markdown:
**CNM365 Chào ngày mới 05 tháng 3**. Wikipedia Ngày này năm xưa. Năm [1958](http://vi.wikipedia.org/wiki/1958) – [Khu tự trị dân tộc Choang Quảng Tây](http://vi.wikipedia.org/wiki/Qu%E1%BA%A3ng_T%C3%A2y) được Chính phủ Trung Quốc thành lập trên cơ sở tỉnh Quảng Tây trước đó. Năm [1970](http://vi.wikipedia.org/wiki/1970) – [Hiệp ước không phổ biến vũ khí hạt nhân](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hi%E1%BB%87p_%C6%B0%E1%BB%9Bc_kh%C3%B4ng_ph%E1%BB%95_bi%E1%BA%BFn_v%C5%A9_kh%C3%AD_h%E1%BA%A1t_nh%C3%A2n) có hiệu lực sau khi được 43 quốc gia phê chuẩn. Năm [1953](http://vi.wikipedia.org/wiki/1953) – ngày mất của [Joseph Stalin](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin), lãnh tụ người [Liên Xô](http://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_X%C3%B4) người [Gruzia](http://vi.wikipedia.org/wiki/Gruzia) (sinh [1879](http://vi.wikipedia.org/wiki/1879)). Năm [1925](http://vi.wikipedia.org/wiki/1925) – ngày sinh của [Nguyễn Văn Tý](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_V%C4%83n_T%C3%BD), nhạc sĩ [Việt Nam](http://vi.wikipedia.org/wiki/Vi%E1%BB%87t_Nam). [Tết Nguyên tiêu](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BA%BFt_Nguy%C3%AAn_ti%C3%AAu) Ất Mùi (15 tháng Giêng Ất Mùi nhằm ngày 5 tháng 3 năm 2015).
# 5 tháng 3
Ngày
**5 tháng 3** là ngày thứ 64 (65 trong [năm nhuận](http://vi.wikipedia.org/wiki/N%C4%83m_nhu%E1%BA%ADn)) trong [lịch Gregory](http://vi.wikipedia.org/wiki/L%E1%BB%8Bch_Gregory). Còn 301 ngày trong năm.
|
|[1](http://vi.wikipedia.org/wiki/1_th%C3%A1ng_3) [2](http://vi.wikipedia.org/wiki/2_th%C3%A1ng_3) [3](http://vi.wikipedia.org/wiki/3_th%C3%A1ng_3) [4](http://vi.wikipedia.org/wiki/4_th%C3%A1ng_3) **5** [6](http://vi.wikipedia.org/wiki/6_th%C3%A1ng_3) [7](http://vi.wikipedia.org/wiki/7_th%C3%A1ng_3) [8](http://vi.wikipedia.org/wiki/8_th%C3%A1ng_3) [9](http://vi.wikipedia.org/wiki/9_th%C3%A1ng_3) [10](http://vi.wikipedia.org/wiki/10_th%C3%A1ng_3) [11](http://vi.wikipedia.org/wiki/11_th%C3%A1ng_3) [12](http://vi.wikipedia.org/wiki/12_th%C3%A1ng_3) [13](http://vi.wikipedia.org/wiki/13_th%C3%A1ng_3) [14](http://vi.wikipedia.org/wiki/14_th%C3%A1ng_3) [15](http://vi.wikipedia.org/wiki/15_th%C3%A1ng_3) [16](http://vi.wikipedia.org/wiki/16_th%C3%A1ng_3) [17](http://vi.wikipedia.org/wiki/17_th%C3%A1ng_3) [18](http://vi.wikipedia.org/wiki/18_th%C3%A1ng_3) [19](http://vi.wikipedia.org/wiki/19_th%C3%A1ng_3) [20](http://vi.wikipedia.org/wiki/20_th%C3%A1ng_3) [21](http://vi.wikipedia.org/wiki/21_th%C3%A1ng_3) [22](http://vi.wikipedia.org/wiki/22_th%C3%A1ng_3) [23](http://vi.wikipedia.org/wiki/23_th%C3%A1ng_3) [24](http://vi.wikipedia.org/wiki/24_th%C3%A1ng_3) [25](http://vi.wikipedia.org/wiki/25_th%C3%A1ng_3) [26](http://vi.wikipedia.org/wiki/26_th%C3%A1ng_3) [27](http://vi.wikipedia.org/wiki/27_th%C3%A1ng_3) [28](http://vi.wikipedia.org/wiki/28_th%C3%A1ng_3) [29](http://vi.wikipedia.org/wiki/29_th%C3%A1ng_3) [30](http://vi.wikipedia.org/wiki/30_th%C3%A1ng_3) [31](http://vi.wikipedia.org/wiki/31_th%C3%A1ng_3)
## Mục lục
## Sự kiện
[1824](http://vi.wikipedia.org/wiki/1824)– [Chiến tranh Anh-Miến thứ nhất](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_Anh-Mi%E1%BA%BFn_th%E1%BB%A9_nh%E1%BA%A5t): Anh chính thức tuyên chiến với Miến Điện. [1936](http://vi.wikipedia.org/wiki/1936)– [Máy bay tiêm kích](http://vi.wikipedia.org/wiki/M%C3%A1y_bay_ti%C3%AAm_k%C3%ADch) [Supermarine Spitfire](http://vi.wikipedia.org/wiki/Supermarine_Spitfire)của Anh Quốc tiến hành chuyến bay đầu tiên từ Sân bay Eastleigh. [1940](http://vi.wikipedia.org/wiki/1940)– Bốn thành viên của Bộ chính trị Đảng Cộng sản Liên Xô ký một sắc lệnh [hành quyết](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BA%A3m_s%C3%A1t_Katyn)25.700 “phần tử dân tộc chủ nghĩa và phản cách mạng” Ba Lan đang bị Liên Xô giam giữ tại các trại và các nhà tù tại vùng phía Tây Ukraina và Belarus. [1944](http://vi.wikipedia.org/wiki/1944)– [Chiến tranh thế giới thứ hai](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_th%E1%BA%BF_gi%E1%BB%9Bi_th%E1%BB%A9_hai): Hồng quân Liên Xô mở màn [Chiến dịch tấn công Uman–Botoşani](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_d%E1%BB%8Bch_t%E1%BA%A5n_c%C3%B4ng_Uman%E2%80%93Boto%C5%9Fani)chống quân Đức-Romania ở tây bộ [Ukraina](http://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_X%C3%A3_h%E1%BB%99i_ch%E1%BB%A7_ngh%C4%A9a_X%C3%B4_vi%E1%BA%BFt_Ukraina). [1946](http://vi.wikipedia.org/wiki/1946)– Thủ tướng Anh Quốc [Winston Churchill](http://vi.wikipedia.org/wiki/Winston_Churchill)sử dụng cụm từ “ [Bức màn sắt](http://vi.wikipedia.org/wiki/B%E1%BB%A9c_m%C3%A0n_s%E1%BA%AFt)” trong bài phát biểu của ông tại Westminster College, [Missouri](http://vi.wikipedia.org/wiki/Missouri), Hoa Kỳ. [1958](http://vi.wikipedia.org/wiki/1958)– Chính phủ Trung Quốc thành lập [Khu tự trị dân tộc Choang Quảng Tây](http://vi.wikipedia.org/wiki/Qu%E1%BA%A3ng_T%C3%A2y)trên cơ sở tỉnh Quảng Tây trước đó. [1960](http://vi.wikipedia.org/wiki/1960)– Nhà nhiếp ảnh Alberto Korda chụp [bức ảnh có tính hình tượng](http://vi.wikipedia.org/wiki/Du_k%C3%ADch_anh_h%C3%B9ng)về nhà cách mạng [Marxist](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ch%E1%BB%A7_ngh%C4%A9a_Marx) [Che Guevara](http://vi.wikipedia.org/wiki/Che_Guevara). [1970](http://vi.wikipedia.org/wiki/1970)– [Hiệp ước không phổ biến vũ khí hạt nhân](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hi%E1%BB%87p_%C6%B0%E1%BB%9Bc_kh%C3%B4ng_ph%E1%BB%95_bi%E1%BA%BFn_v%C5%A9_kh%C3%AD_h%E1%BA%A1t_nh%C3%A2n)có hiệu lực sau khi được 43 quốc gia phê chuẩn.
## Sinh
[1563](http://vi.wikipedia.org/wiki/1563)– [John Coke](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=John_Coke&action=edit&redlink=1), chính khách người [Anh](http://vi.wikipedia.org/wiki/Anh)(m. [1644](http://vi.wikipedia.org/wiki/1644)) [1575](http://vi.wikipedia.org/wiki/1575)– [William Oughtred](http://vi.wikipedia.org/wiki/William_Oughtred), nhà toán học người [Anh](http://vi.wikipedia.org/wiki/Anh)(m. [1660](http://vi.wikipedia.org/wiki/1660)) [1693](http://vi.wikipedia.org/wiki/1693)– [Johann Jakob Wettstein](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Johann_Jakob_Wettstein&action=edit&redlink=1), nhà thần học [Thụy Sĩ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%A5y_S%C4%A9)(m. [1754](http://vi.wikipedia.org/wiki/1754)) [1696](http://vi.wikipedia.org/wiki/1696)– [Giovanni Battista Tiepolo](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Giovanni_Battista_Tiepolo&action=edit&redlink=1), họa sĩ người [Ý](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C3%9D)(m. [1770](http://vi.wikipedia.org/wiki/1770)) [1703](http://vi.wikipedia.org/wiki/1703)– [– Vasily Kirillovich Trediakovsky](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=-_Vasily_Kirillovich_Trediakovsky&action=edit&redlink=1), nhà thơ người [Nga](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nga)(m. [1768](http://vi.wikipedia.org/wiki/1768)) [1748](http://vi.wikipedia.org/wiki/1748)– [Jonas C. Dryander](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Jonas_C._Dryander&action=edit&redlink=1), nhà thực vật học người [Thụy Điển](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%A5y_%C4%90i%E1%BB%83n)(m. [1810](http://vi.wikipedia.org/wiki/1810)) [1748](http://vi.wikipedia.org/wiki/1748)– [William Shield](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=William_Shield&action=edit&redlink=1), nhạc sĩ người [Anh](http://vi.wikipedia.org/wiki/Anh)(m. [1829](http://vi.wikipedia.org/wiki/1829)) [1750](http://vi.wikipedia.org/wiki/1750)– [Jean-Baptiste Gaspard d’Ansse de Villoison](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Jean-Baptiste_Gaspard_d%27Ansse_de_Villoison&action=edit&redlink=1), nhà học giả kinh điển người [Pháp](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ph%C3%A1p)(m. [1805](http://vi.wikipedia.org/wiki/1805)) [1794](http://vi.wikipedia.org/wiki/1794)– [Jacques Babinet](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Jacques_Babinet&action=edit&redlink=1), nhà vật lí người [Pháp](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ph%C3%A1p)(m. [1872](http://vi.wikipedia.org/wiki/1872)) [1814](http://vi.wikipedia.org/wiki/1814)– [Wilhelm von Giesebrecht](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Wilhelm_von_Giesebrecht&action=edit&redlink=1), sử gia người [Đức](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%A9c)(m. [1889](http://vi.wikipedia.org/wiki/1889)) [1815](http://vi.wikipedia.org/wiki/1815)– [John Wentworth](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=John_Wentworth&action=edit&redlink=1), chính khách người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3)(m. [1888](http://vi.wikipedia.org/wiki/1888)) [1817](http://vi.wikipedia.org/wiki/1817)– [Austen Henry Layard](http://vi.wikipedia.org/wiki/Austen_Henry_Layard), nhà khảo cổ người [Anh](http://vi.wikipedia.org/wiki/Anh)(m. [1894](http://vi.wikipedia.org/wiki/1894)) [1853](http://vi.wikipedia.org/wiki/1853)– [Howard Pyle](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Howard_Pyle&action=edit&redlink=1), tác gia, người minh họa người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3)(m. [1911](http://vi.wikipedia.org/wiki/1911)) [1867](http://vi.wikipedia.org/wiki/1867)– [Louis-Alexandre Taschereau](http://vi.wikipedia.org/wiki/Louis-Alexandre_Taschereau), Quebec thủ tướng (m. [1952](http://vi.wikipedia.org/wiki/1952)) [1869](http://vi.wikipedia.org/wiki/1869)– [Michael von Faulhaber](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Michael_von_Faulhaber&action=edit&redlink=1), giáo chủ hồng y, tổng giám mục người [Đức](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%A9c)(m. [1952](http://vi.wikipedia.org/wiki/1952)) [1870](http://vi.wikipedia.org/wiki/1870)– [Frank Norris](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Frank_Norris&action=edit&redlink=1), nhà văn người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3)(m. [1902](http://vi.wikipedia.org/wiki/1902)) [1874](http://vi.wikipedia.org/wiki/1874)– [Henry Travers](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Henry_Travers&action=edit&redlink=1), diễn viên người [Anh](http://vi.wikipedia.org/wiki/Anh)(m. [1965](http://vi.wikipedia.org/wiki/1965)) [1879](http://vi.wikipedia.org/wiki/1879)– [Sir William Beveridge](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Sir_William_Beveridge&action=edit&redlink=1), nhà kinh tế học người [Anh](http://vi.wikipedia.org/wiki/Anh)(m. [1963](http://vi.wikipedia.org/wiki/1963)) [1887](http://vi.wikipedia.org/wiki/1887)– [Heitor Villa-Lobos](http://vi.wikipedia.org/wiki/Heitor_Villa-Lobos), nhà soạn nhạc người [Brasil](http://vi.wikipedia.org/wiki/Brasil)(m. [1959](http://vi.wikipedia.org/wiki/1959)) [1897](http://vi.wikipedia.org/wiki/1897)– [Set Persson](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Set_Persson&action=edit&redlink=1), nhà cộng sản chính khách người [Thụy Điển](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%A5y_%C4%90i%E1%BB%83n)(m. [1960](http://vi.wikipedia.org/wiki/1960)) [1898](http://vi.wikipedia.org/wiki/1898)– [Zhou Enlai](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chu_%C3%82n_Lai), [Trung Quốc](http://vi.wikipedia.org/wiki/Trung_Qu%E1%BB%91c)thủ tướng (m. [1976](http://vi.wikipedia.org/wiki/1976)) [1904](http://vi.wikipedia.org/wiki/1904)– [Karl Rahner](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Karl_Rahner&action=edit&redlink=1), nhà thần học người [Đức](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%A9c)(m. [1984](http://vi.wikipedia.org/wiki/1984)) [1908](http://vi.wikipedia.org/wiki/1908)– [Irving Fiske](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Irving_Fiske&action=edit&redlink=1), nhà văn, nhà soạn kịch người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3)(m. [1990](http://vi.wikipedia.org/wiki/1990)) [1908](http://vi.wikipedia.org/wiki/1908)– [Sir Rex Harrison](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Sir_Rex_Harrison&action=edit&redlink=1), diễn viên người [Anh](http://vi.wikipedia.org/wiki/Anh)(m. [1990](http://vi.wikipedia.org/wiki/1990)) [1915](http://vi.wikipedia.org/wiki/1915)– [Laurent Schwartz](http://vi.wikipedia.org/wiki/Laurent_Schwartz), nhà toán học người [Pháp](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ph%C3%A1p)(m. [2002](http://vi.wikipedia.org/wiki/2002)) [1918](http://vi.wikipedia.org/wiki/1918)– [Milt Schmidt](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Milt_Schmidt&action=edit&redlink=1), vận động viên khúc côn cầu trên băng, huấn luyện viên, người quản lí người [Canada](http://vi.wikipedia.org/wiki/Canada) [1918](http://vi.wikipedia.org/wiki/1918)– [James Tobin](http://vi.wikipedia.org/wiki/James_Tobin), nhà kinh tế học, [giải thưởng Nobel](http://vi.wikipedia.org/wiki/Gi%E1%BA%A3i_Nobel)người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3)(m. [2002](http://vi.wikipedia.org/wiki/2002)) [1920](http://vi.wikipedia.org/wiki/1920)– [Virginia Christine](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Virginia_Christine&action=edit&redlink=1), nữ diễn viên người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3)(m. [1996](http://vi.wikipedia.org/wiki/1996)) [1921](http://vi.wikipedia.org/wiki/1921)– [Elmer Valo](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Elmer_Valo&action=edit&redlink=1), vận động viên bóng chày người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3)(m. [1998](http://vi.wikipedia.org/wiki/1998)) [1922](http://vi.wikipedia.org/wiki/1922)– [James Noble](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=James_Noble&action=edit&redlink=1), diễn viên người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3) [1922](http://vi.wikipedia.org/wiki/1922)– [Pier Paolo Pasolini](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Pier_Paolo_Pasolini&action=edit&redlink=1), nhà văn, đạo diễn phim người [Ý](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C3%9D)(m. [1975](http://vi.wikipedia.org/wiki/1975)) [1923](http://vi.wikipedia.org/wiki/1923)– [Laurence Tisch](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Laurence_Tisch&action=edit&redlink=1), nhà đầu tư người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3) [1925](http://vi.wikipedia.org/wiki/1925)– [Nguyễn Văn Tý](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_V%C4%83n_T%C3%BD), nhạc sĩ [Việt Nam](http://vi.wikipedia.org/wiki/Vi%E1%BB%87t_Nam) [1927](http://vi.wikipedia.org/wiki/1927)– [Jack Cassidy](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Jack_Cassidy&action=edit&redlink=1), diễn viên người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3)(m. [1976](http://vi.wikipedia.org/wiki/1976)) [1929](http://vi.wikipedia.org/wiki/1929)– [Erik Carlsson](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Erik_Carlsson&action=edit&redlink=1), người đua xe người [Thụy Điển](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%A5y_%C4%90i%E1%BB%83n) [1930](http://vi.wikipedia.org/wiki/1930)– [Del Crandall](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Del_Crandall&action=edit&redlink=1), vận động viên bóng chày người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3) [1933](http://vi.wikipedia.org/wiki/1933)– [Tommy Tucker](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Tommy_Tucker&action=edit&redlink=1), nhạc blues ca sĩ, nghệ sĩ dương cầm người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3)(m. [1982](http://vi.wikipedia.org/wiki/1982)) [1934](http://vi.wikipedia.org/wiki/1934)– [Daniel Kahneman](http://vi.wikipedia.org/wiki/Daniel_Kahneman), nhà kinh tế học, [giải thưởng Nobel](http://vi.wikipedia.org/wiki/Gi%E1%BA%A3i_Nobel)người [Israel](http://vi.wikipedia.org/wiki/Israel) [1934](http://vi.wikipedia.org/wiki/1934)– [James B. Sikking](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=James_B._Sikking&action=edit&redlink=1), diễn viên người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3) [1936](http://vi.wikipedia.org/wiki/1936)– [Canaan Banana](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Canaan_Banana&action=edit&redlink=1), tổng thống [Zimbabwe](http://vi.wikipedia.org/wiki/Zimbabwe)đầu tiên (m. [2003](http://vi.wikipedia.org/wiki/2003)) [1936](http://vi.wikipedia.org/wiki/1936)– [Dean Stockwell](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Dean_Stockwell&action=edit&redlink=1), diễn viên người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3) [1937](http://vi.wikipedia.org/wiki/1937)– [Olusẹgun Ọbasanjọ](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Olus%E1%BA%B9gun_%E1%BB%8Cbasanj%E1%BB%8D&action=edit&redlink=1), tổng thống [Nigeria](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nigeria) [1938](http://vi.wikipedia.org/wiki/1938)– [Paul Evans](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Paul_Evans&action=edit&redlink=1), ca sĩ, người sáng tác bài hát người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3) [1938](http://vi.wikipedia.org/wiki/1938)– [Fred Williamson](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Fred_Williamson&action=edit&redlink=1), cầu thủ bóng đá, diễn viên người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3) [1939](http://vi.wikipedia.org/wiki/1939)– [Samantha Eggar](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Samantha_Eggar&action=edit&redlink=1), nữ diễn viên người [Anh](http://vi.wikipedia.org/wiki/Anh) [1939](http://vi.wikipedia.org/wiki/1939)– [Peter Woodcock](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Peter_Woodcock&action=edit&redlink=1), kẻ giết người hàng loạt người [Canada](http://vi.wikipedia.org/wiki/Canada) [1939](http://vi.wikipedia.org/wiki/1939)– [Pierre Wynants](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Pierre_Wynants&action=edit&redlink=1), Chef người [Bỉ](http://vi.wikipedia.org/wiki/B%E1%BB%89) [1940](http://vi.wikipedia.org/wiki/1940)– [Malcolm Hebden](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Malcolm_Hebden&action=edit&redlink=1), diễn viên người [Anh](http://vi.wikipedia.org/wiki/Anh) [1942](http://vi.wikipedia.org/wiki/1942)– [Felipe González](http://vi.wikipedia.org/wiki/Felipe_Gonz%C3%A1lez), thủ tướng [Tây Ban Nha](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%C3%A2y_Ban_Nha) [1943](http://vi.wikipedia.org/wiki/1943)– [Billy Backus](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Billy_Backus&action=edit&redlink=1), võ sĩ quyền Anh người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3) [1944](http://vi.wikipedia.org/wiki/1944)– [Lucio Battisti](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Lucio_Battisti&action=edit&redlink=1), ca sĩ người [Ý](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C3%9D)(m. [1998](http://vi.wikipedia.org/wiki/1998)) [1946](http://vi.wikipedia.org/wiki/1946)– [Murray Head](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Murray_Head&action=edit&redlink=1), diễn viên, ca sĩ người [Anh](http://vi.wikipedia.org/wiki/Anh) [1947](http://vi.wikipedia.org/wiki/1947)– [Eddie Hodges](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Eddie_Hodges&action=edit&redlink=1), diễn viên, ca sĩ người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3) [1947](http://vi.wikipedia.org/wiki/1947)– [Clodagh Rodgers](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Clodagh_Rodgers&action=edit&redlink=1), ca sĩ người [Ireland](http://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Ireland) [1947](http://vi.wikipedia.org/wiki/1947)– [Kent Tekulve](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Kent_Tekulve&action=edit&redlink=1), vận động viên bóng chày người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3) [1948](http://vi.wikipedia.org/wiki/1948)– [Eddy Grant](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Eddy_Grant&action=edit&redlink=1), ca sĩ người [Guyana](http://vi.wikipedia.org/wiki/Guyana) [1948](http://vi.wikipedia.org/wiki/1948)– [Elaine Paige](http://vi.wikipedia.org/wiki/Elaine_Paige), ca sĩ, nữ diễn viên người [Anh](http://vi.wikipedia.org/wiki/Anh) [1951](http://vi.wikipedia.org/wiki/1951)– [Giorgos Ninios](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Giorgos_Ninios&action=edit&redlink=1), diễn viên người [Hy Lạp](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hy_L%E1%BA%A1p) [1955](http://vi.wikipedia.org/wiki/1955)– [Penn Jillette](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Penn_Jillette&action=edit&redlink=1), Magician, diễn viên hài người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3) [1956](http://vi.wikipedia.org/wiki/1956)– [Adriana Barraza](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Adriana_Barraza&action=edit&redlink=1), nữ diễn viên người [Mexico](http://vi.wikipedia.org/wiki/M%C3%A9xico) [1956](http://vi.wikipedia.org/wiki/1956)– [Teena Marie](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Teena_Marie&action=edit&redlink=1), ca sĩ người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3) [1959](http://vi.wikipedia.org/wiki/1959)– [Vazgen Sargsyan](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Vazgen_Sargsyan&action=edit&redlink=1), chính khách người [Armenia](http://vi.wikipedia.org/wiki/Armenia)(m. [1999](http://vi.wikipedia.org/wiki/1999)) [1966](http://vi.wikipedia.org/wiki/1966)– [Michael Irvin](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Michael_Irvin&action=edit&redlink=1), cầu thủ bóng đá người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3) [1966](http://vi.wikipedia.org/wiki/1966)– [Bob Halkidis](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Bob_Halkidis&action=edit&redlink=1), vận động viên khúc côn cầu người [Canada](http://vi.wikipedia.org/wiki/Canada) [1966](http://vi.wikipedia.org/wiki/1966)– [Aasif Mandvi](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Aasif_Mandvi&action=edit&redlink=1), [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3)diễn viên, diễn viên hài [Ấn Độ](http://vi.wikipedia.org/wiki/%E1%BA%A4n_%C4%90%E1%BB%99) [1969](http://vi.wikipedia.org/wiki/1969)– [Paul Blackthorne](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Paul_Blackthorne&action=edit&redlink=1), diễn viên người [Anh](http://vi.wikipedia.org/wiki/Anh) [1969](http://vi.wikipedia.org/wiki/1969)– [MC Solaar](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=MC_Solaar&action=edit&redlink=1), ca sĩ nhạc Rapp người [Pháp](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ph%C3%A1p) [1970](http://vi.wikipedia.org/wiki/1970)– [Lisa Robin Kelly](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Lisa_Robin_Kelly&action=edit&redlink=1), nữ diễn viên người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3) [1971](http://vi.wikipedia.org/wiki/1971)– [Jeffrey Hammonds](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Jeffrey_Hammonds&action=edit&redlink=1), vận động viên bóng chày người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3) [1971](http://vi.wikipedia.org/wiki/1971)– [Yuri Lowenthal](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Yuri_Lowenthal&action=edit&redlink=1), diễn viên, tác gia, họa sĩ người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3) [1973](http://vi.wikipedia.org/wiki/1973)– [Yannis Anastasiou](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Yannis_Anastasiou&action=edit&redlink=1), cầu thủ bóng đá người [Hy Lạp](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hy_L%E1%BA%A1p) [1973](http://vi.wikipedia.org/wiki/1973)– [Ryan Franklin](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ryan_Franklin&action=edit&redlink=1), vận động viên bóng chày người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3) [1974](http://vi.wikipedia.org/wiki/1974)– [Jens Jeremies](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Jens_Jeremies&action=edit&redlink=1), cầu thủ bóng đá người [Đức](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%A9c) [1974](http://vi.wikipedia.org/wiki/1974)– [Matt Lucas](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Matt_Lucas&action=edit&redlink=1), diễn viên hài người [Anh](http://vi.wikipedia.org/wiki/Anh) [1974](http://vi.wikipedia.org/wiki/1974)– [Eva Mendes](http://vi.wikipedia.org/wiki/Eva_Mendes), nữ diễn viên người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3) [1975](http://vi.wikipedia.org/wiki/1975)– [Jolene Blalock](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Jolene_Blalock&action=edit&redlink=1), nữ diễn viên người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3) [1975](http://vi.wikipedia.org/wiki/1975)– [Sasho Petrovski](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Sasho_Petrovski&action=edit&redlink=1), cầu thủ bóng đá người [Úc](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C3%9Ac) [1975](http://vi.wikipedia.org/wiki/1975)– [Niki Taylor](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Niki_Taylor&action=edit&redlink=1), người mẫu, người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3) [1975](http://vi.wikipedia.org/wiki/1975)– [Luciano Burti](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Luciano_Burti&action=edit&redlink=1), người đua xe người [Brasil](http://vi.wikipedia.org/wiki/Brasil) [1976](http://vi.wikipedia.org/wiki/1976)– [Šarūnas Jasikevičius](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=%C5%A0ar%C5%ABnas_Jasikevi%C4%8Dius&action=edit&redlink=1), cầu thủ bóng rổ người [Litva](http://vi.wikipedia.org/wiki/Litva) [1976](http://vi.wikipedia.org/wiki/1976)– [Paul Konerko](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Paul_Konerko&action=edit&redlink=1), vận động viên bóng chày người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3) [1976](http://vi.wikipedia.org/wiki/1976)– [Katerina Matziou](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Katerina_Matziou&action=edit&redlink=1), nữ diễn viên người [Hy Lạp](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hy_L%E1%BA%A1p) [1977](http://vi.wikipedia.org/wiki/1977)– [Bryan Berard](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Bryan_Berard&action=edit&redlink=1), vận động viên khúc côn cầu trên băng người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3) [1977](http://vi.wikipedia.org/wiki/1977)– [Mike MacDougal](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Mike_MacDougal&action=edit&redlink=1), vận động viên bóng chày người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3) [1977](http://vi.wikipedia.org/wiki/1977)– [Wally Szczerbiak](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Wally_Szczerbiak&action=edit&redlink=1), cầu thủ bóng rổ người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3) [1978](http://vi.wikipedia.org/wiki/1978)– [Mike Hessman](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Mike_Hessman&action=edit&redlink=1), vận động viên bóng chày người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3) [1978](http://vi.wikipedia.org/wiki/1978)– [Kimberly McCullough](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Kimberly_McCullough&action=edit&redlink=1), nữ diễn viên người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3) [1978](http://vi.wikipedia.org/wiki/1978)– [Papoose](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Papoose&action=edit&redlink=1), ca sĩ nhạc Rapp người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3) [1979](http://vi.wikipedia.org/wiki/1979)– [Tang Gonghong](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Tang_Gonghong&action=edit&redlink=1), vận động viên cử tạ người [Trung Quốc](http://vi.wikipedia.org/wiki/Trung_Qu%E1%BB%91c) [1981](http://vi.wikipedia.org/wiki/1981)– [Paul Martin](http://vi.wikipedia.org/wiki/Paul_Martin), vận động viên khúc côn cầu trên băng người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3) [1981](http://vi.wikipedia.org/wiki/1981)– [Shugo Oshinari](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Shugo_Oshinari&action=edit&redlink=1), diễn viên người [Nhật Bản](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%E1%BA%ADt_B%E1%BA%A3n) [1982](http://vi.wikipedia.org/wiki/1982)– [Daniel Carter](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Daniel_Carter&action=edit&redlink=1), cầu thủ bóng bầu dục người [New Zealand](http://vi.wikipedia.org/wiki/New_Zealand) [1985](http://vi.wikipedia.org/wiki/1985)– [Ken’ichi Matsuyama](http://vi.wikipedia.org/wiki/Matsuyama_Ken%27ichi), diễn viên người [Nhật Bản](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%E1%BA%ADt_B%E1%BA%A3n) [1986](http://vi.wikipedia.org/wiki/1986)– [Matty Fryatt](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Matty_Fryatt&action=edit&redlink=1), cầu thủ bóng đá người [Anh](http://vi.wikipedia.org/wiki/Anh) [1987](http://vi.wikipedia.org/wiki/1987)– [Anna Chakvetadze](http://vi.wikipedia.org/wiki/Anna_Chakvetadze), vận động viên quần vợt người [Nga](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nga) [1988](http://vi.wikipedia.org/wiki/1988)– [Trevor Carson](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Trevor_Carson&action=edit&redlink=1), cầu thủ bóng đá người [Bắc Ireland](http://vi.wikipedia.org/wiki/B%E1%BA%AFc_Ireland) [1988](http://vi.wikipedia.org/wiki/1988)– [Bjarni Viðarsson](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Bjarni_Vi%C3%B0arsson&action=edit&redlink=1), cầu thủ bóng đá người [Iceland](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iceland) [1989](http://vi.wikipedia.org/wiki/1989)– [Jake Lloyd](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Jake_Lloyd&action=edit&redlink=1), diễn viên người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3)
## Mất
[1534](http://vi.wikipedia.org/wiki/1534)– [Antonio da Correggio](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Antonio_da_Correggio&action=edit&redlink=1), họa sĩ người [Ý](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C3%9D)(s. [1489](http://vi.wikipedia.org/wiki/1489)) [1695](http://vi.wikipedia.org/wiki/1695)– [Henry Wharton](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Henry_Wharton&action=edit&redlink=1), nhà văn người [Anh](http://vi.wikipedia.org/wiki/Anh)(s. [1664](http://vi.wikipedia.org/wiki/1664)) [1778](http://vi.wikipedia.org/wiki/1778)– [Thomas Arne](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Thomas_Arne&action=edit&redlink=1), nhà soạn nhạc người [Anh](http://vi.wikipedia.org/wiki/Anh)(s. [1710](http://vi.wikipedia.org/wiki/1710)) [1827](http://vi.wikipedia.org/wiki/1827)– [Pierre-Simon Laplace](http://vi.wikipedia.org/wiki/Pierre-Simon_Laplace), nhà toán học người [Pháp](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ph%C3%A1p)(s. [1749](http://vi.wikipedia.org/wiki/1749)) [1827](http://vi.wikipedia.org/wiki/1827)– [Alessandro Volta](http://vi.wikipedia.org/wiki/Alessandro_Volta), nhà vật lí người [Ý](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C3%9D)(s. [1745](http://vi.wikipedia.org/wiki/1745)) [1849](http://vi.wikipedia.org/wiki/1849)– [David Scott](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=David_Scott&action=edit&redlink=1), họa sĩ người [Scotland](http://vi.wikipedia.org/wiki/Scotland)(s. [1806](http://vi.wikipedia.org/wiki/1806)) [1876](http://vi.wikipedia.org/wiki/1876)– [Marie d’Agoult](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Marie_d%27Agoult&action=edit&redlink=1), nhà văn người [Đức](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%A9c)(s. [1805](http://vi.wikipedia.org/wiki/1805)) [1895](http://vi.wikipedia.org/wiki/1895)– [Nikolai Leskov](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Nikolai_Leskov&action=edit&redlink=1), nhà văn người [Nga](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nga)(s. [1831](http://vi.wikipedia.org/wiki/1831)) [1895](http://vi.wikipedia.org/wiki/1895)– [Henry Rawlinson](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Henry_Rawlinson&action=edit&redlink=1), người lính, học giả người [Anh](http://vi.wikipedia.org/wiki/Anh)(s. [1810](http://vi.wikipedia.org/wiki/1810)) [1903](http://vi.wikipedia.org/wiki/1903)– [George Francis Robert Henderson](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=George_Francis_Robert_Henderson&action=edit&redlink=1), người lính người [Anh](http://vi.wikipedia.org/wiki/Anh)(s. [1854](http://vi.wikipedia.org/wiki/1854)) [1907](http://vi.wikipedia.org/wiki/1907)– [Friedrich Blass](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Friedrich_Blass&action=edit&redlink=1), nhà học giả kinh điển người [Đức](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%A9c)(s. [1843](http://vi.wikipedia.org/wiki/1843)) [1925](http://vi.wikipedia.org/wiki/1925)– [Johan Jensen](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Johan_Jensen&action=edit&redlink=1), nhà toán học người [Đan Mạch](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90an_M%E1%BA%A1ch)(s. [1859](http://vi.wikipedia.org/wiki/1859)) [1926](http://vi.wikipedia.org/wiki/1926)– [Clément Ader](http://vi.wikipedia.org/wiki/Cl%C3%A9ment_Ader), hàng không người đi đầu trong lĩnh vực người [Pháp](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ph%C3%A1p)(s. [1841](http://vi.wikipedia.org/wiki/1841)) [1927](http://vi.wikipedia.org/wiki/1927)– [Franz Mertens](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Franz_Mertens&action=edit&redlink=1), nhà toán học người [Đức](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%A9c)(s. [1840](http://vi.wikipedia.org/wiki/1840)) [1929](http://vi.wikipedia.org/wiki/1929)– [David Dunbar Buick](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=David_Dunbar_Buick&action=edit&redlink=1), [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3)ô tô người đi đầu trong lĩnh vực người [Scotland](http://vi.wikipedia.org/wiki/Scotland)(s. [1854](http://vi.wikipedia.org/wiki/1854)) [1940](http://vi.wikipedia.org/wiki/1940)– [Cai Yuanpei](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Cai_Yuanpei&action=edit&redlink=1), nhà sư phạm người [Trung Quốc](http://vi.wikipedia.org/wiki/Trung_Qu%E1%BB%91c)(s. [1868](http://vi.wikipedia.org/wiki/1868)) [1944](http://vi.wikipedia.org/wiki/1944)– [Max Jacob](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Max_Jacob&action=edit&redlink=1), nhà thơ, nhà văn người [Pháp](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ph%C3%A1p)(s. [1876](http://vi.wikipedia.org/wiki/1876)) [1945](http://vi.wikipedia.org/wiki/1945)– [Lena Baker](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Lena_Baker&action=edit&redlink=1), kẻ giết người người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3)(s. [1901](http://vi.wikipedia.org/wiki/1901)) [1947](http://vi.wikipedia.org/wiki/1947)– [Alfredo Casella](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Alfredo_Casella&action=edit&redlink=1), nhà soạn nhạc người [Ý](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C3%9D)(s. [1883](http://vi.wikipedia.org/wiki/1883)) [1953](http://vi.wikipedia.org/wiki/1953)– [Sergei Prokofiev](http://vi.wikipedia.org/wiki/Sergei_Prokofiev), nhà soạn nhạc người [Nga](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nga)(s. [1891](http://vi.wikipedia.org/wiki/1891)) [1953](http://vi.wikipedia.org/wiki/1953)– [Joseph Stalin](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin), lãnh tụ người [Liên Xô](http://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_X%C3%B4)người [Gruzia](http://vi.wikipedia.org/wiki/Gruzia)(s. [1879](http://vi.wikipedia.org/wiki/1879)) [1953](http://vi.wikipedia.org/wiki/1953)– [Herman J. Mankiewicz](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Herman_J._Mankiewicz&action=edit&redlink=1), người viết kịch bản phim người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3)(s. [1897](http://vi.wikipedia.org/wiki/1897)) [1955](http://vi.wikipedia.org/wiki/1955)– [Antanas Merkys](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Antanas_Merkys&action=edit&redlink=1), tổng thống [Litva](http://vi.wikipedia.org/wiki/Litva)(s. [1888](http://vi.wikipedia.org/wiki/1888)) [1963](http://vi.wikipedia.org/wiki/1963)– [Patsy Cline](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Patsy_Cline&action=edit&redlink=1), ca sĩ người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3)(s. [1932](http://vi.wikipedia.org/wiki/1932)) [1963](http://vi.wikipedia.org/wiki/1963)– [Cowboy Copas](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Cowboy_Copas&action=edit&redlink=1), ca sĩ người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3)(s. [1913](http://vi.wikipedia.org/wiki/1913)) [1963](http://vi.wikipedia.org/wiki/1963)– [Hawkshaw Hawkins](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Hawkshaw_Hawkins&action=edit&redlink=1), ca sĩ người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3)(s. [1921](http://vi.wikipedia.org/wiki/1921)) [1965](http://vi.wikipedia.org/wiki/1965)– [Chen Cheng](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Chen_Cheng&action=edit&redlink=1), chính khách người [Trung Quốc](http://vi.wikipedia.org/wiki/Trung_Qu%E1%BB%91c)(s. [1897](http://vi.wikipedia.org/wiki/1897)) [1965](http://vi.wikipedia.org/wiki/1965)– [Pepper Martin](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Pepper_Martin&action=edit&redlink=1), vận động viên bóng chày người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3)(s. [1904](http://vi.wikipedia.org/wiki/1904)) [1966](http://vi.wikipedia.org/wiki/1966)– [Anna Akhmatova](http://vi.wikipedia.org/wiki/Anna_Akhmatova), nhà thơ người [Nga](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nga)(s. [1889](http://vi.wikipedia.org/wiki/1889)) [1967](http://vi.wikipedia.org/wiki/1967)– [Georges Vanier](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Georges_Vanier&action=edit&redlink=1), tướng [Canada](http://vi.wikipedia.org/wiki/Canada)thống đốc (s. [1888](http://vi.wikipedia.org/wiki/1888)) [1974](http://vi.wikipedia.org/wiki/1974)– [Billy De Wolfe](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Billy_De_Wolfe&action=edit&redlink=1), diễn viên người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3)(s. [1907](http://vi.wikipedia.org/wiki/1907)) [1977](http://vi.wikipedia.org/wiki/1977)– [Tom Pryce](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Tom_Pryce&action=edit&redlink=1), tay đua xe Công thức 1 [Wales](http://vi.wikipedia.org/wiki/Wales)(s. [1949](http://vi.wikipedia.org/wiki/1949)) [1980](http://vi.wikipedia.org/wiki/1980)– [Jay Silverheels](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Jay_Silverheels&action=edit&redlink=1), diễn viên người [Canada](http://vi.wikipedia.org/wiki/Canada)(s. [1912](http://vi.wikipedia.org/wiki/1912)) [1981](http://vi.wikipedia.org/wiki/1981)– [Yip Harburg](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Yip_Harburg&action=edit&redlink=1), nhà thơ trữ tình người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3)(s. [1896](http://vi.wikipedia.org/wiki/1896)) [1982](http://vi.wikipedia.org/wiki/1982)– [John Belushi](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=John_Belushi&action=edit&redlink=1), diễn viên người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3)(s. [1949](http://vi.wikipedia.org/wiki/1949)) [1984](http://vi.wikipedia.org/wiki/1984)– [Tito Gobbi](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Tito_Gobbi&action=edit&redlink=1), ca sĩ giọng nam trung người [Ý](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C3%9D)(s. [1915](http://vi.wikipedia.org/wiki/1915)) [1984](http://vi.wikipedia.org/wiki/1984)– [William Powell](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=William_Powell&action=edit&redlink=1), diễn viên người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3)(s. [1892](http://vi.wikipedia.org/wiki/1892)) [1988](http://vi.wikipedia.org/wiki/1988)– [Alberto Olmedo](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Alberto_Olmedo&action=edit&redlink=1), diễn viên hài người [Argentina](http://vi.wikipedia.org/wiki/Argentina)(s. [1933](http://vi.wikipedia.org/wiki/1933)) [1990](http://vi.wikipedia.org/wiki/1990)– [Gary Merrill](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Gary_Merrill&action=edit&redlink=1), diễn viên người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3)(s. [1915](http://vi.wikipedia.org/wiki/1915)) [1993](http://vi.wikipedia.org/wiki/1993)– [Cyril Collard](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Cyril_Collard&action=edit&redlink=1), tác gia, nhà sản xuất phim người [Pháp](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ph%C3%A1p)(s. [1957](http://vi.wikipedia.org/wiki/1957)) [1996](http://vi.wikipedia.org/wiki/1996)– [Whit Bissell](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Whit_Bissell&action=edit&redlink=1), diễn viên người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3)(s. [1909](http://vi.wikipedia.org/wiki/1909)) [1999](http://vi.wikipedia.org/wiki/1999)– [Richard Kiley](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Richard_Kiley&action=edit&redlink=1), diễn viên người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3)(s. [1922](http://vi.wikipedia.org/wiki/1922)) [2004](http://vi.wikipedia.org/wiki/2004)– [Walt Gorney](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Walt_Gorney&action=edit&redlink=1), diễn viên người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3)(s. [1912](http://vi.wikipedia.org/wiki/1912))
## Ngày lễ và kỷ niệm
|
|
## Tham khảo
|
|![]()
[5 tháng 3](http://commons.wikimedia.org/wiki/Category:5_March?uselang=vi)
# Quảng Tây
|Bài viết này cần thêm
|
|
|**Xuất xứ tên gọi**
西 – tây
**Kiểu hành chính** [Khu tự trị](http://vi.wikipedia.org/wiki/Khu_t%E1%BB%B1_tr%E1%BB%8B_Trung_Qu%E1%BB%91c) **Thủ phủ** [Nam Ninh](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nam_Ninh,_Qu%E1%BA%A3ng_T%C3%A2y) **Thành phố lớn nhất** [Nam Ninh](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nam_Ninh) **Bí thư khu ủy Quảng Tây** [Bành Thanh Hoa](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=B%C3%A0nh_Thanh_Hoa&action=edit&redlink=1)(彭清华) **Chủ tịch** [Trần Vũ](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Tr%E1%BA%A7n_V%C5%A9_%28nh%C3%A2n_v%E1%BA%ADt_ch%C3%ADnh_tr%E1%BB%8B%29&action=edit&redlink=1)(陈武) [Diện tích](http://vi.wikipedia.org/wiki/Di%E1%BB%87n_t%C3%ADch) [km²](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ki-l%C3%B4-m%C3%A9t_vu%C3%B4ng)( [thứ 9](http://vi.wikipedia.org/wiki/Danh_s%C3%A1ch_c%C3%A1c_%C4%91%C6%A1n_v%E1%BB%8B_h%C3%A0nh_ch%C3%ADnh_Trung_Qu%E1%BB%91c_theo_di%E1%BB%87n_t%C3%ADch)) **(** [Dân số](http://vi.wikipedia.org/wiki/D%C3%A2n_s%E1%BB%91) [2010](http://vi.wikipedia.org/wiki/2010))
–
[Mật độ](http://vi.wikipedia.org/wiki/M%E1%BA%ADt_%C4%91%E1%BB%99_nh%C3%A2n_kh%E1%BA%A9u) [thứ 11](http://vi.wikipedia.org/wiki/Danh_s%C3%A1ch_c%C3%A1c_%C4%91%C6%A1n_v%E1%BB%8B_h%C3%A0nh_ch%C3%ADnh_Trung_Qu%E1%BB%91c_theo_s%E1%BB%91_d%C3%A2n))
194/km² (
[thứ 20](http://vi.wikipedia.org/wiki/Danh_s%C3%A1ch_c%C3%A1c_%C4%91%C6%A1n_v%E1%BB%8B_h%C3%A0nh_ch%C3%ADnh_Trung_Qu%E1%BB%91c_theo_m%E1%BA%ADt_%C4%91%E1%BB%99_d%C3%A2n_s%E1%BB%91)) **(** [GDP](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BB%95ng_s%E1%BA%A3n_ph%E1%BA%A9m_qu%E1%BB%91c_n%E1%BB%99i) [2011](http://vi.wikipedia.org/wiki/2011))
– trên đầu người
[NDT](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_t%E1%BB%87)( [thứ 18](http://vi.wikipedia.org/wiki/Danh_s%C3%A1ch_c%C3%A1c_%C4%91%C6%A1n_v%E1%BB%8B_h%C3%A0nh_ch%C3%ADnh_Trung_Qu%E1%BB%91c_theo_GDP))
25.315 NDT (3.919 USD)
[NDT](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_t%E1%BB%87)( [thứ 27](http://vi.wikipedia.org/wiki/Danh_s%C3%A1ch_c%C3%A1c_%C4%91%C6%A1n_v%E1%BB%8B_h%C3%A0nh_ch%C3%ADnh_Trung_Qu%E1%BB%91c_theo_GDP_tr%C3%AAn_%C4%91%E1%BA%A7u_ng%C6%B0%E1%BB%9Di)) **(** [HDI](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ch%E1%BB%89_s%E1%BB%91_ph%C3%A1t_tri%E1%BB%83n_con_ng%C6%B0%E1%BB%9Di) [2008](http://vi.wikipedia.org/wiki/2008)) [thứ 20](http://vi.wikipedia.org/wiki/Danh_s%C3%A1ch_c%C3%A1c_%C4%91%C6%A1n_v%E1%BB%8B_h%C3%A0nh_ch%C3%ADnh_Trung_Qu%E1%BB%91c_theo_HDI)) — trung bình **Các**(2000) [dân tộc](http://vi.wikipedia.org/wiki/D%C3%A2n_t%E1%BB%99c_Trung_Qu%E1%BB%91c)chính [Hán](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_H%C3%A1n)– 62% [Choang](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Tr%C3%A1ng)– 32% [Dao](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Dao)– 3% [Miêu](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Mi%C3%AAu)– 1% [Động](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_%C4%90%E1%BB%99ng)– 0,7% [Ngật Lão](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_C%E1%BB%9D_Lao)– 0,4% [Ngôn ngữ và phương ngôn](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ng%C3%B4n_ng%E1%BB%AF_t%E1%BA%A1i_Trung_Qu%E1%BB%91c&action=edit&redlink=1) [Quan thoại](http://vi.wikipedia.org/wiki/Quan_tho%E1%BA%A1i), [tiếng Quảng Đông](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Qu%E1%BA%A3ng_%C4%90%C3%B4ng), [tiếng Choang](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ti%E1%BA%BFng_Choang&action=edit&redlink=1), [tiếng Khách Gia](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Kh%C3%A1ch_Gia), [Bình thoại](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=B%C3%ACnh_tho%E1%BA%A1i_Qu%E1%BA%A3ng_T%C3%A2y&action=edit&redlink=1) [Cấp địa khu](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%8Ba_c%E1%BA%A5p_th%E1%BB%8B) [Cấp huyện](http://vi.wikipedia.org/wiki/Huy%E1%BB%87n_Trung_Qu%E1%BB%91c) [Cấp hương](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%C6%B0%C6%A1ng_Trung_Qu%E1%BB%91c)
(
[31 tháng 12](http://vi.wikipedia.org/wiki/31_th%C3%A1ng_12), [2004](http://vi.wikipedia.org/wiki/2004)) [ISO 3166-2](http://vi.wikipedia.org/wiki/ISO_3166-2) **:** [Website](http://vi.wikipedia.org/wiki/Website)chính thức [http://www.gxi.gov.cn](http://www.gxi.gov.cn)
(
[chữ Hán giản thể](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ch%E1%BB%AF_H%C3%A1n_gi%E1%BA%A3n_th%E1%BB%83))
《中国统计年鉴—2005》/
*Niên giám thống kê Trung Quốc 2005* [ISBN 7503747382](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/7503747382)
Nguồn lấy dữ liệu dân tộc:
《2000年人口普查中国民族人口资料》/
*Tư liệu nhân khẩu dân tộc dựa trên điều tra dân số năm 2000 của Trung Quốc* [ISBN 7105054255](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/7105054255) **Quảng Tây** ( [Tiếng Tráng](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Tr%C3%A1ng): *Gvangjsih*; chính tả kiểu cũ: *Gvaŋзsiƅ*; [chữ Hán giản thể](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ch%E1%BB%AF_H%C3%A1n_gi%E1%BA%A3n_th%E1%BB%83): 广西; [chữ Hán phồn thể](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ch%E1%BB%AF_H%C3%A1n_ph%E1%BB%93n_th%E1%BB%83): 廣西; [bính âm](http://vi.wikipedia.org/wiki/B%C3%ADnh_%C3%A2m_H%C3%A1n_ng%E1%BB%AF): *Guǎngxī*), tên đầy đủ **Khu tự trị dân tộc Choang Quảng Tây** ( [Tiếng Tráng](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Tr%C3%A1ng): *Gvangjsih Bouxcuengh Swcigih (Quảng Tây người Tráng tự trị khu)*; chính tả kiểu cũ: *Gvaŋзsiƅ Bouчcueŋƅ Sɯcigiƅ*; [chữ Hán giản thể](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ch%E1%BB%AF_H%C3%A1n_gi%E1%BA%A3n_th%E1%BB%83): 广西壮族自治区 (Quảng Tây Tráng tộc tự trị khu); [chữ Hán phồn thể](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ch%E1%BB%AF_H%C3%A1n_ph%E1%BB%93n_th%E1%BB%83): 廣西壯族自治區; [bính âm](http://vi.wikipedia.org/wiki/B%C3%ADnh_%C3%A2m_H%C3%A1n_ng%E1%BB%AF): *Guǎngxī Zhuàngzú Zìzhìqū*) là một khu tự trị của [dân tộc Choang](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Tr%C3%A1ng) tại [Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa](http://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa).
## Mục lục
## Tên gọi “Quảng Tây”
Quảng Tây là giản xưng của “Quảng Nam Tây lộ” (广南西路) từ thời
[nhà Tống](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_T%E1%BB%91ng). “Quảng” 广 có nghĩa là “mở rộng”, và được đặt cho vùng này kể từ thời [nhà Tây Tấn](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_T%E1%BA%A5n) trở đi. “Quảng Tây” và tỉnh láng giềng [Quảng Đông](http://vi.wikipedia.org/wiki/Qu%E1%BA%A3ng_%C4%90%C3%B4ng) có tên gọi chung là “ [Lưỡng Quảng](http://vi.wikipedia.org/wiki/L%C6%B0%E1%BB%A1ng_Qu%E1%BA%A3ng)” (两广). Tên gọi tắt của khu tự trị này là “Quế” 桂, lấy theo tên [Quế Lâm](http://vi.wikipedia.org/wiki/Qu%E1%BA%BF_L%C3%A2m) là một thành phố lớn trong khu tự trị.
## Lịch sử
Vùng đất này chính thức thuộc về Trung Quốc từ năm
[214](http://vi.wikipedia.org/wiki/214) trước Công nguyên, khi Quân đội nhà Tần xâm chiếm hầu hết miền Nam Trung Hoa ngày nay. Tên gọi “Quảng Tây” bắt nguồn từ thời nhà Tống, khi khu vực này được tổ chức thành một lộ, gọi là Quảng Nam Tây Lộ. Vào cuối đời nhà Nguyên, vùng này được tổ chức thành một tỉnh với tên gọi được rút gọn thành “Quảng Tây”. Trong sáu thế kỷ tiếp theo, Quảng Tây vẫn là một tỉnh của Trung Quốc cho đến khi được Chính phủ Cộng Hòa Nhân Dân Trung Hoa chuyển thành một khu tự trị dành cho dân tộc thiểu số đông đảo ở đây.
Vào cuối đời
[nhà Thanh](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_Thanh), ở [huyện](http://vi.wikipedia.org/wiki/Huy%E1%BB%87n_c%E1%BA%A5p_th%E1%BB%8B) [Quế Bình](http://vi.wikipedia.org/wiki/Qu%E1%BA%BF_B%C3%ACnh), miền đông Quảng Tây, đã nổ ra [Khởi nghĩa Kim Điền](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Kh%E1%BB%9Fi_ngh%C4%A9a_Kim_%C4%90i%E1%BB%81n&action=edit&redlink=1) (金田起义) vào [ngày 11 tháng 1](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ng%C3%A0y_11_th%C3%A1ng_1&action=edit&redlink=1) năm [1851](http://vi.wikipedia.org/wiki/1851), khởi đầu của phong trào khởi nghĩa nông dân vĩ đại [Thái Bình Thiên Quốc](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%C3%A1i_B%C3%ACnh_Thi%C3%AAn_Qu%E1%BB%91c). Cửa ải Trấn Nam Quan (ngày nay là Hữu Nghị Quan) trên biên giới với Việt Nam cũng là nơi diễn ra [trận đánh Trấn Nam Quan](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Tr%E1%BA%ADn_%C4%91%C3%A1nh_Tr%E1%BA%A5n_Nam_Quan&action=edit&redlink=1) (镇南关战役) nổi tiếng vào ngày 23 tháng 3 năm [1885](http://vi.wikipedia.org/wiki/1885), trong [Chiến tranh Pháp-Thanh](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_Ph%C3%A1p-Thanh). Trong trận đánh này, mũi tấn công của quân Pháp đã bị lực lượng Trung Quốc của tướng [Phùng Tử Tài](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ph%C3%B9ng_T%E1%BB%AD_T%C3%A0i) (冯子才) đánh bại, một sự kiện lịch sử rất được những người yêu nước Trung Hoa ca tụng.
Sau ngày thành lập
[Trung Hoa Dân Quốc](http://vi.wikipedia.org/wiki/Trung_Hoa_D%C3%A2n_Qu%E1%BB%91c), Quảng Tây trở thành căn cứ của một trong những tập đoàn quân phiệt hùng mạnh nhất của Trung Quốc: *Tập đoàn Quảng Tây (Quế hệ) cũ*. Do [Lục Vinh Đình](http://vi.wikipedia.org/wiki/L%E1%BB%A5c_Vinh_%C4%90%C3%ACnh) (陆荣廷) và những người khác lãnh đạo, tập đoàn này đã vươn ra kiểm soát cả các tỉnh [Hồ Nam](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%E1%BB%93_Nam) và [Quảng Đông](http://vi.wikipedia.org/wiki/Qu%E1%BA%A3ng_%C4%90%C3%B4ng) ở liền kề. Đầu [thập niên 1920](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BA%ADp_ni%C3%AAn_1920), Tập đoàn Quảng Tây cũ bị thất bại, và được thay thế bằng [Tập đoàn Quảng Tây mới](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=T%E1%BA%ADp_%C4%91o%C3%A0n_Qu%E1%BA%A3ng_T%C3%A2y_m%E1%BB%9Bi&action=edit&redlink=1), do [Lý Tông Nhân](http://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%BD_T%C3%B4ng_Nh%C3%A2n) và [Bạch Sùng Hi](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=B%E1%BA%A1ch_S%C3%B9ng_Hi&action=edit&redlink=1) cầm đầu. Quảng Tây còn được nhắc đến bởi [Khởi nghĩa Bách Sắc](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Kh%E1%BB%9Fi_ngh%C4%A9a_B%C3%A1ch_S%E1%BA%AFc&action=edit&redlink=1) (百色起义), một cuộc khởi nghĩa cộng sản do [Đặng Tiểu Bình](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7ng_Ti%E1%BB%83u_B%C3%ACnh) lãnh đạo vào năm [1929](http://vi.wikipedia.org/wiki/1929). Các căn cứ cộng sản đã được thiết lập mặc dù cuối cùng đều bị lực lượng [Quốc dân Đảng](http://vi.wikipedia.org/wiki/Qu%E1%BB%91c_D%C3%A2n_%C4%90%E1%BA%A3ng_%28%C4%91%E1%BB%8Bnh_h%C6%B0%E1%BB%9Bng%29) tiêu diệt.
Vào năm
[1944](http://vi.wikipedia.org/wiki/1944) gần kết thúc [Thế chiến II](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_th%E1%BA%BF_gi%E1%BB%9Bi_th%E1%BB%A9_hai), [Nhật Bản](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%E1%BA%ADt_B%E1%BA%A3n) chiếm đóng Quảng Tây sau [Chiến dịch Ichigo](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Chi%E1%BA%BFn_d%E1%BB%8Bch_Ichigo&action=edit&redlink=1) (hay còn gọi là [Chiến dịch Dự Tương Quế](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Chi%E1%BA%BFn_d%E1%BB%8Bch_D%E1%BB%B1_T%C6%B0%C6%A1ng_Qu%E1%BA%BF&action=edit&redlink=1) (豫湘桂战役) trong một nỗ lực thu tóm tuyến đường sắt Hồ Nam-Quảng Tây và thiết lập một vùng đất nối với [Đông Dương Pháp thuộc](http://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_bang_%C4%90%C3%B4ng_D%C6%B0%C6%A1ng). Người Nhật đã chiến thắng và một loạt các thành phố chính ở Quảng Tây trở thành thuộc địa của Nhật Bản.
Nằm ở xa phía nam, lực lượng cộng sản kiểm soát Quảng Tây muộn hơn. Chính quyền tỉnh thay đổi vào tháng 12 năm
[1949](http://vi.wikipedia.org/wiki/1949), hai tháng sau khi thành lập nước Cộng hòa Nhân dân. Vào năm [1958](http://vi.wikipedia.org/wiki/1958), Quảng Tây được chuyển đổi thành Khu tự trị dân tộc [Tráng](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Tr%C3%A1ng&action=edit&redlink=1)/ [Choang](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Tr%C3%A1ng) theo đề nghị của Thủ tướng [Chu Ân Lai](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chu_%C3%82n_Lai). Quyết định này được đưa ra do người Tráng là một trong những dân tộc thiểu số lớn nhất ở Trung Hoa, và tập trung nhiều ở Quảng Tây; tuy nhiên người Tráng vẫn chỉ chiếm thiểu số trong dân số Quảng Tây. Suốt chiều dài lịch sử, Quảng Tây là vùng đất nội lục (không có biển). Năm [1952](http://vi.wikipedia.org/wiki/1952) một phần nhỏ của bờ biển [Quảng Đông](http://vi.wikipedia.org/wiki/Qu%E1%BA%A3ng_%C4%90%C3%B4ng) được chuyển giao cho Quảng Tây, từ đó vùng đất này được thông với biển. Năm [1955](http://vi.wikipedia.org/wiki/1955) chuyển giao lại, và năm [1965](http://vi.wikipedia.org/wiki/1965) tiếp nhận lại.
Mặc dù có sự phát triển công nghiệp nặng diễn ra trong tỉnh trong suốt những năm 1960 và 1970, vẫn còn rất nhiều các danh lam thắng cảnh du lịch hấp dẫn mọi người trên khắp thế giới. Thậm chí mức tăng trưởng kinh tế ở Trung Quốc trong những năm 1990 dường như để Quảng Tây tụt lại phía sau. Tuy nhiên trong những năm gần đây đã có sự tăng trưởng mạnh về công nghiệp hóa và tập trung hóa cây trồng. GDP đầu người đã tăng nhanh chóng do các ngành công nghiệp ở Quảng Đông phải tìm kiếm các địa điểm sản xuất tại các khu vực có giá nhân công rẻ hơn.
## Các đơn vị hành chính của Quảng Tây
Quảng Tây được chia ra 14 thành phố thuộc tỉnh (địa cấp thị), dưới nữa là 56 huyện, 34 quận, 12 huyện tự trị và 7 thị xã (huyện cấp thị). Các thành phố (địa cấp thị) là:
|Bản đồ||#||Tên||Thủ phủ||
|[tiếng Choang](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ti%E1%BA%BFng_Choang&action=edit&redlink=1) [2010](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=T%E1%BB%95ng_%C4%91i%E1%BB%81u_tra_nh%C3%A2n_kh%E1%BA%A9u_l%E1%BA%A7n_th%E1%BB%A9_6_%28C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa%29&action=edit&redlink=1)) ![ Guangxi prfc map.png](https://i0.wp.com/upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/5/55/Guangxi_prfc_map.png/450px-Guangxi_prfc_map.png)
![ Guangxi prfc map.png](https://i0.wp.com/upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/5/55/Guangxi_prfc_map.png/450px-Guangxi_prfc_map.png)
**—** [Địa cấp thị](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%8Ba_c%E1%BA%A5p_th%E1%BB%8B)— [Bách Sắc](http://vi.wikipedia.org/wiki/B%C3%A1ch_S%E1%BA%AFc) [Hữu Giang](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%E1%BB%AFu_Giang)
Bǎisè Shì
[Hà Trì](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%C3%A0_Tr%C3%AC) [Kim Thành Giang](http://vi.wikipedia.org/wiki/Kim_Th%C3%A0nh_Giang)
Héchí Shì
[Liễu Châu](http://vi.wikipedia.org/wiki/Li%E1%BB%85u_Ch%C3%A2u) [Thành Trung](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%C3%A0nh_Trung,_Li%E1%BB%85u_Ch%C3%A2u)
Liǔzhōu Shì
[Quế Lâm](http://vi.wikipedia.org/wiki/Qu%E1%BA%BF_L%C3%A2m) [Tượng Sơn](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%C6%B0%E1%BB%A3ng_S%C6%A1n,_Qu%E1%BA%BF_L%C3%A2m)
Guìlín Shì
[Hạ Châu](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%E1%BA%A1_Ch%C3%A2u) [Bát Bộ](http://vi.wikipedia.org/wiki/B%C3%A1t_B%E1%BB%99)
Hézhōu Shì
[Sùng Tả](http://vi.wikipedia.org/wiki/S%C3%B9ng_T%E1%BA%A3) [Giang Châu](http://vi.wikipedia.org/wiki/Giang_Ch%C3%A2u,_S%C3%B9ng_T%E1%BA%A3)
Chóngzuǒ Shì
[Nam Ninh](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nam_Ninh) [Thanh Tú](http://vi.wikipedia.org/wiki/Thanh_T%C3%BA,_Nam_Ninh)
Nánníng Shì
[Lai Tân](http://vi.wikipedia.org/wiki/Lai_T%C3%A2n) [Hưng Tân](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%C6%B0ng_T%C3%A2n,_Lai_T%C3%A2n)
Láibīn Shì
[Quý Cảng](http://vi.wikipedia.org/wiki/Qu%C3%BD_C%E1%BA%A3ng) [Cảng Bắc](http://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BA%A3ng_B%E1%BA%AFc)
Guìgǎng Shì
[Ngô Châu](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ng%C3%B4_Ch%C3%A2u) [Vạn Tú](http://vi.wikipedia.org/wiki/V%E1%BA%A1n_T%C3%BA)
Wúzhōu Shì
[Phòng Thành Cảng](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ph%C3%B2ng_Th%C3%A0nh_C%E1%BA%A3ng) [Cảng Khẩu](http://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BA%A3ng_Kh%E1%BA%A9u)
Fángchénggǎng Shì
[Khâm Châu](http://vi.wikipedia.org/wiki/Kh%C3%A2m_Ch%C3%A2u) [Khâm Nam](http://vi.wikipedia.org/wiki/Kh%C3%A2m_Nam)
Qīnzhōu Shì
[Bắc Hải](http://vi.wikipedia.org/wiki/B%E1%BA%AFc_H%E1%BA%A3i_%28%C4%91%E1%BB%8Bnh_h%C6%B0%E1%BB%9Bng%29) [Hải Thành](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%E1%BA%A3i_Th%C3%A0nh,_B%E1%BA%AFc_H%E1%BA%A3i)
Běihǎi Shì
[Ngọc Lâm](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ng%E1%BB%8Dc_L%C3%A2m_%28%C4%91%E1%BB%8Ba_c%E1%BA%A5p_th%E1%BB%8B%29) [Ngọc Châu](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ng%E1%BB%8Dc_Ch%C3%A2u,_Ng%E1%BB%8Dc_L%C3%A2m)
Yùlín Shì
## Địa lý
Nằm ở phía nam Trung Quốc, Quảng Tây giáp giới với
[Vân Nam](http://vi.wikipedia.org/wiki/V%C3%A2n_Nam) phía tây, [Quý Châu](http://vi.wikipedia.org/wiki/Qu%C3%BD_Ch%C3%A2u) phía bắc, [Hồ Nam](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%E1%BB%93_Nam) phía đông bắc, và [Quảng Đông](http://vi.wikipedia.org/wiki/Qu%E1%BA%A3ng_%C4%90%C3%B4ng) phía đông nam. Nó cũng có biên giới với [Việt Nam](http://vi.wikipedia.org/wiki/Vi%E1%BB%87t_Nam) phía tây nam (giáp các tỉnh [Hà Giang](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%C3%A0_Giang), [Cao Bằng](http://vi.wikipedia.org/wiki/Cao_B%E1%BA%B1ng), [Lạng Sơn](http://vi.wikipedia.org/wiki/L%E1%BA%A1ng_S%C6%A1n) và [Quảng Ninh](http://vi.wikipedia.org/wiki/Qu%E1%BA%A3ng_Ninh) của Việt Nam) và [Vịnh Bắc Bộ](http://vi.wikipedia.org/wiki/V%E1%BB%8Bnh_B%E1%BA%AFc_B%E1%BB%99) phía nam.
Quảng Tây là vùng núi. Dãy
[Nam Lĩnh](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nam_L%C4%A9nh) nằm ở ranh giới phía đông bắc, với [Việt Thành Lĩnh](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Vi%E1%BB%87t_Th%C3%A0nh_L%C4%A9nh&action=edit&redlink=1) (越城岭) và [Hải Dương Sơn](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=H%E1%BA%A3i_D%C6%B0%C6%A1ng_S%C6%A1n&action=edit&redlink=1) (海洋山) là những nhánh ngắn của Nam Lĩnh. Gần vào giữa tỉnh hơn có các núi [Đại Dao Sơn](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=%C4%90%E1%BA%A1i_Dao_S%C6%A1n&action=edit&redlink=1) (大瑶山) và [Đại Minh Sơn](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=%C4%90%E1%BA%A1i_Minh_S%C6%A1n&action=edit&redlink=1) (大明山). Về phía bắc có các núi [Đô Dương Sơn](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=%C4%90%C3%B4_D%C6%B0%C6%A1ng_S%C6%A1n&action=edit&redlink=1) (都阳山) và [Phượng Hoàng Sơn](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ph%C6%B0%E1%BB%A3ng_Ho%C3%A0ng_S%C6%A1n&action=edit&redlink=1) (凤凰山), còn ở vùng ranh giới đông nam có núi [Vân Khai Đại Sơn](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=V%C3%A2n_Khai_%C4%90%E1%BA%A1i_S%C6%A1n&action=edit&redlink=1) (云开大山). Đỉnh núi cao nhất Quảng Tây là [Miêu Nhi Sơn](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Mi%C3%AAu_Nhi_S%C6%A1n&action=edit&redlink=1), thuộc dãy Việt Thành Lĩnh, cao 2141 m.
Nhiều con sông cắt qua các dãy núi tạo thành các thung lũng. Hầu hết các sông này đều thuộc lưu vực
[sông Tây Giang](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%C3%A2y_Giang_%28%C4%91%E1%BB%8Bnh_h%C6%B0%E1%BB%9Bng%29):
|Hệ thống sông Tây Giang|
|
|[Li Giang](http://vi.wikipedia.org/wiki/Li_Giang)(漓江) [Quế Giang](http://vi.wikipedia.org/wiki/Qu%E1%BA%BF_Giang)(桂江) *(北盘江)* [sông Bắc Bàn](http://vi.wikipedia.org/wiki/S%C3%B4ng_B%E1%BA%AFc_B%C3%A0n) [sông Hồng Thủy](http://vi.wikipedia.org/wiki/S%C3%B4ng_H%E1%BB%93ng_Th%E1%BB%A7y)(红水河) [Kiềm Giang](http://vi.wikipedia.org/wiki/S%C3%B4ng_Ki%E1%BB%81m)(黔江) [Tầm Giang](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BA%A7m_Giang)(浔江) [sông Nam Bàn](http://vi.wikipedia.org/wiki/S%C3%B4ng_Nam_B%C3%A0n)(南盘江) [Dung Giang](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Dung_Giang&action=edit&redlink=1)(融江) [Long Giang](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Long_Giang_%28s%C3%B4ng%29&action=edit&redlink=1)(龙江) [Hữu Giang](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=H%E1%BB%AFu_Giang_%28s%C3%B4ng%29&action=edit&redlink=1)(右江) [Ung Giang](http://vi.wikipedia.org/wiki/S%C3%B4ng_%C3%9Ac)(邕江) [Úc Giang](http://vi.wikipedia.org/wiki/S%C3%B4ng_%C3%9Ac)(郁江) [Tả Giang](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=T%E1%BA%A3_Giang&action=edit&redlink=1)(左江)
Quảng Tây có bờ biển ngắn nằm bên
[Vịnh Bắc Bộ](http://vi.wikipedia.org/wiki/V%E1%BB%8Bnh_B%E1%BA%AFc_B%E1%BB%99). Các hải cảng chính là [Bắc Hải](http://vi.wikipedia.org/wiki/B%E1%BA%AFc_H%E1%BA%A3i_%28%C4%91%E1%BB%8Bnh_h%C6%B0%E1%BB%9Bng%29), [Khâm Châu](http://vi.wikipedia.org/wiki/Kh%C3%A2m_Ch%C3%A2u) và [Phòng Thành Cảng](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ph%C3%B2ng_Th%C3%A0nh_C%E1%BA%A3ng).
Quảng Tây có khí hậu cận nhiệt đới. Mùa hè thường dài và nóng. Nhiệt độ trung bình hàng năm từ 17 – 23 °
[C](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%99_Celsius), trong khi lượng mưa hàng năm từ 1250 – 1750 [mm](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Millimetre&action=edit&redlink=1).
Thành phố chính:
[Nam Ninh](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nam_Ninh), [Bắc Hải](http://vi.wikipedia.org/wiki/B%E1%BA%AFc_H%E1%BA%A3i_%28%C4%91%E1%BB%8Bnh_h%C6%B0%E1%BB%9Bng%29), [Quế Lâm](http://vi.wikipedia.org/wiki/Qu%E1%BA%BF_L%C3%A2m), [Liễu Châu](http://vi.wikipedia.org/wiki/Li%E1%BB%85u_Ch%C3%A2u). Thị xã tiêu biểu: [Long Môn](http://vi.wikipedia.org/wiki/Long_M%C3%B4n), [Tam Giang](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tam_Giang), [Dương Sóc](http://vi.wikipedia.org/wiki/D%C6%B0%C6%A1ng_S%C3%B3c).
## Kinh tế
Các loại ngũ cốc và lương thực quan trọng của Quảng Tây gồm:
[gạo](http://vi.wikipedia.org/wiki/G%E1%BA%A1o), [ngô](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ng%C3%B4), [khoai](http://vi.wikipedia.org/wiki/Danh_s%C3%A1ch_gi%E1%BB%91ng_khoai_t%E1%BA%A1i_Vi%E1%BB%87t_Nam) và [lúa mỳ](http://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%BAa_m%C3%AC). Hoa màu có: [mía đường](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=M%C3%ADa_%C4%91%C6%B0%E1%BB%9Dng&action=edit&redlink=1), [lạc](http://vi.wikipedia.org/wiki/L%E1%BA%A1c), [thuốc lá](http://vi.wikipedia.org/wiki/Thu%E1%BB%91c_l%C3%A1) và [đay](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=%C4%90ay&action=edit&redlink=1). Quảng Tây có trữ lượng [thiếc](http://vi.wikipedia.org/wiki/Thi%E1%BA%BFc), [măng gan](http://vi.wikipedia.org/wiki/Mangan), [indium](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Indium&action=edit&redlink=1) nhiều hơn bất cứ tỉnh nào của Trung Quốc. Trong những năm gần đây, Quảng Tây đã tụt hậu so với tỉnh [Lưỡng Quảng](http://vi.wikipedia.org/wiki/L%C6%B0%E1%BB%A1ng_Qu%E1%BA%A3ng) là [Quảng Đông](http://vi.wikipedia.org/wiki/Qu%E1%BA%A3ng_%C4%90%C3%B4ng) về kinh tế. GDP danh nghĩa năm 2004 của Quảng Tây là 332 tỷ NDT (41,19 tỷ USD), xếp thứ 17 các tỉnh Trung Quốc. GDP đầu người là 680 USD.
## Dân cư
Quảng Tây là một trong những nơi bắt nguồn sớm nhất của loài người cổ của Trung Quốc, thời kỳ Nguyên cổ Quảng Tây đã có hoạt động của loài người. Tuy nhiên do điều kiện tự nhiên của Quảng Tây cổ đại khắc nghiệt, khai thác nông nghiệp thiếu nghiêm trọng, thủ công nghiệp và thương nghiệp từ xưa đến nay lạc hậu, trình độ phát triển kinh tế và số lượng dân số thời gian dài thấp hơn khu vực Trung Nguyên và khu vực lân cận như Hồ Nam, Quảng Đông, Giang Tây, Phúc Kiến v.v, vì vậy cho đến năm 1912 thời kỳ đầu dân quốc, toàn tỉnh Quảng Tây chỉ có 1,7589 triệu hộ, 9,1606 triệu người. Năm 1912 – 1926, biên độ tăng dân số khá lớn, từ 9,1606 triệu người tăng lên đến 10,633 triệu người, tăng trưởng trung bình năm 104.800 người. Năm 1926 – 1931, do trong thời kỳ này “chiến tranh Tưởng Quế” bùng nổ, nhiều năm liên tiếp tình hình chiến tranh hỗn loạn, xã hội không yên ổn, kinh tế văn hoá bị phá hoại nghiêm trọng, tăng trưởng dân số bị ảnh hưởng, từ 10,633 triệu người tăng đến 10,778 triệu người, tăng trưởng bình quân hàng năm chỉ là 29.000 người. Năm 1932 – 1944, dân số tăng nhanh chóng, từ 11,819 triệu người tăng lên đến 14,9707 triệu người, dân số tăng trung bình năm là 262.600 người.‚ Đây là do năm 1932 cho đến đêm trước kháng chiến xã hội Quảng Tây tương đối yên ổn, kinh tế văn hoá dần dần phát triển, người dân được bồi dưỡng sinh lợi. Trong thời gian chiến tranh, năm 1939 – 1940, mặc dù có quân Nhật xâm lược Nam Quảng Tây, tài sản sinh mệnh của nhân dân bị tổn thất nhất định, song thời gian chỉ là 1 năm, khu vực chỉ hơn 10 huyện, mà khi đó Quảng Tây là hậu phương lớn của kháng chiến, xã hội tương đối ổn định, lượng lớn dân bị nạn của khu chiến tranh đổ về Quảng Tây, đã thúc đẩy tăng trưởng nhanh chóng của dân số Quảng Tây. Năm 1944 – 1945, quân Nhật xâm nhập toàn diện vào Quảng Tây, toàn tỉnh 80 huyện thị bị xâm chiếm, sinh mệnh tài sản của nhân dân bị tổn thất nặng nề, dân số từ 14,9707 triệu người hạ xuống còn 14,5458 triệu người. Sau khi kháng chiến kết thúc, dân số tăng trưởng trở lại, năm 1948 tăng đến 14,6727 triệu người, tăng 126.900 người năm 1945, dân số tăng trung bình năm 42.300 người.
Nhìn từ tổng thể, trước khi nước Trung Quốc mới thành lập, Quảng Tây giống như toàn quốc, vẫn bảo lưu đặc điểm tái sinh sản dân số truyền thống. Một là tăng trưởng dân số có sự tăng mạnh giảm mạnh mang tính chu kỳ. Khi kẻ thống trị thu thuế ít, xã hội ổn định, kinh tế phồn vinh, dân số tăng gấp; Khi kẻ thống trị vơ vét bóp nặn (sưu cao thuế nặng), xã hội bất ổn định, kinh tế tiêu điều, dân số giảm mạnh. Hai là tỷ lệ sinh cao, tỷ lệ tử vong cao, tỷ lệ tăng trưởng tự nhiên thấp. Theo điều tra, trước năm 1949, tỷ lệ dân số tử vong của Trung Quốc là 25%0 – 33%0, tỷ lệ tử vong trẻ em chiếm 1/5 – 1/4 số dân số ra đời, tỷ lệ dân số ra đời đạt tới 35‰ – 38‰. Sau khi nước Trung Quốc mới thành lập, quá trình phát triển của dân số Quảng Tây về đại thể đã trải qua mấy giai đoạn sau:
Giai đoạn thứ nhất, thời kỳ cao trào sinh đẻ thứ nhất (1953 – 1958). Trong thời kỳ này, chính quyền mới đã dẹp yên tình hình rối loạn của chiến tranh, đồng thời đã tiến hành cải cách đất đai ở trong phạm vi toàn tỉnh, đã ngăn chặn hiệu quả hiện tượng nghèo hoá của kinh tế nông thôn, tỷ lệ tử vong của dân số liên tục hạ xuống, còn tỷ lệ sinh dân số tương đối cao, tổng số dân số từ 19,76 triệu người tăng lên đến 21,86 triệu người, trung bình năm tăng 420.000 người, tỷ lệ tăng trưởng dân số tự nhiên gần 21‰.
Giai đoạn thứ hai, thời kỳ thoái trào sinh đẻ thứ nhất (1959 – 1961). Trong thời gian này, do chịu ảnh hưởng của “đại nhảy vọt” “cộng sản phong”, phát triển của kinh tế quốc dân đã gặp trắc trở nghiêm trọng, mức sống của nhân dân hạ thấp nhanh chong, thêm vào liên tục gặp phải thiên tai, gây nên tỷ lệ sinh dân số giảm mạnh, tỷ lệ tử vong tăng đột ngột, tổng số dân số từ 22,05 triệu người giảm xuống còn 21,59 triệu người, trung bình năm giảm 230.000 người, tỷ lệ tăng trưởng tự nhiên dân số là -10,5‰.
Giai đoạn thứ ba, thời kỳ cao trào sinh đẻ dân số thứ hai (1962-1972). Trong thời kỳ này, do quan niệm cũ “đông con nhiều phúc” của mọi người chưa thay đổi, chính phủ càng buông tuồng hành vi sai lầm “đông con nhiều phúc”, do đó khi thiên tai vừa qua, cách làm “cộng sản phong” vừa mới được sửa chữa, liền xuất hiện cao trào tăng trưởng dân số thứ hai. Tổng dân số từ 22,18 triệu người tăng lên đến 29,73 triệu người, trung bình năm tăng 755.000 người, tỷ lệ tăng dân số tự nhiên là 29,7‰, còn cao hơn gần 4 phần nghìn so với mức trung bình toàn quốc. Trong thời kỳ này dân số tăng tịnh của Quảng Tây là 7,55 triệu người, đã hình thành cao trào sinh đẻ dân số lần thứ hai sau khi thành lập nước. Chính lần cao trào sinh dân số này, đã tăng thêm một bước cơ số dân số của Quảng Tây, đã tăng thêm khó khăn chồng chất cho việc thực hiện chính sách sinh đẻ kế hoạch sau thập niên 80 thế kỷ 20 của Quảng Tây, đã ảnh hưởng nghiêm trọng đến tốc độ của phát triển kinh tế và xã hội của Quảng Tây.
Giai đoạn thứ tư, thời kỳ thoái trào sinh đẻ dân số thứ hai (1973-1984). Trong thời kỳ này, do Đảng và chính phủ quyết tâm nắm chặt sinh đẻ kế hoạch, cuối cùng làm cho tỷ lệ sinh hạ xuống một chút, từ đó làm cho tỷ lệ tăng trưởng dân số tự nhiên cũng hạ thấp từng năm, từ 28,3%0 năm 1973 hạ dần xuống còn 19,6‰.
Giai đoạn thứ năm, giai đoạn hạ xuống sau khi tỷ lệ tăng trưởng dân số tự nhiên xuất hiện tăng trở lại rõ rệt (sau năm 1985). Kể từ nửa cuối năm 1984, nhà nước bắt đầu từng bước nới lỏng diện quan tâm đối với sinh hai. Do các nguyên nhân như kích thích nội tại của chế độ trách nhiệm bao thầu gia đình đối với mong muốn sinh đẻ của nông dân và xuất hiện sự yếu kém trong quản lý khi thể chế mới cũ thay thế, cũng như khó khăn mà lưu động dân số mang đến cho quản lý sinh đẻ kế hoạch và kết cấu tuổi tác v.v, kể từ sau năm 1985, tỷ lệ sinh và tỷ lệ tăng trưởng tự nhiên dân số trong toàn phạm vi khu tự trị xuất hiện sự tăng trở lại mạnh. Dân số tăng tịnh hàng năm từ 670.000 người năm 1985 tăng lên đến 920.000 người năm 1990, tỷ lệ tăng trưởng tự nhiên cũng từ 17,6%0 tăng lên đến 22,2‰. Tình hình phát triển này đã thu hút sự quan tâm mạnh mẽ của các nhân sĩ hữu quan, Trung ương Đảng, Quốc vụ viện càng hết sức coi trọng, đồng thời chỉ rõ, người lãnh đạo đảng chính phủ các khu vực chịu trách nhiệm chính đối với sinh đẻ kế hoạch. Sau năm 1990, tỷ lệ sinh và tỷ lệ tăng trưởng tự nhiên của dân số Quảng Tây xuất hiện xu thế hạ xuống theo năm, đến năm 2000, tỷ lệ tăng trưởng tự nhiên đạ hạ xuống còn 8‰.
Dân số Quảng Tây năm 2000 là 47,51 triệu, tương đương với 81,2% dân số nước Pháp, 57,9% dân số nước Đức, 80,8% dân số nước Anh, tuy nhiên tổng giá trị sản xuất quốc dân bình quân đầu người lại thấp hơn nhiều so với trình độ của những quốc gia này, còn không bằng 3% trình độ bình quân đầu người của các quốc gia nói trên. Khu tự trị là nơi tập trung nhiều
[Người Tráng](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Tr%C3%A1ng), hơn 14 triệu, một trong những dân tộc thiểu số chính ở Trung Quốc. Hơn 90% người Tráng ở Trung Quốc sống ở Quảng Tây, đặc biệt là ở khu vực trung tâm và phía Tây. Cũng có một số lượng khá người dân tộc thiểu số [Người Đồng](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_%C4%90%E1%BB%99ng) và [Người Miêu](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Mi%C3%AAu). Dân tộc thiểu số khác gồm: [Người Dao](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Dao), [Người Hồi](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_H%E1%BB%93i), [Người Di](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_L%C3%B4_L%C3%B4), [Lô Lô](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_L%C3%B4_L%C3%B4), [Người Thủy](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Th%E1%BB%A7y), và [Người Kinh](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Kinh_%28Trung_Qu%E1%BB%91c%29) (người Việt). [Người Hán](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Hoa)(汉族): 27,02 triệu (62%) [Người Tráng](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Tr%C3%A1ng)(壮族): 14,21 triệu [Người Dao](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Dao)(瑶族): 1,47 triệu [Người Miêu](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Mi%C3%AAu)(苗族): 46 vạn [Người Đồng](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_%C4%90%E1%BB%99ng)(侗族): 30 vạn [Người Ngật Lão](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_C%E1%BB%9D_Lao)(仫佬族): 17 vạn [Người Mao Nam](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Mao_Nam)(毛南族): 7,4 vạn [Người Hồi](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_H%E1%BB%93i)(回族): 3,3 vạn [Người Bố Y](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_B%E1%BB%91_Y)(布依族): 2,1 vạn [Người Kinh](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Kinh_%28Trung_Qu%E1%BB%91c%29)/ [Người Việt](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Vi%E1%BB%87t)(京族): 2 vạn [Người Thủy](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Th%E1%BB%A7y)(水族): 1,5 vạn [Người Tạng](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_T%E1%BA%A1ng)(彝族): 9.712 người [Người Mãn](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_M%C3%A3n)(满族): 9.576 người
## Văn hóa
Quảng Tây nổi tiếng vì sự đa dạng ngôn ngữ. Ví dụ ở thủ phủ
[Nam Ninh](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nam_Ninh), có tới bốn [phương ngữ](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Th%E1%BB%A9_ti%E1%BA%BFng_Trung_Qu%E1%BB%91c&action=edit&redlink=1) được nói: [Quan thoại Phương Nam](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Quan_tho%E1%BA%A1i_Ph%C6%B0%C6%A1ng_Nam&action=edit&redlink=1), [Quảng Đông thoại](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Qu%E1%BA%A3ng_%C4%90%C3%B4ng), [Bình Thoại](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=B%C3%ACnh_Tho%E1%BA%A1i&action=edit&redlink=1), và [tiếng Tráng](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Tr%C3%A1ng_v%C4%83n&action=edit&redlink=1).
## Các trường cao đẳng, đại học
[Đại học Sư phạm Quảng Tây](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%A1i_h%E1%BB%8Dc_S%C6%B0_ph%E1%BA%A1m_Qu%E1%BA%A3ng_T%C3%A2y) [Đại học Quảng Tây](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%A1i_h%E1%BB%8Dc_Qu%E1%BA%A3ng_T%C3%A2y) [Đại học dân tộc Quảng Tây](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=%C4%90%E1%BA%A1i_h%E1%BB%8Dc_d%C3%A2n_t%E1%BB%99c_Qu%E1%BA%A3ng_T%C3%A2y&action=edit&redlink=1) [Đại học Y khoa Quảng Tây](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=%C4%90%E1%BA%A1i_h%E1%BB%8Dc_Y_khoa_Qu%E1%BA%A3ng_T%C3%A2y&action=edit&redlink=1) [Học viện Sư phạm Quảng Tây](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%E1%BB%8Dc_vi%E1%BB%87n_S%C6%B0_ph%E1%BA%A1m_Qu%E1%BA%A3ng_T%C3%A2y) [Học viện Công nghệ Điện tử Quế Lâm](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=H%E1%BB%8Dc_vi%E1%BB%87n_C%C3%B4ng_ngh%E1%BB%87_%C4%90i%E1%BB%87n_t%E1%BB%AD_Qu%E1%BA%BF_L%C3%A2m&action=edit&redlink=1)
## Du lịch
Điểm du lịch hấp dẫn nhất ở Quảng Tây là
[Quế Lâm](http://vi.wikipedia.org/wiki/Qu%E1%BA%BF_L%C3%A2m), một thành phố nổi tiếng khắp Trung Quốc và trên thế giới vì vẻ ngoạn mục của nó bên bờ [Li Giang](http://vi.wikipedia.org/wiki/Li_Giang) (漓江) với các đỉnh núi [karst](http://vi.wikipedia.org/wiki/Karst) vây quanh. Đây từng là thủ phủ của Quảng Tây, và [Tĩnh Giang vương thành](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=T%C4%A9nh_Giang_v%C6%B0%C6%A1ng_th%C3%A0nh&action=edit&redlink=1) (靖江王城), nơi ở trước đây của các ông hoàng cũng mở cửa cho dân chúng. Từ Quế Lâm xuôi về phía nam là thị trấn [Dương Sóc](http://vi.wikipedia.org/wiki/D%C6%B0%C6%A1ng_S%C3%B3c) (阳朔), một điểm đến nổi tiếng của du khách nước ngoài đặc biệt là khách [du lịch ba-lô](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Du_l%E1%BB%8Bch_ba-l%C3%B4&action=edit&redlink=1).
Những người dân tộc
[thiểu số](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Danh_s%C3%A1ch_c%C3%A1c_d%C3%A2n_t%E1%BB%99c&action=edit&redlink=1) ở Quảng Tây như [người Tráng](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Tr%C3%A1ng) và [người Đồng](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=%C4%90%E1%BB%93ng_t%E1%BB%99c&action=edit&redlink=1) đều rất quan tâm đến du lịch. Phía bắc của tỉnh, tiếp giáp với [Quý Châu](http://vi.wikipedia.org/wiki/Qu%C3%BD_Ch%C3%A2u), là quê hương của ruộng bậc thang [Long Môn](http://vi.wikipedia.org/wiki/Long_M%C3%B4n) được coi là một trong những ruộng dốc nhất trên thế giới. Không xa đó là [Huyện tự trị Đồng tộc Tam Giang](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tam_Giang).
## Xem thêm
## Tham khảo
## Liên kết ngoài
|
|![]()
[Quảng Tây](http://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Guangxi?uselang=vi)
|
|
# Hiệp ước không phổ biến vũ khí hạt nhân
Ngày
[1 tháng 6](http://vi.wikipedia.org/wiki/1_th%C3%A1ng_6) năm [1968](http://vi.wikipedia.org/wiki/1968) được chọn là ngày khởi đầu tiến trình tham gia ký kết **Hiệp ước Cấm phổ biến Vũ khí Hạt nhân** ( *Nuclear Non-Proliferation Treaty* – NPT hoặc NNPT). Hiệp ước này được thiết lập nhằm mục đích hạn chế việc sở hữu các loại [vũ khí hạt nhân](http://vi.wikipedia.org/wiki/V%C5%A9_kh%C3%AD_h%E1%BA%A1t_nh%C3%A2n).
Đại đa số các quốc gia có chủ quyền (187 nước) đều tham gia hiệp ước. Tuy nhiên, hai trong số bảy cường quốc hạt nhân và một vài quốc gia có thể đang có vũ khí hạt nhân không chịu phê chuẩn hiệp ước.
[Ireland](http://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Ireland) là quốc gia soạn thảo hiệp ước, còn [Phần Lan](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ph%E1%BA%A7n_Lan) là quốc gia đầu tiên ký kết hiệp ước. Ngày [11 tháng 5](http://vi.wikipedia.org/wiki/11_th%C3%A1ng_5) năm [1995](http://vi.wikipedia.org/wiki/1995), tại [Thành phố New York](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%C3%A0nh_ph%E1%BB%91_New_York), hơn 170 quốc gia quyết định mở rộng hiệp ước không giới hạn và không điều kiện.
Hiệp ước thường được tóm tắt thành ba Nguyên tắc trụ cột: Không phổ biến, Giải giới và Quyền sử dụng kỹ thuật hạt nhân cho mục đích hoà bình.
## Mục lục
[1 Ba Nguyên tắc trụ cột](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hi%E1%BB%87p_%C6%B0%E1%BB%9Bc_kh%C3%B4ng_ph%E1%BB%95_bi%E1%BA%BFn_v%C5%A9_kh%C3%AD_h%E1%BA%A1t_nh%C3%A2n#Ba_Nguy.C3.AAn_t.E1.BA.AFc_tr.E1.BB.A5_c.E1.BB.99t) [2 Lịch sử](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hi%E1%BB%87p_%C6%B0%E1%BB%9Bc_kh%C3%B4ng_ph%E1%BB%95_bi%E1%BA%BFn_v%C5%A9_kh%C3%AD_h%E1%BA%A1t_nh%C3%A2n#L.E1.BB.8Bch_s.E1.BB.AD) [3 Chia sẻ vũ khí hạt nhân giữa Hoa Kỳ và NATO](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hi%E1%BB%87p_%C6%B0%E1%BB%9Bc_kh%C3%B4ng_ph%E1%BB%95_bi%E1%BA%BFn_v%C5%A9_kh%C3%AD_h%E1%BA%A1t_nh%C3%A2n#Chia_s.E1.BA.BB_v.C5.A9_kh.C3.AD_h.E1.BA.A1t_nh.C3.A2n_gi.E1.BB.AFa_Hoa_K.E1.BB.B3_v.C3.A0_NATO) [4 Ấn Độ, Pakistan, Israel](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hi%E1%BB%87p_%C6%B0%E1%BB%9Bc_kh%C3%B4ng_ph%E1%BB%95_bi%E1%BA%BFn_v%C5%A9_kh%C3%AD_h%E1%BA%A1t_nh%C3%A2n#.E1.BA.A4n_.C4.90.E1.BB.99.2C_Pakistan.2C_Israel) [5 Bắc Triều Tiên](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hi%E1%BB%87p_%C6%B0%E1%BB%9Bc_kh%C3%B4ng_ph%E1%BB%95_bi%E1%BA%BFn_v%C5%A9_kh%C3%AD_h%E1%BA%A1t_nh%C3%A2n#B.E1.BA.AFc_Tri.E1.BB.81u_Ti.C3.AAn) [6 Iran](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hi%E1%BB%87p_%C6%B0%E1%BB%9Bc_kh%C3%B4ng_ph%E1%BB%95_bi%E1%BA%BFn_v%C5%A9_kh%C3%AD_h%E1%BA%A1t_nh%C3%A2n#Iran) [7 Rút khỏi hiệp ước](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hi%E1%BB%87p_%C6%B0%E1%BB%9Bc_kh%C3%B4ng_ph%E1%BB%95_bi%E1%BA%BFn_v%C5%A9_kh%C3%AD_h%E1%BA%A1t_nh%C3%A2n#R.C3.BAt_kh.E1.BB.8Fi_hi.E1.BB.87p_.C6.B0.E1.BB.9Bc) [8 Tương lai](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hi%E1%BB%87p_%C6%B0%E1%BB%9Bc_kh%C3%B4ng_ph%E1%BB%95_bi%E1%BA%BFn_v%C5%A9_kh%C3%AD_h%E1%BA%A1t_nh%C3%A2n#T.C6.B0.C6.A1ng_lai) [9 Danh sách quốc gia tham gia Hiệp ước Cấm Phổ biến Vũ khí Hạt nhân](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hi%E1%BB%87p_%C6%B0%E1%BB%9Bc_kh%C3%B4ng_ph%E1%BB%95_bi%E1%BA%BFn_v%C5%A9_kh%C3%AD_h%E1%BA%A1t_nh%C3%A2n#Danh_s.C3.A1ch_qu.E1.BB.91c_gia_tham_gia_Hi.E1.BB.87p_.C6.B0.E1.BB.9Bc_C.E1.BA.A5m_Ph.E1.BB.95_bi.E1.BA.BFn_V.C5.A9_kh.C3.AD_H.E1.BA.A1t_nh.C3.A2n) [10 Xem thêm](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hi%E1%BB%87p_%C6%B0%E1%BB%9Bc_kh%C3%B4ng_ph%E1%BB%95_bi%E1%BA%BFn_v%C5%A9_kh%C3%AD_h%E1%BA%A1t_nh%C3%A2n#Xem_th.C3.AAm) [11 Tham khảo](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hi%E1%BB%87p_%C6%B0%E1%BB%9Bc_kh%C3%B4ng_ph%E1%BB%95_bi%E1%BA%BFn_v%C5%A9_kh%C3%AD_h%E1%BA%A1t_nh%C3%A2n#Tham_kh.E1.BA.A3o) [12 Liên kết ngoài](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hi%E1%BB%87p_%C6%B0%E1%BB%9Bc_kh%C3%B4ng_ph%E1%BB%95_bi%E1%BA%BFn_v%C5%A9_kh%C3%AD_h%E1%BA%A1t_nh%C3%A2n#Li.C3.AAn_k.E1.BA.BFt_ngo.C3.A0i)
## Ba Nguyên tắc trụ cột
### Thứ nhất: Không phổ biến
Chiếu theo hiệp ước, có năm quốc gia được phép sở hữu vũ khí hạt nhân:
[Pháp](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ph%C3%A1p) (ký năm 1992), [Cộng hoà Nhân dân Trung Hoa](http://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa) (1992), [Liên Xô](http://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_X%C3%B4) (1968; nghĩa vụ và quyền lợi nay được chuyển cho [Liên bang Nga](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nga)), [Anh](http://vi.wikipedia.org/wiki/V%C6%B0%C6%A1ng_qu%E1%BB%91c_Li%C3%AAn_hi%E1%BB%87p_Anh_v%C3%A0_B%E1%BA%AFc_Ireland) (1968) và [Hoa Kỳ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3) (1968). Đây là các nước đang sở hữu vũ khí hạt nhân vào thời điểm hiệp ước được ký kết, cũng là các quốc gia thành viên thường trực của [Hội đồng Bảo an Liên Hiệp Quốc](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%E1%BB%99i_%C4%91%E1%BB%93ng_B%E1%BA%A3o_an_Li%C3%AAn_Hi%E1%BB%87p_Qu%E1%BB%91c). Năm nước này thoả thuận không chuyển giao kỹ thuật hạt nhân cho các nước khác, và các quốc gia không có vũ khí hạt nhân cũng đồng ý không mưu cầu có vũ khí hạt nhân.
Năm quốc gia có vũ khí hạt nhân (VKHN) cam kết không sử dụng chúng để chống lại các nước không có VKHN trừ khi phải đánh trả một cuộc tấn công hạt nhân hoặc một cuộc tấn công qui ước có liên minh với quốc gia có VKHN. Tuy vậy, những cam kết này không được chính thức đưa vào hiệp ước, trong khi các chi tiết chính xác lại thường thay đổi theo thời gian. Chẳng hạn như Hoa Kỳ từng ra chỉ dấu rằng nước này có thể sử dụng VKHN để đáp trả một cuộc tấn công phi qui ước bởi các “nước lưu manh” (
*rogue state*). Cựu [Bộ trưởng Quốc phòng Anh](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=B%E1%BB%99_tr%C6%B0%E1%BB%9Fng_Qu%E1%BB%91c_ph%C3%B2ng_Anh&action=edit&redlink=1), [Geoff Hoon](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Geoff_Hoon&action=edit&redlink=1), công khai nói đến khả năng sử dụng VKHN nhằm đáp trả các cuộc tấn công không qui ước bởi các “nước lưu manh”. Tháng 1 năm 2006, [Tổng thống Pháp](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BB%95ng_th%E1%BB%91ng_Ph%C3%A1p), [Jacques Chirac](http://vi.wikipedia.org/wiki/Jacques_Chirac), ngụ ý rằng các cuộc tấn công khủng bố được những quốc gia khác bảo trợ, nếu xảy ra trên đất Pháp, có thể dẫn đến những cuộc tấn công trả đũa bằng VKHN cỡ nhỏ nhắm vào những trung tâm của các “nước lưu manh”.
### Thứ hai: Giải trừ quân bị
Điều VI và lời nói đầu chỉ ra rằng các nước có VKHN theo đuổi mục tiêu cắt giảm và loại bỏ kho vũ khí của họ; điều khoản này của hiệp ước cũng kêu gọi tiến đến “… một hiệp ước giải giới toàn diện được đặt dưới sự kiểm soát quốc tế nghiêm ngặt và hiệu quả”. Trong Điều I, các nước có VKHN tuyên bố không “xúi giục các nước không có VKNH tìm cách sở hữu loại vũ khí này”. Chủ thuyết tấn công để ngăn chặn và các động thái đe doạ khác có thể được hiểu bởi các nước không có VKHN là hành động xúi giục. Điều X công bố rằng bất kỳ quốc gia nào cũng có thể rút khỏi hiệp ước nếu họ cảm thấy có những “biến động bất thường”, thí dụ như một sự đe doạ hiển nhiên, buộc họ phải đi đến quyết định ấy.
### Thứ ba: Quyền sử dụng kỹ thuật hạt nhân cho mục đích hoà bình
Vì chỉ có rất ít quốc gia đang sử dụng lò phản ứng hạt nhân để sản xuất năng lượng tự nguyện hoàn toàn từ bỏ nhiên liệu hạt nhân, nên trọng tâm thứ ba của hiệp ước là cung ứng cho các quốc gia khác khả năng sản xuất
[năng lượng hạt nhân](http://vi.wikipedia.org/wiki/N%C4%83ng_l%C6%B0%E1%BB%A3ng_h%E1%BA%A1t_nh%C3%A2n), với điều kiện không sử dụng kỹ thuật này để phát triển vũ khí hạt nhân.
Song đối với một vài quốc gia, nguyên tắc này của hiệp ước, cho phép làm giàu
[urani](http://vi.wikipedia.org/wiki/Urani) để sản xuất năng lượng, xem ra là một kẽ hở lớn. Mặc dù hiệp ước dành cho mọi quốc gia quyền sử dụng năng lượng hạt nhân cho mục đích hoà bình, và khi trên thị trường đang có những thiết kế cho nhà máy năng lượng hạt nhân dùng lò phản ứng nước nhẹ sử dụng nhiên liệu urani làm giàu, các quốc gia này cần phải được cấp phép để làm giàu urani hoặc để mua loại hàng hoá này trên thị trường quốc tế. Kiểm soát tiến trình làm giàu urani có thể được xem như là một phần trong biện pháp ngăn cản sự phát triển [đầu đạn hạt nhân](http://vi.wikipedia.org/wiki/V%C5%A9_kh%C3%AD_h%E1%BA%A1t_nh%C3%A2n) để nếu nước nào muốn làm điều này thì phải rút lui khỏi hiệp ước. Không quốc gia nào có thể bí mật chế tạo vũ khí hạt nhân trong khi còn bị ràng buộc chịu sự thanh tra của hiệp ước.
Các quốc gia ký kết và hiện duy trì hiệp ước đều có thành tích tốt trong việc tuân thủ hiệp ước. Trong một số khu vực, yếu tố tất cả quốc gia trong vùng đều không có vũ khí hạt nhân giúp mỗi quốc gia đơn lẻ không cảm thấy có nhu cầu phải chế tạo vũ khí hạt nhân. Đây là một trong những mong đợi khi hiệp ước được thiết lập.
[Mohamed ElBaradei](http://vi.wikipedia.org/wiki/Mohamed_ElBaradei), người đứng đầu [Cơ quan Năng lượng Nguyên tử Quốc tế](http://vi.wikipedia.org/wiki/C%C6%A1_quan_N%C4%83ng_l%C6%B0%E1%BB%A3ng_Nguy%C3%AAn_t%E1%BB%AD_Qu%E1%BB%91c_t%E1%BA%BF) (IAEA), một cơ quan của [Liên Hiệp Quốc](http://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_Hi%E1%BB%87p_Qu%E1%BB%91c), nói rằng có đến 40 quốc gia có thể phát triển bom hạt nhân nếu họ muốn.
## Lịch sử
Hiệp ước được đề xuất bởi Ireland, bắt đầu được ký kết năm
[1968](http://vi.wikipedia.org/wiki/1968), và Phần Lan là quốc gia đầu tiên thực hiện việc ký kết. Năm [1992](http://vi.wikipedia.org/wiki/1992), cả năm quốc gia có vũ khí hạt nhân đều tham gia ký hiệp ước. Hiệp ước được canh tân năm [1995](http://vi.wikipedia.org/wiki/1995), bổ sung với [Hiệp ước Cấm Thử nghiệm Toàn diện](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Hi%E1%BB%87p_%C6%B0%E1%BB%9Bc_C%E1%BA%A5m_Th%E1%BB%AD_nghi%E1%BB%87m_To%C3%A0n_di%E1%BB%87n&action=edit&redlink=1) năm [1996](http://vi.wikipedia.org/wiki/1996). Một vài quốc gia ký kết hiệp ước đã loại bỏ vũ khí hạt nhân hoặc từ bỏ các chương trình sản xuất vũ khí hạt nhân. [Cộng hòa Nam Phi](http://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nam_Phi) đã xúc tiến chương trình chế tạo vũ khí hạt nhân, được cho là với sự trợ giúp của [Israel](http://vi.wikipedia.org/wiki/Israel), và có thể đã tiến hành thử nghiệm trên [Đại Tây Dương](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%A1i_T%C3%A2y_D%C6%B0%C6%A1ng), nhưng đã từ bỏ chương trình hạt nhân và tham gia ký hiệp ước năm [1991](http://vi.wikipedia.org/wiki/1991) sau khi phá huỷ kho hạt nhân của mình. [Ukraina](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ukraina) và một vài nước khác thuộc Liên Xô cũ cũng đã phá huỷ hoặc chuyển giao cho [Nga](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nga) các loại vũ khí hạt nhân mà họ thừa hưởng từ Liên Xô.
## Chia sẻ vũ khí hạt nhân giữa Hoa Kỳ và NATO
Vào lúc đang thương thảo về hiệp ước,
[NATO](http://vi.wikipedia.org/wiki/NATO) đã có thoả thuận theo đó Hoa Kỳ cung cấp vũ khí hạt nhân để các quốc gia thành viên của NATO phát triển và tồn trữ chúng. Điều này xem ra đang vi phạm Điều I và II của hiệp ước. Các quốc gia NATO lập luận rằng Hoa Kỳ đang kiểm soát kho vũ khí và không hề có sự chuyển giao vũ khí hoặc quyền kiểm soát cho họ “trừ khi và cho đến khi xảy ra chiến tranh, mà khi ấy thì hiệp ước không còn có giá trị nữa”. Tóm lại, không có sự vi phạm hiệp ước ở đây. Mặc dù thoả thuận giữa các nước thuộc NATO được tiết lộ cho một vài quốc gia, kể cả Liên Xô, khi đang thương thảo về hiệp ước, hầu hết các nước ký vào năm 1968 không biết gì về thoả thuận này cùng cung cách giải thích vào thời điểm ấy.
Đến năm
[2005](http://vi.wikipedia.org/wiki/2005), Hoa Kỳ cung cấp khoảng 180 quả bom hạt nhân chiến thuật B61 cho [Bỉ](http://vi.wikipedia.org/wiki/B%E1%BB%89), [Đức](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%A9c), [Ý](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C3%9D), [Hà Lan](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%C3%A0_Lan) và [Thổ Nhĩ Kỳ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%95_Nh%C4%A9_K%E1%BB%B3) chiếu theo thoả thuận này của NATO. Nhiều quốc gia, cùng với [Phong trào không liên kết](http://vi.wikipedia.org/wiki/Phong_tr%C3%A0o_kh%C3%B4ng_li%C3%AAn_k%E1%BA%BFt), cho rằng điều này vi phạm Điều I và II của hiệp ước, và đang gia tăng áp lực nhằm chấm dứt thoả thuận này. Họ chỉ ra rằng phi công và nhân viên của các quốc gia NATO “phi hạt nhân” đang thực hành điều khiển và chuyển giao bom hạt nhân của Hoa Kỳ, và máy bay chiến đấu không phải của Hoa Kỳ cũng được chỉnh sửa để chuyển vận bom hạt nhân Mỹ, tức là đã có chuyển giao một số thông tin kỹ thuật vũ khí hạt nhân.
Ngay cả trong trường hợp thoả thuận của NATO là hợp pháp thì trong thời bình những động thái như thế là mâu thuẫn với tinh thần và mục tiêu của Hiệp ước. NATO tin rằng “lực lượng hạt nhân của NATO sẽ tiếp tục giữ vai trò quan trọng trong nỗ lực ngăn chặn chiến tranh, nhưng vai trò hiện nay của lực lượng này đang phục vụ những mục tiêu chính trị”.
## Ấn Độ, Pakistan, Israel
Ba nước này –
[Ấn Độ](http://vi.wikipedia.org/wiki/%E1%BA%A4n_%C4%90%E1%BB%99), [Pakistan](http://vi.wikipedia.org/wiki/Pakistan), [Israel](http://vi.wikipedia.org/wiki/Israel) – từ chối tham gia Hiệp ước. Ấn Độ và Pakistan đã được xác nhận là cường quốc hạt nhân, trong khi nhiều người tin rằng Israel đã có vũ khí hạt nhân, dù chưa có xác nhận nước này đã tiến hành các vụ thử hạt nhân (xem [Danh sách các Quốc gia có Vũ khí Hạt nhân](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Danh_s%C3%A1ch_c%C3%A1c_Qu%E1%BB%91c_gia_c%C3%B3_V%C5%A9_kh%C3%AD_H%E1%BA%A1t_nh%C3%A2n&action=edit&redlink=1)). Ba quốc gia này lập luận rằng Hiệp ước đã dựng lên một câu lạc bộ các nước có vũ khí hạt nhân, để phân biệt với một nhóm đông hơn, gồm nhiều các quốc gia không có vũ khí hạt nhân, nhằm mục đích hạn chế quyền sở hữu hợp pháp vũ khí hạt nhân dành riêng cho các nước đã có các cuộc thử nghiệm trước năm 1967, nhưng Hiệp ước chưa bao giờ giải thích trên nền tảng đạo đức nào để chứng minh sự phân biệt ấy là đúng đắn.
Ấn Độ và Pakistan đã công khai tuyên bố đã sở hữu vũ khí hạt nhân cũng như đã cho kích nổ chúng trong các cuộc thử nghiệm, Ấn Độ tiến hành thử nghiệm lần đầu năm
[1974](http://vi.wikipedia.org/wiki/1974) và Pakistan năm [1998](http://vi.wikipedia.org/wiki/1998). Ước tính Ấn Độ tồn trữ nguyên liệu đủ để chế tạo 100–150 đầu đạn, còn Pakistan đủ cho 60–100 đầu đạn. Israel vẫn đang phát triển vũ khí hạt nhân tại căn cứ [Dimona](http://vi.wikipedia.org/wiki/Dimona) trong [sa mạc Negev](http://vi.wikipedia.org/wiki/Negev) kể từ năm [1958](http://vi.wikipedia.org/wiki/1958). Người ta tin rằng nước này đang tồn trữ 100–200 đầu đạn hạt nhân. Chính phủ Israel từ chối xác nhận hoặc bác bỏ nguồn tin này, mặc dù điều này được xem là một sự bí mật mà ai cũng biết sau khi được kỹ thuật gia hạt nhân của Israel, [Mordechai Vanunu](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Mordechai_Vanunu&action=edit&redlink=1), tiết lộ trên tờ * của Anh năm Sunday Times* [1986](http://vi.wikipedia.org/wiki/1986).
## Bắc Triều Tiên
Bắc Triều Tiên đã phê chuẩn Hiệp ước, nhưng lại rút khỏi hiệp ước ngày
[10 tháng 1](http://vi.wikipedia.org/wiki/10_th%C3%A1ng_1) năm [2003](http://vi.wikipedia.org/wiki/2003), sau những cáo buộc của Hoa Kỳ cho rằng Bắc Triều Tiên đã khởi động chương trình làm giàu urani; khi ấy Hoa Kỳ đình chỉ việc vận chuyển dầu nhiên liệu đến Bắc Triều Tiên trong khuôn khổ [Khung Thoả thuận](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Khung_Tho%E1%BA%A3_thu%E1%BA%ADn&action=edit&redlink=1) năm [1994](http://vi.wikipedia.org/wiki/1994) nhằm giải quyết các vấn đề vũ khí [plutoni](http://vi.wikipedia.org/wiki/Plutoni). Ngày [10 tháng 2](http://vi.wikipedia.org/wiki/10_th%C3%A1ng_2) năm [2005](http://vi.wikipedia.org/wiki/2005), Bắc Triều Tiên công bố sở hữu vũ khí hạt nhân và tuyên bố rút khỏi những cuộc đàm phán sáu bên do [Trung Quốc](http://vi.wikipedia.org/wiki/Trung_Qu%E1%BB%91c) đứng ra tổ chức nhằm tìm kiếm một giải pháp ngoại giao cho vấn đề. “Chúng tôi đã rút khỏi Hiệp ước Cấm Phổ biến Vũ khí Hạt nhân và đã chế tạo vũ khí hạt nhân cho mục đích phòng vệ để đối phó với chính sách trắng trợn của chính phủ Bush nhằm cô lập và bóp nghẹt nước Cộng hòa Dân chủ Nhân dân Triều Tiên”, lời của một tuyên bố của [Bộ Ngoại giao Bắc Triều Tiên](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=B%E1%BB%99_Ngo%E1%BA%A1i_giao_B%E1%BA%AFc_Tri%E1%BB%81u_Ti%C3%AAn&action=edit&redlink=1). Những cuộc đàm phán sáu bên được tái tục vào tháng 7 năm 2005, nhưng lại ngưng vào ngày 7 tháng 8 mà không có tiến bộ nào. Các bên đã lại gặp nhau ngày 29 tháng 8.
Ngày
[19 tháng 9](http://vi.wikipedia.org/wiki/19_th%C3%A1ng_9) năm 2005, Bắc Triều Tiên tuyên bố chấp nhận thoả ước sơ bộ, theo đó nước này sẽ huỷ bỏ các loại vũ khí hạt nhân hiện có cũng như các cơ sở sản xuất, tái gia nhập hiệp ước và tái chấp nhận đoàn thanh tra của IAEA. Vấn đề cung cấp lò phản ứng nước nhẹ để thay thế chương trình nhà máy điện hạt nhân của Bắc Triều Tiên, theo Khung Thoả thuận năm 1994, sẽ được giải quyết sau. Nhưng ngày hôm sau Bắc Triều Tiên lặp lại quan điểm cũ của mình rằng chỉ khi nào nước này được cung cấp lò phản ứng nước nhẹ thì mới huỷ bỏ kho hạt nhân và gia nhập hiệp ước.
## Iran
Iran đã tham gia Hiệp ước, nhưng từ năm 2004 bị Hoa Kỳ nghi ngờ vi phạm hiệp ước vì xúc tiến chương trình phát triển vũ khí hạt nhân. Cơ quan Năng lượng Nguyên tử Quốc tế tiến hành điều tra. Iran cho biết chỉ muốn phát triển năng lượng hạt nhân. Đến năm 2006, một vài nước
[Âu châu](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ch%C3%A2u_%C3%82u) như Anh, Pháp và Đức cũng chia sẻ với Hoa Kỳ mối nghi ngờ về chủ đích của Iran, nhất là sau một loạt những động thái cứng rắn của tổng thống tân cử, [Mahmoud Ahmadinejad](http://vi.wikipedia.org/wiki/Mahmud_Ahmadinezhad), tuyên bố rằng Israel nên bị “xoá khỏi bản đồ”.
Ngày
[9 tháng 8](http://vi.wikipedia.org/wiki/9_th%C3%A1ng_8) năm 2005, [Ayatollah](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ayatollah&action=edit&redlink=1) [Ali Khamenei](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ali_Khamenei) đã ban hành một giáo lệnh ( *fatwa*) cấm sản xuất, tàng trữ và sử dụng vũ khí hạt nhân. Toàn văn giáo lệnh đã được công bố trong một tuyên bố chính thức tại một buổi họp ở trụ sở của IAEA tại [Viên](http://vi.wikipedia.org/wiki/Vi%C3%AAn).
## Rút khỏi hiệp ước
Điều X cho phép một quốc gia rời bỏ hiệp ước khi có “những biến cố bất thường, liên quan đến hiệp ước, gây thiệt hại cho những quyền lợi tối thượng của quốc gia này”, sau khi thông báo trong vòng ba tháng. Trong thông báo cần ghi rõ lý do rời bỏ hiệp ước.
Các nước thuộc NATO lập luận rằng khi một quốc gia quyết định tiến hành chiến tranh thì hiệp ước sẽ không còn có giá trị; trong thực tế nước này sẽ rời bỏ hiệp ước mà không cần thông báo. Lập luận này là cần thiết nhằm chống đỡ chính sách chia sẻ vũ khí hạt nhân của NATO, nhưng lại gây hại cho tính chính đáng của hiệp ước.
## Tương lai
Vấn đề năng lượng hạt nhân dân dụng, khi được đem vào
[Thoả ước Hợp tác Châu Á-Thái Bình Dương vì Khí hậu và Phát triển sạch](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Tho%E1%BA%A3_%C6%B0%E1%BB%9Bc_H%E1%BB%A3p_t%C3%A1c_Ch%C3%A2u_%C3%81-Th%C3%A1i_B%C3%ACnh_D%C6%B0%C6%A1ng_v%C3%AC_Kh%C3%AD_h%E1%BA%ADu_v%C3%A0_Ph%C3%A1t_tri%E1%BB%83n_s%E1%BA%A1ch&action=edit&redlink=1) ( *Asia-Pacific Partnership for Clean Development and Climate*) vào tháng 7 năm 2005, đã trở nên một vấn đề chính trị nhạy cảm khi Ấn Độ, tiến hành thử nghiệm bom nguyên tử lần đầu năm 1974, từ chối ký Hiệp ước Cấm Phổ biến Vũ khí Hạt nhân. Trước đó, ngày [18 tháng 7](http://vi.wikipedia.org/wiki/18_th%C3%A1ng_7) năm 2005, [Tổng thống Hoa Kỳ](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BB%95ng_th%E1%BB%91ng_Hoa_K%E1%BB%B3) [George W. Bush](http://vi.wikipedia.org/wiki/George_W._Bush), sau khi gặp [Thủ tướng Ấn Độ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%A7_t%C6%B0%E1%BB%9Bng_%E1%BA%A4n_%C4%90%E1%BB%99) [Manmohan Singh](http://vi.wikipedia.org/wiki/Manmohan_Singh), tuyên bố sẽ vận động sửa đổi luật lệ Hoa Kỳ và quốc tế nhằm cho phép Hoa Kỳ bán kỹ thuật hạt nhân dân dụng cho Ấn Độ. Nhiều người e ngại rằng trong khi đó Hoa Kỳ vẫn từ chối bán kỹ thuật hạt nhân dân dụng cho Iran (có tham gia hiệp ước), sẽ có thể gây nguy hại nghiêm trọng cho hiệp ước. [Hội nghị Thẩm định Hiệp ước](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=H%E1%BB%99i_ngh%E1%BB%8B_Th%E1%BA%A9m_%C4%91%E1%BB%8Bnh_Hi%E1%BB%87p_%C6%B0%E1%BB%9Bc&action=edit&redlink=1) được triệu tập 5 năm một lần. Vào Hội nghị lần thứ bảy tổ chức vào tháng 5 năm 2005, xuất hiện những dị biệt gay gắt giữa một bên là Hoa Kỳ, muốn hội nghị tập chú vào việc phổ biến vũ khí hạt nhân đặc biệt là những cáo buộc chống Iran, và phía bên kia gồm hầu hết các quốc gia còn lại, muốn nhấn mạnh vào thái độ thiếu thiện chí của các cường quốc hạt nhân trong tiến trình giải giới kho vũ khí hạt nhân của họ. Các quốc gia phi liên kết tái khẳng định lập trường của họ cho rằng thoả thuận chia sẻ hạt nhân của NATO là vi phạm hiệp ước.
## Danh sách quốc gia tham gia Hiệp ước Cấm Phổ biến Vũ khí Hạt nhân
**Ghi chú**:
- Đài Loan là một trong những quốc gia đầu tiên ký kết hiệp ước, nhưng sau đó, năm
[1971](http://vi.wikipedia.org/wiki/1971), bị trục xuất khỏi [Liên Hiệp Quốc](http://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_Hi%E1%BB%87p_Qu%E1%BB%91c). Tuy nhiên, Đài Loan tuyên bố nước này vẫn tiếp tục tuân thủ hiệp ước.
- kế thừa Liên Xô.
- kế thừa
[Nam Tư](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nam_T%C6%B0).
- kế thừa Cộng hoà Ả Rập Yemen và Cộng hoà Dân chủ Nhân dân Yemen.
## Xem thêm
## Tham khảo
## Liên kết ngoài
[Better World Links on the NPT](http://www.betterworldlinks.org/book74a.htm) [Text of the treaty](http://disarmament2.un.org/wmd/npt/npttext.html) [Signatories to the treaty](http://www.fas.org/nuke/control/npt/text/npt3.htm) [Abolition 2000 Europe](http://www.motherearth.org/a2000/) [Is the NPT still valid or can we find other alternatives?](http://piquancy.blogspot.com/2005/04/chasm-between-haves-and-have-nots.html) [NuclearFiles.org](http://www.nuclearfiles.org/menu/library/treaties/non-proliferation-treaty/trty_npt_1970-03-05.htm)Summary and text from the nuclear NPT [Hiệp ước quốc tế](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Hi%E1%BB%87p_%C6%B0%E1%BB%9Bc_qu%E1%BB%91c_t%E1%BA%BF) [Liên Hiệp Quốc](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Li%C3%AAn_Hi%E1%BB%87p_Qu%E1%BB%91c) [Công ước và Nghị quyết Liên Hiệp Quốc](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:C%C3%B4ng_%C6%B0%E1%BB%9Bc_v%C3%A0_Ngh%E1%BB%8B_quy%E1%BA%BFt_Li%C3%AAn_Hi%E1%BB%87p_Qu%E1%BB%91c) [Vũ khí hạt nhân](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:V%C5%A9_kh%C3%AD_h%E1%BA%A1t_nh%C3%A2n) [Hiệp ước của Hoa Kỳ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Hi%E1%BB%87p_%C6%B0%E1%BB%9Bc_c%E1%BB%A7a_Hoa_K%E1%BB%B3)
# Iosif Vissarionovich Stalin
|
|![]()
|
|Bài này hay đoạn này đang được phát triển. Bài viết chưa hoàn thiện và thông tin trong bài chưa hoàn chỉnh.
Bạn có thể đóng góp để bài hoàn thiện hơn. Nếu trang này
· (
|
|
Iosif Stalin
Иосиф Сталин
იოსებ სტალინი
|
|![]()
[Hội nghị Tehran](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%E1%BB%99i_ngh%E1%BB%8B_Tehran)năm 1943. [Vyacheslav Molotov](http://vi.wikipedia.org/wiki/Vyacheslav_Molotov)
(dưới vai trò Bí thư Thừa nhiệm)
[Nikita Khrushchev](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nikita_Khrushchev)
(Bí thư thứ nhất)
[Vyacheslav Molotov](http://vi.wikipedia.org/wiki/Vyacheslav_Molotov) [Georgy Malenkov](http://vi.wikipedia.org/wiki/Georgy_Malenkov) [Semyon Timoshenko](http://vi.wikipedia.org/wiki/Semyon_Timoshenko) [Nikolai Bulganin](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nikolai_Bulganin)
sau giai đoạn bỏ trống
[Đảng Cộng sản Liên Xô](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%A3ng_C%E1%BB%99ng_s%E1%BA%A3n_Li%C3%AAn_X%C3%B4) ![ Anh hùng Liên Xô](https://i0.wp.com/upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/e/ef/Hero_of_the_Soviet_Union_medal.png/20px-Hero_of_the_Soviet_Union_medal.png)
![ Anh hùng Liên Xô](https://i0.wp.com/upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/e/ef/Hero_of_the_Soviet_Union_medal.png/20px-Hero_of_the_Soviet_Union_medal.png)
![ Anh hùng Liên Xô](https://i0.wp.com/upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/e/ef/Hero_of_the_Soviet_Union_medal.png/20px-Hero_of_the_Soviet_Union_medal.png)
![ Anh hùng Liên Xô](https://i0.wp.com/upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/e/ef/Hero_of_the_Soviet_Union_medal.png/20px-Hero_of_the_Soviet_Union_medal.png)
![ Hero of Socialist Labor medal.png](https://i0.wp.com/upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/7/70/Hero_of_Socialist_Labor_medal.png/20px-Hero_of_Socialist_Labor_medal.png)
![ Hero of Socialist Labor medal.png](https://i0.wp.com/upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/7/70/Hero_of_Socialist_Labor_medal.png/20px-Hero_of_Socialist_Labor_medal.png)
![ Badge Supreme Soviet of the Soviet Union.jpg](https://i1.wp.com/upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/a2/Badge_Supreme_Soviet_of_the_Soviet_Union.jpg/70px-Badge_Supreme_Soviet_of_the_Soviet_Union.jpg)
![ Badge Supreme Soviet of the Soviet Union.jpg](https://i1.wp.com/upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/a2/Badge_Supreme_Soviet_of_the_Soviet_Union.jpg/70px-Badge_Supreme_Soviet_of_the_Soviet_Union.jpg)
![ Ordervictory rib.png](https://i2.wp.com/upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/7/7b/Ordervictory_rib.png/30px-Ordervictory_rib.png)
![ Ordervictory rib.png](https://i2.wp.com/upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/7/7b/Ordervictory_rib.png/30px-Ordervictory_rib.png)
![ Ordervictory rib.png](https://i2.wp.com/upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/7/7b/Ordervictory_rib.png/30px-Ordervictory_rib.png)
![ Ordervictory rib.png](https://i2.wp.com/upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/7/7b/Ordervictory_rib.png/30px-Ordervictory_rib.png)
![ Order of Red Banner ribbon bar.png](https://i2.wp.com/upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/d/d9/Order_of_Red_Banner_ribbon_bar.png/25px-Order_of_Red_Banner_ribbon_bar.png)
![ Order of Red Banner ribbon bar.png](https://i2.wp.com/upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/d/d9/Order_of_Red_Banner_ribbon_bar.png/25px-Order_of_Red_Banner_ribbon_bar.png)
![ Order of Red Banner ribbon bar.png](https://i2.wp.com/upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/d/d9/Order_of_Red_Banner_ribbon_bar.png/25px-Order_of_Red_Banner_ribbon_bar.png)
![ Order of Red Banner ribbon bar.png](https://i2.wp.com/upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/d/d9/Order_of_Red_Banner_ribbon_bar.png/25px-Order_of_Red_Banner_ribbon_bar.png)
![ 20 years saf rib.png](https://i1.wp.com/upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/5/54/20_years_saf_rib.png/25px-20_years_saf_rib.png)
![ 20 years saf rib.png](https://i1.wp.com/upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/5/54/20_years_saf_rib.png/25px-20_years_saf_rib.png)
![ Order of Lenin ribbon bar.png](https://i1.wp.com/upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/d/d7/Order_of_Lenin_ribbon_bar.png/25px-Order_of_Lenin_ribbon_bar.png)
![ Order of Lenin ribbon bar.png](https://i1.wp.com/upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/d/d7/Order_of_Lenin_ribbon_bar.png/25px-Order_of_Lenin_ribbon_bar.png)
![ Order of Lenin ribbon bar.png](https://i1.wp.com/upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/d/d7/Order_of_Lenin_ribbon_bar.png/25px-Order_of_Lenin_ribbon_bar.png)
![ Order of Lenin ribbon bar.png](https://i1.wp.com/upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/d/d7/Order_of_Lenin_ribbon_bar.png/25px-Order_of_Lenin_ribbon_bar.png)
![ Order suvorov1 rib.png](https://i0.wp.com/upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/f1/Order_suvorov1_rib.png/25px-Order_suvorov1_rib.png)
![ Order suvorov1 rib.png](https://i0.wp.com/upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/f1/Order_suvorov1_rib.png/25px-Order_suvorov1_rib.png)
![ Ribbon bar for the medal for the Defense of Moscow.png](https://i1.wp.com/upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/7/7e/Ribbon_bar_for_the_medal_for_the_Defense_of_Moscow.png/25px-Ribbon_bar_for_the_medal_for_the_Defense_of_Moscow.png)
![ Ribbon bar for the medal for the Defense of Moscow.png](https://i1.wp.com/upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/7/7e/Ribbon_bar_for_the_medal_for_the_Defense_of_Moscow.png/25px-Ribbon_bar_for_the_medal_for_the_Defense_of_Moscow.png)
![ Orderglory rib.png](https://i2.wp.com/upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/e/ec/Orderglory_rib.png/25px-Orderglory_rib.png)
![ Orderglory rib.png](https://i2.wp.com/upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/e/ec/Orderglory_rib.png/25px-Orderglory_rib.png)
![ OrdenSuheBator.png](https://i0.wp.com/upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/0/06/OrdenSuheBator.png/25px-OrdenSuheBator.png)
![ OrdenSuheBator.png](https://i0.wp.com/upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/0/06/OrdenSuheBator.png/25px-OrdenSuheBator.png)
![ OrdenSuheBator.png](https://i0.wp.com/upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/0/06/OrdenSuheBator.png/25px-OrdenSuheBator.png)
![ OrdenSuheBator.png](https://i0.wp.com/upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/0/06/OrdenSuheBator.png/25px-OrdenSuheBator.png)
![ Victoryjapan rib.png](https://i2.wp.com/upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/8/86/Victoryjapan_rib.png/25px-Victoryjapan_rib.png)
![ Victoryjapan rib.png](https://i2.wp.com/upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/8/86/Victoryjapan_rib.png/25px-Victoryjapan_rib.png)
![ Victoryjapan rib.png](https://i2.wp.com/upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/8/86/Victoryjapan_rib.png/25px-Victoryjapan_rib.png)
![ Victoryjapan rib.png](https://i2.wp.com/upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/8/86/Victoryjapan_rib.png/25px-Victoryjapan_rib.png)
![ 800thMoscowRibbon.png](https://i0.wp.com/upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/c/c0/800thMoscowRibbon.png/25px-800thMoscowRibbon.png)
![ 800thMoscowRibbon.png](https://i0.wp.com/upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/c/c0/800thMoscowRibbon.png/25px-800thMoscowRibbon.png)
![ Order redstar rib.png](https://i2.wp.com/upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/9/99/Order_redstar_rib.png/25px-Order_redstar_rib.png)
![ Order redstar rib.png](https://i2.wp.com/upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/9/99/Order_redstar_rib.png/25px-Order_redstar_rib.png)
![ Order redstar rib.png](https://i2.wp.com/upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/9/99/Order_redstar_rib.png/25px-Order_redstar_rib.png)
![ Order redstar rib.png](https://i2.wp.com/upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/9/99/Order_redstar_rib.png/25px-Order_redstar_rib.png)
![ Order redstar rib.png](https://i2.wp.com/upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/9/99/Order_redstar_rib.png/25px-Order_redstar_rib.png)
![ Order redstar rib.png](https://i2.wp.com/upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/9/99/Order_redstar_rib.png/25px-Order_redstar_rib.png)
![ Czechoslovak War Cross 1939-1945 Bar.png](https://i0.wp.com/upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/5/58/Czechoslovak_War_Cross_1939-1945_Bar.png/25px-Czechoslovak_War_Cross_1939-1945_Bar.png)
![ Czechoslovak War Cross 1939-1945 Bar.png](https://i0.wp.com/upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/5/58/Czechoslovak_War_Cross_1939-1945_Bar.png/25px-Czechoslovak_War_Cross_1939-1945_Bar.png)
![ Czechoslovak War Cross 1939-1945 Bar.png](https://i0.wp.com/upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/5/58/Czechoslovak_War_Cross_1939-1945_Bar.png/25px-Czechoslovak_War_Cross_1939-1945_Bar.png)
![ Czechoslovak War Cross 1939-1945 Bar.png](https://i0.wp.com/upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/5/58/Czechoslovak_War_Cross_1939-1945_Bar.png/25px-Czechoslovak_War_Cross_1939-1945_Bar.png)
![ TCH Rad Bileho Lva 5 tridy (1990) BAR.svg](https://i2.wp.com/upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/1a/TCH_Rad_Bileho_Lva_5_tridy_%281990%29_BAR.svg/25px-TCH_Rad_Bileho_Lva_5_tridy_%281990%29_BAR.svg.png)
![ TCH Rad Bileho Lva 5 tridy (1990) BAR.svg](https://i2.wp.com/upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/1a/TCH_Rad_Bileho_Lva_5_tridy_%281990%29_BAR.svg/25px-TCH_Rad_Bileho_Lva_5_tridy_%281990%29_BAR.svg.png)
![ TCH Rad Bileho Lva 1 tridy (pre1990) BAR.svg](https://i0.wp.com/upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/7/7b/TCH_Rad_Bileho_Lva_1_tridy_%28pre1990%29_BAR.svg/25px-TCH_Rad_Bileho_Lva_1_tridy_%28pre1990%29_BAR.svg.png)
![ TCH Rad Bileho Lva 1 tridy (pre1990) BAR.svg](https://i0.wp.com/upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/7/7b/TCH_Rad_Bileho_Lva_1_tridy_%28pre1990%29_BAR.svg/25px-TCH_Rad_Bileho_Lva_1_tridy_%28pre1990%29_BAR.svg.png)
![ Czechoslovak War Cross 1939-1945 Bar.png](https://i0.wp.com/upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/5/58/Czechoslovak_War_Cross_1939-1945_Bar.png/25px-Czechoslovak_War_Cross_1939-1945_Bar.png)
![ Czechoslovak War Cross 1939-1945 Bar.png](https://i0.wp.com/upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/5/58/Czechoslovak_War_Cross_1939-1945_Bar.png/25px-Czechoslovak_War_Cross_1939-1945_Bar.png)
[18 tháng 12](http://vi.wikipedia.org/wiki/18_th%C3%A1ng_12), [1878](http://vi.wikipedia.org/wiki/1878) [Gori](http://vi.wikipedia.org/wiki/Gori), tỉnh [Tiflis](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tiflis), [Đế quốc Nga](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_Nga) [5 tháng 3](http://vi.wikipedia.org/wiki/5_th%C3%A1ng_3), [1953](http://vi.wikipedia.org/wiki/1953)(74 tuổi) [Kuntsevo Dacha](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Kuntsevo_Dacha&action=edit&redlink=1), [Kuntsevo](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Kuntsevo&action=edit&redlink=1), [Cộng hòa Xã hội chủ nghĩa Xô viết Liên bang Nga](http://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_X%C3%A3_h%E1%BB%99i_ch%E1%BB%A7_ngh%C4%A9a_X%C3%B4_vi%E1%BA%BFt_Li%C3%AAn_bang_Nga), [Liên Xô](http://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_X%C3%B4) [Chính thống giáo Đông phương](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ch%C3%ADnh_th%E1%BB%91ng_gi%C3%A1o_%C4%90%C3%B4ng_ph%C6%B0%C6%A1ng)Gruzia [Besarion Jughashvili](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Besarion_Jughashvili&action=edit&redlink=1)và [Ketevan Geladze](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ketevan_Geladze&action=edit&redlink=1) [Yakov Dzhugashvili](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Yakov_Dzhugashvili&action=edit&redlink=1), [Vasily Dzhugashvili](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Vasily_Dzhugashvili&action=edit&redlink=1), [Svetlana Alliluyeva](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Svetlana_Alliluyeva&action=edit&redlink=1) ![ Stalin Signature.svg](https://i1.wp.com/upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/c/c9/Stalin_Signature.svg/180px-Stalin_Signature.svg.png)
![ Stalin Signature.svg](https://i1.wp.com/upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/c/c9/Stalin_Signature.svg/180px-Stalin_Signature.svg.png)
![ ](https://i0.wp.com/upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/a9/Flag_of_the_Soviet_Union.svg/22px-Flag_of_the_Soviet_Union.svg.png)
[Quân đội Liên Xô](http://vi.wikipedia.org/wiki/Qu%C3%A2n_%C4%91%E1%BB%99i_Li%C3%AAn_X%C3%B4) [Nguyên soái Liên Xô](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%C3%AAn_so%C3%A1i_Li%C3%AAn_X%C3%B4)(1943–1945) [Đại nguyên soái Liên Xô](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%A1i_nguy%C3%AAn_so%C3%A1i_Li%C3%AAn_X%C3%B4)(1945–1953) *Tất cả*(lãnh đạo tối cao) [Thế chiến thứ hai](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BA%BF_chi%E1%BA%BFn_th%E1%BB%A9_hai) **Iosif Vissarionovich Stalin** ( (18/12/ [1878](http://vi.wikipedia.org/wiki/1878) – 2/3/ [1953](http://vi.wikipedia.org/wiki/1953)) là lãnh đạo tối cao của [Liên bang Xô viết](http://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_X%C3%B4) từ giữa [thập niên 1920](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BA%ADp_ni%C3%AAn_1920) cho đến khi qua đời năm 1953.
Là một nhà cách mạng
[Bolshevik](http://vi.wikipedia.org/wiki/Bolshevik) tham gia vào [Cách mạng tháng Mười](http://vi.wikipedia.org/wiki/C%C3%A1ch_m%E1%BA%A1ng_th%C3%A1ng_M%C6%B0%E1%BB%9Di) năm 1917, Stalin nhậm chức [Tổng bí thư](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BB%95ng_B%C3%AD_th%C6%B0_%C4%90%E1%BA%A3ng_C%E1%BB%99ng_s%E1%BA%A3n_Li%C3%AAn_X%C3%B4) Ban chấp hành Trung ương Đảng năm 1922, khi đó chỉ là một vị trí ít có quyền lực. Stalin chiến thắng trong cuộc đấu tranh quyền lực sau khi Lenin qua đời năm 1924 và đến khoảng cuối thập niên 1920 nắm quyền tối cao tuyệt đối ở Liên Xô qua các thời kỳ công nghiệp hóa và hợp tác hóa những năm 30, [Chiến tranh Xô-Đức](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_X%C3%B4-%C4%90%E1%BB%A9c) và thời kỳ đầu [Chiến tranh Lạnh](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_L%E1%BA%A1nh). Bên cạnh vị trí lãnh đạo đảng, ông cũng từng đảm nhiệm các vị chí [Chủ tịch Hội đồng Bộ trưởng](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ch%E1%BB%A7_t%E1%BB%8Bch_H%E1%BB%99i_%C4%91%E1%BB%93ng_B%E1%BB%99_tr%C6%B0%E1%BB%9Fng), Dân ủy (tức Bộ trưởng) Quốc phòng Liên Xô, và tự phong hàm Đại Nguyên soái Liên Xô.
Trong thời kỳ cầm quyền của mình, một mặt, Stalin tiến hành các biện pháp đàn áp các đối thủ chính trị hoặc những người mà ông cho là nguy hiểm, đỉnh cao là những năm 1930. Mặt khác, trong thời kỳ lãnh đạo của Stalin, quá trình công nghiệp hóa-hiện đại hóa tại Liên Xô diễn ra cực kỳ nhanh chóng, phúc lợi xã hội (y tế, văn hóa và giáo dục) được nâng cao và Liên Xô đã giành chiến thắng trong
[Thế chiến thứ hai](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BA%BF_chi%E1%BA%BFn_th%E1%BB%A9_hai). Với việc [Quốc tế Cộng sản](http://vi.wikipedia.org/wiki/Qu%E1%BB%91c_t%E1%BA%BF_C%E1%BB%99ng_s%E1%BA%A3n) đóng ở Moskva và Liên Xô trỗi dậy thành một [siêu cường](http://vi.wikipedia.org/wiki/Si%C3%AAu_c%C6%B0%E1%BB%9Dng) trong và sau [Thế chiến thứ hai](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BA%BF_chi%E1%BA%BFn_th%E1%BB%A9_hai), danh tiếng và ảnh hưởng của Stalin đã lan khắp thế giới.
Ngày nay, Stalin là một nhân vật lịch sử gây nhiều tranh luận. Nhiều nhà sử học và người phương Tây xem Stalin là một bạo chúa
, giáo sư [1] [Richard Lorenz](http://vi.wikipedia.org/wiki/Richard_Lorenz), giáo sư về lịch sử Đông Âu cho rằng Stalin đã lựa chọn một con đường tốn kém nhất để đưa Liên Xô đạt tới một xã hội công nghệ, tuy nhiên cũng không thể phủ nhận nhờ quá trình này mà Liên Xô đã giành thắng lợi trong thế chiến thứ hai Trong khi đó, quan điểm của người dân [[2]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#cite_note-2) [Liên bang Nga](http://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_bang_Nga)về Stalin khá khác biệt, với một tỉ lệ đáng kể xem ông là một anh hùng dân tộc, một vĩ nhân. Hướng dẫn cho giáo viên lịch sử được xuất bản vào năm 2008 của chính phủ Nga thì trình bày về Stalin như một lãnh đạo “quản lý hiệu quả” và “người hiện đại hóa”. [[3]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#cite_note-reuters.com-3) [[4]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#cite_note-independent.co.uk-4) [[5]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#cite_note-telegraph.co.uk-5)
## Mục lục
[1 Tuổi trẻ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#Tu.E1.BB.95i_tr.E1.BA.BB) [2 Cách mạng tháng Mười và Nội chiến Nga](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#C.C3.A1ch_m.E1.BA.A1ng_th.C3.A1ng_M.C6.B0.E1.BB.9Di_v.C3.A0_N.E1.BB.99i_chi.E1.BA.BFn_Nga) [3 Lên nắm quyền](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#L.C3.AAn_n.E1.BA.AFm_quy.E1.BB.81n) [4 Chế độ Stalin trước Thế chiến thứ hai, 1927-1939](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#Ch.E1.BA.BF_.C4.91.E1.BB.99_Stalin_tr.C6.B0.E1.BB.9Bc_Th.E1.BA.BF_chi.E1.BA.BFn_th.E1.BB.A9_hai.2C_1927-1939) [5 Chiến tranh thế giới thứ hai](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#Chi.E1.BA.BFn_tranh_th.E1.BA.BF_gi.E1.BB.9Bi_th.E1.BB.A9_hai) [6 Thời hậu chiến](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#Th.E1.BB.9Di_h.E1.BA.ADu_chi.E1.BA.BFn) [7 Gia đình](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#Gia_.C4.91.C3.ACnh) [8 Tính cách](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#T.C3.ADnh_c.C3.A1ch) [9 Nhận định](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#Nh.E1.BA.ADn_.C4.91.E1.BB.8Bnh) [10 Xem thêm](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#Xem_th.C3.AAm) [11 Chú thích](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#Ch.C3.BA_th.C3.ADch) [12 Tham khảo](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#Tham_kh.E1.BA.A3o) [13 Đọc thêm](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#.C4.90.E1.BB.8Dc_th.C3.AAm) [14 Liên kết ngoài](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#Li.C3.AAn_k.E1.BA.BFt_ngo.C3.A0i)
## Tuổi trẻ
Stalin sinh ngày
[21 tháng 12](http://vi.wikipedia.org/wiki/21_th%C3%A1ng_12) năm [1878](http://vi.wikipedia.org/wiki/1878) theo [lịch Gregory](http://vi.wikipedia.org/wiki/L%E1%BB%8Bch_Gregory) (tức ngày [6 tháng 12](http://vi.wikipedia.org/wiki/6_th%C3%A1ng_12) năm [1878](http://vi.wikipedia.org/wiki/1878) theo [lịch Julius](http://vi.wikipedia.org/wiki/L%E1%BB%8Bch_Julius)) trong một gia đình công nhân đóng giày ở thị trấn [Gori](http://vi.wikipedia.org/wiki/Gori) của tỉnh Tiflis, [Đế quốc Nga](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_Nga), nay thuộc [Gruzia](http://vi.wikipedia.org/wiki/Gruzia) với tên [Gruzia](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Gruzia) là *Ioseb Besarionisdze Dzhugashvili* (იოსებ ბესარიონის ძე ჯუღაშვილი, *Ио́сиф Джугашви́ли*). Mẹ ông tên là Ketevan Geladze còn cha ông là Besarion Jughashvili, một người thợ sửa giày. Trước Ioseb họ có hai đứa con khác nhưng đều chết yểu. [[6]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#cite_note-Young_Stalin-6)
Khi còn nhỏ Ioseb có nhiều vấn đề về sức khỏe. Ông sinh ra với hai ngón chân trái dính vào nhau.
Lên 7 tuổi ông bị [7] [đậu mùa](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%ADu_m%C3%B9a)và để lại những vết sẹo rỗ cho đến cuối đời. Năm 12 ông bị một tai nạn và tay trái từ đó bị cứng khớp và ngắn hơn tay phải.
Gia đình từng có thời yên ấm cho đến khi Besarion bị nghiện rượu nặng và thường xuyên lạm dụng, đánh đập vợ con.
Lên 10 tuổi Ioseb mới bắt đầu học trường dòng nơi học sinh người Gruzia được dạy tiếng Nga, tuy nhiên đến khi trưởng thành giọng Stalin vẫn mang nặng ngữ điệu Gruzia. Cũng khoảng thời gian này cha Ioseb bị trục xuất khỏi Gori do tấn công cảnh sát trưởng địa phương. [8]
Năm 16 tuổi, Ioseb được nhận học bổng vào một Chủng viện Chính thống giáo Gruzia của Tiflis ở Tbilisi. Mặc dù kết quả học tập tốt, Ioseb bị đuổi học năm 1899 sau khi bỏ lỡ kì thi cuối năm. Hồ sơ của chủng viện cũng cho thấy ông đã không thể đóng tiền học.
[[9]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#cite_note-FOOTNOTEMontefiore200761-9)
Khoảng thời gian này, Ioseb đọc được những tác phẩm của Lenin, và gia nhập Đảng Công nhân Xã hội-Dân chủ Nga, một tổ chức Marxist, tới năm 1901 trở thành ủy viên thành ủy Tiflis. Sau khi rời chủng viện, Stalin từng làm công việc thư lại bán thời gian ở một văn phòng khí tượng, nhưng sau một đợt đàn áp của chính quyền, ông rút vào hoạt động ngầm. Ông gia nhập đảng
* năm 1903 và lấy tên là “Stalin” (Ста́лин), có nghĩa “Mạnh như thép”. Trong Bolshevik* [tiếng Nga](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Nga), tên đầy đủ của ông là *Ио́сиф Виссарио́нович Ста́лин*, được chuyển tự là *Iosif Vissarionovich Stalin* [[10]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#cite_note-10)
Năm 1903, khi Lenin lập ra nhóm
[Bolshevik](http://vi.wikipedia.org/wiki/Bolshevik) bên trong Đảng Công nhân Xã hội Dân chủ, Stalin tích cực tham gia và chứng tỏ mình là một nhà tổ chức hiệu quả cũng như một nhà vận động có tài, vận dụng học vấn và tài làm thơ của mình. Trong thời gian này, Stalin tổ chức rải truyền đơn, kích động bãi công, tiến hành cướp nhà băng cũng như các vụ ám sát. [Vụ cướp nổi tiếng nhất](http://en.wikipedia.org/wiki/1907_Tiflis_bank_robbery) là vào ngày 26 tháng 6 năm 1907 tại Tiflis, với sự giúp đỡ của một tay trong là bạn học cũ của Stalin, đã khiến 40 người thiệt mạng, cướp đi số tiền lên đến 341 ngàn rúp (trị giá hơn 3 triệu đôla Mỹ theo tỉ giá hiện nay), chứng tỏ vai trò quan trọng của Stalin trong nhóm Bolshevik. Từ năm 1902 cho đến năm 1913 Stalin bị bắt tất cả 7 lần, nhiều lần bị đày sang [11] [Siberia](http://vi.wikipedia.org/wiki/Siberia), trong đó 5 lần vượt ngục. Trong [Cách mạng Nga (1905)](http://vi.wikipedia.org/wiki/C%C3%A1ch_m%E1%BA%A1ng_Nga_%281905%29), ông chiến đấu cho phe Bolshevik. Tháng 1 năm 1912, trong Hội nghị toàn Nga lần VI của Đảng Công nhân xã hội dân chủ Stalin đã được cử vắng mặt vào Ban Chấp hành Trung ương Đảng. [[12]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#cite_note-stalin-12)
Stalin kết hôn lần đầu với Ekaterina Svanidze năm 1906 và có một người con. Bà chết năm sau đó do bệnh
[sốt phát ban](http://vi.wikipedia.org/wiki/S%E1%BB%91t_ph%C3%A1t_ban). Năm 1911, ông gặp vợ tương lai thứ hai, Nadezhda Alliluyeva, trong một lần đi đày ở Siberia.
## Cách mạng tháng Mười và Nội chiến Nga
### Cách mạng Nga năm 1917
Sau
[Cách mạng tháng Hai](http://vi.wikipedia.org/wiki/C%C3%A1ch_m%E1%BA%A1ng_th%C3%A1ng_Hai), Stalin được tha đi đày và trở về Saint Petersburg cuối tháng 3 năm 1917sau thời gian lưu đày. Stalin, cùng với [14] [Kamenev](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Lev_Kamenev&action=edit&redlink=1)và [Muranov](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Matvei_Muranov&action=edit&redlink=1)trục xuất [Molotov](http://vi.wikipedia.org/wiki/Vyacheslav_Mikhailovich_Molotov)và [Shlyapnikov](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Alexander_Shlyapnikov&action=edit&redlink=1)ra khỏi vị trí biên tập của tờ *, cơ quan ngôn luận của Đảng Bolshevik. Bấy giờ Lenin và phần lớn ban chấp hành đang lưu vong, tờ Pravda của Stalin hậu thuẫn cho chính phủ lâm thời của* [Pravda](http://vi.wikipedia.org/wiki/Pravda) [Alexander Kerenskii](http://vi.wikipedia.org/wiki/Aleksandr_Fyodorovich_Kerenskii)và bác bỏ kế hoạch nắm chính quyền hai bước của Lenin. Tuy nhiên, sau khi Lenin giành ưu thế tại đại hội Đảng tháng 4 năm 1917, Stalin ngả sang phe Lenin và hướng tờ báo chĩa mũi nhọn đả kích chính phủ lâm thời. Và tại đại hội Đảng lần đó, Stalin được bầu vào Ủy ban Trung ương Bolshevik với số biều cao thứ ba chỉ sau Lenin và [[15]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#cite_note-15) [Zinoviev](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Grigory_Zinoviev&action=edit&redlink=1). [[16]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#cite_note-16)
Stalin là người ủng hộ mạnh mẽ cuộc biểu tình vũ trang ngày 1 tháng 7 và cuộc nổi dậy sau đó, thường được biết dưới tên
[Những ngày tháng Bảy](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Nh%E1%BB%AFng_ng%C3%A0y_th%C3%A1ng_B%E1%BA%A3y&action=edit&redlink=1). Soviet Petrograd bị động trước cuộc nổi dậy tự phát. Khi Kerenskii hạ lệnh bắt giữ Lenin sau đó, Stalin đã giúp Lenin trốn thoát. [17] [[6]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#cite_note-Young_Stalin-6)
Đầu tháng 8, tại Đại hội 6 Đảng Bolshevik, Stalin củng cố vị trí của mình, tái cử vào Ban chấp hành Trung ương, giữ chức tổng biên tập báo Pravda và được chọn làm thành viên Quốc hội Lập hiến
Trước nguy cơ [6] [Lavr Kornilov](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Lavr_Kornilov&action=edit&redlink=1)tiến hành đảo chính, Kerensky trả tự do cho các lãnh đạo Bolshevik và hợp tác với Petrograd. Đầu tháng 11, khi mối nguy Kornilov qua đi, Kerensky có rất ít người trung thành ở thủ đô và bị binh lính và tự vệ Xô viết áp đảo. Ngày 7 tháng 11, tại [Học viện Smolny](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=H%E1%BB%8Dc_vi%E1%BB%87n_Smolny&action=edit&redlink=1), Ủy ban Trung ương quyết định phát lệnh khởi nghĩa giành chính quyền, khởi đầu cho [Cách mạng tháng 10](http://vi.wikipedia.org/wiki/C%C3%A1ch_m%E1%BA%A1ng_Th%C3%A1ng_M%C6%B0%E1%BB%9Di). Ngày 8 tháng 11, những người Bolshevik đã chiếm được [Cung điện Mùa đông](http://vi.wikipedia.org/wiki/Cung_%C4%91i%E1%BB%87n_M%C3%B9a_%C4%91%C3%B4ng), bắt giữ chính phủ lâm thời.
### Nội chiến Nga, 1917–1921
[Vladimir Lenin](http://vi.wikipedia.org/wiki/Vladimir_Ilyich_Lenin), và [Mikhail Kalinin](http://vi.wikipedia.org/wiki/Mikhail_Kalinin).
Khi
[Petrograd](http://vi.wikipedia.org/wiki/Sankt-Peterburg) rơi vào tay Bolshevik, Stalin được chỉ định làm Dân ủy Các vấn đề dân tộc, bên cạnh vị trí biên tập tại Pravda. [[18]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#cite_note-StalinRobertService-18) [Nội chiến Nga](http://vi.wikipedia.org/wiki/N%E1%BB%99i_chi%E1%BA%BFn_Nga) bùng nổ ít lâu sau đó, giữa [Hồng quân](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%E1%BB%93ng_qu%C3%A2n_Li%C3%AAn_X%C3%B4) của chính quyền Soviet mới thành lập và quân [Bạch vệ](http://vi.wikipedia.org/wiki/B%E1%BA%A1ch_v%E1%BB%87) được quân đội nhiều nước châu Âu ủng hộ. [[19]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#cite_note-britannica-19)
Tháng 3 năm 1918, Lenin phái Stalin đến
[Tsaritsyn](http://vi.wikipedia.org/wiki/Volgograd) để thi hành chính sách [Cộng sản thời chiến](http://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_s%E1%BA%A3n_th%E1%BB%9Di_chi%E1%BA%BFn) tại thành phố đóng vai trò quan trọng vận chuyển dầu và lương thực từ Bắc Kavkaz này. Tại đây, ông tìm cách gây ảnh hướng lên giới quân sự, thiết lập quan hệ với các chỉ huy [Kliment Voroshilov](http://vi.wikipedia.org/wiki/Kliment_Yefremovich_Voroshilov) và [Semyon Budyonny](http://vi.wikipedia.org/wiki/Semyon_Mikhailovich_Budyonny), và nhận được quyền kiểm soát quân đội trong [Trận Tsaritsyn](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Tr%E1%BA%ADn_Tsaritsyn&action=edit&redlink=1). Trong thời gian này, Stalin đã tiến hành xử tử hàng loạt những người bị coi là phần tử phản cách mạng và cho đốt nhiều làng mạc. [18] Ông phản đối nhiều chính sách của [[20]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#cite_note-RedTsar-20) [Trotsky](http://vi.wikipedia.org/wiki/Trotsky), người bấy giờ là Chủ tịch Ủy ban Quân sự Cách mạng và do đó là cấp trên trực tiếp của mình. Một trong những mâu thuẫn giữa họ là việc Stalin ra lệnh xử tử hàng loạt những sĩ quan dưới chế độ cũ mà Trotsky đã thuê vì họ có năng lực; Stalin thậm chí gửi thư cho Lenin đòi huyền chức Trotsky, nhà tổ chức chính của Hồng quân. [[18]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#cite_note-StalinRobertService-18)
Đầu năm 1919, Stalin trở lại Moskva. Tại Đại hội Đảng lần thứ 8 (18-23/3), mặc dù Lenin chỉ trích hành động xử tử vô ích của Stalin, ông vẫn được bầu làm thành viên chính thức của thể chế quyền lực tối cao mới hình thành, tức Bộ Chính trị Ban chấp hành Trung ương Đảng gồm 5 người (cùng với Lenin, Trotsky, Kamenev và
[Krestinsky](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nikolay_Krestinsky), ngoài ra Zinoviev, [Bukharin](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nikolai_Bukharin) và [Kalinin](http://vi.wikipedia.org/wiki/Mikhail_Kalinin) là ủy viên dự khuyết) cũng như Ban Tổ chức Trung ương (Orburo, tiền thân của Ban Bí thư). Một ngày sau đó, Stalin tổ chức đám cưới với [21] [Nadezhda Alliluyeva](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Nadezhda_Alliluyeva&action=edit&redlink=1). Tháng 5 năm 1919, Stalin được gửi tới Mặt trận phía Tây, nơi ông thi hành kỉ luật thời chiến, cho xử tử công khai những binh sĩ đào ngũ. [[18]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#cite_note-StalinRobertService-18)
### Chiến tranh với Ba Lan
Sau khi giành ưu thế trong cuộc nội chiến chống Bạch vệ, những người Bolshevik tiến hành bước tiếp theo là đặt tầm ảnh hưởng lên những lãnh thổ cũ của
[Đế quốc Nga](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_Nga), trong khi Ba Lan lại muốn mở rộng lãnh thổ về phía đông đạt tới thời cực thịnh của đế chế Ba Lan vào năm 1722. Căng thẳng giữa 2 bên làm nổ ra [Chiến tranh Nga-Ba Lan 1919-1921](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_Nga-Ba_Lan_%281919-1921%29). Kế hoạch của Lenin và Trotsky trước hết là khôi phục Kiev (thủ đô của [Ucraina](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ucraina), lúc này đã nằm trong tay Ba Lan), sau đó tiến công nhiều hướng vây chiếm [Warszawa](http://vi.wikipedia.org/wiki/Warszawa) ở phía Bắc. Stalin được cử làm Chính ủy Mặt trận Tây Nam.
Tới năm 1920, các lực lượng của
[Trotsky](http://vi.wikipedia.org/wiki/Lev_Davidovich_Trotsky) và [Mikhail Tukhachevsky](http://vi.wikipedia.org/wiki/Mikhail_Tukhachevsky) đã chiếm lại được Kiev và hình thành thế bao vây giáp chiến với tư lệnh quân Ba Lan là [Władysław Sikorski](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=W%C5%82adys%C5%82aw_Sikorski&action=edit&redlink=1) tại trận Warsaw năm 1920, Stalin từ chối chi viện cho mặt trận phương Bắc, điều mà nhiều nhà sử học cho rằng là do ham muốn có một vinh quang cá nhân của Stalin. Điều đó dẫn đến sự thất bại của Hồng quân ở cả hai mặt trận [22] [Lviv](http://vi.wikipedia.org/wiki/Lviv)và [Warszawa](http://vi.wikipedia.org/wiki/Warszawa). Ông bị buộc phải quay về [Max-cơ-va](http://vi.wikipedia.org/wiki/Moskva)tháng 8 năm 1920 để điều trần và từ bỏ mọi chức vụ trong quân đội. Tại Đại hội Đảng lần 9 vào 22 tháng 9, Trotsky lên tiếng chỉ trích công khai các hành vi của Stalin. Stalin không bác bỏ trực tiếp các cáo buộc đó mà thay vào đó nói rằng bản thân cuộc chiến là một sai lầm.
## Lên nắm quyền
Vào năm 1921, Stalin cùng với một đồng hương Gruzia khác là
[Sergo Ordzhonikidze](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Sergo_Ordzhonikidze&action=edit&redlink=1), Chủ tịch Văn phòng Đảng ở Kavkaz, vận động cho việc mở rộng ảnh hưởng của Soviet tại Gruzia (nước đã nhận quyền độc lập từ Nga theo theo [Hiệp ước Moskva 1920](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Hi%E1%BB%87p_%C6%B0%E1%BB%9Bc_Moskva_1920&action=edit&redlink=1)), dẫn đến [Chiến tranh Nga-Gruzia](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Chi%E1%BA%BFn_tranh_Nga-Gruzia&action=edit&redlink=1). Nước Cộng hòa Soviet Gruzia được thành lập, nhưng phải dựa vào Hồng quân để đối phó với sự phản đối trong đa số dân chúng. Những lãnh đạo cộng sản địa phương cho rằng cần áp dụng các biện pháp hòa giải, điều mà Lenin tán thành. [23] Stalin phản đối quyết liệt, thi hành những biện pháp đàn áp đẫm máu như trong Nội chiến Nga đối với những người dân tộc chủ nghĩa Gruzia và loại bỏ những đối thủ trong Soviet Gruzia. Với sức khỏe suy giảm, sự can thiệp của Lenin mất đi ảnh hưởng và ngày 30 tháng 12 năm 1922, [[24]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#cite_note-Tchatcher-24) [Liên Xô](http://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_bang_X%C3%B4_vi%E1%BA%BFt)thành lập với Gruzia cùng với Nga, Belarus, Ukraina. Điều này đã hầu như làm đổ vỡ quan hệ cá nhân giữa Stalin và Lenin, vì Lenin giữ lý tưởng về quyền bình đẳng giữa các dân tộc. [[25]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#cite_note-25) [[26]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#cite_note-26) [[27]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#cite_note-27)
Tuy nhiên, Lê-nin vẫn xem Stalin như một đồng minh trung thành và cần thiết, và trước sự chống đối chính sách của phe cực tả do Trotsky đứng đầu, ông đã quyết định trao cho Stalin nhiều quyền lực hơn. Cùng với sự trợ giúp của
[Lev Kamenev](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Lev_Kamenev&action=edit&redlink=1), Lenin đã chỉ định Stalin làm Tổng Bí thư Đảng Cộng sản Xô viết tại Đại hội X của Đảng, vào ngày 3 tháng 4 năm 1922, bên cạnh vị trí trong Ban chấp hành, Ban thanh tra Công nông và Ban Dân ủy Dân tộc. Tuy chức Tổng Bí thư ít có thực quyền mà mang nhiều tính chất văn phòng, nó đã cho phép Stalin tránh những cuộc đối đầu trực diện với Trotsky và có thể bổ nhiệm những người thân cận vào các vị trí trong đảng và chính quyền. [[28]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#cite_note-28) [[29]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#cite_note-29)
Do vết thương từ một vụ ám sát hụt và làm việc quá sức, Lenin gặp cơn tai biến vào năm 1922, các bác sĩ buộc ông phải nghỉ dưỡng.
Stalin tới trang trại [30] [Gorki](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Gorki_Leninskiye&action=edit&redlink=1)để viếng thăm Lenin thường xuyên, và trở thành người đưa tin cho Lenin với Trung ương Đảng. Tuy thế Lenin thường xuyên tranh cãi với Stalin và trong năm 1923 đã viết một bản [Di chúc](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Di_ch%C3%BAc_Lenin&action=edit&redlink=1)trong đó lên án chủ nghĩa bè phái và tất cả các thành viên trong Bộ Chính trị, gồm cả Trotsky và Stalin, yêu cầu Di chúc này phải được đọc trước Đại hội toàn quốc của Đảng. Về phần Stalin, Lenin mô tả vị trí Tổng Bí thư có “quyền lực vô hạn”, và nghi ngờ năng lực của Stalin cho vị trí này. Lenin bổ sung ngày 24 tháng 12 vào Di chúc rằng Stalin “quá thô lỗ” và “đó là tại sao tôi đề nghị các đồng chí nghĩ cách loại bỏ Stalin khỏi vị trí đó” [Tổng Bí thư], thay bằng một người mà Lenin đòi hỏi là so với Stalin phải “khoan dung hơn, trung thành hơn, lịch sự hơn, và quan tâm hơn tới đồng chí, ít giảo hoạt hơn,…”. [[31]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#cite_note-CUPArchive-31) Trong Di chúc này cùng những văn bản khác được gọi chung là “Di chúc chính trị của Lenin”, Lenin cũng đề nghị giảm bớt quyền lực của ban lãnh đạo tối cao, tăng số lượng Ủy viên Trung ương, tăng quyền cho cơ quan dân cử và Ban Kiểm tra Trung ương. [[32]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#cite_note-32)
Trong lúc Lê-nin đang dưỡng bệnh, Stalin liên minh với Kamenev và Zinoviev chống lại Trotsky, và bộ ba quyền lực này dần thắng thế trong Đảng. Di chúc của Lenin không được công bố vào Đại hội 12 của Đảng năm 1923;
ngày 27 tháng 1 năm 1924 Lenin qua đời. Tại Đại hội Đảng thứ 13, Di chúc Lenin được đọc nhưng bị hạn chế: chỉ đọc tại từng tổ thảo luận, các đại biểu không được ghi chép hay nhắc tới nó trong phiên họp toàn thể, và không công bố ra ngoài. Sự hạn chế này, cùng với sự chần chừ không nắm bắt cơ hội của Trotsky, [33] đã cho phép bộ ba Stalin-Kamenev-Zinoviev duy trì vị trí sau Đại hội. [[34]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#cite_note-34)
Ít lâu sau đó, liên minh với Kamenev và Zinoviev sụp đổ: tại Đại hội XIV, Kamenev công khai đòi bãi chức Tổng bí thư của Stalin.
Kamenev và Zinoviev cùng Trotsky lập nên Khối đối lập Thống nhất, trong khi Stalin bắt tay với Bukharin. Khi Stalin đề nghị Trotsky tiến hành một cuộc tranh luận trong toàn đảng, kết quả của cuộc trưng cầu toàn đảng là một thất bại thảm hại của Trotsky. Trong số 854.000 đảng viên lúc đó có 730.000 tham gia bỏ phiếu, có tới 724.000 đảng viên ủng hộ lập trường của Stalin và chỉ có 6.000 đảng viên ủng hộ Trotsky. [35] [[36]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#cite_note-baodatviet.vn-36)
Khối Đối lập Thống nhất lục đục và sớm tan rã, và các đối thủ chính của Stalin lần lượt bị tước bỏ chức vụ: Hội nghị Ban chấp hành Trung ương tháng 10 năm 1927 loại cả ba Trotsky, Zinoviev và Kamenev ra khỏi ban chấp hành. Trotsky bị bãi bỏ đảng tịch và quyết định rời khỏi Liên Xô đầu năm 1929, trong khi hai người kia viết thư xin lỗi và tuân phục Stalin.
Với quyền lực được củng cố, Stalin bắt đầu thúc đẩy tiến hành chính sách phát triển
[công nghiệp nặng](http://vi.wikipedia.org/wiki/C%C3%B4ng_nghi%E1%BB%87p_n%E1%BA%B7ng) và tăng cường quyền kiểm soát tập trung về kinh tế, chấm dứt [Chính sách Kinh tế Mới](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ch%C3%ADnh_s%C3%A1ch_kinh_t%E1%BA%BF_m%E1%BB%9Bi_%28Nga%29) (NEP) của Lê-nin. Vào cuối năm 1927, đứng trước sự suy giảm nghiêm trọng nguồn cung ngũ cốc, Stalin tiến hành những biện pháp khắc nghiệt, ra lệnh tịch thu lượng ngũ cốc tích trữ của các hộ phú nông [37] [kulak](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Kulak&action=edit&redlink=1)và đẩy nhanh tập thể hóa nông nghiệp. Quá trình cưỡng bức gây ra nhiều sự tàn phá và nổi loạn ở khắp các miền nông thôn, nhưng Stalin vẫn kiên quyết và đầu năm 1928 đi công cán Siberia để đốc thúc. [Bukharin](http://vi.wikipedia.org/wiki/Bukharin)và Chủ tịch Hội đồng Bộ trưởng, [Alexey Rykov](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Alexey_Rykov&action=edit&redlink=1)phản đối chính sách kinh tế của Stalin và đòi quay lại NEP, nhưng không nhận được đa số ủng hộ trong giới lãnh đạo cao cấp. Stalin buộc tội Bukharin hữu khuynh, đòi quay lại tư bản chủ nghĩa. Bukharin bị loại khỏi Bộ chính trị vào tháng 11 năm 1929. [[38]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#cite_note-38) Một thành viên khác chống đối chính sách nông nghiệp của Stalin là [[39]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#cite_note-39) [Mikhail Kalinin](http://vi.wikipedia.org/wiki/Mikhail_Kalinin)đứng trước điều tra cáo buộc lạm dụng công quỹ do Stalin đề ra, cuối cùng đã khuất phục Stalin. Cuối cùng, tháng 12 năm 1930 Rykov bị cách chức, [[40]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#cite_note-40) [Vyacheslav Molotov](http://vi.wikipedia.org/wiki/Vyacheslav_Mikhailovich_Molotov)vào thay thế theo sự đề nghị của Stalin. Đến thời gian này, sự chỉ trích công khai vị trí tối cao của Stalin trong Đảng hầu như không còn tồn tại. [[41]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#cite_note-41) [[42]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#cite_note-42)
## Chế độ Stalin trước Thế chiến thứ hai, 1927-1939
### Tập thể hóa nông nghiệp
Dưới thời Chính sách Kinh tế Mới, Lenin cho phép tiếp tục tồn tại tiểu tư hữu nông nghiệp, và dự tính sẽ cần ít nhất 20 năm trước khi tìm cách đặt nó dưới sự kiểm soát của nhà nước. Khi lên nắm quyền Stalin giảm xuống còn 5 năm và bắt đầu chính sách tập thể hóa nông nghiệp từ năm 1927.
Nông dân được kêu gọi gia nhập các hợp tác xã nông nghiệp ( [43] *kolkhoz*) hoặc các nông trường ( *sovkhoz*) do nhà nước điều hành.
Đứng trước cuộc khủng hoảng lương thực năm 1928, khi các thành phố thiếu lương thực trầm trọng, vấn đề tập thể hóa trở nên cấp thiết. Stalin cáo buộc thiếu lương thực là do giới phú nông (
*kulak*) tích trữ, và quyết định tấn công vào giới này. Thực tế thì chỉ khoảng 1% nông dân Nga có cho thuê người làm và khoảng 4% có lương thực dư thừa (82% dân số là nông dân). Định nghĩa của Stalin về kulak do đó bao gồm một bộ phận lớn nông dân tương đối đủ ăn, chiếm khoảng 60% dân số. Từ năm 1828, những người bị xác định là kulak, “hỗ trợ” kulak, hoặc về sau là cả “cựu kulak” bị bắt giữ, xử bắn, phần lớn bị trục xuất đi các miền xa xôi như Siberia, [44] [Kazakhstan](http://vi.wikipedia.org/wiki/Kazakhstan), rất nhiều người chết trong quá trình trục xuất và khoảng 5 triệu người bị đưa vào các trại lao động, công trường cưỡng bức. [[45]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#cite_note-Kuromiya_pg2-45) [[46]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#cite_note-hubbard-46)
Dù kulak bị loại bỏ, phần lớn nông dân không hào hứng tham gia tập thể hóa, và một hội nghị trung ương Đảng tháng 11 năm 1929 tán thành sử dụng các biện pháp cưỡng bức. Nông dân ban đầu sử dụng các buổi họp, và thư thỉnh nguyện lên lãnh đạo trung ương để bày tỏ ý kiến, nhưng về sau nhiều nông dân chuyển sang bạo lực, đốt phá nông trại, ám sát các viên chức địa phương và những người vận động tập thể hóa.
[[47]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#cite_note-47) Quá trình tập thể hóa nông nghiệp gây ra những hậu quả tàn phá. Nhiều nông dân thà giết thịt súc vật để ăn còn hơn đem vào hợp tác xã và chỉ riêng trong năm 1930, 25% dê, cừu và 1/3 số lợn của toàn quốc bị giết thịt. Năng suất giảm do nông dân không nhiệt tình sản xuất, những người điều hành không có kinh nghiệp nông nghiệp và kulak bị trục xuất, và chỉ đến năm 1940 sản lượng nông nghiệp mới hồi phục lại mức trong thời kì NEP. [48] [[49]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#cite_note-FOOTNOTEFainsod1970541-49)
Hậu quả trực tiếp của việc sụt giảm sản lượng nông nghiệp là nạn đói ở Liên Xô năm 1932-1933, với số người chết được ước tính từ 5 tới 10 triệu người.
(nạn đói tồi tệ nhất dưới thời Nga hoàng làm khoảng 400 nghìn người chết). [50] Hầu hết các nhà sử học hiện đại cho rằng nạn đói là hậu quả của chính sách hơn là thảm họa tự nhiên, nhất là chính sách phân phối lương thực bất hợp lý, trưng thu quá mức và không thể nhập khẩu lương thực. [[51]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#cite_note-51) Nạn đói đặc biệt nghiêm trọng ở Ukraina, nơi có từ 2,2 triệu [[52]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#cite_note-52) tới 4 hoặc 5 triệu người chết đói. [[53]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#cite_note-Vallin2005-53) [[54]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#cite_note-Naslidky4-54) Các nhà sử học vẫn tranh cãi về việc đây có phải là một hành động diệt chủng có chủ ý của Stalin nhằm vào Ukraina (bấy giờ nơi nào chống tập thể hóa sẽ được phân phối ít lương thực hơn). [[55]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#cite_note-Tragediya-55) [[56]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#cite_note-56) [[57]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#cite_note-57) [[58]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#cite_note-58) [[59]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#cite_note-59)
Sự chống đối lan rộng tới mức Stalin phải quyết định tạm dừng, ra lệnh sửa chữa bằng một bài báo trên Pravda ngày 2 tháng 3 năm 1930 với tên “Hoa mắt vì thành công” rằng kế hoạch 5 năm tập thể hóa đã thành công vượt mức khiến nhiều chính quyền địa phương trở nên sai lầm do vội vã.
Tập thể hóa được tiến hành, với những biện pháp ít khắc nghiệt hơn và tới 1936, người ta báo cáo rằng 90% nông dân đã tham gia các hình thức canh tác tập thể. [60]
Đến cuối năm 1937, có 93% nông hộ và 99% đất canh tác đã được tập thể hóa. Cả nước đã có 242.500 nông trang tập thể, 4.000 nông trường quốc doanh, 9.818 trạm máy móc nông nghiệp. Nền nông nghiệp Liên Xô đã trở thành nền nông nghiệp sản xuất quy mô lớn, giá trị sản lượng nông nghiệp đến cuối kế hoạch 5 năm lần 2 đã tăng 25%
Trên 90% đất đai trồng trọt đã được cày cấy bằng máy móc, thu nhập bằng tiền của nông trang viên tăng 3 lần. [61] [[62]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#cite_note-user.hnue.edu.vn-62)
Nông thôn Liên Xô đã có những biến đổi to lớn. Từ 1938 đến 1940, Liên Xô đã xây dựng mới hơn 1.200 trạm cơ giới kỹ thuật, nền nông nghiệp nhận được 92.000 máy kéo mới. Tới đầu năm 1941 đã điện khí hoá hơn 10 nghìn nông trang và 2.500 trạm cơ giới kỹ thuật.
[[62]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#cite_note-user.hnue.edu.vn-62)
### Công nghiệp hóa
[Kênh đào Moskva](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=K%C3%AAnh_%C4%91%C3%A0o_Moskva&action=edit&redlink=1). Tù nhân Gulag được sử dụng trên quy mô lớn cho các công trường như một biện pháp tăng cường nhân lực cho công nghiệp hóa [[63]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#cite_note-63)
Dưới sự chỉ đạo của Stalin, Đảng Cộng sản Liên Xô thành lập Gosplan (Ủy ban Kế hoạch Nhà nước), chịu trách nhiệm xây dựng kế hoạch kinh tế, và ban này đề ra Kế hoạch 5 năm lần thứ nhất (1928-1933) với mục tiêu tăng gấp đôi dự trữ vốn.
[[64]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#cite_note-FOOTNOTETucker199096-64)
Do hầu như không có giao thương quốc tế và cấm vận tài chính cùng ngân khố trống rỗng, nguồn vốn cho công nghiệp hóa chủ yếu đến từ tài sản tịch thu được của kulak và hạn chế tiêu thụ của công dân. Ngoài ra, chính quyền Soviet sử dụng tù nhân gulag quy mô lớn cho các lao động không công và vận động đoàn viên thành niên cộng sản, kể cả đảng viên cho các công trình xây dựng. Các đạo luật lao động dưới thời Stalin đặt ra kỷ luật lao động khắc nghiệt: năm 1928, Luật lao động cho phép đuổi việc (đồng nghĩa mất tem phiếu và kể cả mất chỗ ở tại nhà máy) nếu công nhân vắng mặt không xin phép quá 3 ngày trong 1 tháng,
đến năm 1932 con số này rút xuống còn 1 ngày, [65] và về sau hình sự hóa sự vi phạm kỉ luật lao động (phạt tù từ 2 tới 4 tháng nếu trốn việc). [[66]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#cite_note-66) [[67]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#cite_note-67)
Để tăng thêm động lực lao động, Danh hiệu
[Anh hùng lao động Xã hội Chủ nghĩa Liên Xô](http://vi.wikipedia.org/wiki/Anh_h%C3%B9ng_lao_%C4%91%E1%BB%99ng_X%C3%A3_h%E1%BB%99i_Ch%E1%BB%A7_ngh%C4%A9a_Li%C3%AAn_X%C3%B4) lần đầu tiên được trao tặng bởi Stalin vào năm 1939. Danh hiệu được trao cho những người đã đạt được những *“thành tựu phi thường”* trong thành quả lao động như năng xuất sản phẩm được gia tăng đáng kể và cho những người đã thành công mỹ mãn trong những phương pháp và trong công nghệ, kỹ thuật để phát triển hơn nữa các nền kinh tế, khoa học, văn hóa của quốc gia. Các đặc quyền khác cũng được gắn liền với những người đã được trao tặng phần thưởng cao quí này như: trợ cấp, tiền tuất, ưu tiên hàng đầu về nơi ăn chốn ở, chăm sóc y tế… [ [cần dẫn nguồn](http://vi.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Ch%C3%BA_th%C3%ADch_ngu%E1%BB%93n_g%E1%BB%91c)]
Trong thời kỳ đầu Stalin có sử dụng một số công nghệ và thuê nhà thầu từ nước ngoài, bên cạnh đó Liên Xô cũng có những cải tiến công nghệ nhất định.
Ước tính của Liên Xô cho rằng tốc độ tăng trưởng thời gian này là khoảng 13,9%/năm, tuy nhiên các số liệu mà phương Tây (và nước Nga) hiện nay đưa ra những con số thấp hơn nhiều, 5,8% hoặc thậm chí 2,9%. [68] [[69]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#cite_note-69) [[70]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#cite_note-70)
Với sự hỗ trợ của chuyên gia nước ngoài, Liên Xô đã xây dựng được một loạt các tổ hợp công nghiệp khổng lồ ở dọc
[sông Dniepr](http://vi.wikipedia.org/wiki/S%C3%B4ng_Dniepr), các nhà máy luyện kim như [Magnitogorsk](http://vi.wikipedia.org/wiki/Magnitogorsk), [Lipetsk](http://vi.wikipedia.org/wiki/Lipetsk) và [Chelyabinsk](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chelyabinsk), [Novokuznetsk](http://vi.wikipedia.org/wiki/Novokuznetsk), [Norilsk](http://vi.wikipedia.org/wiki/Norilsk) và [Uralmash](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Uralmash&action=edit&redlink=1), nhà máy máy kéo ở [Volgograd](http://vi.wikipedia.org/wiki/Volgograd), [Chelyabinsk](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chelyabinsk), [Kharkov](http://vi.wikipedia.org/wiki/Kharkov), [Uralvagonzavod](http://vi.wikipedia.org/wiki/Uralvagonzavod)… và nhiều nơi khác. Năm 1935, Stalin cho khởi công giai đoạn đầu tiên của [Tuyến tàu điện ngầm Moscow](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Tuy%E1%BA%BFn_t%C3%A0u_%C4%91i%E1%BB%87n_ng%E1%BA%A7m_Moscow&action=edit&redlink=1) với tổng chiều dài 11,2 km, một công trình hiện đại thời bấy giờ và vẫn được sử dụng cho tới ngày nay. [[71]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#cite_note-71)
Kế hoạch 5 năm lần thứ nhất, Liên Xô đã xây dựng nền công nghiệp nặng với kỹ thuật tiên tiến, đã xây dựng 1.500 xí nghiệp, chủ yếu là loại lớn và hiện đại. Kế hoạch được thực hiện trong 4 năm 9 tháng, giá trị tổng sản phẩm công nghiệp tăng 2 lần, trong đó công nghiệp nặng tăng 2,7 lần. Công nghiệp đã cho ra đời những ngành mới nhưu sản xuất máy kéo, ô tô, máy bay, máy liên hợp, đầu máy chạy điện, sản xuất cao su nhân tạo, tơ tổng hợp và chất dẻo
Kế hoạch 5 năm lần thứ nhất đã hoàn thành trước khi thời hạn (4 năm 3 tháng), nền công nghiệp Liên Xô lúc này có khả năng trang bị kỹ thuật mới không chỉ trong công nghiệp và cả trong các ngành giao thông vận tải, xây dựng và nông nghiệp. [72] [[62]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#cite_note-user.hnue.edu.vn-62)
Kế hoạch 5 năm lần thứ 2 đặc biệt chú trọng công nghiệp nặng, đã xây dựng 4.500 nhà máy; giá trị tổng sản phẩm công nghiệp tăng 2,2 lần, trong đó nhóm A tăng 2,4 lần. Công nghiệp nhẹ cũng tăng nhưng không đạt kế hoạch (do số vốn đầu tư phải rút bớt cho công nghiệp quốc phòng để đề phòng nguy cơ chiến tranh)
[[72]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#cite_note-lib.tvu.edu.vn-72)
Công nghiệp hóa nông nghiệp được chú trọng hàng đầu. Với sự xuất hiện của ngành công nghiệp máy kéo trong nước, năm 1932 Liên Xô đã không cần nhập khẩu máy kéo từ nước ngoài, và trong năm 1934 các nhà máy
[Kirov](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Kirov&action=edit&redlink=1) ở [Leningrad](http://vi.wikipedia.org/wiki/Leningrad) bắt đầu sản xuất nhãn hiệu máy kéo “Universal”, nhãn hiệu máy kéo đầu tiên xuất khẩu ra nước ngoài. Trong mười năm (1932-1941), Liên Xô đã xuất khẩu khoảng 700 nghìn máy kéo, chiếm 40% sản lượng thế giới. [[73]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#cite_note-73)
|Sản lượng||1928||1932||1937||Tăng trưởng 1932 so với 1928 (%)
|
Kế hoạch 5 năm lần 1
|Tăng trưởng 1937 so với 1928 (%)
|
Kế hoạch 5 năm lần 2
|Sắt, triệu tấn||3,3||6,2||14,5||188 %||439 %|
|Thép, triệu tấn||4,3||5,9||17,7||137 %||412 %|
|Kim loại đen, triệu tấn||3,4||4,4||13||129 %||382 %|
|Than, triệu tấn||35,5||64,4||128||181 %||361 %|
|Dầu, triệu tấn||11,6||21,4||28,5||184 %||246 %|
|Điện, tỷ KW/h||5,0||13,5||36,2||270 %||724 %|
|Giấy, ngàn tấn||284||471||832||166 %||293 %|
|Xi măng, triệu tấn||1,8||3,5||5,5||194 %||306 %|
|Đường, tấn||1283||1828||2421||165 %||189 %|
|Máy công cụ, nghìn chiếc||2,0||19,7||48,5||985 %||2425 %|
|Xe hơi, nghìn chiếc||0,8||23,9||200||2988 %||25000 %|
|Giày dép, cặp xách||58,0||86,9||183||150 %||316 %|
Đến năm 1937,Liên Xô đã vươn lên hàng thứ 2 thế giới và đứng đầu châu Âu về sản lượng công nghiệp, trở thành một cường quốc công nghiệp
[[72]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#cite_note-lib.tvu.edu.vn-72)
Kế hoạch 5 năm lần thứ ba (1938-1942) đã đề ra nhiệm vụ đuổi kịp và vượt qua các nước Tư bản không những về trình độ kỹ thuật và tốc độ phát triển, về mặt tổng sản lượng mà còn cả về mặt sản lượng tính theo đầu người. Dự tính đến cuối năm 1942 sẽ tăng sản lượng công nghiệp lên gấp đôi so với năm 1937, sẽ mở rộng công nghiệp than và luyện kim ở Viễn Đông, xây dựng cơ sở dầu lửa ở khu vực sông Volga và Uran, đặc biệt là củng cố quốc phòng, trang bị vũ khí hiện đại cho Hồng quân. Trong vòng 3 năm của kế hoạch (1938-1940) sản phẩm công nghiệp tăng 45% và tới giữa năm 1941, tức là trước khi chiến tranh nổ ra đã đạt được 86% tổng sản phẩm ấn định trong kế hoạch. Từ năm 1938 đến tháng 6 năm 1941, Liên Xô đã xây dựng và đưa vào hoạt động khoảng 3.000 nhà máy, xí nghiệp, hầm mỏ và nhà máy thuỷ điện. Trong khắp các nước cộng hoà cũng mọc lên nhiều công trình xây dựng mới.
[[62]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#cite_note-user.hnue.edu.vn-62)
Tới năm 1940, sản lượng công nghiệp của Liên Xô đã tăng gấp 7,7 lần so với năm 1913, bình quân hàng năm tăng 14%. Công nghiệp Liên Xô đã chiếm 77,4% cơ cấu nền kinh tế và chiếm 10% toàn thế giới. Cho đến lúc đó, thế giới chưa từng chứng kiến nhịp độ tăng trưởng nào như vậy
[[75]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#cite_note-75)
Giáo sư Kolesov tin rằng nếu không có các chính sách công nghiệp hóa của Stalin thì Liên Xô không thể duy trì nền độc lập chính trị và kinh tế của đất nước. Giá trị của công nghiệp hóa đã được xác định trước bởi tình trạng lạc hậu về kinh tế và một thời hạn quá ngắn để loại bỏ nó. Theo Kolesov, Liên Xô đã loại bỏ tình trạng lạc hậu của đất nước chỉ trong thời gian rất ngắn là 13 năm (ngay trước khi
[Đức Quốc xã](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%A9c_Qu%E1%BB%91c_x%C3%A3) tấn công Liên Xô). [[76]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#cite_note-Kolesov-76)
Theo
[Robert Lewis](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Robert_Lewis&action=edit&redlink=1), các kế hoạch 5 năm do Stalin hoạch định đã hiện đại hóa đáng kể nền kinh tế của Liên Xô trước đây vốn lạc hậu. Sản phẩm mới được phát triển, quy mô và hiệu quả sản xuất tăng lên rất nhiều. Một số cải tiến dựa trên phát triển kỹ thuật nội địa, những cải tiến khác dựa trên công nghệ nhập khẩu từ nước ngoài Tuy cái giá phải trả là rất lớn, nỗ lực công nghiệp hóa này đã cho phép Liên Xô chiến đấu, và cuối cùng giành chiến thắng trong [77] [Chiến tranh thế giới thứ hai](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_th%E1%BA%BF_gi%E1%BB%9Bi_th%E1%BB%A9_hai). Sản xuất quốc phòng tăng 2,8 lần chỉ sau 5 năm, vũ khí trang bị và trình độ cơ giới hóa cho quân đội Liên Xô đã đạt tương đương với các cường quốc khác [[76]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#cite_note-Kolesov-76) [[78]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#cite_note-ReferenceC-78) [[79]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#cite_note-79)
### Văn hóa, xã hội
Xã hội Soviet đã chứng kiến những sự thay đổi to lớn. Do công nghiệp hóa đại quy mô, tỉ lệ thất nghiệp giảm xuống hầu như bằng 0. Từ năm 1923 tới 1937, số lượng công nhân tăng thêm 1,5 triệu người.
Những cải cách xã hội dẫn tới nhiều quyền bình đẳng hơn cho phụ nữ và hệ thống giáo dục bắt buộc được cải tiến dẫn tới tỉ lệ biết đọc biết viết tăng nhanh. [80] [[81]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#cite_note-Acton-Tsarist-81)
Về y tế, nguyên tắc
[xã hội chủ nghĩa](http://vi.wikipedia.org/wiki/X%C3%A3_h%E1%BB%99i_ch%E1%BB%A7_ngh%C4%A9a) về chăm sóc sức khỏe đã được hình thành ngay trong năm 1918. Chăm sóc sức khỏe được kiểm soát bởi nhà nước và sẽ được cung cấp miễn phí cho mọi công dân, điều này đồng thời là một khái niệm mang tính [cách mạng](http://vi.wikipedia.org/wiki/C%C3%A1ch_m%E1%BA%A1ng). Phụ nữ Liên Xô lần đầu tiên được sinh đẻ trong những bệnh viện an toàn, với khả năng tiếp cận [chăm sóc trước khi sinh](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ch%C4%83m_s%C3%B3c_tr%C6%B0%E1%BB%9Bc_khi_sinh&action=edit&redlink=1). Chăm sóc y tế rộng rãi và miễn phí được nhìn nhận là sự ưu việt của [hệ thống xã hội chủ nghĩa](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%E1%BB%87_th%E1%BB%91ng_x%C3%A3_h%E1%BB%99i_ch%E1%BB%A7_ngh%C4%A9a) so với hệ thống tư bản chủ nghĩa. Chất lượng nhà ở và hệ thống chăm sóc sức khỏe cũng cải thiện khiến tuổi thọ trung bình của người dân Soviet tăng đáng kể và các dịch bệnh như thổ tả, sốt rét… bị đẩy lùi. [82] [[83]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#cite_note-rand-83)
Trong văn hóa, Liên Xô chứng kiến sự thống trị của
[chủ nghĩa xã hội hiện thực](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ch%E1%BB%A7_ngh%C4%A9a_x%C3%A3_h%E1%BB%99i_hi%E1%BB%87n_th%E1%BB%B1c&action=edit&redlink=1) nhấn mạnh vào ca ngợi sự ưu việt của hệ tư tưởng xã hội chủ nghĩa. Các khuynh hướng từng được cho là cách mạng như [chủ nghĩa biểu hiện](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ch%E1%BB%A7_ngh%C4%A9a_bi%E1%BB%83u_hi%E1%BB%87n), nghệ thuật trừu tượng và nghệ thuật tiền phong bị coi là [chủ nghĩa hình thức](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ch%E1%BB%A7_ngh%C4%A9a_h%C3%ACnh_th%E1%BB%A9c&action=edit&redlink=1) và bị loại bỏ khỏi đời sống văn hóa. Trong kiến trúc, [chủ nghĩa tân cổ điển](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ch%E1%BB%A7_ngh%C4%A9a_t%C3%A2n_c%E1%BB%95_%C4%91i%E1%BB%83n&action=edit&redlink=1) với kích thước công trình đồ sộ làm nên cái mà sau giới sử học gọi là “Phong cách đế chế Stalin”, thay cho chủ nghĩa cấu trúc những năm 1920 ở Nga.
Mặc dù là một người Gruzia, Stalin tiến đến chỗ tin vào sự ưu việt của nước Nga và khuyến khích việc ca ngợi lịch sử, ngôn ngữ và các anh hùng dân tộc Nga trong những năm 1940, xem dân tộc Nga là anh cả của những tộc thiểu số khác.
[[84]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#cite_note-84)
Nhờ thành quả của công nghiệp hóa, các tiêu chuẩn của cuộc sống được cải thiện. Năm 1936, chế độ tem phiếu đã được hủy bỏ, đi kèm với sự gia tăng tiền lương trong khu vực công nghiệp và sự gia tăng lớn hơn giá trị bữa ăn công cộng cho tất cả các loại hàng hoá. Mức tiêu thụ hàng tiêu dùng bình quân đầu người năm 1938 đã cao hơn 22% so với năm 1928
[[85]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#cite_note-85)
Trên lĩnh vực văn hoá – giáo dục, năm 1930 chính phủ Xô viết thực hiện chế độ giáo dục bắt buộc. Từ 1930 – 1932 có trên 30 triệu người được thanh toán mù chữ. Trong thời gian kế hoạch 5 năm lần thứ nhất, số trường cao đẳng công nghiệp tăng 10 lần, số trường cung cấp kỹ thuật tăng 4 lần, ngành giáo dục đại học cung cấp 10 vạn kỹ sư, hàng chục viện nghiên cứu khoa học được ra đời.
[[62]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#cite_note-user.hnue.edu.vn-62)
Trong một thời gian ngắn, số người được xóa mù chữ đã tăng nhanh. Vào năm 1940, Liên Xô đã có thể tự hào thông báo rằng nạn mù chữ đã được loại bỏ, điều mà nhiều cường quốc tư bản phương Tây đương thời như Mỹ, Pháp… cũng chưa hoàn thành được.
Liên Xô đã thực hiện xong nền giáo dục cấp I bắt buộc cho tất cả mọi người và phổ cập giáo dục phổ thông cấp II ở thành phố. Số học sinh từ 8 triệu năm 1913 tăng lên 28 triệu trẻ em vào năm 1937. Số sinh viên tăng từ 112.000 lên 542.000. Đến đầu năm 1937. Đội ngũ tri thức Xô Viết đã có tới 10 triệu người. Các tác phẩm văn học, âm nhạc, điện ảnh, nghệ thuật, hội hoạ đã có nhiều phát triển. [86] [[62]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#cite_note-user.hnue.edu.vn-62)
### Tôn giáo
Thập niên 1920, Tòa thánh
[Vatican](http://vi.wikipedia.org/wiki/Vatican) cáo buộc Liên Xô “đàn áp khắc nghiệt các giáo sĩ, tu sĩ và nữ tu và những người khác liên quan đến Giáo Hội”. Tuy nhiên, theo một báo cáo chính thức dựa trên điều tra dân số năm 1936, đã có hơn 55% công dân Liên Xô công khai nhận mình có niềm tin với một tôn giáo nào đó, trong khi những người khác có thể che giấu niềm tin của họ. [ [cần dẫn nguồn](http://vi.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Ch%C3%BA_th%C3%ADch_ngu%E1%BB%93n_g%E1%BB%91c)]
Ngay từ năm 1926, Giáo hoàng Piô XI đã cử một linh mục
[Dòng Tên](http://vi.wikipedia.org/wiki/D%C3%B2ng_T%C3%AAn) người Pháp, [Michel d’Herbigny](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Michel_d%27Herbigny&action=edit&redlink=1), tới Liên Xô để liên hệ với các tổ chức bí mật của giáo hội tại đây Ngày 19/3/1937, Giáo hội Công giáo, đứng đầu là [87] [Giáo hoàng Piô XI](http://vi.wikipedia.org/wiki/Gi%C3%A1o_ho%C3%A0ng_Pi%C3%B4_XI), đã ra một Thông điệp chống Cộng cho toàn thể giáo dân trên thế giới (Divini Redemptoris), trong đó lên án “chủ nghĩa vô thần được lãnh đạo bởi Bolshevik” (Liên Xô). Người kế tục, [[88]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#cite_note-88) [Giáo hoàng Piô XII](http://vi.wikipedia.org/wiki/Gi%C3%A1o_ho%C3%A0ng_Pi%C3%B4_XII), đã phát động cuộc [thập tự chinh](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BA%ADp_t%E1%BB%B1_chinh)chống Cộng ghê gớm trong suốt thế kỷ 20 [[89]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#cite_note-89)
Đáp trả lại, chính quyền Stalin, bên cạnh việc truyền bá hệ tư tưởng cộng sản, khuyến khích
[chủ nghĩa vô thần](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ch%E1%BB%A7_ngh%C4%A9a_v%C3%B4_th%E1%BA%A7n) thông qua tuyên truyền bài tôn giáo trong dân chúng và trong trường học, cùng một chiến dịch truy bắt nhằm vào các tín đồ bị tố cáo hoạt động gián điệp hoặc phá hoại. Vào cuối những năm 1930, tuyên bố công khai mình theo tôn giáo là một điều nguy hiểm. [[90]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#cite_note-90)
Vai trò của Stalin trong vận mệnh của Giáo hội Chính thống giáo Nga khá phức tạp. Những sự đàn áp liên tục trong những năm 1930 đã dẫn tới nó gần như tuyệt chủng với tư cách một thể chế công khai: tới năm 1939, các giáo xứ hoạt động đã giảm xuống từ 54000 năm 1917 xuống còn vài trăm, nhiều nhà thờ bị phá sụp, hàng chục nghìn lịch mục, tu sĩ và sơ bị thẩm vấn, bắt giam hoặc hành quyết. Trên 100 nghìn người liên quan tới tôn giáo bị giết trong những đợt thanh trừng 1937-1938.
[[91]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#cite_note-91) Trong vòng 1 thập kỷ, tất cả những chức danh tôn giáo được bổ nhiệm bí mật bởi [92] [Michel d’Herbigny](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Michel_d%27Herbigny&action=edit&redlink=1)đều đã bị lộ, bắt giam hoặc trục xuất, cố gắng để nắm quyền chỉ huy mạng lưới nhà thờ tại Liên Xô của [Vatican](http://vi.wikipedia.org/wiki/Vatican)bằng các phương pháp bí mật đã bị bỏ rơi, và d’Herbigny bị Tòa thánh cách chức một cách bí mật. Kế hoạch được ví như [Con ngựa thành Troia](http://vi.wikipedia.org/wiki/Con_ng%E1%BB%B1a_th%C3%A0nh_Troia)của Vatican dành cho Liên Xô đã thất bại [[93]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#cite_note-93)
Sau này, khi lãnh đạo Giáo hội công nhận uy quyền thế tục của Stalin và chính quyền Liên Xô, Stalin cho phép Chính thống giáo hoạt động trở lại và vận dụng giáo hội vào việc động viên chiến tranh trong Thế chiến II.
### Đối ngoại
Sau khi các cường quốc Âu Mỹ can thiệp thất bại vào Nội chiến Nga, quan hệ với quốc gia tự xem mình là người báo hiệu một cuộc
[cách mạng thế giới](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=C%C3%A1ch_m%E1%BA%A1ng_th%E1%BA%BF_gi%E1%BB%9Bi&action=edit&redlink=1) tiếp tục đóng băng một thời gian dài. Tuy nhiên dần dần các quốc gia chấp nhận sự tồn tại của Liên Xô. Tới năm 1933, Pháp, Đức, Anh và Nhật cùng với nhiều quốc gia khác đã công nhận chính phủ Xô viết và thiết lập quan hệ ngoại giao. Ngày 16 tháng 11 năm 1933, Hoa Kỳ trở thành cường quốc lớn cuối cùng chấp nhận Liên Xô. Năm 1934, Liên Xô được chào đón gia nhập [94] [Hội Quốc Liên](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%E1%BB%99i_Qu%E1%BB%91c_Li%C3%AAn). [[95]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#cite_note-Chronology-95)
Ban đầu quan hệ Liên Xô-Pháp khá căng thẳng, do cạnh tranh phạm vi ảnh hưởng ở Trung Âu, và kết quả là Liên Xô xích lại gần Đức. Tuy nhiên, chính sách tăng cường vũ trang của Hitler khiến cho Stalin lo ngại, và tháng 5 năm 1935 Liên Xô kí hiệp ước tương trợ lẫn nhau với Pháp và
[Tiệp Khắc](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ti%E1%BB%87p_Kh%E1%BA%AFc). Hiệp ước này ít có tác dụng thực tế bởi Tiệp Khắc không có biên giới chung với Liên Xô mà ngăn cách bởi [Ba Lan](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ba_Lan) và [Rumani](http://vi.wikipedia.org/wiki/Rumani), cả hai nước này từ chối cho Liên Xô hành quân qua trong trường hợp bị Đức xâm lược, trong khi Pháp thiên về bảo toàn lực lượng, Anh thì từ chối liên minh với Liên Xô để chống lại Hitler. Đức Quốc xã thôn tính Áo rồi Tiệp Khắc, trong khi thiết lập một mặt trận chung chống Liên Xô (dưới tên [Hiệp ước chống Quốc tế Cộng sản](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Hi%E1%BB%87p_%C6%B0%E1%BB%9Bc_ch%E1%BB%91ng_Qu%E1%BB%91c_t%E1%BA%BF_C%E1%BB%99ng_s%E1%BA%A3n&action=edit&redlink=1) năm 1936) với [Đế quốc Nhật Bản](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_Nh%E1%BA%ADt_B%E1%BA%A3n) rồi sau đó thêm [Italia](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ph%C3%A1t_x%C3%ADt_%C3%9D), lập nên “ [Phe Trục](http://vi.wikipedia.org/wiki/Phe_Tr%E1%BB%A5c)“. [[96]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#cite_note-96)
Tháng 4 năm 1939, Stalin đề xuất tái lập liên minh quân sự với Anh và Pháp nhưng phái đoàn Anh-Pháp tỏ ra lạnh nhạt. Cuối cùng Stalin quay ra ủng hộ phương án liên minh với Đức.
Ngày 23 tháng 8 năm 1939, dưới chỉ đạo của Stalin, [97] [Hiệp ước Molotov-Ribbentrop](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hi%E1%BB%87p_%C6%B0%E1%BB%9Bc_Molotov-Ribbentrop)được ký tại Moskva, với nội dung hai nước Liên Xô và Đức cam kết không xâm lược lẫn nhau. Một phần của Hiệp ước là một Nghị định thư bí mật, trong đó Liên Xô và Đức chia sẻ vùng ảnh hưởng ở châu Âu, Đức ghi nhận Liên Xô có quyền thiết lập ảnh hưởng tại các nước Baltich và một số lãnh thổ Đông Âu. [[98]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#cite_note-98) [[99]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#cite_note-mrtext-99)
Tuy không giữ vị trí nào trong
[Quốc tế Cộng sản](http://vi.wikipedia.org/wiki/Qu%E1%BB%91c_t%E1%BA%BF_C%E1%BB%99ng_s%E1%BA%A3n), vai trò đỡ đầu của Liên Xô trong tổ chức đóng ở Moskva này khiến cho Stalin có tiếng nói bao trùm, nhất là sau khi các đối thủ chính trị như Zinoviev, Trotsky đã bị cho hành quyết. Quốc tế Cộng sản dưới thời Stalin từ bỏ chính sách mặt trận thống nhất thời 1924-1928 (mà Zinoviev cổ vũ), thay vào đó khuyến khích những cuộc bạo động khởi nghĩa sớm. Tuy vậy các cuộc khởi nghĩa này sớm bị đàn áp đẫm máu như [Xô viết Nghệ Tĩnh](http://vi.wikipedia.org/wiki/X%C3%B4_vi%E1%BA%BFt_Ngh%E1%BB%87_T%C4%A9nh) ở Việt Nam hay cuộc khởi nghĩa của [cộng sản Indonesia](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%A3ng_C%E1%BB%99ng_s%E1%BA%A3n_Indonesia) năm 1930. Đường lối hoạt động của Quốc tế Cộng sản cũng bị chi phối mạnh bởi lợi ích đối ngoại của Liên Xô, điển hình là sự quay lại chính sách mặt trận thống nhất chống phát xít từ năm 1935. Nhiều thành viên cao cấp của Quốc tế Cộng sản hoặc lãnh đạo các đảng cộng sản ở nhiều nước châu Âu và châu Á cũng là nạn nhân của cuộc [Đại thanh trừng](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%A1i_thanh_tr%E1%BB%ABng) năm 1937. Việc Stalin kí hiệp ước với Đức Quốc xã gây chia rẽ lớn trong nội bộ các đảng cộng sản trên thế giới [100] và cuối cùng, khi Stalin muốn chứng tỏ với các đồng minh phương Tây rằng Chiến tranh Vệ quốc là một phần cuộc chiến của thế giới tự do chống lại kẻ thù chung là [[101]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#cite_note-101) [chủ nghĩa phát xít](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ch%E1%BB%A7_ngh%C4%A9a_ph%C3%A1t_x%C3%ADt), Quốc tế Cộng sản bị giải thể. [[102]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#cite_note-102)
Trước khi Thế chiến thứ hai bùng nổ (9/1939), Liên Xô có 2 lần can dự vào chiến tranh ngoài lãnh thổ nước mình:
- Năm 1936, trong
[Nội chiến Tây Ban Nha](http://vi.wikipedia.org/wiki/N%E1%BB%99i_chi%E1%BA%BFn_T%C3%A2y_Ban_Nha), Liên Xô cử các cố vấn quân sự và viện trợ vũ khí cho phe Cộng hòa để chống lại phe Quốc gia của [Francisco Franco](http://vi.wikipedia.org/wiki/Francisco_Franco)(được sự hỗ trợ của [Đức Quốc xã](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%A9c_Qu%E1%BB%91c_x%C3%A3)), đồng thời vận động phong trào cộng sản quốc tế ủng hộ. Tuy nhiên cuối cùng phe Quốc gia của Franco giành chiến thắng, thiết lập chế độ thân phát xít và ủng hộ cho phe Trục của [[103]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#cite_note-103) [Đức Quốc xã](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%A9c_Qu%E1%BB%91c_x%C3%A3).
- Ở biên giới phía Đông, quân Nhật bắt đầu gây hấn từ năm 1932, tấn công Mông Cổ và đe dọa Liên Xô. Trong
[Chiến dịch Khalkhyn Gol](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_d%E1%BB%8Bch_Khalkhyn_Gol)(8/1938), liên quân Liên Xô-Mông Cổ đã đánh bại quân đội Nhật bản, bảo vệ lãnh thổ và nền độc lập của Mông Cổ. Thất bại này khiến [Đế quốc Nhật Bản](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_Nh%E1%BA%ADt_B%E1%BA%A3n)phải chuyển hướng chiến lược sang mặt trận Châu Á-Thái Bình Dương. Hai bên kí hiệp ước đình chiến ngày 15 tháng 9 năm 1939 Liên Xô tạm yên mặt đông và có thể tập trung vào mặt trận châu Âu. [[104]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#cite_note-militaryhistoryonline-104) [[105]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#cite_note-Zaloga-blitz-105)
### Thanh trừng
Mặc dù trong thời kỳ
[Nội chiến Nga](http://vi.wikipedia.org/wiki/N%E1%BB%99i_chi%E1%BA%BFn_Nga), các lãnh đạo Bolshevik như Lenin, Trotsky đã từng sử dụng các biện pháp trấn áp nhằm tiêu diệt kẻ thù của Cách mạng (quân [Bạch Vệ](http://vi.wikipedia.org/wiki/B%E1%BA%A1ch_V%E1%BB%87)) và gieo rắc nỗi sợ cho kẻ thù dưới tên “ [Khủng bố Đỏ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Kh%E1%BB%A7ng_b%E1%BB%91_%C4%90%E1%BB%8F)“, chính Stalin là người tiến hành việc thanh trừng trong nội bộ Đảng Cộng sản và trải rộng toàn xã hội Soviet, tạo nên một thời kỳ thường gọi là “ [Đại thanh trừng](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%A1i_thanh_tr%E1%BB%ABng)” hoặc “Đại Khủng bố” (tên gọi sau nhắc lại thời kỳ [Triều đại Khủng bố](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tri%E1%BB%81u_%C4%91%E1%BA%A1i_Kh%E1%BB%A7ng_b%E1%BB%91) trong [Cách mạng Pháp](http://vi.wikipedia.org/wiki/C%C3%A1ch_m%E1%BA%A1ng_Ph%C3%A1p) năm 1789), kéo dài từ năm 1934 tới năm 1940. [[106]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#cite_note-Gellately-106)
Tuy đã nắm được vị trí tối cao trong Đảng, Stalin vẫn cảm thấy nguy cơ bị thách thức về chính trị, nhất là sau những hỗn loạn xã hội đầu thập niên 1930 và nạn đói năm 1933.
[[107]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#cite_note-werth-107)
#### Trong Liên Xô
Từ “thanh trừng” ban đầu chỉ có nghĩa giới hạn trong việc thanh lọc những đảng viên bị coi là “thiếu phẩm chất” hoặc đi theo “đường lối phản cách mạng”: Chỉ trong năm 1933 đã có 400 nghìn Đảng viên bị cách bỏ đảng tịch. Tuy nhiên về sau việc khai trừ thường đồng nghĩa với bắt giữ, thẩm vấn hoặc thậm chí xử tử.
Ngày 1 tháng 12 1934, Bí thư Thành ủy
[Leningrad](http://vi.wikipedia.org/wiki/Leningrad), [Sergei Kirov](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Sergei_Kirov&action=edit&redlink=1) bị ám sát, Stalin lấy cớ đó để phát động thanh trừng hàng loạt, mở đầu bằng việc xử tử 104 người với cáo buộc họ tham gia vào âm mưu giết Kirov, mặc dù họ đang ở trong tù vào thời điểm xảy ra vụ ám sát. Nhiều nhân vật đương thời và các nhà sử học về sau tin rằng chính Stalin đã ra lệnh giết Kirov, tuy là một người theo đường lối Stalin nhưng một ngôi sao chính trị đang lên trong Đảng, lu mờ cả vị trí của Stalin. [108] [[109]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#cite_note-109) Tuy không có bằng chứng chắc chắn cho điều này, ghi chép cho thấy toàn bộ lính gác, mật vụ và hầu hết vệ sĩ của Kirov đều vắng mặt đáng ngờ tại thời điểm vụ án. [[110]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#cite_note-Orlov-110) [[111]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#cite_note-Knight-111)
Trong những năm 1934-1935, đã có khoảng một triệu người bị bắt giữ, phần lớn trong đó là đảng viên, bị kết án “làm gián điệp”, “theo Trotsky”, sát hại Kirov và “âm mưu sát hại” Stalin. Năm 1936, một chuỗi phiên xử gọi là
[Tòa án Moskva](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=T%C3%B2a_%C3%A1n_Moskva&action=edit&redlink=1) bắt đầu. Trong đợt đầu, 16 thành viên cấp cao của Ban Chấp hành Trung ương, bao gồm [Kamenev](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Kamenev&action=edit&redlink=1) và [Zinoviev](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Zinoviev&action=edit&redlink=1) bị buộc tội âm mưu ám sát Kirov, chủ nghĩa bè phái và âm mưu chống Đảng, tất cả bị buộc thú tội và xử tử. [[112]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#cite_note-112)
Cảm thấy không hài lòng với Dân ủy Nội vụ (NKVD)
[Genrikh Yagoda](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Genrikh_Yagoda&action=edit&redlink=1), Stalin thay ông này bằng [Nikolai Yezhov](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Nikolai_Yezhov&action=edit&redlink=1). Thời kì mà Yezhov chỉ đạo, cuộc Đại thanh trừng lên tới đỉnh điểm đẫm máu, giới sử học Nga về sau thường gọi thời kì này (1937-1938) là Yezhovshchina (Eжовщина tức “chế độ Yezhov”). Chính quyền Stalin sử dụng mối nguy cơ phát xít và chiến tranh ngày càng tăng để làm cớ tăng cường thanh trừng. Các nạn nhân bị tra tấn, nhục hình, bức cung bằng nhiều biện pháp khác nhau để lấy được lời thú tội. Một số phiên tòa công khai tiếp tục diễn ra, nổi tiếng nhất là Vụ xử Moskva thứ ba tức [113] [Phiên tòa 21 người](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Phi%C3%AAn_t%C3%B2a_21_ng%C6%B0%E1%BB%9Di&action=edit&redlink=1)tháng 3 năm 1938, với các đối thủ lớn cũ của Stalin bao gồm cựu Tổng bí thư Quốc tế Cộng sản Bukharin, cựu Thư ký Thừa nhiệm (tiền vị của chức Tổng bí thư) Krestinsky, cựu Thủ tướng Rykov và cả Yagoda. Bị tra tấn, đe dọa và cho dùng thuốc, họ đều thừa nhận tội phạm của mình, trước mặt các quan sát viên quốc tế được mời tới để dự xem. [[114]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#cite_note-114) [[115]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#cite_note-115)
Với việc thanh trừng mở rộng ra quy mô ngày càng lớn, quy trình xét xử ngày càng đơn giản hóa. Năm 1937, một cơ chế được thiết lập gọi là
*troika* (nhóm 3 người). Hồ sơ về người bị bắt giữ, sau khi đã bị truy bức, thẩm vấn, được giao cho một nhóm 3 người quyết định mà không có sự hiện diện của bên bị kết tội, án thường là gửi đi trại gulag hoặc xử tử. Các cuộc hành quyết thường diễn ra ban đêm ở nhà tù hoặc những khu cách ly. Trừ những vụ quan trọng, hầu hết các cuộc “xét xử” này diễn ra nhanh chóng: có những nhóm 3 người ra quyết định về vài trăm vụ trong một phiên làm việc nửa ngày. [[116]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#cite_note-116) [[117]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#cite_note-117)
Ngoài Đảng, Hồng quân cũng là thể chế bị nhắm vào trong Đại thanh trừng. Các cuộc thanh trừng đã kết án 3 trên 5
[nguyên soái](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%C3%AAn_so%C3%A1i) bao gồm Tổng tư lệnh Quân đội Tukhachevsky, 13 trên 15 tư lệnh tập đoàn quân, 8 trên 9 [đô đốc](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%C3%B4_%C4%91%E1%BB%91c), 50 trên 57 quân đoàn trưởng, 154 trên 186 sư đoàn trường, toàn bộ 16 chính ủy tập đoàn quân và 25 trên 28 chính ủy quân đoàn. Rất nhiều các sĩ quan cấp thấp hơn cũng bị thanh trừng, chiếm từ khoảng 3,7 tới 7,7% tổng số sĩ quan trong Hồng quân. [118] Hải quân bị thiệt hại nặng nhất do những nghi ngờ tiếp xúc với nước ngoài. [[119]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#cite_note-119) [[120]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#cite_note-120)
Cuộc thanh trừng nội bộ nhanh chóng lan ra thành quy mô toàn quốc. Tháng 2 năm 1937, Stalin gửi một lá thư cho lãnh đạo các tỉnh yêu cầu họ ước lượng số lượng kulak và tội phạm, mở đầu cho một loạt những quyết định liệt kê và xét xử “những thành phần chống Soviet”, bao gồm “cựu kulak”, những người liên hệ với chế độ Nga hoàng cũ, cựu thành viên các đảng chính trị phi cộng sản cũ, kể cả trí thức, nghệ sĩ bị coi là phần tử bất mãn. Cho tới trước Thế chiến thứ hai, chế độ Stalin đã bắt giữ khoảng 2000 trí thức, nghệ sĩ, nhà văn và 1500 trong số đó chết trong nhà tù hoặc trại tập trung. Tuy nhiên chiến dịch kết án cựu Kulak mới gây ra nhiều cái chết nhất trong thời kỳ 1937, với ước tính khoảng 670 nghìn người bị bắt giữ và khoảng 376 nghìn bị hành quyết
[[121]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#cite_note-121)
Các nhóm thiểu số dân tộc và tôn giáo cũng trở thành nạn nhân của cuộc thanh trừng. Các dân tộc Trung Á và người Do Thái bị truy bức, nhưng nặng nề nhất là người Ba Lan với con số ước tính 143 810 người bị bắt giữ và 111 091n người bị hành quyết.
Khoảng 85% trên tổng số 35 nghìn linh mục bị bắt, khoảng 100 nghìn người liên quan tới tôn giáo bị giết [122] Trong số các nạn nhân có cả vài trăm người là di dân từ Hoa Kỳ và Canada do cuộc [[123]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#cite_note-Nikolaevich-123) [Đại khủng hoảng](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%A1i_kh%E1%BB%A7ng_ho%E1%BA%A3ng). [[124]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#cite_note-124)
#### Bên ngoài Liên Xô
Chiến dịch thanh trừng của Stalin cũng vươn ra ngoài địa hạt Liên Xô. Quốc tế Cộng sản được chỉ đạo tiến hành thanh trừng hàng loạt trong đội ngũ lãnh đạo và tấn công những người theo Trotsky trên thế giới. Hàng loạt lãnh đạo đảng cộng sản bị triệu hồi về Moskva rồi bị thẩm vấn, nhiều trong số họ bị xử từ hoặc bỏ tù (lãnh tụ cộng sản Việt Nam
[Hồ Chí Minh](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%E1%BB%93_Ch%C3%AD_Minh) cũng từng phải đứng trước một nhóm ba người nhưng không bị kết tội). Stalin cũng gửi điệp viên tới các quốc gia khác để mưu sát những người chạy trốn và những địch thủ khác, đáng chú ý nhất là vụ mưu sát Trotsky tại nơi ở của ông này ở Mexico. [125] [[126]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#cite_note-126)
Ở những vùng ảnh hưởng của Liên Xô, Stalin cũng tìm cách phát động các cuộc thanh trừng. Các thành viên NKVD của Liên Xô được gửi tới
[Cộng hòa Nhân dân Mông Cổ](http://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_M%C3%B4ng_C%E1%BB%95) và [Tân Cương](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%C3%A2n_C%C6%B0%C6%A1ng) (dưới quyền lãnh chúa [Thịnh Thế Tài](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%8Bnh_Th%E1%BA%BF_T%C3%A0i) thân Liên Xô) để chống lại cái gọi là khuynh hướng Trotsky hoặc “gián điệp cho Nhật” ở nơi đây. [[127]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#cite_note-127) Cuộc thanh trừng ở Mông Cổ đã dẫn tới việc xử tử khoảng 18000 [128] [lạt ma](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=L%E1%BA%A1t_ma&action=edit&redlink=1), cùng với một số nhân vật chính trị và cả dân thường. Những hố chôn tập thể của hàng trăm thường dân và tu sĩ Phật giáo bị hành quyết được phát hiện ở đây vào năm 2003. [[129]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#cite_note-129) [[130]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#cite_note-130)
#### Hậu quả và vai trò của Stalin
[Nikolai Yezhov](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Nikolai_Yezhov&action=edit&redlink=1), bước đi bên trái Stalin trong bức ảnh đầu. Sau khi bị xử tử năm 1940, bức ảnh này bị sửa để xóa bỏ hình ông ta. Những sự chỉnh sửa ảnh kiểu này rất phổ biến ở chế độ Stalin [[131]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#cite_note-131) [[132]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#cite_note-132)
Về mặt chính trị, Đại thanh trừng đã loại bỏ hầu như mọi sự đối đầu với quyền lực cá nhân của Stalin. Hầu hết những người Bolshevik đồng chí với Stalin và Lenin thời kỳ đầu đều bị xử tử, trừ vài người như Molotov và Kalinin chịu tuân phục Stalin.
Các nhân vật chính trị, trí thức, nghệ sĩ sau khi bị bắt giữ thì tên tuổi của họ cũng bị xóa sạch khỏi các văn bản, tranh ảnh, như là chưa hề tồn tại. Vụ thanh trừng tuy vậy làm suy yếu năng lực điều hành của chính quyền, nhất là sự thiếu hụt sĩ quan có kinh nghiệm trong quân đội. [106] [[133]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#cite_note-133)
Trên quy mô toàn xã hội, hậu quả của cuộc Đại thanh trừng là rất lớn. Con số chính thức theo tài liệu giải mật từ hồ sơ Liên Xô nói rằng chỉ trong những năm 1937-1938, NKVD đã giam giữ 1 548 366 người, trong đó 681 692 người bị xử bắn, tức trung bình một ngày có khoảng 1000 vụ hành quyết; để so sánh, chế độ Nga hoàng từ 1825 tới 1910 hành quyết tổng cộng 3932 tội phạm chính trị.
Tuy nhiên nhiều sử gia tin rằng con số nói trên là không đầy đủ hoặc chính quyền Nga đã cố ý hạ thấp con số thực tế. [134] [[134]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#cite_note-Pipes-134) [[135]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#cite_note-135) [[136]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#cite_note-136) Chẳng hạn [[137]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#cite_note-137) [Robert Conquest](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Robert_Conquest&action=edit&redlink=1)cho rằng số người hành quyết phải gấp rưỡi số nói trên, và rằng KGB đã làm giả số liệu. Con số này cũng không bao gồm nhiều vụ hành quyết bởi chính quyền ở các địa phương không lưu trong hồ sơ. Ở khắp nơi trên Liên Xô, người ta khám phá thấy những ngôi mộ tập thể không xác định được danh tính của những nạn nhân trong Đại thanh trừng, có những nơi có tới hàng trăm thi thể hoặc nhiều hơn. [[138]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#cite_note-138) [[139]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#cite_note-139) [[140]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#cite_note-140) [[141]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#cite_note-141) [[142]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#cite_note-142)
Mặc dù Yagoda, Yezhov và
[Beria](http://vi.wikipedia.org/wiki/Beria) trực tiếp chỉ đạo việc thanh trừng, Stalin đóng vai trò chỉ lãnh đạo cao nhất và liên hệ chặt chẽ với nó. Đã từng có những lý thuyết trong thời kỳ Chiến tranh Lạnh về nỗi sợ khủng bố, sự mất kiểm soát của chính quyền trung ương và về vai trò của các nhà lãnh đạo khu vực như là nguyên nhân chính dẫn tới số lượng người chết quá lớn, nhưng theo nhà sử học Oleg V. Khlevniuk thì các lý do này đơn giản là không được các ghi chép lịch sử hỗ trợ. Trong một số trường hợp, Stalin đã trực tiếp chỉ đạo Yezhov tra tấn những người không chịu thú tội. [143] Ngoài việc cho phép tra tấn, Stalin đã tự tay kí 357 danh sách trong những năm 1937 và 1938 chuẩn thuận việc xử tử của ít nhất 40 nghìn người, và 90% số đó về sau được xác nhận là đã bị bắn. [[144]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#cite_note-144) Stalin cũng chọn riêng [[145]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#cite_note-145) [Vasili Blokhin](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Vasili_Blokhin&action=edit&redlink=1)để hành quyết các nhân vật quan trọng. [[146]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#cite_note-146)
### Trục xuất và di dân
Dưới thời kỳ Stalin cầm quyền, người ta chứng kiến những đượt trục xuất và di dân quy mô vào hàng lớn nhất trong lịch sử. Theo số liệu chính thức của Liên Xô ước tính, có hơn 14 triệu người đã từng bị buộc phải di cư, bị đưa đến những trại lao động
*Gulag* từ năm 1929 tới 1953, cùng với khoảng 7 tới 8 triệu người bị trục xuất và bị đưa tới những miền xa xôi và khí hậu khắc nghiêt. [[147]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#cite_note-147)
Những lí do mà chính quyền Soviet đưa ra cho những đợt di dân, ngoài tù nhân cải tạo Gulag, là để đối phó với
[chủ nghĩa ly khai](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ch%E1%BB%A7_ngh%C4%A9a_ly_khai&action=edit&redlink=1), sự chống đối chính quyền Liên Xô và những phần tử hợp tác với quân Đức xâm lược. Những căn cứ này có lúc đúng nhưng cũng có lúc sai lầm hoặc vội vã. Người ta thường di dời cả cộng đồng chứ không xem xét đến trường hợp từng gia đình hay ý nguyện của họ. Chẳng hạn sau khi quân phát xít chiếm Kavkaz, do lo ngại người Tatar ở Crimea hợp tác với quân Đức, toàn bộ dân miền núi và [người Tatar](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Tatar) ở Crimea – tổng cộng hơn 1 triệu người – bị trục xuất mà không được thông báo, cũng không mang theo được tài sản. [[148]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#cite_note-FOOTNOTEBullock1962904.E2.80.93906-148)
Các đợt di dân lớn diễn ra ít lâu trước Thế chiến II và giai đoạn đầu của nó. Người ta ước tính rằng giữa 1941 và 1949 có khoảng 3,3 triệu người bị đưa tới Siberia và miền Trung Á,.
[[149]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#cite_note-FOOTNOTEBoobbyer2000130-149) Định kiến của Stalin về lòng trung thành của một số nhóm sắc tộc đặc biệt, bao gồm [150] [người Triều Tiên ở Liên Xô](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Koryo-saram&action=edit&redlink=1), [người Chechen](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Chechen&action=edit&redlink=1), [người Tatar Krym](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Tatar_Krym), người Đức ở miền Volga và [người Ba Lan](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Ba_Lan)khiến những dân tộc này chịu nhiều ảnh hưởng nhất, hàng trăm nghìn người đã chết trên đường di cư. Trong số những người có thể tới đích, theo một ước tính thì có 18-43% những người tái định cư bị chết do bệnh truyền nhiễm và đói ăn. [[149]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#cite_note-FOOTNOTEBoobbyer2000130-149) [[151]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#cite_note-151)
Những đợt di cư này đã làm thay đổi mạnh bản đồ nhân khẩu và dân tộc của Liên Xô. Nhiều dân tộc bị di dời khỏi nơi cư trú truyền thống của mình, gây ra nhiều hậu quả lâu dài. Tới năm 1956 Khrushchev lên án chính sách trục xuất của Stalin là vi phạm nguyên tắc chính sách dân tộc của Lenin và tìm cách đảo ngược.
Tuy nhiên tiến trình này diễn ra chậm, phải tới khi Liên Xô tan rã (1991) thì các dân tộc thiểu số mới được phép di cư quy mô lớn về quê hương cũ; nhiều nhóm dân vì điều kiện địa lý mà chưa thể quay về. [152]
Hậu quả của sự trục xuất và di dân kéo dài tới ngày nay. Chẳng hạn, cộng đồng
[người Tatar ở Krym](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Tatar_%E1%BB%9F_Krym&action=edit&redlink=1) vốn là nhóm đa số ở Krym từ nhiều đời, bị trục xuất khỏi quê hương năm 1944 và từ đó khiến người Nga trở thành sắc tộc đa số ở miền này. Trong cuộc [Khủng hoảng Krym năm 2014](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Kh%E1%BB%A7ng_ho%E1%BA%A3ng_Krym_n%C4%83m_2014&action=edit&redlink=1), nước Nga can thiệp quân sự rồi sáp nhập Krym viện dẫn đó là ý nguyện của đa số người dân địa phương thuộc dân tộc Nga. Cộng đồng người Tatar cho rằng chính họ mới là những người có quyền vận mệnh Krym chứ không phải người Nga di dân. Ký ức đau thương về những đợt trục xuất còn sâu đậm trong tâm trí nhiều dân tộc thiểu số, và là một nguồn động lực cho chủ nghĩa ly khai hiện nay ở những vùng thuộc Nga như [153] [Chechnya](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chechnya). [[154]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#cite_note-154)
### Xây dựng sùng bái cá nhân
Stalin đã góp phần tạo nên phong trào sùng bái lãnh tụ, trước hết là đối với Lenin sau rồi là bản thân, nhất là sau khi Liên Xô tổ chức lễ sinh nhật 50 tuổi cho ông năm 1929.
Rất nhiều thị trấn, làng mạc và thành phố, bao gồm thành phố lớn [155] [Stalingrad](http://vi.wikipedia.org/wiki/Stalingrad)(xem [danh sách các địa danh đặt theo tên Stalin (tiếng Anh)](http://en.wikipedia.org/wiki/list_of_places_named_after_Stalin)) được đổi tên theo tên ông; bên cạnh đó còn có các giải thưởng như [Giải Stalin](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Gi%E1%BA%A3i_Stalin&action=edit&redlink=1), [Giải Hòa bình Stalin](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Gi%E1%BA%A3i_H%C3%B2a_b%C3%ACnh_Stalin&action=edit&redlink=1)được lập nên lúc ông còn sống. Stalin cũng chấp nhận người ta gọi ông bằng những tên gọi khoa trương như “Người cha của Tổ quốc” (bắt đầu từ 1936), “Nhạc trưởng của Khoa học”, “Thiên tài Kiệt xuất của Nhân loại”, “Đại kiến trúc sư của Chủ nghĩa Cộng sản”, “Người trông nom Hạnh phúc Loài người”. Tuy trong giới lãnh đạo ít thấy sự tôn thờ Stalin, hầu hết không bày tỏ sự bất bình với tệ sùng bái cá nhân, và tất cả đều ủng hộ cho tệ này phát triển. [[156]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#cite_note-156) [[157]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#cite_note-157)
Nạn sùng bái cá nhân cho Stalin phát triển mạnh trong thời kỳ
[Thế chiến thứ hai](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BA%BF_chi%E1%BA%BFn_th%E1%BB%A9_hai), khi Liên Xô cần những hình ảnh để nâng cao tinh thần cho binh sĩ và nhân dân. Ban đầu hình ảnh Stalin gắn bó chặt chẽ với Lenin như một đồng chí trung thành nhất, người thừa kế xuất sắc của Stalin, và hai người thường xuất hiện cùng nhau trong từ ngữ và tranh ảnh, [158] tuy nhiên về sau báo chí tuyên truyền thường mô tả sự lãnh đạo tài tình của Stalin như là nhân tố chính duy nhất cho sự tươi đẹp của xã hội Soviet. [[159]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#cite_note-159) [[160]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#cite_note-160)
Bộ máy tuyên truyền Liên Xô thường mô tả Stalin theo hình ảnh người cha dân tộc và mang tính thần thánh, vay mượn một số nhân tố từ Chính thống giáo.
Những cuộc tiếp xúc với trẻ em là một yếu tố quan trọng trong hình ảnh lãnh tụ Liên Xô. Stalin thường xuyên xuất hiện trong các buổi tăng quà cho trẻ em nhiều dân tộc khác nhau. Từ năm 1935, câu nói “Tuổi thơ Hạnh phúc nhờ ơn Đồng chí Stalin Kính yêu!” xuất hiện trên cửa vào các trại trẻ, trường học, trường mầm non và trẻ em thường hô câu này trong lễ hội. [161] Stalin cũng được mô tả là gần gũi với người dân thường; báo chí thường đăng những lá thư từ công nhân nông trường hay xí nghiệp viết để ca ngợi lãnh tụ [[162]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#cite_note-162) cũng như xuất hiện những bài viết, bài thơ về việc gặp mặt Stalin. Nhưng từ sau Thế chiến II khi Stalin ít xuất hiện trước đám đông, báo chí bắt đầu tập trung tới nhưng liên lạc xa xôi hơn (chẳng hạn kể về việc ai đó nhận được điện báo của Stalin hay nhìn thấy lãnh tụ từ xa). [[163]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#cite_note-163) [[164]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#cite_note-164)
Bộ máy tuyên truyền và bản thân Stalin đã tìm cách chỉnh sửa lịch sử Liên Xô để gán cho Stalin tầm quan trọng lớn hơn trong buổi đầu của phong trào cách mạng. Chẳng hạn lịch sử sửa đổi này cho rằng Stalin, chứ không phải Chủ tịch Soviet Petrograd
[Leon Trotsky](http://vi.wikipedia.org/wiki/Leon_Trotsky) là lãnh tụ thứ nhì, sau Lenin trong [Cách mạng Tháng Mười](http://vi.wikipedia.org/wiki/C%C3%A1ch_m%E1%BA%A1ng_Th%C3%A1ng_M%C6%B0%E1%BB%9Di). Stalin ủng hộ việc này và tự cho mình có thẩm quyền về lịch sử Đảng. [[165]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#cite_note-165)
Nhiều bức tranh và tượng của Stalin ở các nơi công cộng thường minh họa Stalin rất cao, ngang với
[Nga hoàng Aleksandr III](http://vi.wikipedia.org/wiki/Aleksandr_III_c%E1%BB%A7a_Nga), trong khi thực tế các ảnh chụp cho thấy ông chỉ cao khoảng 165–168 cm. Ảnh tượng Stalin không chỉ xuất hiện tại các nơi công cộng và văn phòng chính quyền mà còn ở các tư gia. Từ đầu những năm 1930, tại nhiều gia đình xuất hiện “phòng Stalin” với chân dung lãnh tụ để bày tỏ sự tôn kính. Hình ảnh Stalin cũng trở thành tâm điểm của nền nghệ thuật tuyên truyền, bao gồm thơ, ca, nhạc, họa, phim ảnh. Một ví dụ là “Khúc ca Stalin” của A. V. Avidenko dưới dây: [166]
Cảm ơn Người, Stalin. Cảm ơn người vì tôi thấy sung sướng. Cảm ơn Người vì tôi vui. Bất kể sau tôi có già ra sao, tôi sẽ không bao giờ quên chúng ta đã đón tiếp Stalin hai ngày trước ra sao. Hàng thế kỉ sẽ trôi qua, và các thế hệ vẫn sẽ xem chúng ta là những người trần hạnh phúc nhất, may mắn nhất trong loài người, bởi vì chúng ta sống trong một thế kỉ mà nhiều thế kỉ mới có, bởi vì chúng ta được đặc ân trông thấy Stalin, lãnh tụ tôn kính của chúng ta… Mọi thứ thuộc về người, lãnh tụ của Tổ quốc vĩ đại. Và khi người phụ nữ tôi yêu cho tôi đứa con đầu lòng, tiếng đầu tiên nó sẽ bập bẹ sẽ là: Stalin…
[[167]] [[168]]
Các học giả hiện vẫn tranh cãi với nhau về mức độ tán thưởng của Stalin đối với sự sùng bái chính ông ta. Tuy vậy, Stalin thường tỏ ra khiêm tốn, thậm chí nhiều lần nhấn mạnh tầm quan trọng của lực lượng xã hội, chứ không phải thiên tài cá nhân, thậm chí dù là cả Lenin, là yếu tố quyết định thành công của cách mạng và xây dựng chủ nghĩa xã hội. Người ta cũng ghi nhận Stalin thường sửa một số văn bản, xóa bớt những lời ngợi ca bản thân mình và thêm vào lời ca ngợi cho các lãnh đạo Soviet khác.
Hơn nữa, năm 1936 Stalin đã cấm phong trào đổi tên địa danh theo tên mình. [169] [[170]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#cite_note-ReferenceA-170)
Ở những chỗ cá nhân, Stalin thường khẳng định rằng sự tôn sùng ông là cần thiết về mặt tuyên truyền, ít nhất là cho bộ phận dân chúng ngây thơ, nhưng có thể phản tác dụng đối với giới trí thức tinh hoa.
Stalin cũng muốn hình ảnh của mình như là hiện thân của Đảng Cộng sản, và tiết lộ rất ít về đời sống cá nhân của mình với truyền thông [171] Stalin không phải lúc nào cũng thoải mái với sự tán tụng triền miên; một người cộng sản Phần Lan là Arvo Tuominen từng ghi nhận một lần Stalin từng chế nhạo sự tán tụng chính mình trong một bữa tiệc năm mới của Đảng năm 1935, khi nói với giọng mỉa mai: [[170]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#cite_note-ReferenceA-170) *“Các đồng chí! Tôi muốn đề nghị nâng cốc cho đấng thượng phụ của chúng ta, sự sống và mặt trời, nhà giải phóng các dân tộc, kiến trúc sư của chủ nghĩa xã hội – Josef Vissarionovich Stalin, và tôi hi vọng đây sẽ là diễn văn đầu tiên và cuối cùng dành cho thiên tài đó trong tối hôm nay.”* [[172]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#cite_note-172)
Mặt khác, một số người ác cảm với Stalin cho rằng ông khiêm tốn giả vờ. Chủ tịch Khrushchev, trong bài phát biểu chỉ trích Stalin sau khi ông qua đời, cho rằng chính Stalin đòi ông phải được ghi nhận về “tính khiêm tốn đáng kinh ngạc của những vĩ nhân thực sự”.
[[173]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#cite_note-173)
### Củng cố nền quốc phòng
Tăng cường quốc phòng là mục tiêu quan trọng mà Stalin theo đuổi. Một trong những mục tiêu chính của công nghiệp là xây dựng quân đội của Liên Xô. Vì vậy, nếu như ngày 1/1/1932, Hồng quân chỉ có 1446 xe tăng và 213 xe bọc thép, thì vào tháng 1/1934, Hồng quân Liên Xô đã được trang bị 7574 xe tăng và 326 xe bọc thép các loại.
[ [cần dẫn nguồn](http://vi.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Ch%C3%BA_th%C3%ADch_ngu%E1%BB%93n_g%E1%BB%91c)]
|1/1/1939||22/6/1941||% tăng trưởng|
|Số lượng sư đoàn||131,5||316,5||140,7|
|Quân số||2.485.000||5.774.000||132,4|
|Pháo và súng cối||55.800||117.600||110,7|
|Xe tăng và xe thiết giáp||21100||25700||21,8|
|Máy bay các loại||7700||18700||142,8|
Trước ngày 22 tháng 6 năm 1941, nền công nghiệp quốc phòng Liên Xô đã có sự phát triển mạnh sau kế hoạch năm năm lần thứ ba (1936-1940). Do sự đe dọa của Đức Quốc xã đã cận kề, công nghiệp quốc phòng của Liên Xô được thúc đẩy và có bước phát triển lớn. Tới năm 1938, so với đầu những năm 30, sản xuất xe tăng Liên Xô đã tăng hơn gấp 3. Kể từ 1-1-1939 tới 22-6-1941, Hồng quân đã được trang bị hơn 7.000
[xe tăng](http://vi.wikipedia.org/wiki/Xe_t%C4%83ng) và nếu chỉ tính riêng năm 1941 thì Hồng quân đã được cung cấp gần 5.500 xe, 29.637 pháo dã chiến, 52.407 súng cối. Tổng số pháo và súng cối tính cả đại bác trên xe tăng là 92.578. Theo tướng Zhukov thì về mặt số lượng và chất lượng, các súng cối của Liên Xô đã vượt khá xa các súng cối Đức. [[175]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#cite_note-ReferenceB-175)
Năm 1939, Liên Xô cho xây thêm 9 nhà máy sản xuất máy bay và 7 nhà máy sản xuất động cơ, ngoài ra còn có 7 nhà máy khác chuyển sang chế tạo sản phẩm cho máy bay. Cuối năm 1940, công nghiệp sản xuất máy bay Liên Xô đã tăng lên 70%.
[[175]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#cite_note-ReferenceB-175)
Lực lượng hải quân Liên Xô sát chiến tranh có gần 600 tàu chiến, 211 tàu ngầm, hơn 1.000 pháo phòng thủ bờ biển với trên 2.500 máy bay. Gần 270 tàu các loại được đóng vào sát cuối năm 1940. Nhiều căn cứ hải quân mới được xây dựng trong khi các khu vực ở vùng Baltic, Biển Đen và biển Bắc cực được Hồng quân củng cố thêm.
[ [cần dẫn nguồn](http://vi.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Ch%C3%BA_th%C3%ADch_ngu%E1%BB%93n_g%E1%BB%91c)]
Cùng với việc đẩy mạnh xây dựng công nghiệp quốc phòng, Liên Xô cũng tiến hành tổ chức lại lực lượng vũ trang. Những đơn vị quân đội địa phương đã được giải tán, lực lượng vũ trang được chính quy hoá. Tháng 9 năm 1939, Xô viết tối cao thông qua luật nghĩa vụ quân sự mới. Tới đầu năm 1941, tổng số lục quân, hải quân đã lên tới 5 triệu binh lính. Nhiều binh chủng mới ra đời như phòng không, nhảy dù, các trường đạo tạo sĩ quan chỉ huy các cấp cũng được mở rộng. Năm 1939 Liên Xô có 63 trường lục quân, 32 trường không quân, 14 trường đại học quân sự chính quy và nhiều trường hàm thụ ngắn hạn.
[[62]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#cite_note-user.hnue.edu.vn-62)
## Chiến tranh thế giới thứ hai
### Phân chia châu Âu và sáp nhập các nước Baltic
Trong các năm 1936-1937, Liên Xô đã giúp đỡ những người Cộng hòa Tây Ban Nha chống lại chế độ Franco được Adolf Hitler bảo trợ nhưng lại không được Anh, Pháp ủng hộ tích cực. Ngược lại, từ tháng 11 năm 1937, họ đã mở nhiều cuộc hội đàm với các thủ lĩnh Đức Quốc xã tại Obersanzberg. Họ cho rằng chế độ của Hitler đã trở thành thành trì chống chủ nghĩa Bolshevik và đã đến lúc có thể tiến hành cuộc “thập tự chinh” mới về phương Đông. Ngày 1 tháng 3 năm 1938, nước Đức quốc xã thôn tính Áo mà không cần nổ một phát súng. Trong khi Bộ trưởng dân ủy ngoại giao Liên Xô tuyên bố lên án cuộc xâm lược này
thì thủ tướng Anh Neville Chamberlain lại nói: [176] *“Chúng ta phải tránh bị mắc lừa. Và chúng ta cũng không để cho các nước nhỏ có ảo tưởng về sự giúp đỡ của Hội Quốc Liên có thể dành cho họ để chống lại sự xâm lược”*. [[177]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#cite_note-177) [Hiệp định Munich](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hi%E1%BB%87p_%C6%B0%E1%BB%9Bc_M%C3%BCnchen) 1938 không chỉ mở đường cho nước Đức Quốc xã chiếm đóng [Tiệp Khắc](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ti%E1%BB%87p_Kh%E1%BA%AFc) mà còn “bật đèn xanh” cho quân đội Đức tại Đông Phổ chiếm vùng Klaipeda của [Litva](http://vi.wikipedia.org/wiki/Litva) và khuyến khích nước Ý phát xít của [Benito Mussolini](http://vi.wikipedia.org/wiki/Benito_Mussolini) xâm lược [Albania](http://vi.wikipedia.org/wiki/Albania). Tháng 4 năm 1939, trong một nỗ lực cuối cùng để cứu vãn nền an ninh tập thể của Châu Âu, Liên Xô mở lại các cuộc thương lượng với Anh và Pháp, thành thực tìm kiếm một hiệp định tương trợ thật sự với các nước Tây Âu và Đông Âu nhưng họ đã vấp phải sự lạnh nhạt của các chính phủ Anh và Pháp. Chính thái độ này của Anh và Pháp đã khuyến khích các nước Đức, Ý, Nhật ký kết với nhau tại Berlin bản “Hiệp ước chống quốc tế cộng sản” ngày 27 tháng 9 năm 1940. Toàn bộ tình hình trên đã buộc chính phủ Liên Xô phải có những hành động kiên quyết trong việc tìm con đường để đảm bảo cho nền anh ninh đất nước. Con đường đó là con đường lợi dụng mâu thuẫn giữa các kẻ thù, khi Liên Xô quyết định chấp nhận đề nghị của Đức Quốc xã ký với họ hiệp ước không xâm lược lẫn nhau. [[178]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#cite_note-178)
Trong khi đó, hính sách của Ba Lan được nhà báo kiêm sử gia người Mỹ
[William Shirer](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=William_Shirer&action=edit&redlink=1) mô tả là *“tương đương với sự tự sát”*. Quan hệ giữa Ba Lan và Nga đã đóng băng kể từ [Chiến tranh Nga-Ba Lan (1919-1921)](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_Nga-Ba_Lan_%281919-1921%29), trong đó Ba Lan đã chiếm nhiều vùng đất thuộc Nga và có khoảng 6 triệu dân Belarusia và Ukraina (thuộc Đế quốc Nga trước đây) đã phải sống trên lãnh thổ Ba Lan. Sau cái chết của Jozef Pilsudski, chính sách của Ba Lan tiếp tục với lập trường đối đầu với Liên Xô. Như vậy, theo Shirer, Ba Lan đã có một đường biên giới “không thể chấp nhận” đối với cả Đức và Liên Xô, trong khi họ không đủ mạnh để có thể *“tranh chấp với hai người láng giềng”* cùng một lúc. [[179]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#cite_note-179)
Theo Nghị định thư tối mật giữa Liên Xô và Đức, hai nước này chia nhau vùng ảnh hưởng ở miền Đông Âu. Ngày 1 tháng 9 năm 1939,
[Đức xâm lược miền Tây Ba Lan đã được phân chia](http://vi.wikipedia.org/wiki/Cu%E1%BB%99c_t%E1%BA%A5n_c%C3%B4ng_Ba_Lan_%281939%29), chính thức khởi đầu [Thế chiến thứ hai](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BA%BF_chi%E1%BA%BFn_th%E1%BB%A9_hai). Ngày 17 tháng 9 Stalin cho Hồng quân tràn vào miền Đông Ba Lan, phối hợp với các lực lượng Đức. [180] [[181]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#cite_note-FOOTNOTERoberts200643-181) 11 ngày sau đó, nghị định thư tối mật được sửa đổi, cho phép Hitler nắm phần lãnh thỗ Ba Lan lớn hơn, đổi lại Liên Xô thu được phần lớn Litva. [[182]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#cite_note-sanford-182) [[183]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#cite_note-FOOTNOTEWettig200820-183)
Chính quyền Liên Xô tuyên bố rằng mình làm thế là để bảo vệ người
[Ukraina](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ukraina) và [Belarus](http://vi.wikipedia.org/wiki/Belarus) (những dân tộc [Đông Slav](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=%C4%90%C3%B4ng_Slav&action=edit&redlink=1) có quan hệ gần gũi với người Nga và xem chính phủ Ba Lan như kẻ chiếm đóng) sống ở [phía đông của Ba Lan](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Kresy&action=edit&redlink=1) [[184]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#cite_note-SCHULENBURG-184) Những người gốc Ukraina và Belarus hoan nghênh Hồng quân vì họ và dân tộc Nga có quan hệ gần gũi (nhóm chủng tộc đông Slav) và cùng thuộc về Đế quốc Nga trước kia, trong khi người gốc Ba Lan (chủng tộc Tây Slav) thì coi Liên Xô là kẻ chiếm đóng. Tại phía đông, Liên Xô ít gặp chống đối vì người gốc Ukraina và Belarus chiếm đa số tại đây. Cuộc tấn công của Liên Xô, mà [185] [Bộ Chính trị](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=B%E1%BB%99_Ch%C3%ADnh_tr%E1%BB%8B_U%E1%BB%B7_ban_Trung_%C6%B0%C6%A1ng_%C4%90%E1%BA%A3ng_C%E1%BB%99ng_s%E1%BA%A3n_Li%C3%AAn_X%C3%B4&action=edit&redlink=1)Liên Xô gọi là “chiến dịch giải phóng Tây Belarus và Tây Ucraina”, đã dẫn đến việc hợp nhất hàng triệu người Ukraina và Belarusia cũng như người gốc Ba Lan vào các nước [cộng hòa](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_X%C3%B4_Vi%E1%BA%BFt&action=edit&redlink=1) [Ukraina](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=SSR_Ukraina&action=edit&redlink=1)và [Byelorussia](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=SRR_Byelorussia&action=edit&redlink=1). [[186]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#cite_note-186)
Sau khi Stalin tuyên bố rằng ông sẽ “giải quyết vấn đề Baltic” vào tháng 6 năm 1940, Litva, Latvia và Estonia bị xâm lược và sáp nhập vào Liên Xô, sau những cuộc đàn áp và khủng bố trong đó khiến tới trên 160 nghìn thường dân nước này thiệt mạng.
[[187]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#cite_note-FOOTNOTEWettig200820.E2.80.9321-187) [[188]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#cite_note-senn-188) Sau khi vấp phải sự chống trả quyết liệt trong [189] [cuộc xâm lược Phần Lan](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_Li%C3%AAn_X%C3%B4-Ph%E1%BA%A7n_Lan), một hòa ước tạm thời được kí kết, nhượng cho Liên Xô miền đông Karelia (10% lãnh thổ Phần Lan). [[190]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#cite_note-ckpipe-190) [[190]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#cite_note-ckpipe-190)
Tổn thất lớn dù có ưu thế vũ khí vượt trội so với đối phương trong chiến dịch Phần Lan đã khiến Stalin phải xem lại sự tự tin quá mức của ông ta trước cuộc chiến,
và bắt đầu chỉnh đốn việc huấn luyện quân đội và tăng cường các nỗ lực tuyên truyền. [191] Tháng 6 năm 1940, Stalin chi đạo cuộc thôn tính các miền [[192]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#cite_note-FOOTNOTERoberts200653-192) [Bessarabia](http://vi.wikipedia.org/wiki/Bessarabia)và bắc [Bukovina](http://vi.wikipedia.org/wiki/Bukovina), tuyên bố rằng miền lãnh thổ Rumani này là một phần của Cộng hòa Xô viết Moldavia thuộc Liên Xô; tuy nhiên bước đi này đã vi phạm nghị định thư Molotov-Ribbentrop. [[193]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#cite_note-FOOTNOTEBrackman2001341-193)
Sau khi hiệp ước tay ba lập nên phe trục do Đức, Nhật và Itaia được kí kết, Stalin trao đổi thư từ với Ngoại trưởng Đức quốc xã Ribbentrop, trong đó Stalin đề nghị đi tới một thỏa thuận xem xét một “cơ sở bền vững” cho “lợi ích tương hỗ” giữa hai bên.
Sau một hội nghị ở Berlin giữa Hitler, Molotov và Ribbentrop, Đức đề xuất Liên Xô tham gia vào [194] [Phe Trục](http://vi.wikipedia.org/wiki/Phe_Tr%E1%BB%A5c). Ngày 25 tháng 11, Stalin trở lời tán thành gia nhập Phe Trục, nhưng không được hồi đáp. Ít lâu sau đó, Hitler ban hành một chỉ thị tối mật về việc sau cùng xâm lược Liên Xô. [[195]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#cite_note-FOOTNOTEBrackman2001341.2C_343-195) Trong một nỗ lực để bày tỏ ý muốn hòa bình với Đức, ngày 13 tháng 4 năm 1941, Stalin chứng kiến lễ kí [[196]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#cite_note-FOOTNOTERoberts200659-196) [Hiệp định trung lập](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hi%E1%BB%87p_%C6%B0%E1%BB%9Bc_X%C3%B4-Nh%E1%BA%ADt)với đồng minh Đức là Nhật. [[197]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#cite_note-FOOTNOTERoberts200663-197)
Ngày 6 tháng 5, Stalin thay thế Molotov làm Chủ tịch Hội đồng Dân ủy (tức Thủ tướng). Mặc dù đã từ lâu Stalin là người đứng đầu
[de facto](http://vi.wikipedia.org/wiki/De_facto) của chính quyền, ông kết luận rằng những mối quan hệ với Đức Quốc xã đã suy mòn tới độ ông cần phải nắm cả danh nghĩa chính thức để điều hành. [[198]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#cite_note-198)
Theo Giáo sư sử học
[Jeffrey Roberts](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Jeffrey_Roberts&action=edit&redlink=1) thuộc Đại học Ailen, chính sách của Liên Xô dựa trên cơ sở tính thực tế mong muốn hạn chế khu vực ảnh hưởng của Đức. Trong đó sẽ ưu tiên đảm bảo nhu cầu về an ninh của quốc gia, chủ yếu là để giữ cho đất nước không bị hút vào cuộc chiến và để hạn chế sự mở rộng của Đức về phía đông. Trong bài diễn văn truyền thanh gửi đến nhân dân Nga ngày [199] [3 tháng 7](http://vi.wikipedia.org/wiki/3_th%C3%A1ng_7)năm [1941](http://vi.wikipedia.org/wiki/1941), Stalin phát biểu: *Chúng ta đã tranh thủ được nền hòa bình cho đất nước ta trong một năm rưỡi, cũng như đã tạo cơ hội chuẩn bị cho các lực lượng của ta nhằm chống lại phát xít Đức vi phạm hiệp ước mà tấn công chúng ta. Đây là cái được của đất nước ta và cái mất của phát xít Đức.* [[200]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#cite_note-cprf.ru-200)
### Chiến tranh Vệ quốc
### Liên Xô phản công
### Các hội nghị xây dựng trật tự thế giới hậu chiến
### Vi phạm nhân quyền trong chiến tranh
Stalin đã ra lệnh thực hiện vụ thảm sát Katyn, xử tử hàng ngàn sĩ quan
[Ba Lan](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ba_Lan) bị bắt trong cuộc chiến thế giới lần thứ Hai khi [Liên Xô](http://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_X%C3%B4) cùng [Đức Quốc Xã](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%A9c_Qu%E1%BB%91c_X%C3%A3) tấn công Ba Lan. Hạ viện Duma Nga đã ra tuyên bố lên án Stalin và các viên chức gây ra “tội ác Katyn”. [201] Có đến nửa thế kỷ Liên Xô đổ lỗi cho phát xít Đức là thủ phạm gây ra vụ thảm sát, nhưng đến 1990 mới bắt đầu công nhận sự thật đó. [[201]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#cite_note-bbc.co.uk-201) Động cơ của Stalin khi ra mệnh lệnh này vẫn còn đang tranh cãi. Có ý kiến thì cho rằng ông muốn loại bỏ những thành phần chống đối Xô viết tại Ba Lan (quân đội Ba Lan từng tham chiến bên cạnh quân [[201]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#cite_note-bbc.co.uk-201) [Bạch vệ](http://vi.wikipedia.org/wiki/B%E1%BA%A1ch_v%E1%BB%87)để chống lại Hồng quân), ý kiến khác thì cho rằng ông muốn trả thù cho hàng chục vạn tù binh Nga đã chết trong tay người Ba Lan trong cuộc [Chiến tranh Nga-Ba Lan 1919-1921](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_Nga-Ba_Lan_%281919-1921%29), nơi ông từng là sĩ quan chỉ huy.
## Thời hậu chiến
### Bức tường Sắt và khối Đông Âu
Sau khi đánh bại
[Đức Quốc Xã](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%A9c_Qu%E1%BB%91c_X%C3%A3), các lực lượng quân sự [Xô Viết](http://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_X%C3%B4) đã đóng quân tại Trung và Đông Âu, ở những quốc gia này, họ hỗ trợ cho các lực lượng thân [Xô Viết](http://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_X%C3%B4) thiết lập chính phủ. Các chính phủ phương Tây và [Hoa Kỳ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3) xem như hành động bành trướng [xã hội chủ nghĩa](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ch%E1%BB%A7_ngh%C4%A9a_x%C3%A3_h%E1%BB%99i) tại châu Âu của [Liên Xô](http://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_X%C3%B4), khi [Churchill](http://vi.wikipedia.org/wiki/Winston_Churchill) xem toàn bộ khu vực là một “Bức tường Sắt” và thành sân sau của [Liên Xô](http://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_X%C3%B4). [[202]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#cite_note-202) Những quốc gia chủ nghĩa xã hội mới thành lập này ở Đông và Trung Âu thường được gọi là “ [203] [Khối Đông Âu](http://vi.wikipedia.org/wiki/Kh%E1%BB%91i_ph%C3%ADa_%C4%90%C3%B4ng)” hay “Khối Xô-viết”.
Nhà nước
[Cộng hòa Dân chủ Đức](http://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_D%C3%A2n_ch%E1%BB%A7_%C4%90%E1%BB%A9c) ra đời ngày 7 tháng 10 năm 1949, với hiến pháp mới đẩy chủ nghĩa xã hội lên vị trí độc tôn và giúp [Đảng Liên minh Xã hội](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=%C4%90%E1%BA%A3ng_Li%C3%AAn_minh_X%C3%A3_h%E1%BB%99i_%C4%90%E1%BB%A9c&action=edit&redlink=1) (“SED”) lên nắm quyền.
Tại
[Hội nghị Yalta](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%E1%BB%99i_ngh%E1%BB%8B_Yalta), Stalin đã hứa là sẽ tổ chức bầu cử tự do tại [Ba Lan](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ba_Lan), sau khi thất bại trong cuộc bỏ phiếu trưng cầu dân ý năm 1946, [204] gian lận bầu cử đã xảy ra bí mật có kiểm soát của [[205]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#cite_note-205) [Liên Xô](http://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_X%C3%B4)để giúp những người cộng sản giành thắng lợi đa số. [[206]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#cite_note-Britannica-206) [[207]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#cite_note-Buchanan-207) Ngay tiếp sau đó, nền kinh tế Ba Lan bắt đầu kỷ nguyên quốc hữu hóa. [[208]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#cite_note-poloniatodayhistory-208) Tại [[209]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#cite_note-historybuffalo-209) [Hungary](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hungary), khi [Liên Xô](http://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_X%C3%B4)thành lập chính phủ xã hội chủ nghĩa, [Rákosi Mátyás](http://vi.wikipedia.org/wiki/R%C3%A1kosi_M%C3%A1ty%C3%A1s)được đưa lên nắm quyền, ông được xem như là “học trò xuất sắc nhất của chủ tịch Stalin”. [[210]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#cite_note-sugar375-210) Rákosi áp dụng chiến thuật “sa-la-mi” bằng cách chia nhỏ các đối thủ chính trị ra như kiểu bánh sa-la-mi để tập trung quyền lực nhiều hơn cho chính phủ của ông. [[211]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#cite_note-matthews93-211) [[212]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#cite_note-212) Rákosi áp dụng đường lối chủ nghĩa Stalin trong chính trị kinh tế, điều này biến ông thành 1 nhà độc tài với biệt danh “sát thủ đầu hói”, chế độ của ông được xem là chế độ khắc nghiệt nhất châu Âu cho tới năm 1956, khi Rakosi bị thay thế bởi những người cộng sản ôn hòa hơn. [[213]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#cite_note-granville-213) [[213]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#cite_note-granville-213) Xấp xỉ 350 nghìn quan chức và học giả Hungary bị thanh trừng từ giữa năm 1948 đến 1956. [[214]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#cite_note-214) [[213]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#cite_note-granville-213)
Trong suốt chiến tranh thế giới lần hai, Hồng Quân Xô viết đã vượt biên giới, gầy dựng và hỗ trợ cho những người cộng sản tại đây làm cuộc đảo chính, lật đổ chính phủ thân Đức tại Bulgaria năm 1944.
Nhờ vậy mà các chỉ huy quân sự của lực lượng Hồng Quân nắm quyền lực rất cao, các lực lượng thân Liên Xô, đứng đầu là [215] [Kimon Georgiev](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Kimon_Georgiev&action=edit&redlink=1)nắm hoàn toàn tình hình chính trị trong nước. [[215]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#cite_note-wettig50-215)
Năm 1949,
[Liên Xô](http://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_X%C3%B4), Cộng hòa Nhân dân Bulgari, [Tiệp Khắc](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ti%E1%BB%87p_Kh%E1%BA%AFc), Cộng hòa Nhân dân hungary, Cộng hòa Nhân dân Ba Lan và Cộng hòa Nhân dân Romania thành lập nên [Hội đồng Tương trợ Kinh tế](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%E1%BB%99i_%C4%91%E1%BB%93ng_T%C6%B0%C6%A1ng_tr%E1%BB%A3_Kinh_t%E1%BA%BF) theo mong muốn của Stalin để làm tăng ảnh hưởng của Liên Xô tại Trung Âu và làm giảm ảnh hưởng của chính sách [Kế hoạch Marshal](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=K%E1%BA%BF_ho%E1%BA%A1ch_Marshal&action=edit&redlink=1) của Hoa Kỳ dành cho châu Âu, [[216]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#cite_note-loc-cs-216) [[217]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#cite_note-bideleaux-217) [Tiệp Khắc](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ti%E1%BB%87p_Kh%E1%BA%AFc), Hungary và Ba Lan có tỏ thái độ muốn được nhận viện trợ từ chương trình Marshal mặc dù họ biết rằng họ phải đáp ứng các điều kiện như cho phép trao đổi tiền tệ và thực hiện kinh tế thị trường. Vào tháng 7 năm 1947, Stalin ra sắc lệnh buộc các chính phủ thân Xô viết phải rút khỏi Hội nghị Pa-ri bàn về chương trình Tái thiết châu Âu. Điều này đã cho thấy rõ sự thật về hậu thế chiến hai dẫn đến sự chia rẻ châu Âu thành hai phần riêng biệt. [[217]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#cite_note-bideleaux-217)
Tại Hi Lạp, Anh và Hoa Kỳ ủng hộ phe chống cộng trong
[Nội chiến Hy Lạp](http://vi.wikipedia.org/wiki/N%E1%BB%99i_chi%E1%BA%BFn_Hy_L%E1%BA%A1p) và Liên Xô đứng về phe những người cộng sản. Mặc dù vậy, Stalin từ chối về việc can thiệp sâu vào tình hình tại Hi Lạp trong khi Anh-Mỹ thì liên tục tăng cường quân đội tấn công vào Hy Lạp, kết quả là những người cộng sản Hy Lạp đã bị khối chống cộng đánh bại và [chính phủ quân phiệt Hy Lạp](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ch%C3%ADnh_ph%E1%BB%A7_qu%C3%A2n_phi%E1%BB%87t_Hy_L%E1%BA%A1p&action=edit&redlink=1) (1947-1964) ra đời. Albania vẫn duy trì mối quan hệ với [Max-cơ-va](http://vi.wikipedia.org/wiki/Moskva) trong khi [Cộng hòa Liên bang Nam Tư](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nam_T%C6%B0) lại nằm ở tư thế chống [Liên Xô](http://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_X%C3%B4) trong suốt thời gian chia rẽ giữa hai bên cho đến khi nó kết thúc vào năm 1955.
### Quan hệ Trung – Xô
Tại châu Á, trong những ngày cuối cùng của cuộc chiến, Hồng Quân đã đánh tan quân Nhật và giành quyền kiểm soát
[Mãn Châu](http://vi.wikipedia.org/wiki/M%C3%A3n_Ch%C3%A2u), rồi đến Triều Tiên cho tới vĩ tuyến 38. [Đảng Cộng sản](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%A3ng_C%E1%BB%99ng_s%E1%BA%A3n_Trung_Qu%E1%BB%91c) của [Mao Trạch Đông](http://vi.wikipedia.org/wiki/Mao_Tr%E1%BA%A1ch_%C4%90%C3%B4ng) vẫn giành được thắng lợi trước [Quốc Dân Đảng](http://vi.wikipedia.org/wiki/Trung_Qu%E1%BB%91c_Qu%E1%BB%91c_D%C3%A2n_%C4%90%E1%BA%A3ng) của [Tưởng Giới Thạch](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%C6%B0%E1%BB%9Fng_Gi%E1%BB%9Bi_Th%E1%BA%A1ch) vốn được hỗ trợ rất lớn từ Hoa Kỳ trong Chiến tranh Quốc – Cộng dù rằng họ rất ít khi được [Liên Xô](http://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_X%C3%B4) hỗ trợ. Điều này đã làm xấu đi tình hình quan hệ giữa hai bên kể từ khi Đảng Cộng sản giành được chính quyền tại [Trung Hoa đại lục](http://vi.wikipedia.org/wiki/Trung_Qu%E1%BB%91c_%C4%91%E1%BA%A1i_l%E1%BB%A5c).
Sự bất đồng giữa Mao Trạch Đông và Stalin đã thể hiện ngay từ lúc khởi đầu. Trong suốt Thế chiến thứ hai, Stalin đã giúp đỡ cho chính phủ
[Tưởng Giới Thạch](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%C6%B0%E1%BB%9Fng_Gi%E1%BB%9Bi_Th%E1%BA%A1ch) để chống lại quân Nhật và nhắm mắt làm ngơ để Tưởng tàn sát những người Cộng sản Trung Quốc. Nhìn chung, Stalin muốn giúp Tưởng chống Nhật để giữ hòa khí giữa hai bên, ngay cả sau khi chiến tranh kết thúc, Stalin đã ký hiệp ước bất tương xâm với Tưởng và yêu cầu Mao Trạch Đông và những người Cộng sản Trung Quốc phải hợp tác với Tưởng. Tuy nhiên, Mao Trạch Đông không tuân theo chỉ thị này và bắt đầu cuộc chiến với Tưởng. Stalin không hề tin rằng Mao có thể đánh bại Tưởng nên ông ta đưa ra rất ít sự giúp đỡ cho Mao. Liên Xô vẫn tiếp tục giữ quan hệ ngoại giao với Quốc Dân Đảng của Tưởng cho đến khi Mao giành chiến thắng hoàn toàn.
Stalin cũng ủng hộ những người Thổ Hồi giáo ở Tây Trung Quốc để thành lập quốc gia riêng (Cộng hòa Đông Thổ) trong suốt nổi loạn, li khai chống Trung Hoa Dân Quốc. Ông ủng hộ lãnh đạo Cộng sản Hồi giáo
[Ehmetjan Qasim](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ehmetjan_Qasim&action=edit&redlink=1) để chống lại các lực lượng chống cộng của Quốc Dân Đảng.
Khi Đảng Cộng sản của Mao giành được quyền kiểm soát tại đại lục và ép chính phủ Quốc Dân phải bỏ chạy ra đảo Đài Loan, Stalin đã nhận ra vị thế mới của Mao Trạch Đông. Liên Xô nhanh chóng công nhận nước Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa của Mao. Đỉnh điểm của mốt quan hệ Trung – Xô thể hiện vào năm 1950 bằng Hiệp ước Đồng chí và Đồng minh. Cả hai nước cùng nhau hỗ trợ quân sự cho quốc gia đồng minh ở bắc Triều Tiên để chống lại chính phủ phía Nam do Hoa Kỳ hậu thuẫn. Sau vài vụ xung đột ở biên giới hai miền, cuối cùng
[Chiến tranh Triều Tiên](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_Tri%E1%BB%81u_Ti%C3%AAn) đã nổ ra vào năm 1950.
### Bắc Triều Tiên
Trái với chính sách trang bị hạn chế của Hoa Kỳ dành cho Nam Triều Tiên, Stalin đã viện trợ đáng kể cho quân đội Bắc Triều Tiên của
[Kim Nhật Thành](http://vi.wikipedia.org/wiki/Kim_Nh%E1%BA%ADt_Th%C3%A0nh) về cả lục quân và không quân, trong đó bao gồm các loại xe tăng T-34/85 và các cố vấn để hỗ trợ Kim Nhật Thành thực hiện mong muốn tái thống nhất phần còn lại của bán đảo Triều Tiên. [Quân đội Bắc Triều Tiên](http://vi.wikipedia.org/wiki/Qu%C3%A2n_%C4%91%E1%BB%99i_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Tri%E1%BB%81u_Ti%C3%AAn) mở màn cuộc chiến vào ngày Chủ nhật, 25 tháng 6 năm 1950, vượt biên giới vĩ tuyến 38, nã pháo tấn công và tràn xuống Nam Triều Tiên Trong suốt cuộc [218] [chiến Triều Tiên](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_Tri%E1%BB%81u_Ti%C3%AAn), các phi công Xô viết sử dụng máy bay của họ cất cánh từ căn cứ tại Trung Quốc để chống lại máy bay của Liên Hiệp Quốc với thành phần chủ yếu là không quân Mỹ.
### Việt Nam
Cuối tháng 1/1950, Chủ tịch
[Hồ Chí Minh](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%E1%BB%93_Ch%C3%AD_Minh) bí mật sang Bắc Kinh để bàn về vấn đề viện trợ cho cuộc [kháng chiến chống Pháp](http://vi.wikipedia.org/wiki/Kh%C3%A1ng_chi%E1%BA%BFn_ch%E1%BB%91ng_Ph%C3%A1p) tại Việt Nam, sau đó đi Moskva gặp gỡ Stalin và Mao Trạch Đông, Chu Ân Lai đang ở thăm Liên Xô. Stalin và Mao Trạch Đông đã khẳng định: *“Việt Nam cần trang bị 10 đại đoàn để đánh thắng Pháp, trước mắt hãy trang bị cho 6 đại đoàn có mặt ở miền Bắc. Việt Nam có thể đưa ngay một số đơn vị sang nhận vũ khí trên đất Trung Quốc. Tỉnh Quảng Tây sẽ là hậu phương trực tiếp của Việt Nam.”* [ [cần dẫn nguồn](http://vi.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Ch%C3%BA_th%C3%ADch_ngu%E1%BB%93n_g%E1%BB%91c)]
Ngay sau đó 1 tháng, chuyến hàng viện trợ đầu tiên của Liên Xô cho Việt Nam được chuyển tới, bao gồm nhiều tấn thuốc men. Viện trợ vũ khí của Liên Xô cho Việt Nam được duy trì đều đặn suốt hàng chục năm, đã đóng góp một phần quan trọng vào trang bị của
[Quân đội Nhân dân Việt Nam](http://vi.wikipedia.org/wiki/Qu%C3%A2n_%C4%91%E1%BB%99i_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Vi%E1%BB%87t_Nam) trong suốt các cuộc chiến tranh sau đó (nguồn viện trợ chỉ chấm dứt cho tới khi Liên Xô sụp đổ vào năm 1991), và quan hệ ngoại giao hữu hảo với Liên Xô luôn được chính phủ Việt Nam đặc biệt coi trọng, ngay cả với Nhà nước kế thừa là [Liên bang Nga](http://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_bang_Nga). [ [cần dẫn nguồn](http://vi.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Ch%C3%BA_th%C3%ADch_ngu%E1%BB%93n_g%E1%BB%91c)]
### Qua đời
Cuộc
[chiến tranh thế giới thứ hai](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_th%E1%BA%BF_gi%E1%BB%9Bi_th%E1%BB%A9_hai) kết thúc, dưới sự lãnh đạo của Stalin và Đảng Cộng sản Liên Xô, kinh tế, xã hội đất nước đã được khôi phục nhanh chóng. Tới năm 1949, sản lượng kinh tế của Liên Xô đã đạt mức ngang bằng trước chiến tranh, sớm hơn kế hoạch gần 2 năm rưỡi. Cũng trong thời gian này, bom nguyên tử và bom khinh khí được chế tạo thành công ở Liên Xô. Liên Xô đã trở thành một [siêu cường](http://vi.wikipedia.org/wiki/Si%C3%AAu_c%C6%B0%E1%BB%9Dng) theo [chủ nghĩa Cộng sản](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ch%E1%BB%A7_ngh%C4%A9a_c%E1%BB%99ng_s%E1%BA%A3n), đủ sức đối đầu với [219] [Hoa Kỳ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3)trong [Chiến tranh Lạnh](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_L%E1%BA%A1nh).
Ngày
[1 tháng 3](http://vi.wikipedia.org/wiki/1_th%C3%A1ng_3) năm [1953](http://vi.wikipedia.org/wiki/1953), sau khi ăn tối với Bộ trưởng bộ nội vụ [Lavrenty Pavlovich Beria](http://vi.wikipedia.org/wiki/Lavrentiy_Pavlovich_Beriya) và ba thủ tướng tương lai [Georgi Maximilianovich Malenkov](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Georgi_Maximilianovich_Malenkov&action=edit&redlink=1), [Nikolai Alexandrovich Bulganin](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Nikolai_Alexandrovich_Bulganin&action=edit&redlink=1) và [Nikita Sergeyevich Khrushchev](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nikita_Sergeyevich_Khrushchyov) ở [Moskva](http://vi.wikipedia.org/wiki/Moskva), Stalin ngã quỵ xuống ở trong phòng, ông chắc đã bị [tai biến mạch máu não](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tai_bi%E1%BA%BFn_m%E1%BA%A1ch_m%C3%A1u_n%C3%A3o) làm liệt bên phải của ông. Tuy các cận vệ lấy làm lạ ông không thức dậy như thường lệ vào hôm sau, nhưng họ đang có lệnh không được quấy rầy ông, cho nên cái chết của ông không được khám phá ra cho đến tối hôm đó. Bốn ngày sau, Stalin [qua đời](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ch%E1%BA%BFt) ngày [5 tháng 3](http://vi.wikipedia.org/wiki/5_th%C3%A1ng_3) năm [1953](http://vi.wikipedia.org/wiki/1953), hưởng thọ 74, và chôn ngày [9 tháng 3](http://vi.wikipedia.org/wiki/9_th%C3%A1ng_3). Lý do chính thức của cái chết là [chảy máu não](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ch%E1%BA%A3y_m%C3%A1u_n%C3%A3o&action=edit&redlink=1). Thi hài ông được giữ trong [Lăng Lenin](http://vi.wikipedia.org/wiki/L%C4%83ng_Lenin) đến ngày [31 tháng 10](http://vi.wikipedia.org/wiki/31_th%C3%A1ng_10) năm [1961](http://vi.wikipedia.org/wiki/1961). Theo quá trình [phi Stalin hóa](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Phi_Stalin_h%C3%B3a&action=edit&redlink=1), thi hài của ông bị mang ra khỏi lăng và được chôn tại khu nghĩa trang dành cho các nguyên thủ nước Nga (bên cạnh tường điện Kremlin). Cũng trong năm 1961, thành phố, mà từ 1925 được đặt theo tên ông, Stalingrad được đổi lại là Wolgograd.
## Gia đình
### Hai người con trai của Stalin
[Yakov Dzhugashvili](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Yakov_Dzhugashvili&action=edit&redlink=1), con trai đầu lòng của Stalin với bà vợ đầu [Ekaterina Svanidze](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ekaterina_Svanidze&action=edit&redlink=1), đã tự tử bằng súng vì Stalin tỏ ra quá nghiêm khắc khi biết ông có quan hệ yêu đương với một cô gái, nhưng không chết. Sau vụ đó, Stalin nói, “Có vậy mà không bắn được cho thẳng nữa.” Khi Thế chiến thứ II bùng nổ, Stalin quyết định cả 2 người con trai của mình đều phải ra mặt trận cầm súng chống quân thù. Anh cả [220] [Yakov Dzhugashvili](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Yakov_Dzhugashvili&action=edit&redlink=1)(1907-1943) đã chiến đấu trong lực lượng Pháo binh, rồi bị bắt làm tù binh trong một trận đánh không cân sức gần thành phố [Smolensk](http://vi.wikipedia.org/wiki/Smolensk)cửa ngõ phía tây của nước Nga. Yakov Dzhugashvili từng được đề nghị đổi lấy Thống chế Đức [Friedrich Paulus](http://vi.wikipedia.org/wiki/Friedrich_Paulus)bị Hồng quân Liên Xô bắt sống tại [trận Stalingrad](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%ADn_Stalingrad). Stalin đã cương quyết từ chối, trong bức thư gửi Hitler [ông nói: *]* [cần dẫn nguồn](http://vi.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Ch%C3%BA_th%C3%ADch_ngu%E1%BB%93n_g%E1%BB%91c) *“Tôi sẽ không đổi một Thống chế lấy một binh sĩ bình thường”*. Yakov đã bị bắn chết trong trại tập trung ở Sachsenhausen vào năm 1943, sau khi cãi lộn với bạn tù và thách thức lính gác [SS](http://vi.wikipedia.org/wiki/SS)bằng cách leo hàng rào và hô to *“Đừng hèn nhát thế, bắn đi”*. [[221]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#cite_note-221) [[222]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#cite_note-222)
Người con trai thứ 2 là
[Vasily Iosifovich Dzhugashvili](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Vasily_Iosifovich_Dzhugashvili&action=edit&redlink=1) xung phong vào Không quân, lần lượt tham gia các trận đánh then chốt của Hồng quân như [trận Moskva](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%ADn_Moskva) và [trận Stalingrad](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%ADn_Stalingrad) (nay là Volgagrad), giải phóng Belarus và Ba Lan, rồi tổng công kích quân Đức Quốc xã tại thủ đô Berlin. Trong các trận không chiến, Vasily đã bắn rơi 2 máy bay tiêm kích và cường kích của quân phát xít. Đến cuối năm 1942, ông được phong hàm Đại tá Không quân. Sau khi Thế chiến thứ II kết thúc, Đại tá V. Stalin được Ban lãnh đạo Bộ Tư lệnh Đặc khu Thủ đô (nay là Quân khu Moskva) đề cử giữ chức Tư lệnh Lực lượng Không quân phòng thủ Moskva. Tuy vậy, Stalin đã nhiều lần gác lại việc phong hàm tướng cho con bởi ông muốn con trai mình *“phải trau dồi phẩm chất cùng tích lũy kinh nghiệm nhiều hơn nữa”*, và ông đã tự gạch chéo bằng mực đỏ xóa tên của Vasily trong danh sách dự kiến phong cấp tướng định kỳ. Tới năm 1946, Vasily mới được bổ nhiệm Thiếu tướng. Tới năm 1952, Stalin đã cương quyết cách chức con trai ruột sau khi xảy ra sự cố tai nạn ở [sân bay Tushino](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=S%C3%A2n_bay_Tushino&action=edit&redlink=1) vào tháng 7/1952 dù Vasily không trực tiếp tham gia sự kiện này. Sau đó ông phải chuyển về Học viện Quân sự Trung ương, trở thành một giảng viên của Khoa Huấn luyện Không quân. [[223]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#cite_note-223)
Người con gái duy nhất của ông,
[Swetlana Iossifowna Allilujewa](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Swetlana_Iossifowna_Allilujewa&action=edit&redlink=1) (1926–2011), năm 1967 bỏ trốn sang Hoa Kỳ sống, để con cái ở lại Liên Xô. Bà có viết 4 quyển sách, trong đó có 2 cuốn hồi ký bán rất chạy. [[224]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#cite_note-obit2-224)
## Tính cách
Ngay từ năm 1943, Stalin đã từng nói:
*“Tôi biết là sau khi tôi chết sẽ có nhiều kẻ mang rác đến đổ trên mộ tôi, nhưng những cơn gió của lịch sử sẽ thổi bay những đống rác rưởi đó một cách không thương tiếc”*Nhân dịp 60 năm ngày mất của Xtalin (05/03/1953), mục “Các nhân vật“ của Báo “Bình luận quân sự độc lập” đã cho đăng bài báo liệt kê một số chi tiết về Stalin: [[36]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#cite_note-baodatviet.vn-36)
- Trung bình mỗi ngày Stalin đọc khoảng 300 trang sách và thường xuyên tự học. Có thể đánh giá trình độ học vấn của Xtalin qua số lượng sách mà ông đã đọc và nghiên cứu. Riêng tại nhà nghỉ Bliznhaia của Stalin, trong phòng đọc này có 20.000 đầu sách. Sau khi ông mất, người ta đã chuyển các quyển sách có các ghi chú của Stalin từ thư viện ở nhà nghỉ Bliznhaia cho Viện Mac-Lenin. Tổng cộng có 5.500 quyển.
- Theo các tiêu chí hiện đại về kết quả công tác nghiên cứu khoa học thì Stalin đã có học vị tiến sỹ triết học từ năm 1920.
- Hiệu quả làm việc của Stalin trong vai trò là nhà lãnh đạo là luôn đặt ra các mục tiêu rất dài hạn, và các giải pháp đang thực hiện (vào một thời điểm nào đó) là một phần của các kế hoạch quy mô lớn.
- Từ năm 1930 đến 1953 cơ quan bảo vệ chỉ thấy Stalin say xỉn đúng 2 lần.
- Những sản phẩm dư thừa của nền kinh tế do Stalin tạo ra, các kế hoạch mà ông vạch ra, những con người do ông huấn luyện (kể cả về mặt kỹ thuật và đạo đức) lỗi lạc đến mức mà sau khi Stalin mất được 35 năm, Liên Xô vẫn duy trì được vị thế
[siêu cường](http://vi.wikipedia.org/wiki/Si%C3%AAu_c%C6%B0%E1%BB%9Dng).
- Stalin là người có vai trò quan trọng trong việc thành lập nhà nước
[Israel](http://vi.wikipedia.org/wiki/Israel)khi bỏ phiếu thông qua nghị quyết của Liên Hợp Quốc. Vào ngày mất của Stalin, chính quyền Israel đã tuyên bố [quốc tang](http://vi.wikipedia.org/wiki/Qu%E1%BB%91c_tang).
- Vào năm 1927, Stalin đã ra quyết định: các nhà nghỉ ngoại ô của cán bộ đảng không được có quá 3-4 phòng.
- Stalin đối xử rất tốt với những người bảo vệ và phục vụ. Thường xuyên mời cơm họ, một lần trông thấy lính gác bị ướt dưới trời mưa, ông đã ra lệnh xây tại đó một bốt gác. Tuy nhiên, trong công việc của họ thì Stalin không chấp nhận bất kỳ một sự lơ là nào dù nhỏ. Đối với bản thân, ông rất tiết kiệm: quần áo không có cái nào thừa, và những gì đã có thì ông dùng đến lúc hỏng không thể sửa được nữa thì mới bỏ.
- Chiến thắng của Hồng quân tại
[Trận Kursk](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%ADn_Kursk)có đóng góp từ một sáng kiến của Stalin khi ông nhớ lại việc thí nghiệm bom hàng không mini PTAB và ông đã ra lệnh phải sản xuất được 800.000 quả bom như vậy trong thời gian ngắn.
- Loại xe tăng huyền thoại
[T-34](http://vi.wikipedia.org/wiki/T-34)của Liên Xô rất có thể sẽ không ra đời (các quan chức quân sự không mặn mà với các dự án này), nhưng Stalin lúc đó đã can thiệp, cấp kinh phí và yêu cầu nhà máy Kharkov tiếp tục chế tạo và thử nghiệm. [T-34](http://vi.wikipedia.org/wiki/T-34)sau đó đã trở thành loại xe tăng tốt nhất của Thế chiến 2.
## Nhận định
### Cống hiến
[Đảng Cộng sản Vương Quốc Anh](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=%C4%90%E1%BA%A3ng_C%E1%BB%99ng_s%E1%BA%A3n_V%C6%B0%C6%A1ng_Qu%E1%BB%91c_Anh&action=edit&redlink=1)mang theo ảnh của Stalin trong một cuộc diễu hành năm 2008.
Iosif Vissarionovich Stalin được xem là một trong những nhà
[chính trị](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ch%C3%ADnh_tr%E1%BB%8B) mâu thuẫn nhất vào [thế kỷ XX](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BA%BF_k%E1%BB%B7_20). Ông được xem là người có những cống hiến to lớn cho công cuộc xây dựng và bảo vệ Liên Bang Xô Viết. Trong cuộc thăm dò ý kiến của 40 triệu người Nga vào năm 2008, ông đã được bình chọn là nhân vật vĩ đại thứ 3 trong [225] [lịch sử Nga](http://vi.wikipedia.org/wiki/L%E1%BB%8Bch_s%E1%BB%AD_Nga), sau Đại công tước [Aleksandr Yaroslavich Nevsky](http://vi.wikipedia.org/wiki/Aleksandr_Yaroslavich_Nevsky)và Thủ tướng [Pyotr Arkadyevich Stolypin](http://vi.wikipedia.org/wiki/Pyotr_Arkadyevich_Stolypin). Thậm chí kết quả này còn bị [Đảng Cộng sản Liên bang Nga](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%A3ng_C%E1%BB%99ng_s%E1%BA%A3n_Li%C3%AAn_bang_Nga)cáo buộc là gian lận, rằng chính phủ Nga đã tìm cách ngăn cản để Stalin hoặc [Lenin](http://vi.wikipedia.org/wiki/Vladimir_Ilyich_Lenin)không giành được vị trí thứ nhất. [[226]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#cite_note-guardian.co.uk-226)
Trong một cuộc thăm dò khác năm 2006, trên 35% người Nga được hỏi cho biết sẽ bỏ phiếu cho Stalin nếu ông vẫn còn sống
Chỉ có ít hơn 1/3 người Nga cho rằng Stalin là một lãnh đạo tàn nhẫn [227] 54% thanh niên Nga cho rằng Stalin có nhiều công lao hơn là tội lỗi, một nửa cho rằng ông là một nhà lãnh đạo tài giỏi, 46% không cho rằng ông là người nhẫn tâm. 55% số người được hỏi mong muốn chính quyền Nga trả lại tên [[228]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#cite_note-228) [Stalingrad](http://vi.wikipedia.org/wiki/Stalingrad)trước đây cho thành phố Volgograd. [[229]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#cite_note-229)
Năm 2013, nhân dịp 60 năm ngày Stalin qua đời,
[Trung tâm Levada](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Trung_t%C3%A2m_Levada&action=edit&redlink=1) đã khảo sát và kết quả có 49% người Nga coi Stalin có vai trò tích cực trong lịch sử, chỉ 32% coi ông có vai trò tiêu cực. Các chuyên gia đưa ra hai lý do: Một mặt, điện Kremlin đã âm thầm thúc đẩy hình ảnh của Tổng thống [Vladimir Putin](http://vi.wikipedia.org/wiki/Vladimir_Putin) là một nhà lãnh đạo mạnh mẽ giống như Stalin, người đã giữ ổn định đất nước sau những hỗn loạn của việc [Đế quốc Nga](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_Nga) sụp đổ. Mặt khác, mọi người coi trọng Stalin bởi vì họ thấy ít tự hào về tình hình nước Nga kể từ sau sự sụp đổ của Liên Xô. *“Nhận thức về Stalin là một cách để người Nga nhớ lại thời kỳ của những hành động tuyệt vời và cả những sự hy sinh có lẽ còn vĩ đại hơn thế”* – nhà sử học [Roy Medvedev](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Roy_Medvedev&action=edit&redlink=1), người đã viết một cuốn sách về Stalin nói. [[230]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#cite_note-230)
Trong thời gian lãnh đạo của Stalin, Liên Xô chuyển từ một nước lạc hậu thành một
[siêu cường](http://vi.wikipedia.org/wiki/Si%C3%AAu_c%C6%B0%E1%BB%9Dng) thế giới với tiềm lực [công nghiệp](http://vi.wikipedia.org/wiki/C%C3%B4ng_nghi%E1%BB%87p) và [quân sự](http://vi.wikipedia.org/wiki/Qu%C3%A2n_s%E1%BB%B1) khổng lồ. Trong thi phú, ông được ca ngợi như *“Stalin sâu thăm thẳm hơn đại dương, cao vòi vọi hơn Himalaya, sáng rực rỡ hơn mặt trời”*. Chính ông là người đã xóa bỏ chế độ tem phiếu lương thực vào năm 1935, nên được nhiều người biết ơn. Stalin đã cấp cho toàn bộ công dân Xô Viết được tiếp cận chăm sóc sức khoẻ và giáo dục miễn phí, nhờ đó dập tắt các dịch [sốt rét](http://vi.wikipedia.org/wiki/S%E1%BB%91t_r%C3%A9t), [dịch tả](http://vi.wikipedia.org/wiki/B%E1%BB%87nh_t%E1%BA%A3), tuổi thọ trung bình của người Liên Xô tăng lên hàng thập kỷ. Phụ nữ Liên Xô lần đầu tiên được sinh sản trong những bệnh viện an toàn, với khả năng tiếp cận [chăm sóc trước sinh](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ch%C4%83m_s%C3%B3c_tr%C6%B0%E1%BB%9Bc_sinh&action=edit&redlink=1). Giáo dục cũng là một ví dụ về tăng chất lượng cuộc sống. Nạn [mù chữ](http://vi.wikipedia.org/wiki/M%C3%B9_ch%E1%BB%AF)đã được Stalin thanh toán, và thế hệ sinh ra dưới thời của Stalin là thế hệ có trình độ đại học cao đầu tiên. Các đường vận tải được cải thiện với việc nhiều tuyến [đường sắt](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%C6%B0%E1%BB%9Dng_ray)được xây dựng. Những sự kiện như khởi công xây tuyến đường xe điện ngầm tại thành phố Moskva, hay ban bố Hiến pháp của Liên bang Xô viết đều diễn ra dưới chế độ Stalin. [[225]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#cite_note-ruvr-225) [[225]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#cite_note-ruvr-225)
Được coi là một nhà lãnh đạo lỗi lạc, thời gian ông cầm quyền gắn liền với giai đoạn 1930 – 1940, một giai đoạn lớn mạnh trong lịch sử Liên Xô. Trong thời gian đó, nền văn hoá, âm nhạc, văn học,… của Liên Xô giành được nhiều thành tựu lớn lao. Không những thế, ông còn là nhân vật đóng vai trò không nhỏ trong
[cuộc kháng chiến](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_X%C3%B4-%C4%90%E1%BB%A9c) của Liên Xô chống phát xít. [Piter Ustinov](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Piter_Ustinov&action=edit&redlink=1), một chuyên gia lịch sử đã nhận xét: *“Có lẽ không thể có một ai khác ngoài Stalin có thể làm được những việc như thế trong Chiến tranh: quyết liệt, mềm dẻo, nhất quán, như yêu cầu đánh thắng trong những kích cỡ phi thường như thế…”.*
Báo chí Việt Nam dẫn lời Thủ tướng
[Winston Churchill](http://vi.wikipedia.org/wiki/Winston_Churchill) của [Anh](http://vi.wikipedia.org/wiki/Anh) – một người trên thực tế có ác cảm lớn với Liên Xô – cũng phải thừa nhận: [[231]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#cite_note-231)
|“||
|Một hạnh phúc lớn lao đối với nước Nga là trong những năm thử thách khổng lồ, đất nước này được thiên tài, tướng quân sắt đá Stalin lãnh đạo. Ông ấy là nhân vật kiệt xuất nhất, bao trùm lên cái thời nhiều biến động mà cuộc đời ông ấy đã trôi qua. Stalin là con người nhiệt huyết phi thường và ý chí không gì bẻ gãy nổi, cứng rắn, khốc liệt trong trò chuyện, người mà ngay cả tôi, kẻ được giáo dục tại nghị viện Anh, cũng không có gì cưỡng lại được. Stalin trước hết có một óc hài hước phong phú, khả năng thâu nhận những ý tưởng một cách chuẩn xác. Sức mạnh này trở nên vĩ đại ở Stalin đến nỗi ông ấy là người độc nhất vô nhị giữa những nhà lãnh đạo quốc gia mọi thời và mọi nơi. Stalin đã gây cho chúng tôi một ấn tượng kỳ vĩ. Ông ấy có trí anh minh sâu sắc, tư duy hợp lý, không bao giờ biết hoảng loạn. Ông ấy là một nghệ nhân bất khả chiến bại trong những khoảnh khắc khó khăn kiếm tìm lối thoát từ những tình huống tuyệt vọng nhất. Ông ấy là một nhân vật rất phức tạp.
|”|
|—Winston Churchill|
Cố tổng thống Pháp, tướng
[Charles de Gaulle](http://vi.wikipedia.org/wiki/Charles_de_Gaulle), một trong những lãnh đạo của [Chiến tranh thế giới thứ hai](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_th%E1%BA%BF_gi%E1%BB%9Bi_th%E1%BB%A9_hai), đánh giá cao những phẩm chất cá nhân của Stalin. Trong cuốn hồi ký chiến tranh của mình, tướng De Gaulle viết: *“Stalin có một uy tín to lớn, và không chỉ riêng ở nước Nga. Ông biết “thuần hoá” kẻ thù, không hoảng hốt khi núng thế và không say sưa với thắng lợi. Mà Ông lại là người có nhiều chiến thắng hơn thất bại…”.*
Nguyên soái Xô-viết
[Georgi K. Zhukov](http://vi.wikipedia.org/wiki/Georgi_Konstantinovich_Zhukov), vị tướng lừng danh nhất của Liên Xô trong [Chiến tranh thế giới thứ hai](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_th%E1%BA%BF_gi%E1%BB%9Bi_th%E1%BB%A9_hai), thì hồi tưởng:
-
*“Ông đọc rất nhiều và biết nhiều thứ trong các lĩnh vực khác nhau. Sức làm việc đáng kinh ngạc của Ông, khả năng nhanh chóng nắm bắt thông tin cho phép Ông trong một ngày xem xét và thấu hiểu một khối lượng tư liệu lớn đến mức chỉ những vĩ nhân mới có thể làm được như thế. Ông làm việc nhiều, khoảng 12 đến 15 giờ trong một ngày. Tôi đã nghiên cứu Stalin như một nhà hoạt động quân sự rất kỹ càng vì tôi đã đi cùng Ông trong suốt cuộc chiến tranh. Stalin nắm chắc các vấn đề tổ chức chiến dịch mặt trận và các chiến dịch phối hợp giữa các nhóm mặt trận, và Ông chỉ huy các chiến dịch này rất bài bản, vì biết rõ các vấn đề chiến lược lớn. Trong chỉ đạo chiến tranh nói chung, Stalin được giúp đỡ bởi trí tuệ thiên phú của Ông và một linh tính rất phong phú. Ông biết tìm ra mắt xích chủ đạo trong tình huống chiến lược và nắm lấy nó, phân tích kẻ thù, tiến hành chiến dịch tấn công lớn này hay chiến dịch tấn công lớn khác. Không có gì hoài nghi nữa, Ông là một Tổng tư lệnh tối cao xứng đáng”.* [[232]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#cite_note-antgct.cand.com.vn-232)
-
Cho đến thời nay, di sản của Stalin vẫn chưa phai. Ông được
[Gennady Zyuganov](http://vi.wikipedia.org/wiki/Gennady_Andreyevich_Zyuganov) – Chủ tịch [Đảng Cộng sản Liên bang Nga](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%A3ng_C%E1%BB%99ng_s%E1%BA%A3n_Li%C3%AAn_bang_Nga) – so sánh với *“Những nhân vật vĩ đại nhất của thời kỳ Phục hưng”*. Ngày 8/12/2004, trong bài viết dài kỷ niệm 125 năm Ngày sinh của Stalin, Zuganov phát biểu: *“Những năm gần đây trong bối cảnh đất nước suy tàn, hỗn loạn và khủng hoảng liên tiếp, sự quan tâm của mọi người trong việc suy xét đánh giá lại Stalin ngày càng tăng. Đó là sự thật ai cũng rõ.”* Trong cuộc họp báo ngày 14/7, ông Zyuganov đã nêu ra hàng loạt những công lao mà Stalin đã lập nên đối với nước Nga và kết luận: [170] *“Nói theo cách của Thủ tướng Anh*. Theo ý kiến của ông, người Nga hôm nay càng đánh giá cao những công lao của Stalin khi so sánh với sự khủng hoảng mà các lãnh đạo sau này như [Winston Churchill](http://vi.wikipedia.org/wiki/Winston_Churchill), ông Stalin đã tiếp quản nước Nga với [cày chìa vôi](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=C%C3%A0y_ch%C3%ACa_v%C3%B4i&action=edit&redlink=1)và khi ra đi đã để lại một nước Nga có [vũ khí hạt nhân](http://vi.wikipedia.org/wiki/V%C5%A9_kh%C3%AD_h%E1%BA%A1t_nh%C3%A2n)“ [Boris Yeltsin](http://vi.wikipedia.org/wiki/Boris_Nikolayevich_Yeltsin)và [Mikhail Gorbachev](http://vi.wikipedia.org/wiki/Mikhail_Sergeyevich_Gorbachyov)đã gây ra: *“Người dân so sánh, cân nhắc và dĩ nhiên là ủng hộ những ai làm tăng thêm sức mạnh*. Ông Zyuganov cũng tỏ ý tin tưởng rằng, nếu dưới sự lãnh đạo của Stalin thì nhiều vấn nạn mà người Nga đang phải chứng kiến hôm nay ( [cường quốc](http://vi.wikipedia.org/wiki/C%C6%B0%E1%BB%9Dng_qu%E1%BB%91c)của đất nước. Ngay cả khi biết rằng trong thời gian Stalin lãnh đạo đất nước, có xảy ra những vụ việc này nọ nhưng đó không phải điều họ lưu tâm, vì họ nhìn thấy ở Stalin một người yêu nước, một nhà lãnh đạo quốc gia vĩ đại” [tham nhũng](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tham_nh%C5%A9ng), [tội phạm có tổ chức](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BB%99i_ph%E1%BA%A1m_c%C3%B3_t%E1%BB%95_ch%E1%BB%A9c)…) sẽ không thể xảy ra vì Stalin *“có thể giải quyết nhanh gọn các vấn đề như thế chỉ trong một ngày”*. [[233]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#cite_note-233)
Theo phát ngôn viên hội đồng thành phố Oryol,
[Olga Patenkova](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Olga_Patenkova&action=edit&redlink=1), các nhà lập pháp nơi đây đã thông qua một bản kiến nghị vào ngày 31 tháng 3, nội dung yêu cầu lập lại các hình ảnh của Iosif Vissarionovich Stalin.
Theo tờ
*Izvestia* số ra ngày [14 tháng 4](http://vi.wikipedia.org/wiki/14_th%C3%A1ng_4) năm 2005:
|“||
|Lễ kỷ niệm 60 năm chiến thắng… thúc đẩy chúng tôi ủng hộ những lời kêu gọi khôi phục lẽ công bằng của lịch sử, tôn trọng vai trò lịch sử của tổng tư lệnh Stalin |”|
|—Olga Patenkova|
Nữ luật sư
[Larisa Tokunova](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Larisa_Tokunova&action=edit&redlink=1) sống tại vùng Viễn Đông nước Nga đã gọi Stalin là *“thiên tài”*, người đã đưa Liên Xô trở thành một siêu cường quốc. Bà cho biết: *“Nếu chúng ta muốn quản lý để chấn hưng đất nước, thì chỉ có thể tuân theo kế hoạch của Stalin”*. Doanh nhân Roman Fomin cho biết: *“Họ không nên làm mờ nhạt những thay đổi to lớn mà đất nước đã đạt được. Chiến thắng mà Stalin có được là sự tăng trưởng kinh tế và thịnh vượng. Nhiều người mong muốn ông lại quay trở lại”* [[234]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#cite_note-234)
Về những biện pháp lãnh đạo khắc nghiệt và những sai lầm Stalin mắc phải, Nghị sĩ Molotov cho rằng:
*“Hiện nay có xu hướng ở Nga miêu tả Stalin như một người tự mãn, tự kỷ, luôn cho rằng ông nói thế nào thì mọi sự sẽ diễn ra y như thế. Làm vậy là không đúng, là vu cáo… Nếu đổ cho một mình Stalin mọi lầm lỗi như thế thì cũng có thể nói, một mình Stalin đã xây dựng thành công Chủ nghĩa Xã hội, một mình Stalin đã chiến thắng phát xít Đức… Mỗi người trong bộ máy chính trị đều có phần trách nhiệm riêng… Nói tới vai trò của Stalin trong chiến tranh Vệ quốc Vĩ đại, cần thấy rằng, bản chất vấn đề không phải là ở chỗ đoán đúng hay sai ngày nổ ra chiến tranh. Bản chất vấn đề là ở chỗ, không cho Hitler vào Moskva, Leningrad hay Stalingrad. Bản chất vấn đề là ở chiến thắng chung cuộc rất vẻ vang. Và chúng ta đã làm được điều này. Trong đó có công lao to lớn của Stalin. Cần phải công bằng chứ không nên như bây giờ, đổ mọi lỗi lầm cho Stalin khi ông không còn sống nữa”*. [[232]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#cite_note-antgct.cand.com.vn-232) [Nina Nesterina](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Nina_Nesterina&action=edit&redlink=1), quan chức chính quyền Oryol chuyên trách bảo vệ quyền lợi của các nạn nhân chính trị, nói về thái độ của mình đối với Stalin: *“Stalin không thực sự phải chịu trách nhiệm về các vụ đàn áp. Theo các tài liệu chính thức, các mệnh lệnh được đưa ra bởi toà án quân sự của NKDV (tiền thân của KGB)”*.
Zinoviev, một chính trị gia gần như cả đời chỉ phê phán Stalin và Liên Xô, nhưng gần đây khi suy ngẫm lại ông đã nói rằng: Liên Xô có được những thành tựu vĩ đại là nhờ có được sự lãnh đạo của Stalin và Đảng CS Liên Xô. Cần phải đánh giá lại những hoạt động trấn áp của Stalin những năm 1930, việc xây dựng chế độ mới thường đi kèm với cuộc đấu tranh với các thế lực chống phá. Một đất nước rộng lớn và đa sắc tộc, tôn giáo như Liên Xô thời kỳ đó luôn tồn tại nhiều mầm mống bất ổn và chia rẽ, nên rất cần những lãnh đạo đủ tài năng và sự cứng rắn (thực tế chỉ ít lâu sau khi Liên Xô sụp đổ, các cuộc chiến tranh ly khai, xung đột sắc tộc đã nổ ra khắp nơi). Sự trấn áp của Stalin, dù rằng trong đó có rất nhiều hành vi quá mức, trên thực tế cũng đã tiêu diệt những kẻ biến chất và tiềm tàng nguy hiểm cho đất nước.
[[170]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#cite_note-ReferenceA-170)
Bản thân Stalin cũng đoán biết trước sau khi qua đời, ông sẽ trở thành mục tiêu công kích của nhiều thế lực. Ngay từ năm 1943, ông đã nói với đồng chí của mình rằng:
*“Sau khi tôi chết, sẽ có những kẻ tìm cách trút mọi thứ rác rưởi lên mộ tôi. Nhưng rồi ngọn gió của lịch sử sẽ thổi bạt tất cả những thứ rác rưởi đó đi.”* [[235]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#cite_note-235)
### Chỉ trích
|
|
Liên Xô
|
|[Tổ chức Đảng](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=T%E1%BB%95_ch%E1%BB%A9c_c%E1%BB%A7a_%C4%90%E1%BA%A3ng_C%E1%BB%99ng_s%E1%BA%A3n_Li%C3%AAn_X%C3%B4&action=edit&redlink=1) [Đại hội](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%A1i_h%E1%BB%99i_%C4%90%E1%BA%A3ng_C%E1%BB%99ng_s%E1%BA%A3n_Li%C3%AAn_X%C3%B4) [Ủy ban Trung ương](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=%E1%BB%A6y_ban_Trung_%C6%B0%C6%A1ng_%C4%90%E1%BA%A3ng_C%E1%BB%99ng_s%E1%BA%A3n_Li%C3%AAn_X%C3%B4&action=edit&redlink=1) [Bộ Chính trị](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=B%E1%BB%99_Ch%C3%ADnh_tr%E1%BB%8B_Ban_Ch%E1%BA%A5p_h%C3%A0nh_Trung_%C6%B0%C6%A1ng_%C4%90%E1%BA%A3ng_C%E1%BB%99ng_s%E1%BA%A3n_Li%C3%AAn_X%C3%B4&action=edit&redlink=1) [Ban Bí thư](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ban_B%C3%AD_th%C6%B0_Ban_Ch%E1%BA%A5p_h%C3%A0nh_Trung_%C6%B0%C6%A1ng_%C4%90%E1%BA%A3ng_C%E1%BB%99ng_s%E1%BA%A3n_Li%C3%AAn_X%C3%B4&action=edit&redlink=1) [Ban tổ chức](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Orgburo&action=edit&redlink=1) [Ủy ban Kiểm soát](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=%E1%BB%A6y_ban_Ki%E1%BB%83m_so%C3%A1t_%C4%90%E1%BA%A3ng_C%E1%BB%99ng_s%E1%BA%A3n_Li%C3%AAn_X%C3%B4&action=edit&redlink=1) [Ủy ban Kiểm tra TW Đảng](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=%E1%BB%A6y_ban_Ki%E1%BB%83m_tra_Trung_%C6%B0%C6%A1ng_%C4%90%E1%BA%A3ng_C%E1%BB%99ng_s%E1%BA%A3n_Li%C3%AAn_X%C3%B4&action=edit&redlink=1) **Lãnh tụ** [V. I. Lenin](http://vi.wikipedia.org/wiki/Vladimir_Ilyich_Lenin)• **I. V. Stalin** [G. M. Malenkov](http://vi.wikipedia.org/wiki/Georgy_Maksimilianovich_Malenkov)• [N. K. Khrushchyov](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nikita_Sergeyevich_Khrushchyov) [L. I. Brezhnev](http://vi.wikipedia.org/wiki/Leonid_Ilyich_Brezhnev)• [Yu. V. Andropov](http://vi.wikipedia.org/wiki/Yuri_Vladimirovich_Andropov) [K. U. Chernenko](http://vi.wikipedia.org/wiki/Konstantin_Ustinovich_Chernenko)• [M. S. Gorbachyov](http://vi.wikipedia.org/wiki/Mikhail_Sergeyevich_Gorbachyov) [Báo Sự thật](http://vi.wikipedia.org/wiki/Pravda) [Đoàn Thanh niên Cộng sản](http://vi.wikipedia.org/wiki/Komsomol) [Cổng tri thức: Chủ nghĩa cộng sản](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=C%E1%BB%95ng_tri_th%E1%BB%A9c:_Ch%E1%BB%A7_ngh%C4%A9a_c%E1%BB%99ng_s%E1%BA%A3n&action=edit&redlink=1)
Bên cạnh đó, ông bị lên án vì những chính sách sai lầm và tệ sùng bái cá nhân.
Có tài liệu còn gọi ông là “Nga hoàng Đỏ”. [219] Một bộ phận người Nga đã tố cáo những sai lầm cá nhân của Stalin, và xem đó là nguyên nhân khiến tổn thất của nhân dân Xô viết hết sức lớn lao trong những năm chiến tranh. [[236]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#cite_note-236)
Để đạt được những mục tiêu của mình, Stalin sử dụng các phương pháp điều hành cứng rắn, bao gồm cả
[khủng bố nhà nước](http://vi.wikipedia.org/wiki/Kh%E1%BB%A7ng_b%E1%BB%91_nh%C3%A0_n%C6%B0%E1%BB%9Bc) và đại thanh trừng những thành phần chống đối, theo ước tính từ tháng 08/1937 đến tháng 10/1938, chỉ riêng trong nhà tù tại Ủy ban an ninh quốc gia, chế độ Stalin đã kết án tử hình 20.760 người, trong đó có khoảng 1.000 người lãnh đạo tôn giáo. Giáo chủ giáo phận St. Petersburg Serafin là cũng bị giết vào thời gian này. [ [cần dẫn nguồn](http://vi.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Ch%C3%BA_th%C3%ADch_ngu%E1%BB%93n_g%E1%BB%91c)]
Các nhà sử học được các báo chí quốc tế trích dẫn lời cho rằng dưới thời cầm quyền của Stalin, nhiều triệu người đã bị Stalin và bộ máy thanh trừng của ông cưỡng bức di cư, thẩm vấn hoặc giam giữ trong các trại tập trung và các nhà tù dưới chế độ Xô-Viết trước đây
[. Trong thời cải cách “Perestroika” của Michail Gorbachev, đã giải mật đa số trong 1,7 triệu hồ sơ “những tên phản cách mạng” trong giai đoạn 1937-1938. Trong đó hơn 700 ngàn người bị kết án tử hình. [cần dẫn nguồn](http://vi.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Ch%C3%BA_th%C3%ADch_ngu%E1%BB%93n_g%E1%BB%91c)]
Những người bị thảm sát đã được Tổng thống Nga Putin cho rằng: “
*Những người bị thảm sát, khủng bố là những con người ưu tú nhất, có trí tuệ cao nhất và là những người can đảm nhất của nước Nga và Liên Xô thời đó.*“ [[237]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#cite_note-237)
Tổng thống Nga
[Dmitry Anatolyevich Medvedev](http://vi.wikipedia.org/wiki/Dmitry_Anatolyevich_Medvedev) viết trên [blog](http://vi.wikipedia.org/wiki/Blog) của mình sáng 30 tháng 10, 2009, nhân dịp nước Nga kỷ niệm “Ngày Tưởng nhớ Ðàn áp Chính trị,” phóng viên nhật báo [Ba Lan](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ba_Lan), Gzeta Wyborcza, tại [Moskva](http://vi.wikipedia.org/wiki/Moskva) đưa tin. *“Tôi tin rằng, tưởng nhớ về bi kịch của dân tộc cũng thiêng liêng như tưởng nhớ về chiến thắng. Không có lý do gì để biện giải cho sự đàn áp chính trị.”* Medvedev viết rằng: *Chúng ta chỉ cần nghĩ – hàng triệu người đã chết vì khủng bố cùng những cáo buộc dối trá. Cho đến ngày hôm nay, có thể thấy, những tổn thất to lớn trên được biện minh bằng những mục đích cao hơn của nhà nước. Tôi tin rằng, không có sự phát triển, sự thành công, và tham vọng nào của đất nước, có thể đạt được bằng cái giá của bi kịch và mất mát. Không gì có thể được đặt trên giá trị cuộc sống con người. Và không bất cứ sự biện minh nào cho sự đàn áp chính trị (là có thể chấp nhận được).* [[238]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#cite_note-238)
Quy mô của khủng bố, theo như Medvedev nhắc nhở, là “không thể tưởng tượng nổi.”
*“Nó đã đánh vào tất cả các dân tộc của đất nước, hủy diệt mọi tầng lớp xã hội, hàng triệu người bị thiệt mạng.”* Ðề cập đến ủy ban chống lại sự bóp méo lịch sử, được thành lập gần đó, và trực thuộc Văn phòng Tổng thống, Medvedev giải thích rằng, sự dối trá về quá khứ không chỉ là “sự cố gắng sửa lại kết cục chiến tranh.” Dối trá lịch sử, còn là sự cố gắng tìm cách “biện minh cho những kẻ đã giết hại đồng bào mình, những gì đang được người ta thực hiện nhân danh công lý lịch sử.” Vào ngày Nga kỷ niệm hàng triệu người bị sát hại dưới chế độ độc tài của Stalin (1920 – 1953), blog này được đưa lên. Bên cạnh đó, một sử gia nghiên cứu về những tội ác của lãnh tụ Stalin từng bị bắt giữ đã được thả ra. [239] [[239]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#cite_note-medvedev1-239)
Nhân Kỷ niệm 65 năm chiến thắng chống phát xít, Tổng thống Nga
[Dmitry Medvedev](http://vi.wikipedia.org/wiki/Dmitry_Anatolyevich_Medvedev) nói “Stalin đã phạm nhiều tội ác chống lại nhân dân” và “không thể tha thứ”. Ông còn cho rằng thắng lợi phần lớn là nhờ sự hy sinh to lớn của nhân dân, dù vai trò lãnh đạo của Stalin cũng rất quan trọng. Cũng trong bài trả lời phỏng vấn [240] [báo Izvestia](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=B%C3%A1o_Izvestia&action=edit&redlink=1)ngày 7 tháng 5, ông Dmitry Medvedev nói rằng dù từng cá nhân có quyền đánh giá khác nhau về Stalin, và nhiều người ngưỡng mộ ông ta, thì quan điểm của [nhà nước](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_n%C6%B0%E1%BB%9Bc) [Nga](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nga)hiện nay cho rằng chủ nghĩa Stalin “không thể quay lại trên nước Nga”. [[240]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#cite_note-rian.ru-240)
Olga Ulianova – cháu gái của cựu lãnh đạo Lênin – cho rằng Stalin là người đầu tiên gây ra và chịu trách nhiệm với những chính sách sai lầm của Liên Xô. Bà nói:
*“Sai lầm lớn nhất là người ta bóp méo và ngụy tạo học thuyết của Lenin. Người đầu tiên làm như vậy là Stalin”.*
## Xem thêm
[Chiến tranh Xô-Đức](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_X%C3%B4-%C4%90%E1%BB%A9c) [Chiến tranh Lạnh](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_L%E1%BA%A1nh) [Chủ nghĩa Stalin](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ch%E1%BB%A7_ngh%C4%A9a_Stalin) [Chủ nghĩa Stalin mới](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ch%E1%BB%A7_ngh%C4%A9a_Stalin_m%E1%BB%9Bi&action=edit&redlink=1) [Những cuộc thanh trừng của Stalin](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%E1%BB%AFng_cu%E1%BB%99c_thanh_tr%E1%BB%ABng_c%E1%BB%A7a_Stalin) [Thảm sát Katyn](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BA%A3m_s%C3%A1t_Katyn) [Đại thanh trừng](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%A1i_thanh_tr%E1%BB%ABng) [Stalingrad](http://vi.wikipedia.org/wiki/Stalingrad) [Trận Stalingrad](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%ADn_Stalingrad) [Xe tăng Iosif Stalin](http://vi.wikipedia.org/wiki/Xe_t%C4%83ng_Iosif_Stalin) [Giải thưởng Stalin vì hòa bình](http://vi.wikipedia.org/wiki/Gi%E1%BA%A3i_th%C6%B0%E1%BB%9Fng_Stalin_v%C3%AC_h%C3%B2a_b%C3%ACnh)
## Chú thích
[^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#cite_ref-How_1-0) [How Russia faced its dark past](http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/2821281.stm), [BBC News](http://vi.wikipedia.org/wiki/BBC_News)(ngày 5 tháng 3 năm 2003) [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#cite_ref-2) [DER TRIUMPH STALINS](http://www.spiegel.de/spiegel/spiegelspecialgeschichte/d-54841286.html), Spiegel,(18 12 2007) [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#cite_ref-reuters.com_3-0) [“Russian youth: Stalin good, migrants must go: poll”](http://www.reuters.com/article/worldNews/idUSL2559010520070725?feedType=RSS&rpc=22&sp=true), [Reuters](http://vi.wikipedia.org/wiki/Reuters)(ngày 25 tháng 7 năm 2007) [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#cite_ref-independent.co.uk_4-0) [“The Big Question: Why is Stalin still popular in Russia, despite the brutality of his regime? “](http://www.independent.co.uk/news/world/europe/the-big-question-why-is-stalin-still-popular-in-russia-despite-the-brutality-of-his-regime-827654.html), [The Independent](http://vi.wikipedia.org/wiki/The_Independent)(ngày 14 tháng 5 năm 2008) [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#cite_ref-telegraph.co.uk_5-0) [“Josef Stalin: revered and reviled in modern Russia”](http://www.telegraph.co.uk/sponsored/russianow/features/9335008/josef-stalin-revered-reviled.html), [The Telegraph](http://vi.wikipedia.org/wiki/The_Daily_Telegraph)(ngày 15 tháng 6 năm 2012)
- ^
**a** **ă** **â** [Montefiore 2007](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#CITEREFMontefiore2007), tr. 12 [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#cite_ref-7) [“”Among the Dead”, MississippiReview.com”](http://web.archive.org/web/20080318150520/http://www.mississippireview.com/1999/0199jpjones.htm). [Bản gốc](http://www.mississippireview.com/1999/0199jpjones.htm)lưu trữ ngày 18 tháng 3 năm 2008. Truy cập ngày 27 tháng 3 năm 2008. **Ludwig, Arnold M.,** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#cite_ref-8) *King of the Mountain: The Nature of Political Leadership*, University Press of Kentucky, 2002, [ISBN 0-8131-9068-1](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0813190681)tr.152 [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#cite_ref-FOOTNOTEMontefiore200761_9-0) [Montefiore 2007](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#CITEREFMontefiore2007), tr. 61 **Trong tiếng Việt, tên ông cũng được viết là** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#cite_ref-10) *Xtalin*hoặc *Xít Ta Lin*, phiên âm Hán Việt là *Tư Đại Lâm*. **Simon Sebag Montefiore (2007).** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#cite_ref-11) [“Before the terror”](http://www.theguardian.com/books/2007/may/19/featuresreviews.guardianreview32). The Guardian. [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#cite_ref-stalin_12-0) [“Mục từ](http://bachkhoatoanthu.vass.gov.vn/noidung/tudien/Lists/GiaiNghia/View_Detail.aspx?TuKhoa=XTALIN&ChuyenNganh=0&DiaLy=0&ItemID=8542). *Xtalin I. V.*trong Từ điển Bách khoa Toàn thư Việt Nam” [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#cite_ref-FOOTNOTEMontefiore2007_13-0) [Montefiore 2007](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#CITEREFMontefiore2007) **Simon Sebag Montefiore, Young Stalin, page 262** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#cite_ref-14) **Simon Sebag Montefiore, Young Stalin, page 271** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#cite_ref-15) **Simon Sebag Montefiore, Young Stalin, page 272** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#cite_ref-16) **Simon Sebag Montefiore, Young Stalin, page 276** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#cite_ref-17)
- ^
**a** **ă** **â** [Robert Service. Stalin: A Biography. 2004.](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#cite_ref-StalinRobertService_18-3) **b** [ISBN 978-0-330-41913-0](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/9780330419130) [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#cite_ref-britannica_19-0) [Russian Civil War](http://www.britannica.com/EBchecked/topic/513737/Russian-Civil-War) [Encyclopaedia Britannica](http://vi.wikipedia.org/wiki/Encyclopaedia_Britannica)Online 2012 **Simon Sebag Montefiore.** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#cite_ref-RedTsar_20-0) *Stalin: The Court of the Red Tsar*, Knopf, 2004 ( [ISBN 1-4000-4230-5](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/1400042305)). **Ignatev, V. L. (2010).** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#cite_ref-21) [. The Gale Group.](http://encyclopedia2.thefreedictionary.com/Eighth+Congress+of+the+Russian+Communist+Party+Bolshevik) *The Great Soviet Encyclopedia, 3rd Edition (1970-1979)* [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#cite_ref-Lawrynowicz_22-0) [Battle Of Warsaw 1920 by Witold Lawrynowicz; A detailed write-up, with bibliography](http://www.hetmanusa.org/engarticle1.html). Polish Militaria Collectors Association. Truy cập ngày 5 tháng 11 năm 2006. [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#cite_ref-23) [Figes, Orlando](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Orlando_Figes&action=edit&redlink=1)(1998). *A People’s Tragedy: The Russian Revolution: 1891–1924*. New York: Penguin Books. tr. 798–799. [ISBN](http://vi.wikipedia.org/wiki/ISBN) [0-14-024364-X](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0-14-024364-X). **Thatcher, Ian D. (2003),** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#cite_ref-Tchatcher_24-0) *Trotsky*, p. 122. Routledge, [ISBN 0-415-23250-3](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0415232503) **Lieven, Dominic C. B.; Perrie Maureen; Suny, Ronald Grigor (ed., 2006),** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#cite_ref-25) *The Cambridge History of Russia*, p. 175. **Knight, Ami W. (1991). “Beria and the Cult of Stalin: Rewriting Transcaucasian Party History”.** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#cite_ref-26) *Soviet Studies* **43**(4): 749–763. [doi](http://vi.wikipedia.org/wiki/DOI): [10.1080/09668139108411959](http://dx.doi.org/10.1080%2F09668139108411959). **Shanin, Teodor (1989). “Ethnicity in the Soviet Union: Analytical Perceptions and Political Strategies”.** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#cite_ref-27) *Comparative Studies in Society and History* **31**(3): 409–424. [doi](http://vi.wikipedia.org/wiki/DOI): [10.1017/S0010417500015978](http://dx.doi.org/10.1017%2FS0010417500015978). **Service, Robert (4 tháng 9 năm 2008).** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#cite_ref-28) [. Pan Macmillan. tr. 189.](http://books.google.com.tw/books?hl=vi&id=hSWK6Dh4wRgC&q=General+Secretary#v=snippet&q=General%20Secretary&f=false) *Stalin: A biography* [ISBN](http://vi.wikipedia.org/wiki/ISBN) [978-0-330-41913-0](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/978-0-330-41913-0). Truy cập ngày 24 tháng 8 năm 2014. **Gilbert, Felix and Large, David Clay,** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#cite_ref-29) *The End of the European Era: 1890 to the Present*, 6th edition, p. 213. [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#cite_ref-30) [“Lenin under the Knife. – Surgeon Extracts a Bullet Which Troubled Him for Three Years. – View Article”](http://query.nytimes.com/mem/archive-free/pdf?res=9400E6D91739EF3ABC4E51DFB2668389639EDE). *The New York Times*. Ngày 26 tháng 4 năm 1922. Truy cập ngày 22 tháng 5 năm 2012. [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#cite_ref-CUPArchive_31-0) [. CUP Archive. tr. 453. GGKEY:Q5W2KNWHCQB.](http://books.google.com/books?id=LLg8AAAAIAAJ&pg=PA453) *The New Cambridge Modern History, Volume XII* **Lenin, V. I.** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#cite_ref-32) [“Modern History Sourcebook: Vladimir Illyich Lenin: Testament, 1922”](http://www.fordham.edu/halsall/mod/lenin-testament.asp). *Fordham University*. Truy cập ngày 24 tháng 8 năm 2014. **Service, Robert (4 tháng 9 năm 2008).** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#cite_ref-33) [. Pan Macmillan. tr. 231.](http://books.google.com.tw/books?hl=vi&id=hSWK6Dh4wRgC&q=tenth+Congress#v=snippet&q=tenth%20Congress&f=false) *Stalin: A biography* [ISBN](http://vi.wikipedia.org/wiki/ISBN) [978-0-330-41913-0](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/978-0-330-41913-0). Truy cập ngày 24 tháng 8 năm 2014. **Leon Trotsky, “Speech to the Thirteenth Party Congress on ngày 26 tháng 5 năm 1924” contained in** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#cite_ref-34) *The Challenge of the Left Opposition: 1923–1925*, pp161-162. **Shauman, S. S.** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#cite_ref-35) [“Fourteenth Congress of the All-Union Communist Party Bolshevik”](http://encyclopedia2.thefreedictionary.com/Fourteenth+Congress+of+the+All-Union+Communist+Party+Bolshevik). *The Free Dictionary*. Truy cập ngày 24 tháng 8 năm 2014.
- ^
**a** **ă** [http://baodatviet.vn/the-gioi/quan-he-quoc-te/ba-muoi-su-kien-chi-tham-khao-khong-binh-luan-ve-xtalin-2342815/](http://baodatviet.vn/the-gioi/quan-he-quoc-te/ba-muoi-su-kien-chi-tham-khao-khong-binh-luan-ve-xtalin-2342815/) [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#cite_ref-37) [Service 2004](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#CITEREFService2004), ch. 23 [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#cite_ref-38) [Service 2004](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#CITEREFService2004), ch. 23 [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#cite_ref-39) [Service 2004](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#CITEREFService2004), tr. 265 [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#cite_ref-40) [Montefiore 2003](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#CITEREFMontefiore2003), tr. 60 [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#cite_ref-41) [Montefiore 2003](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#CITEREFMontefiore2003), tr. 64 [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#cite_ref-42) [Service 2004](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#CITEREFService2004), tr. 284 **McCauley, Martin,** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#cite_ref-43) *Stalin and Stalinism*, p.25, Longman Group, England, [ISBN 0-582-27658-6](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0582276586) **A History of the Soviet Union from Beginning to End. Kenez, Peter. Cambridge University Press, 1999.** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#cite_ref-kenez_44-0) **Kuromiya, Hiroaki (2007)** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#cite_ref-Kuromiya_pg2_45-0) *The Voices of the Dead: Stalin’s Great Terror in the 1930s.* [Yale University Press](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Yale_University_Press&action=edit&redlink=1), [ISBN 0-300-12389-2](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0300123892)p. 2 **Hubbard, Leonard E. (1939).** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#cite_ref-hubbard_46-0) *The Economics of Soviet Agriculture*. Macmillan and Co. tr. 117–18. **Viola,** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#cite_ref-47) *Peasant Rebels Under Stalin* [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#cite_ref-FOOTNOTEFitzpatrick1994234_48-0) [Fitzpatrick (1994)](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#CITEREFFitzpatrick1994), p. 234. [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#cite_ref-FOOTNOTEFainsod1970541_49-0) [Fainsod (1970)](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#CITEREFFainsod1970), p. 541. **“** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#cite_ref-50) [Ukraine Irks Russia With Push to Mark Stalin Famine as Genocide](http://www.bloomberg.com/apps/news?pid=20601085&sid=akRdu1cuBPKg&refer=europe)“. Bloomberg L.P.. ngày 3 tháng 1 năm 2008 [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#cite_ref-51) [“Overpopulation.Com ” The Soviet Famines of 1921 and 1932-3”](http://web.archive.org/web/20080202145721rn_1/www.overpopulation.com/faq/famine/the-soviet-famines-of-1921-and-1932-3/). [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#cite_ref-52) [“Ukraine’s Holodomor”](http://www.timesonline.co.uk/tol/comment/letters/article4243813.ece). *The Times*(UK). Ngày 1 tháng 7 năm 2008. Truy cập ngày 19 tháng 10 năm 2008. **France Meslé, Gilles Pison, Jacques Vallin** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#cite_ref-Vallin2005_53-0) [France-Ukraine: Demographic Twins Separated by History](http://www.ined.fr/en/resources_documentation/publications/pop_soc/bdd/publication/47/), *Population and societies*, N°413, juin 2005 **Kulchytsky, Stanislav and Yefimenko, Hennadiy (2003)** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#cite_ref-Naslidky4_54-0) [Демографічні наслідки голодомору 1933 р. в Україні. Всесоюзний перепис 1937 р. в Україні: документи та матеріали](https://web.archive.org/web/20070708024619/http://www.history.org.ua/kul/contents.htm)tại [Wayback Machine](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Wayback_Machine&action=edit&redlink=1)(lưu trữ ngày 8 tháng tháng 7 năm 2007) (Demographic consequence of Holodomor of 1933 in Ukraine. The all-Union census of 1937 in Ukraine), Kiev, Institute of History **Wheatcroft, Stephen G. (2001)** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#cite_ref-Tragediya_55-0) [“О демографических свидетельствах трагедии советской деревни в 1931—1933 гг.”](https://web.archive.org/web/20080320010655/http://lj.streamclub.ru/history/tragedy.html)tại [Wayback Machine](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Wayback_Machine&action=edit&redlink=1)(lưu trữ ngày 20 tháng tháng 3 năm 2008) (On demographic evidence of the tragedy of the Soviet village in 1931–1833), “Трагедия советской деревни: Коллективизация и раскулачивание 1927–1939 гг.: Документы и материалы. Том 3. Конец 1930–1933 гг.”, Российская политическая энциклопедия, [ISBN 5-8243-0225-1](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/5824302251), p. 885, apendix 2 [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#cite_ref-56) [“Findings of the Commission on the Ukraine Famine”](http://www.faminegenocide.com/resources/findings.html). Famine Genocide. Ngày 19 tháng 4 năm 1988. [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#cite_ref-57) [“Statement by Pope John Paul II on the 70th anniversary of the Famine”](http://www.skrobach.com/ukrhol.htm). Skrobach. Truy cập ngày 23 tháng 8 năm 2008. [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#cite_ref-58) [“Expressing the sense of the House of Representatives regarding the man-made famine that occurred in Ukraine in 1932–1933”](http://www.artukraine.com/famineart/uscongr4.htm). US House of Representatives. Ngày 21 tháng 10 năm 2003. Truy cập ngày 23 tháng 8 năm 2008. **Bilinsky, Yaroslav (1999).** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#cite_ref-59) [“Was the Ukrainian Famine of 1932–1933 Genocide?”](http://www.faminegenocide.com/resources/bilinsky.html). *Journal of Genocide Research* **1**(2): 147–156. [doi](http://vi.wikipedia.org/wiki/DOI): [10.1080/14623529908413948](http://dx.doi.org/10.1080%2F14623529908413948). **Stalin, J. V. (ngày 2 tháng 3 năm 1930 (No. 60)).** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#cite_ref-60) [“Dizzy with Success: Concerning Questions of the Collective-Farm Movement”](http://www.marxists.org/reference/archive/stalin/works/1930/03/02.htm). *Pravda*(bằng Russian translated by Foreign Languages Publishing House in *Works*, Vol. 12, pp. 197-205, Foreign Languages Publishing House: Moscow, 1955.). Truy cập ngày 15 tháng 9 năm 2010. [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#cite_ref-61) [Giáo trình LS kinh tế, ĐH Kinh tế quốc dân. Trang 143](http://lib.tvu.edu.vn/index.php/dialilichsu/1312-332e.html)
- ^
**a** **ă** **â** **b** **c** **d** **đ** [http://user.hnue.edu.vn/index.php?page=news&uid=118&news_id=877](http://user.hnue.edu.vn/index.php?page=news&uid=118&news_id=877) [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#cite_ref-63) [“Work in Gulag”](http://gulaghistory.org/nps/onlineexhibit/stalin/work.php). *Gulag History*. Roy Rosenzweig Center for History and New Media, George Mason University. Truy cập ngày 27 tháng 9 năm 2014. [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#cite_ref-FOOTNOTETucker199096_64-0) [Tucker 1990](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#CITEREFTucker1990), tr. 96 [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#cite_ref-65) [http://www.cyberussr.com/rus/trud-28zak-r.html#47-e](http://www.cyberussr.com/rus/trud-28zak-r.html#47-e) [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#cite_ref-66) [“Cyber USSR”](http://www.cyberussr.com/rus/trud-uvol32-e.html). Truy cập ngày 1 tháng 8 năm 2010. [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#cite_ref-67) [“Cyber USSR”](http://www.cyberussr.com/rus/uk-trud-e.html). Truy cập ngày 1 tháng 8 năm 2010. **Lewis, Robert (1994). Trong Harrison, Mark; Davies, R.W. and Wheatcroft, S.G.** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#cite_ref-68) *The Economic Transformation of the Soviet Union*. Cambridge University Press. tr. 188. **Steele, Charles N. (2002).** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#cite_ref-69) [(PDF). Profile Books.](http://web.archive.org/web/20060312002026/http://ipn.lexi.net/images/uploaded/12-402934626c558--charles_steele_chapter6.pdf) *Sustainable Development: Promoting Progress or Perpetuating Poverty?* [Bản gốc](http://ipn.lexi.net/images/uploaded/12-402934626c558--charles_steele_chapter6.pdf)lưu trữ ngày 12 tháng 3 năm 2006. Truy cập ngày 28 tháng 12 năm 2008. [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#cite_ref-70) [“Reassessing the Standard of Living in the Soviet Union”](http://web.archive.org/web/20090303231527/http://www.cepr.org/meets/wkcn/7/753/papers/brainerd.pdf)(PDF). Centre for Economic Policy Research. 2002. [Bản gốc](http://www.cepr.org/meets/wkcn/7/753/papers/brainerd.pdf)lưu trữ ngày 3 tháng 3 năm 2009. Truy cập ngày 19 tháng 7 năm 2008. **«Энтузиазм и самоотверженность миллионов людей в годы первой пятилетки — не выдумка сталинской пропаганды, а несомненная реальность того времени». См.: Роговин В. З. Была ли альтернатива? М: Искра-Research, 1993** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#cite_ref-71)
- ^
**a** **ă** **â** [Giáo trình LS kinh tế, ĐH Kinh tế quốc dân. Trang 144](http://lib.tvu.edu.vn/index.php/dialilichsu/1312-332e.html) [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#cite_ref-73) [Родичев В. А., Родичева Г. И. Тракторы и автомобили. 2-е изд. М.: Агропромиздат, 1987](http://www.mexanik.ru/332/vved.htm) [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#cite_ref-statistics_74-0) [Bản mẫu:Книга](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=B%E1%BA%A3n_m%E1%BA%ABu:%D0%9A%D0%BD%D0%B8%D0%B3%D0%B0&action=edit&redlink=1)См. также [материалы по индустриализации СССР](https://archive.is/20130629043406/publ.lib.ru/ARCHIVES/_OBS_EKO/_Obs_eko_otdel%27nye_izdaniya.html)на сайте публичной библиотеки Вадима Ершова [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#cite_ref-75) [Giáo trình LS kinh tế, ĐH Kinh tế quốc dân. Trang 145](http://lib.tvu.edu.vn/index.php/dialilichsu/1312-332e.html)
- ^
**a** **ă** *Колесов Н. Д.* [Экономический фактор победы в битве под Сталинградом](http://www.m-economy.ru/art.php?nArtId=119)// Проблемы современной экономики. 2002. № 3. **Lewis, Robert (1994). Harrison, Mark; Davies, R.W. and Wheatcroft, S.G., ed. The Economic Transformation of the Soviet Union. Cambridge University Press. p. 188.** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#cite_ref-77) [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#cite_ref-ReferenceC_0) **Lỗi chú thích: Thẻ**
<ref>sai; không có nội dung trong thẻ ref có tên
ReferenceC
**Harrison M., Davis R. W. The Soviet Military-Economic Effort during the Second Five-Year Plan (1933—1937) // Europe-Asia Studies. 1997. Vol. 49, No. 3. P. 369.** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#cite_ref-79) [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#cite_ref-FOOTNOTETucker1990228_80-0) [Tucker 1990](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#CITEREFTucker1990), tr. 228 **Acton, Edward (1995)** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#cite_ref-Acton-Tsarist_81-0) *Russia, The Tsarist and Soviet Legacy*, Longmann Group Ltd, [ISBN 0-582-08922-0](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0582089220) **Dinkel, R.H. (1990).** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#cite_ref-SeemingParadox_82-0) *The Seeming Paradox of Increasing Mortality in a Highly Industrialized Nation: the Example of the Soviet Union*. tr. 155–77. **Da Vanzo, Julie; Farnsworth, Gwen biên tập (1996),** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#cite_ref-rand_83-0) [,](http://www.rand.org/pubs/conf_proceedings/CF124/) *Russia’s Demographic “Crisis”* [RAND](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=RAND&action=edit&redlink=1), tr. 115–21, [ISBN](http://vi.wikipedia.org/wiki/ISBN) [0-8330-2446-9](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0-8330-2446-9). [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#cite_ref-84) [“Russia”](http://www.britannica.com/EBchecked/topic/513251/Russia). *. 2007. Truy cập ngày 19 tháng 7 năm 2008.* [Encyclopædia Britannica Online](http://vi.wikipedia.org/wiki/Encyclop%C3%A6dia_Britannica) **Allen R. C. The standard of living in the Soviet Union, 1928—1940 // Univ. of British Columbia, Dept. of Economics. Discussion Paper No. 97-18. August, 1997** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#cite_ref-85) **Law, David A. (1975).** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#cite_ref-86) [. Ardent Media. tr. 300–1.](http://books.google.com/books?id=f3ky9qBavl4C&dq) *Russian Civilization* [ISBN](http://vi.wikipedia.org/wiki/ISBN) [0-8422-0529-2](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0-8422-0529-2). [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#cite_ref-87) [https://books.google.com.vn/books?id=fmfBHS4pWgMC&pg=PA97&lpg=PA97&dq=pope+pius+xi+french+jesuit+ussr&source=bl&ots=YiS7gjtY8j&sig=MCB3yIiHf5pmlDd1ghW4yhe1xR4&hl=vi&sa=X&ei=ie2nVPKgMsPZ8gXdk4LoBQ&ved=0CDYQ6AEwAw#v=onepage&q=pope%20pius%20xi%20french%20jesuit%20ussr&f=false](https://books.google.com.vn/books?id=fmfBHS4pWgMC&pg=PA97&lpg=PA97&dq=pope+pius+xi+french+jesuit+ussr&source=bl&ots=YiS7gjtY8j&sig=MCB3yIiHf5pmlDd1ghW4yhe1xR4&hl=vi&sa=X&ei=ie2nVPKgMsPZ8gXdk4LoBQ&ved=0CDYQ6AEwAw#v=onepage&q=pope%20pius%20xi%20french%20jesuit%20ussr&f=false) [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#cite_ref-88) [“Pius XI, Divini Redemptoris (19/03/1937)”](http://w2.vatican.va/content/pius-xi/en/encyclicals/documents/hf_p-xi_enc_19031937_divini-redemptoris.html). Truy cập 7 tháng 2 năm 2015. [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#cite_ref-89) [“CHAPTER 7”](http://www.reformation.org/chapter7.html). **Pospielovsky, Dimitry V. (1988)** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#cite_ref-90) *A History of Soviet Atheism in Theory and Practice, and the Believer*, vol 2: Soviet Anti-Religious Campaigns and Persecutions, St Martin’s Press, New York p. 89 [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#cite_ref-91) [Yakovlev, Alexander N.; Austin, Anthony and Hollander, Paul](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Alexander_Nikolaevich_Yakovlev&action=edit&redlink=1)(2002). [. Yale University Press. tr. 165.](http://books.google.com/?id=ChRk43tVxTwC&pg=PA165) *A Century of Violence in Soviet Russia* [ISBN](http://vi.wikipedia.org/wiki/ISBN) [978-0-300-10322-9](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/978-0-300-10322-9). **<** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#cite_ref-92) [Pipes, Richard](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Richard_Pipes&action=edit&redlink=1)(2001). *Communism: A History*. [Modern Library Chronicles](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Modern_Library_Chronicles&action=edit&redlink=1). tr. 66. [ISBN](http://vi.wikipedia.org/wiki/ISBN) [0-679-64050-9](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0-679-64050-9). **Stehle, Hansjakob, The Eastern Politics of the Vatican, 1917-1979, Ohio University Press, Athens OH, 1981** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#cite_ref-93) [ISBN 0-8214-0564-0](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0821405640). P 87 and P. 177 [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#cite_ref-94) [“Pretty Fat Turkey”](http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,746345,00.html), *Time*(magazine), Ngày 27 tháng 11 năm 1933. [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#cite_ref-Chronology_95-0) [League of Nations chronology](http://www.unog.ch/80256EDD006B8954/%28httpAssets%29/3DA94AAFEB9E8E76C1256F340047BB52/$file/sdn_chronology.pdf), [United Nations](http://vi.wikipedia.org/wiki/United_Nations) [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#cite_ref-96) [Weinberg, Gerhard](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Gerhard_Weinberg&action=edit&redlink=1)(1970). *The Foreign Policy of Hitler’s Germany Diplomatic Revolution in Europe 1933–36*. Chicago: University of Chicago Press. tr. 342–346. [ISBN](http://vi.wikipedia.org/wiki/ISBN) [0226885097](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0226885097). **S. Z. Slutch. Сталин и Гитлер, 1933—1941. Расчёты и просчёты Кремля, trang. 110** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#cite_ref-97) **Goldman, Stuart D (2012).** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#cite_ref-98) *Nomonhan, 1939: The Red Army’s Victory That Shaped World War II*. Naval Institute Press. tr. 3. [ISBN](http://vi.wikipedia.org/wiki/ISBN) [978-1-61251-098-9](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/978-1-61251-098-9). [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#cite_ref-mrtext_99-0) [. Fordham. Ngày 23 tháng 8 năm 1939..](http://www.fordham.edu/halsall/mod/1939pact.html) *Text of the Nazi–Soviet Non-Aggression Pact* **Courtois, Stéphane.** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#cite_ref-100) [. Harvard University Press. tr. 299.](http://books.google.com.tw/books?id=H1jsgYCoRioC&pg=PA298&lpg=PA298&dq=comintern+during+great+purge&source=bl&ots=c_ouQPPjj6&sig=SN2TlriK80cTKQvsgxC8IW6ulMk&hl=en&sa=X&ei=9p0EVKCyJ4nY8gXXwoGYCA&ved=0CEIQ6AEwBQ#v=onepage&q=comintern%20during%20great%20purge&f=false) *The Black Book of Communism: Crimes, Terror, Repression* [ISBN](http://vi.wikipedia.org/wiki/ISBN) [0674076087, 9780674076082](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0674076087,_9780674076082)Kiểm tra giá trị
|isbn=(
[trợ giúp](http://en.wikipedia.org/wiki/Help:CS1_errors#bad_isbn)). Truy cập ngày 1 tháng 9 năm 2014. **van Dijk, Ruud biên tập (2008).** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#cite_ref-101) [. London. tr. 597.](http://books.google.com/?id=rUdmyzkw9q4C&pg=PA597&lpg=PA597&dq=jewish+shock++nazi+soviet+1939#v=onepage&q=jewish%20shock%20%20nazi%20soviet%201939&f=true) *Encyclopedia of the Cold War* [ISBN](http://vi.wikipedia.org/wiki/ISBN) [978-0-415-97515-5](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/978-0-415-97515-5).. **von Geldern, James.** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#cite_ref-102) [“1943: End of the Comintern”](http://soviethistory.macalester.edu/index.php?page=subject&SubjectID=1943comintern&Year=1943). *Seventeen Moments ò Soviet History.*(Macalester College). Truy cập ngày 1 tháng 9 năm 2014. **Howson, Gerald (1998).** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#cite_ref-103) *Arms for Spain*. New York: St. Martin’s Press. tr. 125. [ISBN](http://vi.wikipedia.org/wiki/ISBN) [0-312-24177-1](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0-312-24177-1). [OCLC](http://vi.wikipedia.org/wiki/OCLC) [231874197](http://www.worldcat.org/oclc/231874197). **Timothy Neeno, M.A.** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#cite_ref-militaryhistoryonline_104-0) [http://www.militaryhistoryonline.com/20thcentury/articles/nomonhan.aspx](http://www.militaryhistoryonline.com/20thcentury/articles/nomonhan.aspx) *Nomonhan: The Second Russo-Japanese War*, 2005. – Truy cập: 12 tháng 5 năm 2007. [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#cite_ref-Zaloga-blitz_105-0) [Steven J. Zaloga](http://vi.wikipedia.org/wiki/Steven_J._Zaloga), [Howard Gerrard](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Howard_Gerrard&action=edit&redlink=1), *The Poland 1939: the birth of Blitzkrieg*, Osprey Publishing, 2002, [ISBN 1841764086](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/1841764086), [Google Print, p.80](http://books.google.com/books?vid=ISBN1841764086&id=oQeAKAjlEwMC&pg=RA1-PA80&lpg=RA1-PA80&ots=p_17ARfXRH&dq=Soviet+invasion+of+Poland+1939&sig=PaHtayWe4ylyVQ_SlmKGWSTwDV8)
- ^
**a** **ă** [Gellately, Robert](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Robert_Gellately&action=edit&redlink=1)(2007). *Lenin, Stalin, and Hitler: The Age of Social Catastrophe*. Knopf. tr. 2. [ISBN](http://vi.wikipedia.org/wiki/ISBN) [1-4000-4005-1](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/1-4000-4005-1). [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#cite_ref-werth_107-0) [Nicolas Werth](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Nicolas_Werth&action=edit&redlink=1), [“Case Study:The NKVD Mass Secret Operation n° 00447 (August 1937 – November 1938)”](http://www.massviolence.org/The-NKVD-Mass-Secret-Operation-no-00447-August-1937?artpage=5-6), Mass Violence **Barmine, Alexander,** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#cite_ref-108) *One Who Survived*, New York: G.P. Putnam (1945), p. 252 **Barmine, Alexander,** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#cite_ref-109) *One Who Survived*, New York: G.P. Putnam (1945), p. 247-248 **Orlov, Alexander,** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#cite_ref-Orlov_110-0) *The Secret History of Stalin’s Crimes*, New York: Random House (1953) **Knight, Amy,** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#cite_ref-Knight_111-0) *Who Killed Kirov? The Kremlin’s Greatest Mystery*, New York: Hill and Wang (1999), [ISBN 978-0-8090-6404-5](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/9780809064045), p. 190 **Rogovin, Vadim (1998).** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#cite_ref-112) *1937: Stalin’s Year of Terror*. Mehring Books. tr. 17. [ISBN](http://vi.wikipedia.org/wiki/ISBN) [0-929087-77-1](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0-929087-77-1). **Brackman, Roman.,** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#cite_ref-113) *, London: Frank Cass Publishers (2001), p. 231* [The Secret File of Joseph Stalin: A Hidden Life](http://books.google.com/books?id=nA7YzQMzO9YC&pg=PA231&dq=stalin+telegram+to+politburo+genrikh+yagoda&hl=en&ei=0ZVeTpHDDcjjrAf6lfSxDw&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=2&ved=0CC0Q6AEwAQ#v=onepage&q=stalin%20telegram%20to%20politburo%20genrikh%20yagoda&f=false) **New Internationalist,** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#cite_ref-114) *The Trial of the 21″* [http://www.marxists.org/history/etol/document/swp-us/trialof21.htm](http://www.marxists.org/history/etol/document/swp-us/trialof21.htm) **Gudrun Person, “And They All Confessed”** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#cite_ref-115) [http://art-bin.com/art/amosc_preeng.html](http://art-bin.com/art/amosc_preeng.html) [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#cite_ref-116) [Nicolas Werth](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Nicolas_Werth&action=edit&redlink=1) [Case Study:The NKVD Mass Secret Operation n° 00447 (August 1937 – November 1938)](http://www.massviolence.org/The-NKVD-Mass-Secret-Operation-no-00447-August-1937?artpage=2-6) [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#cite_ref-117) [Nicolas Werth](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Nicolas_Werth&action=edit&redlink=1) [Case Study:The NKVD Mass Secret Operation n° 00447 (August 1937 – November 1938)](http://www.massviolence.org/The-NKVD-Mass-Secret-Operation-no-00447-August-1937?artpage=3-6) [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#cite_ref-118) [Courtois, Stéphane](http://vi.wikipedia.org/wiki/St%C3%A9phane_Courtois)(1999). *. Cambridge, MA: Harvard University Press. tr. 198.* [The Black Book of Communism: Crimes, Terror, Repression](http://vi.wikipedia.org/wiki/The_Black_Book_of_Communism) [ISBN](http://vi.wikipedia.org/wiki/ISBN) [0-674-07608-7](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0-674-07608-7). **Stephen Lee,** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#cite_ref-119) *European Dictatorships 1918-1945,*page 56. **Conquest, Robert (2008) [1990].** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#cite_ref-120) [. Oxford: Oxford University Press. tr. 211.](http://books.google.com/books?id=ubXQSk2qfXMC) *The Great Terror: A Reassessment* [ISBN](http://vi.wikipedia.org/wiki/ISBN) [978-0-19-531700-8](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/978-0-19-531700-8). [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#cite_ref-121) [Figes, Orlando](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Orlando_Figes&action=edit&redlink=1)(2007). *The Whisperers: Private Life in Stalin’s Russia*. London: Allen Lane. tr. 240. [ISBN](http://vi.wikipedia.org/wiki/ISBN) [978-0-7139-9702-6](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/978-0-7139-9702-6). **Snyder, Timothy (2010).** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#cite_ref-122) [. Basic Books. tr. 103–104.](http://books.google.com/books?id=n856VkLmF34C&pg=&dq&hl=en#v=onepage&q=&f=false) *Bloodlands: Europe Between Hitler and Stalin* [ISBN](http://vi.wikipedia.org/wiki/ISBN) [ISBN 0-465-00239-0](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/ISBN_0-465-00239-0). Truy cập ngày 2 tháng 9 năm 2014. [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#cite_ref-Nikolaevich_0) **Lỗi chú thích: Thẻ**
<ref>sai; không có nội dung trong thẻ ref có tên
Nikolaevich
[^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#cite_ref-124) [John Earl Haynes](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=John_Earl_Haynes&action=edit&redlink=1)and [Harvey Klehr](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Harvey_Klehr&action=edit&redlink=1). [American Communists and Radicals Executed by Soviet Political Police and Buried at Sandarmokh](http://www.johnearlhaynes.org/page99.html)(appendix to In Denial: Historians, Communism and Espionage). **Quinn-Judge, Sophie.** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#cite_ref-125) [(ấn bản 2002). University of California Press. tr. 207–210.](http://books.google.com.tw/books?id=XPMt03ckruUC&q=troika#v=snippet&q=troika&f=false) *Ho Chi Minh: The Missing Years, 1919-1941* [ISBN](http://vi.wikipedia.org/wiki/ISBN) [9780520235335](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/9780520235335). **Ellman, Michael (2005).** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#cite_ref-126) [“The Role of Leadership Perceptions and of Intent in the Soviet Famine of 1931–1934”](http://www.paulbogdanor.com/left/soviet/famine/ellman.pdf). *Europe-Asia Studies* **57**(6): 826. [doi](http://vi.wikipedia.org/wiki/DOI): [10.1080/09668130500199392](http://dx.doi.org/10.1080%2F09668130500199392). **Kuromiya, Hiroaki (2007).** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#cite_ref-127) *The Voices of the Dead: Stalin’s Great Terror in the 1930s*. New Haven, CT: [Yale University Press](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Yale_University_Press&action=edit&redlink=1). tr. 2. [ISBN](http://vi.wikipedia.org/wiki/ISBN) [0-300-12389-2](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0-300-12389-2). **Allen S. Whiting and General Sheng Shicai. ” Sinkiang: Pawn or Pivot? ” Michigan State University Press, 1958** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#cite_ref-128) [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#cite_ref-129) [Christopher Kaplonski,](http://www.chriskaplonski.com/downloads/bullets.pdf) *Thirty thousand bullets*, in: *Historical Injustice and Democratic Transition in Eastern Asia and Northern Europe*, London 2002, p.155-168 [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#cite_ref-130) [Mass grave uncovered in Mongolia](http://www.rte.ie/news/2003/0612/mongolia.html)RTÉ News, Thursday, ngày 12 tháng 6 năm 2003 [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#cite_ref-131) [“Newseum: The Commissar Vanishes”](http://www.newseum.org/berlinwall/commissar_vanishes/vanishes.htm). Truy cập ngày 19 tháng 7 năm 2008. **Hick, Mike.** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#cite_ref-132) [“Falsification of history”](http://www.tc.umn.edu/%7Ehick0088/classes/csci_2101/false.html). University of Minnesota. Truy cập ngày 27 tháng 9 năm 2014. **Geoffrey Roberts (2008).** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#cite_ref-133) [. Yale UP. tr. 63.](http://books.google.com/books?id=xlRjy4qnH6cC&pg=PT63) *Stalin’s Wars: From World War to Cold War, 1939-1953*
- ^
**a** [Communism: A History (Modern Library Chronicles) by](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#cite_ref-Pipes_134-1) **ă** [Richard Pipes](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Richard_Pipes&action=edit&redlink=1), pg 67 [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#cite_ref-135) [Stalinism in Post-Communist Perspective: New Evidence on Killings, Forced Labour and Economic Growth in the 1930s](http://sovietinfo.tripod.com/RSF-New_Evidence.pdf)by Steven Rosefielde, 1996. See also: [Documented Homicides and Excess Deaths: New Insights into the Scale of Killing in the USSR during the 1930s](http://www.paulbogdanor.com/left/soviet/rosefielde.pdf). *Communist and Post-Communist Studies*, Vol. 30, No. 3, pp 321-333, 1997. [University of California](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=University_of_California&action=edit&redlink=1) [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#cite_ref-136) [Comment on Wheatcroft](http://sovietinfo.tripod.com/CNQ-Comments_WCR.pdf)by [Robert Conquest](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Robert_Conquest&action=edit&redlink=1), 1999 **Gulag: A History by** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#cite_ref-137) [Anne Applebaum](http://vi.wikipedia.org/wiki/Anne_Applebaum), pg 584 [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#cite_ref-138) [Life and Terror in Stalin’s Russia: 1934-1941. – book reviews](http://www.findarticles.com/p/articles/mi_m1282/is_n13_v48/ai_18459818)by [Robert Conquest](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Robert_Conquest&action=edit&redlink=1), 1996, [National Review](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=National_Review&action=edit&redlink=1) [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#cite_ref-139) [“Pictorial essay: Death trenches bear witness to Stalin’s purges”](http://www.cnn.com/WORLD/9707/17/russia.gulag.grave/index.html) [CNN](http://vi.wikipedia.org/wiki/CNN), ngày 17 tháng 7 năm 1997 [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#cite_ref-140) [“Mass grave found at Ukrainian monastery”](http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/europe/2131954.stm), *, ngày 12 tháng 7 năm 2002* [BBC](http://vi.wikipedia.org/wiki/BBC) [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#cite_ref-141) [“Wary of its past, Russia ignores mass grave site”](http://www.csmonitor.com/2002/1010/p01s02-woeu.html), by [Fred Weir](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Fred_Weir&action=edit&redlink=1), *, ngày 10 tháng 10 năm 2002* [The Christian Science Monitor](http://vi.wikipedia.org/wiki/The_Christian_Science_Monitor) [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#cite_ref-142) [Stalin-era mass grave yields tons of bones](http://www.reuters.com/article/idUSTRE6584HJ20100609) *. ngày 9 tháng 6 năm 2010* [Reuters](http://vi.wikipedia.org/wiki/Reuters) **Khlevniuk, Oleg V. (2008).** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#cite_ref-143) *Master of the House: Stalin and His Inner Circle*. Yale University Press. tr. xix. [ISBN](http://vi.wikipedia.org/wiki/ISBN) [0-300-11066-9](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0-300-11066-9). “… các lý thuyết về tính chất tự phát của khủng bố, về một sự mất kiểm soát của trung ương trong quá trình thanh trừng và về vai trò của các nhà lãnh đạo khu vực đơn giản là không được các ghi chép lịch sử hỗ trợ.” **Marc Jansen, Nikita Vasilʹevich Petrov.** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#cite_ref-144) *Stalin’s Loyal Executioner: People’s Commissar Nikolai Ezhov, 1895-1940.* [Hoover Institution Press](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Hoover_Institution_Press&action=edit&redlink=1), 2002. [ISBN 0-8179-2902-9](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0817929029)p. 111 [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#cite_ref-145) [Michael Ellman](http://www1.fee.uva.nl/pp/mjellman/), [Stalin and the Soviet Famine of 1932–33 Revisited](http://www.paulbogdanor.com/left/soviet/famine/ellman1933.pdf) *Europe-Asia Studies*, [Routledge](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Routledge&action=edit&redlink=1). Vol. 59, No. 4, June 2007, 663–693. [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#cite_ref-146) [Snyder, Timothy](http://vi.wikipedia.org/wiki/Timothy_Snyder). *Bloodlands: Europe Between Hitler and Stalin.* [Basic Books](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Basic_Books&action=edit&redlink=1), 2010. [ISBN 0-465-00239-0](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0465002390)p. 137 **Conquest, Robert (1997). “Victims of Stalinism: A Comment”.** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#cite_ref-147) *Europe-Asia Studies* **49**(7): 1317–1319. [doi](http://vi.wikipedia.org/wiki/DOI): [10.1080/09668139708412501](http://dx.doi.org/10.1080%2F09668139708412501). [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#cite_ref-FOOTNOTEBullock1962904.E2.80.93906_148-0) [Bullock 1962](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#CITEREFBullock1962), tr. 904–906
- ^
**a** **ă** [Boobbyer 2000](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#CITEREFBoobbyer2000), tr. 130 **Pohl, Otto,** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#cite_ref-150) *Ethnic Cleansing in the USSR, 1937–1949*, [ISBN 0-313-30921-3](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0313309213) [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#cite_ref-151) [“Soviet Transit, Camp, and Deportation Death Rates”](http://www.hawaii.edu/powerkills/USSR.TAB1B.GIF). Truy cập ngày 25 tháng 6 năm 2010. **Kaiser, arrel Philip (2008).** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#cite_ref-152) [. Lulu.com, 2008. tr. 105.](http://books.google.com.tw/books?id=SwGdyEWfjeEC&pg=PA105&lpg=PA105&dq=Khrushchev+reverse+soviet+deportation&source=bl&ots=Eof0Z3ndc-&sig=TD7Q3wij4OQa8_3D7C-nS2HJmX0&hl=en&sa=X&ei=qywHVNzyG8vY8gXO2YKgCg&ved=0CDYQ6AEwAw#v=onepage&q=Khrushchev%20reverse%20soviet%20deportation&f=false) *Emigration to and from the German-Russian Volga Colonies* [ISBN](http://vi.wikipedia.org/wiki/ISBN) [978061517010](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/978061517010)Kiểm tra giá trị
|isbn=(
[trợ giúp](http://en.wikipedia.org/wiki/Help:CS1_errors#bad_isbn)). Truy cập ngày 3 tháng 9 năm 2014. [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#cite_ref-153) [“Crimean Tatars Call On International Community To Support Their Right To Self-Determination”](http://www.unpo.org/article/16898). *Unrepresented Nations and Peoples Organization*. Mejlis of the Crimean Tatar People. Truy cập ngày 3 tháng 9 năm 2014. **Gessen, Masha.** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#cite_ref-154) [“What drives the separatists to commit such terrible outrages?”](http://www.slate.com/articles/news_and_politics/the_gist/2004/09/chechnya.html). *Slate*. Truy cập ngày 3 tháng 9 năm 2014. **Graeme Gill, “The Soviet Leader Cult: Reflections on the Structure of Leadership in the Soviet Union”,** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#cite_ref-155) *British Journal of Political Science*10 (1980): 167. [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#cite_ref-156) [Father of Nations](http://dic.academic.ru/dic.nsf/dic_wingwords/3446/%D0%9E%D1%82%D0%B5%D1%86)tại the Encyclopedic dictionary of catchy words and phrases. **Ennker, “The Stalin Cult”, 88.** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#cite_ref-157) **Gill, “The Soviet Leader Cult”, 168.** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#cite_ref-158) **Bonnell,** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#cite_ref-159) *The Iconography of Power*, 158. **Gill, “The Soviet Leader Cult”, 169.** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#cite_ref-160) **Victoria E. Bonnell,** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#cite_ref-161) *The Iconography of Power: Soviet Political Posters Under Lenin and Stalin*(Berkeley: University of California Press, 1999), 165. **Catriona Kelly, “Riding the Magic Carpet: Children and the Leader Cult in the Stalin Era”,** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#cite_ref-162) *The Slavic and East European Journal*49 (2005): 206–207. **Benno Ennker, “The Stalin Cult, Bolshevik Rule and Kremlin Interactions in the 1930s”, in** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#cite_ref-163) *The Leader Cult in Communist Dictatorship: Stalin and the Eastern Bloc*, ed. Balázs Apor et al. (New York: Palgrave Macmillan, 2004), 85. **Kelly, “Riding the Magic Carpet”, 208.** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#cite_ref-164) **Tucker,** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#cite_ref-165) *Stalin in Power*, 155. **Catriona Kelly, “Riding the Magic Carpet”, 202.** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#cite_ref-166) **Avidenko, A. O.** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#cite_ref-hymntostalin_167-0) [“Hymn to Stalin”](http://www.fordham.edu/halsall/mod/stalin-worship.asp). Trong Halsall, Paul. *Internet Modern History Sourcebook*. Fordham University, 1997. Truy cập ngày 2 tháng 9 năm 2012. **Chi tiết cuối dường như đã được nhà thơ Việt Nam** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#cite_ref-168) [Tố Hữu](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BB%91_H%E1%BB%AFu)sử dụng lại trong bài “Stalin! Stalin!” (1953): *“Yêu biết mấy nghe con tập nói/Tiếng đầu lòng con gọi Sta-lin!”* *BBC Tiếng Việt* [http://www.bbc.co.uk/vietnamese/forum/story/2007/10/071031_stalinbytohuu.shtml](http://www.bbc.co.uk/vietnamese/forum/story/2007/10/071031_stalinbytohuu.shtml)
|tựa đề=trống hay bị thiếu (
[trợ giúp](http://en.wikipedia.org/wiki/Help:CS1_errors#bare_url_missing_title)). Truy cập ngày 3 tháng 9 năm 2014. **Sarah Davies, “Stalin and the Making of the Leader Cult in the 1930s”, in** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#cite_ref-169) *The Leader Cult in Communist Dictatorship: Stalin and the Eastern Bloc*, ed. Balázs Apor et al. (New York: Palgrave Macmillan, 2004), 30–31.
- ^
**a** **ă** **â** [Davies, “Making of the Leader Cult”, 41.](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#cite_ref-ReferenceA_170-3) **b** **Davies, “Making of the Leader Cult”, 37–38.** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#cite_ref-171) **Arvo Tuominen,** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#cite_ref-172) *The Bells of the Kremlin*, ed. Piltti Heiskanen, trans. Lily Leino (Hanover: University Press of New England, 1983), 162. **Levinson, Martin H. (2009).** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#cite_ref-173) [. iUniverse. tr. 58.](http://books.google.com.tw/books?id=pUkcQq66le4C&pg=PT45&lpg=PT45&dq=%22the+extraordinary+modesty+characteristic+of+truly+great+people.%22&source=bl&ots=Zpxv2dBVgo&sig=N9s_51UjKdxJBy0eryAm6PV9-I0&hl=en&sa=X&ei=6yLxUpesJamqyAGxmIG4DQ&redir_esc=y#v=onepage&q=%22the%20extraordinary%20modesty%20characteristic%20of%20truly%20great%20people.%22&f=false) *When Good Things Happen to Bad People* [ISBN](http://vi.wikipedia.org/wiki/ISBN) [9781440120121](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/9781440120121). Truy cập ngày 3 tháng 9 năm 2014. [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#cite_ref-174) [Оценка советским руководством событий Второй мировой войны в 1939-1941 гг.](http://militera.lib.ru/research/meltyukhov/11.html)Bảng này do tác gủa Meltyukhov viết ra, dựa theo các nguồn: История второй мировой войны. Т. 4. С. 18; 50 лет Вооруженных Сил СССР. М., 1968. С. 201; Советская военная энциклопедия. T. I. M., 1976, С. 56; Боевой и численный состав Вооруженных Сил СССР в период Великой Отечественной войны (1941–1945 гг.). Статистический сборник № 1 (22 июня 1941 г.). М., 1994. С. 10–12; РГАСПИ. Ф. 71. Оп. 25. Д. 4134. Л. 1–8; Д. 5139. Л. 1; РГВА. Ф. 29. Оп. 46. Д. 272. Л. 20–21; учтены пограничные и внутренние войска: Пограничные войска СССР в годы Второй мировой войны, 1939–1945. М., 1995. С. 390–400; РГВА. Ф. 38261. Оп. 1. Д. 255. Л. 175–177, 340–349; Ф. 38650. Оп. 1. Д. 617. Л. 258–260; Ф. 38262. Оп. 1, Д. 41. Л. 83–84; РГАЭ. Ф. 1562. Оп. 329. Д. 277. Л. 1–46, 62, 139; Д. 282. Л. 3–44.
- ^
**a** [Zhukov, Nhớ lại và suy nghĩ chương 9](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#cite_ref-ReferenceB_175-1) **ă** **Bộ ngoại giao Liên Xô. Tư liệu văn kiện thời kỳ trước Chiến tranh thế giới thứ hai. NXB Ngoại văn. Moskva. 1948. trang 92.** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#cite_ref-176) **Hạ nghị viện Anh. Tư liệu những cuộc tranh luận tại nghị viện ngày 22 tháng 2. London. 1938. trang 227, 332.** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#cite_ref-177) **Lê văn Quang,** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#cite_ref-178) *Lịch sử quan hệ quốc tế từ 1917 đến 1945*, Nhà xuất bản Giáo dục, 2003, trang 157 [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#cite_ref-179) [William Shirer. Sự hưng thịnh và suy tàn của đế chế thứ ba.](http://wunderwaffe.narod.ru/HistoryBook/Rise_Fall/Poland.htm) [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#cite_ref-FOOTNOTERoberts199257.E2.80.9378_180-0) [Roberts 1992](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#CITEREFRoberts1992), tr. 57–78 [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#cite_ref-FOOTNOTERoberts200643_181-0) [Roberts 2006](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#CITEREFRoberts2006), tr. 43 [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#cite_ref-sanford_182-0) [Sanford, George](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=George_Sanford_%28scholar%29&action=edit&redlink=1)(2005). *Katyn and the Soviet Massacre of 1940: Truth, Justice And Memory*. London, New York: [Routledge](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Routledge&action=edit&redlink=1). [ISBN](http://vi.wikipedia.org/wiki/ISBN) [0-415-33873-5](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0-415-33873-5). [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#cite_ref-FOOTNOTEWettig200820_183-0) [Wettig 2008](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#CITEREFWettig2008), tr. 20 **Điện báo được gửi bởi** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#cite_ref-SCHULENBURG_184-0) [Schulenburg](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Friedrich_Werner_von_der_Schulenburg&action=edit&redlink=1), đại sứ Đức tại Liên Xô, từ Moscow đến Văn phòng đối ngoại Đức: [No. 317](http://www.yale.edu/lawweb/avalon/nazsov/ns069.htm)ngày [10 tháng 9](http://vi.wikipedia.org/wiki/10_th%C3%A1ng_9)năm [1939](http://vi.wikipedia.org/wiki/1939), [No. 371](http://www.yale.edu/lawweb/avalon/nazsov/ns073.htm)ngày [16 tháng 9](http://vi.wikipedia.org/wiki/16_th%C3%A1ng_9)năm [1939](http://vi.wikipedia.org/wiki/1939), [No. 372](http://www.yale.edu/lawweb/avalon/nazsov/ns074.htm)ngày [17 tháng 9](http://vi.wikipedia.org/wiki/17_th%C3%A1ng_9) [1939](http://vi.wikipedia.org/wiki/1939). [Dự án Avalon](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=D%E1%BB%B1_%C3%A1n_Avalon&action=edit&redlink=1), [Trường Luật Yale](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Tr%C6%B0%E1%BB%9Dng_Lu%E1%BA%ADt_Yale&action=edit&redlink=1). Truy cập ngày [14 tháng 11](http://vi.wikipedia.org/wiki/14_th%C3%A1ng_11) [2006](http://vi.wikipedia.org/wiki/2006). [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#cite_ref-note_185-0) **(tiếng Ba Lan)** [1939 wrzesień 17, Moskwa Nota rządu sowieckiego nie przyjęta przez ambasadora Wacława Grzybowskiego](http://ibidem.com.pl/zrodla/1939-1945/polityka-miedzynarodowa/1939-09-17-nota-sowiecka-grzybowskiemu.html)(Công hàm của chính phủ Liên Xô gửi cho chính phủ Ba Lan ngày [17 tháng 9](http://vi.wikipedia.org/wiki/17_th%C3%A1ng_9)năm [1939](http://vi.wikipedia.org/wiki/1939), bị từ chối bởi đại sứ Ba Lan [Wacław Grzybowski](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Wac%C5%82aw_Grzybowski&action=edit&redlink=1)). Truy cập ngày [15 tháng 11](http://vi.wikipedia.org/wiki/15_th%C3%A1ng_11)năm [2006](http://vi.wikipedia.org/wiki/2006); Degras, pp. 37–45. [Extracts from Molotov’s speech on Wikiquote.](http://en.wikiquote.org/wiki/Vyacheslav_Molotov) **Rieber, p 29.** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#cite_ref-186) [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#cite_ref-FOOTNOTEWettig200820.E2.80.9321_187-0) [Wettig 2008](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#CITEREFWettig2008), tr. 20–21 **Senn, Alfred Erich,** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#cite_ref-senn_188-0) *Lithuania 1940: revolution from above*, Amsterdam, New York, Rodopi, 2007 [ISBN 978-90-420-2225-6](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/9789042022256) [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#cite_ref-FOOTNOTEMontefiore2004334_189-0) [Montefiore 2004](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#CITEREFMontefiore2004), tr. 334
- ^
**a** [Kennedy-Pipe, Caroline,](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#cite_ref-ckpipe_190-1) **ă** *Stalin’s Cold War*, New York: Manchester University Press, 1995, [ISBN 0-7190-4201-1](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0719042011) **Albert L. Weeks,** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#cite_ref-191) *Assured Victory: How “Stalin the Great” Won the War, But Lost the Peace*, các trang 8-9. [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#cite_ref-FOOTNOTERoberts200653_192-0) [Roberts 2006](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#CITEREFRoberts2006), tr. 53 [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#cite_ref-FOOTNOTEBrackman2001341_193-0) [Brackman 2001](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#CITEREFBrackman2001), tr. 341 [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#cite_ref-FOOTNOTERoberts200658_194-0) [Roberts 2006](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#CITEREFRoberts2006), tr. 58 [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#cite_ref-FOOTNOTEBrackman2001341.2C_343_195-0) [Brackman 2001](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#CITEREFBrackman2001), tr. 341, 343 [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#cite_ref-FOOTNOTERoberts200659_196-0) [Roberts 2006](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#CITEREFRoberts2006), tr. 59 [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#cite_ref-FOOTNOTERoberts200663_197-0) [Roberts 2006](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#CITEREFRoberts2006), tr. 63 **Shirer, tr. 778** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#cite_ref-198) [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#cite_ref-199) [J. Roberts. Khu vực ảnh hưởng và chính sách đối ngoại của Liên Xô năm 1939-1945. Hệ tư tưởng, nhữung tính toán và sự ngẫu hứng. (Дж. Робертс. Сферы влияния и советская внешняя политика в 1939—1945 гг. идеология, расчет и импровизация)](http://vivovoco.rsl.ru/VV/PAPERS/HISTORY/ROBERTS.HTM) [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#cite_ref-cprf.ru_0) **Lỗi chú thích: Thẻ**
<ref>sai; không có nội dung trong thẻ ref có tên
cprf.ru
- ^
**a** **ă** **â** [“Duma Nga lên án Stalin vì vụ Katyn”](http://www.bbc.co.uk/vietnamese/world/2010/11/101126_katyn.shtml). [BBC](http://vi.wikipedia.org/wiki/BBC). 26 tháng 11, 2010. [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#cite_ref-202) *“Lời kể về “Bức tường Sắt” của Churchill”, tác giả James W. Muller*. 1999. tr. 1–8. [ISBN](http://vi.wikipedia.org/wiki/ISBN) [0826212476](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0826212476). Đã bỏ qua tham số không rõ
|NXB=(gợi ý
|nxb=) (
[trợ giúp](http://en.wikipedia.org/wiki/Help:CS1_errors#parameter_ignored_suggest)) **“Điều chúng ta biết: Suy nghĩ về lịch sử Chiến tranh Lạnh”, tác giả John Lewis Gaddis, NXB Đại học Oxford năm 1998,** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#cite_ref-203) [ISBN 0198780710](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0198780710) [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#cite_ref-yaltareport_0) **Lỗi chú thích: Thẻ**
<ref>sai; không có nội dung trong thẻ ref có tên
yaltareport
**David Curp, Boydell & Brewer (2006).** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#cite_ref-205) *Một cuộc thành trừng?: Hành động chính trị tẩy máu dân tộc ở Tây Ba Lan. 1945-1960*. tr. 66–69. [ISBN](http://vi.wikipedia.org/wiki/ISBN) [1580462383](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/1580462383). [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#cite_ref-Britannica_206-0) [“”Poland””](http://www.britannica.com/eb/article-28216). *Encyclopædia Britannica Online*( [Encyclopædia Britannica](http://vi.wikipedia.org/wiki/Encyclop%C3%A6dia_Britannica)). 2007. Truy cập 7 tháng 4 năm 2007. **Tom Buchanan (2005).** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#cite_ref-Buchanan_207-0) [. tr. 84.](http://books.google.com/books?vid=ISBN0631221638&id=zeqdrL3Wzy8C&pg=RA1-PA84) *Hòa bình hỗn loạn tại châu Âu, 1945–2000: 1945–2000* [ISBN](http://vi.wikipedia.org/wiki/ISBN) [0631221638](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0631221638). Đã bỏ qua tham số không rõ
|NXB=(gợi ý
|nxb=) (
[trợ giúp](http://en.wikipedia.org/wiki/Help:CS1_errors#parameter_ignored_suggest)) [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#cite_ref-poloniatodayhistory_208-0) [. Polonia Today Online. Truy lục ngày 28 tháng 3 năm 2007.](http://www.poloniatoday.com/history13.htm) *Tóm tắt lịch sử Ba Lan: Chương 13: Những năm hậu chiến, 1945-1990* [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#cite_ref-historybuffalo_209-0) [“Ba Lan – Khung cảnh Lịch sử: Chương 6: Cộng hòa Nhân dân Ba Lan”](http://info-poland.buffalo.edu/classroom/longhist6.html). Trung tâm Học viện Thông tin Ba Lan, Đại học Buffalo. Truy cập 14 tháng 3 năm 2007. **Peter Hanak F. Sugar và Tibor Frank (1994).** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#cite_ref-sugar375_210-0) *“Lịch sử Hungary”*. tr. 375–77. [ISBN](http://vi.wikipedia.org/wiki/ISBN) [025320867X](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/025320867X). Đã bỏ qua tham số không rõ
|NXB=(gợi ý
|nxb=) (
[trợ giúp](http://en.wikipedia.org/wiki/Help:CS1_errors#parameter_ignored_suggest)) **“Bùng nổ: Cuộc Cách mạng Hungary năm 1956” của John P. C. Matthews, NXB Hippocrene Books năm 2007,** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#cite_ref-matthews93_211-0) [ISBN 0781811740](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0781811740), trang 93–4 **Helmut David Baer (2006).** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#cite_ref-212) *“Cuộc đấu tranh của người Hungary dòng Luther dưới thời Cộng sản”*. tr. 16. [ISBN](http://vi.wikipedia.org/wiki/ISBN) [1585444804](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/1585444804). Đã bỏ qua tham số không rõ
|NXB=(gợi ý
|nxb=) (
[trợ giúp](http://en.wikipedia.org/wiki/Help:CS1_errors#parameter_ignored_suggest))
- ^
**a** **ă** [Johanna Granville (2004).](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#cite_ref-granville_213-2) **â** *“Hiệu ứng Domino đầu tiên: Quyết định quốc tế trong cuộc khủng hoảng Hungary năm 1956”*. [ISBN](http://vi.wikipedia.org/wiki/ISBN) [1-58544-298-4](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/1-58544-298-4). Đã bỏ qua tham số không rõ
|NXB=(gợi ý
|nxb=) (
[trợ giúp](http://en.wikipedia.org/wiki/Help:CS1_errors#parameter_ignored_suggest)) **Charles Gati (2006).** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#cite_ref-214) *“Ảo ảnh thất bại: Max-cơ-va, Oa-sing-tơn, Bu-đa-bet và cuộc cách mạng Hungary 1956”*. tr. 9–12. [ISBN](http://vi.wikipedia.org/wiki/ISBN) [0804756066](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0804756066). Đã bỏ qua tham số không rõ
|NXB=(gợi ý
|nxb=) (
[trợ giúp](http://en.wikipedia.org/wiki/Help:CS1_errors#parameter_ignored_suggest))
- ^
**a** **ă** [Wettig 2008](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#CITEREFWettig2008) [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#cite_ref-loc-cs_216-0) [.](http://memory.loc.gov/frd/cs/germany_east/gx_appnb.html) *Phụ lục B: Hội đồng Tương trợ Kinh tế* [Đông Đức](http://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_D%C3%A2n_ch%E1%BB%A7_%C4%90%E1%BB%A9c): Thư viện nghiên cứu Quốc gia.
- ^
**a** **ă** [Bideleux & Jeffries 1998](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#CITEREFBideleuxJeffries1998) **Stokesbury, James L (1990).** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#cite_ref-Stokesbury1990_218-0) *Trích đoạn lịch sử Chiến tranh Triều Tiên*. New York: Harper Perennial. [ISBN](http://vi.wikipedia.org/wiki/ISBN) [0688095135](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0688095135). [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#cite_ref-Xtalin_1) **Lỗi chú thích: Thẻ**
<ref>sai; không có nội dung trong thẻ ref có tên
Xtalin
[^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#cite_ref-FOOTNOTEMontefiore200411_220-0) [Montefiore 2004](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#CITEREFMontefiore2004), tr. 11 [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#cite_ref-221) [“Historical Notes: The Death of Stalin’s Son”](http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,941216,00.html). *Time*. Ngày 1 tháng 3 năm 1968. Truy cập ngày 7 tháng 5 năm 2010. [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#cite_ref-222) [Bản mẫu:Der Spiegel](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=B%E1%BA%A3n_m%E1%BA%ABu:Der_Spiegel&action=edit&redlink=1) [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#cite_ref-223) [http://antg.cand.com.vn/vi-vn/tulieu/2014/1/82280.cand](http://antg.cand.com.vn/vi-vn/tulieu/2014/1/82280.cand) [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#cite_ref-obit2_224-0) [“Stalin’s daughter Lana Peters dies in US of cancer”](http://www.bbc.co.uk/news/world-us-canada-15931683). *BBC News*. Ngày 28 tháng 11 năm 2011. [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#cite_ref-ruvr_2) **Lỗi chú thích: Thẻ**
<ref>sai; không có nội dung trong thẻ ref có tên
ruvr
[^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#cite_ref-guardian.co.uk_0) **Lỗi chú thích: Thẻ**
<ref>sai; không có nội dung trong thẻ ref có tên
guardian.co.uk
**Walker, Shaun (14 tháng 5, 2008).** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#cite_ref-227) [“The Big Question: Why is Stalin still popular in Russia, despite the brutality of his regime?”](http://www.independent.co.uk/news/world/europe/the-big-question-why-is-stalin-still-popular-in-russia-despite-the-brutality-of-his-regime-827654.html). [The Independent](http://vi.wikipedia.org/wiki/The_Independent)(UK). Truy cập 23 tháng 8, 2008. **Angus Roxburgh (5 tháng 3, 2003).** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#cite_ref-228) [“How Russia faced its dark past”](http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/2821281.stm). BBC. [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#cite_ref-229) [“Russian Youth: Stalin good, migrants must go: Poll”](http://www.reuters.com/article/2007/07/25/us-russia-youth-idUSL2559010520070725?feedType=RSS&rpc=22&sp=true). [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#cite_ref-230) [“Sixty years after death, Stalin turning hero for Russians”](http://www.thehindu.com/news/international/sixty-years-after-death-stalin-turning-hero-for-russians/article4478602.ece). The Hindu. Truy cập 7 tháng 2 năm 2015. [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#cite_ref-231) [“Lãnh tụ Xôviết J. Stalain: vẫn là một biểu tượng”](http://antgct.cand.com.vn/vi-vn/nhanvat/2008/5/52232.cand). CAND.com. 13 thàng 3, 2008.
- ^
**a** **ă** [“Nước Nga lại tôn vinh lãnh tụ Stalin”](http://antgct.cand.com.vn/vivn/sotay/2010/3/53548.cand?Page=2). CAND.com. 19 thàng 3, 2010. [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#cite_ref-233) [“Những biểu tượng quốc gia”](http://antgct.cand.com.vn/vi-vn/sotay/2007/9/52407.cand). CAND.com. 7 tháng 8, 2012. [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#cite_ref-234) [“Stalin – ‘Di sản’ đầy tranh cãi của nước Nga”](http://infonet.vn/stalin-di-san-day-tranh-cai-cua-nuoc-nga-post63463.info). infonet.vn. 6 tháng 3 năm 2013. Truy cập 7 tháng 2 năm 2015. [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#cite_ref-235) [“Chân dung nhìn gần của lãnh tụ Xô Viết Stalin: Ngọn gió lịch sử thổi bạt mọi dối trá”](http://antgct.cand.com.vn/pages/nhanvat/2011/1/56050.cand). CAND.com. 7 tháng 8, 2012. **Leopold Labedz.** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#cite_ref-236) *The Use and Abuse of Sovietology*. tr. 67. **[** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#cite_ref-237) [http://www.bbc.co.uk/vietnamese/forum/story/2007/10/071031_putinrussianmemorial.shtml%7Ctitle=Nga](http://www.bbc.co.uk/vietnamese/forum/story/2007/10/071031_putinrussianmemorial.shtml%7Ctitle=Nga)tưởng niệm các nạn nhân của chế độ Stalin|publisher=BBC|date=31 tháng 10, 2007}} [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin#cite_ref-238) [“Medvedev’s Condemnation of Stalin Cult Should be Applauded”](http://www.prospectmagazine.co.uk/2009/10/medvedevs-condemnation-of-stalin-cult-should-be-applauded/).
- ^
**a** **ă** [Medvedev chỉ trích phe bênh vực Stalin “Medvedev chỉ trích phe bênh vực Stalin”](http://www.bbc.co.uk/vietnamese/world/2009/10/091031_medvedev_stalin.shtml). BBC. 31 tháng 10, 2009.
- ^
**a** **ă** [“Интервью Дмитрия Медведева газете “Известия””](http://www.rian.ru/interview/20100507/231257764.html). 7 tháng 5, 2010.
## Tham khảo
- Applebaum, Anne (2003).
*Gulag: A History*. Doubleday. [ISBN](http://vi.wikipedia.org/wiki/ISBN) [0767900561](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0767900561)
- Bideleux, Robert; Jeffries, Ian (1998).
*A History of Eastern Europe: Crisis and Change*. Routledge. [ISBN](http://vi.wikipedia.org/wiki/ISBN) [9780203050248](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/9780203050248)
- Boobbyer, Phillip (2000).
*The Stalin Era*. Routledge. [ISBN](http://vi.wikipedia.org/wiki/ISBN) [0767900561](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0767900561)
- Brackman, Roman (2001).
*The Secret File of Joseph Stalin: A Hidden Life*. Frank Cass Publishers. [ISBN](http://vi.wikipedia.org/wiki/ISBN) [0714650501](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0714650501)
- Brent, Jonathan; Naumov, Vladimir (2004).
*Stalin’s Last Crime: The Plot Against the Jewish Doctors, 1948–1953*. HarperCollins. [ISBN](http://vi.wikipedia.org/wiki/ISBN) [0060933100](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0060933100)
- Fest, Joachim C. (2002).
*Hitler*. Houghton Mifflin Harcourt. [ISBN](http://vi.wikipedia.org/wiki/ISBN) [0156027542](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0156027542)
- Henig, Ruth Beatrice (2005).
*The Origins of the Second World War, 1933–41*. Routledge. [ISBN](http://vi.wikipedia.org/wiki/ISBN) [0415332621](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0415332621)
- Montefiore, Simon Sebag (2007).
*Young Stalin*. Weidenfeld & Nicolson. [ISBN](http://vi.wikipedia.org/wiki/ISBN) [9780297850687](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/9780297850687)
- Murphy, David E. (2006).
*What Stalin Knew: The Enigma of Barbarossa*. Yale University Press. [ISBN](http://vi.wikipedia.org/wiki/ISBN) [030011981X](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/030011981X)
- Overy, R. J. (2004).
*The Dictators: Hitler’s Germany and Stalin’s Russia*. W. W. Norton & Company. [ISBN](http://vi.wikipedia.org/wiki/ISBN) [0393020304](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0393020304)
- Nekrich, Aleksandr Moiseevich; Ulam, Adam Bruno; Freeze, Gregory L. (1997).
*Pariahs, Partners, Predators: German-Soviet Relations, 1922–1941*. Columbia University Press. [ISBN](http://vi.wikipedia.org/wiki/ISBN) [0231106769](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0231106769)
- Roberts, Geoffrey (2006).
*Stalin’s Wars: From World War to Cold War, 1939–1953*. Yale University Press. [ISBN](http://vi.wikipedia.org/wiki/ISBN) [0300112041](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0300112041)
- Roberts, Geoffrey (2002).
*Stalin, the Pact with Nazi Germany, and the Origins of Postwar Soviet Diplomatic Historiography* **4**(4)
- Roberts, Geoffrey (1992).
[“The Soviet Decision for a Pact with Nazi Germany”](http://www.jstor.org/stable/152247). *Soviet Studies*(Taylor & Francis, Ltd.) **55**(2): 57–78
- Soviet Information Bureau (1948).
*Falsifiers of History (Historical Survey)*. Moscow: Foreign Languages Publishing House. 272848
- Department of State (1948).
[. Department of State](http://www.ibiblio.org/pha/nsr/nsr-preface.html) *Nazi-Soviet Relations, 1939–1941: Documents from the Archives of The German Foreign Office*
- Taubert, Fritz (2003).
*The Myth of Munich*. Oldenbourg Wissenschaftsverlag. [ISBN](http://vi.wikipedia.org/wiki/ISBN) [3486566733](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/3486566733)
- Tucker, Robert C. (1992).
*Stalin in Power: The Revolution from Above, 1928–1941*. W. W. Norton & Company. [ISBN](http://vi.wikipedia.org/wiki/ISBN) [0393308693](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0393308693)
- Watson, Derek (2000).
[“Molotov’s Apprenticeship in Foreign Policy: The Triple Alliance Negotiations in 1939”](http://www.jstor.org/stable/153322). *Europe-Asia Studies*(Taylor & Francis, Ltd.) **52**(4): 695–722. [doi](http://vi.wikipedia.org/wiki/DOI): [10.1080/713663077](http://dx.doi.org/10.1080%2F713663077)
- Wettig, Gerhard (2008).
*Stalin and the Cold War in Europe*. Rowman & Littlefield. [ISBN](http://vi.wikipedia.org/wiki/ISBN) [0742555429](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0742555429)
## Đọc thêm
[Antonov-Ovseyenko, Anton](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Anton_Antonov-Ovseenko&action=edit&redlink=1). *The Time of Stalin: Portrait of a Tyranny*. [Harpercollins](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Harpercollins&action=edit&redlink=1), 1983 ( [ISBN 0060390271](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0060390271))
- Brent, Jonathan.
*Inside the Stalin Archives: Discovering the New Russia*. Atlas & Co., 2008 ( [ISBN 0977743330](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0977743330)) [Introduction online](http://atlasandco.com/images/uploads/samples/pdf/InsideStalinArchives-web.pdf)(
- Brent, Jonathan; Naumov, Vladimir Pavlovich.
*Stalin’s Last Crime: The Plot Against the Jewish Doctors, 1948–1953*. New York: HarperCollins, 2003 (hardcover, [ISBN 0-06-019524-X](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/006019524X); paperback, [ISBN 0-06-093310-0](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0060933100)); as *Stalin’s Last Crime: The Doctor’s Plot*. London: John Murray, 2004 (paperback, [ISBN 0-7195-6508-1](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0719565081)).
- Broekmeyer, Marius.
*Stalin, the Russians, and Their War, 1941–1945*. Madison, WI: University of Wisconsin Press, 2004 (hardcover, [ISBN 0-299-19590-2](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0299195902); paperback, [ISBN 0-299-19594-5](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0299195945)). [Bullock, Alan](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Alan_Bullock&action=edit&redlink=1). *Hitler and Stalin: Parallel Lives*. London: HarperCollins, 1991 (hardcover, [ISBN 0002154943](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0002154943)); New York: Vintage Books, 1993 (paperback, [ISBN 0679729941](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0679729941)).
- Boterbloem, Kees.
*Life and Death under Stalin: Kalinin Province, 1945–1953*. Montreal, Quebec; Kingston, ON: McGill-Queen’s University Press, 1999 (hardcover, [ISBN 0-7735-1811-8](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0773518118)). [Conquest, Robert](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Robert_Conquest&action=edit&redlink=1). *The Great Terror: A Reassessment*. New York: Oxford University Press, 1990 (hardcover, [ISBN 0-19-507132-8](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0195071328)). [Conquest, Robert](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Robert_Conquest&action=edit&redlink=1). *The Harvest of Sorrow: Soviet Collectivization and the Terror-Famine*. New York: Oxford University Press, 1986 (hardcover, [ISBN 0-19-505180-7](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0195051807)); London: Pimlico, 2002 (paperback, [ISBN 0712697500](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0712697500)).
- Davies, Sarah; Harris, James R.
*Stalin: A New History*. Cambridge: Cambridge University Press, 2005 (paperback, [ISBN 0-521-85104-1](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0521851041)). [Deutscher, Isaac](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Isaac_Deutscher&action=edit&redlink=1). *Stalin: A Political Biography*. New York: Oxford University Press, 1967 (paperback, [ISBN 0-19-500273-3](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0195002733)); London: Penguin Books, 1990 (paperback, [ISBN 0140135049](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0140135049)). [Djilas, Milovan](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Milovan_%C4%90ilas&action=edit&redlink=1). *Conversations With Stalin*. Harcourt Trade Publishers New York, 1962 (Hardcover, [ISBN 0151225907](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0151225907)); Harvest Books, 1963 (Paperback, [ISBN 0156225913](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0156225913)) [Figes, Orlando](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Orlando_Figes&action=edit&redlink=1). *The Whisperers: Private Life in Stalin’s Russia*. Metropolitan Books, 2007 (Hardcover, [ISBN 0805074619](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0805074619)); [Picador](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Picador&action=edit&redlink=1), 2008 (Paperback, [ISBN 0312428030](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0312428030))
- Gellately, Robert.
*Lenin, Stalin, and Hitler: The Age of Social Catastrophe.* [Knopf](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Knopf&action=edit&redlink=1), August 2007 (hardcover, [ISBN 1400040051](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/1400040051)).
- Gill, Graeme.
*Stalinism*(2nd ed.). New York: Palgrave Macmillan, 1998 (paperback, [ISBN 0-312-17764-X](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/031217764X)).
- Jonge, Alex de.
*Stalin and the Shaping of the Soviet Union*. New York: William Morrow, 1986 (hardcover, [ISBN 0-688-04730-0](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0688047300)); 1987 (paperback, [ISBN 0688072917](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0688072917)).
- Keep, John L.H.; Litvin, Alter L.
*Stalinism: Russian and Western Views at the Turn of the Millennium (Totalitarian Movements and Political Religions)*. New York: Routledge, 2004 (hardcover, [ISBN 0-415-35108-1](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0415351081)); 2005 (paperback, [ISBN 0-415-35109-X](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/041535109X)).
- Kuromiya, Hiroaki.
*Stalin*. Harlow, UK: Longman, 2006 (paperback, [ISBN 0-582-78479-4](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0582784794)).
- Kuromiya, Hiroaki.
*The Voices of the Dead: Stalin’s Great Terror in the 1930s.* [Yale University Press](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Yale_University_Press&action=edit&redlink=1), ngày 24 tháng 12 năm 2007. [ISBN 0300123892](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0300123892) *The Leader Cult in Communist Dictatorships: Stalin and the Eastern Bloc*, edited by Apor, Balázs; Jan C. Behrends, Polly Jones and E.A. Rees. Houndmills, UK; New York: Palgrave Macmillan, 2004 ( [ISBN 1-4039-3443-6](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/1403934436)). *The Lesser Evil: Moral Approaches to Genocide Practices (Totalitarian Movements and Political Religions)*, edited by Helmut Dubiel and Gabriel Motzkin. New York: Routledge, 2004 (hardcover, [ISBN 0-7146-5493-0](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0714654930); paperback, [ISBN 0-7146-8395-7](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0714683957)).
- Laqueur, Walter.
*Stalin: The Glasnost Revelations*. New York: Scribner, 1990 (hardcover, [ISBN 0684192039](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0684192039)).
- Mace, James E. “The Man-Made Famine of 1933 in Soviet Ukraine”,
*Famine in Ukraine 1932–1933: A Memorial Exhibition*, edited by Roman Serbyn and Bohdan Krawchenko. Edmonton, Alberta: Canadian Institute of Ukrainian Studies, 1986 (hardcover, [ISBN 0-920862-43-8](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0920862438)), pp. 1–14.
- Mawdsley, Evan.
*The Stalin Years: The Soviet Union, 1929–53*. Manchester: Manchester University Press, 2003 (paperback, [ISBN 0-7190-6377-9](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0719063779)).
- McDermott, Kevin.
*Stalin: Revolutionary in an Era of War (European History in Perspective)*. New York: Palgrave Macmillan, 2006 (hardcover, [ISBN 0-333-71121-1](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0333711211); paperback, [ISBN 0-333-71122-X](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/033371122X)).
- McLoughlin, Barry and McDermott, Kevin (eds).
*Stalin’s Terror: High Politics and Mass Repression in the Soviet Union.* [Palgrave Macmillan](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Palgrave_Macmillan&action=edit&redlink=1), 2002. [ISBN 1403901198](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/1403901198) [Medvedev, Roy A.](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Roy_Medvedev&action=edit&redlink=1); [Medvedev, Zhores A.](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Zhores_Medvedev&action=edit&redlink=1) *The Unknown Stalin: His Life, Death, and Legacy*. London: I.B. Tauris, 2003 (hardcover, [ISBN 1-86064-768-5](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/1860647685)); Woodstock, NY; New York: The Overlook Press, 2005 (paperback, [ISBN 1585676446](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/1585676446)). [Montefiore, Simon Sebag](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Simon_Sebag_Montefiore&action=edit&redlink=1). *Stalin: The Court of the Red Tsar*. New York: Alfred A. Knopf, 2004 ( [ISBN 1-4000-4230-5](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/1400042305)); New York: Vintage, 2005 (paperback, [ISBN 1400076781](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/1400076781)). [Montefiore, Simon Sebag](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Simon_Sebag_Montefiore&action=edit&redlink=1). *Young Stalin*. London: Weidenfeld & Nicolson, 2007 (hardcover, [ISBN 9780297850687](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/9780297850687)). An [excerpt](http://www.randomhouse.com/acmart/catalog/display.pperl?isbn=9781400044658&view=excerpt)is available online.
- Murphy, David E.
*What Stalin Knew: The Enigma of Barbarossa*. Yale University Press, 2005 (hardcover [ISBN 0300107803](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0300107803)); (2006 paperback [ISBN 030011981X](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/030011981X)). [Naimark, Norman M.](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Norman_Naimark&action=edit&redlink=1) *Stalin’s Genocides (Human Rights and Crimes against Humanity).* [Princeton University Press](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Princeton_University_Press&action=edit&redlink=1), 2010. [ISBN 0691147841](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0691147841) [Overy, Richard](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Richard_Overy&action=edit&redlink=1). *Dictators: Hitler’s Germany and Stalin’s Russia*. Allen Lane, 2004 (hardcover, [ISBN 0-7139-9309-X](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/071399309X)); Penguin Books, 2005 (paperback, [ISBN 0-14-028149-5](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0140281495)); New York: W.W. Norton, 2004 (hardcover, [ISBN 0-393-02030-4](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0393020304)); 2006 (paperback reprint, [ISBN 0-393-32797-3](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0393327973)).
- Parrish, Michael.
[. Praeger Press, 1996 (](http://isbndb.com/d/book/the_lesser_terror.html) *The Lesser Terror: Soviet state security, 1939–1953* [ISBN 0275951138](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0275951138)) [Pipes, Richard](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Richard_Pipes&action=edit&redlink=1). *Communism: A History*. [Modern Library Chronicles](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Modern_Library_Chronicles&action=edit&redlink=1), 2001 (hardcover, [ISBN 0679640509](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0679640509)); (2003 paperback reprint, [ISBN 0812968646](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0812968646))
- Priestland, David.
*Stalin and the Politics of Mobilization: Ideas, Power, and Terror in Inter-war Russia*. New York: Oxford University Press (U.S.), 2006 (hardcover, [ISBN 0-19-924513-4](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0199245134)). [Radzinsky, Edvard](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Edvard_Radzinsky&action=edit&redlink=1). *Stalin: The First In-Depth Biography Based on Explosive New Documents from Russia’s Secret Archives*. Doubleday, 1996 (hardcover, [ISBN 0-385-47397-4](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0385473974)); Anchor, 1997 (paperback, [ISBN 0-385-47954-9](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0385479549)). [Chapter 1](http://www.washingtonpost.com/wp-srv/style/longterm/books/chap1/stalin.htm)is available online. [Rayfield, Donald](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Donald_Rayfield&action=edit&redlink=1). *. New York: Random House, 2004 (hardcover,* [Stalin and His Hangmen](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Stalin_and_His_Hangmen&action=edit&redlink=1): The Tyrant and Those Who Killed for Him [ISBN 0-375-50632-2](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0375506322)); 2005 (paperback, [ISBN 0375757716](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0375757716)). *Redefining Stalinism (Totalitarian Movements and Political Religions)*, edited by Harold Shukman. New York: Routledge, 2003 (hardcover, [ISBN 0-7146-5415-9](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0714654159); paperback, [ISBN 0-7146-8342-6](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0714683426)).
- Ree, Erik van.
*The Political Thought of Joseph Stalin: A Study in Twentieth-Century Revolutionary Patriotism*. London; New York: Routledge Courzon, 2002 (hardcover, [ISBN 0-7007-1749-8](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0700717498)).
- Roberts, Geoffrey.
*Stalin’s Wars: From World War to Cold War, 1939–1953*. New Heaven, CT; London: Yale University Press, 2006 (hardcover, [ISBN 0300112041](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0300112041)). [Rosefielde, Steven](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Steven_Rosefielde&action=edit&redlink=1). [Red Holocaust](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Red_Holocaust_%282009_book%29&action=edit&redlink=1). [Routledge](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Routledge&action=edit&redlink=1), 2009. (paperback, [ISBN 0415777577](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0415777577)) [Rummel, R.J.](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=R.J._Rummel&action=edit&redlink=1) *Death By Government*. New Brunswick, N.J.: Transaction Publishers, 1994 (hardcover, [ISBN 1560001453](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/1560001453)); 1997 (paperback, [ISBN 1-56000-927-6](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/1560009276)). [Rummel, R.J.](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=R.J._Rummel&action=edit&redlink=1) *Lethal Politics: Soviet Genocide and Mass Murder Since 1917*. New Brunswick, N.J.: Transaction Publishers, 1990 (hardcover, [ISBN 0887383335](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0887383335)); (paperback, [ISBN 1560008873](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/1560008873))
- Sandag, Shagdariin; Kendall, Harry H.; Wakeman, Frederic E.
*Poisoned Arrows: The Stalin-Choibalsan Mongolian Massacres, 1921–1941.*Westview Press (October 1999). [ISBN 0813337100](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0813337100) [Service, Robert](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Robert_Service_%28historian%29&action=edit&redlink=1). *Stalin: A Biography*. Cambridge, MA: Belknap Press, 2005 (hardcover, [ISBN 0-674-01697-1](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0674016971)); 2006 (paperback, [ISBN 0674022580](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0674022580)). [Souvarine, Boris](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Boris_Souvarine&action=edit&redlink=1). *Stalin: A Critical Survey of Bolshevism*. Whitefish, MT: Kessinger Publishing, 2005 (paperback, [ISBN 1-4191-1307-0](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/1419113070)) [Online](http://www.marxists.org/history/etol/writers/souvar/works/stalin/index.htm).
- Solzhenitsyn, Aleksandr I.
[Aleksandr Solzhenitsyn](http://vi.wikipedia.org/wiki/Aleksandr_Isayevich_Solzhenitsyn)“The Gulag Archipelago: 1918–1956” A first hand account of the Soviet slave labor camp by a survivor dissonant author. *Stalin’s Terror Revisited.*Edited by Melanie Ilic and Stephen G. Wheatcroft. New York: Palgrave Macmillan, 2006 (hardcover, [ISBN 1-4039-4705-8](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/1403947058)). [Tucker, Robert C.](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Robert_C._Tucker&action=edit&redlink=1) *Stalin as Revolutionary, 1879–1929: A Study in History and Personality*. New York: W.W. Norton, 1973 ( [ISBN 0-393-05487-X](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/039305487X)); 1992 (paperback, [ISBN 0393007383](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0393007383)). [Tucker, Robert C.](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Robert_C._Tucker&action=edit&redlink=1) *Stalin in Power: The Revolution from Above, 1928–1941*. New York: W.W. Norton, 1990 (hardcover, [ISBN 0-393-02881-X](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/039302881X)); 1992 (paperback, [ISBN 0393308693](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0393308693)).
- Tzouliadis, Tim.
*The Forsaken: An American Tragedy in Stalin’s Russia*. The [Penguin Press](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Penguin_Press&action=edit&redlink=1), 2008 (Hardcover, [ISBN 1594201684](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/1594201684))
- Ulam, Adam Bruno.
*Stalin: The Man and His Era*. Boston: Beacon Press, 1989 (paperback, [ISBN 0-8070-7005-X](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/080707005X)); London: I.B. Tauris, 1989 ( [ISBN 1850431744](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/1850431744)).
- Vaksberg, Arkady.
*The Murder of Maxim Gorky. A Secret Execution*. (Enigma Books: New York, 2007. [ISBN 978-1-929631-62-9](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/9781929631629).) [Volkogonov, Dmitri Antonovich](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Dmitri_Volkogonov&action=edit&redlink=1)(Author); Shukman, Harold (Editor, Translator). *Autopsy for an Empire: the Seven Leaders Who Built the Soviet Regime*. Free Press, 1998 (Hardcover, [ISBN 0684834200](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0684834200)); (Paperback, [ISBN 0684871122](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0684871122))
- Ward, Chris.
*The Stalinist Dictatorship*. London: Arnold Publishers, 1998 (hardcover, [ISBN 0-340-70640-6](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0340706406); paperback, [ISBN 0-340-70641-4](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0340706414)).
- Ward, Chris. “Stalin Through Seventeenth-Century Eyes”,
*Journal of European Studies*, Vol. 36, No. 2. (2006), pp. 181–200. [Yakovlev, Alexander N.](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Alexander_Nikolaevich_Yakovlev&action=edit&redlink=1)(Author); Austin, Anthony (Translator). *A Century of Violence in Soviet Russia*. [Yale University Press](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Yale_University_Press&action=edit&redlink=1), 2002 (Hardcover, [ISBN 0300087608](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0300087608)); 2004 (Paperback, [ISBN 0300103220](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0300103220))
## Liên kết ngoài
|
|![]()
[Iosif Vissarionovich Stalin](http://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Joseph_Stalin?uselang=vi) [Báo cáo của Khrushchev tại Đại hội lần thứ XX Đảng Cộng sản Liên Xô](http://www.tusachnghiencuu.org/pdf_files/baocao.pdf) [Thi hài Stalin được đưa ra khỏi lăng như thế nào?](http://www.lanhdao.net/vn/hautruong/chinhkhachtg/116641/index.aspx) [Lùi ngày mất của Stalin](http://www.mofa.gov.vn/quocte/tg6,03/hoso6,03.html)
- Video
|
|
|
|
|
|[Bài đang được viết](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:B%C3%A0i_%C4%91ang_%C4%91%C6%B0%E1%BB%A3c_vi%E1%BA%BFt) [Anh hùng Liên Xô](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Anh_h%C3%B9ng_Li%C3%AAn_X%C3%B4) [Lãnh tụ Liên Xô](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:L%C3%A3nh_t%E1%BB%A5_Li%C3%AAn_X%C3%B4) [Chủ tịch Hội đồng Bộ trưởng Liên Xô](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Ch%E1%BB%A7_t%E1%BB%8Bch_H%E1%BB%99i_%C4%91%E1%BB%93ng_B%E1%BB%99_tr%C6%B0%E1%BB%9Fng_Li%C3%AAn_X%C3%B4) [Nguyên soái Liên Xô](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Nguy%C3%AAn_so%C3%A1i_Li%C3%AAn_X%C3%B4) [Người Gruzia](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Gruzia) [Độc tài](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:%C4%90%E1%BB%99c_t%C3%A0i) [Sinh 1878](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Sinh_1878) [Mất 1953](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:M%E1%BA%A5t_1953) [Đảng Cộng sản Liên Xô](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:%C4%90%E1%BA%A3ng_C%E1%BB%99ng_s%E1%BA%A3n_Li%C3%AAn_X%C3%B4) [Nhân vật trong Thế chiến thứ hai](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Nh%C3%A2n_v%E1%BA%ADt_trong_Th%E1%BA%BF_chi%E1%BA%BFn_th%E1%BB%A9_hai) [Lãnh tụ Cộng sản](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:L%C3%A3nh_t%E1%BB%A5_C%E1%BB%99ng_s%E1%BA%A3n) [Nhà lý luận Mác-xít](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Nh%C3%A0_l%C3%BD_lu%E1%BA%ADn_M%C3%A1c-x%C3%ADt) [Stalin](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Stalin) [Tử vong do đột quỵ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:T%E1%BB%AD_vong_do_%C4%91%E1%BB%99t_qu%E1%BB%B5) [Tổng bí thư Đảng Cộng sản Liên Xô](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:T%E1%BB%95ng_b%C3%AD_th%C6%B0_%C4%90%E1%BA%A3ng_C%E1%BB%99ng_s%E1%BA%A3n_Li%C3%AAn_X%C3%B4) [Anh hùng lao động xã hội chủ nghĩa](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Anh_h%C3%B9ng_lao_%C4%91%E1%BB%99ng_x%C3%A3_h%E1%BB%99i_ch%E1%BB%A7_ngh%C4%A9a) **Bài viết mới trên TÌNH YÊU CUỘC SỐNG
** [CNM365, ngày mới nhất bấm vào đây](https://cnm365.wordpress.com/) *c* *ậ* *p nh* *ậ* *t m* *ỗ* *i ngày* [Bên lề chính sử](https://cnm365.wordpress.com/2016/03/04/ben-le-chinh-su-8/) [Chào ngày mới 4 tháng 3](https://cnm365.wordpress.com/2016/03/03/chao-ngay-moi-4-thang-3-2/) [Dạo chơi non nước Việt](https://cnm365.wordpress.com/2016/03/03/dao-choi-non-nuoc-viet-2/) [Chào ngày mới 3 tháng 3](https://cnm365.wordpress.com/2016/03/02/chao-ngay-moi-3-thang-3-2/) [Truyện Norodom Sihanouk](https://cnm365.wordpress.com/2016/03/02/truyen-norodom-sihanouk/) [Chào ngày mới 2 tháng 3](https://cnm365.wordpress.com/2016/03/01/chao-ngay-moi-2-thang-3-2/) [Cây Lương thực 2.2016](https://cnm365.wordpress.com/2016/03/01/cay-luong-thuc-2-2016-2/) [Vườn Quốc gia ở Việt Nam](https://cnm365.wordpress.com/2016/03/01/vuon-quoc-gia-o-viet-nam/) [Chào ngày mới 1 tháng 3](https://cnm365.wordpress.com/2016/02/29/chao-ngay-moi-1-thang-3g/) [Đến với bài thơ hay](https://cnm365.wordpress.com/2016/02/29/den-voi-bai-tho-hay-3/) [Chào ngày mới 29 tháng 2](https://cnm365.wordpress.com/2016/02/28/chao-ngay-moi-29-thang-2/) [Trịnh Công Sơn tình yêu cuộc sống](https://cnm365.wordpress.com/2016/02/28/trinh-cong-son-tinh-yeu-cuoc-song/) [Chào ngày mới 28 tháng 2](https://cnm365.wordpress.com/2016/02/27/chao-ngay-moi-28-thang-2-2/) [Đối thoại triết học](https://cnm365.wordpress.com/2016/02/27/doi-thoai-triet-hoc/) [Biển Đông vạn dặm](https://cnm365.wordpress.com/2016/02/27/bien-dong-van-dam-3/) [Chào ngày mới 27 tháng 2](https://cnm365.wordpress.com/2016/02/26/chao-ngay-moi-27-thang-2-2/) [Đọc lại và suy ngẫm](https://cnm365.wordpress.com/2016/02/26/doc-lai-va-suy-ngam-6/) [Ngày mới yêu thương](https://cnm365.wordpress.com/2016/02/26/ngay-moi-yeu-thuong/) [Chào ngày mới 26 tháng 2](https://cnm365.wordpress.com/2016/02/25/chao-ngay-moi-26-thang-2-2/) [Truyện George Washington](https://cnm365.wordpress.com/2016/02/25/truyen-george-washington/) [Chào ngày mới 25 tháng 2](https://cnm365.wordpress.com/2016/02/25/chao-ngay-moi-25-thang-2-2/) [Hà Văn Lâu thung dung đời thường](https://cnm365.wordpress.com/2016/02/24/ha-van-lau-thung-dung-doi-thuong/) [Chào ngày mới 24 tháng 2](https://cnm365.wordpress.com/2016/02/24/chao-ngay-moi-24-thang-2-2/) [Dinh Thống Nhất và Vườn Tao Đàn](https://cnm365.wordpress.com/2016/02/24/dinh-thong-nhat-va-vuon-tao-dan/) [Chào ngày mới 23 tháng 2](https://cnm365.wordpress.com/2016/02/22/chao-ngay-moi-23-thang-2-2/) [Những câu thơ lưu lạc](https://cnm365.wordpress.com/2016/02/22/nhung-cau-tho-luu-lac/) [Đèo Ngang và những tuyệt phẩm thơ cổ](https://cnm365.wordpress.com/2016/02/22/deo-ngang-va-nhung-tuyet-pham-tho-co/) [Chào ngày mới 22 tháng 2](https://cnm365.wordpress.com/2016/02/22/chao-ngay-moi-22-thang-2-2/) [Nhành mai điểm nhấn tinh tế trong thơ Bác](https://cnm365.wordpress.com/2016/02/21/nhanh-mai-diem-nhan-tinh-te-trong-tho-bac/) [“Tầm hữu vị ngộ” Hồ Chí Minh](https://cnm365.wordpress.com/2016/02/21/tam-huu-vi-ngo-ho-chi-minh/) [Chào ngày mới 21 tháng 2](https://cnm365.wordpress.com/2016/02/20/chao-ngay-moi-21-thang-2-2/) [Ta hẹn em uống rượu ngắm trăng](https://cnm365.wordpress.com/2016/02/20/ta-hen-em-uong-ruou-ngam-trang/) [Chào ngày mới 20 tháng 2](https://cnm365.wordpress.com/2016/02/19/chao-ngay-moi-20-thang-2-2/) [Gốc mai vàng trước ngõ](https://cnm365.wordpress.com/2016/02/19/goc-mai-vang-truoc-ngo/) [Chào ngày mới 19 tháng 2](https://cnm365.wordpress.com/category/chao-ngay-moi-19-thang-2/) [Người phát minh chữ viết tiếng Việt](https://cnm365.wordpress.com/2016/02/18/nguoi-phat-minh-chu-viet-tieng-viet/) [Chào ngày mới 18 tháng 2](https://cnm365.wordpress.com/2016/02/18/chao-ngay-moi-18-thang-2-2/) [Bài học lịch sử](https://cnm365.wordpress.com/2016/02/17/bai-hoc-lich-su/) [Chào ngày mới 17 tháng 2](https://cnm365.wordpress.com/2016/02/16/chao-ngay-moi-17-thang-2-2/) [Ngày xuân tập Kiều](https://cnm365.wordpress.com/2016/02/16/ngay-xuan-tap-kieu/) [Ngày mới Mạnh Hạo Nhiên](https://cnm365.wordpress.com/2016/02/15/ngay-moi-manh-hao-nhien/) [Chào ngày mới 16 tháng 2](https://cnm365.wordpress.com/2016/02/15/chao-ngay-moi-16-thang-2-2/) [Cây Lương thực 2.2016](https://cnm365.wordpress.com/2016/02/15/cay-luong-thuc-2-2016-2/) [Chào ngày mới 15 tháng 2](https://cnm365.wordpress.com/category/chao-ngay-moi-15-thang-2/) [Nguyễn Du và Hồ Xuân Hương](https://cnm365.wordpress.com/2016/02/14/nguyen-du-va-ho-xuan-huong/) [Chào ngày mới 14 tháng 2](https://cnm365.wordpress.com/category/chao-ngay-moi-14-thang-2/) [Chào ngày mới 13 tháng 2](https://cnm365.wordpress.com/category/chao-ngay-moi-13-thang-2/) [Chào ngày mới 12 tháng 2](https://cnm365.wordpress.com/category/chao-ngay-moi-12-thang-2/) [Ngày xuân đọc Trạng Trình](https://cnm365.wordpress.com/2016/02/11/ngay-xuan-doc-trang-trinh/) [Chào ngày mới 11 tháng 2](https://cnm365.wordpress.com/2016/02/10/chao-ngay-moi-11-thang-2-2/) [Viếng mộ cha mẹ](https://cnm365.wordpress.com/2016/02/10/vieng-mo-cha-me-2/) [Chào ngày mới 10 tháng 2](https://cnm365.wordpress.com/category/chao-ngay-moi-10-thang-2/) [Thơ xuân](https://cnm365.wordpress.com/2016/02/10/tho-xuan/) [Chào ngày mới 9 tháng 2](https://cnm365.wordpress.com/2016/02/10/cha0-ngay-moi-9-thang-2/) [Nguyễn Du đêm thiêng đọc lại](https://cnm365.wordpress.com/2016/02/09/nguyen-du-dem-thieng-doc-lai/) [Chào ngày mới 8 tháng 2](https://cnm365.wordpress.com/2016/02/08/chao-ngay-moi-8-thang-2-2/) [Bữa cơm gia đình ngày cuối năm](https://cnm365.wordpress.com/2016/02/07/bua-com-gia-dinh-ngay-cuoi-nam/) [Cây Lương thực 2.2016](https://cnm365.wordpress.com/2016/02/07/cay-luong-thuc-2-2016/) [Chào ngày mới 7 tháng 2](https://cnm365.wordpress.com/2016/02/06/chao-ngay-moi-7-thang-2-2/) [Bên lề chính sử](https://cnm365.wordpress.com/2016/02/06/ben-le-chinh-su-7/) [Một trời thương nhớ](https://cnm365.wordpress.com/2016/02/05/mot-troi-thuong-nho/) [Chào ngày mới 6 tháng 2](https://cnm365.wordpress.com/2016/02/05/chao-ngay-moi-6-thang-2-2/) [Chào ngày mới 5 tháng 2](https://cnm365.wordpress.com/2016/02/05/chao-ngay-moi-5-thang-2-2/) [Huyền Trang và Tháp Đại Nhạn](https://cnm365.wordpress.com/2016/02/04/huyen-trang-va-thap-dai-nhan/) [Mark Zuckerberg và Facebook](https://cnm365.wordpress.com/2016/02/04/mark-zuckerberg-va-facebook/) [Chào ngày mới 4 tháng 2](https://cnm365.wordpress.com/category/chao-ngay-moi-4-thang-2/) [Đỗ Tất Lợi danh y Việt Nam](https://cnm365.wordpress.com/2016/02/03/do-tat-loi-danh-y-viet-nam/) [Chào ngày mới 3 tháng 2](https://cnm365.wordpress.com/2016/02/02/chao-ngay-moi-3-thang-2-2/) [Đến với bài thơ hay](https://cnm365.wordpress.com/2016/02/02/den-voi-bai-tho-hay-2/) [Chào ngày mới 2 tháng 2](https://cnm365.wordpress.com/category/chao-ngay-moi-2-thang-2/) [Chào ngày mới 1 tháng 2](https://cnm365.wordpress.com/2016/02/01/chao-ngay-moi-1-thang-2-2/) [Cây Lương thực 1.2016](https://cnm365.wordpress.com/2016/01/31/cay-luong-thuc-1-2016-3/) **Video yêu thích
** [Secret Garden – Poéme](http://youtu.be/KdKgdHxYs10) [Chopin – Spring Waltz ](http://youtu.be/KmzFDEu2RoA)
[Secret Garden – Bí mật vườn thiêng ](http://youtu.be/6jgz0PEmS80)
[Những bài hát hay nhất của Nhạc sĩ Trịnh Công Sơn (25 bài)
](https://youtu.be/4Zv3JeOLFDw) [KimYouTube](http://www.youtube.com/user/hoangkimvietnam) **Trở về trang chính**
[Hoàng Kim](https://hoangkimlong.wordpress.com/) [Ngọc Phương Nam](http://thochocon.wordpress.com/) [Thung dung](https://hoangkimvn.wordpress.com/) [Dạy và học](http://dayvahoc.blogtiengviet.net/) [Cây Lương thực](http://foodcrops.vn/) [Dạy và Học](http://fa.hcmuaf.edu.vn/hoangkim) [Tình yêu cuộc sống](https://cnm365.wordpress.com/) [Kim on LinkedIn](https://www.linkedin.com/in/foodcrops) [Kim on Facebook](https://www.facebook.com/daihocnonglam) [Kim on Twitter](https://twitter.com/hoangkimvietnam)

X-ac: 5.dca _dca