text:
CNM365. Chào ngày mới 26 tháng 11. Wikipedia Ngày này năm xưa.Năm 1924 – Nước Cộng hòa Nhân dân Mông Cổ được thành lập, là một nhà nước cộng sản tại Đông Á tồn tại từ năm 1924 đến 1992 do Đảng Nhân dân Cách mạng Mông Cổ cầm quyền và luôn duy trì mối quan hệ mật thiết với Liên Xô. Sau khi Liên Xô sụp đổ, sự thay đổi đã lan đến Mông Cổ, Nhà nước Mông Cổ mới hình thành bởi cuộc Cách mạng Dân chủ Mông Cổ 1990, kết quả là chế độ dân chủ nghị viện được thành lập. Bản hiến pháp mới ra đời vào năm 1992 đưa nước này chuyển sang thể chế cộng hòa nghị viện và kinh tế thị trường. Các chính sách ngoại giao và quốc phòng của Mông Cổ đã thay đổi sâu sắc: “Duy trì quan hệ thân thiện với Nga và Trung Quốc phải là một ưu tiên trong hoạt động đối ngoại của Mông Cổ. Sẽ không chấp thuận rơi vào chướng ngại quốc gia nào song sẽ duy trì nguyên tắc một mối quan hệ cân bằng với cả hai và thúc đẩy tất cả các hoạt động hợp tác láng giềng thân thiết”. Năm 1942 – Bộ phim tình cảm tâm lý xã hội đặc sắc Casablanca của đạo diễn Michael Curtiz lần đầu tiên được công chiếu tại thành phố New York, Hoa Kỳ. Casablanca là phim đặc sắc với sự tham gia của hai ngôi sao hàng đầu Hollywood là Humphrey Bogart và Ingrid Bergman cùng các diễn viên nổi tiếng khác, đã giành được ba giải Oscar trong đó có giải quan trọng Phim hay nhất. Phim Casablanca hơn 60 năm sau ngày công chiếu đầu tiên, vẫn thường xuyên đứng ở nhóm đầu trong các bảng xếp hạng những bộ phim hay nhất trong lịch sử. Năm 1942 – ngày sinh Đặng Thùy Trâm, bác sĩ, liệt sĩ trong Chiến tranh Việt Nam, hy sinh ngày 22 tháng 6 năm 1970 tại Quảng Ngãi được Nhà nước Cộng hòa Xã hội Chủ nghĩa Việt Nam trao tặng danh hiệu Anh hùng lực lượng vũ trang nhân dân năm 2006.
26 tháng 11
Ngày 26 tháng 11 là ngày thứ 330 (331 trong năm nhuận) trong lịch Gregory. Còn 35 ngày trong năm.
Mục lục
Sự kiện
- 1161 – Trận Thái Thạch: Các chiến thuyền của Nam Tống và Kim giao tranh trên đoạn Trường Giang nay thuộc An Huy.
- 1476 – Vlad III Ţepeş, hay Dracula, đánh bại Basarab Laiota và lần thứ ba trở thành quân chủ của Wallachia.
- 1789 – Lễ Tạ ơn được tiến hành ở quy mô quốc gia tại Hoa Kỳ theo đề nghị Tổng thống George Washington và được Quốc hội phê chuẩn.
- 1812 – Trận Berezina bắt đầu.
- 1942 – Bộ phim Casablanca của đạo diễn Michael Curtiz được công chiếu tại thành phố New York, Hoa Kỳ.
- 1924 – Đảng Nhân dân Mông Cổ tuyên bố phế bỏ chế độ quân chủ, thành lập nước Cộng hòa Nhân dân Mông Cổ.
- 1990 – Sở Giao dịch Chứng khoán Thượng Hải được phê chuẩn thành lập.
- 2003 – Máy bay chở khách Concorde tiến hành chuyến bay cuối cùng của mình, hạ cánh xuống Bristol thuộc Anh Quốc.
- 2008 – Một số thành viên được cho là thuộc tổ chức Lashkar-e-Taiba tiến hành 12 vụ tấn công phối hợp tại Mumbai, Ấn Độ.
Sinh
- 656 – Đường Trung Tông Lý Hiển, sinh ngày Ất Sửu tháng 11 âm lịch, (m. 710)
- 1288 – Thiên hoàng Go-Daigo của Nhật Bản, sinh ngày 2 tháng 11 âm lịch (m. 1339).
- 1607 – John Harvard, mục sư người Anh hoạt động tại thuộc địa của nước này ở châu Mỹ (m. 1638)
- 1857 – Ferdinand de Saussure, nhà ngôn ngữ học người Thụy Sỹ (m. 1913)
- 1876 – Willis Carrier, kỹ sư người Mỹ, phát minh ra Điều hòa không khí (m. 1950)
- 1898 – Karl Ziegler, nhà hóa học người Đức, đoạt Giải Nobel hóa học (m. 1973)
- 1902 – La Vinh Hoàn, nguyên soái Trung Quốc (m. 1962)
- 1909 – Eugène Ionesco, nhà soạn kịch người Romania-Pháp (m. 1994)
- 1931 – Adolfo Pérez Esquivel, họa sĩ, nhà điêu khắc và nhà hoạt động người Argentina, đoạt Giải Nobel Hòa bình
- 1939 – Abdullah bin Ahmad Badawi, chính trị gia Malaysia, Thủ tướng thứ 5 của Malaysia
- 1939 – Tina Turner, ca sĩ, vũ công, và diễn viên người Mỹ
- 1942 – Đặng Thùy Trâm, bác sĩ, liệt sĩ Việt Nam (m. 1970)
- 1948 – Elizabeth Blackburn, nhà sinh học người Mỹ gốc Úc
- 1951 – Ilona Staller, diễn viên khiêu dâm, ca sĩ, chính trị gia người Hungaria-Ý
- 1951 – Kim Siêu Quần, diễn viên Đài Loan
- 1954 – Velupillai Prabhakaran, người sáng lập và thủ lĩnh của tổ chức Những con Hổ giải phóng Tamil tại Sri Lanka (m. 2009)
- 1973 – Peter Facinelli, diễn viên người Mỹ
- 1981 – Natasha Bedingfield, ca sĩ-người viết ca khúc người Anh
- 1983 – Chris Hughes, doanh nhân người Mỹ, đồng sáng lập của Facebook
- 1990 – Danny Welbeck, cầu thủ bóng đá người Anh
Mất
- 399 – Giáo hoàng Siriciô (s. 334)
- 1504 – Nữ vương Isabella I của Castilla (s. 1451)
- 1851 – Nicolas Jean de Dieu Soult, thống chế người Pháp (s. 1769)
- 1855 – Adam Mickiewicz, thi nhân người Ba Lan (s. 1798)
- 1959 – Albert William Ketèlbey, người biểu diễn dương cầm, người chỉ huy dàn nhạc, nhà soạn nhạc người Anh (s. 1875)
- 1962 – Albert Sarraut, chính trị gia người Pháp, Thủ tướng thứ 106 của Pháp (s. 1872)
- 1964 – Bodil Ipsen, diễn viên, đạo diễn người Đan Mạch (s. 1889)
- 1978 – Thanh Nga, nghệ sĩ cải lương người Việt Nam (s. 1942).
- 1996 – Paul Rand, nhà thiết kế tạo hình người Mỹ (s. 1914)
- 2012 – Joseph E. Murray, bác sĩ người Mỹ, đoạt giải Nobel Sinh lý và Y khoa (s. 1919)
Những ngày lễ và kỷ niệm
Tham khảo
Lich Vạn Niên ngày 26 tháng 11 năm 2015
Nước trong quá không có cá, người xét nét quá không có bạn.Ngạn ngữ Phương Đông

markdown:
![ MongCo](https://cnm365.files.wordpress.com/2015/11/mongco.jpg?w=584)
CNM365. Chào ngày mới 26 tháng 11. Wikipedia Ngày này năm xưa.Năm
[1924](https://vi.wikipedia.org/wiki/1924) – Nước [Cộng hòa Nhân dân Mông Cổ](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_M%C3%B4ng_C%E1%BB%95) được thành lập, là một [nhà nước cộng sản](https://vi.wikipedia.org/wiki/H%E1%BB%87_th%E1%BB%91ng_x%C3%A3_h%E1%BB%99i_ch%E1%BB%A7_ngh%C4%A9a) tại [Đông Á](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%C3%B4ng_%C3%81) tồn tại từ năm 1924 đến 1992 do [Đảng Nhân dân Cách mạng Mông Cổ](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=%C4%90%E1%BA%A3ng_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_C%C3%A1ch_m%E1%BA%A1ng_M%C3%B4ng_C%E1%BB%95&action=edit&redlink=1) cầm quyền và luôn duy trì mối quan hệ mật thiết với [Liên Xô](https://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_X%C3%B4). Sau khi Liên Xô sụp đổ, sự thay đổi đã lan đến Mông Cổ, Nhà nước [ mới hình thành bởi cuộc Mông Cổ](https://vi.wikipedia.org/wiki/M%C3%B4ng_C%E1%BB%95) [Cách mạng Dân chủ Mông Cổ 1990](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%C3%A1ch_m%E1%BA%A1ng_D%C3%A2n_ch%E1%BB%A7_M%C3%B4ng_C%E1%BB%95_1990), kết quả là chế độ [dân chủ nghị viện](https://vi.wikipedia.org/wiki/D%C3%A2n_ch%E1%BB%A7_ngh%E1%BB%8B_vi%E1%BB%87n)được thành lập. Bản [hiến pháp](https://vi.wikipedia.org/wiki/Hi%E1%BA%BFn_ph%C3%A1p)mới ra đời vào năm 1992 đưa nước này chuyển sang thể chế [cộng hòa nghị viện](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_%C4%91%E1%BA%A1i_ngh%E1%BB%8B)và [kinh tế thị trường](https://vi.wikipedia.org/wiki/Kinh_t%E1%BA%BF_th%E1%BB%8B_tr%C6%B0%E1%BB%9Dng). Các chính sách ngoại giao và quốc phòng của [Mông Cổ](https://vi.wikipedia.org/wiki/M%C3%B4ng_C%E1%BB%95)đã thay đổi sâu sắc: “Duy trì quan hệ thân thiện với Nga và Trung Quốc phải là một ưu tiên trong hoạt động đối ngoại của Mông Cổ. Sẽ không chấp thuận rơi vào chướng ngại quốc gia nào song sẽ duy trì nguyên tắc một mối quan hệ cân bằng với cả hai và thúc đẩy tất cả các hoạt động hợp tác láng giềng thân thiết”. Năm [1942](https://vi.wikipedia.org/wiki/1942)– Bộ phim tình cảm tâm lý xã hội đặc sắc [Casablanca](https://vi.wikipedia.org/wiki/Casablanca_%28phim%29)của đạo diễn [Michael Curtiz](https://vi.wikipedia.org/wiki/Michael_Curtiz)lần đầu tiên được công chiếu tại [thành phố New York](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%C3%A0nh_ph%E1%BB%91_New_York), Hoa Kỳ. [Casablanca](https://vi.wikipedia.org/wiki/Casablanca_%28phim%29)là phim đặc sắc với sự tham gia của hai ngôi sao hàng đầu [Hollywood](https://vi.wikipedia.org/wiki/Hollywood)là [Humphrey Bogart](https://vi.wikipedia.org/wiki/Humphrey_Bogart)và [Ingrid Bergman](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ingrid_Bergman)cùng các diễn viên nổi tiếng khác, đã giành được ba [giải Oscar](https://vi.wikipedia.org/wiki/Gi%E1%BA%A3i_Oscar)trong đó có giải quan trọng [Phim hay nhất](https://vi.wikipedia.org/wiki/Gi%E1%BA%A3i_Oscar_cho_phim_xu%E1%BA%A5t_s%E1%BA%AFc_nh%E1%BA%A5t). Phim *hơn 60 năm sau ngày công chiếu đầu tiên, vẫn thường xuyên đứng ở nhóm đầu trong các bảng xếp hạng những bộ phim hay nhất trong lịch sử. Năm* [Casablanca](https://vi.wikipedia.org/wiki/Casablanca_%28phim%29) [1942](https://vi.wikipedia.org/wiki/1942)– ngày sinh [Đặng Thùy Trâm](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7ng_Th%C3%B9y_Tr%C3%A2m), bác sĩ, liệt sĩ trong [Chiến tranh Việt Nam](https://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_Vi%E1%BB%87t_Nam), hy sinh ngày [22 tháng 6](https://vi.wikipedia.org/wiki/22_th%C3%A1ng_6)năm [1970](https://vi.wikipedia.org/wiki/1970)tại [Quảng Ngãi](https://vi.wikipedia.org/wiki/Qu%E1%BA%A3ng_Ng%C3%A3i)được [Nhà nước Cộng hòa Xã hội Chủ nghĩa Việt Nam](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_n%C6%B0%E1%BB%9Bc_Vi%E1%BB%87t_Nam)trao tặng danh hiệu [Anh hùng lực lượng vũ trang nhân dân](https://vi.wikipedia.org/wiki/Anh_h%C3%B9ng_l%E1%BB%B1c_l%C6%B0%E1%BB%A3ng_v%C5%A9_trang_nh%C3%A2n_d%C3%A2n)năm [2006](https://vi.wikipedia.org/wiki/2006).
# 26 tháng 11
Ngày
**26 tháng 11** là ngày thứ 330 (331 trong [năm nhuận](https://vi.wikipedia.org/wiki/N%C4%83m_nhu%E1%BA%ADn)) trong [lịch Gregory](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%E1%BB%8Bch_Gregory). Còn 35 ngày trong năm.
|
|[1](https://vi.wikipedia.org/wiki/1_th%C3%A1ng_11) [2](https://vi.wikipedia.org/wiki/2_th%C3%A1ng_11) [3](https://vi.wikipedia.org/wiki/3_th%C3%A1ng_11) [4](https://vi.wikipedia.org/wiki/4_th%C3%A1ng_11) [5](https://vi.wikipedia.org/wiki/5_th%C3%A1ng_11) [6](https://vi.wikipedia.org/wiki/6_th%C3%A1ng_11) [7](https://vi.wikipedia.org/wiki/7_th%C3%A1ng_11) [8](https://vi.wikipedia.org/wiki/8_th%C3%A1ng_11) [9](https://vi.wikipedia.org/wiki/9_th%C3%A1ng_11) [10](https://vi.wikipedia.org/wiki/10_th%C3%A1ng_11) [11](https://vi.wikipedia.org/wiki/11_th%C3%A1ng_11) [12](https://vi.wikipedia.org/wiki/12_th%C3%A1ng_11) [13](https://vi.wikipedia.org/wiki/13_th%C3%A1ng_11) [14](https://vi.wikipedia.org/wiki/14_th%C3%A1ng_11) [15](https://vi.wikipedia.org/wiki/15_th%C3%A1ng_11) [16](https://vi.wikipedia.org/wiki/16_th%C3%A1ng_11) [17](https://vi.wikipedia.org/wiki/17_th%C3%A1ng_11) [18](https://vi.wikipedia.org/wiki/18_th%C3%A1ng_11) [19](https://vi.wikipedia.org/wiki/19_th%C3%A1ng_11) [20](https://vi.wikipedia.org/wiki/20_th%C3%A1ng_11) [21](https://vi.wikipedia.org/wiki/21_th%C3%A1ng_11) [22](https://vi.wikipedia.org/wiki/22_th%C3%A1ng_11) [23](https://vi.wikipedia.org/wiki/23_th%C3%A1ng_11) [24](https://vi.wikipedia.org/wiki/24_th%C3%A1ng_11) [25](https://vi.wikipedia.org/wiki/25_th%C3%A1ng_11) **26** [27](https://vi.wikipedia.org/wiki/27_th%C3%A1ng_11) [28](https://vi.wikipedia.org/wiki/28_th%C3%A1ng_11) [29](https://vi.wikipedia.org/wiki/29_th%C3%A1ng_11) [30](https://vi.wikipedia.org/wiki/30_th%C3%A1ng_11)
## Mục lục
## Sự kiện
[1161](https://vi.wikipedia.org/wiki/1161)– [Trận Thái Thạch](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%ADn_Th%C3%A1i_Th%E1%BA%A1ch_%281161%29): Các chiến thuyền của [Nam Tống](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_T%E1%BB%91ng)và [Kim](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_Kim)giao tranh trên đoạn [Trường Giang](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%C6%B0%E1%BB%9Dng_Giang)nay thuộc [An Huy](https://vi.wikipedia.org/wiki/An_Huy). [1476](https://vi.wikipedia.org/wiki/1476)– [Vlad III Ţepeş](https://vi.wikipedia.org/wiki/Vlad_III_%C5%A2epe%C5%9F), hay Dracula, đánh bại Basarab Laiota và lần thứ ba trở thành quân chủ của [Wallachia](https://vi.wikipedia.org/wiki/Wallachia). [1789](https://vi.wikipedia.org/wiki/1789)– [Lễ Tạ ơn](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%E1%BB%85_T%E1%BA%A1_%C6%A1n)được tiến hành ở quy mô quốc gia tại Hoa Kỳ theo đề nghị [Tổng thống](https://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BB%95ng_th%E1%BB%91ng_Hoa_K%E1%BB%B3) [George Washington](https://vi.wikipedia.org/wiki/George_Washington)và được [Quốc hội](https://vi.wikipedia.org/wiki/Qu%E1%BB%91c_h%E1%BB%99i_Hoa_K%E1%BB%B3)phê chuẩn. [1812](https://vi.wikipedia.org/wiki/1812)– [Trận Berezina](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%ADn_Berezina)bắt đầu. [1942](https://vi.wikipedia.org/wiki/1942)– Bộ phim [Casablanca](https://vi.wikipedia.org/wiki/Casablanca_%28phim%29)của đạo diễn [Michael Curtiz](https://vi.wikipedia.org/wiki/Michael_Curtiz)được công chiếu tại [thành phố New York](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%C3%A0nh_ph%E1%BB%91_New_York), Hoa Kỳ. [1924](https://vi.wikipedia.org/wiki/1924)– Đảng Nhân dân Mông Cổ tuyên bố phế bỏ chế độ quân chủ, thành lập nước [Cộng hòa Nhân dân Mông Cổ](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_M%C3%B4ng_C%E1%BB%95). [1990](https://vi.wikipedia.org/wiki/1990)– [Sở Giao dịch Chứng khoán Thượng Hải](https://vi.wikipedia.org/wiki/S%E1%BB%9F_Giao_d%E1%BB%8Bch_Ch%E1%BB%A9ng_kho%C3%A1n_Th%C6%B0%E1%BB%A3ng_H%E1%BA%A3i)được phê chuẩn thành lập. [2003](https://vi.wikipedia.org/wiki/2003)– Máy bay chở khách [Concorde](https://vi.wikipedia.org/wiki/Concorde)tiến hành chuyến bay cuối cùng của mình, hạ cánh xuống [Bristol](https://vi.wikipedia.org/wiki/Bristol)thuộc Anh Quốc. [2008](https://vi.wikipedia.org/wiki/2008)– Một số thành viên được cho là thuộc tổ chức Lashkar-e-Taiba tiến hành [12 vụ tấn công phối hợp](https://vi.wikipedia.org/wiki/Cu%E1%BB%99c_t%E1%BA%A5n_c%C3%B4ng_Mumbai_2008)tại [Mumbai](https://vi.wikipedia.org/wiki/Mumbai), Ấn Độ.
## Sinh
[656](https://vi.wikipedia.org/wiki/656)– [Đường Trung Tông](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%C6%B0%E1%BB%9Dng_Trung_T%C3%B4ng)Lý Hiển, sinh ngày Ất Sửu tháng 11 âm lịch, (m. 710) [1288](https://vi.wikipedia.org/wiki/1288)– [Thiên hoàng Go-Daigo](https://vi.wikipedia.org/wiki/Thi%C3%AAn_ho%C3%A0ng_Go-Daigo)của Nhật Bản, sinh ngày 2 tháng 11 âm lịch (m. 1339). [1607](https://vi.wikipedia.org/wiki/1607)– [John Harvard](https://vi.wikipedia.org/wiki/John_Harvard_%28gi%C3%A1o_s%C4%A9%29), mục sư người Anh hoạt động tại thuộc địa của nước này ở châu Mỹ (m. 1638) [1857](https://vi.wikipedia.org/wiki/1857)– [Ferdinand de Saussure](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ferdinand_de_Saussure), nhà ngôn ngữ học người Thụy Sỹ (m. 1913) [1876](https://vi.wikipedia.org/wiki/1876)– [Willis Carrier](https://vi.wikipedia.org/wiki/Willis_Carrier), kỹ sư người Mỹ, phát minh ra [Điều hòa không khí](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90i%E1%BB%81u_h%C3%B2a_kh%C3%B4ng_kh%C3%AD)(m. 1950) [1898](https://vi.wikipedia.org/wiki/1898)– [Karl Ziegler](https://vi.wikipedia.org/wiki/Karl_Ziegler), nhà hóa học người Đức, đoạt [Giải Nobel hóa học](https://vi.wikipedia.org/wiki/Gi%E1%BA%A3i_Nobel_h%C3%B3a_h%E1%BB%8Dc)(m. 1973) [1902](https://vi.wikipedia.org/wiki/1902)– [La Vinh Hoàn](https://vi.wikipedia.org/wiki/La_Vinh_Ho%C3%A0n), nguyên soái Trung Quốc (m. 1962) [1909](https://vi.wikipedia.org/wiki/1909)– [Eugène Ionesco](https://vi.wikipedia.org/wiki/Eug%C3%A8ne_Ionesco), nhà soạn kịch người Romania-Pháp (m. 1994) [1931](https://vi.wikipedia.org/wiki/1931)– [Adolfo Pérez Esquivel](https://vi.wikipedia.org/wiki/Adolfo_P%C3%A9rez_Esquivel), họa sĩ, nhà điêu khắc và nhà hoạt động người Argentina, đoạt [Giải Nobel Hòa bình](https://vi.wikipedia.org/wiki/Gi%E1%BA%A3i_Nobel_H%C3%B2a_b%C3%ACnh) [1939](https://vi.wikipedia.org/wiki/1939)– [Abdullah bin Ahmad Badawi](https://vi.wikipedia.org/wiki/Abdullah_bin_Ahmad_Badawi), chính trị gia Malaysia, Thủ tướng thứ 5 của Malaysia [1939](https://vi.wikipedia.org/wiki/1939)– [Tina Turner](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tina_Turner), ca sĩ, vũ công, và diễn viên người Mỹ [1942](https://vi.wikipedia.org/wiki/1942)– [Đặng Thùy Trâm](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7ng_Th%C3%B9y_Tr%C3%A2m), bác sĩ, liệt sĩ Việt Nam (m. 1970) [1948](https://vi.wikipedia.org/wiki/1948)– [Elizabeth Blackburn](https://vi.wikipedia.org/wiki/Elizabeth_Blackburn), nhà sinh học người Mỹ gốc Úc [1951](https://vi.wikipedia.org/wiki/1951)– [Ilona Staller](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ilona_Staller), diễn viên khiêu dâm, ca sĩ, chính trị gia người Hungaria-Ý
- 1951 –
[Kim Siêu Quần](https://vi.wikipedia.org/wiki/Kim_Si%C3%AAu_Qu%E1%BA%A7n), diễn viên Đài Loan [1954](https://vi.wikipedia.org/wiki/1954)– [Velupillai Prabhakaran](https://vi.wikipedia.org/wiki/Velupillai_Prabhakaran), người sáng lập và thủ lĩnh của tổ chức [Những con Hổ giải phóng Tamil](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%E1%BB%AFng_con_H%E1%BB%95_gi%E1%BA%A3i_ph%C3%B3ng_Tamil)tại Sri Lanka (m. 2009) [1973](https://vi.wikipedia.org/wiki/1973)– [Peter Facinelli](https://vi.wikipedia.org/wiki/Peter_Facinelli), diễn viên người Mỹ [1981](https://vi.wikipedia.org/wiki/1981)– [Natasha Bedingfield](https://vi.wikipedia.org/wiki/Natasha_Bedingfield), ca sĩ-người viết ca khúc người Anh [1983](https://vi.wikipedia.org/wiki/1983)– [Chris Hughes](https://vi.wikipedia.org/wiki/Chris_Hughes), doanh nhân người Mỹ, đồng sáng lập của [1990](https://vi.wikipedia.org/wiki/1990)– [Danny Welbeck](https://vi.wikipedia.org/wiki/Danny_Welbeck), cầu thủ bóng đá người Anh
## Mất
[399](https://vi.wikipedia.org/wiki/399)– [Giáo hoàng Siriciô](https://vi.wikipedia.org/wiki/Gi%C3%A1o_ho%C3%A0ng_Sirici%C3%B4)(s. 334) [1504](https://vi.wikipedia.org/wiki/1504)– Nữ vương [Isabella I của Castilla](https://vi.wikipedia.org/wiki/Isabella_I_c%E1%BB%A7a_Castilla)(s. 1451) [1851](https://vi.wikipedia.org/wiki/1851)– [Nicolas Jean de Dieu Soult](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nicolas_Jean_de_Dieu_Soult), thống chế người Pháp (s. 1769) [1855](https://vi.wikipedia.org/wiki/1855)– [Adam Mickiewicz](https://vi.wikipedia.org/wiki/Adam_Mickiewicz), thi nhân người Ba Lan (s. 1798) [1959](https://vi.wikipedia.org/wiki/1959)– [Albert William Ketèlbey](https://vi.wikipedia.org/wiki/Albert_William_Ket%C3%A8lbey), người biểu diễn dương cầm, người chỉ huy dàn nhạc, nhà soạn nhạc người Anh (s. 1875) [1962](https://vi.wikipedia.org/wiki/1962)– [Albert Sarraut](https://vi.wikipedia.org/wiki/Albert_Sarraut), chính trị gia người Pháp, Thủ tướng thứ 106 của Pháp (s. 1872) [1964](https://vi.wikipedia.org/wiki/1964)– [Bodil Ipsen](https://vi.wikipedia.org/wiki/Bodil_Ipsen), diễn viên, đạo diễn người Đan Mạch (s. 1889) [1978](https://vi.wikipedia.org/wiki/1978)– [Thanh Nga](https://vi.wikipedia.org/wiki/Thanh_Nga), [nghệ sĩ](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ngh%E1%BB%87_s%C4%A9) [cải lương](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BA%A3i_l%C6%B0%C6%A1ng)người Việt Nam (s. [1942](https://vi.wikipedia.org/wiki/1942)). [1996](https://vi.wikipedia.org/wiki/1996)– [Paul Rand](https://vi.wikipedia.org/wiki/Paul_Rand), nhà thiết kế tạo hình người Mỹ (s. 1914) [2012](https://vi.wikipedia.org/wiki/2012)– [Joseph E. Murray](https://vi.wikipedia.org/wiki/Joseph_E._Murray), bác sĩ người Mỹ, đoạt [giải Nobel Sinh lý và Y khoa](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Gi%E1%BA%A3i_Nobel_Sinh_l%C3%BD_v%C3%A0_Y_khoa&action=edit&redlink=1)(s. 1919)
## Những ngày lễ và kỷ niệm
|
|
## Tham khảo
|
|![]()
|Wikimedia Commons có thêm thư viện hình ảnh và phương tiện truyền tải về
|
# Lich Vạn Niên ngày 26 tháng 11 năm 2015
Nước trong quá không có cá, người xét nét quá không có bạn.Ngạn ngữ Phương Đông
|
|
|Mông Cổ|
|ᠮᠣᠩᠭᠣᠯ ᠤᠯᠤᠰ
|(tiếng Mông Cổ)
Монгол улс
(tiếng Mông Cổ)
Mongol uls
(tiếng Mông Cổ)
|
|
![]()
|
|*Dayar Mongol* [Bügd Nairamdakh Mongol](https://vi.wikipedia.org/wiki/B%C3%BCgd_Nairamdakh_Mongol) [Dân chủ nghị viện](https://vi.wikipedia.org/wiki/D%C3%A2n_ch%E1%BB%A7_ngh%E1%BB%8B_vi%E1%BB%87n) [Tổng thống](https://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BB%95ng_th%E1%BB%91ng_M%C3%B4ng_C%E1%BB%95) [Thủ tướng](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Th%E1%BB%A7_t%C6%B0%E1%BB%9Bng_M%C3%B4ng_C%E1%BB%95&action=edit&redlink=1) [Tsakhiagiin Elbegdorj](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tsakhiagiin_Elbegdorj) [Chimediin Saikhanbileg](https://vi.wikipedia.org/wiki/Chimediin_Saikhanbileg) [tiếng Mông Cổ](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ti%E1%BA%BFng_M%C3%B4ng_C%E1%BB%95) [Ulaanbaatar](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ulaanbaatar) [47°55′B, 106°53′Đ](http://tools.wmflabs.org/geohack/geohack.php?language=vi&pagename=M%C3%B4ng_C%E1%BB%95¶ms=47_55_N_106_53_E_type:country%281.564.116%29) [Ulaanbaatar](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ulaanbaatar) [hạng 18](https://vi.wikipedia.org/wiki/Danh_s%C3%A1ch_qu%E1%BB%91c_gia_theo_di%E1%BB%87n_t%C3%ADch)) [UTC](https://vi.wikipedia.org/wiki/Gi%E1%BB%9D_ph%E1%BB%91i_h%E1%BB%A3p_qu%E1%BB%91c_t%E1%BA%BF)+7; [mùa hè](https://vi.wikipedia.org/wiki/Quy_%C6%B0%E1%BB%9Bc_gi%E1%BB%9D_m%C3%B9a_h%C3%A8): UTC+8 [11 tháng 7](https://vi.wikipedia.org/wiki/11_th%C3%A1ng_7), [1921](https://vi.wikipedia.org/wiki/1921)(từ [Trung Quốc](https://vi.wikipedia.org/wiki/Trung_Qu%E1%BB%91c)) [hạng 139](https://vi.wikipedia.org/wiki/Danh_s%C3%A1ch_qu%E1%BB%91c_gia_theo_s%E1%BB%91_d%C3%A2n)) [hạng 193](https://vi.wikipedia.org/wiki/Danh_s%C3%A1ch_qu%E1%BB%91c_gia_theo_m%E1%BA%ADt_%C4%91%E1%BB%99_d%C3%A2n_s%E1%BB%91)) [GDP](https://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BB%95ng_s%E1%BA%A3n_ph%E1%BA%A9m_n%E1%BB%99i_%C4%91%E1%BB%8Ba)( [PPP](https://vi.wikipedia.org/wiki/S%E1%BB%A9c_mua_t%C6%B0%C6%A1ng_%C4%91%C6%B0%C6%A1ng)) (2005) [đô la Mỹ](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%C3%B4_la_M%E1%BB%B9) [HDI](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ch%E1%BB%89_s%E1%BB%91_ph%C3%A1t_tri%E1%BB%83n_con_ng%C6%B0%E1%BB%9Di)(2003) [hạng 114](https://vi.wikipedia.org/wiki/Danh_s%C3%A1ch_qu%E1%BB%91c_gia_theo_ch%E1%BB%89_s%E1%BB%91_ph%C3%A1t_tri%E1%BB%83n_con_ng%C6%B0%E1%BB%9Di)) [Đơn vị tiền tệ](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ti%E1%BB%81n_t%E1%BB%87) [Tugrug](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Tugrug&action=edit&redlink=1)(
)
[MNT] [Tên miền Internet](https://vi.wikipedia.org/wiki/T%C3%AAn_mi%E1%BB%81n_qu%E1%BB%91c_gia_c%E1%BA%A5p_cao_nh%E1%BA%A5t) [.mn](https://vi.wikipedia.org/wiki/.mn) **Mông Cổ** ( [tiếng Mông Cổ](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ti%E1%BA%BFng_M%C3%B4ng_C%E1%BB%95): **Монгол улс**) là một [quốc gia](https://vi.wikipedia.org/wiki/Qu%E1%BB%91c_gia) Trung-Đông Á giáp với [Liên bang Nga](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nga) về phía [bắc](https://vi.wikipedia.org/wiki/B%E1%BA%AFc) và [Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa) về phía [nam](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nam), phía đông và phía tây. Dù không có biên giới chung với [Kazakhstan](https://vi.wikipedia.org/wiki/Kazakhstan) nhưng điểm cực Tây của Mông Cổ chỉ cách điểm cực Đông của [Kazakhstan](https://vi.wikipedia.org/wiki/Kazakhstan) 38 km (24 dặm). Đây là quốc gia có diện tích lớn thứ 19 trên thế giới đồng thời là quốc gia không giáp biển có diện tích lớn thứ nhì, sau [Kazakhstan](https://vi.wikipedia.org/wiki/Kazakhstan). Với một diện tích rộng lớn nhưng dân số chỉ khoảng 3 triệu người (2007), Mông Cổ trở thành nước có mật độ dân cư thấp nhất hành tinh. Phần lớn đất đai Mông Cổ không thể trồng trọt được, chủ yếu là thảo nguyên, đồi núi và sa mạc. [Thủ đô](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%A7_%C4%91%C3%B4) và thành phố lớn nhất của Mông Cổ là [Ulan Bator](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ulaanbaatar), là nơi sinh sống của gần 38% dân số.
Vùng đất thuộc quốc gia Mông Cổ ngày nay xưa kia từng bị cai trị bởi nhiều đế chế du mục như
[Hung Nô](https://vi.wikipedia.org/wiki/Hung_N%C3%B4), [Tiên Ti](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ti%C3%AAn_Ti), [Nhu Nhiên](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nhu_Nhi%C3%AAn), [Đột Quyết](https://vi.wikipedia.org/wiki/H%C3%A3n_qu%E1%BB%91c_%C4%90%E1%BB%99t_Quy%E1%BA%BFt) và nhiều đế chế khác. [Đế quốc Mông Cổ](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_M%C3%B4ng_C%E1%BB%95) được xây dựng từ năm 1206 bởi [Thành Cát Tư Hãn](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%C3%A0nh_C%C3%A1t_T%C6%B0_H%C3%A3n). Vào [thế kỉ 13](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BA%BF_k%E1%BB%B7_13), [Đế quốc Mông Cổ](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_M%C3%B4ng_C%E1%BB%95) đã tiến hành những cuộc chiến tranh chinh phục khắp [châu Á](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ch%C3%A2u_%C3%81) và [châu Âu](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ch%C3%A2u_%C3%82u). Đế chế Mông Cổ lúc bấy giờ trở thành quốc gia rộng lớn và hùng mạnh nhất thế giới.
Sau khi
[Nhà Nguyên](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_Nguy%C3%AAn) sụp đổ, quốc gia Mông Cổ quay lại chế độ như trước đây với xung đột nội bộ thường xuyên và những cuộc đột kích sang biên giới [Trung Hoa](https://vi.wikipedia.org/wiki/T%C3%AAn_g%E1%BB%8Di_Trung_Qu%E1%BB%91c). Thế kỷ 16 và 17, Mông Cổ chịu sự ảnh hưởng của [Phật Giáo Tây Tạng](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ph%E1%BA%ADt_gi%C3%A1o_T%C3%A2y_T%E1%BA%A1ng). Vào cuối thế kỷ 17, hầu hết lãnh thổ Mông Cổ bị sáp nhập và chịu sự đô hộ của [Nhà Thanh](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_Thanh). Sau khi [Nhà Thanh](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_Thanh) sụp đổ vào năm 1911, Mông Cổ tuyên bố độc lập. Năm 1921 dưới sự bảo trợ của [Liên Xô](https://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_X%C3%B4), Mông Cổ chính thức tách khỏi [Trung Quốc](https://vi.wikipedia.org/wiki/Trung_Qu%E1%BB%91c), tiến hành xây dựng nhà nước theo mô hình [Xã hội Chủ nghĩa](https://vi.wikipedia.org/wiki/H%E1%BB%87_th%E1%BB%91ng_x%C3%A3_h%E1%BB%99i_ch%E1%BB%A7_ngh%C4%A9a). Mông Cổ được quốc tế công nhận là một quốc gia độc lập từ năm 1945.
Sau
[sự sụp đổ của Liên Xô và Đông Âu](https://vi.wikipedia.org/wiki/S%E1%BB%B1_s%E1%BB%A5p_%C4%91%E1%BB%95_c%E1%BB%A7a_Li%C3%AAn_X%C3%B4_v%C3%A0_%C4%90%C3%B4ng_%C3%82u) vào cuối năm 1989, chế độ [cộng sản](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ch%E1%BB%A7_ngh%C4%A9a_c%E1%BB%99ng_s%E1%BA%A3n) ở Mông Cổ sụp đổ sau cuộc [Cách mạng Dân chủ Mông Cổ 1990](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%C3%A1ch_m%E1%BA%A1ng_D%C3%A2n_ch%E1%BB%A7_M%C3%B4ng_C%E1%BB%95_1990), kết quả là chế độ [dân chủ nghị viện](https://vi.wikipedia.org/wiki/D%C3%A2n_ch%E1%BB%A7_ngh%E1%BB%8B_vi%E1%BB%87n) được thành lập. Bản [hiến pháp](https://vi.wikipedia.org/wiki/Hi%E1%BA%BFn_ph%C3%A1p) mới ra đời vào năm 1992 đưa nước này chuyển sang thể chế [cộng hòa nghị viện](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_%C4%91%E1%BA%A1i_ngh%E1%BB%8B) và [kinh tế thị trường](https://vi.wikipedia.org/wiki/Kinh_t%E1%BA%BF_th%E1%BB%8B_tr%C6%B0%E1%BB%9Dng).
## Mục lục
[1 Lịch sử](https://vi.wikipedia.org/wiki/M%C3%B4ng_C%E1%BB%95#L.E1.BB.8Bch_s.E1.BB.AD) [2 Chính trị và hành chính](https://vi.wikipedia.org/wiki/M%C3%B4ng_C%E1%BB%95#Ch.C3.ADnh_tr.E1.BB.8B_v.C3.A0_h.C3.A0nh_ch.C3.ADnh) [3 Quan hệ ngoại giao và quân đội](https://vi.wikipedia.org/wiki/M%C3%B4ng_C%E1%BB%95#Quan_h.E1.BB.87_ngo.E1.BA.A1i_giao_v.C3.A0_qu.C3.A2n_.C4.91.E1.BB.99i) [4 Địa lý và khí hậu](https://vi.wikipedia.org/wiki/M%C3%B4ng_C%E1%BB%95#.C4.90.E1.BB.8Ba_l.C3.BD_v.C3.A0_kh.C3.AD_h.E1.BA.ADu) [5 Phân chia hành chính](https://vi.wikipedia.org/wiki/M%C3%B4ng_C%E1%BB%95#Ph.C3.A2n_chia_h.C3.A0nh_ch.C3.ADnh) [6 Kinh tế](https://vi.wikipedia.org/wiki/M%C3%B4ng_C%E1%BB%95#Kinh_t.E1.BA.BF) [7 Vận tải](https://vi.wikipedia.org/wiki/M%C3%B4ng_C%E1%BB%95#V.E1.BA.ADn_t.E1.BA.A3i) [8 Nhân khẩu](https://vi.wikipedia.org/wiki/M%C3%B4ng_C%E1%BB%95#Nh.C3.A2n_kh.E1.BA.A9u) [9 Văn hoá](https://vi.wikipedia.org/wiki/M%C3%B4ng_C%E1%BB%95#V.C4.83n_ho.C3.A1) [10 Xem thêm](https://vi.wikipedia.org/wiki/M%C3%B4ng_C%E1%BB%95#Xem_th.C3.AAm) [11 Tham khảo](https://vi.wikipedia.org/wiki/M%C3%B4ng_C%E1%BB%95#Tham_kh.E1.BA.A3o) [12 Đọc thêm](https://vi.wikipedia.org/wiki/M%C3%B4ng_C%E1%BB%95#.C4.90.E1.BB.8Dc_th.C3.AAm) [13 Liên kết ngoài](https://vi.wikipedia.org/wiki/M%C3%B4ng_C%E1%BB%95#Li.C3.AAn_k.E1.BA.BFt_ngo.C3.A0i)
## Lịch sử
Vùng đất Mông Cổ ngày nay từng là nơi sinh sống của rất nhiều tộc người từ thời tiền sử. Họ chủ yếu là những người dân du mục và dần dần phát triển thành những liên minh lớn mạnh. Năm 209 TCN, người
[Hung Nô](https://vi.wikipedia.org/wiki/Hung_N%C3%B4) đã thành lập một liên minh hùng mạnh dưới sự lãnh đạo của vua [Mặc Đốn](https://vi.wikipedia.org/wiki/M%E1%BA%B7c_%C4%90%E1%BB%91n_thi%E1%BB%81n_vu). Họ đã đánh bại người [Đông Hồ](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%C3%B4ng_H%E1%BB%93_%28%C4%91%E1%BB%8Bnh_h%C6%B0%E1%BB%9Bng%29), vốn kiểm soát miền đông Mông Cổ trước kia rồi nhanh chóng trở thành một thế lực lớn uy hiếp [Trung Hoa](https://vi.wikipedia.org/wiki/T%C3%AAn_g%E1%BB%8Di_Trung_Qu%E1%BB%91c) trong 3 thế kỉ sau đó. [Nhà Tần](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_T%E1%BA%A7n) đã phải xây dựng [Vạn Lí Trường Thành](https://vi.wikipedia.org/wiki/V%E1%BA%A1n_L%C3%BD_Tr%C6%B0%E1%BB%9Dng_Th%C3%A0nh) để ngăn chặn những sự xâm nhập từ phía bắc của người Hung Nô. Sau khi bị người Trung Quốc đánh bại vào năm 428-431, một bộ phận người Hung Nô đã di chuyển sang phía tây và trở thành [người Hung](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Hung). Sau đó, người Nhu Nhiên đã thay thế Hung Nô cai trị Mông Cổ cho đến khi bị đánh bại bởi người [Đột Quyết](https://vi.wikipedia.org/wiki/H%C3%A3n_qu%E1%BB%91c_%C4%90%E1%BB%99t_Quy%E1%BA%BFt). Người Đột Quyết cai quản Mông Cổ trong hai thế kỉ 7 và 8. Tiếp đó, họ lại bị thay thế bởi tổ tiên của [người Duy Ngô Nhĩ](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Uyghur) ngày nay, và sau đó là người [Khiết Đan](https://vi.wikipedia.org/wiki/Khi%E1%BA%BFt_%C4%90an) và người [Nữ Chân](https://vi.wikipedia.org/wiki/N%E1%BB%AF_Ch%C3%A2n). Vào [thế kỉ 10](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BA%BF_k%E1%BB%B7_10), Mông Cổ bị chia thành rất nhiều bộ lạc nhỏ liên kết rời rạc với nhau.
Đế quốc Mông Cổ được
[Thành Cát Tư Hãn](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%C3%A0nh_C%C3%A1t_T%C6%B0_H%C3%A3n) thành lập năm 1206 sau khi thống nhất các bộ lạc Turk-Mông Cổ và sau đó bành trướng sang [đại lục Á-Âu](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%E1%BB%A5c_%C4%91%E1%BB%8Ba_%C3%81-%C3%82u), khởi đầu bằng việc xâm lược [Tây Hạ](https://vi.wikipedia.org/wiki/T%C3%A2y_H%E1%BA%A1) ở phía bắc [Trung Quốc](https://vi.wikipedia.org/wiki/Trung_Qu%E1%BB%91c) và [đế quốc Khwarezm](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_Khwarezm-Shah) (Hoa Thích Tử Mô) ở [Ba Tư](https://vi.wikipedia.org/wiki/Iran). Vào thời kỳ cực thịnh của nó, [Hòa bình Mông Cổ](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=H%C3%B2a_b%C3%ACnh_M%C3%B4ng_C%E1%BB%95&action=edit&redlink=1) ( [con đường tơ lụa](https://vi.wikipedia.org/wiki/Con_%C4%91%C6%B0%E1%BB%9Dng_t%C6%A1_l%E1%BB%A5a) thuộc đế quốc Mông Cổ) đã tạo điều kiện cho giao lưu văn hóa và mậu dịch giữa [phương Đông](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ph%C6%B0%C6%A1ng_%C4%90%C3%B4ng) và [phương Tây](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ph%C6%B0%C6%A1ng_T%C3%A2y) trong thời kỳ thế kỷ 13 – thế kỷ 14.
Vào thời điểm Thành Cát Tư Hãn mất năm 1227, đế quốc này được chia cho 4 người con trai của ông với người con trai thứ 4 là
[đại hãn](https://vi.wikipedia.org/wiki/Kh%E1%BA%A3_h%C3%A3n), và đến những năm 1350, các triều Hãn rạn nứt và đánh mất trật tự mà Thành Cát Tư Hãn đã mang lại. Cuối cùng, các triều Hãn xa rời nhau, trở thành các triều đại [Y Nhi hãn quốc](https://vi.wikipedia.org/wiki/Y_Nhi_h%C3%A3n_qu%E1%BB%91c) ở [Ba Tư](https://vi.wikipedia.org/wiki/Iran), [Sát Hợp Đài hãn quốc](https://vi.wikipedia.org/wiki/H%C3%A3n_qu%E1%BB%91c_S%C3%A1t_H%E1%BB%A3p_%C4%90%C3%A0i) ở [Trung Á](https://vi.wikipedia.org/wiki/Trung_%C3%81), [Kim Trướng hãn quốc](https://vi.wikipedia.org/wiki/Kim_Tr%C6%B0%E1%BB%9Bng_h%C3%A3n_qu%E1%BB%91c) ở địa phận nước [Nga](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nga) ngày nay, và triều [Nhà Nguyên](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_Nguy%C3%AAn) ở [Trung Quốc](https://vi.wikipedia.org/wiki/Trung_Qu%E1%BB%91c).
Sau khi bị
[người Hán](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_H%C3%A1n) đánh bại, người Mông Cổ đã phải rút lui về đất nước mình và nhà Nguyên tiếp tục tồn tại ở đó, được các nhà sử học hiện đại gọi là nhà Bắc Nguyên. Nhà Minh điều quân xâm chiếm Mông Cổ năm 1380, và vào năm 1388 đã giành được một thắng lợi quan trọng, [Karakorum](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Karakorum&action=edit&redlink=1) (thủ đô Mông Cổ) bị tàn phá, người Mông Cổ về cơ bản nằm trong hệ thống chư hầu của Nhà Minh.
Tiếp đó, vào thế kỷ 17 người Mông Cổ bị người Mãn Châu (
[Nữ Chân](https://vi.wikipedia.org/wiki/N%E1%BB%AF_Ch%C3%A2n)) tấn công mạnh mẽ. Năm 1636, Mông Cổ trở thành một phần của đế chế Mãn Thanh. Năm 1911 nhà Mãn Thanh sụp đổ, Mông Cổ trở thành nước tự trị từ 1911 đến 1919.
Ngày
[11 tháng 7](https://vi.wikipedia.org/wiki/11_th%C3%A1ng_7) năm [1921](https://vi.wikipedia.org/wiki/1921), được Liên Xô ủng hộ, nước [Cộng hòa Nhân dân Mông Cổ](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_M%C3%B4ng_C%E1%BB%95) ra đời theo (chế độ [Xã hội chủ nghĩa](https://vi.wikipedia.org/wiki/H%E1%BB%87_th%E1%BB%91ng_x%C3%A3_h%E1%BB%99i_ch%E1%BB%A7_ngh%C4%A9a)).
Vào năm
[1990](https://vi.wikipedia.org/wiki/1990), khích động bởi những cải tổ, thay đổi ở Liên Xô và Đông Âu, [Cách mạng Dân chủ Mông Cổ](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%C3%A1ch_m%E1%BA%A1ng_D%C3%A2n_ch%E1%BB%A7_M%C3%B4ng_C%E1%BB%95_1990) đã đưa đến sự sụp đổ chế độ Xã hội chủ nghĩa ở đây. Mông Cổ bắt đầu tiến trình dân chủ hóa, cải tổ kinh tế, chính trị, chuyển sang chế độ đa nguyên, đa đảng.
## Chính trị và hành chính
Hiện nay, chính trị ở Mông Cổ là đa đảng, có 18 chính đảng cùng hoạt động. Đảng lớn nhất là
[Đảng Nhân dân Mông Cổ](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=%C4%90%E1%BA%A3ng_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_M%C3%B4ng_C%E1%BB%95&action=edit&redlink=1).
Cơ cấu chính trị với hình thức
[dân chủ nghị viện](https://vi.wikipedia.org/wiki/D%C3%A2n_ch%E1%BB%A7_ngh%E1%BB%8B_vi%E1%BB%87n), đứng đầu nhà nước là [tổng thống](https://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BB%95ng_th%E1%BB%91ng) với nhiệm kỳ 04 năm. Tổng thống hiện nay là ông [Tsakhiagiin Elbegdorj](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tsakhiagiin_Elbegdorj) được bầu làm lãnh đạo từ tháng 5/2009.
Chính phủ hiện nay của Mông Cổ là chính phủ liên hiệp, với nhiệm kỳ 04 năm.
[Thủ tướng](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%A7_t%C6%B0%E1%BB%9Bng) hiện nay là ông [Sükhbaataryn Batbold](https://vi.wikipedia.org/wiki/S%C3%BCkhbaataryn_Batbold).
Mông Cổ phân chia hành chính gồm 21
[tỉnh](https://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BB%89nh) dưới quyền trung ương
### Tổng thống
[Tổng thống](https://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BB%95ng_th%E1%BB%91ng) Mông Cổ chủ yếu có vai trò biểu tượng, nhưng có thể ngăn cản các quyết định của nghị viện, và nếu nghị viện muốn bác bỏ điều này phải có biểu quyết thuận với hơn hai phần ba số phiếu. [Hiến pháp](https://vi.wikipedia.org/wiki/Hi%E1%BA%BFn_ph%C3%A1p) Mông Cổ đặt ra ba yêu cầu với một cá nhân muốn trở thành [tổng thống](https://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BB%95ng_th%E1%BB%91ng), phải là một người sinh ra tại Mông Cổ, ít nhất 45 tuổi, và đã sống ở Mông Cổ trong năm năm trước khi nhậm chức. Tổng thống cũng bị yêu cầu phải chính thức rút lui khỏi đảng của mình. Tổng thống hiện tại là [Tsakhiagiin Elbegdorj](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tsakhiagiin_Elbegdorj), người từng hai lần làm thủ tướng và là một thành viên của [Đảng Dân chủ](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=%C4%90%E1%BA%A3ng_D%C3%A2n_ch%E1%BB%A7_%28M%C3%B4ng_C%E1%BB%95%29&action=edit&redlink=1) được bầu lên làm tổng thống ngày 24 tháng 5 năm 2009 và nhậm chức ngày 18 tháng 7.
### Đại Khural Quốc gia
Mông Cổ sử dụng một
[hệ thống nghị viện](https://vi.wikipedia.org/wiki/D%C3%A2n_ch%E1%BB%A7_ngh%E1%BB%8B_vi%E1%BB%87n) [đơn viện](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=%C4%90%C6%A1n_vi%E1%BB%87n&action=edit&redlink=1) theo đó [tổng thống](https://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BB%95ng_th%E1%BB%91ng) có một vai trò biểu tượng, và phe lập pháp chọn ra chính phủ để thực hiện quyền hành pháp. Nhánh lập pháp được gọi là “Đại Khural Quốc gia”, là quốc hội đơn viện với 76 ghế. Các thành viên của viện được bầu ra theo tổng tuyển cử với nhiệm kỳ 4 năm. Đại Khural Quốc gia có vai trò lớn trong chính phủ Mông Cổ với tổng thống chủ yếu chỉ mang tính biểu tượng và thủ tướng được nghị viện thông qua.
### Thủ tướng và Nội các
[Thủ tướng Mông Cổ](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Th%E1%BB%A7_t%C6%B0%E1%BB%9Bng_M%C3%B4ng_C%E1%BB%95&action=edit&redlink=1) do Đại Khural Quốc gia bầu ra. Thủ tướng hiện nay là [Sükhbaataryn Batbold](https://vi.wikipedia.org/wiki/S%C3%BCkhbaataryn_Batbold) lên nhậm chức ngày 29 tháng 10 năm 2009. Phó thủ tướng là [Norovyn Altankhuyag](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Norovyn_Altankhuyag&action=edit&redlink=1). Có các ghế bộ trưởng cho mỗi nhánh (tài chính, quốc phòng, lao động, nông nghiệp, vân vân) và những chức vụ đó tạo nên nội các của thủ tướng. [Nội các](https://vi.wikipedia.org/wiki/N%E1%BB%99i_c%C3%A1c) do [thủ tướng chỉ định](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Th%E1%BB%A7_t%C6%B0%E1%BB%9Bng_ch%E1%BB%89_%C4%91%E1%BB%8Bnh&action=edit&redlink=1) với sự tham vấn tổng thống và được [Đại Khural Quốc gia](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=%C4%90%E1%BA%A1i_Khural_Qu%E1%BB%91c_gia&action=edit&redlink=1) thông qua.
## Quan hệ ngoại giao và quân đội
Mông Cổ vẫn duy trì các quan hệ thân cận và các phái bộ ngoại giao với nhiều quốc gia như
[Hoa Kỳ](https://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3), [Nga](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nga), [Bắc Triều Tiên](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_D%C3%A2n_ch%E1%BB%A7_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Tri%E1%BB%81u_Ti%C3%AAn) và [Hàn Quốc](https://vi.wikipedia.org/wiki/H%C3%A0n_Qu%E1%BB%91c), [Nhật Bản](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%E1%BA%ADt_B%E1%BA%A3n), và [Cộng hoà Nhân dân Trung Hoa](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa). Chính phủ tập trung trên việc khuyến khích đầu tư và thương mại nước ngoài. Mông Cổ ủng hộ [cuộc xâm lược Iraq năm 2003](https://vi.wikipedia.org/wiki/Cu%E1%BB%99c_t%E1%BA%A5n_c%C3%B4ng_Iraq_2003), và đã gửi nhiều lần gửi binh sĩ với số lượng mỗi lần từ 103 tới 180 quân tới [Iraq](https://vi.wikipedia.org/wiki/Iraq). Khoảng 130 lính hiện đang được triển khai tại [Afghanistan](https://vi.wikipedia.org/wiki/Afghanistan). 200 quân Mông Cổ đang thực hiện nhiệm vụ ở [Sierra Leone](https://vi.wikipedia.org/wiki/Sierra_Leone) dưới một sự uỷ quyền của Liên hiệp quốc để bảo vệ [toà án đặc biệt](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=To%C3%A0_%C3%A1n_%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t_cho_Sierra_Leone&action=edit&redlink=1) của Liên hiệp quốc được thành lập ở đó, và vào tháng 7 năm 2009, Mông Cổ đã quyết định gửi một [tiểu đoàn](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ti%E1%BB%83u_%C4%91o%C3%A0n) tới [Chad](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tchad) để hỗ trợ cho [MINURCAT](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=MINURCAT&action=edit&redlink=1) . [1]
Từ năm 2005 tới năm 2006, khoảng 40 quân đã được triển khai với các tiểu đoàn Bỉ và Luxembour tại
[Kosovo](https://vi.wikipedia.org/wiki/Kosovo). Ngày 21 tháng 11 năm 2005, [George W. Bush](https://vi.wikipedia.org/wiki/George_W._Bush) trở thành tổng thống đầu tiên của Mỹ tới thăm Mông Cổ. Năm 2004, dưới sự chủ tịch của Bulgaria, [2] [Tổ chức An ninh và Hợp tác châu Âu](https://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BB%95_ch%E1%BB%A9c_An_ninh_v%C3%A0_H%E1%BB%A3p_t%C3%A1c_ch%C3%A2u_%C3%82u)(OSCE), đã mời Mông Cổ trở thành Đối tác châu Á mới nhất của họ.
Mông Cổ có các đại sứ tại
[Almaty](https://vi.wikipedia.org/wiki/Almaty), [Ankara](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ankara), [Bangkok](https://vi.wikipedia.org/wiki/Bangkok), [Berlin](https://vi.wikipedia.org/wiki/Berlin), [Bắc Kinh](https://vi.wikipedia.org/wiki/B%E1%BA%AFc_Kinh), [Brussels](https://vi.wikipedia.org/wiki/Bruxelles), [Budapest](https://vi.wikipedia.org/wiki/Budapest), [Cairo](https://vi.wikipedia.org/wiki/Cairo), [Canberra](https://vi.wikipedia.org/wiki/Canberra), [Warsaw](https://vi.wikipedia.org/wiki/Warszawa), [Washington, D.C.](https://vi.wikipedia.org/wiki/Washington,_D.C.), [Viên](https://vi.wikipedia.org/wiki/Vi%C3%AAn), [Viên Chăn](https://vi.wikipedia.org/wiki/Vi%C3%AAng_Ch%C4%83n), [La Habana](https://vi.wikipedia.org/wiki/La_Habana), [Delhi](https://vi.wikipedia.org/wiki/Delhi), [Luân Đôn](https://vi.wikipedia.org/wiki/Lu%C3%A2n_%C4%90%C3%B4n), [Moskva](https://vi.wikipedia.org/wiki/Moskva), [Ottawa](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ottawa), [Paris](https://vi.wikipedia.org/wiki/Paris), [Praha](https://vi.wikipedia.org/wiki/Praha), [Bình Nhưỡng](https://vi.wikipedia.org/wiki/B%C3%ACnh_Nh%C6%B0%E1%BB%A1ng), [Seoul](https://vi.wikipedia.org/wiki/Seoul), [Sofia](https://vi.wikipedia.org/wiki/Sofia), [Tokyo](https://vi.wikipedia.org/wiki/T%C5%8Dky%C5%8D), [Hà Nội](https://vi.wikipedia.org/wiki/H%C3%A0_N%E1%BB%99i), và [Singapore](https://vi.wikipedia.org/wiki/Singapore), một lãnh sự tại [Irkutsk](https://vi.wikipedia.org/wiki/Irkutsk) và [Ulan-Ude](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ulan-Ude), và một phái bộ ngoại giao tại [Liên hiệp quốc](https://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_Hi%E1%BB%87p_Qu%E1%BB%91c) ở [Thành phố New York](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%C3%A0nh_ph%E1%BB%91_New_York) và tại [Liên minh châu Âu](https://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_minh_ch%C3%A2u_%C3%82u) ở [Geneva](https://vi.wikipedia.org/wiki/Gen%C3%A8ve). [[3]](https://vi.wikipedia.org/wiki/M%C3%B4ng_C%E1%BB%95#cite_note-3)
## Địa lý và khí hậu
Với diện tích 1.564.116 km
2 (603,909 mi²), Mông Cổ là nước rộng thứ 19 trên thế giới, sau [4] [Iran](https://vi.wikipedia.org/wiki/Iran). Nước này lớn hơn rất nhiều so với nước đứng kế tiếp là [Peru](https://vi.wikipedia.org/wiki/Peru).
Địa lý Mông Cổ đa dạng với
[Sa mạc Gobi](https://vi.wikipedia.org/wiki/Sa_m%E1%BA%A1c_Gobi) ở phía nam và các vùng núi lạnh ở phía bắc và phía tây. Đa phần lãnh thổ Mông Cổ gồm các [thảo nguyên](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%93ng_c%E1%BB%8F). Đỉnh cao nhất tại Mông Cổ là [Đỉnh Khüiten](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=%C4%90%E1%BB%89nh_Kh%C3%BCiten&action=edit&redlink=1) thuộc khối núi *Tavan bogd* ở cực tây với độ cao 4,374 m (14,350 ft). Châu thổ hồ [Uvs Nuur](https://vi.wikipedia.org/wiki/H%E1%BB%93_Uvs), chung với nước [Cộng hoà Tuva](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tuva) tại [Nga](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nga), là một [Địa điểm di sản tự nhiên thế giới](https://vi.wikipedia.org/wiki/Di_s%E1%BA%A3n_th%E1%BA%BF_gi%E1%BB%9Bi). Hầu hết nước này đều nóng vào mùa hè và rất lạnh về mùa đông, với nhiệt độ trung bình tháng 1 hạ xuống chỉ còn -30 °C (-22 °F). [[5]](https://vi.wikipedia.org/wiki/M%C3%B4ng_C%E1%BB%95#cite_note-5)
Nước này cũng thỉnh thoảng gặp phải những đợt thời tiết khắc nghiệt được gọi là
*. Ulan Bator có nhiệt độ trung bình thấp nhất so với bất kỳ thủ đô nào khác trên thế giới. Mông Cổ cao, lạnh và nhiều gió. Nước này có khí hậu lục địa cực đoan với mùa đông dài và lạnh, mùa hè ngắn, và đa phần lượng mưa trong năm cũng diễn ra vào mùa hè. Nước này trung bình có 257 ngày không mây mỗi năm, và thường ở trung tâm của một vùng có áp lực khí quyển cao. Lượng mưa cao nhất ở phía bắc (trung bình 20 tới 35 centimét một năm) và thấp nhất ở phía nam, với lượng mưa hàng năm 10 tới 20 centimét. Vùng cư cực nam là Sa mạc Gobi, một số vùng tại đó có hầu như không có mưa trong nhiều năm. zud*
Cái tên “Gobi” là một thuật ngữ tiếng Mông Cổ để chỉ một thảo nguyên sa mạc, thường nói tới một đặc tính của loại đất không có đủ thực vật cho những con
[marmot](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Marmot&action=edit&redlink=1) nhưng đủ cho [lạc đà](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%E1%BA%A1c_%C4%91%C3%A0). Người Mông Cổ phân biệt Gobi khỏi sa mạc thực sự, dù sự khác biệt không phải luôn rõ ràng với những người bên ngoài không quen thuộc với cảnh vật Mông Cổ. Các vùng đất Gobi rất mong manh và dễ bị tàn phá bởi sự quá tải, dẫn tới sự mở rộng của sa mạc thực sự, một vùng đá vô dụng nơi thậm chí cả [lạc đà Bactrian](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=L%E1%BA%A1c_%C4%91%C3%A0_Bactrian&action=edit&redlink=1) cũng không sống nổi.
### Hệ sinh thái
Đặc trưng của hệ sinh thái Mông Cổ chính là đồng bằng lớn với những thảo nguyên rộng bao la và sự ưu thế của những
[động vật móng guốc](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%99ng_v%E1%BA%ADt_m%C3%B3ng_gu%E1%BB%91c) [ăn cỏ](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%99ng_v%E1%BA%ADt_%C4%83n_c%E1%BB%8F). Thảo nguyên Mông Cổ nổi bật với những đàn thú móng guốc sinh sống, trong đó đáng chú ý là những đàn [linh dương](https://vi.wikipedia.org/wiki/Linh_d%C6%B0%C6%A1ng) quần tụ cùng nhau với số lượng rất lớn, các bầy thú móng guốc thường tụ hội cùng nhau trước khi di chuyển đến nơi có nguồn [thức ăn](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%A9c_%C4%83n) phong phú. [[6]](https://vi.wikipedia.org/wiki/M%C3%B4ng_C%E1%BB%95#cite_note-source0-6) [Gia súc](https://vi.wikipedia.org/wiki/Gia_s%C3%BAc) ở Mông Cổ cũng chiếm số lượng rất lớn và đông đúc trên đồng cỏ.
Hệ sinh vật và động vật Mông Cổ có tổng số 138 loài động vật có vú, có 449 loài chim, 75 loài cá cũng như các loài động vật lưỡng cư và bò sát. Tổng cộng có 30 loài động vật có vú và phân loài đã được đưa vào phân loại hiếm và rất hiếm của Sách đỏ Mông Cổ, bao gồm cả các những con
[ngựa hoang Mông Cổ](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ng%E1%BB%B1a_hoang_M%C3%B4ng_C%E1%BB%95) (còn gọi là Takhi) cũng như nhiều động vật có vú khác, đặc biệt là quần thể [linh dương Mông Cổ](https://vi.wikipedia.org/wiki/Linh_d%C6%B0%C6%A1ng_M%C3%B4ng_C%E1%BB%95) khá đông đảo. Mặc dù Mông Cổ hiện có 30 loài động vật có vú đặc trưng, nhưng chỉ có năm loại phổ biến, đó là ngựa, dê, cừu, bò, lạc đà với tổng đàn 60 triệu con, trong đó [ngựa Mông Cổ](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ng%E1%BB%B1a_M%C3%B4ng_C%E1%BB%95) có khoảng trên 2,5 triệu con.
## Phân chia hành chính
Mông Cổ được chia thành 21
[aimag](https://vi.wikipedia.org/wiki/Aimag) ( [tỉnh](https://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BB%89nh)), và các tỉnh được chia tiếp thành 315 [sum](https://vi.wikipedia.org/wiki/Sum_c%E1%BB%A7a_M%C3%B4ng_C%E1%BB%95) ( [quận](https://vi.wikipedia.org/wiki/Qu%E1%BA%ADn)). Thủ đô [Ulan Bator](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ulaanbaatar) được quản lý hành chính riêng biệt như một *khot* ( [khu đô thị](https://vi.wikipedia.org/wiki/V%C3%B9ng_%C4%91%C3%B4_th%E1%BB%8B)) với vị thế tỉnh. Các *aimag* gồm:
## Kinh tế
Kinh tế Mông Cổ tập trung vào
[nông nghiệp](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=N%C3%B4ng_nghi%E1%BB%87p_M%C3%B4ng_C%E1%BB%95&action=edit&redlink=1) và khai thác mỏ. Mông Cổ có nhiều nguồn tài nguyên thiên nhiên, và [7] [đồng](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%93ng), [than](https://vi.wikipedia.org/wiki/Than_%28%C4%91%E1%BB%8Bnh_h%C6%B0%E1%BB%9Bng%29), [môlípđen](https://vi.wikipedia.org/wiki/M%C3%B4l%C3%ADp%C4%91en), [kẽm](https://vi.wikipedia.org/wiki/K%E1%BA%BDm), [tungsten](https://vi.wikipedia.org/wiki/Wolfram), và [vàng](https://vi.wikipedia.org/wiki/V%C3%A0ng)chiếm một phần lớn sản phẩm công nghiệp.
Hiện có hơn 30,000 doanh nghiệp độc lập tại Mông Cổ, chủ yếu tập trung quanh thành phố thủ đô
[. Đa số dân cư bên ngoài các khu vực đô thị sinh sống bằng [cần dẫn nguồn](https://vi.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Ch%C3%BA_th%C3%ADch_ngu%E1%BB%93n_g%E1%BB%91c)] [chăn thả](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ch%C4%83n_th%E1%BA%A3&action=edit&redlink=1)tự cấp tự túc; các loại gia súc chủ yếu gồm [cừu](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%ABu_nh%C3%A0), [dê](https://vi.wikipedia.org/wiki/D%C3%AA), [trâu bò](https://vi.wikipedia.org/wiki/Gia_s%C3%BAc), [ngựa](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ng%E1%BB%B1a), và [lạc đà Bactrian](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=L%E1%BA%A1c_%C4%91%C3%A0_Bactrian&action=edit&redlink=1). Các sản phẩm lương thực gồm [bột mì](https://vi.wikipedia.org/wiki/B%E1%BB%99t_m%C3%AC), [lúa mạch](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%BAa_m%E1%BA%A1ch), [khoai tây](https://vi.wikipedia.org/wiki/Khoai_t%C3%A2y), các loại rau, [cà chua](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%C3%A0_chua), [dưa hấu](https://vi.wikipedia.org/wiki/D%C6%B0a_h%E1%BA%A5u), [sea-buckthorn](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Sea-buckthorn&action=edit&redlink=1)cỏ cho gia súc. GDP trên đầu người năm 2006 là $2,100. [[8]](https://vi.wikipedia.org/wiki/M%C3%B4ng_C%E1%BB%95#cite_note-factbook-mn-8)
Dù GDP đã tăng ổn định từ năm 2002 ở tốc độ 7.5% theo một ước tính chính thức năm 2006, nước này vẫn đang phải cố gắng để giải quyết một khoản thâm hụt thương mại khá lớn. Một khoản nợ nước ngoài lớn ($11 tỷ) với Nga đã được chính phủ Mông Cổ giải quyết năm 2004 với một khoản chi trả $250 triệu. Dù có tăng trưởng, tỷ lệ dân số sống dưới mức nghèo khổ ước tính là 35.6% năm 1998, 36.1% năm 2002–2003, 32.2% năm 2006,
và cả tỷ lệ thất nghiệp và lạm phát đều khá cao ở mức 3.2% và 6.0%, (năm 2006) Đối tác thương mại lớn nhất của Mông Cổ là [9] [Trung Quốc](https://vi.wikipedia.org/wiki/Trung_Qu%E1%BB%91c). Ở thời điểm năm 2006, 68.4% xuất khẩu của Mông Cổ là sang Trung Quốc và Trung Quốc cung cấp 29.8% nhập khẩu của Mông Cổ. [[10]](https://vi.wikipedia.org/wiki/M%C3%B4ng_C%E1%BB%95#cite_note-10) [Thị trường Chứng khoán Mông Cổ](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Th%E1%BB%8B_tr%C6%B0%E1%BB%9Dng_Ch%E1%BB%A9ng_kho%C3%A1n_M%C3%B4ng_C%E1%BB%95&action=edit&redlink=1), được thành lập năm 1991 tại Ulan Bator, là [thị trường chứng khoán](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%8B_tr%C6%B0%E1%BB%9Dng_ch%E1%BB%A9ng_kho%C3%A1n) nhỏ nhất thế giới xét theo [tư bản hoá thị trường](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=T%C6%B0_b%E1%BA%A3n_ho%C3%A1_th%E1%BB%8B_tr%C6%B0%E1%BB%9Dng&action=edit&redlink=1). [[11]](https://vi.wikipedia.org/wiki/M%C3%B4ng_C%E1%BB%95#cite_note-Jeffs-11) [[12]](https://vi.wikipedia.org/wiki/M%C3%B4ng_C%E1%BB%95#cite_note-IHT-12)
### Lĩnh vực công nghiệp
Công nghiệp hiện chiếm 21.4% GDP, xấp xỉ tương đương với lĩnh vực nông nghiệp (20.4%). Các ngành công nghiệp gồm vật liệu xây dựng, khai mỏ (than, đồng, môlípđen, fluorspar, kẽm, tungsten, và vàng), dầu, thực phẩm và đồ uống, chế biến các sản phẩm từ gia súc, và casơmia và sản xuất sợi tự nhiên. Tỷ lệ tăng trưởng sản xuất công nghiệp ước tính ở mức 4.1% năm 2002. Khai mỏ tiếp tục phát triển như một ngành công nghiệp chính của Mông Cổ với bằng chứng ở số lượng công ty Trung Quốc, Nga và Canada có mặt và tiến hành kinh doanh tại Mông Cổ.
Sản xuất thực phẩm trong nước, đặc biệt thực phẩm đóng gói đã tăng nhanh cùng tốc độ đầu tư từ các công ty nước ngoài. [8]
### Khoa học và công nghệ
Một số công ty cộng nghệ từ các quốc gia láng giềng, như Hàn Quốc và Cộng hoà Nhân dân Trung Hoa đã bắt đầu mở văn phòng tại Mông Cổ. Những công ty này có ý định tập trung vào phát triển phần mềm hơn là sản xuất phần cứng
[. Một số công ty [cần dẫn nguồn](https://vi.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Ch%C3%BA_th%C3%ADch_ngu%E1%BB%93n_g%E1%BB%91c)] [viễn thông](https://vi.wikipedia.org/wiki/Vi%E1%BB%85n_th%C3%B4ng)và [nhà cung cấp dịch vụ internet](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Nh%C3%A0_cung_c%E1%BA%A5p_d%E1%BB%8Bch_v%E1%BB%A5_internet&action=edit&redlink=1)đã được thành lập dẫn tới sự cạnh tranh lớn trên thị trường internet và điện thoại, đặc biệt là điện thoại di động như [Mobicom Corporation](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Mobicom_Corporation&action=edit&redlink=1)và [Magicnet](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Magicnet&action=edit&redlink=1), đây là những nhà điều hành [điện thoại di động](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90i%E1%BB%87n_tho%E1%BA%A1i_di_%C4%91%E1%BB%99ng)và [ISP](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_cung_c%E1%BA%A5p_d%E1%BB%8Bch_v%E1%BB%A5_Internet)lớn nhất ở Mông Cổ.
### Lĩnh vực dịch vụ
[Tsetserleg](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tsetserleg_%28th%C3%A0nh_ph%E1%BB%91%29). Các thị trường hàng không mở là nơi thường diễn ra giao dịch thương mại tại Mông Cổ
Sau những cú sốc chuyển tiếp đầu thập niên 1990, sản xuất nội địa Mông Cổ đã tăng trở lại. Theo CIA World Factbook, năm 2003, lĩnh vực dịch vụ chiếm 58% GDP, với 29% lực lượng lao động và 1.488 triệu người tham gia.
Đầu tư nước ngoài từ các quốc gia khác (gồm
[Trung Quốc](https://vi.wikipedia.org/wiki/Trung_Qu%E1%BB%91c), [Nhật Bản](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%E1%BA%ADt_B%E1%BA%A3n), [Hàn Quốc](https://vi.wikipedia.org/wiki/H%C3%A0n_Qu%E1%BB%91c), [Đức](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%A9c) [ và [cần dẫn nguồn](https://vi.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Ch%C3%BA_th%C3%ADch_ngu%E1%BB%93n_g%E1%BB%91c)] [Nga](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nga)) đã giúp làm gia tăng số lượng đường xá. Quan trọng nhất là một con đường theo hướng nam bắc dài 1000 km dẫn từ biên giới Nga ở [Sükhbaatar](https://vi.wikipedia.org/wiki/S%C3%BCkhbaatar_%28th%C3%A0nh_ph%E1%BB%91%29)tới biên giới Trung Quốc tại [Zamyn-Üüd](https://vi.wikipedia.org/wiki/Zamyn-%C3%9C%C3%BCd). Có nhiều công ty vận tải tại Mông Cổ, gồm [MIAT](https://vi.wikipedia.org/wiki/MIAT_Mongolian_Airlines), [Aero Mongolia](https://vi.wikipedia.org/wiki/Aero_Mongolia), và [Eznis Airways](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Eznis_Airways&action=edit&redlink=1).
Các sản phẩm
[dầu mỏ](https://vi.wikipedia.org/wiki/D%E1%BA%A7u_m%E1%BB%8F) chủ yếu (80%) được nhập khẩu từ Nga, khiến Mông Cổ dễ bị ảnh hưởng bởi các cú sốc từ phía nhà cung cấp. Đây là một ví dụ cụ thể về ảnh hưởng của các quốc gia láng giềng trên nền kinh tế của họ.
## Vận tải
[Đường sắt xuyên Mông Cổ](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=%C4%90%C6%B0%E1%BB%9Dng_s%E1%BA%AFt_xuy%C3%AAn_M%C3%B4ng_C%E1%BB%95&action=edit&redlink=1) là tuyến đường sắt chính nối giữa Mông Cổ và các nước láng giềng. Nó khởi đầu tại [Đường sắt xuyên Siberia](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=%C4%90%C6%B0%E1%BB%9Dng_s%E1%BA%AFt_xuy%C3%AAn_Siberia&action=edit&redlink=1) ở Nga tại thị trấn [Ulan Ude](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ulan_Ude&action=edit&redlink=1), chạy vào Mông Cổ, chạy qua Ulaanbaatar, sau đó vào Trung Quốc tại [Erenhot](https://vi.wikipedia.org/wiki/Erenhot) nơi nó nhập vào hệ thống đường sắt Trung Quốc. Một tuyến đường sắt riêng biệt nối thành phố phía đông [Choibalsan](https://vi.wikipedia.org/wiki/Choibalsan_%28th%C3%A0nh_ph%E1%BB%91%29) với tuyến Đường sắt xuyên Siberia; tuy nhiên, tuyến đường nối này đã bị đóng với hành khách sau thị trấn Chuluunkhoroot của Mông Cổ. [[13]](https://vi.wikipedia.org/wiki/M%C3%B4ng_C%E1%BB%95#cite_note-13)
Mông Cổ có một số sân bay nội địa. Sân bay quốc tế duy nhất là
[Sân bay Quốc tế Chinggis Khaan](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=S%C3%A2n_bay_Qu%E1%BB%91c_t%E1%BA%BF_Chinggis_Khaan&action=edit&redlink=1) gần Ulaanbaatar. Có các chuyến bay thẳng giữa Mông Cổ và [Hàn Quốc](https://vi.wikipedia.org/wiki/H%C3%A0n_Qu%E1%BB%91c), [Trung Quốc](https://vi.wikipedia.org/wiki/Trung_Qu%E1%BB%91c), [Nhật Bản](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%E1%BA%ADt_B%E1%BA%A3n), [Nga](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nga) và [Đức](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%A9c). [MIAT](https://vi.wikipedia.org/wiki/MIAT_Mongolian_Airlines) là hãng hàng không lớn nhất tại Mông Cổ và cung cấp cả các chuyến bay nội địa [ và quốc tế. [cần dẫn nguồn](https://vi.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Ch%C3%BA_th%C3%ADch_ngu%E1%BB%93n_g%E1%BB%91c)]
Đa phần đường bộ ở Mông Cổ chỉ là đường rải sỏi hay đơn giản chỉ là những con đường đất. Có những tuyến đường trải nhựa từ Ulaanbaatar tới biên giới Nga và Trung Quốc, và từ Darkhan tới
[Bulgan](https://vi.wikipedia.org/wiki/Bulgan_%28th%C3%A0nh_ph%E1%BB%91%29). Một số dự án xây dựng đường hiện đang được thực hiện, ví dụ việc xây dựng cái gọi là tuyến đường “Đường Thiên niên kỷ” đông tây.
## Nhân khẩu
Tổng dân số Mông Cổ vào tháng 7 năm 2007 ước tính bởi
[Văn phòng Điều tra Hoa Kỳ](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=V%C4%83n_ph%C3%B2ng_%C4%90i%E1%BB%81u_tra_Hoa_K%E1%BB%B3&action=edit&redlink=1) là 2.951.786 người, xếp khoảng hạng thứ 138 trên thế giới theo quy mô dân số. Nhưng [14] [Bộ Ngoại giao Hoa Kỳ](https://vi.wikipedia.org/wiki/B%E1%BB%99_Ngo%E1%BA%A1i_giao_Hoa_K%E1%BB%B3) [Văn phòng các Công việc Đông Á và Thái Bình Dương](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=V%C4%83n_ph%C3%B2ng_c%C3%A1c_C%C3%B4ng_vi%E1%BB%87c_%C4%90%C3%B4ng_%C3%81_v%C3%A0_Th%C3%A1i_B%C3%ACnh_D%C6%B0%C6%A1ng&action=edit&redlink=1)sử dụng những ước tính của [Liên hiệp quốc](https://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_Hi%E1%BB%87p_Qu%E1%BB%91c) thay vì các con số của [[15]](https://vi.wikipedia.org/wiki/M%C3%B4ng_C%E1%BB%95#cite_note-15) [Văn phòng Thống kê Hoa Kỳ](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=V%C4%83n_ph%C3%B2ng_Th%E1%BB%91ng_k%C3%AA_Hoa_K%E1%BB%B3&action=edit&redlink=1). [Cục Kinh tế và các Vấn đề Xã hội Liên hiệp quốc](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=C%E1%BB%A5c_Kinh_t%E1%BA%BF_v%C3%A0_c%C3%A1c_V%E1%BA%A5n_%C4%91%E1%BB%81_X%C3%A3_h%E1%BB%99i_Li%C3%AAn_hi%E1%BB%87p_qu%E1%BB%91c&action=edit&redlink=1)Phòng dân số ước tính tổng dân số Mông Cổ (giữa năm 2007) là 2.629.000 (11% nhỏ hơn con số của [[16]](https://vi.wikipedia.org/wiki/M%C3%B4ng_C%E1%BB%95#cite_note-UN_DESA_PD-16) [Phòng Thống kê Hoa Kỳ](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ph%C3%B2ng_Th%E1%BB%91ng_k%C3%AA_Hoa_K%E1%BB%B3&action=edit&redlink=1)). Ước tính của Liên hiệp quốc giống với con số của Phòng Thống kê Quốc gia Mông Cổ (2.612.900, cuối tháng 6 năm 2007). Tỷ lệ tăng trưởng dân số của Mông Cổ ở mức 1.2% (ước tính 2007). Khoảng 59% trong tổng dân số dưới 30 tuổi, 27% trong số đó dưới 14. Đây là dân số khá trẻ và sự tăng trưởng dân số đã đặt ra một số vấn đề với nền kinh tế Mông Cổ. [[16]](https://vi.wikipedia.org/wiki/M%C3%B4ng_C%E1%BB%95#cite_note-UN_DESA_PD-16)
Từ cuối thời kỳ xã hội chủ nghĩa, Mông Cổ đã trải qua sự sụt giảm trong
[tổng tỷ suất sinh](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=T%E1%BB%95ng_t%E1%BB%B7_su%E1%BA%A5t_sinh&action=edit&redlink=1) (trẻ em trên phụ nữ) cao hơn ở bất kỳ một quốc gia nào khác trên thế giới, the những ước tính gần đây của [Liên hiệp quốc](https://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_Hi%E1%BB%87p_Qu%E1%BB%91c): giai đoạn 1970-1975, tỷ lệ sinh được ước tính ở mức 7.33 trẻ em trên phụ nữ, nhưng những dự đoán cho giai đoạn 2005-2010 là 1.87 (thấp hơn 4 lần). [16]
Mông Cổ đã trở nên đô thị hoá hơn. Khoảng 40% dân số sống tại
[Ulaanbaatar](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ulaanbaatar), và vào năm 2002 khoảng thêm 23% nữa sống tại [Darkhan](https://vi.wikipedia.org/wiki/Darkhan_%28th%C3%A0nh_ph%E1%BB%91%29), [Erdenet](https://vi.wikipedia.org/wiki/Erdenet), các trung tâm [aimag](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=C%C3%A1c_aimag_c%E1%BB%A7a_M%C3%B4ng_C%E1%BB%95&action=edit&redlink=1) và các khu định cư thường trực cấp [sum](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=C%C3%A1c_sum_c%E1%BB%A7a_M%C3%B4ng_C%E1%BB%95&action=edit&redlink=1). Một phần dân số khác sống tại các trung tâm sum. Năm 2002, khoảng 30% tổng số hộ tại Mông Cổ sống bằng chăn nuôi gia súc. [17] Đa số những người chăn nuôi ở Mông Cổ vẫn sống theo mô hình sinh hoạt [[18]](https://vi.wikipedia.org/wiki/M%C3%B4ng_C%E1%BB%95#cite_note-18) [du mục](https://vi.wikipedia.org/wiki/Du_m%E1%BB%A5c)hay bán du mục.
Sắc tộc Mông Cổ chiếm khoảng 85% dân số và gồm Khalkha cùng các nhóm khác, tất cả được phân biệt chủ yếu bởi các phương ngữ của ngôn ngữ Mông Cổ. Người
[Khalkha](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Khalkha&action=edit&redlink=1) chiếm 90% dân số Mông Cổ. 10% còn lại gồm Buryat, Durbet Mông Cổ và các nhóm khác ở phía bắc và Dariganga Mông Cổ ở phía đông. [Người Turk](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%C3%A1c_d%C3%A2n_t%E1%BB%99c_Turk) ( [Kazakh](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Kazakh), [Tuva](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Tuva), và Chantuu ( [Uzbek](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Uzbek)) chiếm 7% dân số Mông Cổ, và số còn lại là [người Tungus](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%C3%A1c_d%C3%A2n_t%E1%BB%99c_Tungus), [Trung Quốc](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_H%C3%A1n_%E1%BB%9F_M%C3%B4ng_C%E1%BB%95&action=edit&redlink=1), và [19] [người Nga](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Nga). Đa số, nhưng không phải toàn bộ, người Nga đã rời khỏi quốc gia này sau sự rút lui hỗ trợ kinh tế và sự sụp đổ của Liên bang Xô viết năm 1991. [[20]](https://vi.wikipedia.org/wiki/M%C3%B4ng_C%E1%BB%95#cite_note-20)
### Ngôn ngữ
Ngôn ngữ chính thức của Mông Cổ là
[tiếng Mông Cổ Khalkha](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ti%E1%BA%BFng_M%C3%B4ng_C%E1%BB%95), và được 90% dân số sử dụng. Nhiều [phương ngữ](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ph%C6%B0%C6%A1ng_ng%E1%BB%AF) khác nhau được dùng trên khắp nước. Những phương ngữ này gồm trong các [ngôn ngữ Mông Cổ](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ti%E1%BA%BFng_M%C3%B4ng_C%E1%BB%95). Tiếng Mông Cổ thường được gộp vào trong [các ngôn ngữ Altaic](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=C%C3%A1c_ng%C3%B4n_ng%E1%BB%AF_Altaic&action=edit&redlink=1), một [nhóm các ngôn ngữ](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ng%E1%BB%AF_h%E1%BB%87) được đặt theo tên [dãy núi Altay](https://vi.wikipedia.org/wiki/D%C3%A3y_n%C3%BAi_Altay) và cũng bao gồm cả [các ngôn ngữ Turk](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%B3m_ng%C3%B4n_ng%E1%BB%AF_Turk) và [Tungus](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Nh%C3%B3m_ng%C3%B4n_ng%E1%BB%AF_Tungus&action=edit&redlink=1).
Ngày nay, tiếng Mông Cổ được viết bằng
[bảng chữ cái Kirin](https://vi.wikipedia.org/wiki/B%E1%BA%A3ng_ch%E1%BB%AF_c%C3%A1i_Kirin), dù trong quá khứ nó được viết bằng [ký tự Mông Cổ](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=K%C3%BD_t%E1%BB%B1_M%C3%B4ng_C%E1%BB%95&action=edit&redlink=1). Một kế hoạch tái sử dụng ký tự cũ được dự định vào năm 1994, nhưng vẫn chưa diễn ra vì nhiều lý do. [[21]](https://vi.wikipedia.org/wiki/M%C3%B4ng_C%E1%BB%95#cite_note-21)
Ở phía tây đất nước,
[tiếng Kazakh](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Kazakh) và [tiếng Tuva](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ti%E1%BA%BFng_Tuva&action=edit&redlink=1), cùng với các ngôn ngữ khác, cũng được sử dụng. [Tiếng Nga](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Nga) là ngoại ngữ được dùng phổ thông nhất ở Mông Cổ, tiếp sau là [tiếng Anh](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Anh), dù tiếng Anh đã dần thay thế tiếng Nga trở thành ngôn ngữ thứ hai. [ [cần dẫn nguồn](https://vi.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Ch%C3%BA_th%C3%ADch_ngu%E1%BB%93n_g%E1%BB%91c)] [Tiếng Triều Tiên](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Tri%E1%BB%81u_Ti%C3%AAn)đã trở thành phổ thông bởi có hàng chục nghìn [người Mông Cổ làm việc ở Hàn Quốc](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_M%C3%B4ng_C%E1%BB%95_%E1%BB%9F_H%C3%A0n_Qu%E1%BB%91c&action=edit&redlink=1). Sự quan tâm tới [[22]](https://vi.wikipedia.org/wiki/M%C3%B4ng_C%E1%BB%95#cite_note-22) [tiếng Trung Quốc](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ti%E1%BA%BFng_Hoa_ti%C3%AAu_chu%E1%BA%A9n&action=edit&redlink=1), ngôn ngữ của cường quốc láng giềng, cũng đã gia tăng. [Tiếng Nhật](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Nh%E1%BA%ADt)cũng phổ biến trong giới trẻ. Một số người có học và lớn tuổi Mông Cổ nói một chút [tiếng Đức](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ti%E1%BA%BFng_%C4%90%E1%BB%A9c), bởi họ đã từng theo học tại [Đông Đức](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_D%C3%A2n_ch%E1%BB%A7_%C4%90%E1%BB%A9c)cũ, trong khi một số nói các các ngôn ngữ thuộc của các quốc gia [Khối Đông Âu](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%C3%B4ng_%C3%82u)cũ. Bên cạnh đó, nhiều thanh niên Mông Cổ sử dụng thành thạo các ngôn ngữ Tây Âu bởi họ học và làm việc tại các quốc gia đó gồm [Đức](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%A9c), [Pháp](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ph%C3%A1p)và [Italia](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C3%9D). Người điếc ở Mông Cổ sử dụng [ngôn ngữ ký hiệu Mông Cổ](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ng%C3%B4n_ng%E1%BB%AF_k%C3%BD_hi%E1%BB%87u_M%C3%B4ng_C%E1%BB%95&action=edit&redlink=1).
### Tôn giáo
Theo CIA World Factbook
và [23] [Bộ Ngoại giao Hoa Kỳ](https://vi.wikipedia.org/wiki/B%E1%BB%99_Ngo%E1%BA%A1i_giao_Hoa_K%E1%BB%B3) , 50% dân số Mông Cổ theo [[24]](https://vi.wikipedia.org/wiki/M%C3%B4ng_C%E1%BB%95#cite_note-24) [Phật giáo Tây Tạng](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ph%E1%BA%ADt_gi%C3%A1o_T%C3%A2y_T%E1%BA%A1ng)tức 1.009.357 tín đồ, 40% được coi là vô thần, 6% theo [Shaman giáo](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Shaman_gi%C3%A1o&action=edit&redlink=1)tức 55.174 tín đồ và [Thiên chúa giáo](https://vi.wikipedia.org/wiki/Thi%C3%AAn_Ch%C3%BAa_gi%C3%A1o)là 41,117 tín đồ, và 4% là các [tín đồ Hồi giáo](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_H%E1%BB%93i_gi%C3%A1o)với 57.702 tín đồ. [[25]](https://vi.wikipedia.org/wiki/M%C3%B4ng_C%E1%BB%95#cite_note-25)
Nhiều hình thức
[Tengri giáo](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Tengri_gi%C3%A1o&action=edit&redlink=1) và [Shaman giáo](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Shaman_gi%C3%A1o&action=edit&redlink=1) đã được thực hiện trong suốt lịch sử của vùng là nước Mông Cổ hiện đại ngày nay, bởi những đức tin đó là phổ thông trong số những người du mục trong lịch sử châu Á. Những đức tin đó dần nhường chỗ cho [Phật giáo Tây Tạng](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ph%E1%BA%ADt_gi%C3%A1o_T%C3%A2y_T%E1%BA%A1ng), nhưng Shaman giáo đã để lại một dấu ấn trong văn hoá tôn giáo Mông Cổ, và vẫn tiếp tục được thực hiện. Trong tầng lớp tinh hoa của Mông Cổ thời [Đế chế Mông Cổ](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_M%C3%B4ng_C%E1%BB%95), [Hồi giáo](https://vi.wikipedia.org/wiki/H%E1%BB%93i_gi%C3%A1o) dần được ưa chuộng hơn những tôn giáo khác, bởi ba trong bốn vị hãn danh tiếng nhất đều là tín đồ Hồi giáo. [[26]](https://vi.wikipedia.org/wiki/M%C3%B4ng_C%E1%BB%95#cite_note-26)
Trong suốt thế kỷ 20, chính phủ
[cộng sản](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ch%E1%BB%A7_ngh%C4%A9a_c%E1%BB%99ng_s%E1%BA%A3n) luôn đàn áp việc thực thi tôn giáo của người dân Mông Cổ. [Khorloogiin Choibalsan](https://vi.wikipedia.org/wiki/Khorloogiin_Choibalsan) đã phá huỷ hầu hết trong tổng số hơn 700 tu viện Phật giáo của Mông Cổ và giết hại hàng nghìn tăng lữ. Số lượng tu sĩ Phật giáo đã giảm từ 100.000 năm 1924 xuống còn 110 năm 1990. [[27]](https://vi.wikipedia.org/wiki/M%C3%B4ng_C%E1%BB%95#cite_note-27)
Sự sụp đổ của chủ nghĩa cộng sản năm 1991 đã giúp tái lập tính pháp lý của việc thực thi tôn giáo, và Phật giáo Tây Tạng, vốn từng là tôn giáo phổ biến nhất trước đây trong vùng trước sự trỗi dậy của chủ nghĩa cộng sản, một lần nữa nổi lên trở thành tôn giáo có số tín đồ đông nhất tại Mông Cổ. Sự chấm dứt đàn áp tôn giáo trong thập niên 1990 cũng cho phép các tôn giáo khác, như Hồi giáo và Thiên chúa giáo, phát triển ở nước này. Theo Nhóm truyền giáo Thiên chúa giáo
[Barnabas Fund](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Barnabas_Fund&action=edit&redlink=1), số lượng tín đồ Thiên chúa đã tăng từ chỉ 4 người năm 1989 lên khoảng 40.000 vào thời điểm năm 2008. [ [cần dẫn nguồn](https://vi.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Ch%C3%BA_th%C3%ADch_ngu%E1%BB%93n_g%E1%BB%91c)]
### Giáo dục
Trong thời kỳ nhà nước xã hội chủ nghĩa, giáo dục là một trong những lĩnh vực đạt thành tựu đáng chú ý ở Mông Cổ. Tử lệ mù chữ đã giảm nhiều, một phần nhờ việc sử dụng các trường học theo mùa cho trẻ em thuộc các gia đình du mục. Tài chính cung cấp cho những trường theo mùa này đã bị cắt trong thập niên 1990, góp phần làm gia tăng trở lại nạn mù chữ.
Giáo dục tiểu học và cấp hai trước kia kéo dài 10 năm, nhưng đã được mở rộng lên thành 11 năm. Từ năm học 2008-2009, những trẻ em mới bước vào cấp một theo hệ 12 năm. Như vậy, việc chuyển tiếp hoàn toàn sang hệ thống 12 năm mãi tới năm học 2019-2020 mới hoàn thành, khi những trẻ em đó tốt nghiệp.
[[28]](https://vi.wikipedia.org/wiki/M%C3%B4ng_C%E1%BB%95#cite_note-28)
Các trường đại học quốc gia Mông Cổ đều thuộc
[Đại học Quốc gia Mông Cổ](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=%C4%90%E1%BA%A1i_h%E1%BB%8Dc_Qu%E1%BB%91c_gia_M%C3%B4ng_C%E1%BB%95&action=edit&redlink=1) và [Đại học Khoa học và Kỹ thuật Mông Cổ](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=%C4%90%E1%BA%A1i_h%E1%BB%8Dc_Khoa_h%E1%BB%8Dc_v%C3%A0_K%E1%BB%B9_thu%E1%BA%ADt_M%C3%B4ng_C%E1%BB%95&action=edit&redlink=1).
Quá trình tự do hoá rộng rãi hồi thập niên 1990 đã dẫn tới một sự bùng nổ các định chế giáo dục cao học tư nhân, dù nhiều cơ sở trong số đó gặp khó khăn trong việc được chấp nhận tên gọi “cao đẳng” hay “đại học”.
[ [cần dẫn nguồn](https://vi.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Ch%C3%BA_th%C3%ADch_ngu%E1%BB%93n_g%E1%BB%91c)]
### Y tế
Từ năm 1990, các chỉ số y tế chính như tuổi thọ và
[tỷ lệ tử vong trẻ sơ sinh](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=T%E1%BB%B7_l%E1%BB%87_t%E1%BB%AD_vong_tr%E1%BA%BB_s%C6%A1_sinh&action=edit&redlink=1) và [tử vong trẻ em](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=T%E1%BB%AD_vong_tr%E1%BA%BB_em&action=edit&redlink=1) đã được cải thiện vững chắc, cả vì những thay đổi xã hội và vì những cải tiến trong lĩnh vực y tế. Tuy nhiên, những vấn đề nghiêm trọng vẫn còn tồn tại, đặc biệt tại vùng nông thôn. [[29]](https://vi.wikipedia.org/wiki/M%C3%B4ng_C%E1%BB%95#cite_note-29)
Số trẻ em ra đời trung bình (
[tỷ lệ sinh](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=T%E1%BB%B7_l%E1%BB%87_sinh&action=edit&redlink=1)) khoảng 2.25 – 1.87 [14] trẻ trên phụ nữ (2007) và [[16]](https://vi.wikipedia.org/wiki/M%C3%B4ng_C%E1%BB%95#cite_note-UN_DESA_PD-16) [tuổi thọ](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tu%E1%BB%95i_th%E1%BB%8D)trung bình là 67 -68 [[14]](https://vi.wikipedia.org/wiki/M%C3%B4ng_C%E1%BB%95#cite_note-US_Census-14) năm. Tỷ lệ tử vong trẻ sơ sinh ở mức 1.9% [[16]](https://vi.wikipedia.org/wiki/M%C3%B4ng_C%E1%BB%95#cite_note-UN_DESA_PD-16) -4% [[30]](https://vi.wikipedia.org/wiki/M%C3%B4ng_C%E1%BB%95#cite_note-NMH_Yearbook_2006-30) và tỷ lệ tử vong trẻ em ở mức 4.3%. [[31]](https://vi.wikipedia.org/wiki/M%C3%B4ng_C%E1%BB%95#cite_note-31) [[32]](https://vi.wikipedia.org/wiki/M%C3%B4ng_C%E1%BB%95#cite_note-32)
Lĩnh vực y tế gồm 17 bệnh viện và trung tâm chuyên khoa, 4 trung tâm chẩn đoán và điều trị khu vực, 9 bệnh viện đa khoa cấp quận và 21 cấp aimag, 323 bệnh viện soum, 18 điểm feldsher, 233 phòng khám nhóm gia đình, và 536 bệnh viện tư và 57 công ty dược. Năm 2002 tổng số nhân viên y tế là 33,273 người, trong số đó có 6,823 bác sĩ, 788 dược sĩ, 7,802 y tá và 14,091 nhân viên trung cấp. Hiện tại, có 27.7 bác sĩ và 75.7 giường bệnh viện cho mỗi 10,000 dân.
## Văn hoá
Lễ hội chính là
[Naadam](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Naadam&action=edit&redlink=1), đã từng được tổ chức từ nhiều thế kỷ, gồm ba môn thể thao truyền thống của Mông Cổ, [bắn cung](https://vi.wikipedia.org/wiki/B%E1%BA%AFn_cung), đua ngựa (qua những khoảng cách điền dã dài, chứ không phải đua những quãng ngắn quanh một sân vận động như kiểu phương Tây), và vật. Hiện tại nó được tổ chức ngày 11 tháng 1 đến ngày 13 tháng 7 để kỷ niệm ngày Cách mạng Dân chủ Quốc gia và thành lập Nhà nước Đại Mông Cổ. Một hoạt động rất phổ biến khác được gọi là “búng” một đốt xương chân cừu vào một bia xa nhiều bộ, sử dụng một chuyển động búng của ngón tay để bắn đốt xương nhỏ vào các mục tiêu và bắn những viên xương mục tiêu bay đi. Cuộc đấu này tại Naadam rất phổ thông và có một lượng khán giả là những người lớn tuổi rất trung thành. Tại Mông Cổ, [khoomei](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Khoomei&action=edit&redlink=1) (hay hát cổ họng), kiểu âm nhạc phổ thông, đặc biệt tại các khu vực phía tây Mông Cổ.
Biểu tượng trang trí ở góc phía trái của lá quốc kỳ là một hình tượng Phật giáo được gọi là
[Soyombo](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Bi%E1%BB%83u_t%C6%B0%E1%BB%A3ng_Soyombo&action=edit&redlink=1). Nó thể hiện mặt trời, mặt trăng, các vì sao, và các thiên đường theo biểu tượng thiên văn tiêu chuẩn đã được trừu tượng hoá từ những biểu tượng được thấy trong những bức tranh [thangka](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Thangka&action=edit&redlink=1) truyền thống.
### Thể thao và giải trí
Lễ hội
[Naadam](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Naadam&action=edit&redlink=1) của Mông Cổ diễn ra trong ba ngày vào mùa hè và bao gồm [đua ngựa](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90ua_ng%E1%BB%B1a), [bắn cung](https://vi.wikipedia.org/wiki/B%E1%BA%AFn_cung), và [vật Mông Cổ](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=V%E1%BA%ADt_M%C3%B4ng_C%E1%BB%95&action=edit&redlink=1). Ba môn thể thao này, theo truyền thống được ghi nhận là ba hoạt động chủ yếu của nam giới, là những môn thể thao được theo dõi và tập luyện nhiều nhất trong nước. [Cưỡi ngựa](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=C%C6%B0%E1%BB%A1i_ng%E1%BB%B1a&action=edit&redlink=1) có vai trò đặc biệt trung tâm trong văn hoá Mông Cổ. Những cuộc đua đường trường được thực hiện trong các lễ hội Naadam là một trong những khía cạnh của nó, bởi sự phổ biến của kỹ thuật đua ngựa. Một ví dụ về kỹ thuật đua ngựa là truyền thuyết rằng anh hùng quân sự Mông Cổ [Damdin Sükhbaatar](https://vi.wikipedia.org/wiki/Damdin_S%C3%BCkhbaatar) đã rải những đồng xu trên mặt đất và sau đó nhặt chúng lên trên lưng một chú ngựa phi nước đại.
Các môn thể thao khác như bóng bàn, bóng rổ, và bóng đá cũng đang dần được ưa chuộng. Ngày càng có nhiều vận động viên bóng bàn Mông Cổ thi đấu quốc tế.
Vật là một thể thao phổ thông nhất trong số tất cả các môn thể thao Mông Cổ. Nó là điểm nhấn của Ba Môn Thể thao Nam giới tại Naadam. Các nhà sử học cho rằng vật kiểu Mông cổ có nguồn gốc từ khoảng bảy nghìn năm trước. Hàng trăm vận động viên vật từ các thành phố và aimag khác nhau khắp đất nước tham gia vào cuộc thi đấu quốc gia.
Không có các quy định về trọng lượng hay giới hạn tuổi tác. Mỗi đô vật có người phục vụ riêng. Mục đích của môn thể thao là làm đối thủ mất cân bằng và ném anh ta xuống đất, khiến anh ta phải chạm khuỷu tay và đầu gối xuống đất.
Những người thắng cuộc được vinh danh bằng những danh hiệu cổ: người thắng ở vòng thứ năm được danh hiệu nachin (chim ưng), ở vòng bảy và tám là zaan (voi), và vòng mười và mười một là arslan (sư tử). Đô vật trở thành vô địch tuyệt đối được trao danh hiệu avarga (Người khổng lồ). Mọi thắng lợi sau đó tại lễ hội quốc gia Naadam sẽ được thêm một tính ngữ cho danh hiệu avarga, như “Người Khổng lồ Bất bại được mọi người nhớ đến”. Bắt đầu từ năm 2003, nghị viện Mông Cổ đã thông qua một luật mới về Naadam, đưa ra những sửa đổi với một số danh hiệu vật. Các danh hiệu iarudi và Khartsaga (Chim ưng) được thêm vào những quy định đã đề cập ở trên.
Trang phục vật truyền thống gồm một áo hở phía trước, được buộc chặt quanh eo bằng một sợi dây. Kiểu áo này được cho là đã được đưa vào sử dụng sau khi nhà vô địch môn vật nhiều năm trước bị phát hiện là một phụ nữ. Chiếc áo được đưa ra để đảm bảo rằng chỉ nam giới mới được tranh tài.
#### Các môn thể thao quốc tế
Các đô vật truyền thống Mông Cổ đã chuyển sang môn
[vật sumo](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=V%E1%BA%ADt_sumo&action=edit&redlink=1) Nhật Bản với nhiều thành công lớn. [Asashōryū Akinori](https://vi.wikipedia.org/wiki/Asash%C5%8Dry%C5%AB_Akinori) là người Mông Cổ đầu tiên được phong lên hàng sumo hạng nhất * năm 2003 và tiếp đó là người đồng hương yokozuna* [Hakuhō Shō](https://vi.wikipedia.org/wiki/Hakuh%C5%8D_Sh%C5%8D)của anh năm 2007. [Naidangiin Tüvshinbayar](https://vi.wikipedia.org/wiki/Naidangiin_T%C3%BCvshinbayar) đã giành huy chương vàng Olympic đầu tiên cho Mông Cổ ở môn judo nam hạng 100 kg. [[33]](https://vi.wikipedia.org/wiki/M%C3%B4ng_C%E1%BB%95#cite_note-33) [Bóng đá](https://vi.wikipedia.org/wiki/B%C3%B3ng_%C4%91%C3%A1) cũng được chơi ở Mông Cổ. [Đội tuyển bóng đá quốc gia Mông Cổ](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%99i_tuy%E1%BB%83n_b%C3%B3ng_%C4%91%C3%A1_qu%E1%BB%91c_gia_M%C3%B4ng_C%E1%BB%95) đã bắt đầu chơi lại trong thập niên 1990; tuy nhiên họ vẫn chưa có cơ hội tham gia vào một giải đấu lớn. [Mongolia Premier League](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Mongolia_Premier_League&action=edit&redlink=1) là giải hạng cao nhất của Mông Cổ.
Nhiều phụ nữ Mông Cổ có khả năng vượt trội trong các môn
[bắn súng](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=B%E1%BA%AFn_s%C3%BAng&action=edit&redlink=1): [Otryadyn Gündegmaa](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Otryadyn_G%C3%BCndegmaa&action=edit&redlink=1) là người giành được huy chương bạc tại Olympic năm 2008, [Munkhbayar Dorjsuren](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Munkhbayar_Dorjsuren&action=edit&redlink=1) đã hai lần là vô địch thế giới và giành huy chương đồng (hiện đang thi đấu cho [Đức](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%A9c)), trong khi [Tsogbadrakhyn Mönkhzul](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Tsogbadrakhyn_M%C3%B6nkhzul&action=edit&redlink=1) ở thời điểm tháng 5 năm 2007, được xếp hạng 3 thế giới môn [bắn súng 25 m](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=B%E1%BA%AFn_s%C3%BAng_25_m&action=edit&redlink=1). [[34]](https://vi.wikipedia.org/wiki/M%C3%B4ng_C%E1%BB%95#cite_note-34)
### Kiến trúc
Nơi cư ngụ truyền thống Mông Cổ được gọi là một
[yurt](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Yurt&action=edit&redlink=1) (Tiếng Mông Cổ: *ger*). Theo nghệ sĩ và nhà phê bình nghệ thuật Mông Cổ [N. Chultem](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=N._Chultem&action=edit&redlink=1), các yurt và lều trại là căn bản cho sự phát triển của kiến trúc truyền thống Mông Cổ. Ở thế kỷ 16 và 17, các tu viện lama đã được xây dựng trên khắp đất nước. Nhiều công trình trong số đó khởi đầu như những đền yurt. Khi chúng cần được mở rộng để đủ chỗ cho số lượng tín đồ ngày càng đông đảo thêm, các kiến trúc sư Mông Cổ đã sử dụng các cấu trúc với 6 và 12 góc với các mái kiểu kim tự tháp để thích hợp với hình dáng tròn của yurt. Việc mở rộng thêm nữa dẫn tới hình dạng bậc hai của các đền. Các mái được làm theo hình dạng những lều lớn. Các bức tường kiểu lưới mắt cáo, các cột chống mái và các lớp nỉ được thay bằng đá, gạch, các dầm và những tấm ván và trở thành cấu trúc vĩnh cửu. [35] [[36]](https://vi.wikipedia.org/wiki/M%C3%B4ng_C%E1%BB%95#cite_note-36)
Chultem phân biệt ba kiểu kiến trúc truyền thống Mông Cổ: Mông Cổ,
[Tây Tạng](https://vi.wikipedia.org/wiki/T%C3%A2y_T%E1%BA%A1ng) và Trung Quốc và kiểu kết hợp. Trong số những đền dạng bậc hai đầu tiên có Batu-Tsagaan (1654) được thiết kế bởi [Zanabazar](https://vi.wikipedia.org/wiki/Zanabazar). Một ví dụ về phong cách kiến trúc yurt là lama Dashi-Choiling tại Ulan Bator. Đền Lavrin ( [thế kỷ 18](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BA%BF_k%E1%BB%B7_18)) tại lama [Erdene Zuu](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Erdene_Zuu&action=edit&redlink=1) được xây dựng theo truyền thống Tây Tạng. Một ví dụ về đền được xây dựng theo truyền thống Trung Quốc là lama Choijing Lamiin Sume (1904), ngày nay là một bảo tàng. Đền bậc hai Tsogchin tại lama Gandan ở Ulan Bator là một sự tổng hợp truyền thống Mông Cổ và Trung Quốc. Đền Maitreya (đã bị dỡ ra năm 1938) là một ví dụ về kiến trúc Tây Tạng-Mông Cổ. Tu viện Dashi-Choiling đã bắt đầu motọ dự án xây dựng lại đền và 80 ft điêu khắc Maitreya. [35]
### Âm nhạc
#### Âm nhạc dân gian
Âm nhạc Mông Cổ bị ảnh hưởng mạnh từ thiên nhiên, phong tục du mục, saman giáo, và cả Phật giáo Tây Tạng. Âm nhạc truyền thống bao gồm nhiều nhạc cụ, nổi tiếng nhất là
[mã đầu cầm](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=M%C3%A3_%C4%91%E1%BA%A7u_c%E1%BA%A7m&action=edit&redlink=1) (morin khuur/morinhur) , và các phong cách hát như [37] [urtyn duu](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Long_song&action=edit&redlink=1)(“long song”), và thuật hát trong cổ họng [đồng song thanh](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=%C4%90%E1%BB%93ng_song_thanh&action=edit&redlink=1)(khoomei/khomij). “Tsam” được nhảy múa để tránh [ma quỷ](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ma_qu%E1%BB%B7)và nó được coi là sự hồi tưởng về saman giáo.
#### Âm nhạc đại chúng
Ban nhạc rock đầu tiên của Mông Cổ là
[Soyol Erdene](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Soyol_Erdene&action=edit&redlink=1), được thành lập trong thập niên 1960. Phong cách kiểu [Beatles](https://vi.wikipedia.org/wiki/The_Beatles) của họ đã bị giới kiểm duyệt Cộng sản chỉ trích mạnh mẽ. Tiếp sau đó là Mungunhurhree, Ineemseglel, Urgoo, vân vân, đã mở ra con đường cho thể loại nhạc này trong môi trường khắc nghiệt của lý tưởng Cộng sản. Mungunhurhree và Haranga là những người tiên phong trong âm nhạc rock nặng Mông Cổ. Haranga phát triển tới đỉnh cao hồi cuối thập niên 1980 và 1990.
Người lãnh đạo Haranga, nghệ sĩ guitar nổi tiếng Enh-Manlai, đã tận tình giúp đỡ những thế hệ ca sĩ nhạc rock sau này. Trong số những ban nhạc tiếp bước Haranga có ban nhạc Hurd. Đầu thập niên 1990, nhóm Har-Chono đã đặt ra bước khởi đầu của rock-dân gian Mông Cổ, pha trộn những yếu tố của “
[long song](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Long_song&action=edit&redlink=1)” Mông Cổ vào trong thể loại nhạc rock.
Tới thời điểm đó, môi trường cho sự phát triển của tư tưởng nghệ thuật đã được tự do hơn rất nhiều nhờ một xã hội dân chủ mới trong nước. Thập kỷ 1990 chứng kiến sự phát triển của rap, techno, hip-hop và cả những boy band và girl band ở thời điểm chuyển tiếp thiên niên kỷ.
### Truyền thông
[Đảng Xanh Mông Cổ](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=%C4%90%E1%BA%A3ng_Xanh_M%C3%B4ng_C%E1%BB%95&action=edit&redlink=1)đối lập. Truyền thông đã có nhiều tự do từ khi những cuộc cải cách dân chủ được thực hiện trong thập niên 1990.
Báo chí Mông Cổ bắt đầu năm 1920 với những quan hệ thân cận với
[Liên Xô](https://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_X%C3%B4) dưới sự quản lý của Đảng Cộng sản, với việc thành lập tờ báo *Unen* (“Sự thật”) tương tự tờ * Xô viết. Pravda* Cho tới những cuộc cải cách trong thập niên 1990, chính phủ kiểm soát chặt chẽ truyền thông và quản lý mọi công việc xuất bản, và không cho phép sự tồn tại của truyền thông độc lập. [[38]](https://vi.wikipedia.org/wiki/M%C3%B4ng_C%E1%BB%95#cite_note-pr-38) [[38]](https://vi.wikipedia.org/wiki/M%C3%B4ng_C%E1%BB%95#cite_note-pr-38) [Sự giải tán Liên bang Xô viết](https://vi.wikipedia.org/wiki/S%E1%BB%B1_s%E1%BB%A5p_%C4%91%E1%BB%95_c%E1%BB%A7a_Li%C3%AAn_X%C3%B4#Gi.E1.BA.A3i_t.C3.A1n_Li.C3.AAn_bang_X.C3.B4_vi.E1.BA.BFt)đã có tác động mạnh tới Mông Cổ, nơi [Nhà nước độc đảng](https://vi.wikipedia.org/wiki/H%E1%BB%87_th%E1%BB%91ng_%C4%91%C6%A1n_%C4%91%E1%BA%A3ng)đã phát triển trở thành một chế độ [dân chủ](https://vi.wikipedia.org/wiki/D%C3%A2n_ch%E1%BB%A7) [đa đảng](https://vi.wikipedia.org/wiki/H%E1%BB%87_th%E1%BB%91ng_%C4%91a_%C4%91%E1%BA%A3ng), và cùng với đó, những quyền tự do của truyền thông được đặt lên hàng đầu.
Một luật mới về tự do báo chí, được soạn thảo với sự giúp đỡ của các
[Tổ chức phi chính phủ](https://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BB%95_ch%E1%BB%A9c_phi_ch%C3%ADnh_ph%E1%BB%A7) quốc tế ngày 28 tháng 8 năm 1998 và được thông qua ngày 1 tháng 1 năm 1999, mở đường cho các tự do truyền thông. Truyền thông Mông Cổ hiện tại gồm khoảng 300 tờ báo in và các đài phát thanh, truyền hình. [39] [[40]](https://vi.wikipedia.org/wiki/M%C3%B4ng_C%E1%BB%95#cite_note-bbc-40)
Từ năm 2006, môi trường truyền thông đã được cải thiện với việc chính phủ thảo luận một Đạo luật
[Tự do Thông tin](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=T%E1%BB%B1_do_Th%C3%B4ng_tin&action=edit&redlink=1), và loại bỏ bất kỳ một sự liên quan nào của truyền thông tới chính phủ. [[41]](https://vi.wikipedia.org/wiki/M%C3%B4ng_C%E1%BB%95#cite_note-baner-41) Những cuộc cải cách thị trường đã dẫn tới sự gia tăng của số người làm việc trong ngành truyền thông sau từng năm, cùng với số lượng các sinh viên và trường báo chí. [42] Trong báo cáo năm 2008 của mình, Tổ chức [[41]](https://vi.wikipedia.org/wiki/M%C3%B4ng_C%E1%BB%95#cite_note-baner-41) [Phóng viên Không Biên giới](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ph%C3%B3ng_vi%C3%AAn_kh%C3%B4ng_bi%C3%AAn_gi%E1%BB%9Bi)xếp hạng môi trường báo chí ở vị trí 93 trên 173, vị trí số 1 là tự do nhất. [[43]](https://vi.wikipedia.org/wiki/M%C3%B4ng_C%E1%BB%95#cite_note-43)
## Xem thêm
## Tham khảo
[^](https://vi.wikipedia.org/wiki/M%C3%B4ng_C%E1%BB%95#cite_ref-1) [Ban Ki-Moon on press conference in Ulaanbaatar, July 27th, 2009](http://www.un.org/apps/sg/offthecuff.asp?nid=1312) [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/M%C3%B4ng_C%E1%BB%95#cite_ref-2) [“President George W. Bush Visits Mongolia”](http://mongolia.usembassy.gov/potus_visit.html). US embassy in Mongolia, 2005. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/M%C3%B4ng_C%E1%BB%95#cite_ref-3) [Ulanbator](http://www.ulanbator.mn/index.php?option=com_content&task=view&id=241&Itemid=941) **CIA World Factbook** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/M%C3%B4ng_C%E1%BB%95#cite_ref-4) *countries by area* [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/M%C3%B4ng_C%E1%BB%95#cite_ref-5) [“Republic of Mongolia”](http://www.imcg.net/gpd/asia/mongolia.pdf)(PDF). 2004. Truy cập ngày 10 tháng 2 năm 2008. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/M%C3%B4ng_C%E1%BB%95#cite_ref-source0_6-0) [“Đàn linh dương khổng lồ ở Mông Cổ”](http://www.thanhnien.com.vn/doi-song/khoa-hoc/dan-linh-duong-khong-lo-o-mong-co-402439.html). [Thanh Niên Online](https://vi.wikipedia.org/wiki/Thanh_Ni%C3%AAn_%28b%C3%A1o%29). Truy cập 6 tháng 8 năm 2015. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/M%C3%B4ng_C%E1%BB%95#cite_ref-7) [“Mông Cổ ngồi trên đống vàng mà lo – VnExpress”](http://vnexpress.net/gl/the-gioi/cuoc-song-do-day/2012/07/mong-co-ngoi-tren-dong-vang-ma-lo/). [VnExpress – Tin nhanh Việt Nam](https://vi.wikipedia.org/wiki/VnExpress). Truy cập 26 tháng 4 năm 2015.
- ^
**a** [CIA World Factbook:](https://vi.wikipedia.org/wiki/M%C3%B4ng_C%E1%BB%95#cite_ref-factbook-mn_8-1) **ă** *Mongolia* **Statistical Yearbook of Mongolia 2006, National Statistical Office, Ulaanbaatar, 2007** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/M%C3%B4ng_C%E1%BB%95#cite_ref-Yearbook2007_9-0) **Morris Rossabi,** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/M%C3%B4ng_C%E1%BB%95#cite_ref-10) [, The Jamestown Foundation, 2005-05-05, (truy cập 2007-05-29)](http://www.jamestown.org/publications_details.php?volume_id=408&issue_id=3322&article_id=2369703) *Beijing’s growing politico-economic leverage over Ulaanbaatar* **Jeffs, Luke (ngày 12 tháng 2 năm 2007).** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/M%C3%B4ng_C%E1%BB%95#cite_ref-Jeffs_11-0) [“Mongolia earns a sporting chance with fledgling operation”](http://www.efinancialnews.com/content/1047180747). *Dow Jones Financial News Online*. Truy cập ngày 11 tháng 9 năm 2007. **Cheng, Patricia (ngày 19 tháng 9 năm 2006).** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/M%C3%B4ng_C%E1%BB%95#cite_ref-IHT_12-0) [“Mongolian bourse seeks foreign investment”](http://www.iht.com/articles/2006/09/19/bloomberg/bxmongol.php). *International Herald-Tribune*. Truy cập ngày 11 tháng 9 năm 2007. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/M%C3%B4ng_C%E1%BB%95#cite_ref-13) [Lonely Planet Mongolia: Choibalsan transport](http://www.lonelyplanet.com/mongolia/eastern-mongolia/choibalsan/transport/getting-there-away)
- ^
**a** **ă** **â** [U.S. Census Bureau International Data Base](http://www.census.gov/ipc/www/idb/country/mgportal.html) [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/M%C3%B4ng_C%E1%BB%95#cite_ref-15) [U.S. Department of State. Bureau of East Asian and Pacific Affairs. Background Note:Mongolia](http://www.state.gov/r/pa/ei/bgn/2779.htm)
- ^
**a** **ă** **â** **b** **c** [World Population Prospects](http://www.un.org/esa/population/publications/wpp2006/WPP2006_Highlights_rev.pdf)The 2006 Revision Highlights [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/M%C3%B4ng_C%E1%BB%95#cite_ref-17) [National Statistical Office: Statistical Yearbook 2002](http://202.131.5.91/yearbook/2002/yearbook2002.pdf), p. 39. “Villages” in this case refers to settlements that are not part of a sum, see p. 37 [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/M%C3%B4ng_C%E1%BB%95#cite_ref-18) [National Statistical Office: Statistical Yearbook 2002](http://202.131.5.91/yearbook/2002/yearbook2002.pdf), pp. 43, 151 [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/M%C3%B4ng_C%E1%BB%95#cite_ref-19) [Second wave of Chinese invasion](http://www.smh.com.au/news/business/second-wave-of-chinese-invasion/2007/08/12/1186857347594.html). The Sydney Morning Herald. 13 tháng 8, 2007. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/M%C3%B4ng_C%E1%BB%95#cite_ref-20) [Mongolia – Ethnic and Linguistic Groups](http://countrystudies.us/mongolia/38.htm). Source: *U.S. Library of Congress.* **Lonely Planet: Mongolian, 2008** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/M%C3%B4ng_C%E1%BB%95#cite_ref-21) **Han, Jae-hyuck (ngày 5 tháng 5 năm 2006).** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/M%C3%B4ng_C%E1%BB%95#cite_ref-22) [“Today in Mongolia: Everyone can speak a few words of Korean”](http://english.president.go.kr/cwd/en/archive/archive_view.php?meta_id=en_dip_2006&category=164&id=923b8c655856408486c7764f). Office of the President, Republic of Korea. Truy cập ngày 17 tháng 8 năm 2007. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/M%C3%B4ng_C%E1%BB%95#cite_ref-23) [CIA Factbook – Mongolia](https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/mg.html) [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/M%C3%B4ng_C%E1%BB%95#cite_ref-24) [Bureau of East Asian and Pacific Affairs – Mongolia](http://www.state.gov/r/pa/ei/bgn/2779.htm) [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/M%C3%B4ng_C%E1%BB%95#cite_ref-25) [“Mongolia”](https://en.wikipedia.org/wiki/Mongolia#Religion). Truy cập 26 tháng 4 năm 2015. **The Encyclopedia Americana, By Grolier Incorporated, pg. 680** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/M%C3%B4ng_C%E1%BB%95#cite_ref-26) [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/M%C3%B4ng_C%E1%BB%95#cite_ref-27) [Mongolia](http://www.britannica.com/EBchecked/topic/389335/Mongolia). *Encyclopædia Britannica*Online. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/M%C3%B4ng_C%E1%BB%95#cite_ref-28) [Olloo.mn](http://www.olloo.mn/modules.php?name=News&file=article&sid=1134602)(Mongolian) [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/M%C3%B4ng_C%E1%BB%95#cite_ref-29) [The National Statistical Office of Mongolia: Goal 4 – Reduce Child Mortality](http://www.nso.mn/mdg/eng_goals4.htm) [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/M%C3%B4ng_C%E1%BB%95#cite_ref-NMH_Yearbook_2006_30-0) [National Ministry of Health Yearbook 2006](http://www.nchd.mn/pdf/uzuulelt/2006.pdf) [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/M%C3%B4ng_C%E1%BB%95#cite_ref-31) [UNICEF – At a glance: Mongolia](http://www.unicef.org/infobycountry/mongolia.html) [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/M%C3%B4ng_C%E1%BB%95#cite_ref-32) [UBPost: Child Mortality Rate Has Decreased, UNICEF Says](http://ubpost.mongolnews.mn/index.php?option=com_content&task=view&id=1244&Itemid=1) **Mark Bixler (ngày 15 tháng 8 năm 2008).** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/M%C3%B4ng_C%E1%BB%95#cite_ref-33) [“Mongolia wins first-ever gold medal”](http://edition.cnn.com/2008/SPORT/08/15/mongolia.medal/index.html). CNN.com/world sport. Truy cập ngày 16 tháng 8 năm 2008. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/M%C3%B4ng_C%E1%BB%95#cite_ref-34) [“World ranking: 25 m Pistol Women”](http://www.issf-shooting.org/update/worldranking.asp?mode=allbyevent&event=SP). [International Shooting Sport Federation](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=International_Shooting_Sport_Federation&action=edit&redlink=1). Ngày 29 tháng 5 năm 2007. Truy cập ngày 4 tháng 6 năm 2007.
- ^
**a** **ă** *Искусство Монголии*. Moscow. 1984. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/M%C3%B4ng_C%E1%BB%95#cite_ref-36) [“Cultural Heritage of Mongolia”](http://www.indiana.edu/%7Emongsoc/mong/heritage.htm). [Đại học Indiana](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=%C4%90%E1%BA%A1i_h%E1%BB%8Dc_Indiana&action=edit&redlink=1). Truy cập ngày 7 tháng 7 năm 2007. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/M%C3%B4ng_C%E1%BB%95#cite_ref-37) [Khê, Trần Văn](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%A7n_V%C4%83n_Kh%C3%AA). *Hồi Ký Trần Văn Khê*. 3. Bôn ba bốn biển năm châu. TP. Hồ Chí Minh: NXB Trẻ & Phương Nam. tr. 308.
- ^
**a** **ă** [Mongolia media](http://www.pressreference.com/Ma-No/Mongolia.html), *Press reference*. **Bruun, O. & Odgaard, O.** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/M%C3%B4ng_C%E1%BB%95#cite_ref-bruun_39-0) *Mongolia in Transition: Old Patterns, New Challenges.*Routledge, 1996. [ISBN 978-0-7007-0441-5](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/9780700704415). [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/M%C3%B4ng_C%E1%BB%95#cite_ref-bbc_40-0) [Country Profile: Mongolia](http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/asia-pacific/country_profiles/1235560.stm#media), *.* [BBC](https://vi.wikipedia.org/wiki/BBC)
- ^
**a** [Banerjee, I. & Logan, S.](https://vi.wikipedia.org/wiki/M%C3%B4ng_C%E1%BB%95#cite_ref-baner_41-1) **ă** *Asian Communication Handbook 2008.*AMIC, 2008. [ISBN 978-981-4136-10-5](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/9789814136105). **Macrory, P. F. J., Appleton P. A. & Plummer, M. G.** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/M%C3%B4ng_C%E1%BB%95#cite_ref-42) *The World Trade Organization: Legal, Economic and Political Analysis.*Springer, 2005. [ISBN 978-0-387-22685-9](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/9780387226859). [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/M%C3%B4ng_C%E1%BB%95#cite_ref-43) [2008 Press Freedom Index](http://web.archive.org/web/20081022233825/http://www.rsf.org/article.php3?id_article=29031), *Reporters Without Borders*.
## Đọc thêm
[, Encyclopaedia Britannica](http://www.britannica.com/nations/Mongolia) *Mongolia*
- Mục
[“Mongolia”](https://www.cia.gov/cia/publications/factbook/geos/mg.html)trên trang của [CIA World Factbook](https://vi.wikipedia.org/wiki/The_World_Factbook). [, US Department of State](http://www.state.gov/p/eap/ci/mg/) *Background notes on Mongolia* [Desertification Documentary on](http://tv.oneworld.net/2009/05/01/desertification-erodes-mongolian-livelihoods/) [OneWorldTV](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=OneWorldTV&action=edit&redlink=1) *Bài viết này kết hợp*. [các tài liệu thuộc phạm vi công cộng](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=B%E1%BA%A3n_quy%E1%BB%81n_thu%E1%BB%99c_v%E1%BB%81_ch%C3%ADnh_ph%E1%BB%A7_Li%C3%AAn_bang_Hoa_K%E1%BB%B3&action=edit&redlink=1)từ website hay thư mục thuộc Library of Congress Country Studies
## Liên kết ngoài
|Tìm thêm về
|Mông Cổ tại
|
|![]()
[Từ điển](https://vi.wiktionary.org/wiki/Special:Search/M%C3%B4ng_C%E1%BB%95)ở Wiktionary ![ ](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/fa/Wikibooks-logo.svg/25px-Wikibooks-logo.svg.png)
![ ](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/fa/Wikibooks-logo.svg/25px-Wikibooks-logo.svg.png)
[Sách](https://vi.wikibooks.org/wiki/Special:Search/M%C3%B4ng_C%E1%BB%95)ở Wikibooks ![ ](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/d/dd/Wikivoyage-Logo-v3-icon.svg/25px-Wikivoyage-Logo-v3-icon.svg.png)
![ ](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/d/dd/Wikivoyage-Logo-v3-icon.svg/25px-Wikivoyage-Logo-v3-icon.svg.png)
[Cẩm nang du lịch](https://vi.wikivoyage.org/wiki/M%C3%B4ng_C%E1%BB%95)ở Wikivoyage ![ ](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/fa/Wikiquote-logo.svg/21px-Wikiquote-logo.svg.png)
![ ](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/fa/Wikiquote-logo.svg/21px-Wikiquote-logo.svg.png)
[Hồ sơ](https://vi.wikiquote.org/wiki/Special:Search/M%C3%B4ng_C%E1%BB%95)ở Wikiquote ![ ](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/4c/Wikisource-logo.svg/24px-Wikisource-logo.svg.png)
![ ](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/4c/Wikisource-logo.svg/24px-Wikisource-logo.svg.png)
[Văn kiện](https://vi.wikisource.org/wiki/Special:Search/M%C3%B4ng_C%E1%BB%95)ở Wikisource ![ ](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/4a/Commons-logo.svg/18px-Commons-logo.svg.png)
![ ](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/4a/Commons-logo.svg/18px-Commons-logo.svg.png)
[Hình ảnh và phương tiện](https://commons.wikimedia.org/wiki/Special:Search/M%C3%B4ng_C%E1%BB%95)ở Commons ![ ](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/2/24/Wikinews-logo.svg/25px-Wikinews-logo.svg.png)
![ ](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/2/24/Wikinews-logo.svg/25px-Wikinews-logo.svg.png)
[Tin tức](https://en.wikinews.org/wiki/Special:Search/M%C3%B4ng_C%E1%BB%95)ở Wikinews ![ ](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/1b/Wikiversity-logo-en.svg/25px-Wikiversity-logo-en.svg.png)
![ ](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/1b/Wikiversity-logo-en.svg/25px-Wikiversity-logo-en.svg.png)
[Tài liệu giáo dục](https://en.wikiversity.org/wiki/Special:Search/M%C3%B4ng_C%E1%BB%95)ở Wikiversity
|
|![]()
|Wikimedia Commons có thêm thư viện hình ảnh và phương tiện truyền tải về
|
- Chính phủ
[Chính phủ mở Mông Cổ](http://www.open-government.mn/)từ Văn phòng Thủ tướng [Bộ Ngoại giao Mông Cổ](http://www.mongolia-foreign-policy.net/) [Mongolia Government Overview](http://www.pmis.gov.mn/indexeng.php) **(tiếng Mông Cổ)** [Chief of State and Cabinet Members](https://www.cia.gov/library/publications/world-leaders-1/world-leaders-m/mongolia.html)
- Thông tin chung
[Thông tin về Mông Cổ trên trang Web Bộ Ngoại Giao Việt Nam](http://www.mofa.gov.vn/vi/cn_vakv/ca_tbd/nr040819103254/ns070621154625/)
- Mục
[“Mongolia”](https://www.cia.gov/cia/publications/factbook/geos/mg.html)trên trang của [CIA World Factbook](https://vi.wikipedia.org/wiki/The_World_Factbook). [Mongolia](http://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/for/mongolia.htm)at *UCB Libraries GovPubs* [Mông Cổ](http://dmoz.org/Regional/Asia/Mongolia)tại [DMOZ](https://vi.wikipedia.org/wiki/DMOZ)( [trang đề nghị](http://dmoz.org/cgi-bin/add.cgi?where=Regional/Asia/Mongolia)) [Wikimedia Atlas của Mongolia](https://commons.wikimedia.org/wiki/Atlas_of_Mongolia), có một số bản đồ liên quan đến Mongolia. [Mongolia;](http://www.wikia.com/wiki/c:world:Mongolia) [Mongolia](http://www.wikia.com/wiki/c:internationalbusiness:Mongolia)trên [International Business;](http://www.wikia.com/wiki/c:internationalbusiness)
- Du lịch
|
|![]()
|
|
|
|
|
|
|
|[Mông Cổ](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:M%C3%B4ng_C%E1%BB%95) [Quốc gia Đông Á](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Qu%E1%BB%91c_gia_%C4%90%C3%B4ng_%C3%81) [Quốc gia Trung Á](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Qu%E1%BB%91c_gia_Trung_%C3%81) [Thảo nguyên Âu Á](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Th%E1%BA%A3o_nguy%C3%AAn_%C3%82u_%C3%81&action=edit&redlink=1) [Những nền cộng hoà đầu tiên ở châu Á](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Nh%E1%BB%AFng_n%E1%BB%81n_c%E1%BB%99ng_ho%C3%A0_%C4%91%E1%BA%A7u_ti%C3%AAn_%E1%BB%9F_ch%C3%A2u_%C3%81&action=edit&redlink=1) [Dân chủ Tự do](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:D%C3%A2n_ch%E1%BB%A7_T%E1%BB%B1_do&action=edit&redlink=1) [Quốc gia và vùng lãnh thổ thành lập năm 1911](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Qu%E1%BB%91c_gia_v%C3%A0_v%C3%B9ng_l%C3%A3nh_th%E1%BB%95_th%C3%A0nh_l%E1%BA%ADp_n%C4%83m_1911&action=edit&redlink=1) [Cộng hòa](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a) [Quốc gia nằm kín trong lục địa](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Qu%E1%BB%91c_gia_n%E1%BA%B1m_k%C3%ADn_trong_l%E1%BB%A5c_%C4%91%E1%BB%8Ba) [Các nền dân chủ tự do](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:C%C3%A1c_n%E1%BB%81n_d%C3%A2n_ch%E1%BB%A7_t%E1%BB%B1_do) [Các quốc gia thành viên của Liên Hiệp Quốc](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:C%C3%A1c_qu%E1%BB%91c_gia_th%C3%A0nh_vi%C3%AAn_c%E1%BB%A7a_Li%C3%AAn_Hi%E1%BB%87p_Qu%E1%BB%91c)
*Casablanca* (phim) [Casablanca (định hướng)](https://vi.wikipedia.org/wiki/Casablanca_%28%C4%91%E1%BB%8Bnh_h%C6%B0%E1%BB%9Bng%29).
|Casablanca|
|
|![]()
[Bill Gold](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Bill_Gold&action=edit&redlink=1)thiết kế [Michael Curtiz](https://vi.wikipedia.org/wiki/Michael_Curtiz) [Hal B. Wallis](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Hal_B._Wallis&action=edit&redlink=1) **Kịch:** [Murray Burnett](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Murray_Burnett&action=edit&redlink=1) [Joan Alison](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Joan_Alison&action=edit&redlink=1) **Chuyển thể:** [Julius J. Epstein](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Julius_J._Epstein&action=edit&redlink=1) [Philip G. Epstein](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Philip_G._Epstein&action=edit&redlink=1) [Howard Koch](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Howard_Koch_%28bi%C3%AAn_k%E1%BB%8Bch%29&action=edit&redlink=1) [Casey Robinson](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Casey_Robinson&action=edit&redlink=1) *(không chính thức)* [Humphrey Bogart](https://vi.wikipedia.org/wiki/Humphrey_Bogart) [Ingrid Bergman](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ingrid_Bergman) [Paul Henreid](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Paul_Henreid&action=edit&redlink=1) [Max Steiner](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Max_Steiner&action=edit&redlink=1) [Arthur Edeson](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Arthur_Edeson&action=edit&redlink=1) [Warner Bros.](https://vi.wikipedia.org/wiki/Warner_Bros.) [26 tháng 11](https://vi.wikipedia.org/wiki/26_th%C3%A1ng_11)năm [1942](https://vi.wikipedia.org/wiki/1942)( [New York](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%C3%A0nh_ph%E1%BB%91_New_York)) [23 tháng 1](https://vi.wikipedia.org/wiki/23_th%C3%A1ng_1)năm [1943](https://vi.wikipedia.org/wiki/1943)(toàn nước [Mỹ](https://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3)) ![Cờ Hoa Kỳ Cờ Hoa Kỳ](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/a4/Flag_of_the_United_States.svg/22px-Flag_of_the_United_States.svg.png)
[Hoa Kỳ](https://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3) [đôla Mỹ](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%C3%B4_la_M%E1%BB%B9) * là một bộ phim tình cảm Casablanca* [Mỹ](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90i%E1%BB%87n_%E1%BA%A3nh_Hoa_K%E1%BB%B3)của đạo diễn [Michael Curtiz](https://vi.wikipedia.org/wiki/Michael_Curtiz)được công chiếu năm [1942](https://vi.wikipedia.org/wiki/1942). Dàn diễn viên của phim gồm hai ngôi sao hàng đầu của [Hollywood](https://vi.wikipedia.org/wiki/Hollywood)là [Humphrey Bogart](https://vi.wikipedia.org/wiki/Humphrey_Bogart)và [Ingrid Bergman](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ingrid_Bergman)cùng các diễn viên [Paul Henreid](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Paul_Henreid&action=edit&redlink=1), [Claude Rains](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Claude_Rains&action=edit&redlink=1), [Conrad Veidt](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Conrad_Veidt&action=edit&redlink=1), [Sydney Greenstreet](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Sydney_Greenstreet&action=edit&redlink=1)và [Peter Lorre](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Peter_Lorre&action=edit&redlink=1). Lấy bối cảnh giai đoạn đầu [Thế chiến thứ hai](https://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_th%E1%BA%BF_gi%E1%BB%9Bi_th%E1%BB%A9_hai), *Casablanca*đề cập tới số phận của những người do cuộc chiến mà phải mắc kẹt lại tại thành phố biển [Casablanca](https://vi.wikipedia.org/wiki/Casablanca), [Maroc](https://vi.wikipedia.org/wiki/Maroc)lúc này thuộc quyền quản lý của [chính quyền Vichy](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ch%C3%ADnh_ph%E1%BB%A7_Vichy)Pháp thân [Đức Quốc xã](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%A9c_Qu%E1%BB%91c_X%C3%A3). Trung tâm của bộ phim là Rick Blaine (do Bogart thủ vai), một chủ quán bar bị giằng xé bởi lựa chọn khó khăn giữa tình yêu của anh dành cho Ilsa Lund (do Bergman thủ vai) và trách nhiệm giúp cô cùng chồng là Victor Laszlo (do Henreid thủ vai), một lãnh tụ kháng chiến người [Tiệp Khắc](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ti%E1%BB%87p_Kh%E1%BA%AFc)thoát khỏi [Maroc](https://vi.wikipedia.org/wiki/Maroc)để tới [Hoa Kỳ](https://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3).
Mặc dù là một bộ phim có đầu tư lớn với dàn diễn viên nhiều ngôi sao cùng đội ngũ sản xuất tên tuổi, không ai trong đoàn làm phim tin rằng nó sẽ trở thành một sản phẩm vượt trội so với hàng chục bộ phim Hollywood khác được sản xuất cùng năm.
Được đưa ra rạp công chiếu sớm nhằm tận dụng sự kiện [1] [quân Đồng minh tấn công Bắc Phi](https://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_d%E1%BB%8Bch_Torch), bộ phim được coi là một thành công về doanh thu cũng như về mặt nghệ thuật khi giành được ba [[2]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Casablanca_%28phim%29#cite_note-Stein_interview-2) [giải Oscar](https://vi.wikipedia.org/wiki/Gi%E1%BA%A3i_Oscar)trong đó có giải quan trọng [Phim hay nhất](https://vi.wikipedia.org/wiki/Gi%E1%BA%A3i_Oscar_cho_phim_xu%E1%BA%A5t_s%E1%BA%AFc_nh%E1%BA%A5t). Trải qua thời gian, bộ phim tiếp tục được đánh giá cao và nó được coi là một trong những tác phẩm kinh điển của điện ảnh Hollywood với nhiều câu thoại, hình tượng nhân vật và phần nhạc phim đã trở thành mẫu mực trong [lịch sử điện ảnh](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%E1%BB%8Bch_s%E1%BB%AD_%C4%91i%E1%BB%87n_%E1%BA%A3nh). Hơn 60 năm sau ngày công chiếu đầu tiên, *Casablanca*vẫn thường xuyên đứng ở nhóm đầu trong các bảng xếp hạng những bộ phim hay nhất trong lịch sử.
## Mục lục
## Nội dung
Rick Blaine (Humphrey Bogart) là một người Mỹ lưu vong sống tại thành phố biển Casablanca của Maroc thuộc Pháp. Anh là ông chủ của một quán bar sang trọng kiêm sòng bạc nổi tiếng có tên “Rick’s Café Américain”, nơi tập trung đủ mọi thành phần của thành phố, từ những viên chức
[Vichy Pháp](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ch%C3%ADnh_ph%E1%BB%A7_Vichy) hay sĩ quan Đức Quốc xã cho tới những người tị nạn bị mắc kẹt tại thành phố cảng trên đường chạy trốn cuộc chiến đang lan rộng ở châu Âu. Có vẻ ngoài lạnh lùng và không bao giờ tiếp rượu khách tới quán bar, Rick thực tế lại là một người Mỹ nhiệt huyết từng chiến đấu bên cạnh những người Cộng hòa trong cuộc [Nội chiến Tây Ban Nha](https://vi.wikipedia.org/wiki/N%E1%BB%99i_chi%E1%BA%BFn_T%C3%A2y_Ban_Nha) chống lại phe phát xít của [Francisco Franco](https://vi.wikipedia.org/wiki/Francisco_Franco).
Một buổi tối, Ugarte (Peter Lorre), vốn kiếm sống bằng những mánh khóe lặt vặt và là khách quen của Rick, tới Rick’s Café Américain với hai tờ giấy thông hành mà gã lấy được sau khi giết chết hai nhân viên đưa thư người Đức. Đây là những giấy tờ có giá trị cực lớn đối với những người mắc kẹt ở Casablanca vì nó cho phép người mang chúng được đi lại tự do trong vùng của Đức Quốc xã kiểm soát tại châu Âu, đồng nghĩa với việc họ có thể đặt chân tới
[Lisboa](https://vi.wikipedia.org/wiki/Lisboa), [Bồ Đào Nha](https://vi.wikipedia.org/wiki/B%E1%BB%93_%C4%90%C3%A0o_Nha) để rồi từ đó bay tới Mỹ và thoát khỏi sự tàn khốc của cuộc chiến. Dự định bán lại hai tờ thông hành với giá cao của Ugarte không thành khi gã bị viên đại úy cảnh sát Louis Renault bắt ngay tại quán cà phê. Nhưng Renault và các sĩ quan Đức Quốc xã không biết rằng trước khi bị bắt Ugarte đã kịp giao lại hai tờ thông hành cho Rick. Cùng thời điểm với vụ bắt giữ Ugarte, Rick gặp hai người khách mà anh không hề mong đợi, đó là người yêu cũ của anh Ilsa Lund (Ingrid Bergman) cùng chồng của cô là Victor Laszlo (Paul Henreid). Laszlo vốn là một lãnh tụ kháng chiến người [Tiệp Khắc](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ti%E1%BB%87p_Kh%E1%BA%AFc) đã từng chạy thoát khỏi [trại tập trung](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%A1i_t%E1%BA%ADp_trung) của Đức Quốc xã và đang tìm cách vượt khỏi Casablanca tới Mỹ nhằm tiếp tục tổ chức cuộc kháng chiến tại châu Âu.
Sau cuộc nói chuyện với ông Ferrari (Sydney Greenstreet), chủ quán bar cạnh tranh với Rick Blaine, Victor Laszlo tin rằng Rick đang có hai tờ thông hành trong tay và quyết định thuyết phục Rick nhượng chúng lại cho mình. Trước lời đề nghị của Laszlo, Rick thẳng thừng từ chối với lời giải thích đơn giản rằng Laszlo hãy về hỏi lý do từ người vợ của mình. Trong lúc đó bên ngoài quán bar, các viên sĩ quan Đức đang hát vang bài hát mà họ rất tự hào là “
[Die Wacht am Rhein](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Die_Wacht_am_Rhein&action=edit&redlink=1)“, để đáp trả, Laszlo đề nghị ban nhạc của quán chơi bản quốc ca của Pháp “ [La Marseillaise](https://vi.wikipedia.org/wiki/La_Marseillaise)” và bắt nhịp cho toàn bộ khách trong quán hát theo át lời người Đức. Hành động của Laszlo khiến viên thiếu tá Strasser của Đức Quốc xã tức giận tới mức ông ta buộc đại úy cảnh sát người Pháp Renault đóng cửa ngay lập tức cơ sở kinh doanh của Rick.
Đêm hôm đó, đích thân Ilsa tới gặp Rick tại quán cà phê sau khi Laszlo phải tham gia một cuộc họp bí mật của những người kháng chiến. Một lần nữa Rick từ chối giao lại hai tờ thông hành khiến Ilsa phải rút súng ra đe dọa, tuy nhiên cô nhanh chóng thừa nhận rằng mình không thể bắn anh và rằng cô vẫn còn rất yêu anh. Ilsa giải thích với Rick rằng khi hai người phải lòng nhau ở Paris trong những ngày trước khi thành phố rơi vào tay người Đức, cô không biết rằng người chồng tưởng như đã chết trong trại tập trung của cô thực tế vẫn còn sống và thậm chí đã thoát được về ngoại ô thành phố. Đứng trước trách nhiệm chăm sóc người chồng bị thương, cô buộc phải ở lại thành phố mà không thể tới ga tàu cùng Rick như lời ước hẹn. Mặc dù còn tỏ ra chua cay vì mối tình tan vỡ, Rick vẫn hứa giúp chồng Ilsa chạy thoát để rồi sau đó anh cùng cô có thể một lần nữa sống bên nhau.
Tại quán Rick’s Café Américain, Laszlo tới gặp Rick để tiết lộ rằng mình đã biết về tình cảm của Ilsa với Rick và anh đề nghị Rick dùng những tờ thông hành để đưa vợ mình tới nơi an toàn. Ngay lúc này Renault ập tới bắt Laszlo khi đang giao dịch giấy thông hành với Rick, với tội danh dính líu tới giấy tờ bị đánh cắp. Lúc này Rick trở mặt với kế hoạch vạch sẵn ban đầu vốn để lừa Renault, rút súng buộc ông thả Laszlo và đưa cả hai vợ chồng Ilsa tới sân bay để bắt chuyến bay đêm tới Lisboa. Tại sân bay Rick bộc lộ kế hoạch thực sự của mình, đó là cho cả hai vợ chồng Ilsa chạy trốn vì theo Rick, Ilsa không thể ở lại sống cùng anh bởi cô là một phần quan trọng trong cuộc chiến đấu của Laszlo sau này. Sau đó anh còn tiếp tục giết viên sĩ quan Strasser khi ông ta tìm cách ngăn cản chuyến bay của hai người. Chiếc máy bay chở Ilsa cùng Laszlo cất cánh cùng lúc Renault quyết định rời bỏ Casablanca để cùng Rick tới vùng do
[Chính phủ tự do Pháp](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ch%C3%ADnh_ph%E1%BB%A7_t%E1%BB%B1_do_Ph%C3%A1p&action=edit&redlink=1) quản lý ở [Brazzaville](https://vi.wikipedia.org/wiki/Brazzaville). Cả hai bước vào màn sương mù dày đặc với câu thoại cuối cùng của Rick: “Louis, tôi nghĩ rằng đây là sự bắt đầu của một tình bạn đẹp.” (“Louis, I think this is the beginning of a beautiful friendship.”)
## Diễn viên
Giống như khách hàng của Rick’s Café Américain, dàn diễn viên của
*Casablanca* có đặc điểm nổi bật là sự đa dạng về quốc tịch, chỉ có 3 trong số các diễn viên được giới thiệu là người Mỹ, còn lại chủ yếu là các diễn viên châu Âu mà nhiều người trong số này đã phải rời bỏ châu Âu để chạy trốn chế độ Đức Quốc xã. Những diễn viên châu Âu này đã đóng góp rất nhiều vào hiệu quả cảm xúc của bộ phim mà tiêu biểu là cảnh phim “song đấu” giữa hai bài *La Marseillaise* và *Die Wacht am Rhein*. Theo Aljean Harmetz thì các diễn viên lưu vong đã đem lại cho *Casablanca* sự am hiểu và cảm xúc tuyệt vọng mà nếu chỉ tuyển các diễn viên thông thường thì bộ phim sẽ không bao giờ có. [[3]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Casablanca_%28phim%29#cite_note-3)
### Diễn viên chính
*Casablanca*(từ trái qua phải): Victor Laszlo, Ilsa Lund, đại úy Renault và Rick Blaine **trong vai** [Humphrey Bogart](https://vi.wikipedia.org/wiki/Humphrey_Bogart) **Rick Blaine**. Vốn là ngôi sao của các bộ phim hình sự, Rick là vai diễn lãng mạn đầu tiên của Bogart. Theo một số thông tin thì vai diễn này từng được hãng phim nhắm cho [Ronald Reagan](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ronald_Reagan)nhưng thực tế thì hãng Warner Bros khi đó đã biết rằng ngôi sao này phải nhập ngũ, vì vậy họ chưa từng thực sự có ý định để Reagan đóng vai Rick Blaine. [[4]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Casablanca_%28phim%29#cite_note-4) **trong vai** [Ingrid Bergman](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ingrid_Bergman) **Ilsa Lund**. Theo trang web chính thức của Bergman thì Ilsa là vai diễn nổi tiếng và có sức sống lâu bền nhất của ngôi sao người Thụy Điển. Vốn khởi đầu sự nghiệp ở Hollywood từ năm [[5]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Casablanca_%28phim%29#cite_note-5) [1939](https://vi.wikipedia.org/wiki/1939)với *,* [Intermezzo](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Intermezzo_%28phim_1939%29&action=edit&redlink=1) *Casablanca*là thành công lớn đầu tiên của Bergman. Theo ý kiến của nhà phê bình [Roger Ebert](https://vi.wikipedia.org/wiki/Roger_Ebert), Ingrid Bergman đã thực sự tỏa sáng và đóng cặp rất ăn ý với ngôi sao lớn Humphrey Bogart. Trước Bergman, một số nữ diễn viên từng được thử vai Ilsa là [[6]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Casablanca_%28phim%29#cite_note-Ebertcommentary-6) [Ann Sheridan](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ann_Sheridan&action=edit&redlink=1), [Hedy Lamarr](https://vi.wikipedia.org/wiki/Hedy_Lamarr), [Michèle Morgan](https://vi.wikipedia.org/wiki/Mich%C3%A8le_Morgan), bản thân Bergman cũng chỉ có thể tham gia bộ phim sau khi Wallis cho David O. Selznick mượn lại một ngôi sao khác là [Olivia de Havilland](https://vi.wikipedia.org/wiki/Olivia_de_Havilland). [[7]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Casablanca_%28phim%29#cite_note-7) **trong vai** [Paul Henreid](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Paul_Henreid&action=edit&redlink=1) **Victor Laszlo**. Henreid vốn là một diễn viên Áo rời đất nước từ năm [1935](https://vi.wikipedia.org/wiki/1935), ông chỉ miễn cưỡng nhận vai Laszlo sau khi được hứa trả khoản thù lao cao hơn cả hai Bogart và Bergman. Quan hệ giữa Henreid và hai diễn viên chính còn lại cũng không thực sự tốt trong quá trình quay phim, ông coi Bogart là một diễn viên “tầm thường” (“mediocre”), ngược lại Bergman cũng nhận xét rằng Henreid là một người khó tính và hay giận dỗi. [[8]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Casablanca_%28phim%29#cite_note-8) [[9]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Casablanca_%28phim%29#cite_note-9)
### Diễn viên phụ
**trong vai** [Claude Rains](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Claude_Rains&action=edit&redlink=1) **đại úy Louis Renault**. Rains là một diễn viên Anh từng cộng tác với Curtiz trong *(* [Những cuộc phiêu lưu của Robin Hood](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Nh%E1%BB%AFng_cu%E1%BB%99c_phi%C3%AAu_l%C6%B0u_c%E1%BB%A7a_Robin_Hood_%28phim%29&action=edit&redlink=1) *The Adventures of Robin Hood*). **trong vai** [Peter Lorre](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Peter_Lorre&action=edit&redlink=1) **Ugarte**. Lorre là một diễn viên gốc Hungary phải rời Đức sang Mỹ năm [1933](https://vi.wikipedia.org/wiki/1933). **trong vai** [Sydney Greenstreet](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Sydney_Greenstreet&action=edit&redlink=1) **ngài Ferrari**. Greenstreet là đồng hương của Rains, ông đã từng đóng chung với Lorre và Bogart trong bộ phim nổi tiếng *(* [The Maltese Falcon](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=The_Maltese_Falcon_%28phim_1941%29&action=edit&redlink=1) [1941](https://vi.wikipedia.org/wiki/1941)). **trong vai** [Conrad Veidt](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Conrad_Veidt&action=edit&redlink=1) **thiếu tá Heinrich Strasser**. Veidt vốn là một diễn viên Đức từng tham gia tác phẩm huyền thoại của [điện ảnh Đức](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90i%E1%BB%87n_%E1%BA%A3nh_%C4%90%E1%BB%A9c) *(* [The Cabinet of Dr. Caligari](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=The_Cabinet_of_Dr._Caligari_%28phim_1920%29&action=edit&redlink=1) [1920](https://vi.wikipedia.org/wiki/1920)) trước khi phải chạy trốn chế độ Quốc xã. **trong vai** [Dooley Wilson](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Dooley_Wilson&action=edit&redlink=1) **Sam**. Wilson là một trong số rất ít các diễn viên Mỹ tham gia *Casablanca*. Vốn là một tay trống, ông không hề biết chơi piano và mãi đến sau khi hoàn thành bộ phim, nhà sản xuất Wallis vẫn có ý định lồng tiếng diễn viên khác thay cho tiếng của Wilson trong các bài hát. Vai diễn Sam cũng từng được Hal Wallis dự kiến là một vai nữ mà trong số các ứng cử viên có sự góp mặt của [Hazel Scott](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Hazel_Scott&action=edit&redlink=1)và [Ella Fitzgerald](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ella_Fitzgerald). [[10]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Casablanca_%28phim%29#cite_note-10) **trong vai** [Joy Page](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Joy_Page&action=edit&redlink=1) **Annina Brandel**. Tuy vào vai một phụ nữ lưu vong người [Bulgaria](https://vi.wikipedia.org/wiki/Bulgaria)nhưng Page lại là người Mỹ, cô là con gái của ông chủ hãng Warner Bros. [Jack Warner](https://vi.wikipedia.org/wiki/Jack_Warner). **trong vai** [S. Z. Sakall](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=S._Z._Sakall&action=edit&redlink=1) **Carl**. Cũng giống như đạo diễn Curtiz và Peter Lorre, Sakall là một diễn viên người Hungary chạy trốn chế độ Đức Quốc xã. Sakall là bạn của Curtiz từ ngày hai người còn làm việc tại [Budapest](https://vi.wikipedia.org/wiki/Budapest), ông có ba người thân thiệt mạng trong các trại tập trung của Đức Quốc xã.
## Sản xuất
### Kịch bản
Kịch bản gốc của
*Casablanca* là kịch bản sân khấu chưa được công diễn của [Murray Burnett](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Murray_Burnett&action=edit&redlink=1) và [Joan Alison](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Joan_Alison&action=edit&redlink=1) có tựa đề *. Everybody Comes to Rick’s* Vở kịch này được viết dựa trên cảm hứng từ chuyến đi châu Âu năm [[11]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Casablanca_%28phim%29#cite_note-11) [1938](https://vi.wikipedia.org/wiki/1938)của Murray Burnett, trong chuyến đi này Burnett đã tới [Viên](https://vi.wikipedia.org/wiki/Vi%C3%AAn)chỉ một thời gian ngắn sau khi sự kiện [Anschluss](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Anschluss&action=edit&redlink=1)xảy ra và ông được tận mắt chứng kiến sự phân biệt đối xử của chính quyền Đức quốc xã. Tiếp đó nhà biên kịch còn tới một hộp đêm ở miền Nam nước Pháp nơi ông gặp những khách hàng đến từ nhiều quốc gia trên thế giới và một nhạc công mà ông lấy làm hình mẫu cho nghệ sĩ người da đen Sam trong phim sau này. Trong kịch bản sân khấu gốc, nhân vật Ilsa là một cô gái Mỹ có tên Lois Meredith, cô không biết Laszlo cho tới sau khi kết thúc cuộc tình với Rick, vốn là một luật sư, ở Paris. [[12]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Casablanca_%28phim%29#cite_note-12)
Sau khi đọc kịch bản, nhà phân tích của hãng
[Warner Bros.](https://vi.wikipedia.org/wiki/Warner_Bros.) là Stephen Karnot cho rằng đây là một “kịch bản rẻ tiền nhưng tinh tế” (“sophisticated hokum”), với kết quả là biên tập viên [13] [Irene Diamond](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Irene_Diamond&action=edit&redlink=1)thuyết phục nhà sản xuất [Hal Wallis](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Hal_Wallis&action=edit&redlink=1)mua lại bản quyền kịch bản *Everybody Comes to Rick’s*với giá 20.000 [đô la Mỹ](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%C3%B4_la_M%E1%BB%B9), số tiền lớn nhất từng được trả cho một kịch bản sân khấu chưa bao giờ công diễn. [[14]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Casablanca_%28phim%29#cite_note-14) Sau khi mua lại kịch bản sân khấu, các nhà sản xuất đổi tên dự án thành [[15]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Casablanca_%28phim%29#cite_note-15) *Casablanca*nhằm bắt chước tựa đề của một bộ phim ăn khách năm [1938](https://vi.wikipedia.org/wiki/1938)là *.* [Algiers](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Algiers_%28phim%29&action=edit&redlink=1) Các biên kịch đầu tiên được giao chuyển thể tác phẩm sân khấu này là anh em [[16]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Casablanca_%28phim%29#cite_note-16) [Julius](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Julius_J._Epstein&action=edit&redlink=1)và [Philip Epstein](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Philip_G._Epstein&action=edit&redlink=1), hai người quyết định bỏ phần nói tới quá khứ của Rick và thêm vào những chi tiết hài. Người thứ ba tham gia nhóm chuyển thể là nhà biên kịch [Howard Koch](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Howard_Koch_%28bi%C3%AAn_k%E1%BB%8Bch%29&action=edit&redlink=1), khác với anh em Epstein, ông đề nghị nhấn mạnh yếu tố chính trị và tình cảm lãng mạn của kịch bản gốc. Tuy không được nhắc tới trong thành phần biên kịch, [[17]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Casablanca_%28phim%29#cite_note-17) [Casey Robinson](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Casey_Robinson&action=edit&redlink=1)cũng đóng góp cho kịch bản chuyển thể của *Casablanca*khi tham gia chỉnh sửa những cuộc gặp gỡ của Rick và Ilsa ở quán bar. Cuối cùng đạo diễn phim là Michael Curtiz quyết định ưu tiên các trường đoạn lãng mạn của bộ phim và ông nhất quyết giữ lại những cảnh phim hồi tưởng của Rick và Ilsa về giai đoạn hai người còn ở Paris. Phần kết của kịch bản sân khấu gốc [[18]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Casablanca_%28phim%29#cite_note-18) *Everybody Comes to Rick’s*là cảnh Rick đưa Ilsa và Victor tới sân bay. Do quy định của [luật điện ảnh Mỹ](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Lu%E1%BA%ADt_Hays&action=edit&redlink=1)(Hays Code) thời đó nên *Casablanca*không thể kết thúc với việc một người đàn bà đã có chồng bỏ đi với người đàn ông khác, vì vậy vấn đề của kịch bản chuyển thể không phải là Ilsa có ra đi cùng Laszlo hay không mà là sự kiện đó sẽ diễn ra thế nào. Vì vậy Casey Robinson đã đề nghị với Hal Wallis về một đoạn kết có nút thắt với việc Rick giả như sẽ giữ Ilsa ở lại cùng mình trong khi thực tế thì anh quyết định sẽ để cả hai người cùng ra đi. Theo Casey thì đoạn kết này sẽ giải quyết được mối tình tay ba trong phim cũng như nêu bật được ý nghĩa của cuộc chiến đấu chống phát xít vốn có vị trí quan trọng nhất vào thời điểm chiến tranh này. [[19]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Casablanca_%28phim%29#cite_note-19) [[20]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Casablanca_%28phim%29#cite_note-20)
Mặc dù trải qua tay nhiều biên kịch với những ý đồ chuyển thể khác nhau, kịch bản
*Casablanca* theo nhà phê bình Ebert vẫn là một kịch bản hết sức chặt chẽ và thống nhất. Còn theo Koch nhận xét sau này thì chính sức ép giữa ý đồ chuyển thể của ông và của Curtiz đã giúp kịch bản phim có được sự thống nhất đó, tuy không hoàn toàn tán thành với kịch bản chuyển thể cuối cùng, Julius Epstein cũng thừa nhận rằng dù sao thì bộ phim được hoàn thành suôn sẻ vẫn là điều tốt nhất. [21] Kịch bản chuyển thể [[22]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Casablanca_%28phim%29#cite_note-22) *Casablanca*còn gặp rắc rối ở cơ quan kiểm duyệt của Hollywood là Production Code Administration khi có người phản đối chi tiết viên đại úy Renault tìm cách tống tiền những người mắc kẹt ở Casablanca hay chi tiết Rick và Ilsa từng ngủ cùng nhau ở Paris. Một số thay đổi nhỏ trong kịch bản được thực hiện tuy nhiên thực tế thì cả hai chi tiết này đều vẫn được giữ nguyên trong kịch bản cuối cùng. [[23]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Casablanca_%28phim%29#cite_note-23) [[24]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Casablanca_%28phim%29#cite_note-24)
### Quay phim
Bộ phim được khởi quay ngày
[25 tháng 5](https://vi.wikipedia.org/wiki/25_th%C3%A1ng_5) năm [1942](https://vi.wikipedia.org/wiki/1942) và được hoàn thành chưa đầy ba tháng sau vào ngày [3 tháng 8](https://vi.wikipedia.org/wiki/3_th%C3%A1ng_8) với kinh phí 1.039.000 đô la Mỹ (vượt dự toán 75.000 đô la), đây là một số tiền không phải quá lớn nhưng cũng vượt hơn kinh phí trung bình của một bộ phim Hollywood thời bấy giờ. [25] [[26]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Casablanca_%28phim%29#cite_note-26)
Lựa chọn đầu tiên của Wallis cho vị trí đạo diễn
*Casablanca* là [William Wyler](https://vi.wikipedia.org/wiki/William_Wyler), tuy nhiên đạo diễn nổi tiếng này không thể tham gia dự án, và Wallis quyết định quay sang người bạn thân của mình là [Michael Curtiz](https://vi.wikipedia.org/wiki/Michael_Curtiz), một đạo diễn vốn là [người Do Thái](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Do_Th%C3%A1i) gốc [Hungary](https://vi.wikipedia.org/wiki/Hungary) di cư tới Mỹ trong [thập niên 1920](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BA%ADp_ni%C3%AAn_1920) và có một số người thân phải tị nạn tới Mỹ để tránh chính quyền Đức Quốc xã. Một số nhà phê bình cho rằng cách làm phim của Curtiz không đóng góp nhiều về mặt cốt truyện cho [27] *Casablanca* [[6]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Casablanca_%28phim%29#cite_note-Ebertcommentary-6) trong khi đó một số khác lại đánh giá cao phong cách đạo diễn của Michael Curtiz, ví dụ Sidney Rosenzweig đã đánh giá [[28]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Casablanca_%28phim%29#cite_note-28) *Casablanca*là điển hình cho phong cách nhấn mạnh vào những xung đột về đạo đức của Curtiz. Bên cạnh nhóm làm phim chính của Curtiz, một tổ quay phụ cũng được thành lập dưới sự chỉ đạo của đạo diễn [[29]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Casablanca_%28phim%29#cite_note-29) [Don Siegel](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Don_Siegel&action=edit&redlink=1)để thực hiện những cảnh quay về người tị nạn ở Casablanca và cảnh quân Đức tiến vào Paris. [[30]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Casablanca_%28phim%29#cite_note-30)
Tất cả phân cảnh của
*Casablanca* được quay trong trường quay, trừ cảnh thiếu tá Strasser lái xe tới sân bay, vốn được quay trực tiếp tại [Sân bay Van Nuys](https://vi.wikipedia.org/wiki/S%C3%A2n_bay_Van_Nuys). Các đường phố phục vụ cho phần ngoại cảnh *Casablanca* vốn vừa được xây dựng trước đó cho bộ phim *, The Desert Song* các nhà sản xuất chỉ cần thay đổi sửa chữa lại để chúng phù hợp với những đường phố Paris nơi Rick và Ilsa trải qua những giờ phút hạnh phúc. Quán bar của Rick được thiết kế gồm ba phần riêng biệt để thuận lợi cho các góc quay khác nhau. Ở trường đoạn cuối cùng của phim, chiếc máy bay [[31]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Casablanca_%28phim%29#cite_note-31) [Lockheed Model 12 Electra Junior](https://vi.wikipedia.org/wiki/Lockheed_Model_12_Electra_Junior)được làm ở dạng mô hình và để che lấp những khiếm khuyết của nó người ta đã tận dụng tới [sương mù](https://vi.wikipedia.org/wiki/S%C6%B0%C6%A1ng_m%C3%B9). Mặc dù vậy, công viên chủ đề [[32]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Casablanca_%28phim%29#cite_note-32) [Disney’s Hollywood Studios](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Disney%27s_Hollywood_Studios&action=edit&redlink=1)ở [Orlando, Florida](https://vi.wikipedia.org/wiki/Orlando,_Florida)sau này lại mua hẳn một chiếc Lockheed 12A thật và tuyên bố rằng chiếc máy bay này đã được sử dụng để quay *Casablanca*. [[33]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Casablanca_%28phim%29#cite_note-33)
Theo nhà phê bình
[Roger Ebert](https://vi.wikipedia.org/wiki/Roger_Ebert), nhà sản xuất Wallis quả thực là một động lực sáng tạo chính của *Casablanca* khi ông quan tâm tới từng chi tiết nhỏ của bộ phim, ông buộc người trong đoàn làm phim phải kiếm cho bằng được một con vẹt thật để phục vụ cho bối cảnh quán bar Blue Parrot (Quán Con vẹt xanh). Vị trí [6] [quay phim](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Quay_phim&action=edit&redlink=1)của *Casablanca*được giao cho nhà quay phim kì cựu [Arthur Edeson](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Arthur_Edeson&action=edit&redlink=1), người từng tham gia quay nhiều bộ phim kinh điển như *(* [Frankenstein](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Frankenstein_%28phim_1931%29&action=edit&redlink=1) [1931](https://vi.wikipedia.org/wiki/1931)) và *(* [The Maltese Falcon](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=The_Maltese_Falcon_%28phim_1941%29&action=edit&redlink=1) [1941](https://vi.wikipedia.org/wiki/1941)). Edeson đặc biệt chú trọng tới các cảnh quay có sự xuất hiện của nữ diễn viên Ingrid Bergman, cô thường được quay từ phía bên trái ưa thích, các khung hình của Bergman thường được lấy nét mềm và bố trí ánh sáng sao cho đôi mắt của nữ diễn viên này trở nên lấp lánh, giúp cho nhân vật Ilsa có được vẻ đẹp buồn bã, nhẹ nhàng và mang chút hoài cổ. Nhiều cảnh quay trong [[6]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Casablanca_%28phim%29#cite_note-Ebertcommentary-6) *Casablanca*dùng biểu tượng bóng cột dài đổ trên nhân vật tạo cảm giác họ bị cầm tù, những dải bóng ngang dọc cũng để ám chỉ [Chữ thập Lorraine](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ch%E1%BB%AF_th%E1%BA%ADp_Lorraine&action=edit&redlink=1), biểu tượng của Chính phủ Tự do Pháp cũng như các xung đột về tinh thần của nhân vật. Theo Rosenzweig, những hiệu quả hình ảnh này là chi tiết kinh điển trong các bộ phim của Curtiz bên cạnh cách di chuyển máy bay và sử dụng bối cảnh phim để phân đoạn. [[6]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Casablanca_%28phim%29#cite_note-Ebertcommentary-6) [[34]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Casablanca_%28phim%29#cite_note-34)
Một rắc rối trong quá trình quay
*Casablanca* là sự chênh lệch về chiều cao giữa Bergman và Bogart, nữ diễn viên gốc [Thụy Điển](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%A5y_%C4%90i%E1%BB%83n) cao hơn bạn diễn chừng 5 cm nên cô thường đề nghị Curtiz cho Bogart đứng ở tầm cao hơn hoặc ngồi trong các cảnh quay cùng cô. Câu thoại cuối cùng của phim phim (“Louis, tôi nghĩ rằng đây là sự bắt đầu của một tình bạn đẹp”) được Wallis nghĩ ra sau khi đoàn làm phim đã đóng máy, vì vậy mãi một tháng sau Bogard mới được mời lại để lồng tiếng cho câu cuối cùng này. Người ta còn có dự định quay thêm một cảnh phim mô tả Renault và những binh lính của chính phủ Pháp Tự do tham gia [35] [cuộc tấn công Bắc Phi của quân Đồng minh](https://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_d%E1%BB%8Bch_Torch), tuy nhiên việc mời lại Claude Rains là quá khó khăn và đạo diễn nổi tiếng [David O. Selznick](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=David_O._Selznick&action=edit&redlink=1)cũng cho rằng thay đổi cái kết có sẵn của *Casablanca*sẽ là một “sai lầm tồi tệ” (“terrible mistake”). [[36]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Casablanca_%28phim%29#cite_note-36)
## Nhạc phim
*.” do* [As Time Goes By](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=As_Time_Goes_By&action=edit&redlink=1) [Ingrid Bergman](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ingrid_Bergman)nói được coi là một trong những câu thoại đáng nhớ nhất của điện ảnh Mỹ.
Phần nhạc phim của
*Casablanca* được giao cho nhà soạn nhạc nổi tiếng [Max Steiner](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Max_Steiner&action=edit&redlink=1), người vào năm [1939](https://vi.wikipedia.org/wiki/1939) đã sáng tác phần nhạc cho bộ phim bất hủ * ( Cuốn theo chiều gió* *Gone with the Wind*). Bài hát chủ đề của phim, “ [As Time Goes By](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=As_Time_Goes_By_%28b%C3%A0i_h%C3%A1t%29&action=edit&redlink=1)” do [Herman Hupfeld](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Herman_Hupfeld&action=edit&redlink=1)sáng tác đã được Burnett chọn ngay từ kịch bản sân khấu. Steiner vốn dự định bỏ *As Time Goes By*để thay mới hoàn toàn bằng nhạc của ông, tuy nhiên do Bergman vừa cắt tóc ngắn cho vai diễn María trong *(* [Chuông nguyện hồn ai](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Chu%C3%B4ng_nguy%E1%BB%87n_h%E1%BB%93n_ai_%28phim%29&action=edit&redlink=1) *For Whom the Bell Tolls*) nên cô không thể quay lại các cảnh có xuất hiện giai điệu của *As Time Goes By*và kết quả là Max Steiner quyết định dựa trên bài hát này cùng bản quốc ca Pháp “ [La Marseillaise](https://vi.wikipedia.org/wiki/La_Marseillaise)” để viết nhạc phim cho phù hợp với sự thay đổi tâm trạng nhân vật. Trong cảnh quay đáng nhớ khi Laszlo bắt nhịp khách hàng trong quán hát [[37]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Casablanca_%28phim%29#cite_note-37) *La Marseillaise*át tiếng sĩ quan Đức đang hát *, bài hát Đức ban đầu được chọn là “* [Die Wacht am Rhein](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Die_Wacht_am_Rhein&action=edit&redlink=1) [Horst Wessel Lied](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Horst_Wessel_Lied&action=edit&redlink=1)“, tác phẩm được coi là quốc ca thứ hai của Đức Quốc xã, tuy nhiên các nhà làm phim đã không thể sử dụng bài hát này do nó vẫn còn hạn bản quyền. Một số bài hát khác được sử dụng trong *Casablanca*, chủ yếu thông qua tiếng hát của người nhạc công da đen Sam, là “ [It Had to Be You](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=It_Had_to_Be_You_%28b%C3%A0i_h%C3%A1t%29&action=edit&redlink=1)” ( [1924](https://vi.wikipedia.org/wiki/1924), nhạc của [Isham Jones](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Isham_Jones&action=edit&redlink=1), lời của [Gus Kahn](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Gus_Kahn&action=edit&redlink=1)), “ [Knock on Wood](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Knock_on_Wood_%28b%C3%A0i_h%C3%A1t%29&action=edit&redlink=1)” (nhạc của [M.K. Jerome](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=M.K._Jerome&action=edit&redlink=1), lời của [Jack Scholl](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Jack_Scholl&action=edit&redlink=1)) và “ [Shine](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Shine_%28b%C3%A0i_h%C3%A1t_c%E1%BB%A7a_Cecil_Mack%29&action=edit&redlink=1)” ( [1910](https://vi.wikipedia.org/wiki/1910), nhạc của [Ford Dabney](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ford_Dabney&action=edit&redlink=1), lời của [Cecil Mack](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Cecil_Mack&action=edit&redlink=1)và [Lew Brown](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Lew_Brown&action=edit&redlink=1)). Từ năm [1999](https://vi.wikipedia.org/wiki/1999), *As Time Goes By*được [Warner Bros.](https://vi.wikipedia.org/wiki/Warner_Bros.)dùng làm nhạc hiệu mở đầu cho hãng.
|[
|Casablanca
## Công chiếu và đánh giá
Bộ phim được công chiếu chính thức tại
[Hollywood Theater](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Hollywood_Theater&action=edit&redlink=1) ở [Thành phố New York](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%C3%A0nh_ph%E1%BB%91_New_York) ngày [26 tháng 11](https://vi.wikipedia.org/wiki/26_th%C3%A1ng_11) năm [1942](https://vi.wikipedia.org/wiki/1942), trùng với dịp [quân Đồng minh](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Qu%C3%A2n_%C4%90%E1%BB%93ng_minh&action=edit&redlink=1) tấn công Bắc Phi và chiếm Casablanca. [[2]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Casablanca_%28phim%29#cite_note-Stein_interview-2) *Casablanca* sau đó được công chiếu rộng rãi từ ngày [23 tháng 1](https://vi.wikipedia.org/wiki/23_th%C3%A1ng_1) năm [1943](https://vi.wikipedia.org/wiki/1943) nhằm tận dụng tiếng vang của [Hội nghị Casablanca](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=H%E1%BB%99i_ngh%E1%BB%8B_Casablanca&action=edit&redlink=1), một hội nghị cấp cao của phe Đồng minh với sự xuất hiện của cả thủ tướng Anh [Winston Churchill](https://vi.wikipedia.org/wiki/Winston_Churchill) và tổng thống Mỹ [Franklin D. Roosevelt](https://vi.wikipedia.org/wiki/Franklin_D._Roosevelt). Bộ phim tương đối thành công về mặt kinh doanh khi nó đem lại cho các nhà sản xuất 3,7 triệu đô la Mỹ trong lần đầu công chiếu ở Hoa Kỳ, đây là bộ phim ăn khách thứ 7 ở nước này trong năm [1943](https://vi.wikipedia.org/wiki/1943). [[40]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Casablanca_%28phim%29#cite_note-40)
### Đánh giá
Phần lớn ý kiến phê bình trong thời gian
*Casablanca* ra mắt lần đầu cũng có đánh giá tích cực. Bên cạnh diễn xuất của Bogart và Bergman, tờ [41] *còn khen ngợi phim là một tác phẩm tuyên truyền chống phe Trục tuyệt vời,* [Variety](https://vi.wikipedia.org/wiki/Variety_%28t%E1%BA%A1p_ch%C3%AD%29) về đánh giá này Koch sau đó đã nhận xét: “đó là một bộ phim khán giả cần… có những giá trị… đáng để người ta hy sinh. Và nó được kể một cách hết sức hấp dẫn”. [[42]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Casablanca_%28phim%29#cite_note-42) [[43]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Casablanca_%28phim%29#cite_note-43) Vì lý do này mà [[44]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Casablanca_%28phim%29#cite_note-44) [Cơ quan thông tin chiến tranh Hoa Kỳ](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=C%C6%A1_quan_th%C3%B4ng_tin_chi%E1%BA%BFn_tranh_Hoa_K%E1%BB%B3&action=edit&redlink=1)(United States Office of War Information) đã ngăn việc chiếu *Casablanca*cho binh lính ở Bắc Phi vì họ sợ bộ phim sẽ khiến những người ủng hộ chính phủ Vichy Pháp tức giận. Bài phê bình phim trên tờ [[45]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Casablanca_%28phim%29#cite_note-45) *cho rằng bộ phim là một tác phẩm cảm động tới “sởi gai ốc” và rằng các nhà làm phim đã kết hợp rất tốt các yếu tố tình cảm, hài hước và cảm động;* [The New York Times](https://vi.wikipedia.org/wiki/The_New_York_Times) *NY Times*cũng đánh giá cao chất lượng kịch bản và diễn xuất của dàn diễn viên trong phim. Tại lễ trao [[46]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Casablanca_%28phim%29#cite_note-46) [giải Oscar](https://vi.wikipedia.org/wiki/Gi%E1%BA%A3i_Oscar)năm [1944](https://vi.wikipedia.org/wiki/1944), *Casablanca*đã chiến thắng ở ba hạng mục quan trọng là [Phim hay nhất](https://vi.wikipedia.org/wiki/Gi%E1%BA%A3i_Oscar_cho_phim_xu%E1%BA%A5t_s%E1%BA%AFc_nh%E1%BA%A5t), [Đạo diễn xuất sắc nhất](https://vi.wikipedia.org/wiki/Gi%E1%BA%A3i_Oscar_cho_%C4%91%E1%BA%A1o_di%E1%BB%85n_xu%E1%BA%A5t_s%E1%BA%AFc_nh%E1%BA%A5t)và [Kịch bản chuyển thể xuất sắc nhất](https://vi.wikipedia.org/wiki/Gi%E1%BA%A3i_Oscar_cho_k%E1%BB%8Bch_b%E1%BA%A3n_chuy%E1%BB%83n_th%E1%BB%83_xu%E1%BA%A5t_s%E1%BA%AFc_nh%E1%BA%A5t). Tuy là người được đứng tên nhận giải phim hay nhất nhưng Wallis lại không được giữ giải thưởng vì ông chủ hãng phim Jack Warner đã giữ lại tượng vàng, tức giận vì hành động này của Warner, Wallis đã cắt hợp đồng với hãng phim ngay tháng 4 cùng năm. [[47]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Casablanca_%28phim%29#cite_note-47)
Trải qua thời gian, bộ phim tiếp tục nhận được đánh giá cao từ giới phê bình phim. Nhân dịp kỉ niệm lần thứ 50 ngày
*Casablanca* được công chiếu lần đầu, tờ * nhận xét rằng bộ phim đã đạt được sự cân bằng gần như hoàn hảo của cả ba thể loại phim ly kì, tình cảm và hài hước, tờ Los Angeles Times* *LA Times*cho rằng sức sống lâu bền của bộ phim chính là tinh túy của các bộ phim Hollywood giai đoạn hoàng kim. Theo nhà phê bình [[48]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Casablanca_%28phim%29#cite_note-48) [Roger Ebert](https://vi.wikipedia.org/wiki/Roger_Ebert)thì *Casablanca*có lẽ là bộ phim nằm trong nhiều danh sách *Phim hay nhất*hơn tất cả các bộ phim khác, kể cả *(* [Công dân Kane](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%C3%B4ng_d%C3%A2n_Kane) *Citizen Kane*) vì tầm ảnh hưởng rộng rãi của nó mà theo lời ông là *Công dân Kane*“xuất sắc hơn” nhưng *Casablanca*“được yêu thích hơn”. Ebert cho rằng sự phổ biến của bộ phim đến từ cách xây dựng hình ảnh nhân vật vô cùng đẹp đẽ trong phim, theo sự phát triển của tình tiết phim, các nhân vật càng bộc lộ sự tốt đẹp của mình tuy rằng một số nhân vật như Laszlo được xây dựng quá hoàn hảo tới mức thiếu thực tế. [[6]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Casablanca_%28phim%29#cite_note-Ebertcommentary-6) [[49]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Casablanca_%28phim%29#cite_note-Ebertcommentaryquote-49)
Không phải toàn bộ ý kiến phê bình đều đánh giá cao
*Casablanca*, tờ * chỉ đánh giá bộ phim là “tạm được” (“pretty tolerable”). The New Yorker* Còn theo [[50]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Casablanca_%28phim%29#cite_note-50) [Pauline Kael](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Pauline_Kael&action=edit&redlink=1)thì bộ phim còn lâu mới có thể coi là một tác phẩm lớn mà chỉ là một bộ phim lãng mạn rẻ tiền. Tương tự Kael, [[51]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Casablanca_%28phim%29#cite_note-51) [Umberto Eco](https://vi.wikipedia.org/wiki/Umberto_Eco)đánh giá “theo bất cứ tiêu chuẩn phê bình chính xác nào thì *Casablanca*cũng là một bộ phim hết sức tầm thường” với tuyến nhân vật không phải phức tạp mà là đầy sự mâu thuẫn. [[52]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Casablanca_%28phim%29#cite_note-52) Bộ phim cũng bị nhận xét là có một số sai sót về mặt lịch sử và lôgic. Ví dụ tờ thông hành trong phim theo lời Ugarte là nó có chữ ký của cả Weygard, toàn quyền Vichy Pháp tại các thuộc địa Bắc Phi, và De Gaulle, lãnh tụ chính phủ Pháp Tự do lưu vong, trong khi thực tế thì tòa án quân sự của chính quyền Vichy Pháp đã kết án vắng mặt De Gaulle tội phản quốc với án chung thân vào ngày [[53]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Casablanca_%28phim%29#cite_note-53) [2 tháng 8](https://vi.wikipedia.org/wiki/2_th%C3%A1ng_8)năm [1940](https://vi.wikipedia.org/wiki/1940), vì vậy một tờ thông hành có chữ ký của De Gaulle thì hoàn toàn vô giá trị trong lãnh thổ do Vichy Pháp quản lý. Theo Harmetz thì tờ thông hành này được Joan Allison nghĩ ra cho kịch bản sân khấu và nó chưa bao giờ bị đặt dấu hỏi về mức độ chính xác về mặt lịch sử. [[25]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Casablanca_%28phim%29#cite_note-robertson-25) Một chi tiết không hợp lý khác là việc Laszlo được đi lại tự do ở Casablanca sau khi trốn khỏi trại tập trung Đức Quốc xã vì “đây vẫn là vùng chưa bị chiếm đóng của nước Pháp”, chi tiết này hoàn toàn không hợp lý vì chính quyền Vichy Pháp quản lý thành phố vốn có quan hệ cực kỳ chặt chẽ với Đức Quốc xã và chắc chắn Laszlo phải bị bắt ngay khi xuất hiện trước mặt cảnh sát Pháp. [[54]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Casablanca_%28phim%29#cite_note-54) Một câu thoại của Renault cũng đề cập tới chi tiết ông từng “đi cùng người Mỹ khi họ tiến về Berlin năm 1918”, thực tế thủ đô nước Đức chưa bao giờ bị chiếm đóng trong [[6]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Casablanca_%28phim%29#cite_note-Ebertcommentary-6) [Thế chiến thứ nhất](https://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_th%E1%BA%BF_gi%E1%BB%9Bi_th%E1%BB%A9_nh%E1%BA%A5t), việc Renault bị các sĩ quan Đức giám sát trực tiếp cũng là vô lý vì quân đội Đức không hề chính thức có mặt ở Casablanca suốt Thế chiến thứ hai. [[25]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Casablanca_%28phim%29#cite_note-robertson-25) *Casablanca*còn gặp một số lỗi về tính liên tục trên phim, điển hình là cảnh Rick ướt sũng khi tới ga tàu để rời Paris nhưng khi anh lên tàu thì chiếc áo khoác lại khô cong, theo lời Michael Curtiz thì những lỗi về tính liên tục *Casablanca*gặp phải là do ông “làm bộ phim quá nhanh và chẳng ai để ý”. [[49]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Casablanca_%28phim%29#cite_note-Ebertcommentaryquote-49)
### Ảnh hưởng
*(2006) được thiết kế tương tự với áp phích phim* [The Good German](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=The_Good_German&action=edit&redlink=1) *Casablanca*để gợi nhớ tới bộ phim này. *Casablanca* sau khi ra đời đã để lại dấu ấn sâu đậm trong lịch sử điện ảnh Mỹ. Murray Burnett đã nhận xét rằng bộ phim luôn “chân thực với ngày hôm qua, hôm nay và cả ngày mai” (“true yesterday, true today, true tomorrow”). Tính cho đến năm [55] [1955](https://vi.wikipedia.org/wiki/1955), bộ phim có doanh thu tổng cộng 6,8 triệu đô la Mỹ, đứng thứ ba trong số các bộ phim của hãng Warner Bros. sản xuất thời kỳ chiến tranh. Sức ảnh hưởng của *Casablanca*được thể hiện qua nhiều chi tiết của bộ phim được tái hiện trong các tác phẩm điện ảnh ra đời sau nó. Năm [1944](https://vi.wikipedia.org/wiki/1944), bộ phim *tập hợp gần như toàn bộ dàn diễn viên chính của* [Passage to Marseille](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Passage_to_Marseille&action=edit&redlink=1) *Casablanca*với Bogart, Rains, Curtiz, Greenstreet và Lorre. Riêng Humphrey Bogart đã có thêm hai bộ phim có rất nhiều điểm tương tự với *Casablanca*, đó là *(1944) và* [To Have and Have Not](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=To_Have_and_Have_Not_%28phim%29&action=edit&redlink=1) *(* [Sirocco](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Sirocco_%28phim%29&action=edit&redlink=1) [1951](https://vi.wikipedia.org/wiki/1951)). *Casablanca*còn được gợi lại qua nhiều bộ phim khác như *(* [A Night in Casablanca](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=A_Night_in_Casablanca&action=edit&redlink=1) [1946](https://vi.wikipedia.org/wiki/1946)) của [anh em nhà Marx](https://vi.wikipedia.org/wiki/Anh_em_nh%C3%A0_Marx), *(* [The Cheap Detective](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=The_Cheap_Detective&action=edit&redlink=1) [1978](https://vi.wikipedia.org/wiki/1978)) của [Neil Simon](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Neil_Simon&action=edit&redlink=1), *(* [Brazil](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Brazil_%28phim%29&action=edit&redlink=1) [1985](https://vi.wikipedia.org/wiki/1985)) của [Terry Gilliam](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Terry_Gilliam&action=edit&redlink=1), *(* [Barb Wire](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Barb_Wire_%28phim%29&action=edit&redlink=1) [1996](https://vi.wikipedia.org/wiki/1996)) hay *(* [Out Cold](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Out_Cold_%28phim_2001%29&action=edit&redlink=1) [2001](https://vi.wikipedia.org/wiki/2001)). [Steven Soderbergh](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Steven_Soderbergh&action=edit&redlink=1)trong bộ phim *(* [The Good German](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=The_Good_German&action=edit&redlink=1) [2006](https://vi.wikipedia.org/wiki/2006)) đã tái sử dụng rất nhiều kỹ thuật quay và chi tiết phim của *Casablanca*để tưởng nhớ tới bộ phim, *The Good German*nói về một vụ giết người xảy ra tại [Berlin](https://vi.wikipedia.org/wiki/Berlin)thời hậu Thế chiến thứ hai, tác phẩm được hoàn toàn quay bằng [phim đen trắng](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Phim_%C4%91en_tr%E1%BA%AFng&action=edit&redlink=1)và kết thúc bằng cảnh hai nhân vật chính (do [George Clooney](https://vi.wikipedia.org/wiki/George_Clooney)và [Cate Blanchett](https://vi.wikipedia.org/wiki/Cate_Blanchett)thủ vai) ở sân bay, tương tự với cảnh kết của *Casablanca*, thậm chí áp phích của bộ phim cũng được thiết kế tương tự với áp phích nổi tiếng của *Casablanca*. Nhiều bộ phim còn tưởng nhớ tới *Casablanca*thông qua chính tựa đề của nó, ví dụ bộ phim *(* [Play It Again, Sam](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Play_It_Again,_Sam_%28phim_1972%29&action=edit&redlink=1) [1972](https://vi.wikipedia.org/wiki/1972)) của [Woody Allen](https://vi.wikipedia.org/wiki/Woody_Allen)gợi tới câu thoại “Play it, Sam. Play *As Time Goes By*!” còn *(* [The Usual Suspects](https://vi.wikipedia.org/wiki/The_Usual_Suspects) [1995](https://vi.wikipedia.org/wiki/1995)) của [Bryan Singer](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Bryan_Singer&action=edit&redlink=1)lại sử dụng câu thoại ở phần kết của *Casablanca*là “Round up the usual suspects”. Bộ phim *(* [Caboblanco](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Caboblanco&action=edit&redlink=1) [1980](https://vi.wikipedia.org/wiki/1980)) thì thậm chí gần như là một tác phẩm làm lại *Casablanca*với bối cảnh [Nam Mỹ](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nam_M%E1%BB%B9). Bản thân hãng [[56]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Casablanca_%28phim%29#cite_note-56) [Warner Bros.](https://vi.wikipedia.org/wiki/Warner_Bros.)vào năm [1995](https://vi.wikipedia.org/wiki/1995)cũng cho làm một bộ phim nhái lại *Casablanca*với tựa đề *, đây là một tập phim hoạt hình thuộc loạt* [Carrotblanca](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Carrotblanca&action=edit&redlink=1) [Bugs Bunny](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Bugs_Bunny&action=edit&redlink=1). Trên truyền hình, ảnh hưởng của *Casablanca*có thể thấy rõ qua cốt truyện của bộ phim *(* [Overdrawn at the Memory Bank](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Overdrawn_at_the_Memory_Bank&action=edit&redlink=1) [1983](https://vi.wikipedia.org/wiki/1983)) hay tập phim *Casablanca*của loạt *trong đó hai nhân vật chính có tên “Rick” (* [Moonlighting](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Moonlighting_%28phim_truy%E1%BB%81n_h%C3%ACnh%29&action=edit&redlink=1) [Curtis Armstrong](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Curtis_Armstrong&action=edit&redlink=1)) và “Agnes” ( [Allyce Beasley](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Allyce_Beasley&action=edit&redlink=1)). Trò chơi máy tính được đánh giá cao năm 1998 [Grim Fandango](https://vi.wikipedia.org/wiki/Grim_Fandango)cũng chịu nhiều ảnh hưởng của bộ phim, cụ thể rõ nhất là ở cảnh II, Rubacava, khi các nhân vật chính của game là Manny Calavera và Glottis mặc trang phục giống Rick Blaine và Sam.
Tại Hoa Kỳ,
*Casablanca* luôn được chiếu lại trong tuần kiểm tra cuối kì của [Đại học Harvard](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%A1i_h%E1%BB%8Dc_Harvard), truyền thống này đã được nhiều trường đại học Mỹ khác bắt chước. Trong khi nhiều bộ phim sản xuất thập niên 1940 dần bị quên lãng theo thời gian thì [57] *Casablanca*cho tới năm [1977](https://vi.wikipedia.org/wiki/1977)vẫn là tác phẩm điện ảnh được chiếu lại nhiều nhất trên truyền hình Mỹ. Tuy nhiên dường như [[58]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Casablanca_%28phim%29#cite_note-58) *Casablanca*có ảnh hưởng sâu đậm với giới hâm mộ điện ảnh hơn là giới làm điện ảnh. Năm [1982](https://vi.wikipedia.org/wiki/1982)trong một bài báo trên tờ *American Film*, Chuck Ross đã tuyên bố rằng ông vừa thử nghiệm việc đánh máy lại kịch bản *Casablanca*, chỉ thay lại tựa đề thành *và thay tên nghệ sĩ chơi piano thành* [Everybody Comes to Rick’s](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Everybody_Comes_to_Rick%27s&action=edit&redlink=1) [Dooley Wilson](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Dooley_Wilson&action=edit&redlink=1)rồi gửi nó tới 217 đại diện môi giới. Trong số 85 đại diện đọc nó thì 38 đại diện thẳng thừng từ chối kịch bản này, 33 nhận ra được nó là kịch bản cũ (tuy chỉ có 8 là xác định được đây là kịch bản *Casablanca*), 3 nhận xét rằng nó có khả năng thương mại hóa, và 1 thì đề nghị chuyển kịch bản thành tiểu thuyết. [[59]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Casablanca_%28phim%29#cite_note-59)
## Giải thưởng và xếp hạng
Tại lễ trao
[giải Oscar lần thứ 16](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Gi%E1%BA%A3i_Oscar_l%E1%BA%A7n_th%E1%BB%A9_16&action=edit&redlink=1) ( [1942](https://vi.wikipedia.org/wiki/1942)), *Casablanca* đã được đề cử tổng cộng 8 [giải Oscar](https://vi.wikipedia.org/wiki/Gi%E1%BA%A3i_Oscar). Bộ phim chiến thắng tại 3 hạng mục quan trọng là [60] [Phim hay nhất](https://vi.wikipedia.org/wiki/Gi%E1%BA%A3i_Oscar_cho_phim_xu%E1%BA%A5t_s%E1%BA%AFc_nh%E1%BA%A5t)(cho [Hal B. Wallis](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Hal_B._Wallis&action=edit&redlink=1)), [Đạo diễn xuất sắc nhất](https://vi.wikipedia.org/wiki/Gi%E1%BA%A3i_Oscar_cho_%C4%91%E1%BA%A1o_di%E1%BB%85n_xu%E1%BA%A5t_s%E1%BA%AFc_nh%E1%BA%A5t)(cho [Michael Curtiz](https://vi.wikipedia.org/wiki/Michael_Curtiz)) và [Kịch bản chuyển thể hay nhất](https://vi.wikipedia.org/wiki/Gi%E1%BA%A3i_Oscar_cho_k%E1%BB%8Bch_b%E1%BA%A3n_chuy%E1%BB%83n_th%E1%BB%83_xu%E1%BA%A5t_s%E1%BA%AFc_nh%E1%BA%A5t)(cho [Julius J. Epstein](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Julius_J._Epstein&action=edit&redlink=1), [Philip G. Epstein](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Philip_G._Epstein&action=edit&redlink=1)và [Howard Koch](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Howard_Koch_%28bi%C3%AAn_k%E1%BB%8Bch%29&action=edit&redlink=1)). Đây là giải Oscar đầu tiên của đạo diễn Michael Curtiz sau 3 lần đề cử vào các năm [1942](https://vi.wikipedia.org/wiki/1942)và [1938](https://vi.wikipedia.org/wiki/1938)(hai phim). Với Curtiz và Hal B. Wallis, đây đều là chiến thắng duy nhất của họ ở giải thưởng này. Với vai diễn xuất sắc của mình, [Humphrey Bogart](https://vi.wikipedia.org/wiki/Humphrey_Bogart)cũng có một đề cử ở hạng mục [Vai nam chính xuất sắc nhất](https://vi.wikipedia.org/wiki/Gi%E1%BA%A3i_Oscar_cho_nam_di%E1%BB%85n_vi%C3%AAn_ch%C3%ADnh_xu%E1%BA%A5t_s%E1%BA%AFc_nh%E1%BA%A5t)tuy nhiên tượng vàng cuối cùng lại được trao cho [Paul Lukas](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Paul_Lukas&action=edit&redlink=1), một đồng hương người [Hungary](https://vi.wikipedia.org/wiki/Hungary)của đạo diễn Curtiz, với vai diễn trong bộ phim *(tên tiếng Anh của bài hát* [Watch on the Rhine](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Watch_on_the_Rhine&action=edit&redlink=1) *được nhắc tới trong trường đoạn nổi tiếng của* [Die Wacht am Rhein](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Die_Wacht_am_Rhein&action=edit&redlink=1) *Casablanca*). Năm [1989](https://vi.wikipedia.org/wiki/1989), bộ phim đã được [Viện lưu trữ phim quốc gia](https://vi.wikipedia.org/wiki/Vi%E1%BB%87n_l%C6%B0u_tr%E1%BB%AF_phim_qu%E1%BB%91c_gia_%28Hoa_K%E1%BB%B3%29)của Mỹ chọn vào danh sách bảo tồn của viện ngay trong đợt đầu tiên. Trong các danh sách xếp hạng phim hay nhất trong lịch sử điện ảnh, [[60]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Casablanca_%28phim%29#cite_note-Yahooarward-60) *Casablanca*thường xuyên được lựa chọn, ví dụ trong danh sách [100 phim hay nhất](https://vi.wikipedia.org/wiki/Danh_s%C3%A1ch_100_phim_hay_nh%E1%BA%A5t_c%E1%BB%A7a_Vi%E1%BB%87n_phim_M%E1%BB%B9)của [Viện phim Mỹ](https://vi.wikipedia.org/wiki/Vi%E1%BB%87n_phim_M%E1%BB%B9), *Casablanca*đứng thứ 2 trong bảng xếp hạng 1998 và thứ 3 trong bảng xếp hạng 2007. Những câu thoại nổi tiếng của bộ phim cũng thường được nhắc tới trong các danh sách câu thoại nổi tiếng, [Danh sách 100 câu thoại đáng nhớ trong phim của Viện phim Mỹ](https://vi.wikipedia.org/wiki/Danh_s%C3%A1ch_100_c%C3%A2u_tho%E1%BA%A1i_%C4%91%C3%A1ng_nh%E1%BB%9B_trong_phim_c%E1%BB%A7a_Vi%E1%BB%87n_phim_M%E1%BB%B9)có tới 6 câu thoại trích từ bộ phim: “Here’s looking at you, kid.” (Nhìn em kìa, cô bé) (thứ 5), “Louis, I think this is the beginning of a beautiful friendship.” (Louis, tôi nghĩ rằng đây là sự bắt đầu của một tình bạn đẹp)(thứ 20), “Play it, Sam. Play ‘As Time Goes By.'” (thứ 28), “Round up the usual suspects.” (thứ 32), “We’ll always have Paris.” (Trong chúng ta luôn có Paris) (thứ 43) và “Of all the gin joints in all the towns in all the world, she walks into mine.” (Trong vô vàn những quán rượu ở mọi thành phố trên khắp thế giới này, cô ấy lại tới đúng chỗ của tôi) (thứ 67). Với 6 câu thoại, *Casablanca*là bộ phim có nhiều câu thoại đứng trong danh sách nhất, đứng trên *và* [Cuốn theo chiều gió](https://vi.wikipedia.org/wiki/Cu%E1%BB%91n_theo_chi%E1%BB%81u_gi%C3%B3_%28phim%29) *.* [The Wizard of Oz](https://vi.wikipedia.org/wiki/The_Wizard_of_Oz) Trong số 6 câu thoại thì “Here’s looking at you, kid” không hề nằm trong kịch bản gốc mà nó xuất phát từ một câu nói ngẫu hứng của Bogart khi ông dạy Bergman chơi bài [[61]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Casablanca_%28phim%29#cite_note-61) [poker](https://vi.wikipedia.org/wiki/X%C3%AC_t%E1%BB%91)trong thời gian nghỉ giữa các cảnh quay. [[62]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Casablanca_%28phim%29#cite_note-62)
|[
|Casablanca
## Chuyển thể
Sau khi bộ phim đạt được thành công lớn cả về nghệ thuật và doanh thu, các nhà sản xuất đã lập tức dự định về một phần tiếp theo của
*Casablanca*. Phần kết này được dự định lấy tên *Brazzaville*, tên [thành phố](https://vi.wikipedia.org/wiki/Brazzaville) mà viên cảnh sát Renault nhắc tới ở cảnh cuối cùng, tuy vậy *Brazzaville* chưa bao giờ được đưa vào sản xuất thực sự. Cũng từng có những dự án làm lại bộ phim tuy nhiên không có dự án nào được hiện thực hóa, đạo diễn nổi tiếng người Pháp [François Truffaut](https://vi.wikipedia.org/wiki/Fran%C3%A7ois_Truffaut) vào năm [1974](https://vi.wikipedia.org/wiki/1974) đã từ chối một dự án như vậy vì theo ông bộ phim đã trở thành một tác phẩm được sinh viên Mỹ tôn thờ. Ở bên ngoài Hollywood, một nhà làm phim [70] [Ấn Độ](https://vi.wikipedia.org/wiki/%E1%BA%A4n_%C4%90%E1%BB%99)của [Bollywood](https://vi.wikipedia.org/wiki/Bollywood)là Rajeev Nath vào năm [2007](https://vi.wikipedia.org/wiki/2007)cũng đưa ra một dự án làm lại *Casablanca*như một cách tưởng nhớ tới bộ phim nổi tiếng. [[71]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Casablanca_%28phim%29#cite_note-71)
Đã có hai bộ phim truyền hình ngắn được sản xuất dựa trên
*Casablanca*, chúng đều được coi là những phần trước của bộ phim. Loạt phim truyền hình đầu tiên được hãng [ABC](https://vi.wikipedia.org/wiki/American_Broadcasting_Company) phát sóng trong hai năm [1955](https://vi.wikipedia.org/wiki/1955) và [1956](https://vi.wikipedia.org/wiki/1956) với [Charles McGraw](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Charles_McGraw&action=edit&redlink=1) thủ vai Rick và [Marcel Dalio](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Marcel_Dalio&action=edit&redlink=1) thủ vai Renault. Đây là một trong các tác phẩm của chương trình [Warner Bros. Presents](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Warner_Bros._Presents&action=edit&redlink=1) với tổng thời lượng các tập là 10 tiếng. Loạt phim thứ hai có tổng thời lượng 5 tiếng do đài [72] [NBC](https://vi.wikipedia.org/wiki/NBC)phát sóng năm [1983](https://vi.wikipedia.org/wiki/1983)với [David Soul](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=David_Soul&action=edit&redlink=1)vào vai Rick còn [Ray Liotta](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ray_Liotta&action=edit&redlink=1)vào vai Sacha. [[73]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Casablanca_%28phim%29#cite_note-73) *Casablanca*còn được chuyển thể thành [kịch truyền thanh](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=K%E1%BB%8Bch_truy%E1%BB%81n_thanh&action=edit&redlink=1)nhiều lần trong đó đáng chú ý có vở kịch dài 30 phút phát trên *vào ngày* [The Screen Guild Theater](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=The_Screen_Guild_Theater&action=edit&redlink=1) [26 tháng 4](https://vi.wikipedia.org/wiki/26_th%C3%A1ng_4)năm [1943](https://vi.wikipedia.org/wiki/1943)với sự góp mặt của cả Bogart, Bergman và Henreid, hay phiên bản chuyển thể dài 1 tiếng phát trên *vào ngày* [Lux Radio Theater](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Lux_Radio_Theater&action=edit&redlink=1) [24 tháng 1](https://vi.wikipedia.org/wiki/24_th%C3%A1ng_1)năm [1944](https://vi.wikipedia.org/wiki/1944)với [Alan Ladd](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Alan_Ladd&action=edit&redlink=1)vào vai Rick còn [Hedy Lamarr](https://vi.wikipedia.org/wiki/Hedy_Lamarr)vào vai Ilsa. Biên kịch *Casablanca*là [Julius Epstein](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Julius_J._Epstein&action=edit&redlink=1)từng hai lần dự định chuyển thể bộ phim lên [sân khấu Broadway](https://vi.wikipedia.org/wiki/S%C3%A2n_kh%E1%BA%A5u_Broadway)vào các năm [1951](https://vi.wikipedia.org/wiki/1951)và [1967](https://vi.wikipedia.org/wiki/1967)nhưng cả hai lần dự định của Epstein đều không thành hiện thực. Vở kịch gốc của [[74]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Casablanca_%28phim%29#cite_note-74) *Casablanca*là *cũng từng được công diễn ở* [Everybody Comes to Rick’s](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Everybody_Comes_to_Rick%27s&action=edit&redlink=1) [Newport, Rhode Island](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Newport,_Rhode_Island&action=edit&redlink=1)vào tháng 8 năm [1946](https://vi.wikipedia.org/wiki/1946)và [Luân Đôn](https://vi.wikipedia.org/wiki/Lu%C3%A2n_%C4%90%C3%B4n)tháng 4 năm [1991](https://vi.wikipedia.org/wiki/1991)nhưng đều không phải là những vở diễn thành công. [[75]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Casablanca_%28phim%29#cite_note-75) *Casablanca* được hãng Warner Bros. cho phép nhà văn [Michael Walsh](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Michael_Walsh_%28nh%C3%A0_v%C4%83n%29&action=edit&redlink=1) chuyển thể thành tiểu thuyết với tựa đề *As Time Goes By*, tác phẩm được xuất bản năm [1998](https://vi.wikipedia.org/wiki/1998). [[76]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Casablanca_%28phim%29#cite_note-76) Ngoài những tình tiết có trong phim, tiểu thuyết còn đề cập tới nhiều chi tiết khác không có trong [77] *Casablanca*như quá khứ bí ẩn của Rick ở Mỹ. Tuy nhiên không giống như bộ phim gốc, tiểu thuyết *As Time Goes By*không phải là một tác phẩm thành công. [[78]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Casablanca_%28phim%29#cite_note-78)
## Dạng phát hành khác
*Casablanca*.
Trong
[thập niên 1980](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BA%ADp_ni%C3%AAn_1980), *Casablanca* từng được chuyển thành phim màu trong một dự án gây nhiều tranh cãi. Phiên bản màu này được phát sóng trên truyền hình và phát hành dưới dạng băng VHS tuy nhiên chúng không được người xem đón nhận. Con trai của Humphrey Bogart là Stephen đã nhận xét về dự án màu hóa bộ phim này như sau: “Nếu các ngài định màu hóa [79] *Casablanca*thì tại sao không thêm tay cho *?”.* [Tượng thần Vệ Nữ](https://vi.wikipedia.org/wiki/T%C6%B0%E1%BB%A3ng_th%E1%BA%A7n_V%E1%BB%87_N%E1%BB%AF) [[70]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Casablanca_%28phim%29#cite_note-Harmetz-70) [[80]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Casablanca_%28phim%29#cite_note-80) *Casablanca* được [Warner Home Video](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Warner_Home_Video&action=edit&redlink=1) phát hành dưới dạng [đĩa lade](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%C4%A9a_lade) vào năm [1991](https://vi.wikipedia.org/wiki/1991) và [băng VHS](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=B%C4%83ng_VHS&action=edit&redlink=1) vào năm [1992](https://vi.wikipedia.org/wiki/1992). Tới năm [1997](https://vi.wikipedia.org/wiki/1997), bộ phim được hãng MGM phát hành dưới dạng [đĩa DVD](https://vi.wikipedia.org/wiki/DVD) kèm theo đoạn phim giới thiệu và một phim tài liệu ngắn nói về quá trình sản xuất. Năm [2003](https://vi.wikipedia.org/wiki/2003) phiên bản DVD *Casablanca* đặc biệt gồm 2 đĩa được ra mắt công chúng, phiên bản này ngoài nội dung phim với hình ảnh được phục chế còn có phần bình luận và các phim tài liệu đính kèm. Ngày [81] [14 tháng 11](https://vi.wikipedia.org/wiki/14_th%C3%A1ng_11)năm [2006](https://vi.wikipedia.org/wiki/2006), *Casablanca*được phát hành dưới dạng [HD DVD](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=HD_DVD&action=edit&redlink=1)với phần nội dung tương tự bản DVD năm [2003](https://vi.wikipedia.org/wiki/2003). Phiên bản này được khen ngợi vì phần hình ảnh phim có chất lượng rất tốt. [[82]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Casablanca_%28phim%29#cite_note-82) [[83]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Casablanca_%28phim%29#cite_note-83) Tới năm [[84]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Casablanca_%28phim%29#cite_note-84) [2008](https://vi.wikipedia.org/wiki/2008), tới lượt phiên bản [Blu-ray](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%C4%A9a_Blu-ray)của *Casablanca*xuất hiện với một số phần kèm thêm mới. [[85]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Casablanca_%28phim%29#cite_note-85)
## Tham khảo
### Chú thích
**Ebert, Roger (ngày 15 tháng 9 năm 1996).** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Casablanca_%28phim%29#cite_ref-1) [“Casablanca (1942)”](http://rogerebert.suntimes.com/apps/pbcs.dll/article?AID=/19960915/REVIEWS08/401010308/1023). *. Truy cập ngày 29 tháng 7 năm 2007.* [Chicago Sun-Times](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Chicago_Sun-Times&action=edit&redlink=1)
- ^
**a** [Eliot Stein (tháng 5 1995).](https://vi.wikipedia.org/wiki/Casablanca_%28phim%29#cite_ref-Stein_interview_2-1) **ă** [“”Howard Koch, Julius Epstein, Frank Miller Interview””](http://www.vincasa.com/indexkoch.html). vincasa.com. Truy cập ngày 11 tháng 6 năm 2008. Kiểm tra giá trị ngày tháng trong:
|date=(
[trợ giúp](https://en.wikipedia.org/wiki/Help:CS1_errors#bad_date)) Frank Miller: “There was a scene planned, after the ending, that would have shown Rick and Renault on an Allied ship just prior to the landing at CASABLANCA but plans to shoot it were scrapped when the marketing department realized they had to get the film out fast to capitalize on the liberation of North Africa.” **Harmetz, tr. 214** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Casablanca_%28phim%29#cite_ref-3) **Harmetz, tr. 74** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Casablanca_%28phim%29#cite_ref-4) [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Casablanca_%28phim%29#cite_ref-5) [“From quintessential “good girl” to Hollywood heavyweight”](http://www.ingridbergman.com/about/bio2.htm). The Family of Ingrid Bergman. Truy cập ngày 3 tháng 8 năm 2007.
- ^
**a** **ă** **â** **b** **c** **d** [Ebert, Roger. Commentary to](https://vi.wikipedia.org/wiki/Casablanca_%28phim%29#cite_ref-Ebertcommentary_6-6) **đ** *Casablanca*(Two-Disc Special Edition DVD). **Harmetz, tr. 88, 89, 92, 95** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Casablanca_%28phim%29#cite_ref-7) **Harmetz, tr. 99** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Casablanca_%28phim%29#cite_ref-8) **Harmetz, tr. 97** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Casablanca_%28phim%29#cite_ref-9) **Harmetz, tr. 139–40, 260 và Behlmer, tr. 214** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Casablanca_%28phim%29#cite_ref-10) **Behlmer, Rudy (1985).** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Casablanca_%28phim%29#cite_ref-11) *Inside Warner Bros. (1935–1951)*. Luân Đôn: Weidenfeld and Nicolson. tr. 194. [ISBN](https://vi.wikipedia.org/wiki/ISBN) [0297792423](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0297792423). **Harmetz, tr. 53–54** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Casablanca_%28phim%29#cite_ref-12) [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Casablanca_%28phim%29#cite_ref-13) [Harmetz, Aljean](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Aljean_Harmetz&action=edit&redlink=1)(1992). *Round Up the Usual Suspects: The Making of Casablanca*. Luân Đôn: Weidenfeld and Nicolson. tr. 17. [ISBN](https://vi.wikipedia.org/wiki/ISBN) [0297812947](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0297812947). **Harmetz, tr. 18** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Casablanca_%28phim%29#cite_ref-14) **Wilson, Kristi M. (2002).** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Casablanca_%28phim%29#cite_ref-15) [“Casablanca”](http://archive.is/EolK). St James Encyclopedia of Pop Culture, Gale Group. [Bản gốc](http://findarticles.com/p/articles/mi_g1epc/is_tov/ai_2419100212)lưu trữ ngày 28 tháng 6 năm 2012. Truy cập ngày 10 tháng 8 năm 2007. **Harmetz, tr. 30** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Casablanca_%28phim%29#cite_ref-16) **Harmetz, tr. 56–59** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Casablanca_%28phim%29#cite_ref-17) **Harmetz, tr. 175 và 179** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Casablanca_%28phim%29#cite_ref-18) **Harmetz, tr. 229** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Casablanca_%28phim%29#cite_ref-19) **Behlmer, tr. 206–207** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Casablanca_%28phim%29#cite_ref-20) **Sorel, Edward (tháng 12 1991).** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Casablanca_%28phim%29#cite_ref-21) [“Casablanca”](http://www.americanheritage.com/articles/magazine/ah/1991/8/1991_8_92.shtml). [. Truy cập ngày 3 tháng 8 năm 2007. Kiểm tra giá trị ngày tháng trong:](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=American_Heritage_%28t%E1%BA%A1p_ch%C3%AD%29&action=edit&redlink=1) *American Heritage*
|date=(
[trợ giúp](https://en.wikipedia.org/wiki/Help:CS1_errors#bad_date)) [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Casablanca_%28phim%29#cite_ref-22) [“Casablanca’ writer dies at 91”](http://archives.cnn.com/2001/SHOWBIZ/News/01/01/euroshorts/). [CNN](https://vi.wikipedia.org/wiki/CNN). Ngày 1 tháng 1 năm 2001. Truy cập ngày 3 tháng 8 năm 2007. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Casablanca_%28phim%29#cite_ref-23) [“Censored Films and Television”](http://www2.lib.virginia.edu/exhibits/censored/film.html). [Đại học Virginia](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%A1i_h%E1%BB%8Dc_Virginia). Truy cập ngày 25 tháng 5 năm 2009. **Harmetz, tr. 162–166 và Behlmer, tr. 207–208, 212–213** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Casablanca_%28phim%29#cite_ref-24)
- ^
**a** **ă** [Robertson, James C. (1993).](https://vi.wikipedia.org/wiki/Casablanca_%28phim%29#cite_ref-robertson_25-2) **â** *The Casablanca Man: The Cinema of Michael Curtiz*. London: Routledge. tr. 79. [ISBN](https://vi.wikipedia.org/wiki/ISBN) [0415068045](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0415068045). **Behlmer, tr. 208** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Casablanca_%28phim%29#cite_ref-26) **Harmetz, tr. 75.** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Casablanca_%28phim%29#cite_ref-27) **Sarris, Andrew (1968).** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Casablanca_%28phim%29#cite_ref-28) *The American Cinema: Directors and Directions 1929–1968*. New York: Dutton. tr. 176. **Rosenzweig, Sidney (1982).** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Casablanca_%28phim%29#cite_ref-29) *Casablanca and Other Major Films of Michael Curtiz*. Ann Arbor, Mich: UMI Research Press. tr. 158–159. [ISBN](https://vi.wikipedia.org/wiki/ISBN) [0835713040](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0835713040). **Harmetz, tr. 264** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Casablanca_%28phim%29#cite_ref-30) **Behlmer, tr. 214–215** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Casablanca_%28phim%29#cite_ref-31) **Harmetz, tr. 237** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Casablanca_%28phim%29#cite_ref-32) [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Casablanca_%28phim%29#cite_ref-33) [“The Plane Truth”](http://www.snopes.com/disney/parks/casablanca.asp). [Snopes](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Snopes&action=edit&redlink=1). Ngày 21 tháng 8 năm 2007. Truy cập ngày 6 tháng 12 năm 2007. **Rosenzweig, tr. 6–7** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Casablanca_%28phim%29#cite_ref-34) **Harmetz, tr. 170** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Casablanca_%28phim%29#cite_ref-35) **Harmetz, tr. 280–81** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Casablanca_%28phim%29#cite_ref-36) **Harmetz, tr. 253–58** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Casablanca_%28phim%29#cite_ref-37) [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Casablanca_%28phim%29#cite_ref-38) [“Casablanca (1942) – Soundtrack”](http://www.imdb.com/title/tt0034583/soundtrack). [IMDb](https://vi.wikipedia.org/wiki/Internet_Movie_Database). Truy cập ngày 25 tháng 5 năm 2009. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Casablanca_%28phim%29#cite_ref-39) [“Casablanca: Original Motion Picture Soundtrack”](http://www.amazon.com/Casablanca-Original-Motion-Picture-Soundtrack/dp/B00000344X/ref=pd_cp_m_1?pf_rd_p=413864001&pf_rd_s=center-41&pf_rd_t=201&pf_rd_i=B000026MYT&pf_rd_m=ATVPDKIKX0DER&pf_rd_r=1GJ1HP2C8YY7BEEDAGFY). Amazon.com. Truy cập ngày 25 tháng 5 năm 2009. **Harmetz, tr. 12** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Casablanca_%28phim%29#cite_ref-40) **Stanley, John (ngày 5 tháng 4 năm 1992). “’Casablanca’ Celebrates Its 50th”.** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Casablanca_%28phim%29#cite_ref-41) *.* [San Francisco Chronicle](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=San_Francisco_Chronicle&action=edit&redlink=1) [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Casablanca_%28phim%29#cite_ref-42) [“Film reviews through the years”](http://www.variety.com/index.asp?layout=Variety100&reviewid=VE1117487980&content=jump&jump=review&category=1935&cs=1). [. Ngày 2 tháng 12 năm 1942. Truy cập ngày 29 tháng 7 năm 2007.](https://vi.wikipedia.org/wiki/Variety_%28t%E1%BA%A1p_ch%C3%AD%29) *Variety* **Nguyên văn: “it was a picture the audiences needed… there were values… worth making sacrifices for. And it said it in a very entertaining way.”** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Casablanca_%28phim%29#cite_ref-43) **Cass Warner Sperling và Cork Millner (1994).** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Casablanca_%28phim%29#cite_ref-44) *Hollywood Be Thy Name: The Warner Bros. Story*. Rocklin, California: Prima. tr. 249. **Harmetz, tr. 286** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Casablanca_%28phim%29#cite_ref-45) **Crowther, Bosley (ngày 27 tháng 11 năm 1942). “’Casablanca’, with Humphrey Bogart and Ingrid Bergman, at Hollywood”.** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Casablanca_%28phim%29#cite_ref-46) *. tr. 27.* [The New York Times](https://vi.wikipedia.org/wiki/The_New_York_Times) **Harmetz, tr. 321–24** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Casablanca_%28phim%29#cite_ref-47) **Strauss, Bob (ngày 10 tháng 4 năm 1992). “Still the best:** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Casablanca_%28phim%29#cite_ref-48) *Casablanca*loses no luster over time”. *.* [Los Angeles Times](https://vi.wikipedia.org/wiki/Los_Angeles_Times)
- ^
**a** [Quoted in Ebert commentary.](https://vi.wikipedia.org/wiki/Casablanca_%28phim%29#cite_ref-Ebertcommentaryquote_49-1) **ă** **Harmetz, tr. 12–13** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Casablanca_%28phim%29#cite_ref-50) **Pauline Kael.** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Casablanca_%28phim%29#cite_ref-51) [“Casablanca”](http://www.webcitation.org/1256530689745056). geocities.com. [Bản gốc](http://www.geocities.com/paulinekaelreviews/c2.html)lưu trữ ngày 26 tháng 10 năm 2009. Truy cập ngày 5 tháng 1 năm 2009. **Nguyên văn: “by any strict critical standards…** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Casablanca_%28phim%29#cite_ref-52) *Casablanca*is a very mediocre film.” [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Casablanca_%28phim%29#cite_ref-53) [Eco, Umberto](https://vi.wikipedia.org/wiki/Umberto_Eco)(1994). *Signs of Life in the USA: Readings on Popular Culture for Writers*. Bedford Books. [ISBN](https://vi.wikipedia.org/wiki/ISBN) [0-312-25925-5](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0-312-25925-5). **Harmetz, tr. 55** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Casablanca_%28phim%29#cite_ref-54) [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Casablanca_%28phim%29#cite_ref-55) [“Casablanca 50th Anniversary Special: You Must Remember This”](http://www.imdb.com/title/tt0280526/). [IMDb](https://vi.wikipedia.org/wiki/Internet_Movie_Database). 1992. Truy cập ngày 25 tháng 5 năm 2009. **Yoram Allon và Hannah Patterson (2001).** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Casablanca_%28phim%29#cite_ref-56) *Contemporary British & Irish Directors*. Wallflower Press. tr. 332. **Harmetz, tr. 343** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Casablanca_%28phim%29#cite_ref-57) **Harmetz, tr. 346** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Casablanca_%28phim%29#cite_ref-58) **Zinman, David (ngày 10 tháng 4 năm 1983).** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Casablanca_%28phim%29#cite_ref-59) *The Magazine*. *. tr. 12.* [The Province](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=The_Province&action=edit&redlink=1)
- ^
**a** **ă** **â** **b** [“Casablanca (1942)”](http://movies.yahoo.com/movie/1800020867/awards). Yahoo! Movies. Truy cập ngày 21 tháng 5 năm 2009. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Casablanca_%28phim%29#cite_ref-61) [“’Frankly, my dear…’ named number one movie quote”](http://web.archive.org/web/20051130143949/http://www.abc.net.au/news/newsitems/200506/s1398449.htm). [Australian Broadcasting Company](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Australian_Broadcasting_Company&action=edit&redlink=1). Ngày 23 tháng 6 năm 2005. [Bản gốc](http://www.abc.net.au/news/newsitems/200506/s1398449.htm)lưu trữ ngày 30 tháng 11 năm 2005. Truy cập ngày 4 tháng 11 năm 2006. **Harmetz, tr. 187** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Casablanca_%28phim%29#cite_ref-62) [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Casablanca_%28phim%29#cite_ref-AFI_63-0) [“Trang thống kê”](http://www.afi.com/). [Viện phim Mỹ](https://vi.wikipedia.org/wiki/Vi%E1%BB%87n_phim_M%E1%BB%B9). Truy cập ngày 21 tháng 5 năm 2009. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Casablanca_%28phim%29#cite_ref-64) [“The 100 Greatest Movie Characters of All Time”](http://www.premiere.com/List/The-100-Greatest-Movie-Characters-of-All-Time/The-100-Greatest-Movie-Characters-of-All-Time11). [. Ngày 4 tháng 12 năm 2004. Truy cập ngày 21 tháng 5 năm 2009.](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Premiere_%28t%E1%BA%A1p_ch%C3%AD%29&action=edit&redlink=1) *Premiere* [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Casablanca_%28phim%29#cite_ref-65) [“The 101 Greatest Screenplays of All Time”](http://www.premiere.com/List/The-101-Greatest-Screenplays-of-All-Time2/The-101-Greatest-Screenplays-of-All-Time24). [. Ngày 4 tháng 3 năm 2006. Truy cập ngày 21 tháng 5 năm 2009.](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Premiere_%28t%E1%BA%A1p_ch%C3%AD%29&action=edit&redlink=1) *Premiere* [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Casablanca_%28phim%29#cite_ref-66) [“The 100 Greatest Movie Lines”](http://www.premiere.com/List/The-100-Greatest-Movie-Lines). [. Ngày 4 tháng 11 năm 2007. Truy cập ngày 21 tháng 5 năm 2009.](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Premiere_%28t%E1%BA%A1p_ch%C3%AD%29&action=edit&redlink=1) *Premiere* [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Casablanca_%28phim%29#cite_ref-IMDb250_67-0) [“Top 250 movies – IMDb”](http://www.imdb.com/chart/top). [IMDb](https://vi.wikipedia.org/wiki/Internet_Movie_Database). Truy cập ngày 21 tháng 5 năm 2009. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Casablanca_%28phim%29#cite_ref-tomatoes_68-0) [“Casablanca (1942)”](http://uk.rottentomatoes.com/m/1003707-casablanca/). [Rotten Tomatoes](https://vi.wikipedia.org/wiki/Rotten_Tomatoes). Truy cập ngày 21 tháng 5 năm 2009. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Casablanca_%28phim%29#cite_ref-loc_69-0) [“Trang web chính thức”](http://www.loc.gov/film/filmnfr.html). [Viện lưu trữ phim quốc gia (Hoa Kỳ)](https://vi.wikipedia.org/wiki/Vi%E1%BB%87n_l%C6%B0u_tr%E1%BB%AF_phim_qu%E1%BB%91c_gia_%28Hoa_K%E1%BB%B3%29). Truy cập ngày 21 tháng 5 năm 2009.
- ^
**a** [Harmetz, tr. 342](https://vi.wikipedia.org/wiki/Casablanca_%28phim%29#cite_ref-Harmetz_70-1) **ă** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Casablanca_%28phim%29#cite_ref-71) [12 tháng 8 năm 2007T00:00:01-00:00 “’Casablanca’ to be remade by Bollywood”](http://news.independent.co.uk/world/asia/article2856866.ece#ng%C3%A0y). Independent News. Truy cập ngày 11 tháng 8 năm 2007. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Casablanca_%28phim%29#cite_ref-72) [“Casablanca (1955)”](http://www.imdb.com/title/tt0047719/). [IMDb](https://vi.wikipedia.org/wiki/Internet_Movie_Database). Truy cập ngày 6 tháng 8 năm 2007. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Casablanca_%28phim%29#cite_ref-73) [“Casablanca (1983)”](http://www.imdb.com/title/tt0084994/). [IMDb](https://vi.wikipedia.org/wiki/Internet_Movie_Database). Truy cập ngày 6 tháng 8 năm 2007. **Harmetz, tr. 338** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Casablanca_%28phim%29#cite_ref-74) **Harmetz, tr. 331** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Casablanca_%28phim%29#cite_ref-75) [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Casablanca_%28phim%29#cite_ref-76) [“Borders.com presents Michael Walsh, Author of “As Time Goes By””](http://www.liveworld.com/transcripts/borders/1-08-1999.1-1.html). LiveWorld, Inc. 8 tháng 1 năm 1999. Truy cập ngày 13 tháng 8 năm 2007. **Walsh, Michael (1998).** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Casablanca_%28phim%29#cite_ref-77) [“How Did I Write “As Time Goes By”?”](http://www.hachettebookgroupusa.com/authorslounge/articles/1999/april/article7805.html). Hachette Book Group USA. Truy cập ngày 13 tháng 8 năm 2007. **Lawless, Jill (ngày 31 tháng 5 năm 2006).** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Casablanca_%28phim%29#cite_ref-78) [“’Mrs. Robinson’ Returns in Sequel”](http://web.archive.org/web/20071012203236/http://cbsnews.com/stories/2006/05/31/ap/entertainment/mainD8HUTL900.shtml). CBS News. [Bản gốc](http://www.cbsnews.com/stories/2006/05/31/ap/entertainment/mainD8HUTL900.shtml)lưu trữ ngày 12 tháng 10 năm 2007. Truy cập ngày 13 tháng 8 năm 2007. **Krauthammer, Charles (ngày 12 tháng 1 năm 1987).** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Casablanca_%28phim%29#cite_ref-79) [“Casablanca In Color?”](http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,963207,00.html). [. Truy cập ngày 6 tháng 8 năm 2007.](https://vi.wikipedia.org/wiki/Time_%28t%E1%BA%A1p_ch%C3%AD%29) *Time* **Nguyên văn: “if you’re going to colorize Casablanca, why not put arms on the Venus de Milo?”** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Casablanca_%28phim%29#cite_ref-80) [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Casablanca_%28phim%29#cite_ref-81) [“Casablanca: Two-Disc Special Edition”](http://www.amazon.com/Casablanca-Two-Disc-Special-Lauren-Bacall/dp/B00009W0WM/ref=sr_1_2?ie=UTF8&s=dvd&qid=1219962552&sr=1-2). Amazon.com. Truy cập ngày 25 tháng 5 năm 2009. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Casablanca_%28phim%29#cite_ref-82) [“Casablanca HD-DVD (1943)”](http://www.amazon.com/Casablanca-HD-DVD-Humphrey-Bogart/dp/B000I0RR7Q). Amazon.com. Truy cập ngày 25 tháng 5 năm 2009. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Casablanca_%28phim%29#cite_ref-83) [“Casablanca — Humphrey Bogart”](http://www.dvdbeaver.com/film2/DVDReviews27/casablanca.htm). Dvdbeaver.com. Truy cập ngày 25 tháng 5 năm 2009. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Casablanca_%28phim%29#cite_ref-84) [“HD DVD Review: Casablanca”](http://hddvd.highdefdigest.com/casablanca.html). High-Def Digest. Truy cập ngày 25 tháng 5 năm 2009. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Casablanca_%28phim%29#cite_ref-85) [“WHV Press Release: Casablanca Ultimate Collector’s Edition (DVD/Blu-ray) – Home Theater”](http://www.hometheaterforum.com/htf/ht-software-high-definition/275515-whv-press-release-casablanca-ultimate-collectors-edition-dvd-blu-ray.html). Homtheaterforum.com. Truy cập ngày 25 tháng 5 năm 2009.
### Thư mục
- Behlmer, Rudy (1985).
*Inside Warner Bros. (1935–1951)*. Luân Đôn: Weidenfeld and Nicolson. [ISBN](https://vi.wikipedia.org/wiki/ISBN) [0297792423](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0297792423).
- Harmetz, Aljean (1993).
*Round Up the Usual Suspects: The Making of Casablanca*. Warner Books Inc. [ISBN](https://vi.wikipedia.org/wiki/ISBN) [1-56282-761-8](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/1-56282-761-8).
- Robertson, James C (1993).
*The Casablanca Man: The Cinema of Michael Curtiz*. Luân Đôn: Routledge. [ISBN](https://vi.wikipedia.org/wiki/ISBN) [0-415-06804-5](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0-415-06804-5).
- Rosenzweig, Sidney (1982).
*Casablanca and Other Major Films of Michael Curtiz*. Ann Arbor, Michigan: UMI Research Press. [ISBN](https://vi.wikipedia.org/wiki/ISBN) [0-8357-1304-0](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0-8357-1304-0). [Michael Walsh](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Michael_Walsh&action=edit&redlink=1)(2004). *. NXB Hội nhà văn.* [Casablanca](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Casablanca_%28ti%E1%BB%83u_thuy%E1%BA%BFt%29&action=edit&redlink=1)
## Liên kết ngoài
|
|![]()
|Wikimedia Commons có thêm thư viện hình ảnh và phương tiện truyền tải về
|**(tiếng Việt)** [Thông tin trên PAN](http://phimanh.vnexpress.net/News/Kinh-dien/2005/11/3B9ACA76/) [Cả 3 diễn viên chính Humphrey Bogart, Ingrid Bergman và Paul Henreid đều không muốn tham gia](http://phimanh.vnexpress.net/News/Tin-tuc/2007/04/3B9AE41E/)
|
|
[Phim tiếng Anh](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Phim_ti%E1%BA%BFng_Anh) [Phim giành giải Oscar cho phim hay nhất](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Phim_gi%C3%A0nh_gi%E1%BA%A3i_Oscar_cho_phim_hay_nh%E1%BA%A5t) [Hộp điều hướng đạo diễn phim người Mỹ](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:H%E1%BB%99p_%C4%91i%E1%BB%81u_h%C6%B0%E1%BB%9Bng_%C4%91%E1%BA%A1o_di%E1%BB%85n_phim_ng%C6%B0%E1%BB%9Di_M%E1%BB%B9) [Michael Curtiz](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Michael_Curtiz) [Phim của Warner Bros.](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Phim_c%E1%BB%A7a_Warner_Bros.) [Phim của Viện lưu trữ phim Quốc gia Mỹ](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Phim_c%E1%BB%A7a_Vi%E1%BB%87n_l%C6%B0u_tr%E1%BB%AF_phim_Qu%E1%BB%91c_gia_M%E1%BB%B9) [Phim về Thế chiến II](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Phim_v%E1%BB%81_Th%E1%BA%BF_chi%E1%BA%BFn_II) [Phim trắng đen](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Phim_tr%E1%BA%AFng_%C4%91en) [Phim 1942](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Phim_1942) [Phim lấy bối cảnh năm 1941](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Phim_l%E1%BA%A5y_b%E1%BB%91i_c%E1%BA%A3nh_n%C4%83m_1941) [Phim lấy bối cảnh ở Paris](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Phim_l%E1%BA%A5y_b%E1%BB%91i_c%E1%BA%A3nh_%E1%BB%9F_Paris) [Phim quay tại California](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Phim_quay_t%E1%BA%A1i_California) [Phim được lưu trữ tại Cơ quan lưu trữ phim Quốc gia Hoa Kỳ](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Phim_%C4%91%C6%B0%E1%BB%A3c_l%C6%B0u_tr%E1%BB%AF_t%E1%BA%A1i_C%C6%A1_quan_l%C6%B0u_tr%E1%BB%AF_phim_Qu%E1%BB%91c_gia_Hoa_K%E1%BB%B3) [Phim chính kịch của Mỹ](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Phim_ch%C3%ADnh_k%E1%BB%8Bch_c%E1%BB%A7a_M%E1%BB%B9) [Phim Mỹ](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Phim_M%E1%BB%B9) [Phim chính kịch lãng mạn của Mỹ](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Phim_ch%C3%ADnh_k%E1%BB%8Bch_l%C3%A3ng_m%E1%BA%A1n_c%E1%BB%A7a_M%E1%BB%B9) [Phim lấy bối cảnh năm 1940](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Phim_l%E1%BA%A5y_b%E1%BB%91i_c%E1%BA%A3nh_n%C4%83m_1940) [Phim có đạo diễn giành giải Oscar cho Đạo diễn xuất sắc nhất](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Phim_c%C3%B3_%C4%91%E1%BA%A1o_di%E1%BB%85n_gi%C3%A0nh_gi%E1%BA%A3i_Oscar_cho_%C4%90%E1%BA%A1o_di%E1%BB%85n_xu%E1%BA%A5t_s%E1%BA%AFc_nh%E1%BA%A5t) [Phim dựa theo kịch](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Phim_d%E1%BB%B1a_theo_k%E1%BB%8Bch)
# Đặng Thùy Trâm
**Đặng Thùy Trâm** (sinh ngày [26 tháng 11](https://vi.wikipedia.org/wiki/26_th%C3%A1ng_11), [1942](https://vi.wikipedia.org/wiki/1942) tại [Huế](https://vi.wikipedia.org/wiki/Hu%E1%BA%BF); hy sinh ngày [22 tháng 6](https://vi.wikipedia.org/wiki/22_th%C3%A1ng_6) năm [1970](https://vi.wikipedia.org/wiki/1970) tại [Quảng Ngãi](https://vi.wikipedia.org/wiki/Qu%E1%BA%A3ng_Ng%C3%A3i)) là một nữ [bác sĩ](https://vi.wikipedia.org/wiki/B%C3%A1c_s%C4%A9), liệt sĩ trong [Chiến tranh Việt Nam](https://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_Vi%E1%BB%87t_Nam), được [Nhà nước Cộng hòa Xã hội Chủ nghĩa Việt Nam](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_n%C6%B0%E1%BB%9Bc_Vi%E1%BB%87t_Nam) trao tặng danh hiệu [Anh hùng lực lượng vũ trang nhân dân](https://vi.wikipedia.org/wiki/Anh_h%C3%B9ng_l%E1%BB%B1c_l%C6%B0%E1%BB%A3ng_v%C5%A9_trang_nh%C3%A2n_d%C3%A2n) năm [2006](https://vi.wikipedia.org/wiki/2006).
## Mục lục
## Tiểu sử
Đặng Thùy Trâm sinh trưởng trong một gia đình trí thức
[Hà Nội](https://vi.wikipedia.org/wiki/H%C3%A0_N%E1%BB%99i). Bố là bác sĩ ngoại khoa Đặng Ngọc Khuê, mẹ là [dược sĩ](https://vi.wikipedia.org/wiki/D%C6%B0%E1%BB%A3c_s%C4%A9) Doãn Ngọc Trâm – nguyên giảng viên trường [Đại học Dược Hà Nội](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%A1i_h%E1%BB%8Dc_D%C6%B0%E1%BB%A3c_H%C3%A0_N%E1%BB%99i). Đặng Thùy Trâm là chị cả của bốn em, cả chị và 3 em gái đều mang tên giống mẹ chỉ khác nhau tên đệm, cho nên bạn bè và người thân đều gọi Thùy Trâm là “Thùy”.
Bà từng là cựu học sinh của
[Trường Chu Văn An, Hà Nội](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%C6%B0%E1%BB%9Dng_Trung_h%E1%BB%8Dc_ph%E1%BB%95_th%C3%B4ng_Chu_V%C4%83n_An,_H%C3%A0_N%E1%BB%99i) và là giọng ca xuất sắc của trường Chu Văn An và Đại học Y Hà Nội. Bằng các ca khúc *Bài ca hy vọng*, *Cây Thùy dương*, *Sullico*…, bà đã đoạt hàng chục huy chương trong các cuộc đua tài văn nghệ quần chúng thủ đô. Bên cạnh việc say mê học tập, luôn giúp đỡ bạn bè gặp khó khăn, Thùy Trâm còn tích cực tham gia câu lạc bộ thơ văn cùng khóa của trường Chu Văn An, gồm có các thành viên sau này trở thành các nhà văn, nhà thơ như [Nguyễn Khoa Điềm](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Khoa_%C4%90i%E1%BB%81m), Tô Nhuận Vĩ, Vương Trí Nhàn… Bà và các anh bạn cùng lớp Lê Văn Kiếm, Hoàng Ngọc Kim, Dương Đức Niệm kết thành nhóm phấn đấu vào Đảng. Nối nghiệp gia đình, Thùy Trâm thi đỗ vào [Đại học Y khoa Hà Nội](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%A1i_h%E1%BB%8Dc_Y_khoa_H%C3%A0_N%E1%BB%99i) chuyên khoa Mắt và được nhà trường cho tốt nghiệp sớm 1 năm để đi chiến trường.
Với kết quả học tập, thi tốt nghiệp loại ưu, bác sĩ trẻ Thùy Trâm có thể, hoặc nhận lời ở lại trường làm cán bộ giảng dạy hoặc nhận công tác tại một bệnh viên hoặc cơ quan nào đó ở ngay Hà Nội vì bố mẹ đều là cán bộ có uy tín, có nhiều quan hệ trong ngành Y tế. Nhưng vì có người yêu vào chiến trường trước mấy năm nên sau khi tốt nghiệp bà xung phong vào Nam ngay. Năm
[1966](https://vi.wikipedia.org/wiki/1966), Thùy Trâm xung phong vào công tác ở chiến trường B. Sau ba tháng hành quân từ miền Bắc, tháng 3 năm 1967 bà vào đến [Quảng Ngãi](https://vi.wikipedia.org/wiki/Qu%E1%BA%A3ng_Ng%C3%A3i) và được phân công về phụ trách bệnh viện huyện [Đức Phổ](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%A9c_Ph%E1%BB%95), một bệnh xá dân sự nhưng chủ yếu điều trị cho các thương bệnh binh. Bà được kết nạp vào [Đảng Cộng Sản Việt Nam](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%A3ng_C%E1%BB%99ng_S%E1%BA%A3n_Vi%E1%BB%87t_Nam) ngày [27 tháng 9](https://vi.wikipedia.org/wiki/27_th%C3%A1ng_9) năm [1968](https://vi.wikipedia.org/wiki/1968).
Ngày
[22 tháng 6](https://vi.wikipedia.org/wiki/22_th%C3%A1ng_6) năm [1970](https://vi.wikipedia.org/wiki/1970), trong một chuyến công tác từ vùng núi [Ba Tơ](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ba_T%C6%A1) về đồng bằng, Đặng Thùy Trâm bị địch phục kích và hy sinh khi chưa đầy 28 tuổi đời, 2 tuổi Đảng và 3 năm tuổi nghề. [[1]](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7ng_Th%C3%B9y_Tr%C3%A2m#cite_note-1)
Hài cốt của bà được nhân dân địa phương mai táng tại nơi hy sinh và luôn hương khói. Sau chiến tranh, mộ của bà được đồng đội đưa về Nghĩa trang liệt sĩ xã Phổ Cường. Năm
[1990](https://vi.wikipedia.org/wiki/1990), gia đình đã đưa hài cốt của bà về Nghĩa trang liệt sĩ xã Xuân Phương, [Từ Liêm](https://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BB%AB_Li%C3%AAm), Hà Nội.
Bà đồng thời là tác giả hai tập nhật ký được viết từ ngày 8 tháng 4 năm
[1968](https://vi.wikipedia.org/wiki/1968), khi phụ trách bệnh xá Đức Phổ, cho đến ngày 20 tháng 6 năm [1970](https://vi.wikipedia.org/wiki/1970), 2 ngày trước khi hy sinh. Hai tập nhật ký này được [Frederic Whitehurst](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Frederic_Whitehurst&action=edit&redlink=1), cựu sĩ quan quân báo [Hoa Kỳ](https://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3), lưu giữ cho đến ngày được trả lại cho gia đình tác giả vào cuối tháng 4, 2005. Nhật ký của bà sau đó được nhà phê bình văn học [Vương Trí Nhàn](https://vi.wikipedia.org/wiki/V%C6%B0%C6%A1ng_Tr%C3%AD_Nh%C3%A0n) biên tập thành quyển sách mang tên * và trở thành một hiện tượng văn học với hơn 400.000 bản được bán. Cuốn sách đã được dịch ra nhiều thứ tiếng và được báo chí nước ngoài bình luận như một “nhật ký Nhật ký Đặng Thùy Trâm* [Anne Frank](https://vi.wikipedia.org/wiki/Anne_Frank)của Việt Nam”. [[2]](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7ng_Th%C3%B9y_Tr%C3%A2m#cite_note-2)
## Cuộc gặp huyền thoại
Trong loạt bài
[phóng sự](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ph%C3%B3ng_s%E1%BB%B1) “Huyền thoại tuyến [đường mòn Hồ Chí Minh](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%C6%B0%E1%BB%9Dng_m%C3%B2n_H%E1%BB%93_Ch%C3%AD_Minh) trên biển”, [Nhà báo](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_b%C3%A1o) [Nguyễn Thành Luân](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Nguy%E1%BB%85n_Th%C3%A0nh_Lu%C3%A2n&action=edit&redlink=1) ( [Báo Đại Đoàn Kết](https://vi.wikipedia.org/wiki/B%C3%A1o_%C4%90%E1%BA%A1i_%C4%90o%C3%A0n_K%E1%BA%BFt)) thuật lại cuộc gặp gỡ với các nhân chứng lịch sử, trong đó có Thuyền phó con tàu đầu tiên ra miền Bắc – [Nguyễn Văn Đức](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Nguy%E1%BB%85n_V%C4%83n_%C4%90%E1%BB%A9c&action=edit&redlink=1), kể lại về cuộc gặp huyền thoại của các thủy thủ trên con tàu “Không số” vận chuyển [vũ khí](https://vi.wikipedia.org/wiki/V%C5%A9_kh%C3%AD) đầu tiên ra Bắc với liệt sĩ Đặng Thùy Trâm trên tuyến đường mòn nổi tiếng này vào năm 1968 mà đến nay ông vẫn còn nhiều ấn tượng tốt đối với Đặng Thùy Trâm. [[3]](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7ng_Th%C3%B9y_Tr%C3%A2m#cite_note-daidoanket.vn-3)
## Mối tình của Đặng Thùy Trâm
Trong nhật ký, Đặng Thùy Trâm viết về người mình yêu bằng chữ viết tắt “M”. Tên thật của người chiến sĩ này là Khương Thế Hưng. Anh sinh ngày 18 tháng 9 năm 1934 tại thị xã Hội An, Quảng Nam, là con thứ 3 của Nhà thơ lão thành
[Khương Hữu Dụng](https://vi.wikipedia.org/wiki/Kh%C6%B0%C6%A1ng_H%E1%BB%AFu_D%E1%BB%A5ng), sau [Khương Thế Xương](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Kh%C6%B0%C6%A1ng_Th%E1%BA%BF_X%C6%B0%C6%A1ng&action=edit&redlink=1) và Khương Băng Tâm. M. là chữ đầu của chữ Mộc. Nguyên Mộc tức Đỗ Mộc, là bút danh của Khương Thế Hưng ở chiến trường . [4]
Năm 1966, Đặng Thùy Trâm vào chiến trường. Khương Thế Hưng gặp chị khi trong mình đã có hàng chục vết thương. Trong một lá thư, viết ngày 15 tháng 2 năm 1968, gửi cho bạn là
[Dương Đức Niệm](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=D%C6%B0%C6%A1ng_%C4%90%E1%BB%A9c_Ni%E1%BB%87m&action=edit&redlink=1), Thùy viết về M: *“Anh bây giờ sống thật đơn giản, anh không mơ gì hơn là diệt được thật nhiều giặc Mỹ, anh không cần gì cho bản thân, kể cả tình yêu và sự nghiệp. Đối với Thùy, anh thương với tình thương rất đỗi chân thành, anh tôn trọng và cảm phục trước tình yêu thủy chung của Thùy, nhưng chỉ có thế thôi. Con tim anh không còn những rung cảm sâu xa, những vần thơ thắm đượm tình yêu, những lời ca bay bổng ước mơ nữa rồi”*.
Anh rất cảm phục trước tình yêu chung thủy của Thùy nhưng trái tim anh đau đớn khi thấy miền Nam đau thương, khi đồng đội của anh từng ngày, từng giờ đã và đang ngã xuống để giành độc lập tự do cho Tổ quốc. Trong một lá thư gửi cho em gái, anh Hưng viết:
*Anh đã hành quân qua hàng ngàn thôn xóm cháy rụi, những cánh đồng khô héo vì chất độc… Anh đã từng lặng người trước 70 bà con Hành Đức bị thuốc độc Mỹ làm chết trong hầm, thân thể bầm tím… Anh đã nhìn tận mắt chị phụ nữ Gành Cả bị giặc Pắc Chung Hi hiếp, ruột chị dao găm giặc rọc từ dưới lên trên, cổ chị bị giặc vác cối đá chần lên, lưỡi chị phải thè ra ngoài!* *Tay anh đã từng cầm chuỗi cườm của em bé, mảng da đầu dính tóc của người con gái, mảnh xương sọ của bà mẹ – những người trong số 394 người bị giặc Pắc Chung Hi tàn sát trong một giờ vào một sớm mưa lạnh ngày Đông 1966 ở Bình Hòa… Anh đã từng chứng kiến những vụ vây ráp bắt thanh niên ta đi làm bia đỡ đạn cho chúng, chúng đã giành giật trong tay những bà mẹ những người chị, những đứa con thân yêu, những người em hiền hậu… một cách vô cùng man rợ!* *Nhưng đối với đồng bào Quảng Ngãi ta, mỗi tội ác của giặc Mỹ và tay sai gây ra chỉ có tác dụng như đổ thêm dầu vào ngọn lửa căm thù, chỉ có tác dụng làm cho quân và dân*. [Quảng Ngãi](https://vi.wikipedia.org/wiki/Qu%E1%BA%A3ng_Ng%C3%A3i)ta thêm quyết tâm, thêm sức mạnh chiến đấu vì độc lập tự do, vì hòa bình, hòa hợp dân tộc
Năm 1970, khi Thùy Trâm hi sinh, anh Hưng cũng bị thương nặng phải chuyển ra Bắc. Dòng nhật ký được viết sau ngày anh Hưng biết tin Đặng Thùy Trâm hi sinh
: [5] *“Em dịu dàng là vậy, chưa biết nói nặng ai câu nào. Em dũng cảm là vậy. Giặc đốt hầm bí mật vẫn bình tĩnh cứu chữa thương binh. Cuỡi hon đa phóng qua trước rào lính địch để cấp cứu ca thương binh nặng. B-52 trên đầu. Quân đánh bộ bên cạnh vẫn bình tĩnh băng bó thương binh, dìu đi khỏi vòng vây.* *Bà con thương yêu đùm bọc em. Các mẹ gọi em là Con gái. Các em gọi em là Chị. Cánh lính trẻ gọi em là Sao Vệ nữ. Các nhà thơ gọi em là người của làng thơ họ. Các nhà văn cãi lại bảo em là người của họ gửi nhờ Sê Khốp dạy nuôi. Vậy mà em ngã xuống. Và em cũng không nhận ra anh! Em chết đi biến thành ngọn gió lượn trên đầu anh. Trên đời anh. Thành tiếng gọi đằng trước để anh đi tới… Anh đã nghĩ, đó là tình yêu của người lính!…”*.
Anh Khương Thế Hưng mất ngày 13 tháng 11 năm 1999, sau nhiều năm dài vật lộn với thương tật và bệnh tật do di chứng chiến tranh, thọ 65 tuổi.
[[6]](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7ng_Th%C3%B9y_Tr%C3%A2m#cite_note-6)
Em gái ông là bà Khương Băng Kính đã giữ lại bức thư viết ngày 17-3-1969 của chị Thùy Trâm gửi anh Hưng, được anh kẹp trong cuốn nhật ký. Bức thư được gia đình tặng
[Bảo tàng Lịch sử quân sự Việt Nam](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=B%E1%BA%A3o_t%C3%A0ng_L%E1%BB%8Bch_s%E1%BB%AD_qu%C3%A2n_s%E1%BB%B1_Vi%E1%BB%87t_Nam&action=edit&redlink=1) cuối năm 2009 và đang được trưng bày trong triển lãm Những kỷ vật kháng chiến tại Bảo tàng Quân khu 4 (Nghệ An).
## Vinh danh
- Tên bà được đặt cho một trạm xá
tại thôn Nga Mân, xã Phổ Cường, huyện [[7]](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7ng_Th%C3%B9y_Tr%C3%A2m#cite_note-7) [Đức Phổ](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%A9c_Ph%E1%BB%95), tỉnh [Quảng Ngãi](https://vi.wikipedia.org/wiki/Qu%E1%BA%A3ng_Ng%C3%A3i), cũng như được đặt thay thế cho ngõ 477 Hoàng Quốc Việt, Hà Nội, tên một phố tại thành phố [Hạ Long](https://vi.wikipedia.org/wiki/H%E1%BA%A1_Long_%28th%C3%A0nh_ph%E1%BB%91%29),…
- Bộ phim
**Đừng Đốt** do [[8]](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7ng_Th%C3%B9y_Tr%C3%A2m#cite_note-8) [Đặng Nhật Minh](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7ng_Nh%E1%BA%ADt_Minh)làm [đạo diễn](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%A1o_di%E1%BB%85n)được dựng lên từ [Nhật ký Đặng Thùy Trâm](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%E1%BA%ADt_k%C3%BD_%C4%90%E1%BA%B7ng_Th%C3%B9y_Tr%C3%A2m), trong đó bà là nhân vật trung tâm của bộ phim.
## Xem thêm
## Chú thích
[^](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7ng_Th%C3%B9y_Tr%C3%A2m#cite_ref-1) *Nhật ký Đặng Thùy Trâm, Vương Trí Nhàn* [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7ng_Th%C3%B9y_Tr%C3%A2m#cite_ref-2) *Diary of a Vietcong doctor: The Anne Frank of Vietnam*, The Independent, 2005 [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7ng_Th%C3%B9y_Tr%C3%A2m#cite_ref-daidoanket.vn_3-0) [Huyền thoại tuyến “đường mòn Hồ Chí Minh trên biển”](http://daidoanket.vn/index.aspx?Menu=1366&chitiet=6150&Style=1) [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7ng_Th%C3%B9y_Tr%C3%A2m#cite_ref-4) [“Báo Bắc Giang điện tử”](http://baobacgiang.com.vn/270/16073.bgo). Truy cập 1 tháng 3 năm 2015. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7ng_Th%C3%B9y_Tr%C3%A2m#cite_ref-5) [http://binhphuoc.org/tin-trong-nuoc/cong-bo-buc-thu-dang-thuy-tram-gui-nguoi-yeu-em-chet-di-bien-thanh-ngon-gio….html](http://binhphuoc.org/tin-trong-nuoc/cong-bo-buc-thu-dang-thuy-tram-gui-nguoi-yeu-em-chet-di-bien-thanh-ngon-gio....html) [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7ng_Th%C3%B9y_Tr%C3%A2m#cite_ref-6) [http://119.15.167.94/qdndsite/vi-VN/61/43/phong-su/hai-nguoi-linh-con-gia-khuong/29592.html](http://119.15.167.94/qdndsite/vi-VN/61/43/phong-su/hai-nguoi-linh-con-gia-khuong/29592.html) [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7ng_Th%C3%B9y_Tr%C3%A2m#cite_ref-7) [“Chủ tịch nước dự khánh thành bệnh xá Đặng Thùy Trâm”](http://vietnamnet.vn/chinhtri/2006/12/646045/). VietNamNet. Truy cập ngày 2 tháng 6 năm 2009. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7ng_Th%C3%B9y_Tr%C3%A2m#cite_ref-8) [“Phim ‘Đừng đốt’ sáng tinh thần Đặng Thùy Trâm”](http://www.vnexpress.net/GL/Van-hoa/2009/04/3BA0DCA3/). VnExpress. Truy cập ngày 2 tháng 6 năm 2009. [Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Anh_h%C3%B9ng_L%E1%BB%B1c_l%C6%B0%E1%BB%A3ng_v%C5%A9_trang_nh%C3%A2n_d%C3%A2n) [Học sinh trung học phổ thông Chu Văn An (Hà Nội)](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:H%E1%BB%8Dc_sinh_trung_h%E1%BB%8Dc_ph%E1%BB%95_th%C3%B4ng_Chu_V%C4%83n_An_%28H%C3%A0_N%E1%BB%99i%29) [Người Hà Nội](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_H%C3%A0_N%E1%BB%99i) [Người Huế](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Hu%E1%BA%BF) [Sinh 1942](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Sinh_1942) [Mất 1970](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:M%E1%BA%A5t_1970) [Thầy thuốc Việt Nam](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Th%E1%BA%A7y_thu%E1%BB%91c_Vi%E1%BB%87t_Nam) [Sinh 1943](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Sinh_1943) **Bài viết mới trên TÌNH YÊU CUỘC SỐNG** [Chu Văn Tiếp ở Đồng Xuân](https://cnm365.wordpress.com/2015/11/25/chu-van-tiep-o-dong-xuan/) [Chào ngày mới 25 tháng 11](https://cnm365.wordpress.com/2015/11/24/chao-ngay-moi-25-thang-11/) [Sao Kim kỳ thú](https://cnm365.wordpress.com/tag/sao-kim-ky-thu/) [Chào ngày mới 24 tháng 11](https://cnm365.wordpress.com/2015/11/24/chao-ngay-moi-24-thang-11/) [24 tiết khí lịch nhà nông](https://cnm365.wordpress.com/2015/11/23/24-tiet-khi-lich-nha-nong/) [Kênh ông Kiệt giữa lòng dân](https://cnm365.wordpress.com/2015/11/23/kenh-ong-kiet-giua-long-dan/) [Công việc này trao lại cho em](https://cnm365.wordpress.com/2015/11/23/congviec-nay-trao-lai-cho-em/) [Chào ngày mới 23 tháng 11](https://cnm365.wordpress.com/2015/11/22/chao-ngay-moi-23-thang-11/) [Lời của Thầy theo mãi bước em đi](https://cnm365.wordpress.com/2015/11/22/loi-cua-thay-theo-mai-buoc-em-di/) [Chào ngày mới 22 tháng 11](https://cnm365.wordpress.com/2015/11/22/chao-ngay-moi-22-thang-11/) [Ơn Thầy](https://cnm365.wordpress.com/2015/11/22/on-thay/) [Đọc lại và suy ngẫm](https://cnm365.wordpress.com/2015/11/21/doc-lai-va-suy-ngam-5/) [Chào ngày mới 21 tháng 11](https://cnm365.wordpress.com/2015/11/20/chao-ngay-moi-21-thang-11/) [Thầy bạn là lộc xuân cuộc đời](https://cnm365.wordpress.com/2015/11/20/thay-ban-la-loc-xuan-cuoc-doi/) [Chào ngày mới 20 tháng 11](https://cnm365.wordpress.com/2015/11/19/chao-ngay-moi-20-thang-11/) [Sáu mươi năm ĐHNL tp.HCM](https://cnm365.wordpress.com/2015/11/19/60-nam-dai-hoc-nong-lam-tp-hcm/) [Trường tôi và tình yêu ở lại](https://cnm365.wordpress.com/tag/truong-toi-va-tinh-yeu-o-lai/)
-
[Gowda địa chỉ xanh ICRISAT Ấn Độ](https://cnm365.wordpress.com/2015/11/18/gowda-dia-chi-xanh-icrisat-an-do/) [Ký ức CIMMYT ở Mexico](https://cnm365.wordpress.com/2015/11/18/ky-uc-cimmyt-o-mexico/) [Chào ngày mới 18 tháng 11](https://cnm365.wordpress.com/2015/11/18/chao-ngay-moi-18-thang-11/) [Chào ngày mới 17 tháng 11](https://cnm365.wordpress.com/2015/11/17/chao-ngay-moi-17-thang-11/) [Myanmar đọc lại và suy ngẫm](https://cnm365.wordpress.com/2015/11/16/myanmar-doc-lai-va-suy-ngam/) [Chào ngày mới 16 tháng 11](https://cnm365.wordpress.com/2015/11/16/chao-ngay-moi-16-thang-11/) [Im lặng mà bão giông](https://cnm365.wordpress.com/2015/11/15/im-lang-ma-bao-giong/) [Chào ngày mới 15 tháng 11](https://cnm365.wordpress.com/2015/11/15/chao-ngay-moi-15-thang-11/) [Chào ngày mới 14 tháng 11](https://cnm365.wordpress.com/2015/11/13/chao-ngay-moi-14-thang-11/) [Chào ngày mới 13 tháng 11](https://cnm365.wordpress.com/2015/11/13/chao-ngay-moi-13-thang-11/) [Chào ngày mới 12 tháng 11](https://cnm365.wordpress.com/2015/11/12/chao-ngay-moi-12-thang-11/) [Chuyện vỉa hè](https://cnm365.wordpress.com/2015/11/11/chuyen-via-he-4/) [Chào ngày mới 11 tháng 11](https://cnm365.wordpress.com/2015/11/10/chao-ngay-moi-11-thang-11/) [Chào ngày mới 10 tháng 11](https://cnm365.wordpress.com/2015/11/09/chao-ngay-moi-10-thang-11/) [Angkor nụ cười suy ngẫm](https://cnm365.wordpress.com/2015/11/09/angkor-nu-cuoi-suy-ngam/) [Cây Lương thực tháng 11.2015](https://cnm365.wordpress.com/2015/11/08/cay-luong-thuc-thang-11-2015/) [Chào ngày mới 9 tháng 11](https://cnm365.wordpress.com/2015/11/08/chao-ngay-moi-9-thang-11/) [Lên Yên Tử sưu tầm thơ đức Nhân Tông](https://cnm365.wordpress.com/2015/11/08/len-yen-tu-suu-tam-tho-duc-nhan-tong/) [Chào ngày mới 8 tháng 11](https://cnm365.wordpress.com/2015/11/07/chao-ngay-moi-8-thang-11/) [Chào ngày mới 7 tháng 11](https://cnm365.wordpress.com/2015/11/07/chao-ngay-moi-7-thang-11/) [Đọc lại và suy ngẫm](https://cnm365.wordpress.com/2015/11/06/doc-lai-va-suy-ngam-4/) [Chào ngày mới 6 tháng 11](https://cnm365.wordpress.com/2015/11/06/chao-ngay-moi-6-thang-11/) [Chào ngày mới 5 tháng 11](https://cnm365.wordpress.com/2015/11/04/chao-ngay-moi-5-thang-11/) [Biển Đông vạn dặm](https://cnm365.wordpress.com/2015/11/04/bien-dong-van-dam-2/) [Chào ngày mới 4 tháng 11](https://cnm365.wordpress.com/2015/11/03/chao-ngay-moi-4-thang-11/) [Đọc lại và suy ngẫm](https://cnm365.wordpress.com/2015/11/03/doc-lai-va-suy-ngam-3/) [Chào ngày mới 3 tháng 11](https://cnm365.wordpress.com/2015/11/03/chao-ngay-moi-3-thang-11/) [Giống khoai lang ở Việt Nam](https://cnm365.wordpress.com/2015/11/02/giong-khoai-lang-o-viet-nam/) [Chào ngày mới 2 tháng 11](https://cnm365.wordpress.com/2015/11/01/chao-ngay-moi-2-thang-11/) [Đọc lại và suy ngẫm](https://cnm365.wordpress.com/2015/11/01/doc-lai-va-suy-ngam-2/) [Chào ngày mới 1 tháng 11](https://cnm365.wordpress.com/2015/10/31/chao-ngay-moi-1-thang-11/) [Cây Lương thực 10.2015](https://cnm365.wordpress.com/2015/10/31/cay-luong-thuc-10-2015-2/) [Đọc lại và suy ngẫm](https://cnm365.wordpress.com/2015/10/31/doc-lai-va-suy-ngam/) [Chào ngày mới 31 tháng 10](https://cnm365.wordpress.com/2015/10/31/chao-ngay-moi-31-thang-10/) [Chào ngày mới 30 tháng 10](https://cnm365.wordpress.com/2015/10/30/chao-ngay-moi-30-thang-10/) [Chào ngày mới 29 tháng 10](https://cnm365.wordpress.com/2015/10/30/chao-ngay-moi-29-thang-10/) [Chào ngày mới 28 tháng 10](https://cnm365.wordpress.com/2015/10/30/chao-ngay-moi-28-thang-10/) [Chào ngày mới 27 tháng 10](https://cnm365.wordpress.com/2015/10/30/chao-ngay-moi-27-thang-10/) [Minh triết sống thung dung phúc hậu](https://cnm365.wordpress.com/2015/10/30/minh-triet-song-thung-dung-phuc-hau/) [Chào ngày mới 26 tháng 10](https://cnm365.wordpress.com/2015/10/30/chao-ngay-moi-26-thang-10/) [Đến chốn thung dung](https://cnm365.wordpress.com/2015/10/29/den-chon-thung-dung/) [Chào ngày mới 25 tháng 10](https://cnm365.wordpress.com/2015/10/29/chao-ngay-moi-25-thang-10/) [Nghiên cứu Kinh Dược Sư](https://cnm365.wordpress.com/2015/10/29/nghien-cuu-kinh-duoc-su/) [Chào ngày mới 24 tháng 10](https://cnm365.wordpress.com/2015/10/29/chao-ngay-moi-24-thang-10/) [Bàn cờ thế sự](https://cnm365.wordpress.com/2015/10/29/ban-co-the-su-9/) [Tình Mẹ và đức Nhẫn](https://cnm365.wordpress.com/2015/10/29/tinh-me-va-duc-nhan/) [Chào ngày mới 23 tháng 10](https://cnm365.wordpress.com/2015/10/29/chao-ngay-moi-23-thang-10/) [Năng lượng tích tụ và giải phóng](https://cnm365.wordpress.com/2015/10/28/nang-luong-tich-tu-va-giai-phong/) [Chào ngày mới 22 tháng 10](https://cnm365.wordpress.com/2015/10/28/chao-ngay-moi-22-thang-10/) [Tỉnh lặng với Osho](https://cnm365.wordpress.com/2015/10/28/tinh-lang-voi-osho/) [Borlaug và Hemingway](https://cnm365.wordpress.com/2015/10/28/borlaug-va-hemingway-2/) [Chào ngày mới 21 tháng 10](https://cnm365.wordpress.com/2015/10/27/chao-ngay-moi-21-thang-10/) [Bảy ngày đêm tỉnh lặng](https://cnm365.wordpress.com/2015/10/26/bay-ngay-dem-tinh-lang/) [Viếng mộ cha mẹ](https://cnm365.wordpress.com/2015/10/26/vieng-mo-cha-me/) [Chào ngày mới 20 tháng 10](https://cnm365.wordpress.com/2015/10/26/chao-ngay-moi-20-thang-10/) [Suối nhạc tình yêu cuộc sống](https://cnm365.wordpress.com/2015/10/26/suoi-nhac-tinh-yeu-cuoc-song/) [Ngủ ngon và tỉnh thức](https://cnm365.wordpress.com/2015/10/18/ngu-ngon-va-tinh-thuc/) [Chào ngày mới 19 tháng 10](https://cnm365.wordpress.com/2015/10/18/chao-ngay-moi-19-thang-10/) [Chào ngày mới 18 tháng 10](https://cnm365.wordpress.com/2015/10/17/chao-ngay-moi-18-thang-10/) [Lời Thầy dặn](https://cnm365.wordpress.com/2015/10/17/loi-thay-dan/) [Chào ngày mới 17 tháng 10](https://cnm365.wordpress.com/2015/10/17/chao-ngay-moi-17-thang-10/) [Chào ngày mới 16 tháng 10](https://cnm365.wordpress.com/2015/10/17/chao-ngay-moi-16-thang-10/) [Minh Không huyền thoại Bái Đính](https://cnm365.wordpress.com/2015/10/17/minh-khong-huyen-thoai-bai-dinh/) [Dạo chơi non nước Việt](https://cnm365.wordpress.com/2015/10/15/dao-choi-non-nuoc-viet/) [Chào ngày mới 15 tháng 10](https://cnm365.wordpress.com/2015/10/14/chao-ngay-moi-15-thang-10/) [Bàn cờ thế sự](https://cnm365.wordpress.com/2015/10/14/ban-co-the-su-8/) [Biển Đông vạn dặm](https://cnm365.wordpress.com/2015/10/14/bien-dong-van-dam/) [Chào ngày mới 14 tháng 10](https://cnm365.wordpress.com/2015/10/13/chao-ngay-moi-14-thang-10/) [Nghị lực](https://cnm365.wordpress.com/2015/10/13/nghi-luc/) [Quang Dũng những bài thơ hay](https://cnm365.wordpress.com/2015/10/13/quang-dung-nhung-bai-tho-hay/) [Chào ngày mới 13 tháng 10](https://cnm365.wordpress.com/2015/10/12/chao-ngay-moi-13-thang-8-2/) [Em ơi em can đảm bước chân lên](https://cnm365.wordpress.com/2015/10/12/em-oi-em-can-dam-buoc-chan-len/) [Chào ngày mới 12 tháng 10](https://cnm365.wordpress.com/2015/10/12/chao-ngay-moi-12-thang-10/) [Thắp đèn lên đi em!](https://cnm365.wordpress.com/2015/10/12/thap-den-len-di-em/) [Chào ngày mới 11 tháng 10](https://cnm365.wordpress.com/2015/10/11/chao-ngay-moi-11-thang-10/) [Bài ca Trường Quảng Trạch](https://cnm365.wordpress.com/2015/10/10/bai-ca-truong-quang-trach/) [Chào ngày mới 10 tháng 10](https://cnm365.wordpress.com/2015/10/09/chao-ngay-moi-10-thang-10/) [Bàn cờ thế sự 7](https://cnm365.wordpress.com/2015/10/09/ban-co-the-su-7/) [Vua Phổ Friedrich II Đại Đế](https://cnm365.wordpress.com/2015/10/08/vua-pho-friedrich-ii/) [Chào ngày mới 9 tháng 10](https://cnm365.wordpress.com/2015/10/08/chao-ngay-moi-9-thang-10/) [Chào ngày mới 8 tháng 10](https://cnm365.wordpress.com/2015/10/08/chao-ngay-moi-8-thang-10/) [Bước ngoặt lịch sử chiến tranh Đông Dương](https://cnm365.wordpress.com/2015/10/07/buoc-ngoat-lich-su-chien-tranh-dong-duong/) [Chào ngày mới 7 tháng 10](https://cnm365.wordpress.com/2015/10/06/chao-ngay-moi-7-thang-10/) [Phan Khôi nắng được thì cứ nắng](https://cnm365.wordpress.com/2015/10/06/phan-khoi-nang-duoc-thi-cu-nang/) [Bàn cờ thế sự 6](https://cnm365.wordpress.com/2015/10/06/ban-co-the-su-6/) [Chào ngày mới 6 tháng 10](https://cnm365.wordpress.com/2015/10/05/chao-ngay-moi-6-thang-10/) [Quả táo Apple Steven Jobs](https://cnm365.wordpress.com/2015/10/05/qua-tao-apple-steven-jobs/) [Chào ngày mới 5 tháng 10](https://cnm365.wordpress.com/2015/10/04/chao-ngay-moi-5-thang-10/) [Vị tướng của lòng dân](https://cnm365.wordpress.com/2015/10/04/vi-tuong-cua-long-dan/) [Chào ngày mới 4 tháng 10](https://cnm365.wordpress.com/2015/10/03/chao-ngay-moi-4-thang-10/) [Praha Goethe và lâu đài cổ](https://cnm365.wordpress.com/2015/10/03/chao-ngay-moi-4-thang-10/) [Chuyện vỉa hè 3](https://cnm365.wordpress.com/2015/10/03/chuyen-via-he-3/) [Cây Lương thực 10.2015](https://cnm365.wordpress.com/2015/10/02/cay-luong-thuc-10-2015/) [Chào ngày mới 3 tháng 10](https://cnm365.wordpress.com/2015/10/02/chao-ngay-moi-3-thang-10/) [Chào ngày mới 2 tháng 10](https://cnm365.wordpress.com/2015/10/02/chao-ngay-moi-2-thang-10/) [Sông Mekong tài liệu tổng hợp](https://cnm365.wordpress.com/2015/10/01/song-mekong-tai-lieu-tong-hop/) [Cây Lương thực 9.2015](https://cnm365.wordpress.com/2015/10/01/cay-luong-thuc-9-2015/) [Chào ngày mới 1 tháng 10](https://cnm365.wordpress.com/2015/09/30/chao-ngay-moi-1-thang-10/) **Video yêu thích
** [KimYouTube](http://www.youtube.com/user/hoangkimvietnam) **Trở về trang chính **
[Hoàng Kim](https://hoangkimlong.wordpress.com) [Ngọc Phương Nam](http://thochocon.wordpress.com) [Thung dung](https://hoangkimvn.wordpress.com) [Dạy và học](http://dayvahoc.blogtiengviet.net) [CNM365](https://cnm365.wordpress.com) [Tình yêu cuộc sống](https://cnm365.wordpress.com) [Cây Lương thực](http://foodcrops.vn) [Dạy và Học](http://fa.hcmuaf.edu.vn/hoangkim) [Kim on LinkedIn](https://www.linkedin.com/in/foodcrops) [KimYouTube](http://www.youtube.com/user/hoangkimvietnam) [Kim on Facebook](https://www.facebook.com/daihocnonglam)