text:
Nguyễn Minh Quang, P.E.
30 tháng 4 năm 2016
Cá chết dọc duyên hải miền Trung [Tiền Phong]
SƠ LƯỢC VỀ TÁC GIẢ
Tác giả là Kỹ sư Công chánh Chuyên nghiệp (Professional Civil Engineer) của Tiểu bang California. Tốt nghiệp Kỹ sư Công chánh tại Trung tâm Quốc gia Kỹ thuật Phú Thọ, Sài Gòn năm 1972; Trưởng ty Kế hoạch của Ủy ban Quốc gia Thủy lợi thuộc Bộ Công chánh và Giao thông đến tháng 4 năm 1975. Tốt nghiệp Cao học Thủy lợi tại Ðại học Nebraska, Hoa Kỳ năm 1985; Chuyên viên Thủy học (Hydrologist) của Sở Quản trị Thủy lợi, Broward County, Florida đến năm 1989. Từ năm 1990 đến 2015, Kỹ sư Giám sát trưởng (Senior Supervising Engineer) của Stetson Engineers Inc., một công ty cố vấn về thủy lợi và ô nhiễm nguồn nước, thành lập năm 1957 ở Los Angeles.
TÓM TẮT
Từ hai tuần nay, hiện tượng cá chết hàng loạt dọc duyên hải miền Trung được báo chí trong nước đặc biệt chú ý. Theo Sở Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn, cá chết bất thường là do nước biển bị ô nhiễm, có yếu tố gây độc, ở khu công nghiệp Vũng Áng (Hà Tĩnh) rồi bị dòng hải lưu đẩy về phía nam lan vào tận Thừa Thiên-Huế và các tỉnh phía Nam. Còn Bộ Tài nguyên và Môi trường thì kết luận rằng: chưa có bằng chứng về sự liên hệ giữa Formosa với hiện tượng cá chết, và hai yếu tố chính được xác định có liên quan đến vụ cá chết hàng loạt bao gồm độc tố hóa học do con người thải ra từ đất liền và thủy triều đỏ, tức tảo nở hoa.
Ngay sau khi hiện tượng cá chết hàng loạt được phổ biến, các cơ quan chuyên môn ở trong nước và các chuyên viên Việt Nam ở nước ngoài đã đưa ra những nhận xét sơ khởi để giải thích hiện tượng cá chết, chẳng hạn sự phân hủy của nước thải từ bờ và từ Khu công nghệ Vũng Áng, chất cyanua (CN-) hay chất thải từ giàn khoan của Trung Quốc, độc tố hóa học do con người thải ra từ đất liền và thủy triều đỏ tức tảo nở hoa, và nhiễm độc kim loại nặng. Nhưng những nhận xét này, kể cả kết luận của Bộ Tài nguyên và Môi trường, thì rất mơ hồ hoặc không có dữ kiện minh chứng.
Có những bằng chứng vững chắc và đáng tin cậy để kết luận rằng hiện tượng cá chết hàng loạt dọc duyên hải miền Trung là do chất ammoniac (NH3) ở trong nước thải do nhà máy Formosa xả ra biển qua đường ống ngầm được ngư dân phát hiện và ghi hình ảnh. Ammonium (NH4+), được phát hiện ở nồng độ vượt tiêu chuẩn cho phép ở Lăng Cô (khoảng 0,4 mg/L), phù hợp với dòng hải lưu và với nồng độ ammoniac có thể có trong nước thải từ tiến trình luyện than cốc (coke) của nhà máy luyện thép Formosa (có thể lên đến 668 mg/L). Cá rất nhạy cảm với ammoniac; cá nước ngọt có thể chết ở nồng độ 0,2-0,5 mg/L và cá nước mặn có thể chết ở nồng độ thấp hơn. Trong quá khứ, ammoniac đã giết khoảng 110 tấn cá trong sông Fuhe ở Hubei, Trung Hoa vào năm 2013 và khoảng 1.000 tấn cá trong nhánh phía tây của sông Nile ở Rosetta, Egypt vào năm 2015.
Ngày 25 tháng 4, Thủ tướng Nguyễn Xuân Phúc đã chỉ đạo các bộ ngành khẩn trương làm rõ nguyên nhân gây hiện tượng hải sản chết bất thường tại các địa phương, nhưng hành động này dường như đã quá trễ. Công việc quan trọng và cần thiết nhất hiện nay là ngưng hoàn toàn việc xả thải từ Khu kinh tế Vũng Áng và theo dõi phẩm chất của nước biển ở những độ sâu thích hợp trong những vùng bị ảnh hưởng trước đây và thông báo rộng rãi đến người dân cho đến khi trở lại bình thường như trước.
Việc tiếp theo là làm thế nào để “thảm họa” nầy sẽ không còn tái diễn trong tương lai, bắt đầu từ Formosa. Trước hết, cần phải duyệt xét lại tiến trình hoạt động, phẩm và lượng của nước thải từ nhà máy luyện thép, và hiệu quả của nhà máy lọc nước thải hiện nay của Formosa. Giấy phép xả thải hiện nay cần phải được thu hồi để thay thế bằng một giấy phép mới để có thể kiểm soát những chất ô nhiểm độc hại phát xuất từ một nhà máy luyện thép. Tiếp theo là duyệt xét xem nhà máy lọc nước thải hiện hữu của Formosa có thể loại bỏ các chất ô nhiễm được liệt kê trong giấy phép mới hay không. Nếu không, cần phải xây thêm một nhà máy lọc nước thải mới để lọc sơ khởi nước thải từ nhà máy luyện than cốc trước khi cho vào nhà máy lọc nước thải hiện hữu. Lọc sơ khởi bằng phương pháp yếm khí có thể cải thiện đáng kể khả năng phân hủy sinh học của nước thải từ nhà máy luyện than cốc, và tạo điều kiện thuận lợi cho giai đoạn tiếp theo bằng phương pháp hiếu khí. Trong trường hợp nhà máy lọc nước thải hiện hữu không thể lọc nước thải từ nhà máy lọc sơ khởi, một nhà máy lọc nước thải hoàn toàn mới cần được xây dựng.
PHẦN DẪN NHẬP
Từ hai tuần nay, các phương tiện truyền thông trong nước đã liên tục loan tin về hiện tượng cá chết hàng loạt dọc duyên hải miền Trung. Theo Sở Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn (NN&PTNT) Quảng Bình, “… từ kết quả phân tích mẫu nước, mẫu cá chết, nguyên nhân bước đầu được xác định là do nguồn nước bị ô nhiễm, có yếu tố gây độc. Hiện tượng cá chết bất thường là do nước biển bị ô nhiễm ở khu công nghiệp Vũng Áng (Hà Tĩnh), theo dòng hải lưu Bắc cực-Xích đạo, nguồn nước ô nhiễm ở Hà Tĩnh bị đẩy về phía nam lan vào tận Quảng Bình, Quảng Trị, Thừa Thiên-Huế và các tỉnh phía Nam.” Còn ở Thừa Thiên-Huế, “… nguyên nhân cá chết hàng loạt là do pH nước thay đổi đột ngột, chất lượng phú dưỡng (PO4) tăng cao đột ngột khiến cá bị thiếu ô xy cục bộ.” [1]
Ngay sau khi được báo cáo, Bộ Tài nguyên và Môi trường (TN&MT) đã họp khẩn với các đơn vị chức năng của Bộ, vào ngày 20 tháng 4, để gấp rút làm rõ nguyên nhân gây ra hiện tượng cá chết hàng loạt dọc duyên hải miền Trung. “Kết luận cuộc họp, Bộ trưởng Trần Hồng Hà cho rằng, hiện tượng cá chết hàng loạt có nhiều nguyên nhân trong đó không loại trừ nguyên nhân cá chết là do môi trường bị ô nhiễm. Bộ trưởng khẳng định: ‘Trách nhiệm của Bộ TN&MT là phải khẩn trương đẩy nhanh tiến độ làm rõ nguyên nhân cá chết hàng loạt ở ven biển miền Trung trong những ngày vừa qua. Phải làm rõ việc có hay không cá chết là do ô nhiễm môi trường’.” [2]
Vào ngày 27 tháng 4, Bộ TN&MT đã công bố kết quả điều tra. Thứ trưởng TN&MT Võ Tuấn Nhân cho biết “… chưa có bằng chứng kết luận về sự liên hệ giữa Formosa và các nhà máy hoạt động ở Vũng Áng đối với hiện tượng cá chết hàng loạt gần đây” và “… sau các khảo sát và điều tra của các cơ quan chức năng Việt Nam và các nhà khoa học, hai yếu tố chính được xác định có liên quan đến vụ cá chết hàng loạt bao gồm độc tố hóa học do con người thải ra từ đất liền và thủy triều đỏ tức tảo nở hoa” [3]. Nguyên nhân thứ nhất thì quá mơ hồ, còn nguyên nhân thứ hai thì đã bị Hội nghề cá Việt Nam bác bỏ [4].
Vì sao cá chết hàng loạt dọc duyên hải miền Trung? Bài viết này cố gắng trả lời câu hỏi đó dựa trên những dữ kiện không đầy đủ được đăng tải trên báo chí trong nước trong thời gian qua.
DIỄN BIẾN CỦA HIỆN TƯỢNG CÁ CHẾT
Hình 1 – Vùng duyên hải miền Trung có cá chết hàng loạt [Zing.vn]
Hiện tượng cá chết hàng loạt bắt đầu vào đầu tháng 4, từ Kỳ Phương, Hà Tĩnh cho đến Lăng Cô, Đà Nẵng (Hình 1). “Ngày 6/4, tình trạng cá chết được ngư dân phát hiện tại vùng biển một số xã, phường của thị xã Kỳ Anh (Hà Tĩnh), rồi tiếp diễn ở vùng biển xã Quảng Đông (huyện Quảng Trạch, Quảng Bình). Những ngày sau đó, các vùng biển Nhân Trạch (huyện Bố Trạch), Quang Phú và Bảo Ninh (TP Đồng Hới)… cũng ghi nhận tình trạng tương tự. Chi cục Khai thác và bảo vệ nguồn lợi thuỷ sản (Tổng cục Thủy sản) ghi nhận các loài cá chết dạt vào bờ đều sống ở tầng đáy vùng biển gần bờ. Đến ngày 19/4, tình trạng xảy ra diện rộng hơn, ghi nhận ở vùng biển Quảng Trị, Thừa Thiên–Huế... Theo ghi nhận từ các địa phương, đến ngày 22/4, tình trạng cá chết không còn xuất hiện” [5].
Theo Ông Nguyễn Viết Nghĩa, Viện trưởng Viện Nghiên cứu Hải Sản, thì “… khả năng nguyên nhân cá chết do độc chất là rất lớn”. Ông Nghĩa đề nghị các địa phương khuyến cáo tàu cá dừng khai thác ven bờ. Việc tác động của độc chất đối với cá nổi ít hơn so với loài sống ở tầng đáy. Các địa phương nên khuyến cáo ngư dân khai thác cá ở tầng đáy đánh bắt xa khu vực ảnh hưởng của độc tố [5].
Hình 2 – Độ lớn và tầng sinh sống của cá chết [6]
Những loại cá chết là loại sống ở độ sâu từ 30 m trở lên. Số cá chết dạt vào bờ có độ lớn khác nhau, có khi cân nặng đến 35 kg (Hình 2) [6]. Có khoảng 80 tấn cá chết bất thường dạt vào bờ biển miền Trung [7]. Trong số đó, khoảng 10 đến 15 tấn ở Hà Tĩnh, 25 tấn ở Quảng Bình, 30 tấn ở Quảng Trị, và khoảng 6.000 con ở Thừa Thiên-Huế (Hình 3).
Hình 3 – Ước lượng số cá chết dọc duyên hải miền Trung [7]
NHẬN XÉT SƠ KHỞI VỀ NGUYÊN NHÂN CÁ CHẾT
Tính đến hôm nay, một số nhận xét sơ khởi đã được đưa ra, từ các cơ quan chuyên môn ở trong nước và các chuyên viên Việt Nam ở nước ngoài, để giải thích lý do tại sao có hiện tượng cá chết hàng loạt dọc duyên hải miền Trung. Nhưng các nhận xét sơ khởi đó hoặc mơ hồ hoặc không có dữ kiện minh chứng.
Trước tiên, Sở NN&PTNT Quảng Bình cho rằng hiện tượng cá chết bất thường là do nước biển bị ô nhiễm, có yếu tố gây độc, ở khu công nghiệp Vũng Áng (Hà Tĩnh). Nguồn nước ô nhiễm ở Hà Tĩnh, theo dòng hải lưu Bắc cực-Xích đạo, bị đẩy về phía nam lan vào tận Quảng Bình, Quảng Trị, Thừa Thiên-Huế và các tỉnh phía Nam [1]. Nhận xét nầy có vẻ phù hợp với thực tế, nhưng mơ hồ về tình trạng ô nhiễm của nước biển và yếu tố gây độc làm cá chết.
Tiến sĩ (TS) Vũ Thanh Ca, Vụ Hợp tác quốc tế và Khoa học công nghệ (Tổng cục Biển và hải đảo), thì cho rằng “… lý do khiến cá biển chết hàng loạt có thể là do nước thải từ bờ đã phân hủy mạnh, gây nên cạn kiệt ôxy trong các tầng nước dưới mặt”. TS Nguyễn Hữu Dũng, từng làm việc ở Hiệp hội chế biến và xuất khẩu thủy sản Việt Nam, cũng có cùng nhận xét nhưng “… chỉ rõ hơn nguồn chất thải khiến môi trường biển bị biến động đột ngột khả năng cao có nguồn gốc từ khu công nghiệp Vũng Áng (Hà Tĩnh)” [8]. Nhận xét nầy chỉ là suy đoán vì không có dữ kiện minh chứng.
Ngoài nước thải từ bờ, chất cyanua từng được Trung Quốc sử dụng trong việc đánh bắt cá hoặc chất thải từ giàn khoan mà trước đây Trung Quốc từng đặt ở cửa vịnh Bắc Bộ cũng được xem là những nguyên nhân có thể làm chết cá hàng loạt ở ven biển miền Trung [8]. Cũng như nhận xét của TS Vũ Thanh Ca và Nguyễn Hữu Dũng, hai nhận xét nầy cũng chỉ là suy đoán vì không có dữ kiện minh chứng.
Kết quả điều tra do Bộ TN&MT thực hiện cũng không xác định được nguyên nhân trực tiếp ngoài “… hai yếu tố chính được xác định có liên quan đến vụ cá chết hàng loạt bao gồm độc tố hóa học do con người thải ra từ đất liền và thủy triều đỏ tức tảo nở hoa” [1]. Kết quả điều tra cũng không cho biết đặc tính của độc tố hóa học (tên, nồng độ…) như thế nào và thải ra từ đâu. Nói cách khác, Bộ TN&MT chưa xác định được nguyên nhân của hiện tượng cá chết hàng loạt ở miền Trung.
Một nhận xét khác, từ các chuyên viên Việt Nam ở nước ngoài, cho rằng “… việc cá chết liên quan đến nhiễm độc kim loại nặng và những tác hại lâu dài của nó”. Các kim loại nặng này gồm có chì (Pb), thủy ngân (Hg), cadmi (Cd), arsen (As), và bạc (Ag) [9]. Cũng như các nhận xét trước, nhận xét nầy cũng chỉ là suy đoán vì không có dữ kiện minh chứng. Hơn thế nữa, kết quả phân tích các mẫu nước thu thập ở khu vực đầm Lập An ở Lăng Cô đã không phát hiện các kim loại nặng nêu trên, ngoại trừ crôm (Cr). Tuy nhiên, kết quả phân tích cũng không phát hiện hợp chất của crôm (VI), loại hợp chất cực độc của crôm [10].
BẰNG CHỨNG VỮNG CHẮC VÀ ĐÁNG TIN CẬY NHẤT
Trước hết, nước thải từ Formosa đã được xả ra biển bằng một đường ống ngầm dưới biển. Người đầu tiên phát giác ra việc xả thải là ngư dân Nguyễn Xuân Thành ở Hà Tĩnh.
“… Vào ngày 21/4, một ngư dân tên Nguyễn Xuân Thành (36 tuổi) trú thôn Ba Đồng, phường Kỳ Phương, thị xã Kỳ Anh (Hà Tĩnh) cho biết, trước đó vào ngày 4/4, trong khi lặn xuống biển “săn” cá, anh bất ngờ phát hiện một đường ống xả thải khổng lồ “cắm” xuống biển. Theo anh Thành, đường ống này được chôn dưới đáy biển, phủ phía trên là một lớp đất cùng nhiều đá hộc, bao tải cát; chiều dài của đường ống khoảng 1,5 km; đường kính 1,1 m. Một đầu của đường ống nối từ khu vực dự án Formosa (khu kinh tế Vũng Áng, TX Kỳ Anh), đầu còn lại nối liền với 3 đoạn đường ống nhỏ (mỗi đoạn dài khoảng 2 m, đường kính khoảng 40 cm). ‘Vào thời điểm phát hiện, tôi thấy đường ống này phun nước rất mạnh. Nước phun từ đường ống ra có màu vàng đục, nhừa nhựa, mùi hôi thối, khi ngửi thì cảm thấy rất ngạt thở’, anh Thành nói. Sau khi phát hiện đường ống trên, ngư dân này đã tới Đồn biên phòng Đèo Ngang (thuộc Bộ đội biên phòng Hà Tĩnh) trình báo, đồng thời vẽ lại sơ đồ và vị trí của đường ống cho đơn vị này nắm được” [11].
Hình 4 – Đường ống xả thải của Formosa [12]
Anh Hoàng Văn Đoán, người tự nguyện lặn xuống ghi hình các hình ảnh của cống ngầm (Hình 4), mô tả: "Họ dùng đá đè lên những ống này để dân không thể nhìn thấy được. Trong đó còn có 3 ống to và cao khoảng 2 mét phía trên đậy nắp cao su, mỗi lần xả ra thì nắp cao su lại bung lên, còn khi không xả thải thì ống cao su này đậy nắp ống lại. Mới hôm qua tôi mới lặn xuống thì không còn thấy họ xả nữa, có lẽ là sau khi thông tin báo chí đăng thì họ đã cho ngừng xả rồi" [12].
Thứ hai, nước thải từ đường ống ngầm có chứa ammonia (NH3)/ammomium (NH4+) ở nồng độ cao. Có hai bằng chứng vững chắc và đáng tin cậy để kết luận như thế: (1) Formosa là một nhà máy luyện thép, nên phải luyện than đá thành than cốc. Nước thải trong tiến trình này chứa nhiều chất ô nhiễm vô cơ, trong đó có ammoniac (NH3) ở nồng độ cao. Theo một nghiên cứu cho nhà máy lọc nước thải của Công ty luyện than cốc Taiyuan ở Trung Hoa, nồng độ của ammonia (NH3-N) trong nước thải từ tiến trình luyện than cốc thay đổi từ 230 đến 668 milligrams per liter (mg/L) [13]. (2) Kết quả phân tích các mẫu nước thu thập ở khu vực đầm Lập An, Lăng Cô cho thấy nồng độ của ammomium (NH4+-N) trong nước biển vượt quá tiêu chuẩn (khoảng 0,4 mg/L so với 0,1 mg/L). Trong thực tế, nồng độ của ammoniac (NH3) trong nước biển cao hơn rất nhiều vì chỉ có một phần rất nhỏ ammoniac biến thành ammonium (NH4+). Như vậy, sự hiện diện của ammoniac trong nước biển phù hợp với sự hiện diện của ammoniac trong nước thải từ Formosa.
Thứ ba, cá rất nhạy cảm với ammoniac. Cá nước ngọt thì ít nhạy cảm hơn cá nước mặn. Nồng độ ammoniac từ 0,2 đến 0,5 mg/L có thể giết hết cá trong bồn nuôi cá nước ngọt [14]. Trong các bồn nuôi cá nước mặn, nồng độ an toàn của ammoniac là zero [15]. Cá có thể chết hàng loạt nếu nước bị ô nhiễm ammoniac, và hiện tượng này đã xảy ra nhiều lần trên thế giới. Vào năm 2013, 110 tấn cá trong sông Fuhe ở tỉnh Hubei, Trung Hoa chết hàng loạt vì ô nhiễm nước thải có chứa 196 mg/L ammoniac từ một nhà máy hóa chất ở Yingcheng, ngoại ô của Wuhan [16]. Vào năm 2015, cá chết hàng loạt trong nhánh tây của sông Nile ở Rosetta. Bộ Y tế phải tiêu hủy khoảng 1.000 tấn cá chết trong một số chợ cá của đồng bằng sông Nile [17].
NHỮNG VIỆC CẦN PHẢI LÀM
Theo các nguồn tin của báo chí trong nước, sau khi nghe Phó Thủ tướng Trịnh Đình Dũng báo cáo tình hình, Thủ tướng Nguyễn Xuân Phúc đã chỉ thị “… các Bộ Khoa học và Công nghệ, Công an, Quốc phòng, Công Thương, Y tế, Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam chủ động phối hợp, hỗ trợ các Bộ Tài nguyên và Môi trường, NN và PTNT, khẩn trương làm rõ nguyên nhân gây hiện tượng hải sản chết bất thường tại các địa phương này” [18]. Nhưng việc truy tầm nguyên nhân của hiện tượng cá chết hàng loạt dường như đã quá trễ vì việc xả nước thải đã được ngưng từ lâu và nước thải đã được nước biển làm loãng đến mức độ không còn phát hiện được các chất ô nhiễm, nếu có.
Công việc quan trọng và cần thiết nhất hiện nay là ngưng hoàn toàn việc xả thải từ Khu kinh tế Vũng Áng và theo dõi phẩm chất của nước biển trong những vùng bị ảnh hưởng trước đây và thông báo rộng rãi đến người dân cho đến khi trở lại bình thường như trước. Các mẫu nước biển phải được thu thập ở những độ sâu thích hợp, nhất là vùng chung quanh miệng ống xả của Khu kinh tế Vũng Áng.
Việc tiếp theo là làm thế nào để “thảm họa” này sẽ không còn tái diễn trong tương lai, bắt đầu từ Formosa. Công việc nầy cần nhiều thời gian, quyết tâm, nỗ lực và khả năng kỹ thuật.
Trước hết, cần phải duyệt xét lại tiến trình hoạt động, phẩm và lượng của nước thải từ nhà máy luyện thép, và hiệu quả của nhà máy lọc (xử lý) nước thải hiện nay của Formosa. Theo giấy phép cấp cho Formosa ngày 11/12/2013 của Bộ TN&MT, tuy phẩm chất của nước thải trước khi vào và sau khi ra khỏi nhà máy lọc nước thải được theo dõi, nhưng chỉ theo dõi những chất ô nhiễm thông thường như nhiệt độ nước xả thải không quá 40 độ C; độ pH từ 5,5-9; chất rắn lơ lửng: 117 mg/L; tổng dầu mỡ khoảng 11,7 mg/L; tổng phenol: 0,585 mg/L tổng xyanua [cyanide]: 0,585 mg/L; ni-tơ [nitrogen]: 70,2 mg/L; thủy ngân: 0,0117 mg/L [19]. Như vậy, giấy phép nầy không thích hợp để kiểm soát những chất ô nhiểm độc hại phát xuất từ một nhà máy luyện thép, chẳng hạn như nhà máy luyện thép Formosa-Hà Tĩnh. Do đó, giấy phép nầy cần phải được thu hồi để thay thế bằng một giấy phép mới; trong đó, bao gồm các chất ô nhiễm vô cơ như ammoniac, cyanogen, sulphocyanogen; các hợp chất hữu cơ đơn vòng (heterocyclic compounds) như pyridine, furan và dioxane; và các hợp chất có mùi thơm đa vòng (polycyclic aromatic compounds) như phenol, napththalene, và quinoline. Những chất ô nhiễm nầy rất khó phân hủy sinh học trong điều kiện hiếu khí (aerobic conditions) [13].
Tiếp theo là duyệt xét xem nhà máy lọc nước thải hiện hữu của Formosa có thể loại bỏ các chất ô nhiễm được liệt kê trong giấy phép mới hay không. Nếu không, cần phải xây thêm một nhà máy lọc nước thải mới để lọc sơ khởi (pre-treatment) nước thải từ nhà máy luyện than coke trước khi cho vào nhà máy lọc nước thải hiện hữu. Nhiều nghiên cứu cho thấy lọc sơ khởi bằng phương pháp yếm khí (anaerobic treatment) có thể cải thiện đáng kể khả năng phân hủy sinh học của nước thải từ nhà máy luyện than cốc, và tạo điều kiện thuận lợi cho giai đoạn tiếp theo bằng phương pháp hiếu khí [13]. Trong trường hợp nhà máy lọc nước thải hiện hữu không thể lọc nước thải từ nhà máy lọc sơ khởi, một nhà máy lọc nước thải hoàn toàn mới cần được xây dựng.
KẾT LUẬN
Từ hai tuần nay, hiện tượng cá chết hàng loạt dọc duyên hải miền Trung được báo chí trong nước đặc biệt chú ý. Hiện tượng này bắt đầu vào đầu tháng 4, từ Kỳ Phương, Hà Tĩnh rồi lan dần về phía nam đến Lăng Cô, Đà Nẵng; đến ngày 22 tháng 4 thì tình trạng cá chết không còn xuất hiện nữa. Có khoảng 80 tấn cá chết đã dạt vào bờ biển miền Trung. Những loại cá chết là loại sống ở độ sâu từ 30 m trở lên và có độ lớn khác nhau, có khi cân nặng đến 35 kg.
Theo Sở NN&PTNT Quảng Bình, cá chết bất thường là do nước biển bị ô nhiễm, có yếu tố gây độc, ở khu công nghiệp Vũng Áng (Hà Tĩnh) rồi bị dòng hải lưu đẩy về phía nam lan vào tận Thừa Thiên-Huế và các tỉnh phía Nam. Ngay sau khi được báo cáo, Bộ TN&MT đã làm việc gấp rút để làm rõ nguyên nhân, và vào ngày 27 tháng 4, đã công bố kết quả điều tra là chưa có bằng chứng kết luận về sự liên hệ giữa Formosa và các nhà máy hoạt động ở Vũng Áng đối với hiện tượng cá chết, và hai yếu tố chính được xác định có liên quan đến vụ cá chết hàng loạt bao gồm độc tố hóa học do con người thải ra từ đất liền và thủy triều đỏ tức tảo nở hoa. Nguyên nhân thứ nhất thì quá mơ hồ, còn nguyên nhân thứ hai thì đã bị Hội nghề cá Việt Nam bác bỏ.
Ngay sau khi hiện tượng cá chết hàng loạt được phổ biến, một số nhận xét sơ khởi đã được đưa ra, từ các cơ quan chuyên môn ở trong nước và các chuyên viên Việt Nam ở nước ngoài, để giải thích tại sao có hiện tượng cá chết hàng loạt. Các nhận xét này bao gồm sự phân hủy mạnh mẽ của nước thải từ bờ và từ Khu công nghệ Vũng Áng, chất cyanua từng được Trung Quốc sử dụng trong việc đánh bắt cá hoặc chất thải từ giàn khoan mà trước đây Trung Quốc từng đặt ở cửa vịnh Bắc Bộ, độc tố hóa học do con người thải ra từ đất liền và thủy triều đỏ tức tảo nở hoa, và nhiễm độc kim loại nặng. Nhưng những nhận xét sơ khởi này, kể cả kết luận của Bộ TN&MT, thì rất mơ hồ hoặc không có dữ kiện minh chứng.
Điều đó không có nghĩa là không biết nguyên nhân! Có những bằng chứng vững chắc và đáng tin cậy để kết luận rằng hiện tượng cá chết hàng loạt dọc duyên hải miền Trung là do chất ammoniac ở trong nước thải do nhà máy Formosa xả ra biển qua đường ống ngầm được ngư dân Nguyễn Xuân Thành phát hiện và thợ lặn Hoàng Văn Đoán ghi hình ảnh. Ammonium đã được phát hiện ở nồng độ vượt tiêu chuẩn cho phép ở Lăng Cô (khoảng 0,4 mg/L), cách Vũng Áng khoảng 250 km về phía nam. Sự kiện nầy phù hợp với dòng hải lưu và với nồng độ ammoniac có thể có trong nước thải từ tiến trình luyện than cốc của nhà máy luyện thép Formosa (có thể lên đến 668 mg/L). Hơn nữa, cá rất nhạy cảm với ammoniac, chỉ cần nồng độ từ 0,2 đến 0,5 mg/L có thể giết chết cá nước ngọt và cá nước mặn có thể chết ở nồng độ thấp hơn. Trong quá khứ, ammoniac đã giết khoảng 110 tấn cá trong sông Fuhe ở Hubei, Trung Hoa vào năm 2013 0và khoảng 1.000 tấn cá trong nhánh phía tây của sông Nile ở Rosetta, Egypt vào năm 2015.
Ngày 25 tháng 4, Thủ tướng Nguyễn Xuân Phúc đã chỉ đạo các bộ ngành khẩn trương làm rõ nguyên nhân gây hiện tượng hải sản chết bất thường tại các địa phương. Tuy nhiên, việc truy tầm nguyên nhân dường như đã quá trễ vì việc xả nước thải đã được ngưng từ lâu và nước thải đã được nước biển làm loãng đến mức độ không còn phát hiện được các chất ô nhiễm, nếu có.
Công việc quan trọng và cần thiết nhất hiện nay là ngưng hoàn toàn việc xả thải từ Khu kinh tế Vũng Áng và theo dõi phẩm chất của nước biển trong những vùng bị ảnh hưởng trước đây và thông báo rộng rãi đến người dân cho đến khi trở lại bình thường như trước. Các mẫu nước biển phải được thu thập ở những độ sâu thích hợp, nhất là vùng chung quanh miệng ống xả của Khu kinh tế Vũng Áng.
Việc tiếp theo là làm thế nào để “thảm họa” nầy sẽ không còn tái diễn trong tương lai, bắt đầu từ Formosa. Công việc nầy cần nhiều thời gian, quyết tâm, nỗ lực và khả năng kỹ thuật.
Trước hết, cần phải duyệt xét lại tiến trình hoạt động, phẩm và lượng của nước thải từ nhà máy luyện thép, và hiệu quả của nhà máy lọc nước thải hiện nay của Formosa. Giấy phép xả thải hiện nay cần phải được thu hồi để thay thế bằng một giấy phép mới để có thể kiểm soát những chất ô nhiểm độc hại phát xuất từ một nhà máy luyện thép. Tiếp theo là duyệt xét xem nhà máy lọc nước thải hiện hữu của Formosa có thể loại bỏ các chất ô nhiễm được liệt kê trong giấy phép mới hay không. Nếu không, cần phải xây thêm một nhà máy lọc nước thải mới để lọc sơ khởi nước thải từ nhà máy luyện than cốc trước khi cho vào nhà máy lọc nước thải hiện hữu. Nhiều nghiên cứu cho thấy lọc sơ khởi bằng phương pháp yếm khí có thể cải thiện đáng kể khả năng phân hủy sinh học của nước thải từ nhà máy luyện than cốc, và tạo điều kiện thuận lợi cho giai đoạn tiếp theo bằng phương pháp hiếu khí. Trong trường hợp nhà máy lọc nước thải hiện hữu không thể lọc nước thải từ nhà máy lọc sơ khởi, một nhà máy lọc nước thải hoàn toàn mới cần được xây dựng.
TÀI LIỆU THAM KHẢO
[1] Duy Tuấn, Hải Sâm, và Quang Thành. 20 tháng 4 năm 2016. “Cá chết trắng biển miền Trung, nghi nhiễm độc từ Vũng Áng.” VietnamNet. http://vietnamnet.vn/vn/thoi-su/300459/ca-chet-trang-bien-mien-trung-nghi-nhiem-doc-tu-vung-ang.html
[2] TH. 20 tháng 4 năm 2016. “Khẩn trương làm rõ nguyên nhân cá chết hàng loạt ở ven biển miền Trung.” Thanh Tra. http://thanhtra.com.vn/xa-hoi/moi-truong/khan-truong-lam-ro-nguyen-nhan-ca-chet-hang-loat-o-ven-bien-mien-trung_t114c1143n102609
[3] RFA. 27 tháng 4 năm 2016. “Việt Nam công bố kết quả điều tra nguyên nhân cá chết hàng loạt.” RFA. http://www.rfa.org/vietnamese/vietnamnews/vn-announce-result-of-investigation-of-mass-fish-deaths-04272016094546.html
[4] Mạnh Nguyễn. 28 tháng 4 năm 2016. ”Hội nghề cá: Cá chết do chất độc, không phải do thủy triều đỏ!” BizLive. http://bizlive.vn/chinh-tri-xa-hoi/hoi-nghe-ca-ca-chet-do-chat-doc-khong-phai-do-thuy-trieu-do-1698112.html
[5] Phạm Hòa và Thắng Quang. 24 tháng 4 năm 2016. “5 câu hỏi vụ cá chết hàng loạt ở ven biển miền Trung.” Zing.vn. http://news.zing.vn/5-cau-hoi-vu-ca-chet-hang-loat-o-ven-bien-mien-trung-post644367.html
[6] Nhóm Phóng viên. 26 tháng 4 năm 2016. “Cá chết lan rộng ở miền Trung như thế nào.” VNExpress. http://vnexpress.net/infographics/thoi-su/ca-chet-lan-rong-o-mien-trung-nhu-the-nao-3393340.html?utm_source=home&utm_medium=box_infographics_home&utm_campaign=boxtracking
[7] Ngọc Diệp, Cấn Cường, Chiến Thắng, và Quang Phong. 28 tháng 4 năm 2016. “Toàn cảnh vụ cá chết hàng loạt tại biển miền Trung.” Dân Trí. http://dantri.com.vn/xa-hoi/toan-canh-vu-ca-chet-hang-loat-tai-bien-mien-trung-20160428081426098.htm
[8] Phạm Hương. 23 tháng 4 năm 2016. “Giả thiết về nguyên nhân cá chết hàng loạt ở miền Trung.” PhapLuatSo. http://www.phapluatso.com/gia-thiet-ve-nguyen-nhan-khien-ca-chet-hang-loat-o-mien-trung.html
[9] Trần Thị Thanh Thỏa, Thiều Mai Lâm và Trương Nguyện Thành. 26 tháng 4 năm 2016. “Chuyện bé như hạt gạo hay thảm họa quốc gia: Nguy cơ ngộ độc kim loại nặng ở ven biển miền Trung và những tác hại lâu dài.” Vietnam Journal of Science. http://www.vjsonline.org/news/chuy%E1%BB%87n-b%C3%A9-nh%C6%B0-h%E1%BA%A1t-g%E1%BA%A1o-hay-th%E1%BA%A3m-h%E1%BB%8Da-qu%E1%BB%91c-gia-nguy-c%C6%A1-ng%E1%BB%99-%C4%91%E1%BB%99c-kim-lo%E1%BA%A1i-n%E1%BA%B7ng-ven-bi%E1%BB%83n-mi%E1%BB%81n-trung
[10] Châu An. 27 tháng 4 năm 2016. “Cá chết hàng loạt ở miền Trung: Những điều còn che giấu.” Đất Việt. http://baodatviet.vn/chinh-tri-xa-hoi/tin-tuc-thoi-su/ca-chet-hang-loat-o-mien-trung-nhung-dieu-con-che-giau-3306926/
[11] Bảo Khánh. 28 tháng 4 năm 2016. “Nhìn lại toàn cảnh vụ cá chết hàng loạt ở miền Trung.” Đời sống Pháp luật. http://www.doisongphapluat.com/tin-tuc/tam-diem-du-luan/nhin-lai-toan-canh-vu-ca-chet-hang-loat-o-mien-trung-a143359.html
[12] Cúc Phương. 25 tháng 4 năm 2016. “Cá chết không rõ nguyên nhân: Thuê chuyên gia nước ngoài.” Đất Việt. http://baodatviet.vn/chinh-tri-xa-hoi/tin-tuc-thoi-su/ca-chet-khong-ro-nguyen-nhan-thue-chuyen-gia-nuoc-ngoai-3306639/
[13] Bing Li, Ying-lan Sun, and Yu-ying Li. October 28, 2005. “Pretreatment of coking wastewater using anaerobic sequencing batch reactor (ASBR).” National Center for Biotechnology Information (NCBI). http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC1390660/
[14] Sock Yee Khoo. Accessed April 29, 2016. “Aquarium Maintenance: Dealing with Ammonia, Nitrite, Nitrate Poisoning.” http://www.allabout-aquariumfish.com/2008/11/aquarium-maintenance-dealing-with.html
[15] Robert Boumis. Accessed April 29, 2016. “How does ammonia affect my saltwater aquarium?” Demand Media. http://pets.thenest.com/ammonia-affect-saltwater-aquarium-12090.html
[16] Jethro Mullen. September 5, 2013. “Tons of poisoned fish clog river in China’s Hubei province.” CNN. http://www.cnn.com/2013/09/05/world/asia/china-river-dead-fish/
[17] The Cairo Post. July 22, 2015. “’Ammonia poisoning’ blamed fro mass fish die-off in Egypt’s Delta: official.” The Cairo Post. http://thecairopost.youm7.com/news/160486/news/ammonia-poisoning-blamed-for-mass-fish-die-off-in-egypts-delta-official
[18] Hoàng Đoan. 25 tháng 4 năm 2016. “Thủ tướng chỉ đạo khẩn trương tìm nguyên nhân cá chết hàng loạt.” Soha. http://soha.vn/thu-tuong-chi-dao-khan-truong-tim-nguyen-nhan-ca-chet-hang-loat-20160425184551776.htm
[19] Kiên Trung và Duy Tuấn. 26 tháng 4 năm 2016. “Giấy phép xả thải của Formosa có gì?” VietnamNet. http://vietnamnet.vn/vn/thoi-su/tam-diem/301418/giay-phep-xa-thai-cua-formosa-co-gi.html
N.M.Q.
Tác giả gửi BVN

markdown:
**Nguyễn Minh Quang, P.E.**
30 tháng 4 năm 2016
Cá chết dọc duyên hải miền Trung [Tiền Phong]
*SƠ LƯỢC VỀ TÁC GIẢ* *Tác giả là Kỹ sư Công chánh Chuyên nghiệp (Professional Civil Engineer) của Tiểu bang California. Tốt nghiệp Kỹ sư Công chánh tại Trung tâm Quốc gia Kỹ thuật Phú Thọ, Sài Gòn năm 1972; Trưởng ty Kế hoạch của Ủy ban Quốc gia Thủy lợi thuộc Bộ Công chánh và Giao thông đến tháng 4 năm 1975. Tốt nghiệp Cao học Thủy lợi tại Ðại học Nebraska, Hoa Kỳ năm 1985; Chuyên viên Thủy học (Hydrologist) của Sở Quản trị Thủy lợi, Broward County, Florida đến năm 1989. Từ năm 1990 đến 2015, Kỹ sư Giám sát trưởng (Senior Supervising Engineer) của Stetson Engineers Inc., một công ty cố vấn về thủy lợi và ô nhiễm nguồn nước, thành lập năm 1957 ở Los Angeles. *
**TÓM TẮT**
Từ hai tuần nay, hiện tượng cá chết hàng loạt dọc duyên hải miền Trung được báo chí trong nước đặc biệt chú ý. Theo Sở Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn, cá chết bất thường là do nước biển bị ô nhiễm, có yếu tố gây độc, ở khu công nghiệp Vũng Áng (Hà Tĩnh) rồi bị dòng hải lưu đẩy về phía nam lan vào tận Thừa Thiên-Huế và các tỉnh phía Nam. Còn Bộ Tài nguyên và Môi trường thì kết luận rằng: chưa có bằng chứng về sự liên hệ giữa Formosa với hiện tượng cá chết, và hai yếu tố chính được xác định có liên quan đến vụ cá chết hàng loạt bao gồm độc tố hóa học do con người thải ra từ đất liền và thủy triều đỏ, tức tảo nở hoa.
Ngay sau khi hiện tượng cá chết hàng loạt được phổ biến, các cơ quan chuyên môn ở trong nước và các chuyên viên Việt Nam ở nước ngoài đã đưa ra những nhận xét sơ khởi để giải thích hiện tượng cá chết, chẳng hạn sự phân hủy của nước thải từ bờ và từ Khu công nghệ Vũng Áng, chất cyanua (CN
-) hay chất thải từ giàn khoan của Trung Quốc, độc tố hóa học do con người thải ra từ đất liền và thủy triều đỏ tức tảo nở hoa, và nhiễm độc kim loại nặng. Nhưng những nhận xét này, kể cả kết luận của Bộ Tài nguyên và Môi trường, thì rất mơ hồ hoặc không có dữ kiện minh chứng.
Có những bằng chứng vững chắc và đáng tin cậy để kết luận rằng hiện tượng cá chết hàng loạt dọc duyên hải miền Trung là do chất ammoniac (NH
3) ở trong nước thải do nhà máy Formosa xả ra biển qua đường ống ngầm được ngư dân phát hiện và ghi hình ảnh. Ammonium (NH 4 +), được phát hiện ở nồng độ vượt tiêu chuẩn cho phép ở Lăng Cô (khoảng 0,4 mg/L), phù hợp với dòng hải lưu và với nồng độ ammoniac có thể có trong nước thải từ tiến trình luyện than cốc (coke) của nhà máy luyện thép Formosa (có thể lên đến 668 mg/L). Cá rất nhạy cảm với ammoniac; cá nước ngọt có thể chết ở nồng độ 0,2-0,5 mg/L và cá nước mặn có thể chết ở nồng độ thấp hơn. Trong quá khứ, ammoniac đã giết khoảng 110 tấn cá trong sông Fuhe ở Hubei, Trung Hoa vào năm 2013 và khoảng 1.000 tấn cá trong nhánh phía tây của sông Nile ở Rosetta, Egypt vào năm 2015.
Ngày 25 tháng 4, Thủ tướng Nguyễn Xuân Phúc đã chỉ đạo các bộ ngành khẩn trương làm rõ nguyên nhân gây hiện tượng hải sản chết bất thường tại các địa phương, nhưng hành động này dường như đã quá trễ. Công việc quan trọng và cần thiết nhất hiện nay là ngưng hoàn toàn việc xả thải từ Khu kinh tế Vũng Áng và theo dõi phẩm chất của nước biển ở những độ sâu thích hợp trong những vùng bị ảnh hưởng trước đây và thông báo rộng rãi đến người dân cho đến khi trở lại bình thường như trước.
Việc tiếp theo là làm thế nào để “thảm họa” nầy sẽ không còn tái diễn trong tương lai, bắt đầu từ Formosa. Trước hết, cần phải duyệt xét lại tiến trình hoạt động, phẩm và lượng của nước thải từ nhà máy luyện thép, và hiệu quả của nhà máy lọc nước thải hiện nay của Formosa. Giấy phép xả thải hiện nay cần phải được thu hồi để thay thế bằng một giấy phép mới để có thể kiểm soát những chất ô nhiểm độc hại phát xuất từ một nhà máy luyện thép. Tiếp theo là duyệt xét xem nhà máy lọc nước thải hiện hữu của Formosa có thể loại bỏ các chất ô nhiễm được liệt kê trong giấy phép mới hay không. Nếu không, cần phải xây thêm một nhà máy lọc nước thải mới để lọc sơ khởi nước thải từ nhà máy luyện than cốc trước khi cho vào nhà máy lọc nước thải hiện hữu. Lọc sơ khởi bằng phương pháp yếm khí có thể cải thiện đáng kể khả năng phân hủy sinh học của nước thải từ nhà máy luyện than cốc, và tạo điều kiện thuận lợi cho giai đoạn tiếp theo bằng phương pháp hiếu khí. Trong trường hợp nhà máy lọc nước thải hiện hữu không thể lọc nước thải từ nhà máy lọc sơ khởi, một nhà máy lọc nước thải hoàn toàn mới cần được xây dựng.
**PHẦN DẪN NHẬP**
Từ hai tuần nay, các phương tiện truyền thông trong nước đã liên tục loan tin về hiện tượng cá chết hàng loạt dọc duyên hải miền Trung. Theo Sở Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn (NN&PTNT) Quảng Bình,
*“… từ kết quả phân tích mẫu nước, mẫu cá chết, nguyên nhân bước đầu được xác định là do nguồn nước bị ô nhiễm, có yếu tố gây độc. Hiện tượng cá chết bất thường là do nước biển bị ô nhiễm ở khu công nghiệp Vũng Áng (Hà Tĩnh), theo dòng hải lưu Bắc cực-Xích đạo, nguồn nước ô nhiễm ở Hà Tĩnh bị đẩy về phía nam lan vào tận Quảng Bình, Quảng Trị, Thừa Thiên-Huế và các tỉnh phía Nam.”* Còn ở Thừa Thiên-Huế, *“… nguyên nhân cá chết hàng loạt là do pH nước thay đổi đột ngột, chất lượng phú dưỡng (PO 4) tăng cao đột ngột khiến cá bị thiếu ô xy cục bộ.”* [1]
Ngay sau khi được báo cáo, Bộ Tài nguyên và Môi trường (TN&MT) đã họp khẩn với các đơn vị chức năng của Bộ, vào ngày 20 tháng 4, để gấp rút làm rõ nguyên nhân gây ra hiện tượng cá chết hàng loạt dọc duyên hải miền Trung
*. “Kết luận cuộc họp, Bộ trưởng Trần Hồng Hà cho rằng, hiện tượng cá chết hàng loạt có nhiều nguyên nhân trong đó không loại trừ nguyên nhân cá chết là do môi trường bị ô nhiễm. Bộ trưởng khẳng định: ‘Trách nhiệm của Bộ TN&MT là phải khẩn trương đẩy nhanh tiến độ làm rõ nguyên nhân cá chết hàng loạt ở ven biển miền Trung trong những ngày vừa qua. Phải làm rõ việc có hay không cá chết là do ô nhiễm môi trường’.”* [2]
Vào ngày 27 tháng 4, Bộ TN&MT đã công bố kết quả điều tra. Thứ trưởng TN&MT Võ Tuấn Nhân cho biết
*“… chưa có bằng chứng kết luận về sự liên hệ giữa Formosa và các nhà máy hoạt động ở Vũng Áng đối với hiện tượng cá chết hàng loạt gần đây” *và *“… sau các khảo sát và điều tra của các cơ quan chức năng Việt Nam và các nhà khoa học, hai yếu tố chính được xác định có liên quan đến vụ cá chết hàng loạt bao gồm độc tố hóa học do con người thải ra từ đất liền và thủy triều đỏ tức tảo nở hoa”* [3]. Nguyên nhân thứ nhất thì quá mơ hồ, còn nguyên nhân thứ hai thì đã bị Hội nghề cá Việt Nam bác bỏ [4].
Vì sao cá chết hàng loạt dọc duyên hải miền Trung? Bài viết này cố gắng trả lời câu hỏi đó dựa trên những dữ kiện không đầy đủ được đăng tải trên báo chí trong nước trong thời gian qua.
**DIỄN BIẾN CỦA HIỆN TƯỢNG CÁ CHẾT**
Hình 1 – Vùng duyên hải miền Trung có cá chết hàng loạt [Zing.vn]
Hiện tượng cá chết hàng loạt bắt đầu vào đầu tháng 4, từ Kỳ Phương, Hà Tĩnh cho đến Lăng Cô, Đà Nẵng (Hình 1).
*“Ngày 6/4, tình trạng cá chết được ngư dân phát hiện tại vùng biển một số xã, phường của thị xã Kỳ Anh (Hà Tĩnh), rồi tiếp diễn ở vùng biển xã Quảng Đông (huyện Quảng Trạch, Quảng Bình). Những ngày sau đó, các vùng biển Nhân Trạch (huyện Bố Trạch), Quang Phú và Bảo Ninh (TP Đồng Hới)… cũng ghi nhận tình trạng tương tự. Chi cục Khai thác và bảo vệ nguồn lợi thuỷ sản (Tổng cục Thủy sản) ghi nhận các loài cá chết dạt vào bờ đều sống ở tầng đáy vùng biển gần bờ. Đến ngày 19/4, tình trạng xảy ra diện rộng hơn, ghi nhận ở vùng biển Quảng Trị, Thừa Thiên–Huế... Theo ghi nhận từ các địa phương, đến ngày 22/4, tình trạng cá chết không còn xuất hiện”* [5].
Theo Ông Nguyễn Viết Nghĩa, Viện trưởng Viện Nghiên cứu Hải Sản, thì “…
*khả năng nguyên nhân cá chết do độc chất là rất lớn”.* Ông Nghĩa đề nghị các địa phương khuyến cáo tàu cá dừng khai thác ven bờ. Việc tác động của độc chất đối với cá nổi ít hơn so với loài sống ở tầng đáy. Các địa phương nên khuyến cáo ngư dân khai thác cá ở tầng đáy đánh bắt xa khu vực ảnh hưởng của độc tố [5].
Hình 2 – Độ lớn và tầng sinh sống của cá chết [6]
Những loại cá chết là loại sống ở độ sâu từ 30 m trở lên. Số cá chết dạt vào bờ có độ lớn khác nhau, có khi cân nặng đến 35 kg (Hình 2) [6]. Có khoảng 80 tấn cá chết bất thường dạt vào bờ biển miền Trung [7]. Trong số đó, khoảng 10 đến 15 tấn ở Hà Tĩnh, 25 tấn ở Quảng Bình, 30 tấn ở Quảng Trị, và khoảng 6.000 con ở Thừa Thiên-Huế (Hình 3).
Hình 3 – Ước lượng số cá chết dọc duyên hải miền Trung [7]
**NHẬN XÉT SƠ KHỞI VỀ NGUYÊN NHÂN CÁ CHẾT**
Tính đến hôm nay, một số nhận xét sơ khởi đã được đưa ra, từ các cơ quan chuyên môn ở trong nước và các chuyên viên Việt Nam ở nước ngoài, để giải thích lý do tại sao có hiện tượng cá chết hàng loạt dọc duyên hải miền Trung. Nhưng các nhận xét sơ khởi đó hoặc mơ hồ hoặc không có dữ kiện minh chứng.
Trước tiên, Sở NN&PTNT Quảng Bình cho rằng hiện tượng cá chết bất thường là do nước biển bị ô nhiễm, có yếu tố gây độc, ở khu công nghiệp Vũng Áng (Hà Tĩnh). Nguồn nước ô nhiễm ở Hà Tĩnh, theo dòng hải lưu Bắc cực-Xích đạo, bị đẩy về phía nam lan vào tận Quảng Bình, Quảng Trị, Thừa Thiên-Huế và các tỉnh phía Nam [1]. Nhận xét nầy có vẻ phù hợp với thực tế, nhưng mơ hồ về tình trạng ô nhiễm của nước biển và yếu tố gây độc làm cá chết.
Tiến sĩ (TS) Vũ Thanh Ca, Vụ Hợp tác quốc tế và Khoa học công nghệ (Tổng cục Biển và hải đảo), thì cho rằng
*“… lý do khiến cá biển chết hàng loạt có thể là do nước thải từ bờ đã phân hủy mạnh, gây nên cạn kiệt ôxy trong các tầng nước dưới mặt”.* TS Nguyễn Hữu Dũng, từng làm việc ở Hiệp hội chế biến và xuất khẩu thủy sản Việt Nam, cũng có cùng nhận xét nhưng *“… chỉ rõ hơn nguồn chất thải khiến môi trường biển bị biến động đột ngột khả năng cao có nguồn gốc từ khu công nghiệp Vũng Áng (Hà Tĩnh)”* [8]. Nhận xét nầy chỉ là suy đoán vì không có dữ kiện minh chứng.
Ngoài nước thải từ bờ, chất cyanua từng được Trung Quốc sử dụng trong việc đánh bắt cá hoặc chất thải từ giàn khoan mà trước đây Trung Quốc từng đặt ở cửa vịnh Bắc Bộ cũng được xem là những nguyên nhân có thể làm chết cá hàng loạt ở ven biển miền Trung [8]. Cũng như nhận xét của TS Vũ Thanh Ca và Nguyễn Hữu Dũng, hai nhận xét nầy cũng chỉ là suy đoán vì không có dữ kiện minh chứng.
Kết quả điều tra do Bộ TN&MT thực hiện cũng không xác định được nguyên nhân trực tiếp ngoài
*“… hai yếu tố chính được xác định có liên quan đến vụ cá chết hàng loạt bao gồm độc tố hóa học do con người thải ra từ đất liền và thủy triều đỏ tức tảo nở hoa” *[1]. Kết quả điều tra cũng không cho biết đặc tính của độc tố hóa học (tên, nồng độ…) như thế nào và thải ra từ đâu. Nói cách khác, Bộ TN&MT chưa xác định được nguyên nhân của hiện tượng cá chết hàng loạt ở miền Trung.
Một nhận xét khác, từ các chuyên viên Việt Nam ở nước ngoài, cho rằng
*“… việc cá chết * *liên quan đến nhiễm độc kim loại nặng và những tác hại lâu dài của nó”.* Các kim loại nặng này gồm có chì (Pb), thủy ngân (Hg), cadmi (Cd), arsen (As), và bạc (Ag) [9]. Cũng như các nhận xét trước, nhận xét nầy cũng chỉ là suy đoán vì không có dữ kiện minh chứng. Hơn thế nữa, kết quả phân tích các mẫu nước thu thập ở khu vực đầm Lập An ở Lăng Cô đã không phát hiện các kim loại nặng nêu trên, ngoại trừ crôm (Cr). Tuy nhiên, kết quả phân tích cũng không phát hiện hợp chất của crôm (VI), loại hợp chất cực độc của crôm [10]. **BẰNG CHỨNG VỮNG CHẮC VÀ ĐÁNG TIN CẬY NHẤT** **Trước hết**, nước thải từ Formosa đã được xả ra biển bằng một đường ống ngầm dưới biển. Người đầu tiên phát giác ra việc xả thải là ngư dân Nguyễn Xuân Thành ở Hà Tĩnh. *“… Vào ngày 21/4, một ngư dân tên Nguyễn Xuân Thành (36 tuổi) trú thôn Ba Đồng, phường Kỳ Phương, thị xã Kỳ Anh (Hà Tĩnh) cho biết, trước đó vào ngày 4/4, trong khi lặn xuống biển “săn” cá, anh bất ngờ phát hiện một đường ống xả thải khổng lồ “cắm” xuống biển. Theo anh Thành, đường ống này được chôn dưới đáy biển, phủ phía trên là một lớp đất cùng nhiều đá hộc, bao tải cát; chiều dài của đường ống khoảng 1,5 km; đường kính 1,1 m. Một đầu của đường ống nối từ khu vực dự án Formosa (khu kinh tế Vũng Áng, TX Kỳ Anh), đầu còn lại nối liền với 3 đoạn đường ống nhỏ (mỗi đoạn dài khoảng 2 m, đường kính khoảng 40 cm). ‘Vào thời điểm phát hiện, tôi thấy đường ống này phun nước rất mạnh. Nước phun từ đường ống ra có màu vàng đục, nhừa nhựa, mùi hôi thối, khi ngửi thì cảm thấy rất ngạt thở’, anh Thành nói. Sau khi phát hiện đường ống trên, ngư dân này đã tới Đồn biên phòng Đèo Ngang (thuộc Bộ đội biên phòng Hà Tĩnh) trình báo, đồng thời vẽ lại sơ đồ và vị trí của đường ống cho đơn vị này nắm được”* [11].
Hình 4 – Đường ống xả thải của Formosa [12]
Anh Hoàng Văn Đoán, người tự nguyện lặn xuống ghi hình các hình ảnh của cống ngầm (Hình 4), mô tả:
*"Họ dùng đá đè lên những ống này để dân không thể nhìn thấy được. Trong đó còn có 3 ống to và cao khoảng 2 mét phía trên đậy nắp cao su, mỗi lần xả ra thì nắp cao su lại bung lên, còn khi không xả thải thì ống cao su này đậy nắp ống lại. Mới hôm qua tôi mới lặn xuống thì không còn thấy họ xả nữa, có lẽ là sau khi thông tin báo chí đăng thì họ đã cho ngừng xả rồi"* [12]. **Thứ hai**, nước thải từ đường ống ngầm có chứa ammonia (NH 3)/ammomium (NH 4 +) ở nồng độ cao. Có hai bằng chứng vững chắc và đáng tin cậy để kết luận như thế: **(1) **Formosa là một nhà máy luyện thép, nên phải luyện than đá thành than cốc. Nước thải trong tiến trình này chứa nhiều chất ô nhiễm vô cơ, trong đó có ammoniac (NH 3) ở nồng độ cao. Theo một nghiên cứu cho nhà máy lọc nước thải của Công ty luyện than cốc Taiyuan ở Trung Hoa, nồng độ của ammonia (NH 3-N) trong nước thải từ tiến trình luyện than cốc thay đổi từ 230 đến 668 milligrams per liter (mg/L) [13]. **(2)** Kết quả phân tích các mẫu nước thu thập ở khu vực đầm Lập An, Lăng Cô cho thấy nồng độ của ammomium (NH 4 +-N) trong nước biển vượt quá tiêu chuẩn (khoảng 0,4 mg/L so với 0,1 mg/L). Trong thực tế, nồng độ của ammoniac (NH 3) trong nước biển cao hơn rất nhiều vì chỉ có một phần rất nhỏ ammoniac biến thành ammonium (NH 4 +). Như vậy, sự hiện diện của ammoniac trong nước biển phù hợp với sự hiện diện của ammoniac trong nước thải từ Formosa. **Thứ ba**, cá rất nhạy cảm với ammoniac. Cá nước ngọt thì ít nhạy cảm hơn cá nước mặn. Nồng độ ammoniac từ 0,2 đến 0,5 mg/L có thể giết hết cá trong bồn nuôi cá nước ngọt [14]. Trong các bồn nuôi cá nước mặn, nồng độ an toàn của ammoniac là zero [15]. Cá có thể chết hàng loạt nếu nước bị ô nhiễm ammoniac, và hiện tượng này đã xảy ra nhiều lần trên thế giới. Vào năm 2013, 110 tấn cá trong sông Fuhe ở tỉnh Hubei, Trung Hoa chết hàng loạt vì ô nhiễm nước thải có chứa 196 mg/L ammoniac từ một nhà máy hóa chất ở Yingcheng, ngoại ô của Wuhan [16]. Vào năm 2015, cá chết hàng loạt trong nhánh tây của sông Nile ở Rosetta. Bộ Y tế phải tiêu hủy khoảng 1.000 tấn cá chết trong một số chợ cá của đồng bằng sông Nile [17]. **NHỮNG VIỆC CẦN PHẢI LÀM**
Theo các nguồn tin của báo chí trong nước, sau khi nghe Phó Thủ tướng Trịnh Đình Dũng báo cáo tình hình, Thủ tướng Nguyễn Xuân Phúc đã chỉ thị
*“… các Bộ Khoa học và Công nghệ, Công an, Quốc phòng, Công Thương, Y tế, Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam chủ động phối hợp, hỗ trợ các Bộ Tài nguyên và Môi trường, NN và PTNT, khẩn trương làm rõ nguyên nhân gây hiện tượng hải sản chết bất thường tại các địa phương này”* [18]. Nhưng việc truy tầm nguyên nhân của hiện tượng cá chết hàng loạt dường như đã quá trễ vì việc xả nước thải đã được ngưng từ lâu và nước thải đã được nước biển làm loãng đến mức độ không còn phát hiện được các chất ô nhiễm, nếu có.
Công việc quan trọng và cần thiết nhất hiện nay là ngưng hoàn toàn việc xả thải từ Khu kinh tế Vũng Áng và theo dõi phẩm chất của nước biển trong những vùng bị ảnh hưởng trước đây và thông báo rộng rãi đến người dân cho đến khi trở lại bình thường như trước. Các mẫu nước biển phải được thu thập ở những độ sâu thích hợp, nhất là vùng chung quanh miệng ống xả của Khu kinh tế Vũng Áng.
Việc tiếp theo là làm thế nào để “thảm họa” này sẽ không còn tái diễn trong tương lai, bắt đầu từ Formosa. Công việc nầy cần nhiều thời gian, quyết tâm, nỗ lực và khả năng kỹ thuật.
Trước hết, cần phải duyệt xét lại tiến trình hoạt động, phẩm và lượng của nước thải từ nhà máy luyện thép, và hiệu quả của nhà máy lọc (xử lý) nước thải hiện nay của Formosa. Theo giấy phép cấp cho Formosa ngày 11/12/2013 của Bộ TN&MT, tuy phẩm chất của nước thải trước khi vào và sau khi ra khỏi nhà máy lọc nước thải được theo dõi, nhưng chỉ theo dõi những chất ô nhiễm thông thường như nhiệt độ nước xả thải không quá 40 độ C; độ pH từ 5,5-9; chất rắn lơ lửng: 117 mg/L; tổng dầu mỡ khoảng 11,7 mg/L; tổng phenol: 0,585 mg/L tổng xyanua [cyanide]: 0,585 mg/L; ni-tơ [nitrogen]: 70,2 mg/L; thủy ngân: 0,0117 mg/L [19]. Như vậy, giấy phép nầy không thích hợp để kiểm soát những chất ô nhiểm độc hại phát xuất từ một nhà máy luyện thép, chẳng hạn như nhà máy luyện thép Formosa-Hà Tĩnh. Do đó, giấy phép nầy cần phải được thu hồi để thay thế bằng một giấy phép mới; trong đó, bao gồm các chất ô nhiễm vô cơ như ammoniac, cyanogen, sulphocyanogen; các hợp chất hữu cơ đơn vòng (heterocyclic compounds) như pyridine, furan và dioxane; và các hợp chất có mùi thơm đa vòng (polycyclic aromatic compounds) như phenol, napththalene, và quinoline. Những chất ô nhiễm nầy rất khó phân hủy sinh học trong điều kiện hiếu khí (aerobic conditions) [13].
Tiếp theo là duyệt xét xem nhà máy lọc nước thải hiện hữu của Formosa có thể loại bỏ các chất ô nhiễm được liệt kê trong giấy phép mới hay không. Nếu không, cần phải xây thêm một nhà máy lọc nước thải mới để lọc sơ khởi (pre-treatment) nước thải từ nhà máy luyện than coke trước khi cho vào nhà máy lọc nước thải hiện hữu. Nhiều nghiên cứu cho thấy lọc sơ khởi bằng phương pháp yếm khí (anaerobic treatment) có thể cải thiện đáng kể khả năng phân hủy sinh học của nước thải từ nhà máy luyện than cốc, và tạo điều kiện thuận lợi cho giai đoạn tiếp theo bằng phương pháp hiếu khí [13]. Trong trường hợp nhà máy lọc nước thải hiện hữu không thể lọc nước thải từ nhà máy lọc sơ khởi, một nhà máy lọc nước thải hoàn toàn mới cần được xây dựng.
**KẾT LUẬN**
Từ hai tuần nay, hiện tượng cá chết hàng loạt dọc duyên hải miền Trung được báo chí trong nước đặc biệt chú ý. Hiện tượng này bắt đầu vào đầu tháng 4, từ Kỳ Phương, Hà Tĩnh rồi lan dần về phía nam đến Lăng Cô, Đà Nẵng; đến ngày 22 tháng 4 thì tình trạng cá chết không còn xuất hiện nữa. Có khoảng 80 tấn cá chết đã dạt vào bờ biển miền Trung. Những loại cá chết là loại sống ở độ sâu từ 30 m trở lên và có độ lớn khác nhau, có khi cân nặng đến 35 kg.
Theo Sở NN&PTNT Quảng Bình, cá chết bất thường là do nước biển bị ô nhiễm, có yếu tố gây độc, ở khu công nghiệp Vũng Áng (Hà Tĩnh) rồi bị dòng hải lưu đẩy về phía nam lan vào tận Thừa Thiên-Huế và các tỉnh phía Nam.
Ngay sau khi hiện tượng cá chết hàng loạt được phổ biến, một số nhận xét sơ khởi đã được đưa ra, từ các cơ quan chuyên môn ở trong nước và các chuyên viên Việt Nam ở nước ngoài, để giải thích tại sao có hiện tượng cá chết hàng loạt. Các nhận xét này bao gồm sự phân hủy mạnh mẽ của nước thải từ bờ và từ Khu công nghệ Vũng Áng, chất cyanua từng được Trung Quốc sử dụng trong việc đánh bắt cá hoặc chất thải từ giàn khoan mà trước đây Trung Quốc từng đặt ở cửa vịnh Bắc Bộ, độc tố hóa học do con người thải ra từ đất liền và thủy triều đỏ tức tảo nở hoa, và nhiễm độc kim loại nặng. Nhưng những nhận xét sơ khởi này, kể cả kết luận của Bộ TN&MT, thì rất mơ hồ hoặc không có dữ kiện minh chứng.
Điều đó không có nghĩa là không biết nguyên nhân! Có những bằng chứng vững chắc và đáng tin cậy để kết luận rằng hiện tượng cá chết hàng loạt dọc duyên hải miền Trung là do chất ammoniac ở trong nước thải do nhà máy Formosa xả ra biển qua đường ống ngầm được ngư dân Nguyễn Xuân Thành phát hiện và thợ lặn Hoàng Văn Đoán ghi hình ảnh. Ammonium đã được phát hiện ở nồng độ vượt tiêu chuẩn cho phép ở Lăng Cô (khoảng 0,4 mg/L), cách Vũng Áng khoảng 250 km về phía nam. Sự kiện nầy phù hợp với dòng hải lưu và với nồng độ ammoniac có thể có trong nước thải từ tiến trình luyện than cốc của nhà máy luyện thép Formosa (có thể lên đến 668 mg/L). Hơn nữa, cá rất nhạy cảm với ammoniac, chỉ cần nồng độ từ 0,2 đến 0,5 mg/L có thể giết chết cá nước ngọt và cá nước mặn có thể chết ở nồng độ thấp hơn. Trong quá khứ, ammoniac đã giết khoảng 110 tấn cá trong sông Fuhe ở Hubei, Trung Hoa vào năm 2013 0và khoảng 1.000 tấn cá trong nhánh phía tây của sông Nile ở Rosetta, Egypt vào năm 2015.
Ngày 25 tháng 4, Thủ tướng Nguyễn Xuân Phúc đã chỉ đạo các bộ ngành khẩn trương làm rõ nguyên nhân gây hiện tượng hải sản chết bất thường tại các địa phương. Tuy nhiên, việc truy tầm nguyên nhân dường như đã quá trễ vì việc xả nước thải đã được ngưng từ lâu và nước thải đã được nước biển làm loãng đến mức độ không còn phát hiện được các chất ô nhiễm, nếu có
*.*
Công việc quan trọng và cần thiết nhất hiện nay là ngưng hoàn toàn việc xả thải từ Khu kinh tế Vũng Áng và theo dõi phẩm chất của nước biển trong những vùng bị ảnh hưởng trước đây và thông báo rộng rãi đến người dân cho đến khi trở lại bình thường như trước. Các mẫu nước biển phải được thu thập ở những độ sâu thích hợp, nhất là vùng chung quanh miệng ống xả của Khu kinh tế Vũng Áng.
Việc tiếp theo là làm thế nào để “thảm họa” nầy sẽ không còn tái diễn trong tương lai, bắt đầu từ Formosa. Công việc nầy cần nhiều thời gian, quyết tâm, nỗ lực và khả năng kỹ thuật.
Trước hết, cần phải duyệt xét lại tiến trình hoạt động, phẩm và lượng của nước thải từ nhà máy luyện thép, và hiệu quả của nhà máy lọc nước thải hiện nay của Formosa. Giấy phép xả thải hiện nay cần phải được thu hồi để thay thế bằng một giấy phép mới để có thể kiểm soát những chất ô nhiểm độc hại phát xuất từ một nhà máy luyện thép. Tiếp theo là duyệt xét xem nhà máy lọc nước thải hiện hữu của Formosa có thể loại bỏ các chất ô nhiễm được liệt kê trong giấy phép mới hay không. Nếu không, cần phải xây thêm một nhà máy lọc nước thải mới để lọc sơ khởi nước thải từ nhà máy luyện than cốc trước khi cho vào nhà máy lọc nước thải hiện hữu. Nhiều nghiên cứu cho thấy lọc sơ khởi bằng phương pháp yếm khí có thể cải thiện đáng kể khả năng phân hủy sinh học của nước thải từ nhà máy luyện than cốc, và tạo điều kiện thuận lợi cho giai đoạn tiếp theo bằng phương pháp hiếu khí. Trong trường hợp nhà máy lọc nước thải hiện hữu không thể lọc nước thải từ nhà máy lọc sơ khởi, một nhà máy lọc nước thải hoàn toàn mới cần được xây dựng.
**TÀI LIỆU THAM KHẢO**
[1] Duy Tuấn, Hải Sâm, và Quang Thành. 20 tháng 4 năm 2016. “Cá chết trắng biển miền Trung, nghi nhiễm độc từ Vũng Áng.”
*VietnamNet.* [http://vietnamnet.vn/vn/thoi-su/300459/ca-chet-trang-bien-mien-trung-nghi-nhiem-doc-tu-vung-ang.html](http://vietnamnet.vn/vn/thoi-su/300459/ca-chet-trang-bien-mien-trung-nghi-nhiem-doc-tu-vung-ang.html)
[2] TH. 20 tháng 4 năm 2016. “Khẩn trương làm rõ nguyên nhân cá chết hàng loạt ở ven biển miền Trung.”
*Thanh Tra. * [http://thanhtra.com.vn/xa-hoi/moi-truong/khan-truong-lam-ro-nguyen-nhan-ca-chet-hang-loat-o-ven-bien-mien-trung_t114c1143n102609](http://thanhtra.com.vn/xa-hoi/moi-truong/khan-truong-lam-ro-nguyen-nhan-ca-chet-hang-loat-o-ven-bien-mien-trung_t114c1143n102609)
[3] RFA. 27 tháng 4 năm 2016. “Việt Nam công bố kết quả điều tra nguyên nhân cá chết hàng loạt.”
*RFA.* [http://www.rfa.org/vietnamese/vietnamnews/vn-announce-result-of-investigation-of-mass-fish-deaths-04272016094546.html](http://www.rfa.org/vietnamese/vietnamnews/vn-announce-result-of-investigation-of-mass-fish-deaths-04272016094546.html)
[4] Mạnh Nguyễn. 28 tháng 4 năm 2016. ”Hội nghề cá: Cá chết do chất độc, không phải do thủy triều đỏ!”
*BizLive*. [http://bizlive.vn/chinh-tri-xa-hoi/hoi-nghe-ca-ca-chet-do-chat-doc-khong-phai-do-thuy-trieu-do-1698112.html](http://bizlive.vn/chinh-tri-xa-hoi/hoi-nghe-ca-ca-chet-do-chat-doc-khong-phai-do-thuy-trieu-do-1698112.html)
[5] Phạm Hòa và Thắng Quang. 24 tháng 4 năm 2016. “5 câu hỏi vụ cá chết hàng loạt ở ven biển miền Trung.”
*Zing.vn*. [http://news.zing.vn/5-cau-hoi-vu-ca-chet-hang-loat-o-ven-bien-mien-trung-post644367.html](http://news.zing.vn/5-cau-hoi-vu-ca-chet-hang-loat-o-ven-bien-mien-trung-post644367.html)
[6] Nhóm Phóng viên. 26 tháng 4 năm 2016. “Cá chết lan rộng ở miền Trung như thế nào.”
*VNExpress*. [http://vnexpress.net/infographics/thoi-su/ca-chet-lan-rong-o-mien-trung-nhu-the-nao-3393340.html?utm_source=home&utm_medium=box_infographics_home&utm_campaign=boxtracking](http://vnexpress.net/infographics/thoi-su/ca-chet-lan-rong-o-mien-trung-nhu-the-nao-3393340.html?utm_source=home&utm_medium=box_infographics_home&utm_campaign=boxtracking)
[7] Ngọc Diệp, Cấn Cường, Chiến Thắng, và Quang Phong. 28 tháng 4 năm 2016. “Toàn cảnh vụ cá chết hàng loạt tại biển miền Trung.”
*Dân Trí.* [http://dantri.com.vn/xa-hoi/toan-canh-vu-ca-chet-hang-loat-tai-bien-mien-trung-20160428081426098.htm](http://dantri.com.vn/xa-hoi/toan-canh-vu-ca-chet-hang-loat-tai-bien-mien-trung-20160428081426098.htm)
[8] Phạm Hương. 23 tháng 4 năm 2016. “Giả thiết về nguyên nhân cá chết hàng loạt ở miền Trung.”
*PhapLuatSo*. [http://www.phapluatso.com/gia-thiet-ve-nguyen-nhan-khien-ca-chet-hang-loat-o-mien-trung.html](http://www.phapluatso.com/gia-thiet-ve-nguyen-nhan-khien-ca-chet-hang-loat-o-mien-trung.html)
[9] Trần Thị Thanh Thỏa, Thiều Mai Lâm và Trương Nguyện Thành. 26 tháng 4 năm 2016. “Chuyện bé như hạt gạo hay thảm họa quốc gia: Nguy cơ ngộ độc kim loại nặng ở ven biển miền Trung và những tác hại lâu dài.”
*Vietnam Journal of Science*. [http://www.vjsonline.org/news/chuy%E1%BB%87n-b%C3%A9-nh%C6%B0-h%E1%BA%A1t-g%E1%BA%A1o-hay-th%E1%BA%A3m-h%E1%BB%8Da-qu%E1%BB%91c-gia-nguy-c%C6%A1-ng%E1%BB%99-%C4%91%E1%BB%99c-kim-lo%E1%BA%A1i-n%E1%BA%B7ng-ven-bi%E1%BB%83n-mi%E1%BB%81n-trung](http://www.vjsonline.org/news/chuy%E1%BB%87n-b%C3%A9-nh%C6%B0-h%E1%BA%A1t-g%E1%BA%A1o-hay-th%E1%BA%A3m-h%E1%BB%8Da-qu%E1%BB%91c-gia-nguy-c%C6%A1-ng%E1%BB%99-%C4%91%E1%BB%99c-kim-lo%E1%BA%A1i-n%E1%BA%B7ng-ven-bi%E1%BB%83n-mi%E1%BB%81n-trung)
[10] Châu An. 27 tháng 4 năm 2016. “Cá chết hàng loạt ở miền Trung: Những điều còn che giấu.”
*Đất Việt*. [http://baodatviet.vn/chinh-tri-xa-hoi/tin-tuc-thoi-su/ca-chet-hang-loat-o-mien-trung-nhung-dieu-con-che-giau-3306926/](http://baodatviet.vn/chinh-tri-xa-hoi/tin-tuc-thoi-su/ca-chet-hang-loat-o-mien-trung-nhung-dieu-con-che-giau-3306926/)
[11] Bảo Khánh. 28 tháng 4 năm 2016. “Nhìn lại toàn cảnh vụ cá chết hàng loạt ở miền Trung.”
*Đời sống Pháp luật*. [http://www.doisongphapluat.com/tin-tuc/tam-diem-du-luan/nhin-lai-toan-canh-vu-ca-chet-hang-loat-o-mien-trung-a143359.html](http://www.doisongphapluat.com/tin-tuc/tam-diem-du-luan/nhin-lai-toan-canh-vu-ca-chet-hang-loat-o-mien-trung-a143359.html)
[12] Cúc Phương. 25 tháng 4 năm 2016. “Cá chết không rõ nguyên nhân: Thuê chuyên gia nước ngoài.”
*Đất Việt*. [http://baodatviet.vn/chinh-tri-xa-hoi/tin-tuc-thoi-su/ca-chet-khong-ro-nguyen-nhan-thue-chuyen-gia-nuoc-ngoai-3306639/](http://baodatviet.vn/chinh-tri-xa-hoi/tin-tuc-thoi-su/ca-chet-khong-ro-nguyen-nhan-thue-chuyen-gia-nuoc-ngoai-3306639/)
[13] Bing Li, Ying-lan Sun, and Yu-ying Li. October 28, 2005. “Pretreatment of coking wastewater using anaerobic sequencing batch reactor (ASBR).”
*National Center for Biotechnology Information (NCBI)*. [http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC1390660/](http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC1390660/)
[14] Sock Yee Khoo. Accessed April 29, 2016. “
[Aquarium Maintenance: Dealing with Ammonia, Nitrite, Nitrate Poisoning](Aquarium%20Maintenance:%20Dealing%20with%20Ammonia,%20Nitrite,%20Nitrate%20Poisoning).” [http://www.allabout-aquariumfish.com/2008/11/aquarium-maintenance-dealing-with.html](http://www.allabout-aquariumfish.com/2008/11/aquarium-maintenance-dealing-with.html)
[15] Robert Boumis. Accessed April 29, 2016. “How does ammonia affect my saltwater aquarium?”
*Demand Media.* [http://pets.thenest.com/ammonia-affect-saltwater-aquarium-12090.html](http://pets.thenest.com/ammonia-affect-saltwater-aquarium-12090.html)
[16] Jethro Mullen. September 5, 2013. “Tons of poisoned fish clog river in China’s Hubei province.”
*CNN*. [http://www.cnn.com/2013/09/05/world/asia/china-river-dead-fish/](http://www.cnn.com/2013/09/05/world/asia/china-river-dead-fish/)
[17] The Cairo Post. July 22, 2015. “’Ammonia poisoning’ blamed fro mass fish die-off in Egypt’s Delta: official.”
*The Cairo Post*. [http://thecairopost.youm7.com/news/160486/news/ammonia-poisoning-blamed-for-mass-fish-die-off-in-egypts-delta-official](http://thecairopost.youm7.com/news/160486/news/ammonia-poisoning-blamed-for-mass-fish-die-off-in-egypts-delta-official)
[18] Hoàng Đoan. 25 tháng 4 năm 2016. “Thủ tướng chỉ đạo khẩn trương tìm nguyên nhân cá chết hàng loạt.”
*Soha*. [http://soha.vn/thu-tuong-chi-dao-khan-truong-tim-nguyen-nhan-ca-chet-hang-loat-20160425184551776.htm](http://soha.vn/thu-tuong-chi-dao-khan-truong-tim-nguyen-nhan-ca-chet-hang-loat-20160425184551776.htm)
[19] Kiên Trung và Duy Tuấn. 26 tháng 4 năm 2016. “Giấy phép xả thải của Formosa có gì?”
*VietnamNet*. [http://vietnamnet.vn/vn/thoi-su/tam-diem/301418/giay-phep-xa-thai-cua-formosa-co-gi.html](http://vietnamnet.vn/vn/thoi-su/tam-diem/301418/giay-phep-xa-thai-cua-formosa-co-gi.html) **N.M.Q.**
Tác giả gửi
*BVN *

Content-Security-Policy: upgrade-insecure-requests

Content-Security-Policy-Report-Only: default-src https: blob: data: 'unsafe-inline' 'unsafe-eval'; report-uri https://www.blogger.com/cspreport


text:
HƯNG ĐẠO CONTAINER
Nhà cung cấp container văn phòng và congtainer kho đi đầu trong lĩnh vực container từ năm 1994 đến nay với hơn 20 năm trong ngành uy tín – chất lượng đã được khẳng định trong lòng khách hàng.
Chúng tôi cung cấp các loại container văn phòng 20ft và 40ft với quy cách sau:
CONTAINER VĂN PHÒNG 20FT(Có Toilet)
–TRANG BỊ: Hệ thống dây dẫn điện âm tường của, 02 bộ hộp đèn đôi 1,2m. 02 ổ cắm điện đôi, 02 công tắc đèn, 01 ổ cắm,điện thoại, 01 công tắc quạt hút và 01 công tắc nguồn hiệu Vanlock.
–TRANG BỊ: Hệ thống dây dẫn điện âm tường của, 04 bộ hộp đèn đôi 1,2m. 04 ổ cắm điện đôi, 04 công tắc đèn, 02 ổ cắm,điện thoại, 02 công tắc quạt hút và 01 công tắc nguồn hiệu Vanlock.
Trả lời

markdown:
**H** **ƯNG ĐẠO CONTAINER**
Nhà cung cấp container văn phòng và congtainer kho đi đầu trong lĩnh vực container từ năm 1994 đến nay với hơn 20 năm trong ngành uy tín – chất lượng đã được khẳng định trong lòng khách hàng.
Chúng tôi cung cấp các loại container văn phòng 20ft và 40ft với quy cách sau:
**CONTAINER VĂN PHÒNG 20FT(Có Toilet)** **: Sử dụng container bằng thép, chịu lực tốt, chồng cao được nhiều tầng, được xử lý tốt về kỹ thuật dùng làm văn phòng.** __TƯỜNG, SÀN__ __: Thiết kế khung sắt, lót xốp cách nhiệt, ốp ngoài bằng gỗ, Sàn Container bằng gỗ, phun 1 lớp sơn chống mối mọt, sàn trải simili PVC, 01 cửa panel sắt nửa trên lắp kính, (cao2m x rộng 0,8m) nằm phía đầu container, lắp khóa, 02 cửa sổ kính khung sắt (0,8 x 1m)bên ngoài có mái che và khung sắt bảo vệ bên trong.__ **CỬA SỔ, CỬA ĐI** __: Sơn 01 lớp chống rỉ sét, 01 lớp sơn lót, 01 lớp sơn bên ngoài màu.__ **HỆ THỐNG ĐIỆN, SƠN**
–
**: Hệ thống dây dẫn điện âm tường của, 02 bộ hộp đèn đôi 1,2m. 02 ổ cắm điện đôi, 02 công tắc đèn, 01 ổ cắm,điện thoại, 01 công tắc quạt hút và 01 công tắc nguồn hiệu Vanlock. TRANG BỊ** **: 01 bộ bàn cầu, 01 gương soi, 01 lavabo, 01 bộ đèn đơn 1,2m,hộp đựng giấy, cửa nhựa ra vào, quạt hút, sàn lát gạch men, bồn chứa nước 500L bằng nhựa, hệ thống thoát nước bên trong và đầu chờ hệ thống nước thải, 01 bồn tiểu nam.** __TOILET__ **CONTAINER VĂN PHÒNG(CÓ TOILET)** **: Sử dụng container bằng thép, chịu lực tốt, chồng cao được nhiều tầng, được xử lý tốt về kỹ thuật dùng làm văn phòng.** __TƯỜNG, SÀN__ __: Thiết kế khung sắt, lót xốp cách nhiệt, ốp ngoài bằng gỗ, Sàn Container bằng gỗ, phun 1 lớp sơn chống mối mọt, sàn trải simili PVC, 02 cửa panel sắt nửa trên lắp kính, (cao2m x rộng 0,8m) nằm phía đầu container, lắp khóa, 04 cửa sổ kính khung sắt (0,8 x 1m)bên ngoài có mái che và khung sắt bảo vệ bên trong.__ **CỬA SỔ, CỬA ĐI** __: Sơn 01 lớp chống rỉ sét, 01 lớp sơn lót, 01 lớp sơn bên ngoài màu.__ **HỆ THỐNG ĐIỆN, SƠN**
–
**: Hệ thống dây dẫn điện âm tường của, 04 bộ hộp đèn đôi 1,2m. 04 ổ cắm điện đôi, 04 công tắc đèn, 02 ổ cắm,điện thoại, 02 công tắc quạt hút và 01 công tắc nguồn hiệu Vanlock. TRANG BỊ** **: 01 bộ bàn cầu, 01 gương soi, 01 lavabo, 01 bộ đèn đơn 1,2m,hộp đựng giấy, cửa nhựa ra vào, quạt hút, sàn lát gạch men, bồn chứa nước 500L bằng nhựa, hệ thống thoát nước bên trong và đầu chờ hệ thống nước thải, 01 bồn tiểu nam.** __TOILET__ **Quý khách có nhu cầu liên hệ:** **Trần Thành : Phòng Kinh Doanh Khai Thác Công Ty CP Hưng Đạo Container Tại Hà Nội** **Mobile: 0987.991.099 – 0976.659.085** **Tel: 04.38759606 Fax: 04.38759604** **Đ/C: Lô D8-6 Khu CN Đài Tư – 386 Nguyễn Văn Linh – Gia Lâm – Hà Nội** **hoặc truy cập Website:**
## Trả lời Hủy trả lời

WARC-Type: response

Content-Type: application/http; msgtype=response

WARC-Truncated: length

WARC-Identified-Payload-Type: text/html

Server: nginx

Connection: close

Vary: Cookie

X-hacker: If you're reading this, you should visit automattic.com/jobs and apply to join the fun, mention this header.

Link: <https://wp.me/P6GK5U-3>; rel=shortlink

Content-Type: text/html; charset=UTF-8

X-ac: 1.dca _dca


text:
Cách phân biệt mỹ phẩm giả và thật
Khi mua phải loại mỹ phẩm giả, bạn sẽ cảm thấy rất khó chịu và bực tức vì bị lừa gạt, không những thế nó còn ẩn chứa rát nhiều nguy hiểm gây ảnh hưởng đến sức khỏe bạn. Hãy cùng chúng tôi lưu về ngay những cách phân biệt mỹ phẩm giả và thật đơn giản bằng mắt thường dưới đây để không phải chịu cảm “tiền mất tật mang”
Cách phân biệt mỹ phẩm giả và thật
Chỉ mua mỹ phẩm từ đại lý được ủy quyền
Lời khuyên hiển nhiên, nhưng thực sự đáng để quan tâm. Có thể nhưng cửa hàng lớn cũng có hàng nhái bán hạ giá. Để tránh bị lừa xin bạn đừng chần chừ mở trang web của hãng để kiểm tra danh sách nhà phân phối. Bởi bạn biết rằng mỹ phẩm hàng hiệu thường khá đắt.
May mắn thay, đôi khi nhà phân phối chính thức cũng giảm giá bán sản phẩm. Nhưng kể cả giảm giá,hàng hiệu cũng không bao giờ giảm quá sâu. Sự giảm giá sốc lên đến 80% là dấu hiệu của hàng giả. Vì vậy, trước khi quyết định mua bạn hãy nói với người bán hàng cho xem giấy chứng nhận chất lượng để không mua phải hàng giả nữa.
Chú ý bao bì
Một vài sản phẩm giảm giá bạn cũng có thể nhận ra lỗi của chúng và biết ngay hàng giả. Nhưng cũng có rất nhiều hàng nhái tinh vi nên rất khó để phân biệt. Cách chắc chắn là bạn có sản phẩm chính hãng là vào webside để so sánh hình ảnh thực và giả. Thậm chí những lỗi nhỏ nhất như màu sắc, phông chữ, cỡ bao bì, hay cân nặng cũng là dấu hiệu hàng giả.
Kiểm tra mã vạch, số seri và thông tin sản xuất
Nếu sản phẩm là hàng giả, thì 2, 3 số đầu của mã vạch trên sản phẩm không khớp với mã quốc gia xuất xứ sản phẩm. Ngoài ra, số seri trong sản phẩm giả thường thiếu. Trước khi mua bạn phải kiểm tra số seri có trùng với chữ số trên bao bì hay không. Hơn nữa, sản phẩm chính hãng luôn thể hiện thành phần trên bao bì. Thương hiệu mỹ phẩm cao cấp luôn cho khách hàng thông tin bổ sung thông tin về sản phẩm, nếu không có,đó không phải là chính hãng.
Kiểm tra màu sắc sản phẩm
Phấn mắt, son môi ,má, và phấn trang điểm giả thường được sản xuất với màu sắc mà hàng thật không sử dụng. Để tránh mua phải hàng nhái, bạn hãy vào trang web của nhà sản xuất để xem màu sắc thật của sản phẩm
Trên đây là các xu hướng làm đẹp mới nhất mà daynghelaixe.edu.vn chia sẻ đến bạn đọc hy vọng sẽ khiến bạn thích thú và tự tin hơn .Đừng quên ấn like ủng hộ báo chúng tôi nhé!
Bài viết mới
- Hãy làm ngay 6 điều này hàng ngày sẽ giúp da mịn màng se khít lỗ chân lông cho nàng tự tin trong hè 2017
- Bí quyết trẻ đẹp cho da luôn căng tràn sức sống trong những ngày nắng hè
- Da luôn trắng sáng bất chấp nắng hè 2017 nhờ những loại mặt nạ này
- 4 kiểu tóc tết xinh lung linh lại gọn gàng cho mùa hè oi bức
- 8 thực phẩm hằng ngày giúp tóc chắc khỏe từ gốc tới ngọn
- Bí quyết làm đẹp và giữ vóc dáng của Hoa Hậu Lan Khuê
- Xu hướng làm đẹp bước ra từ sàn diễn Thu 2016
- Xu hướng làm đẹp Hàn Quốc siêu đáng yêu khiến giới trẻ thích thú
- Bài tập giúp vòng 3 căng tròn như thiên thần Victoria Secret
- Những mẫu nail đẹp siêu độc thu đông từ sàn diễn New York Fashion Week
- Top Sao Việt nhuộm tóc màu nào cũng đẹp xuất sắc
- Giảm cân thành công nhờ chế độ ăn và tập luyện dưới đây
- Cách mix màu son cực chuẩn tiết kiệm chi phí
- BST 30+ Mẫu Tóc ngắn màu vàng đẹp 2016 2017
- Bật mí mẹo mix son cực chuẩn đẹp lung linh cho các nàng muốn tiết kiệm

markdown:
[Cách phân biệt mỹ phẩm giả và thật](https://daynghelaixe.edu.vn/cach-phan-biet-pham-gia-va.html) [Làm đẹp](https://daynghelaixe.edu.vn/category/lam-dep)| Tag: [cách mua mỹ phẩm thật](https://daynghelaixe.edu.vn/tag/cach-mua-my-pham-that)• [cách phân biệt mỹ phẩm giả và thật](https://daynghelaixe.edu.vn/tag/cach-phan-biet-my-pham-gia-va-that)• [chọn mỹ phẩm thật](https://daynghelaixe.edu.vn/tag/chon-my-pham-that)• [làm dẹp](https://daynghelaixe.edu.vn/tag/lam-dep)• [mỹ phẩm](https://daynghelaixe.edu.vn/tag/my-pham)• [xu hướng làm đẹp](https://daynghelaixe.edu.vn/tag/xu-huong-lam-dep)
Khi mua phải loại mỹ phẩm giả, bạn sẽ cảm thấy rất khó chịu và bực tức vì bị lừa gạt, không những thế nó còn ẩn chứa rát nhiều nguy hiểm gây ảnh hưởng đến sức khỏe bạn. Hãy cùng chúng tôi lưu về ngay những
**cách phân biệt mỹ phẩm giả và thật** đơn giản bằng mắt thường dưới đây để không phải chịu cảm “tiền mất tật mang”
**Cách phân biệt mỹ phẩm giả và thật** **Chỉ mua mỹ phẩm từ đại lý được ủy quyền**
Lời khuyên hiển nhiên, nhưng thực sự đáng để quan tâm. Có thể nhưng cửa hàng lớn cũng có hàng nhái bán hạ giá. Để tránh bị lừa xin bạn đừng chần chừ mở trang web của hãng để kiểm tra danh sách nhà phân phối. Bởi bạn biết rằng mỹ phẩm hàng hiệu thường khá đắt.
May mắn thay, đôi khi nhà phân phối chính thức cũng giảm giá bán sản phẩm. Nhưng kể cả giảm giá,hàng hiệu cũng không bao giờ giảm quá sâu. Sự giảm giá sốc lên đến 80% là dấu hiệu của hàng giả. Vì vậy, trước khi quyết định mua bạn hãy nói với người bán hàng cho xem giấy chứng nhận chất lượng để không mua phải hàng giả nữa.
**Chú ý bao bì**
Một vài sản phẩm giảm giá bạn cũng có thể nhận ra lỗi của chúng và biết ngay hàng giả. Nhưng cũng có rất nhiều hàng nhái tinh vi nên rất khó để phân biệt. Cách chắc chắn là bạn có sản phẩm chính hãng là vào webside để so sánh hình ảnh thực và giả. Thậm chí những lỗi nhỏ nhất như màu sắc, phông chữ, cỡ bao bì, hay cân nặng cũng là dấu hiệu hàng giả.
**Kiểm tra mã vạch, số seri và thông tin sản xuất**
Nếu sản phẩm là hàng giả, thì 2, 3 số đầu của mã vạch trên sản phẩm không khớp với mã quốc gia xuất xứ sản phẩm. Ngoài ra, số seri trong sản phẩm giả thường thiếu. Trước khi mua bạn phải kiểm tra số seri có trùng với chữ số trên bao bì hay không. Hơn nữa, sản phẩm chính hãng luôn thể hiện thành phần trên bao bì. Thương hiệu mỹ phẩm cao cấp luôn cho khách hàng thông tin bổ sung thông tin về sản phẩm, nếu không có,đó không phải là chính hãng.
**Kiểm tra màu sắc sản phẩm**
Phấn mắt, son môi ,má, và phấn trang điểm giả thường được sản xuất với màu sắc mà hàng thật không sử dụng. Để tránh mua phải hàng nhái, bạn hãy vào trang web của nhà sản xuất để xem màu sắc thật của sản phẩm
*Trên đây là các xu hướng làm đẹp mới nhất mà daynghelaixe.edu.vn chia sẻ đến bạn đọc hy vọng sẽ khiến bạn thích thú và tự tin hơn .Đừng quên ấn like ủng hộ báo chúng tôi nhé!*
## Bài viết mới
[Hãy làm ngay 6 điều này hàng ngày sẽ giúp da mịn màng se khít lỗ chân lông cho nàng tự tin trong hè 2017](https://daynghelaixe.edu.vn/hay-lam-ngay-6-dieu-nay-hang-ngay-se-giup-da-min-mang-se-khit-lo-chan-long-cho-nang-tu-tin-trong-he-2017.html) [Bí quyết trẻ đẹp cho da luôn căng tràn sức sống trong những ngày nắng hè](https://daynghelaixe.edu.vn/bi-quyet-tre-dep-cho-da-luon-cang-tran-suc-song-trong-nhung-ngay-nang-he.html) [Da luôn trắng sáng bất chấp nắng hè 2017 nhờ những loại mặt nạ này](https://daynghelaixe.edu.vn/da-luon-trang-sang-bat-chap-nang-he-2017-nho-nhung-loai-mat-na-nay.html) [4 kiểu tóc tết xinh lung linh lại gọn gàng cho mùa hè oi bức](https://daynghelaixe.edu.vn/4-kieu-toc-tet-xinh-lung-linh-lai-gon-gang-cho-mua-he-oi-buc.html) [8 thực phẩm hằng ngày giúp tóc chắc khỏe từ gốc tới ngọn](https://daynghelaixe.edu.vn/8-thuc-pham-hang-ngay-giup-toc-chac-khoe-tu-goc-toi-ngon.html)
-
[Bí quyết làm đẹp và giữ vóc dáng của Hoa Hậu Lan Khuê](https://daynghelaixe.edu.vn/bi-quyet-lam-dep-va-giu-voc-dang-cua-hoa-hau-lan-khue.html)
-
[Xu hướng làm đẹp bước ra từ sàn diễn Thu 2016](https://daynghelaixe.edu.vn/xu-huong-lam-dep-buoc-ra-tu-san-dien-thu-2016.html)
-
[Xu hướng làm đẹp Hàn Quốc siêu đáng yêu khiến giới trẻ thích thú](https://daynghelaixe.edu.vn/xu-huong-lam-dep-han-quoc-sieu-dang-yeu-khien-gioi-tre-thich-thu.html)
-
[Bài tập giúp vòng 3 căng tròn như thiên thần Victoria Secret](https://daynghelaixe.edu.vn/bai-tap-giup-vong-3-cang-tron-nhu-thien-victoria-secret.html)
-
[Những mẫu nail đẹp siêu độc thu đông từ sàn diễn New York Fashion Week](https://daynghelaixe.edu.vn/nhung-mau-nail-dep-sieu-doc-thu-dong-tu-san-dien-new-york-fashion-week.html)
-
[Top Sao Việt nhuộm tóc màu nào cũng đẹp xuất sắc](https://daynghelaixe.edu.vn/top-sao-viet-nhuom-toc-mau-nao-cung-dep-xuat-sac.html)
-
[Giảm cân thành công nhờ chế độ ăn và tập luyện dưới đây](https://daynghelaixe.edu.vn/giam-can-thanh-cong-nho-che-va-tap-luyen-duoi-day.html)
-
[Cách mix màu son cực chuẩn tiết kiệm chi phí](https://daynghelaixe.edu.vn/cach-mix-mau-son-cuc-chuan-tiet-kiem-chi-phi.html)
-
[BST 30+ Mẫu Tóc ngắn màu vàng đẹp 2016 2017](https://daynghelaixe.edu.vn/bst-30-mau-toc-ngan-mau-vang-dep-2016-2017.html)
-
[Bật mí mẹo mix son cực chuẩn đẹp lung linh cho các nàng muốn tiết kiệm](https://daynghelaixe.edu.vn/bat-mi-meo-mix-son-cuc-chuan-dep-lung-linh-cho-cac-nang-muon-tiet-kiem.html)

Vary: Accept-Encoding

X-Powered-By: EasyEngine 3.7.4


text:
Chỉ đơn giản là đi khắp đất nước, chinh phục sức khỏe của bản thân, ông luôn sử dụng tiền tự túc cho các chi phí.
“Không ăn gian một km nào”
Ông Trần Ngọc Công sinh năm 1953 (Linh Đàm, Hà Nội) muốn thực hiện hành trình đi bộ xuyên Việt từ địa đầu Lạng Sơn đến đất mũi Cà Mau. Ban đầu, gia đình ngăn cản quyết liệt, nhưng rồi cũng ủng hộ quyết định tuổi già của ông.
Đầu năm nay, ông đi từ cửa khẩu Hữu Nghị về Hà Nội trong 6 ngày để đón Tết Đinh Dậu cùng gia đình. Mùng 6 (2/2 dương lịch), ông quay lại Hồ Gươm, đúng điểm ông dừng lại trước đó để tiếp tục hành trình vào Nam.
Một ngày của phượt thủ 64 tuổi bắt đầu từ 5h30 sáng đến khoảng 5h chiều, ông chinh phục quãng đường khoảng 30 km bất kể nắng mưa. Ông Công chuẩn bị kỹ càng những vật dụng giúp chống chọi với thời tiết như áo mưa, mũ, khăn, nước uống… Mỗi ngày ông tiêu hết khoảng 300.000 đồng, tự túc mọi chi phí.
Chia sẻ với VnExpress, ông Công cho biết quãng đường xuyên Việt hầu hết qua quốc lộ 1, đôi khi ông đi theo chỉ dẫn trên bản đồ để đi đường ven biển.
"Các bạn trẻ đi trekking, leo núi, đạp xe xuyên Việt. Tôi chọn đi bộ từ bắc vào nam để tận hưởng, để tham quan một cách chậm rãi", ông nói.
Ông Công đã đi du lịch nhiều nước trên thế giới, nhưng vẫn thấy Việt Nam có nhiều cảnh đẹp mà chưa đi hết. Ông không hề coi chuyến đi của mình là “hành xác” bởi ông có nhiều trải nghiệm như những du khách bình thường: thăm bảo tàng, di sản, dạo đêm ở Hội An, tắm bùn tại Nha Trang…
Người tốt - kẻ xấu trên đường
Tại những nơi ông Công đi qua, người dân khá tò mò với hình ảnh một người đàn ông có tuổi “vác balô đi phượt”. Nhiều lần ông phải nói dối rằng đang điều trị bệnh, phải đi bộ 30 km mỗi ngày theo hướng dẫn của bác sĩ thì mọi người mới yên tâm để ông đi tiếp.
Nhiều người khiến ông rất cảm kích khi ngỏ ý cho ông đi nhờ xe, đi cùng một đoạn hay cho ở lại miễn phí. “Tôi đếm được 39 người ngỏ ý cho tôi quá giang. Thậm chí có hai bạn trẻ còn dúi bằng được vào tay tôi mấy chục nghìn phí đi xe buýt vì nghĩ tôi không có tiền”, ông Công kể.
Trên đường độc hành, ông Công cũng gặp không ít sự cố và tình huống nguy hiểm. Có lần đi bộ xuống đèo Cổ Mã (Khánh Hòa) - khu vực thưa dân cư, ông Công gặp một thanh niên lao xe máy về phía mình tỏ ý muốn “xin đểu”. Ông cho anh ta chiếc balô cũ chứa vài bộ quần áo và chai nước. Người đó bỏ đi vì nghĩ ông là “kẻ tâm thần đi lang thang”, không có gì để cướp.
Với phượt thủ 64 tuổi này, tình cảm và sự ủng hộ của bạn bè, người thân, người gặp gỡ qua đường về hành động vốn được cho là liều lĩnh của tuổi già là điều đáng quý nhất của chuyến đi. Ông đã đến mũi Cà Mau, như thời gian dự kiến (giữa tháng 4).

markdown:
*Chỉ đơn giản là đi khắp đất nước, chinh phục sức khỏe của bản thân, ông luôn sử dụng tiền tự túc cho các chi phí.* **“Không ăn gian một km nào”**
Ông Trần Ngọc Công sinh năm 1953 (Linh Đàm, Hà Nội) muốn thực hiện hành trình đi bộ xuyên Việt từ địa đầu Lạng Sơn đến đất mũi Cà Mau. Ban đầu, gia đình ngăn cản quyết liệt, nhưng rồi cũng ủng hộ quyết định tuổi già của ông.
Đầu năm nay, ông đi từ cửa khẩu Hữu Nghị về Hà Nội trong 6 ngày để đón Tết Đinh Dậu cùng gia đình. Mùng 6 (2/2 dương lịch), ông quay lại Hồ Gươm, đúng điểm ông dừng lại trước đó để tiếp tục hành trình vào Nam.
Một ngày của phượt thủ 64 tuổi bắt đầu từ 5h30 sáng đến khoảng 5h chiều, ông chinh phục quãng đường khoảng 30 km bất kể nắng mưa. Ông Công chuẩn bị kỹ càng những vật dụng giúp chống chọi với thời tiết như áo mưa, mũ, khăn, nước uống… Mỗi ngày ông tiêu hết khoảng 300.000 đồng, tự túc mọi chi phí.
|
|![]()
|
|
Hành trình của ông Công được nhiều bạn trẻ ngưỡng mộ, ngỏ ý giúp đỡ. Ảnh:
Chia sẻ với
*VnExpress*, ông Công cho biết quãng đường xuyên Việt hầu hết qua quốc lộ 1, đôi khi ông đi theo chỉ dẫn trên bản đồ để đi đường ven biển.
"Các bạn trẻ đi trekking, leo núi, đạp xe xuyên Việt. Tôi chọn đi bộ từ bắc vào nam để tận hưởng, để tham quan một cách chậm rãi", ông nói.
Ông Công đã đi du lịch nhiều nước trên thế giới, nhưng vẫn thấy Việt Nam có nhiều cảnh đẹp mà chưa đi hết. Ông không hề coi chuyến đi của mình là “hành xác” bởi ông có nhiều trải nghiệm như những du khách bình thường: thăm bảo tàng, di sản, dạo đêm ở Hội An, tắm bùn tại Nha Trang…
**Người tốt - kẻ xấu trên đường**
Tại những nơi ông Công đi qua, người dân khá tò mò với hình ảnh một người đàn ông có tuổi “vác balô đi phượt”. Nhiều lần ông phải nói dối rằng đang điều trị bệnh, phải đi bộ 30 km mỗi ngày theo hướng dẫn của bác sĩ thì mọi người mới yên tâm để ông đi tiếp.
Nhiều người khiến ông rất cảm kích khi ngỏ ý cho ông đi nhờ xe, đi cùng một đoạn hay cho ở lại miễn phí. “Tôi đếm được 39 người ngỏ ý cho tôi quá giang. Thậm chí có hai bạn trẻ còn dúi bằng được vào tay tôi mấy chục nghìn phí đi xe buýt vì nghĩ tôi không có tiền”, ông Công kể.
|
|![]()
|
|
Người địa phương đang chạy xe thấy ông Công đi bộ liền quay lại đưa tiền nói "Chú cầm tạm để đi xe buýt" khiến ông rất cảm kích. Ảnh:
Trên đường độc hành, ông Công cũng gặp không ít sự cố và tình huống nguy hiểm. Có lần đi bộ xuống đèo Cổ Mã (Khánh Hòa) - khu vực thưa dân cư, ông Công gặp một thanh niên lao xe máy về phía mình tỏ ý muốn “xin đểu”. Ông cho anh ta chiếc balô cũ chứa vài bộ quần áo và chai nước. Người đó bỏ đi vì nghĩ ông là “kẻ tâm thần đi lang thang”, không có gì để cướp.
Với phượt thủ 64 tuổi này, tình cảm và sự ủng hộ của bạn bè, người thân, người gặp gỡ qua đường về hành động vốn được cho là liều lĩnh của tuổi già là điều đáng quý nhất của chuyến đi. Ông đã đến mũi Cà Mau, như thời gian dự kiến (giữa tháng 4).
|
|![]()
|
|
Ông Công cùng vợ trong một lần chinh phục đỉnh Fansipan. Ảnh:

Cache-Control: max-age=120, stale-while-revalidate=6, stale-if-error=864000, private

Set-Cookie: device_env_real=4; expires=Tue, 23-Jan-2018 19:10:55 GMT; path=/; domain=vnexpress.net

Content-Type: text/html; charset=utf-8


text:
Sao có sinh nhật vào ngày 18/07
Sao có sinh nhật vào ngày 18/07 nổi tiếng tại Hay.tv
Xem lịch chiếu theo rạp
Rạp CGV (14 rạp)
Rạp Lotte (3 rạp)
Rạp Galaxy (1 rạp)
Rạp BHD Star Cineplex (1 rạp)
Rạp Khác (5 rạp)
Rạp Platinum (1 rạp)
Rạp Beta Cineplex (2 rạp)
PHIM RẠP ĐANG CHIẾU
1
Thần Sấm 3: Thời Khắc Tận Thế
87% / 22 vote
2
87% / 24 vote
3
86% / 13 vote
4
85% / 22 vote
5
84% / 11 vote
PHIM RẠP SẮP CHIẾU
1
Người Tuyết
100% / 5 vote
2
94% / 26 vote
3
93% / 6 vote
4
92% / 20 vote
5
88% / 5 vote
PHIM LẺ HOT
1
xXx: Phản Đòn
98% / 10 vote
2
91% / 13 vote
3
91% / 11 vote
4
84% / 11 vote
5
83% / 14 vote
PHIM BỘ HOT
1
Đảo Hải Tặc
100% / 9 vote
2
97% / 6 vote
3
93% / 69 vote
4
91% / 13 vote
5
90% / 12 vote

markdown:
# Sao có sinh nhật vào ngày 18/07
## Sao có sinh nhật vào ngày 18/07 nổi tiếng tại Hay.tv
### Xem lịch chiếu theo rạp
![ ](https://media.hay.tv/thumb_x50x50/upload/default/content/cinema_system/06092017/image_url_4664501504689103.png)
Rạp CGV (14 rạp)
![ ](https://media.hay.tv/thumb_x50x50/upload/default/content/cinema_system/06092017/image_url_9366301504689067.png)
Rạp Lotte (3 rạp)
![ ](https://media.hay.tv/thumb_x50x50/upload/default/content/cinema_system/06092017/image_url_9524771504689047.png)
Rạp Galaxy (1 rạp)
![ ](https://media.hay.tv/thumb_x50x50/upload/default/content/cinema_system/06092017/image_url_5171461504689006.png)
Rạp BHD Star Cineplex (1 rạp)
![ ](https://media.hay.tv/thumb_x50x50/upload/default/content/cinema_system/28122016/image_url_8151111482910991.jpg)
Rạp Khác (5 rạp)
![ ](https://media.hay.tv/thumb_x50x50/upload/default/content/cinema_system/06092017/image_url_9385191504688979.png)
Rạp Platinum (1 rạp)
![ ](https://media.hay.tv/thumb_x50x50/upload/default/content/cinema_system/06092017/image_url_769571504688925.png)
Rạp Beta Cineplex (2 rạp)
[Xem toàn bộ lịch chiếu](lich-chieu/)
###
[PHIM RẠP ĐANG CHIẾU](top-phim-rap-dang-chieu/)
1
[](phim/than-sam-3-thoi-khac-tan-the-id47267.html)
![ Thần Sấm 3: Thời Khắc Tận Thế ](https://media.hay.tv/thumb_x68x95/upload/default/phim/30082017/photo/image_url_2118311504063485.jpg)
[Thần Sấm 3: Thời Khắc Tận Thế](phim/than-sam-3-thoi-khac-tan-the-id47267.html)
87% / 22 vote
2
87% / 24 vote
3
86% / 13 vote
4
85% / 22 vote
5
84% / 11 vote
[Xem BXH đầy đủ](top-phim-rap-dang-chieu/)
###
[PHIM RẠP SẮP CHIẾU](top-phim-rap-sap-chieu/)
1
[](phim/nguoi-tuyet-id56231.html)
![ Người Tuyết ](https://media.hay.tv/thumb_x68x95/upload/default/phim/21082017/photo/image_url_9048641503306472.jpg)
[Người Tuyết](phim/nguoi-tuyet-id56231.html)
100% / 5 vote
2
94% / 26 vote
3
93% / 6 vote
4
92% / 20 vote
5
88% / 5 vote
[Xem BXH đầy đủ](top-phim-rap-sap-chieu/)
###
[PHIM LẺ HOT](top-phim-le-hot/)
1
[](phim/xxx-phan-don-id44274.html)
![ xXx: Phản Đòn ](https://media.hay.tv/thumb_x68x95/upload/default/star/20122016/photo/image_url_5562291482205112.jpg)
[xXx: Phản Đòn](phim/xxx-phan-don-id44274.html)
98% / 10 vote
2
91% / 13 vote
3
91% / 11 vote
4
84% / 11 vote
5
83% / 14 vote
[Xem BXH đầy đủ](top-phim-le-hot/)
###
[PHIM BỘ HOT](top-phim-bo-hot/)
1
[](phim/dao-hai-tac-id44399.html)
![ Đảo Hải Tặc ](https://media.hay.tv/thumb_x68x95/upload/default/star/14072017/photo/image_url_8377361500008328.jpg)
[Đảo Hải Tặc](phim/dao-hai-tac-id44399.html)
100% / 9 vote
2
97% / 6 vote
3
93% / 69 vote
4
91% / 13 vote
5
90% / 12 vote
[Xem BXH đầy đủ](top-phim-bo-hot/)

WARC-Identified-Payload-Type: application/xhtml+xml

Cache-Control: no-store, no-cache, must-revalidate, post-check=0, pre-check=0

Pragma: no-cache


text:
Persona 4 DJ
Brilliant Blue
Tên: Brilliant Blue
Cặp đôi: Seta Souji (MC) x Hanamura Yosuke
Họa sĩ: Y.Takano
Thực hiện: Độc Thoại Thượng Uyển
Thể loại: Doujinshi
Nội dung: 1 shot tự tìm hiểu, khả ái kin khủn….
Yaoi – Boy Love là Thú Zui tao nhã
Tên: Brilliant Blue
Cặp đôi: Seta Souji (MC) x Hanamura Yosuke
Họa sĩ: Y.Takano
Thực hiện: Độc Thoại Thượng Uyển
Thể loại: Doujinshi
Nội dung: 1 shot tự tìm hiểu, khả ái kin khủn….

markdown:
### Persona 4 DJ
# Brilliant Blue
**Tên: **Brilliant Blue **Cặp đôi: **Seta Souji (MC) x Hanamura Yosuke **Họa sĩ: **Y.Takano **Thực hiện:** Độc Thoại Thượng Uyển **Thể loại:** Doujinshi **Nội dung:** 1 shot tự tìm hiểu, khả ái kin khủn….
Yaoi – Boy Love là Thú Zui tao nhã
**Tên: **Brilliant Blue **Cặp đôi: **Seta Souji (MC) x Hanamura Yosuke **Họa sĩ: **Y.Takano **Thực hiện:** Độc Thoại Thượng Uyển **Thể loại:** Doujinshi **Nội dung:** 1 shot tự tìm hiểu, khả ái kin khủn….


text:
© Copyright 2010 iOne.vnexpress.net, All rights reserved
® VnExpress giữ bản quyền nội dung trên website này.
Chuyên mục dành cho giới trẻ của VnExpress
Liên hệ quảng cáo / Tòa soạn
Thông tin Tòa soạn.: 08 7300 9999 - Máy lẻ: 4508, 4509 (HN) - 8558 (TP HCM)

Set-Cookie: device_env_real=4; expires=Tue, 23-Jan-2018 19:37:46 GMT; path=/; domain=vnexpress.net


text:
Mua bán tổng hợp dịch vụ thẩm mỹ, y tế uy tín, an toàn tại TP.HCM
Rao vặt, mua bán cho gần 1,000 dịch vụ thẩm mỹ, y tế uy tín, an toàn tại TP.HCM. Với mạng lưới rộng khắp, muaban.net mang đến cho bạn những dich vu tiện ích, đầy đủ nhất.
Thẩm mỹ viện Linh Giang, chuyên xoá xăm 1 lần cho đối tượngTP.HCM 17/01/2018 Thẩm mỹ viện Linh Giang, chuyên xoá xăm 1 lần cho đối tượng đi: xin việc, xuất khẩu lao động, công an, bộ đội.
Massage body, massage thái, cạo gió, giác hơi, giảm tress công việcTP.HCM 17/01/2018 Chuyên tại nhà: Massage body, massage thái, cạo gió, giác hơi, giảm tress công việc, ấn huyệt đau lưng giảm nhức mỏi, giảm đau khớp, cột sống, vui vẻ nhiệt tình, nhu cầu khác xin miễn liên hệ.
Làm đẹp vòng eo 60cm, tan mỡ bụng, eo, đùi, không cần phẫu thuậtTP.HCM 17/01/2018 Dịch vụ làm đẹp vòng eo 60cm, tan mỡ bụng, eo, đùi, không cần phẫu thuật, không cần massage, không cần tập thể dục vẫn có vòng eo như ý ngay tại nhà, không hiệu quả hoàn tiền lại.
Spa Mỹ Phượng giảm 20% dịch vụ làm đẹp, nhấn mí 1,5 triệu từ 25/12-1/1Quận 8, TP.HCM 17/01/2018 Spa Mỹ Phượng chuyên chăm sóc da, sức khỏe và sắc đẹp, dịch vụ nhấn mí công nghệ mới, lấy mở nhấn mí bằng chỉ không đau, không bầm, không nghỉ dưỡng Nhân dịp tết Tây Spa Mỹ Phượng giảm 20% các dịch vụ làm đẹp như -Phun thêu chân mày, mí mắt, môi -Massage
Massage Thái, xoa bóp, bấm huyệt, bằng Bộ Y Tế cấpTP.HCM 17/01/2018 Massage phong cách Thái Lan, bằng Bộ Y Tế cấp. Chuyên: xoa bóp, bấm huyệt, cạo gió giác hơi, điều hòa áp huyết tim mạch hông suốt các mạch huyết đến đại bộ phận tiêu hóa: bao ử, ruột, gan, dạ dày..., hết cảm sốt, hết ói mửa, hết đau cổ cứng cổ, hết đau
Có kinh nghiệm nhận chăm sóc trẻ, người già tại TPHCMTP.HCM 17/01/2018 Nhận chăm sóc trẻ sơ sinh, con nít, người già yếu bệnh tật tại nhà riêng. Có bản lĩnh kinh nghiệm và đạt hiệu quả cao trong nhiều năm liền, không đau yếu và khỏe mạnh. Tận tâm, vui vẻ, nhiệt tình. Bản thân là giáo viên cấp I, hướng dẫn viên TDTT. Kỹ
massa body,massa thái,thư giản giảm tress công việc.ấn huyệt đau lưngQuận 10, TP.HCM 17/01/2018 massa body,massa thái,tại nhà cạo gió, giác hơi, giảm tress công việc.ấn huyệt đau lưng trị nhức mỏi,trị khớp,cột sống.vui vẻ nhiệt tình,nhu cầu khác xin miễn liên hệ.0911444039 hồng 30 tuổi.
Massage Thái, xoa bóp, bấm huyệt, bằng Bộ Y Tế cấpTP.HCM 17/01/2018 Thai style massage, by Ministry of Health grant. Specialist in massage, acupressure, gua sha, cupping therapy. Cardiovascular blood pressure regulation, smoothly circulating blood vessels to the digestive organs: stomach, intestines, liver, stomach,
Nhận massage thư giãn chống mệt mỏi, giảm stress, tại TPHCMTP.HCM 17/01/2018 Chuyên nhận massage thư giãn chống mệt mỏi, giảm stress cho mọi lứa tuổi. Điện thoại: 0932360197.
Nhận giác hơi, cạo gió, massage Thái, 1 tiếng 200 ngànTP.HCM 17/01/2018 Chị Như, nhận giác hơi, cạo gió, massage Thái, 1 tiếng 200N, lớn tuổi, kinh nghiệm tay nghề lâu năm, phục vụ nhiệt tình, vui vẻ. Điện thoại: 0933658456, 0918513533.
Nhận cạo gió, massage Thái, tay nghề tốtTP.HCM 17/01/2018 Thư, 28 tuổi, nhận cạo gió, massage Thái, giảm stress, phục vụ nhiệt tình, vui vẻ. Vui lòng liên hệ: 0941906080, 0936585461.
CHUYÊN NỐI MI TẠI NHÀ GIÁ RẺ - Mi và keo được nhập khẩu tại Hàn QuốcTP.HCM 17/01/2018 CHUYÊN NỐI MI TẠI NHÀ GIÁ RẺ - Mi và keo được nhập khẩu tại Hàn Quốc - bảo đảm không cộm, không ngứa - dặm lại từ 80 trở lên tùy theo rụng nhiều hay ít
Cạo gió, giác hơi, ấn huyệt, nhổ tóc bạc, se lông mặt - chà gót chânQuận Gò Vấp, TP.HCM 17/01/2018 Cạo gió - giác hơi - ấn huyệt -massage chữa bệnh- nhổ tóc bạc - se lông mặt - chà gót chân. Liên hệ: 0937225392 Nguyễn Kiệm Gò Vấp, 0989281950 Tân Bình.
Nhận xoa bóp, ấn huyệt tại nhàTP.HCM 17/01/2018 Nam, xoa bóp, ấn huyệt tại nhà, có nhận làm cho vợ chồng. Liên hệ: 0938 852 143
Nhận đến nhà cắt uốn tóc, ráy tai, làm móng, cạo gió, tại TPHCMTP.HCM 17/01/2018 Trinh, nhận đến nhà cắt uốn tóc, ráy tai, làm móng, cạo gió, giác hơi, trang điểm, wax lông, tắm trắng, massage, vật lý trị liêu: Thái, Nhật Mỹ, thuần túy, tại TPHCM Nhận khách nam/nữ, không nhận những nhu cầu khác, xin cảm ơn Có nhận dạy nghề tóc Liên
Nhận massage thư giãn, giảm stress tại nhà, phục vụ cho nam nữ200.000 đ TP.HCM 17/01/2018 Chuyên chăm sóc da, đắp mặt nạ, massage thư giãn, giảm stress, chống mệt mỏi, 200 ngàn/suất, nhận đến nhà phục vụ cho nam & nữ. Điện thoại: 0917980349 - Thiên Kim, không nhắn tin, điện thoại trước 30 phút.
Nhận đến nhà cạo gió, xoa bóp, bấm huyệt, giảm đau đầuTP.HCM 17/01/2018 Nhận đến nhà cạo gió, giác hơi, xoa bóp, ấn huyệt, giảm đau nhức toàn thân, giúp giảm đau đầu, mất ngủ, đau nhức xương khớp, phục hồi sức khỏe sau 1 ngày lao động, massage mặt, đầu, cổ, vai, tẩy da chết toàn thân bằng thảo mộc Liên hệ: 0908421417 -
20
80.000 , nối mi 80.000 .Nối mi , phun xăm tại nhàQuận 10, TP.HCM 16/01/2018 NỐI MI 80.000 , NỐI MI TẠI NHÀ , PHUN XĂM MÀY MẮT MÔI , WAX LÔNG , ĐIỀU TRỊ MỤN TẠI NHÀ SPA HOA HỒNG - 0944599466 -286 Độc Lập , Tân Quý , Tân Phú , Tphcm--- 0944599466 Chuyên Nối mi , Phun xăm , chăm sóc da , wax lông tại nhà ************Nối mi tại » »
19

markdown:
# Mua bán tổng hợp dịch vụ thẩm mỹ, y tế uy tín, an toàn tại TP.HCM
Rao vặt, mua bán cho gần 1,000 dịch vụ thẩm mỹ, y tế uy tín, an toàn tại TP.HCM. Với mạng lưới rộng khắp, muaban.net mang đến cho bạn những dich vu tiện ích, đầy đủ nhất.
[](https://muaban.net/tham-my-y-te-ho-chi-minh-l59-c95/tham-my-vien-linh-giang-chuyen-xoa-xam-1-lan-cho-doi-tuong-id42636261)
![Thẩm mỹ viện Linh Giang, chuyên xoá xăm 1 lần cho đối tượng Thẩm mỹ viện Linh Giang, chuyên xoá xăm 1 lần cho đối tượng](/content/images/1x1.gif)
[](https://muaban.net/tham-my-y-te-ho-chi-minh-l59-c95/tham-my-vien-linh-giang-chuyen-xoa-xam-1-lan-cho-doi-tuong-id42636261)
## Thẩm mỹ viện Linh Giang, chuyên xoá xăm 1 lần cho đối tượngTP.HCM 17/01/2018 Thẩm mỹ viện Linh Giang, chuyên xoá xăm 1 lần cho đối tượng đi: xin việc, xuất khẩu lao động, công an, bộ đội.
[](https://muaban.net/tham-my-y-te-ho-chi-minh-l59-c95/massage-body-massage-thai-cao-gio-giac-hoi-giam-tress-cong-viec-id42511242)
![Massage body, massage thái, cạo gió, giác hơi, giảm tress công việc Massage body, massage thái, cạo gió, giác hơi, giảm tress công việc](/content/images/1x1.gif)
[](https://muaban.net/tham-my-y-te-ho-chi-minh-l59-c95/massage-body-massage-thai-cao-gio-giac-hoi-giam-tress-cong-viec-id42511242)
## Massage body, massage thái, cạo gió, giác hơi, giảm tress công việcTP.HCM 17/01/2018 Chuyên tại nhà: Massage body, massage thái, cạo gió, giác hơi, giảm tress công việc, ấn huyệt đau lưng giảm nhức mỏi, giảm đau khớp, cột sống, vui vẻ nhiệt tình, nhu cầu khác xin miễn liên hệ.
[](https://muaban.net/tham-my-y-te-ho-chi-minh-l59-c95/lam-dep-vong-eo-60cm-tan-mo-bung-eo-dui-khong-can-phau-thuat-id42696131)
![Làm đẹp vòng eo 60cm, tan mỡ bụng, eo, đùi, không cần phẫu thuật Làm đẹp vòng eo 60cm, tan mỡ bụng, eo, đùi, không cần phẫu thuật](/content/images/1x1.gif)
[](https://muaban.net/tham-my-y-te-ho-chi-minh-l59-c95/lam-dep-vong-eo-60cm-tan-mo-bung-eo-dui-khong-can-phau-thuat-id42696131)
## Làm đẹp vòng eo 60cm, tan mỡ bụng, eo, đùi, không cần phẫu thuậtTP.HCM 17/01/2018 Dịch vụ làm đẹp vòng eo 60cm, tan mỡ bụng, eo, đùi, không cần phẫu thuật, không cần massage, không cần tập thể dục vẫn có vòng eo như ý ngay tại nhà, không hiệu quả hoàn tiền lại.
[](https://muaban.net/tham-my-y-te-quan-8-l5916-c95/spa-my-phuong-giam-20-dich-vu-lam-dep-nhan-mi-1-5-trieu-tu-25-12-1-1-id42491482)
![Spa Mỹ Phượng giảm 20% dịch vụ làm đẹp, nhấn mí 1,5 triệu từ 25/12-1/1 Spa Mỹ Phượng giảm 20% dịch vụ làm đẹp, nhấn mí 1,5 triệu từ 25/12-1/1](/content/images/1x1.gif)
[](https://muaban.net/tham-my-y-te-quan-8-l5916-c95/spa-my-phuong-giam-20-dich-vu-lam-dep-nhan-mi-1-5-trieu-tu-25-12-1-1-id42491482)
## Spa Mỹ Phượng giảm 20% dịch vụ làm đẹp, nhấn mí 1,5 triệu từ 25/12-1/1Quận 8, TP.HCM 17/01/2018 Spa Mỹ Phượng chuyên chăm sóc da, sức khỏe và sắc đẹp, dịch vụ nhấn mí công nghệ mới, lấy mở nhấn mí bằng chỉ không đau, không bầm, không nghỉ dưỡng Nhân dịp tết Tây Spa Mỹ Phượng giảm 20% các dịch vụ làm đẹp như -Phun thêu chân mày, mí mắt, môi -Massage
[](https://muaban.net/tham-my-y-te-ho-chi-minh-l59-c95/massage-thai-xoa-bop-bam-huyet-bang-bo-y-te-cap-id42164861)
![Massage Thái, xoa bóp, bấm huyệt, bằng Bộ Y Tế cấp Massage Thái, xoa bóp, bấm huyệt, bằng Bộ Y Tế cấp](/content/images/1x1.gif)
[](https://muaban.net/tham-my-y-te-ho-chi-minh-l59-c95/massage-thai-xoa-bop-bam-huyet-bang-bo-y-te-cap-id42164861)
## Massage Thái, xoa bóp, bấm huyệt, bằng Bộ Y Tế cấpTP.HCM 17/01/2018 Massage phong cách Thái Lan, bằng Bộ Y Tế cấp. Chuyên: xoa bóp, bấm huyệt, cạo gió giác hơi, điều hòa áp huyết tim mạch hông suốt các mạch huyết đến đại bộ phận tiêu hóa: bao ử, ruột, gan, dạ dày..., hết cảm sốt, hết ói mửa, hết đau cổ cứng cổ, hết đau
[](https://muaban.net/tham-my-y-te-ho-chi-minh-l59-c95/co-kinh-nghiem-nhan-cham-soc-tre-nguoi-gia-tai-tphcm-id41778983)
![Có kinh nghiệm nhận chăm sóc trẻ, người già tại TPHCM Có kinh nghiệm nhận chăm sóc trẻ, người già tại TPHCM](/content/images/1x1.gif)
[](https://muaban.net/tham-my-y-te-ho-chi-minh-l59-c95/co-kinh-nghiem-nhan-cham-soc-tre-nguoi-gia-tai-tphcm-id41778983)
## Có kinh nghiệm nhận chăm sóc trẻ, người già tại TPHCMTP.HCM 17/01/2018 Nhận chăm sóc trẻ sơ sinh, con nít, người già yếu bệnh tật tại nhà riêng. Có bản lĩnh kinh nghiệm và đạt hiệu quả cao trong nhiều năm liền, không đau yếu và khỏe mạnh. Tận tâm, vui vẻ, nhiệt tình. Bản thân là giáo viên cấp I, hướng dẫn viên TDTT. Kỹ
[](https://muaban.net/tham-my-y-te-quan-10-l5907-c95/massa-body-massa-thai-thu-gian-giam-tress-cong-viec-an-huyet-dau-lung-id40909085)
![massa body,massa thái,thư giản giảm tress công việc.ấn huyệt đau lưng massa body,massa thái,thư giản giảm tress công việc.ấn huyệt đau lưng](/content/images/1x1.gif)
[](https://muaban.net/tham-my-y-te-quan-10-l5907-c95/massa-body-massa-thai-thu-gian-giam-tress-cong-viec-an-huyet-dau-lung-id40909085)
## massa body,massa thái,thư giản giảm tress công việc.ấn huyệt đau lưngQuận 10, TP.HCM 17/01/2018 massa body,massa thái,tại nhà cạo gió, giác hơi, giảm tress công việc.ấn huyệt đau lưng trị nhức mỏi,trị khớp,cột sống.vui vẻ nhiệt tình,nhu cầu khác xin miễn liên hệ.0911444039 hồng 30 tuổi.
[](https://muaban.net/tham-my-y-te-ho-chi-minh-l59-c95/massage-thai-xoa-bop-bam-huyet-bang-bo-y-te-cap-id36996804)
![Massage Thái, xoa bóp, bấm huyệt, bằng Bộ Y Tế cấp Massage Thái, xoa bóp, bấm huyệt, bằng Bộ Y Tế cấp](/content/images/1x1.gif)
[](https://muaban.net/tham-my-y-te-ho-chi-minh-l59-c95/massage-thai-xoa-bop-bam-huyet-bang-bo-y-te-cap-id36996804)
## Massage Thái, xoa bóp, bấm huyệt, bằng Bộ Y Tế cấpTP.HCM 17/01/2018 Thai style massage, by Ministry of Health grant. Specialist in massage, acupressure, gua sha, cupping therapy. Cardiovascular blood pressure regulation, smoothly circulating blood vessels to the digestive organs: stomach, intestines, liver, stomach,
[](https://muaban.net/tham-my-y-te-ho-chi-minh-l59-c95/nhan-massage-thu-gian-chong-met-moi-giam-stress-tai-tphcm-id35761603)
![Nhận massage thư giãn chống mệt mỏi, giảm stress, tại TPHCM Nhận massage thư giãn chống mệt mỏi, giảm stress, tại TPHCM](/content/images/1x1.gif)
[](https://muaban.net/tham-my-y-te-ho-chi-minh-l59-c95/nhan-massage-thu-gian-chong-met-moi-giam-stress-tai-tphcm-id35761603)
## Nhận massage thư giãn chống mệt mỏi, giảm stress, tại TPHCMTP.HCM 17/01/2018 Chuyên nhận massage thư giãn chống mệt mỏi, giảm stress cho mọi lứa tuổi. Điện thoại: 0932360197.
[](https://muaban.net/tham-my-y-te-ho-chi-minh-l59-c95/nhan-giac-hoi-cao-gio-massage-thai-1-tieng-200-ngan-id35198131)
![Nhận giác hơi, cạo gió, massage Thái, 1 tiếng 200 ngàn Nhận giác hơi, cạo gió, massage Thái, 1 tiếng 200 ngàn](/content/images/1x1.gif)
[](https://muaban.net/tham-my-y-te-ho-chi-minh-l59-c95/nhan-giac-hoi-cao-gio-massage-thai-1-tieng-200-ngan-id35198131)
## Nhận giác hơi, cạo gió, massage Thái, 1 tiếng 200 ngànTP.HCM 17/01/2018 Chị Như, nhận giác hơi, cạo gió, massage Thái, 1 tiếng 200N, lớn tuổi, kinh nghiệm tay nghề lâu năm, phục vụ nhiệt tình, vui vẻ. Điện thoại: 0933658456, 0918513533.
[](https://muaban.net/tham-my-y-te-ho-chi-minh-l59-c95/nhan-cao-gio-massage-thai-tay-nghe-tot-id35074498)
![Nhận cạo gió, massage Thái, tay nghề tốt Nhận cạo gió, massage Thái, tay nghề tốt](/content/images/1x1.gif)
[](https://muaban.net/tham-my-y-te-ho-chi-minh-l59-c95/nhan-cao-gio-massage-thai-tay-nghe-tot-id35074498)
## Nhận cạo gió, massage Thái, tay nghề tốtTP.HCM 17/01/2018 Thư, 28 tuổi, nhận cạo gió, massage Thái, giảm stress, phục vụ nhiệt tình, vui vẻ. Vui lòng liên hệ: 0941906080, 0936585461.
[](https://muaban.net/tham-my-y-te-ho-chi-minh-l59-c95/chuyen-noi-mi-tai-nha-gia-re-mi-va-keo-duoc-nhap-khau-tai-han-quoc-id42165896)
![CHUYÊN NỐI MI TẠI NHÀ GIÁ RẺ - Mi và keo được nhập khẩu tại Hàn Quốc CHUYÊN NỐI MI TẠI NHÀ GIÁ RẺ - Mi và keo được nhập khẩu tại Hàn Quốc](/content/images/1x1.gif)
[](https://muaban.net/tham-my-y-te-ho-chi-minh-l59-c95/chuyen-noi-mi-tai-nha-gia-re-mi-va-keo-duoc-nhap-khau-tai-han-quoc-id42165896)
## CHUYÊN NỐI MI TẠI NHÀ GIÁ RẺ - Mi và keo được nhập khẩu tại Hàn QuốcTP.HCM 17/01/2018 CHUYÊN NỐI MI TẠI NHÀ GIÁ RẺ - Mi và keo được nhập khẩu tại Hàn Quốc - bảo đảm không cộm, không ngứa - dặm lại từ 80 trở lên tùy theo rụng nhiều hay ít
[](https://muaban.net/tham-my-y-te-quan-go-vap-l5920-c95/cao-gio-giac-hoi-an-huyet-nho-toc-bac-se-long-mat-cha-got-chan-id40613565)
![Cạo gió, giác hơi, ấn huyệt, nhổ tóc bạc, se lông mặt - chà gót chân Cạo gió, giác hơi, ấn huyệt, nhổ tóc bạc, se lông mặt - chà gót chân](/content/images/1x1.gif)
[](https://muaban.net/tham-my-y-te-quan-go-vap-l5920-c95/cao-gio-giac-hoi-an-huyet-nho-toc-bac-se-long-mat-cha-got-chan-id40613565)
## Cạo gió, giác hơi, ấn huyệt, nhổ tóc bạc, se lông mặt - chà gót chânQuận Gò Vấp, TP.HCM 17/01/2018 Cạo gió - giác hơi - ấn huyệt -massage chữa bệnh- nhổ tóc bạc - se lông mặt - chà gót chân. Liên hệ: 0937225392 Nguyễn Kiệm Gò Vấp, 0989281950 Tân Bình.
[](https://muaban.net/tham-my-y-te-ho-chi-minh-l59-c95/nhan-xoa-bop-an-huyet-tai-nha-id37818928)
![Nhận xoa bóp, ấn huyệt tại nhà Nhận xoa bóp, ấn huyệt tại nhà](/content/images/1x1.gif)
[](https://muaban.net/tham-my-y-te-ho-chi-minh-l59-c95/nhan-xoa-bop-an-huyet-tai-nha-id37818928)
## Nhận xoa bóp, ấn huyệt tại nhàTP.HCM 17/01/2018 Nam, xoa bóp, ấn huyệt tại nhà, có nhận làm cho vợ chồng. Liên hệ: 0938 852 143
[](https://muaban.net/tham-my-y-te-ho-chi-minh-l59-c95/nhan-den-nha-cat-uon-toc-ray-tai-lam-mong-cao-gio-tai-tphcm-id34648310)
![Nhận đến nhà cắt uốn tóc, ráy tai, làm móng, cạo gió, tại TPHCM Nhận đến nhà cắt uốn tóc, ráy tai, làm móng, cạo gió, tại TPHCM](/content/images/1x1.gif)
[](https://muaban.net/tham-my-y-te-ho-chi-minh-l59-c95/nhan-den-nha-cat-uon-toc-ray-tai-lam-mong-cao-gio-tai-tphcm-id34648310)
## Nhận đến nhà cắt uốn tóc, ráy tai, làm móng, cạo gió, tại TPHCMTP.HCM 17/01/2018 Trinh, nhận đến nhà cắt uốn tóc, ráy tai, làm móng, cạo gió, giác hơi, trang điểm, wax lông, tắm trắng, massage, vật lý trị liêu: Thái, Nhật Mỹ, thuần túy, tại TPHCM Nhận khách nam/nữ, không nhận những nhu cầu khác, xin cảm ơn Có nhận dạy nghề tóc Liên
[](https://muaban.net/tham-my-y-te-ho-chi-minh-l59-c95/nhan-massage-thu-gian-giam-stress-tai-nha-phuc-vu-cho-nam-nu-id34043166)
![Nhận massage thư giãn, giảm stress tại nhà, phục vụ cho nam nữ Nhận massage thư giãn, giảm stress tại nhà, phục vụ cho nam nữ](/content/images/1x1.gif)
[](https://muaban.net/tham-my-y-te-ho-chi-minh-l59-c95/nhan-massage-thu-gian-giam-stress-tai-nha-phuc-vu-cho-nam-nu-id34043166)
## Nhận massage thư giãn, giảm stress tại nhà, phục vụ cho nam nữ200.000 đ TP.HCM 17/01/2018 Chuyên chăm sóc da, đắp mặt nạ, massage thư giãn, giảm stress, chống mệt mỏi, 200 ngàn/suất, nhận đến nhà phục vụ cho nam & nữ. Điện thoại: 0917980349 - Thiên Kim, không nhắn tin, điện thoại trước 30 phút.
[](https://muaban.net/tham-my-y-te-ho-chi-minh-l59-c95/nhan-den-nha-cao-gio-xoa-bop-bam-huyet-giam-dau-dau-id33767303)
![Nhận đến nhà cạo gió, xoa bóp, bấm huyệt, giảm đau đầu Nhận đến nhà cạo gió, xoa bóp, bấm huyệt, giảm đau đầu](/content/images/1x1.gif)
[](https://muaban.net/tham-my-y-te-ho-chi-minh-l59-c95/nhan-den-nha-cao-gio-xoa-bop-bam-huyet-giam-dau-dau-id33767303)
## Nhận đến nhà cạo gió, xoa bóp, bấm huyệt, giảm đau đầuTP.HCM 17/01/2018 Nhận đến nhà cạo gió, giác hơi, xoa bóp, ấn huyệt, giảm đau nhức toàn thân, giúp giảm đau đầu, mất ngủ, đau nhức xương khớp, phục hồi sức khỏe sau 1 ngày lao động, massage mặt, đầu, cổ, vai, tẩy da chết toàn thân bằng thảo mộc Liên hệ: 0908421417 -
[](https://muaban.net/tham-my-y-te-quan-10-l5907-c95/80-000-noi-mi-80-000-noi-mi-phun-xam-tai-nha-id36636932)
20
![80.000 , nối mi 80.000 .Nối mi , phun xăm tại nhà 80.000 , nối mi 80.000 .Nối mi , phun xăm tại nhà](/content/images/1x1.gif)
[](https://muaban.net/tham-my-y-te-quan-10-l5907-c95/80-000-noi-mi-80-000-noi-mi-phun-xam-tai-nha-id36636932)
## 80.000 , nối mi 80.000 .Nối mi , phun xăm tại nhàQuận 10, TP.HCM 16/01/2018 NỐI MI 80.000 , NỐI MI TẠI NHÀ , PHUN XĂM MÀY MẮT MÔI , WAX LÔNG , ĐIỀU TRỊ MỤN TẠI NHÀ SPA HOA HỒNG - 0944599466 -286 Độc Lập , Tân Quý , Tân Phú , Tphcm--- 0944599466 Chuyên Nối mi , Phun xăm , chăm sóc da , wax lông tại nhà ************Nối mi tại » »
[](https://muaban.net/tham-my-y-te-quan-tan-binh-l5922-c95/noi-mi-tai-nha-phun-xam-tai-nha-wax-long-tai-nha--id35579844)
19
![Nối mi tại nhà , phun xăm tại nhà , wax lông tại nhà .... Nối mi tại nhà , phun xăm tại nhà , wax lông tại nhà ....](/content/images/1x1.gif)
[](https://muaban.net/tham-my-y-te-quan-tan-binh-l5922-c95/noi-mi-tai-nha-phun-xam-tai-nha-wax-long-tai-nha--id35579844)
## Nối mi tại nhà , phun xăm tại nhà , wax lông tại nhà ....80.000 đ Quận Tân Bình, TP.HCM 16/01/2018 Nối mi 80.000 , nối mi tại nhà , phun xăm mày mắt môi , wax lông , điều trị mụn tại nhà spa hoa hồng - 0944599466 -286 độc lập , tân quý , tân phú , tphcm--- 0944599466 chuyên nối mi , phun xăm , chăm sóc da , wax lông tại nhà ************nối mi tại » »
[](https://muaban.net/tham-my-y-te-quan-12-l5909-c95/cham-soc-da-hieu-qua-tiet-kiem-hoa-su-spa-id42431639)
![Chăm Sóc Da , Hiệu Quả , Tiết Kiệm - Hoa Sứ Spa Chăm Sóc Da , Hiệu Quả , Tiết Kiệm - Hoa Sứ Spa](/content/images/1x1.gif)
[](https://muaban.net/tham-my-y-te-quan-12-l5909-c95/cham-soc-da-hieu-qua-tiet-kiem-hoa-su-spa-id42431639)

Cache-Control: private


text:
61 Châu Văn Liêm, Ninh Kiều, Cần Thơ (Xem bản đồ)
21B2 Lý Hồng Thanh , Phường Cái Khế, Ninh Kiều, Cần Thơ (Xem bản đồ)
75-77-79 Lý Hồng Thanh, Phường Cái Khế, Ninh Kiều, Cần Thơ (Xem bản đồ)
97D Phạm Ngọc Thạch, Ninh Kiều, Cần Thơ (Xem bản đồ)
7 Trần Đại Nghĩa, Ninh Kiều, Cần Thơ (Xem bản đồ)
56-58 Trần Đại Nghĩa, Cái Khế, Ninh Kiều, Cần Thơ (Xem bản đồ)
85 Châu Văn Liêm, Phường An Lạc, Ninh Kiều, Cần Thơ (Xem bản đồ)
Đường số 01, KĐT Phú An, Phường Phú Thứ, Cái Răng, Cần Thơ (Xem bản đồ)

markdown:
[
61 Châu Văn Liêm, Ninh Kiều, Cần Thơ
(Xem bản đồ)
](javascript:;)
[
21B2 Lý Hồng Thanh , Phường Cái Khế, Ninh Kiều, Cần Thơ
(Xem bản đồ)
](javascript:;)
[
75-77-79 Lý Hồng Thanh, Phường Cái Khế, Ninh Kiều, Cần Thơ
(Xem bản đồ)
](javascript:;)
[
97D Phạm Ngọc Thạch, Ninh Kiều, Cần Thơ
(Xem bản đồ)
](javascript:;)
[
7 Trần Đại Nghĩa, Ninh Kiều, Cần Thơ
(Xem bản đồ)
](javascript:;)
[
56-58 Trần Đại Nghĩa, Cái Khế, Ninh Kiều, Cần Thơ
(Xem bản đồ)
](javascript:;)
[
85 Châu Văn Liêm, Phường An Lạc, Ninh Kiều, Cần Thơ
(Xem bản đồ)
](javascript:;)
[
Đường số 01, KĐT Phú An, Phường Phú Thứ, Cái Răng, Cần Thơ
(Xem bản đồ)
](javascript:;)

Server: Apache/2.2.15 (CentOS)

Connection: Close


text:
© 2004 Ngoisao.net
Email: webmaster@ngoisao.net
Điện thoại: 024 73009999 ext 4548
Liên hệ quảng cáo
Chuyên mục văn hóa giải trí của Vnexpress.
Ngoisao.net, Tầng 5, Tòa nhà FPT Cầu Giấy, phố
Duy Tân, phường Dịch Vọng Hậu, Quận Cầu Giấy,
Hà Nội.
Tag:
© 2004 Ngoisao.net
Tầng 5, Tòa nhà FPT Cầu Giấy, phố Duy Tân, Phường Dịch Vọng Hậu, Quận Cầu Giấy, Hà Nội
Email: webmaster@ngoisao.net
Điện thoại: 024.7300.9999 ext 4548; Liên hệ quảng cáo: 4567.
Dựa trên quan điểm lấy độc giả làm trung tâm, chúng tôi mong rằng sẽ nhận được những góp ý và mong muốn của bạn về 2 tiêu chí:

Cache-Control: max-age=0, no-cache

Set-Cookie: device_env=4; expires=Tue, 23-Jan-2018 19:32:01 GMT; path=/; domain=ngoisao.net