text:
Khách sạn Có trang thiết bị phù hợp cho người khuyết tật tại phòng ở West Memphis
Tìm khách sạn có trang thiết bị phù hợp cho người khuyết tật tại West Memphis
Địa danh và thông tin tìm kiếm phổ biến tại West Memphis
- Đặt nhiều nhấtClarion Hotel
232 người đã xem khách sạn này trong 1 giờ vừa qua
110 người đã xem khách sạn này trong 1 giờ vừa qua
99 người đã xem khách sạn này trong 1 giờ vừa qua
72 người đã xem khách sạn này trong 1 giờ vừa qua
58 người đã xem khách sạn này trong 1 giờ vừa qua
32 người đã xem khách sạn này trong 1 giờ vừa qua
27 người đã xem khách sạn này trong 1 giờ vừa qua
26 người đã xem khách sạn này trong 1 giờ vừa qua
17 người đã xem khách sạn này trong 1 giờ vừa qua
6 người đã xem khách sạn này trong 1 giờ vừa qua
Bản đồ khách sạn có trang thiết bị phù hợp cho người khuyết tật tại West Memphis

markdown:
# Khách sạn Có trang thiết bị phù hợp cho người khuyết tật tại phòng ở West Memphis
## Tìm khách sạn có trang thiết bị phù hợp cho người khuyết tật tại West Memphis
![ Hotels.com™ Rewards](https://a1.cdn-hotels.com/da/assets/s/44.0/images/brands/hcom/hcomrewards/logos/rewards-logo-purple-no-moon-vi_VN.png)
![ Hotels.com™ Rewards](https://a1.cdn-hotels.com/da/assets/s/44.0/images/brands/hcom/hcomrewards/logos/rewards-logo-white-no-moon-vi_VN.png)
## Địa danh và thông tin tìm kiếm phổ biến tại West Memphis
- Đặt nhiều nhất
Clarion Hotel
232 người đã xem khách sạn này trong 1 giờ vừa qua
110 người đã xem khách sạn này trong 1 giờ vừa qua
99 người đã xem khách sạn này trong 1 giờ vừa qua
72 người đã xem khách sạn này trong 1 giờ vừa qua
58 người đã xem khách sạn này trong 1 giờ vừa qua
32 người đã xem khách sạn này trong 1 giờ vừa qua
27 người đã xem khách sạn này trong 1 giờ vừa qua
26 người đã xem khách sạn này trong 1 giờ vừa qua
17 người đã xem khách sạn này trong 1 giờ vừa qua
6 người đã xem khách sạn này trong 1 giờ vừa qua
![ West Memphis, Arkansas, United States of America](https://a1.cdn-hotels.com/da/assets/s/44.0/images/common/core/dio/widget/1.gif)
![ West Memphis, Arkansas, United States of America](https://a1.cdn-hotels.com/da/assets/s/44.0/images/common/core/dio/widget/1.gif)
Bản đồ khách sạn có trang thiết bị phù hợp cho người khuyết tật tại West Memphis

Cache-Control: max-age=0, no-cache, no-store

Content-Language: vi-VN

X-UA-Compatible: IE=Edge

Server: Application-Server


text:
(16661) 1993 VS1
Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
(16661) 1993 VS1 là một tiểu hành tinh vành đai chính. Nó được phát hiện bởi Seiji Ueda và Hiroshi Kaneda ở Kushiro, Hokkaidō, Nhật Bản, ngày 11 tháng 11, 1993.[1]
(16661) 1993 VS1 là một tiểu hành tinh vành đai chính. Nó được phát hiện bởi Seiji Ueda và Hiroshi Kaneda ở Kushiro, Hokkaidō, Nhật Bản, ngày 11 tháng 11, 1993.[1]

markdown:
# (16661) 1993 VS
1
Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
**(16661) 1993 VS 1** là một [tiểu hành tinh](/wiki/Ti%E1%BB%83u_h%C3%A0nh_tinh) [vành đai chính](/wiki/V%C3%A0nh_%C4%91ai_ti%E1%BB%83u_h%C3%A0nh_tinh). Nó được phát hiện bởi [Seiji Ueda](/w/index.php?title=Seiji_Ueda&action=edit&redlink=1)và [Hiroshi Kaneda](/w/index.php?title=Hiroshi_Kaneda&action=edit&redlink=1)ở [Kushiro, Hokkaidō](/wiki/Kushiro,_Hokkaid%C5%8D), Nhật Bản, ngày 11 tháng 11, 1993. [[1]](#cite_note-1)
## Xem thêm[
[sửa](/w/index.php?title=(16661)_1993_VS1&veaction=edit&vesection=1) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=(16661)_1993_VS1&action=edit§ion=1)]
## Tham khảo[
[sửa](/w/index.php?title=(16661)_1993_VS1&veaction=edit&vesection=2) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=(16661)_1993_VS1&action=edit§ion=2)]
|
|
|
|
|Danh sách/danh mục
|

WARC-Type: response

Content-Type: application/http; msgtype=response

Set-Cookie: GeoIP=US:VA:Ashburn:39.04:-77.49:v4; Path=/; secure; Domain=.wikipedia.org

Connection: close

X-Content-Type-Options: nosniff

Cache-Control: private, s-maxage=0, max-age=0, must-revalidate

P3P: CP="This is not a P3P policy! See https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:CentralAutoLogin/P3P for more info."

Via: 1.1 varnish, 1.1 varnish

Content-Language: vi

X-Cache: cp1055 miss, cp1052 miss

Vary: Accept-Encoding,Cookie,Authorization

Content-Type: text/html; charset=UTF-8

Accept-Ranges: bytes


text:
(19167) 1991 ED2
Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
(19167) 1991 ED2 là một tiểu hành tinh vành đai chính. Nó được phát hiện bởi Henri Debehogne ở Đài thiên văn La Silla ở Chile ngày 9 tháng 3, 1991.[1]
(19167) 1991 ED2 là một tiểu hành tinh vành đai chính. Nó được phát hiện bởi Henri Debehogne ở Đài thiên văn La Silla ở Chile ngày 9 tháng 3, 1991.[1]

markdown:
# (19167) 1991 ED
2
Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
**(19167) 1991 ED 2** là một [tiểu hành tinh](/wiki/Ti%E1%BB%83u_h%C3%A0nh_tinh) [vành đai chính](/wiki/V%C3%A0nh_%C4%91ai_ti%E1%BB%83u_h%C3%A0nh_tinh). Nó được phát hiện bởi [Henri Debehogne](/w/index.php?title=Henri_Debehogne&action=edit&redlink=1)ở [Đài thiên văn La Silla](/w/index.php?title=%C4%90%C3%A0i_thi%C3%AAn_v%C4%83n_La_Silla&action=edit&redlink=1)ở [Chile](/wiki/Chile)ngày 9 tháng 3, 1991. [[1]](#cite_note-1)
## Xem thêm[
[sửa](/w/index.php?title=(19167)_1991_ED2&veaction=edit&vesection=1) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=(19167)_1991_ED2&action=edit§ion=1)]
## Tham khảo[
[sửa](/w/index.php?title=(19167)_1991_ED2&veaction=edit&vesection=2) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=(19167)_1991_ED2&action=edit§ion=2)]
|
|
|
|
|Danh sách/danh mục
|

X-Cache: cp1053 miss, cp1052 miss


text:
1808 Bellerophon
Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
1808 Bellerophon (2517 P-L) là một tiểu hành tinh vành đai chính được phát hiện ngày 24 tháng 9, 1960 bởi Cornelis Johannes van Houten, Ingrid van Houten-Groeneveld và Tom Gehrels ở Đài thiên văn Palomar.

markdown:
# 1808 Bellerophon
Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
|Khám phá và chỉ định|
|Khám phá bởi||
|[Đài thiên văn Palomar](/wiki/%C4%90%C3%A0i_thi%C3%AAn_v%C4%83n_Palomar) [Tên chỉ định tiểu hành tinh](/w/index.php?title=T%C3%AAn_ch%E1%BB%89_%C4%91%E1%BB%8Bnh_ti%E1%BB%83u_h%C3%A0nh_tinh&action=edit&redlink=1) [Bellerophon](/w/index.php?title=Bellerophon&action=edit&redlink=1) [Tên thay thế](/w/index.php?title=T%C3%AAn_ch%E1%BB%89_%C4%91%E1%BB%8Bnh_t%E1%BA%A1m_th%E1%BB%9Di_trong_thi%C3%AAn_v%C4%83n_h%E1%BB%8Dc&action=edit&redlink=1) [Đặc trưng quỹ đạo](/wiki/Qu%E1%BB%B9_%C4%91%E1%BA%A1o_m%E1%BA%ADt_ti%E1%BA%BFp) [Kỷ nguyên](/wiki/K%E1%BB%B7_nguy%C3%AAn_(thi%C3%AAn_v%C4%83n_h%E1%BB%8Dc))14 tháng 5, 2008 [Cận điểm quỹ đạo](/wiki/C%E1%BB%A7ng_%C4%91i%E1%BB%83m_qu%E1%BB%B9_%C4%91%E1%BA%A1o) [Viễn điểm quỹ đạo](/wiki/C%E1%BB%A7ng_%C4%91i%E1%BB%83m_qu%E1%BB%B9_%C4%91%E1%BA%A1o) [Độ lệch tâm](/wiki/%C4%90%E1%BB%99_l%E1%BB%87ch_t%C3%A2m_qu%E1%BB%B9_%C4%91%E1%BA%A1o) [Chu kỳ quỹ đạo](/wiki/Chu_k%E1%BB%B3_qu%E1%BB%B9_%C4%91%E1%BA%A1o) [Độ bất thường trung bình](/wiki/%C4%90%E1%BB%99_b%E1%BA%A5t_th%C6%B0%E1%BB%9Dng_trung_b%C3%ACnh) [Độ nghiêng quỹ đạo](/wiki/%C4%90%E1%BB%99_nghi%C3%AAng_qu%E1%BB%B9_%C4%91%E1%BA%A1o) [Kinh độ của điểm nút lên](/wiki/Kinh_%C4%91%E1%BB%99_c%E1%BB%A7a_%C4%91i%E1%BB%83m_n%C3%BAt_l%C3%AAn) [Acgumen của cận điểm](/wiki/Acgumen_c%E1%BB%A7a_c%E1%BA%ADn_%C4%91i%E1%BB%83m) [Đặc trưng vật lý chuẩn của tiểu hành tinh](/w/index.php?title=%C4%90%E1%BA%B7c_tr%C6%B0ng_v%E1%BA%ADt_l%C3%BD_chu%E1%BA%A9n_c%E1%BB%A7a_ti%E1%BB%83u_h%C3%A0nh_tinh&action=edit&redlink=1) [Suất phản chiếu hình học](/w/index.php?title=Su%E1%BA%A5t_ph%E1%BA%A3n_chi%E1%BA%BFu_h%C3%ACnh_h%E1%BB%8Dc&action=edit&redlink=1) [Cấp sao tuyệt đối](/wiki/C%E1%BA%A5p_sao_tuy%E1%BB%87t_%C4%91%E1%BB%91i) *(H)* **1808 Bellerophon** (2517 P-L) là một [tiểu hành tinh](/wiki/Ti%E1%BB%83u_h%C3%A0nh_tinh) [vành đai chính](/wiki/V%C3%A0nh_%C4%91ai_ti%E1%BB%83u_h%C3%A0nh_tinh) được phát hiện ngày 24 tháng 9, 1960 bởi [Cornelis Johannes van Houten](/w/index.php?title=Cornelis_Johannes_van_Houten&action=edit&redlink=1), [Ingrid van Houten-Groeneveld](/w/index.php?title=Ingrid_van_Houten-Groeneveld&action=edit&redlink=1) và [Tom Gehrels](/w/index.php?title=Tom_Gehrels&action=edit&redlink=1) ở [Đài thiên văn Palomar](/wiki/%C4%90%C3%A0i_thi%C3%AAn_v%C4%83n_Palomar).
## Tham khảo[
[sửa](/w/index.php?title=1808_Bellerophon&veaction=edit&vesection=1) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=1808_Bellerophon&action=edit§ion=1)]
## Liên kết ngoài[
[sửa](/w/index.php?title=1808_Bellerophon&veaction=edit&vesection=2) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=1808_Bellerophon&action=edit§ion=2)]
|
|
|
|
|Danh sách/danh mục
|

X-Cache: cp1052 miss, cp1052 miss


text:
Cutry, Aisne
Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
Tọa độ: 49°20′52″B 3°10′57″Đ / 49,347778°B 3,1825°Đ
Cutry là một xã ở tỉnh Aisne, vùng Picardie thuộc miền bắc nước Pháp.
Tọa độ: 49°20′52″B 3°10′57″Đ / 49,347778°B 3,1825°Đ / 49.347778; 3.1825
Cutry là một xã ở tỉnh Aisne, vùng Picardie thuộc miền bắc nước Pháp.

markdown:
# Cutry, Aisne
Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
[Tọa độ](/wiki/H%E1%BB%87_t%E1%BB%8Da_%C4%91%E1%BB%99_%C4%91%E1%BB%8Ba_l%C3%BD): [49°20′52″B 3°10′57″Đ / 49,347778°B 3,1825°Đ](//tools.wmflabs.org/geohack/geohack.php?language=vi&pagename=Cutry%2C_Aisne¶ms=49.347778_N_3.1825_E_region:FR_type:city)
|
|
|Hành chính|
|
| ![ Quốc kỳ Pháp](//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/c/c3/Flag_of_France.svg/18px-Flag_of_France.svg.png)
![ Quốc kỳ Pháp](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/c/c3/Flag_of_France.svg/18px-Flag_of_France.svg.png)
[Pháp](/wiki/Ph%C3%A1p) [Vùng](/wiki/V%C3%B9ng_c%E1%BB%A7a_Ph%C3%A1p) [Picardy](/wiki/Picardy) [Tỉnh](/wiki/T%E1%BB%89nh_c%E1%BB%A7a_Ph%C3%A1p) [Aisne](/wiki/Aisne) [Quận](/wiki/Qu%E1%BA%ADn_c%E1%BB%A7a_Ph%C3%A1p) [Soissons](/wiki/Soissons_(qu%E1%BA%ADn)) [Tổng](/wiki/T%E1%BB%95ng_c%E1%BB%A7a_Ph%C3%A1p) [Liên xã](/wiki/X%C3%A3_c%E1%BB%A7a_Ph%C3%A1p#Li.C3.AAn_x.C3.A3) [Xã (thị) trưởng](/wiki/Th%E1%BB%8B_tr%C6%B0%E1%BB%9Fng)
(2001-2008)
[Độ cao](/wiki/Cao_%C4%91%E1%BB%99)
(bình quân 127 m/417 ft)
1 2(1,85 sq mi) [INSEE](/wiki/M%C3%A3_INSEE)/Mã bưu chính [02254](http://recensement.insee.fr/searchResults.action?zoneSearchField=&codeZone=02254-COM)/ [02600](/wiki/Danh_s%C3%A1ch_c%C3%A1c_m%C3%A3_b%C6%B0u_ch%C3%ADnh_%E1%BB%9F_Ph%C3%A1p) **Cutry** là một [xã](/wiki/X%C3%A3_c%E1%BB%A7a_t%E1%BB%89nh_Aisne) ở [tỉnh](/wiki/T%E1%BB%89nh_(Ph%C3%A1p)) [Aisne](/wiki/Aisne), vùng [Picardie](/wiki/Picardie) thuộc miền bắc nước [Pháp](/wiki/Ph%C3%A1p).

X-Cache: cp1068 miss, cp1052 miss


text:
Hitra
Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
Hitra là một đô thị hạt Sør-Trøndelag, Na Uy. Đây là hòn đảo lớn nhất ở Na Uy về phía nam của vòng Bắc cực và là một phần của khu vực Fosen. Trung tâm hành chính của đô thị này là làng Fillan.
Hitra có phong cảnh với cối xay gió gần Straum. Hitra được thành lập như là một đô thị vào ngày 01 tháng 1 năm 1838 (xem formannskapsdistrikt). Frøya đã được tách ra từ Hitra là một đô thị của riêng mình vào năm 1877. Ba giáo xứ của các hòn đảo chính của Hitra cũng sau đó tách ra như là thành phố của riêng mình: Fillan năm 1877, Kvenvær năm 1912, và Sandstad (từ Fillan) vào năm 1914. Chúng được sáp nhập với Hitra một lần nữa vào ngày 01 tháng 1 năm 1964.
Tham khảo[sửa | sửa mã nguồn]
- ^ Personnemningar til stadnamn i Noreg (tiếng Na Uy)

markdown:
# Hitra
Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
|
|
|
|[Na Uy](/wiki/Na_Uy) [Hạt](/w/index.php?title=H%E1%BA%A1t_c%E1%BB%A7a_Na_Uy&action=edit&redlink=1) [Quận](/w/index.php?title=Qu%E1%BA%ADn_c%E1%BB%A7a_Na_Uy&action=edit&redlink=1) [Đô thị](/w/index.php?title=%C4%90%C3%B4_th%E1%BB%8B_c%E1%BB%A7a_Na_Uy&action=edit&redlink=1) [NO-1617](/w/index.php?title=ISO_3166-2:NO&action=edit&redlink=1) [Fillan](/w/index.php?title=Fillan,_Na_Uy&action=edit&redlink=1) [Dạng ngôn ngữ chính thức](/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Na_Uy) [tiếng Na Uy](/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Na_Uy) [Diện tích](/wiki/Di%E1%BB%87n_t%C3%ADch)
- Tổng
- Đất
- Phần trăm
{{{area}}}
[km²](/wiki/Kil%C3%B4m%C3%A9t_vu%C3%B4ng)
{{{arealand}}} km²
{{{areapercent}}} %
[Dân số](/wiki/D%C3%A2n_s%E1%BB%91)
- Tổng (
[2004](/w/index.php?title=As_of_2004&action=edit&redlink=1))
- Phần trăm
- Change (10 years)
-
[Mật độ](/wiki/M%E1%BA%ADt_%C4%91%E1%BB%99_d%C3%A2n_s%E1%BB%91)
{{{population}}}
0.09 %
{{{populationincrease}}} %
{{{populationdensity}}}/km²
[Tên gọi dân cư](/w/index.php?title=T%C3%AAn_g%E1%BB%8Di_d%C3%A2n_c%C6%B0&action=edit&redlink=1)
Hitterværing
[[1]](#cite_note-1) [Tọa độ](/wiki/H%E1%BB%87_t%E1%BB%8Da_%C4%91%E1%BB%99_%C4%91%E1%BB%8Ba_l%C3%BD) **Tọa độ: Không thể phân tích số từ vĩ độ:{{{lat_deg}}}** [Tọa độ](/wiki/H%E1%BB%87_t%E1%BB%8Da_%C4%91%E1%BB%99_%C4%91%E1%BB%8Ba_l%C3%BD): **Tọa độ: Không thể phân tích số từ vĩ độ:{{{lat_deg}}}** [www.hitra.kommune.no](http://www.hitra.kommune.no/) [Dữ liệu từ thống kê của Na Uy](http://www.ssb.no/english/municipalities/1617) **Hitra** là một đô thị hạt [Sør-Trøndelag](/wiki/S%C3%B8r-Tr%C3%B8ndelag), [Na Uy](/wiki/Na_Uy). Đây là hòn đảo lớn nhất ở Na Uy về phía nam của vòng Bắc cực và là một phần của khu vực Fosen. Trung tâm hành chính của đô thị này là làng Fillan.
Hitra có phong cảnh với
[cối xay gió](/wiki/C%E1%BB%91i_xay_gi%C3%B3) gần Straum. Hitra được thành lập như là một đô thị vào ngày 01 tháng 1 năm 1838 (xem *). Frøya đã được tách ra từ Hitra là một đô thị của riêng mình vào năm 1877. Ba giáo xứ của các hòn đảo chính của Hitra cũng sau đó tách ra như là thành phố của riêng mình: Fillan năm 1877, Kvenvær năm 1912, và Sandstad (từ Fillan) vào năm 1914. Chúng được sáp nhập với Hitra một lần nữa vào ngày 01 tháng 1 năm 1964. formannskapsdistrikt*
## Tham khảo[
[sửa](/w/index.php?title=Hitra&veaction=edit&vesection=1) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Hitra&action=edit§ion=1)] [^](#cite_ref-1) [Personnemningar til stadnamn i Noreg](http://www.sprakrad.no/Ordboeker/Innbyggjarnamn/) **(tiếng Na Uy)**
## Liên kết ngoài[
[sửa](/w/index.php?title=Hitra&veaction=edit&vesection=2) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Hitra&action=edit§ion=2)]
|
|

X-Cache: cp1066 miss, cp1052 miss


text:
Italo Calvino
Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
Italo Calvino (1923–1985) là nhà văn hậu hiện đại người Ý.
Ông sinh tại Santiago de Las Vegas (Cuba) ngày 15 tháng 10 năm 1923. Ông là con của hai nhà thực vật học Mario Calvino và Evelina Mameli (cháu của Goffredo Mameli) và em trai của Floriano Calvino, nhà địa chất học nổi tiếng. Khi còn trẻ, ông chuyển đến quê hương nước Ý và ở đấy gần suốt đời. Italo Calvino qua đời ngày 19 tháng 9 năm 1985. Năm 1976 ông được trao Giải quốc gia Áo cho Văn học châu Âu.

markdown:
# Italo Calvino
Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
**Italo Calvino** ( [1923](/wiki/1923)– [1985](/wiki/1985)) là nhà văn [hậu hiện đại](/wiki/H%E1%BA%ADu_hi%E1%BB%87n_%C4%91%E1%BA%A1i) [người Ý](/wiki/Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_%C3%9D).
Ông sinh tại
[Santiago de Las Vegas](/w/index.php?title=Santiago_de_Las_Vegas&action=edit&redlink=1) ( [Cuba](/wiki/Cuba)) ngày [15 tháng 10](/wiki/15_th%C3%A1ng_10) năm [1923](/wiki/1923). Ông là con của hai nhà [thực vật học](/wiki/Th%E1%BB%B1c_v%E1%BA%ADt_h%E1%BB%8Dc) Mario Calvino và Evelina Mameli (cháu của [Goffredo Mameli](/wiki/Goffredo_Mameli)) và em trai của [Floriano Calvino](/w/index.php?title=Floriano_Calvino&action=edit&redlink=1), nhà [địa chất học](/wiki/%C4%90%E1%BB%8Ba_ch%E1%BA%A5t_h%E1%BB%8Dc) nổi tiếng. Khi còn trẻ, ông chuyển đến quê hương nước [Ý](/wiki/%C3%9D) và ở đấy gần suốt đời. Italo Calvino qua đời ngày [19 tháng 9](/wiki/19_th%C3%A1ng_9) năm [1985](/wiki/1985). Năm 1976 ông được trao [Giải quốc gia Áo cho Văn học châu Âu](/wiki/Gi%E1%BA%A3i_qu%E1%BB%91c_gia_%C3%81o_cho_V%C4%83n_h%E1%BB%8Dc_ch%C3%A2u_%C3%82u).


text:
Sắt
Sắt là tên một nguyên tố hóa học trong bảng tuần hoàn nguyên tố có ký hiệu Fe và số hiệu nguyên tử bằng 26. Nằm ở phân nhóm VIIIB chu kỳ 4. Sắt là nguyên tố có nhiều trên Trái Đất, cấu thành lớp vỏ ngoài và trong của lõi Trái Đất. Sắt, Côban (Co) và Niken (Ni) được biết là 2 nguyên tố cuối cùng có thể tạo thành qua tổng hợp ở nhân sao (hình thành qua phản ứng hạt nhân ở tâm các vì sao) mà không cần phải qua một vụ nổ siêu tân tinh hay các biến động lớn khác. Do đó sắt và Niken khá dồi dào trong các thiên thạch kim loại và các hành tinh lõi đá (như Trái Đất, Sao Hỏa).
Mục lục
Thuộc tính[sửa | sửa mã nguồn]
M,6%) tạo ra Trái Đất; sự tập trung của sắt trong các lột nguyên tử sắt điển hình có khối lượng gấp 56 lần khối lượng một nguyên tử hiđrô điển hình. Sắt là kim loại phổ biến nhất, và người ta cho rằng nó là nguyên tố phổ biến thứ 10 trong vũ trụ. Sắt cũng là nguyên tố phổ biến nhất (theo khối lượng, 34 lớp khác nhau của Trái Đất dao động từ rất cao ở lõi bên trong tới khoảng 5% ở lớp vỏ bên ngoài; có thể phần lõi của Trái Đất chứa các tinh thể sắt mặc dù nhiều khả năng là hỗn hợp của sắt và niken; một khối lượng lớn của sắt trong Trái Đất được coi là tạo ra từ trường của nó. Ký hiệu của sắt Fe là từ viết tắt của ferrum, từ Latinh để chỉ sắt.
Sắt là kim loại được tách ra từ các mỏ quặng sắt, và rất khó tìm thấy nó ở dạng tự do. Để thu được sắt tự do, các tạp chất phải được loại bỏ bằng phương pháp khử hóa học. Sắt được sử dụng trong sản xuất gang và thép, đây là các hợp kim, là sự hòa tan của các kim loại khác (và một số á kim hay phi kim, đặc biệt là cacbon).
Hạt nhân của sắt có năng lượng liên kết cao nhất, vì thế nó là nguyên tố nặng nhất được sản xuất trong các phản ứng nhiệt hạch và là nhẹ nhất trong phản ứng phân rã hạt nhân. Các ngôi sao có khối lượng lớn khi gần cháy hết nhiên liệu hiđrô, sẽ bắt đầu các chuỗi phản ứng hạt nhân tạo ra các chất có khối lượng nguyên tử tăng dần, bao gồm cả sắt, trước khi bùng nổ thành các siêu tân tinh.
Các mô hình vũ trụ trong vũ trụ mở dự đoán rằng có một giai đoạn ở đó do kết quả của các phản ứng nhiệt hạch và phân hạch chậm lại, mọi thứ sẽ trở thành sắt.
Đặc điểm cơ học[sửa | sửa mã nguồn]
Các đặc điểm cơ học của sắt và các hợp kim của nó có thể được xác định bằng nhiều thí nghiệm khác nhau, như thử nghiệm Brinell, thử nghiệm Rockwell và thử nghiệm độ cứng Vickers. Các dữ liệu đối với sắt rất phù hợp trong việc sử dụng nó để so hiệu chỉnh các đo đạc hoặc so sánh các thử nghiệm.[1][2] Tuy nhiên, các đặc điểm cơ học của sắt cũng bị ảnh hưởng đáng kể bởi độ tinh khiết của mẫu: các tinh thể sắt riêng lẻ nguyên chất dùng cho mục đích nghiên cứu thực sự là mềm hơn nhôm,[3] và sắt sản xuất trong công nghiệp tinh khiết nhất (99,99%) có độ cứng 20–30 Brinell.[4] Việc tăng hàm lượng cacbon trong sắt sẽ làm tăng đáng kể độ cứng và độ bền kéo của sắt. Độ cứng lớn nhất của 65 Rc đạt được khi hàm lượng cacbon là 0,6%, mặc dù loại này làm cho kim loại có độ bền kéo thấp.[5]
Sơ đồ pha và thù hình[sửa | sửa mã nguồn]
Sắt là một đại diện ví dụ cho tính chất thù hình của kim loại. Có ít nhất 4 dạng thù hình của sắt gồm α, γ, δ, và ε; ở áp suất rất cao, một vài bằng chứng thực nghiệm còn tranh cãi cho thấy sự tồn tại của pha ổn định β ở áp suất và nhiệt độ rất cao.[6]
Khi sắt nóng chảy nguội đi, nó kết tinh ở 1538 °C ở dạng thù hình δ, dạng này có cấu trúc tinh thể lập phương tâm khối (bcc). Khi nó nguội nhiều hơn cấu trúc tinh thể của nó chuyển sang dạng lập phương tâm mặt (fcc) ở 1394 °C, khi đó nó có ở dạng sắt γ, hay austenit. Ở 912 °C cấu trúc tinh thể lại chuyển sang dạng bcc là sắt α, hay ferrit, và ở 770 °C (điểm Curie, Tc) sắt trở thành sắt từ. Khi sắt đi qua điểm Curie sẽ không có sự thay đổi cấu trúc tinh thể, nhưng có sự thay đổi về "cấu trúc domain", ở đây mỗi domain chứa các nguyên tử sắt với các spin electron cụ thể. Ở sắt chưa bị từ hòa, tất cả các spin electron của các nguyên tử bên trong một domain có cùng hướng; các domain kề bên chỉ các hướng khác nhau và do đó triệt tiêu nhau. Đối với sắt bị từ hóa, các spin electron của tất cả các domain đều được xếp cùng hướng, vì vậy các hiệu ứng từ của các domain lân cận tăng cường lẫn nhau. Mặc dù mỗi domain chứa hàng tỉ nguyên tử, chúng rất nhỏ với bề rộng chỉ khoảng 10 micromet.[7] Ở áp suất trên 10 GPa và nhiệt độ hàng trăm K hoặc thấp hơn, sắt α chuyển thành cấu trúc sáu phương kết chặt (hcp), hay còn gọi là sắt ε; pha γ có nhiệt độ cao hơn cũng biến đổi thành sắt ε, nhưng ở áp suất cao hơn. Pha β, nếu tồn tại, có thể ở áp suất ít nhất 50 GPa và nhiệt độ ít nhất 1500 K; nó được cho là có cấu trúc trực thoi hoặc hcp kép.[6]
Lịch sử[sửa | sửa mã nguồn]
Các vật dụng bằng sắt có niên đại lớn hiếm hơn các vật dụng làm bằng vàng hay bạc do tính dễ ăn mòn của sắt.[8] Những hạt là từ sắt thiên thạch năm 3500 TCN hoặc sớm hơn được G. A. Wainwright tìm thấy ở Gerzah, Ai Cập.[9] Các hạt chứa 7,5% niken, là một dấu hiệu về nguồn gốc thiên thạch vì sắt được phát hiện trong vỏ Trái Đất có rất ít hoặc không có thành phần niken. Sắt thiên thạch có chất lượng cao do nguồn gốc của nó từ vũ trụ và thường được dùng làm vũ khí và các dụng cụ hoặc các mẫu vật được đặt trong các nhà thờ.[9] Các vật dùng có thể làm từ sắt bởi những người Ai Cập có tuổi khoảng 3000 đến 2500 TCN.[8] Sắt có lợi thế hơn đồng trong việc làm dụng cụ chiến tranh. Nó cứng hơn và bền hơn đồng, mặc dù dễ bị rỉ sét. Trevor Bryce cho rằng trước khi công nghệ rèn sắt tiến bộ được phát triển ở Ấn Độ, các vũ khí làm từ sắt thiên thạch đã được sử dụng bởi quân đội Mesopotamia trước đó đã chiếm ưu thế trong chiến đấu do dùng hàm lượng cacbon cao.[10]
Những dấu hiệu đầu tiên về việc sử dụng sắt là ở những người Sumeria và người Ai Cập vào khoảng 4000 năm TCN, các đồ vật nhỏ như mũi giáo và đồ trang trí, đã được làm từ sắt lấy từ các thiên thạch. Vì các thiên thạch rơi từ trên trời xuống nên một số nhà ngôn ngữ học phỏng đoán rằng từ tiếng Anh iron, là từ có cùng nguồn gốc với nhiều ngôn ngữ ở phía bắc và tây châu Âu, có xuất xứ từ tiếng Etruria aisar có nghĩa là "trời".
Vào khoảng những năm 3000 đến 2000 Trước Công Nguyên (TCN), đã xuất hiện hàng loạt các đồ vật làm từ sắt nóng chảy (phân biệt rõ với sắt từ thiên thạch do thiếu niken trong sản phẩm) ở Lưỡng Hà, Anatolia và Ai Cập. Tuy nhiên, việc sử dụng chúng có lẽ là thuộc về hình thức trong tế lễ, và sắt đã từng là kim loại rất đắt, hơn cả vàng. Trong Illiad, các vũ khí chủ yếu làm từ đồng thau, nhưng các thỏi sắt đã được sử dụng trong buôn bán. Một số nguồn (xem phần tham khảo Cái gì tạo ra thời đại đồ sắt? dưới đây) cho rằng sắt được tạo ra khi đó như sản phẩm đi kèm của việc tinh chế đồng, như là những bọt sắt, và không được tái sản xuất bởi ngành luyện kim khi đó. Vào khoảng năm 1600 đến 1200 TCN, sắt đã được sử dụng nhiều hơn ở Trung Cận Đông, nhưng vẫn chưa thay thế được sự thống trị của đồng thau.
Trong thời kỳ từ thế kỷ 12 đến thế kỷ 10 TCN, đã có sự chuyển đổi nhanh chóng từ công cụ, vũ khí đồng thau sang sắt ở Trung Cận Đông. Yếu tố quyết định của chuyển đổi này không phải là sự xuất hiện của các công nghệ luyện sắt cao cấp hơn mà là sự cạn kiệt của các nguồn cung cấp thiếc. Thời kỳ chuyển đổi này diễn ra không đồng thời trên thế giới, là dấu hiệu cho thời kỳ văn minh mới được gọi là Thời đại đồ sắt.
Cùng với việc chuyển đổi từ đồng thau sang sắt là việc phát hiện ra quy trình cacbua hóa, là quy trình bổ sung thêm cacbon vào sắt. Sắt được thu lại như bọt sắt, là hỗn hợp của sắt với xỉ với một ít cacbon và/hoặc cacbua, sau đó nó được rèn và tán phẳng để giải phóng sắt khỏi xỉ cũng như ôxi hóa bớt cacbon, để tạo ra sắt non. Sắt non chứa rất ít cacbon và không dễ làm cứng bằng cách làm nguội nhanh. Người Trung Đông đã phát hiện ra là một số sản phẩm cứng hơn có thể được tạo ra bằng cách đốt nóng lâu sắt non với than củi trong lò, sau đó làm nguội nhanh bằng cách nhúng vào nước hay dầu. Sản phẩm tạo thành có bề mặt của thép, cứng hơn và ít gãy hơn đồng thau, là thứ đang bị thay thế dần.
Ở Trung Quốc, những đồ vật bằng sắt đầu tiên được sử dụng cũng là sắt lấy từ thiên thạch, các chứng cứ khảo cổ học về các đồ vật làm từ sắt non xuất hiện ở miền tây bắc, gần Tân Cương trong thế kỷ 8 TCN. Các đồ vật làm từ sắt non có cùng quy trình như sắt được làm ở Trung Đông và châu Âu, và vì thế người ta cho rằng chúg được nhập khẩu bởi những người không phải là người Trung Quốc.
Trong những năm muộn hơn của nhà Chu (khoảng năm 550 TCN), khả năng sản xuất sắt mới đã bắt đầu vì phát triển cao của công nghệ lò nung. Sản xuất theo phương pháp lò nung không khí nóng có thể tạo ra nhiệt độ trên 1300 K, người Trung Quốc bắt đầu sản xuất gang thô và gang đúc.
Nếu quặng sắt được nung với cacbon tới 1420–1470 K, một chất lỏng nóng chảy được tạo ra, là hợp kim của khoảng 96,5% sắt và 3,5% cacbon. Sản phẩm này cứng, có thể đúc thành các đồ phức tạp, nhưng dễ gãy, trừ khi nó được phi-cacbua hóa để loại bớt cacbon. Phần chủ yếu của sản xuất sắt từ thời nhà Chu trở đi là gang đúc. Sắt, tuy vậy vẫn là sản phẩm thông thường, được sử dụng bởi những người nông dân trong hàng trăm năm, và không có ảnh hưởng đáng kể đến diện mạo của Trung Quốc cho đến tận thời kỳ nhà Tần (khoảng năm 221 TCN).
Việc sản xuất gang đúc ở châu Âu bị chậm trễ do các lò nung chỉ có thể tạo ra nhiệt độ khoảng 1000 K. Trong thời Trung cổ, ở Tây Âu sắt bắt đầu được làm từ bọt sắt để trở thành sắt non. Gang đúc sớm nhất ở châu Âu tìm thấy ở Thụy Điển, trong hai khu vực là Lapphyttan và Vinarhyttan, khoảng từ năm 1150 đến 1350. Có giả thuyết cho rằng việc sản xuất gang đúc là do người Mông Cổ thông qua nước Nga truyền đến các khu vực này, nhưng không có chứng cứ vững chắc cho giả thuyết này. Trong bất kỳ trường hợp nào, vào cuối thế kỷ14 thì thị trường cho gang đúc bắt đầu được hình thành do nhu cầu cao về gang đúc cho các súng thần công.
Việc nung chảy sắt thời kỳ đầu tiên bằng than củi như là nguồn nhiệt và chất khử. Trong thế kỷ 18, ở Anh việc cung cấp gỗ bị giảm xuống và than cốc, một nhiên liệu hóa thạch, đã được sử dụng để thay thế. Cải tiến của Abraham Darby đã cung cấp năng lượng cho cuộc cách mạng công nghiệp.
Ứng dụng[sửa | sửa mã nguồn]
Sắt là kim loại được sử dụng nhiều nhất, chiếm khoảng 95% tổng khối lượng kim loại sản xuất trên toàn thế giới. Sự kết hợp của giá thành thấp và các đặc tính tốt về chịu lực, độ dẻo, độ cứng làm cho nó trở thành không thể thay thế được, đặc biệt trong các ứng dụng như sản xuất ô tô, thân tàu thủy lớn, các bộ khung cho các công trình xây dựng. Thép là hợp kim nổi tiếng nhất của sắt, ngoài ra còn có một số hình thức tồn tại khác của sắt như:
- Gang thô (gang lợn) chứa 4% – 5% cacbon và chứa một loạt các chất khác như lưu huỳnh, silic, phốt pho. Đặc trưng duy nhất của nó: nó là bước trung gian từ quặng sắt sang thép cũng như các loại gang đúc (gang trắng và gang xám).
- Gang đúc chứa 2% – 3.5% cacbon và một lượng nhỏ mangan. Các chất có trong gang thô có ảnh hưởng xấu đến các thuộc tính của vật liệu, như lưu huỳnh và phốt pho chẳng hạn sẽ bị khử đến mức chấp nhận được. Nó có điểm nóng chảy trong khoảng 1420–1470 K, thấp hơn so với cả hai thành phần chính của nó, làm cho nó là sản phẩm đầu tiên bị nóng chảy khi cacbon và sắt được nung nóng cùng nhau. Nó rất rắn, cứng và dễ vỡ. Làm việc với đồ vật bằng gang, thậm chí khi nóng trắng, nó có xu hướng phá vỡ hình dạng của vật.
- Thép carbon chứa từ 0,5% đến 1,5% cacbon, với một lượng nhỏ mangan, lưu huỳnh, phốt pho và silic.
- Sắt non chứa ít hơn 0,5% cacbon. Nó là sản phẩm dai, dễ uốn, không dễ nóng chảy như gang thô. Nó có rất ít cacbon. Nếu mài nó thành lưỡi sắc, nó đánh mất tính chất này rất nhanh.
- Các loại thép hợp kim chứa các lượng khác nhau của cacbon cũng như các kim loại khác, như crôm, vanađi, môlipđen, niken, vonfram, v.v.
- Ôxít sắt (III) được sử dụng để sản xuất các bộ lưu từ tính trong máy tính. Chúng thường được trộn lẫn với các hợp chất khác, và bảo tồn thuộc tính từ trong hỗn hợp này.
- Trong sản xuất xi măng người ta trộn thêm Sunfat Sắt vào để hạn chế tác hại của Crom hóa trị 6-nguyên nhân chính gây nen bệnh dị ứng xi măngvới những người thường xuyên tiếp xúc với nó
Sản xuất[sửa | sửa mã nguồn]
Sắt là một trong những nguyên tố phổ biến nhất trên Trái Đất, chiếm khoảng 5% khối lượng vỏ Trái Đất. Phần lớn sắt được tìm thấy trong các dạng ôxít sắt khác nhau, chẳng hạn như khoáng chất hematit, magnetit, taconit. Khoảng 5% các thiên thạch chứa hỗn hợp sắt-niken. Mặc dù hiếm, chúng là các dạng chính của sắt kim loại tự nhiên trên bề mặt Trái Đất.
Trong công nghiệp, sắt được trích xuất ra từ các quặng của nó, chủ yếu là từ hêmatit (Fe2O3) và magnêtit (Fe3O4) bằng cách khử với cacbon trong lò luyện kim sử dụng luồng không khí nóng ở nhiệt độ khoảng 2000 °C. Trong lò luyện, quặng sắt, cacbon trong dạng than cốc, và các chất tẩy tạp chất như đá vôi được xếp ở phía trên của lò, luồng không khí nóng được đưa vào lò từ phía dưới.
Than cốc phản ứng với ôxy trong luồng không khí tạo ra mônôxít cacbon:
- 2 C + O2 → 2 CO
Cacbon mônôxít khử quặng sắt (trong phương trình dưới đây là hêmatit) thành sắt nóng chảy, và nó trở thành điôxít cacbon:
- 3 CO + Fe2O3 → 2 Fe + 3 CO2
Chất khử tạp chất được thêm vào để khử các tạp chất có trong quặng (chủ yếu là điôxít silic cát và các silicat khác). Các chất khử tạp chất chính là đá vôi (cacbonat canxi) và đôlômit (cacbonat magiê). Các chất khử tạp chất khác có thể cho vào tùy theo các tạp chất có trong quặng. Trong sức nóng của lò luyện đá vôi bị chuyển thành vôi sống (CaO):
- CaCO3 → CaO + CO2
Sau đó ôxít canxi kết hợp với điôxít silic tạo ra xỉ.
- CaO + SiO2 → CaSiO3
Xỉ nóng chảy trong lò luyện (điôxít silic thì không). Ở phần dưới của lò luyện, xỉ nóng chảy do nhẹ hơn nên nổi lên phía trên sắt nóng chảy. Các cửa lò có thể được mở để tháo xỉ hay sắt nóng chảy. Sắt khi nguội đi, tạo ra gang thô, còn xỉ có thể được sử dụng để làm đường hay để cải thiện các loại đất nông nghiệp nghèo khoáng chất.
Khoảng 1,1 tỷ tấn quặng sắt được sản xuất trên thế giới vào năm 2000, với tổng trị giá trên thị trường vào khoảng 25 tỷ đôla Mỹ. Việc khai thác quặng sắt diễn ra trên 48 quốc gia, nhưng 5 nhà sản xuất lớn nhất là Trung Quốc, Brasil, Úc, Nga và Ấn Độ, chiếm tới 70% lượng quặng khai thác trên thế giới. 1,1 tỷ tấn quặng sắt này được sử dụng để sản xuất ra khoảng 572 triệu tấn sắt thô.
Vai trò sinh học[sửa | sửa mã nguồn]
Sắt có vai trò rất cần thiết đối với mọi cơ thể sống, ngoại trừ một số vi khuẩn. Nó chủ yếu liên kết ổn định bên trong các protein kim loại, vì trong dạng tự do nó sinh ra các gốc tự do nói chung là độc với các tế bào. Nói rằng sắt tự do không có nghĩa là nó tự do di chuyển trong các chất lỏng trong cơ thể. Sắt liên kết chặt chẽ với mọi phân tử sinh học vì thế nó sẽ gắn với các màng tế bào, axít nucleic, prôtêin v.v.
Tuy nhiên, hàm lượng Fe trong cơ thể là rất ít, chiếm khoảng 0,004% được phân bố ở nhiều loại tế bào của cơ thể.[11] Sắt là nguyên tố vi lượng tham gia vào cấu tạo thành phần Hemoglobin của hồng cầu, myoglobin của cơ vân và các sắc tố hô hấp ở mô bào và trong các enzim như: catalaz, peroxidaza… Fe là thành phần quan trọng của nhân tế bào. Cơ thể thiếu Fe sẽ bị thiếu máu nhất là phụ nữ có thai và trẻ em.
Trong cơ thể động vật sắt liên kết trong các tổ hợp heme (là thành phần thiết yếu của cytochromes), là những prôtêin tham gia vào các phản ứng ôxi hóa-khử (bao gồm nhưng không giới hạn chỉ là quá trình hô hấp) và của các prôtêin chuyên chở ôxy như hêmôglôbin và myoglobin.
Sắt vô cơ tham gia trong các phản ứng ôxi hóa-khử cũng được tìm thấy trong các cụm sắt-lưu huỳnh của nhiều enzym, chẳng hạn như các enzym nitrogenase (tham gia vào quá trình tổng hợp amôniắc từ nitơ và hiđrô) và hydrogenase. Tập hợp các prôtêin sắt phi-heme có trách nhiệm cho một dãy các chức năng trong một số loại hình cơ thể sống, chẳng hạn như các enzym metan monooxygenase (ôxi hóa mêtan thành mêtanol), ribonucleotide reductase (khử ribose thành deoxyribose; tổng hợp sinh học DNA), hemerythrins (vận chuyển ôxy và ngưng kết trong các động vật không xương sống ở biển) và axít phosphatase tía (thủy phân các este phốt phát). Khi cơ thể chống lại sự nhiễm khuẩn, nó để riêng sắt trong prôtêin vận chuyển transferrin vì thế vi khuẩn không thể sử dụng được sắt.
Sự phân phối sắt trong cơ thể được điều chỉnh trong cơ thể động vật có vú. Sắt được hấp thụ từ duodenum liên kết với transferrin, và vận chuyển bởi máu đến các tế bào khác nhau. Vẫn chưa rõ cơ chế liên kết của sắt với các prôtêin.[12]
Các nguồn thức ăn giàu sắt bao gồm: thịt, cá, thịt gia cầm, đậu lăng, các loại đậu, rau chân vịt, tào phớ, đậu Thổ Nhĩ Kỳ, dâu tây và mầm ngũ cốc.
Sắt được bổ sung cho những người cần tăng cường chất này trong dạng fumarat sắt (II). Tiêu chuẩn của RDA về sắt dao động dựa trên tuổi tác, giới tính, và nguồn sắt ăn kiêng (sắt trên cơ sở heme có khả năng sinh học cao hơn)[13]
Cần lưu ý tới phần cảnh báo dưới đây.
Tính chất hóa học[sửa | sửa mã nguồn]
1. Tác dụng với phi kim:
Sắt tác dụng với hầu hết tất cả các phi kim khi đun nóng. Với các phi kim có tính oxi hóa mạnh như Ôxy và Clo thì sẽ tạo thành những hợp chất trong đó sắt có số oxi hóa là +3.
Ví dụ:
2Fe + 3Cl2 → 2FeCl3
FeO + Fe2O3 → Fe3O4
3Fe + 2O2 → Fe3O4 (Vì khi Fe phản ứng với O2 ở nhiệt độ cao, 2 chất đã sinh ra cùng 1 lúc (FeO và Fe2O3) và lại tự xúc tác với nhau)
Fe3O4 là một hợp chất ion, tinh thể được tạo nên bởi các ion O2-, ion Fe3+ và ion Fe2+. Trong quá trình phản ứng, một phần sắt bị oxi hóa thành Fe2+, một phần bị oxi hóa thành Fe3+.Trong chất rắn trung bình cứ có 1 ion Fe2+ thì có 2 ion Fe3+ và 4 ion O2-.
Trong không khí ẩm sắt dễ bị rỉ theo phản ứng:
4Fe + O2 + nH2O → 2Fe2O3.nH2O
Đối với các phi kim yếu hơn như lưu hùynh,..tạo thành hợp chất trong đó sắt có số oxi hóa +2 Fe + S → FeS
2.Tác dụng với các hợp chất:
Thế điện cực chuẩn của sắt là: Fe2+(dd) + 2e → Fe Eo= -0.44V
Qua đó ta thấy sắt có tính khử trung bình.
Sắt dễ tan trong dung dịch axit HCl và H2SO4 loãng
Fe + 2HCl → FeCl2 + H2
Fe + H2SO4 → FeSO4 + H2
Hay FeO + 2H+(dd) → Fe+(dd) + H2
Đối với các axít có tính oxi hóa mạnh như HNO3 hay H2SO4 đặc nóng thì sản phẩm phản ứng sẽ là muối sắt với sắt có số oxi hóa +3 và các sản phẩm khử của N:N2O, NO, NO2 hoặc của S: SO2. Ở nhiệt độ thường, trong axit nitric đặc và axit sulfuric đặc, sắt tạo ra lớp oxit bảo vệ kim loại trở nên "thụ động", không bị hòa tan. Sắt đẩy các kim loại yếu hơn ra khỏi dung dịch muối của chúng.
Fe + Cu(NO3)2 → Fe(NO3)2 + Cu
Hợp chất[sửa | sửa mã nguồn]
Các trạng thái ôxi hóa chung của sắt bao gồm:
- Trạng thái sắt(II), Fe2+, ferrous rất phổ biến.
- Trạng thái sắt(III), Fe3+, ferric, cũng rất phổ biến, ví dụ trong gỉ sắt.
- Trạng thái sắt(IV), Fe4+, ferryl, ổn định trong các enzym (ví dụ perôxidas).
- Sắt(VI) cũng được biết tới, nó hiếm hơn, có trong ferrat kali.
- Cacbua sắt Fe3C được biết đến như là cementit.
- Sắt cũng tồn tại dưới dạng sắt (VIII) nhưng rất hiếm.
Xem thêm: Ôxít sắt
Đồng vị[sửa | sửa mã nguồn]
Sắt có bốn đồng vị tự nhiên ổn định là Fe54, Fe56, Fe57 và Fe58. Sự phổ biến tương đối của các đồng vị sắt trong tự nhiên là: Fe54 (5,8%), Fe56 (91,7%), Fe57 (2,2%) và Fe58 (0,3%).
Fe60 là đồng vị phóng xạ đã biến mất, nó có chu kỳ bán rã dài (2,6 triệu năm).[14] Đồng vị này không được tìm thấy trên Trái Đất mà nó là sản phẩm phân rã từ đồng vị nicken-60. Phần lớn các công việc trong quá khứ để đo thành phần đồng vị của sắt tập trung vào việc xác định các biến thể của Fe60 vì các quá trình kèm theo sự tổng hợp hạt nhân (ví dụ nghiên cứu thiên thạch) và sự hình thành khoáng sản. Đồng vị Fe56 cũng gây ra sự đặc biệt chú ý của các nhà khoa học vì nó có thể là hạt nhân ổn định nhất. Không thể thực hiện các phản ứng phân hạch hay nhiệt hạch trên Fe56 mà có thể giải phóng năng lượng. Điều này thì lại không đúng với các nguyên tố khác.
Trong số các đồng vị ổn định, chỉ có Fe57 có spin −1/2. Vì lý do này, Fe57 có ứng dụng như là đồng vị spin trong hóa học và hóa sinh học.
Trong các pha của các thiên thạch Semarkona và Chervony Kut mối tương quan giữa mật độ của Ni60 (sản phẩm sinh ra của Fe60) và sự phổ biến của các đồng vị ổn định của sắt có thể được tìm thấy, nó chứng tỏ sự tồn tại của Fe60 trong thời gian hình thành của hệ Mặt Trời. Có khả năng là năng lượng giải phóng bởi sự phân rã của Fe60 góp phần cùng với năng lượng giải phóng bởi sự phân rã của hạt nhân phóng xạ Al26, để nung chảy lại và làm phân biệt các tiểu hành tinh sau sự hình thành của chúng trước đây 4,6 tỷ năm. Sự phổ biến của Ni60 hiện diện trong các vật chất ngoài Trái Đất có thể cung cấp thông tin để nhìn sâu hơn nữa vào nguồn gốc của hệ Mặt Trời cũng như lịch sử sơ kỳ của nó.[15]
Cảnh báo[sửa | sửa mã nguồn]
Việc hấp thụ quá nhiều sắt gây ngộ độc, vì các sắt II dư thừa sẽ phản ứng với các perôxít trong cơ thể để sản xuất ra các gốc tự do. Khi sắt trong số lượng bình thường thì cơ thể có một cơ chế chống ôxi hóa để có thể kiểm soát quá trình này. Khi dư thừa sắt thì những lượng dư thừa không thể kiểm soát của các gốc tự do được sinh ra.
Một lượng gây chết người của sắt đối với trẻ 2 tuổi là ba gam sắt. Một gam có thể sinh ra sự ngộ độc nguy hiểm. Danh mục của DRI về mức chấp nhận cao nhất về sắt đối với người lớn là 45 mg/ngày. Đối với trẻ em dưới 14 tuổi mức cao nhất là 40 mg/ngày.
Nếu sắt quá nhiều trong cơ thể (chưa đến mức gây chết người) thì một loạt các hội chứng rối loạn quá tải sắt có thể phát sinh, chẳng hạn như hemochromatosis. Vì lý do này, mọi người không nên sử dụng các loại hình sắt bổ sung trừ trường hợp thiếu sắt và phải có chỉ định của bác sĩ chuyên khoa.
Tham khảo[sửa | sửa mã nguồn]
- ^ a ă Kuhn, Howard and Medlin, Dana (prepared under the direction of the ASM International Handbook Committee) biên tập (2000). ASM Handbook – Mechanical Testing and Evaluation (PDF) 8. ASM International. tr. 275. ISBN 0-87170-389-0.
- ^ “Hardness Conversion Chart”. Maryland Metrics. Truy cập ngày 23 tháng 5 năm 2010.
- ^ a ă Kohl, Walter H. (1995). Handbook of materials and techniques for vacuum devices. Springer. tr. 164–167. ISBN 1-56396-387-6.
- ^ Takaji, Kusakawa; Toshikatsu, Otani (1964). “Properties of Various Pure Irons: Study on pure iron I”. Tetsu-to-Hagane 50 (1): 42–47.
- ^ Raghavan, V. (2004). Materials Science and Engineering. PHI Learning Pvt. Ltd. tr. 218. ISBN 81-203-2455-2.
- ^ a ă Boehler, Reinhard (2000). “High-pressure experiments and the phase diagram of lower mantle and core materials”. Review of Geophysics (American Geophysical Union) 38 (2): 221–245. Bibcode:2000RvGeo..38..221B. doi:10.1029/1998RG000053.
- ^ Bramfitt, B. L.; Benscoter, Arlan O. (2002). “The Iron Carbon Phase Diagram”. Metallographer's guide: practice and procedures for irons and steels. ASM International. tr. 24–28. ISBN 978-0-87170-748-2.
- ^ a ă Weeks 1968, tr. 29
- ^ a ă Weeks 1968, tr. 31
- ^ Bryce, Trevor (2007). Hittite Warrior. Osprey Publishing. tr. 22–23. ISBN 978-1-84603-081-9.
- ^ “Foods & Nutrition Encyclopedia, Two Volume Set”. Google Books. Truy cập 23 tháng 9 năm 2015.
- ^ [1]
- ^ [2]
- ^ G. Rugel, T. Faestermann, K. Knie, G. Korschinek, M. Poutivtsev, D. Schumann, N. Kivel, I. Günther-Leopold, R. Weinreich, M. Wohlmuther: New Measurement of the 60 Half-Life. In: Physical Review Letters. 103, 2009, S., .
- ^ Mostefaoui, S.; Lugmair, G.W.; Hoppe, P.; El Goresy, A. (2004). “Evidence for live 60Fe in meteorites”. New Astronomy Reviews 48: 155. Bibcode:2004NewAR..48..155M. doi:10.1016/j.newar.2003.11.022.
Đọc thêm[sửa | sửa mã nguồn]
- Doulias PT, Christoforidis S, Brunk UT, Galaris D. Endosomal and lysosomal effects of desferrioxamine: protection of HeLa cells from hydrogen peroxide-induced DNA damage and induction of cell-cycle arrest. Free Radic Biol Med. 2003;35:719-28.
- H. R. Schubert, History of the British Iron and Steel Industry... to 1775 AD (Routledge, London, 1957)
- R. F. Tylecote, History of Metallurgy (Institute of Materials, London 1992).
- R. F. Tylecote, 'Iron in the Industrial Revolution' in J. Day and R. F. Tylecote, The Industrial Revolution in Metals (Institute of Materials 1991), 200-60.
- Vai trò của sắt trong phát triển nền văn minh nhân loại

markdown:
# Sắt
[sắt (nhạc cụ)](/w/index.php?title=S%E1%BA%AFt_(nh%E1%BA%A1c_c%E1%BB%A5)&action=edit&redlink=1).
|Sắt,
|26Fe
|
|![]()
![ Iron Spectrum.jpg](//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/6/6a/Iron_Spectrum.jpg/220px-Iron_Spectrum.jpg)
![ Iron Spectrum.jpg](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/6/6a/Iron_Spectrum.jpg/220px-Iron_Spectrum.jpg)
[Quang phổ vạch](/wiki/Quang_ph%E1%BB%95_v%E1%BA%A1ch)của sắt [ký hiệu](/wiki/K%C3%BD_hi%E1%BB%87u_h%C3%B3a_h%E1%BB%8Dc) [/](https://en.wikipedia.org/wiki/Help:IPA_for_English) [aɪ](https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:IPA_for_English#Key) [.](https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:IPA_for_English#Key) [ər](https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:IPA_for_English#Key) [n](https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:IPA_for_English#Key) [/](https://en.wikipedia.org/wiki/Help:IPA_for_English); Anh [/](https://en.wikipedia.org/wiki/Help:IPA_for_English) [ˈ](https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:IPA_for_English#Key) [aɪə](https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:IPA_for_English#Key) [n](https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:IPA_for_English#Key) [/](https://en.wikipedia.org/wiki/Help:IPA_for_English) [bảng tuần hoàn](/wiki/B%E1%BA%A3ng_tu%E1%BA%A7n_ho%C3%A0n)
|
|
[Số nguyên tử](/wiki/S%E1%BB%91_nguy%C3%AAn_t%E1%BB%AD)( *Z*) [Khối lượng nguyên tử chuẩn](/wiki/Kh%E1%BB%91i_l%C6%B0%E1%BB%A3ng_nguy%C3%AAn_t%E1%BB%AD)(±) ( *A* r) [Phân loại](/w/index.php?title=Ph%C3%A2n_lo%E1%BA%A1i_(h%C3%B3a_h%E1%BB%8Dc)&action=edit&redlink=1) [kim loại chuyển tiếp](/wiki/Kim_lo%E1%BA%A1i_chuy%E1%BB%83n_ti%E1%BA%BFp) [Nhóm](/wiki/Nh%C3%B3m_(b%E1%BA%A3ng_tu%E1%BA%A7n_ho%C3%A0n)), [phân lớp](/wiki/Ph%C3%A2n_l%E1%BB%9Bp_(v%E1%BB%8F_nguy%C3%AAn_t%E1%BB%AD)) [8](/wiki/Nh%C3%B3m_nguy%C3%AAn_t%E1%BB%91_8), [d](/wiki/Ph%C3%A2n_l%E1%BB%9Bp_(v%E1%BB%8F_nguy%C3%AAn_t%E1%BB%AD)_d) [Chu kỳ](/wiki/Chu_k%E1%BB%B3_tu%E1%BA%A7n_ho%C3%A0n) [Chu kỳ 4](/wiki/Chu_k%E1%BB%B3_nguy%C3%AAn_t%E1%BB%91_4) [Cấu hình electron](/wiki/C%E1%BA%A5u_h%C3%ACnh_electron) [Ar](/wiki/Agon)] 3d 64s 2 [Màu sắc](/wiki/M%C3%A0u_s%E1%BA%AFc) [Trạng thái vật chất](/wiki/Tr%E1%BA%A1ng_th%C3%A1i_v%E1%BA%ADt_ch%E1%BA%A5t) [Chất rắn](/wiki/Ch%E1%BA%A5t_r%E1%BA%AFn) [Nhiệt độ nóng chảy](/wiki/Nhi%E1%BB%87t_%C4%91%E1%BB%99_n%C3%B3ng_ch%E1%BA%A3y) [K](/wiki/Kelvin)(1538 °C, 2800 °F) [Nhiệt độ sôi](/wiki/Nhi%E1%BB%87t_%C4%91%E1%BB%99_s%C3%B4i) [Mật độ](/wiki/Kh%E1%BB%91i_l%C6%B0%E1%BB%A3ng_ri%C3%AAng) **·**cm −3(ở 0 °C, 101.325 [kPa](/wiki/Pascal_(%C4%91%C6%A1n_v%E1%BB%8B))) **·**cm −3 [Nhiệt lượng nóng chảy](/wiki/Nhi%E1%BB%87t_l%C6%B0%E1%BB%A3ng_n%C3%B3ng_ch%E1%BA%A3y) [kJ](/w/index.php?title=Joule_tr%C3%AAn_mole&action=edit&redlink=1) **·**mol −1 [Nhiệt lượng bay hơi](/wiki/Nhi%E1%BB%87t_l%C6%B0%E1%BB%A3ng_bay_h%C6%A1i) **·**mol −1 [Nhiệt dung](/wiki/Nhi%E1%BB%87t_dung) **·**mol −1 **·**K −1
|P (Pa)||1||10||100||1 k||10 k||100 k|
|ở T (K)||1728||1890||2091||2346||2679||3132|[Độ âm điện](/wiki/%C4%90%E1%BB%99_%C3%A2m_%C4%91i%E1%BB%87n) [Năng lượng ion hóa](/wiki/N%C4%83ng_l%C6%B0%E1%BB%A3ng_ion_h%C3%B3a) −1
Thứ hai: 1561.9 kJ·mol
−1
Thứ ba: 2957 kJ·mol
−1 [Bán kính cộng hoá trị](/wiki/B%C3%A1n_k%C3%ADnh_c%E1%BB%99ng_ho%C3%A1_tr%E1%BB%8B) [pm](/wiki/Pic%C3%B4m%C3%A9t) [Bán kính liên kết cộng hóa trị](/wiki/B%C3%A1n_k%C3%ADnh_li%C3%AAn_k%E1%BA%BFt_c%E1%BB%99ng_h%C3%B3a_tr%E1%BB%8B) [Cấu trúc tinh thể](/wiki/C%E1%BA%A5u_tr%C3%BAc_tinh_th%E1%BB%83) [Lập phương tâm khối](/wiki/H%E1%BB%87_tinh_th%E1%BB%83_l%E1%BA%ADp_ph%C6%B0%C6%A1ng) [Vận tốc âm thanh](/wiki/V%E1%BA%ADn_t%E1%BB%91c_%C3%A2m_thanh)
5120 m
**·**s −1(ở r.t.) [Độ giãn nở nhiệt](/wiki/%C4%90%E1%BB%99_gi%C3%A3n_n%E1%BB%9F_nhi%E1%BB%87t) **·**m −1 **·**K −1(ở 25 °C) [Độ dẫn nhiệt](/wiki/%C4%90%E1%BB%99_d%E1%BA%ABn_nhi%E1%BB%87t) **·**m −1 **·**K −1 [Điện trở suất](/wiki/%C4%90i%E1%BB%87n_tr%E1%BB%9F_su%E1%BA%A5t) **·**m [Tính chất từ](/wiki/T%E1%BB%AB_h%E1%BB%8Dc) [Sắt từ](/wiki/S%E1%BA%AFt_t%E1%BB%AB) [Mô đun Young](/wiki/M%C3%B4_%C4%91un_Young) [Mô đun cắt](/wiki/M%C3%B4_%C4%91un_c%E1%BA%AFt) [Mô đun nén](/w/index.php?title=M%C3%B4_%C4%91un_n%C3%A9n&action=edit&redlink=1) [Hệ số Poisson](/wiki/H%E1%BB%87_s%E1%BB%91_Poisson) [Độ cứng theo thang Mohs](/wiki/Thang_%C4%91%E1%BB%99_c%E1%BB%A9ng_Mohs) [Độ cứng theo thang Vickers](/w/index.php?title=Thang_%C4%91%E1%BB%99_c%E1%BB%A9ng_Vickers&action=edit&redlink=1) [Độ cứng theo thang Brinell](/w/index.php?title=Thang_%C4%91%E1%BB%99_c%E1%BB%A9ng_Brinell&action=edit&redlink=1) [Số đăng ký CAS](/wiki/S%E1%BB%91_%C4%91%C4%83ng_k%C3%BD_CAS)
|
|[NA](/w/index.php?title=Ngu%E1%BB%93n_t%E1%BB%B1_nhi%C3%AAn&action=edit&redlink=1) [Chu kỳ bán rã](/wiki/Chu_k%E1%BB%B3_b%C3%A1n_r%C3%A3) [DM](/w/index.php?title=Ki%E1%BB%83u_ph%C3%A2n_r%C3%A3&action=edit&redlink=1) [DE](/wiki/N%C4%83ng_l%C6%B0%E1%BB%A3ng_ph%C3%A2n_r%C3%A3)( [MeV](/wiki/Electronvolt)) [DP](/w/index.php?title=S%E1%BA%A3n_ph%E1%BA%A9m_ph%C3%A2n_r%C3%A3&action=edit&redlink=1) 54Fe 22 [năm](/wiki/N%C4%83m) 54 [Cr](/wiki/Crom) 55Fe [Tổng hợp](/w/index.php?title=T%E1%BB%95ng_h%E1%BB%A3p&action=edit&redlink=1) 55 [Mn](/wiki/Mangan) 56Fe 56Fe ổn định với 30 [nơtron](/wiki/N%C6%A1tron) 57Fe 57Fe ổn định với 31 [nơtron](/wiki/N%C6%A1tron) 58Fe 58Fe ổn định với 32 [nơtron](/wiki/N%C6%A1tron) 59Fe [Tổng hợp](/w/index.php?title=T%E1%BB%95ng_h%E1%BB%A3p&action=edit&redlink=1) [β](/w/index.php?title=Beta_decay&action=edit&redlink=1) − 59 [Co](/wiki/Coban) 60Fe [Tổng hợp](/w/index.php?title=T%E1%BB%95ng_h%E1%BB%A3p&action=edit&redlink=1) 6năm [β](/w/index.php?title=Beta_decay&action=edit&redlink=1) − 60 [Co](/wiki/Coban) **Sắt** là tên một [nguyên tố](/wiki/Nguy%C3%AAn_t%E1%BB%91) hóa học trong [bảng tuần hoàn nguyên tố](/wiki/B%E1%BA%A3ng_tu%E1%BA%A7n_ho%C3%A0n) có ký hiệu **Fe** và số hiệu nguyên tử bằng 26. Nằm ở phân nhóm VIIIB chu kỳ 4. Sắt là nguyên tố có nhiều trên Trái Đất, cấu thành lớp vỏ ngoài và trong của lõi Trái Đất. Sắt, [Côban](/wiki/C%C3%B4ban) (Co) và [Niken](/wiki/Niken) (Ni) được biết là 2 nguyên tố cuối cùng có thể tạo thành qua [tổng hợp ở nhân sao](/w/index.php?title=T%E1%BB%95ng_h%E1%BB%A3p_%E1%BB%9F_nh%C3%A2n_sao&action=edit&redlink=1) (hình thành qua phản ứng hạt nhân ở tâm các vì sao) mà không cần phải qua một vụ nổ siêu tân tinh hay các biến động lớn khác. Do đó sắt và Niken khá dồi dào trong các [thiên thạch kim loại](/w/index.php?title=Thi%C3%AAn_th%E1%BA%A1ch_kim_lo%E1%BA%A1i&action=edit&redlink=1) và các [hành tinh lõi đá](/w/index.php?title=H%C3%A0nh_tinh_l%C3%B5i_%C4%91%C3%A1&action=edit&redlink=1) (như [Trái Đất](/wiki/Tr%C3%A1i_%C4%90%E1%BA%A5t), [Sao Hỏa](/wiki/Sao_H%E1%BB%8Fa)).
## Mục lục
## Thuộc tính[
[sửa](/w/index.php?title=S%E1%BA%AFt&veaction=edit&vesection=1) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=S%E1%BA%AFt&action=edit§ion=1)]
M,6%) tạo ra
[Trái Đất](/wiki/Tr%C3%A1i_%C4%90%E1%BA%A5t); sự tập trung của sắt trong các lột [nguyên tử](/wiki/Nguy%C3%AAn_t%E1%BB%AD) sắt điển hình có khối lượng gấp 56 lần khối lượng một nguyên tử [hiđrô](/wiki/Hi%C4%91r%C3%B4) điển hình. Sắt là kim loại phổ biến nhất, và người ta cho rằng nó là [nguyên tố](/wiki/Nguy%C3%AAn_t%E1%BB%91) phổ biến thứ 10 trong [vũ trụ](/wiki/V%C5%A9_tr%E1%BB%A5). Sắt cũng là nguyên tố phổ biến nhất (theo khối lượng, 34 lớp khác nhau của Trái Đất dao động từ rất cao ở lõi bên trong tới khoảng 5% ở lớp vỏ bên ngoài; có thể phần lõi của Trái Đất chứa các [tinh thể](/wiki/Tinh_th%E1%BB%83) sắt mặc dù nhiều khả năng là hỗn hợp của sắt và [niken](/wiki/Niken); một khối lượng lớn của sắt trong Trái Đất được coi là tạo ra [từ trường](/wiki/T%E1%BB%AB_tr%C6%B0%E1%BB%9Dng) của nó. Ký hiệu của sắt **Fe** là từ viết tắt của *ferrum*, từ [Latinh](/wiki/Latinh) để chỉ sắt.
Sắt là
[kim loại](/wiki/Kim_lo%E1%BA%A1i) được tách ra từ các mỏ quặng sắt, và rất khó tìm thấy nó ở dạng tự do. Để thu được sắt tự do, các tạp chất phải được loại bỏ bằng phương pháp [khử](/w/index.php?title=Kh%E1%BB%AD&action=edit&redlink=1) hóa học. Sắt được sử dụng trong sản xuất [gang](/wiki/Gang) và [thép](/wiki/Th%C3%A9p), đây là các [hợp kim](/wiki/H%E1%BB%A3p_kim), là sự hòa tan của các kim loại khác (và một số á kim hay phi kim, đặc biệt là [cacbon](/wiki/Cacbon)).
Hạt nhân của sắt có năng lượng liên kết cao nhất, vì thế nó là nguyên tố nặng nhất được sản xuất trong các phản ứng nhiệt hạch và là nhẹ nhất trong phản ứng phân rã hạt nhân. Các ngôi sao có khối lượng lớn khi gần cháy hết nhiên liệu
[hiđrô](/wiki/Hi%C4%91r%C3%B4), sẽ bắt đầu các chuỗi [phản ứng hạt nhân](/wiki/Ph%E1%BA%A3n_%E1%BB%A9ng_h%E1%BA%A1t_nh%C3%A2n) tạo ra các chất có [khối lượng](/wiki/Kh%E1%BB%91i_l%C6%B0%E1%BB%A3ng) [nguyên tử](/wiki/Nguy%C3%AAn_t%E1%BB%AD) tăng dần, bao gồm cả sắt, trước khi bùng nổ thành các [siêu tân tinh](/wiki/Si%C3%AAu_t%C3%A2n_tinh).
Các mô hình vũ trụ trong vũ trụ mở dự đoán rằng có một giai đoạn ở đó do kết quả của các phản ứng nhiệt hạch và phân hạch chậm lại, mọi thứ sẽ trở thành sắt.
### Đặc điểm cơ học[
[sửa](/w/index.php?title=S%E1%BA%AFt&veaction=edit&vesection=2) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=S%E1%BA%AFt&action=edit§ion=2)]
Các đặc điểm cơ học của sắt và các hợp kim của nó có thể được xác định bằng nhiều thí nghiệm khác nhau, như
[thử nghiệm Brinell](/w/index.php?title=Thang_Brinell&action=edit&redlink=1), [thử nghiệm Rockwell](/w/index.php?title=Thang_Rockwell&action=edit&redlink=1) và [thử nghiệm độ cứng Vickers](/w/index.php?title=Th%E1%BB%AD_nghi%E1%BB%87m_%C4%91%E1%BB%99_c%E1%BB%A9ng_Vickers&action=edit&redlink=1). Các dữ liệu đối với sắt rất phù hợp trong việc sử dụng nó để so hiệu chỉnh các đo đạc hoặc so sánh các thử nghiệm. [[1]](#cite_note-corr-1) Tuy nhiên, các đặc điểm cơ học của sắt cũng bị ảnh hưởng đáng kể bởi độ tinh khiết của mẫu: các tinh thể sắt riêng lẻ nguyên chất dùng cho mục đích nghiên cứu thực sự là mềm hơn nhôm, [2] và sắt sản xuất trong công nghiệp tinh khiết nhất (99,99%) có độ cứng 20–30 Brinell. [[3]](#cite_note-pure-3) Việc tăng hàm lượng cacbon trong sắt sẽ làm tăng đáng kể độ cứng và độ bền kéo của sắt. Độ cứng lớn nhất của [[4]](#cite_note-4) [65 R](/w/index.php?title=Thang_Rockwell&action=edit&redlink=1)đạt được khi hàm lượng cacbon là 0,6%, mặc dù loại này làm cho kim loại có độ bền kéo thấp. c [[5]](#cite_note-5)
|Vật liệu||TS
|
(MPa)
|BH
|
(
|
|[Thép Martensit](/w/index.php?title=Martensit&action=edit&redlink=1) [Thép Bainit](/w/index.php?title=Bainit&action=edit&redlink=1) [Thép Pearlit](/w/index.php?title=Pearlit&action=edit&redlink=1)
### Sơ đồ pha và thù hình[
[sửa](/w/index.php?title=S%E1%BA%AFt&veaction=edit&vesection=3) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=S%E1%BA%AFt&action=edit§ion=3)]
Sắt là một đại diện ví dụ cho tính chất thù hình của kim loại. Có ít nhất 4 dạng thù hình của sắt gồm α, γ, δ, và ε; ở áp suất rất cao, một vài bằng chứng thực nghiệm còn tranh cãi cho thấy sự tồn tại của pha ổn định β ở áp suất và nhiệt độ rất cao.
[[6]](#cite_note-beta-iron-6)
Khi sắt nóng chảy nguội đi, nó kết tinh ở 1538 °C ở dạng thù hình δ, dạng này có cấu trúc tinh thể
[lập phương tâm khối](/wiki/L%E1%BA%ADp_ph%C6%B0%C6%A1ng_t%C3%A2m_kh%E1%BB%91i) (bcc). Khi nó nguội nhiều hơn cấu trúc tinh thể của nó chuyển sang dạng [lập phương tâm mặt](/wiki/L%E1%BA%ADp_ph%C6%B0%C6%A1ng_t%C3%A2m_m%E1%BA%B7t) (fcc) ở 1394 °C, khi đó nó có ở dạng sắt γ, hay [austenit](/w/index.php?title=Austenit&action=edit&redlink=1). Ở 912 °C cấu trúc tinh thể lại chuyển sang dạng bcc là sắt α, hay [ferrit](/w/index.php?title=Ferrit_(s%E1%BA%AFt)&action=edit&redlink=1), và ở 770 °C ( [điểm Curie](/wiki/%C4%90i%E1%BB%83m_Curie), T c) sắt trở thành [sắt từ](/wiki/S%E1%BA%AFt_t%E1%BB%AB). Khi sắt đi qua điểm Curie sẽ không có sự thay đổi cấu trúc tinh thể, nhưng có sự thay đổi về "cấu trúc domain", ở đây mỗi domain chứa các nguyên tử sắt với các spin electron cụ thể. Ở sắt chưa bị từ hòa, tất cả các spin electron của các nguyên tử bên trong một domain có cùng hướng; các domain kề bên chỉ các hướng khác nhau và do đó triệt tiêu nhau. Đối với sắt bị từ hóa, các spin electron của tất cả các domain đều được xếp cùng hướng, vì vậy các hiệu ứng từ của các domain lân cận tăng cường lẫn nhau. Mặc dù mỗi domain chứa hàng tỉ nguyên tử, chúng rất nhỏ với bề rộng chỉ khoảng 10 micromet. Ở áp suất trên 10 GPa và nhiệt độ hàng trăm K hoặc thấp hơn, sắt α chuyển thành cấu trúc sáu phương kết chặt (hcp), hay còn gọi là [7] [sắt ε](/w/index.php?title=Hexaferrum&action=edit&redlink=1); pha γ có nhiệt độ cao hơn cũng biến đổi thành sắt ε, nhưng ở áp suất cao hơn. [Pha β](/w/index.php?title=Beta_ferrit&action=edit&redlink=1), nếu tồn tại, có thể ở áp suất ít nhất 50 GPa và nhiệt độ ít nhất 1500 K; nó được cho là có cấu trúc trực thoi hoặc hcp kép. [[6]](#cite_note-beta-iron-6)
## Lịch sử[
[sửa](/w/index.php?title=S%E1%BA%AFt&veaction=edit&vesection=4) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=S%E1%BA%AFt&action=edit§ion=4)]
Các vật dụng bằng sắt có niên đại lớn hiếm hơn các vật dụng làm bằng vàng hay bạc do tính dễ ăn mòn của sắt.
Những hạt là từ sắt [8] [thiên thạch](/wiki/Thi%C3%AAn_th%E1%BA%A1ch)năm 3500 TCN hoặc sớm hơn được G. A. Wainwright tìm thấy ở Gerzah, Ai Cập. Các hạt chứa 7,5% niken, là một dấu hiệu về nguồn gốc thiên thạch vì sắt được phát hiện trong vỏ Trái Đất có rất ít hoặc không có thành phần niken. Sắt thiên thạch có chất lượng cao do nguồn gốc của nó từ vũ trụ và thường được dùng làm vũ khí và các dụng cụ hoặc các mẫu vật được đặt trong các nhà thờ. [[9]](#cite_note-FOOTNOTEWeeks196831-9) Các vật dùng có thể làm từ sắt bởi những người Ai Cập có tuổi khoảng 3000 đến 2500 TCN. [[9]](#cite_note-FOOTNOTEWeeks196831-9) Sắt có lợi thế hơn đồng trong việc làm dụng cụ chiến tranh. Nó cứng hơn và bền hơn đồng, mặc dù dễ bị rỉ sét. [[8]](#cite_note-FOOTNOTEWeeks196829-8) [Trevor Bryce](/w/index.php?title=Trevor_Bryce&action=edit&redlink=1)cho rằng trước khi công nghệ rèn sắt tiến bộ được phát triển ở [Ấn Độ](/wiki/%E1%BA%A4n_%C4%90%E1%BB%99), các vũ khí làm từ sắt thiên thạch đã được sử dụng bởi quân đội [Mesopotamia](/wiki/Mesopotamia)trước đó đã chiếm ưu thế trong chiến đấu do dùng hàm lượng cacbon cao. [[10]](#cite_note-10)
Những dấu hiệu đầu tiên về việc sử dụng sắt là ở những
[người Sumeria](/w/index.php?title=Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Sumeria&action=edit&redlink=1) và [người Ai Cập](/w/index.php?title=Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Ai_C%E1%BA%ADp&action=edit&redlink=1) vào khoảng [4000 năm TCN](/w/index.php?title=4000_TCN&action=edit&redlink=1), các đồ vật nhỏ như mũi giáo và đồ trang trí, đã được làm từ sắt lấy từ các thiên thạch. Vì các thiên thạch rơi từ trên trời xuống nên một số nhà ngôn ngữ học phỏng đoán rằng từ tiếng Anh *iron*, là từ có cùng nguồn gốc với nhiều ngôn ngữ ở phía bắc và tây châu Âu, có xuất xứ từ tiếng [Etruria](/w/index.php?title=Etruria&action=edit&redlink=1) *aisar* có nghĩa là "trời".
Vào khoảng những năm 3000 đến 2000 Trước
[Công Nguyên](/wiki/C%C3%B4ng_Nguy%C3%AAn) (TCN), đã xuất hiện hàng loạt các đồ vật làm từ sắt nóng chảy (phân biệt rõ với sắt từ thiên thạch do thiếu niken trong sản phẩm) ở [Lưỡng Hà](/wiki/L%C6%B0%E1%BB%A1ng_H%C3%A0), [Anatolia](/wiki/Ti%E1%BB%83u_%C3%81) và Ai Cập. Tuy nhiên, việc sử dụng chúng có lẽ là thuộc về hình thức trong tế lễ, và sắt đã từng là kim loại rất đắt, hơn cả vàng. Trong [Illiad](/wiki/Iliad), các vũ khí chủ yếu làm từ [đồng thau](/wiki/%C4%90%E1%BB%93ng_thau), nhưng các thỏi sắt đã được sử dụng trong buôn bán. Một số nguồn (xem phần tham khảo *Cái gì tạo ra thời đại đồ sắt?* dưới đây) cho rằng sắt được tạo ra khi đó như sản phẩm đi kèm của việc tinh chế đồng, như là những bọt sắt, và không được tái sản xuất bởi ngành luyện kim khi đó. Vào khoảng năm 1600 đến 1200 TCN, sắt đã được sử dụng nhiều hơn ở [Trung Cận Đông](/wiki/Trung_%C4%90%C3%B4ng), nhưng vẫn chưa thay thế được sự thống trị của đồng thau.
Trong thời kỳ từ thế kỷ 12 đến thế kỷ 10 TCN, đã có sự chuyển đổi nhanh chóng từ công cụ, vũ khí đồng thau sang sắt ở Trung Cận Đông. Yếu tố quyết định của chuyển đổi này không phải là sự xuất hiện của các công nghệ luyện sắt cao cấp hơn mà là sự cạn kiệt của các nguồn cung cấp
[thiếc](/wiki/Thi%E1%BA%BFc). Thời kỳ chuyển đổi này diễn ra không đồng thời trên thế giới, là dấu hiệu cho thời kỳ văn minh mới được gọi là **. Thời đại đồ sắt**
Cùng với việc chuyển đổi từ đồng thau sang sắt là việc phát hiện ra quy trình
*cacbua hóa*, là quy trình bổ sung thêm cacbon vào sắt. Sắt được thu lại như bọt sắt, là hỗn hợp của sắt với xỉ với một ít cacbon và/hoặc [cacbua](/wiki/Cacbua), sau đó nó được rèn và tán phẳng để giải phóng sắt khỏi xỉ cũng như ôxi hóa bớt cacbon, để tạo ra sắt non. Sắt non chứa rất ít cacbon và không dễ làm cứng bằng cách làm nguội nhanh. Người Trung Đông đã phát hiện ra là một số sản phẩm cứng hơn có thể được tạo ra bằng cách đốt nóng lâu sắt non với [than củi](/w/index.php?title=Than_c%E1%BB%A7i&action=edit&redlink=1) trong lò, sau đó làm nguội nhanh bằng cách nhúng vào nước hay dầu. Sản phẩm tạo thành có bề mặt của thép, cứng hơn và ít gãy hơn đồng thau, là thứ đang bị thay thế dần.
Ở Trung Quốc, những đồ vật bằng sắt đầu tiên được sử dụng cũng là sắt lấy từ thiên thạch, các chứng cứ khảo cổ học về các đồ vật làm từ sắt non xuất hiện ở miền tây bắc, gần
[Tân Cương](/wiki/T%C3%A2n_C%C6%B0%C6%A1ng) trong thế kỷ 8 TCN. Các đồ vật làm từ sắt non có cùng quy trình như sắt được làm ở Trung Đông và châu Âu, và vì thế người ta cho rằng chúg được nhập khẩu bởi những người không phải là người Trung Quốc.
Trong những năm muộn hơn của
[nhà Chu](/wiki/Nh%C3%A0_Chu) (khoảng năm 550 TCN), khả năng sản xuất sắt mới đã bắt đầu vì phát triển cao của công nghệ lò nung. Sản xuất theo phương pháp lò nung không khí nóng có thể tạo ra nhiệt độ trên 1300 K, người Trung Quốc bắt đầu sản xuất gang thô và gang đúc.
Nếu quặng sắt được nung với cacbon tới 1420–1470 K, một chất lỏng nóng chảy được tạo ra, là hợp kim của khoảng 96,5% sắt và 3,5% cacbon. Sản phẩm này cứng, có thể đúc thành các đồ phức tạp, nhưng dễ gãy, trừ khi nó được phi-cacbua hóa để loại bớt cacbon. Phần chủ yếu của sản xuất sắt từ thời nhà Chu trở đi là gang đúc. Sắt, tuy vậy vẫn là sản phẩm thông thường, được sử dụng bởi những người nông dân trong hàng trăm năm, và không có ảnh hưởng đáng kể đến diện mạo của Trung Quốc cho đến tận thời kỳ
[nhà Tần](/wiki/Nh%C3%A0_T%E1%BA%A7n) (khoảng năm 221 TCN).
Việc sản xuất gang đúc ở châu Âu bị chậm trễ do các lò nung chỉ có thể tạo ra nhiệt độ khoảng 1000 K. Trong thời Trung cổ, ở Tây Âu sắt bắt đầu được làm từ bọt sắt để trở thành sắt non. Gang đúc sớm nhất ở châu Âu tìm thấy ở
[Thụy Điển](/wiki/Th%E1%BB%A5y_%C4%90i%E1%BB%83n), trong hai khu vực là [Lapphyttan](/w/index.php?title=Lapphyttan&action=edit&redlink=1) và [Vinarhyttan](/w/index.php?title=Vinarhyttan&action=edit&redlink=1), khoảng từ năm 1150 đến 1350. Có giả thuyết cho rằng việc sản xuất gang đúc là do người [Mông Cổ](/wiki/M%C3%B4ng_C%E1%BB%95) thông qua nước Nga truyền đến các khu vực này, nhưng không có chứng cứ vững chắc cho giả thuyết này. Trong bất kỳ trường hợp nào, vào cuối thế kỷ14 thì thị trường cho gang đúc bắt đầu được hình thành do nhu cầu cao về gang đúc cho các [súng thần công](/wiki/S%C3%BAng_th%E1%BA%A7n_c%C3%B4ng).
Việc nung chảy sắt thời kỳ đầu tiên bằng than củi như là nguồn nhiệt và chất khử. Trong thế kỷ 18, ở Anh việc cung cấp gỗ bị giảm xuống và
[than cốc](/wiki/Than_c%E1%BB%91c), một nhiên liệu hóa thạch, đã được sử dụng để thay thế. Cải tiến của [Abraham Darby](/w/index.php?title=Abraham_Darby&action=edit&redlink=1) đã cung cấp năng lượng cho cuộc [cách mạng công nghiệp](/wiki/C%C3%A1ch_m%E1%BA%A1ng_c%C3%B4ng_nghi%E1%BB%87p).
## Ứng dụng[
[sửa](/w/index.php?title=S%E1%BA%AFt&veaction=edit&vesection=5) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=S%E1%BA%AFt&action=edit§ion=5)]
Sắt là kim loại được sử dụng nhiều nhất, chiếm khoảng 95% tổng khối lượng kim loại sản xuất trên toàn thế giới. Sự kết hợp của giá thành thấp và các đặc tính tốt về chịu lực, độ dẻo, độ cứng làm cho nó trở thành không thể thay thế được, đặc biệt trong các ứng dụng như sản xuất
[ô tô](/wiki/%C3%94_t%C3%B4), thân tàu thủy lớn, các bộ khung cho các công trình xây dựng. Thép là hợp kim nổi tiếng nhất của sắt, ngoài ra còn có một số hình thức tồn tại khác của sắt như: [Gang thô](/w/index.php?title=Gang_th%C3%B4&action=edit&redlink=1)( *) chứa 4% – 5% cacbon và chứa một loạt các chất khác như* [gang lợn](/w/index.php?title=Gang_l%E1%BB%A3n&action=edit&redlink=1) [lưu huỳnh](/wiki/L%C6%B0u_hu%E1%BB%B3nh), [silic](/wiki/Silic), [phốt pho](/wiki/Ph%E1%BB%91tpho). Đặc trưng duy nhất của nó: nó là bước trung gian từ quặng sắt sang [thép](/wiki/Th%C3%A9p)cũng như các loại gang đúc ( [gang trắng](/w/index.php?title=Gang_tr%E1%BA%AFng&action=edit&redlink=1)và [gang xám](/wiki/Gang_x%C3%A1m)). [Gang đúc](/w/index.php?title=Gang_%C4%91%C3%BAc&action=edit&redlink=1)chứa 2% – 3.5% cacbon và một lượng nhỏ [mangan](/wiki/Mangan). Các chất có trong gang thô có ảnh hưởng xấu đến các thuộc tính của vật liệu, như lưu huỳnh và phốt pho chẳng hạn sẽ bị khử đến mức chấp nhận được. Nó có điểm nóng chảy trong khoảng 1420–1470 K, thấp hơn so với cả hai thành phần chính của nó, làm cho nó là sản phẩm đầu tiên bị nóng chảy khi cacbon và sắt được nung nóng cùng nhau. Nó rất rắn, cứng và dễ vỡ. Làm việc với đồ vật bằng gang, thậm chí khi nóng trắng, nó có xu hướng phá vỡ hình dạng của vật. [Thép carbon](/wiki/Th%C3%A9p_cacbon)chứa từ 0,5% đến 1,5% cacbon, với một lượng nhỏ mangan, lưu huỳnh, phốt pho và silic. [Sắt non](/wiki/S%E1%BA%AFt_non)chứa ít hơn 0,5% cacbon. Nó là sản phẩm dai, dễ uốn, không dễ nóng chảy như gang thô. Nó có rất ít cacbon. Nếu mài nó thành lưỡi sắc, nó đánh mất tính chất này rất nhanh.
- Các loại
[thép hợp kim](/wiki/Th%C3%A9p_h%E1%BB%A3p_kim)chứa các lượng khác nhau của cacbon cũng như các kim loại khác, như [crôm](/wiki/Crom), [vanađi](/wiki/Vanadi), [môlipđen](/wiki/M%C3%B4lip%C4%91en), [niken](/wiki/Niken), [vonfram](/wiki/Wolfram), v.v.
- Ôxít sắt (III) được sử dụng để sản xuất các bộ lưu từ tính trong
[máy tính](/wiki/M%C3%A1y_t%C3%ADnh). Chúng thường được trộn lẫn với các hợp chất khác, và bảo tồn thuộc tính từ trong hỗn hợp này.
- Trong sản xuất xi măng người ta trộn thêm Sunfat Sắt vào để hạn chế tác hại của Crom hóa trị 6-nguyên nhân chính gây nen bệnh
[dị ứng xi măngv](/wiki/D%E1%BB%8B_%E1%BB%A9ng_xi_m%C4%83ng)ới những người thường xuyên tiếp xúc với nó
## Sản xuất[
[sửa](/w/index.php?title=S%E1%BA%AFt&veaction=edit&vesection=6) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=S%E1%BA%AFt&action=edit§ion=6)]
Sắt là một trong những nguyên tố phổ biến nhất trên Trái Đất, chiếm khoảng 5% khối lượng vỏ Trái Đất. Phần lớn sắt được tìm thấy trong các dạng ôxít sắt khác nhau, chẳng hạn như khoáng chất
[hematit](/wiki/Hematit), [magnetit](/wiki/Magnetit), [taconit](/w/index.php?title=Taconit&action=edit&redlink=1). Khoảng 5% các [thiên thạch](/wiki/Thi%C3%AAn_th%E1%BA%A1ch) chứa hỗn hợp sắt-niken. Mặc dù hiếm, chúng là các dạng chính của sắt kim loại tự nhiên trên bề mặt Trái Đất.
Trong công nghiệp, sắt được trích xuất ra từ các quặng của nó, chủ yếu là từ hêmatit (Fe
2O 3) và magnêtit (Fe 3O 4) bằng cách khử với cacbon trong lò luyện kim sử dụng luồng không khí nóng ở nhiệt độ khoảng 2000 °C. Trong lò luyện, quặng sắt, cacbon trong dạng [than cốc](/wiki/Than_c%E1%BB%91c), và các chất tẩy tạp chất như [đá vôi](/wiki/%C4%90%C3%A1_v%C3%B4i) được xếp ở phía trên của lò, luồng không khí nóng được đưa vào lò từ phía dưới.
Than cốc phản ứng với
[ôxy](/wiki/%C3%94xy) trong luồng không khí tạo ra mônôxít cacbon:
- 2 C + O
2→ 2 CO
Cacbon mônôxít khử quặng sắt (trong phương trình dưới đây là hêmatit) thành sắt nóng chảy, và nó trở thành điôxít cacbon:
- 3 CO + Fe
2O 3→ 2 Fe + 3 CO 2
Chất khử tạp chất được thêm vào để khử các tạp chất có trong quặng (chủ yếu là điôxít silic
[cát](/wiki/C%C3%A1t) và các silicat khác). Các chất khử tạp chất chính là đá vôi (cacbonat canxi) và đôlômit (cacbonat magiê). Các chất khử tạp chất khác có thể cho vào tùy theo các tạp chất có trong quặng. Trong sức nóng của lò luyện đá vôi bị chuyển thành [vôi sống](/w/index.php?title=V%C3%B4i_s%E1%BB%91ng&action=edit&redlink=1) (CaO):
- CaCO
3→ CaO + CO 2
Sau đó ôxít canxi kết hợp với điôxít silic tạo ra
[xỉ](/w/index.php?title=X%E1%BB%89&action=edit&redlink=1).
- CaO + SiO
2→ CaSiO 3
Xỉ nóng chảy trong lò luyện (điôxít silic thì không). Ở phần dưới của lò luyện, xỉ nóng chảy do nhẹ hơn nên nổi lên phía trên sắt nóng chảy. Các cửa lò có thể được mở để tháo xỉ hay sắt nóng chảy. Sắt khi nguội đi, tạo ra
[gang thô](/w/index.php?title=Gang_th%C3%B4&action=edit&redlink=1), còn xỉ có thể được sử dụng để làm đường hay để cải thiện các loại đất [nông nghiệp](/wiki/N%C3%B4ng_nghi%E1%BB%87p) nghèo khoáng chất.
Khoảng 1,1 tỷ tấn quặng sắt được sản xuất trên thế giới vào năm 2000, với tổng trị giá trên thị trường vào khoảng 25 tỷ
[đôla Mỹ](/wiki/%C4%90%C3%B4_la_M%E1%BB%B9). Việc khai thác quặng sắt diễn ra trên 48 quốc gia, nhưng 5 nhà sản xuất lớn nhất là [Trung Quốc](/wiki/Trung_Qu%E1%BB%91c), [Brasil](/wiki/Brasil), [Úc](/wiki/%C3%9Ac), [Nga](/wiki/Nga) và [Ấn Độ](/wiki/%E1%BA%A4n_%C4%90%E1%BB%99), chiếm tới 70% lượng quặng khai thác trên thế giới. 1,1 tỷ tấn quặng sắt này được sử dụng để sản xuất ra khoảng 572 triệu tấn sắt thô.
## Vai trò sinh học[
[sửa](/w/index.php?title=S%E1%BA%AFt&veaction=edit&vesection=7) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=S%E1%BA%AFt&action=edit§ion=7)]
Sắt có vai trò rất cần thiết đối với mọi cơ thể sống, ngoại trừ một số
[vi khuẩn](/wiki/Vi_khu%E1%BA%A9n). Nó chủ yếu liên kết ổn định bên trong các [protein kim loại](/w/index.php?title=Pr%C3%B4t%C3%AAin_kim_lo%E1%BA%A1i&action=edit&redlink=1), vì trong dạng tự do nó sinh ra các [gốc tự do](/wiki/G%E1%BB%91c_t%E1%BB%B1_do) nói chung là độc với các [tế bào](/wiki/T%E1%BA%BF_b%C3%A0o). Nói rằng sắt tự do không có nghĩa là nó tự do di chuyển trong các chất lỏng trong cơ thể. Sắt liên kết chặt chẽ với mọi phân tử sinh học vì thế nó sẽ gắn với các [màng tế bào](/wiki/M%C3%A0ng_t%E1%BA%BF_b%C3%A0o), [axít nucleic](/wiki/Axit_nucleic), [prôtêin](/wiki/Protein) v.v.
Tuy nhiên, hàm lượng Fe trong cơ thể là rất ít, chiếm khoảng 0,004% được phân bố ở nhiều loại tế bào của cơ thể.
Sắt là nguyên tố vi lượng tham gia vào cấu tạo thành phần Hemoglobin của hồng cầu, myoglobin của cơ vân và các sắc tố hô hấp ở mô bào và trong các enzim như: catalaz, peroxidaza… Fe là thành phần quan trọng của nhân tế bào. Cơ thể thiếu Fe sẽ bị thiếu máu nhất là phụ nữ có thai và trẻ em. [11]
Trong cơ thể động vật sắt liên kết trong các tổ hợp
[heme](/wiki/Heme) (là thành phần thiết yếu của [cytochromes](/w/index.php?title=Cytochromes&action=edit&redlink=1)), là những prôtêin tham gia vào các phản ứng [ôxi hóa-khử](/w/index.php?title=%C3%94xi_h%C3%B3a-kh%E1%BB%AD&action=edit&redlink=1) (bao gồm nhưng không giới hạn chỉ là quá trình hô hấp) và của các prôtêin chuyên chở ôxy như [hêmôglôbin](/w/index.php?title=H%C3%AAm%C3%B4gl%C3%B4bin&action=edit&redlink=1) và [myoglobin](/w/index.php?title=My%C3%B4gl%C3%B4bin&action=edit&redlink=1).
Sắt vô cơ tham gia trong các phản ứng ôxi hóa-khử cũng được tìm thấy trong các cụm sắt-lưu huỳnh của nhiều enzym, chẳng hạn như các enzym
[nitrogenase](/w/index.php?title=Nitrogenase&action=edit&redlink=1) (tham gia vào quá trình tổng hợp [amôniắc](/wiki/Amoniac) từ [nitơ](/wiki/Nit%C6%A1) và [hiđrô](/wiki/Hi%C4%91r%C3%B4)) và [hydrogenase](/w/index.php?title=Hydrogenase&action=edit&redlink=1). Tập hợp các prôtêin sắt phi-heme có trách nhiệm cho một dãy các chức năng trong một số loại hình cơ thể sống, chẳng hạn như các enzym [metan monooxygenase](/w/index.php?title=M%C3%AAtan_m%C3%B4n%C3%B4%C3%B4xygenase&action=edit&redlink=1) (ôxi hóa [mêtan](/wiki/M%C3%AAtan) thành mêtanol), [ribonucleotide reductase](/w/index.php?title=Ribonucleotide_reductase&action=edit&redlink=1) (khử ribose thành [deoxyribose](/w/index.php?title=Deoxyribose&action=edit&redlink=1); tổng hợp sinh học [DNA](/wiki/ADN)), [hemerythrins](/w/index.php?title=Hemerythrins&action=edit&redlink=1) (vận chuyển ôxy và ngưng kết trong các động vật không xương sống ở biển) và [axít phosphatase tía](/w/index.php?title=Ax%C3%ADt_phosphatase_t%C3%ADa&action=edit&redlink=1) (thủy phân các [este phốt phát](/w/index.php?title=Este_ph%E1%BB%91t_ph%C3%A1t&action=edit&redlink=1)). Khi cơ thể chống lại sự nhiễm khuẩn, nó để riêng sắt trong prôtêin vận chuyển [transferrin](/w/index.php?title=Transferrin&action=edit&redlink=1) vì thế vi khuẩn không thể sử dụng được sắt.
Sự phân phối sắt trong cơ thể được điều chỉnh trong cơ thể
[động vật có vú](/wiki/L%E1%BB%9Bp_Th%C3%BA). Sắt được hấp thụ từ [duodenum](/w/index.php?title=Duodenum&action=edit&redlink=1) liên kết với transferrin, và vận chuyển bởi [máu](/wiki/M%C3%A1u) đến các tế bào khác nhau. Vẫn chưa rõ cơ chế liên kết của sắt với các prôtêin. [[12]](#cite_note-12)
Các nguồn thức ăn giàu sắt bao gồm: thịt, cá, thịt gia cầm,
[đậu lăng](/wiki/%C4%90%E1%BA%ADu_l%C4%83ng), các loại [đậu](/wiki/%C4%90%E1%BA%ADu), [rau chân vịt](/wiki/Rau_ch%C3%A2n_v%E1%BB%8Bt), [tào phớ](/wiki/T%C3%A0o_ph%E1%BB%9B), [đậu Thổ Nhĩ Kỳ](/w/index.php?title=%C4%90%E1%BA%ADu_Th%E1%BB%95_Nh%C4%A9_K%E1%BB%B3&action=edit&redlink=1), [dâu tây](/wiki/D%C3%A2u_t%C3%A2y) và mầm ngũ cốc.
Sắt được bổ sung cho những người cần tăng cường chất này trong dạng
[fumarat sắt (II)](/w/index.php?title=Fumarat_s%E1%BA%AFt_(II)&action=edit&redlink=1). Tiêu chuẩn của [RDA](/w/index.php?title=RDA&action=edit&redlink=1) về sắt dao động dựa trên tuổi tác, giới tính, và nguồn sắt ăn kiêng (sắt trên cơ sở heme có khả năng sinh học cao hơn) [[13]](#cite_note-13)
Cần lưu ý tới phần cảnh báo dưới đây.
## Tính chất hóa học[
[sửa](/w/index.php?title=S%E1%BA%AFt&veaction=edit&vesection=8) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=S%E1%BA%AFt&action=edit§ion=8)]
1. Tác dụng với phi kim:
Sắt tác dụng với hầu hết tất cả các phi kim khi đun nóng. Với các phi kim có tính oxi hóa mạnh như
[Ôxy](/wiki/%C3%94xy) và [Clo](/wiki/Clo) thì sẽ tạo thành những hợp chất trong đó sắt có số oxi hóa là +3.
Ví dụ:
2Fe + 3Cl
2 → 2FeCl 3
FeO + Fe
2O 3 → Fe 3O 4
3Fe + 2O
2 → Fe 3O 4 (Vì khi Fe phản ứng với O 2 ở nhiệt độ cao, 2 chất đã sinh ra cùng 1 lúc (FeO và Fe 2O 3) và lại tự xúc tác với nhau)
Fe
3O 4 là một hợp chất ion, tinh thể được tạo nên bởi các ion O 2-, ion Fe 3+ và ion Fe 2+. Trong quá trình phản ứng, một phần sắt bị oxi hóa thành Fe 2+, một phần bị oxi hóa thành Fe 3+.Trong chất rắn trung bình cứ có 1 ion Fe 2+ thì có 2 ion Fe 3+ và 4 ion O 2-.
Trong không khí ẩm sắt dễ bị rỉ theo phản ứng:
4Fe + O
2 + nH 2O → 2Fe 2O 3.nH 2O
Đối với các phi kim yếu hơn như lưu hùynh,..tạo thành hợp chất trong đó sắt có số oxi hóa +2 Fe + S → FeS
2.Tác dụng với các hợp chất:
Thế điện cực chuẩn của sắt là: Fe
2+(dd) + 2e → Fe E o= -0.44V
Qua đó ta thấy sắt có tính khử trung bình.
Sắt dễ tan trong dung dịch axit HCl và H
2SO 4 loãng
Fe + 2HCl → FeCl
2 + H 2
Fe + H
2SO 4 → FeSO 4 + H 2
Hay FeO + 2H
+(dd) → Fe +(dd) + H2
Đối với các axít có tính oxi hóa mạnh như HNO
3 hay H 2SO 4 đặc nóng thì sản phẩm phản ứng sẽ là muối sắt với sắt có số oxi hóa +3 và các sản phẩm khử của N:N 2O, NO, NO 2 hoặc của S: SO 2. Ở nhiệt độ thường, trong axit nitric đặc và axit sulfuric đặc, sắt tạo ra lớp oxit bảo vệ kim loại trở nên "thụ động", không bị hòa tan. Sắt đẩy các kim loại yếu hơn ra khỏi dung dịch muối của chúng.
Fe + Cu(NO
3) 2 → Fe(NO 3) 2 + Cu
## Hợp chất[
[sửa](/w/index.php?title=S%E1%BA%AFt&veaction=edit&vesection=9) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=S%E1%BA%AFt&action=edit§ion=9)]
Các trạng thái
[ôxi hóa](/wiki/%C3%94xi_h%C3%B3a) chung của sắt bao gồm:
- Trạng thái sắt(II), Fe
2+, *ferrous*rất phổ biến.
- Trạng thái sắt(III), Fe
3+, *ferric*, cũng rất phổ biến, ví dụ trong [gỉ sắt](/w/index.php?title=G%E1%BB%89_s%E1%BA%AFt&action=edit&redlink=1).
- Trạng thái sắt(IV), Fe
4+, *ferryl*, ổn định trong các enzym (ví dụ [perôxidas](/w/index.php?title=Per%C3%B4xidas&action=edit&redlink=1)).
- Sắt(VI) cũng được biết tới, nó hiếm hơn, có trong
[ferrat kali](/wiki/Ferrat_kali).
- Cacbua sắt Fe
3C được biết đến như là [cementit](/w/index.php?title=Cementit&action=edit&redlink=1).
- Sắt cũng tồn tại dưới dạng sắt (VIII) nhưng rất hiếm.
*Xem thêm: Ôxít sắt*
## Đồng vị[
[sửa](/w/index.php?title=S%E1%BA%AFt&veaction=edit&vesection=10) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=S%E1%BA%AFt&action=edit§ion=10)]
Sắt có bốn đồng vị tự nhiên ổn định là Fe
54, Fe 56, Fe 57 và Fe 58. Sự phổ biến tương đối của các đồng vị sắt trong tự nhiên là: Fe 54 (5,8%), Fe 56 (91,7%), Fe 57 (2,2%) và Fe 58 (0,3%).
Fe
60 là đồng vị phóng xạ đã biến mất, nó có chu kỳ bán rã dài (2,6 triệu năm). Đồng vị này không được tìm thấy trên Trái Đất mà nó là sản phẩm phân rã từ đồng vị [14] [nicken-60](/w/index.php?title=Nicken-60&action=edit&redlink=1). Phần lớn các công việc trong quá khứ để đo thành phần đồng vị của sắt tập trung vào việc xác định các biến thể của Fe 60vì các quá trình kèm theo sự tổng hợp hạt nhân (ví dụ nghiên cứu thiên thạch) và sự hình thành khoáng sản. Đồng vị Fe 56cũng gây ra sự đặc biệt chú ý của các nhà khoa học vì nó có thể là hạt nhân ổn định nhất. Không thể thực hiện các phản ứng phân hạch hay nhiệt hạch trên Fe 56mà có thể giải phóng năng lượng. Điều này thì lại không đúng với các nguyên tố khác.
Trong số các đồng vị ổn định, chỉ có Fe
57 có spin −1/2. Vì lý do này, Fe 57 có ứng dụng như là đồng vị spin trong hóa học và hóa sinh học.
Trong các pha của các thiên thạch
*Semarkona* và *Chervony Kut* mối tương quan giữa mật độ của Ni 60 (sản phẩm sinh ra của Fe 60) và sự phổ biến của các đồng vị ổn định của sắt có thể được tìm thấy, nó chứng tỏ sự tồn tại của Fe 60 trong thời gian hình thành của [hệ Mặt Trời](/wiki/H%E1%BB%87_M%E1%BA%B7t_Tr%E1%BB%9Di). Có khả năng là năng lượng giải phóng bởi sự phân rã của Fe 60 góp phần cùng với năng lượng giải phóng bởi sự phân rã của hạt nhân phóng xạ Al 26, để nung chảy lại và làm phân biệt các [tiểu hành tinh](/wiki/Ti%E1%BB%83u_h%C3%A0nh_tinh) sau sự hình thành của chúng trước đây 4,6 tỷ năm. Sự phổ biến của Ni 60 hiện diện trong các vật chất ngoài Trái Đất có thể cung cấp thông tin để nhìn sâu hơn nữa vào nguồn gốc của hệ Mặt Trời cũng như lịch sử sơ kỳ của nó. [[15]](#cite_note-15)
## Cảnh báo[
[sửa](/w/index.php?title=S%E1%BA%AFt&veaction=edit&vesection=11) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=S%E1%BA%AFt&action=edit§ion=11)]
Việc hấp thụ quá nhiều sắt gây ngộ độc, vì các sắt II dư thừa sẽ phản ứng với các
[perôxít](/w/index.php?title=Per%C3%B4x%C3%ADt&action=edit&redlink=1) trong cơ thể để sản xuất ra các gốc tự do. Khi sắt trong số lượng bình thường thì cơ thể có một cơ chế [chống ôxi hóa](/w/index.php?title=Ch%E1%BB%91ng_%C3%B4xi_h%C3%B3a&action=edit&redlink=1) để có thể kiểm soát quá trình này. Khi dư thừa sắt thì những lượng dư thừa không thể kiểm soát của các gốc tự do được sinh ra.
Một lượng gây chết người của sắt đối với trẻ 2 tuổi là ba gam sắt. Một gam có thể sinh ra sự ngộ độc nguy hiểm. Danh mục của
[DRI](/w/index.php?title=DRI&action=edit&redlink=1) về mức chấp nhận cao nhất về sắt đối với người lớn là 45 mg/ngày. Đối với trẻ em dưới 14 tuổi mức cao nhất là 40 mg/ngày.
Nếu sắt quá nhiều trong cơ thể (chưa đến mức gây chết người) thì một loạt các hội chứng
[rối loạn quá tải sắt](/w/index.php?title=R%E1%BB%91i_lo%E1%BA%A1n_qu%C3%A1_t%E1%BA%A3i_s%E1%BA%AFt&action=edit&redlink=1) có thể phát sinh, chẳng hạn như [hemochromatosis](/w/index.php?title=Hemochromatosis&action=edit&redlink=1). Vì lý do này, **mọi người không nên sử dụng các loại hình sắt bổ sung trừ trường hợp thiếu sắt và phải có chỉ định của bác sĩ chuyên khoa**.
## Tham khảo[
[sửa](/w/index.php?title=S%E1%BA%AFt&veaction=edit&vesection=12) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=S%E1%BA%AFt&action=edit§ion=12)]
- ^
**a** [Kuhn, Howard and Medlin, Dana (prepared under the direction of the ASM International Handbook Committee) biên tập (2000).](#cite_ref-corr_1-1) **ă** [(PDF)](http://www.gorni.eng.br/e/Gorni_SFHTHandbook.pdf) *ASM Handbook – Mechanical Testing and Evaluation* **8**. ASM International. tr. 275. [ISBN](/wiki/ISBN) [0-87170-389-0](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0-87170-389-0). [^](#cite_ref-2) [“Hardness Conversion Chart”](http://mdmetric.com/tech/hardnessconversion.html). Maryland Metrics. Truy cập ngày 23 tháng 5 năm 2010.
- ^
**a** [Kohl, Walter H. (1995).](#cite_ref-pure_3-1) **ă** [. Springer. tr. 164–167.](http://books.google.com/?id=-Ll6qjWB-RUC&pg=PA164) *Handbook of materials and techniques for vacuum devices* [ISBN](/wiki/ISBN) [1-56396-387-6](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/1-56396-387-6). **Takaji, Kusakawa; Toshikatsu, Otani (1964).** [^](#cite_ref-4) [“Properties of Various Pure Irons: Study on pure iron I”](http://ci.nii.ac.jp/naid/110001459778/en). *Tetsu-to-Hagane* **50**(1): 42–47. **Raghavan, V. (2004).** [^](#cite_ref-5) [. PHI Learning Pvt. Ltd. tr. 218.](http://books.google.com/?id=LgB5dkmPML0C&pg=PA218) *Materials Science and Engineering* [ISBN](/wiki/ISBN) [81-203-2455-2](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/81-203-2455-2).
- ^
**a** [Boehler, Reinhard (2000). “High-pressure experiments and the phase diagram of lower mantle and core materials”.](#cite_ref-beta-iron_6-1) **ă** *Review of Geophysics*(American Geophysical Union) **38**(2): 221–245. [Bibcode](/wiki/Bibcode): [2000RvGeo..38..221B](http://adsabs.harvard.edu/abs/2000RvGeo..38..221B). [doi](/wiki/DOI): [10.1029/1998RG000053](//dx.doi.org/10.1029%2F1998RG000053). **Bramfitt, B. L.; Benscoter, Arlan O. (2002). “The Iron Carbon Phase Diagram”.** [^](#cite_ref-Metallo_7-0) [. ASM International. tr. 24–28.](http://books.google.com/?id=hoM8VJHTt24C&pg=PA24) *Metallographer's guide: practice and procedures for irons and steels* [ISBN](/wiki/ISBN) [978-0-87170-748-2](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/978-0-87170-748-2).
- ^
**a** **ă** [Weeks 1968](#CITEREFWeeks1968), tr. 29
- ^
**a** **ă** [Weeks 1968](#CITEREFWeeks1968), tr. 31 **Bryce, Trevor (2007).** [^](#cite_ref-10) [. Osprey Publishing. tr. 22–23.](http://books.google.com/books?id=0_oi1CLayh8C&pg=PA22) *Hittite Warrior* [ISBN](/wiki/ISBN) [978-1-84603-081-9](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/978-1-84603-081-9). [^](#cite_ref-11) [“Foods & Nutrition Encyclopedia, Two Volume Set”](https://books.google.com.vn/books?id=XMA9gYIj-C4C&pg=PA1245&lpg=PA1245&dq=0.004%25+iron+in+human+body&source=bl&ots=nJOc7_u4wr&sig=O3oYFh0LxMAxzJg5WVaH60_D5w4&hl=en&sa=X&redir_esc=y#v=onepage&q=0.004%25%20iron%20in%20human%20body&f=false). Google Books. Truy cập 23 tháng 9 năm 2015. [^](#cite_ref-12) [[1]](http://www.plosbiology.org/plosonline/?request=get-document&doi=10.1371%2Fjournal.pbio.0000079) [^](#cite_ref-13) [[2]](http://www.iom.edu/Object.File/Master/7/294/0.pdf) **G. Rugel, T. Faestermann, K. Knie, G. Korschinek, M. Poutivtsev, D. Schumann, N. Kivel, I. Günther-Leopold, R. Weinreich, M. Wohlmuther:** [^](#cite_ref-14) *New Measurement of the*In: 60Half-Life. *Physical Review Letters.*103, 2009, S., . **Mostefaoui, S.; Lugmair, G.W.; Hoppe, P.; El Goresy, A. (2004). “Evidence for live 60Fe in meteorites”.** [^](#cite_ref-15) *New Astronomy Reviews* **48**: 155. [Bibcode](/wiki/Bibcode): [2004NewAR..48..155M](http://adsabs.harvard.edu/abs/2004NewAR..48..155M). [doi](/wiki/DOI): [10.1016/j.newar.2003.11.022](//dx.doi.org/10.1016%2Fj.newar.2003.11.022).
## Đọc thêm[
[sửa](/w/index.php?title=S%E1%BA%AFt&veaction=edit&vesection=13) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=S%E1%BA%AFt&action=edit§ion=13)]
- Doulias PT, Christoforidis S, Brunk UT, Galaris D. Endosomal and lysosomal effects of desferrioxamine: protection of HeLa cells from hydrogen peroxide-induced DNA damage and induction of cell-cycle arrest. Free Radic Biol Med. 2003;35:719-28.
- H. R. Schubert,
*History of the British Iron and Steel Industry... to 1775 AD*(Routledge, London, 1957)
- R. F. Tylecote,
*History of Metallurgy*(Institute of Materials, London 1992).
- R. F. Tylecote, 'Iron in the Industrial Revolution' in J. Day and R. F. Tylecote,
*The Industrial Revolution in Metals*(Institute of Materials 1991), 200-60. [Vai trò của sắt trong phát triển nền văn minh nhân loại](/w/index.php?title=Vai_tr%C3%B2_c%E1%BB%A7a_s%E1%BA%AFt_trong_ph%C3%A1t_tri%E1%BB%83n_n%E1%BB%81n_v%C4%83n_minh_nh%C3%A2n_lo%E1%BA%A1i&action=edit&redlink=1)
## Liên kết ngoài[
[sửa](/w/index.php?title=S%E1%BA%AFt&veaction=edit&vesection=14) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=S%E1%BA%AFt&action=edit§ion=14)]
|
|![]()
|Wikimedia Commons có thêm thư viện hình ảnh và phương tiện truyền tải về
|
|
|[1](/wiki/Kim_lo%E1%BA%A1i_ki%E1%BB%81m) [2](/wiki/Kim_lo%E1%BA%A1i_ki%E1%BB%81m_th%E1%BB%95) [3](/wiki/Nh%C3%B3m_nguy%C3%AAn_t%E1%BB%91_3) [4](/wiki/Nh%C3%B3m_nguy%C3%AAn_t%E1%BB%91_4) [5](/wiki/Nh%C3%B3m_nguy%C3%AAn_t%E1%BB%91_5) [6](/wiki/Nh%C3%B3m_nguy%C3%AAn_t%E1%BB%91_6) [7](/wiki/Nh%C3%B3m_nguy%C3%AAn_t%E1%BB%91_7) [8](/wiki/Nh%C3%B3m_nguy%C3%AAn_t%E1%BB%91_8) [9](/wiki/Nh%C3%B3m_nguy%C3%AAn_t%E1%BB%91_9) [10](/wiki/Nh%C3%B3m_nguy%C3%AAn_t%E1%BB%91_10) [11](/wiki/Nh%C3%B3m_nguy%C3%AAn_t%E1%BB%91_11) [12](/wiki/Nh%C3%B3m_nguy%C3%AAn_t%E1%BB%91_12) [13](/wiki/Nh%C3%B3m_Bo) [14](/wiki/Nh%C3%B3m_nguy%C3%AAn_t%E1%BB%91_14) [15](/wiki/Nh%C3%B3m_nit%C6%A1) [16](/wiki/Nh%C3%B3m_nguy%C3%AAn_t%E1%BB%91_16) [17](/wiki/Halogen) [18](/wiki/Kh%C3%AD_hi%E1%BA%BFm) [1](/wiki/Chu_k%E1%BB%B3_nguy%C3%AAn_t%E1%BB%91_1) [H](/wiki/Hi%C4%91r%C3%B4) [He](/wiki/Heli) [2](/wiki/Chu_k%E1%BB%B3_nguy%C3%AAn_t%E1%BB%91_2) [Li](/wiki/Liti) [Be](/wiki/Berili) [B](/wiki/Bo) [C](/wiki/Cacbon) [N](/wiki/Nit%C6%A1) [O](/wiki/%C3%94xy) [F](/wiki/Flo) [Ne](/wiki/Neon) [3](/wiki/Chu_k%E1%BB%B3_nguy%C3%AAn_t%E1%BB%91_3) [Na](/wiki/Natri) [Mg](/wiki/Magi%C3%AA) [Al](/wiki/Nh%C3%B4m) [Si](/wiki/Silic) [P](/wiki/Ph%E1%BB%91tpho) [S](/wiki/L%C6%B0u_hu%E1%BB%B3nh) [Cl](/wiki/Clo) [Ar](/wiki/Argon) [4](/wiki/Chu_k%E1%BB%B3_nguy%C3%AAn_t%E1%BB%91_4) [K](/wiki/Kali) [Ca](/wiki/Canxi) [Sc](/wiki/Scandi) [Ti](/wiki/Titan) [V](/wiki/Vanadi) [Cr](/wiki/Crom) [Mn](/wiki/Mangan) **Fe** [Co](/wiki/Coban) [Ni](/wiki/Niken) [Cu](/wiki/%C4%90%E1%BB%93ng) [Zn](/wiki/K%E1%BA%BDm) [Ga](/wiki/Gali) [Ge](/wiki/Gecmani) [As](/wiki/Asen) [Se](/wiki/Selen) [Br](/wiki/Br%C3%B4m) [Kr](/wiki/Krypton) [5](/wiki/Chu_k%E1%BB%B3_nguy%C3%AAn_t%E1%BB%91_5) [Rb](/wiki/Rubi%C4%91i) [Sr](/wiki/Stronti) [Y](/wiki/Yttri) [Zr](/wiki/Zirconi) [Nb](/wiki/Niobi) [Mo](/wiki/Molypden) [Tc](/wiki/Tecneti) [Ru](/wiki/Rutheni) [Rh](/wiki/Rhodi) [Pd](/wiki/Paladi) [Ag](/wiki/B%E1%BA%A1c) [Cd](/wiki/Cadimi) [In](/wiki/Indi) [Sn](/wiki/Thi%E1%BA%BFc) [Sb](/wiki/Antimon) [Te](/wiki/Telua) [I](/wiki/I%E1%BB%91t) [Xe](/wiki/Xenon) [6](/wiki/Chu_k%E1%BB%B3_nguy%C3%AAn_t%E1%BB%91_6) [Cs](/wiki/Xezi) [Ba](/wiki/Bari) [La](/wiki/Lantan) [Ce](/wiki/Xeri) [Pr](/wiki/Praseodymi) [Nd](/wiki/Neodymi) [Pm](/wiki/Promethi) [Sm](/wiki/Samari) [Eu](/wiki/Europi) [Gd](/wiki/Gadolini) [Tb](/wiki/Terbi) [Dy](/wiki/Dysprosi) [Ho](/wiki/Holmi) [Er](/wiki/Erbi) [Tm](/wiki/Thuli) [Yb](/wiki/Ytterbi) [Lu](/wiki/Luteti) [Hf](/wiki/Hafni) [Ta](/wiki/Tantan) [W](/wiki/Vonfram) [Re](/wiki/Rheni) [Os](/wiki/Osmi) [Ir](/wiki/Iridi) [Pt](/wiki/Platin) [Au](/wiki/V%C3%A0ng) [Hg](/wiki/Th%E1%BB%A7y_ng%C3%A2n) [Tl](/wiki/Tali) [Pb](/wiki/Ch%C3%AC) [Bi](/wiki/Bitmut) [Po](/wiki/Poloni) [At](/wiki/Astatin) [Rn](/wiki/Radon) [7](/wiki/Chu_k%E1%BB%B3_nguy%C3%AAn_t%E1%BB%91_7) [Fr](/wiki/Franxi) [Ra](/wiki/Radi) [Ac](/wiki/Actini) [Th](/wiki/Thori) [Pa](/wiki/Protactini) [U](/wiki/Urani) [Np](/wiki/Neptuni) [Pu](/wiki/Plutoni) [Am](/wiki/Americi) [Cm](/wiki/Curi) [Bk](/wiki/Berkeli) [Cf](/wiki/Californi) [Es](/wiki/Einsteini) [Fm](/wiki/Fermi) [Md](/wiki/Mendelevi) [No](/wiki/Nobeli) [Lr](/wiki/Lawrenci) [Rf](/wiki/Rutherfordi) [Db](/wiki/Dubni) [Sg](/wiki/Seaborgi) [Bh](/wiki/Bohri) [Hs](/wiki/Hassi) [Mt](/wiki/Meitneri) [Ds](/wiki/Darmstadti) [Rg](/wiki/Roentgeni) [Cn](/wiki/Copernixi) [Uut](/wiki/Ununtri) [Fl](/wiki/Flerovi) [Uup](/wiki/Ununpenti) [Lv](/wiki/Livermori) [Uus](/wiki/Ununsepti) [Uuo](/wiki/Ununocti) [Thể loại](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i):


text:
Thập niên 50
Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
Thập niên 50 hay thập kỷ 50 chỉ đến những năm từ 50 đến 59.
Mục lục
- 1 Chính trị và chiến tranh
- 2 Thiên tai
- 3 Hiệp hội
- 4 Công nghệ
- 5 Khoa học
- 6 Kinh tế
- 7 Văn hóa đại chúng
- 8 Nhân vật
- 9 Tham khảo
Thập niên 50 hay thập kỷ 50 chỉ đến những năm từ 50 đến 59.

markdown:
# Thập niên 50
Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
|
||
|[Thế kỷ](/wiki/Th%E1%BA%BF_k%E1%BB%B7): [thế kỷ 1 TCN](/wiki/Th%E1%BA%BF_k%E1%BB%B7_1_TCN)– **–** [thế kỷ 1](/wiki/Th%E1%BA%BF_k%E1%BB%B7_1) [thế kỷ 2](/wiki/Th%E1%BA%BF_k%E1%BB%B7_2) [Thập niên](/wiki/Th%E1%BA%ADp_ni%C3%AAn): [thập niên 40](/wiki/Th%E1%BA%ADp_ni%C3%AAn_40)– **–** **thập niên 50** [thập niên 60](/wiki/Th%E1%BA%ADp_ni%C3%AAn_60) **Năm:** [50](/wiki/50) [51](/wiki/51) [52](/wiki/52) [53](/wiki/53) [54](/wiki/54) [55](/wiki/55) [56](/wiki/56) [57](/wiki/57) [58](/wiki/58) [59](/wiki/59) **Thể loại:** [Sinh](/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Sinh_th%E1%BA%ADp_k%E1%BB%B7_50)– [Mất](/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:M%E1%BA%A5t_th%E1%BA%ADp_k%E1%BB%B7_50)– [Kiến trúc](/w/index.php?title=Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Ki%E1%BA%BFn_tr%C3%BAc_th%E1%BA%ADp_k%E1%BB%B7_50&action=edit&redlink=1) [Thành lập](/w/index.php?title=Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Th%C3%A0nh_l%E1%BA%ADp_th%E1%BA%ADp_k%E1%BB%B7_50&action=edit&redlink=1)– [Phá hủy](/w/index.php?title=Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Ph%C3%A1_h%E1%BB%A7y_th%E1%BA%ADp_k%E1%BB%B7_50&action=edit&redlink=1) **Thập niên 50** hay **thập kỷ 50** chỉ đến những năm từ [50](/wiki/50) đến [59](/wiki/59).
## Mục lục
[1 Chính trị và chiến tranh](#Ch.C3.ADnh_tr.E1.BB.8B_v.C3.A0_chi.E1.BA.BFn_tranh) [2 Thiên tai](#Thi.C3.AAn_tai) [3 Hiệp hội](#Hi.E1.BB.87p_h.E1.BB.99i) [4 Công nghệ](#C.C3.B4ng_ngh.E1.BB.87) [5 Khoa học](#Khoa_h.E1.BB.8Dc) [6 Kinh tế](#Kinh_t.E1.BA.BF) [7 Văn hóa đại chúng](#V.C4.83n_h.C3.B3a_.C4.91.E1.BA.A1i_ch.C3.BAng) [8 Nhân vật](#Nh.C3.A2n_v.E1.BA.ADt) [9 Tham khảo](#Tham_kh.E1.BA.A3o)
## Chính trị và chiến tranh[
[sửa](/w/index.php?title=Th%E1%BA%ADp_ni%C3%AAn_50&veaction=edit&vesection=1) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Th%E1%BA%ADp_ni%C3%AAn_50&action=edit§ion=1)]
### Chiến tranh[
[sửa](/w/index.php?title=Th%E1%BA%ADp_ni%C3%AAn_50&veaction=edit&vesection=2) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Th%E1%BA%ADp_ni%C3%AAn_50&action=edit§ion=2)]
### Xung đột[
[sửa](/w/index.php?title=Th%E1%BA%ADp_ni%C3%AAn_50&veaction=edit&vesection=3) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Th%E1%BA%ADp_ni%C3%AAn_50&action=edit§ion=3)]
### Thuộc địa hóa[
[sửa](/w/index.php?title=Th%E1%BA%ADp_ni%C3%AAn_50&veaction=edit&vesection=4) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Th%E1%BA%ADp_ni%C3%AAn_50&action=edit§ion=4)]
### Các sự kiện chính trị nổi bật[
[sửa](/w/index.php?title=Th%E1%BA%ADp_ni%C3%AAn_50&veaction=edit&vesection=5) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Th%E1%BA%ADp_ni%C3%AAn_50&action=edit§ion=5)]
## Thiên tai[
[sửa](/w/index.php?title=Th%E1%BA%ADp_ni%C3%AAn_50&veaction=edit&vesection=6) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Th%E1%BA%ADp_ni%C3%AAn_50&action=edit§ion=6)]
## Hiệp hội[
[sửa](/w/index.php?title=Th%E1%BA%ADp_ni%C3%AAn_50&veaction=edit&vesection=7) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Th%E1%BA%ADp_ni%C3%AAn_50&action=edit§ion=7)]
## Công nghệ[
[sửa](/w/index.php?title=Th%E1%BA%ADp_ni%C3%AAn_50&veaction=edit&vesection=8) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Th%E1%BA%ADp_ni%C3%AAn_50&action=edit§ion=8)]
## Khoa học[
[sửa](/w/index.php?title=Th%E1%BA%ADp_ni%C3%AAn_50&veaction=edit&vesection=9) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Th%E1%BA%ADp_ni%C3%AAn_50&action=edit§ion=9)]
## Kinh tế[
[sửa](/w/index.php?title=Th%E1%BA%ADp_ni%C3%AAn_50&veaction=edit&vesection=10) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Th%E1%BA%ADp_ni%C3%AAn_50&action=edit§ion=10)]
## Văn hóa đại chúng[
[sửa](/w/index.php?title=Th%E1%BA%ADp_ni%C3%AAn_50&veaction=edit&vesection=11) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Th%E1%BA%ADp_ni%C3%AAn_50&action=edit§ion=11)]
### Văn học và nghệ thuật[
[sửa](/w/index.php?title=Th%E1%BA%ADp_ni%C3%AAn_50&veaction=edit&vesection=12) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Th%E1%BA%ADp_ni%C3%AAn_50&action=edit§ion=12)]
### Thể thao[
[sửa](/w/index.php?title=Th%E1%BA%ADp_ni%C3%AAn_50&veaction=edit&vesection=13) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Th%E1%BA%ADp_ni%C3%AAn_50&action=edit§ion=13)]
### Âm nhạc[
[sửa](/w/index.php?title=Th%E1%BA%ADp_ni%C3%AAn_50&veaction=edit&vesection=14) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Th%E1%BA%ADp_ni%C3%AAn_50&action=edit§ion=14)]
### Kiến trúc[
[sửa](/w/index.php?title=Th%E1%BA%ADp_ni%C3%AAn_50&veaction=edit&vesection=15) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Th%E1%BA%ADp_ni%C3%AAn_50&action=edit§ion=15)]
### Thời trang[
[sửa](/w/index.php?title=Th%E1%BA%ADp_ni%C3%AAn_50&veaction=edit&vesection=16) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Th%E1%BA%ADp_ni%C3%AAn_50&action=edit§ion=16)]
### Khác[
[sửa](/w/index.php?title=Th%E1%BA%ADp_ni%C3%AAn_50&veaction=edit&vesection=17) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Th%E1%BA%ADp_ni%C3%AAn_50&action=edit§ion=17)]
### Tiểu thuyết và phim[
[sửa](/w/index.php?title=Th%E1%BA%ADp_ni%C3%AAn_50&veaction=edit&vesection=18) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Th%E1%BA%ADp_ni%C3%AAn_50&action=edit§ion=18)]
## Nhân vật[
[sửa](/w/index.php?title=Th%E1%BA%ADp_ni%C3%AAn_50&veaction=edit&vesection=19) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Th%E1%BA%ADp_ni%C3%AAn_50&action=edit§ion=19)]
### Lãnh tụ thế giới[
[sửa](/w/index.php?title=Th%E1%BA%ADp_ni%C3%AAn_50&veaction=edit&vesection=20) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Th%E1%BA%ADp_ni%C3%AAn_50&action=edit§ion=20)]
## Tham khảo[
[sửa](/w/index.php?title=Th%E1%BA%ADp_ni%C3%AAn_50&veaction=edit&vesection=21) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Th%E1%BA%ADp_ni%C3%AAn_50&action=edit§ion=21)]
|
|![]()
|Wikimedia Commons có thêm thư viện hình ảnh và phương tiện truyền tải về
|


text:
Đăng nhập
5giay - Mạng thương mại điện tử
Trang chủ
5Giay
>
Tìm kiếm bài viết theo id
5giay - Mạng thương mại điện tử
Trình duyệt của bạn không hỗ trợ iframe.
Login with Facebook
Tên tài khoản hoặc địa chỉ Email:
Bạn đã có tài khoản rồi?
Click vào đây để đăng ký
Vâng, Mật khẩu của tôi là:
Bạn đã quên mật khẩu?
Duy trì đăng nhập
5giay - Mạng thương mại điện tử
Trang chủ
5Giay
>
Tình hình diễn đàn
hoang6688
,
tkngoc2006
,
lapdigital
,
BVH
,
Thiên Tú 19
,
thanhapache
,
banhbaomobile
,
Haquantung
,
oepartlowvonni
,
Lexar
,
nlongh
,
phomaiquegiare
,
SIM SINH VIÊN 120
,
tiachop1307
,
totnhatvn.com
,
maytinhhiepphat
,
trongphong
,
binhbuon_1988
,
vodafone278
,
chimcanh_nhoxiu
,
hoangnam0209
,
chicken2011
,
TheLXDinvincible
,
thangmo
,
của_thế gian
,
Mr Đăng
,
chuyenup
,
chimdaubac
,
tranthongtrung
Tổng: 672 (Thành viên: 30, Khách: 614, Robots: 28)
5Giay
5Giay
Liên kết nhanh
Bài viết của tôi
Chuyển đến box
Bài viết gần đây
Sản phẩm nổi bật
Điện thoại Mobile
iPhone 6s
iPhone 6
iPhone 5s
iPhone 6 Plus
iPhone 6s Plus
SamSung Galaxy S7
SamSung Galaxy S7 Edge
SamSung Galaxy Note 5
Sony Xperia Z3
LG G4
HTC One M9
Nokia 8800
Laptop
Macbook
Macbook Pro
Macbook Air
iPad
Laptop Dell
Dell Inspiron
Laptop Acer
Laptop Asus
Laptop cũ giá rẻ
Laptop HP
Laptop Lenovo
Laptop Sony
Xe máy
Honda SH
Honda Air Blade
Honda Vision
Honda Lead
Honda SH Mode
Moto
Xipo 110
Xipo 120
Yamaha Exciter
Yamaha Luvias
Exciter 150
Xe Vespa
SOHOT
PR News
HARAPAGE
Menu
Tìm kiếm
Chỉ tìm trong tiêu đề
Được gửi bởi thành viên:
Dãn cách tên bằng dấu phẩy(,).
Mới hơn ngày:
Tìm kiếm hữu ích
Bài viết gần đây
Thêm...

Vary: Accept-Encoding,User-Agent

Cache-control: private, max-age=0

Set-Cookie: 5s_session=32e8148058688087fc47b4b8854ed685; path=/; domain=www.5giay.vn; secure; httponly

X-Frame-Options: SAMEORIGIN

Server: Nhat Nguyet Websphere 12.3 build 3.456.234.2600

X-Powered-By: nhatnguyet-