text:
Kitô giáo
Kitô giáo (thuật ngữ phiên âm) hoặc Cơ Đốc giáo (thuật ngữ Hán-Việt) là một trong các tôn giáo khởi nguồn từ Abraham[1][2][3][4], Abraham là tổ phụ của dân Do Thái và dân Ả Rập (hai tôn giáo còn lại là Do Thái giáo và Hồi giáo), đặt nền tảng trên giáo huấn, sự chết trên thập tự giá và sự sống lại của Chúa Giêsu như được ký thuật trong Kinh thánh Tân Ước[5]. Kitô hữu tin rằng Giêsu là con của Thiên Chúa và là Đấng Messiah của người Do Thái như đã được tiên báo trong Kinh thánh Cựu Ước. Là độc thần giáo (monotheistic)[6], hầu hết Kitô hữu (Cơ Đốc nhân) tin rằng chỉ có một Thiên Chúa duy nhất hiện hữu trong 3 thân vị (tiếng Hi Lạp: hypostasis) gọi là Ba Ngôi[7]. Kitô giáo bao gồm nhiều truyền thống tôn giáo với các dị biệt văn hóa cũng như hàng ngàn xác tín và giáo phái khác nhau. Trải qua hai thiên niên kỷ, Kitô giáo tự hình thành nên ba nhánh chính: Công giáo Roma, Chính Thống giáo Đông phương và Kháng Cách (Protestantism). Tính chung, đây là tôn giáo lớn nhất thế giới với hơn 2,1 tỉ tín hữu (chiếm khoảng 34% dân số thế giới).
Từ "Kitô" xuất phát từ chữ Khristos trong tiếng Hi Lạp, nghĩa là "Đấng được xức dầu", dịch từ chữ Messiah trong tiếng Hebrew. Từ "Kitô hữu" (Christian) có nghĩa là "người có Chúa Kitô hiện hữu (ở trong)", hay "người thuộc về Chúa Kitô".
Trong tiếng Việt, bên cạnh "Kitô" (như Kitô giáo) có gốc từ tiếng Hy Lạp như trên, và thường được sử dụng bởi tín đồ Công giáo, còn có "Cơ Đốc" (như Cơ Đốc giáo) có nguồn gốc từ chữ Nho (基督) và thường được những người theo đạo Tin Lành sử dụng. Trong khi người Công giáo dùng chữ "Kitô" để chỉ Giêsu, người Tin Lành thường dùng chữ "Christ". Ngoài ra, Thiên Chúa giáo cũng thường được sử dụng bởi những người ngoài Kitô giáo để chỉ Công giáo nói riêng và Kitô giáo nói chung.
Mục lục
Lịch sử[sửa | sửa mã nguồn]
Khởi nguyên[sửa | sửa mã nguồn]
Theo Kinh thánh, Thiên Chúa là đấng đã sáng tạo ra vũ trụ, muôn loài trong 6 ngày và ngày thứ 7 Ngài nghỉ ngơi. Ông Adam và bà Eva là tổ phụ của loài người, không nghe lời Thiên Chúa đã ăn trái của "cây biết điều thiện điều ác" (trái cấm) nên bị Thiên Chúa đuổi khỏi Vườn địa đàng. Hai người này truyền tội lỗi (gọi là tội tổ tông, nguyên tội) cho con cháu là loài người. Bởi loài người mang tội, Thiên Chúa đã giáng sinh cứu rỗi cho loài người để loài người được về lại thiên đàng cùng Thiên Chúa.
Vậy tâm điểm việc cứu rỗi của Kitô giáo là Chúa Giêsu, do đó trọng tâm của cuộc sống Kitô hữu là niềm xác tín rằng Chúa Giêsu là Con Thiên Chúa giáng trần, là Đấng Messiah, và là Chúa Kitô. Danh hiệu "Messiah" có nguồn gốc từ tiếng Hebrew מָשִׁיחַ (māšiáħ), nghĩa là "đấng được xức dầu", chuyển ngữ sang tiếng Hy Lạp là Χριστός (Khristos).
Kitô hữu tin rằng, là Đấng Messiah, Giêsu được Thiên Chúa xức dầu để tể trị và cứu rỗi nhân loại, Giêsu đến để làm ứng nghiệm lời tiên tri về Đấng Messiah trong Cựu Ước. Trọng tâm của đức tin Kitô giáo là qua sự chết và phục sinh của Giêsu, con người tội lỗi được phục hòa với Thiên Chúa, nhờ đó mà nhận lãnh sự cứu rỗi và lời hứa được hưởng sự sống đời đời.
Trong khi những tranh luận thần học về bản thể của Giêsu vẫn đang tiếp diễn, thì phần lớn Kitô hữu tin rằng Giêsu là Thiên Chúa nhập thể, Chúa Giêsu "là Thiên Chúa và là con người" trong ý nghĩa trọn vẹn của cả hai bản tính. Vì Chúa Giêsu là người nên phải trải qua những đau khổ và bị cám dỗ như con người bình thường, nhưng không hề phạm tội. Vì là Thiên Chúa, Chúa Giêsu đánh bại quyền lực sự chết và sống lại từ kẻ chết. Theo Kinh Thánh, Thiên Chúa đã cho Chúa Giêsu sống lại từ cõi chết[8], đặt Chúa Giêsu ngồi bên hữu của Chúa Cha và Ngài sẽ trở lại để làm ứng nghiệm lời tiên tri về Đấng Messiah như sự phục sinh, sự phán xét sau cùng và sự thiết lập Vương quốc của Thiên Chúa.
Kitô giáo được biết đến từ thế kỷ thứ nhất khi các môn đồ của Chúa Giêsu được gọi là Kitô hữu tại thành Antioch (thuộc Thổ Nhĩ Kỳ ngày nay), nơi họ đến để lánh nạn và định cư sau những cuộc bức hại đầu tiên tại xứ Judea. Nền thần học của Kitô giáo sơ khai được thành lập và truyền bá bởi sứ đồ Phaolô và các sứ đồ khác.
Theo Tân Ước, Chúa Giêsu tự xưng mình là Đấng Messiah mà dân Do Thái vẫn hằng mong đợi, nhưng đã bị nhóm lãnh đạo Tôn giáo và Dân sự cũng như dân chúng chối từ và bị xem như là chống lại Đền thờ và luật lệ thời đó. Ngài cũng bị buộc tội phạm thượng do dám gọi Thiên Chúa là Cha và bị kết án tử hình bởi chính quyền La Mã vào năm 30. Tuy nhiên Giêsu được Pontius Pilate, tổng đốc người La Mã, gọi là "Vua của dân Do Thái".
Theo các sách Phúc âm, người La Mã buộc tội Giêsu vì muốn xoa dịu sự bất bình của giới cầm quyền Do Thái, nhưng một số học giả cho rằng đó là cách mà Đế chế La Mã trừng phạt những người chống đối họ. Kitô hữu tin rằng Cựu Ước đã tiên báo cái chết và sự sỉ nhục mà Giêsu phải chịu như đã chép trong Tân Ước. Sách Isaia ngụ ý rằng Giêsu bị vả, nhổ, đấm vào mặt (Isaia 50.6, 52.14-15; Matthew. 26.67-68; Mark 14.65), bị đánh bằng roi (Isaia. 53.5; John 19.1; Matthew 27.26) cũng như bị sỉ nhục.
Kitô hữu xem sự phục sinh của Giêsu là nền tảng của đức tin và là biến cố quan trọng nhất trong lịch sử nhân loại[9]. Theo Tân Ước, Giêsu là tâm điểm của Kitô giáo, bị đóng đinh trên thập tự giá, chết và chôn trong mộ, đến ngày thứ ba thì sống lại[10]. Theo ký thuật của Tân Ước, sau khi sống lại, Giêsu, trong những lần khác nhau tại những địa điểm khác nhau, đã đến gặp mười một sứ đồ và các môn đồ, trong đó có lần xuất hiện trước sự chứng kiến của "hơn năm trăm người"[11], sau đó thì về trời.
Các sứ đồ của Giêsu là nhân chứng về cuộc đời, lời giảng và sự sống lại của Giêsu. Ngoài ra còn có nhiều môn đồ (đến 70 người) trong đó có Giacôbê, Mark, Luca, Mary Magdalene..., những người này theo Giêsu trong các chuyến du hành và họ chứng kiến khi Giêsu giảng dạy và làm nhiều phép màu. Sau khi Giêsu bị đóng đinh, các sứ đồ và các môn đệ khác công bố rằng Giêsu đã sống lại từ cõi chết và họ khởi sự rao giảng thông điệp mới. Các sứ đồ và môn đệ này đã viết các sách Phúc âm và các Thư tín.
Trong số 27 sách của Tân Ước, nhiều quyển được viết bởi Phaolô. Ông là tác giả của mười bốn thư tín và một số truyền thuyết cho rằng ông cũng là tác giả của Thư gửi tín hữu Do Thái. Phúc âm Luca và sách Sách Công vụ Tông đồ được viết bởi Luca, người chịu ảnh hưởng trực tiếp của Phaolô. Phaolô là môn đồ của Gamaliel (Cv 22.3), một nhân vật có thanh thế trong toà công luận (Cv 5.34-40). Phaolô được xem như là nhà truyền giáo quan trọng nhất rao giảng thông điệp Kitô cho thế giới bên ngoài.
Hội thánh sơ khai[sửa | sửa mã nguồn]
Kitô giáo lan truyền nhanh trong suốt ba thế kỷ an bình của Đế quốc La Mã:
- thông qua Ai Cập đến Bắc Phi, Sudan
- thông qua vùng Lưỡng Hà (Mesopotamia) đến Ba Tư, Nội Á và Ấn Độ
- thông qua Hy Lạp và La Mã đến Âu Châu
Vào thời kỳ này bên trong Hội thánh chia ra hai cộng đồng: Do Thái và Hy Lạp. Trong khi cộng đồng Do Thái, phần đông là các tín hữu gốc Do Thái, muốn duy trì một số tập tục và nghi thức của Do Thái giáo (Judaism) như phép cắt bì và một số kiêng cữ khác thì cộng đồng Hy Lạp, những người chịu ảnh hưởng từ thế giới nói tiếng Hy Lạp, tin rằng thông điệp của Kitô giáo nên được truyền bá theo các phương pháp thích hợp hơn với thế giới bên ngoài.
Một trong những nhà trức tác quan trọng đầu tiên của Kitô giáo, Tertullian, đã viết cho một quan tổng đốc Đế chế La Mã về sự phát triển của Kitô giáo tại Carthage rằng mới hôm qua họ chỉ là một nhóm nhỏ, "nay có mặt khắp mọi nơi – các đô thị, hải đảo, trong thành lũy, thị trấn, chợ, ngay cả trong trại lính, tại các bộ tộc, lâu đài, nghị viện; chúng tôi chẳng để lại gì cho quí vị ngoại trừ các nơi thờ phụng các thần linh của quí vị mà thôi." (Bài biện giáo viết tại Carthage, năm 197).
Trong vòng vài thế kỷ đầu tiên, các nhà thần học và triết học khoa bảng như Origen và Augustine đã phát triển nền thần học và triết học Kitô giáo.
Suốt thời kỳ này, trong khi đang phát triển mạnh mẽ, Hội thánh cũng phải trải qua các cơn bách hại. Ngay từ những ngày đầu tiên, Kitô giáo là mục tiêu của những sự bách hại, dẫn đến sự tử đạo của Stephen (Ê-tiên)[12] và James (Giacôbê hoặc Gia-cơ), con trai của Zebedee (Xê-bê-đê)[13]. Những đợt bách hại ở qui mô lớn hơn, dù không thường xuyên nhưng dữ dội, xảy ra dưới thời trị vì của các hoàng đế La Mã như Nero, Valerian, Diocletian và Galerius. Cuộc đời của những người tử đạo, thà chết chứ không chối bỏ đức tin, trở nên biểu trưng cho đức hạnh cao quí nhất. Danh sách kinh điển Tân Ước được đồng thuận, các bản dịch Kinh Thánh đầu tiên bắt đầu xuất hiện, cùng lúc với hệ thống giáo quyền: Các giám mục thành Alexandria, Antioch và La Mã đều xưng nhận danh hiệu Giáo phụ.
Hoàng đế La Mã Galerius, trước khi chết, ban chiếu chỉ Galerius ngưng mọi hoạt động bách hại. Hoàng đế Constantine I qui đạo năm 312 và, với chiếu chỉ Milano (313), biến Kitô giáo thành quốc giáo. Dù vậy, các cuộc bách hại được tái lập dưới triều Julian Kẻ bội giáo (361-363), người muốn phục hồi cựu giáo trên lãnh thổ đế quốc; Kitô giáo sau này được công nhận quốc giáo lần nữa dưới triều hoàng đế Theodotius vào năm 382. Những biến cố tương tự cũng xảy ra tại các xứ láng giềng Gruzia và Armenia. Nhưng vì đế quốc Ba Tư luôn tranh chấp với đế quốc La Mã, Kitô hữu phải chịu nhiều áp bức từ Sassanids, người muốn phục hồi đạo Zoroaster.
Tại Đế quốc Ba Tư, vào năm 410 giám mục Seleucia nhận được hỗ trợ, chiếm quyền và thay thế Thượng phụ thành Antioch giữ thẩm quyền cao nhất của Giáo hội Assyria đông phương. Trong thời kỳ ly giáo Nestorian, giáo hội này cắt đứt quan hệ với phương Tây. Trong suốt một thiên niên kỷ đã trở thành giáo hội có nhiều ảnh hưởng tại Châu Á với các giáo phận được thành lập tại những nơi xa xăm như Ấn Độ, đảo Java và Trung Hoa.
Các giáo hội quốc gia[sửa | sửa mã nguồn]
Sự khẳng định thần tính của Giêsu luôn là vấn đề trọng tâm đối với Kitô hữu thời sơ khai. Nhiều nhà trước tác, bao gồm Justin Martyr và Tertullian chứng thực niềm tin Giêsu là Thiên Chúa[14][15][16][17][18], trong khi một số các nhóm Kitô giáo khác từ chối chia sẻ niềm xác tín này. Sự việc lên đến đỉnh điểm khi Arius thuyết phục được khá đông các giám mục và tín hữu tin rằng Giêsu chỉ là một tạo vật, dù là tạo vật đầu tiên và cao trọng nhất. Cuộc tranh luận được giải quyết tại Công đồng Nicaea, được triệu tập bởi hoàng đế Constantine I, nơi học thuyết của Athanasius, một học giả theo thuyết Ba Ngôi, được công nhận là giáo lý chính thức của Hội thánh (xem tín điều Nicaea, tín điều Athanasius). Dù Constantine I ra lệnh đốt sách của Arius và trục xuất ông, học thuyết của ông vẫn tiếp tục phát triển trong đế quốc suốt vài thập niên và trong vòng các bộ tộc người Đức trong gần hai thế kỷ sau đó.
Các công đồng vẫn tiếp tục được triệu tập để giải quyết các vấn đề thần học. Trong khi các công đồng bàn luận nhằm hợp nhất Kitô giáo thì các hoàng đế ủng hộ các công đồng nhằm bảo vệ sự ổn định chính trị. Một số thuật ngữ thần học được sử dụng tại các công đồng đã bị hiểu nhầm bởi các giáo hội chính thống mà ngôn ngữ chính là tiếng Syria, tiếng Armenia hay tiếng Copt, nảy sinh nhiều dị biệt và dẫn đến các cuộc ly giáo giúp hình thành các giáo hội quốc gia được gọi chung là các giáo hội phương Đông.
Vào thiên niên kỷ thứ hai, Kitô giáo phát triển đến hầu hết thế giới phương Tây, Trung Đông, các vùng Châu Phi và bắt đầu tiếp cận vùng Viễn Đông. Dù vẫn nảy sinh một số bất đồng về thần học và đều được giải quyết tại các công đồng, Kitô giáo đã duy trì được sự đồng thuận về các giáo lý nền tảng trong suốt thời kỳ này. Tuy nhiên, trong thiên niên kỷ sau, các bất đồng về thần học và sống đạo ngày càng trở nên trầm trọng. Cuộc Đại ly giáo năm 1054 chia cắt Hội thánh thành giáo hội phương Tây và giáo hội phương Đông. Trong khi giáo hội phương Tây dần dần được củng cố với quyền lực tập trung vào La Mã thì giáo hội phương Đông với danh xưng "Chính thống" cam kết bảo tồn các truyền thống và đề kháng với mọi thay đổi. Cho đến nay giáo hội phương Đông vẫn duy trì lập trường không đặt giáo hội dưới quyền cai trị của một giám mục duy nhất. Giáo hội phương Đông công nhận Thượng phụ thành Constantinople là "người đứng đầu nhưng bình đẳng" với các giám mục khác đang cai quản các giáo hội tự trị trong gia đình Chính Thống giáo[19].
Tại Âu châu, chịu ảnh hưởng từ Cuộc Cải cách Kháng Cách (Protestant Reformation) vào thế kỷ 16 nhiều giáo hội đã từ chối thần phục Vatican vì họ cho rằng có sự lạm dụng trong cơ cấu quyền lực được tập trung vào ngai Giáo hoàng cũng như bên trong cấu trúc quyền lực này đã nảy sinh nhiều sai lạc về thần học và sống đạo[20]. Các vấn đề mấu chốt trong cuộc tranh luận đã được tóm tắt trong năm mệnh đề sola nổi tiếng (Xem Năm Tín lý Duy nhất):
- Sola Scriptura: Duy Thánh Kinh - thẩm quyền của giáo hội chỉ dựa trên Kinh Thánh được giải thích cách đúng đắn và chuẩn xác chứ không được tách rời khỏi Kinh Thánh[21]
- Sola Fide: Duy đức tin – con người được cứu rỗi chỉ bởi tin Đấng Christ (Chúa Kitô) chứ không phải bởi công đức hay là nhờ giáo hội và các thánh lễ
- Sola Gratia: Duy ân điển – Sự cứu rỗi được ban cho từ Thiên Chúa, bởi ân sủng của Ngài, con người không thể làm gì để được cứu
- Solus Christus: Duy Chúa Kitô - Chúa Giêsu là đấng trung bảo duy nhất giữa Thiên Chúa và loài người chứ không phải là giáo hội hay các chức sắc
- Soli Deo Gloria: Vinh hiển chỉ dành cho Thiên Chúa - mọi vinh hiển vì sự cứu rỗi nhân loại chỉ dành cho một mình Thiên Chúa chứ không phải giáo hội hay các chức sắc.
Từ cuộc cải cách khởi phát một cuộc tranh chấp dữ dội nhằm thu phục người dân Âu châu. Các cuộc tranh luận giữa người Công giáo và người Kháng Cách dẫn đến những cơn bách hại cũng như các cuộc chiến, kể cả các cuộc nội chiến.
Đức tin Công giáo và Kháng Cách đặt chân đến Bắc Mỹ (và sau đó là Châu Úc) bởi các di dân đến từ Châu Âu.
Không theo mô hình trung ương tập quyền như người Công giáo, cũng không tổ chức bộ máy giáo hội trên qui mô quốc gia, các tín hữu Kháng Cách tập trung trong hàng trăm, và sau này hàng ngàn giáo phái (denomination) độc lập với nhau. Đức tin Công giáo và Kháng Cách cũng đến Nam Mỹ và Châu Phi cùng lúc với người Âu châu đi chiếm thuộc địa, đặc biệt là từ thế kỷ 16 đến thế kỷ 19. Vào thế kỷ 18 Chính Thống giáo du nhập vào vùng Alaska thuộc Bắc Mỹ qua các di dân đến từ Nga, về sau, vào cuối thế kỷ 19 và đầu thế kỷ 20, số lượng di dân người Nga còn đông hơn nhiều.
Bắt đầu từ thế kỷ 19, nhiều quốc gia chịu ảnh hưởng Kitô giáo, đặc biệt tại Tây Âu, ngày càng trở nên thế tục.
Kitô giáo ngày nay[sửa | sửa mã nguồn]
Kitô giáo là tôn giáo có đông tín hữu nhất, với những con số ước tính từ 1,5 tỉ[22] đến 2,1 tỉ[22] người xưng nhận niềm tin Kitô giáo; theo sau là Hồi giáo với 1,3 tỉ; số người theo Phật giáo là 1,2 tỉ người và số người vô thần là 1,1 tỉ[cần dẫn nguồn]; Ấn Độ giáo là 900 triệu; tôn giáo cổ truyền Trung Hoa là 394 triệu.
Kitô giáo chia ra nhiều nhánh, bao gồm 1,1 tỉ người Công giáo[23], 510 triệu người Tin Lành cùng với 84 triệu tín hữu Anh giáo, 216 triệu người Chính thống giáo, con số các tín hữu độc lập (không gia nhập giáo phái nào) là 158 triệu và những giáo hội "ngoại vi" (Chứng nhân Jehova, Cơ Đốc Phục lâm, Mormon...) có khoảng 31,7 triệu tín hữu. Các giáo phái này tự nhận mình thuộc Kitô giáo nhưng họ không được công nhận bởi cộng đồng Kitô giáo vì cớ các học thuyết không chính thống của họ.
Tuy Kitô giáo là tôn giáo lớn nhất thế giới[24] và đang duy trì bộ máy truyền giáo khổng lồ, lại không đạt được mức tăng trưởng như các tôn giáo khác cũng như không theo kịp tốc độ gia tăng dân số thế giới. Trong khi dân số toàn cầu tăng 1,25% mỗi năm thì mức tăng trưởng của Kitô giáo chỉ khoảng 1,12%.
Không phải mọi người xưng nhận mình là Kitô hữu (Cơ Đốc nhân) đều chấp nhận tất cả, hoặc ngay cả hầu hết, các quan điểm thần học của giáo hội của họ. Giống như người Do Thái giáo, Kitô hữu nhân phương Tây chịu ảnh hưởng sâu sắc bởi Phong trào Khai sáng (Enlightenment) vào cuối thế kỷ 17 và đầu thế kỷ 18. Có lẽ sự thay đổi quan trọng nhất đối với họ là nguyên tắc phân ly giáo hội và nhà nước, chấm dứt sinh hoạt tôn giao của một Kitô hữu được nhà nước bảo hộ đã hiện hữu lâu đời tại nhiều nước ở Âu châu. Ngày nay một người, như là một công dân tự do, có quyền bất đồng với giáo hội của mình về các vấn đề khác nhau và có quyền rời bỏ giáo hội tuỳ thích. Trong thực tế, nhiều người đã bỏ giáo hội và phát triển các hệ thống đạo giáo khác như Thần giáo (Deism), Duy nhất thần giáo (Unitarianism), nhiều người khác chọn lựa trở nên vô thần (atheist) hay bất khả tri (agnostic) hoặc là nhân bản (humanist).
Một số người ở lại Hội thánh lập ra phong trào Tự do (Liberalism) bên trong nền thần học Kháng Cách. Tân phái (Modernism) vào cuối thế kỷ 19 khuyến khích các hình thức tư duy và trình bày mới không theo truyền thống của giáo hội.
Tại Hoa Kỳ và Châu Âu, trào lưu thần học tự do góp phần phát triền tinh thần thế tục trong toàn xã hội. Nhiều Kitô hữu ngưng thực hành các bổn phận tôn giáo, mỗi năm chỉ đến nhà thờ vài lần vào những dịp lễ hội, hoặc hoàn toàn không bước chân vào nhà thờ. Nhiều người trong số họ vẫn nhắc đến lòng sùng đạo của ông bà, nhưng họ lớn lên trong những gia đình, nơi mà các giá trị Kitô giáo không còn được xem trọng. Bên trong họ là một tình cảm pha trộn đối với đức tin Kitô Giáo. Một mặt họ tiếp tục buộc mình vào các giá trị cổ truyền vì lý do bản sắc, mặt khác ảnh hưởng của tinh thần thế tục phương Tây, áp lực từ cuộc sống hằng ngày và từ những người xung quanh bứt giật họ ra khỏi ảnh hưởng còn sót lại của Kitô giáo truyền thống. Hôn nhân giữa Kitô hữu và người không phải Kitô hữu, từng là điều cấm kỵ, nay đã trở nên phổ biến. Tại một số quốc gia có truyền thống Công giáo, nhiều người trở nên tín đồ của thuyết bất khả tri[25].
Vào đầu thế kỷ 20, trào lưu tự do phát triển mạnh tại Âu châu và Bắc Mỹ, đến thập niên 1960, kiểm soát nhiều giáo phái lớn tại Hoa Kỳ và Canada. Dù vậy, ngày nay trào lưu này đã thoái trào. Vào đầu thế kỷ 21, tuy thế giới thế tục, đặc biệt là các phương tiện truyền thông vẫn xem các nhà thần học tự do như là đại biểu và phát ngôn nhân cho Kitô giáo, các nhà thờ theo khuynh hướng tự do đang thu hẹp dần. Một phần là do những nỗ lực truyền bá Phúc âm, phần khác là vì nhiều người trong số họ đang trở lại với các giá trị Kitô giáo truyền thống.
Một vấn nạn của Kitô giáo là họ đánh mất khả năng chuyển giao các giá trị Kitô giáo cho thế hệ kế tiếp. Trong khi các giáo phái lớn tại Hoa Kỳ, ngoại trừ Baptist Nam phương (Southern Baptist), đang thoái trào thì các định chế tôn giáo theo khuynh hướng Tin Lành (Evangelical) đang phát triển mạnh, đặc biệt là vào hạ bán thế kỷ 20. Tạp chí Thế kỷ Kitô giáo (Christian Century) có khuynh hướng tự do đang thu hẹp dần để bị thay thế bởi đối thủ đang lớn mạnh có khuynh hướng Tin Lành, tạp chí Kitô giáo Ngày nay (Christianity Today).
Tại phương Đông Phong trào Khai sáng không tạo lập được nhiều ảnh hưởng. Đối diện với nhiều áp lực từ các xã hội thế tục, giáo hội phải bám trụ vào các xác tín truyền thống để tồn tại, dù vậy, số lượng tín hữu cứ bị bào mòn dần.
Ngày nay, tại Đông Âu và Nga, đang diễn ra tiến trình hồi sinh. Sau nhiều thập kỷ hưng thịnh của thuyết vô thần, nhiều người bắt đầu quan tâm đến Kitô giáo cũng như các tôn giáo khác. Nhiều nhà thờ và tu viện Chính thống giáo được trùng tu và được lấp đầy bởi các tín hữu và tu sĩ. Các giáo phái Kháng Cách cũng tìm đến để truyền bá Phúc âm và thành lập giáo hội. Giáo hội Công giáo tiết lộ họ đã từng có các giáo phận bí mật và nay đang tiến hành các bước nhằm công khai hỗ trợ các nhà thờ tại đây.
Tại Nam Mỹ và Châu Phi, các giáo phái Tin Lành (Evangelical) và Ngũ Tuần (Pentecostal) đang tăng trưởng mạnh và bắt đầu gởi các nhà truyền giáo đến Châu Âu và Bắc Mỹ. Tình trạng tương tự cũng đang xảy ra tại một số nước châu Á.
Hạ bán thế kỷ 20 chứng kiến thần học tân phái phát triển thành chủ nghĩa tiêu dùng (consumerism). Xảy ra cùng lúc nhưng theo hướng ngược lại là sự phát triển của hiện tượng Đại Giáo đoàn (Megachurch) - tập chú vào tính linh động của các phương pháp trình bày thông điệp Kitô cho người đương thời. Giáo trình Alpha (Alpha Course) là một điển hình cho trào lưu mới này của Kitô giáo.
Một phong trào có ảnh hưởng lớn và đang phát triển mạnh, đặc biệt ở phương Tây và Hoa Kỳ là Phong trào Tin lành (Evangelicalism). Họ có mặt và hoạt động tích cực trong hầu hết các giáo phái Kháng Cách, trong một số trường hợp họ là thành phần đa số. Những người Tin Lành thường chủ trương "xuyên giáo phái", họ thích tạo lập các mối quan hệ chính thức hoặc không chính thức với những người Tin Lành trong các giáo phái khác hơn là quan hệ với những người không Tin Lành trong vòng giáo phái của họ. Tín hữu Tin Lành nhấn mạnh đến sự cần thiết phải có kinh nghiệm qui đạo của mỗi cá nhân và tin Chúa Giêsu là Cứu Chúa và Thiên Chúa. Họ tin vào sự tái lâm của Chúa Kitô, tính chân xác của Thánh Kinh và tin vào phép mầu.
Giáo lý[sửa | sửa mã nguồn]
Kitô hữu xem Kitô giáo là sự kế thừa và hoàn chỉnh của Do Thái giáo.[26][27] Kitô giáo mang theo mình nhiều điều từ thần học và giáo nghi của Do Thái giáo như thuyết độc thần (monotheism), niềm tin vào Đấng Messiah (hay Chúa Kitô từ chữ Hy lạp Christos,[28] nghĩa là "Đấng được xức dầu") cùng với một vài hình thức thờ phụng như cầu nguyện, xướng đọc Kinh Thánh, chức vị tư tế (dù hầu hết người Kháng Cách tin rằng chức vị tư tế được ban cho tất cả tín hữu), và ý tưởng cho rằng sự thờ phụng trên đất là "hình bóng" cho sự thờ phụng trên thiên đàng.
Những xác tín căn cốt của Kitô giáo tập chú vào sự hoá thân thành người, sự đền tội cho nhân loại, sự chết trên thập tự giá và sự sống lại của Chúa Giêsu để cứu chuộc nhân loại khỏi tội lỗi và sự chết.[29] Ngày càng có nhiều Kitô hữu tin rằng sự tuyển chọn mà Thiên Chúa dành cho dân Do Thái được ứng nghiệm trọn vẹn qua Chúa Giêsu: Người Do Thái nào không chấp nhận Chúa Giêsu không còn là người được chọn vì họ đã khước từ Ngài như là Đấng Messiah và Con Thiên Chúa. Quan điểm này đang được làm giảm nhẹ hay ngay cả loại trừ tại một số giáo hội nơi người Do Thái được thừa nhận là có một địa vị đặc biệt vì cớ giao ước của Thiên Chúa dành cho dân tộc này.
Trọng tâm của Kitô giáo đặt vào yếu tố Thiên Chúa sai Con Ngài (Ngài chính là Thiên Chúa) đến thế gian để cứu nhân loại, tạo ra sự khác biệt lớn lao giữa Kitô giáo và các tôn giáo khác, vì các tôn giáo ấy thường nhấn mạnh đến vai trò của con người tự nỗ lực cho sự cứu độ của bản thân mình.
Nền thần học được xác lập vững chắc từ ban đầu và được chấp nhận rộng rãi giữa ba nhánh chính của Kitô giáo - Công giáo, Chính Thống giáo và Kháng Cách - khẳng định những xác tín căn bản của Kitô giáo bao gồm:
- Thiên Chúa là Ba Ngôi, Thực Thể vĩnh cửu duy nhất hiện hữu trong ba thân vị: Chúa Cha, Chúa Con (Ngôi Lời trở thành xác thịt là Chúa Giêsu Kitô) và Chúa Thánh Linh.[18]
- Chúa Giêsu vừa là Thiên Chúa vừa là người, cả hai bản thể đều trọn vẹn trong Ngài.
- Mary (Maria hoặc Ma-ri), mẹ của Chúa Giêsu, người mang thai và sinh Con Thiên Chúa, Đấng vô hạn và vĩnh cửu đã được hình thành trong thân thể của bà bởi quyền năng siêu nhiên của Chúa Thánh Linh. Ngài nhận lãnh từ Mary trí tuệ và ý chí con người và mọi điều khác như một đứa trẻ bình thường nhận lãnh từ mẹ mình.
- Chúa Giêsu là Đấng Messiah người Do Thái vẫn hằng mong đợi, là Đấng kế thừa ngai Vua David. Ngài ngự bên hữu Chúa Cha để trị vì với tất cả quyền bính vĩnh cửu.[30] Ngài là niềm hi vọng, là Đấng biện hộ và là Đấng phán xét toàn thể nhân loại. Hội thánh có thẩm quyền và bổn phận rao giảng Phúc âm trên khắp thế giới.
- Chúa Giêsu không bao giờ phạm tội. Qua cái chết và sự sống lại của Ngài, tín hữu được tha thứ tội lỗi và được hoà giải với Thiên Chúa. Tín hữu chịu lễ báp têm (rửa tội) như là biểu tượng cho sự đồng chết và đồng sống lại với Chúa Kitô để nhận lãnh sự sống mới. Qua đức tin, họ nhận lãnh lời hứa sẽ sống lại từ kẻ chết để được sống đời đời. Trong danh của Chúa Kitô, Chúa Thánh Linh ngự vào lòng tín hữu, ban cho họ hi vọng, dẫn họ vào sự hiểu biết chân xác về Thiên Chúa và ý chỉ của Ngài cũng như giúp họ tăng trưởng trong đời sống thánh khiết.
- Chúa Giêsu sẽ trở lại[31] để phán xét toàn thể nhân loại, để tiếp rước những người tin Ngài vào cuộc sống vĩnh cửu kề cận Thiên Chúa.
- Nhiều Kitô hữu ở phương Tây xem Kinh Thánh là "lời của Thiên Chúa".[32][33][34] Những người khác, đặc biệt là ở phương Đông, tin rằng chỉ Chúa Giêsu là "Ngôi Lời của Thiên Chúa", xem Thánh Kinh là quyển sách có thẩm quyền, được soi dẫn bởi Chúa Thánh Linh nhưng được viết bởi con người. Vì dị biệt này mà nhiều người Kitô hữu bất đồng với nhau về mức độ chân xác của Kinh Thánh cũng như về phương cách giải thích.
Đức tin Kitô giáo được đúc kết trong các tín điều, quan trọng nhất là Tín điều Các Sứ đồ và Tín điều Nicaea. Các bản tín điều này được hình thành trong vòng vài thế kỷ sau công nguyên nhằm phản bác các học thuyết dị giáo. Dù vẫn còn tranh luận về vài điểm khác nhau của các bản tín điều, chúng được dùng rộng rãi để bày tỏ các xác tín căn bản của nhiều Kitô hữu.
Xem thêm[sửa | sửa mã nguồn]
- Chúa Giêsu
- Cuộc đời Chúa Giê-xu theo Tân Ước
- Các tôn giáo khởi nguồn từ Abraham
- Độc thần giáo
- Lịch sử Kitô giáo
Chú thích[sửa | sửa mã nguồn]
- ^ J.Z.Smith 98, p. 276.
- ^ Anidjar 2001, p. 3
- ^ Fowler, Jeaneane D. World Religions:An Introduction for Students. Sussex Academic Press (1997), p. 131. ISBN 1-898723-48-6.
- ^ McManners, John. Oxford Illustrated History of Christianity. Oxford University Press (1990), p. 301–303.
- ^ BBC, BBC - Religion & Ethics - Christianity
- ^ The Catholic Encyclopedia, Volume IX, Monotheism; William F. Albright, From the Stone Age to Christianity; H. Richard Niebuhr; About.com, Monotheistic Religion resources; Jonathan Kirsch, God Against the Gods; Linda Woodhead, An Introduction to Christianity; The Columbia Electronic Encyclopedia Monotheism; The New Dictionary of Cultural Literacy, monotheism; New Dictionary of Theology, Paul, p. 496-99; David Vincent Meconi, "Pagan Monotheism in Late Antiquity" in Journal of Early Christian Studies, p. 111–12
- ^ Fowler, Jeaneane D. World Religions:An Introduction for Students. p. 58. Sussex Academic Press (1997). ISBN 1-898723-48-6.
- ^ Công vụ các Sứ đồ 2:24, Rôma 10:9, 1Cor 15:15-19, Công vụ các Sứ đồ 2:31-32, 3:15, 4:10, 5:30, 10:40,41, 13:30-31, 13:34,35, 13:37, 17:30,31, 1Cor 6:14, 2Cor 4:14,15, Gal 1:1, Eph 1:19-23, [1], Hêb 13:20, 21, 1Peter 1:3, 1:21
- ^ Hanegraaff, Hank. Resurrection: The Capstone in the Arch of Christianity. Thomas Nelson (2000) ISBN 0-8499-1643-7.
- ^ Phúc âm John 19: 30-31, Phúc âm Mark 16,
- ^ 1Cor 15:5-7
- ^ Công vụ các Sứ đồ 7:54-60
- ^ Công vụ các Sứ đồ 12:1,2
- ^ J.N.D. Kelly, Early Christian Doctrines, p. 87-90.
- ^ T. Desmond Alexander, New Dictionary of Biblical Theology, p. 514-515
- ^ Alister E. McGrath, Historical Theology p. 61.
- ^ Metzger, Bruce M. and Michael Coogan, editors. Oxford Companion to the Bible. Pg. 782 Oxford University Press (1993). ISBN 0-19-504645-5.
- ^ a ă J.N.D. Kelly, The Athanasian Creed, NY: Harper and Row, 1964.
- ^ The Great Schism: The Estrangement of Eastern and Western Christendom
- ^ Simon, Edith (1966). Great Ages of Man: The Reformation. Time-Life Books. tr. p. 39, 55–61. ISBN 0662278208.
- ^ Keith Mathison The Shape of Sola Scriptura (2001)
- ^ a ă Adherents.com – Number of Christians in the world
- ^ Adherents.com, Religions by Adherents
- ^ “Major Religions Ranked by Size”. Adherents. Truy cập ngày 31 tháng 12 năm 2007.
- ^ Werner Ustorf, "A missiological postscript", in Hugh McLeod, Werner Ustorf (editors), The Decline of Christendom in Western Europe, 1750-2000, Cambridge University Press (2003), 219-220.
- ^ Robinson, George. Essential Judaism: A Complete Guide to Beliefs, Customs and Rituals. New York: Pocket Books, 2000, p. 229.
- ^ Esler, Phillip F. The Early Christian World. Routledge (2004), p. 157-158.
- ^ McGrath, Alister E. Christianity:An Introduction. Pp 4-6. Blackwell Publishing (2006). ISBN 1-4051-0899-1.
- ^ Metzger, Bruce M. and Michael Coogan, editors. Oxford Companion to the Bible. Pp 513, 649. Oxford University Press (1993). ISBN 0-19-504645-5.
- ^ Nicene Creed - Wikisource
- ^ Công vụ các Sứ đồ 1: 9-11
- ^ Catechism of the Catholic Church, Inspiration and Truth of Sacred Scripture (§105-108)
- ^ Second Helvetic Confession, Of the Holy Scripture Being the True Word of God
- ^ Chicago Statement on Biblical Inerrancy, online text
Đọc thêm[sửa | sửa mã nguồn]
- Gunton, Colin E. (1997). The Cambridge companion to Christian doctrine. Cambridge, UK: Cambridge University Press. ISBN 0-521-47695-X.
- Gill, Robin (2001). The Cambridge companion to Christian ethics. Cambridge, UK: Cambridge University Press. ISBN 0521779189.
- McManners, John (2002). The Oxford history of Christianity. Oxford [Oxfordshire]: Oxford University Press. ISBN 0192803360.
- Padgett, Alan G.; Sally Bruyneel (2003). Introducing Christianity. Maryknoll, N.Y: Orbis Books. ISBN 1570753954.
- Price, Matthew Arlen; Michael, Father Collins (2003). The Story of Christianity. New York: DK Publishing Inc. ISBN 0789496100.
- Miller, Michael Vincent; Ratzinger, Joseph; Pope Benedict XVI (2004). Introduction To Christianity (Communio Books). San Francisco: Ignatius Press. ISBN 1586170295.
- Wagner, Richard (2004). Christianity for Dummies. For Dummies. ISBN 0764544829.
- Webb, Jeffrey B. (2004). The Complete Idiot's Guide to Christianity. Indianapolis, Ind: Alpha Books. ISBN 159257176X.
- Woodhead, Linda (2004). Christianity: a very short introduction. Oxford [Oxfordshire]: Oxford University Press. ISBN 0192803220.
- MacMullen, Ramsay (2006). Voting About God in Early Church Councils. New Haven, CT: Yale University Press. ISBN 0300115962.
- Tucker, Karen; Wainwright, Geoffrey (2006). The Oxford history of Christian worship. Oxford [Oxfordshire]: Oxford University Press. ISBN 0-19-513886-4.
Liên kết ngoài[sửa | sửa mã nguồn]
- “BBC - Religion & Ethics - Christianity” (bằng tiếng Anh). British Broadcasting Corporation. Truy cập ngày 3 tháng 1 năm 2008. A number of introductory articles on Christianity.
- “CBC Montreal - Religion - Christianity” (bằng tiếng Anh). Canadian Broadcasting Corporation. Bản gốc lưu trữ ngày 26 tháng 2 năm 2005. Truy cập ngày 3 tháng 1 năm 2008. An overview of Christianity.

markdown:
# Kitô giáo
|
|Kitô giáo
|
|![]()
|
|
|
|
|
|
|
|**Kitô giáo** (thuật ngữ phiên âm) hoặc **Cơ Đốc giáo** (thuật ngữ [Hán-Việt](/wiki/T%E1%BB%AB_H%C3%A1n-Vi%E1%BB%87t)) là một trong [các tôn giáo khởi nguồn từ Abraham](/wiki/T%C3%B4n_gi%C3%A1o_kh%E1%BB%9Fi_ngu%E1%BB%93n_t%E1%BB%AB_Abraham) [[1]](#cite_note-J.Smith98-1) [[2]](#cite_note-Anidjar2001-2) [[3]](#cite_note-3) , [4] [Abraham](/wiki/Abraham)là tổ phụ của dân Do Thái và dân Ả Rập (hai tôn giáo còn lại là [Do Thái giáo](/wiki/Do_Th%C3%A1i_gi%C3%A1o)và [Hồi giáo](/wiki/H%E1%BB%93i_gi%C3%A1o)), đặt nền tảng trên giáo huấn, [sự chết trên thập tự giá](/wiki/S%E1%BB%B1_ch%E1%BA%BFt_c%E1%BB%A7a_Ch%C3%BAa_Gi%C3%AA-xu)và [sự sống lại của Chúa Giêsu](/wiki/S%E1%BB%B1_Ph%E1%BB%A5c_sinh_c%E1%BB%A7a_Ch%C3%BAa_Gi%C3%AA-xu)như được ký thuật trong [Kinh thánh Tân Ước](/wiki/T%C3%A2n_%C6%AF%E1%BB%9Bc) . [[5]](#cite_note-5) [Kitô hữu](/wiki/Kit%C3%B4_h%E1%BB%AFu)tin rằng [Giêsu](/wiki/Gi%C3%AA-su)là con của [Thiên Chúa](/wiki/Thi%C3%AAn_Ch%C3%BAa)và là [Đấng Messiah](/wiki/%C4%90%E1%BA%A5ng_M%C3%AAsia)của [người Do Thái](/wiki/Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Do_Th%C3%A1i)như đã được tiên báo trong [Kinh thánh Cựu Ước](/wiki/C%E1%BB%B1u_%C6%AF%E1%BB%9Bc). Là [độc thần giáo](/wiki/Thuy%E1%BA%BFt_%C4%91%E1%BB%99c_th%E1%BA%A7n)( *monotheistic*) , hầu hết [[6]](#cite_note-Monotheism-6) [Kitô hữu](/wiki/Kit%C3%B4_h%E1%BB%AFu)(Cơ Đốc nhân) tin rằng chỉ có một Thiên Chúa duy nhất hiện hữu trong 3 thân vị ( [tiếng Hi Lạp](/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Hy_L%E1%BA%A1p): *hypostasis*) gọi là [Ba Ngôi](/wiki/Ba_Ng%C3%B4i) . [[7]](#cite_note-7) **Kitô giáo**bao gồm nhiều truyền thống tôn giáo với các dị biệt văn hóa cũng như hàng ngàn [xác tín](/w/index.php?title=X%C3%A1c_t%C3%ADn&action=edit&redlink=1)và [giáo phái](/w/index.php?title=Gi%C3%A1o_ph%C3%A1i&action=edit&redlink=1)khác nhau. Trải qua hai [thiên niên kỷ](/wiki/Thi%C3%AAn_ni%C3%AAn_k%E1%BB%B7), Kitô giáo tự hình thành nên ba nhánh chính: [Công giáo Roma](/wiki/Gi%C3%A1o_h%E1%BB%99i_C%C3%B4ng_gi%C3%A1o_R%C3%B4ma), [Chính Thống giáo Đông phương](/wiki/Ch%C3%ADnh_Th%E1%BB%91ng_gi%C3%A1o_%C4%90%C3%B4ng_ph%C6%B0%C6%A1ng)và [Kháng Cách](/wiki/Tin_L%C3%A0nh)( *Protestantism*). Tính chung, đây là tôn giáo lớn nhất thế giới với hơn 2,1 tỉ tín hữu (chiếm khoảng 34% dân số thế giới).
Từ "Kitô" xuất phát từ chữ
*Khristos* trong [tiếng Hi Lạp](/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Hy_L%E1%BA%A1p), nghĩa là "Đấng được xức dầu", dịch từ chữ *Messiah* trong [tiếng Hebrew](/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Hebrew). Từ "Kitô hữu" ( *Christian*) có nghĩa là "người có Chúa Kitô hiện hữu (ở trong)", hay "người thuộc về Chúa Kitô".
Trong
[tiếng Việt](/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Vi%E1%BB%87t), bên cạnh "Kitô" (như Kitô giáo) có gốc từ tiếng Hy Lạp như trên, và thường được sử dụng bởi tín đồ Công giáo, còn có "Cơ Đốc" (như Cơ Đốc giáo) có nguồn gốc từ [chữ Nho](/wiki/Ch%E1%BB%AF_H%C3%A1n) (基督) và thường được những người theo đạo [Tin Lành](/wiki/Tin_L%C3%A0nh) sử dụng. Trong khi người Công giáo dùng chữ "Kitô" để chỉ Giêsu, người Tin Lành thường dùng chữ "Christ". Ngoài ra, **Thiên Chúa giáo** cũng thường được sử dụng bởi những người ngoài Kitô giáo để chỉ Công giáo nói riêng và Kitô giáo nói chung.
## Mục lục
## Lịch sử[
[sửa](/w/index.php?title=Kit%C3%B4_gi%C3%A1o&veaction=edit&vesection=1) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Kit%C3%B4_gi%C3%A1o&action=edit§ion=1)]
### Khởi nguyên[
[sửa](/w/index.php?title=Kit%C3%B4_gi%C3%A1o&veaction=edit&vesection=2) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Kit%C3%B4_gi%C3%A1o&action=edit§ion=2)]
Theo Kinh thánh, Thiên Chúa là đấng đã sáng tạo ra vũ trụ, muôn loài trong 6 ngày và ngày thứ 7 Ngài nghỉ ngơi.
[Ông Adam và bà Eva](/wiki/Adam_v%C3%A0_Eva) là tổ phụ của loài người, không nghe lời Thiên Chúa đã ăn trái của "cây biết điều thiện điều ác" (trái cấm) nên bị Thiên Chúa đuổi khỏi [Vườn địa đàng](/wiki/V%C6%B0%E1%BB%9Dn_Eden). Hai người này truyền tội lỗi (gọi là tội tổ tông, nguyên tội) cho con cháu là loài người. Bởi loài người mang tội, Thiên Chúa đã giáng sinh [cứu rỗi](/wiki/C%E1%BB%A9u_r%E1%BB%97i) cho loài người để loài người được về lại thiên đàng cùng Thiên Chúa.
Vậy tâm điểm việc
[cứu rỗi](/wiki/C%E1%BB%A9u_r%E1%BB%97i) của Kitô giáo là Chúa Giêsu, do đó trọng tâm của cuộc sống Kitô hữu là niềm xác tín rằng Chúa Giêsu là Con Thiên Chúa giáng trần, là Đấng Messiah, và là Chúa Kitô. Danh hiệu "Messiah" có nguồn gốc từ tiếng Hebrew מָשִׁיחַ ( *māšiáħ*), nghĩa là "đấng được xức dầu", chuyển ngữ sang tiếng Hy Lạp là Χριστός ( *Khristos*).
Kitô hữu tin rằng, là Đấng Messiah, Giêsu được Thiên Chúa xức dầu để tể trị và cứu rỗi nhân loại, Giêsu đến để làm ứng nghiệm lời tiên tri về Đấng Messiah trong Cựu Ước. Trọng tâm của đức tin Kitô giáo là qua sự chết và phục sinh của Giêsu, con người tội lỗi được phục hòa với Thiên Chúa, nhờ đó mà nhận lãnh sự cứu rỗi và lời hứa được hưởng sự sống đời đời.
Trong khi những tranh luận thần học về bản thể của Giêsu vẫn đang tiếp diễn, thì phần lớn Kitô hữu tin rằng Giêsu là Thiên Chúa nhập thể, Chúa Giêsu "là Thiên Chúa và là con người" trong ý nghĩa trọn vẹn của cả hai bản tính. Vì Chúa Giêsu là người nên phải trải qua những đau khổ và bị cám dỗ như con người bình thường, nhưng không hề phạm tội. Vì là Thiên Chúa, Chúa Giêsu đánh bại quyền lực sự chết và sống lại từ kẻ chết. Theo Kinh Thánh, Thiên Chúa đã cho Chúa Giêsu sống lại từ cõi chết
, đặt Chúa Giêsu ngồi bên hữu của Chúa Cha và Ngài sẽ trở lại để làm ứng nghiệm lời tiên tri về Đấng Messiah như sự phục sinh, sự phán xét sau cùng và sự thiết lập Vương quốc của Thiên Chúa. [8]
Kitô giáo được biết đến từ
[thế kỷ thứ nhất](/wiki/Th%E1%BA%BF_k%E1%BB%B7_1) khi các môn đồ của Chúa Giêsu được gọi là Kitô hữu tại thành [Antioch](/wiki/Antioch) (thuộc [Thổ Nhĩ Kỳ](/wiki/Th%E1%BB%95_Nh%C4%A9_K%E1%BB%B3) ngày nay), nơi họ đến để lánh nạn và định cư sau những cuộc bức hại đầu tiên tại xứ Judea. Nền thần học của Kitô giáo sơ khai được thành lập và truyền bá bởi [sứ đồ Phaolô](/wiki/S%E1%BB%A9_%C4%91%E1%BB%93_Phaol%C3%B4) và các [sứ đồ](/wiki/M%C6%B0%E1%BB%9Di_hai_s%E1%BB%A9_%C4%91%E1%BB%93) khác.
Theo
[Tân Ước](/wiki/T%C3%A2n_%C6%AF%E1%BB%9Bc), Chúa Giêsu tự xưng mình là Đấng [Messiah](/wiki/Messiah) mà dân Do Thái vẫn hằng mong đợi, nhưng đã bị nhóm lãnh đạo Tôn giáo và Dân sự cũng như dân chúng chối từ và bị xem như là chống lại Đền thờ và luật lệ thời đó. Ngài cũng bị buộc tội phạm thượng do dám gọi Thiên Chúa là Cha và bị kết án tử hình bởi chính quyền La Mã vào năm [30](/wiki/30). Tuy nhiên Giêsu được [Pontius Pilate](/w/index.php?title=Pontius_Pilate&action=edit&redlink=1), tổng đốc người La Mã, gọi là "Vua của dân Do Thái".
Theo các sách Phúc âm, người La Mã buộc tội Giêsu vì muốn xoa dịu sự bất bình của giới cầm quyền Do Thái, nhưng một số học giả cho rằng đó là cách mà
[Đế chế La Mã](/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3) trừng phạt những người chống đối họ. Kitô hữu tin rằng [Cựu Ước](/wiki/C%E1%BB%B1u_%C6%AF%E1%BB%9Bc) đã tiên báo cái chết và sự sỉ nhục mà Giêsu phải chịu như đã chép trong Tân Ước. Sách Isaia ngụ ý rằng Giêsu bị vả, nhổ, đấm vào mặt (Isaia 50.6, 52.14-15; Matthew. 26.67-68; Mark 14.65), bị đánh bằng roi (Isaia. 53.5; John 19.1; Matthew 27.26) cũng như bị sỉ nhục.
Kitô hữu xem sự phục sinh của Giêsu là nền tảng của đức tin và là biến cố quan trọng nhất trong lịch sử nhân loại
. Theo Tân Ước, Giêsu là tâm điểm của Kitô giáo, bị đóng đinh trên thập tự giá, chết và chôn trong mộ, đến ngày thứ ba thì sống lại [9] . Theo ký thuật của Tân Ước, sau khi sống lại, Giêsu, trong những lần khác nhau tại những địa điểm khác nhau, đã đến gặp mười một sứ đồ và các môn đồ, trong đó có lần xuất hiện trước sự chứng kiến của "hơn năm trăm người" [[10]](#cite_note-10) , sau đó thì về trời. [[11]](#cite_note-11)
Các
[sứ đồ](/wiki/M%C6%B0%E1%BB%9Di_hai_s%E1%BB%A9_%C4%91%E1%BB%93) của Giêsu là nhân chứng về cuộc đời, lời giảng và sự sống lại của Giêsu. Ngoài ra còn có nhiều môn đồ (đến 70 người) trong đó có Giacôbê, [Mark](/wiki/Mark), [Luca](/wiki/Luca), [Mary Magdalene](/wiki/Maria_Madalena)..., những người này theo Giêsu trong các chuyến du hành và họ chứng kiến khi Giêsu giảng dạy và làm nhiều phép màu. Sau khi Giêsu bị đóng đinh, các sứ đồ và các môn đệ khác công bố rằng Giêsu đã sống lại từ cõi chết và họ khởi sự rao giảng thông điệp mới. Các sứ đồ và môn đệ này đã viết các [sách Phúc âm](/wiki/S%C3%A1ch_Ph%C3%BAc_%C3%82m) và các Thư tín.
Trong số 27 sách của Tân Ước, nhiều quyển được viết bởi
[Phaolô](/wiki/S%E1%BB%A9_%C4%91%E1%BB%93_Phaol%C3%B4). Ông là tác giả của mười bốn thư tín và một số truyền thuyết cho rằng ông cũng là tác giả của [Thư gửi tín hữu Do Thái](/wiki/Th%C6%B0_g%E1%BB%ADi_t%C3%ADn_h%E1%BB%AFu_Do_Th%C3%A1i). Phúc âm Luca và sách [Sách Công vụ Tông đồ](/wiki/S%C3%A1ch_C%C3%B4ng_v%E1%BB%A5_T%C3%B4ng_%C4%91%E1%BB%93) được viết bởi Luca, người chịu ảnh hưởng trực tiếp của Phaolô. Phaolô là môn đồ của [Gamaliel](/w/index.php?title=Gamaliel&action=edit&redlink=1) (Cv 22.3), một nhân vật có thanh thế trong toà công luận (Cv 5.34-40). Phaolô được xem như là nhà truyền giáo quan trọng nhất rao giảng thông điệp Kitô cho thế giới bên ngoài.
### Hội thánh sơ khai[
[sửa](/w/index.php?title=Kit%C3%B4_gi%C3%A1o&veaction=edit&vesection=3) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Kit%C3%B4_gi%C3%A1o&action=edit§ion=3)]
Kitô giáo lan truyền nhanh trong suốt ba thế kỷ an bình của
[Đế quốc La Mã](/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3):
- thông qua
[Ai Cập](/wiki/Ai_C%E1%BA%ADp)đến [Bắc Phi](/wiki/B%E1%BA%AFc_Phi), [Sudan](/wiki/Sudan)
- thông qua vùng
[Lưỡng Hà](/wiki/L%C6%B0%E1%BB%A1ng_H%C3%A0)( *Mesopotamia*) đến [Ba Tư](/wiki/Iran), [Nội Á](/w/index.php?title=N%E1%BB%99i_%C3%81&action=edit&redlink=1)và [Ấn Độ](/wiki/%E1%BA%A4n_%C4%90%E1%BB%99)
- thông qua
[Hy Lạp](/wiki/Hy_L%E1%BA%A1p)và [La Mã](/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3)đến [Âu Châu](/wiki/Ch%C3%A2u_%C3%82u)
Vào thời kỳ này bên trong Hội thánh chia ra hai cộng đồng: Do Thái và Hy Lạp. Trong khi
[cộng đồng Do Thái](/w/index.php?title=C%E1%BB%99ng_%C4%91%E1%BB%93ng_Do_Th%C3%A1i&action=edit&redlink=1), phần đông là các tín hữu gốc Do Thái, muốn duy trì một số tập tục và nghi thức của [Do Thái giáo](/wiki/Do_Th%C3%A1i_gi%C3%A1o) ( *Judaism*) như phép cắt bì và một số kiêng cữ khác thì [cộng đồng Hy Lạp](/w/index.php?title=C%E1%BB%99ng_%C4%91%E1%BB%93ng_Hy_L%E1%BA%A1p&action=edit&redlink=1), những người chịu ảnh hưởng từ thế giới nói [tiếng Hy Lạp](/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Hy_L%E1%BA%A1p), tin rằng thông điệp của Kitô giáo nên được truyền bá theo các phương pháp thích hợp hơn với thế giới bên ngoài. ![ ](//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/8/85/Ichthus.svg/220px-Ichthus.svg.png)
![ ](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/8/85/Ichthus.svg/220px-Ichthus.svg.png)
[Ichthys](/wiki/Ichthys)trong [tiếng Hy Lạp](/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Hy_L%E1%BA%A1p)), biểu tượng của Kitô giáo.
Một trong những nhà trức tác quan trọng đầu tiên của Kitô giáo,
[Tertullian](/w/index.php?title=Tertullian&action=edit&redlink=1), đã viết cho một quan tổng đốc [Đế chế La Mã](/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3) về sự phát triển của Kitô giáo tại [Carthage](/wiki/Carthage) rằng mới hôm qua họ chỉ là một nhóm nhỏ, "nay có mặt khắp mọi nơi – các đô thị, hải đảo, trong thành lũy, thị trấn, chợ, ngay cả trong trại lính, tại các bộ tộc, lâu đài, nghị viện; chúng tôi chẳng để lại gì cho quí vị ngoại trừ các nơi thờ phụng các thần linh của quí vị mà thôi." (Bài biện giáo viết tại Carthage, [năm 197](/wiki/197)).
Trong vòng vài thế kỷ đầu tiên, các nhà
[thần học](/wiki/Th%E1%BA%A7n_h%E1%BB%8Dc) và [triết học](/wiki/Tri%E1%BA%BFt_h%E1%BB%8Dc) khoa bảng như [Origen](/w/index.php?title=Origen&action=edit&redlink=1) và [Augustine](/wiki/Augustine_th%C3%A0nh_Hippo) đã phát triển nền [thần học](/wiki/Th%E1%BA%A7n_h%E1%BB%8Dc) và triết học Kitô giáo.
Suốt thời kỳ này, trong khi đang phát triển mạnh mẽ, Hội thánh cũng phải trải qua các cơn bách hại. Ngay từ những ngày đầu tiên, Kitô giáo là mục tiêu của những sự bách hại, dẫn đến sự tử đạo của Stephen (Ê-tiên)
và James (Giacôbê hoặc Gia-cơ), con trai của Zebedee (Xê-bê-đê) [12] . Những đợt bách hại ở qui mô lớn hơn, dù không thường xuyên nhưng dữ dội, xảy ra dưới thời trị vì của các hoàng đế La Mã như [[13]](#cite_note-13) [Nero](/wiki/Nero), [Valerian](/wiki/Valerianus_(ho%C3%A0ng_%C4%91%E1%BA%BF)), [Diocletian](/wiki/Diocletianus)và [Galerius](/wiki/Galerius). Cuộc đời của những người tử đạo, thà chết chứ không chối bỏ đức tin, trở nên biểu trưng cho đức hạnh cao quí nhất. Danh sách kinh điển Tân Ước được đồng thuận, các bản dịch [Kinh Thánh](/wiki/Kinh_Th%C3%A1nh)đầu tiên bắt đầu xuất hiện, cùng lúc với hệ thống giáo quyền: Các [giám mục](/wiki/Gi%C3%A1m_m%E1%BB%A5c)thành Alexandria, Antioch và La Mã đều xưng nhận danh hiệu Giáo phụ.
Hoàng đế La Mã
[Galerius](/wiki/Galerius), trước khi chết, ban chiếu chỉ Galerius ngưng mọi hoạt động bách hại. Hoàng đế [Constantine I](/wiki/Constantinus_%C4%90%E1%BA%A1i_%C4%91%E1%BA%BF) qui đạo năm [312](/wiki/312) và, với chiếu chỉ Milano ( [313](/wiki/313)), biến Kitô giáo thành [quốc giáo](/wiki/Qu%E1%BB%91c_gi%C3%A1o). Dù vậy, các cuộc bách hại được tái lập dưới triều [Julian Kẻ bội giáo](/w/index.php?title=Julian&action=edit&redlink=1) ( [361](/wiki/361)- [363](/wiki/363)), người muốn phục hồi cựu giáo trên lãnh thổ đế quốc; Kitô giáo sau này được công nhận quốc giáo lần nữa dưới triều hoàng đế [Theodotius](/w/index.php?title=Theodotius&action=edit&redlink=1) vào năm [382](/wiki/382). Những biến cố tương tự cũng xảy ra tại các xứ láng giềng [Gruzia](/wiki/Gruzia) và [Armenia](/wiki/Armenia). Nhưng vì đế quốc [Ba Tư](/wiki/Iran) luôn tranh chấp với đế quốc La Mã, Kitô hữu phải chịu nhiều áp bức từ [Sassanids](/wiki/Nh%C3%A0_Sassanid), người muốn phục hồi đạo [Zoroaster](/wiki/Zoroaster).
Tại
[Đế quốc Ba Tư](/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_Ba_T%C6%B0), vào năm [410](/wiki/410) giám mục Seleucia nhận được hỗ trợ, chiếm quyền và thay thế Thượng phụ thành Antioch giữ thẩm quyền cao nhất của Giáo hội [Assyria](/wiki/Assyria) đông phương. Trong thời kỳ ly giáo Nestorian, giáo hội này cắt đứt quan hệ với phương Tây. Trong suốt một thiên niên kỷ đã trở thành giáo hội có nhiều ảnh hưởng tại [Châu Á](/wiki/Ch%C3%A2u_%C3%81) với các giáo phận được thành lập tại những nơi xa xăm như [Ấn Độ](/wiki/%E1%BA%A4n_%C4%90%E1%BB%99), [đảo Java](/wiki/Java) và [Trung Hoa](/wiki/T%C3%AAn_g%E1%BB%8Di_Trung_Qu%E1%BB%91c).
### Các giáo hội quốc gia[
[sửa](/w/index.php?title=Kit%C3%B4_gi%C3%A1o&veaction=edit&vesection=4) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Kit%C3%B4_gi%C3%A1o&action=edit§ion=4)]
Sự khẳng định thần tính của Giêsu luôn là vấn đề trọng tâm đối với Kitô hữu thời sơ khai. Nhiều nhà trước tác, bao gồm
[Justin Martyr](/w/index.php?title=Justin_Martyr&action=edit&redlink=1) và [Tertullian](/w/index.php?title=Tertullian&action=edit&redlink=1) chứng thực niềm tin Giêsu là [Thiên Chúa](/wiki/Thi%C3%AAn_Ch%C3%BAa) [[14]](#cite_note-14) [[15]](#cite_note-15) [[16]](#cite_note-16) [[17]](#cite_note-17) , trong khi một số các nhóm Kitô giáo khác từ chối chia sẻ niềm xác tín này. Sự việc lên đến đỉnh điểm khi [18] [Arius](/w/index.php?title=Arius&action=edit&redlink=1)thuyết phục được khá đông các [giám mục](/wiki/Gi%C3%A1m_m%E1%BB%A5c)và tín hữu tin rằng Giêsu chỉ là một tạo vật, dù là tạo vật đầu tiên và cao trọng nhất. Cuộc tranh luận được giải quyết tại [Công đồng Nicaea](/wiki/C%C3%B4ng_%C4%91%E1%BB%93ng_Nicaea_I), được triệu tập bởi hoàng đế [Constantine I](/wiki/Constantinus_%C4%90%E1%BA%A1i_%C4%91%E1%BA%BF), nơi học thuyết của [Athanasius](/wiki/Athanasius), một học giả theo thuyết [Ba Ngôi](/wiki/Ba_Ng%C3%B4i), được công nhận là giáo lý chính thức của Hội thánh (xem [tín điều Nicaea](/wiki/T%C3%ADn_%C4%91i%E1%BB%81u_Nicea), [tín điều Athanasius](/w/index.php?title=T%C3%ADn_%C4%91i%E1%BB%81u_Athanasius&action=edit&redlink=1)). Dù Constantine I ra lệnh đốt sách của Arius và trục xuất ông, học thuyết của ông vẫn tiếp tục phát triển trong đế quốc suốt vài thập niên và trong vòng các bộ tộc người Đức trong gần hai thế kỷ sau đó.
Các công đồng vẫn tiếp tục được triệu tập để giải quyết các vấn đề
[thần học](/wiki/Th%E1%BA%A7n_h%E1%BB%8Dc). Trong khi các công đồng bàn luận nhằm hợp nhất Kitô giáo thì các hoàng đế ủng hộ các công đồng nhằm bảo vệ sự ổn định chính trị. Một số thuật ngữ thần học được sử dụng tại các công đồng đã bị hiểu nhầm bởi các giáo hội chính thống mà ngôn ngữ chính là [tiếng Syria](/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Syria), [tiếng Armenia](/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Armenia) hay [tiếng Copt](/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Copt), nảy sinh nhiều dị biệt và dẫn đến các cuộc ly giáo giúp hình thành các giáo hội quốc gia được gọi chung là các giáo hội phương Đông.
|
|![ 95Thesen.jpg](//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/8/81/95Thesen.jpg/130px-95Thesen.jpg)
![ 95Thesen.jpg](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/8/81/95Thesen.jpg/130px-95Thesen.jpg)
|Lịch sử|
|Phong trào & Hệ phái|
|
|Pháp |
|**Đức** [Giáo hội Luther](/wiki/Gi%C3%A1o_h%E1%BB%99i_Luther) **Thụy Sĩ** [Cải cách lục địa](/w/index.php?title=Gi%C3%A1o_h%E1%BB%99i_C%E1%BA%A3i_c%C3%A1ch_l%E1%BB%A5c_%C4%91%E1%BB%8Ba&action=edit&redlink=1) [Thần học Calvin](/wiki/Th%E1%BA%A7n_h%E1%BB%8Dc_Calvin) [Anabaptist](/w/index.php?title=Anabaptist&action=edit&redlink=1) **Hà Lan** [Mennonite](/w/index.php?title=Mennonite&action=edit&redlink=1) **Anh Quốc** [Giáo hội Anh Quốc](/wiki/Gi%C3%A1o_h%E1%BB%99i_Anh_Qu%E1%BB%91c)
(
[Anh giáo](/wiki/Anh_gi%C3%A1o)) [Thanh giáo](/wiki/Thanh_gi%C3%A1o) **Scotland** [Trưởng Lão](/wiki/Gi%C3%A1o_h%E1%BB%99i_Tr%C6%B0%E1%BB%9Fng_L%C3%A3o_(C%C6%A1_%C4%90%E1%BB%91c)) **Ý** [Waldensian](/w/index.php?title=Phong_tr%C3%A0o_Waldo&action=edit&redlink=1)
|Nhà Cải cách|
|Tiền thân|
Vào thiên niên kỷ thứ hai, Kitô giáo phát triển đến hầu hết thế giới phương Tây,
[Trung Đông](/wiki/Trung_%C4%90%C3%B4ng), các vùng [Châu Phi](/wiki/Ch%C3%A2u_Phi) và bắt đầu tiếp cận vùng [Viễn Đông](/wiki/Vi%E1%BB%85n_%C4%90%C3%B4ng). Dù vẫn nảy sinh một số bất đồng về thần học và đều được giải quyết tại các công đồng, Kitô giáo đã duy trì được sự đồng thuận về các giáo lý nền tảng trong suốt thời kỳ này. Tuy nhiên, trong thiên niên kỷ sau, các bất đồng về thần học và sống đạo ngày càng trở nên trầm trọng. Cuộc [Đại ly giáo](/w/index.php?title=%C4%90%E1%BA%A1i_ly_gi%C3%A1o&action=edit&redlink=1) năm [1054](/wiki/1054) chia cắt Hội thánh thành giáo hội phương Tây và giáo hội phương Đông. Trong khi giáo hội phương Tây dần dần được củng cố với quyền lực tập trung vào La Mã thì giáo hội phương Đông với danh xưng "Chính thống" cam kết bảo tồn các truyền thống và đề kháng với mọi thay đổi. Cho đến nay giáo hội phương Đông vẫn duy trì lập trường không đặt giáo hội dưới quyền cai trị của một giám mục duy nhất. Giáo hội phương Đông công nhận Thượng phụ thành [Constantinople](/wiki/Constantinopolis) là "người đứng đầu nhưng bình đẳng" với các giám mục khác đang cai quản các giáo hội tự trị trong gia đình Chính Thống giáo . [19]
Tại
[Âu châu](/wiki/Ch%C3%A2u_%C3%82u), chịu ảnh hưởng từ [Cuộc Cải cách Kháng Cách](/wiki/C%E1%BA%A3i_c%C3%A1ch_Kh%C3%A1ng_C%C3%A1ch) ( *Protestant Reformation*) vào [thế kỷ 16](/wiki/Th%E1%BA%BF_k%E1%BB%B7_16) nhiều giáo hội đã từ chối thần phục [Vatican](/wiki/Vatican) vì họ cho rằng có sự lạm dụng trong cơ cấu quyền lực được tập trung vào ngai [Giáo hoàng](/wiki/Gi%C3%A1o_ho%C3%A0ng) cũng như bên trong cấu trúc quyền lực này đã nảy sinh nhiều sai lạc về thần học và sống đạo . Các vấn đề mấu chốt trong cuộc tranh luận đã được tóm tắt trong năm mệnh đề [20] *sola*nổi tiếng (Xem [Năm Tín lý Duy nhất](/wiki/N%C4%83m_T%C3%ADn_l%C3%BD_Duy_nh%E1%BA%A5t)): *Sola Scriptura*: Duy Thánh Kinh - thẩm quyền của giáo hội chỉ dựa trên Kinh Thánh được giải thích cách đúng đắn và chuẩn xác chứ không được tách rời khỏi [Kinh Thánh](/wiki/Kinh_Th%C3%A1nh) [[21]](#cite_note-21) *Sola Fide*: Duy [đức tin](/wiki/%C4%90%E1%BB%A9c_tin_Kit%C3%B4_gi%C3%A1o)– con người được [cứu rỗi](/wiki/C%E1%BB%A9u_r%E1%BB%97i)chỉ bởi tin Đấng Christ (Chúa Kitô) chứ không phải bởi công đức hay là nhờ giáo hội và các thánh lễ *Sola Gratia*: Duy ân điển – Sự cứu rỗi được ban cho từ Thiên Chúa, bởi [ân sủng](/wiki/%C3%82n_%C4%91i%E1%BB%83n)của Ngài, con người không thể làm gì để được cứu *Solus Christus*: Duy Chúa Kitô - Chúa Giêsu là đấng trung bảo duy nhất giữa Thiên Chúa và loài người chứ không phải là giáo hội hay các chức sắc *Soli Deo Gloria*: Vinh hiển chỉ dành cho Thiên Chúa - mọi vinh hiển vì sự [cứu rỗi](/wiki/C%E1%BB%A9u_r%E1%BB%97i)nhân loại chỉ dành cho một mình Thiên Chúa chứ không phải giáo hội hay các chức sắc.
Từ cuộc cải cách khởi phát một cuộc tranh chấp dữ dội nhằm thu phục người dân Âu châu. Các cuộc tranh luận giữa người Công giáo và người Kháng Cách dẫn đến những cơn bách hại cũng như các cuộc chiến, kể cả các cuộc nội chiến.
Đức tin Công giáo và Kháng Cách đặt chân đến
[Bắc Mỹ](/wiki/B%E1%BA%AFc_M%E1%BB%B9) (và sau đó là [Châu Úc](/wiki/Ch%C3%A2u_%C3%9Ac)) bởi các di dân đến từ [Châu Âu](/wiki/Ch%C3%A2u_%C3%82u).
Không theo mô hình trung ương tập quyền như người Công giáo, cũng không tổ chức bộ máy giáo hội trên qui mô quốc gia, các tín hữu Kháng Cách tập trung trong hàng trăm, và sau này hàng ngàn giáo phái (
*denomination*) độc lập với nhau. Đức tin Công giáo và Kháng Cách cũng đến [Nam Mỹ](/wiki/Nam_M%E1%BB%B9) và [Châu Phi](/wiki/Ch%C3%A2u_Phi) cùng lúc với người Âu châu đi chiếm thuộc địa, đặc biệt là từ [thế kỷ 16](/wiki/Th%E1%BA%BF_k%E1%BB%B7_16) đến [thế kỷ 19](/wiki/Th%E1%BA%BF_k%E1%BB%B7_19). Vào [thế kỷ 18](/wiki/Th%E1%BA%BF_k%E1%BB%B7_18) [Chính Thống giáo](/wiki/Ch%C3%ADnh_Th%E1%BB%91ng_gi%C3%A1o_%C4%90%C3%B4ng_ph%C6%B0%C6%A1ng) du nhập vào vùng [Alaska](/wiki/Alaska) thuộc Bắc Mỹ qua các di dân đến từ [Nga](/wiki/Nga), về sau, vào cuối thế kỷ 19 và đầu [thế kỷ 20](/wiki/Th%E1%BA%BF_k%E1%BB%B7_20), số lượng di dân người Nga còn đông hơn nhiều.
Bắt đầu từ
[thế kỷ 19](/wiki/Th%E1%BA%BF_k%E1%BB%B7_19), nhiều quốc gia chịu ảnh hưởng Kitô giáo, đặc biệt tại [Tây Âu](/wiki/T%C3%A2y_%C3%82u), ngày càng trở nên thế tục.
|
|[Anh quốc](/wiki/Anh_qu%E1%BB%91c), [Mỹ Ănglê](/wiki/M%E1%BB%B9_%C4%82ngl%C3%AA) [Cải cách Tin Lành](/wiki/C%E1%BA%A3i_c%C3%A1ch_Tin_L%C3%A0nh)( [Thế kỷ 16](/wiki/Th%E1%BA%BF_k%E1%BB%B7_16)) [Các nhóm Tin Lành](/wiki/Tin_L%C3%A0nh) [Bắc Âu](/wiki/B%E1%BA%AFc_%C3%82u), [Tây Âu](/wiki/T%C3%A2y_%C3%82u), [Bắc Mỹ](/wiki/B%E1%BA%AFc_M%E1%BB%B9) [Công giáo Rôma](/wiki/C%C3%B4ng_gi%C3%A1o_R%C3%B4ma) [Giáo hội Latinh](/w/index.php?title=Gi%C3%A1o_h%E1%BB%99i_Latinh&action=edit&redlink=1) [Nam Âu](/wiki/Nam_%C3%82u), [Tây Âu](/wiki/T%C3%A2y_%C3%82u), [Mỹ Latinh](/wiki/M%E1%BB%B9_Latinh) *Hiệp thông* **Kitô giáo**Tiên khởi [Ly giáo Đông - Tây](/wiki/Ly_gi%C3%A1o_%C4%90%C3%B4ng_-_T%C3%A2y)( [1054](/wiki/1054)) [Công giáo Đông phương](/wiki/C%C3%B4ng_gi%C3%A1o_%C4%90%C3%B4ng_ph%C6%B0%C6%A1ng) [Trung Đông](/wiki/Trung_%C4%90%C3%B4ng), [Đông Âu](/wiki/%C4%90%C3%B4ng_%C3%82u) [Công đồng Êphêsô](/wiki/C%C3%B4ng_%C4%91%E1%BB%93ng_%C3%8Aph%C3%AAs%C3%B4)( [431](/wiki/431)) [Công đồng Chalcedon](/wiki/C%C3%B4ng_%C4%91%E1%BB%93ng_Chalcedon)( [451](/wiki/451)) [Chính Thống giáo Đông phương](/wiki/Ch%C3%ADnh_Th%E1%BB%91ng_gi%C3%A1o_%C4%90%C3%B4ng_ph%C6%B0%C6%A1ng) [Đông Âu](/wiki/%C4%90%C3%B4ng_%C3%82u), [Hy Lạp](/wiki/Hy_L%E1%BA%A1p), [Nga](/wiki/Nga), [Gruzia](/wiki/Gruzia), [Trung Đông](/wiki/Trung_%C4%90%C3%B4ng) [Chính Thống giáo Cựu Đông phương](/wiki/Ch%C3%ADnh_Th%E1%BB%91ng_gi%C3%A1o_C%E1%BB%B1u_%C4%90%C3%B4ng_ph%C6%B0%C6%A1ng) [Armenia](/wiki/Armenia), [Syria](/wiki/Syria), [Ai Cập](/wiki/Ai_C%E1%BA%ADp), [Ethiopia](/wiki/Ethiopia) [Cảnh giáo](/wiki/C%E1%BA%A3nh_gi%C3%A1o)(Giáo hội Ba Tư) [Lưỡng Hà](/wiki/L%C6%B0%E1%BB%A1ng_H%C3%A0), [Ba Tư](/wiki/Iran)
### Kitô giáo ngày nay[
[sửa](/w/index.php?title=Kit%C3%B4_gi%C3%A1o&veaction=edit&vesection=5) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Kit%C3%B4_gi%C3%A1o&action=edit§ion=5)] **Kitô giáo** là [tôn giáo](/wiki/T%C3%B4n_gi%C3%A1o) có đông tín hữu nhất, với những con số ước tính từ 1,5 tỉ đến 2,1 tỉ [22] người xưng nhận niềm tin Kitô giáo; theo sau là [[22]](#cite_note-Adherents.com_Christians-22) [Hồi giáo](/wiki/H%E1%BB%93i_gi%C3%A1o)với 1,3 tỉ; số người theo [Phật giáo](/wiki/Ph%E1%BA%ADt_gi%C3%A1o)là 1,2 tỉ người và số người vô thần là 1,1 tỉ [; *]* [cần dẫn nguồn](/wiki/Wikipedia:Ch%C3%BA_th%C3%ADch_ngu%E1%BB%93n_g%E1%BB%91c) [Ấn Độ giáo](/wiki/%E1%BA%A4n_%C4%90%E1%BB%99_gi%C3%A1o)là 900 triệu; tôn giáo cổ truyền [Trung Hoa](/wiki/T%C3%AAn_g%E1%BB%8Di_Trung_Qu%E1%BB%91c)là 394 triệu.
Kitô giáo chia ra nhiều nhánh, bao gồm 1,1 tỉ người
[Công giáo](/wiki/C%C3%B4ng_gi%C3%A1o) , 510 triệu người [23] [Tin Lành](/wiki/Tin_L%C3%A0nh)cùng với 84 triệu tín hữu [Anh giáo](/wiki/Anh_gi%C3%A1o), 216 triệu người [Chính thống giáo](/wiki/Ch%C3%ADnh_Th%E1%BB%91ng_gi%C3%A1o_%C4%90%C3%B4ng_ph%C6%B0%C6%A1ng), con số các tín hữu độc lập (không gia nhập giáo phái nào) là 158 triệu và những giáo hội "ngoại vi" ( [Chứng nhân Jehova](/wiki/Nh%C3%A2n_Ch%E1%BB%A9ng_Gi%C3%AA-h%C3%B4-va), [Cơ Đốc Phục lâm](/w/index.php?title=C%C6%A1_%C4%90%E1%BB%91c_Ph%E1%BB%A5c_l%C3%A2m&action=edit&redlink=1), [Mormon](/wiki/Gi%C3%A1o_h%E1%BB%99i_C%C3%A1c_Th%C3%A1nh_h%E1%BB%AFu_Ng%C3%A0y_sau_c%E1%BB%A7a_Ch%C3%BAa_Gi%C3%AAsu_Kit%C3%B4)...) có khoảng 31,7 triệu tín hữu. Các giáo phái này tự nhận mình thuộc Kitô giáo nhưng họ không được công nhận bởi cộng đồng Kitô giáo vì cớ các học thuyết không chính thống của họ.
Tuy Kitô giáo là tôn giáo lớn nhất thế giới
và đang duy trì bộ máy truyền giáo khổng lồ, lại không đạt được mức tăng trưởng như các tôn giáo khác cũng như không theo kịp tốc độ gia tăng dân số thế giới. Trong khi dân số toàn cầu tăng 1,25% mỗi năm thì mức tăng trưởng của Kitô giáo chỉ khoảng 1,12%. [24]
Không phải mọi người xưng nhận mình là
[Kitô hữu](/wiki/Kit%C3%B4_h%E1%BB%AFu) (Cơ Đốc nhân) đều chấp nhận tất cả, hoặc ngay cả hầu hết, các quan điểm thần học của giáo hội của họ. Giống như người [Do Thái giáo](/wiki/Do_Th%C3%A1i_gi%C3%A1o), Kitô hữu nhân phương Tây chịu ảnh hưởng sâu sắc bởi [Phong trào Khai sáng](/wiki/Th%E1%BB%9Di_k%E1%BB%B3_Khai_s%C3%A1ng) ( *Enlightenment*) vào cuối [thế kỷ 17](/wiki/Th%E1%BA%BF_k%E1%BB%B7_17) và đầu [thế kỷ 18](/wiki/Th%E1%BA%BF_k%E1%BB%B7_18). Có lẽ sự thay đổi quan trọng nhất đối với họ là nguyên tắc phân ly giáo hội và nhà nước, chấm dứt sinh hoạt tôn giao của một Kitô hữu được nhà nước bảo hộ đã hiện hữu lâu đời tại nhiều nước ở Âu châu. Ngày nay một người, như là một công dân tự do, có quyền bất đồng với giáo hội của mình về các vấn đề khác nhau và có quyền rời bỏ giáo hội tuỳ thích. Trong thực tế, nhiều người đã bỏ giáo hội và phát triển các hệ thống đạo giáo khác như Thần giáo ( *Deism*), Duy nhất thần giáo ( *Unitarianism*), nhiều người khác chọn lựa trở nên vô thần ( *atheist*) hay bất khả tri ( *agnostic*) hoặc là nhân bản ( *humanist*).
Một số người ở lại Hội thánh lập ra
[phong trào Tự do](/w/index.php?title=Phong_tr%C3%A0o_T%E1%BB%B1_do_(Tin_l%C3%A0nh)&action=edit&redlink=1) ( *Liberalism*) bên trong nền thần học Kháng Cách. Tân phái ( *Modernism*) vào cuối [thế kỷ 19](/wiki/Th%E1%BA%BF_k%E1%BB%B7_19) khuyến khích các hình thức tư duy và trình bày mới không theo truyền thống của giáo hội.
Tại
[Hoa Kỳ](/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3) và [Châu Âu](/wiki/Ch%C3%A2u_%C3%82u), trào lưu thần học tự do góp phần phát triền tinh thần thế tục trong toàn xã hội. Nhiều Kitô hữu ngưng thực hành các bổn phận tôn giáo, mỗi năm chỉ đến nhà thờ vài lần vào những dịp lễ hội, hoặc hoàn toàn không bước chân vào nhà thờ. Nhiều người trong số họ vẫn nhắc đến lòng sùng đạo của ông bà, nhưng họ lớn lên trong những gia đình, nơi mà các giá trị Kitô giáo không còn được xem trọng. Bên trong họ là một tình cảm pha trộn đối với [đức tin Kitô Giáo](/wiki/%C4%90%E1%BB%A9c_tin_Kit%C3%B4_gi%C3%A1o). Một mặt họ tiếp tục buộc mình vào các giá trị cổ truyền vì lý do bản sắc, mặt khác ảnh hưởng của tinh thần thế tục phương Tây, áp lực từ cuộc sống hằng ngày và từ những người xung quanh bứt giật họ ra khỏi ảnh hưởng còn sót lại của Kitô giáo truyền thống. Hôn nhân giữa Kitô hữu và người không phải Kitô hữu, từng là điều cấm kỵ, nay đã trở nên phổ biến. Tại một số quốc gia có truyền thống [Công giáo](/wiki/C%C3%B4ng_gi%C3%A1o), nhiều người trở nên tín đồ của thuyết bất khả tri . [25]
Vào đầu
[thế kỷ 20](/wiki/Th%E1%BA%BF_k%E1%BB%B7_20), trào lưu tự do phát triển mạnh tại Âu châu và Bắc Mỹ, đến thập niên 1960, kiểm soát nhiều giáo phái lớn tại [Hoa Kỳ](/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3) và [Canada](/wiki/Canada). Dù vậy, ngày nay trào lưu này đã thoái trào. Vào đầu [thế kỷ 21](/wiki/Th%E1%BA%BF_k%E1%BB%B7_21), tuy thế giới thế tục, đặc biệt là các phương tiện truyền thông vẫn xem các nhà thần học tự do như là đại biểu và phát ngôn nhân cho Kitô giáo, các nhà thờ theo khuynh hướng tự do đang thu hẹp dần. Một phần là do những nỗ lực truyền bá Phúc âm, phần khác là vì nhiều người trong số họ đang trở lại với các giá trị Kitô giáo truyền thống.
Một vấn nạn của Kitô giáo là họ đánh mất khả năng chuyển giao các giá trị Kitô giáo cho thế hệ kế tiếp. Trong khi các giáo phái lớn tại Hoa Kỳ, ngoại trừ
[Baptist](/wiki/B%C3%A1p-t%C3%ADt) Nam phương ( *Southern Baptist*), đang thoái trào thì các định chế tôn giáo theo khuynh hướng [Tin Lành](/wiki/Phong_tr%C3%A0o_Tin_L%C3%A0nh) ( *Evangelical*) đang phát triển mạnh, đặc biệt là vào hạ bán thế kỷ 20. Tạp chí Thế kỷ Kitô giáo ( *Christian Century*) có khuynh hướng tự do đang thu hẹp dần để bị thay thế bởi đối thủ đang lớn mạnh có khuynh hướng Tin Lành, tạp chí Kitô giáo Ngày nay ( *Christianity Today*).
Tại phương Đông
[Phong trào Khai sáng](/wiki/Th%E1%BB%9Di_k%E1%BB%B3_Khai_s%C3%A1ng) không tạo lập được nhiều ảnh hưởng. Đối diện với nhiều áp lực từ các xã hội thế tục, giáo hội phải bám trụ vào các xác tín truyền thống để tồn tại, dù vậy, số lượng tín hữu cứ bị bào mòn dần.
Ngày nay, tại
[Đông Âu](/wiki/%C4%90%C3%B4ng_%C3%82u) và [Nga](/wiki/Nga), đang diễn ra tiến trình hồi sinh. Sau nhiều thập kỷ hưng thịnh của thuyết vô thần, nhiều người bắt đầu quan tâm đến Kitô giáo cũng như các tôn giáo khác. Nhiều nhà thờ và tu viện [Chính thống giáo](/wiki/Ch%C3%ADnh_Th%E1%BB%91ng_gi%C3%A1o_%C4%90%C3%B4ng_ph%C6%B0%C6%A1ng) được trùng tu và được lấp đầy bởi các tín hữu và tu sĩ. Các giáo phái Kháng Cách cũng tìm đến để truyền bá Phúc âm và thành lập giáo hội. Giáo hội Công giáo tiết lộ họ đã từng có các giáo phận bí mật và nay đang tiến hành các bước nhằm công khai hỗ trợ các nhà thờ tại đây.
Tại
[Nam Mỹ](/wiki/Nam_M%E1%BB%B9) và [Châu Phi](/wiki/Ch%C3%A2u_Phi), các giáo phái [Tin Lành](/wiki/Phong_tr%C3%A0o_Tin_L%C3%A0nh) ( *Evangelical*) và [Ngũ Tuần](/wiki/Phong_tr%C3%A0o_Ng%C5%A9_Tu%E1%BA%A7n) ( *Pentecostal*) đang tăng trưởng mạnh và bắt đầu gởi các nhà truyền giáo đến [Châu Âu](/wiki/Ch%C3%A2u_%C3%82u) và [Bắc Mỹ](/wiki/B%E1%BA%AFc_M%E1%BB%B9). Tình trạng tương tự cũng đang xảy ra tại một số nước [châu Á](/wiki/Ch%C3%A2u_%C3%81).
Hạ bán
[thế kỷ 20](/wiki/Th%E1%BA%BF_k%E1%BB%B7_20) chứng kiến thần học tân phái phát triển thành [chủ nghĩa tiêu dùng](/w/index.php?title=Ch%E1%BB%A7_ngh%C4%A9a_ti%C3%AAu_d%C3%B9ng&action=edit&redlink=1) ( *consumerism*). Xảy ra cùng lúc nhưng theo hướng ngược lại là sự phát triển của hiện tượng [Đại Giáo đoàn](/wiki/%C4%90%E1%BA%A1i_gi%C3%A1o_%C4%91o%C3%A0n) ( *Megachurch*) - tập chú vào tính linh động của các phương pháp trình bày thông điệp Kitô cho người đương thời. Giáo trình Alpha ( *Alpha Course*) là một điển hình cho trào lưu mới này của Kitô giáo. ![ ](//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/5/56/CrystalCathedral.jpg/260px-CrystalCathedral.jpg)
![ ](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/5/56/CrystalCathedral.jpg/260px-CrystalCathedral.jpg)
[Crystal Cathedral](/wiki/Crystal_Cathedral)của [Mục sư](/wiki/M%E1%BB%A5c_s%C6%B0) [Robert Schuller](/w/index.php?title=Robert_Schuller&action=edit&redlink=1)là hình ảnh tiêu biểu cho một [đại giáo đoàn](/wiki/%C4%90%E1%BA%A1i_gi%C3%A1o_%C4%91o%C3%A0n)
Một phong trào có ảnh hưởng lớn và đang phát triển mạnh, đặc biệt ở phương Tây và Hoa Kỳ là
[Phong trào Tin lành](/wiki/Phong_tr%C3%A0o_Tin_L%C3%A0nh) ( *Evangelicalism*). Họ có mặt và hoạt động tích cực trong hầu hết các giáo phái Kháng Cách, trong một số trường hợp họ là thành phần đa số. Những người Tin Lành thường chủ trương "xuyên giáo phái", họ thích tạo lập các mối quan hệ chính thức hoặc không chính thức với những người Tin Lành trong các giáo phái khác hơn là quan hệ với những người không Tin Lành trong vòng giáo phái của họ. Tín hữu Tin Lành nhấn mạnh đến sự cần thiết phải có kinh nghiệm qui đạo của mỗi cá nhân và tin Chúa Giêsu là Cứu Chúa và Thiên Chúa. Họ tin vào sự tái lâm của Chúa Kitô, tính chân xác của Thánh Kinh và tin vào phép mầu.
## Giáo lý[
[sửa](/w/index.php?title=Kit%C3%B4_gi%C3%A1o&veaction=edit&vesection=6) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Kit%C3%B4_gi%C3%A1o&action=edit§ion=6)]
Kitô hữu xem Kitô giáo là sự kế thừa và hoàn chỉnh của
[Do Thái giáo](/wiki/Do_Th%C3%A1i_gi%C3%A1o). [[26]](#cite_note-26) Kitô giáo mang theo mình nhiều điều từ thần học và giáo nghi của Do Thái giáo như thuyết độc thần ( [27] *monotheism*), niềm tin vào [Đấng Messiah](/wiki/%C4%90%E1%BA%A5ng_M%C3%AAsia)(hay Chúa Kitô từ chữ Hy lạp *Christos*, nghĩa là "Đấng được xức dầu") cùng với một vài hình thức thờ phụng như cầu nguyện, xướng đọc [[28]](#cite_note-28) [Kinh Thánh](/wiki/Kinh_Th%C3%A1nh), chức vị tư tế (dù hầu hết người Kháng Cách tin rằng chức vị tư tế được ban cho tất cả tín hữu), và ý tưởng cho rằng sự thờ phụng trên đất là "hình bóng" cho sự thờ phụng trên [thiên đàng](/wiki/Thi%C3%AAn_%C4%91%C3%A0ng).
Những xác tín căn cốt của Kitô giáo tập chú vào sự hoá thân thành người, sự đền tội cho nhân loại, sự chết trên thập tự giá và
[sự sống lại của Chúa Giêsu](/wiki/S%E1%BB%B1_Ph%E1%BB%A5c_sinh_c%E1%BB%A7a_Ch%C3%BAa_Gi%C3%AA-xu) để cứu chuộc nhân loại khỏi [tội lỗi](/wiki/T%E1%BB%99i_l%E1%BB%97i) và sự chết. Ngày càng có nhiều Kitô hữu tin rằng sự tuyển chọn mà Thiên Chúa dành cho dân Do Thái được ứng nghiệm trọn vẹn qua Chúa Giêsu: Người Do Thái nào không chấp nhận Chúa Giêsu không còn là người được chọn vì họ đã khước từ Ngài như là Đấng Messiah và Con Thiên Chúa. Quan điểm này đang được làm giảm nhẹ hay ngay cả loại trừ tại một số giáo hội nơi người Do Thái được thừa nhận là có một địa vị đặc biệt vì cớ giao ước của Thiên Chúa dành cho dân tộc này. [29]
Trọng tâm của Kitô giáo đặt vào yếu tố Thiên Chúa sai Con Ngài (Ngài chính là Thiên Chúa) đến thế gian để cứu nhân loại, tạo ra sự khác biệt lớn lao giữa Kitô giáo và các tôn giáo khác, vì các tôn giáo ấy thường nhấn mạnh đến vai trò của con người tự nỗ lực cho sự cứu độ của bản thân mình.
Nền thần học được xác lập vững chắc từ ban đầu và được chấp nhận rộng rãi giữa ba nhánh chính của Kitô giáo -
[Công giáo](/wiki/C%C3%B4ng_gi%C3%A1o), [Chính Thống giáo](/wiki/Ch%C3%ADnh_Th%E1%BB%91ng_gi%C3%A1o_%C4%90%C3%B4ng_ph%C6%B0%C6%A1ng) và [Kháng Cách](/wiki/Tin_L%C3%A0nh) - khẳng định những xác tín căn bản của Kitô giáo bao gồm:
- Thiên Chúa là
[Ba Ngôi](/wiki/Ba_Ng%C3%B4i), Thực Thể vĩnh cửu duy nhất hiện hữu trong ba thân vị: [Chúa Cha](/wiki/Ch%C3%BAa_Cha), [Chúa Con](/wiki/Gi%C3%AA-su)(Ngôi Lời trở thành xác thịt là Chúa Giêsu Kitô) và [Chúa Thánh Linh](/wiki/Ch%C3%BAa_Th%C3%A1nh_Linh). [[18]](#cite_note-autogenerated1-18)
- Chúa Giêsu vừa là Thiên Chúa vừa là người, cả hai bản thể đều trọn vẹn trong Ngài.
[Mary](/wiki/Maria)( *hoặc* [Maria](/wiki/Maria) *Ma-ri*), mẹ của Chúa Giêsu, người mang thai và sinh Con Thiên Chúa, Đấng vô hạn và vĩnh cửu đã được hình thành trong thân thể của bà bởi quyền năng siêu nhiên của Chúa Thánh Linh. Ngài nhận lãnh từ Mary trí tuệ và ý chí con người và mọi điều khác như một đứa trẻ bình thường nhận lãnh từ mẹ mình.
- Chúa Giêsu là Đấng Messiah người Do Thái vẫn hằng mong đợi, là Đấng kế thừa ngai
[Vua David](/wiki/David). Ngài ngự bên hữu Chúa Cha để trị vì với tất cả quyền bính vĩnh cửu. Ngài là niềm hi vọng, là Đấng biện hộ và là Đấng phán xét toàn thể nhân loại. Hội thánh có thẩm quyền và bổn phận rao giảng Phúc âm trên khắp thế giới. [[30]](#cite_note-30)
- Chúa Giêsu không bao giờ phạm tội. Qua cái chết và sự sống lại của Ngài, tín hữu được tha thứ
[tội lỗi](/wiki/T%E1%BB%99i_l%E1%BB%97i)và được hoà giải với Thiên Chúa. Tín hữu chịu lễ [báp têm](/wiki/Thanh_T%E1%BA%A9y)(rửa tội) như là biểu tượng cho sự đồng chết và đồng sống lại với Chúa Kitô để nhận lãnh sự sống mới. Qua [đức tin](/wiki/%C4%90%E1%BB%A9c_tin_Kit%C3%B4_gi%C3%A1o), họ nhận lãnh lời hứa sẽ sống lại từ kẻ chết để được sống đời đời. Trong danh của Chúa Kitô, Chúa Thánh Linh ngự vào lòng tín hữu, ban cho họ hi vọng, dẫn họ vào sự hiểu biết chân xác về Thiên Chúa và ý chỉ của Ngài cũng như giúp họ tăng trưởng trong đời sống thánh khiết.
- Chúa Giêsu sẽ trở lại
để phán xét toàn thể nhân loại, để tiếp rước những người tin Ngài vào cuộc sống vĩnh cửu kề cận Thiên Chúa. [[31]](#cite_note-31)
- Nhiều Kitô hữu ở phương Tây xem
[Kinh Thánh](/wiki/Kinh_Th%C3%A1nh)là "lời của Thiên Chúa". [[32]](#cite_note-32) [[33]](#cite_note-33) Những người khác, đặc biệt là ở phương Đông, tin rằng chỉ Chúa Giêsu là "Ngôi Lời của Thiên Chúa", xem Thánh Kinh là quyển sách có thẩm quyền, được soi dẫn bởi Chúa Thánh Linh nhưng được viết bởi con người. Vì dị biệt này mà nhiều người Kitô hữu bất đồng với nhau về mức độ chân xác của Kinh Thánh cũng như về phương cách giải thích. [[34]](#cite_note-34)
Đức tin Kitô giáo được đúc kết trong các tín điều, quan trọng nhất là
[Tín điều Các Sứ đồ](/w/index.php?title=T%C3%ADn_%C4%91i%E1%BB%81u_C%C3%A1c_S%E1%BB%A9_%C4%91%E1%BB%93&action=edit&redlink=1) và [Tín điều Nicaea](/wiki/T%C3%ADn_%C4%91i%E1%BB%81u_Nicea). Các bản tín điều này được hình thành trong vòng vài thế kỷ sau công nguyên nhằm phản bác các học thuyết dị giáo. Dù vẫn còn tranh luận về vài điểm khác nhau của các bản tín điều, chúng được dùng rộng rãi để bày tỏ các xác tín căn bản của nhiều Kitô hữu.
## Xem thêm[
[sửa](/w/index.php?title=Kit%C3%B4_gi%C3%A1o&veaction=edit&vesection=7) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Kit%C3%B4_gi%C3%A1o&action=edit§ion=7)]
|
|![]()
[Kitô giáo](//commons.wikimedia.org/wiki/Category:Christianity?uselang=vi) [Chúa Giêsu](/wiki/Gi%C3%AA-su) [Cuộc đời Chúa Giê-xu theo Tân Ước](/wiki/Cu%E1%BB%99c_%C4%91%E1%BB%9Di_Ch%C3%BAa_Gi%C3%AA-xu_theo_T%C3%A2n_%C6%AF%E1%BB%9Bc) [Các tôn giáo khởi nguồn từ Abraham](/wiki/T%C3%B4n_gi%C3%A1o_kh%E1%BB%9Fi_ngu%E1%BB%93n_t%E1%BB%AB_Abraham) [Độc thần giáo](/wiki/Thuy%E1%BA%BFt_%C4%91%E1%BB%99c_th%E1%BA%A7n) [Lịch sử Kitô giáo](/wiki/L%E1%BB%8Bch_s%E1%BB%AD_Kit%C3%B4_gi%C3%A1o)
## Chú thích[
[sửa](/w/index.php?title=Kit%C3%B4_gi%C3%A1o&veaction=edit&vesection=8) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Kit%C3%B4_gi%C3%A1o&action=edit§ion=8)] **J.Z.Smith 98, p. 276.** [^](#cite_ref-J.Smith98_1-0) **Anidjar 2001, p. 3** [^](#cite_ref-Anidjar2001_2-0) **Fowler, Jeaneane D.** [^](#cite_ref-3) *World Religions:An Introduction for Students*. Sussex Academic Press (1997), p. 131. [ISBN 1-898723-48-6](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/1898723486). **McManners, John.** [^](#cite_ref-4) *Oxford Illustrated History of Christianity*. Oxford University Press (1990), p. 301–303. [^](#cite_ref-5) [BBC](/wiki/BBC), *BBC - Religion & Ethics - Christianity* **The** [^](#cite_ref-Monotheism_6-0) [Catholic Encyclopedia](/w/index.php?title=Catholic_Encyclopedia&action=edit&redlink=1), Volume IX, [;](http://www.newadvent.org/cathen/10499a.htm) *Monotheism* [William F. Albright](/w/index.php?title=William_F._Albright&action=edit&redlink=1), *From the Stone Age to Christianity*; [H. Richard Niebuhr](/w/index.php?title=H._Richard_Niebuhr&action=edit&redlink=1); About.com, [; Jonathan Kirsch,](http://ancienthistory.about.com/od/monotheisticreligions/) *Monotheistic Religion resources* *God Against the Gods*; Linda Woodhead, *An Introduction to Christianity*; [The Columbia Electronic Encyclopedia](/w/index.php?title=Columbia_Encyclopedia&action=edit&redlink=1) [; The New Dictionary of](http://www.infoplease.com/ce6/society/A0833762.html) *Monotheism* [Cultural Literacy](/w/index.php?title=Cultural_literacy&action=edit&redlink=1), [; New Dictionary of Theology,](http://web.archive.org/web/20071212011435/http://www.bartleby.com/59/5/monotheism.html) *monotheism* [, p. 496-99; David Vincent Meconi, "Pagan Monotheism in Late Antiquity" in](http://www.ntwrightpage.com/Wright_NDCT_Paul.htm) *Paul* *Journal of Early Christian Studies*, p. 111–12 **Fowler, Jeaneane D.** [^](#cite_ref-7) *World Religions:An Introduction for Students*. p. 58. Sussex Academic Press (1997). [ISBN 1-898723-48-6](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/1898723486). [^](#cite_ref-8) [Công vụ các Sứ đồ 2:24](http://www.biblegateway.com/passage/?search=Acts%202:24;&version=19;), [Rôma 10:9](http://www.biblegateway.com/passage/?search=Romans%2010:9;&version=19;), [1Cor 15:15-19](http://www.biblegateway.com/passage/?search=ICorinthians%2015:15-19;&version=19;), [Công vụ các Sứ đồ 2:31-32](http://www.biblegateway.com/passage/?search=Acts%202:31-32;&version=19;), [3:15](http://www.biblegateway.com/passage/?search=Acts%203:15;&version=19;), [4:10](http://www.biblegateway.com/passage/?search=Acts%204:10;&version=19;), [5:30](http://www.biblegateway.com/passage/?search=Acts%205:30;&version=19;), [10:40,41](http://www.biblegateway.com/passage/?search=Acts%2010:40-41;&version=19;), [13:30-31](http://www.biblegateway.com/passage/?search=Acts%2013:30-31;&version=19;), [13:34,35](http://www.biblegateway.com/passage/?search=Acts%2013:34-35;&version=19;), [13:37](http://www.biblegateway.com/passage/?search=Acts%2013:37;&version=19;), [17:30,31](http://www.biblegateway.com/passage/?search=Acts%2017:30-31;&version=19;), [1Cor 6:14](http://www.biblegateway.com/passage/?search=ICor%206:14;&version=19;), [2Cor 4:14,15](http://www.biblegateway.com/passage/?search=IICor%204:14-15;&version=19;), [Gal 1:1](http://www.biblegateway.com/passage/?search=Gal%201:1;&version=19;), [Eph 1:19-23](http://www.biblegateway.com/passage/?search=Eph%201:19-23;&version=19;), [[1]](http://www.biblegateway.com/passage/?search=Col%202:12;&version=19;), [Hêb 13:20, 21](http://www.biblegateway.com/passage/?search=Heb%2013:20-21;&version=19;), [1Peter 1:3](http://www.biblegateway.com/passage/?search=1Peter%201:3;&version=19;), [1:21](http://www.biblegateway.com/passage/?search=1Peter%201:21;&version=19;) [^](#cite_ref-9) [Hanegraaff, Hank](/w/index.php?title=Hank_Hanegraaff&action=edit&redlink=1). *Resurrection: The Capstone in the Arch of Christianity*. Thomas Nelson (2000) [ISBN 0-8499-1643-7](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0849916437). [^](#cite_ref-10) [Phúc âm John 19: 30-31](http://www.biblegateway.com/passage/?search=John%2019:%2030-31;&version=19;), [Phúc âm Mark 16](http://www.biblegateway.com/passage/?search=Mark%2016;&version=19;), [^](#cite_ref-11) [1Cor 15:5-7](http://www.biblegateway.com/passage/?search=ICorinthians%2015:5-7;&version=19;) [^](#cite_ref-12) [Công vụ các Sứ đồ 7:54-60](http://www.biblegateway.com/passage/?search=Acts%207:54-60;&version=19;) [^](#cite_ref-13) [Công vụ các Sứ đồ 12:1,2](http://www.biblegateway.com/passage/?search=Acts%2012:1-2;&version=19;) **J.N.D. Kelly,** [^](#cite_ref-14) *Early Christian Doctrines*, p. 87-90. **T. Desmond Alexander,** [^](#cite_ref-15) *New Dictionary of Biblical Theology*, p. 514-515 **Alister E. McGrath,** [^](#cite_ref-16) *Historical Theology*p. 61. **Metzger, Bruce M. and Michael Coogan, editors.** [^](#cite_ref-17) *Oxford Companion to the Bible*. Pg. 782 Oxford University Press (1993). [ISBN 0-19-504645-5](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0195046455).
- ^
**a** [J.N.D. Kelly,](#cite_ref-autogenerated1_18-1) **ă** *The Athanasian Creed*, NY: Harper and Row, 1964. [^](#cite_ref-19) [The Great Schism: The Estrangement of Eastern and Western Christendom](http://www.orthodoxinfo.com/general/greatschism.aspx) **Simon, Edith (1966).** [^](#cite_ref-Simon_20-0) *Great Ages of Man: The Reformation*. Time-Life Books. tr. p. 39, 55–61. [ISBN](/wiki/ISBN) [0662278208](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0662278208). **Keith Mathison** [^](#cite_ref-21) *The Shape of Sola Scriptura*(2001)
- ^
**a** **ă** [Adherents.com – Number of Christians in the world](http://www.adherents.com/Na/Na_173.html) **Adherents.com,** [^](#cite_ref-Adherents_23-0) *Religions by Adherents* [^](#cite_ref-Adherents_-_Religion_Sizes_24-0) [“Major Religions Ranked by Size”](http://www.adherents.com/Religions_By_Adherents.html). Adherents. Truy cập ngày 31 tháng 12 năm 2007. **Werner Ustorf, "A missiological postscript", in Hugh McLeod, Werner Ustorf (editors),** [^](#cite_ref-25) *The Decline of Christendom in Western Europe, 1750-2000*, Cambridge University Press (2003), 219-220. **Robinson, George.** [^](#cite_ref-26) *Essential Judaism: A Complete Guide to Beliefs, Customs and Rituals.*New York: Pocket Books, 2000, p. 229. **Esler, Phillip F.** [^](#cite_ref-27) *The Early Christian World*. Routledge (2004), p. 157-158. **McGrath, Alister E.** [^](#cite_ref-28) *Christianity:An Introduction*. Pp 4-6. Blackwell Publishing (2006). [ISBN 1-4051-0899-1](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/1405108991). **Metzger, Bruce M. and Michael Coogan, editors.** [^](#cite_ref-29) *Oxford Companion to the Bible*. Pp 513, 649. Oxford University Press (1993). [ISBN 0-19-504645-5](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0195046455). [^](#cite_ref-30) [Nicene Creed - Wikisource](http://en.wikisource.org/wiki/Nicene_Creed) [^](#cite_ref-31) [Công vụ các Sứ đồ 1: 9-11](http://www.biblegateway.com/passage/?search=Acts%201:9-11&version=19) [^](#cite_ref-32) [Catechism of the Catholic Church](/w/index.php?title=Catechism_of_the_Catholic_Church&action=edit&redlink=1), *Inspiration and Truth of Sacred Scripture*(§105-108) **Second Helvetic Confession,** [^](#cite_ref-33) *Of the Holy Scripture Being the True Word of God* [^](#cite_ref-34) [Chicago Statement on Biblical Inerrancy](/w/index.php?title=Chicago_Statement_on_Biblical_Inerrancy&action=edit&redlink=1), *online text*
## Đọc thêm[
[sửa](/w/index.php?title=Kit%C3%B4_gi%C3%A1o&veaction=edit&vesection=9) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Kit%C3%B4_gi%C3%A1o&action=edit§ion=9)]
- Gunton, Colin E. (1997).
*The Cambridge companion to Christian doctrine*. Cambridge, UK: Cambridge University Press. [ISBN](/wiki/ISBN) [0-521-47695-X](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0-521-47695-X).
- Gill, Robin (2001).
*The Cambridge companion to Christian ethics*. Cambridge, UK: Cambridge University Press. [ISBN](/wiki/ISBN) [0521779189](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0521779189).
- McManners, John (2002).
*The Oxford history of Christianity*. Oxford [Oxfordshire]: Oxford University Press. [ISBN](/wiki/ISBN) [0192803360](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0192803360).
- Padgett, Alan G.; Sally Bruyneel (2003).
*Introducing Christianity*. Maryknoll, N.Y: Orbis Books. [ISBN](/wiki/ISBN) [1570753954](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/1570753954).
- Price, Matthew Arlen; Michael, Father Collins (2003).
*The Story of Christianity*. New York: DK Publishing Inc. [ISBN](/wiki/ISBN) [0789496100](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0789496100).
- Miller, Michael Vincent; Ratzinger, Joseph; Pope Benedict XVI (2004).
*Introduction To Christianity (Communio Books)*. San Francisco: Ignatius Press. [ISBN](/wiki/ISBN) [1586170295](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/1586170295).
- Wagner, Richard (2004).
*Christianity for Dummies*. For Dummies. [ISBN](/wiki/ISBN) [0764544829](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0764544829).
- Webb, Jeffrey B. (2004).
*The Complete Idiot's Guide to Christianity*. Indianapolis, Ind: Alpha Books. [ISBN](/wiki/ISBN) [159257176X](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/159257176X).
- Woodhead, Linda (2004).
*Christianity: a very short introduction*. Oxford [Oxfordshire]: Oxford University Press. [ISBN](/wiki/ISBN) [0192803220](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0192803220).
- MacMullen, Ramsay (2006).
*Voting About God in Early Church Councils*. New Haven, CT: Yale University Press. [ISBN](/wiki/ISBN) [0300115962](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0300115962).
- Tucker, Karen; Wainwright, Geoffrey (2006).
*The Oxford history of Christian worship*. Oxford [Oxfordshire]: Oxford University Press. [ISBN](/wiki/ISBN) [0-19-513886-4](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0-19-513886-4).
## Liên kết ngoài[
[sửa](/w/index.php?title=Kit%C3%B4_gi%C3%A1o&veaction=edit&vesection=10) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Kit%C3%B4_gi%C3%A1o&action=edit§ion=10)] [“BBC - Religion & Ethics - Christianity”](http://www.bbc.co.uk/religion/religions/christianity/index.shtml)(bằng tiếng Anh). British Broadcasting Corporation. Truy cập ngày 3 tháng 1 năm 2008. A number of introductory articles on Christianity. [“CBC Montreal - Religion - Christianity”](http://web.archive.org/web/20050226014542/http://www.cbc.ca/montreal/features/religion/christianity.html)(bằng tiếng Anh). Canadian Broadcasting Corporation. [Bản gốc](http://www.cbc.ca/montreal/features/religion/christianity.html)lưu trữ ngày 26 tháng 2 năm 2005. Truy cập ngày 3 tháng 1 năm 2008. An overview of Christianity.

X-Cache: cp1055 hit (6), cp1053 frontend hit (3)


text:
Lâu đài Schwetzingen
Lâu đài Schwetzingen đã từng là nơi ngự trị mùa hè của các vị tuyển hầu vùng Pfalz (Đức) như Karl Philipp và Karl Theodor. Lâu đài nằm trong thành phố Schwetzingen, giữa 2 thành phố lớn là Heidelberg và Mannheim. Năm 2007 đơn xin công nhận đã được trao cho ủy ban về di sản thế giới của UNESCO.
Mục lục
Lịch sử[sửa | sửa mã nguồn]
Lâu đài Schwetzingen được nhắc đến trong văn kiện lần đầu tiên năm 1350. Lâu đài được dùng làm lâu đài đi săn, được cải tạo nhiều lần và bị phá hủy vào cuối cuộc Chiến tranh 30 năm cũng như là trong Chiến tranh Kế thừa Pfalz. Tuyển hầu Karl Ludwig đã cho tái xây dựng lâu đài cho người tình của ông là Luise von Degenfeld và từ năm 1657 đã sống 20 năm tại đây.
Hình dạng lâu đài ngày nay là do tuyển hầu Johann Wilhelm, lúc đấy đang ngự trị từ thành phố Düsseldorf, ra lệnh cải tạo và mở rộng, xây thêm hai dãy nhà. Công trình xây dựng do bá tước Matteo Alberti – người xây Lâu đài Bensberg – lãnh đạo, bắt đầu từ năm 1697. Công viên lâu đài bắt đầu được mở rộng từ năm 1752 và cũng được hoàn thành mặc dầu từ khi tuyển hầu Karl Theodor dời nơi ngự trị từ Mannheim về München trong năm 1778 thì lâu đài đã gần như không còn được sử dụng nữa.
Dưới thời của Karl Theodor lâu đài là nơi ngự trị mùa hè. Vào các tháng nóng nực mùa hè việc tổ chức buổi chầu thiết triều được dời từ Mannheim về Schwetzingen.
Sau một thời gian khôi phục mất nhiều công sức trong những năm 1975-1991 các phòng ốc bên trong của lâu đài được phục hồi lại như xưa và được trang bị bằng đồ nội thất nguyên thủy của thế kỷ thứ 18. Tầng trệt hiện nay là viện bảo tàng. Có giá trị đặc biệt về lịch sử nghệ thuật là các căn phòng của nữ bá tước Luise Karoline von Hochberg được cải tạo từ năm 1803 trong tầng hai do vẫn còn bảo tồn được giấy dán tường in bằng tay của năm 1804.
Nối tiếp cạnh căn chính của lâu đài ở hai bên là hai dãy nhà hình vòng cung, cùng với lâu đài bao bọc lấy vườn hoa hình tròn. Hai dãy nhà này ngày xưa được dùng làm phòng ăn, hòa nhạc và lễ hội khiêu vũ.
Công viên[sửa | sửa mã nguồn]
Phong cách xây dựng và tình trạng bảo tồn của công viên tương đối đặc biệt. Không giống như toàn bộ các công viên lâu đài khác, những nơi mà phong cách xây dựng công viên cũ thường được thay thế bằng phong cách mới, công viên lâu đài Schwetzingen đã có một kết nối độc đáo giữa vườn được xây theo phong cách Pháp và vườn hiện đại theo phong cách Anh.
Ngay từ thời tuyền hầu, người dân thường đã được phép thăm viếng công viên lâu đài, ngày xưa còn không phải trả tiền vào cửa.
Vườn Pháp[sửa | sửa mã nguồn]
Nhìn dọc theo trục chính về hướng đông là ngọn núi Königsstuhl và về hướng tây là ngọn núi Kalmit.
Vườn kiểu Baroque này được xây theo phong cách Pháp với các hình dáng hình học chặt chẽ. Các yếu tố quan trọng nhất là trục chính và trục ngang. Phần trước của vườn là khu đất trồng hoa (parterre) với hàng cây dọc theo (bosquet).
Đài phun nước chính mang chủ đề của một câu chuyện trong thần thoại Hy Lạp: Arion của Lesbos là một ca sĩ nổi tiếng. Được tặng thưởng nhiều tiền sau một cuộc thi đấu, Arion đã bị thủy thủ tàu ép bức trên đại dương. Ông xin được phép ca một lần cuối. Nhiều con cá heo đã xuất hiện lắng nghe tiếng ca. Người ca sĩ lao mình xuống biển và một con cá heo đã mang ông vào bờ để ông có thể tiếp tục đi đến thành phố Corinth.
Khu vườn Pháp kết thúc với tượng miêu tả cảnh đi săn hươu của Peter Anton von Verschaffelt.
Vườn Anh[sửa | sửa mã nguồn]
Phần phía tây và tây bắc của công viên được kiến tạo theo lối vườn Anh. Ngược với khu vườn Pháp, đường đi trong khu vực này uốn lượn quanh co và các khu rừng không đều đặn đều được để nguyên.
Trong phần phía sau của công viên, trong khu được gọi là vườn Thổ Nhĩ Kỳ, là ngôi nhà thờ đạo Hồi Pigage. Đây không phải là một ngôi nhà cầu nguyện nguyên bản Thổ Nhĩ Kỳ mà chỉ là một tác phẩm của sự diễn giải của nền nghệ thuật châu Âu thế kỷ thứ 18. Phần phía trước nhà thờ đạo Hồi ngày xưa nguyên là vườn cây ăn trái của hầu tước.
Khách nổi tiếng[sửa | sửa mã nguồn]
- Voltaire đã từng là khách của các vị tuyển hầu nhiều lần: 1753 và 1758.
- Wolfgang Amadeus Mozart, khi còn trong tuổi thiếu niên, đã cùng cha và chị em trình diễn một buổi hòa tấu trong lâu đài vào ngày 18 tháng 7 năm 1763.
- Nhà soạn nhạc Christoph Willibald Ritter von Gluck đã từng là khách quý của tuyển hầu trong năm 1774.
- August Wilhelm Iffland, nhà soạn bi kịch và diễn viên, đã miêu tả trong một bức thư ngày 26 tháng 11 năm 1779 một cuộc đi săn tiêu tốn mất 50.000 đồng tiền Gulden tại Schwetzingen.
- Hoàng đế Thánh chế La Mã Joseph II đã từng viếng thăm lâu đài năm 1781.
Hình ảnh[sửa | sửa mã nguồn]
Tham khảo[sửa | sửa mã nguồn]
Liên kết ngoài[sửa | sửa mã nguồn]
- Trang Web của Lâu đài Schwetzingen (tiếng Đức)

markdown:
# Lâu đài Schwetzingen
**Lâu đài Schwetzingen** đã từng là nơi ngự trị mùa hè của các vị [tuyển hầu](/w/index.php?title=Tuy%E1%BB%83n_h%E1%BA%A7u&action=edit&redlink=1) vùng [Pfalz](/w/index.php?title=Pfalz&action=edit&redlink=1) ( [Đức](/wiki/%C4%90%E1%BB%A9c)) như [Karl Philipp](/w/index.php?title=Karl_III_Philipp&action=edit&redlink=1) và [Karl Theodor](/wiki/Karl_Theodor_(Pfalz_v%C3%A0_Bayern)). Lâu đài nằm trong thành phố [Schwetzingen](/w/index.php?title=Schwetzingen&action=edit&redlink=1), giữa 2 thành phố lớn là [Heidelberg](/wiki/Heidelberg) và [Mannheim](/wiki/Mannheim). Năm [2007](/wiki/2007) đơn xin công nhận đã được trao cho ủy ban về [di sản thế giới](/wiki/Di_s%E1%BA%A3n_th%E1%BA%BF_gi%E1%BB%9Bi) của [UNESCO](/wiki/T%E1%BB%95_ch%E1%BB%A9c_Gi%C3%A1o_d%E1%BB%A5c,_Khoa_h%E1%BB%8Dc_v%C3%A0_V%C4%83n_h%C3%B3a_Li%C3%AAn_Hi%E1%BB%87p_Qu%E1%BB%91c).
## Mục lục
## Lịch sử[
[sửa](/w/index.php?title=L%C3%A2u_%C4%91%C3%A0i_Schwetzingen&veaction=edit&vesection=1) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=L%C3%A2u_%C4%91%C3%A0i_Schwetzingen&action=edit§ion=1)]
Lâu đài Schwetzingen được nhắc đến trong văn kiện lần đầu tiên năm
[1350](/wiki/1350). Lâu đài được dùng làm lâu đài đi săn, được cải tạo nhiều lần và bị phá hủy vào cuối cuộc [Chiến tranh 30 năm](/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_Ba_m%C6%B0%C6%A1i_n%C4%83m) cũng như là trong [Chiến tranh Kế thừa Pfalz](/w/index.php?title=Chi%E1%BA%BFn_tranh_K%E1%BA%BF_th%E1%BB%ABa_Pfalz&action=edit&redlink=1). Tuyển hầu [Karl Ludwig](/w/index.php?title=Karl_I_Ludwig_(Pfalz)&action=edit&redlink=1) đã cho tái xây dựng lâu đài cho người tình của ông là Luise von Degenfeld và từ năm [1657](/wiki/1657) đã sống 20 năm tại đây.
Hình dạng lâu đài ngày nay là do tuyển hầu
[Johann Wilhelm](/w/index.php?title=Johann_Wilhelm_(Pfalz)&action=edit&redlink=1), lúc đấy đang ngự trị từ thành phố [Düsseldorf](/wiki/D%C3%BCsseldorf), ra lệnh cải tạo và mở rộng, xây thêm hai dãy nhà. Công trình xây dựng do bá tước [Matteo Alberti](/w/index.php?title=Matteo_Alberti&action=edit&redlink=1) – người xây [Lâu đài Bensberg](/w/index.php?title=L%C3%A2u_%C4%91%C3%A0i_Bensberg&action=edit&redlink=1) – lãnh đạo, bắt đầu từ năm [1697](/wiki/1697). Công viên lâu đài bắt đầu được mở rộng từ năm [1752](/wiki/1752) và cũng được hoàn thành mặc dầu từ khi tuyển hầu Karl Theodor dời nơi ngự trị từ [Mannheim](/wiki/Mannheim) về [München](/wiki/M%C3%BCnchen) trong năm [1778](/wiki/1778) thì lâu đài đã gần như không còn được sử dụng nữa.
Dưới thời của Karl Theodor lâu đài là nơi ngự trị mùa hè. Vào các tháng nóng nực mùa hè việc tổ chức buổi chầu thiết triều được dời từ Mannheim về Schwetzingen.
Sau một thời gian khôi phục mất nhiều công sức trong những năm
[1975](/wiki/1975)- [1991](/wiki/1991) các phòng ốc bên trong của lâu đài được phục hồi lại như xưa và được trang bị bằng đồ nội thất nguyên thủy của [thế kỷ thứ 18](/wiki/Th%E1%BA%BF_k%E1%BB%B7_th%E1%BB%A9_18). Tầng trệt hiện nay là viện bảo tàng. Có giá trị đặc biệt về lịch sử nghệ thuật là các căn phòng của nữ bá tước [Luise Karoline von Hochberg](/w/index.php?title=Luise_Karoline_von_Hochberg&action=edit&redlink=1) được cải tạo từ năm [1803](/wiki/1803) trong tầng hai do vẫn còn bảo tồn được giấy dán tường in bằng tay của năm [1804](/wiki/1804).
Nối tiếp cạnh căn chính của lâu đài ở hai bên là hai dãy nhà hình vòng cung, cùng với lâu đài bao bọc lấy vườn hoa hình tròn. Hai dãy nhà này ngày xưa được dùng làm phòng ăn, hòa nhạc và lễ hội khiêu vũ.
## Công viên[
[sửa](/w/index.php?title=L%C3%A2u_%C4%91%C3%A0i_Schwetzingen&veaction=edit&vesection=2) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=L%C3%A2u_%C4%91%C3%A0i_Schwetzingen&action=edit§ion=2)]
Phong cách xây dựng và tình trạng bảo tồn của công viên tương đối đặc biệt. Không giống như toàn bộ các công viên lâu đài khác, những nơi mà phong cách xây dựng công viên cũ thường được thay thế bằng phong cách mới, công viên lâu đài Schwetzingen đã có một kết nối độc đáo giữa vườn được xây theo phong cách Pháp và vườn hiện đại theo phong cách Anh.
Ngay từ thời tuyền hầu, người dân thường đã được phép thăm viếng công viên lâu đài, ngày xưa còn không phải trả tiền vào cửa.
### Vườn Pháp[
[sửa](/w/index.php?title=L%C3%A2u_%C4%91%C3%A0i_Schwetzingen&veaction=edit&vesection=3) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=L%C3%A2u_%C4%91%C3%A0i_Schwetzingen&action=edit§ion=3)]
Nhìn dọc theo trục chính về hướng đông là ngọn núi Königsstuhl và về hướng tây là ngọn núi Kalmit.
Vườn kiểu Baroque này được xây theo phong cách Pháp với các hình dáng hình học chặt chẽ. Các yếu tố quan trọng nhất là trục chính và trục ngang. Phần trước của vườn là khu đất trồng hoa (
*parterre*) với hàng cây dọc theo ( *bosquet*).
Đài phun nước chính mang chủ đề của một câu chuyện trong
[thần thoại Hy Lạp](/wiki/Th%E1%BA%A7n_tho%E1%BA%A1i_Hy_L%E1%BA%A1p): [Arion](/w/index.php?title=Arion&action=edit&redlink=1) của [Lesbos](/wiki/Lesbos) là một ca sĩ nổi tiếng. Được tặng thưởng nhiều tiền sau một cuộc thi đấu, Arion đã bị thủy thủ tàu ép bức trên đại dương. Ông xin được phép ca một lần cuối. Nhiều con [cá heo](/wiki/C%C3%A1_heo) đã xuất hiện lắng nghe tiếng ca. Người ca sĩ lao mình xuống biển và một con cá heo đã mang ông vào bờ để ông có thể tiếp tục đi đến thành phố Corinth.
Khu vườn Pháp kết thúc với tượng miêu tả cảnh đi săn hươu của
[Peter Anton von Verschaffelt](/w/index.php?title=Peter_Anton_von_Verschaffelt&action=edit&redlink=1).
### Vườn Anh[
[sửa](/w/index.php?title=L%C3%A2u_%C4%91%C3%A0i_Schwetzingen&veaction=edit&vesection=4) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=L%C3%A2u_%C4%91%C3%A0i_Schwetzingen&action=edit§ion=4)]
Phần phía tây và tây bắc của công viên được kiến tạo theo lối vườn Anh. Ngược với khu vườn Pháp, đường đi trong khu vực này uốn lượn quanh co và các khu rừng không đều đặn đều được để nguyên.
Trong phần phía sau của công viên, trong khu được gọi là vườn Thổ Nhĩ Kỳ, là ngôi nhà thờ đạo Hồi Pigage. Đây không phải là một ngôi nhà cầu nguyện nguyên bản
[Thổ Nhĩ Kỳ](/wiki/Th%E1%BB%95_Nh%C4%A9_K%E1%BB%B3) mà chỉ là một tác phẩm của sự diễn giải của nền nghệ thuật châu Âu thế kỷ thứ 18. Phần phía trước nhà thờ đạo Hồi ngày xưa nguyên là vườn cây ăn trái của hầu tước.
## Khách nổi tiếng[
[sửa](/w/index.php?title=L%C3%A2u_%C4%91%C3%A0i_Schwetzingen&veaction=edit&vesection=5) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=L%C3%A2u_%C4%91%C3%A0i_Schwetzingen&action=edit§ion=5)] [Voltaire](/wiki/Voltaire)đã từng là khách của các vị tuyển hầu nhiều lần: [1753](/wiki/1753)và [1758](/wiki/1758). [Wolfgang Amadeus Mozart](/wiki/Wolfgang_Amadeus_Mozart), khi còn trong tuổi thiếu niên, đã cùng cha và chị em trình diễn một buổi hòa tấu trong lâu đài vào ngày [18 tháng 7](/wiki/18_th%C3%A1ng_7)năm [1763](/wiki/1763).
- Nhà soạn nhạc
[Christoph Willibald Ritter von Gluck](/w/index.php?title=Christoph_Willibald_Ritter_von_Gluck&action=edit&redlink=1)đã từng là khách quý của tuyển hầu trong năm [1774](/wiki/1774). [August Wilhelm Iffland](/w/index.php?title=August_Wilhelm_Iffland&action=edit&redlink=1), nhà soạn bi kịch và diễn viên, đã miêu tả trong một bức thư ngày [26 tháng 11](/wiki/26_th%C3%A1ng_11)năm [1779](/wiki/1779)một cuộc đi săn tiêu tốn mất 50.000 đồng tiền [Gulden](/w/index.php?title=Gulden&action=edit&redlink=1)tại Schwetzingen.
- Hoàng đế
[Thánh chế La Mã](/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3_Th%E1%BA%A7n_th%C3%A1nh) [Joseph II](/wiki/Joseph_II_c%E1%BB%A7a_%C4%91%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3_Th%E1%BA%A7n_th%C3%A1nh)đã từng viếng thăm lâu đài năm [1781](/wiki/1781).
## Hình ảnh[
[sửa](/w/index.php?title=L%C3%A2u_%C4%91%C3%A0i_Schwetzingen&veaction=edit&vesection=6) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=L%C3%A2u_%C4%91%C3%A0i_Schwetzingen&action=edit§ion=6)]
## Tham khảo[
[sửa](/w/index.php?title=L%C3%A2u_%C4%91%C3%A0i_Schwetzingen&veaction=edit&vesection=7) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=L%C3%A2u_%C4%91%C3%A0i_Schwetzingen&action=edit§ion=7)]
## Liên kết ngoài[
[sửa](/w/index.php?title=L%C3%A2u_%C4%91%C3%A0i_Schwetzingen&veaction=edit&vesection=8) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=L%C3%A2u_%C4%91%C3%A0i_Schwetzingen&action=edit§ion=8)]
|
|![]()
[Lâu đài Schwetzingen](//commons.wikimedia.org/wiki/Category:Schloss_Schwetzingen?uselang=vi) [Trang Web của Lâu đài Schwetzingen](http://www.schloss-schwetzingen.de/de/schloss-schwetzingen)(tiếng Đức)
|
|![]()

WARC-Type: response

Content-Type: application/http; msgtype=response

Server: Apache

X-Content-Type-Options: nosniff

Content-language: vi

X-UA-Compatible: IE=Edge

Content-Encoding: gzip

Content-Type: text/html; charset=UTF-8

Vary: Accept-Encoding,Cookie,X-Use-HHVM

Via: 1.1 varnish, 1.1 varnish

Accept-Ranges: bytes

Connection: close

X-Cache: cp1065 miss (0), cp1055 frontend miss (0)

Cache-Control: private, s-maxage=0, max-age=0, must-revalidate

X-Analytics: php=zend


text:
Lanne-en-Barétous
Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
Lanne-en-Barétous là một commune tỉnh Pyrénées-Atlantiques, thuộc vùng Aquitaine, tây nam nước Pháp.
Xem thêm[sửa | sửa mã nguồn]
Tham khảo[sửa | sửa mã nguồn]
Bạn có thể tham khảo nội dung bài này trong Wikipedia tiếng Pháp để có thêm thông tin mở rộng cho bài này. Nếu bạn không biết tiếng Pháp, có thể dùng công cụ dịch, như Google Dịch.

markdown:
# Lanne-en-Barétous
Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
|
|
|Hành chính|
|
| ![ Quốc kỳ Pháp](//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/c/c3/Flag_of_France.svg/18px-Flag_of_France.svg.png)
![ Quốc kỳ Pháp](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/c/c3/Flag_of_France.svg/18px-Flag_of_France.svg.png)
[Pháp](/wiki/Ph%C3%A1p) [Vùng](/wiki/V%C3%B9ng_c%E1%BB%A7a_Ph%C3%A1p) [Tỉnh](/wiki/T%E1%BB%89nh_c%E1%BB%A7a_Ph%C3%A1p) **Lanne-en-Barétous** là một [commune](/wiki/X%C3%A3_c%E1%BB%A7a_t%E1%BB%89nh_Pyr%C3%A9n%C3%A9es-Atlantiques) [tỉnh](/wiki/T%E1%BB%89nh_(Ph%C3%A1p)) [Pyrénées-Atlantiques](/wiki/Pyr%C3%A9n%C3%A9es-Atlantiques), thuộc [vùng](/wiki/V%C3%B9ng_c%E1%BB%A7a_Ph%C3%A1p) [Aquitaine](/wiki/Aquitaine), tây nam nước [Pháp](/wiki/Ph%C3%A1p).
## Xem thêm[
[sửa](/w/index.php?title=Lanne-en-Bar%C3%A9tous&veaction=edit&vesection=1) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Lanne-en-Bar%C3%A9tous&action=edit§ion=1)]
## Tham khảo[
[sửa](/w/index.php?title=Lanne-en-Bar%C3%A9tous&veaction=edit&vesection=2) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Lanne-en-Bar%C3%A9tous&action=edit§ion=2)] *Bạn có thể tham khảo nội dung bài này trong Wikipedia tiếng Pháp để có thêm thông tin mở rộng cho bài này. Nếu bạn không biết tiếng Pháp, có thể dùng công cụ dịch, như Google Dịch.*

X-Cache: cp1055 miss (0), cp1067 frontend miss (0)


text:
Luhansk
Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
Tọa độ: 48°34′B 39°18′Đ / 48,567°B 39,3°Đ
Luhansk hay Lugansk (tiếng Ukraina: Луганськ, phát âm [luˈɦɑnʲsʲk]); (tiếng Nga: Луганск), là một thành phố nằm trong tỉnh Luhansk của Ukraina. Thành phố Luhansk có diện tích km², dân số theo điều tra vào năm 2001 là 463.097 người. Đây là thành phố lớn thứ 11 tại Ukraina. Thành phố có sân bay quốc tế Luhansk.

markdown:
# Luhansk
Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
[Tọa độ](/wiki/H%E1%BB%87_t%E1%BB%8Da_%C4%91%E1%BB%99_%C4%91%E1%BB%8Ba_l%C3%BD): [48°34′B 39°18′Đ / 48,567°B 39,3°Đ](//tools.wmflabs.org/geohack/geohack.php?language=vi&pagename=Luhansk¶ms=48_34_N_39_18_E_type:city)
|
|Luhans'k (Луганськ)
Lugansk (Луга́нск)
|
|
Lá cờ ![]()
|Tọa độ:
|[Quốc gia](/wiki/Qu%E1%BB%91c_gia) [Oblast](/w/index.php?title=T%E1%BB%89nh_c%E1%BB%A7a_Ukraina&action=edit&redlink=1) [Raion](/w/index.php?title=Raion&action=edit&redlink=1) [Ukraina](/wiki/Ukraina) [Luhansk (tỉnh)](/wiki/Luhansk_(t%E1%BB%89nh)) **Chính quyền** [Mayor](/w/index.php?title=Mayor&action=edit&redlink=1) [Diện tích](/wiki/Di%E1%BB%87n_t%C3%ADch) [km²](/wiki/Ki-l%C3%B4-m%C3%A9t_vu%C3%B4ng)(99,2 [mi²](/wiki/D%E1%BA%B7m_vu%C3%B4ng)) [Độ cao](/wiki/Cao_%C4%91%E1%BB%99) [m](/wiki/M%C3%A9t)(344 [ft](/wiki/Foot)) **Dân số**(2004) [Mật độ](/wiki/M%E1%BA%ADt_%C4%91%E1%BB%99_d%C3%A2n_s%E1%BB%91) [Mã bưu chính](/wiki/M%C3%A3_b%C6%B0u_ch%C3%ADnh) [Mã điện thoại](/w/index.php?title=M%C3%A3_%C4%91i%E1%BB%87n_tho%E1%BA%A1i&action=edit&redlink=1) [Thành phố kết nghĩa](/w/index.php?title=Danh_s%C3%A1ch_c%C3%A1c_th%C3%A0nh_ph%E1%BB%91_k%E1%BA%BFt_ngh%C4%A9a&action=edit&redlink=1) [Lublin](/wiki/Lublin), [Cardiff](/wiki/Cardiff), [Rostov trên sông Đông](/wiki/Rostov_tr%C3%AAn_s%C3%B4ng_%C4%90%C3%B4ng) [Sister cities](/w/index.php?title=Town_twinning&action=edit&redlink=1) ![ Vương quốc Liên hiệp Anh và Bắc Ireland](//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/ae/Flag_of_the_United_Kingdom.svg/23px-Flag_of_the_United_Kingdom.svg.png)
![ Vương quốc Liên hiệp Anh và Bắc Ireland](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/ae/Flag_of_the_United_Kingdom.svg/23px-Flag_of_the_United_Kingdom.svg.png)
[Cardiff](/wiki/Cardiff) ![ Ba Lan](//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/12/Flag_of_Poland.svg/23px-Flag_of_Poland.svg.png)
![ Ba Lan](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/12/Flag_of_Poland.svg/23px-Flag_of_Poland.svg.png)
[Lublin](/wiki/Lublin) ![ Bulgaria](//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/9/9a/Flag_of_Bulgaria.svg/23px-Flag_of_Bulgaria.svg.png)
![ Bulgaria](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/9/9a/Flag_of_Bulgaria.svg/23px-Flag_of_Bulgaria.svg.png)
[Pernik](/wiki/Pernik) ![ Hungary](//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/c/c1/Flag_of_Hungary.svg/23px-Flag_of_Hungary.svg.png)
![ Hungary](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/c/c1/Flag_of_Hungary.svg/23px-Flag_of_Hungary.svg.png)
[Székesfehérvár](/wiki/Sz%C3%A9kesfeh%C3%A9rv%C3%A1r) [[1]](#cite_note-1) ![ Pháp](//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/c/c3/Flag_of_France.svg/23px-Flag_of_France.svg.png)
![ Pháp](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/c/c3/Flag_of_France.svg/23px-Flag_of_France.svg.png)
[Saint-Étienne](/wiki/Saint-%C3%89tienne) ![ Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa](//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/fa/Flag_of_the_People%27s_Republic_of_China.svg/23px-Flag_of_the_People%27s_Republic_of_China.svg.png)
![ Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/fa/Flag_of_the_People%27s_Republic_of_China.svg/23px-Flag_of_the_People%27s_Republic_of_China.svg.png)
[Daqing](/w/index.php?title=Daqing&action=edit&redlink=1) **Website:** [http://gorod.lugansk.ua/](http://gorod.lugansk.ua/) **Luhansk** hay **Lugansk** ( [tiếng Ukraina](/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Ukraina): Луганськ, phát âm [[luˈɦɑnʲsʲk]](/w/index.php?title=WP:IPA_d%C3%A0nh_cho_ti%E1%BA%BFng_Ukraina&action=edit&redlink=1)); ( [tiếng Nga](/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Nga): *Луганск*), là một [thành phố](/wiki/Danh_s%C3%A1ch_th%C3%A0nh_ph%E1%BB%91_Ukraina) nằm trong [tỉnh](/w/index.php?title=T%E1%BB%89nh_c%E1%BB%A7a_Ukraina&action=edit&redlink=1) [Luhansk](/wiki/Luhansk_(t%E1%BB%89nh)) của [Ukraina](/wiki/Ukraina). Thành phố Luhansk có diện tích km², dân số theo điều tra vào năm [2001](/wiki/2001) là 463.097 người. Đây là thành phố lớn thứ 11 tại [Ukraina](/wiki/Ukraina). Thành phố có [sân bay quốc tế Luhansk](/wiki/S%C3%A2n_bay_qu%E1%BB%91c_t%E1%BA%BF_Luhansk).

X-Cache: cp1053 miss (0), cp1068 frontend miss (0)