text:
Haumea (hành tinh lùn)
Haumea (phiên âm /ˌhɑːuːˈmeɪə/ HAH-oo-MAY-ə), tên lúc đầu (136108) Haumea, có khối lượng bằng 1/3 Sao Diêm Vương [1] là một plutoid (hành tinh lùn giống Sao Diêm Vương) trong nhóm vật thể ngoài Sao Hải Vương. Nó được phát hiện năm 2004 bởi Mike Brown tại đài quan sát Palomar, Mĩ và phát hiện lại năm 2005 bởi J.L.Ortiz tại đài thiên văn Sierra Nevada, Tây Ban Nha.Ngày 17/9/2008, Haumea được chính thức công nhận là hành tinh lùn bởi Hội thiên văn quốc tế (IAU) và được đặt theo tên thần nữ thần bảo hộ cho sự sinh sản Hawai.
Hình dáng kéo dài rất đặc biệt của Haumea khiến nó trở nên khác thường trong các thiên thể sau sao Hải vương (TNOs). Mặc dù không thể trực tiếp quan sát, những tính toán từ phổ ánh sáng của nó cho thấy Haumea có dạng elipsoid, với chiều dài gấp đôi chiều rộng. Mặc dù vậy, trọng lực của nó vẫn đủ để có sự cân bằng thủy tĩnh, phù hợp với tiêu chuẩn của hành tinh lùn. Hình dáng thuôn dài, cùng với tốc độ quay nhanh bất thường, mật độ lớn và độ phản xạ lớn (bề mặt cấu tạo bởi băng kết tinh) có thể là kết quả của một vụ va chạm lớn, mà Haumea là phần lớn nhất của rất nhiều mảnh vỡ bao gồm nhiều TNOs lớn cũng như 2 vệ tinh của nó.
Mục lục
Phân loại[sửa | sửa mã nguồn]
Haumea là một plutoid (có dạng của Sao Diêm Vương), một khái niệm để chỉ những hành tinh lùn phía ngoài quỹ đạo Sao Hải Vương. Hành tinh lùn là một những thiên thể có đủ khối lượng để có dạng tròn nhưng không đủ để khiến vùng lân cận của nó không có những thiên thể tương tự. Mặc dù Haumea không có dạng cầu thực sự, hình dáng elipsoid của nó được giải thích là do tốc độ quay quá nhanh chứ không phải do trọng lực của nó không thắng được lực căng của vật chất tạo thành. Haumea tạo với Sao Hải Vương sự cộng hưởng quỹ đạo theo tỉ lệ 12:7. Với khoảng cách 35 AU, Haumea nằm ở giới hạn ổn định với Neptune. Cần có thêm những quan sát để khẳng định về trạng thái động lực học của nó.
Tên[sửa | sửa mã nguồn]
Cho tới khi được đặt một cái tên chính thức, nhóm phát hiện Caltech sử dụng tên Santa để chỉ việc Haumea được phát hiện ngày 29 tháng 12, 2004, sau lễ Giáng sinh. Một nhóm của Tây Ban Nha cũng đưa ra một phát hiện độc lập gửi tới Trung tâm tiểu hành tinh (MPC) vào tháng 7 năm 2005. Ngày 29/7/2005 Haumea được đánh mã 2003 EL61, với 2003 là ngày trong bức ảnh phát hiện của nhóm Tây Ban Nha. Ngày 7 tháng 9, 2006, nó chính thức được xếp vào danh mục các tiểu hành tinh với mã hiệu (136108) 2003 EL61.
Theo hướng dẫn của IAU rằng các thiên thể thuộc vành đai Kuiper phải được đặt theo tên các vị thần trong truyền thuyết có liên quan đến sự sáng tạo, tháng 9, 2006, nhóm Caltech đề xuất tên chính thức cho cả Haumea và vệ tinh của nó theo tên các vị thần Hawai, là nơi đặt đài quan sát Mauna Kea, cũng là nơi đã phát hiện ra các vệ tinh của Haumea. Haumea là tên vị thần bảo hộ cho đảo Hawai. Bên cạnh đó, nữ thần Haumea được đồng nhất với Pāpā, nữ thần đất và là vợ của Wākea (trời), rất thích hợp vì 2003 EL61 có thể có cấu tạo hoàn toàn bằng đá cứng, khác với cấu tạo lõi đá vỏ băng thường thấy của các thiên thể vành đai Kuiper.
Cuối cùng, Haumea là vị thần của sự phì nhiêu và sinh sản, với rất nhiều con sinh ra từ các phần trên cơ thể. Điều này phù hợp cho sự thật là rất có thể sau một số vụ va chạm trong quá khứ, Haumea đã bị vỡ tạo ra nhiều thiên thể băng, trong đó có 2 vệ tinh của chính nó. Vì thế 2 vệ tinh của Haumea được đặt theo tên những đứa con gái của thần Haumea là Hiʻiaka và Nāmaka.
Tranh cãi xung quanh quá trình phát hiện[sửa | sửa mã nguồn]
Có 2 nhóm đã cùng đòi công nhận là người phát hiện ra Haumea. Make Brown và cộng sự tại Caltech phát hiện ra Haumea và tháng 12 năm 2004 trong một bức ảnh chụp 6/5, 2004. Ngày 20/7, 2005 họ thông báo trên mạng rằng sẽ công bố phát hiện vào tháng 9 năm 2005. Cùng thời gian đó, José Luis Ortiz Moreno và cộng sự tại Instituto de Astrofísica de Andalucía, trạm quan sát Sierra Nevada, Tây Ban Nha tìm được Haumea trong những bức ảnh chụp từ 7-10 tháng3, 2003. Ortiz gửi thư cho trung tâm tiểu hành tinh phát hiện của họ vào tối 27/7, 2005, đưa ra ngày phát hiện là 7/3, 2003.
Brown nghi ngờ những phát hiện của Spanish là lừa bịp khi biết rằng nhóm của Tây Ban Nha đã tiếp cận quá trình quan sát của ông 1 ngày trước khi công bố phát hiện. Những thông tin này là đủ để nhóm Tây Ban Nha có thể tìm lại những bức ảnh có thể phát hiện ra Haumea trong những bức ảnh năm 2003, và những thông tin này lại bị xem lại một lần nữa trước khi nhóm của Ortiz quan sát để thực hiện những bức ảnh khác nhằm lần thứ 2 thông báo cho MPC vào 29 tháng 7. Ortiz sau đó thừa nhận có tiếp cận thông tin quan sát của nhóm Caltech những không thừa nhận đã gian lận.
Quy tắc của IAU cho thấy quyền phát hiện tiểu hành tinh thuộc về người đầu tiên nộp đầy đủ báo cáo tới MPC với đầy đủ dữ kiện vị trí cho việc xác định quỹ đạo, và họ có quyền lớn nhất trong việc đặt tên cho tiểu hành tinh. Mặc dù vậy, thông báo của IAU về việc công nhận Haumea là một hành tinh lùn vào 17/9, 2008 không nhắc tới người phát hiện. Địa điểm phát hiện được ghi là đài thiên văn Sierra Nevada của nhóm Tây Ban Nha, nhưng tên thì lại là Haumea, tên đề xuất của nhóm Caltech
Đặc điểm vật lý[sửa | sửa mã nguồn]
Do Haumea có các vệ tinh, khối lượng của hệ có thể dễ dàng tính được sử dụng định luật thứ 3 của Kepler. Kết quả tính được là 4,2×1021 kg, 28% khối lượng của hệ Sao Diêm Vương và 6% khối lượng của Mặt Trăng. Hầu như toàn bộ khối lượng này là của Haumea.
Haumea có sự thay đổi trong độ sáng với chu kì 4 giờ, được giải thích bởi chu kì quay với cùng thời gian. Tốc độ quay này lớn hơn mọi thiên thể cân bằng trong hệ mặt trời, và thật sự nhanh hơn mọi thiên thể có đường kính lớn hơn 100 km. Tốc độ quay nhanh có thể là do vụ va chạm lớn đã tạo ra các vệ tinh của Haumea và một nhóm các thiên thể khác.
Hình dáng, kích thước và cấu tạo[sửa | sửa mã nguồn]
Kích thước của một thiên thể trong hệ Mặt Trời được suy ra từ độ rọi khả kiến, khoảng cách cũng như độ phản xạ. Những thiên thể sáng hơn đối với người quan sát tại Trái Đất có thể là do nó lớn hơn nhưng cũng có thể do độ phản xạ ánh sáng của nó lớn. Nếu như độ phản xạ có thể tính được chính xác thì có thể đưa ra một kích thước gần như chính xác cho thiên thể. Với các thiên thể có khoảng cách rất xa, độ phản xạ là không biết, nhưng Haumea đủ lớn và sáng để có thể tính được bức xạ nhiệt, từ đó tính xấp xỉ được độ phản xạ và qua đó là kích thước. Mặc dù vậy, tính toán về các chiều của Haumea là rất phức tạp bởi tốc độ quay nhanh của nó. Vật lý quay các vật thể biến dạng đã cho thấy sau một khoảng thời gian ngắn tới mức khoảng vài trăm ngày, một thiên thể quay nhanh như Haumea có thể bị biến dạng thành một elipxoit lệch. Từ đó cũng dẫn tới khẳng định rằng sự biến thiên trong độ sáng của Haumea không phải là bởi vì độ phản xạ của từng vùng trên nó là khác nhau mà là bởi vì người quan sát trên Trái Đất nhìn thấy các phía khác nhau với các diện tích khác nhau.
Chu kì và cường độ của ánh sáng từ Haumea giới hạn cho ta biết cấu tạo của nó. Nếu Haumea có mật độ thấp giống như Sao Diêm Vương, với một tầng băng dày phía trên lõi đá, tốc độ quay của nó có thể khiến nó kéo dài ra nhiều hơn là sự thay đổi độ sáng đã cho thấy. Từ đó người ta ước tính mật độ của nó vào khoảng 2,6–3,3 g/cm³[2], tương ứng với các khoáng silicat như olivin và pyroxen, thường xuất hiện trong các thiên thể bằng đá trong hệ Mặt Trời. Điều đó cho thấy Haumea cấu tạo chủ yếu từ đá với lớp băng tương đối mỏng. Lớp băng dày như trong đa số các thiên thể vành đai Kuiper có thể đã bị văng ra sau vụ va chạm lớn và tạo ra các mảnh vỡ thiên thể có cấu tạo chủ yếu là băng.
Một thiên thể có mật độ càng lớn, với một tốc độ quay cho trước, vật thể đó càng phải có dạng cầu. Điều đó đã chỉ ra kích thước có thể của Haumea. Từ khối lượng chính xác, chu kì và mật độ đã được tính toán cho sự cân bằng của elipxoit, ta có được Haumea có độ dài tương đương với đường kính của Sao Diêm Vương và khoảng cách giữa 2 cực bằng một nửa như thế. Do không có một quan sát trực tiếp nào về sự che lấp của các ngôi sao bởi Haumea cũng như sự che khuất của Haumea với các vệ tinh của nó, không thể nào làm chính xác được các kích thước của Haumea như đã làm với Sao Diêm Vương.
Nhiều tính toán về hình dạng elipxoit của Haumea đã được đưa ra. Tính toán đầu tiên được đưa ra từ các quan sát mặt đất với phổ ánh sáng khả kiến cho thấy một chiều dài từ 1960 tới 2500 km và độ phản xạ lớn hơn 0,6. Mô hình này đưa ra kích thước 3 chiều xấp xỉ là 2000 x 1500 x 1000 km, với độ phản xạ là 0,73. Kính viễn vọng Spitzer ước tính Haumea có đường kính 1050 – 1400 km, với độ phản xạ từ 0,82 đến 0,85, với việc khảo sát ánh sáng hồng ngoại trong bước sóng 70 μm. Phân tích sóng ánh sáng cho thấy một đường kính tương đương là 1450 km. Kích cỡ của Haumea nằm trong số những thiên thể ngoài Sao Hải Vương lớn nhất đã phát hiện, có thể đứng thứ 3 hoặc thứ 4 sau Eris, Sao Diêm Vương và có thể là Makemake, và lớn hơn Sedna, Orcus hay Quaoar.
Bề mặt[sửa | sửa mã nguồn]
Bên cạnh sự biến thiên mạnh trong biểu đồ ánh sáng của Haumea do hình dạng thiên thể tác động bằng nhau lên các màu sắc, những sự biến đổi màu sắc độc lập nhỏ hơn cũng được nhìn thấy trong cả vùng sóng phổ kiến và vùng gần hồng ngoại cho thấy có một vùng trên bề mặt khác biệt cả về màu sắc cũng như độ phản xạ. Vì thế bề mặt Haumea có thể gợi nhớ tới bề mặt loang lổ của Sao Diêm Vương, nhưng ít rõ rệt hơn.
Năm 2005, các kính thiên văn của các đài thiên văn Gemini và Keck thu được những quang phổ của Haumea cho thấy một bề mặt băng đá kết tinh tương tự như bề mặt vệ tinh Charon của Sao Diêm Vương. Điều này là rất bất thường do băng kết tinh chỉ hình thành với nhiệt độ trên 110 K, trong khi nhiệt độ bề mặt của Haumea là dưới 50 K, nhiệt độ thường xuất hiện băng vô định hình. Bên cạnh đó, cấu trúc băng kết tinh là không ổn định dưới những cơn mưa bức xạ vũ trụ và những phân tử mang nhiều năng lượng từ Mặt trời bắn phá các thiên thể ngoài Sao Hải Vương. Thời gian để băng kết tinh chuyển sang dạng vô định hình dưới sự bắn phá này là khoảng 10 triệu năm, trong khi các thiên thể này đã ở nhiệt độ thấp như vậy từ nhiều tỉ năm trước. Sự tàn phá phóng xạ cũng làm bề mặt các thiên thể với sự tồn tại của băng hữu cơ và các hợp chất dạng tholin đỏ và thẫm hơn, giống như Pluto. Vì vậy, màu sắc cũng như quang phổ của Haumea và các thiên thể tương tự có thể là do một quá trình thay đổi bề mặt đã sinh ra lớp băng mới. Nhưng chưa có cơ chế hợp lí nào được đưa ra để giải thích cho quá trình này.
Haumea sáng giống như tuyết, với độ phản xạ nằm trong khoảng từ 0,6 đến 0,8, phù hợp với kiểu bề mặt băng kết tinh. Một số thiên thể ngoài Sao Hải Vương khác như Eris cũng có độ phản xạ tương tự. Mô hình hợp lí nhất cho quang phổ bề mặt của Haumea là 66% đến 80% bề mặt của nó là băng đá kết tinh nguyên chất, với một thành phần khác bổ sung cho độ phản xạ cao như xyanua hiđrô hoặc là các khoáng sét phyllosilicat. Các muối xyanua vô cơ như muối xyanua đồng có thể cũng có mặt. Trái với Makemake, trong quang phổ của Haumea hầu như không thấy metan cho thấy tối đa 10% bề mặt Haumea bao phủ trong băng metan. Điều này hợp lý với vụ va chạm trong quá khứ đã làm mất đi những chất nhẹ như metan.
Các vệ tinh[sửa | sửa mã nguồn]
Tới nay đã phát hiện được 2 vệ tinh nhỏ quay quanh Haumea là (136108) Haumea I Hiʻiaka và (136108) Haumea II Namaka. Nhóm của Brown tìm ra chúng năm 2005, sử dụng kính viễn vọng Kech.
Hiʻiaka, lúc đầu được đặt tên là Rudolph, được phát hiện ngày 26/1, 2005. Nó là vệ tinh ở phía ngoài, và với bán kính 310 km, là vệ tinh sáng hơn và lớn hơn, quay quanh Haumea với quỹ đạo gần tròn trong 49 ngày. Sự hấp thụ mạnh giữa 2 vạch 1.5 và 2 micrometres phù hợp với một cấu tạo bề mặt gồm toàn băng đá kết tinh nguyên chất. Quang phổ bất thường và sự tương tự trong các vạch hấp thụ với Haumea cho thấy các vệ tinh này là các mảnh vỡ của Haumea.
Namaka, vệ tinh nhỏ hơn và ở phía trong, được phát hiện ngày 30/6, 2005 và được đặt tên là Blitzen. Nó có khối lượng bằng 1/10 Hiʻiaka, và quay quanh Haumea với quỹ đạo rất dẹp và bất thường trong chu kì 18 ngày vì bị nhiễu loạn bởi Hiʻiaka.
Tại thời điểm hiện tại, quỹ đạo của các vệ tinh này gần như là cắt qua Haumea nếu nhìn từ Trái Đất. Vì thế chúng có khả năng che Haumea. Nếu quan sát được hiện tượng này thì ta có thể tính toán chính xác được hình dạng và kích thước của Haumea và các vệ tinh, giống như đã làm với Pluto và Charon.
Nhóm các thiên thể của Haumea[sửa | sửa mã nguồn]
Haumea là thành viên lớn nhất trong một nhóm các thiên thể tương tự nhau vỡ ra từ một thiên thể trong quá khứ.
Các thiên thể khác có thể kể tới là (55636) 2002 TX300 (≈600 km), (24835) 1995 SM55 (< 700 km), (19308) 1996 TO66 (≈500 km), (120178) 2003 OP32 (< 700 km), and (145453) 2005 RR43 (< 700 km).[3]
Sự tồn tại của nhóm các thiên thể này có thể cho thấy Haumea và các "con cháu" của nó có thể bắt nguồn từ Đĩa phân tán. Ở vành đai Kuiper rất phân tán hiện tại, xác suất của một vụ va chạm như thế kể từ khi hệ mặt trời ra đời bé hơn 0,1 %. Còn nếu được hình thành trong vành đai Kuiper dày đặc hơn trong quá khứ thì một nhóm như vậy chắc chắn sẽ không thể còn tồn tại do sự lui dần của Sao Hải Vương từ trong ra tới vành đai Kuiper sẽ ảnh hưởng tới các thiên thể nhỏ hơn. Vì thế có thể cho rằng một vùng nào đó rất hoạt động trong quá khứ, với xác suất xảy ra vụ va chạm như thế cao hơn, đã hình thành nên Haumea và những thiên thể bà con với nó.
Bởi vì phải mất ít nhất 1 tỉ năm để cho nhóm thiên thể này cách xa nhau như hiện nay nên vụ va chạm có thể đã diễn ra từ thời điểm rất sớm trong lịch sử hình thành hệ mặt trời.
Chú thích[sửa | sửa mã nguồn]
- ^ Haumea có khối lượng bằng 1 phần 1400 khối lượng Trái Đất
- ^ Để so sánh, Mặt Trăng có cấu tạo đá với mật độ 3,3 g/cm³, trong khi Sao Diêm Vương có mật độ 2 g/cm³
Liên kết ngoài[sửa | sửa mã nguồn]
Phương tiện liên quan tới Haumea tại Wikimedia Commons
- Visualization of Haumea's orbit by NASA
- (136108) Haumea, Hi'iaka, and Namaka at Johnston's Archive.com (cập nhật 17 tháng 9 năm 2008)

markdown:
# Haumea (hành tinh lùn)
|image =|
|
|Quỹ đạo
|
|[Cận điểm](/wiki/C%E1%BB%A7ng_%C4%91i%E1%BB%83m_qu%E1%BB%B9_%C4%91%E1%BA%A1o#C.E1.BA.ADn_.C4.91i.E1.BB.83m_qu.E1.BB.B9_.C4.91.E1.BA.A1o) [Bán trục lớn](/wiki/B%C3%A1n_tr%E1%BB%A5c_l%E1%BB%9Bn) [Độ lệch quỹ đạo](/w/index.php?title=%C4%90%E1%BB%99_l%E1%BB%87ch_qu%E1%BB%B9_%C4%91%E1%BA%A1o&action=edit&redlink=1) [Chu kì quay](/w/index.php?title=Chu_k%C3%AC_quay&action=edit&redlink=1) [Tốc độ quay trung bình](/w/index.php?title=T%E1%BB%91c_%C4%91%E1%BB%99_quay_trung_b%C3%ACnh&action=edit&redlink=1) [Độ nghiêng](/w/index.php?title=%C4%90%E1%BB%99_nghi%C3%AAng&action=edit&redlink=1) [Vệ tinh](/wiki/V%E1%BB%87_tinh) **Tính chất vật lý** [Kích thước](/wiki/Chi%E1%BB%81u_d%C3%A0i)
(≈1436 km)
[Diện tích bề mặt](/w/index.php?title=Di%E1%BB%87n_t%C3%ADch_b%E1%BB%81_m%E1%BA%B7t&action=edit&redlink=1) [Khối lượng](/wiki/Kh%E1%BB%91i_l%C6%B0%E1%BB%A3ng) 21kg[7] [Mật độ trung bình](/wiki/Kh%E1%BB%91i_l%C6%B0%E1%BB%A3ng_ri%C3%AAng#Kh.E1.BB.91i_l.C6.B0.E1.BB.A3ng_ri.C3.AAng_trung_b.C3.ACnh) [Gia tốc bề mặt tại quỹ đạo](/w/index.php?title=Gia_t%E1%BB%91c_b%E1%BB%81_m%E1%BA%B7t_t%E1%BA%A1i_qu%E1%BB%B9_%C4%91%E1%BA%A1o&action=edit&redlink=1) [Vận tốc cấp 1](/wiki/T%E1%BB%91c_%C4%91%E1%BB%99_v%C5%A9_tr%E1%BB%A5_c%E1%BA%A5p_1) [Chu kì tự quay](/wiki/Chu_k%E1%BB%B3_t%E1%BB%B1_quay)
(3.915 5 ± 0.000 1 h)
[Độ phản xạ](/w/index.php?title=%C4%90%E1%BB%99_ph%E1%BA%A3n_x%E1%BA%A1&action=edit&redlink=1) [Nhiệt độ bề mặt](/w/index.php?title=Nhi%E1%BB%87t_%C4%91%E1%BB%99_b%E1%BB%81_m%E1%BA%B7t&action=edit&redlink=1) [Loại quang phổ](/w/index.php?title=Lo%E1%BA%A1i_quang_ph%E1%BB%95&action=edit&redlink=1) [Độ rọi khả kiến](/w/index.php?title=%C4%90%E1%BB%99_r%E1%BB%8Di_kh%E1%BA%A3_ki%E1%BA%BFn&action=edit&redlink=1) [Độ rọi tuyệt đối](/w/index.php?title=%C4%90%E1%BB%99_r%E1%BB%8Di_tuy%E1%BB%87t_%C4%91%E1%BB%91i&action=edit&redlink=1)(H) **Haumea** (phiên âm /ˌhɑːuːˈmeɪə/ HAH-oo-MAY-ə), tên lúc đầu (136108) Haumea, có khối lượng bằng 1/3 [Sao Diêm Vương](/wiki/Sao_Di%C3%AAm_V%C6%B0%C6%A1ng) là một [1] [plutoid](/wiki/Plutoid)( [hành tinh lùn](/wiki/H%C3%A0nh_tinh_l%C3%B9n)giống [Sao Diêm Vương](/wiki/Sao_Di%C3%AAm_V%C6%B0%C6%A1ng)) trong nhóm [vật thể ngoài Sao Hải Vương](/wiki/Thi%C3%AAn_th%E1%BB%83_b%C3%AAn_ngo%C3%A0i_Sao_H%E1%BA%A3i_V%C6%B0%C6%A1ng). Nó được phát hiện năm 2004 bởi Mike Brown tại đài quan sát **Palomar**, [Mĩ](/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3)và phát hiện lại năm 2005 bởi J.L.Ortiz tại đài thiên văn Sierra Nevada, [Tây Ban Nha](/wiki/T%C3%A2y_Ban_Nha).Ngày 17/9/2008, Haumea được chính thức công nhận là hành tinh lùn bởi Hội thiên văn quốc tế ( [IAU](/wiki/IAU)) và được đặt theo tên thần nữ thần bảo hộ cho sự sinh sản [Hawai](/wiki/Hawaii).
Hình dáng kéo dài rất đặc biệt của Haumea khiến nó trở nên khác thường trong các thiên thể sau sao
[Hải vương](/wiki/Sao_H%E1%BA%A3i_V%C6%B0%C6%A1ng) ( [TNOs](/w/index.php?title=TNOs&action=edit&redlink=1)). Mặc dù không thể trực tiếp quan sát, những tính toán từ phổ ánh sáng của nó cho thấy Haumea có dạng elipsoid, với chiều dài gấp đôi chiều rộng. Mặc dù vậy, trọng lực của nó vẫn đủ để có sự cân bằng thủy tĩnh, phù hợp với tiêu chuẩn của hành tinh lùn. Hình dáng thuôn dài, cùng với tốc độ quay nhanh bất thường, mật độ lớn và độ phản xạ lớn (bề mặt cấu tạo bởi băng kết tinh) có thể là kết quả của một vụ va chạm lớn, mà Haumea là phần lớn nhất của rất nhiều mảnh vỡ bao gồm nhiều TNOs lớn cũng như 2 vệ tinh của nó.
## Mục lục
## Phân loại[
[sửa](/w/index.php?title=Haumea_(h%C3%A0nh_tinh_l%C3%B9n)&veaction=edit&vesection=1) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Haumea_(h%C3%A0nh_tinh_l%C3%B9n)&action=edit§ion=1)] ![ ](//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/3/3e/Haumea.GIF/200px-Haumea.GIF)
[2 Pallas](/wiki/2_Pallas#Characteristics)cho một ví dụ về sự quay không rung)
Haumea là một plutoid (có dạng của
[Sao Diêm Vương](/wiki/Sao_Di%C3%AAm_V%C6%B0%C6%A1ng)), một khái niệm để chỉ những hành tinh lùn phía ngoài quỹ đạo Sao Hải Vương. Hành tinh lùn là một những thiên thể có đủ khối lượng để có dạng tròn nhưng không đủ để khiến vùng lân cận của nó không có những thiên thể tương tự. Mặc dù Haumea không có dạng cầu thực sự, hình dáng elipsoid của nó được giải thích là do tốc độ quay quá nhanh chứ không phải do trọng lực của nó không thắng được lực căng của vật chất tạo thành. Haumea tạo với Sao Hải Vương sự cộng hưởng quỹ đạo theo tỉ lệ 12:7. Với khoảng cách 35 **AU**, Haumea nằm ở giới hạn ổn định với Neptune. Cần có thêm những quan sát để khẳng định về trạng thái động lực học của nó.
## Tên[
[sửa](/w/index.php?title=Haumea_(h%C3%A0nh_tinh_l%C3%B9n)&veaction=edit&vesection=2) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Haumea_(h%C3%A0nh_tinh_l%C3%B9n)&action=edit§ion=2)]
Cho tới khi được đặt một cái tên chính thức, nhóm phát hiện Caltech sử dụng tên Santa để chỉ việc Haumea được phát hiện ngày 29 tháng 12, 2004, sau lễ
[Giáng sinh](/wiki/L%E1%BB%85_Gi%C3%A1ng_Sinh). Một nhóm của Tây Ban Nha cũng đưa ra một phát hiện độc lập gửi tới [Trung tâm tiểu hành tinh](/w/index.php?title=Trung_t%C3%A2m_ti%E1%BB%83u_h%C3%A0nh_tinh&action=edit&redlink=1) (MPC) vào tháng 7 năm 2005. Ngày 29/7/2005 Haumea được đánh mã **2003 EL61**, với 2003 là ngày trong bức ảnh phát hiện của nhóm [Tây Ban Nha](/wiki/T%C3%A2y_Ban_Nha). Ngày 7 tháng 9, 2006, nó chính thức được xếp vào danh mục các tiểu hành tinh với mã hiệu **(136108) 2003 EL61**.
Theo hướng dẫn của IAU rằng các thiên thể thuộc
[vành đai Kuiper](/wiki/V%C3%A0nh_%C4%91ai_Kuiper) phải được đặt theo tên các vị thần trong truyền thuyết có liên quan đến sự sáng tạo, tháng 9, 2006, nhóm Caltech đề xuất tên chính thức cho cả Haumea và vệ tinh của nó theo tên các vị thần Hawai, là nơi đặt đài quan sát Mauna Kea, cũng là nơi đã phát hiện ra các vệ tinh của Haumea. Haumea là tên vị thần bảo hộ cho đảo Hawai. Bên cạnh đó, nữ thần Haumea được đồng nhất với Pāpā, nữ thần đất và là vợ của Wākea (trời), rất thích hợp vì 2003 EL61 có thể có cấu tạo hoàn toàn bằng đá cứng, khác với cấu tạo lõi đá vỏ băng thường thấy của các thiên thể vành đai Kuiper.
Cuối cùng, Haumea là vị thần của sự phì nhiêu và sinh sản, với rất nhiều con sinh ra từ các phần trên cơ thể. Điều này phù hợp cho sự thật là rất có thể sau một số vụ va chạm trong quá khứ, Haumea đã bị vỡ tạo ra nhiều thiên thể băng, trong đó có 2 vệ tinh của chính nó. Vì thế 2 vệ tinh của Haumea được đặt theo tên những đứa con gái của thần Haumea là
**Hiʻiaka** và **Nāmaka**.
## Tranh cãi xung quanh quá trình phát hiện[
[sửa](/w/index.php?title=Haumea_(h%C3%A0nh_tinh_l%C3%B9n)&veaction=edit&vesection=3) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Haumea_(h%C3%A0nh_tinh_l%C3%B9n)&action=edit§ion=3)]
Có 2 nhóm đã cùng đòi công nhận là người phát hiện ra Haumea.
**Make Brown** và cộng sự tại Caltech phát hiện ra Haumea và tháng 12 năm 2004 trong một bức ảnh chụp 6/5, 2004. Ngày 20/7, 2005 họ thông báo trên mạng rằng sẽ công bố phát hiện vào tháng 9 năm 2005. Cùng thời gian đó, **José Luis Ortiz Moreno** và cộng sự tại Instituto de Astrofísica de Andalucía, trạm quan sát Sierra Nevada, Tây Ban Nha tìm được Haumea trong những bức ảnh chụp từ 7-10 tháng3, 2003. Ortiz gửi thư cho trung tâm tiểu hành tinh phát hiện của họ vào tối 27/7, 2005, đưa ra ngày phát hiện là 7/3, 2003.
Brown nghi ngờ những phát hiện của Spanish là lừa bịp khi biết rằng nhóm của Tây Ban Nha đã tiếp cận quá trình quan sát của ông 1 ngày trước khi công bố phát hiện. Những thông tin này là đủ để nhóm Tây Ban Nha có thể tìm lại những bức ảnh có thể phát hiện ra Haumea trong những bức ảnh năm 2003, và những thông tin này lại bị xem lại một lần nữa trước khi nhóm của Ortiz quan sát để thực hiện những bức ảnh khác nhằm lần thứ 2 thông báo cho MPC vào 29 tháng 7. Ortiz sau đó thừa nhận có tiếp cận thông tin quan sát của nhóm Caltech những không thừa nhận đã gian lận.
Quy tắc của IAU cho thấy quyền phát hiện tiểu hành tinh thuộc về người đầu tiên nộp đầy đủ báo cáo tới MPC với đầy đủ dữ kiện vị trí cho việc xác định quỹ đạo, và họ có quyền lớn nhất trong việc đặt tên cho tiểu hành tinh. Mặc dù vậy, thông báo của IAU về việc công nhận Haumea là một hành tinh lùn vào 17/9, 2008 không nhắc tới người phát hiện. Địa điểm phát hiện được ghi là đài thiên văn Sierra Nevada của nhóm Tây Ban Nha, nhưng tên thì lại là Haumea, tên đề xuất của nhóm Caltech
## Đặc điểm vật lý[
[sửa](/w/index.php?title=Haumea_(h%C3%A0nh_tinh_l%C3%B9n)&veaction=edit&vesection=4) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Haumea_(h%C3%A0nh_tinh_l%C3%B9n)&action=edit§ion=4)]
Do Haumea có các vệ tinh, khối lượng của hệ có thể dễ dàng tính được sử dụng
[định luật thứ 3 của Kepler](/wiki/Nh%E1%BB%AFng_%C4%91%E1%BB%8Bnh_lu%E1%BA%ADt_c%E1%BB%A7a_Kepler_v%E1%BB%81_chuy%E1%BB%83n_%C4%91%E1%BB%99ng_thi%C3%AAn_th%E1%BB%83). Kết quả tính được là 4,2×10 21 kg, 28% khối lượng của hệ Sao Diêm Vương và 6% khối lượng của [Mặt Trăng](/wiki/M%E1%BA%B7t_Tr%C4%83ng). Hầu như toàn bộ khối lượng này là của Haumea.
Haumea có sự thay đổi trong độ sáng với chu kì 4 giờ, được giải thích bởi chu kì quay với cùng thời gian. Tốc độ quay này lớn hơn mọi thiên thể cân bằng trong hệ mặt trời, và thật sự nhanh hơn mọi thiên thể có đường kính lớn hơn 100 km. Tốc độ quay nhanh có thể là do vụ va chạm lớn đã tạo ra các vệ tinh của Haumea và một nhóm các thiên thể khác.
### Hình dáng, kích thước và cấu tạo[
[sửa](/w/index.php?title=Haumea_(h%C3%A0nh_tinh_l%C3%B9n)&veaction=edit&vesection=5) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Haumea_(h%C3%A0nh_tinh_l%C3%B9n)&action=edit§ion=5)]
Kích thước của một thiên thể trong
[hệ Mặt Trời](/wiki/H%E1%BB%87_M%E1%BA%B7t_Tr%E1%BB%9Di) được suy ra từ độ rọi khả kiến, khoảng cách cũng như độ phản xạ. Những thiên thể sáng hơn đối với người quan sát tại [Trái Đất](/wiki/Tr%C3%A1i_%C4%90%E1%BA%A5t) có thể là do nó lớn hơn nhưng cũng có thể do độ phản xạ ánh sáng của nó lớn. Nếu như độ phản xạ có thể tính được chính xác thì có thể đưa ra một kích thước gần như chính xác cho thiên thể. Với các thiên thể có khoảng cách rất xa, độ phản xạ là không biết, nhưng Haumea đủ lớn và sáng để có thể tính được bức xạ nhiệt, từ đó tính xấp xỉ được độ phản xạ và qua đó là kích thước. Mặc dù vậy, tính toán về các chiều của Haumea là rất phức tạp bởi tốc độ quay nhanh của nó. Vật lý quay các vật thể biến dạng đã cho thấy sau một khoảng thời gian ngắn tới mức khoảng vài trăm ngày, một thiên thể quay nhanh như Haumea có thể bị biến dạng thành một elipxoit lệch. Từ đó cũng dẫn tới khẳng định rằng sự biến thiên trong độ sáng của Haumea không phải là bởi vì độ phản xạ của từng vùng trên nó là khác nhau mà là bởi vì người quan sát trên Trái Đất nhìn thấy các phía khác nhau với các diện tích khác nhau.
Chu kì và cường độ của ánh sáng từ Haumea giới hạn cho ta biết cấu tạo của nó. Nếu Haumea có mật độ thấp giống như
[Sao Diêm Vương](/wiki/Sao_Di%C3%AAm_V%C6%B0%C6%A1ng), với một tầng băng dày phía trên lõi đá, tốc độ quay của nó có thể khiến nó kéo dài ra nhiều hơn là sự thay đổi độ sáng đã cho thấy. Từ đó người ta ước tính mật độ của nó vào khoảng 2,6–3,3 g/cm³ , tương ứng với các khoáng [2] [silicat](/wiki/Silicat)như [olivin](/wiki/Olivin)và [pyroxen](/wiki/Pyroxen), thường xuất hiện trong các thiên thể bằng đá trong hệ Mặt Trời. Điều đó cho thấy Haumea cấu tạo chủ yếu từ đá với lớp băng tương đối mỏng. Lớp băng dày như trong đa số các thiên thể vành đai Kuiper có thể đã bị văng ra sau vụ va chạm lớn và tạo ra các mảnh vỡ thiên thể có cấu tạo chủ yếu là băng.
Một thiên thể có mật độ càng lớn, với một tốc độ quay cho trước, vật thể đó càng phải có dạng cầu. Điều đó đã chỉ ra kích thước có thể của Haumea. Từ khối lượng chính xác, chu kì và mật độ đã được tính toán cho sự cân bằng của elipxoit, ta có được Haumea có độ dài tương đương với đường kính của Sao Diêm Vương và khoảng cách giữa 2 cực bằng một nửa như thế. Do không có một quan sát trực tiếp nào về sự che lấp của các ngôi sao bởi Haumea cũng như sự che khuất của Haumea với các vệ tinh của nó, không thể nào làm chính xác được các kích thước của Haumea như đã làm với Sao Diêm Vương.
Nhiều tính toán về hình dạng elipxoit của Haumea đã được đưa ra. Tính toán đầu tiên được đưa ra từ các quan sát mặt đất với phổ ánh sáng khả kiến cho thấy một chiều dài từ 1960 tới 2500 km và độ phản xạ lớn hơn 0,6. Mô hình này đưa ra kích thước 3 chiều xấp xỉ là 2000 x 1500 x 1000 km, với độ phản xạ là 0,73.
[Kính viễn vọng Spitzer](/w/index.php?title=K%C3%ADnh_vi%E1%BB%85n_v%E1%BB%8Dng_Spitzer&action=edit&redlink=1) ước tính Haumea có đường kính 1050 – 1400 km, với độ phản xạ từ 0,82 đến 0,85, với việc khảo sát ánh sáng hồng ngoại trong bước sóng 70 μm. Phân tích sóng ánh sáng cho thấy một đường kính tương đương là 1450 km. Kích cỡ của Haumea nằm trong số những thiên thể ngoài Sao Hải Vương lớn nhất đã phát hiện, có thể đứng thứ 3 hoặc thứ 4 sau [Eris](/wiki/Eris_(h%C3%A0nh_tinh_l%C3%B9n)), [Sao Diêm Vương](/wiki/Sao_Di%C3%AAm_V%C6%B0%C6%A1ng) và có thể là [Makemake](/wiki/Makemake), và lớn hơn [Sedna](/wiki/90377_Sedna), [Orcus](/wiki/90482_Orcus) hay [Quaoar](/wiki/(50000)_Quaoar).
### Bề mặt[
[sửa](/w/index.php?title=Haumea_(h%C3%A0nh_tinh_l%C3%B9n)&veaction=edit&vesection=6) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Haumea_(h%C3%A0nh_tinh_l%C3%B9n)&action=edit§ion=6)]
Bên cạnh sự biến thiên mạnh trong biểu đồ ánh sáng của Haumea do hình dạng thiên thể tác động bằng nhau lên các màu sắc, những sự biến đổi màu sắc độc lập nhỏ hơn cũng được nhìn thấy trong cả vùng sóng phổ kiến và vùng gần hồng ngoại cho thấy có một vùng trên bề mặt khác biệt cả về màu sắc cũng như độ phản xạ. Vì thế bề mặt Haumea có thể gợi nhớ tới bề mặt loang lổ của Sao Diêm Vương, nhưng ít rõ rệt hơn.
Năm 2005, các kính thiên văn của các đài thiên văn Gemini và Keck thu được những quang phổ của Haumea cho thấy một bề mặt băng đá kết tinh tương tự như bề mặt vệ tinh
[Charon](/wiki/Charon_(v%E1%BB%87_tinh)) của Sao Diêm Vương. Điều này là rất bất thường do băng kết tinh chỉ hình thành với nhiệt độ trên 110 K, trong khi nhiệt độ bề mặt của Haumea là dưới 50 K, nhiệt độ thường xuất hiện băng vô định hình. Bên cạnh đó, cấu trúc băng kết tinh là không ổn định dưới những cơn mưa bức xạ vũ trụ và những phân tử mang nhiều năng lượng từ Mặt trời bắn phá các thiên thể ngoài Sao Hải Vương. Thời gian để băng kết tinh chuyển sang dạng vô định hình dưới sự bắn phá này là khoảng 10 triệu năm, trong khi các thiên thể này đã ở nhiệt độ thấp như vậy từ nhiều tỉ năm trước. Sự tàn phá phóng xạ cũng làm bề mặt các thiên thể với sự tồn tại của băng hữu cơ và các hợp chất dạng tholin đỏ và thẫm hơn, giống như Pluto. Vì vậy, màu sắc cũng như quang phổ của Haumea và các thiên thể tương tự có thể là do một quá trình thay đổi bề mặt đã sinh ra lớp băng mới. Nhưng chưa có cơ chế hợp lí nào được đưa ra để giải thích cho quá trình này.
Haumea sáng giống như tuyết, với độ phản xạ nằm trong khoảng từ 0,6 đến 0,8, phù hợp với kiểu bề mặt băng kết tinh. Một số thiên thể ngoài Sao Hải Vương khác như
[Eris](/wiki/Eris_(h%C3%A0nh_tinh_l%C3%B9n)) cũng có độ phản xạ tương tự. Mô hình hợp lí nhất cho quang phổ bề mặt của Haumea là 66% đến 80% bề mặt của nó là băng đá kết tinh nguyên chất, với một thành phần khác bổ sung cho độ phản xạ cao như [xyanua hiđrô](/w/index.php?title=Xyanua_hi%C4%91r%C3%B4&action=edit&redlink=1) hoặc là các khoáng sét phyllosilicat. Các muối xyanua vô cơ như muối xyanua đồng có thể cũng có mặt. Trái với [Makemake](/wiki/Makemake), trong quang phổ của Haumea hầu như không thấy [metan](/wiki/M%C3%AAtan) cho thấy tối đa 10% bề mặt Haumea bao phủ trong băng metan. Điều này hợp lý với vụ va chạm trong quá khứ đã làm mất đi những chất nhẹ như metan.
## Các vệ tinh[
[sửa](/w/index.php?title=Haumea_(h%C3%A0nh_tinh_l%C3%B9n)&veaction=edit&vesection=7) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Haumea_(h%C3%A0nh_tinh_l%C3%B9n)&action=edit§ion=7)]
Tới nay đã phát hiện được 2 vệ tinh nhỏ quay quanh Haumea là
[(136108) Haumea I Hiʻiaka](/w/index.php?title=Hi%CA%BBiaka&action=edit&redlink=1) và [(136108) Haumea II Namaka](/w/index.php?title=Namaka&action=edit&redlink=1). Nhóm của Brown tìm ra chúng năm 2005, sử dụng [kính viễn vọng Kech](/w/index.php?title=K%C3%ADnh_vi%E1%BB%85n_v%E1%BB%8Dng_Kech&action=edit&redlink=1).
Hiʻiaka, lúc đầu được đặt tên là
**Rudolph**, được phát hiện ngày 26/1, 2005. Nó là vệ tinh ở phía ngoài, và với bán kính 310 km, là vệ tinh sáng hơn và lớn hơn, quay quanh Haumea với quỹ đạo gần tròn trong 49 ngày. Sự hấp thụ mạnh giữa 2 vạch 1.5 và 2 micrometres phù hợp với một cấu tạo bề mặt gồm toàn băng đá kết tinh nguyên chất. Quang phổ bất thường và sự tương tự trong các vạch hấp thụ với Haumea cho thấy các vệ tinh này là các mảnh vỡ của Haumea.
Namaka, vệ tinh nhỏ hơn và ở phía trong, được phát hiện ngày 30/6, 2005 và được đặt tên là
**Blitzen**. Nó có khối lượng bằng 1/10 Hiʻiaka, và quay quanh Haumea với quỹ đạo rất dẹp và bất thường trong chu kì 18 ngày vì bị nhiễu loạn bởi Hiʻiaka.
Tại thời điểm hiện tại, quỹ đạo của các vệ tinh này gần như là cắt qua Haumea nếu nhìn từ Trái Đất. Vì thế chúng có khả năng che Haumea. Nếu quan sát được hiện tượng này thì ta có thể tính toán chính xác được hình dạng và kích thước của Haumea và các vệ tinh, giống như đã làm với Pluto và Charon.
## Nhóm các thiên thể của Haumea[
[sửa](/w/index.php?title=Haumea_(h%C3%A0nh_tinh_l%C3%B9n)&veaction=edit&vesection=8) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Haumea_(h%C3%A0nh_tinh_l%C3%B9n)&action=edit§ion=8)]
Haumea là thành viên lớn nhất trong một nhóm các thiên thể tương tự nhau vỡ ra từ một thiên thể trong quá khứ.
Các thiên thể khác có thể kể tới là
[(55636) 2002 TX300](/w/index.php?title=(55636)_2002_TX300&action=edit&redlink=1) (≈600 km), [(24835) 1995 SM55](/w/index.php?title=(24835)_1995_SM55&action=edit&redlink=1) (< 700 km), [(19308) 1996 TO66](/w/index.php?title=(19308)_1996_TO66&action=edit&redlink=1) (≈500 km), [(120178) 2003 OP32](/w/index.php?title=(120178)_2003_OP32&action=edit&redlink=1) (< 700 km), and [(145453) 2005 RR43](/w/index.php?title=(145453)_2005_RR43&action=edit&redlink=1) (< 700 km).[3]
Sự tồn tại của nhóm các thiên thể này có thể cho thấy Haumea và các "con cháu" của nó có thể bắt nguồn từ
[Đĩa phân tán](/wiki/%C4%90%C4%A9a_ph%C3%A2n_t%C3%A1n). Ở vành đai Kuiper rất phân tán hiện tại, xác suất của một vụ va chạm như thế kể từ khi hệ mặt trời ra đời bé hơn 0,1 %. Còn nếu được hình thành trong vành đai Kuiper dày đặc hơn trong quá khứ thì một nhóm như vậy chắc chắn sẽ không thể còn tồn tại do sự lui dần của Sao Hải Vương từ trong ra tới vành đai Kuiper sẽ ảnh hưởng tới các thiên thể nhỏ hơn. Vì thế có thể cho rằng một vùng nào đó rất hoạt động trong quá khứ, với xác suất xảy ra vụ va chạm như thế cao hơn, đã hình thành nên Haumea và những thiên thể bà con với nó.
Bởi vì phải mất ít nhất 1 tỉ năm để cho nhóm thiên thể này cách xa nhau như hiện nay nên vụ va chạm có thể đã diễn ra từ thời điểm rất sớm trong lịch sử hình thành hệ mặt trời.
## Chú thích[
[sửa](/w/index.php?title=Haumea_(h%C3%A0nh_tinh_l%C3%B9n)&veaction=edit&vesection=9) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Haumea_(h%C3%A0nh_tinh_l%C3%B9n)&action=edit§ion=9)] **Haumea có khối lượng bằng 1 phần 1400 khối lượng** [^](#cite_ref-1) [Trái Đất](/wiki/Tr%C3%A1i_%C4%90%E1%BA%A5t) **Để so sánh, Mặt Trăng có cấu tạo đá với mật độ 3,3 g/cm³, trong khi Sao Diêm Vương có mật độ 2 g/cm³** [^](#cite_ref-2)
## Liên kết ngoài[
[sửa](/w/index.php?title=Haumea_(h%C3%A0nh_tinh_l%C3%B9n)&veaction=edit&vesection=10) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Haumea_(h%C3%A0nh_tinh_l%C3%B9n)&action=edit§ion=10)]
Phương tiện liên quan tới
[Haumea](//commons.wikimedia.org/wiki/Category:Haumea) tại [Wikimedia Commons](/wiki/Wikimedia_Commons) [Visualization of Haumea's orbit](http://neo.jpl.nasa.gov/orbits/2003el61.html)by NASA [(136108) Haumea, Hi'iaka, and Namaka](http://www.johnstonsarchive.net/astro/astmoons/am-136108.html)at Johnston's Archive.com (cập nhật 17 tháng 9 năm 2008)
|
|
|
|
|
|
S/2009 (229762) 1

X-Cache: cp1065 miss (0), cp1052 frontend miss (0)


text:
Lazharia
Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
Lazharia là một đô thị thuộc tỉnh Tissemsilt, Algérie. Dân số thời điểm năm 2002 là 8.04 người.[1]
Tham khảo[sửa | sửa mã nguồn]
- ^ “Districts of Algeria” (bằng tiếng Anh). statoids.com. Truy cập ngày 14 tháng 6 năm 2012.
Xem thêm[sửa | sửa mã nguồn]
- “Geonames Database”. Cơ quan Tình báo Địa không gian Quốc gia. Truy cập ngày 11 tháng 5 năm 2011.

markdown:
# Lazharia
Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
|Lazharia|
|— Đô thị —|
|
|![]()
[Quốc gia](/wiki/Qu%E1%BB%91c_gia) ![ ](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/fe/Flag_of_Algeria_%28bordered%29.svg/22px-Flag_of_Algeria_%28bordered%29.svg.png)
[Algérie](/wiki/Alg%C3%A9rie) [Tỉnh](/w/index.php?title=T%E1%BB%89nh_c%E1%BB%A7a_Alg%C3%A9rie&action=edit&redlink=1) [Tissemsilt](/wiki/Tissemsilt_(t%E1%BB%89nh)) [Múi giờ](/wiki/M%C3%BAi_gi%E1%BB%9D) **Lazharia** là một [đô thị](/w/index.php?title=%C4%90%C3%B4_th%E1%BB%8B_c%E1%BB%A7a_Algeria&action=edit&redlink=1) thuộc tỉnh [Tissemsilt](/wiki/Tissemsilt_(t%E1%BB%89nh)), [Algérie](/wiki/Alg%C3%A9rie). Dân số thời điểm năm 2002 là 8.04 người. [[1]](#cite_note-1)
## Tham khảo[
[sửa](/w/index.php?title=Lazharia&veaction=edit&vesection=1) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Lazharia&action=edit§ion=1)] [^](#cite_ref-1) [“Districts of Algeria”](http://www.statoids.com/ydz.html)(bằng tiếng Anh). statoids.com. Truy cập ngày 14 tháng 6 năm 2012.
## Xem thêm[
[sửa](/w/index.php?title=Lazharia&veaction=edit&vesection=2) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Lazharia&action=edit§ion=2)] [“Geonames Database”](http://geonames.nga.mil/ggmagaz/). [Cơ quan Tình báo Địa không gian Quốc gia](/w/index.php?title=C%C6%A1_quan_T%C3%ACnh_b%C3%A1o_%C4%90%E1%BB%8Ba_kh%C3%B4ng_gian_Qu%E1%BB%91c_gia&action=edit&redlink=1). Truy cập ngày 11 tháng 5 năm 2011.

WARC-Type: response

Content-Type: application/http; msgtype=response

Content-Type: text/html; charset=UTF-8

Connection: close

X-Content-Type-Options: nosniff

Content-language: vi

X-UA-Compatible: IE=Edge

Vary: Accept-Encoding,Cookie

Content-Encoding: gzip

Via: 1.1 varnish, 1.1 varnish

Accept-Ranges: bytes

Cache-Control: private, s-maxage=0, max-age=0, must-revalidate

Set-Cookie: WMF-Last-Access=28-Aug-2015;Path=/;HttpOnly;Expires=Tue, 29 Sep 2015 00:00:00 GMT


text:
Lepilemur leucopus
Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
Lepilemur leucopus là một loài động vật có vú trong họ Lepilemuridae, bộ Primates. Loài này được Major mô tả năm 1894.[2]
Hình ảnh[sửa | sửa mã nguồn]
Chú thích[sửa | sửa mã nguồn]
- ^ Andriaholinirina, N., Baden, A., Blanco, M., Chikhi, L., Cooke, A., Davies, N., Dolch, R., Donati, G., Ganzhorn, J., Golden, C., Groeneveld, L.F., Hapke, A., Irwin, M., Johnson, S., Kappeler, P., King, T., Lewis, R., Louis, E.E., Markolf, M., Mass, V., Mittermeier, R.A., Molur, S., Nichols, R., Patel, E., Rabarivola, C.J., Raharivololona, B., Rajaobelina, S., Rakotoarisoa, G., Rakotomanga, B., Rakotonanahary, J., Rakotondrainibe, H., Rakotondratsimba, G., Rakotondratsimba, M., Rakotonirina, L., Ralainasolo, F.B., Ralison, J., Ramahaleo, T., Ranaivoarisoa, J.F., Randrianahaleo, S.I., Randrianambinina, B., Randrianarimanana, L., Randrianasolo, H., Randriatahina, G., Rasamimananana, H., Rasolofoharivelo, T., Rasoloharijaona, S., Ratelolahy, F., Ratsimbazafy, J., Ratsimbazafy, N., Razafindraibe, H., Razafindramanana, J., Rowe, N., Salmona, J., Seiler, M., Volampeno, S., Wright, P., Youssouf, J., Zaonarivelo, J. & Zaramody, A. (2014). “Lepilemur leucopus”. Sách đỏ IUCN các loài bị đe dọa. Phiên bản 2014.1. Liên minh Bảo tồn Thiên nhiên Quốc tế. Truy cập ngày 17 tháng 6 năm 2014.
- ^ a ă Wilson, D. E.; Reeder, D. M. biên tập (2005). “Lepilemur leucopus”. Mammal Species of the World . Baltimore: Nhà in Đại học Johns Hopkins, 2 tập (2.142 trang). ISBN 978-0-8018-8221-0. OCLC 62265494.
Tham khảo[sửa | sửa mã nguồn]
Liên kết ngoài[sửa | sửa mã nguồn]
Phương tiện liên quan tới Lepilemur leucopus tại Wikimedia Commons

markdown:
*Lepilemur leucopus*
Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
|
|Lepilemur leucopus
|
|![]()
[Tình trạng bảo tồn](/wiki/T%C3%ACnh_tr%E1%BA%A1ng_b%E1%BA%A3o_t%E1%BB%93n) [Phân loại khoa học](/wiki/Ph%C3%A2n_lo%E1%BA%A1i_sinh_h%E1%BB%8Dc) [Giới](/wiki/Gi%E1%BB%9Bi_(sinh_h%E1%BB%8Dc))( *regnum*) [Animalia](/wiki/%C4%90%E1%BB%99ng_v%E1%BA%ADt) [Ngành](/wiki/Ng%C3%A0nh_(sinh_h%E1%BB%8Dc))( *phylum*) [Chordata](/wiki/%C4%90%E1%BB%99ng_v%E1%BA%ADt_c%C3%B3_d%C3%A2y_s%E1%BB%91ng) [Lớp](/wiki/L%E1%BB%9Bp_(sinh_h%E1%BB%8Dc))( *class*) [Mammalia](/wiki/L%E1%BB%9Bp_Th%C3%BA) [Bộ](/wiki/B%E1%BB%99_(sinh_h%E1%BB%8Dc))( *ordo*) [Primates](/wiki/B%E1%BB%99_Linh_tr%C6%B0%E1%BB%9Fng) [Họ](/wiki/H%E1%BB%8D_(sinh_h%E1%BB%8Dc))( *familia*) [Lepilemuridae](/wiki/Lepilemuridae) [Chi](/wiki/Chi_(sinh_h%E1%BB%8Dc))( *genus*) [Lepilemur](/wiki/Lepilemur) [Loài](/wiki/Lo%C3%A0i)( *species*) **L. leucopus** [Danh pháp hai phần](/wiki/Danh_ph%C3%A1p_hai_ph%E1%BA%A7n) *Lepilemur leucopus* [Forsyth Major](/w/index.php?title=Charles_Immanuel_Forsyth_Major&action=edit&redlink=1), 1894 [[2]](#cite_note-msw3-2) ![ Lepilemur leucopus range map.svg](//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/2/2d/Lepilemur_leucopus_range_map.svg/272px-Lepilemur_leucopus_range_map.svg.png)
![ Lepilemur leucopus range map.svg](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/2/2d/Lepilemur_leucopus_range_map.svg/272px-Lepilemur_leucopus_range_map.svg.png)
[Danh pháp đồng nghĩa](/wiki/T%C3%AAn_%C4%91%E1%BB%93ng_ngh%C4%A9a_(sinh_v%E1%BA%ADt_h%E1%BB%8Dc)) *globiceps*Forsyth Major, 1894 * là một loài Lepilemur leucopus* [động vật có vú](/wiki/L%E1%BB%9Bp_Th%C3%BA)trong họ [Lepilemuridae](/wiki/Lepilemuridae), bộ [Primates](/wiki/B%E1%BB%99_Linh_tr%C6%B0%E1%BB%9Fng). Loài này được Major mô tả năm 1894. [[2]](#cite_note-msw3-2)
## Hình ảnh[
[sửa](/w/index.php?title=Lepilemur_leucopus&veaction=edit&vesection=1) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Lepilemur_leucopus&action=edit§ion=1)]
## Chú thích[
[sửa](/w/index.php?title=Lepilemur_leucopus&veaction=edit&vesection=2) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Lepilemur_leucopus&action=edit§ion=2)] **Andriaholinirina, N., Baden, A., Blanco, M., Chikhi, L., Cooke, A., Davies, N., Dolch, R., Donati, G., Ganzhorn, J., Golden, C., Groeneveld, L.F., Hapke, A., Irwin, M., Johnson, S., Kappeler, P., King, T., Lewis, R., Louis, E.E., Markolf, M., Mass, V., Mittermeier, R.A., Molur, S., Nichols, R., Patel, E., Rabarivola, C.J., Raharivololona, B., Rajaobelina, S., Rakotoarisoa, G., Rakotomanga, B., Rakotonanahary, J., Rakotondrainibe, H., Rakotondratsimba, G., Rakotondratsimba, M., Rakotonirina, L., Ralainasolo, F.B., Ralison, J., Ramahaleo, T., Ranaivoarisoa, J.F., Randrianahaleo, S.I., Randrianambinina, B., Randrianarimanana, L., Randrianasolo, H., Randriatahina, G., Rasamimananana, H., Rasolofoharivelo, T., Rasoloharijaona, S., Ratelolahy, F., Ratsimbazafy, J., Ratsimbazafy, N., Razafindraibe, H., Razafindramanana, J., Rowe, N., Salmona, J., Seiler, M., Volampeno, S., Wright, P., Youssouf, J., Zaonarivelo, J. & Zaramody, A. (2014).** [^](#cite_ref-iucn_1-0) [“](http://www.iucnredlist.org/apps/redlist/details/11618). *Lepilemur leucopus*” *.* [Sách đỏ IUCN các loài bị đe dọa.](/wiki/S%C3%A1ch_%C4%91%E1%BB%8F_IUCN)Phiên bản 2014.1 [Liên minh Bảo tồn Thiên nhiên Quốc tế](/wiki/Li%C3%AAn_minh_B%E1%BA%A3o_t%E1%BB%93n_Thi%C3%AAn_nhi%C3%AAn_Qu%E1%BB%91c_t%E1%BA%BF). Truy cập ngày 17 tháng 6 năm 2014.
- ^
**a** [Wilson, D. E.; Reeder, D. M. biên tập (2005).](#cite_ref-msw3_2-1) **ă** [“](http://www.bucknell.edu/msw3/browse.asp?id=12100070). *Lepilemur leucopus*” *Mammal Species of the World*. Baltimore: Nhà in Đại học Johns Hopkins, 2 tập (2.142 trang). [ISBN](/wiki/ISBN) [978-0-8018-8221-0](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/978-0-8018-8221-0). [OCLC](/wiki/OCLC) [62265494](//www.worldcat.org/oclc/62265494).
## Tham khảo[
[sửa](/w/index.php?title=Lepilemur_leucopus&veaction=edit&vesection=3) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Lepilemur_leucopus&action=edit§ion=3)]
## Liên kết ngoài[
[sửa](/w/index.php?title=Lepilemur_leucopus&veaction=edit&vesection=4) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Lepilemur_leucopus&action=edit§ion=4)]
Phương tiện liên quan tới
[Lepilemur leucopus](//commons.wikimedia.org/wiki/Category:Lepilemur_leucopus) tại [Wikimedia Commons](/wiki/Wikimedia_Commons)

X-Cache: cp1055 hit (1), cp1052 frontend miss (0)


text:
Mae Ai (huyện)
Mae Ai (tiếng Thái: แม่อาย) là huyên (‘‘amphoe’’) cực bắc của tỉnh Chiang Mai, phía bắc Thái Lan.
Lịch sử[sửa | sửa mã nguồn]
Tiểu huyện (King Amphoe) Mae Ai đã được thành lập ngày 15 tháng 8 năm 1967, khi ba tambon Mae Ai, Mae Sao và Mae Na Wang đã được tách từ Fang.[1] Đơn vị này đã được nâng lên thành huyện ngày 28 tháng 6 năm 1973.[2]
Địa lý[sửa | sửa mã nguồn]
Các huyện giáp ranh (từ tây nam theo chiều kim đồng hồ) là Fang of Chiang Mai Province, Shan State of Myanma, Mae Fa Luang, Mueang Chiang Rai và Mae Suai của tỉnh Chiang Rai. Sông quan trọng ở huyện này là Kok và sông Fang.
Hành chính[sửa | sửa mã nguồn]
Huyện này được chia thành 7 xã (tambon), các đơn vị này lại được chia thành 110 làng (muban). Mai Ai là một thị trấn (thesaban tambon), nằm trên một phần của tambon Mae Ai và Malika. Ngoài ra có 6 Tổ chức hành chính tambon (TAO).
Tham khảo[sửa | sửa mã nguồn]
- ^ “ประกาศกระทรวงมหาดไทย เรื่อง แบ่งท้องที่ตั้งเป็นกิ่งอำเภอ”. Royal Gazette (bằng tiếng Thái) 84 (80 ง): 2397. 29 tháng 8 năm 1967.
- ^ “พระราชกฤษฎีกาตั้งอำเภอเขาพนม อำเภอสนามชัยเขต อำเภอแม่อาย อำเภอขามสะแกแสง อำเภอเก้าเลี้ยว อำเภอโพธิ์ประทับช้าง อำเภอหนองพอก อำเภอละอุ่น อำเภอทุ่งหว้า และอำเภอศรีธาตุ พ.ศ. ๒๕๑๖”. Royal Gazette (bằng tiếng Thái) 90 (75 ก special): 32–36. 28 tháng 6 năm 1973.

markdown:
# Mae Ai (huyện)
|Số liệu thống kê|
|Tỉnh:||
|[20°1′53″B 99°17′13″Đ / 20,03139°B 99,28694°Đ](//tools.wmflabs.org/geohack/geohack.php?language=vi&pagename=Mae_Ai_%28huy%E1%BB%87n%29¶ms=20_1_53_N_99_17_13_E_type:adm2nd_region:TH) [km²](/wiki/Kil%C3%B4m%C3%A9t_vu%C3%B4ng) *(2005)* [Mật độ dân số](/wiki/M%E1%BA%ADt_%C4%91%E1%BB%99_d%C3%A2n_s%E1%BB%91): [Mã địa lý](/wiki/M%C3%A3_%C4%91%E1%BB%8Ba_l%C3%BD): [Mã bưu chính](/wiki/M%C3%A3_b%C6%B0u_ch%C3%ADnh): ![ Bản đồ Chiang Mai, Thái Lan với Mae Ai](//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/7/72/Amphoe_5010.png/172px-Amphoe_5010.png)
![ Bản đồ Chiang Mai, Thái Lan với Mae Ai](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/7/72/Amphoe_5010.png/172px-Amphoe_5010.png)
**Mae Ai** ( [tiếng Thái](/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Th%C3%A1i): แม่อาย) là huyên (‘‘ [amphoe](/wiki/Huy%E1%BB%87n_Th%C3%A1i_Lan)’’) cực bắc của [tỉnh Chiang Mai](/wiki/Chiang_Mai_(t%E1%BB%89nh)), phía bắc [Thái Lan](/wiki/Th%C3%A1i_Lan).
## Lịch sử[
[sửa](/w/index.php?title=Mae_Ai_(huy%E1%BB%87n)&veaction=edit&vesection=1) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Mae_Ai_(huy%E1%BB%87n)&action=edit§ion=1)]
Tiểu huyện (
*) Mae Ai đã được thành lập ngày 15 tháng 8 năm 1967, khi ba King Amphoe* *tambon*Mae Ai, Mae Sao và Mae Na Wang đã được tách từ [Fang](/w/index.php?title=Huy%E1%BB%87n_Fang&action=edit&redlink=1). Đơn vị này đã được nâng lên thành huyện ngày 28 tháng 6 năm 1973. [[1]](#cite_note-1) [[2]](#cite_note-2)
## Địa lý[
[sửa](/w/index.php?title=Mae_Ai_(huy%E1%BB%87n)&veaction=edit&vesection=2) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Mae_Ai_(huy%E1%BB%87n)&action=edit§ion=2)]
Các huyện giáp ranh (từ tây nam theo chiều kim đồng hồ) là
[Fang](/w/index.php?title=Huy%E1%BB%87n_Fang&action=edit&redlink=1) of Chiang Mai Province, [Shan State](/w/index.php?title=Shan_State&action=edit&redlink=1) of [Myanma](/wiki/Myanma), [Mae Fa Luang](/w/index.php?title=Huy%E1%BB%87n_Mae_Fa_Luang&action=edit&redlink=1), [Mueang Chiang Rai](/wiki/Th%C3%A0nh_ph%E1%BB%91_Chiang_Rai) và [Mae Suai](/w/index.php?title=Huy%E1%BB%87n_Mae_Suai&action=edit&redlink=1) của [tỉnh Chiang Rai](/wiki/Chiang_Rai_(t%E1%BB%89nh)). Sông quan trọng ở huyện này là [Kok](/wiki/S%C3%B4ng_Kok) và sông Fang.
## Hành chính[
[sửa](/w/index.php?title=Mae_Ai_(huy%E1%BB%87n)&veaction=edit&vesection=3) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Mae_Ai_(huy%E1%BB%87n)&action=edit§ion=3)]
Huyện này được chia thành 7 xã (
*), các đơn vị này lại được chia thành 110 làng ( tambon* *). Mai Ai là một thị trấn (* [muban](/w/index.php?title=Muban&action=edit&redlink=1) *), nằm trên một phần của* [thesaban tambon](/w/index.php?title=Thesaban_tambon&action=edit&redlink=1) *tambon*Mae Ai và Malika. Ngoài ra có 6 Tổ chức hành chính tambon (TAO).
|Số TT||Tên||Tên tiếng Thái||Số làng||Dân số|
|1.||Mae Ai||แม่อาย||22||9.987|
|2.||Mae Sao||แม่สาว||20||12.789|
|3.||San Ton Mue||สันต้นหมื้อ||13||6.668|
|4.||Mae Na Wang||แม่นาวาง||15||14.320|
|5.||
|
## Tham khảo[
[sửa](/w/index.php?title=Mae_Ai_(huy%E1%BB%87n)&veaction=edit&vesection=4) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Mae_Ai_(huy%E1%BB%87n)&action=edit§ion=4)] [^](#cite_ref-1) [“ประกาศกระทรวงมหาดไทย เรื่อง แบ่งท้องที่ตั้งเป็นกิ่งอำเภอ”](http://www.ratchakitcha.soc.go.th/DATA/PDF/2510/D/080/2396.PDF). *Royal Gazette*(bằng tiếng Thái) **84**(80 ง): 2397. 29 tháng 8 năm 1967. [^](#cite_ref-2) [“พระราชกฤษฎีกาตั้งอำเภอเขาพนม อำเภอสนามชัยเขต อำเภอแม่อาย อำเภอขามสะแกแสง อำเภอเก้าเลี้ยว อำเภอโพธิ์ประทับช้าง อำเภอหนองพอก อำเภอละอุ่น อำเภอทุ่งหว้า และอำเภอศรีธาตุ พ.ศ. ๒๕๑๖”](http://www.ratchakitcha.soc.go.th/DATA/PDF/2516/A/075/32.PDF). *Royal Gazette*(bằng tiếng Thái) **90**(75 ก special): 32–36. 28 tháng 6 năm 1973.
## Liên kết ngoài[
[sửa](/w/index.php?title=Mae_Ai_(huy%E1%BB%87n)&veaction=edit&vesection=5) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Mae_Ai_(huy%E1%BB%87n)&action=edit§ion=5)]
|
|


text:
Đại suy thoái
Đại suy thoái (tiếng Anh: Great Recession) hay cuộc suy thoái toàn cầu 2009 là cuộc suy thoái kinh tế và suy giảm tốc độ tăng trưởng kinh tế diễn ra đồng thời ở nhiều nước, nhiều khu vực trên thế giới, có nguồn gốc từ suy thoái kinh tế Hoa Kỳ cuối thập niên 2000 và khủng hoảng tài chính 2007-2010. Mức độ và quy mô của đợt suy thoái này lớn đến mức nhiều người gọi nó Đại Suy thoái.[1][2][3][4] (hay đôi khi còn gọi là Tiểu Khủng hoảng,[5] Suy thoái dài,[6] hoặc Suy thoái toàn cầu 2009[7][8]) Thậm chí có người gọi nó là Đại Khủng hoảng thứ hai[9] mặc dù các học giả kinh tế không nghĩ như vậy.
Mục lục
Khái quát[sửa | sửa mã nguồn]
Bong bóng bất động sản của Hoa Kỳ bị vỡ dẫn tới khủng hoảng tín dụng nhà ở thứ cấp rồi phát triển thành một cuộc khủng hoảng tài chính mà hậu quả là tình trạng đói tín dụng ảnh hưởng tới khu vực kinh tế thực. Vỡ bong bóng nhà ở cũng dẫn tới suy giảm tiêu dùng cá nhân ở Hoa Kỳ. Sự bất trắc trong đời sống kinh tế và kinh doanh càng làm cho tiêu dùng và sản xuất bị hạn chế. Ba nhân tố này gây ra suy thoái kinh tế ở Hoa Kỳ từ năm 2008. Nhiều nước trên thế giới có các tổ chức tài chính đã tham gia vào thị trường tín dụng nhà ở thứ cấp ở Hoa Kỳ. Khi các tổ chức tài chính này bị thua lỗ, tình trạng rối loạn tài chính, thậm chí là khủng hoảng tài chính đã xảy ra ở nhiều nước khiến cho các nước này rơi vào suy thoái kinh tế hoặc suy giảm tốc độ tăng trưởng. Do Hoa Kỳ, châu Âu và Nhật Bản là những thị trường xuất khẩu quan trọng của nhiều nước đang phát triển (nhất là khu vực Đông Á) nên suy thoái và suy giảm tăng trưởng kinh tế từ thế giới phát triển đã làm giảm xuất khẩu của các nước đang phát triển. Đồng thời, vì các nước phát triển là nguồn cung cấp các khoản vay ngân hàng, các khoản vốn đầu tư trực tiếp và gián tiếp cho các nước đang phát triển, nên khi các nước phát triển dừng cho vay, dừng giải ngân hay rút vốn về, nhiều nền kinh tế đang phát triển đã bị tác động tiêu cực nghiêm trọng. Giảm sản xuất trên quy mô toàn cầu dẫn tới giảm lượng cầu về năng lượng và nguyên liệu, khiến cho các nước xuất khẩu dầu và nguyên liệu bị giảm đáng kể nguồn thu từ xuất khẩu các yếu tố này. Vì thế, suy thoái và suy giảm tốc độ tăng trưởng kinh tế lan sang cả các nước xuất khẩu dầu mỏ ở Trung Đông, Nam Mỹ, Trung Á và Nga vốn được lợi suốt một thời gian khá dài từ giá dầu tăng.[10][11]
Để ngăn chặn suy giảm tăng trưởng, khôi phục kinh tế, hầu hết các nước bị tác động đã áp dụng tích cực chính sách kích thích kinh tế, đặc biệt là kích cầu,[12] khiến cho có nhiều quan điểm khẳng định sự trở lại của chủ nghĩa Keynes. Sự hợp tác quốc tế thông qua diễn đàn G20 đã làm tăng vị thế của các nước đang phát triển, nhất là của Trung Quốc.[13]
Đến giữa năm 2009, dấu hiệu phục hồi kinh tế đã bắt đầu thấy ở các nước bị tác động.[14]
Các khu vực[sửa | sửa mã nguồn]
Các nước phát triển[sửa | sửa mã nguồn]
Các nước phát triển nói chung bắt đầu suy giảm tốc độ tăng trưởng từ quý III năm 2007 và GDP bắt đầu giảm từ quý III năm 2008. Quý IV năm 2008 ghi nhận mức thu hẹp GDP của các nước phát triển nói chung lên đến 7,97%.[15]
Hoa Kỳ là trung tâm của suy thoái kinh tế toàn cầu mặc dù không phải là nước suy thoái nghiêm trọng nhất. Theo cách xác định suy thoái kinh tế của NBER, kinh tế Hoa Kỳ rơi vào suy thoái từ tháng 12 năm 2007.[16] Còn theo cách xác định suy thoái tức là 2 quý liên tục có GDP giảm thì kinh tế Hoa Kỳ rơi vào suy thoái bắt đầu từ quý III năm 2008 với mức giảm lớn kỷ lục kể từ sau Chiến tranh thế giới thứ hai.[17][18] Quỹ Tiền tệ Quốc tế ước lượng rằng nền kinh tế Hoa Kỳ năm 2009 thu hẹp 2,6%.[15] Tỷ lệ thất nghiệp ở Hoa Kỳ đã tăng từ mức 4,9% vào tháng 12 năm 2007[19] lên 9,5% vào tháng 6 năm 2009.[20] Nhiều ngành kinh tế của Hoa Kỳ thu hẹp sản xuất. Ngành chế tạo ô tô bị khủng hoảng nghiêm trọng đến mức Big Three phải bán đi một số thương hiệu và chi nhánh của mình. GM và Chrysler phải chịu phá sản và chấp nhận tái cơ cấu dưới sự giám sát của Chính phủ.
Trong các nước phát triển, Đức và Nhật Bản là những nước mà GDP giảm mạnh nhất. Cả hai đều là những nền kinh tế hướng vào xuất khẩu và bị tác động tiêu cực nghiêm trọng. Nhiều thể chế tài chính của Đức tham gia vào thị trường tín dụng thứ cấp ở Hoa Kỳ khiến cho khu vực tài chính của Đức bị rối loạn. Tuy khu vực tài chính của Nhật Bản vẫn vững vàng, nhưng việc có nhiều công ty Hoa Kỳ phát hành trái phiếu tại thị trường chứng khoán Tokyo đã khiến cho thị trường chứng khoán của Nhật Bản bị chao đảo và ảnh hưởng tới khả năng huy động vốn của các công ty Nhật Bản. Hậu quả là cả hai nước đều lâm vào suy thoái từ quý II năm 2008.[21] Năm 2009, GDP của Đức giảm 6,2%; và dự báo sẽ còn giảm trong năm 2010. Còn GDP của Nhật Bản năm 2009 cũng giảm tới 6%.[15] Thống kê cho thấy Nhật Bản đã bị giảm kim ngạch xuất khẩu và giảm sản lượng sản xuất ở mức kỷ lục.[22] Những nước phát triển lớn khác bị giảm GDP là Anh, Canada, Pháp, Tây Ban Nha, Ý. Cả khu vực đồng euro nói chung giảm 4,8% trong năm 2009 và dự báo sẽ còn giảm 0,3% trong năm 2010.[15]
Trong các nước OECD, chỉ có Hy Lạp, Hàn Quốc, Ba Lan, Slovaky là không bị rơi vào suy thoái kinh tế (theo cách xác định suy thoái là hai quý liên tục tăng trưởng dưới 0), song vẫn bị suy giảm tốc độ tăng trưởng.[21]
Các nước công nghiệp hóa mới châu Á đều là những nền kinh tế theo định hướng xuất khẩu. Suy giảm tăng trưởng kinh tế thế giới đã làm GDP của các nước này đang từ chỗ tăng tới 5,1% trong năm 2007 giảm xuống chỉ còn tăng 1,5% trong năm 2008 và dự kiến sẽ giảm 5,2% trong năm 2009.[15] Các nước và lãnh thổ lâm vào suy thoái là Hồng Kông[23] và Singapore (từ quý IV năm 2008)[24].
BRIC[sửa | sửa mã nguồn]
Ấn Độ, Brasil và Trung Quốc bị suy giảm tốc độ tăng trưởng trong năm 2008 nhưng đã nhanh chóng trở lại tăng trưởng nhanh trong năm 2009. Nga bị khủng hoảng tài chính trong năm 2008 với giá chứng khoán sụt giảm mạnh, đồng rúp mất giá, một số ngân hàng bị đổ vỡ. Nguyên nhân khủng hoảng tài chính ở Nga là do những bất an từ phía các nhà đầu tư liên quan đến căng thẳng chính trị-quân sự Nga-Georgia, liên quan đến việc giá dầu thế giới giảm mạnh, sự chỉ trích của Thủ tướng Putin đối với tập đoàn Mechel. Kinh tế Nga lâm vào suy thoái từ đầu năm 2009.
Kết quả tăng trưởng kinh tế được xem là tốt so với các nước phát triển đã giúp cho BRIC có tiếng nói hơn trong G-20.[25] Các nước này đều cố gắng đàm phán để tăng tỷ lệ phiếu bầu của mình ở Quỹ Tiền tệ Quốc tế.[26]
Các nước đang phát triển khác[sửa | sửa mã nguồn]
Trong các nước đang phát triển, những nước thuộc SNG bị tác động nghiêm trọng. Các nước này bị đồng thời nhiều cú sốc: những rối loạn tài chính khiến cho các nước này trở nên khó tiếp cận các nguồn tài chính nước ngoài (các nước này vốn đi vay nước ngoài nhiều để đầu tư phát triển kinh tế trong nước), nhu cầu đối với hàng xuất khẩu của họ giảm do kinh tế các nước và các khu vực trên thế giới xấu đi, giá nguyên liệu-năng lượng giảm, kiều hối giảm do thu nhập của người lao động xuất khẩu của các nước này giảm. Các nước Belarus, Ukraine, Armenia đã phải xin IMF giúp đỡ tài chính. Thống kê của IMF cho thấy GDP của Ukraine năm 2009 giảm tới 8% và của Armenia giảm tới 5%. Các nước SNG khác có GDP giảm là Kazakhstan, Belarus và Mondova. Các nước còn lại tuy vẫn tăng được GDP nhưng với tốc độ không cao bằng thời gian trước.[27]
Các nước đang phát triển châu Á hầu hết đều bị giảm tốc độ tăng trưởng, thậm chí có nước còn tăng trưởng âm. Các nước Bangladesh, Indonesia, Pakistan, Việt Nam vốn có mức tăng trưởng trên dưới 6% trong các năm 2007 và 2008, sang năm 2009 chỉ còn tăng trưởng trên dưới 3%. Các nước Malaysia và Thái Lan tăng trưởng với tốc độ -3,0% và -3,5% trong năm 2009.[27]
Các nền kinh tế Mỹ Latinh vốn có độ mở cao và phụ thuộc vào vốn nước ngoài và xuất khẩu nguyên liệu-năng lượng. Vì thế, các nước trong khu vực này bị suy giảm tốc độ tăng trưởng kinh tế ở mức độ khác lớn. Mexico bị suy giảm nhiều nhất do nền kinh tế này gắn kết chặt chẽ với kinh tế Hoa Kỳ. GDP của Mexico giảm tới 3,7% trong năm 2009. Những nước lớn khác có GDP giảm là Argentina, Ecuador và Venezuela.[27]
Tất cả các nước ở Trung Đông đều bị suy giảm kinh tế. Những nước Trung Đông xuất khẩu nhiều dầu lửa là Ả Rập Saudi, UAE và Kuwait còn bị giảm GDP. Kinh tế Israel cũng bị giảm 1,7% trong năm 2009. Nền kinh tế này vốn phụ thuộc khá cao vào xuất khẩu trong khi kinh tế toàn cầu lại rơi vào suy thoái và suy giảm tăng trưởng.[27]
Kinh tế các nước châu Phi gặp khó khăn chủ yếu do xuất khẩu của họ bị giảm (do lượng cầu thế giới giảm và do giá nguyên liệu-năng lượng giảm) và kiều hối bị giảm. Các nước Ghana, Kenya, Nigeria, Nam Phi và Tunisia bị giảm nguồn vốn nước ngoài (FDI và đầu tư gián tiếp). Angola, Guinea Xích đạo và Nigeria bị tác động mạnh bởi lượng dầu xuất khẩu và giá dầu giảm. Tuy nhiên, kinh tế Côte d’Ivoire và Kenya không những không bị suy giảm mà lại còn tăng tốc.[27]
Xem thêm[sửa | sửa mã nguồn]
- Danh sách ngân hàng bị mua lại hoặc phá sản trong khủng hoảng tài chính cuối thập niên 2000
- Danh sách các quốc gia theo tốc độ tăng trưởng GDP danh nghĩa 2009-2012
Tham khảo[sửa | sửa mã nguồn]
- ^ Wessel, David (8 tháng 4 năm 2010). “Did 'Great Recession' Live Up to the Name?”. The Wall Street Journal.
- ^ Evans-Pritchard, Ambrose (13 tháng 9 năm 2010). “IMF fears 'social explosion' from world jobs crisis”. The Daily Telegraph (London).
- ^ Zuckerman, Mortimer (20 tháng 6 năm 2011). “Why the jobs situation is worse than it looks”. US News (New York).
- ^ Rampell, Catherine (11 tháng 3 năm 2009). “‘Great Recession’: A Brief Etymology”. New York Times.
- ^ “Krugman Coins a Phrase: "The Lesser Depression"”. Truy cập ngày 3 tháng 9 năm 2011.
- ^ “The Long Recession In Hiring”. Truy cập ngày 12 tháng 9 năm 2011.
- ^ Gore, Charles (2010). “The global recession of 2009 in a long-term development perspective”. Journal of International Development (John Wiley & Sons, Ltd.) 22 (6). Truy cập ngày 5 tháng 12 năm 2012.
- ^ World Economic Outlook, April 2012. Washington, D.C.: International Monetary Fund. 04-2012. tr. 38; etc. ISBN 978-1-61635-246-2. Truy cập ngày 5 tháng 12 năm 2012.
- ^ JSB Morse (2009), Surviving the Second Great Depression: How to Take Advantage of the Government That Is Trying to Take Advantage of You, CoDe Publishing, March 3.
- ^ Quỹ Tiền tệ Quốc tế (2009), World Economic Outlook: Crisis and Recovery April 2009.
- ^ Balakrishnan, Ravi; Danninger, Stephan; Elekdag, Selim; Tytell, Irina (2009), "The Transmission of Financial Stress from Advanced to Emerging Economies," IMF Working Paper No. 09/133, ngày 1 tháng 6 năm 2009.
- ^ IMF Survey online, "Fully Spend Stimulus Money to Back Crisis Recovery, Says IMF," ngày 26 tháng 6 năm 2009.
- ^ Jean Pisani-Ferry and Indhira Santos (2009), "Reshaping the Global Economy," Finance and Development, March.
- ^ IMF Survey online, "Recession Loosens Grip But Weak Recovery Ahead," ngày 8 tháng 7 năm 2009.
- ^ a ă â b c IMF (2009), World Economic Outlook Update: Contractionary Forces Receding But Weak Recovery Ahead.
- ^ NBER Business Cycle Dating Committee, Determination of the December 2007 Peak in Economic Activity
- ^ Bureau of Economic Analysis - National Account Tables
- ^ Bureau of Economic Analysis - News Release.
- ^ U.S. Department of Labor, Bureau of Labor Statistics, "The Employment Situation: January 2008", January 2008
- ^ “Current Population Survey”. Bureau of Labor Statistics, US Government. Ngày 5 tháng 6 năm 2009. Truy cập 2009-06-199.
- ^ a ă OECD Statistics
- ^ Số liệu thống kê do Văn phòng Nội các Nhật Bản công bố ngày 17 tháng 8 năm 2009.
- ^ Chan, John (ngày 21 tháng 11 năm 2008). “Hong Kong enters recession”. World Socialist Web Site (International Committee of the Fourth International). Truy cập ngày 4 tháng 1 năm 2009.
- ^ Số liệu thống kê do Chính phủ Singapore công bố. Truy cập ngày 20 tháng 8 năm 2009.
- ^ The Hindu, BRIC played crucial role at G-20 summit, ngày 18 tháng 11 năm 2008.
- ^ Reuters, BRIC countries to meet ahead of G20: source, ngày 12 tháng 3 năm 2009.
- ^ a ă â b c IMF (2009), World Economic Outlook: Crisis and Recovery, April.

markdown:
# Đại suy thoái
[Suy thoái kinh tế cuối thập niên 2000](/w/index.php?title=Suy_tho%C3%A1i_kinh_t%E1%BA%BF_cu%E1%BB%91i_th%E1%BA%ADp_ni%C3%AAn_2000&redirect=no)) **Đại suy thoái** ( [tiếng Anh](/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Anh): *Great Recession*) hay **cuộc suy thoái toàn cầu 2009** là cuộc [suy thoái kinh tế](/wiki/Suy_tho%C3%A1i_kinh_t%E1%BA%BF) và suy giảm tốc độ [tăng trưởng kinh tế](/wiki/T%C4%83ng_tr%C6%B0%E1%BB%9Fng_kinh_t%E1%BA%BF) diễn ra đồng thời ở nhiều nước, nhiều khu vực trên [thế giới](/wiki/Th%E1%BA%BF_gi%E1%BB%9Bi), có nguồn gốc từ suy thoái kinh tế Hoa Kỳ cuối thập niên 2000 và [khủng hoảng tài chính 2007-2010](/w/index.php?title=Kh%E1%BB%A7ng_ho%E1%BA%A3ng_t%C3%A0i_ch%C3%ADnh_2007%E2%80%93nay&action=edit&redlink=1). Mức độ và quy mô của đợt suy thoái này lớn đến mức nhiều người gọi nó **Đại Suy thoái**. [[1]](#cite_note-wsj_2010-04-08-1) [[2]](#cite_note-2) [[3]](#cite_note-3) (hay đôi khi còn gọi là [4] **Tiểu Khủng hoảng**, [[5]](#cite_note-5) **Suy thoái dài**, hoặc [[6]](#cite_note-6) **Suy thoái toàn cầu 2009** [[7]](#cite_note-7) ) Thậm chí có người gọi nó là [[8]](#cite_note-8) **Đại Khủng hoảng thứ hai** mặc dù các học giả kinh tế không nghĩ như vậy. [[9]](#cite_note-9)
## Mục lục
## Khái quát[
[sửa](/w/index.php?title=%C4%90%E1%BA%A1i_suy_tho%C3%A1i&veaction=edit&vesection=1) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=%C4%90%E1%BA%A1i_suy_tho%C3%A1i&action=edit§ion=1)]
Bong bóng bất động sản của
[Hoa Kỳ](/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3) bị vỡ dẫn tới [khủng hoảng tín dụng nhà ở thứ cấp](/wiki/Kh%E1%BB%A7ng_ho%E1%BA%A3ng_t%C3%A0i_ch%C3%ADnh_Hoa_K%E1%BB%B3_2007-2009) rồi phát triển thành một cuộc [khủng hoảng tài chính](/w/index.php?title=Kh%E1%BB%A7ng_ho%E1%BA%A3ng_t%C3%A0i_ch%C3%ADnh_Hoa_K%E1%BB%B3_n%C4%83m_2007-2009&action=edit&redlink=1) mà hậu quả là tình trạng [đói tín dụng](/w/index.php?title=%C4%90%C3%B3i_t%C3%ADn_d%E1%BB%A5ng&action=edit&redlink=1) ảnh hưởng tới [khu vực kinh tế thực](/w/index.php?title=Khu_v%E1%BB%B1c_kinh_t%E1%BA%BF_th%E1%BB%B1c&action=edit&redlink=1). Vỡ bong bóng nhà ở cũng dẫn tới suy giảm [tiêu dùng cá nhân](/w/index.php?title=Ti%C3%AAu_d%C3%B9ng_c%C3%A1_nh%C3%A2n&action=edit&redlink=1) ở Hoa Kỳ. Sự bất trắc trong đời sống kinh tế và kinh doanh càng làm cho tiêu dùng và [sản xuất](/wiki/S%E1%BA%A3n_xu%E1%BA%A5t) bị hạn chế. Ba nhân tố này gây ra suy thoái kinh tế ở Hoa Kỳ từ năm 2008. Nhiều nước trên thế giới có các tổ chức tài chính đã tham gia vào thị trường tín dụng nhà ở thứ cấp ở Hoa Kỳ. Khi các tổ chức tài chính này bị thua lỗ, tình trạng rối loạn tài chính, thậm chí là khủng hoảng tài chính đã xảy ra ở nhiều nước khiến cho các nước này rơi vào suy thoái kinh tế hoặc suy giảm tốc độ tăng trưởng. Do Hoa Kỳ, châu Âu và Nhật Bản là những [thị trường](/wiki/Th%E1%BB%8B_tr%C6%B0%E1%BB%9Dng) [xuất khẩu](/wiki/Xu%E1%BA%A5t_kh%E1%BA%A9u) quan trọng của nhiều [nước đang phát triển](/wiki/C%C3%A1c_n%C6%B0%E1%BB%9Bc_%C4%91ang_ph%C3%A1t_tri%E1%BB%83n) (nhất là khu vực [Đông Á](/wiki/%C4%90%C3%B4ng_%C3%81)) nên suy thoái và suy giảm tăng trưởng kinh tế từ thế giới phát triển đã làm giảm xuất khẩu của các nước đang phát triển. Đồng thời, vì các nước phát triển là nguồn cung cấp các khoản vay ngân hàng, các khoản vốn đầu tư trực tiếp và gián tiếp cho các nước đang phát triển, nên khi các nước phát triển dừng cho vay, dừng giải ngân hay rút vốn về, nhiều nền kinh tế đang phát triển đã bị tác động tiêu cực nghiêm trọng. Giảm sản xuất trên quy mô toàn cầu dẫn tới giảm [lượng cầu](/wiki/Nguy%C3%AAn_l%C3%BD_cung_-_c%E1%BA%A7u) về [năng lượng](/wiki/N%C4%83ng_l%C6%B0%E1%BB%A3ng) và [nguyên liệu](/wiki/Nguy%C3%AAn_v%E1%BA%ADt_li%E1%BB%87u), khiến cho các nước xuất khẩu dầu và nguyên liệu bị giảm đáng kể nguồn thu từ xuất khẩu các yếu tố này. Vì thế, suy thoái và suy giảm tốc độ tăng trưởng kinh tế lan sang cả các nước xuất khẩu dầu mỏ ở [Trung Đông](/wiki/Trung_%C4%90%C3%B4ng), [Nam Mỹ](/wiki/Nam_M%E1%BB%B9), [Trung Á](/wiki/Trung_%C3%81) và [Nga](/wiki/Nga) vốn được lợi suốt một thời gian khá dài từ giá dầu tăng. [[10]](#cite_note-WEO2009April-10) [[11]](#cite_note-11)
Để ngăn chặn suy giảm tăng trưởng, khôi phục kinh tế, hầu hết các nước bị tác động đã áp dụng tích cực chính sách kích thích kinh tế, đặc biệt là
[kích cầu](/wiki/K%C3%ADch_c%E1%BA%A7u), khiến cho có nhiều quan điểm khẳng định sự trở lại của [12] [chủ nghĩa Keynes](/wiki/Ch%E1%BB%A7_ngh%C4%A9a_Keynes). Sự hợp tác quốc tế thông qua diễn đàn [G20](/wiki/G20_(nh%C3%B3m_c%C3%A1c_n%E1%BB%81n_kinh_t%E1%BA%BF_l%E1%BB%9Bn))đã làm tăng vị thế của các nước đang phát triển, nhất là của [Trung Quốc](/wiki/Trung_Qu%E1%BB%91c). [[13]](#cite_note-13)
Đến giữa năm 2009, dấu hiệu phục hồi kinh tế đã bắt đầu thấy ở các nước bị tác động.
[[14]](#cite_note-14)
## Các khu vực[
[sửa](/w/index.php?title=%C4%90%E1%BA%A1i_suy_tho%C3%A1i&veaction=edit&vesection=2) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=%C4%90%E1%BA%A1i_suy_tho%C3%A1i&action=edit§ion=2)]
### Các nước phát triển[
[sửa](/w/index.php?title=%C4%90%E1%BA%A1i_suy_tho%C3%A1i&veaction=edit&vesection=3) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=%C4%90%E1%BA%A1i_suy_tho%C3%A1i&action=edit§ion=3)]
Các nước phát triển nói chung bắt đầu suy giảm tốc độ tăng trưởng từ quý III năm 2007 và GDP bắt đầu giảm từ quý III năm 2008. Quý IV năm 2008 ghi nhận mức thu hẹp GDP của các nước phát triển nói chung lên đến 7,97%.
[[15]](#cite_note-WOEupdate-15)
Hoa Kỳ là trung tâm của suy thoái kinh tế toàn cầu mặc dù không phải là nước suy thoái nghiêm trọng nhất. Theo cách xác định suy thoái kinh tế của NBER, kinh tế Hoa Kỳ rơi vào suy thoái từ tháng 12 năm 2007.
Còn theo cách xác định suy thoái tức là 2 quý liên tục có GDP giảm thì kinh tế Hoa Kỳ rơi vào suy thoái bắt đầu từ quý III năm 2008 với mức giảm lớn kỷ lục kể từ sau Chiến tranh thế giới thứ hai. [16] [[17]](#cite_note-17) Quỹ Tiền tệ Quốc tế ước lượng rằng nền kinh tế Hoa Kỳ năm 2009 thu hẹp 2,6%. [[18]](#cite_note-18) Tỷ lệ [[15]](#cite_note-WOEupdate-15) [thất nghiệp](/wiki/Th%E1%BA%A5t_nghi%E1%BB%87p)ở Hoa Kỳ đã tăng từ mức 4,9% vào tháng 12 năm 2007 lên 9,5% vào tháng 6 năm 2009. [[19]](#cite_note-19) Nhiều ngành kinh tế của Hoa Kỳ thu hẹp sản xuất. Ngành chế tạo ô tô bị khủng hoảng nghiêm trọng đến mức Big Three phải bán đi một số thương hiệu và chi nhánh của mình. GM và Chrysler phải chịu phá sản và chấp nhận tái cơ cấu dưới sự giám sát của Chính phủ. [[20]](#cite_note-CPS06052009-20)
Trong các nước phát triển, Đức và Nhật Bản là những nước mà GDP giảm mạnh nhất. Cả hai đều là những nền kinh tế hướng vào xuất khẩu và bị tác động tiêu cực nghiêm trọng. Nhiều thể chế tài chính của Đức tham gia vào thị trường tín dụng thứ cấp ở Hoa Kỳ khiến cho khu vực tài chính của Đức bị rối loạn. Tuy khu vực tài chính của Nhật Bản vẫn vững vàng, nhưng việc có nhiều công ty Hoa Kỳ phát hành trái phiếu tại thị trường chứng khoán Tokyo đã khiến cho thị trường chứng khoán của Nhật Bản bị chao đảo và ảnh hưởng tới khả năng huy động vốn của các công ty Nhật Bản. Hậu quả là cả hai nước đều lâm vào suy thoái từ quý II năm 2008.
Năm 2009, GDP của Đức giảm 6,2%; và dự báo sẽ còn giảm trong năm 2010. Còn GDP của Nhật Bản năm 2009 cũng giảm tới 6%. [21] Thống kê cho thấy Nhật Bản đã bị giảm kim ngạch xuất khẩu và giảm sản lượng sản xuất ở mức kỷ lục. [[15]](#cite_note-WOEupdate-15) Những nước phát triển lớn khác bị giảm GDP là Anh, Canada, Pháp, Tây Ban Nha, Ý. Cả khu vực đồng euro nói chung giảm 4,8% trong năm 2009 và dự báo sẽ còn giảm 0,3% trong năm 2010. [[22]](#cite_note-22) [[15]](#cite_note-WOEupdate-15)
Trong các nước OECD, chỉ có Hy Lạp, Hàn Quốc, Ba Lan, Slovaky là không bị rơi vào suy thoái kinh tế (theo cách xác định suy thoái là hai quý liên tục tăng trưởng dưới 0), song vẫn bị suy giảm tốc độ tăng trưởng.
[[21]](#cite_note-OECD-21)
Các nước công nghiệp hóa mới châu Á đều là những nền kinh tế theo định hướng xuất khẩu. Suy giảm tăng trưởng kinh tế thế giới đã làm GDP của các nước này đang từ chỗ tăng tới 5,1% trong năm 2007 giảm xuống chỉ còn tăng 1,5% trong năm 2008 và dự kiến sẽ giảm 5,2% trong năm 2009.
Các nước và lãnh thổ lâm vào suy thoái là Hồng Kông [15] và Singapore (từ quý IV năm 2008) [[23]](#cite_note-23) . [[24]](#cite_note-24)
[BRIC](/wiki/BRIC)[ [sửa](/w/index.php?title=%C4%90%E1%BA%A1i_suy_tho%C3%A1i&veaction=edit&vesection=4) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=%C4%90%E1%BA%A1i_suy_tho%C3%A1i&action=edit§ion=4)]
Ấn Độ, Brasil và Trung Quốc bị suy giảm tốc độ tăng trưởng trong năm 2008 nhưng đã nhanh chóng trở lại tăng trưởng nhanh trong năm 2009. Nga bị khủng hoảng tài chính trong năm 2008 với giá chứng khoán sụt giảm mạnh, đồng rúp mất giá, một số ngân hàng bị đổ vỡ. Nguyên nhân khủng hoảng tài chính ở Nga là do những bất an từ phía các nhà đầu tư liên quan đến căng thẳng chính trị-quân sự Nga-Georgia, liên quan đến việc giá dầu thế giới giảm mạnh, sự chỉ trích của Thủ tướng Putin đối với tập đoàn Mechel. Kinh tế Nga lâm vào suy thoái từ đầu năm 2009.
Kết quả tăng trưởng kinh tế được xem là tốt so với các nước phát triển đã giúp cho BRIC có tiếng nói hơn trong G-20.
Các nước này đều cố gắng đàm phán để tăng tỷ lệ phiếu bầu của mình ở Quỹ Tiền tệ Quốc tế. [25] [[26]](#cite_note-26)
### Các nước đang phát triển khác[
[sửa](/w/index.php?title=%C4%90%E1%BA%A1i_suy_tho%C3%A1i&veaction=edit&vesection=5) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=%C4%90%E1%BA%A1i_suy_tho%C3%A1i&action=edit§ion=5)]
Trong các nước đang phát triển, những nước thuộc SNG bị tác động nghiêm trọng. Các nước này bị đồng thời nhiều cú sốc: những rối loạn tài chính khiến cho các nước này trở nên khó tiếp cận các nguồn tài chính nước ngoài (các nước này vốn đi vay nước ngoài nhiều để đầu tư phát triển kinh tế trong nước), nhu cầu đối với hàng xuất khẩu của họ giảm do kinh tế các nước và các khu vực trên thế giới xấu đi, giá nguyên liệu-năng lượng giảm, kiều hối giảm do thu nhập của người lao động xuất khẩu của các nước này giảm. Các nước Belarus, Ukraine, Armenia đã phải xin IMF giúp đỡ tài chính. Thống kê của IMF cho thấy GDP của Ukraine năm 2009 giảm tới 8% và của Armenia giảm tới 5%. Các nước SNG khác có GDP giảm là Kazakhstan, Belarus và Mondova. Các nước còn lại tuy vẫn tăng được GDP nhưng với tốc độ không cao bằng thời gian trước.
[[27]](#cite_note-WEOApril2009-27)
Các nước đang phát triển châu Á hầu hết đều bị giảm tốc độ tăng trưởng, thậm chí có nước còn tăng trưởng âm. Các nước Bangladesh, Indonesia, Pakistan, Việt Nam vốn có mức tăng trưởng trên dưới 6% trong các năm 2007 và 2008, sang năm 2009 chỉ còn tăng trưởng trên dưới 3%. Các nước Malaysia và Thái Lan tăng trưởng với tốc độ -3,0% và -3,5% trong năm 2009.
[[27]](#cite_note-WEOApril2009-27)
Các nền kinh tế Mỹ Latinh vốn có độ mở cao và phụ thuộc vào vốn nước ngoài và xuất khẩu nguyên liệu-năng lượng. Vì thế, các nước trong khu vực này bị suy giảm tốc độ tăng trưởng kinh tế ở mức độ khác lớn. Mexico bị suy giảm nhiều nhất do nền kinh tế này gắn kết chặt chẽ với kinh tế Hoa Kỳ. GDP của Mexico giảm tới 3,7% trong năm 2009. Những nước lớn khác có GDP giảm là Argentina, Ecuador và Venezuela.
[[27]](#cite_note-WEOApril2009-27)
Tất cả các nước ở Trung Đông đều bị suy giảm kinh tế. Những nước Trung Đông xuất khẩu nhiều dầu lửa là Ả Rập Saudi, UAE và Kuwait còn bị giảm GDP. Kinh tế Israel cũng bị giảm 1,7% trong năm 2009. Nền kinh tế này vốn phụ thuộc khá cao vào xuất khẩu trong khi kinh tế toàn cầu lại rơi vào suy thoái và suy giảm tăng trưởng.
[[27]](#cite_note-WEOApril2009-27)
Kinh tế các nước châu Phi gặp khó khăn chủ yếu do xuất khẩu của họ bị giảm (do lượng cầu thế giới giảm và do giá nguyên liệu-năng lượng giảm) và kiều hối bị giảm. Các nước Ghana, Kenya, Nigeria, Nam Phi và Tunisia bị giảm nguồn vốn nước ngoài (FDI và đầu tư gián tiếp). Angola, Guinea Xích đạo và Nigeria bị tác động mạnh bởi lượng dầu xuất khẩu và giá dầu giảm. Tuy nhiên, kinh tế Côte d’Ivoire và Kenya không những không bị suy giảm mà lại còn tăng tốc.
[[27]](#cite_note-WEOApril2009-27)
## Xem thêm[
[sửa](/w/index.php?title=%C4%90%E1%BA%A1i_suy_tho%C3%A1i&veaction=edit&vesection=6) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=%C4%90%E1%BA%A1i_suy_tho%C3%A1i&action=edit§ion=6)] [Danh sách ngân hàng bị mua lại hoặc phá sản trong khủng hoảng tài chính cuối thập niên 2000](/wiki/Danh_s%C3%A1ch_ng%C3%A2n_h%C3%A0ng_b%E1%BB%8B_mua_l%E1%BA%A1i_ho%E1%BA%B7c_ph%C3%A1_s%E1%BA%A3n_trong_kh%E1%BB%A7ng_ho%E1%BA%A3ng_t%C3%A0i_ch%C3%ADnh_cu%E1%BB%91i_th%E1%BA%ADp_ni%C3%AAn_2000) [Danh sách các quốc gia theo tốc độ tăng trưởng GDP danh nghĩa 2009-2012](/wiki/Danh_s%C3%A1ch_c%C3%A1c_qu%E1%BB%91c_gia_theo_t%E1%BB%91c_%C4%91%E1%BB%99_t%C4%83ng_tr%C6%B0%E1%BB%9Fng_GDP_danh_ngh%C4%A9a_2009-2012)
## Tham khảo[
[sửa](/w/index.php?title=%C4%90%E1%BA%A1i_suy_tho%C3%A1i&veaction=edit&vesection=7) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=%C4%90%E1%BA%A1i_suy_tho%C3%A1i&action=edit§ion=7)] **Wessel, David (8 tháng 4 năm 2010).** [^](#cite_ref-wsj_2010-04-08_1-0) [“Did 'Great Recession' Live Up to the Name?”](http://online.wsj.com/article/SB10001424052702303591204575169693166352882.html). *The Wall Street Journal*. **Evans-Pritchard, Ambrose (13 tháng 9 năm 2010).** [^](#cite_ref-2) [“IMF fears 'social explosion' from world jobs crisis”](http://www.telegraph.co.uk/finance/financetopics/financialcrisis/8000561/IMF-fears-social-explosion-from-world-jobs-crisis.html). *The Daily Telegraph*(London). **Zuckerman, Mortimer (20 tháng 6 năm 2011).** [^](#cite_ref-3) [“Why the jobs situation is worse than it looks”](http://www.usnews.com/opinion/mzuckerman/articles/2011/06/20/why-the-jobs-situation-is-worse-than-it-looks). *US News*(New York). **Rampell, Catherine (11 tháng 3 năm 2009).** [^](#cite_ref-4) [“‘Great Recession’: A Brief Etymology”](http://economix.blogs.nytimes.com/2009/03/11/great-recession-a-brief-etymology/). *New York Times*. [^](#cite_ref-5) [“Krugman Coins a Phrase: "The Lesser Depression"”](http://news.firedoglake.com/2011/07/22/krugman-coins-a-phrase-the-lesser-depression/). Truy cập ngày 3 tháng 9 năm 2011. [^](#cite_ref-6) [“The Long Recession In Hiring”](http://thinkprogress.org/yglesias/2011/09/12/317166/the-long-recession-in-hiring//). Truy cập ngày 12 tháng 9 năm 2011. **Gore, Charles (2010).** [^](#cite_ref-7) [“The global recession of 2009 in a long-term development perspective”](http://ideas.repec.org/a/wly/jintdv/v22y2010i6p714-738.html). *Journal of International Development*(John Wiley & Sons, Ltd.) **22**(6). Truy cập ngày 5 tháng 12 năm 2012. [^](#cite_ref-8) [. Washington, D.C.:](http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2012/01/pdf/text.pdf) *World Economic Outlook, April 2012* [International Monetary Fund](/w/index.php?title=International_Monetary_Fund&action=edit&redlink=1). 04-2012. tr. 38; etc. [ISBN](/wiki/ISBN) [978-1-61635-246-2](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/978-1-61635-246-2). Truy cập ngày 5 tháng 12 năm 2012. **JSB Morse (2009),** [^](#cite_ref-9) *Surviving the Second Great Depression: How to Take Advantage of the Government That Is Trying to Take Advantage of You*, CoDe Publishing, March 3. **Quỹ Tiền tệ Quốc tế (2009),** [^](#cite_ref-WEO2009April_10-0) [.](http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2009/01/index.htm) *World Economic Outlook: Crisis and Recovery*April 2009 **Balakrishnan, Ravi; Danninger, Stephan; Elekdag, Selim; Tytell, Irina (2009), "** [^](#cite_ref-11) [The Transmission of Financial Stress from Advanced to Emerging Economies](http://www.imf.org/external/pubs/cat/longres.cfm?sk=23039.0)," *IMF Working Paper No. 09/133*, ngày 1 tháng 6 năm 2009. [^](#cite_ref-12) *IMF Survey online*, " [Fully Spend Stimulus Money to Back Crisis Recovery, Says IMF](http://www.imf.org/external/pubs/ft/survey/so/2009/POL062609A.htm)," ngày 26 tháng 6 năm 2009. **Jean Pisani-Ferry and Indhira Santos (2009), "** [^](#cite_ref-13) [Reshaping the Global Economy](http://docs.google.com/www.imf.org/external/pubs/ft/fandd/2009/03/pdf/pisani.pdf)," *Finance and Development*, March. [^](#cite_ref-14) *IMF Survey online*, " [Recession Loosens Grip But Weak Recovery Ahead](http://www.imf.org/external/pubs/ft/survey/so/2009/RES070809A.htm)," ngày 8 tháng 7 năm 2009.
- ^
**a** **ă** **â** **b** [IMF (2009),](#cite_ref-WOEupdate_15-4) **c** *.* [World Economic Outlook Update: Contractionary Forces Receding But Weak Recovery Ahead](http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2009/update/02/index.htm) **NBER Business Cycle Dating Committee,** [^](#cite_ref-16) [Determination of the December 2007 Peak in Economic Activity](http://www.nber.org/cycles/dec2008.html) [^](#cite_ref-17) [Bureau of Economic Analysis - National Account Tables](http://www.bea.gov/national/nipaweb/TableView.asp?SelectedTable=1&Freq=Qtr&FirstYear=2007&LastYear=2009) [^](#cite_ref-18) [Bureau of Economic Analysis - News Release.](http://www.bea.gov/newsreleases/national/gdp/gdpnewsrelease.htm) **U.S. Department of Labor, Bureau of Labor Statistics, "** [^](#cite_ref-19) [The Employment Situation: January 2008](http://www.bls.gov/news.release/pdf/empsit.pdf)", January 2008 [^](#cite_ref-CPS06052009_20-0) [“Current Population Survey”](http://www.bls.gov/cps/). Bureau of Labor Statistics, US Government. Ngày 5 tháng 6 năm 2009. Truy cập 2009-06-199.
- ^
**a** **ă** [OECD Statistics](http://stats.oecd.org/Index.aspx?QueryName=350&QueryType=View&Lang=en) [^](#cite_ref-22) [Số liệu thống kê do Văn phòng Nội các Nhật Bản công bố ngày 17 tháng 8 năm 2009.](http://www.esri.cao.go.jp/en/sna/qe092/maine1.pdf) **Chan, John (ngày 21 tháng 11 năm 2008).** [^](#cite_ref-23) [“Hong Kong enters recession”](http://www.wsws.org/articles/2008/nov2008/hong-n21.shtml). *World Socialist Web Site*(International Committee of the Fourth International). Truy cập ngày 4 tháng 1 năm 2009. [^](#cite_ref-24) [Số liệu thống kê do Chính phủ Singapore công bố](http://app.mti.gov.sg/default.asp?id=745). Truy cập ngày 20 tháng 8 năm 2009. **The Hindu,** [^](#cite_ref-25) [BRIC played crucial role at G-20 summit](http://www.hindu.com/2008/11/18/stories/2008111860611300.htm), ngày 18 tháng 11 năm 2008. **Reuters,** [^](#cite_ref-26) [BRIC countries to meet ahead of G20: source](http://www.reuters.com/article/topNews/idUSTRE52B2HD20090312?feedType=RSS&feedName=topNews), ngày 12 tháng 3 năm 2009.
- ^
**a** **ă** **â** **b** [IMF (2009),](#cite_ref-WEOApril2009_27-4) **c** *World Economic Outlook: Crisis and Recovery*, April.

X-Cache: cp1068 miss (0), cp1052 frontend miss (0)


text:
Thập niên 110
Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
Thập niên 110 hay thập kỷ 110 chỉ đến những năm từ 110 đến 119.
Mục lục
- 1 Chính trị và chiến tranh
- 2 Thiên tai
- 3 Hiệp hội
- 4 Công nghệ
- 5 Khoa học
- 6 Kinh tế
- 7 Văn hóa đại chúng
- 8 Nhân vật
- 9 Tham khảo
Thập niên 110 hay thập kỷ 110 chỉ đến những năm từ 110 đến 119.

markdown:
# Thập niên 110
Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
|
||
|[Thế kỷ](/wiki/Th%E1%BA%BF_k%E1%BB%B7): [thế kỷ 1](/wiki/Th%E1%BA%BF_k%E1%BB%B7_1)– **–** [thế kỷ 2](/wiki/Th%E1%BA%BF_k%E1%BB%B7_2) [thế kỷ 3](/wiki/Th%E1%BA%BF_k%E1%BB%B7_3) [Thập niên](/wiki/Th%E1%BA%ADp_ni%C3%AAn): [thập niên 100](/wiki/Th%E1%BA%ADp_ni%C3%AAn_100)– **–** **thập niên 110** [thập niên 120](/wiki/Th%E1%BA%ADp_ni%C3%AAn_120) **Năm:** [110](/wiki/110) [111](/wiki/111) [112](/wiki/112) [113](/wiki/113) [114](/wiki/114) [115](/wiki/115) [116](/wiki/116) [117](/wiki/117) [118](/wiki/118) [119](/wiki/119) **Thể loại:** [Sinh](/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Sinh_th%E1%BA%ADp_k%E1%BB%B7_110)– [Mất](/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:M%E1%BA%A5t_th%E1%BA%ADp_k%E1%BB%B7_110)– [Kiến trúc](/w/index.php?title=Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Ki%E1%BA%BFn_tr%C3%BAc_th%E1%BA%ADp_k%E1%BB%B7_110&action=edit&redlink=1) [Thành lập](/w/index.php?title=Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Th%C3%A0nh_l%E1%BA%ADp_th%E1%BA%ADp_k%E1%BB%B7_110&action=edit&redlink=1)– [Phá hủy](/w/index.php?title=Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Ph%C3%A1_h%E1%BB%A7y_th%E1%BA%ADp_k%E1%BB%B7_110&action=edit&redlink=1) **Thập niên 110** hay **thập kỷ 110** chỉ đến những năm từ [110](/wiki/110) đến [119](/wiki/119).
## Mục lục
[1 Chính trị và chiến tranh](#Ch.C3.ADnh_tr.E1.BB.8B_v.C3.A0_chi.E1.BA.BFn_tranh) [2 Thiên tai](#Thi.C3.AAn_tai) [3 Hiệp hội](#Hi.E1.BB.87p_h.E1.BB.99i) [4 Công nghệ](#C.C3.B4ng_ngh.E1.BB.87) [5 Khoa học](#Khoa_h.E1.BB.8Dc) [6 Kinh tế](#Kinh_t.E1.BA.BF) [7 Văn hóa đại chúng](#V.C4.83n_h.C3.B3a_.C4.91.E1.BA.A1i_ch.C3.BAng) [8 Nhân vật](#Nh.C3.A2n_v.E1.BA.ADt) [9 Tham khảo](#Tham_kh.E1.BA.A3o)
## Chính trị và chiến tranh[
[sửa](/w/index.php?title=Th%E1%BA%ADp_ni%C3%AAn_110&veaction=edit&vesection=1) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Th%E1%BA%ADp_ni%C3%AAn_110&action=edit§ion=1)]
### Chiến tranh[
[sửa](/w/index.php?title=Th%E1%BA%ADp_ni%C3%AAn_110&veaction=edit&vesection=2) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Th%E1%BA%ADp_ni%C3%AAn_110&action=edit§ion=2)]
### Xung đột[
[sửa](/w/index.php?title=Th%E1%BA%ADp_ni%C3%AAn_110&veaction=edit&vesection=3) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Th%E1%BA%ADp_ni%C3%AAn_110&action=edit§ion=3)]
### Thuộc địa hóa[
[sửa](/w/index.php?title=Th%E1%BA%ADp_ni%C3%AAn_110&veaction=edit&vesection=4) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Th%E1%BA%ADp_ni%C3%AAn_110&action=edit§ion=4)]
### Các sự kiện chính trị nổi bật[
[sửa](/w/index.php?title=Th%E1%BA%ADp_ni%C3%AAn_110&veaction=edit&vesection=5) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Th%E1%BA%ADp_ni%C3%AAn_110&action=edit§ion=5)]
## Thiên tai[
[sửa](/w/index.php?title=Th%E1%BA%ADp_ni%C3%AAn_110&veaction=edit&vesection=6) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Th%E1%BA%ADp_ni%C3%AAn_110&action=edit§ion=6)]
## Hiệp hội[
[sửa](/w/index.php?title=Th%E1%BA%ADp_ni%C3%AAn_110&veaction=edit&vesection=7) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Th%E1%BA%ADp_ni%C3%AAn_110&action=edit§ion=7)]
## Công nghệ[
[sửa](/w/index.php?title=Th%E1%BA%ADp_ni%C3%AAn_110&veaction=edit&vesection=8) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Th%E1%BA%ADp_ni%C3%AAn_110&action=edit§ion=8)]
## Khoa học[
[sửa](/w/index.php?title=Th%E1%BA%ADp_ni%C3%AAn_110&veaction=edit&vesection=9) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Th%E1%BA%ADp_ni%C3%AAn_110&action=edit§ion=9)]
## Kinh tế[
[sửa](/w/index.php?title=Th%E1%BA%ADp_ni%C3%AAn_110&veaction=edit&vesection=10) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Th%E1%BA%ADp_ni%C3%AAn_110&action=edit§ion=10)]
## Văn hóa đại chúng[
[sửa](/w/index.php?title=Th%E1%BA%ADp_ni%C3%AAn_110&veaction=edit&vesection=11) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Th%E1%BA%ADp_ni%C3%AAn_110&action=edit§ion=11)]
### Văn học và nghệ thuật[
[sửa](/w/index.php?title=Th%E1%BA%ADp_ni%C3%AAn_110&veaction=edit&vesection=12) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Th%E1%BA%ADp_ni%C3%AAn_110&action=edit§ion=12)]
### Thể thao[
[sửa](/w/index.php?title=Th%E1%BA%ADp_ni%C3%AAn_110&veaction=edit&vesection=13) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Th%E1%BA%ADp_ni%C3%AAn_110&action=edit§ion=13)]
### Âm nhạc[
[sửa](/w/index.php?title=Th%E1%BA%ADp_ni%C3%AAn_110&veaction=edit&vesection=14) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Th%E1%BA%ADp_ni%C3%AAn_110&action=edit§ion=14)]
### Kiến trúc[
[sửa](/w/index.php?title=Th%E1%BA%ADp_ni%C3%AAn_110&veaction=edit&vesection=15) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Th%E1%BA%ADp_ni%C3%AAn_110&action=edit§ion=15)]
### Thời trang[
[sửa](/w/index.php?title=Th%E1%BA%ADp_ni%C3%AAn_110&veaction=edit&vesection=16) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Th%E1%BA%ADp_ni%C3%AAn_110&action=edit§ion=16)]
### Khác[
[sửa](/w/index.php?title=Th%E1%BA%ADp_ni%C3%AAn_110&veaction=edit&vesection=17) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Th%E1%BA%ADp_ni%C3%AAn_110&action=edit§ion=17)]
### Tiểu thuyết và phim[
[sửa](/w/index.php?title=Th%E1%BA%ADp_ni%C3%AAn_110&veaction=edit&vesection=18) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Th%E1%BA%ADp_ni%C3%AAn_110&action=edit§ion=18)]
## Nhân vật[
[sửa](/w/index.php?title=Th%E1%BA%ADp_ni%C3%AAn_110&veaction=edit&vesection=19) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Th%E1%BA%ADp_ni%C3%AAn_110&action=edit§ion=19)]
### Lãnh tụ thế giới[
[sửa](/w/index.php?title=Th%E1%BA%ADp_ni%C3%AAn_110&veaction=edit&vesection=20) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Th%E1%BA%ADp_ni%C3%AAn_110&action=edit§ion=20)]
## Tham khảo[
[sửa](/w/index.php?title=Th%E1%BA%ADp_ni%C3%AAn_110&veaction=edit&vesection=21) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Th%E1%BA%ADp_ni%C3%AAn_110&action=edit§ion=21)]
|
|![]()


text:
codifier
Từ điển mở Wiktionary
Mục lục
Tiếng Anh[sửa]
Danh từ[sửa]
codifier
- Xem codify.
Tham khảo[sửa]
- Hồ Ngọc Đức, Dự án Từ điển tiếng Việt miễn phí (chi tiết)
Tiếng Pháp[sửa]
Cách phát âm[sửa]
Ngoại động từ[sửa]
codifier ngoại động từ /kɔ.di.fje/
Tham khảo[sửa]
- Hồ Ngọc Đức, Dự án Từ điển tiếng Việt miễn phí (chi tiết)

markdown:
# codifier
Từ điển mở Wiktionary
## Mục lục
## Tiếng Anh[
[sửa](/w/index.php?title=B%E1%BA%A3n_m%E1%BA%ABu:-eng-&action=edit§ion=T-1)]
### Danh từ[
[sửa](/w/index.php?title=B%E1%BA%A3n_m%E1%BA%ABu:-noun-&action=edit§ion=T-1)] **codifier**
- Xem
[codify](/wiki/codify).
### Tham khảo[
[sửa](/w/index.php?title=B%E1%BA%A3n_m%E1%BA%ABu:-ref-&action=edit§ion=T-1)]
- Hồ Ngọc Đức,
[Dự án Từ điển tiếng Việt miễn phí](http://www.informatik.uni-leipzig.de/~duc/Dict/)( [chi tiết](/wiki/Wiktionary:Ngu%E1%BB%93n_g%E1%BB%91c/FVDP))
## Tiếng Pháp[
[sửa](/w/index.php?title=B%E1%BA%A3n_m%E1%BA%ABu:-fra-&action=edit§ion=T-1)]
### Cách phát âm[
[sửa](/w/index.php?title=B%E1%BA%A3n_m%E1%BA%ABu:-pron-&action=edit§ion=T-1)]
### Ngoại động từ[
[sửa](/w/index.php?title=B%E1%BA%A3n_m%E1%BA%ABu:-tr-verb-&action=edit§ion=T-1)] **codifier** *ngoại động từ* [/kɔ.di.fje/](/wiki/Wiktionary:IPA)
### Tham khảo[
[sửa](/w/index.php?title=B%E1%BA%A3n_m%E1%BA%ABu:-ref-&action=edit§ion=T-1)]
- Hồ Ngọc Đức,
[Dự án Từ điển tiếng Việt miễn phí](http://www.informatik.uni-leipzig.de/~duc/Dict/)( [chi tiết](/wiki/Wiktionary:Ngu%E1%BB%93n_g%E1%BB%91c/FVDP))

X-Cache: cp1065 miss (0), cp1054 frontend miss (0)