text:
NHỮNG PHƯƠNG DIỆN CỦA CHỦ NGHĨA MARX MỚI
Walter Laqueur. “The Many Faces of Neo-Marxism”. The National Interest, May-June/2013.
Thời gian này, chúng ta nghe nói rằng Karl Marx – một trong những nhà tư tưởng có ảnh hưởng lớn nhất thế kỷ XIX, nếu không muốn nói là quan trọng nhất – đang trải qua giai đoạn phục hưng. Điều này được một số người cho là có lý do từ cuộc khủng hoảng kinh tế bắt đầu từ năm 2008 và đã tàn phá một lượng của cải đáng kể của thế giới. Nếu xét đến khía cạnh rằng cuộc khủng hoảng này được nhìn nhận là cuộc khủng hoảng của chủ nghĩa tư bản thì lẽ đương nhiên là nhiều người sẽ nghĩ đến Marx, nhà phê bình chủ nghĩa tư bản lớn nhất trong lịch sử.
Nhưng đây là một cuộc phực hưng kỳ lạ, nếu như trên thực tế nó đúng là một hình thức phục hưng nào đó. Những năm gần đây, có rất nhiều hội nghị về chủ nghĩa Marx cùng vô vàn hội thảo ở những địa điểm như Chicago; Boston và Berlin. Tại London, một “lễ hội” Marx kéo dài năm ngày với khẩu hiểu “Không khí đã có mùi cách mạng”. Giấy mời tham dự sự kiện ghi:
Khủng hoảng và chế độ thắt lưng buộc bụng đã phơi bày tình trạng điên rồ trong hệ thống toàn cầu của chúng ta. Hàng tỉ đôla đã được bơm vào các ngân hàng, trong khi hàng tỉ người dân trên hành tinh này phải đối mặt với đói khát, nghèo túng, thiên tai và chiến tranh. Chúng ta thường được dạy rằng chủ nghĩa tư bản đồng nghĩa với thịnh vượng và dân chủ. Không đúng như vậy nữa. Giờ đây, nó đồng nghĩa với kham khổ với 99% sự thống trị của các thị trường.
Nhưng có thật sự không khí đã thấy mùi cách mạng? Pháp là một chính phủ xã hội chủ nghĩa, nhưng họ cũng đang rối như canh hẹ. Nước Anh có thể sắp theo chân, nhưng có chắc họ khá khẩm hơn không? Có vẻ rất tự nhiên là, vào thời điểm khủng hoảng, công luận sẽ hướng vào công kích đảng cầm quyền. Nếu xét đến mức độ nghiêm trọng của khủng hoảng và tình trạng phục hồi chậm chạp, không có gì lạ nếu một số người hướng tới chủ nghĩa Marx. Nhưng thực tế rằng phản ứng chính trị ôn hòa như vậy lại càng đáng ngạc nhiên hơn.
Trong khi một số hội thảo và lễ hội tán dương vị lãnh tụ chống chủ nghĩa tư bản dường như thức tỉnh nhờ những cảm xúc chủ nghĩa Marx mới đích thực thì một số khác có vẻ lại đang sử dụng nhân vật này như một phong trào để lôi kéo người dân ủng hộ những sự nghiệp và động lực khác hẳn. Hãy xem chương trình nghị sự tại một hội nghị gần đây ở Đại học Washington. Người ta chắc chắn sẽ thấy nghi ngờ liệu những tín đồ của Marx có đi đúng đường khi mà những tài liệu đem ra thảo luận có những tựa đề như “Xem xét lại những tổng thể bất khả thi: Triển khai sự siêu phàm kiểu Marxist”, “Vài suy ngẫm về thi sĩ kinh viện sống như du khách lang thang”, “Nhìn nhận Hip-hop ở giao lộ của văn hóa và chủ nghĩa tư bản”, “Biên niên sử của các nhà nước tình dục” và “Kinh tế chính trị về sự thân mật lạ lùng hơn”.
Người ta tự hỏi Marx phản ứng thế nào nếu ông ngồi bên bàn viết của mình trong Phòng đọc sách của Bảo tàng Anh quốc và suy ngẫm về những thảo luận như vậy tại một cuộc mít-tinh dành riêng cho việc suy ngẫm lại những ý tưởng của ông. Liệu ông ấy sẽ gây ấn tượng, tạo sự thích thú hay không nói được gì? Có lẽ ông ấy sẽ nhớ đến những lệ hội mỗi tháng Hai tại Trier quê hương ông: Rượu vang, mặt nạ và những phong tục hài hước, những trò tếu táo – tất cả đi kèm với một dư vị kéo dài 5 – 6 ngày.
Những suy tư này được khuấy lên do sự xuất hiện của cuốn tiểu sử mới nhất về Marx – cuốn Karl Marx: A Nineteenth Century Life (Karl Marx: Cuộc sống thế kỷ XIX) của Jonathan Sperber (W.W. Norton 672p). Sperber là một chuyên gia về nước Đức thế kỷ XIX, và trong cuốn sách của ông có nhiều nội dung về thời niên thiếu của Marx ở Đức, đặc biệt tại quê hương Trier. Sperber cũng cung cấp nhiều chi tiết liên quan đến hoạt động chính trị của Marx cùng các mối quan hệ với các nhà cách mạng Đức khác trong thời gian lưu đầy hơn hẳn các cây viết tiểu sử trước đó. Sperber tán thành một cách hiểu mới về Marx, nhìn nhận nhân vật này trong bối cảnh thế kỷ XIX của ông chứ không phải như một người dự báo hay chủ xướng cho xung đột trong thế kỷ XX.
“Nhìn nhận về Marx như một nhân vật đương thời với những ý tưởng định hình lên thế giới hiện đại vẫn tiếp tục, “ông viết”, và đã đến lúc có cách hiểu mới về ông với tư cách một nhân vật của một thời kỳ lịch sử đã qua, một thời kỳ ngày càng xa thời kỳ của chúng ta”. Trong một số những yếu tố của thời kỳ lịch sử đã qua ấy, ông nhắc đến Cách mạng Pháp, triết học G.W.F. Hegel, những năm đầu của công cuộc công nghiệp hóa ở Anh và nền kinh tế chính trị khởi phát từ đó. “Thậm chí có thể là”, ông viết thêm, “Marx được hiểu một cách thiết thực hơn với tư cách một nhân vật hồi cố, người vận dụng những hoàn cảnh ở nửa đầu thế kỷ XIX để đưa vào tương lai, hơn là như một người diễn giải vững chãi và có tầm nhìn đối với các khuynh hướng lịch sử”.
Vì vậy, thay vì tìm cách làm sáng tỏ những “va chạm” học thuật của kỷ nguyên mới bằng việc đưa Marx vào thời đại của chúng ta, Sperber cố gắng làm sáng tỏ thời đại của Marx bằng việc đưa độc giả quay lại thời đó.
Nói một cách nghiêm túc thì đây không phải là một đánh giá về cuốn sách mà là một khám phá xem lịch sử nhìn nhận Karl Marx qua nhiều thời đại và khuynh hướng tư tưởng khác nhau kể từ khi ông đưa ra những học thuyết quan trọng của mình vào nhận thức phương Tây cách đây một thế kỷ rưỡi. Mặc dù vậy, những gì có thể nói về nỗ lực của Spencer là ông đã kể câu chuyện của mình rất hay và năng lực cùng độ đáng tin cậy của ông cần được hoan nghênh. Bên cạnh đó, việc xuất bản một cuốn tiểu sử mới về Marx cũng rất đáng hoan nghênh. Nếu mọi người hôm nay không có thời gian hoặc thị hiếu đọc Marx – ông ấy không còn được học nhiều vào thời kỳ này – thì ít nhất người ta cũng nên đọc về ông.
Một biểu hiện cho sự phục hưng của Marx là Sperber không phải duy nhất. Rất nhiều cuốn tiểu sử khác về Marx đã được xuất bản trong những năm gần đây; riêng tiếng Anh thôi, người ta có thể nghĩ tới bốn cuốn. Trong những thập niên sau Thế chiến II, mối quan tâm dành cho Marx cũng rất hạn chế dù các đảng Cộng sản và Dân chủ xã hội lúc đó rất mạnh. Nhưng người ta chỉ biết những sự thật cơ bản về cuộc đời Marx: những năm còn là sinh viên, sự giao du của ông với những thanh niên theo trường phái Hegel, hoạt động của ông với tư cách một nhà dân chủ cánh tả và việc ông phát hiện ra chủ nghĩa xã hội, những năm tháng ở Paris và Brussels, và cuối cùng là cuộc sống của ông ở London giai đoạn nghiên cứu chủ nghĩa tư bản, nghiền ngẫm về đấu tranh giai cấp và chủ nghĩa duy vật lịch sử. Thông tin và tài liệu, dù chỉ là ngoài lề, giúp soi rọi cuộc đời Marx được thu thập tại các học viện lớn tại Moscow, Amsterdam và London. Viện Marx-Engels-Lenin ở Moscow là đại chỉ lớn nhất và được trang bị tốt nhất, nhưng đã đóng cửa từ năm 1993. Viện Quốc tế Lịch sử Xã hội Amsterdam, thành lập năm 1935, vẫn tồn tại, cùng với Thư viện Tưởng niệm Marx đặt tại Clerkenwell Green ở khu East End của London.
Suốt nhiều năm, cuốn Karl Marx: The Story of His Life (Karl Marx: Câu chuyện cuộc đời) của Franz Mehring – lần đầu xuất bản năm 1918, và vẫn được in ngày nay – là văn bản đứng đầu trong lĩnh vực này. Mehring là nhà báo “tư sản”, người tìm đến phong trào xã hội chủ nghĩa khi đã ở tuổi trung niên. Đó là một tác phẩm nghiêm túc, rất kính trọng Marx nhưng không phải là không hề phê phán tí nào. Những người Marxist chính thống không bao giờ tha thứ cho Mehring vì đã bảo vệ Ferdinand Lassalle và Mikhail Bakunin trước những công kích thường là không đúng mức của Marx. Lassalle, người Đức gốc Do Thái, là người sáng lập Đảng xã hội chủ nghĩa đầu tiên ở Đức. Ông là một thủ lĩnh tài năng và có sức lôi cuốn nhưng lại rất không ổn định – đôi khi có những kế hoạch và hành động nông nổi. Là một nhà lý thuyết, ông không đứng về phe Marx, nhưng ông sống ở Đức và do đó rất nổi tiếng cũng như được giới công nhân biết đến nhiều hơn cả Marx. Lassalle mất khi còn trẻ trong một cuộc đấu tay đổi liên quan đến một thiếu phụ gốc gác quý tộc. Marx, người có liên hệ gần gũi với ông, sau này nhắc đến ông như là “gã da đen Do Thái” cùng rất nhiều tên gọi khiếm nhã khác.
Là tác giả một cuốn tiểu sử tuyệt vời về gia đình Marx, Mary Gabriel quyết định không tiết lộ cho độc giả của mình những “góc khuất” của Marx vì e ngại rằng điều đó có thể tạo ra một ấn tượng sai lệch. Dĩ nhiên, ngôn từ như vậy quá phổ biến thời đó và không nên đánh giá theo những tiêu chuẩn cao hơn ngày nay. Marx, xin vay mượn một cụm từ do Freud nghĩ ra, “được rửa tội qua loa”. Thay vì tách chính mình ra khỏi cộng đồng của mình, ông ấy có vẻ chán ngán và tự nhận thức về di sản Do Thái của mình. Nhưng chính xác thì Lassalle không phải là một người Do Thái hãnh tiến; trong một lá thư gửi vị hôn thê của mình, ông viết rằng ông ghét người Do Thái. Nhưng cuối cùng, sự thanh sạch của Gabriel dường như đặt nhầm chỗ; việc phán xét xin để cho độc giả.
Với nhà hoạt động vô chính phủ nổi tiếng người Nga, Bakunin, ông cũng từng rất gần gũi với Marx nhưng về sau có bất hòa. Giữa họ hình thành những khác biệt chính trị thật sự sau khi Bakunin đi theo chủ nghĩa vô chính phủ, nhưng tư tưởng bài Nga ăn sân bén rễ của Marx cũng đóng vai trò lớn. Marx là người rất tin vào các thuyết âm mưu; trong nhiều năm, ông kiên định cho rằng Lord Palmerston, Thủ tướng Anh, là điệp viên chìm của Nga. Mặt khác, Marx lại tin những điệp viên mà chính phủ Phổ và Đức đã cài vào nội bộ của mình. Ông không phải là một người đánh giá những đồng loại của mình.
Cuốn tiểu sử của Mehring không còn phù hợp với thời đại chúng ta. Hạn chế của nó là không đầy đủ bởi vì những trước tác đầu tiên của Marx và rất nhiều thư từ của ông chỉ có thể tiếp cận được từ năm 1932. Ngoài một nhóm rất nhỏ ra, rất ít người biết Marx có một cậu con trai với Helen Demuth, cô hầu gái trung thủy trong nhà Marx ở London. Cậu con trai ngoài giá thú của Marx là thành viên duy nhất của gia đình sống và chứng kiến chiến thắng của chủ nghĩa xã hội (được gọi như vậy thời đó) tại Nga.
Trong các cuốn tiểu sử khác, có sự nhất trí chung rằng cuốn Karl Marx: His Life and Thought (Karl Marx: Cuộc đời và tư tưởng) của David McLellan là một tác phẩm chuẩn mực. Sách được viết vào những năm 1970, trước khi Liên Xô sụp đổ, và hiện đã in lần thứ 4. Nhưng các cuốn sách khác đều nhấn mạnh những khía cạnh đặc biệt trong cuộc đời Marx và sự chú ý dành cho điều đó. Cuốn Karl Marx: A Life (Karl Marx: Một cuộc đời) của Francis Wheen được viết rất tốt và được ca ngợi vì nhấn mạnh đến những người đương thời ở Anh của Marx. Wheen đề cập đến những trao đổi giữa Marx với Darwin với nhiều chi tiết hơn các tác giả khác. Mặc dù Wheen có tranh luận vấn đề này với những tác giả biên niên sử khác nhưng cốt lõi của luận điểm thì không có tính căn bản.
Cuốn sách năm 2011 của Gabriel, Love and Capital: Karl and Jenny Marx and the Birth of a Revolution (Tình yêu và tư bản: Karl và Jenny Marx và sự ra đời của một cuộc cách mạng), cũng được nghiên cứu rất kỹ, mặc dù quan tâm nhiều đến tình yêu hơn là tư bản. Cơ bản bà nói đến người vợ của Marx và cả các con ông, bốn người trong đó qua đời trước cả ông bố. Mối quan hệ của Marx với các con dường như rất tốt, và các con gái ông tôn thờ ông. Vợ ông, sinh ra trong một gia đình quý tộc Đức von Westphalen, có số phận bình thường. Trong suốt cuộc hôn nhân của mình, bà sống trong nghèo túng, và nền tảng quý tộc của bà không giúp chuẩn bị cho bà có một cuộc sống trong những điều kiện kham khổ như vậy. Bản thân Marx nhiều lần viết rằng ông thường cảm thấy ngại về nhà với vợ do thường xuyên phải nghe than vãn. Nghiên cứu mang tính cảm thông và nghiêm túc duy nhất về cuộc sống của bà là do người cháu trai của bà, quý ông Lutz Graf Schwerin von Krosigk, người từng làm Bộ trưởng Tài chính của Hitler (mặc dù ông ấy không phải là đảng viên Quốc xã) và từng có thời gian bị giam giữ tại Spandau sau chiến tranh, viết ra.
Do đó, không hề thiếu những biên niên sử đáng tin cậy và nghiêm túc về Marx, kể cả những cuốn tương đối gần đây. Phần nội dung của Sperber là một bổ sung đáng giá cho bộ sưu tập này. Đặc biệt ông rất đáng được ca ngợi vì có lời cảnh báo về xu hướng kỳ cục trong giới học giả hiện đại muốn làm cho những ý tưởng của Marx tương thích hơn với hiện tại bằng cách đưa những ý tưởng đó vào máy chế biến đồ ăn Cuisinart cùng với khái niệm vô vị của thời đại chúng ta như cấu trúc luận, hậu hiện đại, thuyết hiện sinh.
Nhưng trọng tâm thế kỷ XIX của Sperber cũng khơi lên một số câu hỏi thú vị. Vai trò lịch sử của Marx, có thể bị tranh cãi, chủ yếu với tư cách là người đã cho Lenin các ý tưởng, chứ không phải là cây bút chiến viết sách công kích các học thuyết, lấy ví dụ, của Carl Vogt, người có những quan điểm hoàn toàn bị lu mờ hiện này. Chắc chắn Sperber có lý do chính đáng khi bỏ qua rất nhiều nỗ lực nhằm cập nhật về Marx, từ những nỗ lực kỳ quặc đến vô lý. Đồng thời, có thể ông ấy đi quá xa khi bỏ qua do có định kiến với chủ nghĩa Marx, ông gọi là “Marxology”. Rốt cuộc, cuộc sống riêng và những can thiệp vào đời sống chính trị đương thời của Marx, vốn rất thú vị, không phải là lý do ông được ghi nhớ ngày nay.
Ông được ghi nhớ – dù tốt hay xấu – với tư cách người đưa ra đề cương, thậm chí có phần mơ hồ, cho một thế giới hậu tư bản chủ nghĩa. Do đó, tác giả của bản dự thảo cho xã hội tương lai chủ yếu được ghi nhớ bởi những người sống để chứng kiến đều đó. Đó có thể là lý do tại sao chính quyền Moscow nghiêm túc xem xét việc di dời bức tượng còn lại cuối cùng của Marx (hiện đứng đối diện Nhà hát Bolshoi) ra khỏi thủ đô. Mối quan tâm đến Marx và chủ nghĩa Marx dường như hiện vẫn mạnh mẽ ở tất cả những nước nơi các giáo điều của ông từng được viện dẫn và nơi học sinh được hướng dẫn nghiên cứu về ông.
Nhưng liệu có công bằng khi trách cứ các triết gia vì bất kỳ và tất cả những việc cắt xén các ý tưởng của họ – khái niệm cho rằng một cái cây nhận biết được là nhờ quả của nó, hay không? Francis Wheen từng tranh luận rằng không. Và trên thực tế hoàn toàn sai nếu trách cứ Marx vì Stalin hay Pol Pot, cũng như Nietzsche không thể chịu trách nhiệm về Hitler hay Eichmann. Thêm nữa, rất nhiều hoạt động diễn ra trong thế kỷ XX nhân danh Marx, rất nhiều trong số đó là bi kịch. Và việc ông công kích chủ nghĩa tư bản, rất mạnh mẽ và sâu rộng, vẫn âm vang qua nhiều thập kỷ bất cứ khi nào nhũng sai lầm và hạn chế của chủ nghĩa tư bản hiện rõ nhất.
Điều gì đưa chúng ta quay lại với cái gọi là sự phục hưng của Marx và làm thế nào ông ấy lại có được sự quan tâm trở lại, dù thầm lặng, sau quá nhiều tranh cãi trong một thời gian quá dài như vậy. Một số kiến thức trong trước của Marx được công nhận ở thế hệ tôi, giữa hai cuộc chiến. Điều này lại không đúng với thế hệ cha mẹ tôi và chắc chắn càng không với thế hệ ông bà. Nhưng khi tôi lớn lên thì có đến một phần ba thế giới được cai quản dưới những hệ thống do chủ nghĩa Marx dẫn dắt. Làm sao người dân thời kỳ đó có thể hiểu được những sự kiện hiện nay trừ phi có người hiểu gì đó về hệ tư tưởng từng là kim chỉ nam của những quốc gia này?
Có lẽ nên tiết lộ rằng phần kiến thức này không mở rộng đến tác phẩm lớn của Marx, Das Kapital (Tư bản luận). Ngoài một nhóm chuyên gia nhỏ, tôi không biết có ai từng đọc tác phẩm này đến hết. Nhưng có tiêu chí rằng ít nhất cũng vờ coi như vừa bắt đầu đọc tác phẩm ấy.
Và rất nên chú ý đến một số bằng chứng mang tính giai thoại về vị trí của Marx trong ý thức của người dân thời kỳ đó. Nói không ngoa thì căn hộ nhỏ của tôi ở London gần như cách mộ phần của Marx ở Highgate chỉ một tầm ném đá. Có nhiều hôm, trong lúc đi dạo vào buổi chiều, ngày mưa cũng như ngày tạnh, tôi luôn được khách tham quan, thường từ nước ngoài – sinh viên từ Đức, những người Mỹ trung niên, có khi cả những nhà tu từ các nước Viễn Đông nào đó – hỏi thăm đường đến mộ ông. Trong suốt hai thập kỷ qua, dòng người muốn tới viếng Marx cứ rút ngắn dần tới mức gần như chẳng còn ai. Cũng chẳng có ai lên tiếng kêu cai gì khi thời lượng viếng thăm khu mộ cứ bị giảm dần.
Về việc lưu hành các tác phẩm của Marx, điều tra nhanh cho thấy rằng có sự gia tăng về sau, với 1500 bản Das Kapital (Tư bản luận) đã được bán ra bởi một nhà xuất bản ở Đức trong năm 2008, tăng vọt từ con số 200 mà nhà xuất bản này bán ra mỗi năm ở giai đoạn trước. Ở Trung Quốc cũng có sự tăng lên, trong năm 2009 một trong những nhà xuất bản lớn ở đây cho biết có sự gia tăng gấp bốn lần doanh số bán cuốn sách ngay sau cuộc khủng hoảng tài chính. Nhưng như vậy cũng không phải là gia tăng gì mạnh. Các trước tác của Marx cũng không bán được nhiều hơn các tác phẩm kinh điển về lý thuyết chính trị khác – còn ít hơn cả Capitalism and Freedom (Chủ nghĩa tư bản và Tự do) của Milton Friedman, và ít hơn rất nhiều so với những cuốn sách thịnh hành như sách của Ayn Rand. Nhưng Communist Manifesto (Tuyên ngôn của Đảng Cộng sản) của Marx, một bài luận dài cỡ 60 – 80 trang dường như lại bán rất chạy.
Sự phục hưng của Marx dường như chủ yếu tập trung ở Hoa Kỳ và Đức. Tại thành phố Chemnitz của Đức, được đổi tên thành Karl-Marx-Stadt sau khi phe Cộng sản tiếp quản Đông Đức năm 1945, đã lấy lại tên cũ của nó. Nhưng một ngân hàng tiết kiệm địa phương ở đó từng phát hành loại thẻ tín dụng mang tên “Marx card”, kèm theo chút thông tin về ông, và việc này hóa ra lại là một hình thức quảng cáo rất thành công. Nhà sản xuất phim hàng đầu người Đức Alex Kluge đã thực hiện một “phim tài liệu thơ” (theo đúng ngôn từ của ông ấy) dài 10 tiếng v62 bộ Das Kapital. Ý tưởng này không hoàn toàn vốn thuộc về ông. Đạo diễn phim nổi tiếng của Liên Xô Sergei Eisenstein từng dự định một dự án tương tự vài thập kỷ trước và thậm chí còn tìm cách thuyết phục James Joyce cùng tham gia hợp tác. Nhưng không có gì tiến triển.
Tuy nhiên tác phẩm của Kluge, có bản DVD, sử dụng ý tưởng của Eisenstein làm xuất phát điểm triển khai. Ông đặt tựa đề bộ phim là New from Ideological Antiquity (Những điều mới mẻ từ di sản tư tưởng). Và cần phải thấy rằng bộ phim chính là để bù đắp cho những nghi ngại của Sperber đối với việc tìm cách làm cho Marx “phù hợp hơn với thời đại chúng ta” bằng cách diễn giải lại ông dưới ánh sáng của cấu trúc luận, hậu cấu trúc luận, hậu hiện đại, hiện sinh hoặc những yếu tố của rất nhiều trào lưu khác đầy rẫy trong cảnh quan học thuật hiện đại suốt thế kỷ qua. Chẳng hạn, đã có những cố gắng nhằm gắn chủ nghĩa Marx với những phê phán thời kỳ hậu thuộc đại đối với chủ nghĩa thực dân phương Tây, nhưng đây là một luận cứ rất khó thực hiện đứng từ góc độ nhìn nhận của Marx cho rằng nước Anh đóng vai trò tích cực trong sự phát triển của Ấn Độ.
Người ta nhìn thấy phân tích tương tự ở đâu đó trong sự phục hưng của Marx. Terry Eagleton – người viết Why Marx Was Right (Tại sao Marx đúng) và là một nhân vật hàng đầu trong sự phục hồi này – là một “chiến binh” rất kiên định chống lại tình trạng thù ghét người Hồi giáo và cũng là nhà lý thuyết nổi tiếng trong lĩnh vực lý thuyết văn học. Những người khác liên quan đến sự phục hồi của Marx là các sinh viên tôn giáo, triết học, phân tâm học, chủ nghĩa hậu thực dân, hội sinh (ăn cùng nhau), chính trị bản sắc, chính trị giới, môi trường… Tất cả đều có thể là những chủ thể quan trọng, nhưng lại đều không phải là những người đặc biệt gần gũi với trái tim và khối óc của Marx.
Một số người thuộc các chuyên ngành khác nhau tham gia vào “đoàn xe” của Marx là: Etienne Balibar, người viết về Baruch Spinoza; Alain Badiou, với chuyên ngành là chân lý lôgích; Slavoj Zizek, một học giả về phân tâm học, lý thuyết phim ảnh và nhiều vấn đề khác; và Jacques Ranciere, một triết gia giáo dục. Một giáo sư danh tiếng về địa lý và nhân loại học tại Đại học Thành phố New York, David Harvey, cũng mở một khóa học chuyên về việc đọc kỹ bộ Das Kapital.
Thiếu vắng trong đoàn người cố gắng “cập nhật” Marx ở thời đại chúng ta là những giáo sư và học giả với chuyên môn tập trung vào kinh tế học và tài chính – những lĩnh vực Marx dành gần như trọn đời và là trung tâm của cuộc khủng hoảng toàn cầu hiện nay. Những sử gia như Sperber cũng rất ít thấy xuất hiện ở đây. Dĩ nhiên, không ai cho rằng chỉ có các nhà kinh tế và các nha giả thực sự về chủ nghĩa Marx mới tham gia được vào những cuộc trnah luận này, nhưng sự vắng mặt gần như hoàn toàn của họ làm cho người ta phải thắc mắc xem cuộc tranh luận này nói về cái gì.
Chẳng hạn, rất khó phân biệt được Marx có thể đã đóng góp được những xung lực sáng tạo gì cho “Những ghi chép nam nữ bình quyền của chủ nghĩa Marx về hóa trị chính trị của ảnh hưởng”, tiêu đề một bài viết của Rosemary Hennessy ở đại học Rice tại hội thảo về chủ nghĩa Marx ở Berlin.
Tất cả làm nảy sinh một câu hỏi: Nếu hiện tượng phục hưng của Marx này không liên quan gì nhiều đến những giáo điều thực tế của Marx, vốn là những thứ mà các nhà hậu cấu trúc luận, hậu hiện đại và học giả về giới dường như chưa thật quen thuộc, thì làm sao giải thích được sự phục hưng này, dù có thể khiêm nhường và chỉ giới hạn trong những trường đại học tinh hoa phương Tây vốn không còn mấy liên hệ với giai cấp công nhân công nghiệp ngày nay?
Dường như câu trả lời là “Marx” đã trở thành thứ gì đó giống như một lối tắt hay một biểu tương cho thấy thái độ chuộng việc phải có thay đổi mạnh mẽ ở rất nhiều lĩnh vực từng được gọi một cách tùy tiện là “nghiên cứu văn hóa”. Điều đó ít hoặc chẳng hề liên quan gì tới những gì thật sự là chủ nghĩa Marx.
Tìm hiểu hiện tượng hiện nay của chủ nghĩa Marx đòi hỏi chúng ta phải quay ngược thời gian. Marx là một thiên tài, nhưng ông ấy không phải là nhà tiên tri đáng tin cậy nhất. Ông thể hiện những hiểu biết sâu sắc về tầm quan trọng đối với việc nghiên cứu kinh tế xã hội. Thiếu văng chủ nghĩa duy vật lịch sử, vai trò đấu tranh giai cấp sẽ không được hiểu một cách rõ ràng như trước, ảnh hưởng của ông đối với nền chính trị thế kỷ XX là rất lớn. Nhưng thậm chí trước khi kết thúc thế kỷ XIX, một số người gần gũi với ông nhất nhận ra rằng lịch sử không đi theo hướng ông tiên liệu.
Một trong số này là Eduard Bernstein, một công dân Berlin sống nhiều năm tại London. Ông là bạn thân của gia đình và, cùng với con gái Marx là Eleanor, đã biên tập nhiều thư từ và cùng nhiều tài liệu chưa từng xuất bản của Marx sau khi ông mất. Viết vào năm 1898, ông nói rõ ý định của mình không phải là bác lại Marx mà chỉ là cập nhật về ông qua các sự kiện. Bernstein nhìn thấy rõ rằng bần cùng hóa – quá trình làm tăng sự nghèo túng của giai cấp vô sản như Marx tiên đoán – không hề xảy ra. Sự tập trung vốn vào tay một số ít người, mà Marx xem như một nguyên nhân tất yếu dẫn đến sự sụp đổ của chủ nghãi tư bản, cũng không xảy ra. Marx cũng không nhìn thấy sự vươn lên của các nhà nước phúc lợi.
Đúng, có những cuộc khủng hoảng tái diễn trong thế giới tư bản chủ nghĩa, nhưng chúng không phải là những gì Marx tiên liệu. Giai cấp công nhân toàn thế giới không hề liên kết lại. Giai cấp công nhân không phát triển mà thu hẹp. Nhờ những tiến bộ công nghệ, cấu trúc của giai cấp công nhân thay đổi rất lớn. Tại châu Âu, lực lượng này tiếp cận rất nhiều di dân vốn coi tôn giáo quan trọng hơn ý thức giai cấp. Còn giai cấp công nhân bản địa lại thường thiên hữu thậm chí đôi khi rất thiên hữu, như ở Pháp.
Các cuộc cách mạng có nổ ra tại một số nước, nhưng không phải ở những nước tư bản phát triển nhất mà Marx nhìn nhận như là cơ sở cho cách mạng. Thay vào đó, những sự kiện ấy xảy ra ở những nước kém phát triển hơn, nơi các xã hội cách mạng mới rất khác với những gì Marx đã hình dung.
Do đó chủ nghĩa Marx xuất hiện nhưng không phải dựa trên đặc tính khoa học từ những giáo điều của mình mà dựa trên ý tưởng lãng mạn và không tưởng về cách mạng. Marx rất coi thường các nhà xã hội chủ nghĩa không tưởng thời kỳ mình, và học thuyết của ông chứa đựng những yếu tố khoa học. Nhưng những yếu tố ấy nhanh chóng mở đường cho thái độ bất đồng trong giới học thuật với hiện trạng, mong muốn làm nhiều việc để khắc phục những khiếm khuyết văn hóa và xã hội của hệ thống, và khát vọng về những giá trị và chuẩn mực văn hóa mới.
Vậy có thể kỳ vọng xung lực mới mẻ gì từ sự phục hưng hiện nay của Marx? Những kỳ vọng đó rất khiêm tốn. Mối quan tâm của Marx gắn với những mâu thuẫn nội tại của chủ nghĩa tư bản và tương lai chính trị của giai cấp công nhân. Sự phục hưng xuất hiện nhờ cuộc khủng hoảng ở các nước phát triển bùng phát vào năm 2008. Marx chủ yếu tập trung vào nước anh và, ở một mức độ hạn chế hơn, một số nước châu Âu khác vốn là những tiền đồn của chủ nghĩa tư bản thời đó. Nhưng bất kỳ phân tích nghiêm túc nào về chủ nghĩa tư bản ngày nay cũng đều tập trung nhiều vào Trung Quốc hơn là Anh.
Trong số những chủ đề quan tâm mà những người liên quan đến sự phục hưng của Marx nêu lên, bên cạnh những người đã nói ở trên, còn có vấn đề chuyển nhượng tài sản, đồ vật hóa, và những mục tiêu triết học và văn học khác nữa. Nhưng những vấn đề ấy gần như chẳng có gì liên quan tới cuộc khủng hoảng của chủ nghĩa tư bản hiện nay ở châu Âu và Mỹ. Đó là một cuộc khủng hoảng nợ, làm nảy sinh những câu hỏi mạnh mẽ xem liệu kích cầu hay thắt lưng buộc bụng là phương thuốc tốt nhất để giúp nền kinh tế cân bằng và vận động trở lại. Cuộc khủng hoảng này chẳng có gì liên quan tới Marx với Eugen von Bohm-Bawerk, nhà kinh tế học Trường phái Áo có các quan điểm khác hẳn Marx ở những khía cạnh quan trọng mà lúc này dương như lại rất tầm thường. Ngày nay, cuộc tranh luận thích hợp hơn là giữa John Maynard Keynes với Friedrich Hayek và Milton Friedman.
Trong tình hình này, chắc chắn là nhà nước điều tiết sẽ đóng vai trò lớn hơn so với trong quá khứ. Rất nhiều điều không hay đã xuất hiện, gây bất lợi cho hệ thống tài chính một phần do lòng tham thể hiện ở một số nhân vật có thế lực hàng đầu cũng do trình độ yếu kém tai hại của họ. Cho tới nay, chưa có ai – cả cá nhân lẫn các đảng chính trị – đề xuất được việc quốc hữu hóa toàn bộ các ngành kinh tế then chốt, các phương tiện sản xuất hoặc các ngân hàng. Đó lại chính là cách tiếp cận của chủ nghĩa Marx.
Thách thức mà châu Âu và Mỹ đối mặt lúc này là một trật tự kinh tế thế giới mới đang trỗi dậy. Châu Âu – không còn là chủ thể bóc lột chính nữa – sẽ phải suy nghĩ và làm việc cật lực để cứu lấy nhà nước phúc lợi, còn Mỹ sẽ phải làm tương tự vì các quyền của mình. Làm thế nào những cơ hội này tìm ra một ngách giúp họ duy trì được mức sống, hay ít nhất là ngăn chặn tình trạng suy giảm quá nhanh?
Họ sẽ kiếm chỉ dẫn từ đâu về cách giải quyết thách thức này? Chắc chắn không thể tìm thấy ở những tác phẩm vĩ đại của nhà kinh tế cổ điển Anh David Ricardo hay nhà kinh tế thế hệ sau là Nassau William Senior. Và ngay cả những thiên tài như Adam Smith hay Marx cũng thật sự dẫn dắt chúng ta đi xa hơn nữa trong tiến trình tìm kiếm sự chỉ dẫn ấy. Lịch sử cứ tiếp diễn. Thế kỷ XIX và con sốt công nghiệp của nó đã lùi lại phía sau.
Liệu Mỹ có dẫn đầu không? Hay Trung Quốc? Marx viết trong một bài báo năm 1850 cho một tờ báo Đức, “Khi những kẻ phản động châu Âu đổ xô sang châu Á… đụng phải Vạn lý Trường thành của Trung Quốc…. thì ai biết được liệu họ sẽ không tìm thấy dòng chữ khắc này: République Chinoise. Liberté, égalité, fraternité (Cộng hòa Trung Quốc. Tự do, bình đẳng, bác ái)”. Nhưng dĩ nhiên dòng chữ khắc ấy không hề được tìm thấy ở bức tường thành. Nó là biểu tương cho nhận xét của Giovanni Arrighi, giáo sư kinh tế học người Mỹ gốc Italy quá cố, về niềm tin của chủ nghĩa Marx, người từng viết rằng Trung Quốc có một nền kinh tế thị trường, nhưng không phải là nền kinh tế tư bản chủ nghĩa. Một điểm rất thú vị nhưng không hữu ích lắm trong việc giải quyết thách thức của những vấn đề hiện nay trên thế giới.
Cho nên có vẻ chúng ta sẽ phải đợi lâu hơn một chút thì ngôi sao chỉ đường đó mới xuất hiện. Trong thời gian đó, rõ ràng là sự phục hưng của chủ nghĩa Marx không đem lại điều gì giá trị trong cuộc tìm kiếm này. Rõ ràng, nó sẽ tiếp tục gợi lên niềm đam mê trong lòng các nhà hoạt động ở nhiều lĩnh vực nghiên cứu văn hóa khác nhau, vốn chán ngán hiện trạng và thèm khát một đặc tính mới mang tính cách mạng. Nhưng nó lại chẳng đem lại gì cho các nhà kinh tế thời đại chúng ta – hay nhân loại.
NGUYỄN XUÂN HỒNG dịch
Nguồn: Walter Laqueur. “The Many Faces of Neo-Marxism”. The National Interest, May-June/2013. Bản tiếng Việt: TN 2013 – 74. Phiên bản điện tử: https://caphesach.wordpress.com
Ý KIẾN BẠN ĐỌC

markdown:
**NHỮNG PHƯƠNG DIỆN CỦA CHỦ NGHĨA MARX MỚI**
**Walter Laqueur. “The Many Faces of Neo-Marxism”. The National Interest, May-June/2013.**
Thời gian này, chúng ta nghe nói rằng Karl Marx – một trong những nhà tư tưởng có ảnh hưởng lớn nhất thế kỷ XIX, nếu không muốn nói là quan trọng nhất – đang trải qua giai đoạn phục hưng. Điều này được một số người cho là có lý do từ cuộc khủng hoảng kinh tế bắt đầu từ năm 2008 và đã tàn phá một lượng của cải đáng kể của thế giới. Nếu xét đến khía cạnh rằng cuộc khủng hoảng này được nhìn nhận là cuộc khủng hoảng của chủ nghĩa tư bản thì lẽ đương nhiên là nhiều người sẽ nghĩ đến Marx, nhà phê bình chủ nghĩa tư bản lớn nhất trong lịch sử.
Nhưng đây là một cuộc phực hưng kỳ lạ, nếu như trên thực tế nó đúng là một hình thức phục hưng nào đó. Những năm gần đây, có rất nhiều hội nghị về chủ nghĩa Marx cùng vô vàn hội thảo ở những địa điểm như Chicago; Boston và Berlin. Tại London, một “lễ hội” Marx kéo dài năm ngày với khẩu hiểu “Không khí đã có mùi cách mạng”. Giấy mời tham dự sự kiện ghi:
Khủng hoảng và chế độ thắt lưng buộc bụng đã phơi bày tình trạng điên rồ trong hệ thống toàn cầu của chúng ta. Hàng tỉ đôla đã được bơm vào các ngân hàng, trong khi hàng tỉ người dân trên hành tinh này phải đối mặt với đói khát, nghèo túng, thiên tai và chiến tranh. Chúng ta thường được dạy rằng chủ nghĩa tư bản đồng nghĩa với thịnh vượng và dân chủ. Không đúng như vậy nữa. Giờ đây, nó đồng nghĩa với kham khổ với 99% sự thống trị của các thị trường.
Nhưng có thật sự không khí đã thấy mùi cách mạng? Pháp là một chính phủ xã hội chủ nghĩa, nhưng họ cũng đang rối như canh hẹ. Nước Anh có thể sắp theo chân, nhưng có chắc họ khá khẩm hơn không? Có vẻ rất tự nhiên là, vào thời điểm khủng hoảng, công luận sẽ hướng vào công kích đảng cầm quyền. Nếu xét đến mức độ nghiêm trọng của khủng hoảng và tình trạng phục hồi chậm chạp, không có gì lạ nếu một số người hướng tới chủ nghĩa Marx. Nhưng thực tế rằng phản ứng chính trị ôn hòa như vậy lại càng đáng ngạc nhiên hơn.
Trong khi một số hội thảo và lễ hội tán dương vị lãnh tụ chống chủ nghĩa tư bản dường như thức tỉnh nhờ những cảm xúc chủ nghĩa Marx mới đích thực thì một số khác có vẻ lại đang sử dụng nhân vật này như một phong trào để lôi kéo người dân ủng hộ những sự nghiệp và động lực khác hẳn. Hãy xem chương trình nghị sự tại một hội nghị gần đây ở Đại học Washington. Người ta chắc chắn sẽ thấy nghi ngờ liệu những tín đồ của Marx có đi đúng đường khi mà những tài liệu đem ra thảo luận có những tựa đề như “Xem xét lại những tổng thể bất khả thi: Triển khai sự siêu phàm kiểu Marxist”, “Vài suy ngẫm về thi sĩ kinh viện sống như du khách lang thang”, “Nhìn nhận Hip-hop ở giao lộ của văn hóa và chủ nghĩa tư bản”, “Biên niên sử của các nhà nước tình dục” và “Kinh tế chính trị về sự thân mật lạ lùng hơn”.
Người ta tự hỏi Marx phản ứng thế nào nếu ông ngồi bên bàn viết của mình trong Phòng đọc sách của Bảo tàng Anh quốc và suy ngẫm về những thảo luận như vậy tại một cuộc mít-tinh dành riêng cho việc suy ngẫm lại những ý tưởng của ông. Liệu ông ấy sẽ gây ấn tượng, tạo sự thích thú hay không nói được gì? Có lẽ ông ấy sẽ nhớ đến những lệ hội mỗi tháng Hai tại Trier quê hương ông: Rượu vang, mặt nạ và những phong tục hài hước, những trò tếu táo – tất cả đi kèm với một dư vị kéo dài 5 – 6 ngày.
Những suy tư này được khuấy lên do sự xuất hiện của cuốn tiểu sử mới nhất về Marx – cuốn
*Karl Marx: A Nineteenth Century Life* (Karl Marx: Cuộc sống thế kỷ XIX) của Jonathan Sperber (W.W. Norton 672p). Sperber là một chuyên gia về nước Đức thế kỷ XIX, và trong cuốn sách của ông có nhiều nội dung về thời niên thiếu của Marx ở Đức, đặc biệt tại quê hương Trier. Sperber cũng cung cấp nhiều chi tiết liên quan đến hoạt động chính trị của Marx cùng các mối quan hệ với các nhà cách mạng Đức khác trong thời gian lưu đầy hơn hẳn các cây viết tiểu sử trước đó. Sperber tán thành một cách hiểu mới về Marx, nhìn nhận nhân vật này trong bối cảnh thế kỷ XIX của ông chứ không phải như một người dự báo hay chủ xướng cho xung đột trong thế kỷ XX.
“Nhìn nhận về Marx như một nhân vật đương thời với những ý tưởng định hình lên thế giới hiện đại vẫn tiếp tục, “ông viết”, và đã đến lúc có cách hiểu mới về ông với tư cách một nhân vật của một thời kỳ lịch sử đã qua, một thời kỳ ngày càng xa thời kỳ của chúng ta”. Trong một số những yếu tố của thời kỳ lịch sử đã qua ấy, ông nhắc đến Cách mạng Pháp, triết học G.W.F. Hegel, những năm đầu của công cuộc công nghiệp hóa ở Anh và nền kinh tế chính trị khởi phát từ đó. “Thậm chí có thể là”, ông viết thêm, “Marx được hiểu một cách thiết thực hơn với tư cách một nhân vật hồi cố, người vận dụng những hoàn cảnh ở nửa đầu thế kỷ XIX để đưa vào tương lai, hơn là như một người diễn giải vững chãi và có tầm nhìn đối với các khuynh hướng lịch sử”.
Vì vậy, thay vì tìm cách làm sáng tỏ những “va chạm” học thuật của kỷ nguyên mới bằng việc đưa Marx vào thời đại của chúng ta, Sperber cố gắng làm sáng tỏ thời đại của Marx bằng việc đưa độc giả quay lại thời đó.
Nói một cách nghiêm túc thì đây không phải là một đánh giá về cuốn sách mà là một khám phá xem lịch sử nhìn nhận Karl Marx qua nhiều thời đại và khuynh hướng tư tưởng khác nhau kể từ khi ông đưa ra những học thuyết quan trọng của mình vào nhận thức phương Tây cách đây một thế kỷ rưỡi. Mặc dù vậy, những gì có thể nói về nỗ lực của Spencer là ông đã kể câu chuyện của mình rất hay và năng lực cùng độ đáng tin cậy của ông cần được hoan nghênh. Bên cạnh đó, việc xuất bản một cuốn tiểu sử mới về Marx cũng rất đáng hoan nghênh. Nếu mọi người hôm nay không có thời gian hoặc thị hiếu đọc Marx – ông ấy không còn được học nhiều vào thời kỳ này – thì ít nhất người ta cũng nên đọc về ông.
Một biểu hiện cho sự phục hưng của Marx là Sperber không phải duy nhất. Rất nhiều cuốn tiểu sử khác về Marx đã được xuất bản trong những năm gần đây; riêng tiếng Anh thôi, người ta có thể nghĩ tới bốn cuốn. Trong những thập niên sau Thế chiến II, mối quan tâm dành cho Marx cũng rất hạn chế dù các đảng Cộng sản và Dân chủ xã hội lúc đó rất mạnh. Nhưng người ta chỉ biết những sự thật cơ bản về cuộc đời Marx: những năm còn là sinh viên, sự giao du của ông với những thanh niên theo trường phái Hegel, hoạt động của ông với tư cách một nhà dân chủ cánh tả và việc ông phát hiện ra chủ nghĩa xã hội, những năm tháng ở Paris và Brussels, và cuối cùng là cuộc sống của ông ở London giai đoạn nghiên cứu chủ nghĩa tư bản, nghiền ngẫm về đấu tranh giai cấp và chủ nghĩa duy vật lịch sử. Thông tin và tài liệu, dù chỉ là ngoài lề, giúp soi rọi cuộc đời Marx được thu thập tại các học viện lớn tại Moscow, Amsterdam và London. Viện Marx-Engels-Lenin ở Moscow là đại chỉ lớn nhất và được trang bị tốt nhất, nhưng đã đóng cửa từ năm 1993. Viện Quốc tế Lịch sử Xã hội Amsterdam, thành lập năm 1935, vẫn tồn tại, cùng với Thư viện Tưởng niệm Marx đặt tại Clerkenwell Green ở khu East End của London.
Suốt nhiều năm, cuốn
*Karl Marx: The Story of His Life* (Karl Marx: Câu chuyện cuộc đời) của Franz Mehring – lần đầu xuất bản năm 1918, và vẫn được in ngày nay – là văn bản đứng đầu trong lĩnh vực này. Mehring là nhà báo “tư sản”, người tìm đến phong trào xã hội chủ nghĩa khi đã ở tuổi trung niên. Đó là một tác phẩm nghiêm túc, rất kính trọng Marx nhưng không phải là không hề phê phán tí nào. Những người Marxist chính thống không bao giờ tha thứ cho Mehring vì đã bảo vệ Ferdinand Lassalle và Mikhail Bakunin trước những công kích thường là không đúng mức của Marx. Lassalle, người Đức gốc Do Thái, là người sáng lập Đảng xã hội chủ nghĩa đầu tiên ở Đức. Ông là một thủ lĩnh tài năng và có sức lôi cuốn nhưng lại rất không ổn định – đôi khi có những kế hoạch và hành động nông nổi. Là một nhà lý thuyết, ông không đứng về phe Marx, nhưng ông sống ở Đức và do đó rất nổi tiếng cũng như được giới công nhân biết đến nhiều hơn cả Marx. Lassalle mất khi còn trẻ trong một cuộc đấu tay đổi liên quan đến một thiếu phụ gốc gác quý tộc. Marx, người có liên hệ gần gũi với ông, sau này nhắc đến ông như là “gã da đen Do Thái” cùng rất nhiều tên gọi khiếm nhã khác.
Là tác giả một cuốn tiểu sử tuyệt vời về gia đình Marx, Mary Gabriel quyết định không tiết lộ cho độc giả của mình những “góc khuất” của Marx vì e ngại rằng điều đó có thể tạo ra một ấn tượng sai lệch. Dĩ nhiên, ngôn từ như vậy quá phổ biến thời đó và không nên đánh giá theo những tiêu chuẩn cao hơn ngày nay. Marx, xin vay mượn một cụm từ do Freud nghĩ ra, “được rửa tội qua loa”. Thay vì tách chính mình ra khỏi cộng đồng của mình, ông ấy có vẻ chán ngán và tự nhận thức về di sản Do Thái của mình. Nhưng chính xác thì Lassalle không phải là một người Do Thái hãnh tiến; trong một lá thư gửi vị hôn thê của mình, ông viết rằng ông ghét người Do Thái. Nhưng cuối cùng, sự thanh sạch của Gabriel dường như đặt nhầm chỗ; việc phán xét xin để cho độc giả.
Với nhà hoạt động vô chính phủ nổi tiếng người Nga, Bakunin, ông cũng từng rất gần gũi với Marx nhưng về sau có bất hòa. Giữa họ hình thành những khác biệt chính trị thật sự sau khi Bakunin đi theo chủ nghĩa vô chính phủ, nhưng tư tưởng bài Nga ăn sân bén rễ của Marx cũng đóng vai trò lớn. Marx là người rất tin vào các thuyết âm mưu; trong nhiều năm, ông kiên định cho rằng Lord Palmerston, Thủ tướng Anh, là điệp viên chìm của Nga. Mặt khác, Marx lại tin những điệp viên mà chính phủ Phổ và Đức đã cài vào nội bộ của mình. Ông không phải là một người đánh giá những đồng loại của mình.
Cuốn tiểu sử của Mehring không còn phù hợp với thời đại chúng ta. Hạn chế của nó là không đầy đủ bởi vì những trước tác đầu tiên của Marx và rất nhiều thư từ của ông chỉ có thể tiếp cận được từ năm 1932. Ngoài một nhóm rất nhỏ ra, rất ít người biết Marx có một cậu con trai với Helen Demuth, cô hầu gái trung thủy trong nhà Marx ở London. Cậu con trai ngoài giá thú của Marx là thành viên duy nhất của gia đình sống và chứng kiến chiến thắng của chủ nghĩa xã hội (được gọi như vậy thời đó) tại Nga.
Trong các cuốn tiểu sử khác, có sự nhất trí chung rằng cuốn
*Karl Marx: His Life and Thought* (Karl Marx: Cuộc đời và tư tưởng) của David McLellan là một tác phẩm chuẩn mực. Sách được viết vào những năm 1970, trước khi Liên Xô sụp đổ, và hiện đã in lần thứ 4. Nhưng các cuốn sách khác đều nhấn mạnh những khía cạnh đặc biệt trong cuộc đời Marx và sự chú ý dành cho điều đó. Cuốn *Karl Marx: A Life* (Karl Marx: Một cuộc đời) của Francis Wheen được viết rất tốt và được ca ngợi vì nhấn mạnh đến những người đương thời ở Anh của Marx. Wheen đề cập đến những trao đổi giữa Marx với Darwin với nhiều chi tiết hơn các tác giả khác. Mặc dù Wheen có tranh luận vấn đề này với những tác giả biên niên sử khác nhưng cốt lõi của luận điểm thì không có tính căn bản.
Cuốn sách năm 2011 của Gabriel,
*Love and Capital: Karl and Jenny Marx and the Birth of a Revolution* (Tình yêu và tư bản: Karl và Jenny Marx và sự ra đời của một cuộc cách mạng), cũng được nghiên cứu rất kỹ, mặc dù quan tâm nhiều đến tình yêu hơn là tư bản. Cơ bản bà nói đến người vợ của Marx và cả các con ông, bốn người trong đó qua đời trước cả ông bố. Mối quan hệ của Marx với các con dường như rất tốt, và các con gái ông tôn thờ ông. Vợ ông, sinh ra trong một gia đình quý tộc Đức von Westphalen, có số phận bình thường. Trong suốt cuộc hôn nhân của mình, bà sống trong nghèo túng, và nền tảng quý tộc của bà không giúp chuẩn bị cho bà có một cuộc sống trong những điều kiện kham khổ như vậy. Bản thân Marx nhiều lần viết rằng ông thường cảm thấy ngại về nhà với vợ do thường xuyên phải nghe than vãn. Nghiên cứu mang tính cảm thông và nghiêm túc duy nhất về cuộc sống của bà là do người cháu trai của bà, quý ông Lutz Graf Schwerin von Krosigk, người từng làm Bộ trưởng Tài chính của Hitler (mặc dù ông ấy không phải là đảng viên Quốc xã) và từng có thời gian bị giam giữ tại Spandau sau chiến tranh, viết ra.
Do đó, không hề thiếu những biên niên sử đáng tin cậy và nghiêm túc về Marx, kể cả những cuốn tương đối gần đây. Phần nội dung của Sperber là một bổ sung đáng giá cho bộ sưu tập này. Đặc biệt ông rất đáng được ca ngợi vì có lời cảnh báo về xu hướng kỳ cục trong giới học giả hiện đại muốn làm cho những ý tưởng của Marx tương thích hơn với hiện tại bằng cách đưa những ý tưởng đó vào máy chế biến đồ ăn Cuisinart cùng với khái niệm vô vị của thời đại chúng ta như cấu trúc luận, hậu hiện đại, thuyết hiện sinh.
Nhưng trọng tâm thế kỷ XIX của Sperber cũng khơi lên một số câu hỏi thú vị. Vai trò lịch sử của Marx, có thể bị tranh cãi, chủ yếu với tư cách là người đã cho Lenin các ý tưởng, chứ không phải là cây bút chiến viết sách công kích các học thuyết, lấy ví dụ, của Carl Vogt, người có những quan điểm hoàn toàn bị lu mờ hiện này. Chắc chắn Sperber có lý do chính đáng khi bỏ qua rất nhiều nỗ lực nhằm cập nhật về Marx, từ những nỗ lực kỳ quặc đến vô lý. Đồng thời, có thể ông ấy đi quá xa khi bỏ qua do có định kiến với chủ nghĩa Marx, ông gọi là “Marxology”. Rốt cuộc, cuộc sống riêng và những can thiệp vào đời sống chính trị đương thời của Marx, vốn rất thú vị, không phải là lý do ông được ghi nhớ ngày nay.
Ông được ghi nhớ – dù tốt hay xấu – với tư cách người đưa ra đề cương, thậm chí có phần mơ hồ, cho một thế giới hậu tư bản chủ nghĩa. Do đó, tác giả của bản dự thảo cho xã hội tương lai chủ yếu được ghi nhớ bởi những người sống để chứng kiến đều đó. Đó có thể là lý do tại sao chính quyền Moscow nghiêm túc xem xét việc di dời bức tượng còn lại cuối cùng của Marx (hiện đứng đối diện Nhà hát Bolshoi) ra khỏi thủ đô. Mối quan tâm đến Marx và chủ nghĩa Marx dường như hiện vẫn mạnh mẽ ở tất cả những nước nơi các giáo điều của ông từng được viện dẫn và nơi học sinh được hướng dẫn nghiên cứu về ông.
Nhưng liệu có công bằng khi trách cứ các triết gia vì bất kỳ và tất cả những việc cắt xén các ý tưởng của họ – khái niệm cho rằng một cái cây nhận biết được là nhờ quả của nó, hay không? Francis Wheen từng tranh luận rằng không. Và trên thực tế hoàn toàn sai nếu trách cứ Marx vì Stalin hay Pol Pot, cũng như Nietzsche không thể chịu trách nhiệm về Hitler hay Eichmann. Thêm nữa, rất nhiều hoạt động diễn ra trong thế kỷ XX nhân danh Marx, rất nhiều trong số đó là bi kịch. Và việc ông công kích chủ nghĩa tư bản, rất mạnh mẽ và sâu rộng, vẫn âm vang qua nhiều thập kỷ bất cứ khi nào nhũng sai lầm và hạn chế của chủ nghĩa tư bản hiện rõ nhất.
Điều gì đưa chúng ta quay lại với cái gọi là sự phục hưng của Marx và làm thế nào ông ấy lại có được sự quan tâm trở lại, dù thầm lặng, sau quá nhiều tranh cãi trong một thời gian quá dài như vậy. Một số kiến thức trong trước của Marx được công nhận ở thế hệ tôi, giữa hai cuộc chiến. Điều này lại không đúng với thế hệ cha mẹ tôi và chắc chắn càng không với thế hệ ông bà. Nhưng khi tôi lớn lên thì có đến một phần ba thế giới được cai quản dưới những hệ thống do chủ nghĩa Marx dẫn dắt. Làm sao người dân thời kỳ đó có thể hiểu được những sự kiện hiện nay trừ phi có người hiểu gì đó về hệ tư tưởng từng là kim chỉ nam của những quốc gia này?
Có lẽ nên tiết lộ rằng phần kiến thức này không mở rộng đến tác phẩm lớn của Marx, Das Kapital (Tư bản luận). Ngoài một nhóm chuyên gia nhỏ, tôi không biết có ai từng đọc tác phẩm này đến hết. Nhưng có tiêu chí rằng ít nhất cũng
*vờ* coi như vừa bắt đầu đọc tác phẩm ấy.
Và rất nên chú ý đến một số bằng chứng mang tính giai thoại về vị trí của Marx trong ý thức của người dân thời kỳ đó. Nói không ngoa thì căn hộ nhỏ của tôi ở London gần như cách mộ phần của Marx ở Highgate chỉ một tầm ném đá. Có nhiều hôm, trong lúc đi dạo vào buổi chiều, ngày mưa cũng như ngày tạnh, tôi luôn được khách tham quan, thường từ nước ngoài – sinh viên từ Đức, những người Mỹ trung niên, có khi cả những nhà tu từ các nước Viễn Đông nào đó – hỏi thăm đường đến mộ ông. Trong suốt hai thập kỷ qua, dòng người muốn tới viếng Marx cứ rút ngắn dần tới mức gần như chẳng còn ai. Cũng chẳng có ai lên tiếng kêu cai gì khi thời lượng viếng thăm khu mộ cứ bị giảm dần.
Về việc lưu hành các tác phẩm của Marx, điều tra nhanh cho thấy rằng có sự gia tăng về sau, với 1500 bản Das Kapital (Tư bản luận) đã được bán ra bởi một nhà xuất bản ở Đức trong năm 2008, tăng vọt từ con số 200 mà nhà xuất bản này bán ra mỗi năm ở giai đoạn trước. Ở Trung Quốc cũng có sự tăng lên, trong năm 2009 một trong những nhà xuất bản lớn ở đây cho biết có sự gia tăng gấp bốn lần doanh số bán cuốn sách ngay sau cuộc khủng hoảng tài chính. Nhưng như vậy cũng không phải là gia tăng gì mạnh. Các trước tác của Marx cũng không bán được nhiều hơn các tác phẩm kinh điển về lý thuyết chính trị khác – còn ít hơn cả Capitalism and Freedom (Chủ nghĩa tư bản và Tự do) của Milton Friedman, và ít hơn rất nhiều so với những cuốn sách thịnh hành như sách của Ayn Rand. Nhưng Communist Manifesto (Tuyên ngôn của Đảng Cộng sản) của Marx, một bài luận dài cỡ 60 – 80 trang dường như lại bán rất chạy.
Sự phục hưng của Marx dường như chủ yếu tập trung ở Hoa Kỳ và Đức. Tại thành phố Chemnitz của Đức, được đổi tên thành Karl-Marx-Stadt sau khi phe Cộng sản tiếp quản Đông Đức năm 1945, đã lấy lại tên cũ của nó. Nhưng một ngân hàng tiết kiệm địa phương ở đó từng phát hành loại thẻ tín dụng mang tên “Marx card”, kèm theo chút thông tin về ông, và việc này hóa ra lại là một hình thức quảng cáo rất thành công. Nhà sản xuất phim hàng đầu người Đức Alex Kluge đã thực hiện một “phim tài liệu thơ” (theo đúng ngôn từ của ông ấy) dài 10 tiếng v62 bộ Das Kapital. Ý tưởng này không hoàn toàn vốn thuộc về ông. Đạo diễn phim nổi tiếng của Liên Xô Sergei Eisenstein từng dự định một dự án tương tự vài thập kỷ trước và thậm chí còn tìm cách thuyết phục James Joyce cùng tham gia hợp tác. Nhưng không có gì tiến triển.
Tuy nhiên tác phẩm của Kluge, có bản DVD, sử dụng ý tưởng của Eisenstein làm xuất phát điểm triển khai. Ông đặt tựa đề bộ phim là New from Ideological Antiquity (Những điều mới mẻ từ di sản tư tưởng). Và cần phải thấy rằng bộ phim chính là để bù đắp cho những nghi ngại của Sperber đối với việc tìm cách làm cho Marx “phù hợp hơn với thời đại chúng ta” bằng cách diễn giải lại ông dưới ánh sáng của cấu trúc luận, hậu cấu trúc luận, hậu hiện đại, hiện sinh hoặc những yếu tố của rất nhiều trào lưu khác đầy rẫy trong cảnh quan học thuật hiện đại suốt thế kỷ qua. Chẳng hạn, đã có những cố gắng nhằm gắn chủ nghĩa Marx với những phê phán thời kỳ hậu thuộc đại đối với chủ nghĩa thực dân phương Tây, nhưng đây là một luận cứ rất khó thực hiện đứng từ góc độ nhìn nhận của Marx cho rằng nước Anh đóng vai trò tích cực trong sự phát triển của Ấn Độ.
Người ta nhìn thấy phân tích tương tự ở đâu đó trong sự phục hưng của Marx. Terry Eagleton – người viết Why Marx Was Right (Tại sao Marx đúng) và là một nhân vật hàng đầu trong sự phục hồi này – là một “chiến binh” rất kiên định chống lại tình trạng thù ghét người Hồi giáo và cũng là nhà lý thuyết nổi tiếng trong lĩnh vực lý thuyết văn học. Những người khác liên quan đến sự phục hồi của Marx là các sinh viên tôn giáo, triết học, phân tâm học, chủ nghĩa hậu thực dân, hội sinh (ăn cùng nhau), chính trị bản sắc, chính trị giới, môi trường… Tất cả đều có thể là những chủ thể quan trọng, nhưng lại đều không phải là những người đặc biệt gần gũi với trái tim và khối óc của Marx.
Một số người thuộc các chuyên ngành khác nhau tham gia vào “đoàn xe” của Marx là: Etienne Balibar, người viết về Baruch Spinoza; Alain Badiou, với chuyên ngành là chân lý lôgích; Slavoj Zizek, một học giả về phân tâm học, lý thuyết phim ảnh và nhiều vấn đề khác; và Jacques Ranciere, một triết gia giáo dục. Một giáo sư danh tiếng về địa lý và nhân loại học tại Đại học Thành phố New York, David Harvey, cũng mở một khóa học chuyên về việc đọc kỹ bộ Das Kapital.
Thiếu vắng trong đoàn người cố gắng “cập nhật” Marx ở thời đại chúng ta là những giáo sư và học giả với chuyên môn tập trung vào kinh tế học và tài chính – những lĩnh vực Marx dành gần như trọn đời và là trung tâm của cuộc khủng hoảng toàn cầu hiện nay. Những sử gia như Sperber cũng rất ít thấy xuất hiện ở đây. Dĩ nhiên, không ai cho rằng chỉ có các nhà kinh tế và các nha giả thực sự về chủ nghĩa Marx mới tham gia được vào những cuộc trnah luận này, nhưng sự vắng mặt gần như hoàn toàn của họ làm cho người ta phải thắc mắc xem cuộc tranh luận này nói về cái gì.
Chẳng hạn, rất khó phân biệt được Marx có thể đã đóng góp được những xung lực sáng tạo gì cho “Những ghi chép nam nữ bình quyền của chủ nghĩa Marx về hóa trị chính trị của ảnh hưởng”, tiêu đề một bài viết của Rosemary Hennessy ở đại học Rice tại hội thảo về chủ nghĩa Marx ở Berlin.
Tất cả làm nảy sinh một câu hỏi: Nếu hiện tượng phục hưng của Marx này không liên quan gì nhiều đến những giáo điều thực tế của Marx, vốn là những thứ mà các nhà hậu cấu trúc luận, hậu hiện đại và học giả về giới dường như chưa thật quen thuộc, thì làm sao giải thích được sự phục hưng này, dù có thể khiêm nhường và chỉ giới hạn trong những trường đại học tinh hoa phương Tây vốn không còn mấy liên hệ với giai cấp công nhân công nghiệp ngày nay?
Dường như câu trả lời là “Marx” đã trở thành thứ gì đó giống như một lối tắt hay một biểu tương cho thấy thái độ chuộng việc phải có thay đổi mạnh mẽ ở rất nhiều lĩnh vực từng được gọi một cách tùy tiện là “nghiên cứu văn hóa”. Điều đó ít hoặc chẳng hề liên quan gì tới những gì thật sự là chủ nghĩa Marx.
Tìm hiểu hiện tượng hiện nay của chủ nghĩa Marx đòi hỏi chúng ta phải quay ngược thời gian. Marx là một thiên tài, nhưng ông ấy không phải là nhà tiên tri đáng tin cậy nhất. Ông thể hiện những hiểu biết sâu sắc về tầm quan trọng đối với việc nghiên cứu kinh tế xã hội. Thiếu văng chủ nghĩa duy vật lịch sử, vai trò đấu tranh giai cấp sẽ không được hiểu một cách rõ ràng như trước, ảnh hưởng của ông đối với nền chính trị thế kỷ XX là rất lớn. Nhưng thậm chí trước khi kết thúc thế kỷ XIX, một số người gần gũi với ông nhất nhận ra rằng lịch sử không đi theo hướng ông tiên liệu.
Một trong số này là Eduard Bernstein, một công dân Berlin sống nhiều năm tại London. Ông là bạn thân của gia đình và, cùng với con gái Marx là Eleanor, đã biên tập nhiều thư từ và cùng nhiều tài liệu chưa từng xuất bản của Marx sau khi ông mất. Viết vào năm 1898, ông nói rõ ý định của mình không phải là bác lại Marx mà chỉ là cập nhật về ông qua các sự kiện. Bernstein nhìn thấy rõ rằng bần cùng hóa – quá trình làm tăng sự nghèo túng của giai cấp vô sản như Marx tiên đoán – không hề xảy ra. Sự tập trung vốn vào tay một số ít người, mà Marx xem như một nguyên nhân tất yếu dẫn đến sự sụp đổ của chủ nghãi tư bản, cũng không xảy ra. Marx cũng không nhìn thấy sự vươn lên của các nhà nước phúc lợi.
Đúng, có những cuộc khủng hoảng tái diễn trong thế giới tư bản chủ nghĩa, nhưng chúng không phải là những gì Marx tiên liệu. Giai cấp công nhân toàn thế giới không hề liên kết lại. Giai cấp công nhân không phát triển mà thu hẹp. Nhờ những tiến bộ công nghệ, cấu trúc của giai cấp công nhân thay đổi rất lớn. Tại châu Âu, lực lượng này tiếp cận rất nhiều di dân vốn coi tôn giáo quan trọng hơn ý thức giai cấp. Còn giai cấp công nhân bản địa lại thường thiên hữu thậm chí đôi khi rất thiên hữu, như ở Pháp.
Các cuộc cách mạng có nổ ra tại một số nước, nhưng không phải ở những nước tư bản phát triển nhất mà Marx nhìn nhận như là cơ sở cho cách mạng. Thay vào đó, những sự kiện ấy xảy ra ở những nước kém phát triển hơn, nơi các xã hội cách mạng mới rất khác với những gì Marx đã hình dung.
Do đó chủ nghĩa Marx xuất hiện nhưng không phải dựa trên đặc tính khoa học từ những giáo điều của mình mà dựa trên ý tưởng lãng mạn và không tưởng về cách mạng. Marx rất coi thường các nhà xã hội chủ nghĩa không tưởng thời kỳ mình, và học thuyết của ông chứa đựng những yếu tố khoa học. Nhưng những yếu tố ấy nhanh chóng mở đường cho thái độ bất đồng trong giới học thuật với hiện trạng, mong muốn làm nhiều việc để khắc phục những khiếm khuyết văn hóa và xã hội của hệ thống, và khát vọng về những giá trị và chuẩn mực văn hóa mới.
Vậy có thể kỳ vọng xung lực mới mẻ gì từ sự phục hưng hiện nay của Marx? Những kỳ vọng đó rất khiêm tốn. Mối quan tâm của Marx gắn với những mâu thuẫn nội tại của chủ nghĩa tư bản và tương lai chính trị của giai cấp công nhân. Sự phục hưng xuất hiện nhờ cuộc khủng hoảng ở các nước phát triển bùng phát vào năm 2008. Marx chủ yếu tập trung vào nước anh và, ở một mức độ hạn chế hơn, một số nước châu Âu khác vốn là những tiền đồn của chủ nghĩa tư bản thời đó. Nhưng bất kỳ phân tích nghiêm túc nào về chủ nghĩa tư bản ngày nay cũng đều tập trung nhiều vào Trung Quốc hơn là Anh.
Trong số những chủ đề quan tâm mà những người liên quan đến sự phục hưng của Marx nêu lên, bên cạnh những người đã nói ở trên, còn có vấn đề chuyển nhượng tài sản, đồ vật hóa, và những mục tiêu triết học và văn học khác nữa. Nhưng những vấn đề ấy gần như chẳng có gì liên quan tới cuộc khủng hoảng của chủ nghĩa tư bản hiện nay ở châu Âu và Mỹ. Đó là một cuộc khủng hoảng nợ, làm nảy sinh những câu hỏi mạnh mẽ xem liệu kích cầu hay thắt lưng buộc bụng là phương thuốc tốt nhất để giúp nền kinh tế cân bằng và vận động trở lại. Cuộc khủng hoảng này chẳng có gì liên quan tới Marx với Eugen von Bohm-Bawerk, nhà kinh tế học Trường phái Áo có các quan điểm khác hẳn Marx ở những khía cạnh quan trọng mà lúc này dương như lại rất tầm thường. Ngày nay, cuộc tranh luận thích hợp hơn là giữa John Maynard Keynes với Friedrich Hayek và Milton Friedman.
Trong tình hình này, chắc chắn là nhà nước điều tiết sẽ đóng vai trò lớn hơn so với trong quá khứ. Rất nhiều điều không hay đã xuất hiện, gây bất lợi cho hệ thống tài chính một phần do lòng tham thể hiện ở một số nhân vật có thế lực hàng đầu cũng do trình độ yếu kém tai hại của họ. Cho tới nay, chưa có ai – cả cá nhân lẫn các đảng chính trị – đề xuất được việc quốc hữu hóa toàn bộ các ngành kinh tế then chốt, các phương tiện sản xuất hoặc các ngân hàng. Đó lại chính là cách tiếp cận của chủ nghĩa Marx.
Thách thức mà châu Âu và Mỹ đối mặt lúc này là một trật tự kinh tế thế giới mới đang trỗi dậy. Châu Âu – không còn là chủ thể bóc lột chính nữa – sẽ phải suy nghĩ và làm việc cật lực để cứu lấy nhà nước phúc lợi, còn Mỹ sẽ phải làm tương tự vì các quyền của mình. Làm thế nào những cơ hội này tìm ra một ngách giúp họ duy trì được mức sống, hay ít nhất là ngăn chặn tình trạng suy giảm quá nhanh?
Họ sẽ kiếm chỉ dẫn từ đâu về cách giải quyết thách thức này? Chắc chắn không thể tìm thấy ở những tác phẩm vĩ đại của nhà kinh tế cổ điển Anh David Ricardo hay nhà kinh tế thế hệ sau là Nassau William Senior. Và ngay cả những thiên tài như Adam Smith hay Marx cũng thật sự dẫn dắt chúng ta đi xa hơn nữa trong tiến trình tìm kiếm sự chỉ dẫn ấy. Lịch sử cứ tiếp diễn. Thế kỷ XIX và con sốt công nghiệp của nó đã lùi lại phía sau.
Liệu Mỹ có dẫn đầu không? Hay Trung Quốc? Marx viết trong một bài báo năm 1850 cho một tờ báo Đức, “Khi những kẻ phản động châu Âu đổ xô sang châu Á… đụng phải Vạn lý Trường thành của Trung Quốc…. thì ai biết được liệu họ sẽ không tìm thấy dòng chữ khắc này:
*République Chinoise. Liberté, égalité, fraternité *( *Cộng hòa Trung Quốc. Tự do, bình đẳng, bác ái)*”. Nhưng dĩ nhiên dòng chữ khắc ấy không hề được tìm thấy ở bức tường thành. Nó là biểu tương cho nhận xét của Giovanni Arrighi, giáo sư kinh tế học người Mỹ gốc Italy quá cố, về niềm tin của chủ nghĩa Marx, người từng viết rằng Trung Quốc có một nền kinh tế thị trường, nhưng không phải là nền kinh tế tư bản chủ nghĩa. Một điểm rất thú vị nhưng không hữu ích lắm trong việc giải quyết thách thức của những vấn đề hiện nay trên thế giới.
Cho nên có vẻ chúng ta sẽ phải đợi lâu hơn một chút thì ngôi sao chỉ đường đó mới xuất hiện. Trong thời gian đó, rõ ràng là sự phục hưng của chủ nghĩa Marx không đem lại điều gì giá trị trong cuộc tìm kiếm này. Rõ ràng, nó sẽ tiếp tục gợi lên niềm đam mê trong lòng các nhà hoạt động ở nhiều lĩnh vực nghiên cứu văn hóa khác nhau, vốn chán ngán hiện trạng và thèm khát một đặc tính mới mang tính cách mạng. Nhưng nó lại chẳng đem lại gì cho các nhà kinh tế thời đại chúng ta – hay nhân loại.
NGUYỄN XUÂN HỒNG dịch
Nguồn: Walter Laqueur. “The Many Faces of Neo-Marxism”.
*The National Interest*, May-June/2013. Bản tiếng Việt: TN 2013 – 74. Phiên bản điện tử: [https://caphesach.wordpress.com](https://caphesach.wordpress.com/)
## Ý KIẾN BẠN ĐỌC

Cache-Control: private

X-Powered-By-Plesk: PleskWin


text:
-->
Wap tải game hay
Trang Chủ
Mới
Chuyên Mục
• Game Online Gốc - Đăng Ký Nick
Bắn Súng Mobi Army 2.3.9
Khí Phách Anh Hùng 1.6.2
Mạng Xã Hội Avatar 2.5.0
iWin 2015 - Game Bài HOT
Game Dân Gian iOnline 3.2.0
Phong Vân Truyền Kỳ v24
goPet 1.3.3 - Đấu Pet Hấp Dẫn
MXH Trà Chanh Quán 2.0
ADS - Quảng Cáo
Kho Android 10000+
Wapbuilder xviet lừa đảo
Thông Báo Mới
- Cực hot:
AvatarQ 250 v8.7.9 - Thêm NPC, Fix Lỗi, Auto AV, Hỗ Trợ SK Tháng 8 Siêu Nhanh
- Cập Nhật Mới Nhất:
Ninja 107 Bản PRO Fix Lỗi Cực Mượt
,
KPAH 1.6.2 - Menu Siêu Tiện Tích, Thêm Tất Cả Tính Năng PRO Khủng Chơi Là Mê
và
Ngọc Rồng 0.9.8 Mod Full
cùng nhau chiến ngay nào!!!!!
TOP GAME Online Android + iOS Hay - Chơi Là Say
QHeros - Chiến Thuật Nhập Vai Đỉnh Nhất 2016
Eden 3D - Siêu Game PK Skill Mượt Mà
Naturo 3D - Đẳng Cấp Game Hot Trên SmartPhone
iGà - Tranh Đoạt Thiện Xạ
Au Mobile - Nhảy Au Trên Mobile
Bang Bang - Bắn Tăng Online Bom Tấn
Hoàng Đế - Nhập Vai Hành Động, Nhiệm Vụ Khủng Online
Đế Chế - Game Chiến Thuật Thả Quân Đông Nhất Mobile
Phong Thần Dị Tướng - Game ARPG Đỉnh Nhất 2016
Phong Vân Tuyền Kỳ - Game TurnBase PRO
Trang chủ
>
Mới
>
Tai hinh nen tho tinh che.html
Game of War - Fire Age
Tham gia Cuộc Chiến TUYỆT ĐỈNH để thống trị Vương quốc! CHƠI MIỄN PHÍ với GAME MMO Chiến Lược trên iOS...
Tải miễn phí qua iTunes
• Link Download Miễn Phí
Tai hinh nen tho tinh che.html.JAR
Tai hinh nen tho tinh che.html.JAR
( Phiên bản tích hợp ST PRO)
Tai hinh nen tho tinh che.html.APK
Tai hinh nen tho tinh che.html.APK (V2)
Tai hinh nen tho tinh che.html.iOS
Tải Game Tai hinh nen tho tinh che.html Miễn Phí Cho Điện Thoại
,
Tai Game Tai hinh nen tho tinh che.html Mien Phi Cho Dien Thoai
,
Tải Game Tai hinh nen tho tinh che.html Miễn Phí
,
Tai Game Tai hinh nen tho tinh che.html Mien Phi
,
Game Java Tai hinh nen tho tinh che.html Crack
• Link Download Miễn Phí
Link Tải Tai hinh nen tho tinh che.html Về Máy
Tai hinh nen tho tinh che.html.JAR & APK Miễn Phí FULL
Tai Tai hinh nen tho tinh che.html.JAR Hỗ Trợ Mọi Màn Hình
[Nonstop] - Việt Mix Các Bài Hát Hay Tuyển Chọn
[Nonstop] - Việt Mix Các Bài Hát Hay Tuyển Chọn
Tai hinh nen tho tinh che.html
url] - Tên : Nonstop - Việt Mix các bài hát hay - Dung Lượng 8MB - Chất lượng: 18 kps -Thời Lượng : 1 tiếng 3 phút 35 giây 1. Lời nói dối ko thật 2. Con bướm xin 3. Nắng ấm xa dầ 4. Tình yêu màu nắng 5. Sẽ có người cần anh 6.Nhìn Em lần cuối 7.Nếu có thể quay về 8.Yêu mình anh 9.Ngàn nối nhớ gửi đến em 10. Lòng đau tình phai 11. Vết thương chưa lành 12. Hãy khóc đi em 13. Hứa - Duy khoa 14. Nếu ko phải là em 15. Anh sẽ tập quên Chúc anh chị em nghe n ...
Tải Tai hinh nen tho tinh che.html Về Máy
Nonstop - Việt Mix - Tuyển Tập Track HOT Nhất Của LEG
Nonstop - Việt Mix - Tuyển Tập Track HOT Nhất Của LEG[url=http://wapvip.pro/files/luutru/hinhanh/Nonstop-Viet-Mix-Tuyen-Tap-Track-HOT-Nhat-Cua-LEG.jpg][img]http://wapvip.pro/files/luutru/hinhanh/Nonstop-Viet-Mix-Tuyen-Tap-Track-HOT-Nhat-Cua-LEG.jpg[/img][/url] - Tên
Tai hinh nen tho tinh che.html
: Nguyễn Việt Anh - Ngày sinh: 22/01. - Nickname: LEG , Vanh - Khả Năng : Sáng tác , hòa âm phối khí , rap , hát . - Quá trình: Bắt đầu sáng tác và tham gia vào underground từ năm 2009 , thành lập nhóm nhạc NS Band cùng Lynk Lee , Mr Cz , Lil Bee , Tmi - Gu âm nhạc yêu thích : Vui vẻ , hài hước , miễn là cười được , và ngược lại , buồn đau , thất tình , chán đời , đều thích đc hát và muốn hát miễn là truyền tải được đến người nghe 1 điều gì đó - Bài hát nổi bật : Con Nhà Ngh� ...
Tải Tai hinh nen tho tinh che.html Về Máy
Nonstop - Bass Cực Căng - Chỉ Dành Cho Đám Cưới - DJ Anh Siêu Nhân In The Mix
Nonstop - Bass Cực Căng - Chỉ Dành Cho Đám Cưới - DJ Anh Siêu Nhân In The Mix
Tai hinh nen tho tinh che.html
Dance-Cua-The-Men-2013.gif[/img][/url] LÂU LÂU K LÊN NHẠC NAY Anh Siêu Nhân LÀM CON HÀNG NÀY MONG SẼ THỎA MÃN NHU CẦU BAY LẮC CỦA ACE TRONG MÙA CƯỚI TRONG BÀI Anh Siêu Nhân ĐÃ CẮT GHÉP NHIỀU ĐOẠN NHẠC XUNG CĂNG TỪ ĐẦU ĐẾN CUỐI ĐẮM ĐUỐI MÃI VỀ SAU NÊN AE CỨ TỪ TỪ MÀ HƯỞNG NHÉ NHỚ LIKE & ĐỀ CỬ ỦNG HỘ Anh Siêu Nhân NHÉ THÂN [img]/images/tai.gif[/img] [url=http://files.wapvip.pro/files/luutru/nhac-mp3/%5BWapVip.Pro%5D-Nonstop-Bass-Cuc-Cang-Chi-Da.mp3]Tải Nonstop - Bass Cực Căn ...
Tải Tai hinh nen tho tinh che.html Về Máy
Nonstop - Việt Mix - Em Của Ngày Hôm Qua Ft Mình Yêu Nhau Đi
Nonstop - Việt Mix - Em Của Ngày Hôm Qua Ft Mình Yêu Nhau Đi- Title : Nonstop - Việt Mix - Em Của Ngày Hôm Qua Ft Mình Yêu Nhau Đi - Bit rate : 24kps - Dung Lượng : 9,5 MB - Thời Gian : 53,37 Phút - Mixer : DJ Tiến Việt Mix - Upload: WapVip.Pro Track
Tai hinh nen tho tinh che.html
List 4 - Em của ngay hôm qua [Full 2014] 5 - Minh yêu đi em [Full 2014] 6 - Cơn mưa ngang qua [Full 2014] 7 - Đợi em trong mơ [Full 2014] 8 - Đến khi nào [Full 2014] 9 - Chờ anh nhé [Full 2014] 10 - Vừa đi vừa khóc [Full 2014] 11 - Ký ức còn đâu [Full 2014] 12 - Vợ Yêu [Full 2014] 13 - Nắng ấm xa dần [Full 2014] 14 - Anh không đòi quà [Full 2014] 15 Tôi cô đơn [Full 2014] ♦—» THE END ♦—» [img]/images/tai.gif[/img] [url=http://files.wapvip.pro/files/luutru/nhac-mp3/%5BWapVip.Pro%5D-Nonstop-Viet-Mix-Em-Cua-Ngay-Hom-Qua-Ft-M ...
Tải Tai hinh nen tho tinh che.html Về Máy
Nonstop Việt Remix 57 Phút Cực Hay
Nonstop Việt Remix 57 Phút Cực Hay[url=http://wapvip.pro/files/luutru/hinhanh/Lien-Khuc-Tong-Hop-Cac-Ca-Khuc-HOT-Nhat-Dance-Cua-The-Men-2013.gif][img]http://wapvip.pro/files/luutru/hinhanh/Lien-Khuc-Tong-Hop-Cac-Ca-Khuc-HOT-Nhat-Dance-Cua-The-Men-2013.gif[/img][/url] - Tên :
Tai hinh nen tho tinh che.html
nstop Việt Mix Remix 57 Phút - Dung Lượng : 7MB Track Lish 1/ Hối hận trong anh 2/ Có khi nào rời xa 3/ Tinh Yêu mãi mãi 4/ Nếu có quay về 5/ Em không quay về 6/ Con nhà nghèo 7/ Vì 1 người 8/ Nhìn xa xăm 9/ Xóa tên anh 10/ Em nhớ anh 2013 11/ Người tôi yêu 12 Beuatiful girl 13/ Nắng ấm xa dần 14/ Ngày xuân vui cưới 15/ Xuân này con không về [img]/images/tai.gif[/img] [url=http://files.wapvip.pro/files/luutru/nhac-mp3/Nonstop-Viet Remix-DJTOPRemix-%5BWapVip.Pro%5D.mp3] ...
Tải Tai hinh nen tho tinh che.html Về Máy
«
1
2
3
...
40
41
42
...
81
82
83
»
Theme này là do mình tự mod từ 1 theme khác,mình dùng thấy khá mượt ko lag và theme full icon cho các dòng asha(1 số máy 2sim sẽ ko full) Chỉ dành cho màn hình 240x320 Ae còn chờ gì nữa,tải về và trải nghiệm nào.đây là demo [img]http://wapvip.pro/files/luutru/hinhanh/Theme-s40-Giao-Dien-IOS-7-Cuc-Muot-Nha-Rat-Nhe-Dep.jpg[/img] Ảnh chụp nên hơi mờ [img]http://wapvip.pro/images/smileys/simply/D.gif[/img] Nguồn: sonvjp97 Ios7-Trochoi2k.nth (132 KB)
Tai hinh nen tho tinh che.html hấp dẫn 247 Tai hinh nen tho tinh che.html
Tai hinh nen tho tinh che.html
Trang wap miễn phí đọc truyện Tải game miễn phí Tai hinh nen tho tinh che.html nhanh nhất tin 247 báo tuổi trẻ Tai hinh nen tho tinh che.html wapvip.pro phuthobay gamevinaTrong khuôn khổ sự kiện Sound City 2015 đang tổ chức tại Liverpool (Anh), lãnh đạo bộ phận marketing giải trí của Facebook tại Châu Âu, Trung Đông và Châu Á lý giải về “sai lầm lớn nhất” của tất cả các thương hiệu trên Facebook: quá tập trung vào số lượng like thu nhặt được trên Facebook. Trong số 82 triệu ‘fan’ trên trang Facebook của Read Madrid, có lẽ hàng triệu người thực chất lại là fan của… Barca hoặc M.U. “Nhấn Like để trúng thưởng”. “Click Like để theo dõi thêm thông tin”. Gần như bất cứ nơi nào trên Facebook, bạn cũng đều được các fanpage (trang hâm mộ) “xin” like. Song, theo tuyên bố mới nhất đến từ mạng xã hội số 1 hành tinh, việc chạy theo số lượng Like một cách mù quáng như vậy đang là “sai lầm lớn nhất mà quá nhiều người mắc phải”. Trong khuôn khổ sự kiện Sound City 2015, ông Liall Fagan, lãnh đạo bộ phận marketing giải trí của Facebook tại khu vực Châu Âu, Trung Đông và Châu Á cho biết khẳng định: “Tôi muốn nói một cách rất trung thực rằng, số lượng fan không phải là một thông số mà bất kỳ ai cũng nên theo dõi trên Facebook. Đừng cố thu hút số lượt fan trên fanpage chỉ vì lý do sĩ diện”. Được Facebook ra mắt từ năm 2009, biểu tượng “Like” giờ đã trở thành một trong những hình ảnh dễ nhận biết nhất của cộng đồng mạng trên toàn thế giới. Được áp dụng cho từng bài post, từng bức ảnh, từng trang fanpage và cho cả các trang web độc lập 0, nút Like của bạn sẽ giúp kết nối bạn và các thương hiệu nổi tiếng. Các tập đoàn lớn, các công ty khởi nghiệp, các ngôi sao ca nhạc, phim ảnh và rất nhiều các thương hiệu khác đang cố gắng chạy đua số lượt Like cho fanpage của họ. “Facebook đã sai lầm khi tạo ra hiện tượng này. [Chạy theo số lượt Like cho fanpage] là sai lầm lớn nhất mà người ta đang mắc phải… Phần lớn các trang fanpage đều tìm kiếm người hâm mộ một cách sai lầm, ví dụ như thông qua các cuộc thi đấu hay giải thưởng chẳng hạn”, vị giám đốc marketing của Facebook khẳng định. Một công viên nước tại Israel thậm chí còn phát vòng đeo tay chứa chip RFID để “câu Like” cho fanpage của mình Theo quan niệm thông thường, khi sở hữu càng nhiều lượt Like trên fanpage, các thương hiệu có thể truyền tải thông điệp của mình tới một lượng người đông đảo hơn. Song, quan niệm này đã trở nên sai lệch: thuật toán của Facebook mới là yếu tố quyết định bài đăng nào sẽ có mặt trên News Feed của người dùng. Vào năm ngoái, Facebook nâng cấp thuật toán này để phát hiện và lọc bớt các bài đăng có nội dung được cho là “mang tính chất quảng cáo hoặc câu view” đến từ các fanpage khỏi News Feed của người dùng phổ thông. Với số lượng fanpage đông đảo như hiện nay, gần như chắc chắn bài đăng của các fanpage “không liên quan” sẽ khó lòng xuất hiện trên Bảng Tin (Newsfeed) của các “fan” đã click nút like từ trước: “Khi lưu lượng thực tế (số người click vào xem các bài viết không được trả tiền) giảm xuống, bạn chẳng truyền tải thông điệp tới ai được cả. Số lượng fan trên trang có thể là một con số rất đẹp, nhưng trừ khi bạn trả tiền, không một ai trong số này sẽ nhìn thấy nội dung của bạn”. Và thực tế là không phải bất kỳ ai đã từng nhấn vào nút “Like” trên mỗi fanpage cũng đều là “fan” của ngôi sao/thương hiệu sở hữu fanpage này. Theo ông Fagan, “Hãy nhìn vào các câu lạc bộ bóng đá tại Anh hay tại bất cứ nơi đâu, nếu như họ có 50 triệu fan, thì có khoảng 25 triệu ‘fan’ trong số đó thực chất lại là fan của các câu lạc bộ đối thủ”. Làm thế nào để tìm ra các fan thực sự quan tâm đến thương hiệu của bạn? Lời giải của Facebook là một tính năng có tên “Lookalike Audience” (tạm dịch: Khán giả Tương đồng): “Cách duy nhất để tìm ra các fan thực sự của Real Madrid vẫn là thông qua các bài đăng trên trang của bạn, nhưng hãy lựa chọn mục tiêu quảng bá là những người đã từng đến sân Bernabau, những người cũng là fan hâm mộ của Ronaldo – họ là những người hâm mộ một cầu thủ mà những đội bóng khác không hề coi là người hùng. Đó là cách duy nhất bạn có thể chạm tới các fan thực thụ”. Theo ông Fagan, Lookalike Audience cũng sẽ giúp cho các fanpage thu phục thêm các fan mới: “Ví dụ, nếu bạn đăng tải một đoạn video cho 100.000 xem, và 10.000 người trong số đó xem toàn bộ đoạn video, Facebook sẽ thông báo cho bạn ‘Đây là 10.000 fan thực thụ’… Bạn có thể sử dụng Lookalike Audience để tìm ra những người giống như 10.000 fan thực thụ nói trên: những người sống ở London, độ tuổi trên 18, giới tính nam… Đây là quảng cáo hướng đối tượng”. Điều này có nghĩa rằng, để các bài đăng trên trang fanpage của bạn là có nghĩa, và bạn sẽ phải trả tiền cho Facebook để mạng xã hội này có thể “giúp” bạn tìm ra những người thực sự hâm mộ thương hiệu của bạn (và sau đó thuyết phục họ bỏ tiền ra mua đĩa nhạc, đặt hàng hay đi tới sân vận động). Vị giám đốc marketing của Facebook thừa nhận một sự thật không mấy dễ chịu: “Tất cả các khách hàng của tôi đều rất mệt mỏi vì phải trả tiền cho Facebook. Nhưng cũng giống như Channel 4 (một đài truyền hình miễn phí với doanh thu duy nhất từ quảng cáo) hay bất kỳ tạp chí nào khác: bạn phải trả tiền để được truyền tải nội dung của mình”. Trong bối cảnh người ta đang “vung vãi” Like, các thương hiệu cần phải trả tiền cho Facebook để tìm ra đối tượng quảng cáo thực sự tiềm năng Cuối cùng, vị giám đốc của Facebook tại Châu Âu và Châu Á lý giải vì sao bạn cần phải trả tiền cho Facebook… một cách thông minh: “Tất cả những gì Facebook đang muốn nói là: ‘Đúng, bạn phải trả tiền để được đăng tải nội dung của bạn’, nhưng chúng tôi đang cung cấp cho các bạn nền tảng để làm điều đó và để lựa chọn một cách thông minh xem nội dung đó sẽ được đưa tới những người nào. Lý do người ta phải chi trả quá nhiều cho mỗi mẩu quảng cáo là bởi vì người ta đưa các mẩu quảng cáo này đến cả những đối tượng không phù hợp!”.
Tai hinh nen tho tinh che.html
wapchoi
Tai hinh nen tho tinh che.html
nhanh
Tai hinh nen tho tinh che.html
Miễn phí Tai hinh nen tho tinh che.html auto
Tai hinh nen tho tinh che.html bá đạo Tai hinh nen tho tinh che.html admin
Tai hinh nen tho tinh che.html
24h wapvina soi cau ola sex Ngọc Rồng, Bảng Giá và Tỉ Lệ Pha Lê Hóa Trang Bị Từ 1s->4s
Xem Tai hinh nen tho tinh che.html
Tìm Kiếm miễn phí
trang wap xem Tai hinh nen tho tinh che.html
Bài viết này hướng dẫn vấn đề Tai hinh nen tho tinh che.html hay cho di động game online đáng tin tưởng và hay nhất cho dien thoai, wap tai game vĩnh viễn mien phi hack auto tự động chạy trên wap chia sẻ mới nhất các thu thuat hay nhất
xem Tai hinh nen tho tinh che.html
cập nhật ngày Thursday,19/07/2018 - 12:54:43
- Xin share, download tải miễn phí về
tải game Tai hinh nen tho tinh che.html
cập nhật phiên bản hack mới cập nhật tại sao cần làm là gì để hướng dẫn
trò chơi 2k
là làm như thế nào, hack đỉnh Full mã auto click tiện ích,phiên bản game mới đẹp và độc đáo hay lạ nhất cho máy
Tải Tai hinh nen tho tinh che.html miễn phí
Game hack mod ,thu thuat hack game , thủ thuật hay cho Tai hinh nen tho tinh che.html free game ,hỗ trợ cho dien thoai hệ điều hành java android pc s40 s60 nokia asha sony windows phone hay nhất Việt Nam. Doc
Tai hinh nen tho tinh che.html
số 1 vn vô đối siêu hài full hd phim hành động cực nóng hay cực chất lượng, Hướng dẫn cách làm Tai hinh nen tho tinh che.html cho ngon pro nhất, mà không lại bị lỗi game online offline hayCập nhật trang phục Miss Fortune Thuyền Trưởng Hình ảnh lúc biến về của trang phục Miss Fortune Thuyền Trưởng đã được chỉnh sửa một chút và có thêm tiếng trong bản cập nhật hôm nay. WapVip.Pro Quinn Hải Tặc Đổi màu và đánh bóng trang phục, tóc, vũ khí và thêm hình xăm ở tay của Quinn Hải Tặc [img]/img/lmht-cap-nhat-cac-trang-phuc-bilgewater-1.png[/img] [img]/img/lmht-cap-nhat-cac-trang-phuc-bilgewater-2.png[/img] [img]/img/lmht-cap-nhat-cac-trang-phuc-bilgewater-3.png[/img] [img]/img/lmht-cap-nhat-cac-trang-phuc-bilgewater-4.png[/img] [img]/img/lmht-cap-nhat-cac-trang-phuc-bilgewater-5.png[/img] Garen Đô Đốc Đểu Cáng Khi kích hoạt W, sẽ đổi màu giáp vai của tranh phục Garen Đô Đốc Đểu Cáng [img]/img/lmht-cap-nhat-cac-trang-phuc-bilgewater-6.png[/img] WapVip.Pro Twisted Fate Thời Niên Thiếu Vì trang phục này Twisted Fate sẽ không đội mũ, thế nên lệnh /joke và khi biến về giờ đây TF sẽ rút một lá bài. WapVip.Pro Hình nền tải trận Cây Cầu Đồ Tể Đây là hình nên tải trận: [img]/img/lmht-cap-nhat-cac-trang-phuc-bilgewater-7.png[/img] Hình nên của Bilgewater cũng được cập nhật vào lúc chọn chế độ chơi. [img]/img/lmht-cap-nhat-cac-trang-phuc-bilgewater-8.png[/img] [img]/img/lmht-cap-nhat-cac-trang-phuc-bilgewater-9.png[/img] [img]/img/lmht-cap-nhat-cac-trang-phuc-bilgewater-10.png[/img] Nâng cấp bảng hiển thị Thời gian của trận đấu Ping/ FPS không còn ở vi trí bản đồ nhỏ nữa mà nó được chuyển về vị trí cũ, góc trên bên phải của trò chơi [img]/img/lmht-cap-nhat-cac-trang-phuc-bilgewater-11.png[/img] Chỉnh sửa cân bằng Lưu ý: Những chỉnh sửa cân bằng này chỉ mang tính chất thử nghiệm và có thể không xuất hiện trên phiên bản chính thức. Đừng đặt quá nhiều kì vọng! Tướng Azir Trỗi Dậy! (W) nội tại tốc độ đánh tăng từ 10/20/30/40/50% lên 20/30/40/50/60%. [img]/img/lmht-cap-nhat-cac-trang-phuc-bilgewater-12.png[/img] Ekko Dây Cót Thời GIan (Q) năng lượng tiêu hao giảm từ 60/70/80/90/100 xuống 40/55/70/85/100 Biến Chuyển Pha (E) thời gian hồi giảm từ 15/13/11/9/7 xuống 13/11.5/10/8.5/7 Tahm Kench Roi Lưỡi (Q) sát thương tăng từ 80/115/150/185/220 lên 80/125/170/215/260 Du Ngoạn Thủy Vực (R) thời gian hồi giảm từ 160/130/100 xuống 120/110/100 Du Ngoạn Thủy Vực (R) nội tại tăng sát thương đòn đánh thường và kĩ năng tăng từ 4/5/6% máu cộng thêm lên 4/6/8% máu cộng thêm. Vladimir Hồ Máu (W) thời gian hồi chuyển từ 26/23.5/21/18.5/16 giây về 26/23/20/17/14 Thủy Triều Máu (E) tiêu hao máu chuyển từ 40/50/60/70/80 về 30/40/50/60/70 Theo Surrender at 20 việt hóa, seo là lên wapmaster filelist code miễn phí crack phần mềm gì đỉnh
Tai hinh nen tho tinh che.html
Share tổng hợp đủ thể loại các Tai hinh nen tho tinh che.html mod full màn hình nhỉ? Hack game trò chơi Thủ thuật
Tai hinh nen tho tinh che.html
quá khủng cho hệ điều hành java mobile pc android smart phone IOS, ...
Tai hinh nen tho tinh che.html
bài mới
Army230v5 Căn Góc Từng NV Mod HP Dạng Số, Tính HP Chuẩn 100%, Fix Lỗi
Army2, 2 Góc Bắn 3 Tia Ngưng Gió One HIT ở Cầu Bằng
Army 3.4.1 Mới Chia Thanh Lực MOD AutoClick, Phím Số, x2, Full và GDL Tối Đa
Army 3.4.0 Mới Chia Thanh Lực MOD AutoClick, Phím Số, x2, Full và GDL Tối Đa
Army 2.3.9 v8.5, Menu Tiện Ích - Căn Góc Super 360 Độ, Hỗ Trợ Bắn Chicky, Apache
Army 2.3.9 Căn Góc v8.5 - Hiện HP, Menu Tiện Ích, Tự Chọn Căn Góc Full Nhân Vật
Army 2.2.0 Căn Góc v8 - Hiện HP, Thêm Menu Tiện Ích, Tự Chọn Căn Góc Full N.Vật
Army 2.2.0 Căn Góc v8 - Hiện HP, Thêm Menu Tiện Ích, Tự Chọn Căn Góc Full N.Vật
Ảnh Chế Trại Giam Hài Hước Trong Avatar
Ahri, Darius, Ekko, Vladimir bị…đình chỉ trong LMHT
«
1
2
3
...
40
41
42
»
© 2015
Loyki -
Tro Choi 2k
Sơ Đồ Trang
video clip
|
Tai Game Hay
|
Tai Game Dien Thoai
|
Phim Hay
-
wap Hay
-
Hack game Hay
Google bot last visit powered by Gbotvisit

WARC-Type: response

Content-Type: application/http; msgtype=response

WARC-Identified-Payload-Type: application/xhtml+xml

X-Cache: MISS

Connection: close

Pragma: no-cache

Accept-Ranges: bytes

Cache-Control: private, no-cache, no-cache=Set-Cookie, proxy-revalidate

Vary: Host,Accept-Encoding

Content-Type: text/html; charset=utf-8


text:
Chọn lọc
Truyện Đọc Nhiều
Truyện Đánh Giá Cao
Truyện Full
Truyện Mới
Thể Loại
Truyện Ngôn tình
Truyện Teen
Truyện Xuyên Không
Truyện Đô thị
Truyện Tiên hiệp
Truyện Kiếm hiệp
Tìm truyện
Trang chủ
Truyện Ngôn Tình
Tình Yêu Của Anh Thế Giới Của Em
Buổi Hòa Nhạc Lúc Nửa Đêm
Tình Yêu Của Anh Thế Giới Của Em
Tác giả: Bản Lật Tử
Chương 4: Buổi Hòa Nhạc Lúc Nửa Đêm
Trước
Tiếp
Editor: Rin Trang
Beta-er: Yulmi2704
Đường Chính là bạn học thời đại học của Hạ Tu. Lúc học đại học ngại việc tham gia các đoàn đội trong trường không thú vị nên đã tự mình thành lập một nhóm nhạc, trong hội có người làm ca sĩ, có người chơi nhạc cụ, có cả người sáng tác, Hạ Tu cũng bị lôi vào.
Vốn tưởng rằng đoàn thể nhỏ này sau khi mọi người tốt nghiệp sẽ giải tán, không ngờ qua nhiều năm như vậy, mặc dù mọi người đều bận rộn, nhưng dưới sự kiên trì của Đường Chính, hội này không chỉ không giải tán mà còn ngày càng phát triển vững chắc, trở thành một nhóm nhạc nổi tiếng trên mạng.
Hạ Tu nhìn đồng hồ, nói với Đường Chính ở đầu dây bên kia: “Không quên, tôi vẫn đang ở công ty, sắp về nhà.”
Đường Chính hơi lo lắng: “Cậu tới kịp không vậy? Lúc này số người tới đã sắp năm vạn rồi, bao nhiêu người tới như vậy đều là đang đợi cậu đó!”
“Yên tâm đi, với trình độ nói nhiều của Đại J, buổi hòa nhạc nhất định không thể kết thúc đúng lúc.”
Đường Chính: “…”
Tự nhiên thấy không thể phản bác lại được.
“Vậy cậu nhớ căn chuẩn thời gian, nếu cậu bỏ chạy thì các em gái sẽ bạo động đó.”
“Ừ, thế nên cậu đừng lãng phí thời gian của tôi nữa.”
Đường Chính: “…”
Anh “cạch” một cái ngắt điện thoại.
Tới gần mười một giờ, Lâm Trân vẫn ngồi trên ghế sa lông nhà Giản Ngôn nghe hòa nhạc. Giản Ngôn mới tắm xong, lúc này đang ôm quyển sổ ngồi bên cạnh viết viết vẽ vẽ.
“Hôm nay là ngày đầu tiên tới bách hóa Tinh Quang làm việc, em được sắp xếp ở Mộng Huyễn Y Thụ. Em thấy đây là một nơi mua bán rất tuyệt, nơi này có các loại phong cách quần áo khác nhau với giá cả khác nhau, em có thể tiếp xúc với nhiều loại khách hàng…”
Cô nghiêm túc nhớ lại những chuyện đã xảy ra hôm nay, những thứ này về sau sẽ trở thành những tài liệu thực tế quý giá của cô. Đột nhiên giọng nói của người dẫn chương trình buổi hòa nhạc cao lên quãng tám, trong màn đêm yên tĩnh nghe rất bất ngờ: “A a a. Tôi nhìn thấy rồi, người các bạn đang đợi đã online rồi!”
Giọng nói của anh ta thấp dần, ngay cả Lâm Trân cũng kích động: “Có phải Nam Tư đại thần đã tới rồi không!”
Giản Ngôn nghiêng đầu nhìn cô: “Đã khuya lắm rồi, xin chớ ồn ào.”
Lâm Trân mỉm cười, làm động tác khóa miệng cho cô xem.
Cô ấy giữ trật tự rồi, nhưng giọng nói ầm ỹ của người chủ trì vẫn còn tiếp tục: “Được rồi, các bạn đừng kích động, còn chưa thấy người thứ hai tới đâu, các bạn sắp làm nổ tung cả màn hình rồi. Ây dà, thật tức giận mà, tôi quyết định không mời cậu ta vào nữa, chúng ta lại nói chuyện tiếp mười phút nữa đi.”
“Móa. Đại J càng ngày càng hèn hạ rồi.” – Lâm Trân nhỏ giọng thì thầm, gõ đùng đùng trên bàn phím.
“Mấy tiểu yêu tinh các bạn đúng là làm cho người ta phải đau lòng. Tôi là chủ trì cho các bạn lâu như vậy mà các bạn lại nói những lời như thế. Hu hu hu.” – Đại J khóc lóc thê thảm mấy tiếng rồi mới trở lại bình thường: “Được rồi, Nam Tư đại thần, chào hỏi mọi người đi.”
Trên YY yên tĩnh được một giây thì truyền tới giọng nói của một người đàn ông: “Chúc mọi người buổi tối tốt lành, tôi là Nam Tư.”
Tay Giản Ngôn viết chữ khựng lại một chút, đúng là cô không dám tin, trong vòng một ngày lại có thể nghe thấy hai người đàn ông có giọng nói hay như vậy.
“Màn hình trò chuyện điên rồi, những cô gái nhỏ bé này hãy dè dặt một chút đi.” – Giọng nói của Đại J vang lên lần nữa: “Những người ở bên kia màn hình nói tôi đi đi đừng tưởng tôi không nhìn thấy! Được lắm, tôi đi đây!”
Người chủ trì lui ra sau, thì nơi này đã thành sân nhà của Nam Tư: “Ừm, thật ngại quá, để mọi người chờ lâu, tôi vừa mới tan ca.”
Giản Ngôn âm thầm tiến tới, nhìn từng dòng tin lướt thật nhanh trên màn hình trò chuyện.
“ A a a a a a a a ông xã!”
“Ông xã đi làm cực khổ như vậy thì đừng đi nữa, em nuôi anh!”
“Ông xã anh đừng nói lung tung, rõ ràng anh mới rời khỏi giường em mà!”
“A a a a a ông xã, hôn hôn, ôm ôm, bế lên cao nào!”
Giản Ngôn: “…”
Cô thấy người chủ trì nói thật đúng, những cô gái này đúng là nên dè dặt một chút.
Nam Tư nói: “Hôm nay đã muộn thế này rồi, tôi sẽ hát nhạc trữ tình nhé, tặng mọi người một khúc “Cô ấy không yêu tôi”, hy vọng các bạn thích.”
Khúc nhạc dạo nhẹ nhàng vang lên, giọng hát từ tính của Nam Tư cũng truyền tới: “Cô ấy không yêu tôi, khi cầm tay quá lạnh lùng, khi ôm cũng không đủ thân thiết…”
Giọng nói của Nam Tư không được coi là ôn hòa, dùng cách nói của những người trong giới thì thích hợp làm âm của công. Nhưng rất kỳ lạ, tiếng hát của anh lại có ma lực làm cho mùa đông cũng trở nên ấm áp.
“Tôi biết, cô ấy không yêu tôi, ánh mắt của cô ấy, nói lên tiếng lòng của cô…”
Khi hát tới đoạn điệp khúc, cái cảm giác làm người ta thấy sống lại từ tận trong lòng lại tới, cảm giác giống hệt lúc cô nói chuyện với Hạ Tu hôm nay.
Các dòng tin trên màn hình trò chuyện giống hệt như súng liên thanh quét qua, đáng tiếc thời gian của một ca khúc quá ngắn, căn bản không thể bày tỏ niềm yêu thích của các cô với người hát.
Giản Ngôn cũng trong bốn phút ngắn ngủi đó mà đắm chìm trong tiếng hát của Nam Tư, giống như đã trải qua một tình yêu thoáng qua rồi biến mất.
“Hát quá hay, có phải không!” – Giọng của người chủ trì Đại J vang lên kéo tâm trí của mọi người trở lại: ‘Nhưng hôm nay cậu không dễ gì mới tới được, chúng tôi không thể để cho cậu hát có một bài liền đi, có phải không?”
Màn hình trò chuyện đồng loạt lướt qua một tràng chữ “Đúng”.
Đại J nói: “Nhìn được tiếng lòng của mọi người chưa? Cậu có điều gì khác muốn nói không?”
Nam Tư nói: “Cảm ơn quà tặng của mọi người.”
“Chỉ có thể thôi sao?! Nam Tư đại thần, tôi nói cho cậu biết, cậu đừng tưởng cứ mơ hồ như thế mà vượt qua được bài kiểm tra nhé.”
Nam Tư cười một tiếng, hỏi: “Vậy các bạn muốn nghe cái gì?”
Anh vừa dứt lời, trên màn hình bắt đầu lướt qua hàng loạt “Mạch hôn” và “Oai phong đường đường”.
Đại J ho khan một tiếng, nói: “Vậy thì sao, Mạch hôn thì tôi thấy không được rồi, Nam Tư đại thần từ trước tới giờ chưa từng hát Mạch hôn, Oai phong đường đường… lại càng không thể. Nếu không thì như thế này vậy, mọi người đều biết Nam Tư đại thần có thể giả giọng rất lợi hại, để cho anh ấy giả giọng ngự tỷ cho chúng ta xem đi.”
“Kha kha kha kha Đại J làm được lắm!” – Lâm Trân hưng phấn vỗ bàn một cái, Giản Ngôn nhìn cô một cái, cô lập tức ngồi yên.
Nam Tư yên lặng một chút, khi mở miệng một lần nữa thì đã trở thành giọng của một ngự tỷ: “Em trai à, muốn chị dạy em một số việc vui vẻ không?”
“A a a a a a.” – Lâm Trân một lần nữa không khống chế được mình, kêu lên, trên màn hình trò chuyện lại lướt qua một tràng “a” với “mau làm chuyện vui vẻ đi”.
Giản Ngôn một lần nữa bị ngạc nhiên, giọng nói này, thật sự là do anh ta nói sao?
Ngay cả Đại J cũng điên rồi: “Nam Tư thái thái, Nam Tư Mộc Mộc! Thật sự quá nice luôn!”
Giản Ngôn: “…”
Đây là cái quỷ gì, đen tối quá trời.
Đại J ngừng một chút, lại nói yêu cầu mới với Nam Tư: “Ngự tỷ coi như đã qua cửa, lần này chúng tôi muốn giọng nói trầm thấp như tiếng pháo đột phá cả bầu trời!”
Nam Tư nói: “Cái điều này cậu nói thì về cơ bản là không khó.” – Anh nói tới đây thì ngừng một chút, rồi dùng giọng nói trầm ấm mê người nói: “Ngủ ngon, các tiểu tiên nữ.”
Sau khi anh nói xong thì chữ “a” lại chạy khắp màn hình, dường như sắp tràn ra khỏi màn hình.
“Má ơi, quá bùng nổ, giọng nói làm tôi mở mang cả tâm trí!” – Đại J lại cười ha ha: “Nhưng mà tại sao chỉ chào mọi người trên màn hình, nói ngủ ngon Đại J xem nào!”
Nam Tư nói: “Ở trước mặt nhiều bạn nữ như vậy thật sự không muốn gọi cái tên không trong sáng như vậy.”
Đại J không phục: “Rõ ràng cái thứ đen tối như “chuyện vui vẻ” cậu cũng đã nói rồi!”
“Chuyện vui vẻ thì đen tối chỗ nào? Đen tối là tự các người thôi.”
“… Được rồi, vậy tôi có thể hỏi sao cậu lại giả giọng như vậy không?”
Nam Tư suy nghĩ một chút: “Có thể là vì tôi lớn lên rất đẹp trai…”
“…” – Đại J trầm mặc ba giây, “Cậu đẹp trai như vậy thì cậu dám dùng giọng thật nói chuyện không?”
“Hử? Hiện giờ tôi đang dùng giọng thật mà.”
“Tôi không thèm tin.” – Giọng của Đại J tràn ngập vẻ hoài nghi: “Được rồi, Nam Tư đại đại đã nói chúc ngủ ngon rồi, chúng ta cứ bỏ qua cho anh ấy trước đi, Nam Tư đại đại, hẹn gặp lại ~”
“Hẹn gặp lại mọi người.”
Nam Tư nói xong cũng offline, buổi hội ca nhạc vẫn còn tiếp tục, nhưng Giản Ngôn không định nghe tiếp. Cô cầm bút và quyển sổ của mình rồi đi lên tầng: “Tôi ngủ trước, cậu cứ từ từ nghe nhé.”
“Ừm, được.” – Lâm Trân nhìn theo bóng lưng của cô rồi lại đeo tai nghe lên.
Sau khi Giản Ngôn về phòng làm thế nào cũng không ngủ được, trong đầu cô tràn ngập giọng nói của Nam Tư. Loại dao động này trước giờ cô chưa từng có, hơn nữa, từ trước tới tận ngày hôm nay cô cũng không phát hiện ra mình là một người thích âm thanh.
“Aiz!” – Giản Ngôn tháo băng đeo mắt, dứt khoát vùng dậy, cầm lấy máy tính bảng trên đầu giường, mở lên. Cô tìm kiếm về Nam Tư, rất nhanh đã tìm đc weibo của anh.
“Hơn tám mươi vạn fans cơ à.” – Giản Ngôn trợn mắt nhìn, nhìn dòng giới thiệu rất đơn giản của anh, “Bận rộn, sắp xếp công việc thì xin hãy liên hệ, chỉ nhận những bài hát mà mình thấy hứng thú.”
Ai da, nhìn có vẻ rất được rất nhiều người quan tâm.
Nam Tư vô cùng không chăm chút cho weibo, tin gần đây nhất cũng là nửa tháng trước. Trong phần bình luận đều là fans thúc giục anh ta đăng weibo. Nội dung weibo của anh cũng rất đơn giản, hoặc là đăng bài hát hoặc là ảnh chụp thức ăn hoặc cảnh vật.
“Đây là thành phố A thì phải.” – Giản Ngôn nhìn nhà cửa trong hình, hình như đang suy nghĩ gì đó. Cô xem một lượt toàn bộ trang chủ của anh, phát hiện còn có một âm tần cho chính anh đăng lên, là một bài hát trọn vẹn.
Lời của ca khúc do tác giả đều viết, giống như Nam Tư. Giản Ngôn đeo tai nghe lên rồi mới phát, dao động trong lòng dần dần bình tĩnh lại trong tiếng ca của anh.
Người này có độc.
Cô không nhớ mình đã bật ca khúc đó nghe đi nghe lại bao nhiêu lần, dù sao thì tới ngày hôm sau tỉnh lại, máy tính bảng đã hết pin.
Cô vệ sinh cá nhân xong thì xuống tầng đi làm, giày cao gót của Lâm Trân vẫn để trước cửa nhà cô, nhìn có vẻ là vẫn còn chưa đi. Giản Ngôn cũng không có thời gian quan tâm tới cô nữa mà cầm chìa khóa xe lên rồi ra cửa.
Bách hóa Tinh Quang buổi sáng chín giờ mới mở cửa nhưng là nhân viên thì tám giờ hai mươi đã phải quẹt thẻ rồi, tám rưỡi đã phải chính thức làm việc. Giản Ngôn đang quẹt thẻ trước Tiểu Thiệu hôm qua đã có duyên gặp qua một lần. Tiểu Thiệu liếc mắt một cái đã nhận ra cô, còn nhiệt tình chào hỏi: “Chào buổi sáng, người đẹp.”
Giản Ngôn hơi mím môi, miễn cưỡng cười với anh ta một cái.
Bởi vì tối qua tâm tình cô có tâm sự khác thường, cô vẫn cứ cho rằng việc cô chán ghét đàn ông đã chuyển biến tốt, bây giờ nhìn lại thì có vẻ không phải vậy
Cô quẹt thẻ xong liền rời đi thật nhanh, cô nghĩ tối qua có thể là do quá muộn thế nên có mới có cảm xúc như vậy.
Lúc đi tới Mộng Huyễn Y Thụ, Giản Ngôn phát hiện ma nơ canh trước gian bunny đã đổi quần áo. Cô sững sờ một chút rồi hỏi đồng nghiệp bên cạnh: “Chuyện này là…”
“À, đây là điều khoản hợp tác giữa Bunny và Đường Chỉ cô không biết sao? Chính là vị manga nổi tiếng đó, những trang phục này đều vẽ ở trong truyện của cô ấy.”
“Ừm… điều này thì tôi biết, nhưng những trang phục này bắt đầu bán từ hôm nay sao?”
“Đúng vậy, hôm qua trang chủ của bunny và weibo của Đường Chỉ đều công bố tin tức này.”
Trên mặt Giản Ngôn đầy ngạc nhiên, hả?
Trước
Tiếp
Báo lỗi chương
Bình luận
Truyendich.com
Website
đọc truyện
dịch online chất lượng cao với nhiều thể loại truyện đặc sắc như:
truyện ngôn tình
,
truyện teen
,
truyện xuyên không
,
truyện đô thị,
truyện kiếm hiệp
,
truyện tiên hiệp
chắc chắn sẽ mang đến cho bạn sự hài lòng.

WARC-Identified-Payload-Type: text/html

Server: nginx

Vary: Accept-Encoding

Content-Type: text/html; charset=UTF-8