text:
Dona Eusébia
Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
Dona Eusébia là một đô thị thuộc bang Minas Gerais, Brasil. Đô thị này có diện tích 54,47 km², dân số năm 2007 là 5569 người, mật độ 106 người/km².[1][2]
Dona Eusébia là một đô thị thuộc bang Minas Gerais, Brasil. Đô thị này có diện tích 54,47 km², dân số năm 2007 là 5569 người, mật độ 106 người/km².[1][2]

markdown:
# Dona Eusébia
Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
|Dona Eusébia|
|— Đô thị —|
|
|
|Quốc gia||
|![]()
|
|[Minas Gerais](/wiki/Minas_Gerais) [Vùng thuộc bang](/w/index.php?title=V%C3%B9ng_thu%E1%BB%99c_bang_Brasil&action=edit&redlink=1) [Zona da Mata](/w/index.php?title=Zona_da_Mata&action=edit&redlink=1) [Tiểu vùng](/w/index.php?title=Ti%E1%BB%83u_v%C3%B9ng_c%E1%BB%A7a_Brasil&action=edit&redlink=1) [Cataguases](/wiki/Cataguases_(ti%E1%BB%83u_v%C3%B9ng)) 2(21.03 mi 2) [Mật độ](/wiki/M%E1%BA%ADt_%C4%91%E1%BB%99_d%C3%A2n_s%E1%BB%91) 2(270/mi 2) [Múi giờ](/wiki/M%C3%BAi_gi%E1%BB%9D) [BRT](/wiki/Gi%E1%BB%9D_Brasil)( [UTC-3](/wiki/UTC-3)) [DST](/wiki/Quy_%C6%B0%E1%BB%9Bc_gi%E1%BB%9D_m%C3%B9a_h%C3%A8)) [BRST](/wiki/Gi%E1%BB%9D_Brasil)( [UTC-2](/wiki/UTC-2)) **Dona Eusébia** là một [đô thị](/w/index.php?title=%C4%90%C3%B4_th%E1%BB%8B_Brasil&action=edit&redlink=1) thuộc bang [Minas Gerais](/wiki/Minas_Gerais), [Brasil](/wiki/Brasil). Đô thị này có diện tích 54,47 km², dân số năm 2007 là 5569 người, mật độ 106 người/km². [[1]](#cite_note-1) [[2]](#cite_note-2)

X-Cache: cp1052 miss(0), cp1065 frontend miss(0)


text:
Nhà Lê trung hưng
Nhà Lê trung hưng (Hán tự: 中興黎朝, 1533–1789) là một triều đại phong kiến trong lịch sử Việt Nam, giai đoạn sau của nhà Lê Sơ, được thành lập sau khi Lê Trang Tông với sự phò tá của cựu thần nhà Lê sơ là Nguyễn Kim được đưa lên ngôi báu. Đây là triều đại dài nhất so với các triều đại trong lịch sử Việt Nam với 256 năm và đây cũng là thời kỳ lãnh thổ Việt Nam được mở rộng nhiều lần nhất.
Mục lục
- 1 Bối cảnh
- 2 Trong cuộc chiến với nhà Mạc
- 3 Giai đoạn thống nhất không toàn vẹn và ngắn ngủi
- 4 Trong thời chia cắt với họ Nguyễn
- 5 Nhà Lê trung hưng kết thúc
- 6 Nhận định
- 7 Các vua nhà Lê trung hưng
- 8 Chú thích
- 9 Xem thêm
- 10 Tham khảo
- 11 Liên kết ngoài
Bối cảnh[sửa | sửa mã nguồn]
Từ thời Lê Uy Mục và Lê Tương Dực, chính sự nhà Hậu Lê bắt đầu suy. Các cuộc khởi nghĩa nông dân và sự tranh chấp quyền lực trong nội bộ khiến nhà Lê nghiêng ngả. Năm 1516, giữa lúc đang đối phó với lực lượng khởi nghĩa của Trần Cảo sắp đánh vào kinh thành thì trong cung đình nhà Lê xảy ra phế lập. Đại thần Trịnh Duy Sản giết chết vua Lê Tương Dực và lập vua mới Lê Chiêu Tông, mang xa giá vào Thanh Hóa.
Sau khi Trần Cảo bị đánh bật khỏi kinh thành Thăng Long, các quyền thần Trịnh Tuy, Nguyễn Hoằng Dụ, Trần Chân chia bè phái đánh lẫn nhau. Tình hình tạm yên, Trần Chân trở thành người nắm binh quyền. Vua Chiêu Tông bất bình với quyền hành của Trần Chân bèn giết chết Trần Chân. Các thủ hạ của Trần Chân là Nguyễn Kính, Nguyễn Áng khởi binh báo thù cho chủ.
Tháng 9 năm 1518, Trịnh Tuy và văn thần Nguyễn Sư lập một tông thất có họ xa với Chiêu Tông là Lê Do[1] làm vua tranh thủ được sự ủng hộ của Nguyễn Kính.
Chiêu Tông phải dựa vào võ tướng Mạc Đăng Dung[2] đang trấn thủ Hải Dương về cứu. Đăng Dung một mình cầm quân dẹp loạn và dần dần trở thành quyền thần mới.
Tháng 7 năm 1519, Đăng Dung dẹp được Lê Do, bắt giết Do và Nguyễn Sư. Trịnh Tuy bỏ chạy vào Thanh Hoá, Nguyễn Kính đầu hàng. Năm 1521, Mạc Đăng Dung dẹp được Trần Cung (con Trần Cảo), quyền thế át cả Chiêu Tông. Năm 1522, Chiêu Tông chạy ra ngoài gọi quân Cần vương. Đăng Dung bèn lập em Chiêu Tông là Xuân lên ngôi, tức là Lê Cung Hoàng, tuyên bố phế truất Chiêu Tông.
Vua Chiêu Tông được một số đại thần ủng hộ, dàn quân đánh nhau với Đăng Dung. Nhưng sau đó các tướng cần vương bất hòa, chia rẽ và lần lượt bị Mạc Đăng Dung đánh bại. Năm 1524, Trịnh Tuy thua trận bỏ chạy rồi chết. Năm 1525, Mạc Đăng Dung bắt được Chiêu Tông mang về Thăng Long và giết chết năm 1526.
Năm 1527, Mạc Đăng Dung phế truất Cung Hoàng và lên làm vua, lập ra nhà Mạc. Nhà Lê sơ truyền đúng 100 năm và mất chỉ 30 năm sau cái chết của vua Lê Thánh Tông.
Trong cuộc chiến với nhà Mạc[sửa | sửa mã nguồn]
Sau khi nhà Mạc thành lập, một số đại thần nhà Lê không thần phục, muốn khôi phục lại nhà Lê. Anh em Trịnh Ngung, Trịnh Ngang sang Trung Quốc cầu viện nhà Minh nhưng nhà Minh không đáp ứng. Hai anh em chết già ở Trung Quốc. Năm 1529, tông thất nhà Lê là Lê Ý khởi binh chống Mạc nhưng không lâu sau bị dẹp tan.
Con vua Chiêu Tông[sửa | sửa mã nguồn]
Từ năm 1529, một tướng của nhà Lê sơ là Nguyễn Kim chạy vào vùng núi Thanh Hóa rồi sang Ai Lao chống nhà Mạc. Đến năm 1533, Kim tìm được con vua Chiêu Tông là Duy Ninh đưa lên ngôi tại Ai Lao, tức là vua Lê Trang Tông. Các sử gia nghi ngờ tính xác thực của việc Ninh là con vua Chiêu Tông vì cha con chênh nhau quá ít tuổi[3]. Nhà Mạc, trong biểu tâu nhà Minh còn nói Kim dựng con mình lên ngôi, xưng bừa là con vua Chiêu Tông.
Dù sao, việc vua Lê được lập lại khiến một bộ phận nhân dân, sĩ phu theo về vì thiên hạ còn nhớ nhà Lê. Nguyễn Kim mang quân về nước đánh chiếm Thanh Hoá. Từ đó sử gọi nhà Mạc là Bắc triều và nhà Lê Trung Hưng là Nam triều.
Dòng dõi Lê Trừ[sửa | sửa mã nguồn]
Năm 1545, Nguyễn Kim bị sát hại, con trai cả Nguyễn Uông lên thay, Nguyên Uông bị em rể là Trịnh Kiểm hại rồi chiếm chức
. Năm 1548 vua Trang Tông mất, con là Trung Tông lên thay. Được 8 năm Trung Tông mất không con nối, Trịnh Kiểm tìm một người tông thất là dòng dõi Lê Trừ (anh Thái Tổ) lên ngôi, tức là Lê Anh Tông.
Năm 1570, Trịnh Kiểm chết, hai con Trịnh Cối, Trịnh Tùng tranh ngôi. Con lớn là Cối yếu thế sang hàng Mạc. Vua Anh Tông muốn giành lại quyền lực từ tay Tùng nên mâu thuẫn với Tùng, chạy đi nơi khác. Tùng lập con út của vua lên ngôi, tức là Lê Thế Tông và lùng bắt cha con vua mang về giết chết. Việc triều chính từ đó hoàn toàn do họ Trịnh quyết định không cần hỏi vua Lê (xem chi tiết bài Chúa Trịnh). Chiến tranh Lê-Mạc là trên danh nghĩa, thực ra là chiến tranh Trịnh-Mạc.
Nhờ tài năng của Trịnh Kiểm, Trịnh Tùng, quân nhà Lê dần dần thắng thế. Năm 1592, quân Nam triều chiếm được Thăng Long, họ Mạc bỏ chạy lên cát cứ ở Cao Bằng.
Giai đoạn thống nhất không toàn vẹn và ngắn ngủi[sửa | sửa mã nguồn]
Sau khi Trịnh Tùng chiếm được Thăng Long (1592) và giết cha con Mạc Mậu Hợp, năm 1593, Lê Thế Tông được rước về Thăng Long. Nhưng lúc đó thế lực họ Mạc vẫn rất mạnh ở bên kia sông Hồng, thường tập hợp tấn công trở lại. Vì vậy Trịnh Tùng vài lần phải rước vua Thế Tông trở về căn cứ Thanh Hóa.
Vài năm sau, thế lực họ Mạc suy yếu hẳn, chỉ có ảnh hưởng quanh khu vực Cao Bằng, Thái Nguyên, vua Lê lại được đưa trở về Thăng Long.
Do họ Mạc từng được nhà Minh nhận hàng (năm 1540 khi Mạc Đăng Dung lên biên giới xin quy phục) và khi thất thế chạy sang Trung Quốc báo với nhà Minh, vua Minh chưa công nhận nhà Lê trung hưng ngay. Tháng 3 năm 1597, nhà Minh sai ủy quan là Vương Kiến Lập đến trấn Nam Giao đòi lễ cống và hội khám (diễu binh). Ngày 28 tháng 3 vua Lê Thế Tông thân đốc hữu tướng Hoàng Đình Ái, thái úy Nguyễn Hoàng, Nguyễn Hữu Liêu cùng tả hữu đô đốc 7, 8 viên, voi và 5 vạn quân đến trấn Nam Giao đề phòng khi mở cửa quan, hội khám quân Minh tràn sang giúp phía Mạc lưu vong bắt vua, hiếp tướng. Hoàng Đình Ái đề nghị với Trịnh Tùng được tùy nghi đối phó, Trịnh Tùng đồng ý.
Tại cửa ải Nam Quan, ủy quan Vương Kiến Lập cùng tàn quân Mạc trông thấy quân Lê đông đúc, binh tướng hùng mạnh, phải lẳng lặng từ bỏ những ý đồ đánh chiếm. Cuộc hội khám cử hành đúng nghi lễ, từ đó nhà Minh phải công nhận nhà Lê, nhưng vẫn can thiệp để họ Mạc được giữ đất Cao Bằng tới gần 80 năm nữa.
Các chúa Bầu họ Vũ ở Tuyên Quang, vốn ủng hộ nhà Lê trung hưng khi nhà Mạc còn ở Thăng Long, từ khi nhà Lê trở lại Thăng Long lại ly khai, tiếp tục cát cứ và liên kết với họ Mạc chống nhà Lê. Họ Vũ còn chiếm giữ Tuyên Quang thêm 100 năm sau mới bị dẹp hẳn.
Vì vậy từ khi nhà Lê trở lại Thăng Long, tuy trên danh nghĩa đã thống nhất Đại Việt, nhưng riêng tại Bắc Bộ bị cắt hai vùng Tuyên Quang, Cao Bằng do họ Vũ và Mạc chiếm đóng. Ngoài ra, một nguy cơ chia cắt mới tiềm ẩn ở phía nam, do công thần họ Nguyễn mâu thuẫn với công thần họ Trịnh và ngấm ngầm ý định ly khai.
Trong thời chia cắt với họ Nguyễn[sửa | sửa mã nguồn]
Xung đột 2 họ nhân danh "phù Lê"[sửa | sửa mã nguồn]
Ngôi vua nhà Lê trung hưng vốn do tướng Nguyễn Kim dựng lại. Nguyễn Kim chết (1545), con rể là Trịnh Kiểm nắm quyền, từ đó họ Trịnh đóng vai trò phụ chính. Con thứ Nguyễn Kim là Nguyễn Hoàng, sau khi thấy anh cả là Nguyễn Uông bị Trịnh Kiểm hại, bèn xin vào nam trấn thủ Thuận Hóa (1558) rồi Quảng Nam (1570). Vì họ Trịnh phải tập trung vào cuộc chiến với nhà Mạc phía bắc nên Nguyễn Hoàng được kiêm quản hai vùng đất rộng lớn.
Nhà Mạc bị diệt (1592), Trịnh Tùng bèn tính tới việc thanh trừng Nguyễn Hoàng, nên triệu tập ra bắc nhân danh cùng dẹp dư đảng họ Mạc. Sau một số trận đánh chống họ Mạc, Nguyễn Hoàng bỏ trốn về nam (1600). Năm 1613, con Nguyễn Hoàng là Nguyễn Phúc Nguyên lên thay trấn thủ Thuận - Quảng, bắt đầu thực hiện ý định ly khai.
Năm 1627, với lý do Nguyễn Phúc Nguyên có hành động chống đối, bỏ cống nạp nhiều năm, Trịnh Tráng nhân danh Lê Thần Tông mang quân nam tiến. Cuộc chiến giữa họ Trịnh và họ Nguyễn bùng nổ. Họ Nguyễn cũng nhân danh "phù Lê" chống họ Trịnh lộng quyền lấn át vua, chiêu binh dựng lũy, đúc súng ống chống lại. Từ năm 1627 đến 1672, hai họ đánh nhau 7 lần, trong đó 6 lần họ Trịnh đánh vào nam, 1 lần họ Nguyễn đánh ra bắc. Để có chính danh, các chúa Trịnh từng rước vua Lê đi thân chinh. Sau 7 lần xung đột bất phân thắng bại, hai họ ngưng chiến, lấy sông Gianh làm ranh giới. Phía bắc sông Gianh thuộc chính quyền vua Lê chúa Trịnh gọi là Đàng Ngoài, phía nam sông Gianh thuộc chúa Nguyễn gọi là Đàng Trong. Bề ngoài, họ Nguyễn cũng tôn phù nhà Lê, nhưng trên thực tế đã biến lãnh thổ Đàng Trong thành một vùng cai trị độc lập, có thể chế riêng về mọi mặt.
Khoanh tay rủ áo[sửa | sửa mã nguồn]
Nắm quyền chi phối triều chính và chỉ huy quân đội, họ Trịnh nắm thực quyền thời Lê trung hưng. Mọi chính sách từ ngoại giao, kinh tế, xã hội, giáo dục, văn hóa đều do họ Trịnh quyết định. Từ năm 1600, với công lao đánh bại nhà Mạc phục hưng nhà Lê, Trịnh Tùng chính thức xác lập địa vị là "Chúa", lập phủ riêng. Họ Trịnh được hưởng thế tập ngôi chúa. Từ đây họ Trịnh lập ra hệ thống tổ chức chính quyền ở phủ chúa tương ứng với chính quyền có sẵn bên cung vua, ngoài cung vua phía đông còn có phủ chúa ở phía tây. Chính thể Đàng Ngoài do đó được gọi là chính quyền "vua Lê chúa Trịnh", đây là thời kỳ duy nhất trong lịch sử phong kiến Việt Nam có sự điều hành của quyền thần được thế tập, truyền nối nhiều đời.
Trịnh Tùng bãi bỏ chức Tả, Hữu thừa tướng và Bình chương của thời trước, đặt ra chức Tham tụng làm việc Tể tướng. Quyền lực của Tham tụng rất lớn, đều do chúa Trịnh tiến cử từ các viên Thượng thư (tương đương với Bộ trưởng) hoặc Thị lang lên[5]. Năm 1601, Trịnh Tùng đặt thêm chức Bồi tụng đảm đương trọng trách trong phủ Chúa. Dưới Tham tụng và Bồi tụng, chúa Trịnh đặt thêm các Phiên, tương đương với các Bộ bên cung vua.
Đến các đời chúa Trịnh sau hoàn chỉnh bộ máy với việc lập ra Ngũ phủ (ban võ) và Phủ liêu (Ban văn) cùng các cơ quan giúp việc (Lục phiên). Đó là quá trình thâu tóm quyền hành từ cung vua về phủ chúa. Triều đình vua Lê cuối cùng chỉ còn vài chức quan hư hàm làm nhiệm vụ nghi thức. Về danh nghĩa, chúa Trịnh chỉ xưng vương và đứng đầu Ngũ phủ, Phủ liêu nhưng trên thực tế lại nắm hết quyền điều hành việc nước.
Sau cái chết của vua Anh Tông, cháu vua là Lê Kính Tông (Duy Tân - con vua Thế Tông) cũng có ý định chống Trịnh Tùng và cũng bị thắt cổ năm 1619. Kể từ đó các vua Lê hoàn toàn "khoanh tay rủ áo", như cách nói của các sử gia đương thời, đối với chính sự. Mọi công việc từ trị sự đến quân sự đều do chúa Trịnh đảm đương.
Vì vậy, mọi thành tựu, sự kiện, từ quân sự đến xã hội, thịnh trị hay rối ren, đều do tay họ Trịnh. Các chúa Trịnh đều là những người giỏi cai trị và ngoại giao nên tình hình Bắc Hà - khi họ Nguyễn đã cát cứ trong Nam - nhìn chung ổn định. Chẳng những việc chính sự mà ngay cả chuyện vợ con của các vua Lê cũng do các chúa Trịnh sắp đặt. Phần nhiều vợ các vua Lê là con gái họ Trịnh để ràng buộc.
Sau Kính Tông, trong một thời kỳ dài không có vua Lê nào chống đối họ Trịnh. Tuy nhiên, các tông thất không phải hoàn toàn chịu mất quyền, điển hình là Lê Duy Mật và thái tử Duy Vĩ. Lê Duy Mật định làm binh biến ở Thăng Long lật đổ họ Trịnh nhưng không thành nên trốn ra ngoài khởi nghĩa, cát cứ ở Trấn Ninh 30 năm trời. Thái tử Duy Vĩ (con vua Hiển Tông) cũng muốn khôi phục quyền cho nhà Lê nhưng bị chúa Trịnh Sâm giết năm 1771.
Các vua Chân Tông, Huyền Tông, Gia Tông đều là vua thiếu niên và mất sớm. Các vua Thế Tông, Thần Tông, Dụ Tông, Hy Tông, Thuần Tông và nhất là Hiển Tông (Cảnh Hưng) sau này là những ông vua "khoanh tay rủ áo" như vậy. Khi Nguyễn Huệ ra bắc dẹp họ Trịnh (1786), vua Hiển Tông than thở: "Trời sai nhà chúa phò ta. Chúa gánh cái lo, ta hưởng cái vui. Mất chúa, tức là cái lo lại về ta, ta còn vui gì". Câu nói đó phản ánh tư tưởng an phận giữ mình của các vua Lê.
Nhà Lê trung hưng kết thúc[sửa | sửa mã nguồn]
Sau khi Hiển Tông mất, đúng lúc Tây Sơn rút về nam. Cháu vua là Duy Kỳ (con Duy Vĩ) lên thay, tức là vua Chiêu Thống. Được tác động của anh em Tây Sơn, vua Lê muốn khôi phục lại địa vị cũ, báo thù cho cha, nên khi họ Trịnh ngóc đầu trở lại, lập tức Chiêu Thống gọi tướng giỏi nhất Bắc Hà lúc đó là Nguyễn Hữu Chỉnh ở Nghệ An ra cứu. Chỉnh đánh tan quân Trịnh, đuổi Trịnh Bồng đi mất tích. Nhưng sau đó vua Lê lại bị Chỉnh lộng quyền. Tây Sơn kéo ra giết Chỉnh, rồi tướng Tây Sơn là Vũ Văn Nhậm cũng mưu đồ cát cứ. Chiêu Thống phải bỏ đi lưu vong.
Bản ý của Nguyễn Huệ vẫn muốn tôn phò nhà Lê, nhưng Chiêu Thống lại không muốn sống chung với Tây Sơn nên sang cầu viện nhà Thanh (1788). Nhà Thanh phát binh đánh Việt Nam. Trước tình thế đó, Nguyễn Huệ lên ngôi hoàng đế, tức là vua Quang Trung mang quân đánh tan quân Thanh (1789), Chiêu Thống bỏ chạy theo về Trung Quốc.
Dù sau đó Lê Duy Kỳ cố xin viện binh lần nữa nhưng bằng chính sách ngoại giao khéo léo, nhà Tây Sơn đã tránh được cuộc đụng đầu khác với nhà Thanh. Vua Thanh không phát binh nữa, phân tán các bầy tôi nhà Lê, tách khỏi Duy Kỳ để cô lập dần. Duy Kỳ uất hận chết ở Bắc Kinh năm 1792 lúc mới 28 tuổi.
Nhà Hậu Lê chính thức mất năm 1789, trước sau tồn tại 355 năm, chỉ có 6 năm gián đoạn, là triều đại phong kiến dài nhất trong lịch sử Việt Nam (không tính Hồng Bàng).
Nhận định[sửa | sửa mã nguồn]
Sau khi nhà Lê sơ bị nhà Mạc cướp ngôi, vấn đề chính thống và ngụy triều nổ ra trong cuộc đấu tranh giữa các tập đoàn và khi thế nam - bắc này chưa chấm dứt hẳn thì thế nam - bắc khác lại hình thành. Cũng như thời Tam Quốc trong lịch sử Trung Quốc, khi nhà Hán suy, các chư hầu nổi dậy đều lấy danh nghĩa giúp nhà Hán; tại nước Đại Việt khi đó cả Trịnh và Nguyễn đều danh nghĩa chống Mạc để giúp nhà Lê. Các vua Lê vẫn có ngôi, có hiệu, có tên trong sử sách, nhưng chỉ ngồi làm vì. Trịnh và Nguyễn cùng giương cờ "Phù Lê diệt Mạc", Tây Sơn giương cờ "Phù Lê diệt Trịnh". Giáo sư sử học Văn Tạo trong tạp chí "Nghiên cứu lịch sử" có bài viết "Nhà Mạc và vấn đề ngụy triều", trong đó nêu rõ: Mạc là ngụy công khai, Trịnh và Nguyễn là ngụy giấu mặt. Việc vua Chiêu Thống đã lên ngôi thay vua Cảnh Hưng năm 1786 nhưng Nguyễn Ánh, với danh nghĩa "phò Lê", song vẫn nhất định dùng niên hiệu Cảnh Hưng đến tận năm 1801 đủ cho thấy trong lòng Ánh có nhà Lê hay không. Việc Nguyễn Ánh gửi gạo ra bắc giúp quân Thanh thực ra là muốn thêm người đánh Tây Sơn chứ không thực bụng giúp nhà Lê. Nói tóm lại nhà Lê là chính thống trong thời điểm đó nhưng bị các thế lực phong kiến khác chi phối.
Về nguyên nhân sụp đổ của nhà Lê là do Lê Chiêu Thống bán nước, cõng rắn cắn gà nhà khiến lòng người dân bấy giờ chán ghét hơn trước và sụp đổ là lẽ tất yếu của lịch sử, dù cho sau này nhiều thế lực khác nổi dậy đòi khôi phục nhà Lê cũng đều thất bại.
Các vua nhà Lê trung hưng[sửa | sửa mã nguồn]
Các vua được truy tôn[sửa | sửa mã nguồn]
Chú thích[sửa | sửa mã nguồn]
- ^ Do là cháu nội Lê Khắc Xương - anh vua Thánh Tông, tức là bác họ của Chiêu Tông
- ^ Thông gia của Trần Chân. Con Đăng Dung là Mạc Đăng Doanh lấy con gái Trần Chân
- ^ Theo sử ghi, Chiêu Tông chỉ hơn Ninh 8 tuổi
- ^ Một chuyến du hành đến Đàng Ngoài năm 1688-William Dampier (bản dịch của Hoàng Anh Tuấn, Nhà xuất bản Thế giới tr 79
- ^ Viện Sử học, sách đã dẫn, tr 77
- ^ Đại Việt Sử ký Toàn Thư, Kỷ Nhà Lê, Thần Tông Uyên hoàng đế
- ^ Đại Việt Sử Ký Toàn Thư
- ^ Đại Việt Sử ký Toàn Thư, Kỷ Nhà Lê, Huyền Tông Mục hoàng đế
- ^ Đại Việt Sử ký Toàn Thư, Kỷ Nhà Lê, Gia Tông Mỹ hoàng đế
- ^ Đại Việt Sử ký Tục Biên, Kỷ Nhà Lê, Dụ Tông Hòa hoàng đế
- ^ Đại Việt Sử ký Tục Biên, Kỷ Nhà Lê, Hôn Đức Công
- ^ Đại Việt Sử ký Tục Biên, Kỷ Nhà Lê, Thuần Tông Giản hoàng đế
- ^ Đại Việt Sử ký Tục Biên, Kỷ Nhà Lê, Hiển Tông Vĩnh hoàng đế
- ^ Theo Khâm định Việt Sử Thông giám Cương mục
- ^ Đại Việt Sử ký Toàn Thư, Kỷ Nhà Lê, Anh Tông Tuấn hoàng đế
- ^ Đại Việt Sử ký Tục Biên, Kỷ Nhà Lê, Chiêu Thống Đế
Xem thêm[sửa | sửa mã nguồn]
- Nhà Lê sơ
- Nhà Mạc
- Cao Bình (kinh đô)
- Thành Bản Phủ (Cao Bằng)
- Chiến tranh Lê-Mạc
- Nhà Tây Sơn
- Chúa Trịnh
- Vấn đề biên giới Việt-Trung thời Hậu Lê
- Thương mại Đàng Ngoài thời Lê trung hưng
- Hành chính Đàng Ngoài thời Lê trung hưng
Tham khảo[sửa | sửa mã nguồn]
- Đại Việt Sử ký Toàn thư
- Đại Việt Thông sử
- Đại Việt Sử Ký Tục Biên,Trung tâm khoa học xã hội và nhân văn Quốc gia, Viện nghiên cứu Hán Nôm, Nhà xuất bản Văn hóa - Thông tin.
- Khâm định Việt sử Thông giám Cương mục
- Viện sử học (2007), Lịch sử Việt Nam, tập 3, Nhà xuất bản Khoa học xã hội
- Đào Duy Anh (2002), Lịch sử Việt Nam từ nguồn gốc đến thế kỷ XIX, Nhà xuất bản Văn hóa Thông tin
Liên kết ngoài[sửa | sửa mã nguồn]
- Bản mẫu:En-icon Annam, thu thập các đoạn tài liệu Minh Thực Lục (明實錄) của nhà Minh về Đại Việt, trong đó có nhiều phần liên quan đến thời kỳ trị vì của nhà Hậu Lê.

markdown:
# Nhà Lê trung hưng
[Lê trung hưng](/w/index.php?title=L%C3%AA_trung_h%C6%B0ng&redirect=no))
|
|
(1533-1597)
(1597-1789)
Ngôn ngữ | - 1533-1548
|| - 1556-1570
|| - 1787-1789
|Lịch sử | - Được thành lập ở
|| -
|**Nhà Lê trung hưng** ( [Hán tự](/wiki/H%C3%A1n_t%E1%BB%B1): 中興黎朝, [1533](/wiki/1533)– [1789](/wiki/1789)) là một [triều đại](/wiki/Tri%E1%BB%81u_%C4%91%E1%BA%A1i) [phong kiến](/wiki/Phong_ki%E1%BA%BFn) trong [lịch sử Việt Nam](/wiki/L%E1%BB%8Bch_s%E1%BB%AD_Vi%E1%BB%87t_Nam), giai đoạn sau của [nhà Lê Sơ](/wiki/Nh%C3%A0_L%C3%AA_S%C6%A1), được thành lập sau khi [Lê Trang Tông](/wiki/L%C3%AA_Trang_T%C3%B4ng) với sự phò tá của cựu thần nhà [Lê sơ](/wiki/Nh%C3%A0_L%C3%AA_s%C6%A1) là [Nguyễn Kim](/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Kim) được đưa lên ngôi báu. Đây là triều đại dài nhất so với các triều đại trong lịch sử Việt Nam với 256 năm và đây cũng là thời kỳ lãnh thổ [Việt Nam](/wiki/Vi%E1%BB%87t_Nam) được mở rộng nhiều lần nhất.
## Mục lục
[1 Bối cảnh](#B.E1.BB.91i_c.E1.BA.A3nh) [2 Trong cuộc chiến với nhà Mạc](#Trong_cu.E1.BB.99c_chi.E1.BA.BFn_v.E1.BB.9Bi_nh.C3.A0_M.E1.BA.A1c) [3 Giai đoạn thống nhất không toàn vẹn và ngắn ngủi](#Giai_.C4.91o.E1.BA.A1n_th.E1.BB.91ng_nh.E1.BA.A5t_kh.C3.B4ng_to.C3.A0n_v.E1.BA.B9n_v.C3.A0_ng.E1.BA.AFn_ng.E1.BB.A7i) [4 Trong thời chia cắt với họ Nguyễn](#Trong_th.E1.BB.9Di_chia_c.E1.BA.AFt_v.E1.BB.9Bi_h.E1.BB.8D_Nguy.E1.BB.85n) [5 Nhà Lê trung hưng kết thúc](#Nh.C3.A0_L.C3.AA_trung_h.C6.B0ng_k.E1.BA.BFt_th.C3.BAc) [6 Nhận định](#Nh.E1.BA.ADn_.C4.91.E1.BB.8Bnh) [7 Các vua nhà Lê trung hưng](#C.C3.A1c_vua_nh.C3.A0_L.C3.AA_trung_h.C6.B0ng) [8 Chú thích](#Ch.C3.BA_th.C3.ADch) [9 Xem thêm](#Xem_th.C3.AAm) [10 Tham khảo](#Tham_kh.E1.BA.A3o) [11 Liên kết ngoài](#Li.C3.AAn_k.E1.BA.BFt_ngo.C3.A0i)
## Bối cảnh[
[sửa](/w/index.php?title=Nh%C3%A0_L%C3%AA_trung_h%C6%B0ng&veaction=edit&vesection=1) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Nh%C3%A0_L%C3%AA_trung_h%C6%B0ng&action=edit§ion=1)]
Từ thời
[Lê Uy Mục](/wiki/L%C3%AA_Uy_M%E1%BB%A5c) và [Lê Tương Dực](/wiki/L%C3%AA_T%C6%B0%C6%A1ng_D%E1%BB%B1c), chính sự nhà Hậu Lê bắt đầu suy. Các cuộc khởi nghĩa nông dân và sự tranh chấp quyền lực trong nội bộ khiến nhà Lê nghiêng ngả. Năm [1516](/wiki/1516), giữa lúc đang đối phó với lực lượng khởi nghĩa của [Trần Cảo](/wiki/Tr%E1%BA%A7n_C%E1%BA%A3o_(t%C6%B0%E1%BB%9Bng_kh%E1%BB%9Fi_ngh%C4%A9a)) sắp đánh vào kinh thành thì trong cung đình nhà Lê xảy ra phế lập. Đại thần [Trịnh Duy Sản](/wiki/Tr%E1%BB%8Bnh_Duy_S%E1%BA%A3n) giết chết vua [Lê Tương Dực](/wiki/L%C3%AA_T%C6%B0%C6%A1ng_D%E1%BB%B1c) và lập vua mới [Lê Chiêu Tông](/wiki/L%C3%AA_Chi%C3%AAu_T%C3%B4ng), mang xa giá vào [Thanh Hóa](/wiki/Thanh_H%C3%B3a).
Sau khi Trần Cảo bị đánh bật khỏi kinh thành
[Thăng Long](/wiki/Th%C4%83ng_Long), các quyền thần [Trịnh Tuy](/wiki/Tr%E1%BB%8Bnh_Tuy), [Nguyễn Hoằng Dụ](/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Ho%E1%BA%B1ng_D%E1%BB%A5), [Trần Chân](/w/index.php?title=Tr%E1%BA%A7n_Ch%C3%A2n_(%C4%91%E1%BB%8Bnh_h%C6%B0%E1%BB%9Bng)&action=edit&redlink=1) chia bè phái đánh lẫn nhau. Tình hình tạm yên, Trần Chân trở thành người nắm binh quyền. Vua Chiêu Tông bất bình với quyền hành của Trần Chân bèn giết chết Trần Chân. Các thủ hạ của Trần Chân là [Nguyễn Kính](/wiki/Nguy%E1%BB%85n_K%C3%ADnh), Nguyễn Áng khởi binh báo thù cho chủ.
Tháng 9 năm
[1518](/wiki/1518), [Trịnh Tuy](/wiki/Tr%E1%BB%8Bnh_Tuy) và văn thần [Nguyễn Sư](/wiki/Nguy%E1%BB%85n_S%C6%B0) lập một tông thất có họ xa với Chiêu Tông là [Lê Do](/wiki/L%C3%AA_Do) làm vua tranh thủ được sự ủng hộ của Nguyễn Kính. [1]
Chiêu Tông phải dựa vào võ tướng
[Mạc Đăng Dung](/wiki/M%E1%BA%A1c_%C4%90%C4%83ng_Dung) đang trấn thủ Hải Dương về cứu. Đăng Dung một mình cầm quân dẹp loạn và dần dần trở thành quyền thần mới. [2]
Tháng 7 năm
[1519](/wiki/1519), Đăng Dung dẹp được Lê Do, bắt giết Do và Nguyễn Sư. Trịnh Tuy bỏ chạy vào Thanh Hoá, Nguyễn Kính đầu hàng. Năm [1521](/wiki/1521), Mạc Đăng Dung dẹp được [Trần Cung](/wiki/Tr%E1%BA%A7n_Cung_(H%E1%BA%ADu_L%C3%AA)) (con Trần Cảo), quyền thế át cả Chiêu Tông. Năm [1522](/wiki/1522), Chiêu Tông chạy ra ngoài gọi quân Cần vương. Đăng Dung bèn lập em Chiêu Tông là Xuân lên ngôi, tức là [Lê Cung Hoàng](/wiki/L%C3%AA_Cung_Ho%C3%A0ng), tuyên bố phế truất Chiêu Tông.
Vua Chiêu Tông được một số đại thần ủng hộ, dàn quân đánh nhau với Đăng Dung. Nhưng sau đó các tướng cần vương bất hòa, chia rẽ và lần lượt bị Mạc Đăng Dung đánh bại. Năm
[1524](/wiki/1524), Trịnh Tuy thua trận bỏ chạy rồi chết. Năm [1525](/wiki/1525), Mạc Đăng Dung bắt được Chiêu Tông mang về Thăng Long và giết chết năm [1526](/wiki/1526).
Năm
[1527](/wiki/1527), [Mạc Đăng Dung](/wiki/M%E1%BA%A1c_%C4%90%C4%83ng_Dung) phế truất Cung Hoàng và lên làm vua, lập ra [nhà Mạc](/wiki/Nh%C3%A0_M%E1%BA%A1c). Nhà Lê sơ truyền đúng 100 năm và mất chỉ 30 năm sau cái chết của vua [Lê Thánh Tông](/wiki/L%C3%AA_Th%C3%A1nh_T%C3%B4ng).
## Trong cuộc chiến với nhà Mạc[
[sửa](/w/index.php?title=Nh%C3%A0_L%C3%AA_trung_h%C6%B0ng&veaction=edit&vesection=2) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Nh%C3%A0_L%C3%AA_trung_h%C6%B0ng&action=edit§ion=2)]
|Loạt bài
||
|![]()
|
| (207 TCN - 40)
|
| (40 - 43)
|
| (43 - 541)
|
| và (541 - 602)
|
| (602 - 905)
|
| (905 - 938)
|
| (938 - 967)
|
| (968 - 980)
|
| (980 - 1009)
|
| (
|
| (
|
| (
|
| (1407 - 1427)
|
|
(
|
| (1778 - 1802)
|
| (1802 - 1945)
|
| (
|
| (
|
|
Sau khi nhà Mạc thành lập, một số đại thần nhà Lê không thần phục, muốn khôi phục lại nhà Lê. Anh em Trịnh Ngung, Trịnh Ngang sang
[Trung Quốc](/wiki/Trung_Qu%E1%BB%91c) cầu viện [nhà Minh](/wiki/Nh%C3%A0_Minh) nhưng nhà Minh không đáp ứng. Hai anh em chết già ở Trung Quốc. Năm 1529, tông thất nhà Lê là Lê Ý khởi binh chống Mạc nhưng không lâu sau bị dẹp tan.
### Con vua Chiêu Tông[
[sửa](/w/index.php?title=Nh%C3%A0_L%C3%AA_trung_h%C6%B0ng&veaction=edit&vesection=3) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Nh%C3%A0_L%C3%AA_trung_h%C6%B0ng&action=edit§ion=3)]
Từ năm
[1529](/wiki/1529), một tướng của nhà Lê sơ là [Nguyễn Kim](/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Kim) chạy vào vùng núi Thanh Hóa rồi sang [Ai Lao](/wiki/L%C3%A0o) chống nhà Mạc. Đến năm [1533](/wiki/1533), Kim tìm được con vua Chiêu Tông là [Duy Ninh](/wiki/Duy_Ninh) đưa lên ngôi tại Ai Lao, tức là vua [Lê Trang Tông](/wiki/L%C3%AA_Trang_T%C3%B4ng). Các sử gia nghi ngờ tính xác thực của việc Ninh là con vua Chiêu Tông vì cha con chênh nhau quá ít tuổi . Nhà Mạc, trong biểu tâu nhà Minh còn nói [3] *Kim dựng con mình lên ngôi, xưng bừa là con vua Chiêu Tông*.
Dù sao, việc vua Lê được lập lại khiến một bộ phận nhân dân, sĩ phu theo về vì thiên hạ còn nhớ nhà Lê. Nguyễn Kim mang quân về nước đánh chiếm Thanh Hoá. Từ đó sử gọi nhà Mạc là Bắc triều và nhà Lê Trung Hưng là Nam triều.
### Dòng dõi Lê Trừ[
[sửa](/w/index.php?title=Nh%C3%A0_L%C3%AA_trung_h%C6%B0ng&veaction=edit&vesection=4) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Nh%C3%A0_L%C3%AA_trung_h%C6%B0ng&action=edit§ion=4)]
Năm
[1545](/wiki/1545), [Nguyễn Kim](/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Kim) bị sát hại, con trai cả Nguyễn Uông lên thay, Nguyên Uông bị em rể là [Trịnh Kiểm](/wiki/Tr%E1%BB%8Bnh_Ki%E1%BB%83m) hại rồi chiếm chức
. Năm
[1548](/wiki/1548) vua Trang Tông mất, con là Trung Tông lên thay. Được 8 năm Trung Tông mất không con nối, Trịnh Kiểm tìm một người tông thất là dòng dõi Lê Trừ (anh Thái Tổ) lên ngôi, tức là [Lê Anh Tông](/wiki/L%C3%AA_Anh_T%C3%B4ng).
Năm
[1570](/wiki/1570), Trịnh Kiểm chết, hai con [Trịnh Cối](/wiki/Tr%E1%BB%8Bnh_C%E1%BB%91i), [Trịnh Tùng](/wiki/Tr%E1%BB%8Bnh_T%C3%B9ng) tranh ngôi. Con lớn là Cối yếu thế sang hàng Mạc. Vua Anh Tông muốn giành lại quyền lực từ tay Tùng nên mâu thuẫn với Tùng, chạy đi nơi khác. Tùng lập con út của vua lên ngôi, tức là Lê Thế Tông và lùng bắt cha con vua mang về giết chết. Việc triều chính từ đó hoàn toàn do họ Trịnh quyết định không cần hỏi vua Lê (xem chi tiết bài [Chúa Trịnh](/wiki/Ch%C3%BAa_Tr%E1%BB%8Bnh)). [Chiến tranh Lê-Mạc](/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_L%C3%AA-M%E1%BA%A1c) là trên danh nghĩa, thực ra là chiến tranh Trịnh-Mạc.
Nhờ tài năng của
[Trịnh Kiểm](/wiki/Tr%E1%BB%8Bnh_Ki%E1%BB%83m), [Trịnh Tùng](/wiki/Tr%E1%BB%8Bnh_T%C3%B9ng), quân nhà Lê dần dần thắng thế. Năm 1592, quân Nam triều chiếm được Thăng Long, họ Mạc bỏ chạy lên cát cứ ở [Cao Bằng](/wiki/Cao_B%E1%BA%B1ng).
## Giai đoạn thống nhất không toàn vẹn và ngắn ngủi[
[sửa](/w/index.php?title=Nh%C3%A0_L%C3%AA_trung_h%C6%B0ng&veaction=edit&vesection=5) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Nh%C3%A0_L%C3%AA_trung_h%C6%B0ng&action=edit§ion=5)]
Sau khi
[Trịnh Tùng](/wiki/Tr%E1%BB%8Bnh_T%C3%B9ng) chiếm được Thăng Long ( [1592](/wiki/1592)) và giết cha con [Mạc Mậu Hợp](/wiki/M%E1%BA%A1c_M%E1%BA%ADu_H%E1%BB%A3p), năm 1593, [Lê Thế Tông](/wiki/L%C3%AA_Th%E1%BA%BF_T%C3%B4ng) được rước về [Thăng Long](/wiki/Th%C4%83ng_Long). Nhưng lúc đó thế lực họ Mạc vẫn rất mạnh ở bên kia [sông Hồng](/wiki/S%C3%B4ng_H%E1%BB%93ng), thường tập hợp tấn công trở lại. Vì vậy Trịnh Tùng vài lần phải rước vua Thế Tông trở về căn cứ Thanh Hóa.
Vài năm sau, thế lực họ Mạc suy yếu hẳn, chỉ có ảnh hưởng quanh khu vực
[Cao Bằng](/wiki/Cao_B%E1%BA%B1ng), [Thái Nguyên](/wiki/Th%C3%A1i_Nguy%C3%AAn), vua Lê lại được đưa trở về Thăng Long.
Do họ Mạc từng được
[nhà Minh](/wiki/Nh%C3%A0_Minh) nhận hàng (năm [1540](/wiki/1540) khi [Mạc Đăng Dung](/wiki/M%E1%BA%A1c_%C4%90%C4%83ng_Dung) lên biên giới xin quy phục) và khi thất thế chạy sang [Trung Quốc](/wiki/Trung_Qu%E1%BB%91c) báo với nhà Minh, vua Minh chưa công nhận nhà Lê trung hưng ngay. Tháng 3 năm [1597](/wiki/1597), [nhà Minh](/wiki/Nh%C3%A0_Minh) sai ủy quan là Vương Kiến Lập đến trấn Nam Giao đòi lễ cống và hội khám (diễu binh). Ngày 28 tháng 3 vua [Lê Thế Tông](/wiki/L%C3%AA_Th%E1%BA%BF_T%C3%B4ng) thân đốc hữu tướng [Hoàng Đình Ái](/wiki/Ho%C3%A0ng_%C4%90%C3%ACnh_%C3%81i), thái úy [Nguyễn Hoàng](/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Ho%C3%A0ng), [Nguyễn Hữu Liêu](/wiki/Nguy%E1%BB%85n_H%E1%BB%AFu_Li%C3%AAu) cùng tả hữu đô đốc 7, 8 viên, voi và 5 vạn quân đến trấn Nam Giao đề phòng khi mở cửa quan, hội khám quân Minh tràn sang giúp phía Mạc lưu vong bắt vua, hiếp tướng. Hoàng Đình Ái đề nghị với [Trịnh Tùng](/wiki/Tr%E1%BB%8Bnh_T%C3%B9ng) được tùy nghi đối phó, Trịnh Tùng đồng ý.
Tại cửa
[ải Nam Quan](/wiki/Nam_Quan), ủy quan Vương Kiến Lập cùng tàn quân Mạc trông thấy quân Lê đông đúc, binh tướng hùng mạnh, phải lẳng lặng từ bỏ những ý đồ đánh chiếm. Cuộc hội khám cử hành đúng nghi lễ, từ đó [nhà Minh](/wiki/Nh%C3%A0_Minh) phải công nhận nhà Lê, nhưng vẫn can thiệp để [họ Mạc](/wiki/Nh%C3%A0_M%E1%BA%A1c) được giữ đất [Cao Bằng](/wiki/Cao_B%E1%BA%B1ng) tới gần 80 năm nữa.
Các
[chúa Bầu](/wiki/Ch%C3%BAa_B%E1%BA%A7u) họ Vũ ở [Tuyên Quang](/wiki/Tuy%C3%AAn_Quang), vốn ủng hộ nhà Lê trung hưng khi [nhà Mạc](/wiki/Nh%C3%A0_M%E1%BA%A1c) còn ở Thăng Long, từ khi nhà Lê trở lại Thăng Long lại ly khai, tiếp tục cát cứ và liên kết với họ Mạc chống nhà Lê. Họ Vũ còn chiếm giữ Tuyên Quang thêm 100 năm sau mới bị dẹp hẳn.
Vì vậy từ khi nhà Lê trở lại
[Thăng Long](/wiki/Th%C4%83ng_Long), tuy trên danh nghĩa đã thống nhất [Đại Việt](/wiki/%C4%90%E1%BA%A1i_Vi%E1%BB%87t), nhưng riêng tại [Bắc Bộ](/wiki/B%E1%BA%AFc_B%E1%BB%99_Vi%E1%BB%87t_Nam) bị cắt hai vùng Tuyên Quang, Cao Bằng do họ Vũ và Mạc chiếm đóng. Ngoài ra, một nguy cơ chia cắt mới tiềm ẩn ở phía nam, do công thần họ Nguyễn mâu thuẫn với công thần họ Trịnh và ngấm ngầm ý định ly khai.
## Trong thời chia cắt với họ Nguyễn[
[sửa](/w/index.php?title=Nh%C3%A0_L%C3%AA_trung_h%C6%B0ng&veaction=edit&vesection=6) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Nh%C3%A0_L%C3%AA_trung_h%C6%B0ng&action=edit§ion=6)]
### Xung đột 2 họ nhân danh "phù Lê"[
[sửa](/w/index.php?title=Nh%C3%A0_L%C3%AA_trung_h%C6%B0ng&veaction=edit&vesection=7) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Nh%C3%A0_L%C3%AA_trung_h%C6%B0ng&action=edit§ion=7)]
Ngôi vua nhà Lê trung hưng vốn do tướng
[Nguyễn Kim](/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Kim) dựng lại. Nguyễn Kim chết (1545), con rể là [Trịnh Kiểm](/wiki/Tr%E1%BB%8Bnh_Ki%E1%BB%83m) nắm quyền, từ đó họ Trịnh đóng vai trò phụ chính. Con thứ Nguyễn Kim là [Nguyễn Hoàng](/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Ho%C3%A0ng), sau khi thấy anh cả là Nguyễn Uông bị Trịnh Kiểm hại, bèn xin vào nam trấn thủ [Thuận Hóa](/wiki/Thu%E1%BA%ADn_H%C3%B3a) ( [1558](/wiki/1558)) rồi [Quảng Nam](/wiki/Qu%E1%BA%A3ng_Nam) ( [1570](/wiki/1570)). Vì họ Trịnh phải tập trung vào cuộc chiến với nhà Mạc phía bắc nên Nguyễn Hoàng được kiêm quản hai vùng đất rộng lớn. [Nhà Mạc](/wiki/Nh%C3%A0_M%E1%BA%A1c) bị diệt ( [1592](/wiki/1592)), Trịnh Tùng bèn tính tới việc thanh trừng [Nguyễn Hoàng](/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Ho%C3%A0ng), nên triệu tập ra bắc nhân danh cùng dẹp dư đảng họ Mạc. Sau một số trận đánh chống họ Mạc, Nguyễn Hoàng bỏ trốn về nam ( [1600](/wiki/1600)). Năm [1613](/wiki/1613), con Nguyễn Hoàng là [Nguyễn Phúc Nguyên](/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Ph%C3%BAc_Nguy%C3%AAn) lên thay trấn thủ Thuận - Quảng, bắt đầu thực hiện ý định ly khai.
Năm
[1627](/wiki/1627), với lý do Nguyễn Phúc Nguyên có hành động chống đối, bỏ cống nạp nhiều năm, [Trịnh Tráng](/wiki/Tr%E1%BB%8Bnh_Tr%C3%A1ng) nhân danh [Lê Thần Tông](/wiki/L%C3%AA_Th%E1%BA%A7n_T%C3%B4ng) mang quân nam tiến. [Cuộc chiến giữa họ Trịnh và họ Nguyễn](/wiki/Tr%E1%BB%8Bnh-Nguy%E1%BB%85n_ph%C3%A2n_tranh) bùng nổ. Họ Nguyễn cũng nhân danh "phù Lê" chống họ Trịnh lộng quyền lấn át vua, chiêu binh dựng lũy, đúc súng ống chống lại. Từ năm [1627](/wiki/1627) đến [1672](/wiki/1672), hai họ đánh nhau 7 lần, trong đó 6 lần họ Trịnh đánh vào nam, 1 lần họ Nguyễn đánh ra bắc. Để có chính danh, các [chúa Trịnh](/wiki/Ch%C3%BAa_Tr%E1%BB%8Bnh) từng rước vua Lê đi thân chinh. Sau 7 lần xung đột bất phân thắng bại, hai họ ngưng chiến, lấy [sông Gianh](/wiki/S%C3%B4ng_Gianh) làm ranh giới. Phía bắc sông Gianh thuộc chính quyền vua Lê chúa Trịnh gọi là [Đàng Ngoài](/wiki/%C4%90%C3%A0ng_Ngo%C3%A0i), phía nam sông Gianh thuộc chúa Nguyễn gọi là [Đàng Trong](/wiki/%C4%90%C3%A0ng_Trong). Bề ngoài, họ Nguyễn cũng tôn phù nhà Lê, nhưng trên thực tế đã biến lãnh thổ [Đàng Trong](/wiki/%C4%90%C3%A0ng_Trong) thành một vùng cai trị độc lập, có thể chế riêng về mọi mặt.
### Khoanh tay rủ áo[
[sửa](/w/index.php?title=Nh%C3%A0_L%C3%AA_trung_h%C6%B0ng&veaction=edit&vesection=8) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Nh%C3%A0_L%C3%AA_trung_h%C6%B0ng&action=edit§ion=8)] ![ ](//upload.wikimedia.org/wikipedia/vi/thumb/f/f1/Xa_gi%C3%A1_vua_L%C3%AA_xu%E1%BA%A5t_cung.jpg/250px-Xa_gi%C3%A1_vua_L%C3%AA_xu%E1%BA%A5t_cung.jpg)
![ ](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/vi/thumb/f/f1/Xa_gi%C3%A1_vua_L%C3%AA_xu%E1%BA%A5t_cung.jpg/250px-Xa_gi%C3%A1_vua_L%C3%AA_xu%E1%BA%A5t_cung.jpg)
[Samuel Baron](/w/index.php?title=Samuel_Baron&action=edit&redlink=1), [John Pinkerton](/w/index.php?title=John_Pinkerton&action=edit&redlink=1)và [William Dampier](/wiki/William_Dampier) [[4]](#cite_note-4)
Nắm quyền chi phối triều chính và chỉ huy quân đội, họ Trịnh nắm thực quyền thời Lê trung hưng. Mọi chính sách từ ngoại giao, kinh tế, xã hội, giáo dục, văn hóa đều do họ Trịnh quyết định. Từ năm
[1600](/wiki/1600), với công lao đánh bại nhà Mạc phục hưng nhà Lê, [Trịnh Tùng](/wiki/Tr%E1%BB%8Bnh_T%C3%B9ng) chính thức xác lập địa vị là "Chúa", lập phủ riêng. Họ Trịnh được hưởng thế tập ngôi chúa. Từ đây họ Trịnh lập ra hệ thống tổ chức chính quyền ở phủ chúa tương ứng với chính quyền có sẵn bên cung vua, ngoài cung vua phía đông còn có phủ chúa ở phía tây. Chính thể [Đàng Ngoài](/wiki/%C4%90%C3%A0ng_Ngo%C3%A0i) do đó được gọi là chính quyền "vua Lê chúa Trịnh", đây là thời kỳ duy nhất trong lịch sử phong kiến Việt Nam có sự điều hành của quyền thần được thế tập, truyền nối nhiều đời.
Trịnh Tùng bãi bỏ chức
*Tả, Hữu thừa tướng* và *Bình chương* của thời trước, đặt ra chức *Tham tụng* làm việc *Tể tướng*. Quyền lực của Tham tụng rất lớn, đều do [chúa Trịnh](/wiki/Ch%C3%BAa_Tr%E1%BB%8Bnh) tiến cử từ các viên *Thượng thư* (tương đương với [Bộ trưởng](/wiki/B%E1%BB%99_tr%C6%B0%E1%BB%9Fng)) hoặc *Thị lang* lên . Năm 1601, Trịnh Tùng đặt thêm chức [5] *Bồi tụng*đảm đương trọng trách trong phủ Chúa. Dưới Tham tụng và Bồi tụng, chúa Trịnh đặt thêm các Phiên, tương đương với các Bộ bên cung vua.
Đến các đời chúa Trịnh sau hoàn chỉnh bộ máy với việc lập ra
*Ngũ phủ* (ban võ) và *Phủ liêu* (Ban văn) cùng các cơ quan giúp việc (Lục phiên). Đó là quá trình thâu tóm quyền hành từ cung vua về phủ chúa. Triều đình vua Lê cuối cùng chỉ còn vài chức quan hư hàm làm nhiệm vụ nghi thức. Về danh nghĩa, [chúa Trịnh](/wiki/Ch%C3%BAa_Tr%E1%BB%8Bnh) chỉ xưng vương và đứng đầu Ngũ phủ, Phủ liêu nhưng trên thực tế lại nắm hết quyền điều hành việc nước.
Sau cái chết của vua Anh Tông, cháu vua là
[Lê Kính Tông](/wiki/L%C3%AA_K%C3%ADnh_T%C3%B4ng) (Duy Tân - con vua Thế Tông) cũng có ý định chống Trịnh Tùng và cũng bị thắt cổ năm [1619](/wiki/1619). Kể từ đó các vua Lê hoàn toàn "khoanh tay rủ áo", như cách nói của các sử gia đương thời, đối với chính sự. Mọi công việc từ trị sự đến quân sự đều do [chúa Trịnh](/wiki/Ch%C3%BAa_Tr%E1%BB%8Bnh) đảm đương.
Vì vậy, mọi thành tựu, sự kiện, từ quân sự đến xã hội, thịnh trị hay rối ren, đều do tay họ Trịnh. Các chúa Trịnh đều là những người giỏi cai trị và ngoại giao nên tình hình Bắc Hà - khi họ Nguyễn đã cát cứ trong Nam - nhìn chung ổn định. Chẳng những việc chính sự mà ngay cả chuyện vợ con của các vua Lê cũng do các chúa Trịnh sắp đặt. Phần nhiều vợ các vua Lê là con gái họ Trịnh để ràng buộc.
Sau Kính Tông, trong một thời kỳ dài không có vua Lê nào chống đối họ Trịnh. Tuy nhiên, các tông thất không phải hoàn toàn chịu mất quyền, điển hình là
[Lê Duy Mật](/wiki/L%C3%AA_Duy_M%E1%BA%ADt) và thái tử Duy Vĩ. Lê Duy Mật định làm binh biến ở Thăng Long lật đổ họ Trịnh nhưng không thành nên trốn ra ngoài khởi nghĩa, cát cứ ở Trấn Ninh 30 năm trời. Thái tử Duy Vĩ (con vua Hiển Tông) cũng muốn khôi phục quyền cho nhà Lê nhưng bị chúa [Trịnh Sâm](/wiki/Tr%E1%BB%8Bnh_S%C3%A2m) giết năm [1771](/wiki/1771).
Các vua
[Chân Tông](/wiki/L%C3%AA_Ch%C3%A2n_T%C3%B4ng), [Huyền Tông](/wiki/L%C3%AA_Huy%E1%BB%81n_T%C3%B4ng), [Gia Tông](/wiki/L%C3%AA_Gia_T%C3%B4ng) đều là vua thiếu niên và mất sớm. Các vua [Thế Tông](/wiki/L%C3%AA_Th%E1%BA%BF_T%C3%B4ng), [Thần Tông](/wiki/L%C3%AA_Th%E1%BA%A7n_T%C3%B4ng), [Dụ Tông](/wiki/L%C3%AA_D%E1%BB%A5_T%C3%B4ng), [Hy Tông](/wiki/L%C3%AA_Hy_T%C3%B4ng), [Thuần Tông](/wiki/L%C3%AA_Thu%E1%BA%A7n_T%C3%B4ng) và nhất là [Hiển Tông](/wiki/L%C3%AA_Hi%E1%BB%83n_T%C3%B4ng) (Cảnh Hưng) sau này là những ông vua "khoanh tay rủ áo" như vậy. Khi [Nguyễn Huệ](/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Hu%E1%BB%87) ra bắc dẹp họ Trịnh (1786), vua Hiển Tông than thở: " *Trời sai nhà chúa phò ta. Chúa gánh cái lo, ta hưởng cái vui. Mất chúa, tức là cái lo lại về ta, ta còn vui gì*". Câu nói đó phản ánh tư tưởng an phận giữ mình của các vua Lê.
## Nhà Lê trung hưng kết thúc[
[sửa](/w/index.php?title=Nh%C3%A0_L%C3%AA_trung_h%C6%B0ng&veaction=edit&vesection=9) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Nh%C3%A0_L%C3%AA_trung_h%C6%B0ng&action=edit§ion=9)]
Sau khi Hiển Tông mất, đúng lúc Tây Sơn rút về nam. Cháu vua là Duy Kỳ (con Duy Vĩ) lên thay, tức là vua Chiêu Thống. Được tác động của anh em Tây Sơn, vua Lê muốn khôi phục lại địa vị cũ, báo thù cho cha, nên khi họ Trịnh ngóc đầu trở lại, lập tức Chiêu Thống gọi tướng giỏi nhất Bắc Hà lúc đó là
[Nguyễn Hữu Chỉnh](/wiki/Nguy%E1%BB%85n_H%E1%BB%AFu_Ch%E1%BB%89nh) ở [Nghệ An](/wiki/Ngh%E1%BB%87_An) ra cứu. Chỉnh đánh tan quân Trịnh, đuổi [Trịnh Bồng](/wiki/Tr%E1%BB%8Bnh_B%E1%BB%93ng) đi mất tích. Nhưng sau đó vua Lê lại bị Chỉnh lộng quyền. Tây Sơn kéo ra giết Chỉnh, rồi tướng Tây Sơn là [Vũ Văn Nhậm](/wiki/V%C5%A9_V%C4%83n_Nh%E1%BA%ADm) cũng mưu đồ cát cứ. Chiêu Thống phải bỏ đi lưu vong.
Bản ý của
[Nguyễn Huệ](/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Hu%E1%BB%87) vẫn muốn tôn phò nhà Lê, nhưng Chiêu Thống lại không muốn sống chung với Tây Sơn nên sang cầu viện [nhà Thanh](/wiki/Nh%C3%A0_Thanh) (1788). Nhà Thanh phát binh đánh Việt Nam. Trước tình thế đó, Nguyễn Huệ lên ngôi hoàng đế, tức là vua [Quang Trung](/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Hu%E1%BB%87) mang quân đánh tan quân Thanh (1789), Chiêu Thống bỏ chạy theo về Trung Quốc.
Dù sau đó Lê Duy Kỳ cố xin viện binh lần nữa nhưng bằng chính sách ngoại giao khéo léo, nhà Tây Sơn đã tránh được cuộc đụng đầu khác với nhà Thanh. Vua Thanh không phát binh nữa, phân tán các bầy tôi nhà Lê, tách khỏi Duy Kỳ để cô lập dần. Duy Kỳ uất hận chết ở
[Bắc Kinh](/wiki/B%E1%BA%AFc_Kinh) năm 1792 lúc mới 28 tuổi.
Nhà Hậu Lê chính thức mất năm 1789, trước sau tồn tại 355 năm, chỉ có 6 năm gián đoạn, là triều đại phong kiến dài nhất trong
[lịch sử Việt Nam](/wiki/L%E1%BB%8Bch_s%E1%BB%AD_Vi%E1%BB%87t_Nam) (không tính [Hồng Bàng](/wiki/H%E1%BB%93ng_B%C3%A0ng)).
## Nhận định[
[sửa](/w/index.php?title=Nh%C3%A0_L%C3%AA_trung_h%C6%B0ng&veaction=edit&vesection=10) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Nh%C3%A0_L%C3%AA_trung_h%C6%B0ng&action=edit§ion=10)]
Sau khi nhà Lê sơ bị nhà Mạc cướp ngôi, vấn đề chính thống và ngụy triều nổ ra trong cuộc đấu tranh giữa các tập đoàn và khi thế nam - bắc này chưa chấm dứt hẳn thì thế nam - bắc khác lại hình thành. Cũng như thời
[Tam Quốc](/wiki/Tam_Qu%E1%BB%91c) trong lịch sử Trung Quốc, khi [nhà Hán](/wiki/Nh%C3%A0_H%C3%A1n) suy, các chư hầu nổi dậy đều lấy danh nghĩa giúp nhà Hán; tại nước Đại Việt khi đó cả Trịnh và Nguyễn đều danh nghĩa chống Mạc để giúp nhà Lê. Các vua Lê vẫn có ngôi, có hiệu, có tên trong sử sách, nhưng chỉ ngồi làm vì. Trịnh và Nguyễn cùng giương cờ "Phù Lê diệt Mạc", Tây Sơn giương cờ "Phù Lê diệt Trịnh". Giáo sư sử học Văn Tạo trong tạp chí "Nghiên cứu lịch sử" có bài viết "Nhà Mạc và vấn đề ngụy triều", trong đó nêu rõ: *Mạc là ngụy công khai, Trịnh và Nguyễn là ngụy giấu mặt*. Việc vua Chiêu Thống đã lên ngôi thay vua Cảnh Hưng năm 1786 nhưng [Nguyễn Ánh](/wiki/Gia_Long), với danh nghĩa "phò Lê", song vẫn nhất định dùng niên hiệu Cảnh Hưng đến tận năm 1801 đủ cho thấy trong lòng Ánh có nhà Lê hay không. Việc Nguyễn Ánh gửi gạo ra bắc giúp quân Thanh thực ra là muốn thêm người đánh Tây Sơn chứ không thực bụng giúp nhà Lê. Nói tóm lại nhà Lê là chính thống trong thời điểm đó nhưng bị các thế lực phong kiến khác chi phối.
Về nguyên nhân sụp đổ của nhà Lê là do Lê Chiêu Thống bán nước, cõng rắn cắn gà nhà khiến lòng người dân bấy giờ chán ghét hơn trước và sụp đổ là lẽ tất yếu của lịch sử, dù cho sau này nhiều thế lực khác nổi dậy đòi khôi phục nhà Lê cũng đều thất bại.
## Các vua nhà Lê trung hưng[
[sửa](/w/index.php?title=Nh%C3%A0_L%C3%AA_trung_h%C6%B0ng&veaction=edit&vesection=11) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Nh%C3%A0_L%C3%AA_trung_h%C6%B0ng&action=edit§ion=11)]
|
|[Thụy hiệu](/wiki/Th%E1%BB%A5y_hi%E1%BB%87u) [Niên hiệu](/wiki/Ni%C3%AAn_hi%E1%BB%87u) [Trang Tông](/wiki/L%C3%AA_Trang_T%C3%B4ng) [1533](/wiki/1533)- [1548](/wiki/1548) [Trung Tông](/wiki/L%C3%AA_Trung_T%C3%B4ng_(H%E1%BA%ADu_L%C3%AA)) [1548](/wiki/1548)- [1556](/wiki/1556) [Anh Tông](/wiki/L%C3%AA_Anh_T%C3%B4ng) [1556](/wiki/1556)- [1573](/wiki/1573)
Chính trị (1558-1571)
Hồng Phúc (1572-1573)
[Thế Tông](/wiki/L%C3%AA_Th%E1%BA%BF_T%C3%B4ng) [1573](/wiki/1573)- [1599](/wiki/1599)
Quang Hưng (1578-1599)
[Kính Tông](/wiki/L%C3%AA_K%C3%ADnh_T%C3%B4ng) [[6]](#cite_note-6)
(Giản hoàng đế)
[[7]](#cite_note-DVSKTT-7) [1600](/wiki/1600)- [1619](/wiki/1619)
Hoằng Định (1601-1619)
(Bố Vệ Lăng)
[Thần Tông](/wiki/L%C3%AA_Th%E1%BA%A7n_T%C3%B4ng)(lần 1) [1619](/wiki/1619)- [1643](/wiki/1643)
Đức Long (1629-1634)
Dương Hoà (1634-1643)
[Chân Tông](/wiki/L%C3%AA_Ch%C3%A2n_T%C3%B4ng) [1643](/wiki/1643)- [1649](/wiki/1649) [1649](/wiki/1649)- [1662](/wiki/1662)
Thịnh Đức (1653-1657)
Vĩnh Thọ (1658-1661)
Vạn Khánh (1662)
[Huyền Tông](/wiki/L%C3%AA_Huy%E1%BB%81n_T%C3%B4ng) [[8]](#cite_note-8) [1663](/wiki/1663)- [1671](/wiki/1671) [Gia Tông](/wiki/L%C3%AA_Gia_T%C3%B4ng) [[9]](#cite_note-9)
(Lê Duy Khoái)
[1672](/wiki/1672)- [1675](/wiki/1675)
Đức Nguyên (1674-1675)
[Hy Tông](/wiki/L%C3%AA_Hy_T%C3%B4ng) [[10]](#cite_note-10)
(Lê Duy Hiệp)
[1675](/wiki/1675)- [1705](/wiki/1705)
Chính Hoà (1680-1705)
[Dụ Tông](/wiki/L%C3%AA_D%E1%BB%A5_T%C3%B4ng) [[11]](#cite_note-11) [1706](/wiki/1706)- [1729](/wiki/1729)
Bảo Thái (1720-1729)
sang Kim Thạch Lăng
[Lê Duy Phường](/wiki/L%C3%AA_Duy_Ph%C6%B0%E1%BB%9Dng) [1729](/wiki/1729)- [1732](/wiki/1732) [Thuần Tông](/wiki/L%C3%AA_Thu%E1%BA%A7n_T%C3%B4ng) [[12]](#cite_note-12) [1732](/wiki/1732)- [1735](/wiki/1735) [Ý Tông](/wiki/L%C3%AA_%C3%9D_T%C3%B4ng) [[13]](#cite_note-13)
(Lê Duy Chấn)
[1735](/wiki/1735)- [1740](/wiki/1740) [Hiển Tông](/wiki/L%C3%AA_Hi%E1%BB%83n_T%C3%B4ng) [1740](/wiki/1740)- [1786](/wiki/1786) [Mẫn hoàng đế](/wiki/L%C3%AA_Chi%C3%AAu_Th%E1%BB%91ng)
(Lê Duy Kỳ)
[[14]](#cite_note-14) [1786](/wiki/1786)- [1788](/wiki/1788)
### Các vua được truy tôn[
[sửa](/w/index.php?title=Nh%C3%A0_L%C3%AA_trung_h%C6%B0ng&veaction=edit&vesection=12) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Nh%C3%A0_L%C3%AA_trung_h%C6%B0ng&action=edit§ion=12)]
|
|[Thụy hiệu](/wiki/Th%E1%BB%A5y_hi%E1%BB%87u) [Hiếu Tông](/wiki/Hi%E1%BA%BFu_T%C3%B4ng) [Lê Anh Tông](/wiki/L%C3%AA_Anh_T%C3%B4ng) [[15]](#cite_note-15) [Hựu Tông](/w/index.php?title=H%E1%BB%B1u_T%C3%B4ng&action=edit&redlink=1) [Lê Duy Vĩ](/wiki/L%C3%AA_Duy_V%C4%A9) [Lê Mẫn Đế](/wiki/L%C3%AA_Chi%C3%AAu_Th%E1%BB%91ng) [[16]](#cite_note-16)
## Chú thích[
[sửa](/w/index.php?title=Nh%C3%A0_L%C3%AA_trung_h%C6%B0ng&veaction=edit&vesection=13) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Nh%C3%A0_L%C3%AA_trung_h%C6%B0ng&action=edit§ion=13)] **Do là cháu nội Lê Khắc Xương - anh vua Thánh Tông, tức là bác họ của Chiêu Tông** [^](#cite_ref-1) **Thông gia của Trần Chân. Con Đăng Dung là** [^](#cite_ref-2) [Mạc Đăng Doanh](/wiki/M%E1%BA%A1c_Th%C3%A1i_T%C3%B4ng)lấy con gái Trần Chân **Theo sử ghi, Chiêu Tông chỉ hơn Ninh 8 tuổi** [^](#cite_ref-3) **Một chuyến du hành đến Đàng Ngoài năm 1688-William Dampier (bản dịch của Hoàng Anh Tuấn, Nhà xuất bản Thế giới tr 79** [^](#cite_ref-4) **Viện Sử học, sách đã dẫn, tr 77** [^](#cite_ref-VSH77_5-0) **Đại Việt Sử ký Toàn Thư, Kỷ Nhà Lê, Thần Tông Uyên hoàng đế** [^](#cite_ref-6) **Đại Việt Sử Ký Toàn Thư** [^](#cite_ref-DVSKTT_7-0) **Đại Việt Sử ký Toàn Thư, Kỷ Nhà Lê, Huyền Tông Mục hoàng đế** [^](#cite_ref-8) **Đại Việt Sử ký Toàn Thư, Kỷ Nhà Lê, Gia Tông Mỹ hoàng đế** [^](#cite_ref-9) **Đại Việt Sử ký Tục Biên, Kỷ Nhà Lê, Dụ Tông Hòa hoàng đế** [^](#cite_ref-10) **Đại Việt Sử ký Tục Biên, Kỷ Nhà Lê, Hôn Đức Công** [^](#cite_ref-11) **Đại Việt Sử ký Tục Biên, Kỷ Nhà Lê, Thuần Tông Giản hoàng đế** [^](#cite_ref-12) **Đại Việt Sử ký Tục Biên, Kỷ Nhà Lê, Hiển Tông Vĩnh hoàng đế** [^](#cite_ref-13) **Theo** [^](#cite_ref-14) [Khâm định Việt Sử Thông giám Cương mục](/wiki/Kh%C3%A2m_%C4%91%E1%BB%8Bnh_Vi%E1%BB%87t_s%E1%BB%AD_Th%C3%B4ng_gi%C3%A1m_c%C6%B0%C6%A1ng_m%E1%BB%A5c) **Đại Việt Sử ký Toàn Thư, Kỷ Nhà Lê, Anh Tông Tuấn hoàng đế** [^](#cite_ref-15) **Đại Việt Sử ký Tục Biên, Kỷ Nhà Lê, Chiêu Thống Đế** [^](#cite_ref-16)
## Xem thêm[
[sửa](/w/index.php?title=Nh%C3%A0_L%C3%AA_trung_h%C6%B0ng&veaction=edit&vesection=14) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Nh%C3%A0_L%C3%AA_trung_h%C6%B0ng&action=edit§ion=14)]
|
|![]()
|Wikimedia Commons có thêm thư viện hình ảnh và phương tiện truyền tải về
|[Nhà Lê sơ](/wiki/Nh%C3%A0_L%C3%AA_s%C6%A1) [Nhà Mạc](/wiki/Nh%C3%A0_M%E1%BA%A1c) [Cao Bình (kinh đô)](/wiki/Cao_B%C3%ACnh_(kinh_%C4%91%C3%B4)) [Thành Bản Phủ (Cao Bằng)](/wiki/Th%C3%A0nh_B%E1%BA%A3n_Ph%E1%BB%A7_(Cao_B%E1%BA%B1ng)) [Chiến tranh Lê-Mạc](/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_L%C3%AA-M%E1%BA%A1c) [Nhà Tây Sơn](/wiki/Nh%C3%A0_T%C3%A2y_S%C6%A1n) [Chúa Trịnh](/wiki/Ch%C3%BAa_Tr%E1%BB%8Bnh) [Vấn đề biên giới Việt-Trung thời Hậu Lê](/wiki/V%E1%BA%A5n_%C4%91%E1%BB%81_bi%C3%AAn_gi%E1%BB%9Bi_Vi%E1%BB%87t-Trung_th%E1%BB%9Di_H%E1%BA%ADu_L%C3%AA) [Thương mại Đàng Ngoài thời Lê trung hưng](/wiki/Th%C6%B0%C6%A1ng_m%E1%BA%A1i_%C4%90%C3%A0ng_Ngo%C3%A0i_th%E1%BB%9Di_L%C3%AA_trung_h%C6%B0ng) [Hành chính Đàng Ngoài thời Lê trung hưng](/wiki/H%C3%A0nh_ch%C3%ADnh_%C4%90%C3%A0ng_Ngo%C3%A0i_th%E1%BB%9Di_L%C3%AA_trung_h%C6%B0ng)
## Tham khảo[
[sửa](/w/index.php?title=Nh%C3%A0_L%C3%AA_trung_h%C6%B0ng&veaction=edit&vesection=15) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Nh%C3%A0_L%C3%AA_trung_h%C6%B0ng&action=edit§ion=15)] [Đại Việt Sử ký Toàn thư](/wiki/%C4%90%E1%BA%A1i_Vi%E1%BB%87t_s%E1%BB%AD_k%C3%BD_to%C3%A0n_th%C6%B0) [Đại Việt Thông sử](/w/index.php?title=%C4%90%E1%BA%A1i_Vi%E1%BB%87t_Th%C3%B4ng_s%E1%BB%AD&action=edit&redlink=1) [Đại Việt Sử Ký Tục Biên](/wiki/%C4%90%E1%BA%A1i_Vi%E1%BB%87t_s%E1%BB%AD_k%C3%BD_t%E1%BB%A5c_bi%C3%AAn),Trung tâm khoa học xã hội và nhân văn Quốc gia, Viện nghiên cứu Hán Nôm, Nhà xuất bản Văn hóa - Thông tin. [Khâm định Việt sử Thông giám Cương mục](/wiki/Kh%C3%A2m_%C4%91%E1%BB%8Bnh_Vi%E1%BB%87t_s%E1%BB%AD_Th%C3%B4ng_gi%C3%A1m_c%C6%B0%C6%A1ng_m%E1%BB%A5c)
- Viện sử học (2007),
*Lịch sử Việt Nam, tập 3*, Nhà xuất bản Khoa học xã hội [Đào Duy Anh](/wiki/%C4%90%C3%A0o_Duy_Anh)(2002), *Lịch sử Việt Nam từ nguồn gốc đến thế kỷ XIX*, Nhà xuất bản Văn hóa Thông tin
## Liên kết ngoài[
[sửa](/w/index.php?title=Nh%C3%A0_L%C3%AA_trung_h%C6%B0ng&veaction=edit&vesection=16) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Nh%C3%A0_L%C3%AA_trung_h%C6%B0ng&action=edit§ion=16)] [Bản mẫu:En-icon](/w/index.php?title=B%E1%BA%A3n_m%E1%BA%ABu:En-icon&action=edit&redlink=1) [Annam](http://epress.nus.edu.sg/msl/place/63), thu thập các đoạn tài liệu *(* [Minh Thực Lục](/w/index.php?title=Minh_Th%E1%BB%B1c_L%E1%BB%A5c&action=edit&redlink=1) [明](//vi.wiktionary.org/wiki/%E6%98%8E) [實](//vi.wiktionary.org/wiki/%E5%AF%A6) [錄](//vi.wiktionary.org/wiki/%E9%8C%84)) của [nhà Minh](/wiki/Nh%C3%A0_Minh)về Đại Việt, trong đó có nhiều phần liên quan đến thời kỳ trị vì của nhà Hậu Lê.
|Tiền nhiệm:
||
|Triều đại Việt Nam |Kế nhiệm:
|
|
|
|
|

WARC-Type: response

Content-Type: application/http; msgtype=response

Set-Cookie: GeoIP=US:VA:Ashburn:39.02:-77.54:v4; Path=/; secure; Domain=.wikipedia.org

Connection: close

X-Content-Type-Options: nosniff

Cache-Control: private, s-maxage=0, max-age=0, must-revalidate

P3P: CP="This is not a P3P policy! See https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:CentralAutoLogin/P3P for more info."

Via: 1.1 varnish, 1.1 varnish

Content-Language: vi

X-UA-Compatible: IE=Edge

X-Cache: cp1065 miss(0), cp1065 frontend miss(0)

Vary: Accept-Encoding,Cookie,Authorization

Accept-Ranges: bytes

Content-Type: text/html; charset=UTF-8


text:
Leache
Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
Leache là một đô thị trong tỉnh và cộng đồng tự trị Navarre, Tây Ban Nha. Đô thị này có diện tích là 14,63 ki-lô-mét vuông, dân số năm 2007 là 52 người với mật độ người/km²
Leache là một đô thị trong tỉnh và cộng đồng tự trị Navarre, Tây Ban Nha. Đô thị này có diện tích là 14,63 ki-lô-mét vuông, dân số năm 2007 là 52 người với mật độ người/km²

markdown:
# Leache
Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
|Leache
|
Leache
Leache
|
|
Ấn chương
|
|![ ](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/9/9a/Flag_of_Spain.svg/23px-Flag_of_Spain.svg.png)
[Tây Ban Nha](/wiki/T%C3%A2y_Ban_Nha) [Vùng](/wiki/V%C3%B9ng_h%C3%A0nh_ch%C3%ADnh_(T%C3%A2y_Ban_Nha)) [Vùng](/wiki/V%C3%B9ng_h%C3%A0nh_ch%C3%ADnh_(T%C3%A2y_Ban_Nha)) ![ Bandera de Navarra.svg](//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/3/36/Bandera_de_Navarra.svg/20px-Bandera_de_Navarra.svg.png)
![ Bandera de Navarra.svg](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/3/36/Bandera_de_Navarra.svg/20px-Bandera_de_Navarra.svg.png)
[Navarra](/wiki/Navarra) [Quận](/wiki/Qu%E1%BA%ADn)( *comarca*) [Comarca de Sangüesa](/w/index.php?title=Comarca_de_Sang%C3%BCesa&action=edit&redlink=1) [Thị trưởng](/wiki/Th%E1%BB%8B_tr%C6%B0%E1%BB%9Fng) 2(565 mi 2) [Độ cao](/wiki/Cao_%C4%91%E1%BB%99) [Mật độ](/wiki/M%E1%BA%ADt_%C4%91%E1%BB%99_d%C3%A2n_s%E1%BB%91) 2(0/mi 2) [Múi giờ](/wiki/M%C3%BAi_gi%E1%BB%9D) [CET](/wiki/UTC%2B1)( [UTC+1](/wiki/UTC%2B1)) [DST](/wiki/Quy_%C6%B0%E1%BB%9Bc_gi%E1%BB%9D_m%C3%B9a_h%C3%A8)) [CEST](/wiki/UTC%2B2)( [UTC+2](/wiki/UTC%2B2)) [Mã bưu chính](/w/index.php?title=Danh_s%C3%A1ch_m%C3%A3_b%C6%B0u_ch%C3%ADnh_c%E1%BB%A7a_T%C3%A2y_Ban_Nha&action=edit&redlink=1) **Leache** là một đô thị trong [tỉnh](/wiki/T%E1%BB%89nh_(T%C3%A2y_Ban_Nha)) và [cộng đồng tự trị](/wiki/V%C3%B9ng_h%C3%A0nh_ch%C3%ADnh_(T%C3%A2y_Ban_Nha)) [Navarre](/wiki/Navarra), [Tây Ban Nha](/wiki/T%C3%A2y_Ban_Nha). Đô thị này có diện tích là 14,63 [ki-lô-mét vuông](/wiki/Kil%C3%B4m%C3%A9t_vu%C3%B4ng), dân số năm 2007 là 52 người với mật độ người/km²


text:
Ludwig Wittgenstein
Ludwig Josef Johann Wittgenstein (tiếng Đức: luːtvɪç ˈjoːzɛf ˈjoːhan ˈvɪtgənʃtaɪn), sinh 26 tháng 4 1889 - mất 29 tháng 4 1951, là một nhà triết học người Áo, người đã có công đóng góp quan trọng trong logic, triết học về toán, triết học tinh thần và triết học ngôn ngữ. Ông được coi là một trong những nhà triết học quan trọng nhất của thế kỷ 20.
Ludwig Wittgenstein sinh ở Viên năm 1889. Cha ông – mà sau này ông được thừa hưởng gia tài – là nhân vật giàu nhất trong ngành sắt thép ở Áo. Wittgenstein từ bé đã ham thích máy móc, và quá trình giáo dục nặng về toán học, vật lý và kỹ sư. Sau khi học ngành kỹ sư cơ khí ở Berlin ông sang Manchester học tiếp 3 năm trong ngành khí động học. Thời gian này ông bắt đầu bị hút vào câu hỏi cơ bản về môn toán học mà ông sử dụng. Cuốn sách của Bertrand Russell về [Các nguyên lý trong toán học] The Principles of Mathematics đã khiến ông bỏ ngành kỹ sư và đến Cambridge thụ giáo với chính Russell về triết học toán học, và chẳng bao lâu sau thì đã nắm bắt hết tất cả những gì Russell có thể truyền thụ. Vậy là ông bắt đầu tư duy độc lập và xuất bản quyển sách đầu tiên Luận Cương Triết-Logic Tractatus Logico-Philosophicus vào năm 1921, thường được gọi tắt là Luận Cương, Luận lý hay Cương Lĩnh.
Khi đó Wittgenstein tin rằng mình đã giải quyết xong các vấn đề cơ bản trong triết học, cho nên rời bỏ triết học và quan tâm đến các vấn đề khác. Trong thời gian đó thì Tractatus gây ảnh hưởng sâu rộng, giúp phát triển thêm các vấn đề logic ở Cambridge, còn ở châu Âu lục địa thì trở thành tác phẩm được sùng bái nhất trong nhóm triết gia Logical Positivists hay còn được gọi là nhóm ở Viên – Vienna Circle. Nhưng bản thân Wittgenstein thì lại bắt đầu cảm thấy công trình này của mình sai cơ bản, cho nên cuối cùng lại quay trở lại triết học. Năm 1929 ông quay về Cambridge và giữ chức giáo sư triết học vào năm 1939. Trong giai đoạn thứ hai này ở Cambridge ông xây dựng một hệ tư tưởng hoàn toàn mới, khá khác biệt với công trình trước đây. Trong phần còn lại của cuộc đời ông, ảnh hưởng của tác phẩm này chỉ giới hạn trong mối quan hệ riêng, và chỉ một bài viết rất ngắn được xuất bản ngay sau khi ông qua đời vào năm 1951. Nhưng hai năm sau đó thì quyển sách Các phương pháp nghiên cứu triết học - Philosophical Investigations được xuất bản vào năm 1953, và trở thành một trong số các tác phẩm triết học nhiều ảnh hưởng nhất ở các nước nói tiếng Anh kể từ sau Đệ nhị thế chiến.
Trước khi qua đời năm 62 tuổi, cuốn sách duy nhất ông cho xuất bản là Luận lí triết học tập (Tractatus Logico-Philosophicus). Cuốn Nghiên cứu triết học (en. Philosophical Investigations, de. Philosophische Untersuchungen) mà Wittgenstein viết trong những năm cuối đời, được xuất bản một thời gian ngắn sau khi ông mất. Cả hai tác phẩm này đều được đánh giá là có tầm ảnh hưởng trong Triết học phân tích và Chủ nghĩa luận lí thực chứng (en. Logical positivism, de. Logischer Empirismus, Logischer Positivismus). Quyển đầu trong hai tác phẩm chính vừa kể của Wittgenstein là Tractatus vẫn tiếp tục là sách đáng đọc, nhưng quyển sau, Philosophical Investigations mới là tác phẩm đã đưa ông lên tầm quốc tế như một nhân vật văn hóa trong giai đoạn kể từ sau ngày ông qua đời và hiện tiếp tục tích cực gây ảnh hưởng lên nhiều ngành bên ngoài triết học.
Như vậy đây là trường hợp xuất chúng, một triết gia xuất sắc trong các giai đoạn khác nhau của cuộc đời đã tạo ra hai hệ thống triết học không tương thích, cả hai đều ảnh hưởng lên cả một thế hệ. Mặc dù không tương thích nhưng hai ngành triết này có một số vấn đề cơ bản giống nhau. Cả hai đều tập trung vào vai trò của ngôn ngữ trong tư duy của con người và trong cuộc sống của loài người, và đều cùng quan tâm hàng đầu đến việc định ranh giới giữa chuyện dùng ngôn ngữ có đúng chỗ hay không – hay như có người từng diễn đạt, là vẽ đường phân chia giữa đâu là nơi bắt đầu của có nghĩa và vô nghĩa.
Mục lục
Trước tác[sửa | sửa mã nguồn]
- Werkausgabe in 8 Bänden, Frankfurt am Main, 1984 (Preiswerte Taschenbuchausgabe, auch einzeln erhältlich)
- Vorlesungen über die Philosophie der Psychologie 1946/47, Frankfurt am Main, 1991 (Vollständige Wiedergabe seiner letzten Vorlesungen, aufgezeichnet von drei von Wittgensteins Hörern; sie vermitteln ein sehr lebendiges Bild von dem ungewöhnlichen Lehrstil; aus dem Englischen)
- Logisch-philosophische Abhandlung (Tractatus Logico-Philosophicus), 1921
- Philosophische Untersuchungen, 1953
- Über Gewißheit, 1970, Suhrkamp
- Philosophische Untersuchungen. Kritisch-genetische Edition Frankfurt (Suhrkamp) 2001
- Wittgenstein's Nachlass. The Bergen Electronic Edition. 6 CD-ROMs, 1998. Faksimile-Ausgabe des Nachlasses. Zwei transkribierte Textfassungen. Ca. 20.000 Seiten.
Trích dẫn[sửa | sửa mã nguồn]
- "Die Grenzen meiner Sprache sind die Grenzen meiner Welt." (Tractatus, 5.6)
- "Zu einer Antwort, die man nicht aussprechen kann, kann man auch die Frage nicht aussprechen." (Tractatus, 6.5)
- "Wovon man nicht sprechen kann, darüber muss man schweigen." (Tractatus, 7)
Tài liệu tham khảo[sửa | sửa mã nguồn]
Tiểu sử[sửa | sửa mã nguồn]
- Wilhelm Baum: Ludwig Wittgenstein, Colloquium-Verlag, Berlin 1985, (Köpfe des 20. Jahrhunderts; Bd.; 103), ISBN 3-7678-0645-2
- Brian McGuinness: Wittgensteins frühe Jahre, Suhrkamp, Frankfurt/M., 1992, ISBN 3-518-28614-5 (sehr ausführlich)
- Ray Monk: Wittgenstein. Das Handwerk des Genies, Klett-Cotta, Stuttgart 2004, ISBN 3-608-94280-7 (mit vielen Zitaten aus Briefen und Tagebüchern)
- Kurt Wuchterl, Adolf Hübner: Wittgenstein. Mit Selbstzeugnissen und Bilddokumenten, Rowohlt, Reinbek, 1998, ISBN 3-499-50275-5 (kurz, preiswert, viele Fotos)
- David J. Edmonds, John A. Eidinow Wie Ludwig Wittgenstein Karl Popper mit dem Feuerhaken drohte. Eine Ermittlung München: DVA, 2002 ISBN 3-421-05356-1 (korr. Auflage: Fischer TB ISBN 3-596-15402-2) über ein Zusammentreffen in Cambridge 1946, eine Darstellung ihrer Philosophie und Biographien. Engl. und Span.: 2001
Dẫn nhập[sửa | sửa mã nguồn]
- Chris Bezzel Wittgenstein zur Einführung Hamburg: Junius, 2000 ISBN 3-88506-330-1
- Kai Buchholz Ludwig Wittgenstein Frankfurt u.a.: Campus, 2006 ISBN 3-593-37858-2
- Glock, Hans-Johann Wittgenstein-Lexikon (Führer v.a. durch die Werkausgabe) Darmstadt: WBG, 2000 (Reihe: Forschung)
- A.C.Grayling: Wittgenstein. Freiburg im Breisgau. o.A.
- Ernst M. Lange Ludwig Wittgenstein: „Logisch-philosophische Abhandlung" Paderborn: Schöningh UTB, 1996 (Einführung in Hauptthesen)
- Ernst M. Lange Ludwig Wittgenstein. Philosophische Untersuchungen, eine kommentierte Einführung Paderborn: Schöningh, 1998 ISBN 3-8252-2055-9 (behandelt auch Teil II)
- Howard O. Mounce Wittgenstein's Tractatus. An Introduction Oxford: Blackwell, 1990 ISBN 0-631-12556-6 (Einführung für College-Studenten)
- George Pitcher: Die Philosophie Wittgensteins. Eine kritische Einführung in den Tractatus und die Spätschriften. Aus dem Englischen von Eike von Savigny. Alber, Freiburg / München 1967. ISBN 3-495-47159-6
- Joachim Schulte Wittgenstein. Eine Einführung Stuttgart: Reclam, 2001 ISBN 3-15-008564-0
- Wilhelm Vossenkuhl Ludwig Wittgenstein München: C.H. Beck, 1995 ISBN 3-406-38931-7 (Reihe „Denker")
Bình luận, Chuyên luận, Tuyển văn[sửa | sửa mã nguồn]
- Erich Ammereller, Eugen Fischer (Hrsg.): Wittgenstein at work. Method in the philosophical investigation. London: Routledge 2004, ISBN 0-415-31605-7 (Sammelband zur Methode Wittgensteins)
- Gordon P. Baker, Peter M. Hacker: Analytical Commentary on the „Philosophical Investigations". Oxford: Blackwell 1985ff. (mehrere Bände, der wohl gründlichste und umfassendste Kommentar zu den Philosophischen Untersuchungen, allerdings ohne die Behandlung von Teil II - die Autoren sind die Wittgenstein-„Päpste" und zerfielen über ihrem Hauptwerk in die weiter oben „therapeutisch" / „metaphysisch" gekennzeichneten Lager)
- Gordon P. Baker: Wittgenstein's method. Neglected aspects, essays on Wittgenstein. Oxford: Blackwell 2004, ISBN 1-4051-1757-5 (Sammlung zunächst meist in Französisch erschienener Essays zur weiter oben „therapeutisch" gekennzeichneten Position, die Geisteskrämpfe nicht durch Analyse, sondern Umdeutung sie verursachender Bilder zu lösen anstrebt)
- Françoise Fonteneau: L’éthique du silence. Wittgenstein et Lacan. Paris: Seuil. 1999
- Mirko Gemmel: Die Kritische Wiener Moderne. Ethik und Ästhetik. Karl Kraus, Adolf Loos, Ludwig Wittgenstein. Berlin 2005. (Parerga Verlag) ISBN 3-937262-20-2 (zur Bedeutung der Ethik im Tractatus)
- Peter M. Hacker: Wittgenstein im Kontext der analytischen Philosophie. Frankfurt a. M.: Suhrkamp 1997, ISBN 3-518-58242-9 (fundierter Überblick der „metaphysischen" Position, die in Wittgenstein einen Erben der angelsächsisch-analytischen Philosophietradition sieht)
- Peter M. Hacker: Einsicht und Täuschung Frankfurt (Suhrkamp) 1978, (eine der besten Gesamtdarstellungen der Philosophie von Wittgensteins)
- Fernando Gil: La Réception de Wittgenstein. Paris, Collège international de philosophie, 1988, ISBN 2-905670-27-4
- Merrill B. Hintikka, Jaakko Hintikka: Untersuchungen zu Wittgenstein. (1986) Frankfurt a. M. 1996
- Wolfgang Kienzler: Wittgensteins Wende zur seiner Spätphilosophie 1930 bis 1932. Eine historische und systematische Darstellung. Frankfurt a.M.: Suhrkamp 2001, ISBN 978-3-518-58250-3
- Wolfgang Kienzler: Ludwig Wittgensteins "Philosophische Untersuchungen". Darmstadt: Wiss. Buchges. 2007, ISBN 978-3-534-19823-8
- Saul Aaron Kripke: Wittgenstein über Regeln und Privatsprache. Eine elementare Darstellung. Frankfurt a.M.: Suhrkamp 2006, ISBN 3-518-29383-4 (engl. Original erschien 1982. Umstrittene, aber äußerst einflussreiche Interpretation Wittgensteins, wegen ihrer umstrittenen Treue zur Original-Argumentation ironisch „Kripkenstein" genannt)
- Duncan Richter: Wittgenstein at His Word. London: Continuum 2004, ISBN 0-8264-7473-X (weitere alternative Interpretation von Wittgensteins Spätphilosophie)
- Alois Rust: Wittgensteins Philosophie der Psychologie, Frankfurt am Main: Klostermann 1996, ISBN 978-3-465-02848-2
- Eike von Savigny: Wittgensteins „Philosophische Untersuchungen". Ein Kommentar für Leser. Frankfurt a. M.: Klostermann 1988f., ISBN 978-3-465-03547-3
- Michel Ter Hark: Beyond The Inner And The Outer. Wittgensteins's Philosophy of Psychology, Dordrecht: Kluwer 1990, ISBN 0-7923-0850-6
- J.-M.Terricabras: Ludwig Wittgenstein. Kommentar und Interpretation. Alber, Freiburg / München 1978. ISBN 3-495-47393-9
- Stanley Cavell: Der Anspruch der Vernunft Frankfurt (Suhrkamp) 2006 (insbesondere empfehlenswert seine Interpretation von Wittgensteins "Kriterien", des Weiteren hat er weitere wichtige Aufsätze zu Wittgenstein geschrieben, die in Essaysammlungen auf deutsch vorliegen)
- Mathias Iven: Ludwig sagt... Die Aufzeichnungen der Hermine Wittgenstein. Berlin: Parerga 2006
Tiểu thuyết[sửa | sửa mã nguồn]
- Philip Kerr: A Philosophical Investigation. London 1992. Dt: Das Wittgenstein-Programm.(Übersetzung: Peter-Weber Schäfer) Reinbek (Rowohlt TB) 1996, ISBN 3-499-43229-3 (Kriminalroman)
- Bruce Duffy: The World As I Found It. London 1987.
Phim[sửa | sửa mã nguồn]
- Wittgenstein (Spielfilm, 71 Min), Großbritannien 1993, Regie: Derek Jarman, Produktion: British Film Institute/Channel 4/Uplink, Teddy Award 1993: Bester Spielfilm, Infoblatt der Jury der evangelischen Filmarbeit
- Denker der Zeit. Die Wahrheit der Worte: Ludwig Wittgenstein. Dokumentarfilm, 45 Min., Deutschland, 1988, Regie: Joseph Kaufmann, Produktion: NDR (Neuausgabe 2001 ISBN 3-935157-47-9), Übersicht der Katholisches Filmwerk GmbH
Trước tác không công bố[sửa | sửa mã nguồn]
- Nicolas Reitbauer: Wittgenstein - Verstehen - Mikrologische Untersuchungen zum Beginn des Big Typescripts, 2006 [1]
Chú thích[sửa | sửa mã nguồn]
Liên kết[sửa | sửa mã nguồn]
- Các tác phẩm của Ludwig Wittgenstein lưu trong catalogue Thư viện quốc gia Đức
- O'Connor, John J.; Robertson, Edmund F., “Ludwig Wittgenstein”, Bộ lưu trữ lịch sử toán học MacTutor
- Audio-Feature über Werk und Leben Ludig Wittgenstein auf Bayern 2 Radiowissen.de
- Wittgenstein Archiv, Cambridge mit ausführlicher Biographie
- The Austrian Ludwig Wittgenstein Society
- Internationale Ludwig Wittgenstein Gesellschaft
- Tracing Wittgenstein
- Wittgenstein Portal
- Wittgenstein und Hitler?

markdown:
# Ludwig Wittgenstein
|Bài viết này
|cần thêm .
|Thời đại||
|[Triết học phương Tây](/wiki/Tri%E1%BA%BFt_h%E1%BB%8Dc_T%C3%A2y_ph%C6%B0%C6%A1ng) [Trường phái](/w/index.php?title=Danh_s%C3%A1ch_tr%C6%B0%E1%BB%9Dng_ph%C3%A1i_tri%E1%BA%BFt_h%E1%BB%8Dc&action=edit&redlink=1) [Triết học Phân tích](/w/index.php?title=Tri%E1%BA%BFt_h%E1%BB%8Dc_Ph%C3%A2n_t%C3%ADch&action=edit&redlink=1), [Triết học hậu Phân tích](/w/index.php?title=Tri%E1%BA%BFt_h%E1%BB%8Dc_h%E1%BA%ADu_Ph%C3%A2n_t%C3%ADch&action=edit&redlink=1) [Siêu hình học](/wiki/Si%C3%AAu_h%C3%ACnh_h%E1%BB%8Dc), [Nhận thức luận](/wiki/Nh%E1%BA%ADn_th%E1%BB%A9c_lu%E1%BA%ADn), [Logic](/wiki/Logic), [Triết học Ngôn ngữ](/w/index.php?title=Tri%E1%BA%BFt_h%E1%BB%8Dc_Ng%C3%B4n_ng%E1%BB%AF&action=edit&redlink=1), [Triết học Toán](/w/index.php?title=Tri%E1%BA%BFt_h%E1%BB%8Dc_To%C3%A1n&action=edit&redlink=1), [Triết học tinh thần](/wiki/Tri%E1%BA%BFt_h%E1%BB%8Dc_tinh_th%E1%BA%A7n) [the idea of a logically private language is incoherent](/w/index.php?title=Private_language_argument&action=edit&redlink=1); philosophical problems arise due to misuse of language. **Ludwig Josef Johann Wittgenstein** ( [tiếng Đức](/wiki/Ti%E1%BA%BFng_%C4%90%E1%BB%A9c): luːtvɪç ˈjoːzɛf ˈjoːhan ˈvɪtgənʃtaɪn), sinh [26 tháng 4](/wiki/26_th%C3%A1ng_4) [1889](/wiki/1889) - mất [29 tháng 4](/wiki/29_th%C3%A1ng_4) [1951](/wiki/1951), là một nhà triết học người [Áo](/wiki/%C3%81o), người đã có công đóng góp quan trọng trong [logic](/wiki/Logic), triết học về toán, [triết học tinh thần](/wiki/Tri%E1%BA%BFt_h%E1%BB%8Dc_tinh_th%E1%BA%A7n) và [triết học ngôn ngữ](/w/index.php?title=Tri%E1%BA%BFt_h%E1%BB%8Dc_ng%C3%B4n_ng%E1%BB%AF&action=edit&redlink=1). Ông được coi là một trong những nhà triết học quan trọng nhất của thế kỷ 20.
Ludwig Wittgenstein sinh ở Viên năm 1889. Cha ông – mà sau này ông được thừa hưởng gia tài – là nhân vật giàu nhất trong ngành sắt thép ở Áo. Wittgenstein từ bé đã ham thích máy móc, và quá trình giáo dục nặng về toán học, vật lý và kỹ sư. Sau khi học ngành kỹ sư cơ khí ở Berlin ông sang Manchester học tiếp 3 năm trong ngành khí động học. Thời gian này ông bắt đầu bị hút vào câu hỏi cơ bản về môn toán học mà ông sử dụng. Cuốn sách của Bertrand Russell về [Các nguyên lý trong toán học] The Principles of Mathematics đã khiến ông bỏ ngành kỹ sư và đến Cambridge thụ giáo với chính Russell về triết học toán học, và chẳng bao lâu sau thì đã nắm bắt hết tất cả những gì Russell có thể truyền thụ. Vậy là ông bắt đầu tư duy độc lập và xuất bản quyển sách đầu tiên Luận Cương Triết-Logic Tractatus Logico-Philosophicus vào năm 1921, thường được gọi tắt là Luận Cương, Luận lý hay Cương Lĩnh.
Khi đó Wittgenstein tin rằng mình đã giải quyết xong các vấn đề cơ bản trong triết học, cho nên rời bỏ triết học và quan tâm đến các vấn đề khác. Trong thời gian đó thì Tractatus gây ảnh hưởng sâu rộng, giúp phát triển thêm các vấn đề logic ở Cambridge, còn ở châu Âu lục địa thì trở thành tác phẩm được sùng bái nhất trong nhóm triết gia Logical Positivists hay còn được gọi là nhóm ở Viên – Vienna Circle. Nhưng bản thân Wittgenstein thì lại bắt đầu cảm thấy công trình này của mình sai cơ bản, cho nên cuối cùng lại quay trở lại triết học. Năm 1929 ông quay về Cambridge và giữ chức giáo sư triết học vào năm 1939. Trong giai đoạn thứ hai này ở Cambridge ông xây dựng một hệ tư tưởng hoàn toàn mới, khá khác biệt với công trình trước đây. Trong phần còn lại của cuộc đời ông, ảnh hưởng của tác phẩm này chỉ giới hạn trong mối quan hệ riêng, và chỉ một bài viết rất ngắn được xuất bản ngay sau khi ông qua đời vào năm 1951. Nhưng hai năm sau đó thì quyển sách Các phương pháp nghiên cứu triết học - Philosophical Investigations được xuất bản vào năm 1953, và trở thành một trong số các tác phẩm triết học nhiều ảnh hưởng nhất ở các nước nói tiếng Anh kể từ sau Đệ nhị thế chiến.
Trước khi qua đời năm 62 tuổi, cuốn sách duy nhất ông cho xuất bản là
* ( Luận lí triết học tập* *Tractatus Logico-Philosophicus*). Cuốn *(en.* [Nghiên cứu triết học](/w/index.php?title=Nghi%C3%AAn_c%E1%BB%A9u_tri%E1%BA%BFt_h%E1%BB%8Dc&action=edit&redlink=1) *Philosophical Investigations*, de. *Philosophische Untersuchungen*) mà Wittgenstein viết trong những năm cuối đời, được xuất bản một thời gian ngắn sau khi ông mất. Cả hai tác phẩm này đều được đánh giá là có tầm ảnh hưởng trong [Triết học phân tích](/wiki/Tri%E1%BA%BFt_h%E1%BB%8Dc_ph%C3%A2n_t%C3%ADch)và [Chủ nghĩa luận lí thực chứng](/w/index.php?title=Ch%E1%BB%A7_ngh%C4%A9a_lu%E1%BA%ADn_l%C3%AD_th%E1%BB%B1c_ch%E1%BB%A9ng&action=edit&redlink=1)(en. *Logical positivism*, de. *Logischer Empirismus*, *Logischer Positivismus*). Quyển đầu trong hai tác phẩm chính vừa kể của Wittgenstein là Tractatus vẫn tiếp tục là sách đáng đọc, nhưng quyển sau, Philosophical Investigations mới là tác phẩm đã đưa ông lên tầm quốc tế như một nhân vật văn hóa trong giai đoạn kể từ sau ngày ông qua đời và hiện tiếp tục tích cực gây ảnh hưởng lên nhiều ngành bên ngoài triết học.
Như vậy đây là trường hợp xuất chúng, một triết gia xuất sắc trong các giai đoạn khác nhau của cuộc đời đã tạo ra hai hệ thống triết học không tương thích, cả hai đều ảnh hưởng lên cả một thế hệ. Mặc dù không tương thích nhưng hai ngành triết này có một số vấn đề cơ bản giống nhau. Cả hai đều tập trung vào vai trò của ngôn ngữ trong tư duy của con người và trong cuộc sống của loài người, và đều cùng quan tâm hàng đầu đến việc định ranh giới giữa chuyện dùng ngôn ngữ có đúng chỗ hay không – hay như có người từng diễn đạt, là vẽ đường phân chia giữa đâu là nơi bắt đầu của có nghĩa và vô nghĩa.
## Mục lục
## Trước tác[
[sửa](/w/index.php?title=Ludwig_Wittgenstein&veaction=edit&vesection=1) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Ludwig_Wittgenstein&action=edit§ion=1)] *Werkausgabe in 8 Bänden*, Frankfurt am Main, 1984 (Preiswerte Taschenbuchausgabe, auch einzeln erhältlich) *Vorlesungen über die Philosophie der Psychologie 1946/47*, Frankfurt am Main, 1991 (Vollständige Wiedergabe seiner letzten Vorlesungen, aufgezeichnet von drei von Wittgensteins Hörern; sie vermitteln ein sehr lebendiges Bild von dem ungewöhnlichen Lehrstil; aus dem Englischen) *(Tractatus Logico-Philosophicus), 1921* [Logisch-philosophische Abhandlung](/w/index.php?title=Tractatus_Logico-Philosophicus&action=edit&redlink=1) *, 1953* [Philosophische Untersuchungen](/w/index.php?title=Philosophische_Untersuchungen&action=edit&redlink=1) *, 1970, Suhrkamp* [Über Gewißheit](/w/index.php?title=%C3%9Cber_Gewi%C3%9Fheit&action=edit&redlink=1) *Philosophische Untersuchungen. Kritisch-genetische Edition*Frankfurt (Suhrkamp) 2001 *Wittgenstein's Nachlass. The Bergen Electronic Edition. 6 CD-ROMs, 1998. Faksimile-Ausgabe des Nachlasses. Zwei transkribierte Textfassungen. Ca. 20.000 Seiten.*
## Trích dẫn[
[sửa](/w/index.php?title=Ludwig_Wittgenstein&veaction=edit&vesection=2) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Ludwig_Wittgenstein&action=edit§ion=2)] *"Die Grenzen meiner Sprache sind die Grenzen meiner Welt." (Tractatus, 5.6)* *"Zu einer Antwort, die man nicht aussprechen kann, kann man auch die Frage nicht aussprechen." (Tractatus, 6.5)* *"Wovon man nicht sprechen kann, darüber muss man schweigen." (Tractatus, 7)*
## Tài liệu tham khảo[
[sửa](/w/index.php?title=Ludwig_Wittgenstein&veaction=edit&vesection=3) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Ludwig_Wittgenstein&action=edit§ion=3)]
### Tiểu sử[
[sửa](/w/index.php?title=Ludwig_Wittgenstein&veaction=edit&vesection=4) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Ludwig_Wittgenstein&action=edit§ion=4)]
- Wilhelm Baum:
*Ludwig Wittgenstein*, Colloquium-Verlag, Berlin 1985, (Köpfe des 20. Jahrhunderts; Bd.; 103), [ISBN 3-7678-0645-2](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/3767806452)
- Brian McGuinness:
*Wittgensteins frühe Jahre*, Suhrkamp, Frankfurt/M., 1992, [ISBN 3-518-28614-5](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/3518286145)(sehr ausführlich)
- Ray Monk:
*Wittgenstein. Das Handwerk des Genies*, Klett-Cotta, Stuttgart 2004, [ISBN 3-608-94280-7](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/3608942807)(mit vielen Zitaten aus Briefen und Tagebüchern)
- Kurt Wuchterl, Adolf Hübner:
*Wittgenstein. Mit Selbstzeugnissen und Bilddokumenten*, Rowohlt, Reinbek, 1998, [ISBN 3-499-50275-5](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/3499502755)(kurz, preiswert, viele Fotos)
- David J. Edmonds, John A. Eidinow
*Wie Ludwig Wittgenstein*München: DVA, 2002 [Karl Popper](/wiki/Karl_Popper)mit dem Feuerhaken drohte. Eine Ermittlung [ISBN 3-421-05356-1](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/3421053561)(korr. Auflage: Fischer TB [ISBN 3-596-15402-2](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/3596154022)) über ein Zusammentreffen in Cambridge 1946, eine Darstellung ihrer Philosophie und Biographien. Engl. und Span.: 2001
### Dẫn nhập[
[sửa](/w/index.php?title=Ludwig_Wittgenstein&veaction=edit&vesection=5) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Ludwig_Wittgenstein&action=edit§ion=5)]
- Chris Bezzel
*Wittgenstein zur Einführung*Hamburg: Junius, 2000 [ISBN 3-88506-330-1](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/3885063301)
- Kai Buchholz
*Ludwig Wittgenstein*Frankfurt u.a.: Campus, 2006 [ISBN 3-593-37858-2](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/3593378582)
- Glock, Hans-Johann
*Wittgenstein-Lexikon*(Führer v.a. durch die Werkausgabe) Darmstadt: [WBG](/w/index.php?title=Wissenschaftliche_Buchgesellschaft&action=edit&redlink=1), 2000 (Reihe: Forschung)
- A.C.Grayling:
*Wittgenstein.*Freiburg im Breisgau. o.A.
- Ernst M. Lange
*Ludwig Wittgenstein: „Logisch-philosophische Abhandlung"*Paderborn: Schöningh UTB, 1996 (Einführung in Hauptthesen)
- Ernst M. Lange
*Ludwig Wittgenstein. Philosophische Untersuchungen, eine kommentierte Einführung*Paderborn: Schöningh, 1998 [ISBN 3-8252-2055-9](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/3825220559)(behandelt auch Teil II)
- Howard O. Mounce
*Wittgenstein's Tractatus. An Introduction*Oxford: Blackwell, 1990 [ISBN 0-631-12556-6](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0631125566)(Einführung für College-Studenten)
- George Pitcher:
*Die Philosophie Wittgensteins. Eine kritische Einführung in den Tractatus und die Spätschriften.*Aus dem Englischen von Eike von Savigny. Alber, Freiburg / München 1967. [ISBN 3-495-47159-6](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/3495471596)
- Joachim Schulte
*Wittgenstein. Eine Einführung*Stuttgart: Reclam, 2001 [ISBN 3-15-008564-0](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/3150085640)
- Wilhelm Vossenkuhl
*Ludwig Wittgenstein*München: C.H. Beck, 1995 [ISBN 3-406-38931-7](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/3406389317)(Reihe „Denker")
### Bình luận, Chuyên luận, Tuyển văn[
[sửa](/w/index.php?title=Ludwig_Wittgenstein&veaction=edit&vesection=6) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Ludwig_Wittgenstein&action=edit§ion=6)]
- Erich Ammereller, Eugen Fischer (Hrsg.):
*Wittgenstein at work. Method in the philosophical investigation*. London: Routledge 2004, [ISBN 0-415-31605-7](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0415316057)(Sammelband zur Methode Wittgensteins)
- Gordon P. Baker, Peter M. Hacker:
*Analytical Commentary on the „Philosophical Investigations"*. Oxford: Blackwell 1985ff. (mehrere Bände, der wohl gründlichste und umfassendste Kommentar zu den *Philosophischen Untersuchungen*, allerdings ohne die Behandlung von Teil II - die Autoren sind die Wittgenstein-„Päpste" und zerfielen über ihrem Hauptwerk in die weiter oben „therapeutisch" / „metaphysisch" gekennzeichneten Lager)
- Gordon P. Baker:
*Wittgenstein's method. Neglected aspects, essays on Wittgenstein*. Oxford: Blackwell 2004, [ISBN 1-4051-1757-5](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/1405117575)(Sammlung zunächst meist in Französisch erschienener Essays zur weiter oben „therapeutisch" gekennzeichneten Position, die Geisteskrämpfe nicht durch Analyse, sondern Umdeutung sie verursachender Bilder zu lösen anstrebt)
- Françoise Fonteneau:
*L’éthique du silence. Wittgenstein et Lacan*. Paris: Seuil. 1999
- Mirko Gemmel:
*Die Kritische Wiener Moderne. Ethik und Ästhetik. Karl Kraus, Adolf Loos, Ludwig Wittgenstein*. Berlin 2005. (Parerga Verlag) [ISBN 3-937262-20-2](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/3937262202)(zur Bedeutung der Ethik im *Tractatus*)
- Peter M. Hacker:
*Wittgenstein im Kontext der analytischen Philosophie*. Frankfurt a. M.: Suhrkamp 1997, [ISBN 3-518-58242-9](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/3518582429)(fundierter Überblick der „metaphysischen" Position, die in Wittgenstein einen Erben der angelsächsisch-analytischen Philosophietradition sieht)
- Peter M. Hacker:
*Einsicht und Täuschung*Frankfurt (Suhrkamp) 1978, (eine der besten Gesamtdarstellungen der Philosophie von Wittgensteins)
- Fernando Gil:
*La Réception de Wittgenstein*. Paris, Collège international de philosophie, 1988, [ISBN 2-905670-27-4](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/2905670274)
- Merrill B. Hintikka, Jaakko Hintikka:
*Untersuchungen zu Wittgenstein.*(1986) Frankfurt a. M. 1996
- Wolfgang Kienzler:
*Wittgensteins Wende zur seiner Spätphilosophie 1930 bis 1932. Eine historische und systematische Darstellung.*Frankfurt a.M.: Suhrkamp 2001, [ISBN 978-3-518-58250-3](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/9783518582503)
- Wolfgang Kienzler:
*Ludwig Wittgensteins "Philosophische Untersuchungen"*. Darmstadt: Wiss. Buchges. 2007, [ISBN 978-3-534-19823-8](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/9783534198238)
- Saul Aaron Kripke:
*Wittgenstein über Regeln und Privatsprache. Eine elementare Darstellung*. Frankfurt a.M.: Suhrkamp 2006, [ISBN 3-518-29383-4](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/3518293834)(engl. Original erschien 1982. Umstrittene, aber äußerst einflussreiche Interpretation Wittgensteins, wegen ihrer umstrittenen Treue zur Original-Argumentation ironisch „Kripkenstein" genannt)
- Duncan Richter:
*Wittgenstein at His Word*. London: Continuum 2004, [ISBN 0-8264-7473-X](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/082647473X)(weitere alternative Interpretation von Wittgensteins Spätphilosophie)
- Alois Rust:
*Wittgensteins Philosophie der Psychologie*, Frankfurt am Main: Klostermann 1996, [ISBN 978-3-465-02848-2](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/9783465028482)
- Eike von Savigny:
*Wittgensteins „Philosophische Untersuchungen". Ein Kommentar für Leser*. Frankfurt a. M.: Klostermann 1988f., [ISBN 978-3-465-03547-3](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/9783465035473)
- Michel Ter Hark:
*Beyond The Inner And The Outer. Wittgensteins's Philosophy of Psychology*, Dordrecht: Kluwer 1990, [ISBN 0-7923-0850-6](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0792308506)
- J.-M.Terricabras:
*Ludwig Wittgenstein. Kommentar und Interpretation.*Alber, Freiburg / München 1978. [ISBN 3-495-47393-9](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/3495473939)
- Stanley Cavell:
*Der Anspruch der Vernunft*Frankfurt (Suhrkamp) 2006 (insbesondere empfehlenswert seine Interpretation von Wittgensteins "Kriterien", des Weiteren hat er weitere wichtige Aufsätze zu Wittgenstein geschrieben, die in Essaysammlungen auf deutsch vorliegen)
- Mathias Iven:
*Ludwig sagt... Die Aufzeichnungen der Hermine Wittgenstein*. Berlin: Parerga 2006
### Tiểu thuyết[
[sửa](/w/index.php?title=Ludwig_Wittgenstein&veaction=edit&vesection=7) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Ludwig_Wittgenstein&action=edit§ion=7)]
- Philip Kerr:
*A Philosophical Investigation.*London 1992. Dt: *Das Wittgenstein-Programm.*(Übersetzung: Peter-Weber Schäfer) Reinbek (Rowohlt TB) 1996, [ISBN 3-499-43229-3](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/3499432293)(Kriminalroman)
- Bruce Duffy:
*The World As I Found It.*London 1987.
## Phim[
[sửa](/w/index.php?title=Ludwig_Wittgenstein&veaction=edit&vesection=8) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Ludwig_Wittgenstein&action=edit§ion=8)] *(Spielfilm, 71 Min), Großbritannien 1993, Regie:* [Wittgenstein](/w/index.php?title=Wittgenstein_(Film)&action=edit&redlink=1) [Derek Jarman](/w/index.php?title=Derek_Jarman&action=edit&redlink=1), Produktion: British Film Institute/Channel 4/Uplink, [Teddy Award](/w/index.php?title=Teddy_Award&action=edit&redlink=1)1993: Bester Spielfilm, [Infoblatt](http://www.gep.de/filmdesmonats/files/04_1994.PDF)der *Jury der evangelischen Filmarbeit* *Denker der Zeit. Die Wahrheit der Worte: Ludwig Wittgenstein*. Dokumentarfilm, 45 Min., Deutschland, 1988, Regie: Joseph Kaufmann, Produktion: NDR (Neuausgabe 2001 [ISBN 3-935157-47-9](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/3935157479)), [Übersicht](http://www.filmwerk.de/Filmprogramm/detail.php4?id=866)der *Katholisches Filmwerk GmbH*
## Trước tác không công bố[
[sửa](/w/index.php?title=Ludwig_Wittgenstein&veaction=edit&vesection=9) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Ludwig_Wittgenstein&action=edit§ion=9)]
- Nicolas Reitbauer:
*Wittgenstein - Verstehen - Mikrologische Untersuchungen zum Beginn des Big Typescripts*, 2006 [[1]](http://sammelpunkt.philo.at:8080/archive/00001185)
## Chú thích[
[sửa](/w/index.php?title=Ludwig_Wittgenstein&veaction=edit&vesection=10) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Ludwig_Wittgenstein&action=edit§ion=10)]
## Liên kết[
[sửa](/w/index.php?title=Ludwig_Wittgenstein&veaction=edit&vesection=11) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Ludwig_Wittgenstein&action=edit§ion=11)]
|
|![]()
|
|
|
|![]()
|Wikimedia Commons có thêm hình ảnh và phương tiện truyền tải về
|[Các tác phẩm của Ludwig Wittgenstein](https://portal.dnb.de/opac.htm?method=simpleSearch&query=118634313&method=simpleSearch)lưu trong catalogue [Thư viện quốc gia Đức](/wiki/Th%C6%B0_vi%E1%BB%87n_qu%E1%BB%91c_gia_%C4%90%E1%BB%A9c)
- O'Connor, John J.; Robertson, Edmund F.,
[“Ludwig Wittgenstein”](http://www-history.mcs.st-andrews.ac.uk/Biographies/Wittgenstein.html), [Bộ lưu trữ lịch sử toán học MacTutor](/wiki/B%E1%BB%99_l%C6%B0u_tr%E1%BB%AF_l%E1%BB%8Bch_s%E1%BB%AD_to%C3%A1n_h%E1%BB%8Dc_MacTutor)
- Audio-Feature über Werk und Leben Ludig Wittgenstein auf
[Bayern 2 Radiowissen.de](http://podster.de/episode/544732/download/2008_03_04_12_35_44_podcast_radiowissen_wittgenste_a.mp3) [Wittgenstein Archiv, Cambridge](http://www.wittgen-cam.ac.uk/)mit ausführlicher [Biographie](http://www.wittgen-cam.ac.uk/cgi-bin/deutsch/text/biogrg1.html) [The Austrian Ludwig Wittgenstein Society](http://www.alws.at/) [Internationale Ludwig Wittgenstein Gesellschaft](http://www.ilwg.eu/) [Tracing Wittgenstein](http://wittgenstein.philo.at/) [Wittgenstein Portal](http://www.wittgenstein-portal.com) [Wittgenstein und Hitler?](http://www.heise.de/tp/r4/artikel/27/27319/1.html)

X-Cache: cp1068 miss(0), cp1065 frontend miss(0)


text:
Marc Jacobs
Marc Jacobs (sinh ngày 9 tháng 4 năm 1963) là một nhà thiết kế thời trang nổi tiếng người Mỹ. Ông là trưởng ban thiết kế của nhãn hiệu Marc Jacobs, cũng như của dòng sản phẩm Marc by Marc Jacobs. Hiện nay ông từng là giám đốc thiết kế của hãng thời trang Pháp Louis Vuitton danh tiếng từ năm 2007 đến 2014.
Mục lục
Tiểu sử[sửa | sửa mã nguồn]
Jacobs theo học trường Trung học Mỹ thuật và Thiết kế ở thành phố New York và đã tốt nghiệp vào năm 1981. Ông sống ở Teaneck, New Jersey với mẹ, chị gái và em trai. Khi ông mới 15 tuổi, ông đã làm việc ở một cửa hiệu quần áo. Từ nơi đó, Jacobs xin học vào Trường thiết kế Parsons tại New York. Trong thời gian học tại trường, ông đã đạt giải ba giải the Perry Ellis Gold Thimble Award, the Chester Weinberg Gold Thimble Award, the Design Student of the Year Award trong cùng một năm 1984.
Ngay khi còn theo học tại Parsons, Jacobs đã thiết kế và bán được dòng sản phẩm đầu tiên là những chiếc áo len đan tay. Ông thiết kế bộ sưu tập đầu tiên cho Reuben Thomas, Inc., với nhãn hiệu the Sketchbook.
Louis Vuitton[sửa | sửa mã nguồn]
Năm 1997, Jacobs được bổ nhiệm làm Giám đốc sáng tạo của hãng thời trang xa xỉ của Pháp Louis Vuitton.
Jacobs đã hợp tác với nhiều nghệ sĩ nổi tiếng trong bộ sưu tập cho hãng Louis Vuitton của mình, ông đã từng làm việc với Stephen Sprouse, Takashi Murakami và gần đây nhất là Richard Prince và rapper Kanye West.[1]
Cho tới nay (2011) Marc Jacobs vẫn là giám đốc sáng tạo của hãng này.
Các công ty riêng[sửa | sửa mã nguồn]
Trong những năm gần đây, thương hiệu Marc Jacobs đã tăng số lượng các cửa hàng và các điểm dịch vụ.Điều này thể hiện rõ trong danh sách chữ ký của các thành phố đặc trưng trong các quảng cáo in của công ty (mặc dù quảng cáo này không cung cấp một cuộc khảo sát hoàn toàn chính xác hoặc đầy đủ các hoạt động bán lẻ của thương hiệu).Một số các cửa hàng giới thiệu thương hiệu hiện tại chỉ là một phần nhất định của một số thương hiệu của công ty (Marc Jacobs, Marc by Marc Jacobs, và Marc Little).
Tính đến tháng năm 2008, các của hàng của Marc Jacobs đã có mặt tại nhiều thành phố ở Mỹ như New York, San Francisco, Los Angeles, Boston, Bal Harbour, Las Vegas, Chicago, Savannah, và Provincetown, Massachusetts và cũng có rất nhiều của hàng tại các thành phố lớn khác trên thế giới phải kể đến như Tokyo, Paris, London, Madrid, Copenhagen và Moskva các của hàng của hãng hầu như phổ biến trên toàn cầu.
Vào tháng 2 năm 2008, Jacobs đã bị buộc tội đạo các bộ trang phục, cụ thể hơn là những chiếc khăn từ bộ sưu tập của nhà thiết kế người Thụy Điển Gosta Olofsson được ra mắt vào năm 1950. Marc đã giải quyết vấn đề này bằng tiền mặt với con trai của Gosta Olofsson là Göran Olofsson.[2] Trong năm 2009, Jacobs đã cho ra mắt một loạt áo sơ mi bán tại các của hàng của mình với mục đích là yêu cầu hợp pháp hóa hôn nhân đồng tính.[3] Trong tháng 2 năm 2010, Jacobs đã kiện Ed Hardy vì xâm phạm vào những thiết kế của một trong những túi xách thêu của mình.[4]
Năm 2006, ông cho ra đời một dòng nước hoa mới, được phân phối bởi Coty. Đầu tiên chỉ được bán tại cửa hàng nước hoa, nhưng nó đã được bán rộng rãi hơn trong những năm gần đây.
Cuộc sống cá nhân[sửa | sửa mã nguồn]
Năm 2009, Marc Jacobs được xếp thứ 15 trong bảng xếp hạng "50 Most Powerful Gay Men and Women in America" của tạp chí Out.[5]
Ông là một người đồng tính và Marc đang có mối quan hệ thân thiết với Lorenzo Martone. Vào tháng 3 năm 2009, báo Women's Wear cho biết cặp đôi này đã đính hôn sau một năm hẹn hò.[6] Vào tháng bảy năm 2009 họ tổ chức đám cưới ở Provincetown, Massachusetts. Tuy là xem nhau như vợ chồng nhưng hôn nhân của họ không hợp pháp. Đến ngày 24 tháng 7 năm 2010 Lorenzo đã thông báo qua Twitter rằng anh ta và Marc đã không sống chung được hai tháng.
Xem thêm[sửa | sửa mã nguồn]
Chú thích[sửa | sửa mã nguồn]
- ^ http://nymag.com/fashion/fashionshows/designers/bios/louisvuitton/
- ^ http://www.thelocal.se/10260/20080304/
- ^ “Marc Jacobs T-Shirts Demand Gay Rights for Taxes News Towleroad”. Towleroad: A Site With Homosexual Tendencies. Truy cập 15 tháng 2 năm 2015.
- ^ http://fashionista.com/2010/02/marc-jacobs-sues-ed-hardy-over-embroidered-ugly-nylon-bag/Fashionista
- ^ Hicklin, Aaron (May 2009), The 3rd Annual Power 50, Out. Truy cập ngày 26 tháng 5 năm 2009.
- ^ Marc Jacobs Gets Engaged! People.com, ngày 18 tháng 3 năm 2009

markdown:
# Marc Jacobs
|Marc Jacobs|
|
|![]()
[9 tháng 4](/wiki/9_th%C3%A1ng_4), [1963](/wiki/1963) [New York](/wiki/Th%C3%A0nh_ph%E1%BB%91_New_York), [New York](/wiki/Th%C3%A0nh_ph%E1%BB%91_New_York), [USA](/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3)
Marc Jacobs
[Louis Vuitton](/wiki/Louis_Vuitton) **Marc Jacobs** (sinh ngày 9 tháng 4 năm 1963) là một nhà thiết kế thời trang nổi tiếng người Mỹ. Ông là trưởng ban thiết kế của nhãn hiệu *Marc Jacobs*, cũng như của dòng sản phẩm *Marc by Marc Jacobs*. Hiện nay ông từng là giám đốc thiết kế của hãng thời trang [Pháp](/wiki/Ph%C3%A1p) [Louis Vuitton](/wiki/Louis_Vuitton) danh tiếng từ năm 2007 đến 2014.
## Mục lục
## Tiểu sử[
[sửa](/w/index.php?title=Marc_Jacobs&veaction=edit&vesection=1) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Marc_Jacobs&action=edit§ion=1)]
Jacobs theo học trường Trung học Mỹ thuật và Thiết kế ở thành phố New York và đã tốt nghiệp vào năm 1981. Ông sống ở
[Teaneck](/w/index.php?title=Teaneck&action=edit&redlink=1), [New Jersey](/wiki/New_Jersey) với mẹ, chị gái và em trai. Khi ông mới 15 tuổi, ông đã làm việc ở một cửa hiệu quần áo. Từ nơi đó, Jacobs xin học vào Trường thiết kế Parsons tại New York. Trong thời gian học tại trường, ông đã đạt giải ba giải *the Perry Ellis Gold Thimble Award*, *the Chester Weinberg Gold Thimble Award*, *the Design Student of the Year Award* trong cùng một năm 1984.
Ngay khi còn theo học tại
[Parsons](/w/index.php?title=Parsons&action=edit&redlink=1), Jacobs đã thiết kế và bán được dòng sản phẩm đầu tiên là những chiếc áo len đan tay. Ông thiết kế bộ sưu tập đầu tiên cho Reuben Thomas, Inc., với nhãn hiệu *the Sketchbook*.
## Louis Vuitton[
[sửa](/w/index.php?title=Marc_Jacobs&veaction=edit&vesection=2) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Marc_Jacobs&action=edit§ion=2)]
Năm 1997, Jacobs được bổ nhiệm làm Giám đốc sáng tạo của hãng thời trang xa xỉ của Pháp Louis Vuitton.
Jacobs đã hợp tác với nhiều nghệ sĩ nổi tiếng trong bộ sưu tập cho hãng Louis Vuitton của mình, ông đã từng làm việc với Stephen Sprouse, Takashi Murakami và gần đây nhất là Richard Prince và rapper Kanye West.
[[1]](#cite_note-1)
Cho tới nay (2011) Marc Jacobs vẫn là giám đốc sáng tạo của hãng này.
## Các công ty riêng[
[sửa](/w/index.php?title=Marc_Jacobs&veaction=edit&vesection=3) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Marc_Jacobs&action=edit§ion=3)]
Trong những năm gần đây, thương hiệu Marc Jacobs đã tăng số lượng các cửa hàng và các điểm dịch vụ.Điều này thể hiện rõ trong danh sách chữ ký của các thành phố đặc trưng trong các quảng cáo in của công ty (mặc dù quảng cáo này không cung cấp một cuộc khảo sát hoàn toàn chính xác hoặc đầy đủ các hoạt động bán lẻ của thương hiệu).Một số các cửa hàng giới thiệu thương hiệu hiện tại chỉ là một phần nhất định của một số thương hiệu của công ty (Marc Jacobs, Marc by Marc Jacobs, và Marc Little).
Tính đến tháng năm 2008, các của hàng của Marc Jacobs đã có mặt tại nhiều thành phố ở Mỹ như
[New York](/wiki/Th%C3%A0nh_ph%E1%BB%91_New_York), [San Francisco](/wiki/San_Francisco), [Los Angeles](/wiki/Los_Angeles), [Boston](/wiki/Boston), [Bal Harbour](/w/index.php?title=Bal_Harbour&action=edit&redlink=1), [Las Vegas](/wiki/Las_Vegas), [Chicago](/wiki/Chicago), [Savannah](/w/index.php?title=Savannah&action=edit&redlink=1), và [Provincetown](/w/index.php?title=Provincetown&action=edit&redlink=1), [Massachusetts](/wiki/Massachusetts) và cũng có rất nhiều của hàng tại các thành phố lớn khác trên thế giới phải kể đến như [Tokyo](/wiki/T%C5%8Dky%C5%8D), [Paris](/wiki/Paris), [London](/wiki/Lu%C3%A2n_%C4%90%C3%B4n), [Madrid](/wiki/Madrid), [Copenhagen](/wiki/Copenhagen) và [Moskva](/wiki/Moskva) các của hàng của hãng hầu như phổ biến trên toàn cầu.
Vào tháng 2 năm 2008, Jacobs đã bị buộc tội đạo các bộ trang phục, cụ thể hơn là những chiếc khăn từ bộ sưu tập của nhà thiết kế người Thụy Điển Gosta Olofsson được ra mắt vào năm 1950. Marc đã giải quyết vấn đề này bằng tiền mặt với con trai của Gosta Olofsson là Göran Olofsson.
Trong năm 2009, Jacobs đã cho ra mắt một loạt áo sơ mi bán tại các của hàng của mình với mục đích là yêu cầu hợp pháp hóa hôn nhân đồng tính. [2] Trong tháng 2 năm 2010, Jacobs đã kiện Ed Hardy vì xâm phạm vào những thiết kế của một trong những túi xách thêu của mình. [[3]](#cite_note-3) [[4]](#cite_note-4)
Năm 2006, ông cho ra đời một dòng nước hoa mới, được phân phối bởi Coty. Đầu tiên chỉ được bán tại cửa hàng nước hoa, nhưng nó đã được bán rộng rãi hơn trong những năm gần đây.
## Cuộc sống cá nhân[
[sửa](/w/index.php?title=Marc_Jacobs&veaction=edit&vesection=4) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Marc_Jacobs&action=edit§ion=4)]
Năm 2009, Marc Jacobs được xếp thứ 15 trong bảng xếp hạng "50 Most Powerful Gay Men and Women in America" của tạp chí Out.
[[5]](#cite_note-out-5)
Ông là một người đồng tính và Marc đang có mối quan hệ thân thiết với Lorenzo Martone. Vào tháng 3 năm 2009, báo
[Women's Wear](/w/index.php?title=Women%27s_Wear&action=edit&redlink=1) cho biết cặp đôi này đã đính hôn sau một năm hẹn hò. Vào tháng bảy năm 2009 họ tổ chức đám cưới ở [6] [Provincetown, Massachusetts](/w/index.php?title=Provincetown,_Massachusetts&action=edit&redlink=1). Tuy là xem nhau như vợ chồng nhưng hôn nhân của họ không hợp pháp. Đến ngày 24 tháng 7 năm 2010 Lorenzo đã thông báo qua Twitter rằng anh ta và Marc đã không sống chung được hai tháng.
## Xem thêm[
[sửa](/w/index.php?title=Marc_Jacobs&veaction=edit&vesection=5) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Marc_Jacobs&action=edit§ion=5)]
## Chú thích[
[sửa](/w/index.php?title=Marc_Jacobs&veaction=edit&vesection=6) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Marc_Jacobs&action=edit§ion=6)] [^](#cite_ref-1) [http://nymag.com/fashion/fashionshows/designers/bios/louisvuitton/](http://nymag.com/fashion/fashionshows/designers/bios/louisvuitton/) [^](#cite_ref-2) [http://www.thelocal.se/10260/20080304/](http://www.thelocal.se/10260/20080304/) [^](#cite_ref-3) [“Marc Jacobs T-Shirts Demand Gay Rights for Taxes News Towleroad”](http://www.towleroad.com/2009/07/marc-jacobs-tshirts-demand-gay-rights-for-taxes.html). Towleroad: A Site With Homosexual Tendencies. Truy cập 15 tháng 2 năm 2015. [^](#cite_ref-4) [http://fashionista.com/2010/02/marc-jacobs-sues-ed-hardy-over-embroidered-ugly-nylon-bag/Fashionista](http://fashionista.com/2010/02/marc-jacobs-sues-ed-hardy-over-embroidered-ugly-nylon-bag/Fashionista) [^](#cite_ref-out_5-0) [Hicklin, Aaron](/w/index.php?title=Aaron_Hicklin&action=edit&redlink=1)(May 2009), [The 3rd Annual Power 50](http://www.out.com/power50/covers.asp?category=15.%20Marc%20Jacobs), *. Truy cập ngày 26 tháng 5 năm 2009.* [Out](/w/index.php?title=Out_(magazine)&action=edit&redlink=1) [^](#cite_ref-6) [Marc Jacobs Gets Engaged!](http://stylenews.peoplestylewatch.com/2009/03/18/marc-jacobs-gets-engaged/) [People.com](/w/index.php?title=People_(magazine)&action=edit&redlink=1), ngày 18 tháng 3 năm 2009
## Liên kết ngoài[
[sửa](/w/index.php?title=Marc_Jacobs&veaction=edit&vesection=7) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Marc_Jacobs&action=edit§ion=7)]
|
|![]()
|Wikimedia Commons có thêm thư viện hình ảnh và phương tiện truyền tải về
|


text:
Ngaremlengui
Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
Ngeremlengui là một trong 16 bang của quốc đảo Palau. Dân số của bang là 317 (năm 2005), bang nằm ở phía tây của bang Melekeok, nơi là thủ đô mới của Palau. Thủ phủ của bang là làng Imeong. Ngeremlengui nằm ở phía tây của đảo Babeldaob, là lớn nhất đảo ở Palau. Ngarelemgui là bang có diện tích lớn nhất nước với 65 km².

markdown:
# Ngaremlengui
Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
**Ngeremlengui** là một trong 16 bang của quốc đảo [Palau](/wiki/Palau). Dân số của bang là 317 (năm 2005), bang nằm ở phía tây của bang Melekeok, nơi là thủ đô mới của Palau. Thủ phủ của bang là làng Imeong. Ngeremlengui nằm ở phía tây của đảo [Babeldaob](/wiki/Babeldaob), là lớn nhất đảo ở Palau. Ngarelemgui là bang có diện tích lớn nhất nước với 65 km².
|
|

X-Cache: cp1052 hit(1), cp1065 frontend miss(0)


text:
Pycnonotus aurigaster
Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
Pycnonotus aurigaster là một loài chim trong họ Pycnonotidae.[1]
Chú thích[sửa | sửa mã nguồn]
- ^ Clements, J. F., T. S. Schulenberg, M. J. Iliff, B.L. Sullivan, C. L. Wood, and D. Roberson (2012). “The eBird/Clements checklist of birds of the world: Version 6.7.”. Truy cập ngày 19 tháng 12 năm 2012.

markdown:
*Pycnonotus aurigaster*
Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
|
|Pycnonotus aurigaster
|
|[Giới](/wiki/Gi%E1%BB%9Bi_(sinh_h%E1%BB%8Dc))( *regnum*) [Animalia](/wiki/%C4%90%E1%BB%99ng_v%E1%BA%ADt) [Ngành](/wiki/Ng%C3%A0nh_(sinh_h%E1%BB%8Dc))( *phylum*) [Chordata](/wiki/%C4%90%E1%BB%99ng_v%E1%BA%ADt_c%C3%B3_d%C3%A2y_s%E1%BB%91ng) [Lớp](/wiki/L%E1%BB%9Bp_(sinh_h%E1%BB%8Dc))( *class*) [Aves](/wiki/Chim) [Bộ](/wiki/B%E1%BB%99_(sinh_h%E1%BB%8Dc))( *ordo*) [Passeriformes](/wiki/B%E1%BB%99_S%E1%BA%BB) [Họ](/wiki/H%E1%BB%8D_(sinh_h%E1%BB%8Dc))( *familia*) [Pycnonotidae](/wiki/H%E1%BB%8D_Ch%C3%A0o_m%C3%A0o) [Chi](/wiki/Chi_(sinh_h%E1%BB%8Dc))( *genus*) [Pycnonotus](/wiki/Pycnonotus) [Loài](/wiki/Lo%C3%A0i)( *species*) **P. aurigaster** [Danh pháp hai phần](/wiki/Danh_ph%C3%A1p_hai_ph%E1%BA%A7n) *Pycnonotus aurigaster* * là một loài Pycnonotus aurigaster* [chim](/wiki/Chim)trong họ [Pycnonotidae](/wiki/H%E1%BB%8D_Ch%C3%A0o_m%C3%A0o). [[1]](#cite_note-1)
## Chú thích[
[sửa](/w/index.php?title=Pycnonotus_aurigaster&veaction=edit&vesection=1) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Pycnonotus_aurigaster&action=edit§ion=1)] **Clements, J. F., T. S. Schulenberg, M. J. Iliff, B.L. Sullivan, C. L. Wood, and D. Roberson (2012).** [^](#cite_ref-1) [“The eBird/Clements checklist of birds of the world: Version 6.7.”](http://www.birds.cornell.edu/clementschecklist/downloadable-clements-checklist). Truy cập ngày 19 tháng 12 năm 2012.

X-Cache: cp1053 miss(0), cp1065 frontend miss(0)


text:
Thể loại:Bài hát 1992
Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
Bài hát sáng tác hoặc phát hành lần đầu tiên vào năm 1992.
Các trang trong thể loại “Bài hát 1992”
19 trang sau nằm trong thể loại này, trên tổng số 19 trang.
Bài hát sáng tác hoặc phát hành lần đầu tiên vào năm 1992.
19 trang sau nằm trong thể loại này, trên tổng số 19 trang.

markdown:
# Thể loại:Bài hát 1992
Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
[Bài hát](/wiki/B%C3%A0i_h%C3%A1t) sáng tác hoặc phát hành lần đầu tiên vào năm [1992](/wiki/1992).
## Các trang trong thể loại “Bài hát 1992”
19 trang sau nằm trong thể loại này, trên tổng số 19 trang.
[Bài hát](/wiki/B%C3%A0i_h%C3%A1t) sáng tác hoặc phát hành lần đầu tiên vào năm [1992](/wiki/1992).
19 trang sau nằm trong thể loại này, trên tổng số 19 trang.


text:
Tillandsia pedicellata
Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
Tillandsia pedicellata là một loài thuộc chi Tillandsia. Đây là loài bản địa của Bolivia.
Tham khảo[sửa | sửa mã nguồn]
- Checklist of Bolivian Bromeliaceae Truy cập 21 tháng 10 năm 2009
Tillandsia pedicellata là một loài thuộc chi Tillandsia. Đây là loài bản địa của Bolivia.

markdown:
# Tillandsia pedicellata
Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
|
|Tillandsia pedicellata
|
|[Giới](/wiki/Gi%E1%BB%9Bi_(sinh_h%E1%BB%8Dc))( *regnum*) [Plantae](/wiki/Th%E1%BB%B1c_v%E1%BA%ADt) [Angiospermae](/wiki/Th%E1%BB%B1c_v%E1%BA%ADt_c%C3%B3_hoa) [Monocots](/wiki/Th%E1%BB%B1c_v%E1%BA%ADt_m%E1%BB%99t_l%C3%A1_m%E1%BA%A7m) [Commelinids](/wiki/Nh%C3%A1nh_Th%C3%A0i_l%C3%A0i) [Bộ](/wiki/B%E1%BB%99_(sinh_h%E1%BB%8Dc))( *ordo*) [Poales](/wiki/B%E1%BB%99_H%C3%B2a_th%E1%BA%A3o) [Họ](/wiki/H%E1%BB%8D_(sinh_h%E1%BB%8Dc))( *familia*) [Bromeliaceae](/wiki/H%E1%BB%8D_D%E1%BB%A9a) [Phân họ](/wiki/Ph%C3%A2n_h%E1%BB%8D)( *subfamilia*) [Tillandsioideae](/wiki/Ph%C3%A2n_h%E1%BB%8D_D%E1%BB%A9a) [Chi](/wiki/Chi_(sinh_h%E1%BB%8Dc))( *genus*) [Tillandsia](/wiki/Tillandsia) [Phân chi](/wiki/Ph%C3%A2n_chi)( *subgenus*) [Diaphoranthema](/w/index.php?title=Tillandsia_subg._Diaphoranthema&action=edit&redlink=1) [Loài](/wiki/Lo%C3%A0i)( *species*) **T. pedicellata** [Danh pháp hai phần](/wiki/Danh_ph%C3%A1p_hai_ph%E1%BA%A7n) *Tillandsia pedicellata*
(Mez) Castellanos
* là một Tillandsia pedicellata* [loài](/wiki/Lo%C3%A0i)thuộc [chi](/wiki/Chi_(sinh_h%E1%BB%8Dc)) *. Đây là loài* [Tillandsia](/wiki/Tillandsia) [bản địa](/wiki/Th%E1%BB%B1c_v%E1%BA%ADt_b%E1%BA%A3n_%C4%91%E1%BB%8Ba)của [Bolivia](/wiki/Bolivia).
## Tham khảo[
[sửa](/w/index.php?title=Tillandsia_pedicellata&veaction=edit&vesection=1) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Tillandsia_pedicellata&action=edit§ion=1)] [Checklist of Bolivian Bromeliaceae](http://www.selby.org/clientuploads/pdf_files/BoliviaBrom.pdf)Truy cập 21 tháng 10 năm 2009