#cite_ref-151) [Vài lời tâm sự về văn hóa của một người Tây Nguyên gửi người Hà Nội](http://giaoduc.net.vn/Ban-doc/Vai-loi-tam-su-ve-van-hoa-cua-mot-nguoi-Tay-Nguyen-gui-nguoi-Ha-Noi-post84186.gd), Báo Điện tử Giáo dục Việt Nam, 25/08/2012 [^](#cite_ref-152) ["](http://dantri.com.vn/xa-hoi/bun-mang-chao-chui-dang-ngay-cang-pho-bien-o-ha-noi-781458.htm), Báo điện tử Dân trí, Hội Khuyến học Việt Nam *Bún mắng, cháo chửi*" đang ngày càng phổ biến ở Hà Nội [^](#cite_ref-153) [Bún 'mắng', cháo 'chửi'](http://vnexpress.net/tin-tuc/thoi-su/bun-mang-chao-chui-2118417.html), VnExpress.net, 14/9/2008 [^](#cite_ref-154) ['Không buồn với bún mắng, cháo chửi ở Hà Nội'](http://tuoitrethudo.vn/van-hoa/tin-chi-tiet/-/chi-tiet/-khong-buon-voi-bun-mang-chao-chui-o-ha-noi--3035-315.html), Báo Tuổi Trẻ Thủ Đô, 15/04/2014 [^](#cite_ref-155) [Bún 'mắng', cháo 'chửi', phở xếp hàng vẫn đắt khách](http://www.tienphong.vn/xa-hoi/bun-mang-chao-chui-pho-xep-hang-van-dat-khach-546783.tpo), báo điện tử Tiền Phong, 30 tháng 07 năm 2011 [^](#cite_ref-156) [Nói người bán phở Hà Nội thô lỗ cũng chẳng oan sai](http://giaoduc.net.vn/Ban-doc/Noi-nguoi-ban-pho-Ha-Noi-tho-lo-cung-chang-oan-sai-post110808.gd), 21/02/2013, Báo Điện tử Giáo dục Việt Nam [^](#cite_ref-157) [Biết "bún mắng, cháo chửi" nhưng sao thực khách ở Hà Nội vẫn cứ ăn?](http://giaoduc.net.vn/Ban-doc/Biet-bun-mang-chao-chui-nhung-sao-thuc-khach-o-Ha-Noi-van-cu-an-post73737.gd), Báo Điện tử Giáo dục Việt Nam, 16/07/2012 [^](#cite_ref-158) ["Bún mắng, cháo chửi" ở Hà Nội chỉ là một vài trường hợp cá biệt?](http://giaoduc.net.vn/Xa-hoi/Bun-mang-chao-chui-o-Ha-Noi-chi-la-mot-vai-truong-hop-ca-biet-post111716.gd), Báo Điện tử Giáo dục Việt Nam, 01/03/2013 **Hà Diệu (ngày 13 tháng 3 năm 2007).** [^](#cite_ref-159) [“Sáu mươi năm vang vọng một bài ca”](http://tuanvietnam.vietnamnet.vn/sau-muoi-nam-vang-vong-mot-bai-ca). VietNamNet. Truy cập ngày 1 tháng 10 năm 2010.
- ^
**a** **ă** [Tuấn Hải (ngày 31 tháng 1 năm 2008).](#cite_ref-van_hoc_160-2) **â** [“"Hà Nội" của Vũ Bằng, Thạch Lam, Nguyễn Tuân đang... biến mất”](http://thethao60s.com/index/1115008/31012008.aspx). Vietimes. Truy cập ngày 1 tháng 10 năm 2010.
- ^
**a** [Vũ Hà (ngày 19 tháng 10 năm 2008).](#cite_ref-cin.C3.A9_161-1) **ă** [“Đâu rồi - Điện ảnh Hà Nội?”](http://vov.vn/van-hoa-giai-tri/dau-roi-dien-anh-ha-noi-97701.vov). [Đài Tiếng nói Việt Nam](/wiki/%C4%90%C3%A0i_Ti%E1%BA%BFng_n%C3%B3i_Vi%E1%BB%87t_Nam). Truy cập ngày 1 tháng 10 năm 2010. **Thu Nguyên (18 tháng 3 năm 2007).** [^](#cite_ref-162) [“Đạo diễn Hải Ninh nhớ "Em bé Hà Nội"”](http://dantri.com.vn/giai-tri/dao-dien-hai-ninh-nho-em-be-ha-noi-171000.htm). [Dân Trí](/wiki/D%C3%A2n_tr%C3%AD_(b%C3%A1o)). Truy cập ngày 1 tháng 10 năm 2010. [^](#cite_ref-163) [Adoretus (Adoretus) hanoiensis Frey, 1972 (tên chấp nhận)](http://www.catalogueoflife.org/col/details/species/id/331032ac303c33d207b80b28b4d191ec)Catalogue of Life: 29th January 2016 [^](#cite_ref-164) [Catalogue of Life: 2011 Annual Checklist](http://www.catalogueoflife.org/annual-checklist/2011/details/species/id/967092) *Anosia hanoiensis*Dufrane 1948 (provisionally accepted name) [^](#cite_ref-165) [Revision of the Agathidinae (Hymenoptera, Braconidae) of Vietnam, with the description of forty-two new species and three new genera](http://zookeys.pensoft.net/articles.php?id=2267)Achterberg, C., van; Long, K.D. 2010 ZooKeys, 54: 1-184 9 Sep 2010. [^](#cite_ref-166) *Coccophagus hanoiensis*Sugonjaev, 1996 [^](#cite_ref-167) [A new species of the genus Dasyhelea Kieffer (Diptera: Ceratopogonidae) from Vietnam](http://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1744-7917.2003.tb00367.x/abstract)Entomologia Sinica Volume 10, Issue 1, pages 69–71, March 2003 [^](#cite_ref-168) [First record of the subfamily Coelotinae in Laos, with review of Coelotinae embolus morphology and description of seven new species from Laos and Vietnam (Araneae, Amaurobiidae)](http://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/00222930802209783)Journal of Natural History. Volume 42, Issue 35-36, 2008. Published online: 02 Dec 2010 [^](#cite_ref-169) [Three new species of Aleocharinae from Vietnam (Coleoptera, Staphylinidae)](https://www.researchgate.net/publication/237681471_Three_new_species_of_Aleocharinae_from_Vietnam_Coleoptera_Staphylinidae) [^](#cite_ref-170) [2010-12-20 08:10:25 Lowry, Jim](http://www.marinespecies.org/aphia.php?p=taxdetails&id=556157) *Floresorchestia hanoiensis*Hou & Li, 2003 [^](#cite_ref-171) [Icerya hanoiensis Jashenko, 1992 (accepted name)](http://www.catalogueoflife.org/annual-checklist/2011/details/species/id/326753)Catalogue of Life: 2011 Annual Checklist [^](#cite_ref-172) [Volume 4, Issue 1Pp. 113 - 117. First published online: 1 October 2003.](http://femsyr.oxfordjournals.org/content/4/1/113.long) *Issatchenkia hanoiensis*, a new yeast species isolated from frass of the litchi fruit borer *Conopomorpha cramerella*Snellen [^](#cite_ref-173) [Miridiba hanoiensis Keith, 2006 (tên chấp nhận)](http://www.catalogueoflife.org/col/details/species/id/9ce550724f34c6ee4403beb657bdf518)Catalogue of Life: 29th January 2016 [^](#cite_ref-174) [Stenomastax hanoiensis Pace 1992](http://gni.globalnames.org/?search_term=id:16993893) [^](#cite_ref-175) [Stethorus (Parastethorus) hanoiensis Hoang Duc Nhuan 1982](http://gni.globalnames.org/?search_term=id:16764908) [^](#cite_ref-176) [“Thủ tướng Nguyễn Tấn Dũng hội kiến Tổng thống Seychelles”](http://baodientu.chinhphu.vn/Tin-noi-bat/Thu-tuong-Nguyen-Tan-Dung-hoi-kien-Tong-thong-Seychelles/179774.vgp). BÁO ĐIỆN TỬ CỦA CHÍNH PHỦ NƯỚC CỘNG HÒA XÃ HỘI CHỦ NGHĨA Việt Nam. Truy cập ngày 29 tháng 8 năm 2013. [^](#cite_ref-177) [“(3)Sisters (friendship) tie-up city etc.”](http://www.pref.fukuoka.lg.jp/somu/multilingual/english/about/international-organization.html). Trang web của tỉnh Fukuoka. Truy cập ngày 27 tháng 11 năm 2012.
## Liên kết ngoài
|
|![]()
|Wikimedia Commons có thêm thư viện hình ảnh và phương tiện truyền tải về
|
|
|![]()
|Tra
| trong từ điển mở tiếng Việt
|
|![]()
|
|
|
|![]()
|
|[Hà Nội](http://bachkhoatoanthu.vass.gov.vn/noidung/tudien/Lists/GiaiNghia/View_Detail.aspx?ItemID=9165)tại [Từ điển bách khoa Việt Nam](/wiki/T%E1%BB%AB_%C4%91i%E1%BB%83n_b%C3%A1ch_khoa_Vi%E1%BB%87t_Nam) [Hà Nội](http://www.britannica.com/EBchecked/topic/254479)tại [Encyclopædia Britannica](/wiki/Encyclop%C3%A6dia_Britannica) **(tiếng Anh)** [Trang chính thức Cổng Giao tiếp điện tử ủy ban nhân dân thành phố Hà Nội](http://www.hanoi.gov.vn/) [Cổng thông tin điều hành ủy ban nhân dân thành phố Hà Nội](http://www.thudo.gov.vn/) [Hanoi](http://en.citizendium.org/wiki/Hanoi)trên [Citizendium](/w/index.php?title=Citizendium&action=edit&redlink=1)của [Larry Sanger](/wiki/Larry_Sanger)
|
|
|
|
|
|
|
|
, · , · , · , · , · , , · , · , · , · , · (chính thức) và (hành chính), · , · , · , · , · , Hà Nội , † · , · , · , · , · , · , · , · , ‡ · , · , · , · , · , · , · , · , · , · , †Afghanistan đôi khi được coi thuộc Trung Á hoặc Nam Á · ‡Jerusalem được quy định là thủ đô của Israel theo hiến pháp

X-Cache: cp1066 miss, cp1053 miss