markdown:
# Đường Trường Sơn
|Đường Trường Sơn|
|Nam
|![ HCMT3.jpg](//upload.wikimedia.org/wikipedia/vi/thumb/1/1e/HCMT3.jpg/300px-HCMT3.jpg)
![ HCMT3.jpg](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/vi/thumb/1/1e/HCMT3.jpg/300px-HCMT3.jpg)
Xe tải trên đường vào Nam
[1959](/wiki/1959)- [1975](/wiki/1975) [Chiến tranh Việt Nam 1960-1975](/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_Vi%E1%BB%87t_Nam) [Sau 1975](/wiki/H%E1%BB%87_th%E1%BB%91ng_giao_th%C3%B4ng_Vi%E1%BB%87t_Nam#H.E1.BB.87_th.E1.BB.91ng_.C4.91.C6.B0.E1.BB.9Dng_b.E1.BB.99) [Quân đội Nhân dân Việt Nam](/wiki/Qu%C3%A2n_%C4%91%E1%BB%99i_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Vi%E1%BB%87t_Nam) [Võ Bẩm](/wiki/V%C3%B5_B%E1%BA%A9m)(1959-1965) [Phan Trọng Tuệ](/wiki/Phan_Tr%E1%BB%8Dng_Tu%E1%BB%87)(1965) [Hoàng Văn Thái](/wiki/Ho%C3%A0ng_V%C4%83n_Th%C3%A1i_(trung_t%C6%B0%E1%BB%9Bng))(1965-1966) [Đồng Sỹ Nguyên](/wiki/%C4%90%E1%BB%93ng_S%C4%A9_Nguy%C3%AAn)(1966-1976) [chiến dịch Barrell Roll](/w/index.php?title=Chi%E1%BA%BFn_d%E1%BB%8Bch_Barrell_Roll&action=edit&redlink=1)1964 - 1973 [chiến dịch Steel Tiger](/w/index.php?title=Chi%E1%BA%BFn_d%E1%BB%8Bch_Steel_Tiger&action=edit&redlink=1)1965 - 1968 [chiến dịch Tiger Hound](/w/index.php?title=Chi%E1%BA%BFn_d%E1%BB%8Bch_Tiger_Hound&action=edit&redlink=1)1965 - 1968 [chiến dịch Commando Hunt](/wiki/Chi%E1%BA%BFn_d%E1%BB%8Bch_Commando_Hunt)1968 - 1972 [cuộc xâm nhập Campuchia](/wiki/Chi%E1%BA%BFn_d%E1%BB%8Bch_Campuchia)1970 [chiến dịch Lam Sơn 719](/wiki/Chi%E1%BA%BFn_d%E1%BB%8Bch_Lam_S%C6%A1n_719)1971 [Chiến dịch Hồ Chí Minh](/wiki/Chi%E1%BA%BFn_d%E1%BB%8Bch_H%E1%BB%93_Ch%C3%AD_Minh)1975 *Về các con đường khác cùng tên "Đường Hồ Chí Minh", xem* [Đường Hồ Chí Minh (định hướng)](/wiki/%C4%90%C6%B0%E1%BB%9Dng_H%E1%BB%93_Ch%C3%AD_Minh_(%C4%91%E1%BB%8Bnh_h%C6%B0%E1%BB%9Bng)). **Đường Trường Sơn** hay **đường mòn Hồ Chí Minh** là mạng lưới giao thông quân sự chiến lược chạy từ lãnh thổ [Việt Nam Dân chủ Cộng hòa](/wiki/Vi%E1%BB%87t_Nam_D%C3%A2n_ch%E1%BB%A7_C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a) vào tới lãnh thổ [Việt Nam Cộng hòa](/wiki/Vi%E1%BB%87t_Nam_C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a), đi qua miền Trung Việt Nam, hạ [Lào](/wiki/L%C3%A0o), và [Campuchia](/wiki/Campuchia). Hệ thống này cung cấp binh lực, lương thực và vũ khí khí tài để chi viện cho [Quân Giải phóng miền Nam](/wiki/Qu%C3%A2n_Gi%E1%BA%A3i_ph%C3%B3ng_mi%E1%BB%81n_Nam_Vi%E1%BB%87t_Nam) và [Quân đội Nhân dân Việt Nam](/wiki/Qu%C3%A2n_%C4%91%E1%BB%99i_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Vi%E1%BB%87t_Nam) trong 16 năm ( [1959](/wiki/1959)– [1975](/wiki/1975)) của thời kỳ [Chiến tranh Việt Nam](/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_Vi%E1%BB%87t_Nam). [Binh đoàn Trường Sơn](/wiki/%C4%90o%C3%A0n_559,_Qu%C3%A2n_%C4%91%E1%BB%99i_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Vi%E1%BB%87t_Nam) (đoàn 559) Quân đội Nhân dân Việt Nam là đơn vị triển khai các đơn vị công binh, hậu cần, y tế, bộ binh và phòng không để đảm bảo hoạt động của hệ thống đường này. Đường Trường sơn còn được những người lính trong cuộc chiến gọi là **tuyến lửa**.
Ở Việt Nam, hệ thống đường này đặt tên là Đường Trường Sơn, lấy tên của
[dãy Trường Sơn](/wiki/D%C3%A3y_Tr%C6%B0%E1%BB%9Dng_S%C6%A1n) - dãy núi chạy dọc miền Trung Việt Nam, nơi hệ thống này đi qua. Về sau, hệ thống này có thêm tên gọi [Đường mòn Hồ Chí Minh](/wiki/%C4%90%C6%B0%E1%BB%9Dng_m%C3%B2n_H%E1%BB%93_Ch%C3%AD_Minh), tên gọi này ( *Ho Chi Minh trail*) có nguồn gốc từ Mỹ. [[1]](#cite_note-1)
Trong Chiến tranh Việt Nam, lực lượng quân sự Mỹ và Việt Nam Cộng hòa đã đánh phá hệ thống giao thông này bằng các chiến dịch bộ binh và không quân. Một hệ thống máy móc điện tử, thường được gọi là
[Hàng rào Điện tử McNamara](/wiki/H%C3%A0ng_r%C3%A0o_%C4%91i%E1%BB%87n_t%E1%BB%AD_McNamara), đã được sử dụng để giúp hướng dẫn máy bay ném bom. Ngoài ra, [chất độc màu da cam](/wiki/Ch%E1%BA%A5t_%C4%91%E1%BB%99c_da_cam) cùng một số loại chất độc diệt cỏ khác đã được rải xuống nhiều vùng rừng trên đường Trường Sơn làm trụi lá cây, các dự án tạo mưa và các chất hóa học tạo bùn cũng được Mỹ sử dụng để phá đường. Theo văn bản lịch sử chính thức của [Cơ quan An ninh Quốc gia](/wiki/C%C6%A1_quan_An_ninh_Qu%E1%BB%91c_gia) Hoa Kỳ (National Security Agency), đường Trường Sơn được coi là "một trong những thành tựu vĩ đại của nền kỹ thuật quân sự ở thế kỷ 20." [[2]](#cite_note-2)
Ngày nay, tuyến tây Trường Sơn (địa phận Lào) nhiều nơi đã thành vùng bỏ hoang, một vài điểm được xây dựng trở thành di tích lịch sử. Năm 2000,
[Đường Hồ Chí Minh](/wiki/%C4%90%C6%B0%E1%BB%9Dng_H%E1%BB%93_Ch%C3%AD_Minh), con đường xuyên Việt thứ hai sau [Quốc lộ 1](/wiki/Qu%E1%BB%91c_l%E1%BB%99_1), bắt đầu được xây dựng trên tuyến đông Trường Sơn.
## Mục lục
[1 Lịch sử](#L.E1.BB.8Bch_s.E1.BB.AD) [2 Hành quân trên đường Trường Sơn](#H.C3.A0nh_qu.C3.A2n_tr.C3.AAn_.C4.91.C6.B0.E1.BB.9Dng_Tr.C6.B0.E1.BB.9Dng_S.C6.A1n) [3 Đường Trường Sơn trong văn hóa đại chúng](#.C4.90.C6.B0.E1.BB.9Dng_Tr.C6.B0.E1.BB.9Dng_S.C6.A1n_trong_v.C4.83n_h.C3.B3a_.C4.91.E1.BA.A1i_ch.C3.BAng) [4 Chú thích](#Ch.C3.BA_th.C3.ADch) [5 Nguồn tham khảo](#Ngu.E1.BB.93n_tham_kh.E1.BA.A3o) [6 Xem thêm](#Xem_th.C3.AAm) [7 Liên kết ngoài](#Li.C3.AAn_k.E1.BA.BFt_ngo.C3.A0i)
[§](#L.E1.BB.8Bch_s.E1.BB.AD)Lịch sử[ [sửa](/w/index.php?title=%C4%90%C6%B0%E1%BB%9Dng_Tr%C6%B0%E1%BB%9Dng_S%C6%A1n&veaction=edit&vesection=1) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=%C4%90%C6%B0%E1%BB%9Dng_Tr%C6%B0%E1%BB%9Dng_S%C6%A1n&action=edit§ion=1)]
[§](#H.C3.ACnh_th.C3.A0nh_.281959-1965.29)Hình thành (1959-1965)[ [sửa](/w/index.php?title=%C4%90%C6%B0%E1%BB%9Dng_Tr%C6%B0%E1%BB%9Dng_S%C6%A1n&veaction=edit&vesection=2) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=%C4%90%C6%B0%E1%BB%9Dng_Tr%C6%B0%E1%BB%9Dng_S%C6%A1n&action=edit§ion=2)]
Một số phần của Đường Trường Sơn vốn đã tồn tại từ hàng thế kỷ dưới hình thức các con đường mòn sơ khai dành cho việc giao thông buôn bán trong vùng. Khu vực mà hệ thống đi qua đã là một trong những vùng đất địa hình hiểm trở nhất
[Đông Nam Á](/wiki/%C4%90%C3%B4ng_Nam_%C3%81): núi cao, ít dân, rừng rậm nhiệt đới. Trong những năm đầu của [Chiến tranh Đông Dương](/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_%C4%90%C3%B4ng_D%C6%B0%C6%A1ng), [Việt Minh](/wiki/Vi%E1%BB%87t_Minh) đã sử dụng hệ thống đường mòn này làm đường nối liền Bắc Nam, một trong các tuyến đường đưa cán bộ di chuyển giữa hai miền để tránh sự truy quét của quân Pháp. Tháng 5 năm 1958, các lực lượng thuộc Quân đội Nhân dân Việt Nam (QĐNDVN) và [Pathet Lào](/wiki/Pathet_L%C3%A0o) đã chiếm giữ các nút giao thông tại Sê-pôn ( *Tchepone*), trên đường 9 thuộc địa phận Lào. [[3]](#cite_note-3)
Sau khi chính quyền
[Việt Nam Cộng hòa](/wiki/Vi%E1%BB%87t_Nam_C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a) ra đời, dưới sự hậu thuẫn của Mỹ, đã phủ nhận tổng tuyển cử toàn quốc theo [Hiệp định Genève về Việt Nam năm 1954](/wiki/Hi%E1%BB%87p_%C4%91%E1%BB%8Bnh_Gen%C3%A8ve,_1954), đưa đến việc chia cắt Việt Nam. Để tiếp tục chi viện cho [những người Cộng sản miền Nam](/wiki/M%E1%BA%B7t_tr%E1%BA%ADn_D%C3%A2n_t%E1%BB%99c_Gi%E1%BA%A3i_ph%C3%B3ng_mi%E1%BB%81n_Nam_Vi%E1%BB%87t_Nam), chính quyền [Việt Nam Dân chủ Cộng hòa](/wiki/Vi%E1%BB%87t_Nam_D%C3%A2n_ch%E1%BB%A7_C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a) đã quyết định xây dựng những con đường chiến lược. Trên cơ sở đó đã có 2 tuyến đường được xem xét là tuyến đường bộ qua dãy Trường Sơn và tuyến đường biển trên [biển Đông](/wiki/Bi%E1%BB%83n_%C4%90%C3%B4ng).
Năm 1959, khi xung đột quân sự lên cao giữa
[Mặt trận Dân tộc Giải phóng miền Nam Việt Nam](/wiki/M%E1%BA%B7t_tr%E1%BA%ADn_D%C3%A2n_t%E1%BB%99c_Gi%E1%BA%A3i_ph%C3%B3ng_mi%E1%BB%81n_Nam_Vi%E1%BB%87t_Nam) và chính phủ [Ngô Đình Diệm](/wiki/Ng%C3%B4_%C4%90%C3%ACnh_Di%E1%BB%87m), chính phủ Hà Nội gửi [Đoàn 559](/wiki/%C4%90o%C3%A0n_559,_Qu%C3%A2n_%C4%91%E1%BB%99i_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Vi%E1%BB%87t_Nam) mới được thành lập vào tháng 9 vào Nam để xây dựng hệ thống đường Trường Sơn với lực lượng gồm một tiểu đoàn giao liên D301 với 440 người. Đoàn trưởng là Thượng tá (sau là Thiếu tướng) [Võ Bẩm](/wiki/V%C3%B5_B%E1%BA%A9m). Đoàn có nhiệm vụ vừa vận chuyển vừa mở đường hành quân. Với phương châm "đi không dấu, nấu không khói, nói không tiếng" để đảm bảo bí mật tối đa, toàn bộ vũ khí và hàng mang theo đều là các loại cũ từ thời Pháp, thậm chí đoàn còn dùng ván gỗ để khi đi không để lại dấu vết trên đất rừng.
Sau đó, đoàn 559 chuyển các tuyến giao thông của mình sang sườn Tây của dãy Trường Sơn.
Một năm sau, đoàn 559 đã đạt được quân số 6.000 người với hai trung đoàn 70 và 71. [4] Con số này không bao gồm các lực lượng chiến đấu với nhiệm vụ bảo vệ hay dân công Việt và Lào. Trong những ngày đầu của cuộc xung đột, đường Trường Sơn chỉ được dùng để chuyển quân, do khi đó việc vận chuyển súng đạn vào Nam qua đường biển có hiệu quả cao hơn. [[5]](#cite_note-autogenerated1-5) Sau các cố gắng của hải quân Mỹ nhằm ngăn chặn hoạt động này trên vùng biển ven bờ [[6]](#cite_note-6) [Chiến dịch Market Time](/wiki/Chi%E1%BA%BFn_d%E1%BB%8Bch_Market_Time), đường Trường Sơn phải làm cả hai nhiệm vụ. Hàng chuyển vào từ miền Bắc được lưu trong các kho tàng dọc theo biên giới mà sau được gọi là các "Khu căn cứ", những nơi này đến lượt nó lại trở thành các thánh địa cho các lực lượng Quân giải phóng và Quân đội Nhân dân Việt Nam dưỡng quân và tái trang bị sau khi thực hiện các hoạt động quân sự bên trong lãnh thổ Việt Nam Cộng hòa.
Có 5 khu căn cứ lớn trong vùng cán xoong của Lào (xem bản đồ). Căn cứ 604 là trung tâm hậu cần chính; từ đó, quân và quân nhu được điều phối vào Vùng 1 chiến thuật của Việt Nam Cộng hòa và các căn cứ khác xa hơn ở phía Nam. Căn cứ 611 hỗ trợ vận tải từ căn cứ 604 tới căn cứ 609; cung cấp xăng dầu và đạn dược cho căn cứ 607 và tới tận thung lũng A Sầu ở
[Thừa Thiên](/wiki/Th%E1%BB%ABa_Thi%C3%AAn_-_Hu%E1%BA%BF). Căn cứ 612 được dành để hỗ trợ Mặt trận B3 tại [Tây Nguyên](/wiki/T%C3%A2y_Nguy%C3%AAn). Căn cứ 614 nằm giữa [Chavane](/w/index.php?title=Chavane&action=edit&redlink=1) (Lào) và [Khâm Đức](/w/index.php?title=Kh%C3%A2m_%C4%90%E1%BB%A9c&action=edit&redlink=1) (Nam Việt Nam) vận chuyển quân và hàng hóa vào Vùng 2 chiến thuật và Mặt trận B3. Căn cứ 609 giữ vai trò quan trọng, do mạng lưới đường ở đây có thể dùng để vận chuyển quân nhu trong mùa mưa. Ban đầu, hàng hóa được vận chuyển bằng xe đạp thồ, xe bò. Đến tháng 12 năm 1961, Đoàn vận tải 3 của Cục Hậu cần đã trở thành đơn vị vận tải cơ giới đầu tiên của QĐNDVN phục vụ trên đường Trường Sơn. Từ đây, vận tải cơ giới tăng lên nhanh chóng. [7] [[8]](#cite_note-8)
Có hai loại đơn vị thuộc Đoàn 559, các binh trạm và các đơn vị giao liên. Một binh trạm tương đương với một trung tâm hậu cần cấp trung đoàn, có trách nhiệm bảo vệ một đoạn đường. Trong khi các đơn vị độc lập chịu trách nhiệm an ninh, công binh, và các chức năng đánh tín hiệu, binh trạm cung cấp các nhu yếu phẩm hậu cần. Các trạm giao liên thường đóng cách nhau một ngày đường đi bộ, có trách nhiệm cung cấp lương thực, chỗ trú, y tế, và dẫn đường tới trạm tiếp theo. Đến tháng 4 năm 1965, chỉ huy Đoàn 559 là Tướng Phan Trọng Tuệ, quân số gồm 24.000 người trong 6 tiểu đoàn vận tải bằng xe tải, 2 tiểu đoàn vận tải xe đạp thồ, một tiểu đoàn vận tải đường thủy, 8 tiểu đoàn công binh, và 45 trạm giao liên. Khẩu hiệu của Đoàn 559 khi đó là "Đánh địch mà tiến, mở đường mà đi."
[[9]](#cite_note-9)
Hệ thống đường Trường Sơn phát triển thành một mạng lưới phức tạp của các con đường đất (một số nơi rải đá hoặc lót ván gỗ) rộng khoảng 5,5 m, đường cho người đi bộ và xe đạp thồ, bãi đỗ xe tải. Còn có kho chứa, bãi chứa hàng, doanh trại, bệnh viện, và các cơ sở vật chất khác. Tất cả được che giấu khỏi quan sát từ trên không bằng một hệ thống ngụy trang tự nhiên và nhân tạo không ngừng được mở rộng và củng cố.
Thời tiết ở vùng Đông Nam Lào đóng vai trò quan trọng cả trong nỗ lực hậu cần và cả trong cố gắng của Mỹ và Việt Nam Cộng hòa nhằm phá đường. Mùa mưa kéo dài từ tháng 5 đến tháng 9, trong thời gian này, trời luôn nhiều mây, mưa nhiều, nhiệt độ cao. Mùa khô kéo dài từ tháng 10 đến tháng 3, khí hậu tương đối khô hơn và nhiệt độ thấp hơn. Do mạng lưới đường chủ yếu là đường đất, khối lượng vận chuyển chủ yếu (và các hoạt động quân sự mà nó hỗ trợ) được thực hiện vào mùa khô. Về sau, hệ thống đường được bổ sung bởi vận tải đường sông, kiểu vận tải này cho phép chuyển các khối lượng lớn quân nhu ngay cả trong mùa mưa.
[§](#Ng.C4.83n_ch.E1.BA.B7n_v.C3.A0_m.E1.BB.9F_r.E1.BB.99ng_.281965-1968.29)Ngăn chặn và mở rộng (1965-1968)[ [sửa](/w/index.php?title=%C4%90%C6%B0%E1%BB%9Dng_Tr%C6%B0%E1%BB%9Dng_S%C6%A1n&veaction=edit&vesection=3) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=%C4%90%C6%B0%E1%BB%9Dng_Tr%C6%B0%E1%BB%9Dng_S%C6%A1n&action=edit§ion=3)]
Đầu năm 1965,
[Thiếu tướng](/wiki/Thi%E1%BA%BFu_t%C6%B0%E1%BB%9Bng) [Phan Trọng Tuệ](/wiki/Phan_Tr%E1%BB%8Dng_Tu%E1%BB%87) được cử làm [Tư lệnh](/wiki/T%C6%B0_l%E1%BB%87nh) kiêm [Chính ủy](/wiki/Ch%C3%ADnh_%E1%BB%A7y) [Đoàn 559](/wiki/%C4%90o%C3%A0n_559,_Qu%C3%A2n_%C4%91%E1%BB%99i_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Vi%E1%BB%87t_Nam). Cuối năm 1965, Đại tá [Hoàng Văn Thái](/wiki/Ho%C3%A0ng_V%C4%83n_Th%C3%A1i_(trung_t%C6%B0%E1%BB%9Bng)) được cử làm Tư lệnh và Đại tá [Vũ Xuân Chiêm](/wiki/V%C5%A9_Xu%C3%A2n_Chi%C3%AAm) được cử làm Chính ủy Đoàn 559. Đến cuối năm 1966, Đại tá [Đồng Sĩ Nguyên](/wiki/%C4%90%E1%BB%93ng_S%C4%A9_Nguy%C3%AAn) được cử làm Tư lệnh Đoàn 559 cho đến khi Đoàn 559 kết thúc nhiệm vụ lịch sử của mình (1976).
Theo ước lượng của tình báo Mỹ, trong năm
[1961](/wiki/1961) số quân vào Nam theo đường Trường Sơn là 5.843, năm [1962](/wiki/1962) 12.675 (con số thực là 5.300); năm [1963](/wiki/1963) 7.693 (thực tế 4.700); và năm [1964](/wiki/1964) là 12.424 (thực tế là 9.000). Năm 1964, khả năng cung ứng của đường Trường Sơn đã đạt đến từ 20 đến 30 tấn mỗi ngày. [10] Năm [[5]](#cite_note-autogenerated1-5) [1965](/wiki/1965), nhờ có các tuyến đường mới mở (trong đó có các tuyến đi qua [Campuchia](/wiki/Campuchia)), lượng quân nhu được chuyển vào Nam trong năm này gần bằng tổng của 5 năm trước.
Đến năm
[1965](/wiki/1965), việc ngăn chặn hệ thống đường Trường Sơn đã trở thành một trong những ưu tiên hàng đầu của Mỹ, nhưng các chiến dịch chống phá gặp khó khăn bởi thiếu lực lượng và bởi tính "trung lập" của Lào. Các vấn đề phức tạp của chính trị Lào cùng với sự can thiệp của Mỹ và Việt Nam Dân chủ Cộng hòa đã dẫn tới một chính sách chung là hai bên cùng lờ nhau , và tiếp tục vi phạm tính trung lập của Lào: Việt Nam Dân chủ Cộng hòa củng cố và mở rộng hệ thống hậu cần trên đất Lào và hỗ trợ lực lượng đồng minh [11] [Pathet Lào](/wiki/Pathet_L%C3%A0o); Mỹ không ngừng ném bom đường Trường Sơn và xây dựng hỗ trợ một đội quân bí mật để đánh lại lực lượng cộng sản. Tuy nhiên quân đội Mỹ được lệnh không ra khỏi biên giới Việt Nam Cộng hòa vì Tổng thống Mỹ không muốn mở rộng chiến tranh. [[12]](#cite_note-12) [[13]](#cite_note-13)
Ngày
[14 tháng 12](/wiki/14_th%C3%A1ng_12) năm [1964](/wiki/1964), Không lực Mỹ thực hiện [Chiến dịch Barrel Roll](/w/index.php?title=Chi%E1%BA%BFn_d%E1%BB%8Bch_Barrel_Roll&action=edit&redlink=1) lần đầu ném bom một cách có hệ thống phần đường tại Lào. Ngày [14] [20 tháng 3](/wiki/20_th%C3%A1ng_3)năm [1965](/wiki/1965), sau khi [Chiến dịch Sấm Rền](/wiki/Chi%E1%BA%BFn_d%E1%BB%8Bch_S%E1%BA%A5m_R%E1%BB%81n)đánh phá miền Bắc và Bắc Trung Bộ mở màn, Tổng thống Mỹ [Lyndon B. Johnson](/wiki/Lyndon_B._Johnson)đã chấp thuận một cuộc leo thang quân sự nhằm phá đường Trường Sơn. Chiến dịch Barrel Roll tiếp diễn ở vùng Đông Bắc Lào, trong khi vùng cán xoong phía nam bị ném bom bởi [[15]](#cite_note-15) [Chiến dịch Steel Tiger](/w/index.php?title=Chi%E1%BA%BFn_d%E1%BB%8Bch_Steel_Tiger&action=edit&redlink=1). Đến giữa năm, số phi vụ đã tăng từ 20 lên 1.000 lượt mỗi tháng. Trong tháng 1 năm 1965, chỉ huy Mỹ tại [Sài Gòn](/wiki/Th%C3%A0nh_ph%E1%BB%91_H%E1%BB%93_Ch%C3%AD_Minh)yêu cầu kiểm soát các chiến dịch ném bom tại các vùng Lào giáp ranh với 5 tỉnh phía Bắc Việt Nam Cộng hòa. Đến đây, vùng này thuộc về địa bàn của [Chiến dịch Tiger Hound](/w/index.php?title=Chi%E1%BA%BFn_d%E1%BB%8Bch_Tiger_Hound&action=edit&redlink=1). [[16]](#cite_note-16)
Mùa mưa hàng năm làm ảnh hưởng tới các hoạt động vận tải của đường Trường Sơn và cũng gây khó khăn cho các chiến dịch ném bom. Ngoài ra,
[sương mù](/wiki/S%C6%B0%C6%A1ng_m%C3%B9) buổi sớm và khói do tập tục đốt rẫy của dân cư thiểu số cũng cản trở việc ném bom. Trong năm [1968](/wiki/1968), Không quân Mỹ thực hiện hai thí nghiệm với hy vọng làm trầm trọng hơn nữa kiểu thời tiết xấu của mùa mưa. Dự án Popeye là một cố gắng nhằm kéo dài vô hạn mùa mưa trên đường Trường Sơn bằng cách tạo mây. Dự án bắt đầu thử nghiệm vào tháng 9 trên vùng lưu vực sông Kong - con sông chảy qua địa bàn của các chiến dịch Steel Tiger và Tiger Hound. Mây được tạo trong không trung bằng các đám khói bạc iodide và sau đó được kích hoạt bằng một mồi nổ bắn ra từ súng bắn pháo sáng. Dự án thử nghiệm thành công và chương trình đã được thực hiện cho đến tháng 7 năm [1972](/wiki/1972). [[17]](#cite_note-17)
Dự án Commando Lava được bắt đầu thử nghiệm vào tháng 5. Các nhà khoa học ở công ty
[Dow Chemical](/w/index.php?title=Dow_Chemical&action=edit&redlink=1) đã chế tạo một [dung dịch](/wiki/Dung_d%E1%BB%8Bch) hóa học mà khi trộn với nước mưa sẽ phá hủy tính ổn định của các thành phần của đất và tạo ra bùn. Những thành viên quân sự và dân sự của chương trình này đã rất hứng thú, họ cho rằng họ đang "tạo bùn chứ không gây chiến." Tuy nhiên, thử nghiệm không cho kết quả tốt, chất này chỉ có tác dụng ở một số vùng, tùy theo thành phần của đất. [18]
Trên mặt đất, ban đầu,
[CIA](/wiki/C%C6%A1_quan_T%C3%ACnh_b%C3%A1o_Trung_%C6%B0%C6%A1ng_(Hoa_K%E1%BB%B3)) và Quân đội Hoàng gia Lào có trách nhiệm ngăn chặn, làm chậm, hoặc ít nhất là theo dõi hoạt động của Quân đội Nhân dân Việt Nam. Về sau, nhiệm vụ này do các đội thám báo Lào cho CIA xây dựng thực hiện. Đến tháng 10 năm 1965, Tướng [William Westmoreland](/wiki/William_Westmoreland), chỉ huy quân đội Mỹ ở Nam Việt Nam, nhận được thẩm quyền tung lực lượng biệt kích Mỹ vượt qua biên giới. Ngày 18 tháng 11, lực lượng bí mật [SOG](/wiki/SOG) ( *Military Assistance Command, Vietnam Studies and Observations Group*) thực hiện đặc vụ "vượt hàng rào" đầu tiên vào đất Lào. Đây là khởi đầu của một nỗ lực thám báo không ngừng mở rộng của SOG cho đến khi tổ chức này được giải thể vào năm [19] [1972](/wiki/1972). Ngày 10 tháng 12, một vũ khí khác của Mỹ đã được đưa vào sử dụng, đó là trận ném bom đầu tiên của [pháo đài bay B-52](/wiki/B-52_Stratofortress)xuống đường Trường Sơn. [[20]](#cite_note-20)
Tuy nhiên, các cố gắng trên không chặn hoặc giảm được nhịp độ vận chuyển vào Nam. Mặc dù vậy, các nhà sử học Mỹ vẫn đánh giá các chiến đánh phá này không vô ích, do 10 ngàn quân của Việt Nam Dân chủ Cộng hòa đã bị giữ lại để bảo vệ và duy trì đường Trường Sơn thay vì vào Nam chiến đấu.
[[21]](#cite_note-21) [[22]](#cite_note-22)
Năm
[1966](/wiki/1966), Mỹ ước tính tổng số quân vào Nam qua đường Trường Sơn là từ 58.000 đến 90.000 người, trong đó có ít nhất 5 trung đoàn hoàn chỉnh. Mùa khô năm 1966-1967 đánh dấu bước chuyển lớn về chiến thuật vận tải của đoàn 559 từ "phòng tránh tích cực" sang "tiến công" hợp đồng binh chủng. Các sở chỉ huy được chuyển ra gần đường, các lực lượng phòng không, công binh đóng sát đường để hỗ trợ kịp thời và hiệu quả hơn cho lực lượng vận tải chủ công. Nhiều tuyến đường phụ, đường vòng được mở thêm để đảm bảo thông đường cho xe chạy. Đến cuối năm [23] [1967](/wiki/1967), mạng lưới đường đã lên 2.959 km đường ô tô, trong đó có 275 km đường chính, 576 km đường vòng, và 450 đường vào cùng các kho chứa. [[24]](#cite_note-24)
Bộ đội Trường Sơn còn sử dụng sông Kong và sông Bang Fai để chở lương thực, nhiên liệu, và đạn dược bằng cách cho hàng vào các thùng thép và thả trôi sông, các thùng này được thu lại ở đầu kia bởi các hề thống lưới và rào gỗ. Người Mỹ đã không biết rằng trong năm 1967, để chuẩn bị cho cuộc
[tổng tấn công Mậu Thân 1968](/wiki/S%E1%BB%B1_ki%E1%BB%87n_T%E1%BA%BFt_M%E1%BA%ADu_Th%C3%A2n), hơn 81.000 tấn hàng đã được vận chuyển và cất giữ , 200.000 quân, trong đó có 7 trung đoàn bộ binh và 20 tiểu đoàn độc lập đã vào Nam [25] . [[26]](#cite_note-26)
Quân nhu được vận chuyển theo đoàn được hộ tống từ miền Bắc theo từng chặng, xe tải chỉ chạy đi về giữa hai trạm, dỡ hàng và lấy hàng mới tại mỗi trạm. Nếu một xe tải bị hỏng hoặc bị bom phá, nó sẽ được thay bằng một xe của trạm gần nhất phía Bắc, và cứ như vậy cho đến khi một xe tải mới được đưa vào tại trạm cuối ở miền Bắc. Cuối cùng, khi hàng tới trạm giao liên cuối cùng ở phía Nam, hàng được bốc dỡ, cất vào kho, đưa lên các phương tiện vận tải thủy, hoặc do người vác vào miền Nam Việt Nam.
Để tránh bom, các đơn vị vận tải thường chỉ chạy khi trời tối, cao điểm là lúc gần sáng. Khi máy bay Mỹ tới, giao thông sẽ dừng lại cho đến khi trời gần sáng, khi các máy bay ném bom và bắn phá ban đêm trở về căn cứ. Rồi xe lại chạy, cao điểm tiếp theo là khoảng 6 giờ sáng khi các lái xe cố gắng đưa xe về điểm tập kết trước khi mặt trời mọc và các đợt máy bay buổi sáng bắt đầu.
[[27]](#cite_note-27)
[§](#Th.E1.BB.9Di_k.E1.BB.B3_1968-1972)Thời kỳ 1968-1972[ [sửa](/w/index.php?title=%C4%90%C6%B0%E1%BB%9Dng_Tr%C6%B0%E1%BB%9Dng_S%C6%A1n&veaction=edit&vesection=4) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=%C4%90%C6%B0%E1%BB%9Dng_Tr%C6%B0%E1%BB%9Dng_S%C6%A1n&action=edit§ion=4)]
Cuối năm 1968, tình báo Mỹ đã có một phát hiện gây sốc, đó là phát hiện về hệ thống đường ống dẫn xăng dầu chạy ở phía tây nam từ
[Vinh](/wiki/Vinh). Đến đầu năm [28] [1969](/wiki/1969), hệ thống này đã vượt qua biên giới với Lào, và đến năm 1970 đã vươn tới gần thung lũng [A Sầu](/w/index.php?title=A_S%E1%BA%A7u&action=edit&redlink=1)ở tỉnh Thừa Thiên. Được hỗ trợ bởi nhiều trạm bơm nhỏ, đường ống bằng nhựa đã có thể chuyển dầu diesel, xăng và dầu hỏa qua cùng một ống. Nhờ các nỗ lực của Trung đoàn đường ống 592 Quân đội Nhân dân Việt Nam, đến năm 1970, số đường ống vào Lào đã tăng lên 6. [[29]](#cite_note-29)
Năm 1970, Đoàn 559 được nâng lên mang mức quân khu. Chỉ huy thời kỳ này là Đại tá
[Đồng Sỹ Nguyên](/wiki/%C4%90%E1%BB%93ng_S%C4%A9_Nguy%C3%AAn) - [Tư lệnh](/wiki/T%C6%B0_l%E1%BB%87nh) và Đại tá [Vũ Xuân Chiêm](/wiki/V%C5%A9_Xu%C3%A2n_Chi%C3%AAm) - [Chính ủy](/wiki/Ch%C3%ADnh_%E1%BB%A7y). Năm 1971, Đại tá [Đặng Tính](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7ng_T%C3%ADnh) được cử làm Chính ủy (Chính ủy Đặng Tính gặp tai nạn và mất trên đường đi công tác năm 1973). Binh đoàn được tổ chức lại thành 5 bộ tư lệnh khu vực ngang cấp sư đoàn là: 470, 471, 472, 473, và 571. Lực lượng binh đoàn bao gồm 4 trung đoàn vận tải, 2 trung đoàn đường ống dẫn dầu, 3 trung đoàn pháo phòng không, 8 trung đoàn công binh, và Sư đoàn 968 Bộ binh. Đến cuối năm, đoàn 559 đã có 27 binh trạm, vận chuyển 40.000 tấn hàng với tỉ lệ mất mát của năm đó là 3.4%. [[30]](#cite_note-autogenerated2-30)
Cho đến năm 1970, gần 80% lượng hàng được chuyển từ Bắc vào Nam là qua
[Đường mòn Hồ Chí Minh trên biển](/wiki/%C4%90%C6%B0%E1%BB%9Dng_H%E1%BB%93_Ch%C3%AD_Minh_tr%C3%AAn_bi%E1%BB%83n), dỡ tại cảng [Sihanoukville](/wiki/Sihanoukville) ở Campuchia, rồi từ đó đưa vào miền Nam Việt Nam. Sau vụ đảo chính của tướng [Lon Nol](/wiki/Lon_Nol) tại Campuchia năm 1970, và việc đóng cảng Sihanoukville đối với tàu từ miền Bắc Việt Nam, đường Trường Sơn phải làm thêm nhiệm vụ của đường Hồ Chí Minh trên biển. Có lẽ do dự đoán trước khả năng mất đường hậu cần phía Nam nên từ năm 1969, Quân đội Nhân dân Việt Nam đã bắt đầu nỗ lực hậu cần lớn nhất trong cả cuộc chiến. Năm 1970, họ chiếm các thị xã Lào [31] [Attopeu](/wiki/Attapeu)và [Saravane](/wiki/Saravane)ở chân [cao nguyên Bolovens](/w/index.php?title=Cao_nguy%C3%AAn_Bolovens&action=edit&redlink=1), kéo dài hệ thống vận tải trên [sông Kong](/wiki/S%C3%B4ng_Kong)vào Campuchia. Quân đội Nhân dân Việt Nam còn thành lập Đoàn Vận tải 470 để quản lý dòng người và hàng đi tới các chiến trường mới trong lãnh thổ Campuchia. "Con đường Giải Phóng" mới này rẽ sang Tây từ đường Trường Sơn tại Mường May ở Nam Lào, đi song song với sông Kong để vào Campuchia. [[32]](#cite_note-32)
Cuối cùng, tuyến đường mới này kéo dài qua
[Siem Prang](/w/index.php?title=Siem_Prang&action=edit&redlink=1) tới [sông Mekong](/wiki/S%C3%B4ng_C%E1%BB%ADu_Long) đoạn ở gần [Stung Treng](/wiki/Stung_Treng), Campuchia. Trong năm [33] [1971](/wiki/1971)Quân đội Nhân dân Việt Nam chiếm [Paksong](/wiki/Paksong)và tiến tới [Pakse](/wiki/Pakxe)tại trung tâm cao nguyên Bolovens. Năm sau, Quân đội Nhân dân Việt Nam chiếm được Khong Sedone. Họ còn tiếp tục một chiến dịch được bắt đầu từ năm 1968 để dọn sườn phía đông của đường Trường Sơn. Trong năm đó, các cứ điểm của các Lực lượng Đặc biệt của Mỹ tại [Khe Sanh](/wiki/Khe_Sanh)và [Khâm Đức](/w/index.php?title=Kh%C3%A2m_%C4%90%E1%BB%A9c&action=edit&redlink=1)(cả hai đều do SOG sử dụng làm các căn cứ tiền phương cho các hoạt động biệt kích chống phá đường Trường Sơn) đều bị bỏ hoặc đánh bại. Năm 1970, số phận tương tự đã xảy đến cho một căn cứ khác tại [[34]](#cite_note-34) [Dak Seang](/w/index.php?title=Dak_Seang&action=edit&redlink=1). Hành lang vận chuyển từng rộng chỉ 20 dặm nay đã trải rộng 90 dặm từ Đông sang Tây. Năm [1971](/wiki/1971), "đường kín" dưới tán rừng bắt đầu được xây đựng. Đến năm [1973](/wiki/1973), xe tải có thể chạy suốt dọc đường mà không ra khỏi mái ngụy trang, ngoại trừ khi đi qua suối cạn hay vượt suối qua các ngầm (loại cầu được xây ngay dưới mặt nước). [[35]](#cite_note-35)
[§](#Chi.E1.BA.BFn_d.E1.BB.8Bch_Commando_Hunt_v.C3.A0_Igloo_White)Chiến dịch Commando Hunt và Igloo White[ [sửa](/w/index.php?title=%C4%90%C6%B0%E1%BB%9Dng_Tr%C6%B0%E1%BB%9Dng_S%C6%A1n&veaction=edit&vesection=5) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=%C4%90%C6%B0%E1%BB%9Dng_Tr%C6%B0%E1%BB%9Dng_S%C6%A1n&action=edit§ion=5)]
Đến năm 1968, hệ thống hậu cần của miền Bắc đã mở rộng và hiện đại hóa. Ngoài ra, khoảng 43.000 người Việt và Lào đã tham gia điều khiển, nâng cấp, hoặc mở rộng hệ thống đường.
Lượng bom ném xuống Trường Sơn đạt đỉnh năm 1969, với khoảng 433.000 tấn ném xuống Lào. [36] Đây là thời điểm kết thúc của chiến dịch Rolling Thunder và mở đầu của chiến dịch Commando Hunt (tháng 11 năm [[37]](#cite_note-37) [1968](/wiki/1968)).
Các nỗ lực ném bom liên tục này được chỉ dẫn bởi chiến dịch Igloo White hoạt động tại
[Nakhon Phanom](/wiki/Nakhon_Phanom), [Thái Lan](/wiki/Th%C3%A1i_Lan). Chiến dịch này gồm ba phần: các thiết bị cảm ứng địa chấn và âm thanh thu thập thông tin tình báo trên đường Trường Sơn ( [hàng rào điện tử MacNamara](/wiki/H%C3%A0ng_r%C3%A0o_%C4%91i%E1%BB%87n_t%E1%BB%AD_McNamara)), các máy tính tại Trung tâm Giám sát Thâm nhập ( *Infiltration Surveillance Center* - ICS) đặt tại Thái Lan thu thập thông tin và ước tính các đường vận tải và tốc độ xe; các kíp máy bay được ISC chỉ dẫn để đánh phá các mục tiêu. Nỗ lực này còn được hỗ trợ bởi các nhóm biệt kích SOG. Ngoài các nhiệm vụ do thám, đặt máy nghe trộm, và đánh giá thiệt hại do bom, các nhóm này còn tự tay lắp đặt các thiết bị cảm ứng cho chiến dịch Igloo White. [38]
Đến giai đoạn cuối của chiến dịch Commando Hunt (tháng 10 năm
[1970](/wiki/1970) - tháng 4 năm [1972](/wiki/1972)) số phi vụ máy bay bắn phá mỗi ngày là 182 máy bay tiêm kích, 13 máy bay chiến đấu ( *fixed wing gunship*) và 21 [B-52](/wiki/B-52_Stratofortress). [[39]](#cite_note-39)
Quân đội Nhân dân Việt Nam đáp trả máy bay Mỹ bằng lực lượng pháo phòng không ngày càng mạnh. Năm 1968, lực lượng này chỉ gồm các vũ khí 37-mm và 57-mm do
[radar](/wiki/Ra_%C4%91a) điều khiển. Năm sau đã xuất hiện súng 85-mm và 100-mm, đến năm 1972, đường Trường Sơn đã được bảo vệ bởi hơn 1.500 khẩu súng phòng không. Ngày [40] [29 tháng 3](/wiki/29_th%C3%A1ng_3)năm 1972, máy bay AC-130 đã bị bắn rơi trong một phi vụ ban đêm bởi tên lửa đất đối không vác vai [SAM-7](/wiki/Strela_2)ở gần Tchepone. [[41]](#cite_note-41)
Trong các loại vũ khí bắn phá Trường Sơn, máy bay chiến đấu
[AC-130 Spectre](/wiki/Lockheed_AC-130) với kính ngắm hồng ngoại và súng 40 mm được phía Viêt Nam Dân chủ Cộng hòa đánh giá là hiệu quả nhất, kiểm soát và hạn chế phần nào hoạt động vận tải về đêm, phá hủy 2.432 xe tải trong tổng số 4.000 xe bị bom phá trong mùa khô 1970-71. [30] [[42]](#cite_note-42)
Để đối phó với máy bay AC-130, tháng 2 năm 1972, một tuyến "đường kín" dài 800 km hoàn thành và bắt đầu đưa vào sử dụng. Trên tuyến này, xe chạy dưới tán rừng già, chạy hoàn toàn vào ban ngày để tránh bị máy bay phát hiện. Xe chạy theo đội hình trung đoàn liền trên toàn tuyến chứ không chạy theo chặng nên thời gian giảm được từ 10 đến 15 ngày. Ban đêm, các đội xe vẫn tiếp tục chở hàng trên "đường hở", kết hợp với việc nghi binh bởi các xe hỏng chạy thật để bẫy AC-130 cho lực lượng phòng không tấn công. Đến tháng 8 năm 1972, chiếc AC-130 thứ hai đã bị bắn rơi bằng tên lửa
[SAM-2](/wiki/S-75_Dvina). Sau vụ này, AC-130 phải lui về hoạt động ở phía Nam đường 9. Tuyến "đường kín" này đã đem lại hai kết quả quan trọng: (1) nỗ lực của Mỹ dùng máy bay AC-130 để đánh phá và chặn xe đã bị vô hiệu hóa; (2) việc vận tải được thực hiện theo cung dài đội hình lớn, đi thắng từ đầu đến cuối tuyến, kết thúc những năm tháng dai dẳng xe phải chạy ban đêm, vận chuyển theo từng cung trạm, vừa chậm vừa kém hiệu quả.
[§](#Chi.E1.BA.BFn_d.E1.BB.8Bch_Lam_S.C6.A1n_719)Chiến dịch Lam Sơn 719[ [sửa](/w/index.php?title=%C4%90%C6%B0%E1%BB%9Dng_Tr%C6%B0%E1%BB%9Dng_S%C6%A1n&veaction=edit&vesection=6) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=%C4%90%C6%B0%E1%BB%9Dng_Tr%C6%B0%E1%BB%9Dng_S%C6%A1n&action=edit§ion=6)]
Đầu tháng 2 năm 1971, 16.000 (sau là 20.000) quân Viêt Nam Cộng hòa vượt biên giới Lào, tiến theo Đường 9 về phía trung tâm hậu cần của Quân đội Nhân dân Việt Nam tại Sê-pôn (
*Tchepone*). [Chiến dịch Lam Sơn 719](/wiki/Chi%E1%BA%BFn_d%E1%BB%8Bch_Lam_S%C6%A1n_719), cuộc tấn công được mong chờ đã lâu vào hệ thống đường Trường Sơn và cuộc thử nghiệm của chính sách [Việt Nam hóa chiến tranh](/wiki/Vi%E1%BB%87t_Nam_h%C3%B3a_chi%E1%BA%BFn_tranh) của Mỹ, đã bắt đầu. Quân đội Mỹ (ngoại trừ các đơn vị không quân, pháo binh, trực thăng) theo luật không được tham gia cuộc xâm lược . Đầu tiên, chiến dịch tiến triển tốt, chỉ gặp phải ít kháng cự. Tuy nhiên, Quân đội Nhân dân Việt Nam đã chuẩn bị cho trận chiến này từ lâu, họ nhanh chóng điều đến một lực lượng cuối cùng lên đến 60.000 quân, đợi khi thời cơ đến phản công cô lập và tiêu diệt từng cánh quân của QLVNCH. [43] [[44]](#cite_note-44)
Chiến trận nổ ra tại Nam Lào không giống với bất cứ trận chiến nào trước đó trong Chiến tranh Việt Nam, lần đầu tiên Quân đội Nhân dân Việt Nam có sự hiệp đồng binh chủng: bộ binh tấn công với sự hỗ trợ của
[xe tăng](/wiki/Xe_t%C4%83ng) và [pháo](/wiki/Ph%C3%A1o) hạng nặng đè bẹp các vị trí của Quân lực Việt Nam Cộng hòa tại các cánh và đội hình chính. Hỏa lực phòng không phối hợp đã làm cho sự hỗ trợ và vận tải bằng không quân trở nên khó khăn và thiệt hại lớn, 108 trực thăng bị bắn rơi và 618 chiếc khác bị bắn hỏng. Tuy đổ được quân vào một vài điểm cao phía Đông Tchepone và đưa được quân trinh sát vào trong thị trấn, nhưng đó là một chiến thắng không mấy giá trị, vì Quân lực Việt Nam Cộng hòa sau đó đã phải nhanh chóng rút lui. Quân đội Nhân dân Việt Nam khép chặt gọng kìm và chặn đánh trên suốt quá trình rút lui. Tuy được hỗ trợ bởi hỏa lực mạnh của Mỹ, nhưng Quân lực Việt Nam Cộng hòa vẫn chịu thiệt hại nặng nề. Đến ngày 25 tháng 3, chiến sự kết thúc, các đơn vị cuối cùng của Việt Nam Cộng hòa vượt biên giới với đối phương đuổi sát phía sau. Chiến dịch này được coi là một thất bại đẫm máu của liên quân Mỹ-Việt Nam Cộng hòa, cả với vai trò thử nghiệm của Việt Nam hóa chiến tranh (bên tấn công chịu thương vong là một nửa quân số) và với vai trò phá hệ thống hậu cần của Quân đội Nhân dân Việt Nam (trong gần hai tháng diễn ra chiến dịch và tham gia chiến dịch, chẳng những vận tải không bị tắc, mà khối lượng hàng chuyển giao các chiến trường tăng gấp hai lần, thời gian đưa hàng đến đích cũng nhanh hơn, chỉ bằng nửa thời gian trước đó [45] ). [[46]](#cite_note-46)
[§](#.C4.90.C6.B0.E1.BB.9Dng_t.E1.BB.9Bi_chi.E1.BA.BFn_th.E1.BA.AFng_.281973-1975.29)Đường tới chiến thắng (1973-1975)[ [sửa](/w/index.php?title=%C4%90%C6%B0%E1%BB%9Dng_Tr%C6%B0%E1%BB%9Dng_S%C6%A1n&veaction=edit&vesection=7) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=%C4%90%C6%B0%E1%BB%9Dng_Tr%C6%B0%E1%BB%9Dng_S%C6%A1n&action=edit§ion=7)]
Sau
[Hiệp định Paris năm 1973](/wiki/Hi%E1%BB%87p_%C4%91%E1%BB%8Bnh_Paris_1973), Mỹ ngừng ném bom miền Bắc Việt Nam và Lào. Tuyến chi viện chiến lược Trường Sơn được phát triển nhanh chóng, toàn diện, quy mô lớn trên tất cả các mặt. Đường Trường Sơn được nâng cấp tuyến phía Tây. Năm 1974, đường mở thêm tuyến phía Đông.
Năm
[1973](/wiki/1973), hệ thống đường Trường Sơn bao gồm một con đường (rải sỏi và đá vôi) rộng hai làn xe, chạy từ các cửa khẩu ở Bắc Trung Bộ tới [dãy Chu Pông](/w/index.php?title=D%C3%A3y_Chu_P%C3%B4ng&action=edit&redlink=1) ở miền Nam. Năm sau, đã có 4 làn hoàn chỉnh từ [Tây Nguyên](/wiki/T%C3%A2y_Nguy%C3%AAn) đến tận tỉnh [Tây Ninh](/wiki/T%C3%A2y_Ninh) ở phía tây bắc Sài Gòn. Đường ống dẫn dầu duy nhất đã từng kết thúc tại thung lũng A Sầu nay bao gồm 4 đường (đường lớn nhất có đường kính 200 mm) kéo về phía Nam tới tận [Lộc Ninh](/wiki/L%E1%BB%99c_Ninh) [[47]](#cite_note-47)
Tháng 7 năm
[1973](/wiki/1973) Binh đoàn Trường Sơn được tổ chức lại, nâng lên cấp cao hơn, các bộ phận cấp trung đoàn được chuyển lên cấp sư đoàn, và các binh trạm được nâng lên cấp trung đoàn. Bộ Tư lệnh Trường Sơn có tám sư đoàn (gồm hai sư đoàn ô tô vận tải: 571, 471; bốn sư đoàn công binh: 470, 472, 473, 565; Sư đoàn phòng không 377, Sư đoàn bộ binh 968) và một số trung đoàn trực thuộc (gồm: 6 trung đoàn cao xạ, 1 trung đoàn bộ binh, 4 trung đoàn đường ống xăng dầu, 2 trung đoàn cầu, 2 trung đoàn thông tin, 1 trung đoàn vận tải đường sông, 1 trung đoàn giao liên cơ giới, 1 trung đoàn kho, 1 trung đoàn huấn luyện, an dưỡng). Lực lượng thanh niên xung phong trên tuyến gồm 4 đoàn - tương đương trung đoàn, với gần 10 nghìn nam nữ thanh niên. Chỉ huy thời kỳ này là Đại tá Đồng Sĩ Nguyên - Tư lệnh và Đại tá [Hoàng Thế Thiện](/wiki/Ho%C3%A0ng_Th%E1%BA%BF_Thi%E1%BB%87n) - Chính ủy. Năm 1974, Đại tá Đồng Sĩ Nguyên được thăng vượt cấp lên [Trung tướng](/wiki/Trung_t%C6%B0%E1%BB%9Bng), Đại tá Hoàng Thế Thiện được thăng cấp [Thiếu tướng](/wiki/Thi%E1%BA%BFu_t%C6%B0%E1%BB%9Bng). Đầu năm 1975, Đại tá [Lê Xy](/w/index.php?title=L%C3%AA_Xy&action=edit&redlink=1) được cử làm Chính ủy.
Quân bổ sung cho các chiến trường đều được hành quân bằng cơ giới, chấm dứt hành quân bộ. Trong mùa khô 1973-1974, mỗi tháng chuyển được trên 30.000 đến 50.000 quân qua tuyến. Trước đây, bộ đội hành quân bộ từ miền Bắc vào chiến trường B2 mất hơn ba tháng, nay chỉ mất hơn chục ngày. Đây là một bước tiến nhảy vọt về chất trong tổ chức hành quân. Đối với hàng, đội hình vận chuyển chủ yếu là trung đoàn, chạy hoàn toàn ban ngày, đi thẳng từ nơi nhận hàng tới nơi giao hàng.
Đến mùa hè năm 1974, đường đông và tây Trường Sơn đã hình thành một hệ thống liên hoàn, vững chắc, là cơ sở hạ tầng bảo đảm chi viện liên tục vật chất, cơ động lực lượng, binh khí kỹ thuật, bảo đảm cho đòn tiến công chiến lược khi thời cơ đến. Đồng thời, tuyến hành lang đông - tây Trường Sơn đã hình thành một căn cứ hậu cần chiến lược, chiến dịch. rộng trên 130 nghìn cây số vuông, nối liền hậu phương lớn miền Bắc với các chiến trường nam Đông Dương, là chỗ dựa vững chắc cho các chiến trường. Đây là một trong những nhân tố quyết định thắng lợi nhiệm vụ chi viện của hậu phương chiến lược miền Bắc cho các chiến trường tại miền Nam, Lào và Campuchia.
[§](#T.E1.BB.95ng_k.E1.BA.BFt)Tổng kết[ [sửa](/w/index.php?title=%C4%90%C6%B0%E1%BB%9Dng_Tr%C6%B0%E1%BB%9Dng_S%C6%A1n&veaction=edit&vesection=8) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=%C4%90%C6%B0%E1%BB%9Dng_Tr%C6%B0%E1%BB%9Dng_S%C6%A1n&action=edit§ion=8)]
Tính đến
[ngày Việt Nam thống nhất](/wiki/S%E1%BB%B1_ki%E1%BB%87n_30_th%C3%A1ng_4_n%C4%83m_1975), đường Trường Sơn đã tồn tại gần 6000 ngày đêm. Các lực lượng công binh, [thanh niên xung phong](/w/index.php?title=Thanh_ni%C3%AAn_xung_phong&action=edit&redlink=1), dân công hỏa tuyến Trường Sơn gồm khoảng 120.000 người đã làm nên mạng đường liên hoàn, vững chắc với 5 hệ thống đường trục dọc, 21 đường trục ngang, nối Đông với Tây Trường Sơn, vươn tới các chiến trường, với tổng chiều dài gần 2 vạn km đường ô tô, 1.400 km đường ống dẫn xǎng dầu, 3.140 km "đường kín" cho xe chạy ban ngày và hàng ngàn cầu, cống, ngầm.
Trong các chiến dịch đánh phá từ năm 1965 đến năm 1972, Mỹ đã huy động khoảng 733.000 chuyến máy bay, đánh phá khoảng 152.000 trận; ném xuống các tuyến đường Trường Sơn gần 4 triệu tấn bom đạn. Hơn 20.000 bộ đội, thanh niên xung phong, công nhân giao thông đã hy sinh; hơn ba vạn người bị thương, khoảng 14.500 xe - máy các loại, hơn 700 khẩu súng pháo bị hư hỏng; hơn 90.000 tấn hàng hóa bị đánh cháy...
Trong 16 năm, hệ thống hậu cần đường Trường Sơn đã chuyển được hơn một triệu tấn hàng, vũ khí vào cho các chiến trường, bảo đảm chỉ huy hành quân cho hơn hai triệu lượt người vào chiến trường hoặc từ chiến trường ra Bắc; vận chuyển cơ động 10 lượt sư đoàn, 3 quân đoàn, hộ tống 90 đơn vị binh chủng kỹ thuật vào chiến trường.
[§](#H.C3.A0nh_qu.C3.A2n_tr.C3.AAn_.C4.91.C6.B0.E1.BB.9Dng_Tr.C6.B0.E1.BB.9Dng_S.C6.A1n)Hành quân trên đường Trường Sơn[ [sửa](/w/index.php?title=%C4%90%C6%B0%E1%BB%9Dng_Tr%C6%B0%E1%BB%9Dng_S%C6%A1n&veaction=edit&vesection=9) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=%C4%90%C6%B0%E1%BB%9Dng_Tr%C6%B0%E1%BB%9Dng_S%C6%A1n&action=edit§ion=9)]
Bộ đội hành quân trên đường Trường Sơn phải vượt qua chặng đường dài trên 1.500 km.
Thời gian đầu hoàn toàn hành quân bộ, mỗi ngày đi một đoạn đường từ trạm giao liên này tới trạm giao liên tiếp theo. Bộ đội hành quân bộ vào chiến trường B2 mất hơn ba tháng, nếu vào chiến trường Nam Bộ, đến Bù Gia Mập - điểm cuối cùng của con đường mòn thì hết khoảng 5 tháng.
Để chuẩn bị cho chặng đường dài gian khổ, bộ đội rèn luyện hành quân kèm mang đá, vác cây trên vùng đồi núi Kim Bôi - Hạ Bì, tỉnh
[Hòa Bình](/wiki/H%C3%B2a_B%C3%ACnh), rồi hành quân bộ trên quãng đường trên nửa ngàn cây số từ Hòa Bình vào [Quảng Bình](/wiki/Qu%E1%BA%A3ng_B%C3%ACnh) - cửa ngõ phía Bắc của đường Trường Sơn.
Năm 1965, mỗi người phải mang 30 kg quân trang,
[lương khô](/wiki/L%C6%B0%C6%A1ng_kh%C3%B4), súng đạn, thuốc quân y, đường, gạo, muối... Do hàng được chuyển bằng cơ giới ngày càng nhiều, lượng lương thực trữ tại các trạm giao liên ngày càng nhiều, nên khối lượng phải mang vác cũng giảm dần. Năm 1966 giảm xuống còn 25 kg, sau năm 1967 còn 20 kg.
Về chế độ ăn, ngoài gạo lĩnh tại các trạm giao liên, mỗi người lính được cấp một ống cóng ruốc thịt, trong đó pha trộn thuốc chống sốt rét, tê phù... một kilôgam muối để dùng cho toàn bộ chặng đường. Đồ ăn cho mỗi ngày gồm có một nắm cơm khi hành quân ban ngày và một bữa cơm khi dừng chân ban đêm. Với chế độ ăn này và cuộc hành quân vất vả mỗi ngày, bộ đội thiếu dinh dưỡng trầm trọng. Do thế, khi gặp dân trên đường, bộ đội thường đem quân trang, tư trang đi đổi lấy rau, quả, lợn, gà...
Vào những năm mà mật độ bom đạn trút xuống đường Trường Sơn chưa phải là ác liệt. Những đoàn quân qua đây phần lớn thương vong không phải vì bom đạn địch mà vì
[sốt rét](/wiki/S%E1%BB%91t_r%C3%A9t), phù tim, phù phổi, [tả lỵ](/w/index.php?title=T%E1%BA%A3_l%E1%BB%B5&action=edit&redlink=1), [trụy tim mạch](/w/index.php?title=Tr%E1%BB%A5y_tim_m%E1%BA%A1ch&action=edit&redlink=1), suy kiệt thể lực, do thiếu đói, đường sá gian truân. Trong đó, sốt rét rừng là nhân tố tiêu hao sinh lực mạnh nhất. Mặc dù bộ đội được trang bị thuốc cá nhân, mỗi đơn vị có y tá mang thùng thuốc dự trữ đi theo, đồng thời thực hiện chế độ uống thuốc phòng bệnh, nhưng sốt rét vẫn là căn bệnh "chính thống" Trường Sơn không miễn trừ bất cứ ai. Nhiều người tử vong vì sốt rét lâu ngày chuyển sang ác tính. Những người vượt qua được thì da dẻ xanh tái do thiếu máu, sức khỏe suy giảm. [48]
Trên đường trèo đèo lội suối, chiếc gậy Trường Sơn là công cụ hỗ trợ đắc lực: giúp bước chân thêm vững, đường trơn đỡ ngã, và làm giá chống ba lô khi đứng nghỉ. Những chiếc gậy tre xuất xứ từ làng Hòa Xá (
[Hà Tây](/wiki/H%C3%A0_T%C3%A2y)) này đã đi vào bài hát [Chiếc gậy Trường Sơn](/wiki/Chi%E1%BA%BFc_g%E1%BA%ADy_Tr%C6%B0%E1%BB%9Dng_S%C6%A1n) của nhạc sĩ [Phạm Tuyên](/wiki/Ph%E1%BA%A1m_Tuy%C3%AAn). Đôi dép cao su (còn gọi là "đôi dép Bác Hồ") cũng là một hành trang rất phù hợp với đường rừng bùn lầy ẩm ướt do mưa nhiều, vì chân đi trong giày ủng lâu ngày sẽ bị úng nước và lở loét - một vấn đề mà lính Mỹ thường xuyên gặp phải khi đánh trận hay đóng quân ở vùng rừng.
Việc hành quân bằng cơ giới được bắt đầu từ năm 1968, tuy chỉ mới ở số lượng không nhiều. Trong tháng 1, có gần 6.000 quân được tổ chức hành quân bằng cơ giới. Trong tháng 4, hai tiểu đoàn pháo lớn, xe tăng, gần 124.000 quân được bảo đảm hành quân vào chiến trường. Tuy nhiên, do nguy cơ thương vong lớn (mỗi xe tải bị máy bay đánh cháy có thể làm thiệt mạng toàn bộ đơn vị trên xe), nên hình thức chuyển quân này chỉ được sử dụng hạn chế.
Năm 1973, kể từ sau khi có Hiệp định Paris, quân bổ sung cho các chiến trường đều được hành quân bằng cơ giới, chấm dứt hành quân bộ. Thời gian hành quân nay chỉ mất hơn chục ngày. Đây là một bước tiến nhảy vọt về chất trong tổ chức hành quân. Năm 1974, toàn bộ việc giao liên, hành quân, chuyển thương đều chuyển sang phương tiện cơ giới, mỗi tháng chuyển được trên 30.000 đến 50.000 quân qua tuyến.
[§](#.C4.90.C6.B0.E1.BB.9Dng_Tr.C6.B0.E1.BB.9Dng_S.C6.A1n_trong_v.C4.83n_h.C3.B3a_.C4.91.E1.BA.A1i_ch.C3.BAng)Đường Trường Sơn trong văn hóa đại chúng[ [sửa](/w/index.php?title=%C4%90%C6%B0%E1%BB%9Dng_Tr%C6%B0%E1%BB%9Dng_S%C6%A1n&veaction=edit&vesection=10) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=%C4%90%C6%B0%E1%BB%9Dng_Tr%C6%B0%E1%BB%9Dng_S%C6%A1n&action=edit§ion=10)]
Trong những năm chiến tranh và cả trong thời kỳ hậu chiến, đường Trường Sơn đã là chủ đề cho rất nhiều tác phẩm âm nhạc và văn học. Nhiều nhà thơ, nhà văn cũng đã là những người lính Trường Sơn.
[§](#V.C4.83n_h.E1.BB.8Dc)Văn học[ [sửa](/w/index.php?title=%C4%90%C6%B0%E1%BB%9Dng_Tr%C6%B0%E1%BB%9Dng_S%C6%A1n&veaction=edit&vesection=11) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=%C4%90%C6%B0%E1%BB%9Dng_Tr%C6%B0%E1%BB%9Dng_S%C6%A1n&action=edit§ion=11)]
Một số bài thơ:
-
*Xẻ dọc Trường Sơn đi cứu nước* *Mà lòng phơi phới dậy tương lai*
-
- "Lá đỏ" của
[Nguyễn Đình Thi](/wiki/Nguy%E1%BB%85n_%C4%90%C3%ACnh_Thi):
-
*Gặp em trên cao lộng gió* *Rừng Trường Sơn ào ào lá đỏ*
-
- "Trường Sơn Đông, Trường Sơn Tây" của
[Phạm Tiến Duật](/wiki/Ph%E1%BA%A1m_Ti%E1%BA%BFn_Du%E1%BA%ADt):
-
*Đông sang Tây không phải đường thư* *Đường chuyển đạn và đường chuyển gạo* *Đông Trường Sơn, cô gái "ba sẵn sàng" xanh áo* *Tây Trường Sơn bộ đội áo màu xanh*
-
- "Tiểu đội xe không kính" của
[Phạm Tiến Duật](/wiki/Ph%E1%BA%A1m_Ti%E1%BA%BFn_Du%E1%BA%ADt):
-
*Nhìn thấy gió vào xoa mắt đắng* *Nhìn thấy con đường chạy thẳng vào tim*
-
[§](#.C3.82m_nh.E1.BA.A1c)Âm nhạc[ [sửa](/w/index.php?title=%C4%90%C6%B0%E1%BB%9Dng_Tr%C6%B0%E1%BB%9Dng_S%C6%A1n&veaction=edit&vesection=12) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=%C4%90%C6%B0%E1%BB%9Dng_Tr%C6%B0%E1%BB%9Dng_S%C6%A1n&action=edit§ion=12)]
Một số bài hát về Trường Sơn:
- "
*Bước chân trên dải Trường Sơn*", 1967, nhạc [Vũ Trọng Hối](/w/index.php?title=V%C5%A9_Tr%E1%BB%8Dng_H%E1%BB%91i&action=edit&redlink=1), lời thơ [Đăng Thục](/wiki/T%C3%A0o_M%E1%BA%A1t), được gọi là "bản quân ca của người lính Trường Sơn" [[49]](#cite_note-49)
-
*Ta vượt trên triền núi cao Trường Sơn. Đá mòn mà đôi gót không mòn... Máu thấm đường ta đi lẫn mồ hôi rơi tình quê tha thiết. Ta đi theo ánh lửa từ trái tim mình...*
-
- "
*Bài ca Trường Sơn*", 1966, nhạc [Trần Chung](/wiki/Tr%E1%BA%A7n_Chung), lời thơ [Gia Dũng](/w/index.php?title=Gia_D%C5%A9ng&action=edit&redlink=1).
-
*...đêm nay ta đi Trường Sơn lộng gió. Trời vắng trăng sao nhưng tim ta rực lửa. Đi ta đi tung cánh đại bàng...*
-
- "
*Chiếc gậy Trường Sơn*", 1967, nhạc và lời [Phạm Tuyên](/wiki/Ph%E1%BA%A1m_Tuy%C3%AAn)
-
*Trường sơn ơi, nơi núi mờ xa mà ta chưa qua, có suối reo, có gió ngàn cây, có dốc cao vực sâu mất lối, mây trắng quyện dưới chân bước bồi hồi, có nắng lửa đốt thiêu vách núi...*
-
- "
*Đường Trường Sơn xe anh qua*", 1971, nhạc [Văn Dung](/w/index.php?title=V%C4%83n_Dung&action=edit&redlink=1)
-
*Đường em ghi chiến công lẫy lừng, tràn niềm tin trong muôn gian lao Đường Trường Sơn xe anh thẳng tới..*
-
- "
*Trường Sơn Đông - Trường Sơn Tây*", 1971, nhạc [Hoàng Hiệp](/wiki/Ho%C3%A0ng_Hi%E1%BB%87p), lời thơ [Phạm Tiến Duật](/wiki/Ph%E1%BA%A1m_Ti%E1%BA%BFn_Du%E1%BA%ADt)
-
*...từ nơi em đưa sang bên nơi anh những binh đoàn nối nhau ra tiền tuyến, như tình yêu nối lời vô tận. Đông Trường Sơn nối Tây Trường Sơn...*
-
- "
*Lá đỏ*", nhạc [Hoàng Hiệp](/wiki/Ho%C3%A0ng_Hi%E1%BB%87p), lời thơ [Nguyễn Đình Thi](/wiki/Nguy%E1%BB%85n_%C4%90%C3%ACnh_Thi)
-
*Gặp em trên cao lộng gió. Rừng Trường Sơn ào ào lá đỏ. Em đứng đứng ở bên đường, như quê hương vai áo bạc quàng súng trường. Đoàn quân vẫn đi vội vã. Bụi Trường Sơn nhòa trong trời lửa...*
-
- "
*Đêm Trường Sơn nhớ Bác*", 1974, nhạc [Trần Chung](/wiki/Tr%E1%BA%A7n_Chung), lời thơ [Nguyễn Trung Thu](/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Trung_Thu)
-
*Ơi, đêm Trường Sơn, nghe tiếng suối trong như tiếng hát xa, mà ngỡ như từ Pác Bó suối về đây ngân nga...*
-
[§](#Phim_.E1.BA.A3nh)Phim ảnh[ [sửa](/w/index.php?title=%C4%90%C6%B0%E1%BB%9Dng_Tr%C6%B0%E1%BB%9Dng_S%C6%A1n&veaction=edit&vesection=13) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=%C4%90%C6%B0%E1%BB%9Dng_Tr%C6%B0%E1%BB%9Dng_S%C6%A1n&action=edit§ion=13)]
- Phim
*Sinh mệnh*, đạo diễn Đào Duy Phúc, 2005...
[§](#Ch.C3.BA_th.C3.ADch)Chú thích[ [sửa](/w/index.php?title=%C4%90%C6%B0%E1%BB%9Dng_Tr%C6%B0%E1%BB%9Dng_S%C6%A1n&veaction=edit&vesection=14) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=%C4%90%C6%B0%E1%BB%9Dng_Tr%C6%B0%E1%BB%9Dng_S%C6%A1n&action=edit§ion=14)] **Military History Institute of Vietnam,** [^](#cite_ref-1) *Victory in Vietnam: The Official History of the People's Army of Vietnam, 1954-1975.*Người dịch: Merle Pribbenow, Lawerence KS: University of Kansas Press, 2002, tr. 28. **Robert J. Hanyok,** [^](#cite_ref-2) *Spartans in Darkness*. Washington, D.C.: Center for Cryptographic History, NSA, 2002, p. 94. **John Prados,** [^](#cite_ref-3) *The Blood Road*, New York: John Wiley and Sons, 1998, tr. 24. **Prados, tr. 15.** [^](#cite_ref-4)
- ^
**a** **ă** *Victory in Vietnam*, p. 88. **Năm 1959, VNDCCH thành lập Đoàn 759, với 20 con tàu để vận chuyển vũ khí khí tài.** [^](#cite_ref-6) *Victory in Vietnam*, tr. 88. **Brig. Gen. Soutchay Vongsavanh,** [^](#cite_ref-7) *RLG Operations and Activities in the Laotian Panhandle*. Washington DC: US Army Center of Military History, 1980, p. 12. [^](#cite_ref-8) *Victory in Vietnam, tr. 127.* [^](#cite_ref-9) *Victory in Vietnam,*tr. 170. **Jacob Van Staaveren,** [^](#cite_ref-10) *Interdiction in Southern Laos, 1960-1968.*Washington DC: Center for Air Force History, 1993, Appendix5. Actual figures from Prados, p. 45. **Xem Nina S. Adams and Alfred McCoy, eds.,** [^](#cite_ref-11) *Laos: War and Revolution*, New York: 1970 và Atrhur J, Dommen, *Conflict in Laos: the Politics of Neutralization*, New York: 1971. **Hai tác phẩm hay nhất về cuộc chiến tranh bí mật kỳ quặc tại Lào là** [^](#cite_ref-12) *Shadow War.*của Kenneth Conboy và James Morrison, Boulder CO: Paladin Press, 1995 và *Shooting at the Moon.*của Roger Warner, South Royalton VT: Steerforth Press, 1996. **Apokalypse Vietnam (phim tài liệu), đạo diễn Ulle Schröder, Sebastian Dehnhardt, Ulrich Brochhagen, Peer Horstmann, Jürgen Eike, Cộng hòa Liên bang Đức, 2005** [^](#cite_ref-13) **Van Staaveren, p. 44.** [^](#cite_ref-14) **Morocco, tr. 27.** [^](#cite_ref-15) **Morocco, pps. 27-28.** [^](#cite_ref-16) **Van Staaveren, pps. 226-228.** [^](#cite_ref-17) **Van Staaveren, tr. 236-239.** [^](#cite_ref-18) **Military Assistance Command, Vietnam Command History 1965, Annex N, tr. 16.** [^](#cite_ref-19) **Prados, tr. 158.** [^](#cite_ref-20) **John Schlight,** [^](#cite_ref-21) *A War Too Long: The USAF in Southeast Asia, 1961-1975.*Washington DC: Air Force History and Museums Program, 1996, tr. 56. **Edward Doyle, Samuel Lipsman, et al,** [^](#cite_ref-22) *America Takes Over, 1965-1967.*Boston: Boston Publishing Company, 1982, tr. 18-19. **Prados, tr. 182.** [^](#cite_ref-23) **Joint Chiefs of Staff,** [^](#cite_ref-24) *MACSOG Documentation Study*, Appendix D, pps. 293-294. [^](#cite_ref-25) *Victory in Vietnam,*tr. 208. **Doyle, Lipsman, and Maitland, tr. 46.** [^](#cite_ref-26) **Nalty, tr. 218.** [^](#cite_ref-27) **Prados, tr. 339-340.** [^](#cite_ref-28) [^](#cite_ref-29) *Victory in Vietnam*, tr. 392.
- ^
**a** **ă** *Victory in Vietnam*, tr. 261. **Gilster, tr. 20.** [^](#cite_ref-31) **Prados, tr. 191** [^](#cite_ref-32) [^](#cite_ref-33) *Victory in Vietnam*, tr. 382. [^](#cite_ref-34) [Trận đánh tại Khâm Đức](/wiki/Tr%E1%BA%ADn_Kh%C3%A2m_%C4%90%E1%BB%A9c)ít được biết đến, nhưng được coi là thất bại tồi tệ nhất của Mỹ trong Chiến tranh Việt Nam, trận thua này đã đặt dấu chấm hết cho tuyên bố rằng "Mỹ thắng mọi trận đánh" ( *the U.S. won every battle*.) **Nalty, p. 295.** [^](#cite_ref-35) **Nalty, p. 37.** [^](#cite_ref-36) **Prados, tr. 303.** [^](#cite_ref-37) **Van Staaveren, tr. 255-283.** [^](#cite_ref-38) **Herman L. Gilster,** [^](#cite_ref-39) *The Air War in Southeast Asia: Case Studies of Selected Campaigns*. Maxwell Air Force Base, AL: Air University Press, 1993, tr. 21. **Prados, tr. 313.** [^](#cite_ref-40) **Prados, tr. 369.** [^](#cite_ref-41) [^](#cite_ref-42) *Victory in Vietnam*, tr. 262. **Keith W. Nolan,** [^](#cite_ref-43) *Into Laos*, Novato CA: Presidio Press, 1986. **David Fulghum, Terrence Maitland, et al,** [^](#cite_ref-44) *South Vietnam on Trial*, Boston: Boston Publishing Company, 1984, tr. 75. **Nolan, p. 358.** [^](#cite_ref-45) **Đồng Sỹ Nguyên,** [^](#cite_ref-46) *Đường xuyên Trường Sơn*. **Prados, tr. 371** [^](#cite_ref-47) **Theo hồi ký "Trên con đường không cột số" của tác giả Lam Giang (Hồ Sĩ Thành, chiến sĩ của Đại đội 17 - Đại đội trợ chiến cối 82 thuộc Trung đoàn 52 - Sư đoàn 320) kể về cuộc hành quân của Đại đội ông từ Hòa Bình vượt Trường Sơn năm 1966, đại đội ông gồm hơn 120 người, sau sáu tháng hành quân 18 người đến được điểm tập kết ở chiến trường Nam Bộ, sau hai tháng tập kết đợi những người ốm bệnh dọc đường, quân số đại đội chưa lên được một nửa.** [^](#cite_ref-48) [^](#cite_ref-49) [Vũ Trọng Hối và những giai điệu để đời xuyên Trường Sơn](http://ca.cand.com.vn/vi-vn/vanhoathethao/guongmat/2007/5/67327.cand)
[§](#Ngu.E1.BB.93n_tham_kh.E1.BA.A3o)Nguồn tham khảo[ [sửa](/w/index.php?title=%C4%90%C6%B0%E1%BB%9Dng_Tr%C6%B0%E1%BB%9Dng_S%C6%A1n&veaction=edit&vesection=15) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=%C4%90%C6%B0%E1%BB%9Dng_Tr%C6%B0%E1%BB%9Dng_S%C6%A1n&action=edit§ion=15)]
[§](#T.C3.A0i_li.E1.BB.87u_ch.C3.ADnh_ph.E1.BB.A7_Hoa_K.E1.BB.B3_ch.C6.B0a_c.C3.B4ng_b.E1.BB.91)Tài liệu chính phủ Hoa Kỳ chưa công bố[ [sửa](/w/index.php?title=%C4%90%C6%B0%E1%BB%9Dng_Tr%C6%B0%E1%BB%9Dng_S%C6%A1n&veaction=edit&vesection=16) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=%C4%90%C6%B0%E1%BB%9Dng_Tr%C6%B0%E1%BB%9Dng_S%C6%A1n&action=edit§ion=16)]
- U.S. Military Assistance Command, Vietnam Studies and Observations Group, Annex N,
*Command History 1965*. Saigon, 1966.
[§](#T.C3.A0i_li.E1.BB.87u_.C4.91.C3.A3_c.C3.B4ng_b.E1.BB.91_c.E1.BB.A7a_ch.C3.ADnh_ph.E1.BB.A7_Hoa_K.E1.BB.B3)Tài liệu đã công bố của chính phủ Hoa Kỳ[ [sửa](/w/index.php?title=%C4%90%C6%B0%E1%BB%9Dng_Tr%C6%B0%E1%BB%9Dng_S%C6%A1n&veaction=edit&vesection=17) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=%C4%90%C6%B0%E1%BB%9Dng_Tr%C6%B0%E1%BB%9Dng_S%C6%A1n&action=edit§ion=17)]
- Gilster, Herman L.
*The Air War in Southeast Asia: Case Studies of Selected Campaigns.*Maxwell Air Force Base: AL, Air University Press, 1993.
- Military History Institute of Vietnam.
*Victory in Vietnam: The Official History of the People's Army of Vietnam, 1954-1975.*Trans Merle L. Pribbenow. Lawerence KS: University of Kansas Press, 2002.
- Nalty, Bernard C.
*The War Against Trucks, Aerial Interdiction in Southern Laos, 1968-1972.*Washington DC: US Air Force History and Museums Program, 2005.
- Ngo, Lt. Gen. Quang Truong,
*The Easter Offensive of 1972.*Washington DC: US Army Center of Military History, 1984.
- Nguyen, Maj. Gen. Duy Hinh,
*Lam Son 719*. Washington DC: US Army Center of Military History, 1979.
- Tranh, Brig. Gen. Dinh Tho,
*The Cambodian Incursion.*Washington DC: US Army Center of Military History, 1979.
- Tilford, Earl H.,
*Setup: What the Air Force did in Vietnam and Why.*Maxwell Air Force Base, AL: Air University Press, 1991.
- Van Staaveren, Jacob.
*Interdiction in Southern Laos, 1960-1968.*Washington DC: Center for Air Force History, 1993.
- Vongsavanh, Brig. Gen. Soutchay
*RLG Military Operations and Activities in the Laotian Panhandle.*Washington DC: US Army Center of Military History, 1980.
[§](#T.C3.A0i_li.E1.BB.87u_c.E1.BB.A7a_Vi.E1.BB.87t_Nam)Tài liệu của Việt Nam[ [sửa](/w/index.php?title=%C4%90%C6%B0%E1%BB%9Dng_Tr%C6%B0%E1%BB%9Dng_S%C6%A1n&veaction=edit&vesection=18) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=%C4%90%C6%B0%E1%BB%9Dng_Tr%C6%B0%E1%BB%9Dng_S%C6%A1n&action=edit§ion=18)]
- Đồng Sỹ Nguyên,
*Đường xuyên Trường Sơn*, NXB Quân đội Nhân dân, 1999.
- Lam Giang,
*Trên con đường không cột số*, NXB Quân đội Nhân dân, 2004.
[§](#C.C3.A1c_ngu.E1.BB.93n_ph.E1.BB.A5)Các nguồn phụ[ [sửa](/w/index.php?title=%C4%90%C6%B0%E1%BB%9Dng_Tr%C6%B0%E1%BB%9Dng_S%C6%A1n&veaction=edit&vesection=19) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=%C4%90%C6%B0%E1%BB%9Dng_Tr%C6%B0%E1%BB%9Dng_S%C6%A1n&action=edit§ion=19)]
- Andrade, Dale.
*Trial by Fire: The 1972 Easter Offensive, America's Last Vietnam Battle*, New York: Hippocrene Books, 1995.
- Brown, McAlister, Gordon Hardy, and Arnold Isaacs.
*Pawns of War*. Boston: Boston Publishing Company, 1987.
- Conboy, Kenneth with James Morrison.
*Shadow War*. Boulder CO: Paladin Press, 1995.
- Dougan, Carl, David Fulghum,
*et al.* *The Fall of the South*. Boston: Boston Publishing Company, 1985.
- Doyle, Edward, Samuel Lipsman, and Terrence Maitland
*et al.* *The North*. Boston: Boston Publishing Company, 1986.
- Fulghum, David, Terrence Maitland,
*et al.* *South Vietnam on Trial*. Boston: Boston Publishing Company, 1984.
- Lipsman, Samuel, Steven Weiss,
*et al.* *The False Peace*. Boston: Boston Publishing Company, 1985.
- Littauer, Raphael and Norman Uphoff, eds,
*The Air War in Indochina*. Boston: Beacon Press, 1972.
- Morocco John.
*Rain of Fire, Air War, 1969-1973*, Boston: Boston Publishing Company, 1985.
- Nolan, Keith W.
*Into Laos: The Story of Dewey Canyon II/Lam Son 719, Vietnam 1971*. Novato CA: Presidio Press, 1986.
- Prados, John.
*The Blood Road: The Ho Chi Minh Trail and the Vietnam War*, New York: John Wiley and Sons, 1998.
- Shawcross, William.
*Sideshow: Kissinger, Nixon, and the Destruction of Cambodia*. New York: Washington Square Books, 1979.
- Snepp, Frank.
*Decent Interval*. New York: Random House, 1977.
[§](#Xem_th.C3.AAm)Xem thêm[ [sửa](/w/index.php?title=%C4%90%C6%B0%E1%BB%9Dng_Tr%C6%B0%E1%BB%9Dng_S%C6%A1n&veaction=edit&vesection=20) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=%C4%90%C6%B0%E1%BB%9Dng_Tr%C6%B0%E1%BB%9Dng_S%C6%A1n&action=edit§ion=20)]
[§](#Li.C3.AAn_k.E1.BA.BFt_ngo.C3.A0i)Liên kết ngoài[ [sửa](/w/index.php?title=%C4%90%C6%B0%E1%BB%9Dng_Tr%C6%B0%E1%BB%9Dng_S%C6%A1n&veaction=edit&vesection=21) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=%C4%90%C6%B0%E1%BB%9Dng_Tr%C6%B0%E1%BB%9Dng_S%C6%A1n&action=edit§ion=21)] [Đường mòn Hồ Chí Minh](http://bachkhoatoanthu.vass.gov.vn/noidung/tudien/Lists/GiaiNghia/View_Detail.aspx?ItemID=35534)tại [Từ điển bách khoa Việt Nam](/wiki/T%E1%BB%AB_%C4%91i%E1%BB%83n_b%C3%A1ch_khoa_Vi%E1%BB%87t_Nam) [Ho Chi Minh Trail](http://www.britannica.com/EBchecked/topic/268322)tại [Encyclopædia Britannica](/wiki/Encyclop%C3%A6dia_Britannica) **(tiếng Anh)** [Chuyên đề: 40 năm bộ đội Trường Sơn](http://hanoi.vnn.vn/chuyen_de/9904/)
- John T. Correll,
*, Airforce Magazine Online, November 2005, Vol. 88, No. 11* [The Ho Chi Minh Trail](http://www.afa.org/magazine/nov2005/1105trail.asp)
- Báo Tuổi trẻ,
*Đường Hồ Chí Minh xuyên lòng đất*. [Ðường mòn Hồ Chí Minh: Từ con đường máu đến một trong những địa điểm thu hút nhiều khách du lịch](http://www.voanews.com/vietnamese/archive/2005-08/2005-08-16-voa11.cfm)Website Ðài Tiếng Nói Hoa Kỳ.
|
|
(25 di tích)
(14 di tích)
Đường Trường Sơn •
(10 di tích)

X-UA-Compatible: IE=Edge

Vary: Accept-Encoding,Cookie

Via: 1.1 varnish, 1.1 varnish

X-Cache: cp1054 hit (4), cp1054 frontend miss (0)

Cache-Control: private, s-maxage=0, max-age=0, must-revalidate


markdown:
# Tình báo
|
|![]()
|
|Thông tin trong bài này hoặc đoạn này không
Xin bạn hãy
**Tình báo** là hoạt động điều tra, thu thập, nghiên cứu, tổng hợp, xử lý những [tin tức](/wiki/Tin_t%E1%BB%A9c), [tư liệu](/w/index.php?title=T%C6%B0_li%E1%BB%87u&action=edit&redlink=1) [bí mật](/w/index.php?title=B%C3%AD_m%E1%BA%ADt&action=edit&redlink=1) về [quân sự](/wiki/Qu%C3%A2n_s%E1%BB%B1), [chính trị](/wiki/Ch%C3%ADnh_tr%E1%BB%8B), [quốc phòng](/w/index.php?title=Qu%E1%BB%91c_ph%C3%B2ng&action=edit&redlink=1), [an ninh](/w/index.php?title=An_ninh&action=edit&redlink=1), [kinh tế](/wiki/Kinh_t%E1%BA%BF), [khoa học](/wiki/Khoa_h%E1%BB%8Dc), [kỹ thuật](/wiki/C%C3%B4ng_ngh%E1%BB%87), [công nghệ](/wiki/C%C3%B4ng_ngh%E1%BB%87)... của đối phương.
Theo quy mô, có
[tình báo chiến lược](/w/index.php?title=T%C3%ACnh_b%C3%A1o_chi%E1%BA%BFn_l%C6%B0%E1%BB%A3c&action=edit&redlink=1), [tình báo chiến dịch](/w/index.php?title=T%C3%ACnh_b%C3%A1o_chi%E1%BA%BFn_d%E1%BB%8Bch&action=edit&redlink=1), [tình báo chiến thuật](/w/index.php?title=T%C3%ACnh_b%C3%A1o_chi%E1%BA%BFn_thu%E1%BA%ADt&action=edit&redlink=1), [tình báo kinh tế](/wiki/T%C3%ACnh_b%C3%A1o_kinh_t%E1%BA%BF).
- Tình báo chiến lược hay bất cứ hoạt động tình báo nào khác cũng có những điểm cơ bản tương đồng và giống nhau là hoạt động rất bí mật, rất táo bạo, rất khôn ngoan, rất mưu lược, luôn luôn tạo được cho mình một vỏ bọc rất kín đáo qua một công việc hằng ngày nào đó
tự bản thân làm hoặc cài cắm vào lòng đối phương; luôn luôn làm việc rất chăm chỉ tận tụy, trung thành v.v..
- Tình báo chiến thuật: là 1 lực lượng được đào tạo một cách đặc biệt chuyên nghiệp về rất nhiều lĩnh vực khoa học kỹ thuật và đời sống của con người và cả thế giới xung quanh với mục đích cơ bản và chủ yếu là làm chiến thuật.
- Tình báo chiến dịch: gần giống với tình báo chiến thuật phương pháp đào tạo cũng rất bài bản và chuyên nghiệp vận dụng mọi kiến thức đã được đào tạo một cách rất linh hoạt khéo léo để áp dụng một cách hiệu quả nhất vào một chiến dịch nào đó
## Mục lục
[1 Giới thiệu](#Gi.E1.BB.9Bi_thi.E1.BB.87u) [2 Sự biện hộ và luật pháp quốc tế](#S.E1.BB.B1_bi.E1.BB.87n_h.E1.BB.99_v.C3.A0_lu.E1.BA.ADt_ph.C3.A1p_qu.E1.BB.91c_t.E1.BA.BF) [3 Việc thu thập tin tức tình báo](#Vi.E1.BB.87c_thu_th.E1.BA.ADp_tin_t.E1.BB.A9c_t.C3.ACnh_b.C3.A1o) [4 Tuyển mộ các nhân viên tình báo](#Tuy.E1.BB.83n_m.E1.BB.99_c.C3.A1c_nh.C3.A2n_vi.C3.AAn_t.C3.ACnh_b.C3.A1o) [5 Lịch sử tình báo](#L.E1.BB.8Bch_s.E1.BB.AD_t.C3.ACnh_b.C3.A1o) [6 Một số vụ điển hình về tình báo thời cổ xưa](#M.E1.BB.99t_s.E1.BB.91_v.E1.BB.A5_.C4.91i.E1.BB.83n_h.C3.ACnh_v.E1.BB.81_t.C3.ACnh_b.C3.A1o_th.E1.BB.9Di_c.E1.BB.95_x.C6.B0a) [7 Các cơ quan tình báo nổi tiếng](#C.C3.A1c_c.C6.A1_quan_t.C3.ACnh_b.C3.A1o_n.E1.BB.95i_ti.E1.BA.BFng) [8 Tình báo ở Việt Nam](#T.C3.ACnh_b.C3.A1o_.E1.BB.9F_Vi.E1.BB.87t_Nam) [9 Ảnh hưởng](#.E1.BA.A2nh_h.C6.B0.E1.BB.9Fng) [10 Xem thêm](#Xem_th.C3.AAm) [11 Chú thích](#Ch.C3.BA_th.C3.ADch) [12 Liên kết ngoài](#Li.C3.AAn_k.E1.BA.BFt_ngo.C3.A0i)
## Giới thiệu[
[sửa](/w/index.php?title=T%C3%ACnh_b%C3%A1o&veaction=edit&vesection=1) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=T%C3%ACnh_b%C3%A1o&action=edit§ion=1)] **Tình báo** là một trong những nghề cổ xưa nhất trong lịch sử loài người. Hoạt động tình báo xuất hiện cùng với sự ra đời của nhà nước. Từ xa xưa, hoạt động tình báo đã có mục đích thu thập những bí mật về quân sự, kinh tế, chính trị, vấn đề nội bộ và các bí quyết trong sản xuất kinh doanh của các đối thủ. Hoạt động tìm kiếm, thu thập các tin tức về kinh tế, chính trị, nội bộ một cách bí mật nhờ bí quyết công nghệ chính là khởi thủy của hoạt động tình báo.
Hoạt động tình báo là sự thu thập bí mật các thông tin hay các tin tình báo, mà nguồn thông tin như thế lại được bảo vệ không cho tiết lộ. Cơ quan tình báo dựa vào đây để đánh giá và xử lý thông tin cần thiết để đưa ra những quyết định. Thông tin thì có liên quan đến việc thương mại, quân đội, kinh tế hoặc các quyết định có tính chính trị nhưng thường là liên quan đến chính sách đối ngoại và quốc phòng. Nói chung tin tình báo có tính an ninh quốc gia và vì thế luôn được giữ bí mật.
Hoạt động tình báo hay
[gián điệp](/wiki/Gi%C3%A1n_%C4%91i%E1%BB%87p) theo luật pháp quốc gia là bất hợp pháp. Hoạt động gián điệp cũng phản ánh những cố gắng của cơ quan phản gián trong việc bảo vệ bí mật của thông tin.
Ở Mỹ có cục tình báo trung ương,
[CIA](/wiki/C%C6%A1_quan_T%C3%ACnh_b%C3%A1o_Trung_%C6%B0%C6%A1ng_(Hoa_K%E1%BB%B3)) (Central Intelligence Agency) là cơ quan chính chuyên thu thập những thông tin bí mật có liên quan tới an ninh quốc gia. [Cục Điều tra Liên bang](/wiki/C%E1%BB%A5c_%C4%90i%E1%BB%81u_tra_Li%C3%AAn_bang) ( [FBI](/wiki/C%E1%BB%A5c_%C4%90i%E1%BB%81u_tra_Li%C3%AAn_bang): Federal Bureau of Investigation) có nhiệm vụ chủ yếu trong các hoạt động phản gián của nước Mỹ, và cũng phối hợp với CIA chịu trách nhiệm trong các điệp vụ bên ngoài lãnh thổ Hoa Kỳ. Trong suốt thời kỳ chiến tranh lạnh, cả FBI và CIA đều chủ yếu tập trung sự chú ý của họ vào Ủy ban an ninh quốc gia của Xô Viết ( [KGB](/wiki/KGB) Komitet Gosudarstvennoy Bezopasnosti). Tiếp theo sau sự sụp đổ của [Liên bang Xô Viết](/wiki/Li%C3%AAn_X%C3%B4) năm [1991](/wiki/1991) và sự tan rã của KGB thì trong nhiều đơn vị mới, nhiệm vụ của CIA lại chịu sự thẩm vấn của quốc hội và [Chính phủ Hoa Kỳ](/wiki/Ch%C3%ADnh_quy%E1%BB%81n_Hoa_K%E1%BB%B3). Ít ra lúc ban đầu, cơ quan chẳng những giữ nhiệm vụ thu thập và phân tích thông tin, mà còn phản gián ở nước ngoài và những hình thức hành động mật khác (như: can thiệp chính trị, tổ chức tuyên truyền bí mật, các hoạt động bán quân sự) mà đòi hỏi phải cực kỳ bí mật. Các cơ quan đặc biệt của thượng nghị viện liên tục giám sát các hoạt động của CIA.
Các phương thức
[tình báo quốc tế](/w/index.php?title=T%C3%ACnh_b%C3%A1o_qu%E1%BB%91c_t%E1%BA%BF&action=edit&redlink=1) và các điệp vụ có một số ranh giới. Chúng được tiểu thuyết hóa trong tiểu thuyết được nhiều người ưa thích hoặc phương tiện truyền thông đại chúng, nhưng trên thực tế, tình báo lại tồn tại trong một thế giới bí mật của sự mưu mẹo gian trá, lừa gạt và đôi khi có cả bạo lực. Tình báo bao gồm tuyển mộ các điệp viên ở nước ngoài; nỗ lực khuyến khích sự phản bội để có các thông tin quan trọng và nghe lén cũng như sử dụng máy chụp hình hiện đại, khả năng phán đoán, các thiết bị dò tìm và các kĩ thuật khác suy luận ra thông tin mật.
## Sự biện hộ và luật pháp quốc tế[
[sửa](/w/index.php?title=T%C3%ACnh_b%C3%A1o&veaction=edit&vesection=2) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=T%C3%ACnh_b%C3%A1o&action=edit§ion=2)]
Để chấp nhận và thi hành chính sách liên quan đến nước ngoài, kế hoạch chiến lược quân sự và tổ chức lực lượng vũ trang, kiểm soát ngoại giao, thương lượng những thỏa thuận kiểm soát vũ khí hay tham gia những hoạt động của tổ chức quốc tế, các quốc gia đòi hỏi phải có một lượng thông tin khổng lồ. Như thế thì chẳng có gì ngạc nhiên khi nhiều chính phủ duy trì một vài cơ quan tình báo có năng lực như một vấn đề có tính sống còn trong một thế giới mà những mối đe dọa và những thay đổi vẫn còn tồn tại. Chiến tranh lạnh đã đi qua, nhưng những hành động gây chiến tranh vẫn tiếp diễn ở những nơi như Đông Âu, Trung Đông và những nơi khác.
Tất cả các quốc gia đều có luật chống lại hoạt động tình báo, nhưng hầu hết đều đỡ đầu cho các hoạt động gián điệp ở nơi khác. Vì che giấu bản chất của tình báo nên không thể biết xác thực có bao nhiêu điệp viên đang hoạt động – chỉ có một số nhỏ phần trăm thực sự là gián điệp. Ước tính chung là
[Mỹ](/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3) ngày nay có khoảng 200.000 nhân viên tình báo. Còn số lượng nhân viên tình báo của [Liên Xô](/wiki/Li%C3%AAn_X%C3%B4) trong những năm 1980 thì khoảng chừng 400.000 ngàn người, một con số cho thấy đây cũng bao gồm lính bảo vệ biên giới và cảnh sát an ninh nội địa.
## Việc thu thập tin tức tình báo[
[sửa](/w/index.php?title=T%C3%ACnh_b%C3%A1o&veaction=edit&vesection=3) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=T%C3%ACnh_b%C3%A1o&action=edit§ion=3)]
Công việc tình báo, bao gồm gián điệp, tiến hành theo quy trình 5 bước. Đầu tiên, những gì mà người tạo ra quyết định cần biết là được cân nhắc và các thủ tục được thiết lập. Bước thứ hai là thu thập thông tin cần biết mà yêu cầu là phải biết thông tin đó ở đâu, ai đang có những thông tin đó. Thông tin có thể có sẵn trên một tờ báo nước ngoài, rađiô, hay những nguồn thông tin mở khác; hoặc chỉ có thể lấy được thông tin bằng những phương tiện điện tử tinh vi hoặc bằng cách gài một điệp viên vào vùng mục tiêu. Bước thứ ba là các sản phẩm thông tin tình báo mà các dữ liệu thô thu về được tập hợp lại, đánh giá và đối chiếu.
Bước thứ tư là chuyển những thông tin đã xử lý cho người cần biết. Để có ích, thông tin phải kịp thời, chính xác và có thể hiểu được. Bước thứ năm và cũng là bước quyết định là sử dụng thông tin tình báo. Điểm mấu chốt là ở chỗ người cần thông tin phải đưa ra quyết định có tính quyết định về việc có hay không hoặc làm thế nào để dùng nguồn tin này. Quá trình gián điệp có thể thất bại tại bước này hoặc các bước khác.
## Tuyển mộ các nhân viên tình báo[
[sửa](/w/index.php?title=T%C3%ACnh_b%C3%A1o&veaction=edit&vesection=4) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=T%C3%ACnh_b%C3%A1o&action=edit§ion=4)]
Ngày nay, rất nhiều quốc gia phát triển có những tổ chức tình báo hoạt động có hiệu quả với những chương trình tuyển mộ nhân viên tình báo mới một cách có hệ thống. Có ba nguồn chính cung cấp điệp viên là: giới đại học, nơi mà các sinh viên được tìm kiếm và huấn luyện nghề tình báo; các lực lượng vũ trang và cảnh sát, đây là lực lượng đã có một trình độ tình báo nhất định, và thế giới ngầm của gián điệp lực lượng này có thể bao gồm cả tội phạm chỉ điểm có kinh nghiệm.
Những kẻ gián điệp thực sự có thể bao gồm đánh cắp tin tình báo hoặc phản bội. Trong nhiều trường hợp các việc trên có thể do hám lợi hoặc khó khăn về tài chính, nhưng cũng có các trường hợp khác như tham vọng, tư tưởng chính trị hoặc chủ nghĩa dân tộc như: Oleg Vladimirovich Penkovsky, một cán bộ có chức vụ cao của Liên Xô, đã cung cấp tin tình báo cho các cơ quan tình báo phương Tây với suy nghĩ rằng phương Tây cần được cảnh báo trước nguy hiểm, hay như H.A.R. ("Kim") Philby, một gián điệp khét tiếng người Anh đã làm việc cho Liên Xô với lý do hệ tư tưởng.
Một vài điệp viên phải được tuyển chọn cẩn thận và đưa vào hoạt động; tình nguyện viên khác được gọi là "walk-in". Loại người sau phải dùng hết sức cẩn thận vì các trường hợp làm điệp viên hai mang đều xuất hiện ở loại tình nguyện viên này. Điệp viên hai mang là những điệp viên giả vờ đào ngũ, nhưng thực ra vẫn trung thành với tổ chức tình báo của họ. Các nhân viên phản gián luôn chú ý đến các nhân viên tình nguyện hoặc những kẻ đào ngũ và hạn chế dùng họ một cách hoàn toàn tin tưởng cho những mục đích tình báo. Trong một số trường hợp, gián điệp có giá trị nhất là "điệp viên nằm vùng", đây là người giữ một vị trí đáng tin cậy có thể tiếp cận được các tin tức tình báo tối mật, ngoài ra còn có những người được tuyển mộ bởi một cơ quan tình báo nước ngoài được gọi là một "điệp viên nhị trùng"
Một mục tiêu tình báo ưu tiên hàng đầu là thâm nhập vào các tổ chức khủng bố quốc tế khác nhau. Như thế có thể giúp ngăn chặn được các âm mưu khủng bố.
## Lịch sử tình báo[
[sửa](/w/index.php?title=T%C3%ACnh_b%C3%A1o&veaction=edit&vesection=5) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=T%C3%ACnh_b%C3%A1o&action=edit§ion=5)]
Tình báo sớm được thừa nhận như là một công cụ không thể thiếu trong thuật lãnh đạo đất nước, trong ngoại giao hay chiến tranh. Trong tác phẩm được viết cách đây 2000 năm, nhà lý luận quân sự người Trung Hoa
[Tôn Tử](/wiki/T%C3%B4n_V%C5%A9) đã nhấn mạnh tầm quan trọng của công tác tình báo. Quyển sách của ông mang tên [Binh pháp Tôn Tử](/wiki/Binh_ph%C3%A1p_T%C3%B4n_T%E1%BB%AD) (khoảng năm 500 TCN) đã đưa ra chi tiết về việc tổ chức một hệ thống gián điệp bao gồm cả những điệp viên hai mang và những kẻ đào ngũ. Tuy nhiên, trước khi chủ nghĩa dân tộc phát triển và sự phát triển của quân đội thường trực cũng như các thiết lập ngoại giao thì cơ quan tình báo không được các nhà cầm quyền và các tướng lĩnh quân sự tổ chức một cách thống nhất.
### Thế kỉ 19[
[sửa](/w/index.php?title=T%C3%ACnh_b%C3%A1o&veaction=edit&vesection=6) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=T%C3%ACnh_b%C3%A1o&action=edit§ion=6)]
Có thể nói tình báo chính trị lần đầu tiên được sử dụng một cách có hệ thống bắt đầu do Joseph Fouché, duc d’Otrante, bộ trưởng cảnh sát trong cuộc cách mạng Pháp và triều đại của Napoleon. Dưới quyền chỉ huy của Fouché, một mạng lưới điệp viên cảnh sát và những điệp viên chuyên mặc thường phục hoạt động bí mật để nắm rõ tiềm lực của những người theo phái Gia-cô-banh và của những người bảo hoàng phản động. Chính khách người Áo, Prince von Metternich cũng thành lập một tổ chức gián địêp quân sự và chính trị có hiệu quả cao vào đầu thế kỷ 19.
Trong thời gian giữa thế kỉ 19, cảnh sát mật của Phổ (nay là lãnh thổ thuộc Đức) được cải tổ lại và sử dụng với nhiệm vụ bảo vệ an ninh bên ngoài cũng như bên trong quốc gia. Hệ thống tình báo
[Phổ](/wiki/Ph%E1%BB%95_(qu%E1%BB%91c_gia)) đã đóng vai trò quan trọng trong việc thống nhất [đế chế Đức](/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_%C4%90%E1%BB%A9c). Nó cũng khống chế Pháp với một mạng lưới 30 ngàn điệp viên đã góp phần vào chiến thắng của Đức trong cuộc chiến tranh Pháp-Phổ 1870-1871. Tuy nhiên, mãi đến những năm của thế kỷ 19 thì các cục tình báo của các quốc gia hiện đại mới hoạt động thường xuyên.
### Đầu thế kỷ 20[
[sửa](/w/index.php?title=T%C3%ACnh_b%C3%A1o&veaction=edit&vesection=7) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=T%C3%ACnh_b%C3%A1o&action=edit§ion=7)]
Hệ thống tình báo đã hỗ trợ người
[Nhật](/wiki/Nh%E1%BA%ADt_B%E1%BA%A3n) chiến thắng người [Nga](/wiki/Nga) trong cuộc [Chiến tranh Nga-Nhật (1904-1905)](/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_Nga-Nh%E1%BA%ADt). Khi chuẩn bị Chiến tranh thế giới thứ nhất, người Đức đã đưa vào Pháp rất nhiều điệp viên, một vài trong số đó cải trang thành những đại diện thương mại, giáo viên, lao động nông nghiệp hoặc người hầu. Bị cáo gián điệp nổi tiếng nhất là Mata Hari, một diễn viên múa người Java ở Pari đã bị người Pháp hành quyết. Các điệp viên người Đức cũng có những cố gắng nhằm phá hoại hệ thống phòng thủ của Mỹ cả trước và sau khi Mỹ nhảy vào [Chiến tranh thế giới thứ nhất](/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_th%E1%BA%BF_gi%E1%BB%9Bi_th%E1%BB%A9_nh%E1%BA%A5t).
Tuy nhiên, hầu hết các quốc gia đã tham chiến với những đội ngũ tình báo không đầy đủ và các tin tình báo trong các cuộc chiến rất nghèo nàn. Những bài học của cuộc chiến tranh này là cùng với những tiến bộ vượt bậc về kĩ thuật, đặc biệt là trong lĩnh vực thông tin liên lạc và hàng không, đã thúc đẩy một sự phát triển lớn các cơ quan tình báo. Điều này càng cấp bách hơn nữa bởi sự có mặt của chính quyền Phát-xít ở Châu Âu và chế độ độc tài quân sự ở Nhật Bản và sự ra đời của các cơ quan phản gián chẳng hạn như Gestapo của Đức Quốc xã. Những phát triển này đã dẫn đến sự ra đời những hệ thống cơ quan phản gián của các nước dân chủ.
### Chiến tranh thế giới thứ hai[
[sửa](/w/index.php?title=T%C3%ACnh_b%C3%A1o&veaction=edit&vesection=8) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=T%C3%ACnh_b%C3%A1o&action=edit§ion=8)]
Chiến tranh thế giới lần thứ hai là tác nhân kích thích lớn cho sự phát triển của các cơ quan tình báo trên khắp thế giới. Kĩ thuật quân sự và thông tin liên lạc hiện đại đã giúp cho thông tin trở nên chính xác và nhanh chóng cũng như những nỗ lực bảo vệ thông tin nhạy cảm. Một vài trận đánh lớn trong Chiến tranh thế giới thứ II thực sự là những trận đánh của tình báo và phản gián. Trong những năm gần đây chỉ có một vài kỳ công và thất bại trong cuộc chiến bí mật này được tiết lộ. Nổi tiếng là điệp vụ chơi hai mặt (Operation Double Cross), trong đó người Anh đã bắt giữ gần như tất cả các điệp viên của Đức tại Anh trong thời gian chiến tranh. Và Anh cùng với đồng minh cũng đã bẻ khóa mật mã của Đức và xâm nhập vào nhiều sóng truyền tin bí mật của quân địch.
Trận
[Trân Châu cảng](/wiki/Tr%C3%A2n_Ch%C3%A2u_C%E1%BA%A3ng) ngày 7 tháng 12 năm [1941](/wiki/1941) là một thành công tình báo lớn của Nhật và tình báo Mỹ là kẻ thất bại. Thất bại này đã thúc đẩy sự phát triển bộ máy tình báo khổng lồ của Mỹ sau chiến tranh. Trước Chiến tranh thế giới thứ II, Mỹ hầu như không có hệ thống tình báo; sau chiến tranh CIA trở nên có tiếng bởi tai mắt khắp nơi, nối tiếp với các cơ quan tình báo như MI-6 của Anh, KGB của Liên Xô, SDECE(the Service de Documentation Extérieure et de Contre-Espionage) của Pháp, Cục tình báo đối ngoại của [Israel](/wiki/Israel), Văn phòng sự vụ xã hội của [Trung Quốc](/wiki/Trung_Qu%E1%BB%91c) và đông đảo các cơ quan khác trong cộng đồng tình báo và phản gián thế giới.
### Cuối thế kỷ 20[
[sửa](/w/index.php?title=T%C3%ACnh_b%C3%A1o&veaction=edit&vesection=9) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=T%C3%ACnh_b%C3%A1o&action=edit§ion=9)]
Giữa những năm
[1970](/wiki/1970), như một kết quả của sự tan vỡ ảo tưởng của cuộc [chiến tranh Việt Nam](/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_Vi%E1%BB%87t_Nam), [vụ bê bối Watergate](/wiki/V%E1%BB%A5_Watergate) và chính sách lắng dịu, nhiều người Mỹ bắt đầu đặt câu hỏi về vai trò của [CIA](/wiki/C%C6%A1_quan_T%C3%ACnh_b%C3%A1o_Trung_%C6%B0%C6%A1ng_(Hoa_K%E1%BB%B3)). Các phương tiện truyền thông vạch trần những tồi tệ của và thất bại của cơ quan tình báo.
### Tình báo chính trị và công nghiệp[
[sửa](/w/index.php?title=T%C3%ACnh_b%C3%A1o&veaction=edit&vesection=10) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=T%C3%ACnh_b%C3%A1o&action=edit§ion=10)]
Hoạt động tình báo và gián điệp là những việc làm phổ biến nhất có quan hệ chặt chẽ với các chính sách đối ngoại của quốc gia, thời nay thông tin mật thì rất cần thiết cho các quyết định chính trị, thương mại và công nghiệp. Các đảng phái chính trị luôn quan tâm đến các kế hoạch chiến lược của các đối thủ hoặc trong bất kỳ thông tin nào có thể là ảnh hưởng đến uy tín của họ.
Ngày nay hầu hết những tập đoàn kinh doanh lớn đều có những bộ phận chủ yếu dùng cho kế hoạch chiến lược mà đòi hỏi phải có những báo cáo tình báo. Các công ty cạnh tranh không hề phủ nhận sự quan tâm của họ đối với các kế hoạch chiến lược của các đối thủ cạnh tranh mặc cho các luật lệ được đặt ra để ngăn cản.
Tất cả những hình thức và kĩ thuật của tình báo ngày nay được hỗ trợ bởi kĩ thuật thông tin liên lạc và các thiết bị tính toán, đo đạc nhanh. Các loại máy chụp ảnh và
[quay phim](/w/index.php?title=Quay_phim&action=edit&redlink=1) cực nhỏ dễ dàng giúp cho người sử dụng có thể chụp những tài liệu hình ảnh và phim bí mật. Các vệ tinh nhân tạo cũng là những công cụ tình báo – chúng có thể chụp ảnh phát hiện những thiết lập quân sự bí mật. Tiên phong trong những phát triển này là các loại điện thoại dùng công nghệ không dây, chúng có thể được cài trong phòng (đối với các loại có khả năng thu thanh) và các hình ảnh có thể chụp được trong bóng tối. Tuy nhiên, "vỏ quít dày có móng tay nhọn", sự leo thang cạnh tranh đã dẫn đến sự ra đời các sản phẩm "chống lại" sản phẩm gián điệp.
## Một số vụ điển hình về tình báo thời cổ xưa[
[sửa](/w/index.php?title=T%C3%ACnh_b%C3%A1o&veaction=edit&vesection=11) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=T%C3%ACnh_b%C3%A1o&action=edit§ion=11)]
### Vụ ăn cắp bí mật tơ lụa của Trung Quốc[
[sửa](/w/index.php?title=T%C3%ACnh_b%C3%A1o&veaction=edit&vesection=12) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=T%C3%ACnh_b%C3%A1o&action=edit§ion=12)]
Cách đây 1500 năm,
[tơ lụa](/wiki/L%E1%BB%A5a) là mặt hàng độc quyền của [Trung Quốc](/wiki/Trung_Qu%E1%BB%91c), giá cả tơ lụa trên thị trường thế giới do Trung Quốc khống chế. Công nghệ nuôi tằm lấy tơ dệt lụa là một bí mật quốc gia được người Trung Quốc cất giữ trong nhiều thế kỷ. Sau sự kiện công chúa [Trung Hoa](/wiki/T%C3%AAn_g%E1%BB%8Di_Trung_Qu%E1%BB%91c) giấu con tằm giống trong khăn trùm đầu vượt qua biên giới Trung Quốc sang [Ấn Độ](/wiki/%E1%BA%A4n_%C4%90%E1%BB%99), công nghệ tơ lụa bắt đầu phát triển ở mảnh đất Nam Á này.
Để lấy được bí mật công nghệ sản xuất tơ lụa,
[Hoàng đế](/wiki/Ho%C3%A0ng_%C4%91%E1%BA%BF) Đế chế [Đông La Mã](/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_%C4%90%C3%B4ng_La_M%C3%A3) (nay là [Hy Lạp](/wiki/Hy_L%E1%BA%A1p)), còn gọi là đế chế Byzantium, [Justinian](/wiki/Justinianus_I) đã cho mời các Giáo sỹ [Ba Tư](/wiki/Iran) đang truyền giáo ở Ấn Độ tới gặp để nhằm nắm tình hình. Các giáo sỹ đã cung cấp cho Hoàng đế những thông tin hết sức quan trọng, là muốn có lụa tự nhiên cần phải nuôi một loại tằm nhả tơ đặc biệt chuyên ăn lá dâu để thu kén làm nguyên liệu dệt lụa. Theo các giáo sỹ, điều kiện thổ nhưỡng và khí hậu ở một số vùng của Hy Lạp rất giống với điều kiện ở Trung Quốc và Ấn Độ phù hợp với loại cây dâu làm thức ăn cho tằm nhả tơ.
Công việc đặt ra quan trọng và khó khăn nhất là làm sao phải đánh cắp bằng được con tằm giống mà Trung Quốc và Ấn Độ bảo vệ rất chặt chẽ. Một mặt, Justinian cho người tìm kiếm giống dâu, mặt khác treo thưởng lớn nếu giáo sỹ Ba Tư nào đánh cắp được con tằm giống đem về nước. Lợi dụng lúc đi truyền giáo tại Ấn Độ, các giáo sỹ đã đánh cắp được con tằm rồi giấu vào trong chiếc gậy thiền trượng rỗng mang về Đông La Mã. Chính vì việc này, mà Hoàng đế Justinian đã phá được sự độc quyền về tơ lụa của Trung Quốc, và Vương quốc này trở nên giàu có, khiến cho Trung quốc mất đi khoản thu nhập khổng lồ; và từ những con tằm này đã đặt nền móng cho ngành công nghiệp tơ tằm Bizantin sau này.
### Vụ ăn cắp bí quyết công nghệ mía đường của Anh[
[sửa](/w/index.php?title=T%C3%ACnh_b%C3%A1o&veaction=edit&vesection=13) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=T%C3%ACnh_b%C3%A1o&action=edit§ion=13)]
Vào những năm
[1809](/wiki/1809), [Hoàng đế Pháp](/wiki/Danh_s%C3%A1ch_vua_v%C3%A0_ho%C3%A0ng_%C4%91%E1%BA%BF_Ph%C3%A1p) [Napoléon Bonaparte](/wiki/Napol%C3%A9on_Bonaparte) tuyên bố khóa chặt lục địa, và [Anh](/wiki/Anh) tuyên bố đáp trả bằng một chiến dịch phong tỏa vùng biển nước [Pháp](/wiki/Ph%C3%A1p), thì hầu như không một cây mía nào lọt được vào lục địa [châu Âu](/wiki/Ch%C3%A2u_%C3%82u). Vốn là người thích ăn của ngọt, Napoléon đã tung ra những thám tử giỏi nhất để tìm cách cứu nước Pháp thoát khỏi cuộc khủng hoảng đường. Các thám tử đã tìm được một số nhà hóa học trong ngành mía đường của Anh, để tìm hiểu công thức, từ đó Pháp đã nghiên cứu tìm ra công nghệ sản xuất đường từ củ cải. Việc phát triển công nghệ sản xuất đường từ củ cải là nhờ phần lớn vào công sức của các thám tử Pháp.
## Các cơ quan tình báo nổi tiếng[
[sửa](/w/index.php?title=T%C3%ACnh_b%C3%A1o&veaction=edit&vesection=14) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=T%C3%ACnh_b%C3%A1o&action=edit§ion=14)] [KGB](/wiki/KGB)(cơ quan tình báo của [Liên Xô](/wiki/Li%C3%AAn_X%C3%B4)) [CIA](/wiki/C%C6%A1_quan_T%C3%ACnh_b%C3%A1o_Trung_%C6%B0%C6%A1ng_(Hoa_K%E1%BB%B3))(cơ quan tình báo của [Mỹ](/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3)) [Stasi](/wiki/Stasi)(cơ quan tình báo của [Đông Đức](/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_D%C3%A2n_ch%E1%BB%A7_%C4%90%E1%BB%A9c)) [Mossad](/wiki/Mossad)(cơ quan tình báo của [Israel](/wiki/Israel)) [MI5](/wiki/MI5)(cơ quan tình báo của [Anh](/wiki/Anh)) [Hoa Nam Tình Báo Cục](/w/index.php?title=Hoa_Nam_T%C3%ACnh_B%C3%A1o_C%E1%BB%A5c&action=edit&redlink=1)(cơ quan tình báo của [Trung Quốc](/wiki/Trung_Qu%E1%BB%91c))
## Tình báo ở Việt Nam[
[sửa](/w/index.php?title=T%C3%ACnh_b%C3%A1o&veaction=edit&vesection=15) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=T%C3%ACnh_b%C3%A1o&action=edit§ion=15)]
### Cụm tình báo quân sự H.63[
[sửa](/w/index.php?title=T%C3%ACnh_b%C3%A1o&veaction=edit&vesection=16) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=T%C3%ACnh_b%C3%A1o&action=edit§ion=16)]
Đầu năm 1961, cụm tình báo quân sự H.63 (ban đầu có tên là A18) ra đời, đóng tại căn cứ
[Bời Lời](/w/index.php?title=B%E1%BB%9Di_L%E1%BB%9Di&action=edit&redlink=1) ( [Tây Ninh](/wiki/T%C3%A2y_Ninh)). Tất cả để phục vụ điệp viên nổi tiếng [Hai Trung](/wiki/Ph%E1%BA%A1m_Xu%C3%A2n_%E1%BA%A8n). Thời kỳ đầu, H.63 là bộ phận địch tình của thành ủy [Sài Gòn](/wiki/Th%C3%A0nh_ph%E1%BB%91_H%E1%BB%93_Ch%C3%AD_Minh). Khi Hai Trung (X6, Phạm Xuân Ẩn) từ [Mỹ](/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3) trở về, hoạt động giữa Sài Gòn với tư cách phóng viên báo nước ngoài, ông Mười Nho (Xuân Mạnh, [Nguyễn Nho Quý](/w/index.php?title=Nguy%E1%BB%85n_Nho_Qu%C3%BD&action=edit&redlink=1) - cán bộ Cục Tình báo) là người trực tiếp chỉ đạo. Năm 1962, ông Mười Nho bị bệnh, không thể chỉ huy H.63. [Tư Cang](/wiki/Nguy%E1%BB%85n_V%C4%83n_T%C3%A0u) là người được ông [Ba Trần](/w/index.php?title=Ba_Tr%E1%BA%A7n&action=edit&redlink=1), Thủ trưởng Phòng tình báo miền lúc bấy giờ lựa chọn. Tháng 5/1962, Tư Cang chính thức được giao nhiệm vụ chỉ huy cụm H.63. Sau chiến tranh, "bộ máy" H.63 đã 2 lần trở thành anh hùng (với những điệp viên tiêu biểu: Tư Cang, Hai Trung, [Tám Thảo](/w/index.php?title=T%C3%A1m_Th%E1%BA%A3o&action=edit&redlink=1), [Mười Nho](/w/index.php?title=M%C6%B0%E1%BB%9Di_Nho&action=edit&redlink=1), [Nguyễn Thị Ba](/w/index.php?title=Nguy%E1%BB%85n_Th%E1%BB%8B_Ba&action=edit&redlink=1)...). [[1]](#cite_note-1)
### Địa vị pháp lý[
[sửa](/w/index.php?title=T%C3%ACnh_b%C3%A1o&veaction=edit&vesection=17) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=T%C3%ACnh_b%C3%A1o&action=edit§ion=17)]
- Văn bản pháp luật về tình báo do
[Quốc hội nước Cộng hòa Xã hội Chủ nghĩa Việt Nam](/wiki/Qu%E1%BB%91c_h%E1%BB%99i_Vi%E1%BB%87t_Nam)ban hành;
- Các văn bản dưới luật của
[Chính phủ](/wiki/Ch%C3%ADnh_ph%E1%BB%A7_Vi%E1%BB%87t_Nam), các Bộ của [Việt Nam](/wiki/Vi%E1%BB%87t_Nam)về hoạt động của lực lượng tình báo.
### Tổ chức[
[sửa](/w/index.php?title=T%C3%ACnh_b%C3%A1o&veaction=edit&vesection=18) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=T%C3%ACnh_b%C3%A1o&action=edit§ion=18)]
## Ảnh hưởng[
[sửa](/w/index.php?title=T%C3%ACnh_b%C3%A1o&veaction=edit&vesection=19) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=T%C3%ACnh_b%C3%A1o&action=edit§ion=19)]
### Tiểu thuyết tình báo[
[sửa](/w/index.php?title=T%C3%ACnh_b%C3%A1o&veaction=edit&vesection=20) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=T%C3%ACnh_b%C3%A1o&action=edit§ion=20)]
Các điệp viên - người hoạt động tình báo, được các
[nhà văn](/wiki/Nh%C3%A0_v%C4%83n) xây dựng trong các [tiểu thuyết trinh thám](/w/index.php?title=Ti%E1%BB%83u_thuy%E1%BA%BFt_trinh_th%C3%A1m&action=edit&redlink=1). Thực tế thì các điệp viên chiến lược không bao giờ được phép mạo hiểm vì một nhiệm vụ "chiến thuật". Họ không phải là biệt kích. Đối với họ, dự một cuộc họp là quan trọng hơn đốt một kho hàng. Nhưng khi các nhà văn viết truyện tình báo thì bị thôi thúc phải có sự ly kỳ, hình thành một thói quen cố hữu rằng hễ sách tình báo là phải "giật gân". Dưới đây là một số tiểu thuyết tình báo nổi tiếng: [X30 phát lưới](/w/index.php?title=X30_ph%C3%A1t_l%C6%B0%E1%BB%9Bi&action=edit&redlink=1). Xây dựng nhân vật Phan Thúc Định. Tác giả: Đặng Thanh. [TASS được quyền tuyên bố...](/wiki/TASS_%C4%91%C6%B0%E1%BB%A3c_quy%E1%BB%81n_tuy%C3%AAn_b%E1%BB%91...). Tác giả: nhà văn [Yulian Semyonov](/wiki/Yulian_Semyonovich_Semyonov), xuất bản lần đầu năm 1979. Nhà xuất bản Cầu vồng - Moskva. [[2]](#cite_note-2) [Điệp viên 007](/wiki/James_Bond). Xây dựng nhân vật James Bond (bí danh 007 hoặc là Điệp viên 007). Tác giả: nhà văn [Ian Fleming](/wiki/Ian_Fleming), sáng tác vào năm [1951](/wiki/1951)và đã được đưa vào 12 cuốn [tiểu thuyết](/wiki/Ti%E1%BB%83u_thuy%E1%BA%BFt), 2 tuyển tập (cũng như loạt phim về các cuộc phiêu lưu của điệp viên này). Nhà xuất bản Jonathan Cape. Ngày phát hành: 1953-nay.
### Phim trinh thám[
[sửa](/w/index.php?title=T%C3%ACnh_b%C3%A1o&veaction=edit&vesection=21) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=T%C3%ACnh_b%C3%A1o&action=edit§ion=21)] [TASS được quyền tuyên bố...](/wiki/TASS_%C4%91%C6%B0%E1%BB%A3c_quy%E1%BB%81n_tuy%C3%AAn_b%E1%BB%91..._(phim)). Phim trinh thám được chuyển thể từ tiểu thuyết cùng tên của nhà văn Yulian Semyonov, ra mắt lần đầu vào mùa hè năm 1984. Đạo diễn Vladimir Fokin.
## Xem thêm[
[sửa](/w/index.php?title=T%C3%ACnh_b%C3%A1o&veaction=edit&vesection=22) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=T%C3%ACnh_b%C3%A1o&action=edit§ion=22)]
## Chú thích[
[sửa](/w/index.php?title=T%C3%ACnh_b%C3%A1o&veaction=edit&vesection=23) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=T%C3%ACnh_b%C3%A1o&action=edit§ion=23)]
## Liên kết ngoài[
[sửa](/w/index.php?title=T%C3%ACnh_b%C3%A1o&veaction=edit&vesection=24) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=T%C3%ACnh_b%C3%A1o&action=edit§ion=24)]
- Lê Thị Liên Hoan,
[Phỏng vấn một giám đốc tình báo: Đào tạo và tuyển mộ](http://antgct.cand.com.vn/vi-vn/nhandam/2009/1/52706.cand), *Báo Công An Nhân Dân, Chuyên đề An Ninh Thế giới và Văn nghệ Công An, 16/01/2009, truy cập 29/8/2010.*

WARC-Type: response

Content-Type: application/http; msgtype=response

Content-Type: text/html; charset=UTF-8

Connection: close

X-Content-Type-Options: nosniff

Content-language: vi

Content-Encoding: gzip

Accept-Ranges: bytes

X-Cache: cp1055 miss (0), cp1054 frontend miss (0)


markdown:
airbus
Từ điển mở Wiktionary
Bước tới:
dẫn lái
,
tìm
Wikipedia
có bài viết về:
airbus
Mục lục
1
Tiếng Anh
1.1
Cách phát âm
1.2
Danh từ
1.3
Tham khảo
Tiếng Anh
[
sửa
]
airbus
Cách phát âm
[
sửa
]
IPA
:
/.ˌbəs/
Danh từ
[
sửa
]
airbus
/.ˌbəs/
Máy bay
hoạt động
đều đặn
trên
những
khoảng cách
trung bình
hoặc
ngắn
.
Tham khảo
[
sửa
]
Hồ Ngọc Đức,
Dự án Từ điển tiếng Việt miễn phí
(
chi tiết
)
Lấy từ “
http://vi.wiktionary.org/w/index.php?title=airbus&oldid=1415042
”
Thể loại
:
Mục từ tiếng Anh
Danh từ
Danh từ tiếng Anh
Trình đơn chuyển hướng
Công cụ cá nhân
Mở tài khoản
Đăng nhập
Không gian tên
Mục từ
Thảo luận
Biến thể
Các hiển thị
Tra
Sửa đổi
Xem lịch sử
Khác
Tìm kiếm
Chuyển hướng
Trang Chính
Cộng đồng
Thay đổi gần đây
Mục từ ngẫu nhiên
Trợ giúp
Thảo luận chung
Quyên góp
Chỉ mục
Ngôn ngữ
Chữ cái
Bộ thủ
Từ loại
Chuyên ngành
In/xuất ra
Tạo một quyển sách
Tải về dưới dạng PDF
Bản in được
Công cụ
Các liên kết đến đây
Thay đổi liên quan
Tải tập tin lên
Các trang đặc biệt
Liên kết thường trực
Thông tin trang
Trích dẫn trang này
Ngôn ngữ định nghĩa
Deutsch
Ελληνικά
English
Eesti
Suomi
Français
日本語
ಕನ್ನಡ
한국어
Polski
Русский
Türkçe
Trang này được sửa đổi lần cuối lúc 09:37 ngày 7 tháng 2 năm 2012.
Văn bản được phát hành theo
Giấy phép Creative Commons Ghi công–Chia sẻ tương tự
; có thể áp dụng điều khoản bổ sung. Xem
Điều khoản Sử dụng
để biết thêm chi tiết.
Quy định quyền riêng tư
Giới thiệu Wiktionary
Lời phủ nhận
Nhà phát triển
Phiên bản di động

X-Cache: cp1055 miss (0), cp1067 frontend miss (0)